Kanada — Yangi Zelandiya munosabatlari

**Kanada — Yangi Zelandiya munosabatlari** Kanada va Yangi Zelandiya oʻrtasidagi xalqaro munosabatlardir. Kanada va Yangi Zelandiya oʻrtasida uzoq yillik munosabatlar mavjud boʻlib, ular ikkala mamlakatning umumiy tarixi va madaniyati hamda ikkala mamlakat aholisi oʻrtasidagi aloqalar bilan mustahkamlangan. Ikki mamlakat sobiq Britaniya Dominionlari boʻlib, qirol Charlz III umumiy davlat boshligʻi (qonuniy jihatdan qirol Kanada qiroli va Yangi Zelandiya qiroli sifatida har ikki xalqning teng va alohida suverenidir). Ikkala davlat ham Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi, Cairns guruhi, Millatlar Hamdoʻstligi, Besh koʻz, OECD va Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo.

## Mamlakatni taqqoslash

## Siyosiy oʻxshashliklar
Yangi Zelandiyadagi partiyaviy siyosat markaz-soʻl Leyboristlar partiyasi, oʻng-markazchi Milliy partiya va bir qancha kichikroq partiyalar oʻrtasida kurash olib boradi. Kanadada asosiy oʻyinchilar konservatorlar, markaziy chap liberallar, soʻl Yangi Demokratik partiya va ayirmachi Blok Quebécois hisoblanadi. Yangi Zelandiyaning iqtisodiy siyosati Rojer Duglas tomonidan qayta tuzilgan va Ralf Klein, Mayk Xarris va Pol Martin kabi Kanada yetakchilari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan hukumat qisqarishlarini qisman ilhomlantirgan.  Kanada va Yangi Zelandiya bir-biri bilan koʻp solishtiriladi, chunki ular koʻproq taniqli qoʻshnilarining (mos ravishda AQSh va Avstraliya) „soyasida yashaydilar“.

### Harbiy ittifoqlar
Yangi Zelandiya va Kanada Ikkinchi Bur urushida, Birinchi jahon urushida, Ikkinchi jahon urushida, Koreya urushida, Fors koʻrfazi urushida va Afgʻoniston urushida birga kurashgan. Amerika Qoʻshma Shtatlari, Buyuk Britaniya va Avstraliya kabi boshqa yirik anglosfera davlatlari qatnashgan boʻlsa ham, ikkala davlat ham Iroq urushida qatnashishdan bosh tortgan. 2014-yil holatiga koʻra, Kanadaning barcha kuchlari Afgʻonistondan toʻliq chiqib ketishdi, ammo oz sonli Yangi Zelandiya kuchlari keyinchalik ham qolgan.

#### Harbiy kuchlar oʻrtasidagi hamkorlik
Tarixan mamlakatlarning qurolli kuchlari bir qator xalqaro xavfsizlik operatsiyalarida bir-biri bilan birga ishlagan. Soʻnggi mudofaa operatsiyalari Sharqiy Timor, Bosniya va Afgʻonistondagi strategik harakatlar, oʻquv mashgʻulotlari va xodimlar almashinuvini oʻz ichiga oladi.

Kanada va Yangi Zelandiya bilan ushbu ijobiy va uzoq muddatli mudofaa aloqalari har ikki mamlakatdan yangi harbiy texnikani muntazam sotib olish orqali mustahkamlanadi; masalan Yangi Zelandiya Kanadadan 105 ta yengil zirhli transport vositalarini (LAV III) sotib oldi.

