open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
David Livingston

**David Livingston** (; 1813.19.3, Blantayr, Lanark grafligi — 1873.1.5, Chitambo, Zambiya) — shotlandiyalik sayyoh. Ixtisosi — vrach. Markaziy va Janubiy Afrikani tadqiq qilgan. 1840-yilda London missionerlar jamiyati tomonidan Janubiy Afrikaga yuborilgan. 1841 — 1852 yillarda Kalahari bechuanlari orasida yashab, oʻsha yerlarni urgandi. 1849-yilda Ngami koʻli va 1851-yilda Linyanti daryosi hamda Kvando (Zambezi daryosi irmogi) daryosi etagigacha yetib bordi. 1853—54 yillarda Zambezi daryosi boʻylab yurib, Atlantika okeanining Luanda sohillariga chiqdi. 1855-yilda Zambezi daryosining butun oqimini deltasigacha oʻrgandi va yevropalilardan birinchi boʻlib Viktoriya sharsharasini koʻrishga muyassar boʻldi. 1856-yil mayda Kelimane shahri yakinida Hind okeani sohiliga yetib kelib, materikni kesib oʻtishni yakunladi. Buyuk Britaniyaga qaytib, 1857-yilda sayohati haqida asarlarini nashr qildirdi; ushbu sayohati uchun Livingstonni Qirollik geografiya jamiyati oltin medal bilan taqdirladi.

Livingston 2-sayohatida (1858—64) Shirva va Nyasa koʻllarini tadqiq etdi. 3-sayohatida (1866—73) Tanganika koʻlini oʻrgandi, Bangveulu koʻli va Laulaba daryosini tavsifladi. Ogir xastalanib, orqaga qaytdi va Tanganika koʻlining sharqiy sohilida, Ujijida toʻxtadi. Bu yerda uni G. Stenli izlab topib, bir-galikda Tanganika koʻlining shim.-qismlarini oʻrgandilar va Nil daryosining bu koʻl bilan boglanmaganligini aniqladilar. Livingston sayohati vaqtida Bangveulu koʻlidan janubroqdagi Chitambo degan joyda vafot etdi. Jasadi Buyuk Britaniyaga keltirilib, Vestminster abbatligiga dafn etilgan.

Sayohati davrida Livingston 1000 dan ortiq punktlarning joylashgan oʻrnini aniqladi; birinchi boʻlib Janubiy Afrika relyefining ilmiy tavsifini berdi. Zambiyadagi shahar, Sharqiy Afrikadagi togʻlar, Kongo daryosidagi sharshara Livingston nomi bilan ataladi. Livingston insonparvar boʻlgan, qullar bilan savdo qilishga qarshi kurashgan. Shotlandiyada Glazgo shahri yaqinida Livingston memorial muzeyi bor.

## Manbalar
* Puteshestviya i issledovaniya v Yujnoy Afrike s 1840 po 1856 gg., M., 1955; Puteshestviye po Zambezi s 1858 po 1864 gg. [3 izd.], M., 1956; Posledneye puteshestviye v Sentralnuyu Afriku (per. s angl.), M., 1968.

## Adabiyot
* Adamovich M., Livingston, M., 1939.
Livingston sharsharalari

**Livingston sharsharalari** - Kongo (Zair) daryosi quyi oqimidagi 30 dan ortiq ostona va sharsharalar, Kinshasa va Matadi shaharlari oraligida. Kongo daryosining Janubiy Gvineya qirlarini kesib oʻtish joyida hosil boʻladi. Serostona joyining uz. 360&nbsp;km, 220 m balandlikdan oqib tushadi. Livingston sharsharalarini aylanib oʻtgan temir yoʻl, yirik Inga GES qurilgan. Ingliz sayyohi D. Livingston nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Liviya choʻli

**Liviya choʻli** — Afrikadagi tropik choʻl. Livianing sharqiy, Misrning gʻarbiy va Sudanning shimoliy hududlarida, Sahroi Kabirning shimoli-sharqiy qismi. Maydoni 2 mln. km² chamasida. Shimoliy qismi qumtepalarning balandligi 300 m gacha boʻlgan qum bilan qoplangan pasttekislik. Shimoli-sharqida chuqur tektonik soyliklar (Kattara botigʻining yer yuzasi dengiz sathidan 133 m past) bor. Janubiy qismi balandligi 400–500 m, eng baland joyi 1934 m boʻlgan platodan iborat. Iklimi tropik choʻl iqlimi. Oʻrtacha temperatura yanvarda 13—15°, iyulda 32—35°. Yillik oʻrtacha yogʻin 25&nbsp;mm, shim.da 100&nbsp;mm gacha, baʼzan bir necha yil yogʻin yogʻmaydi. Oʻsimlik kam. Vohalarda xurmo, shaftoli, oʻrik yetishtiriladi, donli ekinlar ekiladi. Chorva boqiladi. Fayyum va Harga vohalari temir yoʻl orqali Nil vodiysi bilan bogʻlangan.

## Manbalar
Libretto

**Libretto** ( — kitobcha) — musiqiy-dramatik asar (opera, operetta, musiqali drama va komediya)ning soʻz matni, balet spektaklining adabiy ssenariysh, shuningdek, mazkur asarlar mazmunining qisqacha bayoni. 17-asr dan teatr tomoshabinlari uchun kitobchalar tarzida chop etilgan (nomi shundan). Libretto mualliflari kompozitorlar bilan hamkorlikda ijod qiladi. 19-asrdan boshlab baʼzi kompozitorlar oʻz sahna asarlari uchun Libretto matnini qam oʻzlari yaratishgan (G. Berlioz, R. Vagner, M. Musorgskiy, S. Prokofyev, K. Orf va boshqalar). Libretto mavzulari asosini, koʻpincha, xalq afsona, doston va ertaklari ("Tohir va Zuhra", "Yoriltosh", "Malikai ayyor" operalari), mumtoz adabiyot ("Farhod va Shirin", "Layli va Majnun" operalari) va drama asarlari tashkil etadi (mas, Hamza asari asosida yaratilgan "Maysaraning ishi" operasi). Librettoni yaratish jarayonida adabiy asarlar musiqiy janrlar xususiyatlariga moslashtirib qisqartiriladi, baʼzida tubdan uzgartiriladi (mas, "Qargʻa motkasi" A. Pushkin hikoyasi va P. Chaykovskiy operasi). Oʻzbekistonda Libretto yaratish sohasida K. Yashin, S. Abdulla, H. Gʻulom va boshqa tanilgan.

## Manbalar
Librevil

**Librevil** — Gabon poytaxti. Mamlakatning yirik sanoat markazi va dengiz porti. Estuariy provinsiyasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning shimoli-gʻarbiy qismida, Gabon buxtasi sohilida joylashgan. Iqlimi ekvatorial iqlim; eng sovuq oy (iyul)dagi temperatura 24°, eng issiq oy (aprel)da 27°. Yiliga oʻrtacha 2648 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 362 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Librevilga 1849-yilda Portugaliyaning qullar tashiladigan kemasidan ozod boʻlgan afrikalik qullar guruhi tomonidan asos solingan (nomi ham shundan kelib chiqib, fransuz tilida "Erkin shahar" degan maʼnoni anglatadi). 1886—88 yillarda Gabon fransuz mustamlakasi gubernatori qarorgohi; 1888—91 yillar Gabon-Kongo fransuz mustamlakasining, 1891 — 1904-yillar Fransiya Kongosining maʼmuriy markazi. 1960-yildan mustaqil Gabon poytaxti. Taxta tilish va yogʻochsozlik (faner ishlab chiqarish) sanoati korxonalari, shuningdek, yengil (toʻqimachilik, poyabzal, mebel) va oziq-ovqat (qahva, sholi oqlash, tamaki qayta ishlash) sanoati; elektr va radio jihozlari ishlab chiqariladi, kema verfi bor. Neft, yogʻoch-taxta, faner, qahva, kakao eksport kilinadi. Shaharning markaziy qismida Prezident saroyi, Milliy majlis, O.Bongo nomidagi universitet, Radio va televideniye uyi, savdo muassasalari kabi koʻplab zamonaviy binolar, Librevil yaqinida chuqur suvli Ovendo porti qurilgan.

