open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ehrom (bino)

**Ehrom** — keng maʼnoda ibodatgoh binosi; Misr meʼmorligida toʻgʻri piramida (baʼzan zinapoya yoki minorasimon) shaklidagi monumental inshoot; asosan qadimiy dunyoga xos boʻlgan, qadimiy Misr firʼavnlarining maqbaralari (taxminan miloddan avvalgi 2800 — 1700) ehrom deb atalgan (qarang Giza). Misr ehromlarining eng yirigi — Gizadagi Xeops ehromidir (balandligi 146,6 m, miloddan avvalgi 28-asr), ehrom tipidagi inshootlar Markaziy va Janubiy Amerika (milodiy 1-ming yillik)da ham bunyod etilgan, qadimiy Rim va Yevropa sanʼatida ehrom kabi memorial inshoot turlari (ibodatxonalarning poydevori va boshqalar)da qoʻllangan.
Eyakulyatsiya

**Eyakulyatsiya** (yangi lotincha ) — odam va erkak sut emizuvchi hayvonlarda jinsiy aloqa vaqtida urugʻ suyuqligining otilib
Ehtiyot chorasi

**Ehtiyot chorasi** (huquqda) - jinoyat qilishda ayblanuvchi shaxsga nisbatan qoʻllanadigan protsessual majburlov chorasi. Oʻzbekiston Respublikasi JPKga koʻra, ehtiyot choralari surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud tomonidan ayblanuvchi, sudlanuvchining surishtiruv, dastlabki tergov, suddan boʻyin tovlashining va bundan buyongi jinoiy faoliyatining oldini olish, ish boʻyicha haqiqatni aniqlashga halal beradigan urinishlariga yoʻl qoʻymaslik, hukmning ijro etilishini taʼminlash maqsadlarida qoʻllanadi. Bunda aybning ogʻirligi, ayblanuvchining shaxsi, yoshi, sogʻligʻi, boshqa holatlar hisobga olinadi.

Ehtiyot chorasining turlari: munosib hulqatvorda boʻlish toʻgʻrisidagi tilxat; shaxsiy kafillik; jamoat birlashmasi yoki jamoaning kafilligi; garov; qamoqda saqlash; voyaga yetmaganlarni kuzatuv ostiga olish uchun topshirish; harbiy xizmatchining xulq-atvori ustidan qoʻmondonlik kuzatuvi. Alohida hollarda gumon qilinuvchiga nisbatan prokurorning ruxsati bilan qamoqda saqlash tarzidagi Ehtiyot chorasi qoʻllanishi mumkin. Qonun talablariga koʻra shaxsga ana shu ehtiyot choralarining faqat biri qoʻllanishi mumkin.
Ehtiyotsizlik

**Ehtiyotsizlik** — ayb shakllaridan biri. Qilmish oʻz-oʻziga ishonish yoki beparvolik orqasida sodir etilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi JKda ana shu har 2 holatda sodir etilgan jinoyat quyidagicha taʼriflanadi: "Agar jinoyatni sodir etgan shaxs oʻz xulq-atvori qonunda nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligiga koʻzi yeta turib, ehtiyotkorlik choratadbirlariga ongli ravishda rioya etmagan holda bunday oqibatlar kelib chiqmasligiga asossiz ravishda umid qilgan boʻlsa, bunday jinoyat oʻz-oʻziga ishonish oqibatida sodir etilgan deb topiladi. Agar jinoyat sodir etgan shaxs oʻz xulq-atvori qonunda nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligiga koʻzi yetmasada, lekin koʻzi yetishi lozim va mumkin boʻlsa, bunday jinoyat beparvolik orqasida sodir etilgan deb topiladi" (22-modda). Ehtiyotsizlik tushunchasi Oʻzbekiston Respublikasining maʼmuriy, fuqarolik, mehnat huquqlarida ham uchraydi. Oʻz xususiyatlariga koʻra, ehtiyotsizlik orqasida sodir etilgan jinoyatlar qonunchilik asosida aybning birmuncha xavfsiz shakli deb belgilangan.

