Dengizga chiqa olmaydigan mamlakatlar

**Dengizga chiqish imkoni boʻlmagan mamlakat** — okean bilan bogʻlangan hududi boʻlmagan yoki qirgʻoqlari endoreik havzalarda joylashgan mamlakat. Hozirgi vaqtda dengizga chiqish imkoni boʻlmagan 44 ta davlat va qisman tan olingan 4 ta dengizga chiqa olmaydigan davlatlar mavjud. Qozogʻiston dunyodagi eng katta dengizga chiqa olmaydigan davlatdir.

1990-yilda dunyoda dengizga chiqish imkoni boʻlmagan 30 ta davlat bor edi. Sovet Ittifoqi va Chexoslovakiyaning parchalanishi, Yugoslaviyaning parchalanishi, Janubiy Osetiya (qisman tan olingan), Eritreya, Chernogoriya, Janubiy Sudan va Lugansk Xalq Respublikasi (qisman tan olingan), Kosovo mustaqilligining bir tomonlama eʼlon qilinishi (qisman tan olingan) 15 ta yangi dengizga chiqa olmaydigan davlat va 5 qisman tan olingan dengizga chiqish imkoniyatiga ega boʻlmagan davlatlarni paydo boʻlishiga olib keldi. Sobiq dengizga chiqish imkoni boʻlmagan Chexoslovakiya esa 1993-yil 1-yanvarda parchalandi. 2022-yil 5-oktabrda Lugansk Xalq Respublikasi Rossiyaga qoʻshib olindi va amalda dengizga chiqish imkoniyati yoʻq davlatga aylandi.

Umuman olganda, dengizga chiqish imkoniyati yoʻqligi ochiq dengizga kirishning oldini oladigan baʼzi siyosiy va iqtisodiy kamchiliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli, tarix davomida katta va kichik xalqlar, hatto boylik, qon toʻkish va siyosiy kapital uchun katta xarajat qilsa ham, ochiq suvlarga chiqishga intilishgan.

Dengizga chiqish imkoniyati yoʻqligining iqtisodiy rivojlanish darajasiga, atrofdagi savdo yoʻllari va savdo erkinligiga, til toʻsiqlariga va boshqa sabablarga qarab yengillashtirilishi yoki kuchayishi mumkin. Yevropaning dengizga chiqa olmagan baʼzi mamlakatlari, masalan, Andorra, Avstriya, Lixtenshteyn, Lyuksemburg, San-Marino, Shveysariya va Vatikan kabi davlatlar barchasi, global siyosiy masalalarda betaraflikni qoʻllaydi. Biroq, dengizga chiqish imkoni boʻlmagan 44 mamlakatdan 32 tasi, shu jumladan Afrika, Osiyo va Janubiy Amerikadagi dengizga chiqish imkoni boʻlmagan barcha mamlakatlar Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan dengizga chiqish imkoni boʻlmagan rivojlanayotgan mamlakatlar (LLDCs) deb tasniflangan. Inson taraqqiyoti indekslari (HDI) eng past boʻlgan oʻn ikki mamlakatdan toʻqqiztasi dengizga chiqish imkoniga ega emas. Xalqaro tashabbuslar Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2030-yilgacha tengsizlikni sezilarli darajada kamaytirishga qaratilgan barqaror rivojlanish maqsadlari kabi muammolar natijasida yuzaga keladigan tengsizliklarni kamaytirishga qaratilgan.