## Manbalar
Livon ordeni

**Livon ordeni** - Sharqiy Boltiq boʻyidagi latish va eston yerlarida nemis ritsar-salibchilarining katolik davlati va harbiy tashkiloti (1237— 1561). Litva va Rusga qarshi urushlar olib borgan. Ruslar va litvaliklardan bir necha jiddiy magʻlubiyatga uchragan (Muz ustidagi jang, 1242, Durba yaqinidagi jang, 1260 va boshqalar). Livon urushida rus qoʻshinlari tomonidan tor-mor etilgan va tugatilgan.

## Manbalar
Livon urushi

**Livon urushi** (1558-83) - Rossiyaning Boltiq dengiziga chiqish uchun Livon ordeni, Shvetsiya, Polsha va Buyuk Litva knyazligi (1569-yildan — Rech Pospolita)ga qarshi urushi. Livon urushi 3 bosqichda boʻlgan: 1-bosqich (1561-yilgacha) — Livon ordenining tor-mor etilishi bilan tugagan; 2-bosqich (1578-yilgacha) — rus qoʻshinlari vaqt-vaqti bilan muvaffaqiyatli janglar olib borganlar va 1577-yil yozida Boltiq boʻyidagi bir qancha qalʼalarni egallaganlar; 3-bosqich (1579-yildan) — rus qoʻshinlari Stefan Batoriyning armiyasi va shved qoʻshinlariga qarshi mudofaa janglari (Pskov mudofaasi, 1581—82 va boshqalar) olib borganlar. Rossiya uchun noqulay boʻlgan Yam-Zapolskiy (1582) va Plyus-sa bitimlari (1583)ni imzolash bilan tugagan.

## Manbalar
Liga

**Liga** — nota yozuvidat yoysimon belgi. Turli balandlikdagi bir necha tovushni bir-biriga boglab, yondosh musiqa tuzilmalaridan ajratib, uzluksiz ijro etishni, shuningdek, bir balandlikdagi qoʻshni notalar davomiyligini birlashtirib oshirishni, vokal musiqada esa bir boʻgʻin bilan ijro etiladigan tovushlarni koʻrsatadi.

## Manbalar
Ligatura

**Ligatura** (ligatura; lotincha ligo, ligatum — bogʻlamoq) — tibbiyotda qon tomirlar va boshqa kovak aʼzolar atrofiga bogʻlanadigan yoki toʻqimalarning bi-tishi uchun operatsiyadan keyin jarohatda qoldiriladigan ip. Odatda, L. sifatida ipak, ketgut, ip, zigʻir tolasi va boshqa ishlatiladi. Qon tomiri hamda toʻqimaning tarkibiga koʻra, soʻriladigan yoki soʻrilmaydigan L. farq qilinadi.

## Manbalar
Ligatura (maʼnolari)

**Ligatura**:

* Ligatura (ligatura; lotincha
* Ligatura (matbaada) —1) matbaada — ikki yoki bir necha belgini qoʻshib yozish, harf terishda bir litera koʻrinishida qoʻyiladigan qoʻshaloq harf; 2) metallurgiyada — asl metallar (oltin, kumush va b.
Lignin

**Lignin** (lot lignum — daraxt, yogʻoch) — tabiiy murakkab polimer modda. Mol. m. 1000 dan 150000 gacha, zichligi 1250–1450&nbsp;kg/m3. Tomirli oʻsimliklarning hujayralarida boʻladi. L. hujayra qobiqlarida toʻplanib hujayrani yogʻochlantiradi va uni mustahkam qiladi. Keng bargli daraxtlar tarkibida 20— 30%, igna bargli daraxtlar tarkibida 50% gacha L. bor. L. molekulasi aromatik spirtlarning polimerlanishida hosil boʻlgan moddalardan iborat. L. sariqjigarrang amorf modda, suv va organik erituvchilarda erimaydi. L. quyidagicha hosil boʻladi: shikim kislota - fenilalanin - dolchin kislota - ferul kislota - koniferil spirt - L. L. sellyuloza va gidroliz sanoatida chiqindi mahsulot hisoblanadi. Yoqilgʻi, donador faol koʻmir, gʻovak gʻisht, oʻgʻit, toʻldiruvchilar, mas, plastmassa ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Lignit

**Lignit** (lotincha lignum yogʻoch — daraxt) — yonuvchi foydali qazilma. Qoʻngʻir koʻmir qatlamlarida daraxt toʻqimasi tuzilishini oʻzida saqlagan kam koʻmirlashgan yogʻoch (asosan, ignabargli daraxtlar). AQSH va baʼzi bir Yevropa mamlakatlarida kam koʻmirlangan qoʻngʻir koʻmir L. deb yuritiladi. Ukrainada Dnepr qoʻngʻir koʻmir havzasi va Zakarpatye qoʻngʻir koʻmir rayonida L. bor. Kimyo sanoati xom ashyosi va yoqilgʻi.

## Yana qarang
* Gagat

## Manbalar

## Havolalar
Livoniya

**Livoniya** (Livonia) — 1) Daugava va Gauya daryolari quyi oqimida liv xalqlari joylashgan viloyat (12-asr — 13-asrning boshlari); 2) hozirgi Latviya va Estoniyaning 13-asrning 2-choragidan nemis ritsarlari tomonidan egallangan butun hududi; 5 ta davlat uyushmasi (Livon ordeni, Riga arxiyepiskopligi, Kurlyandiya, Derpt va Ezel yepiskopliklari); 3) Zadvinsk gersogligi hududi (1561-1629).

## Manbalar
Livorno

**Livorno** — Italiyaning markaziy qismidagi shahar. Livorno provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 148 ming kishidan ziyod (2001). Liguri dengizi sohilidagi port. Yirik savdo markazi. Kemasozlik, neftni qayta ishlash, qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, elektrotexnika, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, Dengiz akademiyasi, muzey, dengiz akvariumi bor. Harbiy dengiz bazasi. 16— 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. L. oʻrta asrlarda qalʼa boʻlgan. 16-asrning 2-yarmida Oʻrta dengiz boʻyidagi eng muhim xalqaro portga aylandi.

## Manbalar
Ligroin

**Ligroin** (ogʻir benzin) — parafin, naften va aromatik uglevodorodlar aralashmasi. Neft yoki neft-gaz kondensatidan 120—240° da distillyasiya usulida ajratib olinadi. Rangsiz, tiniq yoki sargʻish suyuqlik. Zichligi 785—795 kg/m3. Dizel yonilgʻisi, erituvchi, gidravlik suyuqlik sifatida ishlatiladi. 

## Manbalar
Liguri dengizi

**Liguri dengizi** - Oʻrta dengizning bir qismi, Korsika va Elba o.lari bilan Fransiya, Monako va Italiya qirgʻoqlari oraligʻida joylashgan. Shimoliy qismida Genuya qoʻltigʻi bor. Havzasining maydoni 15 ming km². Asosiy portlari: Genuya, Livorno, Spetsiya, Nitssa. Liguri dengizi sohillari dunyo ahamiyatidagi kurort joy, u yerda Fransiya va Italiya rivyeralari joylashgan.

## Manbalar
Ligustra

**Ligustra** (Ligustrum) — zaytundoshlar oilasiga mansub buta va pakana daraxtlar turkumi. 35 (baʼzi maʼlumotlarda 50) turi bor. Koʻpchiligi Osiyoning tropik va subtropik qismida usadi. Oddiy L. (L.vulgaris) Oʻrta Osiyoda oʻstiriladi. Boʻyi 2–5 m, barglari oddiy, qisqa bandli, yaltiroq, choʻziq yoki nashtarsimon, novdada qarama-qarshi joylashgan. Guli ikki jinsli, oq yoki sargʻish tusda, shakli vo-ronkasimon, gulbargi 4 ta. Mevasi qora yoki toʻq koʻk, rezavor. May—iyunda gullab, avgust — sentabrda meva tugadi. L. manzarali oʻsimlik. Koʻpchilik mamlakatlarda, jumladan, Oʻzbekistonda ham, asosan, yashil devor hosil qilish uchun ekiladi.