Ehtiyotsizlikning ikki shakli mavjud. Ular:

- oʼz-oʼziga ishonish;

- beparvolik.

Agar jinoyatni sodir etgan shaxs oʼz xulq-atvori qonunda nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligiga koʼzi yeta turib, ehtiyotkorlik chora -tadbirlariga ongli ravishda rioya etmagan holda bunday oqibatlar kelib chiqmasligiga asossiz ravishda umid qilgan boʼlsa, bunday jinoyat oʼz -oʼziga ishonish oqibatida sodir etilgan deb topiladi.
Ehtimollik

**Ehtimollik** (matematikada) — tasodifiy hodisaning muayyan, istalgancha koʻp marta takrorlanishi mumkin boʻlgan shartlarda roʻy bera olishi darajasining miqdoriy xarakteristikasi. "Ehtimollik" tushunchasi ommaviy tusdagi jarayonlarning hodisalari uchun xarakterli boʻlgan maxsus tur bogʻlanishlar va munosabatlarni aks ettiruvchi falsafiy kategoriyadir. Ehtimollikning "klassik" taʼrifiga koʻra, u shu hodisa uchun "qulay" imkoniyatlar sonining barcha "teng imtiyozli" imkoniyatlar soniga nisbatiga teng.

## Yana q.

* ehtimollar nazariyasi
Ehtiros

**Ehtiros** – butun vujudni qamrab oluvchi kuchli koʻtarinkilik tuygʻusi; uzluksiz, davomli, barqaror hissiy holat. Ehtirosning namoyon boʻlishi, kechishi va kuchayishining sabablari xilmaxil. Uning negizida odamning ongli eʼtiqodi, shaxsiy gʻoyasini roʻyobga chiqarish istagi, oʻz qarashlarini amalda qaror toptirish xohishi yotadi. Joʻshqin tuygular, tabiat goʻzalligiga oshnolik hissi, sportga ishqivozlik, shahvoniy moyillik, shuningdek, qimor, giyohvandlikka berilish, diniy fanatizm ehtirosning omillari boʻlishi mumkin. ehtirosning kelib chiqishiga baʼzi ruhiy xastalik (shubhalanish, alahsirash, koʻzga allanarsalarning koʻrinishi, qoʻrquv kabilar)dagi hissiy holatlar sabab boʻladi. Ehtiros faol harakatga turtki beradi, xissiy va irodaviy xislatlarni uygunlashtiradi. Shaxsning maʼnaviy, aqliy, axloqiy, jismoniy fazilatlari qoʻshilib buyuk ishlar, yuksak jasorat, tengsiz kashfiyotga yetaklaydi. Ehtiros insonni oʻz oldiga qoʻygan maqsadini roʻyobga chiqarishga butun gʻayratini safarbar etuvchi koʻrinishga ega. Mehnat qilishga, bilim olishga intilish, jasorat, fidoyilik – ijobiy ehtiros namunasi boʻlsa, shaxsiyatparastlik, hirsga berilish, qasoskorlik, huquqtartibotni buzishga qaratilgan harakat salbiy ehtirosga misol boʻladi.
Etalon (maʼnolari)

**Etalon**:

* Étalon — Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommuna.
* Etalon (tushuncha) — biror narsaning ideal namunasi, oʻlchovi yoki turi.
Etalon (tushuncha)

**Etalon** (frans. — namuna) — biror narsaning ideal namunasi, oʻlchovi yoki turi (tipi); fan va texnikaning muayyan taraqqiyot darajasida eng yuqori aniqlikka erishilgan oʻlchov birliklarini qayta tiklash, saqlash va tarqatish uchun xizmat qiladigan namuna oʻlchovlar hamda oʻlchash asboblari. Har qanday buyum yoki oʻlchash natijasi E.ga solishtiriladi. E. birlamchi, ikkilamchi, maxsus, davlat E.lari, E. guvoh, solishtirma E., ishchi E., E.nusxalarga boʻlinadi.

