open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Totalitar rejimlarni oʻrganish instituti

**Totalitar rejimlarni oʻrganish (tadqiqot) instituti** (, **ÚSTR**) — Chexoslovakiya — natsist va kommunistik totalitar rejimlarni oʻrganuvchi Chexiya davlat ilmiy tashkiloti.

Pragada, Rishard Sives koʻchasida joylashgan. „*Paměť a dějiny*“ jurnalini nashr etadi (chex tilida —&#x2009;"Xotira va tarix").

Institut tarkibiga Chexoslovakiya Davlat xavfsizlik xizmati arxivi (StB) („Xavfsizlik organlari arxivi“) kiradi. Xavfsizlik xizmati arxivi *Securitas Imperii* toʻplamini nashr etadi. Institut tashkilotchilarining fikricha, arxivlar va boshqa tarixiy materiallarning oshkor etilishi Chexiya tarixini buzib koʻrsatishning oldini olishi kerak.

## Tashkil etilishi
2007-yil 1-avgustda tashkil etilgan (2008-yil 1-fevralda ish boshlagan). Institutning oliy organi Chexiya Respublikasi Senati tomonidan besh yil muddatga saylanadigan yetti aʼzodan iborat kengash hisoblanadi. 2008-yil 1-yanvardan beri institutning asoschisi va birinchi direktori jurnalist va tarixchi Pavel Jachek hisoblanadi.

## Koʻrgazmalar
2009-yilda Chexiya Respublikasining Bryusselda joylashgan Yevropa Ittifoqidagi doimiy vakolatxonasida „Praga maxfiy politsiya obyektivida“ koʻrgazmasi taqdim etildi. Garvard Sovuq Urush loyihasi direktori Mark Kramerning soʻzlariga koʻra, koʻrgazma kommunistik rejim odamlarni qay darajada nazorat qilishga intilayotganini koʻrsatib berdi: „Chexiya maxfiy politsiyasi butunlay zararsiz odamlarni kuzatib borish uchun bor kuchini sarfladi. Bular terrorist emas edi. Ular davlat uchun xavfli emas edi“.

## Tanqid
Institut faoliyati koʻpincha tanqid obyektiga aylanadi, ayniqsa, ushbu institut shugʻullanadigan masalalar koʻlamini hisobga olgan holda. Xususan, Chexiya Ozodlik kurashchilari ittifoqi institutning Chexiya Respublikasi tarixidagi fashistlar rejimini yetarlicha oʻrganmaganligidan shikoyat qiladi. Kasaba uyushmasi Gestapo agentlari roʻyxatini eʼlon qilish talabini surdi, institut buni bajardi

## Munozaralar

; Milan Kundera

2008-yilda institut yozuvchi Milan Kundera politsiya xabarkashsi boʻlganligi va 1950-yilda talabalar yotoqxonasi mehmoni hibsga olinishiga sabab boʻluvchi maʼlumotni taqdim etgani haqidagi daʼvo bilan OAV eʼtiborini tortdi. Hibsga olingan Miroslav Dvorjachek josus sifatida 22-yilga ozodlikdan mahrum etilgandi. U 14-yil qamoqda jazo oʻtagan, jumladan, uran shaxtasida ogʻir mehnat qilgan.

Institut bu ayblov asos qilib olingan 1950-yilgi politsiya hisobotining haqiqiyligini tasdiqladi, biroq baʼzi muhim faktlarni aniqlab boʻlmaganini bildirib oʻtgan. Kundera bu ishga aloqadorligini rad etib, „Men bu ayblovlarga qatʼiy eʼtiroz bildiraman, bu mutlaqo yolgʻondir“ degan.

## Rahbariyati

* Pavel Jachek (2008—2010)
* Yirji Pernes (2010)
* Zdenek Hazdra (2010 va. haqida.)
* Daniel German (2010—2013)
* Pavla Foglova (2013—2014)
* Zdenek Hazdra (2014-)

## Manbalar
Vavel ajdahosi

**Vavel ajdahosi** () ― afsonaviy ajdaho boʻlib, u Krakovdagi Vavel tepaligi etagidagi gʻorda (*Ajdaho* chuquri deb ataladi) yashagan ekan.

## Afsona
Vinsenti Kadlubek tomonidan bayon etilgan ushbu afsonaning eng qadimiy (XII asr) versiyasiga koʻra, qirol Krak (Krakovning afsonaviy asoschisi, shahar nomini olgan) davrida Krakovda tirikyutar (,  — yaʼni qurbonlarini butunicha yutib yuboradigan jonzot) degan mavjudot — ajdaho paydo boʻlgan. Ajdahoga haftada bir marta sigir keltirish kerak edi; Agar unga yemish keltirishmasa, evaziga u odamlarni yutib yuborardi. Shaharni yovuz hayvondan qutqarish uchun Krak ikki oʻgʻli Krak va Lexni ajdahoni oʻldirishga yubordi. Oʻgʻillari jangda ajdahoni yenga olmay, hiyla-nayrangga oʻtishadi. Ular sigirning terisini oltingugurt bilan toʻldirishadi va ajdaho bu tulumni yutib, boʻgʻilib oʻladi. Yovuz maxluqning oʻlimidan soʻng, aka-uka gʻalaba qaysi biriga tegishli ekanligi haqida tortishib qoladi. Inisi Lex ogʻasini oʻldiradi va qalʼaga qaytib, Krak ajdaho bilan jangda halok boʻlganini aytadi. Biroq, birodarkushning siri oshkor boʻladi va Lex mamlakatdan chiqarib yuborilib, shahar aybsiz oʻldirilgan Krak sharafiga nomlanadi.

Yan Dlugosh yilnomasida ajdaho ustidan qozonilgan gʻalabani qirolning oʻziga bogʻlagan va birodarkushlik voqeasini Krak allaqachon vafot etgan vaqtga koʻchirgan.

Afsonaning yana bir versiyasi (XVI-asr), Yoaxim Belskiyga tegishli boʻlib, unda etikdoʻz Skuba ajdahoni magʻlub etgani aytiladi. U yirtqich hayvonga oltingugurt toʻldirilgan buzoqni tashlaydi. Buzoqni yegan ajdahoning tomogʻi shunchalik kuya boshlaydiki, Vislaning yarmini ichib, yorilib ketadi.

## Obrazlashtirilishi
1972-yilda Krakovdagi Chervenskiy bulvaridagi Vavel tepaligi yaqinida ajdaho haykali oʻrnatildi, uning muallifi polshalik haykaltarosh Bronislav Xromiydir. Ajdaho har 5 daqiqada yoki 7168 raqamiga „smok“ matnini yuborganda olov chiqaradi.

2015-yilda  Legendy Polskiye seriyasidan (hisobda birinchi) qisqa metrajli film suratga oldi, unda ajdaho devqomat va tatuirovkali kishi (daniyalik bodibilder oʻynagan) boʻlib, uning ulkan uchuvchi mashinasi boʻladi. Ajdaho goʻzal qizlarning ashaddiy muxlisi boʻlib, ularni oʻgʻirlab ketadi va qishloq villalaridan birida yashirib saqlaydi.

## Galereya

Fayl:Krakowdragon.jpg|
Fayl:Smok Wawelski.jpg|
Fayl:Kraków Smok Wawelski pomnik Chromy 1991-05.jpg|
Fayl:Vavelskiy drakon.jpg|


## Manbalar


## Yana qarang

* Zilant
* Varshava suv parisi
* Ajdaho
* Olovli ilon
* Pan Tvardovskiy

## Havolalar
Vaza darvozasi

**Vaza darvozasi** () ― hozirda mavjud boʻlgan uchta Vavel darvozalarining eng qadimgisidir. Ular Muqaddas Stanislav va Vaslav kafedral sobori va Kafedral uyi binolari oʻrtasida joylashgan. Vaza darvozasi Vavel istehkomlarining elementlaridan biridir. Ilgari, XIX-asrda vayron qilingan darvozalar tepasida qalʼalar va mudofaa minoralari joylashgan edi.

Vaza darvozasi 1591-yilda Vaza sulolasidan boʻlgan Polsha qiroli Sigizmund davrida gotika uslubidagi kirish binosi oʻrnida qurilgan. Oʻsha paytda darvoza hududga yagona kirish eshigi boʻlgan.1820-1827-yillar oraligʻida darvoza toʻliq taʼmirlangan. Shu bilan birga, darvoza devoriga oʻyib yozilgan lavh oʻrnatilgan.

