Halay

***Xalay*** (turkcha: alay „guruh,“ „olomon“) – Turkiyaning milliy raqsi. U mamlakatning turli hududlarida ijro etiladigan barcha anʼanaviy aylana va safli raqslarni oʻz ichiga oladi. Atama turklar, kurdlar va Kichik Osiyo yunonlari (ayniqsa, Pontiya yunonlari, Karamanlidlar va Kappadokiya yunonlari) orasida keng tarqalgan.

Turkiyada aylanma va safli raqslar odatda to‘y va bayramlarda ijro etiladi. Anʼanaviy ravishda ularga zurna va dovul joʻr boʻladi, baʼzan esa raqqoslarning oʻzlari qoʻshiq aytib raqsga tushadi. Soʻnggi yillarda anʼanaviy cholgʻu asboblari oʻrniga elektron asboblar tobora koʻproq ishlatilmoqda. Xalay raqsida odatda raqqoslar doira yoki saf shaklida turib, bir-birining barmoqlari, qoʻllari yoki yelkalaridan ushlab oladilar. Birinchi va oxirgi raqqoslar mendil deb ataladigan roʻmolchani ushlab oladilar. Bu raqslar odatda sekin tempda boshlanib, asta-sekin tezlashadi. Ularning nomi, uslubi va musiqiy xususiyatlari shahar yoki qishloqqa qarab farq qiladi.

## Tarixi va etimologiyasi
### Tarixi

Halay atamasi XX asrning boshlarida Markaziy Anadoluda (Kappadokiya)da paydo boʻlgan „Χαλάι“ (Khalái) nomli Pontiya yunon xalq raqsidan kelib chiqqan. Bu raqs Pontiya yunon konchilari Sharqiy Qora dengiz dan Yozgat viloyatidagi Akdagʻmadeni tumaniga koʻchib oʻtganda yuzaga kelgan. Raqsning nomi unga joʻr boʻlib ijro etiladigan turk xalq qoʻshigʻining naqarotidan olingan. Bu esa ushbu Pontiya yunonlari turk tilida soʻzlashganligini koʻrsatgan.

Bu sekin, yarim doira shaklidagi raqs boʻlib, kuchli egilish harakatlari va ritmik oyoq zarbalari bilan ajralib turgan. Raqqosalar oʻng oyoqdan boshlab, dastlabki uch qadamni diagonal boʻyicha oʻngga qoʻyishgan. Toʻrtinchi qadamda oyoqlarni doira oʻrtasiga uzatib, beshinchi qadamda chap oyoq bilan orqaga qadam tashlab, oyoq uchini ichkariga, tovonni tashqariga qoʻyadilar. Ular oltinchi bosqichda toʻrtinchi bosqich holatiga qaytib, keyin skripka, ud, zurna va dovul kabi musiqa asboblari joʻrligida bir maromda harakatlanib, ketma-ketlikni takrorlashadi.

Tez orada raqs Kappadokiyadagi boshqa jamoalar orasida keng tanilgan, ular bu atamani butun mamlakat boʻylab barcha aylana va saf shaklidagi xalq raqslariga nisbatan qoʻllay boshlaganlar. Keyinchalik variantlar Sivas, Chorum, Kayseri viloyatlariga va Kappadokiya shimolidagi boshqa hududlarga tarqalgan, ularning har biri asl raqsning asosiy tuzilishi va ritmini saqlab qolgan holda oʻziga xos [maha xususiyatlarni rivojlantirgan.

Xalayning tarixiy hujjatlari XX asr boshlariga toʻgʻri keladi. Halay soʻzining maʼlum boʻlgan eng qadimgi yozma taʼrifi 1932-yilda [Hamit Zübeyir Koşay va Ishaq Işıtman tomonidan nashr etilgan Anadilden Derlemeler etnografik toʻplamida keltirilgan boʻlib, unda halay Markaziy Anatoliyada zurna va davul joʻrligidagi qoʻlda ijro etiladigan saf raqsi sifatida taʼriflangan. Biroq, raqsning oʻziga halay sifatida aniq koʻrsatilgan oldingi havola Dârülelhan Külliyatı: Anadolu Halk Şarkıları ning 1928-yilgi nashrida topilgan boʻlib, unda Sivas viloyatidan boʻlgan Çenber (shuningdek, Çember yoki Çemberim deb ham ataladi) xalq raqsi yozuvi mavjud.