## Ahamiyati

Tarixan dengizga chiqa olmaganlik mamlakat rivoji uchun noqulay boʻlgan. Bu mamlakatni baliq ovlash kabi muhim dengiz resurslaridan uzib qoʻyadi va iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotning muhim tarkibiy qismi boʻlgan dengiz savdosiga toʻgʻridan-toʻgʻri kirishga toʻsqinlik qiladi. Shunday qilib, qirgʻoqboʻyi mintaqalari yoki Jahon okeaniga chiqish imkoniga ega boʻlgan ichki hududlar, Jahon okeaniga kirish imkoni boʻlmagan ichki mintaqalarga qaraganda boyroq va aholi zichroq boʻlgan. Paul Collier oʻzining *"Bottom Billion*" kitobida kambagʻal geografik mintaqada dengizga chiqish yoʻqligi mamlakatni ushlab turishi mumkin boʻlgan toʻrtta asosiy rivojlanish „toʻsiqlaridan“ biri ekanligini taʼkidlaydi. Dengiz yoʻli boʻlmagan mamlakatlar uchun bu taʼsir ayniqsa kuchli, chunki ular dunyoning qolgan qismi bilan savdo faoliyatida cheklangan. U shunday deydi: „Agar siz qirgʻoq boʻlsangiz, dunyoga xizmat qilasiz, agar dengizga chiqishingiz yoʻq boʻlsa, qoʻshnilaringizga xizmat qilasiz“. Boshqalar esa, dengizga chiqish imkoniga ega boʻlmaganlik afzalliklarga ega, chunki bu mamlakatni arzon importdan himoya qiladigan „tabiiy toʻsiq“ ekanligini taʼkidlaydi. Baʼzi hollarda, bu yanada mustahkam mahalliy oziq-ovqat tizimlariga olib keldi.

Dengiz yoʻli boʻlmagan rivojlanayotgan mamlakatlarda xalqaro yuk tashish xarajatlari qirgʻoqboʻyi rivojlanayotgan mamlakatlarga nisbatan ancha yuqori.

Havo qatnovi muhim boʻlishidan oldin, yoʻlovchilar sayohati ham toʻsiqlarga duch keldi, xalqaro yoʻlovchi qayiqlariga borish uchun chegara nazoratidan oʻtish kerak edi, ba'zi holatlarda viza talablari bilan.

Tarixda mamlakatlar dengizga yaqin yerlarni qoʻlga kiritishga harakat qildiganlar:
* Raguza Respublikasi 1699-yilda Neum shahrini Venetsiya Respublikasi bilan quruqlik chegarasiga ega boʻlishni istamagani uchun Usmoniylar imperiyasiga berdi. Bu kichik munitsipalitet Bosniya va Gersegovina tomonidan meros boʻlib oʻtgan va endilikda Adriatika sohilining Xorvatiya qismini ikkiga boʻlib, dengizga cheklangan kirish imkonini beradi.
* Hozirda Kongo Demokratik Respublikasini tashkil etuvchi hududga egalik qilgan Xalqaro Kongo Jamiyati 1885-yilda Berlin konferensiyasi tomonidan Angolani dengiz bilan bogʻlash uchun kesib oʻtgan tor yer uchastkasiga ega boʻldi.
* Birinchi jahon urushidan keyin Versal shartnomasida Germaniyaning „Polsha koridori“ deb belgilangan bir qismi Boltiq dengiziga chiqish uchun yangi Ikkinchi Polsha Respublikasiga berildi. Bu Polshaga qisqa sohilni berdi. Bu, shuningdek, Danzigni (hozirgi Gdansk) bandargohi bilan Polshaga erkin kirish huquqiga ega boʻlgan Dansig erkin shahriga aylantirish uchun bahona boʻldi. Biroq, harbiy materiallar erkin kirishiga nemislar toʻsiqlar qoʻyishdi. Bunga javoban Gdiniyaning kichik baliq ovlash bandargohi tez orada ancha kengaytirildi.
* 2005-yilda Ukraina bilan hududiy almashinuv natijasida Moldova 600 metr uzunlikdagi Dunay sohilini oldi va keyinchalik u yerda Giurjiuleshti portini qurdi.

