Augsburg tinchlik kelishuvi

**Augsburg tinchlik kelishuvi** Muqaddas Rim imperatori Karl V va Shmalkaldlar ligasi oʻrtasida 1555-yil sentabrda imperatorlik Augsburg shahrida imzolangan shartnoma edi. Bu ikki guruh oʻrtasidagi diniy kurashni rasman tugatdi va nasroniylikning Muqaddas Rim imperiyasi doirasida doimiy boʻlinishini taʼminladi, bu hukmdorlarga oʻz davlatlarining rasmiy eʼtirofi sifatida lyuteranlik yoki rim katolikligini tanlash imkonini berdi. Biroq, Augsburg tinchligi kelishuvi, shuningdek, Yevropa boʻylab koʻplab xristian birligini tugatgan deb hisoblanadi. Vestfaliya tinchligigacha kalvinizmga ruxsat berilmagan.

Augsburg tinchligi „Yevropa suveren davlatlar tizimi sari yoʻlda birinchi qadam“ deb taʼriflangan. Augsburg tinchligi asosida yaratilgan tizim XVII asrning boshlarida qulab tushdi, bu Oʻttiz yillik urushning sabablaridan biri edi.

## Umumiy koʻrinish
Tinchlik *Cuius regio, eius religio* („kimning hududi, uning dini“) tamoyili ustidan oʻtdi, bu Muqaddas Rim Imperiyasidagi shtatlarning knyazlariga oʻzlari nazorat qilgan hududlarda lyuteranlik yoki katoliklikni qabul qilishlariga imkon berdi va oxir-oqibat ular ustidan oʻzlarining suverenitetlarini tasdiqladi. Shahzodaning tanloviga rioya qilishni istamagan sub’yektlar, fuqarolar yoki aholiga imtiyozli davr berildi, bunda ular xohlagan dinlari qabul qilingan turli mintaqalarga koʻchib yurishlari mumkin edi.

24-moddada shunday deyilgan edi: "Agar bizning fuqarolarimiz, xoh eski dinga mansub boʻlsin, xoh Augsburg konfessiyasiga mansub boʻlsin, xotinlari va bolalari bilan oʻz uylarini tashlab boshqa joyga joylashish niyatida boʻlsalar, ularga tegishli haq toʻlangandan keyin ham oʻz mulklarini sotishga toʻsqinlik qilinmasligi kerak.

Charlz V imperiyadagi ikkita diniy eʼtiqodning qonuniyligi toʻgʻrisida 1548-yildagi Augsburg muvaqqat qarorini qabul qildi va bu 1548-yil 30-iyunda Karl V ning talabiga binoan qonun bilan tartibga solindi, u katolik cherkovining umumiy kengashi homiyligida diniy tafovutlarni hal qilmoqchi edi. Muvaqqat oʻzining 26 ta koʻrsatmasida asosan diniy xulq-atvor tamoyillarini aks ettirgan, garchi u ruhoniylarning nikohiga ruxsat bergan. Bu protestant hududlari tomonidan qarshilikka olib keldi, ular keyingi yili Leypsigda oʻzlarining vaqtinchaliklarini eʼlon qildilar.

Muvaqqat hokimiyat 1552-yilda saksoniyalik protestant saylovchi Moris va uning ittifoqchilari qoʻzgʻoloni natijasida agʻdarildi. 1552-yilning yozida Passauda boʻlib oʻtgan muzokaralarda hatto katolik knyazlari ham diniy nizolar hal boʻlmasligidan qoʻrqib, doimiy tinchlikka chaqirishgan. Ammo imperator Gʻarbiy xristian olamidagi diniy boʻlinishni doimiy deb tan olishni istamadi. Ushbu hujjat 1552-yilda protestant qoʻshinlari tomonidan gʻalaba qozonganidan keyin lyuteranlarga diniy erkinlik bergan Passau tinchligi tomonidan bashorat qilingan. Passau hujjatiga koʻra, Charlz 1555-yil boshida yigʻilish chaqirilgan keyingi imperatorlik chaqiruviga qadar tinchlik berdi.

Charlz nomidan uning ukasi Ferdinand tomonidan muzokaralar olib borilgan shartnoma *cuius regio, eius religio („kimning hududi, uning dini“)* siyosatiga koʻra, Muqaddas Rim imperiyasi hududida lyuteranizmga rasmiy maqom berdi. Bir muncha vaqt Lyuteranizmga eʼtiqod qilgan ritsarlar va shaharlar *Deklaratsiya Ferdinandei* boʻyicha ozod qilingan, ammo *cherkov* rezervi, agar cherkov hukmdori lyuteranlikni qabul qilsa *, cuius regio, eius religio* prinsipini qoʻllashga toʻsqinlik qilgan.

