Alloxron turlanish

**Alloxronik turlanish** (allochronic speciation; shuningdek, **alloxronik izolyatsiya** (allochronic isolation) yoki **vaqtinchalik izolyatsiya** (temporal isolation) deb ham ataladi) — ko'payish vaqtining o'zgarishi natijasida yuzaga keladigan turlanish (xususan, ekologik turlanish (ecological speciation)) shaklidir. Bu jarayon turning ikki populyatsiyasi o'rtasidagi genlar oqimini (gene flow) kamaytiradigan yoki butunlay to'xtatadigan reproduktiv izolyatsiya (reproductive isolation) tufayli sodir bo'ladi. **Alloxroniya** (allochrony) atamasi ikki yoki undan ortiq turlar orasida yuzaga keladigan fenologiya (phenology) farqlarining umumiy ekologik hodisasini tavsiflash uchun ishlatiladi. Alloxroniya natijasida yuzaga kelgan turlanish, amalda alloxronik turlanish hisoblanadi.

Turning bir yoki bir nechta populyatsiyasiga ta'sir ko'rsatadigan atrof-muhit o'zgarishlari izolyatsiyaga sabab bo'lishi mumkin. Izolyatsiyaning muhim shakllaridan biri populyatsiyalarning geografik jihatdan emas, balki vaqtinchalik (temporal) jihatdan ajralishidir. Vaqt o'tishi bilan sodir bo'ladigan genetik o'zgarishlar (mutatsiyalar) ikki populyatsiyaning farqlanishiga olib kelishi mumkin. Bu ayniqsa fenologiyada (turning hayotidagi ko'payish mavsumlari kabi vaqtga bog'liq hodisalar) va o'ziga xos fenotiplarning (organizmning ko'rinadigan belgilari yoki xususiyatlari) namoyon bo'lishida ko'rinadi.

Olimlar ushbu jarayonning qanday sodir bo'lishini va tabiiy populyatsiyalarda qanday aniqlanishini tushuntiruvchi modellarni ishlab chiqdilar. Alloxroniya holatidagi turlar bo'yicha ko'plab tadqiqotlar mavjud bo'lib, ularning ayrimlari turlarning aynan ushbu izolyatsiya rejimi natijasida shakllanayotganini yoki allaqachon shakllanib bo'lganligini ko'rsatadi.

## Modeli

Turlanish pirovard natijada ikki populyatsiya o'rtasidagi reproduktiv izolyatsiya tufayli yuzaga keladi. Bu jarayon turli yo'llar bilan sodir bo'lishi mumkin bo'lib, ulardan eng keng tarqalgan shakli allopatrik turlanish (allopatric speciation) deb ataladi. Ikki turning jismoniy jihatdan ajralib qolishi va o'zaro chatisha olmasligini nazarda tutuvchi geografik rejim tabiiy tanlanishning (natural selection) har ikkala populyatsiyaga mustaqil ravishda ta'sir qilishiga imkon beradi. Vaqt o'tishi bilan bu yangi turning paydo bo'lishiga olib keladi. Alloxronik turlanish allopatriyani o'z ichiga olishi mumkin bo'lgan izolyatsiya shaklidir, biroq bu majburiy shart emas.

Alloxroniya yangi tur shakllanishiga turtki beruvchi qator omillarni o'z ichiga olishi mumkin. Organizmlar hayoti davomida turli xil reproduktiv strategiyalarni (masalan, semelpartiya va iteropartiya, hayot davomidagi bir yoki bir necha reproduktiv sikllar) rivojlantirgan bo'lib, bular alloxroniya uchun turlicha natijalarga olib kelishi mumkin. Shuningdek, ko'plab organizmlar kunning turli vaqtlarida, yilning turli mavsumlarida, hatto bir necha yillar yoki o'n yilliklar davomida ko'payadi.Hayvonlarda mavsumiy ko'payish (seasonal breeding), shuningdek, suv hayvonlarida uvildirig' sochish (spawning) vaqtlari keng tarqalgan holatdir. O'simliklarda vaqtga bog'liq ko'payish tumshuqchaning (stigma — gulning urg'ochilik qismi) spermani qabul qilishga tayyorligi, changlarning tarqalish davrlari (masalan, erkak qubbalari changni urg'ochi qubbalarga yo'naltirish uchun shamolga tayanadigan ignabargli daraxtlarda) yoki gullashning umumiy vaqtini (namlik darajasi, tuproq turi yoki sifati, harorat yoki fotoperiodizm (photoperiodism) kabi atrof-muhit belgilariga asoslangan) o'z ichiga olishi mumkin. Hatto migratsiya shakllari ham muhim rol o'ynashi mumkin, chunki turlar turli vaqtlarda va turli joylarga ko'chib o'tishlari tufayli izolyatsiyalanib qolishi mumkin.Iqlim o'zgarishi alloxroniyaga, ayniqsa, mavsumiy ko'payadigan turlarga sezilarli ta'sir ko'rsatadi deb hisoblanadi. Iqlim tufayli turlarning ko'payish shakllaridagi o'zgarishlarni modellashtirish, shuningdek, uni boshqaradigan genetik mexanizmlarni tushunish muhim ahamiyatga ega ekanligi isbotlangan.