#### Urushlar birgalikda kurashgan

##### Ikkinchi jahon urushi davridagi ittifoq

Britaniya Hamdoʻstligida davom etayotgan ishtirokining bir qismi sifatida ikkala davlat ham Angliyaga Germaniya urush eʼlon qilganda yordam berishi kutilgan edi. Biroq, Vestminster statutidan beri ikkalasi ham Britaniyadan mustaqil ravishda urush eʼlon qilish huquqini qoʻlga kiritdilar. Siyosiy jihatdan Yangi Zelandiya Yevropa fashizmiga va bu diktaturalarni tinchlantirishga ashaddiy raqib boʻlgan. Urush boshida Kanada (koʻpincha) urushni xohlamagan. Shunga qaramay, ikkala davlat ham ittifoqchilar sifatida urushga kirishdi: Yangi Zelandiya 1939-yil 3-sentyabr soat 21:30 da fashistlar Germaniyasiga urush eʼlon qildi (NZT); Kanada esa 1939-yil 10-sentyabr kuni boshladi. Biroq, ikki davlat armiyasi vaqti-vaqti bilan birga jang qilgan. Kanadaning asosiy harakatlari Italiya va Shimoliy Yevropadagi yirik kampaniyalarni oʻz ichiga olgan, yangi zelandiyaliklar esa asosan Gretsiya, Krit va Italiyada jang qilishgan.

##### Koreya urushi 1950—1953-yillar
Yangi Zelandiya va Kanada Birlashgan Millatlar Tashkilotining yordam chaqiruviga javob bergan davlatlar qatorida boʻlgan. Yangi Zelandiya boshqa 15 davlat, shu jumladan Kanada, Buyuk Britaniya va Qoʻshma Shtatlar antikommunistik urushiga qoʻshildi. Koreya urushi ham muhim boʻlgan, chunki Kanada va AQShni mojaroda qoʻllab-quvvatlash Yangi Zelandiyaning harbiy va diplomatik hamkorligini mustahkamladi.

Koreya ittifoqdosh Hamdoʻstlik kuchlari: Britaniya, Kanada, Avstraliya va Yangi Zelandiyaning birgalikdagi saʼy-harakatlari edi.

##### Afgʻoniston (2001—2005)
Yangi Zelandiya va Kanadaning soʻnggi oʻn yilliklardagi Yaqin Sharqdagi eng ogʻir qoʻshma harbiy ishtiroki 11-sentabr xurujlaridan keyin Qoʻshma Shtatlar boshchiligidagi Afgʻonistonga bostirib kirishi ortidan sodir boʻldi. Yangi Zelandiyaning ellikta maxsus havo xizmati (NZ SAS) boʻlinmalari urushga joʻnatildi. 2002-yil mart oyida ular Zorma janubi-sharqidagi Shohi-Kot vodiysi va Arma togʻlarida 500 dan 1000 ga yaqin al-Qoida va Tolibon kuchlariga qarshi Kanada kuchlari bilan birgalikda Afgʻonistondagi Anakonda operatsiyasida qatnashdilar. Yangi Zelandiya, shuningdek, 2003-yildan beri Bomiyon provinsiyasida joylashgan ikkita transport samolyoti va 122 kishilik guruhni yetkazib bergan. Yangi Zelandiya (NZ SAS) va Kanada (Joint Task Force 2) maxsus kuchlari Afgʻonistondagi operatsiyalar uchun Amerika prezidentlik boʻlinmasi chaqirigʻini olganlar.

" ***Anakonda operatsiyasi*** " Amerika Qoʻshma Shtatlarining 10-togʻli diviziyasi, 101-havo-desant diviziyasi, AQSh maxsus kuchlari guruhlari (TF 11, TF Bowie va TF Dagger), Britaniya qirollik dengiz piyodalari, Kanadaning 3-chi bataloni-malika Patrisiyaning Kanada yengil piyoda askarlaridan iborat boʻlgan operatsiya boʻlgan.

Bu Afgʻonistondagi urushning birinchi yirik NZ-Kanada qoʻshma operatsiyalaridan biri boʻlib, ikki davlat harbiy kuchlari oʻrtasidagi juda muvaffaqiyatli hamkorlik ekanligini isbotladi. 

## Savdo va investitsiyalar

Kanada va Yangi Zelandiya konsulliklari Kanada bilan hamkorlik oʻrnatish, Kanadaga sarmoya kiritish yoki Kanadada biznes ochishdan manfaatdor boʻlgan Yangi Zelandiya korxonalariga maslahat berardi. Xuddi shu tarzda ular oʻz tovarlari va xizmatlarini Yangi Zelandiyaga sotmoqchi boʻlgan kanadalik ishbilarmonlarni potensial mahalliy hamkorlar bilan bogʻlashga yordam bergan va Yangi Zelandiyaga sarmoya kiritmoqchi boʻlgan Kanada kompaniyalariga koʻmak beradi.