Shimol tomonda, darvoza devorlari rustika bilan bezatilgan. Darvozaga kirish tepasida lotin tilida: „SENATUS POPULUSQUE CRACOVIENSIS RESTITUIT MDCCCXXVII“ (Senat va Krakov xalqi 1827-yilda yangilangan) yozuvi oʻyilgan planshet bor. Kirish portalining tepasida yopiq balkon mavjud.

Darvozaning janubiy tomonida Polsha va Vasa sulolasi gerbi tushirilgan attik ustiga qoʻyilgan mansarda bor. Yopiq balkonning derazalari tepasida va chodir ostida XV-asrda oʻrnatilgan Krakov yepiskopi Pavel Dembskiyning qabr toshi va zirhli plitalar hamda Polsha burgutining tasviri va 1895-yilda kafedral gʻaznasi binosida oʻrnatilgan Odrovonj gerbi bor.
File:Wawel Hill, Gate of the Vasas (view from S), Old Town, Kraków, Poland.jpg|Janubdan koʻrinishi
File:Wawel Hill - Brama Wazow.svg|Vavel xaritasida joylashuvi


## Adabiyotlar

* Kuczman Kazimierz: Wzgórze Wawelskie. Prjevodnik. Wydanie 2 Krakov 1988-yil

## Havolalar

* zamek_krolewski_na_wawelu.html Brama Vazov )
Qirollik bogʻlari (Vavel)

**Qirollik bogʻlari** () — Vavel (Krakow, Polsha) hududidagi sobiq bogʻ. Hozirgi vaqtda Qirollik bogʻlari hududida 1990-yillardan beri arxeologik tadqiqotlar olib borilmoqda va Qirollik bogʻlarining taxminiy boʻlagini aks ettiruvchi ekspozitsiya namoyish etilmoqda.

Mavjud tarixiy hujjatlar va arxeologik ashyolarga asoslanib, XVI-asrda qirol qalʼasining sharqiy qanoti bilan mudofaa devori oʻrtasida bogʻ boʻlgan, deb taxmin qilinadi. Bogʻ 1536-yilda tashkil etilgan deb taxmin qilinadi. Bogʻ ikki qismga boʻlingan. Mudofaa devorida joylashgan yuqori qismga Sigizmund I ning ikkinchi xotini Bona Sforza qaragan. Bogʻning bu qismida maxsus tayyorlangan eman qutilarida dorivor va xushboʻy oʻtlar yetishtirilgan. Bogʻning pastki qismi podshohga tegishli edi. Pastki bogʻni gʻishtdan yasalgan ohak yoʻlaklari ajratib, ular orasiga tuproq solingan va mevali daraxtlar ekilgan. Bogʻning bu qismida Sigizmund I dam olgan „Jannat“ nomli shiyponcha bor edi. Xuddi shu qismda uzumzorlar va parrandaxona bor edi. Himoya devoridan unchalik uzoq boʻlmagan joyda arxeologlar qirollik hammomiga olib boradigan gʻisht yoʻlak topdilar.

Qirollik bogʻlari XVIII-asr oxirigacha mavjud edi. Shved toshqini paytida qirollik hammomi vayron qilingan. Qirollik bogʻlarining keyingi vayron boʻlishiga XVIII-asr oxirida Avstriya hukumati tomonidan amalga oshirilgan istehkomlarning mustahkamlanishi taʼsir koʻrsatgan. Qirollik bogʻlarini tiklashga birinchi urinishlar ikki jahon urushi oʻrtasida boʻlgan. Ikkinchi Jahon urushi paytida general-gubernator Xans Frank Qirollik bogʻining pastki qismida tennis korti va suzish havzasini qurdi hamda 2004-yilgacha u saqlandi.

Hozirda Qirollik bogʻining pastki qismida arxeologik ishlar olib borilmoqda. Yuqori qismida sayyohlar uchun XVI-asr Qirollik bogʻining tepa qismini ifodalovchi turli xil oʻsimliklar solingan eman qutilar koʻrgazmasi mavjud.

## Adabiyotlar

* Katarzyna Bik, Raj rozkoszy ziemskich, Gazeta Wyborcza, 2004-yil 16-aprel.
* Agata Seweryn, Historyczne Ogrody Królewskie na Wawelu, Dziennik Polski, 2005-yil 23-noyabr.
Vaveldagi qirol qalʼasi - Davlat sanʼat majmuasi

**Vaveldagi qirol qalʼasi — Davlat sanʼat majmuasi** () — Polshaning Krakov shahrida joylashgan madaniy muassasaning nomi. Tashkilot muzey va madaniyat muassasasi davlat maqomiga ega. Tashkilot maʼmuriyati Vaveldagi Qirol qalʼasi hududida joylashgan.

## Tarixi
"Vaveldagi qirol qalʼasi - Davlat sanʼat majmuasi" madaniy muassasasi 1945-yilda tashkil etilgan. Hozirgi kunda tashkilot Madaniyat vazirligi tomonidan qayd qilingan Nizom (Dz.Urz. MKiDN nr 4 poz.7 2000-yil) asosida faoliyat yuritadi.

„Vaveldagi qirol qalʼasi — Davlat sanʼat majmuasi“ Milliy madaniy muassasalar reyestrida (№ 21/92) va muzeylar davlat reyestrida (№ 16/98) roʻyxatga olingan.

## Faoliyati
Nizomning 1-bobida taʼkidlanganidek, tashkilotning maqsadi eng yuqori darajadagi tarixiy yodgorlik, Polsha xalqining diniy va madaniy merosi, jahon merosining elementi boʻlgan Vaveldagi Qirol qalʼasini asrab-avaylashdan iborat. Tashkilot Vavelning tarixiy ahamiyatini Polsha jamiyatining zamonaviy hayotiga kiritish uchun uni turli jihatlarda namoyon qilishga intiladi. Ushbu maqsadlarga quyidagi vositalar orqali erishiladi:

* puxta saralangan sanʼat asarlari va tarixiy yodgorliklarni toʻplash va saqlash;
* tanlangan sanʼat asarlari va yodgorliklarini konservatsiya qilish va saqlash faoliyati;
* Polshada va xorijda Vavel haqidagi maʼlumotlarni tarqatish;
* ilmiy simpozium va konferensiyalar tashkil etish va oʻtkazish;
* nashriyot, taʼlim va axborot faoliyati;
* tashkilot tasarrufidagi madaniyat yodgorliklarni tegishli holatda saqlash.

## Filiallari

* Peskovoy-Qoyadagi qalʼa.
* Strivshuvdagi uy.

## Havolalar

* Rasmiy sahifa )
* Staut Zamku Królewskiego na Wawelu — Państwowych Zbiorów Sztuki. Załącznik do zarządzenia Nr 35 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 14.07.2011  )
Muqaddas Leonard kriptasi

**Muqaddas Leonard kriptasi ―** Krakovdagi Avliyolar Stanislav va Vaslav sobori ostida joylashgan. Bu Romanesk meʼmorchiligining yodgorligi. Kripta XI-asrda (taxminan, 1038-1039-yillarda) oʻz qarorgohini shaharga koʻchirgan qirol Kazimir I buyrugʻi bilan qurilgan.

XI-asrning oxirida *"Germanovska"* nomi ostida soborda qurilish ishlari boshlangan. Ehtimol, Vladislav I German ushbu loyihaning homiysi boʻlgan. Sobor 1142-yilda muqaddaslashtirilgan. Ushbu bino haqida koʻp narsa maʼlum: uning tasviri XIII-asr muhrlaridan birida bor. Binoning oʻzi, shu jumladan, Kumush qoʻngʻiroq minorasining poydevori qisman saqlanib qolgan.

Butun kriptani sakkizta ustun koʻtarib turadi. 1118-yilda yepiskop Mavriy dafn etilgan, ammo keyinchalik uning daxmasidan patena va cherkov kosasi olib tashlangan.

Koʻplab Polsha qirollari va mashhur tarixiy shaxslar maqbarada dafn etilgan.