Ushbu ko'plab omillar tufayli fenologiyadagi kichik yoki katta o'zgarishlar ikki populyatsiya o'rtasidagi tafovutni (divergensiyani) keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, yiliga bir necha ko'payish mavsumiga ega bo'lgan tur, tashqi sharoitlarga (harorat yoki yirtqichlar kabi) qarab bu vaqtlarni o'zgartirishi mumkin. Agar populyatsiyalar (allopatrik yoki simpatrik tarqalgan (sympatric speciation) bo'lishidan qat'i nazar) turli vaqtlarda ko'paya boshlasa, bu har bir populyatsiya a'zolarining o'zaro gen almashishiga to'sqinlik qiladi. Vaqt o'tishi bilan, agar genlar almashilmasa, har bir populyatsiyada genetik farqlar yuzaga keladi. Agar tabiiy tanlanish ikki populyatsiyaga kuchli ta'sir ko'rsatsa, ular reproduktiv jihatdan izolyatsiyalanib, yashovchan va unumdor avlod qoldira olmaydigan holatga kelishi mumkin.

Alloxronik turlanish haqiqatda sodir bo'lgan deb hisoblanishi uchun model uchta asosiy talabni talab qiladi:
* Filogenetik tahlil ko'rib chiqilayotgan ikki taksonning shakllanayotgan turlar (incipient species) yoki yaqqol qardosh taksonlar ekanligini ko'rsatishi kerak.
* Ko'payish vaqti hayot davomida o'zgaruvchan (fenotipik plastiklik (phenotypic plasticity)) emas, balki genetik asosga ega (irsiy (heritable)) bo'lishi talab qilinadi.
* Divergensiya manbai aynan alloxroniya ekanligi va rivojlanish (reinforcement) yoki boshqa evolyutsion mexanizmlarning natijasi emasligi aniqlanishi kerak.

Alloxroniya ko'payish vaqtining irsiylanishi qanchalik yuqori bo'lsa (ya'ni genlar va ko'payish vaqti o'rtasidagi bog'liqlik qanchalik kuchli bo'lsa), turlanish ehtimoli shunchalik yuqori bo'ladi deb hisoblanadi. biroq izolyatsiya to'liq reproduktiv izolyatsiyaga va keyingi turlanishga olib kelishi uchun genetik omillar ishtirok etishi shart. Alloxroniyani qamrab oluvchi vaqt oraliqlari odatda uchta toifaga bo'linadi (tabiatda uchrash darajasi va misollar har bir toifa bilan birga keltirilgan):
* Kundalik (umumiy hisoblanadi), misol sifatida Acropora kabi tosh marjonlarni keltirish mumkin.
* Mavsumiy (eng keng tarqalgan deb hisoblanadi), mavsumiy ko'payish vaqtlari ko'pincha qish, bahor, kuz yoki yozga to'g'ri keladi; misol sifatida nerka balig'i kabi lososlarning ko'payish o'tishlarini keltirish mumkin. 
* Yillik (kamroq uchraydi deb hisoblanadi), misollar Davriy sikadalar va Bambukni o'z ichiga oladi, ularning har ikkisi o'n yilliklar miqyosida ko'payadi.

## Manbalar
Ushbu maqola inglizcha Vikipediyadagi https://en.wikipedia.org/wiki/Allochronic_speciation maqolasi asosida yaratildi.