Kanada va Yangi Zelandiya oʻrtasida ommaviy savdo mavjud boʻlib, bu ikki mamlakat uchun ishonchliligini isbotladi, bu uzoq muddatli munosabatlar uchun muhim va barqaror asosga aylandi. 2011-yilda oʻzaro tovar ayirboshlash hajmi 932 million dollarni tashkil etdi. Kanadaning Yangi Zelandiyaga eksporti 382 million dollarni tashkil etgan: oʻgʻitlar, mashinalar, goʻsht, kitoblar, elektr jihozlari va yogʻoch mahsulotlari Kanadaning asosiy eksporti boʻldi. Goʻsht va vino Yangi Zelandiyaning Kanadaga asosiy eksporti edi.

Kanadaning Yangi Zelandiyaga asosiy eksporti 2006-yil uchun samolyotlar, elektr jihozlari, mashinalar va oʻgʻitlarni oʻz ichiga oladi. Kanadaning Yangi Zelandiyadan import qilinadigan asosiy tovarlari orasida goʻsht, sut mahsulotlari, qishloq xoʻjaligi texnikasi va vino bor. Yangi Zelandiya Kanada kompaniyalari uchun, xususan, energetika, konchilik sanoati, telekommunikatsiya va oziq-ovqat mahsulotlarida koʻplab imkoniyatlarni taqdim etadi.

Kanada Yangi Zelandiyaning 12-chi yirik eksport hamkori va 2006-yil dekabrida yakunlangan yil uchun 553 million NZ$ eksport bilan 14-chi yirik savdo sherigi boʻldi. Kanada Yangi Zelandiyaga, xususan, Makkeyns va Stratos Global Corporation kommunikatsiya kompaniyasiga katta sarmoya kiritgan. Kanadadagi Yangi Zelandiya kompaniyalariga Tait Electronics, Michael Hill Jeweller, Peace Software va Glidepath kiradi.

### Oklend aeroporti CPPIB sotib olish
Yangi Zelandiya hukumatida Kanada Oklend aeroportining strategik aktivi boʻlgan Oklend aeroportining 40 % ulushini sotib olishga urinayotgani haqida baʼzi munozaralar boʻldi. Yangi Zelandiya hukumati, Mehnat partiyasi Yangi Zelandiyaning „strategik aktivlarini“ chet eldan sotib olishga toʻsqinlik qiladigan yangi qonunlarni qabul qilish orqali sotishni toʻsishga harakat qilgan. 2008-yil 11-aprelda Yangi Zelandiya hukumatining Yangi Zelandiya infratuzilmasiga xorijiy investitsiyalarni cheklashga urinishlaridan keyin CPPIB Oklend aeroporti boʻyicha oʻz taklifidan voz kechgani eʼlon qilindi. CPPIB „Xorijiy investitsiyalar toʻgʻrisidagi qonunni qoʻllash natijasidan hafsalasi pir boʻlganini“ bildirdi.

### Havo xizmatlari
*Kanada/Yangi Zelandiya havo transporti shartnomasi* 1985-yilda imzolangan. Ikkala mamlakatning tegishli milliy aviakompaniyalari, Air Canada va Air New Zealand, Star Alliance aʼzolaridir. 2007-yil noyabr oyida Air New Zealand Oklend va Vankuver oʻrtasida haftasiga uch marta toʻxtovsiz xizmat koʻrsatishni boshladi.

## Kino va televidenie
Ikki davlat oʻrtasida 1987-yilda imzolangan „*Kino va video aloqalari* toʻgʻrisida“gi kelishuv kino va televideniye sohasidagi hamkorlikni rivojlantirish bilan muvaffaqiyatli boʻldi.  *Kit chavandozi* 2002-yilda Toronto xalqaro kinofestivalida „Xalq tanlovi“ mukofotini qoʻlga kiritdi. Yangi Zelandiyaning „*Uzuklar hukmdori*“ filmi uchun Shimoliy Amerikadagi eng koʻp daromad keltiruvchi oʻnta markazdan toʻqqiztasi Kanadada edi.