Birlamchi E. mamlakatda eng aniq (shu birlikdagi boshqa E.ga nisbatan) birliklarni qayta tiklashni taʼminlaydi. Ikkilamchi E. qiymati birlamchi qiymat boʻyicha belgilanadi. Maxsus E. alohida sharoitlarda birliklarni qayta tiklashni taʼminlaydi va shu sharoitlar uchun birlamchi E. vazifasini oʻtaydi. Davlat E.lari mamlakat uchun dastlabki oʻlchov birligi sifatida rasmiy tasdiqlangan birlamchi yoki maxsus E.dan iborat. E.guvoh davlat E.ining saqlanishini tekshirish va buzilgan yoki yoʻqolgan taqdirda uni almashtirish uchun moʻljallangan ikkilamchi E.dan iborat. Solishtirma E. biror sababga koʻra bir-biriga solishtirish mumkin boʻlmagan E.ni solishtirish uchun moʻljallangan ikkilamchi E. Ishchi E. birliklarning oʻlchamlarini yuqori aniqlikda oʻlchaidigan namuna vositalariga, baʼzan eng aniq ishchi oʻlchash vositalariga oʻtkazish uchun moʻljallangan. E.nusxa birliklarning oʻlchamlarini ishchi E.ga oʻtkazish uchun moʻljallangan ikkilamchiE.dan iborat.

Oʻlchamlar va ogʻirliklar xalqaro byurosi tayyorlagan metr va kilogrammning platinairidiyli E.lari xalqaro va milliy E. hisoblanadi. Har bir mamlakatda, shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasida saqlanadigan metr, kilogramm, volt, om, sham va lyumen E.lari xalqaro E. bilan solishtirib turiladi. Ishlab chiqarilayotgan biror mahsulotni taqqoslash uchun namuna, oʻlchov E.lardan foydalaniladi. Mas, don namunasi, kanop tolalari namunasi va boshqalar Oʻzbekistonda E. larni saqlash va ulardan foydalanish masalalari bilan "Oʻzstandart" agentligi shugʻullanadi.
Ehtiyojlar

**Ehtiyojlar** — organizm, inson shaxsi, ijtimoiy guruh, umuman jamiyatning hayot faoliyatini saqlab turish uchun zarur boʻlgan narsalarga talab, muhtojlik. Nazariy va amaliy iqtisodiyotning fundamental kategoriyalaridan biri. Ehtiyojlar subʼyekt bilan uning faoliyati oʻrtasidagi bogʻlanishlarni ifoda etadi va maqsadlar, mayllar, intilishlarda va pirovardida hattiharakatlar, feʼlatvorda yuzaga chiqadi. Faoliyat sohasiga qarab mehnatga, bilimga, muloqotlarga; obʼyektiga qarab moddiy, maʼnaviy; subʼyektiga koʻra yakka (shaxsiy), guruhiy, jamoaviy, ijtimoiy ehtiyojlar boʻlishi mumkin. Ehtiyojlarning umumiy qonuniyati — ularning umuman bevosita inson faoliyatiga, xususan, ijtimoiy ishlab chiqarish ga bogʻliq boʻlishidir. Ayni payda faollikka undovchi kuch boʻlgan ehtiyojlar, oʻz navbatida, hayot sharoitlariga tanlama taʼsir koʻrsatadi, ularning oʻziga xos tomonlarini belgilaydi, u yoki bu faoliyat usullarini va ehtiyojlarni qondiradigan predmetlar ishlab chiqarishni ragʻbatlantiradi. Masalan, bir vaqtlar kishilarda avtomobilga paydo boʻlgan ehtiyojlar ularni yaratish yoʻlida izlanishlarning boshlanishiga sabab boʻldi, butun bir sanoat tarmogʻining paydo boʻlishiga olib keldi.

Tarixan ehtiyojlar oʻsib boradi, ular xilmaxil, oʻzgaruvchan, tuzilmaviy oʻzgarishlarga uchrab turadi. Ehtiyojlar tizimida iqtisodiy ehtiyojlar asosiy oʻrinda turadi. Ularga birinchi navbatda, moddiyashyoviy ehtiyojlar (moddiy va maʼnaviy) — oziq-ovqat mahsulotlariga, kiyimkechak, axborot vositalari (gazeta, kitob va boshqalar)ga ehtiyojlar, shuningdek, iqtisodiy ehtiyojlar tuzilmasida oliy oʻrinda turadigan mehnat qilish, taʼlim olish, sogʻliqni saqlash ehtiyojlari kiradi.