* Mixail Koribut Vishnevetskiy — Rech Pospolitaya qiroli
* Yan III Sobiyeski — Rech PospolitayaRech Pospolitaya qiroli va Vena jangi paytida Polsha armiyasi qoʻmondoni
* Mariya Kasimira — Rech PospolitayaRech Pospolitaya qirolichasi va Yan III Sobiyeskining rafiqasi
* Jozef Ponyatovski — Polsha shahzodasi va Fransiya marshali
* Tadeush Kostyushko — Polsha generali, inqilobchi va inqilobiy urush davrida AQSh armiyasining brigada generali
* Vladislav Sikorskiy — surgundagi Polsha hukumati bosh vaziri va Polsha qurolli kuchlari oliy bosh qoʻmondoni

Rim papasi Ioann Pavel II 1946-yil 2-noyabrda, ruhoniylikka tayinlanganidan bir kun oʻtib, Avliyo Leonard kriptasi mehrobida birinchi ibodatini bajardi.

## Havolalar

* Krakovdagi Vavel soborining *qirollik* qabrlari
Avliyo bokira Maryam rotondasi (Wawel)

**Avliyo bokira Maryam** **Rotondasi**, XIV-asrdan — **Avliyo Feliks va Adavkt Rotondasi** () Krakovdagi Vavel tepaligidagi eng qadimgi bino. XX-asrning birinchi oʻn yilligiga qadar rotonda XIII-asrda vayron qilingan, deb hisoblangan. Polsha meʼmori Adolf Shishko-Bogush tomonidan 1914-yildan 1917-yilgacha amalga oshirilgan Vavelni qayta tiklash ishlari davomida kashf etilgan. Rotonda 1975-yilda yaratilgan „Saqlanib qolmagan Vavel“ ekskursiya arxeologik koʻrgazmasining obyekti hisoblanadi.

Romanesk rotonda X-XI-asrlar oxirida Krakov Buyuk Moraviyaning bir qismi boʻlgan davrda qurilgan. Radiokarbon tadqiqotlari natijalariga koʻra, rotonda 970-yilda qurilgan. Rotonda saroy butxonasi edi.

Rotonda dumaloq uch bargli planda joylashgan boʻlib, uning ustida toʻrtta apsida bor. Rotonda devorining tashqi tomoniga ohak qorishmasi bilan mahkamlangan yassi qumtosh plitalari qoplangan. Rotonda „Opus incertum“ texnikasida, yaʼni ixtiyoriy oʻlchamdagi toshlarni taxlab joʻn usulda qurilgan. Hozirgacha ikkita deraza va ibodatxonaga tutashgan saroyning yana ikkita binosining elementlari saqlanib qolgan.

Butxona XIII-asrda vayron qilingan knyazlik saroyining binolari bilan oʻralgan edi. 1241-yilda butxona Konrad Mazoveskiy buyrugʻi bilan mustahkamlangan. Bu voqeani Yan Dlugosh *Liber beneficiorum* xronikasida eslatib oʻtadi. 1340-yilda Kazimir III butxonani avliyolar Feliks va Adavkt sharafiga nomladi. XIV-asrning birinchi yarmida cherkov qayta taʼmirlandi. Keyingi asrlarda butxona asta-sekin yaroqsiz holga keldi. XVII-asrdan unda ibodat qilish toʻxtatdi. Oʻsha vaqtdan beri butxonaning pastki qismi kumush saqlash uchun xona, yuqori tekis qismi esa yashash uchun foydalanilgan. Butxonaning yuqori qismi XIX-asrning boshlarida buzib tashlangan va Avstriya kasalxonasi uchun ishlatilgan.

1914-yildan 1917-yilgacha Vavelda restavratsiya ishlari olib borilganda, polshalik meʼmor Adolf Shishko-Bogush qirol qalʼasining gʻarbiy qismidagi qoʻshimcha binolar orasidan butxonani topdi va uni qisman taʼmirladi.

Hozirda butxonaning ichki qismiga omma kirishi imkoniyati yoʻq.

## Adabiyotlar

* Dobrowolski Tadeusz, Sztuka Krakova, Krakov: Wydawnictwo Literackie, 1971-yil.
* Podgórnik Iwona, Romanizm v Krakovi, Krakov: Markaziy Osrodek Informacji Turystycznej Oddział v Krakovi, 1985-yil.
* Skarbi madaniyati, Katowice: Videograf II, 2004, ISBN 83-7183-299-0.

## Havolalar

* Krakov romanskiy )
Sandomir minorasi

**Sandomir minorasi** () ― hozirda Vavel, Krakov, Polshadagi uchta minoradan biri. U Vavel istehkomlarining janubi-gʻarbiy qismida joylashgan. Senator minorasi bilan bir qatorda, u XV-asrning ikkinchi yarmidagi Vavel „olov minoralari“ deb ataladigan majmuaning bir qismidir.

Sandomir minorasi birinchi marta „Yangi minora“ nomi bilan 1462-yilda tilga olingan, oʻshanda uning yonida shahar tartibsizliklarining olti ishtirokchisining boshi kesilgan, bu vaqtda Krakovdagi yer egasi Yenji Tenchinskiy oʻldirilgan. Minorada Sandomir zodagonlarining vakillari qamoqda saqlangan, keyinchalik minora zamonaviy nomini olgan deb hisoblanadi.

Minoraning pastki qavatlari XVI-XVII-asrlarda Starostsin piyoda polklariga turar joy sifatida qayta qurilgan. XVIII-asrda minora yomon ahvolda edi. 1856-yilda Avstriya hukumati Sandomir minorasini qayta qurdi, uning tomini oʻzgartirdi va ichki zinapoyani yangiladi. Ushbu oʻzgarishlar 1911-1914-yillarda meʼmor Zigmund Gendl rahbarligida amalga oshirilgan restavratsiya ishlari davomida olib tashlandi.

2003-2004-yillarda oxirgi restavratsiya arxitektorlar Pyotr Stempnya va Stanislav Karchmarchik rahbarligida amalga oshirildi. Bu vaqtda uchta kamon otish erkeri, uchinchi qavatning verandasi, ayvonga olib boradigan tashqi zinapoya qayta tiklandi va minoraning yuqori qavatlarining shiftlari asl koʻrinishida tiklandi.

Sandomir minorasi yaqinida Bernard darvozasi joylashgan. Minora yonida, maysazorlar boʻylab, XIV-asr boshlarida ikki jahon urushi oʻrtasida qurilgan uzun toshli gʻov bor.

## Adabiyotlar

* Kazimierz Kuczman: Wzgórze Wawelskie: Prjevodnik; Krakko, 1988-yil.
Pomada

**Pomada** () — sochni parvarish qilish uchun kosmetik mahsulot. XX-asrning oʻrtalarida u taomildan chiqdi. Zamonaviy tilda „pomada“ soʻzi lab boʻyogʻini bildiradi.

„Pomada“ soʻzi roman tillarida ildizlarga ega ( — olma): qadimgi Rimda „pomada“ olma eti va yogʻdan tayyorlangan davolovchi malham edi. Rus tiliga pomada soʻzi XVII-asrda fransuz tilidan () yoki nemis () tilidan kelgan. Dastlab, ruschada „pomada“ soʻzi diri maʼnosini anglatadi, ammo XIX-asrga yaqinlashgan sari soʻz dekorativ kosmetika vositasi sifatida tushunila boshlandi. XIX va XX-asr boshlarida pomada sochni parvarish qiladigan malham koʻrinishidagi mahsulot boʻlib, u sochni yaltiratar va turmakni yaxshiroq tutib turardi. Pomada ishlab chiqarishda asosiy tarkibiy qism aromatik moddalar va choʻchqa, qoramol yoki boshqa hayvonlardan olingan yogʻ edi.

Pomada XIX-asrning ikkinchi yarmida va XX-asrning birinchi yarmida ayollar va erkaklar orasida mashhur edi. Valentino va boshqa ovozsiz film qirollari sochlarini pomada bilan moylashgan. Pomadaning raqobatchisi soch mumi edi: mumlangan sochlar unchalik yaltiramagan va namlangandek koʻrinmagan. Keyinchalik, lak va soch geli paydo boʻlishi bilan, kosmetika sifatida pomada eskirgan va „pomada“ deganda labboʻyoq tushuniladigan boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Личная помада // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1958. — Т. V. — Стб. 87 — 588 с.
Senator minorasi

**Senator minorasi** yoki **Lubranka** () ― hozirda Vavel, Krakov, Polshadagi uchta minoradan biridir. U Vavel istehkomlarining janubiy qismida joylashgan. Sandomir minorasi bilan bir qatorda, u XV-asrning ikkinchi yarmidagi Vavel „olov minoralari“ deb ataladigan majmuaning bir qismidir.