Yangi Zelandiyaning yetakchi telekanallaridan biri TV3 2007-yilgacha Kanada Media Konglomerati CanWestga tegishli boʻlgan.

## Yangi Zelandiya, Kanada va UKUSA hamjamiyati

Yangi Zelandiya va Kanada ikkalasi ham oʻta maxfiy ECHELON dasturida ishtirok etadigan beshta davlat toʻplamining eksklyuziv aʼzolaridir. Yangi Zelandiyada ECHELON josuslik tarmogʻining bir qismi sifatida Hukumat aloqa xavfsizligi byurosi (GCSB) tomonidan boshqariladigan ikkita (maʼlum) tinglash postlari mavjud. Yangi Zelandiya AQSh, Avstraliya, Buyuk Britaniya va Kanadani oʻz ichiga olgan va UKUSA hamjamiyati sifatida tanilgan ECHELON aloqa toʻxtatib turish tarmogʻidagi rolidan foyda koʻradi. Hamkorlik „London va Vashingtondagi hokimiyatning ichki doiralariga toʻgʻridan-toʻgʻri buyruq“ beradi. Yangi Zelandiyaning dasturdagi roli Blenxaymning janubi-gʻarbiy qismida joylashgan Vayxopay vodiysida joylashgan Yangi Zelandiyaning janubiy orolidagi tinglash postiga asoslangan. Uning asosiy roli katta hajmdagi sunʼiy yoʻldosh telefon qoʻngʻiroqlarini, telekslarni, fakslarni, elektron pochta va kompyuter maʼlumotlarini qoʻlga kiritishdir. U ushbu maʼlumotlarni Yangi Zelandiyaning Osiyo/Tinch okeani qoʻshnilaridan toʻplaydi va uni UKUSA kelishuvidagi asosiy hamkorlariga yuboradi.

Waihopai stansiyasi Tangimoana shahridagi shunga oʻxshash obyekt bilan qardosh operatsiya hisoblanadi.

Bu Yangi Zelandiyaga Kanada bilan nafaqat iqtisodiy siyosat, balki ichki xavfsizlik kelishuvlari va operatsiyalari boʻyicha ham alohida hamkorlikni taʼminlaydi va ikkala mamlakatni oʻz ichiga olgan keyingi bitimlar uchun tanish platformadir. 

### UKUSA harbiy mashgʻulotlari
UKUSA hamjamiyati aʼzo mamlakatlarga 11-sentabrdan keyin yaqinda terrorizmga qarshi qaratilgan koʻp tomonlama harbiy mashqlarda hamkorlik qilish imkonini beradi. 2008-yil 10-martda Yangi Zelandiya, Kanada, Avstraliya, Qoʻshma Shtatlar va Birlashgan Qirollik elektr tarmoqlari, moliya markazlari va telekommunikatsiyalar kabi „strategik tarmoqlar“ ga terror hujumini taqlid qilgan kiberterrorizm urushida ishtirok etdilar. Mashq „Cyber Storm 2“ deb nomlandi va Amerika Qoʻshma Shtatlari Ichki xavfsizlik departamenti va Yangi Zelandiya hukumati aloqa xavfsizligi byurosi tomonidan muvofiqlashtirildi. U davlat idoralari tomonidan kiber javob va tiklanishga taʼsir qiluvchi siyosat va muammolarni aniqlash uchun ishlatiladi.

Umumiy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot 2010-yilga moʻljallangan Cyber Storm III oldidan eʼlon qilindi.