Iqtisodiy ehtiyojlarni ham ularni roʻyobga chiqaradigan subʼyektlariga qarab tasniflash mumkin (shaxsiy — yakka, jamoa va ijtimoiy — umumiy ehtiyojlar).

Bozor munosabatlari sharoitlarida iqtisodiy ehtiyojlar pul bilan vositalanadi va talab sifatida yuzaga chiqadi (qarang Talab va shaklif). Ishlab chiqarish va ehtiyojlar oʻrtasidagi teran ichki bogʻlanishlar ehtiyojlarning oʻsib borishi qonunida oʻz ifodasini topadi. Iqtisodiyotning butun tarixini eng oddiy ehtiyojlardan tobora har tomonlama rivojlangan inson ehtiyojlarining shakllanishiga oʻtish tarixi tarzida qarash mumkin.
Sovet Ittifoqi medallari

## Maxsus xizmatlari uchun

## Harbiy xizmatlari uchun

## Mudofa uchun

## Ozod qilinganligi uchun

## Olinganligi uchun

## Ustidan qozonilgan gʻalaba uchun

## Mehnati uchun

## Fuqarolik medallari

## Sovet Ittifoqining Qurolli kuchlarining yubiley medallari

## Ulugʻ Vatan Urushining Gʻalabasi bilan beriladigan yubiley medallar
Oq-Tosh ovul okrugi

**Oq-Tosh ovul okrugi**  (, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Qorasuv tumaniga qarashli, ovul okrug tarkibiga 3 qishloq kiradi.

Markazi - Oq-Tosh qishlogʻi

## Aholisi

Aholisi -  8 134 kishi.

## Qishloqlari
*Oq-Tosh qishlogʻi 
*Jilkeldi qishlogʻi 
*Barak anklavi qishlogʻi

## Manbalar
Yangi-Ariq ovul okrugi

**Yangi-Ariq ovul okrugi**  (, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Qorasuv tumaniga qarashli, ovul okrug tarkibiga 5 qishloq kiradi.

Markazi - Yangi-Ariq qishlogʻi

## Aholisi

Aholisi - 13 086 kishi.

## Qishloqlari
*Yangi-Ariq qishlogʻi 
*Oq-Terak qishlogʻi 
*Pravda qishlogʻi 
*Tosh-Ariq qishlogʻi  
*Tosh-Ariq qishlogʻi

## Manbalar
Ю (kirill)

**Ю** — oʻzbek kirill alifbosining oʻttizinchi harfi. Oʻzbek adabiy tilida til oʻrta, sirgʻaluvchi y undoshi bilan til orqa, lablashgan u unlisi birikmasini (yu) ifodalovchi grafema. Soʻz boshida (yulduz, yurak, yuqori), oʻrtasida (buyuk, tuyuq, evolyutsiya) va oxirida (intervyu, menyu) kela oladi. Yuklama va bogʻlovchi sifatida qoʻllanishini hisobga olmaganda, soʻz oxirida faqat yevropa tillaridan oʻzlashgan soʻzlar tarkibida uchraydi. Turkiy xalqdar qoʻllagan avesto, urxunenisey, sugʻd, uygʻur, arab, lotin grafikalari asosidagi alifbolarda bunday grafema mavjud emas, u faqat kirill (rus) grafikasi asosidagi alifbodagina uchraydi.
Yuan (sulola)