Minora XV-asrning ikkinchi yarmida qurilgan. Minoraning pastki qismi toshdan, yuqori qismi gʻishtdan qurilgan. 1534-yilda minora qirol saroyining janubiy qanotiga ulangan. Shu bilan birga, yilnomalarida aytilganidek, „yosh qirol Sigizmund Avgust uchun“ minoraning pastki qavatlari qayta qurildi.

„Lubranka“ degan ikkinchi nomi qalʼaning bosh prokurori Lubransiy shahrilik Gjegoj nomidan kelib chiqqan. XVII-XVIII-asrlarda minora „Olbramka“, „Volbromka“ va „Xoʻjalik minorasi“ nomlarini ham olgan.

Minora bir necha bor, shu jumladan, 1656-yilda Shvetsiya toshqini paytida yongʻinlarga uchragan. 1858-yilda Avstriya hukumati Krakov qalʼasi istehkomlari tizimining bir qismiga aylangan minorani qayta qurdi.

2002-2003-yillarda polshalik arxitektorlar Pyotr Stempnya va Stanislav Karchmarchik rahbarligida restavratsiya ishlari olib borildi.

## Adabiyotlar

* Kazimierz Kuczman: Wzgórze Wawelskie: Prjevodnik; Krakko, 1988-yil.
* Stepień Piotr, Badania va Konserwacja Baszty Lubranki, „Studia Waweliana“ XIII, 2007, ISSN 1230-3275
Nitrofuranlar

**Nitrofuranlar** – siydik yoʻllari mikroblariga qarshi ishlatiladigan antibiotik dori vositalarining bir sinfi hisoblanadi. Sinfga mansub dori vositalarining barchasida nitro guruhga ega furan halqasi tutadi. Ammo ushbu guruh dori vositalari buyrak infeksiyalari uchun samarali emas. Qabul qilish usuli ogʻiz orqali (oral yoʻl). Nitrofuranlar birinchi marta 1953-yilda sotila boshlangan. Nitrofuranlar Jahon Sogʻliqni Saqlash Tashkilotining asosiy dori vositalari roʻyxatiga kiritilgan.

## Ishlash mexanizmi
Nitrofuranlarning taʼsir mexanizmi juda murakkab boʻlib, turlicha taʼsir yoʻnalishiga ega boʻlishi mumkin: 1) ribosomalarda oqsil sintezini ingibirlaydi 2) aerob energiya almashinuv jarayoniga taʼsir koʻrsatib, siklni buzadi 3) hujayra devori sintezini ingibirlaydi 4) mikroorganizmlar DNK siga bogʻlanib, ularning tuzilishini oʻzgartiradi, DNK va RNK sintezi jarayonlarini buzadi. Shuningdek, mikroorganizm turli fermentlariga taʼsir qiladi.

## Qoʻllanishi
Antiseptik sifatida:

• siydik ajratish yoʻllari infeksiyalarida (ammo, buyrak infeksiyalarida yordam bermaydi);

• ichak infeksiyalarida (E.coli qarshi juda effektli).

## Qarshi koʻrsatma
G6FD (glukoza 6 fosfat degidrogenaza) fermenti yetishmovchiligi hollarida bemorlarga ushbu guruh preparatlari tavsiya etilmaydi. Sababi ushbu holatda bemorlarda anemiya yuzaga kelishi mumkin.

Ichak disbalansida - bemorlarda normal mikroflorani yanada kamaytirishi sababli qoʻllanilmaydi.

Buyrak yetishmovchiligida.

Homiladorlik muddati 38 haftalikdan oshganda.

## Nojoʻya taʼsirlari
Dozani oshirib yuborish asosan koʻngil aynishi va qusishni yuzaga keltiradi. Aynan shunday hollarda birinchi yordam sifatida qusishni stimullash va siydik haydovchi dori vositalarini qabul qilish tavsiya qilinadi. Haddan tashqari zararlanishlarda nitrofuranlarni dializ orqali olib tashlash mumkin. Bundan tashqari quyidagi nojoʻya taʼsirlar kuzatiladi:

• Diareya;

• Nerv buzilishlari;

• Allergik qichima (dermatit);

• Bosh ogʻrigʻi.

Kamdan-kam hollarda uyqusizlik, oʻpka yoki jigar bilan bogʻliq muammolar sodir boʻlishi mumkin.

## Dori vositalari
Nitrofuranlar sinfiga quyidagi dori vositalari kiradi:

### Antibakterial dori vositalari
Furazolidon

Nifurfolin

Nifuroksazid

Nifurquinazol

Nifurtoinol

Nifurzid

Nitrofural (shuningdek, nitrofurazon sifatida tanilgan)

Nitrofurantoin - siydik yoʻllari infeksiyalarini davolash uchun ishlatiladigan dori vositalaridan biri.

### Antifungal (antiprotozoy)
Furaltadon — antiprotozoy

Furazidine — antibakterial va antiprotozoy

Furaginum — antibakterial

Furylfuramide

Nifuratel — antifungal, antiprotozoy

Nifurtimox — antiprotozoy.

## Manbalar
Virtual smart-karta

**Virtual smart-karta** — maʼlumot tashuvchi apparatlar (smart-karta, USB-token)ga xos operatsiyalarni toʻlaligicha bajarishga imkon beruvchi smart-kartalarning dasturiy taʼminoti.

Virtual smart-karta odatiy smart-kartaning harakatlarini toʻliq takrorlaydi. Foydalanuvi ishlaydigan kompyuter va ilovalarning operatsion tizimi uchun virtual smart-karta anʼanaviy kartalardan farq qilmaydi.

Virtual smart-karta texnologiyasi Windows Server 2012, Windows 8 va Windows RT OTlarida paydo boʻlgan. Texnologiyaning amalga oshirilishigiga qarab anʼanaviy tashuvi va unga mos oʻquvchi qurilma rolini platforma modulining ishonchli mikrosxemasi (TPM), kalitlar va raqamli sertifikatlarni maxsus saqlovchi, hattoki foydalanuvchining smartfoni bajarib berishi mumkin.

Virtual smart-karta foydalanuvi va kompyuterga ulanadi. Foydalanuvchi uchun virtual smart-karta oʻzida kompyuterda doimiy ravishda mavjud boʻlgan smart-kartani aks ettiradi. Foydalanuvchi smart-kartani bir nechta kompyuterda ishlata olishi uchun karta ularning har biriga kiritilishi kerak. Agar bitta kompyuterda bir nechta foydalanuvchi ishlasa, ularning har biriga alohida virtual smart-karta taqdim etiladi.

## Foydalanish usullari
Virtual smart-karta anʼanaviy kalit tashuvchilar uchun mavjud boʻlgan barcha foydalanish usullari va toʻplamlariga egalik qiladi. Anʼanaviy smart-kartalar kabi virtual smart-kartalar ham quyidagilarni amalga oshirishga yordam beradi:

* Maʼlumotlarning elektron-raqamli imzolari;
* Maʼlumotlarni shifrlash va shifrni ochish;
* Foydalanuvchilarning ikki omilli audentifikatsiyasi;
* Single Sign-On rejimida kirish.

## Afzalliklar
Virtual smart-karta anʼanaviy smart-kartadan apparatli tarkibiy qismga ega emasligi tufayli ham bir qator afzalliklari bilan ajralib turadi:

* Virtual smart-karta plastik smart-kartalar, oʻquvchi qurilma, USB-token sotib olish, unga xizmat koʻrsatish va almashtirish kabi xarajatlarni talab qilmaydi.
* Virtual smart-kartani ulash uchun boʻsh USB-port kerak emas.
* Virtual smart-kartani unutib qoʻyish, yoʻqotish yoki hamkasblarga berish (misol uchun, ish joyida ekanligini bildirish uchun) mumkin emas.
* Virtual smart-karta masofadan turib olinadi va xodim yoki administratorning shaxsan tashrif buyurishini talab qilmaydi.