## Manbalar
Liditse

**Liditse** (, ) — Kladno shahri (Chexiya)ning janubi-sharqida joylashgan shaxtyorlarning tarixiy shaharchasi. Ikkinchi jahon urushi davrida nemis fashist bosqinchilari L. aholisini Chexoslovakiya protektori (homiysi) R. Geydrixga suiqasd uyushtirgan chexoslovak vatanparvarlarini yashirganlikda ayblab, 1942-yil 10-iyunda L.ga oʻt qoʻyib, uni yer bilan yakson qilganlar. 15 yoshdan oshgan barcha erkaklar otilgan, bolalar va ayollar konslagerlarga joʻnatilgan. L. nomi Chexoslovakiyaning aholi punktlari roʻyxatidan oʻchirib tashlangan. Chexoslovakiya bosqinchilardan ozod etilgach (1945), L. oʻrnida muzey tashkil etilgan, unga yaqin joyda yangi L. shaharchasi qurilgan.

## Manbalar
Lidiya

**Lidiya** — Kichik Osiyoning gʻarbidagi tarixiy viloyat. Asosan, Germ va Meandr daryolari vodiysida joylashgan. M. orqali Sharqqa muhim savdo yoʻllari oʻtgan. Lidiyaliklar Kichik Osiyoga koʻchib kelgan turli elatlar taʼsiriga uchramay, anʼanaviy turmush tarzlarini saqlab qolishgan. Frigiya davlati parchalangach, lidiyaliklarning roli kuchaygan. Ular kimmeriylarniit hukmronligidan xalos boʻlib, azaldan savdo va madaniy aloqada boʻlib kelgan Kichik Osiyoning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan yunon shaharlarini boʻy-sundirganlar. Sardi shahri L.ning poytaxti, hukmron sulola esa — Mermnadlar boʻlgan (podshoxlar Giges, Aliatt, Krez). Bu sulola vakillari oʻz hokimiyatlarini Kichik Osiyoning sharqiga, Galis daryosiga qadar yoyganlar. 547 yil forslar shohi Kir II L. podshosi Krezni magʻlubiyatga uchratgan va L. Axomaniylar davlatinnit satrapiyasiga aylangan. L. zodagonlari savdo munosabatlari juda taraqqiy etganligi va mamlakatda boy oltin konlari mavjudligi tufayli ulkan boylikka ega boʻlishgan. Tarixda lidiyaliklar birinchi boʻlib tanga zarb etishgan — deb hisoblanadi. Miloddan avvalgi 334 y. L. Aleksandr saltanati, Salavkiylar davlati, Pergam va Rim imperiyasi tarkibiga (Osiyo viloyatining bir qismini tashkil etgan) kirgan. Gerodotning yozishicha, lidiyaliklarning bir qismi Etruriyaga koʻchib ketgan.

## Manbalar
Liz...

**Liz...**, ...LIZ (yun. lysis — parchalanish, yemirilish, erish) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, moddalarning erishi, parchalanishiga aloqadorlik maʼnosini ifodalaydi (mas, lizogeniya, gidroliz).

## Manbalar
Lizimetr

**Lizimetr** (liz... va yun. metreo — oʻlchayman) — tabiiy sharoitga yaqin muhitda tuproqdan suv sizib oʻtganda sodir boʻladigan jarayonlarni oʻrganishga moʻljallangan qurilma. Hozirgi vaqtda lizimetrdan tuproq genezisi va hosildorligini oʻrganishda, xususan, tuproqdan mineral hamda organik moddalarning chiqib ketishi (masalan, yuvilishi)ni aniqlashda keng foydalaniladi.

## Manbalar
Lizin

**Lizin**, a — ye-diaminokapronat kislota, H2N-(CH,)4 ~ CH(NH2)COOH, almashtirib’bulmaydigan aminokislotalardan biri. Mol.m. 146,19. Suyuqlanish temperaturasi 224—225°. Koʻpchilik oqsillar va peptidlar mo-lekulalari tarkibiga kiradi, bugdoy unida 1,9%, mol goʻshtida 10%, sigir sutida 8,7% L. bor. Optik faol D va L - shakllari mavjud. Asos, kislota va suvda yaxshi eriydi. Peptidlar sintezida ishlatiladi, boshqa aminokislotalar bilan birga mollarga ozuqa sifatida beriladi. L — L. ilk bor 1889-yilda sintez qilgan.

## Manbalar
Lizing shartnomasi

**Lizing shartnomasi** - moliya ijarasiga oid shartnoma. Lizing shartnomasi boʻyicha lizing beruvchi (ijaraga beruvchi) 1 taraf lizing oluvchi (ijaraga oluvchi) 2-taraf topshirigiga binoan ishlab chikaruvchi (sotuvchi) 3-taraf bilan undan oʻz mablagʻi hisobiga lizing oluvchi uchun mol-mulk sotib olish haqida kelishish majburiyatini; lizing oluvchi esa buning uchun lizing beruvchiga lizing toʻlovini toʻlash majburiyatini oladi. Lizing obʼyekti va subʼyektlari, lizing toʻlovi, lizing beruvchi va lizing oluvchining majburiyatlari, ularning hamda ishlab chiqaruvchi (sotuvchi)ning javobgarligiga oid qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining FK va Oʻzbekiston Respublikasining "Lizing toʻgʻrisida"gi qonuni (1999-yil 14-aprel) da belgilangan.

## Manbalar
Lizis

**Lizis** (liz...) — 1) kasallikning asta-sekin tuzala borishi; bunda yuqori haroratdagi gavda temperaturasi sekin pasayib, kasallikning boshqa belgilari ham yoʻqola boradi (kr"zmsning aksi). Koʻpgina infeksion kasalliklar (ich terlama, brutsellyoz, skarlatina va boshqalar)ga xos; 2) fermentlar, bakteriolizinlar, bakteriofaglar, antibiotiklar va boshqa omillar taʼsirida hujayralar, jumladan, mikroorganizmlarning yemirilishi, toʻqimalar strukturasining buzilishi.

## Manbalar
Lizogen konversiya

**Lizogen konversiya** - lizogenizatsiya tufayli bakteriyalar xossalarining oʻzgarishi. Lizogen konversiya bakteriofaglarning bakteriya genomiga yangi genetik axborot kiritilishi bilan bogʻliq. Lizogen konversiya jarayonida, koʻpincha, bakteriya hujayrasi qobigʻining antigen tuzilmasi, toksinlarni sintezlash xususiyati, ayrim faglarga taʼsirchanligi va boshqa xususiyatlari oʻzgaradi. Bunday oʻzgarishlar bakteriya hujayrasi avlodlari irsiyatiga to profaglarning yoʻqolishigacha oʻtib boradi (qarang Lizogeniya). Virulent faglar taʼsirida bakteriyalar xossalarining oʻzgarishi fag kon-versiyasi deyiladi.

## Manbalar
Liyepaya

**Liepaya** yoki **Liyepaya** (1917-yilgacha rasmiy nomi Libava) — Latviyadagi shahar (1625-yildan). Boltiq dengizidagi muzlamaydigan port. Liepaya tuguni. Aholisi 78,1 ming kishi (2016). Baliq ovlash floti bazasi. Metallurgiya, mashinasozlik, oziqovqat, yengil, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Pedagogika instituti, 2 teatr, tarix va badiiy muzeylar mavjud. Dengiz boʻyi balneo-balchiq va iqlim kurorti. A. qoʻlyozmalarda 1253-yildan tilga olingan.

## Manbalar
Lids

**Lids** — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyada. Er daryosi sohilida. UestYorkshir grafligining maʼmuriy markazi. Aholisi 724 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Lids va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni, kanal orqali Liverpul porti bilan bogʻlangan. Mamlakatning muhim sanoat markazlaridan. Mashinasozlik va tikuvchilik yetakchi sanoat tarmoqlari. Metallsozlik, jun, poligrafiya, mebel, kimyo, parfyumeriya, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, shahar muzeyi, kartinalar galereyasi va boshqa bor. Shahar ilk bor qoʻlyozmalarda VII asrda tilga olingan.

