Yevrosiyo boʻrisi

**Yevrosiyo boʻrisi (Canis lupus lupus)**, shuningdek, **oddiy boʻri** deb ham ataladi. U Yevropa va Osiyoga xos boʻlgan kulrang boʻrining kenja turi hisoblanadi. Oʻrta asrlardan avval Yevrosiyo boʻylab keng tarqalgan. Arxeologik maʼlumotlardan tashqari, hind-yevropa tillarida odatda boʻri uchun bir necha soʻz bilan ataladi. Bu boʻrining koʻpligi va madaniy ahamiyatini haqidagi farazlarni tasdiqlaydi. U Boltiq, Kelt, Slavyan, Turk, qadimgi Yunon, Rim, Dakiya va Frakiya madaniyatlarida yuqori oʻrin tutgan.

Bu qadimiy dunyodagi eng katta kulrang boʻri boʻlgan. Uning ogʻirligi Yevropada oʻrtacha 39 kgni tashkil etadi. Ammo, ularning baʼzilari juda katta 69–79 kg vaznga ega. Ammo uning vazni hududga qarab farqlanadi. Uning moʻynasi nisbatan qisqa va dagʻal boʻlib, odatda sargʻish rangda boʻladi. Tomogʻidagi junlari oq rang boʻlib, yonoqlarigacha yetib bormaydi. Boʻrilar orasida melanistlar, albinoslar va eritristlar kam uchraydi va ular asosan boʻri-it gibridizatsiyasining natijasidir. Erik Zimenga koʻra, Yevrosiyo boʻrisining uvlashi Shimoliy Amerika kulrang boʻrilarining uvlashiga qaraganda ancha uzoq va melodik boʻladi. Ularning uvlashlari balandroq va birinchi boʻgʻinga kuchliroq urgʻu beradi.

Koʻpchilik Yevrosiyo boʻrilari insonlar zich yashaydigan hududlarda asosan chorva mollari va axlat bilan oziqlanishga majbur boʻladi. Ammo bulon, qizil bugʻu, boʻrsiq va yovvoyi choʻchqa kabi yovvoyi tuyoqlilar Rossiyada va Sharqiy Yevropaning togʻli hududlarida yevrosiyo boʻrilari uchun eng muhim oziq-ovqat manbalari boʻlib qolmoqda. Boshqa oʻlja turlariga shimol bugʻusi, argali, muflon, bizon, saiga, ibex, chamois, yovvoyi echki, qoʻngʻir bugʻu va mushk boʻrisi kiradi.

## Jismoniy xususiyatlari

### Tuzilishi
John Richardson Shimoliy Amerika boʻrilarini Yevropa boʻrilariga taqqoslab tasvirlagan. John Richardson ikki tur oʻrtasidagi farqlarni quyidagicha umumlashtirgan:

Yevropa boʻrisining boshi torroq va asta-sekin burun tomonga qarab torayadi, burni peshona bilan bir tekisda joylashgan. Uning quloqlari balandroq va bir-biriga yaqinroq joylashgan. Uning bel qismi ingichkaroq, oyoqlari uzunroq, panjalari torroq va dumi kamroq moʻynaga ega. Shimoliy Amerika boʻrisi qisqaroq quloqlar, keng peshona va qalin tumshuqqa ega. Yonoqlaridagi moʻynaning zichligi uni Eskimo itiga oʻxshatib yuboradi.

### Oʻlchami
Yevrosiyo boʻrilarining kattaligi geografik jihatdan farqlanadi. Rossiya va Skandinaviyada yashovchi boʻrilar Gʻarbiy Yevropadagi boʻrilarga qaraganda kattaroq boʻladi. Theodore Roosevelt ularni shimoli-gʻarbiy Montana va Vashingtondagi katta boʻrilari bilan solishtirgan. Rossiyada yashaydigan katta boʻrilarning uzunligi 105-160 sm, yelka balandligi 80-85 sm boʻlib, oʻrtacha vazni 32-50 kg ni tashkil etadi. Ularning maksimal vazni 69-80 kg boʻlishi mumkin.

Ushbu turga mansub eng katta boʻri Ikkinchi Jahon Urushidan keyin Ukraina SSRning Poltavskij viloyati Kobelyakskij hududida oʻldirilgan. U 86 kg ogʻirlikda boʻlgan. Ukrainada ogʻirligi 92-96 kg boʻlgan boʻrilar ham qayd etilgan, lekin bu boʻrilar qanday sharoitda oʻlchanganligi aniq emas.

Yevrosiyo boʻrilari Markaziy Rossiya boʻrilari bilan oʻxshash oʻlchamlarga ega boʻlsa-da, Shvetsiya va Norvegiyadagi boʻrilar baquvvatroq tana tuzilishiga ega. Ularning yelkasi tanasiga chuqurroq kirgan boʻladi. Ruminiyada oʻldirilgan bir boʻri 72 kg ogʻirlikda boʻlgan.

Italyan boʻrilari dumini hisobga olinmaganda, ularning tana uzunligi 110 dan 148 sm gacha yetadi. Yelka balandligi 50-70 sm. Erkak boʻrilarning vazni odatda 25 dan 35 kg gacha, baʼzan 45 kg ga yetadi.

Yoʻq boʻlib ketgan Britaniya boʻrilari Arktika boʻrilariga oʻxshash kattalikda boʻlgan.

## Manbalar