## Yana qarang
* Autentifikatsiya
* Ochiq kalitlar infratuzilmasi
* Yagona kirish texnologiyasi
* Token (avtorizatsiya)
* Elektron imzo
## Havolalar
* Виртуальная смарт-карта Indeed Enterprise AirKey 
* Новые возможности смарт-карт в Windows Server 2012, Windows 8 и Windows RT
* Приложение для смартфона КриптоПро AirKey, эмулирующее традиционную смарт-карту  
* Программный аутентификатор eToken Virtual 
* Технология сетевой виртуальной смарт-карты
Alangasarlar

**Alangasarlar**, **Zerpallar** — Udmurt mifologiyasidagi qadimgi devqomatlar. Ertaklarda koʻpincha ahmoq sifatida koʻrsatiladigan qahramonlar.

Afsonaga koʻra, bir vaqtlar bahaybat odamlar daryo boʻylab Udmurt oʻlkalariga koʻtarilib, keyin oʻz yurtlariga qaytib ketishgan, ulardan keyin faqat togʻlar va tepaliklar qolgan (Udmurtiya janubida „Alangasar togʻining“ *Alangasar gurez* toponimlari saqlanib qolgan). Shunga oʻxshash afsonalar Chepetsk madaniyatining shahrini qahramonlar, qaroqchilar va hattoki E.Pugachev isyonchilari bilan bogʻlashadi. Alangasarlar, afsonaviy devqomatlar haqidagi afsonalar, shuningdek, tatarlar, boshqirdlar, marilar, nogaylar, karaimlar orasida ham uchraydi. Alangasarlarning obrazi va nomi („dangasa, ahmoq“) udmurtlar tomonidan tatarlardan oʻzlashtirilgan. Bunda, bu nomning oʻzi Udmurt folklorida juda kam uchraydi va umumudmurt hisoblanmaydi. V.E.Vladikin zerpallarni (udm. [Odam] Zer tomondan) shimoliy Perm xalqlaridan biri (*Zer* — Zyrliklar) bilan bogʻlaydi, bu xalq, keyinchalik, boshqa etnik guruhlarga qoʻshilib ketgan boʻlishi mumkin. „Devqomatlar — pakanalar“ mifologik oppozitsiyasi koʻplab xalqlarga maʼlum va ular aytganidek, eng qadimgilarga tegishli: „devqomatlar — eng qadimgi mavjudotlar … ular yarim odamlar, yarim togʻlar“.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* *Владыкин В. Е.* Религиозно-мифологическая картина мира удмуртов. Ижевск: Удмуртия, 1994.
Yarovit

**Yarovit**, Gerovit, buzilgan Verovid yoki Iyrovit (lot. Gerovitus, Herovith) — Boltiq slavyanlarining urush xudosi.

A.S.Famintsin yozadi:Gavelbergda aprel oyining oʻrtalarida bu Xudoning sharafiga bayram joʻnatilar edi va shahar har tomondan eʼtibor bilan oʻralgan edi. Volgastda sharaflangan Yarovit haqida Gerborddan oʻqiymiz, bu Xudoning ibodatxonasi, devorda, oltin va mohir ish bilan qoplangan katta qalqon osilgan; oʻliklarning hech biri oddiy vaqt ichida unga tegishi mumkin emas edi, chunki Gʻayriyahudiylar bu bilan  qandaydir diniy eʼtiqodni birlashtirar edi; qalqon Yarovitga bagʻishlangan edi — „Mars deb nomlangan lotin tilida“ — Gerbordni qoʻshib qoʻydi — va faqat urush davrida u joydan koʻchib olinishi mumkin edi. Keyin u qoʻshinlar oldida olib ketilar edi va bu orqali urushlarda gʻolib boʻlishiga ishonishar edi.Bundan tashqari, Yarovit, ehtimol, hosildorlik bilan bogʻliq edi. Yarovitga hosildorlik bahor bayrami bagʻishlandi; bir manbada, Yarovit ruhoniysi nutq soʻzlaydi, unga koʻra, u koʻkat va yer mevalarini boshqaradi:Men sening xudoingman, men dalalarni chumolilar va oʻrmonlarni barglar bilan kiyintiruvchiman; niv va daraxt mevalari mening hukumronligimda, podalarning nasli va inson foydasiga xizmat qiladigan hamma narsa: bularning barchasi Meni hurmat qilganlarga beraman va Meni rad etganlardan tortib olaman.

## Ismlar
Lotin oʻrta asr yozuvlarida u Rim Marsi bilan taqqoslanadi. Yar (jar) ildiziga ega boʻlgan boshqa soʻzlar kabi, Xudoning ismi bahor unumdorligi haqidagi gʻoyalar bilan bogʻliq (rus „bahor“, „qizgʻin“, „bahor, bahorda ekilgan“, Ukr. yar „bahor“), non (bahor noni, yarina-arpa, yulaf; yar, yaritsa va boshqa non belgilari), hayvonlar (buqa-yarovik, yorqin va boshqalar), bundan tashqari, „gʻazablangan, issiq, olovli“, Ukr maʼnosida rus „gʻazablangan“ bilan solishtirish mumkin. Yariy, "bahor, yosh, kuchga toʻla, ehtirosli" va Janubiy va gʻarbiy slavyanlarning yar ildizi bilan bir xil soʻzlar.

## Manbalar


## Havolalar
* Verovit // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
* Yarovit, Gerovit Arxivnaya kopiya ot 6 marta 2008 na Wayback Machine // Mifologicheskiy slovar/ Gl. red. Ye. M. Meletinskiy. — M.:Sovetskaya ensiklopediya, 1990. — 672 s.
Abant (Poseydonning oʻgʻli)

**Abant** (Boshqaββας) — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni. Abantlar davri. Poseydon  va Aretusning oʻgʻli. Kanifning otasi, Konfning bobosi. Halkodontning Otasi. Nevarasi Elefenor tomonidan tasodifan oʻldirilgan.

## Manbalar
Barash familiyasi

**Barash** — yahudiy va rus familiyasi.

Uning kelib chiqishi Rossiyada „*barash“* soʻziga borib taqaladi, ushbu soʻz „shoh chodirchisi“, shuningdek "hunarmand („qoplovchi“, „chodirchi“) degan maʼnoni anglatadi. Ushbu kasb vakillari shohning yotoqxonasini jihozlash bilan shugʻullanishgan, yurishlar paytida esa uning dam olishi uchun chodirlarni hozirlab berishgan. „Barash“ soʻzi katta ehtimol bilan rus tiliga arab tilidagi „*farrash“* — „choyshab tayyorlovchi hunarmand“ soʻzidan oʻzlashgan holda turkiy tillar taʼsiri ostida kirib kelgan.

Moskvadagi „Barashovskaya sloboda“ hanuzgacha saqlanib qolgan, oʻz vaqtida bu yerga knyaz barashlari kelib joylashgan. Mazkur hududda yashovchi odamlar ham aholi orasida barash deya atalgan, yaʼni Barash familiyasi yashash joyi nomidan kelib chiqqan boʻlishi mumkinligi haqidagi ehtimolni rad etib boʻlmaydi. Barash familiyasiga qoʻshimcha ravishda, Barashkin, Barashkov, Barashnev familiyalari ham „barash“ (kasb-korga urgʻu beruvchi ismlar) soʻzidan kelib chiqqan.

Yahudiylar orasida keng tarqalgan Barash familiyasi qisqartma hisoblanadi. U ravvinning Shlomo, Shmuel, Shimon ismli va ismi Sh harfi bilan boshlanadigan boshqa oʻgʻillariga ham berilishi mumkin edi (*Ben Rabbi Sh…*).

Karaimlar orasida keng tarqalgan Barash familiyasining kelib chiqishi turkiylarga borib taqaladi va „dumbali qoʻy“ deya tarjima qilinadi.

## Manbalar
Karasyov familiyasi

: *Ushbu familiyaga ega mashhurlar roʻyxati: erkaklar — ***', ayollar — ****.''

**Karasyov*' — oʻrta darajada tarqalgan rus familiyasi (Keng tarqalgan 250 ta rus familiyasi roʻyxatiga kirmaydi).

== Familiyaning kelib chiqishi ==
Choʻqinmagan Karas ismidan kelib chiqqan. „Baliqli“ ismlar qadimda juda mashhur boʻlib, koʻpincha tashqi omillar taʼsirida emas, balki anʼanalar asosida berilgan. Qadimgi Novgoroddan topilgan qayin poʻstlogʻiga bitilgan qadimiy rus yozuvlariga koʻra, bu yerda Som, Yorsh, Okun, Karas va Sudak ismli aka-uka Linyovlar yashagan.