Ozarbayjonda Yalli mintaqalar boʻylab tarqalgan va koʻpincha Naxichevanda va Armanistonnning Yeraz jamoasi tomonidan raqsga tushib kelishadi. Naxichevanda unga Zurna va Davul asboblari tomonidan chalingan kuylar joʻr boʻlishadi, ammo Ozarbayjonning boshqa joylarida koʻpincha Nog'ora va Zurna bilan raqsga tushishadi. Ularning aksariyati Quba Yallisi, Şərur Yallisi va Qarabag‘ Yallisi kabi raqsga tushadigan mintaqa nomini olishgan. Biroq, Günel Yallısı yoki Ko‘çəri kabi mintaqa nomini olmagan turlari ham bor. Naxichevansiz Ozarbayjonda Yalli yo unutilgan yo toʻliq raqsga tushilmagan. Biroq, u qayta tiklanmoqda va raqs maktablarida oʻqitilmoqda. Naxichevandan tashqari eng koʻp Yalli raqsga tushadigan ikki viloyat Shamkir va Yevlax boʻlgan, sababi Armanistondan Ozarbayjonga ozarbayjonlarning birinchi toʻlqini kelgan, koʻpchiligi oʻsha viloyatlarga borgan. Ozarbayjonda uchta shaklga ega boʻlgan eng mashhuri Koʻchari boʻlib, u Naxichevan, Eron Ozarbayjoni va Yeraz shakli bilan birga kelgan. Yalli Ozarbayjonda uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlib kelgan, chunki Gobustan milliy bogʻida taxminan 4500-yillik petrogliflar mavjud boʻlgan. Yalliga baʼzi ziyofatlarda raqsga tushilgan, ammo toʻylarning aksariyatida uni ijro etishgan, odamlar Kelin-kuyov atrofida doira hosil qilishadi. Bu ozarbayjonlar, Ozarbayjondagi kurdlar, Eron ozarbayjonlari, Eraz va Naxichevan aholisiga tegishli. Yalli ozarbayjon musiqasi va raqsining bir qismi boʻlib, ushbu raqsni oʻqitish 1932-yilga borib taqaladi. Yalli Ozarbayjon xalqi va Ozarbayjonda yashovchi etnik guruhlar uchun muhim raqs hisoblanib kelinmoqda.

### Etimologiyasi
Halay turkcha alay soʻzidan olingan boʻlib, „guruh,“ „olomon“ yoki „bayram“ degan maʼnoni anglatadi va bu kontekstda „marosim yoki namoyish uchun bir joyga toʻplangan koʻp sonli odamlar“ degan maʼnoni beradi. Turkcha alay Vizantiya yunoncha alágion (αλάγιον) atamasidan kelib chiqqan.

Sevan Nisanyan oʻzining Zamonaviy turk tilining etimologik lug‘atida muqobil etimologiyani taklif qilib, halay „koʻtarish“ degan maʼnoni anglatuvchi kurdcha (Kurmanji) hildan soʻzidan kelib chiqqanligini taʼkidlagan. Biroq, 2022-yil 24-iyulda Nisanyan bu soʻzning kelib chiqishini bilmasligini oshkor qilib, bunga shubha bildirgan.

Odatda turkcha halay nomi bilan tanilgan boʻlsa-da, xalq raqsining bu toifasi Turkiyadagi boshqa etnik guruhlar orasida ham turli nomlar bilan ataladi: kurd tilida govend yoki dîlan, suriya tilida ḥiggā, ozarbayjon tilida yallı va arman tilida šurvpar.

## Halay raqsiga misollar
Xalai (Kichik Osiyo yunonlari raqsga tushadi)

Elazig dik halay (turklar va kurdlar raqsga tushishadi)

Uch Ayak (turklar raqsga tushadi) 

Kaba (turklar raqsga tushadi)

Afshar (turklar raqsga tushadi)

Halabi (turklar, kurdlar va arablar raqsga tushishadi)

Dunnik (kurdlar raqsga tushadi)

Yalli (ozarbayjonlar raqsga tushadi)

## Yana qarang
• Ossuriya xalq raqsi

• Attan (afgʻonlar raqsga tushadi)

• Kolo (Janubiy slavyanlar raqsga tushadi)

## Manbalar