Avstriyada ayollarning saylov huquqlari

Ayollarning saylov huquqi Avstriyada 1918-yil 12-noyabrda, Birinchi jahon urushi yakunida Gabsburglar monarxiyasi agʻdarilib, Avstriya Respublikasi tashkil topishi bilan joriy etildi. Erkaklar 1861–1907-yillar oraligʻida ovoz berish huquqini qoʻlga kiritgan boʻlsalar-da, ayollar 1861-yildagi Fevral patentidan boshlab siyosiy ishtirokdan aniq ravishda chetlashtirilgan edi. Faqat turmush qurmagan, yer egaligiga ega ayollargina 1907-yilgacha ovoz berishga ruxsat etilgan.

## Saylov huquqi uchun harakatlar
1848–1849-yillardagi nemis inqiloblaridan beri mavjud boʻlgan ayollar tashkilotlari taʼlim va kasbiy imkoniyatlarni yaxshilash, shuningdek, mehnat huquqlariga eʼtibor qaratgan. Faqat XIX asr oxirida foal ayollar saylov huquqini talab qila boshladilar.

Avstriyadagi saylov huquqi harakati dastlab turli guruhlarning yondashuvlari farqli boʻlgani uchun birlashmagan. Ikki asosiy guruh Sotsial-demokratlar va 1893-yilda Avguste Fikkert tomonidan tashkil etilgan burjua-radikal Umumavstriya ayollar uyushmasi edi. Har ikkala guruh oʻz partiyalari bilan yaqin ittifoqlarga ega edi. Avstriya sotsial-demokratik partiyasi erkaklar va ayollar uchun umumiy saylov huquqini talab qilgan birinchi siyosiy partiya edi, biroq partiya uchun erkaklar saylov huquqini joriy etish muhimroq boʻlgan va ayollar saylov huquqi koʻpincha murosa sifatida muzokaralardan chetda qoldirilgan. Adelheid Popp sotsial-demokrat ayollar harakatining yetakchi arbobi boʻlib, 1893-yil 1-oktabrda Venada ayollar saylov huquqi uchun namoyish tashkil etgan.

1902-yilda Marianne Hainisch Avstriya ayollar tashkilotlari uchun qoʻshma „soyabon“ tashkilot yaratish va xalqaro miqyosda yanada samarali tarmoq hosil qilish maqsadida Bund Österreichischer Frauenvereineni tuzdi. Talablarda ehtiyotkor boʻlgan yoki eʼtiborini boshqa masalalarga qaratgan Sotsial-demokratlar va Umumavstriya ayollar uyushmasiga qaraganda, Bund Österreichischer Frauenvereine ayollarning saylov huquqini talab qilishda juda faol edi. 1867-yildagi uyushmalar toʻgʻrisidagi qonun aniq siyosiy uyushma tuzishni taqiqlagan boʻlsa-da, Ernestine von Fürth 1905-yilda Bund Österreichischer Frauenvereine tuzilmalari doirasida ayollar saylov huquqi boʻyicha qoʻmita tuzishni boshladi. Bu qoʻmitani alohida uyushmaga aylantirish haqidagi murojaat 1907-yilda rad etilgan.

1910-yillarda ayollar saylov huquqi uchun faollik kuchaydi. Bund Österreichischer Frauenvereine tarkibidagi ayollar saylov huquqi qoʻmitasi 1911-yildan boshlab ayollar saylov huquqiga bagʻishlangan Zeitschrift für Frauen-Stimmrecht jurnalini nashr eta boshladi va qoʻmita Avstriyaning bir qancha shaharlarida tashkil etildi. Nemis sotsialisti Clara Zetkinning Xalqaro xotin-qizlar kunini joriy etish haqidagi nutqidan ilhomlangan holda, Adelheid Popp va boshqa sotsial-demokratlar 1911-yil 19-mart kuni Venada ayollar saylov huquqi uchun namoyish uyushtirdilar. Arbeiter-Zeitung gazetasiga koʻra, taxminan 20 000 ayol va erkak namoyishda ishtirok etgan. Namoyishda „Heraus das Frauenwahlrecht“ („Ayollar saylov huquqini berilsin“) yoki „Hoch das Frauenwahlrecht“ („Yashasin ayollar saylov huquqi“) kabi shiorlar yozilgan plakatlar koʻtarilgan. Namoyish har yili, hatto Birinchi jahon urushi davrida ham oʻtkazilib turilgan.

## Ayollar saylov huquqining joriy etilishi
Hali urush davom etayotgan paytda, 1917-yil 30-maydagi parlament majlisida sotsial-demokrat Carl Zayts ayollarni teng huquqli fuqarolar sifatida koʻrishni talab qildi. 1918-yil oktyabr oyida burjua va sotsial-demokrat ayollar tashkilotlari milliy majlisga qoʻshma petitsiya yozdilar.

1918-yil 12-noyabrda, Respublika eʼlon qilingan kuni, davlat va hukumat islohoti toʻgʻrisidagi qonun taqdim etildi. Islohotning 9-moddasida Avstriya parlamenti saylovi uchun saylov huquqi umumiy boʻlishi va jinslar oʻrtasida farq qilinmasligi qayd etilgan edi. Sotsial-demokrat Carl Renner qonun loyihasini tuzgan va u keyinchalik ayollar saylov huquqini oʻz-oʻzidan ravshan narsa sifatida koʻrsatishga, bu mavzuga ortiqcha eʼtibor qaratmaslikka urinib koʻrganini eslab oʻtgan. 1919-yil fevralida boʻlib oʻtgan Taʼsis milliy majlisi Avstriyada ayollar milliy saylovlarda ishtirok eta olgan birinchi saylov boʻldi. Anna Boshek, Emmi Froyndix, Adelxayd Popp, Leopoldine Glöckel, Gabriele Proft, Tereze Shlezinger, Amali Zaydel va Maria Tush (barchasi sotsial-demokratlar) hamda Hildegard Burjan (Xristian-sotsial partiya) parlamentga saylangan ilk ayollar boʻldilar.

Sotsial-demokratlarning barchasi qonunni joriy etishni qoʻllab-quvvatladilar, Xristian-sotsial partiya va Nemis milliy partiyasi avvaliga bunga qarshi boʻlishdi, biroq Xristian-sotsial partiya oxir-oqibat qonunni qabul qilishga koʻndirildi. Ular ayollar saylov huquqini faqat qonunda majburiy ovoz berish nazarda tutilsa joriy etishni istashdi, chunki oʻzlarining ayol saylovchilari bazasini saylovlarda qatnashishga koʻndirish sotsial-demokratlarga ovoz beradigan ayollarga nisbatan qiyinroq boʻlishidan qoʻrqishardi. Yakunda majburiy ovoz berishni Avstriyaning federativ yerlarida joriy etish mumkin boʻldi va bu Tirol hamda Forarlbergda amalga oshirildi.

1930-yilgacha ayollar va erkaklar turli rangdagi konvertlarda ovoz berishar edi, bu esa siyosiy qarashlarni jinsga koʻra tahlil qilish imkonini bergan. Bu oʻsha paytdagi shakllangan siyosiy partiyalar uchun muhim edi, chunki ular ayollar saylov huquqining joriy etilishi siyosiy maydonga qanday taʼsir qilishini bilishmas edi.

Jinsiy xizmat koʻrsatuvchilar „axloqiy“ sabablar bilan ovoz berish huquqidan mahrum qilingan va bu faqat 1923-yilda oʻzgartirilgan.

## Manbalar