## Manbalar
Lizogeniya

**Lizogeniya** (liz... va yun. geneia — kelib chiqish, yaratish) — hujayra ichida nopatogen (kasallik paydo qilmaydigan) profag shaklda mavjud boʻladigan bakteriofag bilan bakteriyalar oʻrtasidagi simbiotik munosabatlar. L. nazariyasining asosiy qoidalari 1950-yilda A.Lvov tomonidan ishlab chiqilgan. Profag saqlovchi hujayralar lizogen hujayralar, ular Yopulyasiyasining fag zarrachalari hosil qilish xususiyati esa lizogenlik deyiladi. Lizogenlik bakteriya shtammlarining doimiy xususiyati boʻlganidek lizogen hujayralarning faqat ayrim populyasiyalari profagni yoʻqotadi. Profag tufayli lizogen hujayralar bir qancha yangi belgilar, mas, bakteriofag bilan qayta zararlanmaslik xususiyatiga ega boʻlib qoladi. Immunlik lizogen profag DNKsi nazoratida sintezlanadigan, faglarning vegetativ koʻpayishini boshqarib turadigan faglar genlari ekspressiyasiga toʻsqinlik qiladigan respressor oqsilning hujayrada mavjudligi bilan bogʻliq. Bakteriyalarning faqat lizo-genizatsiyalash jarayonida kuzatiladigan oʻzgaruvchanlik tipi lizogen konversiya deb ataladi. L.bakteriyalardagi oʻzgaruvchanlik va irsiyatning koʻpchilik masalalarini oʻrganish uchun qulay model hisoblanadi.

## Manbalar
Lizosoma

**Lizosoma** ( [lisis] - eritish,  [soma] - tana) — hujayra organoidi, hujayra ichida oziq hazm boʻlishini taʼminlaydi. Zamburugʻlar va hayvonlar hujayrasida boʻladi. Shakli pufakchaga oʻxshash, bir membranali, diametri 0,2—0,8 mkm. Membranasi va matriksida 20 dan ortiq gidrolitik fermentlar (fosfataza, nukleazalar, katepsin, kollagenaza, glyukuronidaza, glyukozidaza va boshqalar) bor. Fermentlari kuchsiz kislotali muhitda faol. Hujayrada oʻnlab Lizosoma bor. Golji apparatida hosil boʻladi. Dastlab fermentlari passiv boʻlib, bir-lamchi Lizosoma endotsitoz pufakchalar (fagosomalar) bilan qoʻshilgach, ularning fermentlari faollashadi va yutilgan oziq moddalar hazm boʻla boshlaydi, yaʼni ikkilamchi Lizosoma — hazm vakuollari shakllanadi. Lizosoma-hujayraning oʻzini hazm qiladigan boʻlsa (avtoliz) avtofagirlovchi vakuollar (avtofagosomalar, sitolizosomalar) deyiladi. Lizosoma yaxlit hujayra yoki hujayra oraligʻi moddalarini chiqarib tashlash (itbaliqlar dumining soʻrilib ketishi, togʻay oʻrnida suyak hosil boʻlishi, yalligʻlangan joydagi toʻqimalarning yemirilishi)da ham ishtirok etishi mumkin. Ikkilamchi Lizosomalarda oziq moddalarning chala parchalanib, qoldiq moddalarning toʻplanib borishi hujayraning qariganligini koʻrsatadi. Oʻsimlik hujayrasida Lizosomalar topilmagan.

## Manbalar
Lizotsim

**Lizotsim** (liz…va yun. zyme — hamirturush), muramidaza — gidrolazalar sinfiga mansub ferment, bakteriya hujayralari pardasini yemiradi. Mukopolisaharidlarda N — atsetilmuramin kislota, R — glyukozid bogʻini va N-atsetilglyukozaminning parchalanishini katalizlaydi. Lizotsim odam va hayvonlar organizmining koʻpgina toʻqima va suyuqliklari (koʻz yoshi, balgʻam, soʻlak, taloq, jigar, shilliq qavatlar), shuningdek, ayrim oʻsimliklar, bakteriyalar va faglarda topilgan; tovuq tuxumi oqsilida ayniqsa koʻp. Tuxum oqsili lizotsimi toʻliq oʻrganilgan, u 129 aminokislota qoldigʻidan iborat, mol.m. 14.000 ga yaqin lizotsizm odam va hayvonlar organizmining tashqi muhit bilan aloqa boʻladigan joylari (koʻz, burun-yutqin va boshqalar)da bakteriyaga qarshi toʻsiq (baryer) hosil qiladi. Lizotsizm preparati koʻz, burun-halqum kasalliklarini davolashda, yarada, kuyganda, akusherlik amaliyotida, shuningdek, oziq-ovqat sanoatida va boshqalarda ishlatiladi.

## Manbalar
Likvatsiya

**Likvatsiya** (lot. liquatio — suyuqlanish, erish) — temperatura pasayganda bir jinsli suyuq magmaning bir-biriga aralashmaydigan turlicha tarkibli ikki eritmaga ajralish jarayoni. Ushbu hamirga oʻxshash suyuq magmaning kristallanishi natijasida tarkibi boʻyicha har xil mineral agregatlar (togʻ jinslari va rudalar) hosil boʻladi, mas, asosiy magmadan sulfidli eritma ajralishi L. natijasidir. Ayrim olimlar (Levinson-Lessing, Deli, Niggli va boshqalar) L.ni magmaning kristallanishigacha boʻlgan differensia-siyasining asosiy usullaridan biri deb hisoblaydilar, boshqalar (Belyankin, Greyg, Fogt va boshqalar) eksperimental maʼlumotlarga asoslanib likvatsi-yali konlarni hosil boʻlishiga olib keladigan bu jarayon fakat sulfid silikatli erigan krrishmalardagina boʻlishi mumkin deb fikr yuritadilar.

Silikatlar (ayniqsa, uchuvchi komponentlar — bor, suv, ftorga boy silikatlar)dagi L. hodisasini amerikalik (O.F.Tatl, J.Fridman) va rus geologlari (D.P.Grigoryev, O.A.Yesin, Ya.I.Olshanskiy va boshqalar) tajribada aniqlashgan. Oʻzbekistondagi koʻpchilik togʻ jinslari va foydali qazilma konlari L. natijasida paydo boʻlganligi aniklangan. Amerikalik olim E. Rodderning (1969) fikricha, Gavayi o.dagi bazaltlar va Oydagi vulkan jinslarining paydo boʻlishida L. muhim rol oʻynagan.

## Manbalar
Likvor

**Likvor** (lotincha liquor – suyuklik) – (Orqa miya suyuqligi) umurtqali hayvonlar va odamda orqa miya bilan bosh miya boʻshliqlarini toʻldirib turadigan suyuqlik. Tarkibiga koʻra, limfaga yaqin, lekin oqsili kam. Miyaning baʼzi kasalliklarida bu suyuqlikning bosimi va tarkibi oʻzgaradi. Shuning uchun ularni aniqlashda orqa miya suyuqligini oʻrganish muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar

.
Likyor

**Likyor** (,  — suyuqlik) — kuchli spirtli ichimlik. Tarkibida 20% dan 35% gacha qand, 45% gacha (hajmiga nisbatan) spirt boʻladi. Dastlab, Gollandiyada paydo boʻlgan. Qadimgi xushboʻy likyor tayyorlash retseptlarini turli mamlakatlarda monaxlar va aptekarlar turli shifobaxsh oʻtlar, ildizlar, oʻsimlik gullari va mevalaridan tayyorlashgan. Uni tayyorlash usullari sir saqlangan. Kuchli desert va kremli likyorlar bor. Likyor tayyorlash uchun tarkibida qandi koʻp (24—26%) boʻlgan uzum navlari ishlatiladi, qandi kam boʻlganiga esa konsentrlangan uzum sharbati qoʻshiladi. Likyor mevalarning spirtlangan sharbatidan, xushboʻy oʻtlar, ildizlar, urugʻlar, barglar, gullar, sitrus mevalarining poʻstloqlari, dukkaklar (kofe, kakao), dorivorlar (dolchin va boshqalar), efir moylarining spirtdagi eritmalari va boshqalardan ham tayyorlanadi.