### Savdo shartnomalari
Mamlakatlar qoʻshni davlatlar orqali tovarlarni bepul tashish boʻyicha shartnomalar tuzishgan:

* Versal shartnomasi Germaniyadan Chexoslovakiyaga Gamburg va Shtettin portlarining bir qismini 99 yilga ijaraga berishni talab qildi, bu esa Chexoslovakiyaga Elba va Oder daryolari orqali dengiz savdosiga imkon berdi. Stettin Ikkinchi jahon urushidan keyin Polsha tomonidan qoʻshib olindi. Lekin Gamburg shartnomasiga koʻra, portning bir qismi 2028-yilgacha Chexoslovakiyaning vorisi — Chexiya tomonidan dengiz savdosi uchun foydalanilishi mumkin.
* Dunay xalqaro suv yoʻlidir, shuning uchun dengizga chiqish imkoni boʻlmagan Avstriya, Vengriya, Moldova, Serbiya va Slovakiya Qora dengizga xavfsiz chiqish imkoniyatiga ega boʻlgan. Biroq, okeandagi kemalar Dunaydan foydalana olmagani uchun, yuk baribir koʻchirilishi kerak edi. Shu sababli, Avstriya va Vengriyaga koʻplab chet el importlari Atlantika va Oʻrta yer dengizi portlaridan oʻtib, quruqlikdagi transportdan foydalanadi. Xuddi shunday holat Reyn daryosi uchun ham mavjud boʻlib, Shveysariya qayiqlarga kirish imkoniyatiga ega. Lyuksemburgda Mozel daryosi orqali bunday yoʻl bor, lekin Lixtenshteyn Reyn boʻylab joylashgan boʻlsa-da, qayiqdan foydalanish imkoniga ega emas.
* Mekong — xalqaro suv yoʻli boʻlib, dengizga chiqa olmagan Laos u orqali Janubiy Xitoy dengiziga chiqadi.
* Erkin portlar qisqa masofali kemalar yoki daryo kemalariga yuk tashish imkonini beradi.
* TIR konvensiyasi qabul qilingach, bojxona tekshiruvlari va toʻlovlarisiz Yevropa boʻylab yuk tashish imkoni paydo boʻldi.

### Siyosiy oqibatlari
Dengizga chiqish imkoniyatini yoʻqotish, odatda, siyosiy, harbiy va iqtisodiy jihatdan bir davlat uchun katta yoʻqotishdir. Quyida mamlakatlarning dengizga chiqish imkoniyati yoʻqligiga misollar keltirilgan.
* Eritreyaning 30 yillik urush natijasida erishilgan mustaqilligi Efiopiyaning 1991-yilda dengizga chiqa olmay qolishiga sabab boʻldi. Efiopiya dengiz floti yana bir necha yil xorijiy portlar bilan ishladi.
* Serbiya va Chernogoriya Ittifoqidan Chernogoriya chiqib ketgach, Serbiya dengizga chiqish imkoniyatidan mahrum boʻldi.
* Boliviya Tinch okeani urushida Chiliga imkoniyatni boy berdi.
* Peru va Argentina ham yuklarning tranzitiga alohida eʼtibor bergan. Tinch okeani urushi paytida mavjud boʻlmagan Boliviya dengiz floti keyinchalik yaratilgan boʻlib, Titikaka koʻli va daryolarda ham poyezdlar yuradi. Boliviya xalqi har yili vatanparvarlik ruhida „Dia del Mar“ (Dengiz kuni)ni nishonlaydi, uning hududiy yoʻqotilishini esga oladi. Unga qirgʻoq boʻyidagi Antofagasta shahri ham, dunyodagi eng muhim va daromadli mis konlaridan biri ham kiradi. 21-asrning boshlarida Boliviyadan dengizga gaz quvurlari yoʻnalishini tanlash xalq qoʻzgʻolonlarini kuchaytirdi, chunki odamlar quvurlarni Chili hududi orqali yotqizish variantiga qarshi edilar.
* Avstriya va Vengriya ham tegishli ravishda Sen-Jermen-an-Laye shartnomasi (1919) va Trianon shartnomasi (1920) natijasida dengizga chiqish imkoniyatidan mahrum boʻldi. Ilgari, Xorvatiya Vengriya Qirolligi tarkibida cheklangan konstitutsiyaviy avtonomiyaga ega boʻlgan boʻlsa-da, Xorvatiyadagi Fiume / Riyeka shahri Vengriyani oʻzining yagona xalqaro porti bilan taʼminlash uchun toʻgʻridan-toʻgʻri Budapeshtdan tayinlangan gubernator tomonidan boshqarilgan. Avstriyaning eng muhim portlari Trieste va Pula edi.