**Yuan**, Da Yuan (Buyuk Yuan) — Moʻgʻuliston va Xitoyda hukm surgan moʻgʻul sulolasi (13—14-asrlar). Xitoyni istilo etishni Chingizxon boshlab bergan, uning vorisi Oʻqtoyxon davrida 1234-yilga kelib Shimoliy Xitoy moʻgʻullar tomonidan boʻysundirilgan. 13-asrning 50-yillari oxirida Moʻgʻullar davlati amalda bir necha mustaqil davlatlarga parchalanib ketgan. Ulardan biri Xubilay davlati edi (xonlik taxtiga 1260-yil oʻtirgan). Bu davlat tarkibi dastlab Moʻgʻuliston va Shimoliy Xitoydan iborat edi. 1271-yil Xubilay oʻz sulolasiga xitoycha Yuan nomini bergan. 1279-yil Xubilay qoʻshinlari Janubiy Sun saltanatini tugatib Janubiy Xitoyni istilo etishni yakunlashgan. Vyetnam, Birma va Yaponiyaga qilingan yurishlar natija bermagan. Xubilayning birinchi vorisi Temur (1295— 1307)dan soʻng taxt uchun qattiq kurash boshlangan. 1308—32 yillarda 6 ta imperator oʻzgargan. Toʻgon Temur davrida (1333—68) Xitoyda xalq qoʻzgʻolonlari boshlangan. Ulardan eng yirigi "Qizil qoʻshinlar" nomi bilan mashhur boʻlgan. 1368-yil Yusufiy sulolasi agʻdarilib xitoyliklarning Min sulolasi hokimiyat tepasiga kelgan. Chingiziylarning Moʻgʻulistondagi hokimiyati ham tanazzulga uchrab bir qancha mayda mulklarga boʻlinib ketgan.
Yuan (maʼnolari)

**Yuan**:

* Yuan, Da Yuan (Buyuk Yuan) — Moʻgʻuliston va Xitoyda hukm surgan moʻgʻul sulolasi (13—14-asrlar).
* Yuan (pul birligi) — Xitoy Xalq Respublikasining pul birligi.
Yubiley

**Yubiley** (lotincha qadimiy yahudiycha — har 50 yilda nishonlanadigan yil soʻzidan) — tarixiy voqealar, buyuk shaxslar hayoti va faoliyatining, biror tashkilot, muassasa va boshqalarning yilligini keng jamoatchilik tomonidan tantanali ravishda nishonlash marosimi. Yu.i nishonlanadigan shaxs, tashkilot, muassasa yubilyar hisoblanadi.
Yuvenil gazlar

**Yuvenil gazlar** (lotincha: sof, bokira) — Yer poʻstining ostki qismidan va yuqori mantiyadan ajralib chiqadigan, S02, 1M2, N, N20, SO, SN, S2N6, Ag va boshqalardan tarkib topgan gazlar. Bu jarayon fanda Yerning gazsizlanishi deb nom olgan. 20-asr oxiri — 21-asr boshlarida bajarilgan geologikgeofizik, geokimyoviy va geotermik tadqiqotlar asosida, Yerning gazsizlanish jarayoni tabiatda issiq massa harakatlanadigan kanallar orqali sodir boʻlishligi isbotlandi. Bunday kanallar Markaziy Qizilqum, BuxoroXiva regionidagi paleorift sistemasi, Surxondaryo megasinklinalidagi Boyangaro maydoni, Fargʻona togʻlararo botigʻidagi AdrasmanChust anomalligida mavjud. Markaziy Qizilqum anomalligida metan va vodorod emanatsiyasi belgilangan. Emanatsiyalarning eng yuqori qiymati paleozoy vulkantektonik strukturasi ogʻziga hamda issiklik massa harakatlanadigan kanallarning maydoniga toʻgʻri keladi. Issikdik oqimi zichligi qiymatiga va anomal zonalar maydonining oʻlchamiga qarab boshqa hududlarda, katta chuqurlikda ularga mos keluvchi emanatsiya mahsulotlarini hamda Yu.g.ni hosil boʻlishini taxmin qilish mumkin. Yu.g. ning bu kanallar orqali koʻtarilib, Yer poʻstining yuqori qavati — choʻkindi qatlam jinslari tarkibida tarqalishi aniqlangan va xaritalangan termobarik anomaliyalarda oʻz isbotini topgan. Yu.g.ning choʻkindi qatlamdagi jinslarda tarqalgan organik moddalarga kimyoviy taʼsiri 3 turdagi reaksiya orqali amalga oshadi: 1) yuvenil vodorodlarning tarqoq organik moddalar bilan oʻzaro taʼsiri; 2) yuvenil metanning yuqori geodinamik kuchlanishdagi zonalarda tarqoq organik moddalar bilan oʻzaro taʼsiri; 3) yuvenil metanning anomal yuqori bosim va trali sharoitlarda bevosita polimerlanishi.
Yuvenil suvlar