## Manbalar

## Havolalar

* Likyorlar *The Cook's Thesaurus*da.
Likiya

**Likiya** — Kichik Osiyoning jan.dagi qadimgi tarixiy oʻlka. Likiylar yashagan. Miloddan avvalgi 6-asrdan forslar tasarrufida, keyin Aleksandr saltanati, Ptolemeylar davlati, Rim imperiyasi tarkibiga kirgan (mil. 43 y. Likiya va Pamfiliya viloyatlarining bir qismi boʻlgan).

## Manbalar
Liliput

**Liliput** — eng pakana odam [J.Sviftning "Gulliverning sayohatlari" romanidagi (afsonaviy) mamlakat — Liliputiyaning mitti odamlari nomidan]. 

## Manbalar
Likasi

**Likasi** (1966-yilgacha Jadovil) - Kongo Demokratik Respublikasidagi shahar. Shaba provinsiyasida. Likasi stansiyasi. Aeroport bor. Aholisi 300 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mis-kobalt rudalari qazib olinadigan va rangli metallar ishlab chiqariladigan rayon markazi. Rux konsentratlariga ishlov beriladi. Kimyo sanoati, qurilish materiallari va temir-beton konstruksiyalari ishlab chiqarish korxonalari, mineralogiya muzeyi bor. Likasiga 1917-yilda asos solingan.

## Manbalar
Likvatsion konlar

**Likvatsion konlar** - tarkibida metall sulfidlar mavjud boʻlgan mag-maning sovishi va kristallanishidan hosil boʻlgan foydali qazilma uyumlari. Likvatsiya natijasida silikatli va sulfidli eritmalar hosil boʻladi. Silikatli eritmani sovib qotishida gabbro-peridotitli magmatik jinslar, sulfidli eritmaning kristallanishida esa sulfid rudali konlar hosil boʻlgan. Bunday konlar likopchasimon massivlarning tub qismida tashkil topgan. Sulfidli mis-nikel Likvatsion konlar kengroq tarqalgan, ularning tarkibida koʻp miqdorda pirrotin, pentlandit, xalkopirit va bir oz magnetit, kobalt hamda platinoid minerallari boʻladi. Rudalar massiv va xoldor tuzilishida. Sulfidli mis-nikelli Likvatsion konlarni ichida eng yirik va rudaga boylari maʼlum va ular mis, nikel, kobalt va platinoidlarni qazib olishda asosiy manba hisoblanadilar (mas, Rossiyada Norilsk, Talnax, Pechenga, Kanadada Sadberi, Avstraliyada Kambal konlari).

## Manbalar
Lill

**Lill**  — Fransiyaning shimoliy qismidagi shahar. Nor  departamentining maʼmuriy markazi. Dyol daryosi sohilida joylashgan. Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni, daryo porti. Aholisi 191 ming kishi (1999). Shimoliy sanoat rayonining markazi. Toʻqimachilik sanoati rivojlangan. Ogir mashinasozlik, kimyo (mineral oʻgitlar, boʻyoq, kislotalar, sunʼiy tola ishlab chiqarish), oziq-ovqat sanoati kor-xonalari mavjud. Universitet (1530), musiqa akademiyasi, metropoliten bor. 15—17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shaqarga 11-asrda asos solingan.

## Manbalar

## Havolalar
Lilongve

**Lilongve** — Malavi poytaxti. Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. 1100 m balandlikda joylashgan. Aholisi 440,4 min kishi (1998). Iklimi ekvatorial, mussonli iqlim. Yillik oʻrtacha temperatura 20°, yiliga 2500&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi. Lilongve — Malavini Mozambik va Zambiya bilan bogʻlovchi asosiy temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Tamaki ekiladigan rayon markazi. Tamaki, makkajoʻxori va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar, kiyim-kechak fabikalari, tamaki auksioni bor. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Shaharga 1902-yilda ingliz mustam-lakachilari tayanch punkti sifatida asos solingan. 1964-yilda mamlakat poytaxtini Zombadan Lilongvega koʻchirish haqida qaror qabul qilindi. 1975-yildan Lilongve — rasmiy poytaxt. Lilongveda Zomba universiteti tarkibidagi qishloq xoʻjaligi kolleji va "Kamuzu" kolleji, Milliy kutubxona va boshqa bor. Eski shahar va yangi poytaxt qismlaridan iborat.

## Manbalar
Lima

**Lima** — Peru poytaxti. Mamlakatning muhim iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi. Tinch okean sohilida joylashgan. And togʻlari etagida. Iqlimi tropik choʻl iqlimi. Oʻrtacha temperaturasi avgustda 16°, fevralda 23°. Yiliga 40&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 7,4 mln. kishi (2000). L.ga 1535-yilda ispanlar asos solgan. Uch asr davomida ispanlarning Janubiy Amerikadagi mustamlakalarining markazi va Peru vitseqirolligining poytaxti boʻlgan. 1821-yildan Peru Respublikasining poytaxti. 1881—83 yillarda Chili qoʻshinlari okkupatsiya qilib turgan.

Transport yoʻli va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. L.dan Pan-Amerika shossesi oʻtgan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. L. shahar atrofi va Kalyao bilan birga namlakatdagi ishlab beruvchi sanoat mahsulotining 80% ni beradi. Asosiy sanoat tarmoqlari: toʻqimachilik, oziqovqat, metallsozlik, kimyo, neftni qayta ishlash sanoatlari. Tayyor qismlardan avtomobil va elektr asboblari ishlab chiqarish korxonalari bor. Universitetlar, jumladan, SanMarkoye universiteti (1551), 3 ta Fanlar akademiyasi, muzeylar, milliy kutubxona, teatrlar, rasadxona, botanika bogʻi va boshqa bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Torre Tagle saroyi (1795), sobor (1572—1797), prezident saroyi va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Liman

**Liman** (yun. limen — gavan, qoʻltiqcha) — 1) qirgʻoqlari uncha baland boʻlmagan, lekin koʻpincha tik qirgʻoqli, choʻziq qoʻltiq. L. dengiz sohilining pasayib, tekisliklardagi daryo vodiylari va jarliklarning suv bosishidan hosil boʻladi. Koʻpincha daryo quyilish joyining davomidan iborat. L. maydoni bir necha m2 dan oʻnlab km² ga chiqish joyi dengizga tutash yoki sayozlik bilan ajralgan boʻladi. Dunayning quyilish joyidagi L. Girla deb ataladi. Azov va Qora dengizlarining shim. sohillarida L. koʻp. Bu yerlarda Hojibey, Dnepropetrovsk, Kuyalnik kabi katta L.lar bor. Koʻpincha, L.da mayda qum, alevrit va gil, shuningdek, organik moddalar toʻplanib, yonuvchi slanets, koʻmir, neft konlari va boksit yotqiziqlari hosil boʻlishi mumkin. Quruq iqlimli joylarda va materikdan chuchuk suv kam kelganda L. suvida tuzlar yoki tuzli loyqa choʻkib, shifobaxsh balchiq paydo boʻladi; 2) Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining qurgʻoqchil jan.-sharqiy rayonlaridagi sayoz koʻlmaklar. Bahorda L.ga qor-muz suvlari toʻlib, muvaqqat koʻllar hosil boʻladi, yozda esa qurib qoladi. Bunday L.lardan oʻtloq va xaydab ekin ekiladigan yer sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Limb

**Limb** (lotincha limbus — hoshiya) — 1) shtrixlar bilan teng (mas, aylanani graduslar, minutlar va boshqalar) boʻlaklarga boʻlingan yassi metall halqa. L. — astronomik, geodezik, fizik va boshqa burchak oʻlchash asboblarining eng muhim qismi. Burchak oʻlchash asboblarida burchaklarni hisoblash uchun ishlatiladi; 2) Quyosh, Oy, Sayyora gardishining koʻrinadigan cheti.