## Asosiy tamoyillar
Augsburg tinchligi uchta asosiy tamoyilni oʻz ichiga oladi:

#  tamoyili („Kimning mulki, uning dini“) davlat ichidagi ichki diniy birlikni taʼminlagan: shahzoda dini davlat va uning barcha aholisining diniga aylandi. Shahzodaning diniga mos kelmaydigan aholiga ketishga ruxsat berildi. Ushbu tamoyil turli delegatlar tomonidan uzoq muhokama qilindi, ular muammoni va taklif qilingan yechimni har tomonlama oʻrganib chiqqandan soʻng uning matnining oʻziga xos xususiyatlari boʻyicha kelishuvga erishdilar.
#  deb ataladigan ikkinchi tamoyil (cherkoviy rezervatsiya), cherkov davlatining alohida holatini qamrab olgan. Agar ruhoniy davlatning prelati oʻz dinini oʻzgartirgan boʻlsa, bu davlat aholisi buni qilishlari shart emas edi. Buning oʻrniga prelat oʻz lavozimidan ketishi kutilgan edi, garchi bu kelishuvda koʻrsatilmagan boʻlsa-da.
#  deb nomlanuvchi uchinchi tamoyil (Ferdinand deklaratsiyasi), agar isloh qilingan din 1520-yillarning oʻrtalaridan boshlab amalda boʻlgan boʻlsa, ritsarlar va baʼzi shaharlarni diniy yagonalik talabidan ozod qildi. Bu katoliklar va lyuteranlar birga yashagan bir necha aralash shaharlar va shaharlarga ruxsat berdi. Shuningdek, u knyazlik oilalari, ritsarlar va baʼzi shaharlarning oʻz hududlarida diniy bir xillik nimani anglatishini aniqlash uchun hokimiyatni himoya qildi. Ferdinand buni soʻnggi daqiqada oʻz vakolati bilan kiritdi.

Uchinchi tamoyil ritsarlar va cherkov shahzodasi yurisdiksiyasi ostidagi baʼzi shaharlarni, agar ular bir muncha vaqt lyuteranizmga eʼtiqod qilgan boʻlsalar, ozod qildilar (lyuteranlik Tinchlik ostida tan olingan protestantizmning yagona tarmogʻi edi). Ushbu qoida shartnomaning bir qismi sifatida eʼlon qilinmagan va deyarli yigirma yil davomida sir saqlanib qolgan.

## Muammolar
Hujjatning oʻzida jiddiy muammolar bor edi. U lyuteranlik eʼtirofi amaliyotiga huquqiy asos bergan boʻlsa-da, kalvinizm kabi isloh qilingan anʼanalarning hech birini qabul qilmadi va anabaptizmni tan olmadi. Garchi Augsburg tinchligi imperiyadagi keskinlikni yumshatish va bagʻrikenglikni oshirishda oʻrtacha darajada muvaffaqiyat qozongan boʻlsa-da, u muhim narsalarni bekor qildi. Anabaptistlar ham, kalvinistlar ham tinchlik ostida himoyalanmagan, shuning uchun lyuteran shahzodasi hukmronligi ostida yashovchi koʻplab protestant guruhlari hanuzgacha bid’at ayblovi xavfi ostida qolishgan. (17-modda: „Biroq, yuqorida sanab oʻtilgan ikkita dinga mansub boʻlmaganlarning barchasi hozirgi tinchlikka kiritilmaydi, balki undan butunlay chiqarib tashlanadi“.) Bu ozchiliklar 1648-yilda Vestfaliya tinchligigacha hech qanday qonuniy tan olinmagan. Kalvinistlarga nisbatan murosasizlik ularni Oʻttiz yillik urushga olib kelgan choralar koʻrishga majbur qildi. Yana diqqatga sazovor tadbirlardan biri bu Praganing uchinchi himoyasi (1618) boʻlib, unda Bogemiyaning shafqatsiz katolik qiroli archduke Ferdinandning ikki vakili (Matfias 1619-yil 20-martgacha imperator boʻlgan) Praga qal’asi derazasidan uloqtirildi. 

## Oqibat
Cherkovni rezervlash prinsipi Kyoln urushida (1583-1588) sinovdan oʻtkazildi, bu Ferdinand shartni yozganida nazarda tutilgan senariydan kelib chiqdi: hukmron knyaz-arxiyepiskop, Hermann Vied protestantizmni qabul qildi. Garchi u aholining dinga qaytishini talab qilmagan boʻlsa-da, u Kyoln elektorati boʻylab *[[Kalvinizm|kalvinizmni]]* katoliklik bilan tenglashtirdi. Bu oʻz-oʻzidan ikki tomonlama huquqiy muammo sifatida paydo boʻldi: birinchidan, kalvinizm bid’at deb hisoblangan; ikkinchidan, dindor oʻz koʻrinishidan voz kechmadi, bu esa uni hech boʻlmaganda nazariy jihatdan imperator uchun ovoz berish huquqiga ega qildi. Nihoyat, uning qarori imperiyadagi diniy kuchlar muvozanatini oʻzgartirib, elektoratni sulolaviy knyazlikka aylantirish uchun juda real salohiyatga ega edi.

Diniy tartibsizliklarning yon taʼsiri Charlzning taxtdan voz kechish va Gabsburglar hududini ikki qismga boʻlish qarori edi. Uning akasi Ferdinand Avstriya yerlarini boshqargan va Charlzning katolik oʻgʻli Filipp II Ispaniya, Ispaniya Gollandiyasi, Italiyaning baʼzi qismlari va boshqa xorijdagi xoʻjaliklarning boshqaruvchisi boʻldi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Xolborn, Xajo . *Zamonaviy Germaniya tarixi, Reformatsiya* . Princeton: Princeton University Press, 1959 [1982], .

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* 

## Havolalar

* Partial text of the „Peace of Augsburg“ at the Wayback Machine (archived 13 May 2008)
* Full text of the „Peace of Augsburg“ (in German)
* Brittanicaʼs words on the „Peace of Augsburg“