**Yuvenil suvlar** — Yer qaʼrining oʻta chuqur joylaridan va yuqori mantiyadan ajralib chiqadigan bugʻlardan, ehtimol N va O ning dissotsiatsiyalangan (tarkibiy qismlarga ajralgan) atomlaridan hosil boʻlgan suvlar. "YU.s" termini fanga 1902-yilda E.Zyuss tomonidan kiritilgan. Uning fikricha, Yuvenil suvlarning hosil boʻlishiga magma sovishida ajralib chiqqan bugʻlar yoki gidrat minerallar tarkibidagi kristallizatsion (minerallarning kristall panjarasidagi molekula koʻrinishidagi) va konstitutsion (minerallarning kristall panjarasidagi ion shaklidagi) suvlar sabab boʻladi.
Yuvilgan tuproqlar

YUVILGAN (EROZIYALANGAN) TUPROQLAR — sugʻoriladigan va lalmikor yerlarning qiya, nishab joylarida notoʻgʻri sugʻorish hamda ogrotexnik tadbirlarni oʻtkazish, kuchli yogʻin taʼsirida hosil boʻladigan oʻydimchuqurchalarda shakllanadigan tuproklar. Yer ustki suv oqimining yemiruvchi taʼsirida tuproqning unumdor qatlami qalinligi kamayadi yoki butunlay yemirilib ketadi. Koʻp yillar davomida eroziya tufayli guproqning karbonatli va gipsli qatlam (gorizont)lari yer yuzasiga chiqib (ochilib) qoladi. Tuproq yuzasidagi karbonatli birikma oq koʻzanak shakldagi kuchli eroziyalanganlik belgilaridan byri. Bunday tuproklar tarkibida chirindi (gumusli qatlam 30—50 sm cha) va boshqalar ozuqa moddalar kamligi va mexanik tarkibining yengilligi, qumoqlashganligi bilan ajralib turadi. Yuvilgan tuproqlarda suv, havo va issiqlik rejimlari keskin yomonlashadi, nam sigʻim va suv oʻtkazuvchanligi pasayadi, bugʻlanish kuchayadi, hajm massasi esa birmuncha ortadi. Yuzasida qatqaloq hosil boʻladi va ishlov berish sharoiti qiyinlashadi. Oqibatda qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligi pasayib ketadi. Mas, boshqa yerlardagiga qaraganda Yuvilgan tuproqlarda gʻoʻza nisbatan ertaroq pishib yetilsada, past boʻyli va kam hosilli (yuvilmagan tuproqqa nisbatan 25—40% kam), tola va chigitning sifati past boʻladi.
Yuan Shikai

**Yuan Shikai** (1859.16.9, Syanchen uyezdi, Xenan viloyati — 1916.6.6, Pekin) — Xitoy harbiy va siyosat arbobi. 1885—94 yillarda Koreyada noib. 90-y.larning 2-yarmida beyyan (shimol) armiyasida korpus komandiri. 1898 yil Kan Yuveyning islohotchilik harakatiga qoʻshilgan, lekin tez orada ularga xiyonat qilgan. 1899—1901 yillarda Shandun viloyati gubernatori lavozimida Ixetuan qoʻzgʻolonini bostirishda faol qatnashgan. 1901—08 yillarda poytaxt Chjili viloyati noibi. 1909 yil isteʼfoga chiqarilgan. Sinxay inqilobi boshlangach, Sin hukumati tomonidan bosh vazir etib tayinlangan (1911 yil 2 noyabr). Yu.Sh. inqilobchilar bilan monarxiya oʻrtasida kelishuvchilik siyosatini yurgizgan. Sin sulolasi hokimiyatdan voz kechgan paytda (1912 yil 12 fevral) beyyan armiyasi va imperialistik davlatlar madadiga tayanib hamda inqilobchilar orasidagi kelishuvchilar, ikkilanuvchilardan foydalangan holda mamlakat prezidenti boʻlgan. 1913 yil "ikkinchi inqilob"ni bostirgan Yu.Sh. Xitoyda harbiy diktatura oʻrnatgan. 1915 yil mayda Yu.Sh. hukumati Xitoy uchun asoratli boʻlgan Yaponiyaning "yigirma bir talabi"ni qabul qilgan. 1915 yil dekabrda Yu.Sh. imperator boʻlmoqchi ekanligi haqidagi qarorni eʼlon qilgan. Bu mamlakatda monarxiya tuzumiga qarshi keng xalq harakatini keltirib chiqargan. Mana shu harakat avjiga chiqqan paytda Yu.Sh. toʻsatdan vafot etgan.