## Manbalar
Limbik sistema

**Limbik sistema** (lotincha limbus – hoshiya), visseral miya – bosh miyaning anatomik va funksional jihatdan birbiriga yaqin boʻlimlari majmui. Limbik sistema miya poʻstlogʻi bilan ham, poʻstloq osti tuzilmalari bilan ham bogʻlangan boʻlib, hid bilishda va ichki aʼzolar faoliyatini tartibga solishda ishtirok etadi. Lekin Limbik sistemaning asosiy funksiyasi organizmning xatti-harakatlari va ruhiy faolligini yuzaga chiqaradigan oʻz-oʻzidan boshqarilish jarayonlariga bogʻliq. Limbik sistemaning turli qismlariga turli usullar bilan taʼsir etish yoki ularni zararlash yoʻli bilan qoʻrqish, gʻazablanish va shahri k. boshqa holatlarni paydo qilish yoki bartaraf etish mumkin (yana qarang Bosh miya).

## Manbalar
Limerik

**Limerik** — Irlandiyaning jan.gʻarbiy qismidagi shahar. Limerik grafligining maʼmuriy markazi. Aholisi 80 ming kishi (1990-yillar oxiri). Temir yoʻl stansiyasi. Shannon daryosi estuariysidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadigan va savdo qilinadigan markaz. Mashinasozlik, elektrotexnika, tikuvchilik, koʻn-teri, qurilish materiallari, radioapparaturalar ishlab chiqarish korxonalari mavjud. Nafis tur toʻqiladi. Kartinalar galereyasi bor. 9— 17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Limit

**Limit** ( — „chek“, „chegara“) — matematikaning muhim tushunchalaridan biri. Agar bir oʻzgaruvchiga bogʻliq ikkinchi oʻzgaruvchi birinchi oʻzgaruvchining oʻzgarish jarayonida a songa cheksiz yaqinlashsa, a soni ikkinchi oʻzgaruvchi miqdorning limiti deyiladi. Bu yerda limit tushunchasi oʻzgarish va cheksiz yaqinlashish jarayoni haqidagi tasavvurga bogʻliq. Limitning aniq matematik taʼrifi 19-asrboshlarida shakllandi (q. Ketma-ketlik). Natijada matematikada yangi usul — limitlar usuli paydo boʻldi. Bu usulning tatbiqi va rivoji differensial hisob va integral hisobning yaratilishiga, matematik analizning vujudga kelishiga olib keldi.

limit nazariyasida limitlarning xossalari tekshiriladi, oʻzgaruvchi miqdor limitning mavjud boʻlishi shartlari oʻrganiladi, bir necha sodda oʻzgaruvchi miqdorlarning limitlarini bilgan holda murakkab funksiyalar limitlarini qisob-lashga imkon beradigan qoidalar to-piladi. Limit nazariyasining asosiy tushunchalaridan biri cheksiz kichik — limiti nolga teng boʻlgan oʻzgaruvchi miqdor tushunchasi. Limit nazariyasining yaratilishiga I. Nyuton, J. D’Alamber, limit Eyler, O. Koshi, K. Veyershtrass, Bolsanolar katta hissa qoʻshishgan.

## Manbalar
Limit nuqta

**Limit nuqta** - toʻplamning limit nuqtasi: shunday M nuqtadirki, uning har qanday atrofida shu toʻplamning M dan farqli kamida bitta nuqtasi boʻladi. Bundan shunday xulosa chiqadiki, Limit nuqtaning har qanday atrofida mazkur toʻplamning cheksiz koʻp nuqtasi boʻladi. Toʻplamiing limit nuqtasi toʻplamning oʻziga qarashli boʻlishi ham, qarashli boʻlmasligi ham mumkin.

## Manbalar
Limit teoremalar

**Limit teoremalar** - ehtimollar nazariyasipy tasodifiy miqsorlar ketma-ketligi %p ning p cheksizlikka intilishidagi xususiyatlari haqidagi teoremalar. Limit teoremalar ehtimollar nazariyasining asosiy natijalarini bayon etish shaklidir. Katta sonlar qonuni, markaziy limit teorema, takroriy logarifm qonuni Limit teoremalarning xususiy hollaridir. Bu fakt dastlabki Limit teoremalardan boʻlib, Muavr — Laplas teoremasi deyiladi.

## Manbalar
Limasol

**Limasol**, Lemesos — Kipr jan. dagi shahar. Limasol okrugining maʼmuriy markazi. Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Aholisi 192,5 ming kishi (1999). Vino va konyak ishlab chiqarish markazlaridan. Toʻqimachilik, tikuvchilik sanoati, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari, arxeologiya muzeyi bor. 13—17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Liman sugʻorish

**Liman sugʻorish**, liman usulida sugʻorish - yerni erta bahorda erigan qor va daryolarning toshqin suvlarini limanlarda tutib qolish bilan bir marta bostirib sugʻorish. Ekinlar yetishtirish uchun tuproqda yetarli nam toʻplash maqsadlarida oʻtkaziladi. Liman sugʻorish yarim qurgʻoqchil mintaqalar (Volgaboʻyi, Shimoliy Kavkaz, Gʻarbiy va Sharqiy Sibirning choʻl mintaqalari, Ukraina, Qozogʻiston va boshqalar)ning oʻsimliklar uchun bahorgi bir marta bostirib sugʻorish va soʻngra yozgi yogʻinlar hisobiga tuproqda toʻplanadigan nam zaxirasi kifoya qiladigan sharoitlarida qoʻllanadi. Doimiy sugorish usuliga qaraganda joʻn va 9—30-marta arzonga tushadi. Limanni barpo etishga qilingan xarajat qoʻshimcha hosil evaziga 1—4 yilda qoplanadi.

Limanlarning turiga qarab turli ekinlar yetishtiriladi. Liman sugʻorish tuproq paydo boʻlish jarayonini oʻzgartirish bilan birga ekinlar hosildorligini oshirishga olib keladi. Su-gʻorishning boshqa turlarini qoʻllash mumkin boʻlmagan joylarda oʻrmon daraxtlarini Liman sugʻorish muhim ahamiyat kasb etadi.

Liman sugʻorish nishabligi kichik (0,001—0,002) va tekis relyefli joylarda yuqori samara beradi. Relyefning quyi hamda oʻrta va yuqori qismlarida sunʼiy toʻsiq hosil qilish yoʻli bilan limanlar barpo etish mumkin. Sugʻoriladigan maydon — limanlarda suv maxsus tuproq toʻsiqlar, toʻgʻonlar va turlicha gidrotexnik inshootlar yordamida tutib qolinadi va dalalar boʻylab taqsimlanadi. Tuproqqa singib ketmagan ortiqcha suv suvchiqargichlar orqali tashlab yuboriladi. Limanlar oddiy va pogʻonali, sayoz va chuqur suvli turlarga boʻlinadi.

Ziyomiddin Artukmetov, Abdurahim Ermatov.

## Manbalar
Limon

**Limon**, **limu** (Citrus limon) — rutadoshlar (sitruslar turkumi)ga kiradigan doim yashil koʻp yillik daraxtlar turi, mevali ekin. Vatani — Janubiy va Jan.-Sharqiy Osiyo. Yovvoyi holda oʻsishi aniqlanmagan. Oʻrta Dengiz, AQSH, Meksika, Argentina va boshqa mamlakatlar subtropiklarida, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida, Oʻrta Osiyoda (transheyalarda) ekiladi. Shuningdek, uy sharoitlarida oʻstiriladi. Daraxti balandligi 3–7 m, shoxshabbasi yoyiq. Novdalari tikanli, baʼzilari tikansiz. Bar-gi qalin, och yashil, choʻziq-tuxumsimon. Gullari ikki jinsli, oq, xushboʻy. Mevasi tuxumsimon, baʼzan dumaloq. oʻrtacha ogʻirligi 120—400 g ga boradi. Poʻsti sariq, silliq yoki gʻadir-budur, taxir. Eti 8—12 pallali, och sariq, sersuv, nordon. Sharbati tarkibida 3,5—8,1% kislota (asosan, limon kislota), 1,9—3,0% kand, vitamin S (100 g ida 45–140&nbsp;mg), RR va V hamda pektin moddalar, temir, fosfor, kaliy, kalsiy, magniy tuzlari bor. Asosan, hoʻlligicha yeyiladi, konditer mahsulotlari tayyorlashda, sharbat, limonad, limon kislota olishda ishlatiladi.