Pilladan ipak chuvash bilan shugʻullanuvchu usta Karas, Karasnik deb atalgan.

S. B. Veselovskiyning „Onomastikon“ kitobida Karas Tarusmanov Linyov, zodagon, XVII asr boshi, Suzdal; Karas Manuxin Yevsyukov, XVI asr oʻrtalari, Novgorod tilga olinadi:

== Don zodagonlari familiyasi ==
S. V. Koryagin tomonidan Donning uchta zodagon sulolasi tasvirlab beriladi:

* Trailinskaya qishlogʻi Karasyovlari (keyinchalik Bagaevskaya);
* Ust-Medvediskayaning qishlogʻi Karasyovlari;
* Aksay qishlogʻi Karasyovlari.

<blockquote>*A.A* *Karasyov*: "Ivan Tixonovich oʻz familiyasini Karasev emas, Karasyov deb yozgancha imzo qoʻygan. Donlik taniqli korchalon va yozuvchi Ivan Samoylovich Ulyanov uning qiziga uylangan, mening bobom familiyasini karasya (baliq)dan emas, balki tatarcha soʻzlar — „kara“ va „su“ — „qora“ va „suv“dan olganligini aytgan, shuningdek ushbu bu familiyaning ilk sohibi Donga kelib joylashgan va bu yerda pravoslav dinini qabul qilgan tatar millatiga mansub Karasu ismli shaxs boʻlganini aytib oʻtgan.</blockquote>

== Familiyaning yozilishi va talaffuzidagi oʻziga xosliklar ==
Karasyov familiyasini talaffuz qilishning faqat bitta usuli bor — hujjatlarda *"yo" harfi yozilishi'' yoki yozilmasligidan qatʼi nazar, urgʻu oxirgi boʻgʻinga berib oʻqiladi.

## Manbalar
William James Herschel

**William James Herschel** (; 9-yanvar 1833-yil — 24-oktabr 1917-yil) — ingliz mustamlakachi amaldori, mashhur astronomlar va matematiklar — William va John Herschellarning nabirasi va oʻgʻli, daktiloskopiya asoschilaridan biri.

## Biografiya
Angliyada tavallud topgan. 1857-yildan boshlab Britaniyaning Bengaliya (Hindiston), Xugli okrugidagi maʼmuriyatida ishlagan. 1858-yildan boshlab bengal tilida yozilgan shartnomalarning haqiqiyligini tasdiqlash uchun barmoq izlaridan foydalanishni amalda qoʻllagan. Hindlar imzo oʻrniga yoki imzodan keyin barmoqlarini siyohga botirib, qogʻozda iz qoldirishgan. Herschel avvaliga hindlar va xitoyliklar orasida keng tarqalgan mistik gʻoyadan oʻz manfaati uchun foydalangani taxmin qilinadi, ushbu gʻoyaga koʻra, barmoq izlari uning egasiga imzoga nisbatan koʻproq masʼuliyat yuklagan. Keyinroq barmoq izlarini oʻrganishga qiziqib ketib, bitta odamning barmoq izi boshqa odamniki bilan hech qachon bir hil boʻlmasligini aniqlagan. Ularni tasvirlarga qarab ajratishni oʻrgangan va koʻpchilik odamlarni „barmoq izlarining koʻrinishi“dan tanigan. Oʻquv qoʻllanmalarining biridan ularning papillar chiziq deb atalishini aniqlagan va ushbu atamani keng qoʻllagan.

Herschel 15-yil mobaynida koʻplab hind askarlariga maosh toʻlagan. Yevropalik odam uchun ularning barchasi bir-biriga oʻxshashdek tuyulardi, ismlari esa koʻp hollarda takrorlanadi. Maosh olgan askarlar baʼzida yana kelib, pulni hali olmaganliklarini daʼvo qilishardi. Baʼzan maoshlarini yana bir bor olishlari uchun doʻstlari yoki qarindoshlarini joʻnatishardi. Herschel ularning ikkita barmoq izini ismlar yozilgan roʻyxat va kvitansiyada qoldirish amaliyotini joriy qildi. Natijada firibgarlikka chek qoʻyildi.

U soʻnggi yillarda barmoqlardagi chiziqlar koʻrinishi 5-yil, 10-yil, 19-yildan keyin ham oʻzgarmaydi degan xulosaga keldi. Uning barmoq izlari tushirilgan daftari bunga guvohlik berardi. Odamlar qarishi, tashqi koʻrinishi sezilarli darajada oʻzgarib ketishi mumkin boʻlsa-da barmoqlardagi chiziqlar koʻrinishi oʻzgarmay qolardi. Bu odamning shaxsiy, oʻzgarmas belgisi boʻlib, barmoq izlari orqali uni har doim, hattoki oʻlimdan keyin ham, hattoki undan barmoqning bir boʻlak terisidan boshqa hech narsa qolmagan taqdirda ham tanib olish mumkin edi.

1877-yilning 5-avgust kuni Herschel Bengaliya qamoqxonalari bosh inspektoriga maktub yoʻllab, unda shaxsni aniqlashning yangi usuli va undan mahbuslarni roʻyxatga olishda foydalanish imkoniyati haqida yozgan. Herschel oradan 10 kun oʻtib maktubiga javob oladi. Maktub iltifot ohangi bilan yozilgan, ammo bosh inspektor Herschelning salomatligi yaxshi emasligini bilgani holda uning taklifini xasta odamning fantaziya mahsuli deb qabul qilgani sezilib turardi.

1879-yilning oxirlarida Herschel salomatligini tiklash uchun Angliyaga qaytdi. U daktiloskopiyaga oid izlanishlarini „The origin of fingerprints“ nomli asariga jamlagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *Edmond Lokar*. Rukovodstvo po kriminalistike. — Moskva: Yuridicheskoe izdatelstvo NKYu SSSR, 1941. — S. 544.
* *Yurgen Torvald*. Sto let kriminalistiki. — Moskva: Izdatelstvo „Progress“, 1974. — S. 440.
Exetl

**Exetl** yoki **Exetley** () — yunon mifologiyasi va Marafon jangi qahramoni.

U haqidagi hikoyalar Pavsaniy qaydlaridan bizgacha yetib kelgan. Marafon aholisi Exetlni bexad hurmat qilgan. Hikoyalarga koʻra, Marafon jangi davom etayotgan bir vaqtda nomaʼlum shaxs afinaliklarga yordamga kelgan, uning kiyim-kechaklari dehqonlarning liboslarini yodga solgan. U Fors armiyasidan boʻlgan koʻplab varvarlarni omoch tishi bilan oʻldirib, koʻzdan gʻoyib boʻlgan. Afinaliklar uni hech qayerdan topa olishmagan, keyin esa u haqidagi savollar bilan Orakulga murojaat qilishgan, Orakul ularga Exetliy-bahodirni qahramon sifatida hurmat qilishning oʻzi yetarli ekanligini aytgan. Uning odamlar qarshisida koʻrinish berishi afsonalarda tez-tez sodir boʻlganidek, xudolar yoki ularning qiyofasidagi qahramonlarning mojaroga aralashuvi deb hisoblangan.

Exetl koʻpincha soqolli, yalangʻoch va chorva tomonidan tortib ketilayotgan omochni ushlab turgan holda, Buzigga oʻxshash qiyofada tasvirlangan. Baʼzi olimlar ularning ikkisi orasidagi oʻxshashlik qishloq xoʻjaligi bilan bogʻliqligini taʼkidlaydilar. Buzig qishloq xoʻjaligining kashshofi hisoblangan qahramon boʻlib, uning ismi "hoʻkizning boʻyinturugʻi " degan maʼnoni bildirgan boʻlsa, Exetl ismi esa „εχέτλη“ dan olingan boʻlib, „omoch“ degan maʼnoni bergan. F. Pfister Exetl haqidagi afsonani Gomer qahramonlaridan yangi klassik xudolarga oʻtish davrining boshlanishi deb hisoblagan.

Exetlning jasorati miloddan avvalgi 5-asrda Afina agorasida yaratilgan oʻyma devor yodgorligida tasvirlangan. U jangning boshqa epizodlaridagi qahramonlar, masalan, Kallimax va Kichik Miltiad kabi jangchilar orasidan aniq ajralib turadi. Afinaliklar nazdida Exetlning afsonaviy maqomi uning Afina, Gerkules va Tesey siymosi aks ettirilgan bir qator suratlarga qoʻshilishi bilan namoyon boʻlgani taxmin qilinadi.