* Birinchi jahon urushi tugashi bilan Antanta davlatlari Sevr shartnomasiga binoan sobiq Usmonli imperiyasini ikkiga boʻlgach, Armanistonga Trabzon viloyatining bir qismi vaʼda qilingan edi. Bu Armanistonga Qora dengizga chiqish imkonini bergan boʻlardi. Biroq, Sevr shartnomasi Turkiyaning Mustaqillik urushi bilan barbod boʻldi va uning oʻrnini Lozanna shartnomasi (1923) egalladi, bu hududda turk hukmronligini mustahkam oʻrnatdi.
* 2011-yilda Janubiy Sudan Sudandan ajralib chiqdi, birinchisi dengizga chiqa olmadi. Ikki davlat oʻrtasida Janubiy Sudandagi neft konlari boʻyicha hali ham mojaro davom etmoqda.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi toʻgʻrisidagi konvensiyasi endi dengizga chiqish imkoni boʻlmagan davlatga tranzit davlatlar orqali transportga soliq solinmagan holda dengizga chiqish huquqini beradi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti dengizga chiqish imkoni boʻlmagan rivojlanayotgan mamlakatlarga yordam berish boʻyicha harakat dasturiga ega va bu ishga mas’ul — tashkilot Bosh kotibi oʻrinbosari Anvarul Karim Choudridir.

Bir qancha mamlakatlar dengizga chiqa olmaydigan suv havzalarida, masalan, Kaspiy dengizi va Oʻlik dengizda sohil chizigʻiga ega. Bu dengizlar amalda koʻllar boʻlib, kengroq dengiz savdosiga kirish imkoniga ega boʻlmaganligi sababli, Qozogʻiston kabi davlatlar hali ham dengizga chiqa olmaydi. Kaspiy dengizi Qora dengiz bilan sunʼiy Volga-Don kanali orqali bogʻlangan boʻlsa-da, katta okean kemalari uni kesib oʻta olmaydi.

## Daraja boʻyicha
Dengizga chiqish imkoni boʻlmagan davlatlar ochiq dengizga toʻgʻridan-toʻgʻri chiqish imkoniyatiga ega boʻlgan bir davlat, ikki yoki undan ortiq shunday davlatlar bilan chegaradosh boʻlishi yoki boshqa dengizga chiqish imkoni boʻlmagan davlatlar bilan oʻralgan boʻlishi mumkin, bu esa mamlakatni ikki barobar dengizga chiqish imkoniyatidan mahrum etadi.

### Bir davlat orqali
Uchta davlat bitta davlat tomonidan dengizga chiqish imkoniga ega emas (anklav mamlakatlar):
* Lesoto, Janubiy Afrika bilan oʻralgan davlat.
* San Marino, Italiya bilan oʻralgan davlat.
* Vatikan, Italiya, aniqrogʻi, Rim bilan oʻralgan davlat.

### Ikki davlat orqali
Dengizga chiqish imkoni boʻlmagan yettita davlat faqat ikkita oʻzaro chegaradosh qoʻshnilar (yarim anklav mamlakatlar):
* Andorra (Fransiya va Ispaniya oʻrtasida)
* Butan (Xitoy va Hindiston oʻrtasida)
* Esvatini (Mozambik va Janubiy Afrika oʻrtasida)
* Lixtenshteyn (Avstriya va Shveysariya oʻrtasidagi „dengiz yoʻli ikki barobar“ mamlakatlardan biri)
* Moldova (agar tan olinmagan Dnestrboʻyini hisobga olmasa, Ruminiya va Ukraina oʻrtasidagi)
* Moʻgʻuliston (Xitoy va Rossiya oʻrtasida)
* Nepal (Xitoy va Hindiston oʻrtasida)

Ushbu guruhga dengizga chiqish imkoni boʻlmagan uchta hududni qoʻshish mumkin, ulardan ikkitasi xalqaro tan olinmagan *[[De facto|de-fakto]]* davlatlardir:

Janubiy Osetiya (Gruziya va Rossiya oʻrtasida) — de-fakto davlat.

Dnestrboʻyi (Moldova va Ukraina oʻrtasidagi) — de-fakto davlat.

Gʻarbiy Sohil (Isroil va Iordaniya oʻrtasidagi) — qisman Falastin davlati tomonidan boshqariladigan bosib olingan hudud.