L. qalamchasidan va payvandlash yuli bilan koʻpaytiriladi. Bogʻda 2,5><4 sxemada ekiladi. Koʻchati oʻtkazilganidan key-in 3—4-yili hosil beradi. 1 tup daraxti 15–20&nbsp;kg hosil qiladi. Ochiq bogʻlarda L. kuklam, yoz va kuzda usadi, qishda tinim davriga oʻtadi. Koʻklamda gullaydi, mevasi 150—170 kunda yetiladi. Transheya sharoitida esa kuzda harorati 3—5° ga tushganda oʻsishdan tuxtab, koʻklamda harorat 10—12° ga koʻtarilganda oʻsishni davom ettiradi. Barglari har 2—3 yilda yangilanadi. L. issiqsevar, yorugʻsevar va namga talab-chan oʻsimlik. —1,5, —2° da meva va pishmagan novdalarini, —5, —6° da tupini sovuq uradi. Havo harorati 17—18° da boʻlganda normal rivojlanadi. L. chi-rindiga boy, suvni yaxshi oʻtkazadigan yengil tuproqlarda moʻl hosil beradi. L. Oʻzbekistonda 1949-yildan transheyada oʻstirila boshladi. L.ning Novogruzinskiy, Udarnik, Meyer va boshqa navlar bor. Meyer navi transheya sharoitida ekiladi, daraxti past boʻyli kam tikanli, aprel — mayda yoppasiga gullaydi; koʻchati oʻtqazilgach, 2-yili xreilga kiradi. 4—5 yoshli daraxti 50—70 dona, 9—10 yoshdagisi 120—150 dona meva beradi. Mevasi oktabr— noyabrda pishadi. Keyingi yillarda xalq se-leksioneri, faxriy akademik Zayniddin Faxriddinov yetishtirgan yirik mevali (400—950 g) Toshkent, Yubileyniy nav L.lari ham oʻstirilmoqda.

## Adabiyot
* Kulkov O.P., Muhamedov Sh. Z., Oʻzbekistonning subtropik oʻsimliklari, 1968;
* Faxriddinov 3., Toshkent limoni, T., 1969.

Rixsivoy Joʻrayev.

## Manbalar
Limonit

**Limonit** —Fe3+ gidroksidlari aralashmalari, tabiiy mineral agregatlarning umumiy nomi.(Fe2O3•nH2O). Asosida qungʻir rangli sertuproq yoki suyuqlik oqimidan hosil boʻlgan massalar mavjud. Kelib chiqishi gipergen. L.ning uyumlari yuqori sifatli temir ruda konlarini hosil qiladi.

## Manbalar
Limonoʻtlar

**Limonoʻtlar**, limonnik (Schisandra) — magnoliyadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Ikki uyli, chirmashib usadi. 14 turi bor. Sharqiy Osiyo togʻ oʻrmonlaria uchraydi. Bargi qizil, choʻziq tuxumsimon, oʻtkir uchli, cheti kungurali, bandli, ketma-ket joylashgan. Guli bir jinsli, oq yoki pushti, xushboʻy. Mevasi 1 — 2 urugʻli, dumaloq, qizil, zich shingilga toʻplangan, limon mazasi va hidi bor. Mevasi va urugʻi tarkibida limon, olma va boshqa organik kislotalar, uglevodorodlar, vitamin S, efir moylari va boshqa boʻladi. L. (nastoykasi va poroshogi) aqliy va jismoniy charchaganda, mehnat qilish va koʻrish qobiliyati susayganda markaziy nerv sistemasi faoliyatini kuchaytiruvchi, organizm tonusini koʻtaruvchi, shuningdek, yurak-tomir sistemasi va nafasni yax-shilovchi vosita sifatida ishlatiladi. Xitoy L. ekiladi. L. asosan, urugʻidan koʻpaytiriladi, urugʻi bahorda yoki kuzda pitomniklarga ekiladi.

## Manbalar
Limpopo

**Limpopo**, Timsohli daryo — Janubiy Afrikadagi daryo. Uzunligi 1600&nbsp;km, havzasining maydoni 440 ming km². Eng katta irmogʻi — Ulifants. Vitvatersrand tizmasining shim. yon bagʻridan boshla-nadi. Mozambik pasttekisligidan oʻtib, Hind okeaniga quyiladi. Yuqori qismida qurgʻoqchil yerlardan oqib oʻtgani uchun suvi kam, quyi qismida bir necha irmoq quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 800 m³/sek. Yozda yogʻingarchilik davrida daryoning quyi oqimida suv sathi 5-7 m koʻtariladi. Quyilish joyidan boshlab 160&nbsp;km masofada yil davomida kema qatnaydi. Sugʻorishda foydalaniladi.
## Manbalar
Limuzin

**Limuzin** (frans. Limousine, Fransiyadagi tarixiy viloyat Limuzen nomidan) — yengil avtomobilning berk kuzovi; old oʻrindigʻi salonning keyingi qismidan oynaband toʻsiq bilan ajratilgan boʻladi. L. turdagi kuzov yuqori turdagi katta avtomobillarda ham qoʻllanadi.

## Manbalar
Limuzin (maʼnolari)

**Limuzin**:

* Limuzin (frans.
* Limuzin (qoramol zoti) — goʻshti uchun boqiladigan qoramol zoti, Fransiyaning markaziy va jan.
Limuzin (qoramol zoti)

**Limuzin** — goʻshti uchun boqiladigan qoramol zoti, Fransiyaning markaziy va jan.-gʻarbiy viloyatlaridagi goʻshtdor qoramollar zotlaridan tanlash va saralash asosida yaratilgan. Fransiyaning Limuzin tarixiy viloyati nomi bilan atalgan. Zot sifatida 19-asrdan maʼlum. L. zoti mollari tez yeti-luvchan, muskullari kuchli rivojlangan, suyaklari ingichka, tusi qizil. Buqalari vazni 1000–1200&nbsp;kg, sigirlari vazni 600–650&nbsp;kg. Sigirlari serpusht. Yillik sogʻimi 1500–1800&nbsp;kg. Buzoqlari sut emish davrida jadal oʻsadi va 8 oyligida tirik vazni 240– 300&nbsp;kg ga yetadi. Buzoq goʻshti olish maqsadida 3 oylik buzoklar 150–170&nbsp;kg ga yetganda soʻyiladi. Buqachalar goʻshtga jadal boqilganda 12 oyligida 500&nbsp;kg vaznga yetadi. L. har xil tabiiy xoʻjalik sharoitga yaxshi moslashadi. AQSH, Angliya, Vengriya, Germaniya, Rossiya va boshqa davlatlarda koʻplab tarqalgan. Belarus, Ukraina, Litva va boshqa da L. zotidan boshqa zotlar bilan chatishtirishda samarali foydalanilmoqda. L. zoti buqalari urugʻi Oʻzbekistonga 2002-yildan boshlab olib kelinmoqda hamda Fargʻona va boshqa viloyatlar boʻrdoqichilik korxonalari va fermer xoʻjaliklarida kammahsul boʻlgan sigirlarni sanoat usulida chatishtirishda foydalanilmoqda.

Ubaydulla Nosirov.