1880-yilda Robert Brauning u haqida „Echetlos“ deb nomlangan sheʼr yozgan.

## Manbalar
Menuxin familiyasi

**Menuxin** **(Minuxin, Mnuxin, Mnushkin)** ( — yahudiy familiyasi.

Lotin alifbosiga asoslangan yozuvlarda **Menuhin, Menuchin, Menukhin, Minuhin, Minuchin, Minukhin, Mnuhin, Mnuchin, Mnuxin** koʻrinishida keladi.

## Etimologiya
Bibliyadan keyingi Menuxa ayollar ismidan kelib chiqqan matronomik familiya. „Menuxaning oʻgʻli“ degan maʼnoni anglatadi. „Menuxa“ ibroniy tilida „tinchlik“, „xotirjamlik“, „osudalik“, shuningdek, „hordiq“ degan maʼnoni anglatadi. Yevropada bu ismning qoʻllanishi haqidagi birinchi qaydlar 15-asrga toʻgʻri keladi. Dastlabda ushbu ism faqatgina Yevropaning markaziy qismida — Bogemiya va Sileziyada ishlatilgan, keyin esa u yerdan Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa hududlariga tarqalgan. Ukraina va Belorussiyada Menuxa ismi 17-asrdan qoʻllanila boshlagan. „-in“ qoʻshimchasi familiyaning Rossiya yoki Ukrainada shakllanganini koʻrsatadi. Ushbu familiya vakillari asosan Xerson (Menuxin, Minuxin), Gomel (Menuxin, Mnuxin), Yekaterinoslav (Menuxin), Bobruisk va Vitebsk (Mnuxin) okruglarida, oʻtroq chiziq chegaralarida yashagan.

Minuxin familiyasining barcha egalari qarindosh boʻlishi ehtimoli yuqori ekanligi haqida fikr bildirilgan, ammo bu shaxsiy ismlardan kelib chiqqan familiyalarga tegishli emas.

## Shahar folklorida
Tezisga qarshi, shuningdek, „Odessa Tili“ lugʻatida berilgan yahudiy latifasida familiyadan foydalanish konteksti ham aytiladi („gesheft“ soʻzidan foydalanish misoli (bitim, ish)):

Sudda:

— Guvoh, familiyangiz?

— Menuxin.

— Ismingiz?

— Isaak.

— Yashash joyingiz?

— Berdichev.

— Kasb-koringiz?

— Kichik savdogar.

— Eʼtiqodingiz?

— Janob sudya, ismim Isaak Menuxin boʻlsa, Berdichevda yashasam, savdogarlik bilan shugʻullansam, sizningcha kimman? Buddaviymi?



## Manbalar


## Yana qarang

* Menuhin — familiya egalari
Katanayev familiyasi

**Katanayev** — Zabaykalye familiyasi.

Familiyaning kelib chiqishi odatda Gantimurning oʻgʻli Katanay (Katana) ismi bilan bogʻlanadi.

1667-yilda tungus qabilasining rahbari Gantimur oʻgʻli Katanay va uning oilasi bilan birga Rossiya fuqaroligini olish uchun Majuriyaning Naun daryosidan kechib Nerchinsk qal’a shahriga yetib borgan (yoki qaytib kelgan). Bu ekstraditsiya masalasida Rossiya va Sin Xitoyi oʻrtasida uzoq davom etgan diplomatik va keyinchalik qurolli qarama-qarshilikka sabab boʻldi. 1684-yilda Gantimur va uning oʻgʻli Nerchinskdachoʻqintirildi, ular Pyotr (Gantimur) va Pavel (Katanay) ismini oldilar, shundan keyin ular Moskvaga — podshohlar Ivan va Pyotr Alekseevich yoniga yuborildi. Ularning otasi Narimga ketayotgan vaqtda vafot etdi, Pavel Pyotrovich poytaxtga yetib bordi va bu yerda shohlar tomonidan „mehribonchilik bilan“ kutib olindi. Qirolning 1685-yil 16-martdagi farmoni bilan P.P.Gantimurovning knyazlik mavqei tan olindi, Nerchinsk gubernatori I.Vlasovga uning uchun Nerchinskda uy qurish, Gantimurovga esa choʻqinish uchun xotinlaridan birini tanlash, qolganlaridan voz kechish buyurildi. Taxminlarga koʻra, Katanayev familiyasining egalari Pavel Gantimurovning asli xitoylik boʻlgan va choʻqintirilmagan xotinlaridan birining oʻgʻillaridan tarqagan avlodlardir.

Shu bilan birga, evenkiy xos ismining egasi Katanayni yagona shaxs boʻlgan deb hisoblash uchun hech qanday sabab yoʻq. Gantimur va shunga koʻra uning oʻgʻli tunguslarning dulikagir oilasiga mansub. Shu bilan birga, 1926-1927-yillardagi qutb atrofidagi aholini roʻyxatga olish paytida oʻzlarini Badaragir sulolasiga tegishli deb hisoblovchi Latanayevlardan iborat 4 ta oila (23 kishi) aniqlandi.

## Yana qarang

* Gantimurovlar

## Manbalar
Spastik tortikollis (Servikal distoniya)

**Spastik tortikollis**, **servikal distoniya** - distonik kasallik-tortikollisning bir turi bo'lib, unda boshning noto'g'ri pozitsiyasi bo'yin muskullarining patologik kuchlanishidan kelib chiqadi.

## Statistika
Statistikaga ko'ra, o'n mingdan birida uchraydi.

## Etiologiya (kasallikning kelib chiqishi)
Kasallikning aniq sababini kamdan-kam hollarda aniqlash mumkin. Ekstrapiramidal kasalliklarning bir qismi sifatida rivojlanishi mumkin, ayniqsa antipsikotiklarning haddan tashqari dozasi bilan.

## Tasniflash
Boshning holatiga qarab quyidagilar mavjud:

* tortikollis - boshni yon tomonga aylantirish bilan;
* antecollis - boshning oldinga egilishi yoki nominatsiyasi bilan;
* retrokollis - boshning orqaga og'ishi bilan;
* laterocollis - boshni yon tomonga burish bilan;
* servikal distoni birlashgan varianti.

Giperkinezning tabiatiga ko'ra quyidagilar mavjud:

* tonik;
* klonik;
* aralash shakl.

## Klinik koʻrinishi
Odatda, bo'yinning barcha mushaklari jarayonda ishtirok etadi, ko'pincha sternokleidomastoideus, trapezius, kamar mushaklari. 

Kasallikning boshida boshning mustaqil ravishda o'rta holatga qaytishi mumkin, tushida giperkinez yo'qoladi va yurish paytida, aksincha, kuchayadi.

Progressiya o'sib borishi bilan faqat qo'llar yordamida boshni o'rta holatga qaytarish mumkin, bu vaqtda tuzatish imo-ishoralarini qo'llash mumkin, masalan, ba'zi qismlarga teginishda giperkinezning pasayishi kuzatiladi. 

Keyinchalik rivojlanish bilan boshning oldingi holatiga qaytishi mumkin bo'lmaydi, ta'sirlangan mushaklarning gipertrofiyasi va radikulyar sindrom paydo bo'ladi.

## Davolash
Ushbu nevrologik kasallik odatda davolash qiyin. 

Patologik kuchlanishda bo'lgan mushaklarning denervatsiyasi ham yakuniy davolanishga olib kelmasligi mumkin. 

Bo'yin muskullarining ohangini normal holatga yaqin holatda ushlab turish uchun kasal mushaklarga A guruhi botulinum toksin preparatlarini kiritish qoʻllanadi. Agar konservativ terapiya samarasiz bo'lsa, jarrohlik davolash mumkin: suboksipital kraniotomiya va atlasning laminektomiyasi (laterokollis uchun ishlatilmaydi), stereotoksik talamotomiya, bu endi chuqur stimulyatsiya yoki yordamchi nervlarning mikrovaskulyar dekompressiyasi bilan almashtirildi.
 