### Strategik alyansning kiber jinoyatlar boʻyicha ishchi guruhi
*Strategik alyansning kiber jinoyatlar boʻyicha ishchi guruhi"* Avstraliya, Kanada, Yangi Zelandiya, Birlashgan Qirollik tomonidan yangi tashabbus boʻlib, Qoʻshma Shtatlar boshchiligidagi „katta global jinoyatchilik, xususan, uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashga bagʻishlangan davlatlar oʻrtasidagi rasmiy hamkorlik“dir. Hamkorlik „uch qitʼaning beshta mamlakati razvedka maʼlumotlarini almashish, vositalar va ilgʻor tajribalarni almashish, oʻzlarining tegishli qonunlarini mustahkamlash va hatto sinxronlashtirish orqali kiberjinoyatchilikka qarshi sinergik tarzda kurashish uchun birlashishi“ dan iborat. Bu Yangi Zelandiya politsiyasi va Kanada qirollik otliq politsiyasi oʻrtasida jiddiy firibgarlik yoki kiber jinoyatga oid masalalar boʻyicha maʼlumotlar almashinuvi kuchayishini anglatadi.
Fayl:Cyber Storm 2 map.png|   |alt=Xalqaro ishtirokchi tashkilotlar   AQSh Davlat ishtirokchilari   AQSh xususiy sektori ishtirokchilari   AQSh federal ishtirokchilari
Fayl:Saccwg 500 031708.jpg|Strategik alyansning Kiber jinoyatlar bo‘yicha ishchi guruhi aʼzo davlatlari va yetakchi agentliklari ko‘rsatilgan xarita
Fayl:Waihopai Valley base (2005).jpg|Vaixopai vodiysi obyekti — ECHELON dasturining Yangi Zelandiya boʻlimining bazasi.


### Kanadalik delegatlar va vazirlarning Yangi Zelandiyaga tashriflari

### Yangi Zelandiya delegatlari va vazirlarining Kanadaga tashriflari

## Turizm
2013-yil dekabrida Yangi Zelandiyaga yil boʻyi 48 192 nafar kanadalik sayyoh tashrif buyurgan, bu esa Kanadani sayyohlar soni boʻyicha sakkizinchi oʻringa olib chiqdi. Kanadaliklar Yangi Zelandiyaga uch oygacha vizasiz tashrif buyurishlari mumkin. Yangi Zelandiyaliklar moliyaviy, salomatlik va xarakter talablariga javob berishlari sharti bilan Kanadaga olti oygacha vizasiz tashrif buyurishlari mumkin.

Kanada ham, Yangi Zelandiya ham „Ishchi dam olish sxemalarini“ taklif qiladi. Ushbu sxemalar yosh talabalarga Yangi Zelandiya yoki Kanadaga sayohat qilish va tashrifi xarajatlarini qoplash uchun kerak boʻlganda vaqtinchalik ish bilan taʼminlash imkonini beradi. Kanada ishtirokchilari sogʻlik va mehnat sharoitlariga oid qonunlar, qoidalar va amaliyotlarni qoʻllash bilan bogʻliq barcha masalalarda Yangi Zelandiya fuqarolari bilan bir xil oʻrinda boʻlishadi. 2014-yil 14-noyabrda Bosh vazir Stiven Xarper va Bosh vazir Jon Key ish taʼtilini 12 oydan 23 oyga uzaytirishga kelishib oldilar. Ushbu yangi viza 2015-yil 1-apreldan kuchga kirgan. Bu Yangi Zelandiyaning boshqa har qanday mamlakat, jumladan, Buyuk Britaniya bilan ham boʻlmagan eng ijobiy ishchi dam olish sxemasi hisoblanadi.

Soʻnggi yillarda Buyuk Britaniya, Kanada va Avstraliya, Yangi Zelandiya oʻrtasida harakatlanish erkinligi gʻoyasini qoʻllab-quvvatlayotgan fuqarolar toʻrtta davlatning istalganida yashash va ishlash imkoniyatiga ega — Avstraliya va Yangi Zelandiya oʻrtasidagi Trans-Tasman sayohatiga oʻxshash imkoniyatni nazarda tutadi.

## Doimiy diplomatik vakolatxonalar

* Kanada Vellingtonda elchixona va Oklandda konsullikka ega
* Yangi Zelandiya Ottavada elchixona va Vankuverda bosh konsullikka ega.

Fayl:Auckland, New Zealand-1414.jpg|Oklenddagi Kanada konsulligi joylashgan bino
Fayl:150 Elgin.jpg|Ottavadagi Yangi Zelandiya elchixonasi joylashgan bino


## Manbalar

## Havolalar

* Kanadadagi Yangi Zelandiya Oliy komissiyasi  rasmiy sayti
* Yangi Zelandiya hukumatining rasmiy sayti
* Yangi Zelandiya Oliy Komissiyasi — Rasmiy sayt
* Kanada hukumati — rasmiy sayt