## Manbalar
Limon kislota

**Limon kislota**, 2-gidroksi-1,2,3, (Kimyoviy formulasi - **C<sub>6</sub>H<sub>8</sub>O<sub>7</sub>**) — propantrikarbon kislota HOOC-CH2-C(OH)COOH-CH2COOH yoki (HOOCCH2)2C(OH)COOH - uch asosli organik kislota; tiniq kristallardan iborat rangeiz, hidsiz modda. Mol.m. 192,12, zichligi 1,665&nbsp;kg/m3, suyuqlanish t-rsi 153,5°. Suv va spirtda yaxshi, koʻpchilik organik erituvchilarda yomon eriydi. 175° da bir molekula suv ajralib, akonit va 3-ketoglutar kislotalar aralashmasi hosil boʻladi. Limon kislota hujayra nafasini yuzaga chiqaradigan biokimyoviy reaksiyalar sistemasida zarur komponentdir (qarang Trikarbon kislotalar sikli). Limon kislotaning boshqa funksiyalaridan biri organizmda kislota-ishqor muvozanatini saqlashdan iborat. Limon, krijovnik, malina, uzum va boshqa mevalarda uchraydi. Sitrus mevalarida 6—8%, tamaki barglarida 8—14%, gʻoʻzapoyada, baʼzi madaniylashtirilgan bakteriyalar suyukliklarida 10% gacha Limon kislota boʻladi. Sanoatda shakarni Aspergillus niger shtammi bilan bij-gʻitib, shuningdek, tamaki barglaridan (nikotinni ajratib olingandan soʻng) olinadi. Limon kislota va uning tuzlari oziq-ovqat sanoatida, tibbiyotda, metallar yuzalarini qurum va zangdan tozalashda va organik sintezda qoʻllanadi.

## Manbalar
Limonad

**Limonad** yoki lemonad () — chanqov bosadigan spirtsiz ichimlik. Meva (olma, nok, apelsin va boshqalar) sharbatiga suv, shakar, karbonat kislota va xushboʻy taʼm beradigan moddalar qoʻshib tayyorlanadi.

## Manbalar
Limfa

**Limfa** ( — tiniq suv, namlik) — odam va umurtqali hayvonlarning limfa tomirlari va limfa tugunlarida boʻladigan oqsil tabiatli, tarkibiga koʻra, qon plazmasiga yaqin rangsiz yoki och sariq suyuqlik. Organizmda limfa hujayralar va toʻqimalarni oziq moddalar bilan taʼminlash hamda moddalar almashinuvi mahsulotlarini chiqarib tashlash funksiyasini bajaradi. Limfa qondan toʻqimalarga uzluksiz oʻtib turuvchi kislorod va oziq moddalarga boy toʻqima suyukligidan hosil boʻladi; hujayralardan toʻqima suyuqligiga ajralib chiqqan moddalar almashinuvi mahsulotining bir kismi qaytadan qonga oʻtadi, qolgan qismi  esa suyuqlik bilan limfa kapillyarlariga oʻtib, limfa hosil qiladi.

U tarkibi va xossalariga koʻra, qon plazmasidan farqlanadi.  Odam tanasida taxminan 1-2 litr limfa boʻladi, u limfa kapillyarlari, limfa tomirlari va limfa yoʻllari boʻylab harakat qilib, venoz qonga quyiladi. Limfa suyuq qism (limfoplazma) va shaklli elementlardan tashkil topgan. Limfoplazma tarkibiga oqsillar, glyukoza, mineral moddalar, neytral yogʻlar kiradi. Limfaning shaklli elementlari limfotsitlar, monotsitlar va leykotsitlarning baʼzi turlaridan iborat. Biroq aʼzo faoliyati kuchayganda unda limfa hosil boʻlishi tezlashadi. Limfaning miqdori va kimyoviy tarkibi, jumladan, undagi yogʻ va oqsilning foiz miqdori uning qaysi aʼzodan oqib kelishiga, mazkur aʼzodagi moddalar almashinuvining xususiyatlariga bogʻliq. Masalan, yogʻli ovqat yegandan soʻng ichak limfa tomirlarida koʻp miqdorda yogʻ boʻlganligi tufayli limfa oq rangga kiradi. Ichki sekretsiya bezlaridan oqadigan limfada esa maʼlum miqdorda gormonlar boʻladi. Limfa tugunlarida limfa limfotsitlar bilan boyiydi. 

## Manbalar
Limfa sistemasi

**MAVZU:Venalarda qon oqishining xususiyatlari.Limfa sistemasi uning tarkibi funksiyasi** 

**Limfa sistemasi** () — odam va umurtqali hayvonlarda toʻqima va aʼzolardan limfa olib ketib, venoz sistemasiga quyadigan kapillyarlar va boshqa tomirlar, tuzilmalar. Odamning limfa sistemasi — limfa kapillyarlari turi, limfa tomirlari chitali, limfa tugunlari hamda ikkita limfa yoʻlidan tashkil topgan. Limfa sistemasi toʻqimalararo suyuqlikning ortiqchasini chiqarish va uni venoz oqimga qayta oʻtkizishda, toʻqimalardan kapillyar qon tomirlarga soʻrilmagan oqsil moddalar, kolloid eritmalarning oʻzlashtirilishida qatnashadi. Limfa sistemasi yuraktomir sistemasiga kiradi. Limfa kapillyarlari bosh qismi berk sirtmoq va boʻrtmalar hosil qiluvchi turli shakldagi naychalardan iborat. Ular bosh va orqa miya, taloq, togʻay, koʻz oqi hamda gavhari va platsentadan tashqari barcha aʼzolarda mavjud. Limfa kapillyarlarining diametri qon tomir kapillyarlarnikidan bir necha marta ortiq. Ular devori yuqori oʻtkazuvchanlikka ega. Limfa kapillyarlari toʻridan limfa tomirlari shakllanib, ularda limfa oqimini yoʻnaltirib turadigan klapanlar (qopqoqchalar) boʻladi. Limfa tomirlari qovuzloqli chigallar hosil qiladi. Bu chigallardan aʼzolar ichidagi limfa tomirlari shakllanib, ular aʼzodan chiqadigan limfa tomirlariga aylanadi. Har bir ichki aʼzoda yuza va chuqur joy-lashgan limfa tomirlari farq qilinadi. Odam tanasida ham teridan, teri osti yog qatlami va fassiyalardan boshlanuvchi yuza limfa kapillyarlari bor. Chuqur limfa tomirlari suyak, suyak ust pardasi, boʻgʻimlar, muskullar, nervlar va qon tomirlardan kapillyarlar bilan boshlanadi. Limfa tomirlari tegishli joylarda yoʻgʻonlashib, limfa tugunlarini hosil qiladi. Toʻqima suyuqligining bosimi, limfa yigilishi hamda gavda muskullarining qis-qarishi tufayli limfa Limfa sistemasi boʻylab harakatlanadi. Aʼzodan tashqaridagi limfa tomirlari yaqinda joylashgan limfa tugunlariga quyiladi.

## Manbalar
Limfa tugunlari

**Limfa tugunlari**, limfa bezlari — odam va yuksak umurtqali hayvonlarning limfa sistemasi tuzilmalari. Limfa tugunlari qon yaratish aʼzosi va kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblar, ularning toksinlari va umuman zaharli moddalar uchun toʻsiq vazifasini oʻtaydi. Shu tariqa limfaning biologik filtri hisoblanadi. Limfa tugunlari pushti-kulrang, qalin kapsula bilan qoplangan, dumalok, yoki oval shaklli tuzilmalardan iborat; ularda limfo-sitlar hosil boʻlgani uchun limfoid aʼzolar deb ham ataladi. Limfa tugunlari immunobiologik jarayonlar va limfa oqimi (harakati)ni tartibga solib turadi. Limfa tugunlari "darvoza"sidan chiqib, limfa olib ketuvchi tomirlar oʻzaro qoʻshilib, limfa stvolini hosil qiladi, ular ikkita yirik limfa yuliga aylanadi, bulardan vujudga kelgan yirik tomirlar boʻyinda yirik vena kon tomiriga tutashadi. Limfa bilan oqib kelgan kasallik qoʻzgʻatuvchilarini Limfa tugunlari hujayralari qisman yoki butunlay yutib yuboradi (qarang Fagotsitoz). Baʼzi kasalliklar (angina, epidemik parotit va boshqalar)da Limfa tugunlari shishib, kattalashib ketadi.

## Yana qarang

* Limfadenit
* Limfogranulematoz

## Manbalar