## Badiiy adabiyotda

 Leonardo da Vinchi birinchi bo'lib spastik tortikollis bilan og'rigan yigitni tasvirlagan
.
## Eslatmalar
Zulfiya (ism)

**Zulfiya** () — kelib chiqishi forscha boʻlgan xotin-qizlar ismi. Fors-tojik tilidan tarjima qilinganda jingalak soch, **zulf** ( *zolf* — zulf) degan maʼnoni anglatadi. Shu bilan birga,   „jozibali“, „goʻzal“, „jilvakor sochli qiz“, „jozibaga ega“ maʼnosini anglatadi.
Oʻrta Osiyo davlatlarida ayollar va qizlarga Zulfiya ismiga hamohang ravishda: *Zulya*, *Zulfira*, *Zulfijamal*, *Zulenka*, *Zulfat*, *Zulfinur* va boshqalar ismlar ham qoʻyiladi.

## Taniqli shaxslar
Zulfiya ismi bilan taniqli shoira **[[Zulfiya]] Isroilova** va **[[Zulfiya Moʻminova]]** ijod qilishgan. 

## Manbalar
Alala (ma’buda)

**Alala** ( — „jangovar daʼvat“) — qadimgi yunon maʼbudasi, yunon mifologiyasida jangovar daʼvat timsoli.

Uning ismi onomatopik yunoncha  (alalḗ) soʻzidan, undan —  (alalázō), „jang daʼvatini koʻtarish“ feʼli kelib chiqqan.

Yunon jangchilari dushmanlarning saflarida qoʻrquv uygʻotish uchun ularga shu hayqiriq bilan hujum qilganlar. Gesiodning taʼkidlashicha, afinaliklar oʻzlarining homiy-maʼbudasi Afinaning qushi — boyoʻgʻlining ovoziga taqlid qilish uchun shunday qichqirganlar.

Pindarning soʻzlariga koʻra, Alala urush timsoli boʻlgan iblis Polemning qizi boʻlgan. Uni shoir shunday tasvirlagan:"*Urush daʼvosi „alala!“,*

 *Urush bolasi,*

 *Nayzalarda oldingi nayzalar,*

 *Siz kim uchun*

 *Muqaddas oʻlim odamlar tomonidan qabul qilinadi,*

 *Vatan uchun fido* boʻlib”.Uning xolasi shiddatli urush ma'budasi Enyio, amakisi esa urush xudosi Ares boʻlib, uning she'riy epiteti *Alalaksios* () boʻlgan. Shunday qilib, Alala Fobos va Deymos (uning oʻgʻillari); Erida, Androktasiya, Maxay, Hisminay va Fonoi (Erida bolalari), shuningdek Sparta va Keres bilan birga jang maydonida Aresning mulozimlari a'zolaridan biri.

Italiyada xuddi shunday urush daʼvosi („Eya-eya alala!“, *Eja Eja Alala!* deb oʻzgartirilgan) 1917-yil avgustda shoir Gabriele d’Annunsio tomonidan kiritilgan. U yunon daʼvosini oldingi sardiniyalik daʼvo bilan birlashtirishga qaror qildi. U „Gip! Gip! Ura!“ daʼvosini juda vahshiylik deb topdi. D’Annunsio daʼvosi aviatsiya korpusida keng tarqalgan: xavfli parvozga chiqishdan oldin uchuvchilar shunday baqirishardi. 1919-yilda u Fiumeni egallab olgan koʻngillilar orasida ham mashhur boʻlib, keyin fashistlar tomonidan qabul qilingan. Polsha shoiri Artur Mariya Svinarskiy (1900-1965) bu daʼvoni 1926-yilda nashr etilgan sheʼrlar toʻplamining nomi sifatida ishlatgan.

## Manbalar
Aktor (Elida qiroli)

**Aktor** (). Qadimgi yunon mifologiyasi qahramoni. Forbant (Lapifning oʻgʻli) va Girminaning oʻgʻli, Elida shohi (yoki Poseydonning oʻgʻli), Gesiodning soʻzlariga koʻra, Mirmidon va Pisidikaning oʻgʻli, Molionaning eri va Molionidlar Yevrit va Kteatning asrab olgan otasi. Iliadada (II 621) eslab oʻtilgan.

Augiyning ukasi. Yoki Avgiyning ittifoqchisi. Girminaga onasining ismidan asos solgan.

## Manbalar
İsfendiyar Bey

**İsfendiyar Bey** () — 1291-1461-yillar orasida Onadoʻlida hukm surgan turk-islom bekligining beki boʻlib, u ushbu beklikni 1392-1440-yillar orasida boshqargan.
## Beklik taxtiga chiqishi
Kötürüm Bayezid Isfendiyarning oldida vafot etishi ortidan beklik ikkiga boʻlindi. Kastamonuda Usmonli himoyasida Süleyman Paşa II oʻz bekligini eʼlon qildi. Sinopta esa Isfendiyar Bey bek boʻldi. 1392-yilda Boyazid I Yildirim tomonidan akasi Süleyman Paşa II oʻldirilgandan soʻng, beklik taxtining yagona vorisiga aylandi.

Isfendiyar davrida beklik otasining davriga nisbatan juda zaif edi. Ayniqsa, Boyazid Yildirimning Onadoʻliga hujumlari ortidan Usmonlilar va Candaroğulları koʻplab janglar oʻtkazib, katta hududlarini yoʻqotgan edi.
## Anqara jangi
Amir Temurning yoniga borgan beklar orasida beklar ham bor edi. Amir Temur Boyazid Yildirim bilan jang qilishidan oldin, Arzinjonda Isfendiyar Bey bilan koʻrishgan. Isfendiyar Bey bu uchrashuvdan soʻng, Sinopga qaytib ketgan.

Amir Temur va Yildirim orasida sovuqchilik bor edi. Beklarning Amir Temur huzuriga borishi ular orasidagi adovatni yanada kuchaytirdi. Amir Temur jang qilishga qaror bergan edi. Ammo beklarning ham fikrini olish maqsadida bir majlis uyushtirdi. Onadoʻlining hamma beklari Amir Temurga bu jangda gʻalaba qozonishi haqida aytdilar.

Amir Temur Anqara jangida gʻalaba qozondi va Isfendiyar Bey eski hududlarini Usmonlilar imperiyasidan qaytarib olishga muvaffaq boʻldi. Isfendiyar Bey Amir Temur bilan Izmir qal’asining egallanishi vaqtida birga boʻlgan.
## Beklikning Anqara urushidan keyingi davrlari
Amir Temur Samarqandga qaytganidan keyin, Usmonlilar imperiyasida taxt uchun kurashlar boshlanib ketdi. Bu kurashlarda Isfendiyar Bey shahzodalarga dastak berib, aktiv rol oʻynadi. Karamanoğullarıning Usmonlilar imperiyasiga qarshi uyushtirgan urushi (1415-1416) vaqtida, Isfendiyar Bey oʻgʻli Kasim boshchiligida qoʻshinni Usmonlilarga yordamga joʻnatdi.
### Beklikning parchalanishi
Isfendiyar Bey Çankırı, Kalecik, Tosya va Kastamonu hududlarini oʻgʻli Hizir Beyga bergan edi. Ammo boshqa oʻgʻli Kasim bunga norozi boʻldi va Usmonlilar yordami bilan otasi ustiga harbiy safar boshlatdi. Kastamonuga qilgan safarida, otasi Sinopga qochib ketdi. Chorasiz qolgan Isfendiyar Bey Kastamonu bilan Bakır hududlarini oʻziga qoldirishini, oʻgʻliga esa Çankırı bilan Kalecikni berdi. Shuningdek, usmonli sultoni Mehmed nomiga ham xutba oʻqitilishini ham qabul etdi.

1418-yilda musulmonlar Samsun shahrini Isfendiyar Bey qoʻlga kiritdi. Çelebi Mehmed Candaroğulları bekligi ustiga yurish qildi, ammo Samsun shahrini egallay olmadi. Ikki yil keyin, Usmonlilar shaharni egallashga muvaffaq boʻldilar.
### Oxirgi yillari va vafoti
Isfendiyar Beyning oxirgi yillari haqida maʼlumotlar juda oz. Ammo oʻgʻli Ibrohimni valiahd qilib, qolgan ikki oʻgʻli Hizir va Murodga akasiga itoat qilishini vasiyat qilgani haqida maʼlumot bor. Isfendiyar Bey 1440-yilda 70 yoshlarida vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
*