### Ikki karra dengizga chiqish imkoniyati yoʻq davlatlar
Agar mamlakat faqat dengizga chiqa olmaydigan mamlakatlar bilan oʻralgan boʻlsa (sohil chizigʻiga chiqish uchun kamida ikkita davlat chegarani kesib oʻtish kerak boʻlsa) „ikki marta dengizga chiqish imkoni yoʻq“ yoki „ikki marta dengizga chiqa olmaydi“. Ikkita bunday davlat mavjud:

* Lixtenshteyn — Markaziy Yevropada, Avstriya va Shveysariya bilan oʻralgan.
* Oʻzbekiston — Markaziy Osiyo Afgʻoniston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan oʻralgan.

Ushbu guruhga dengizga chiqish imkoni boʻlmagan, xalqaro tan olinmagan yoki cheklangan de-fakto davlat boʻlgan bitta hududni qoʻshish mumkin:

Kavkazdagi Artsax (Togʻli Qorabogʻ Respublikasi deb ham ataladi), Rossiya tinchlikparvar kuchlari nazorati ostida boʻlgan Armanistonga tor quruqlik yoʻlagidan tashqari butunlay Ozarbayjon bilan oʻralgan. 2020-yilgi Togʻli Qorabogʻ urushida koʻrilgan hududiy yoʻqotishlar tufayli dengizga chiqish imkoniyatidan ikki karra mahrum boʻldi.

Muqaddas Rim imperiyasi parchalanganidan soʻng, Vyurtemberg Qirolligi Bavariya Qirolligi, Baden Buyuk Gertsogligi, Shveysariya, Gessen Buyuk Gertsogligi (Vimfen eksklavi), Gogenzollern-Sigmaringen va Hogenzollern-Hechingen bilan chegaradosh ikki barobar dengizga chiqish imkoniyatiga ega boʻlmagan davlatga aylandi. 1866-yilda ular Prussiyaning eksklaviga aylandi va Vyurtembergga qirgʻoq boʻyi mamlakati bilan chegara berdi, ammo qirgʻoqqa olib boradigan har qanday yoʻl hali ham kamida ikkita chegaradan oʻtadi. 1815-yildan 1866-yilgacha mustaqil boʻlgan Frankfurt erkin shahri ikki marta dengizga chiqish imkoniyatiga ega emas edi. Gessen elektorati, Gessen Buyuk Gertsogligi, Gessen-Gomburg va Nassau gersogligi bilan chegaradosh edi.

1871-yilda Germaniya birlashganidan to Birinchi jahon urushi tugagunga qadar dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan mamlakatlar yoʻq edi. Lixtenshteyn Adriatika dengizi sohiliga ega boʻlgan Avstriya-Vengriya imperiyasi bilan chegaradosh edi va Oʻzbekiston oʻsha paytda okean va dengizga chiqish imkoniga ega boʻlgan Rossiya imperiyasining bir qismi boʻlgan.

1918-yilda Avstriya-Vengriyaning parchalanishi va mustaqil, dengizga chiqa olmaydigan Avstriyaning yaratilishi bilan Lixtenshteyn 1938-yilgacha dengizga chiqish imkoni boʻlmagan yagona davlatga aylandi. Oʻsha yili Anshlyusda Avstriya Boltiq dengizi va Shimoliy dengizda chegaraga ega boʻlgan fashistlar Germaniyasiga qoʻshildi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Avstriya oʻz mustaqilligini tikladi va Lixtenshteyn yana ikki marta dengizga chiqa olmadi.

Rossiya imperiyasi, keyin esa Sovet Ittifoqi tarkibida boʻlgan Oʻzbekiston 1991-yilda uning parchalanishi bilan oʻz mustaqilligini qoʻlga kiritdi va dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan ikkinchi davlatga aylandi.

Biroq, Oʻzbekistonning ikki barobar dengizga chiqa olmagan maqomi Kaspiy dengizining maqomidagi bahsga bogʻliq: baʼzi davlatlar, xususan, Ozarbayjon va Turkmaniston Kaspiy dengizini haqiqiy dengiz sifatida koʻrish kerak, deb daʼvo qilmoqda.

## Manbalar