## Manbalar
Yugan

**Yugan** — chorvachilik anjomi. Aravaga qoʻshiladigan va salt miniladigan harakatdagi hayvonlar (ot, tuya, xachir, eshak)ni boshqarish maqsadlarida qoʻllanadi. Tasmali tizgin bilan hayvonlar boshiga kiydiriladi. Yu. xom teri, pishiq va yumshoq charm, brezent va boshqalardan hayvon turi va bosh oʻlchamlariga moslab, baʼzan (ayniqsa, otlarga) boʻrtma naqshli bezaklar bilan tayyorlanadi.
Yugoslaviya

**Yugoslaviya** – Janubiy Yevropadagi davlat (2003-yilgacha mavjud boʻlgan). Serblar, xorvatlar, slovenlar qirolligi negizida 1929-yil tashkil topgan. Serbiya, Xorvatiya, Sloveniya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya, Chernogoriya uning ichida boʻlgan. 1929-yil yanvar Yugoslaviya diktaturalarining harbiy monarxiyasi qaror topgan. 1941-yil martda Yugoslaviya hukumati fashist davlatlari tashkiloti Berlin pakti (1940-yil 7-sentyabr) ga qoʻshildi. Bu Yugoslaviyada keng norozilik harakatiga sabab boʻldi; 27-mart fashistik hukumat agʻdarildi. 1941-yil 6 aprel Yugoslaviya fashist Germaniyasi bostirib kirdi va mamlakat hududi Germaniya tomonidan ishgʻol etildi. Xalq ozodlik kurash avj oldi. Mamlakatning shim.sharqiy qismi 1944-yil ozod etildi. 1945-yil 15-mayda sovet qoʻshinlari hamda Yugoslavia armiyasi birga Yugoslaviyani fashistlardan ozod qilishni nihoyasiga yetkazdi. 1945-yil 29-noyabrda Yugoslaviya Federativ Xalq Respublikasi (YFXR) eʼlon qilindi. 1946-yil 31-yanvar federatsiya konstitutsiyasi tasdiqlandi. 1963-yilda qabul qilingan konstitutsiya boʻyicha mamlakat Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi (YSFR) deb nomlandi. Yugoslaviya kommunistlari hukumati tepasida Yugoslaviya Ittifoqi partiyasi turdi. Yugoslaviyada hukumat oʻz oldiga boshqaruvning sotsializm asosida Yugoslaviya modelini qurish jarayoni qoʻyildi. 1980-yilardan mamlakat ogʻir iqtisodiy va siyosatga duch keldi. Bunga qisman butun dunyoda kechayotgan iqtisodiy inqirozlar hamda iqtisodiy boshqaruvdagi sotsial model sabab boʻldi. 1991-yil USFR parchalanib ketdi. Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya federatsiya tarkibdan chiqib ketdi va mustaqil davlatlarga aylandi. 1992-yil Serbiya bilan Chernogoriya Yugoslaviya Ittifoq Respublikasini tuzdilar. 2003-yil 4-fevraldan bu davlat Serbiya va Chernogoriya deb atala boshlandi.

## Manbalar

## Havolalar
Yugurish

Yugurish musobaqalari qadimdan Oʻzbekiston xalqi turmush tarzidan oʻrin olganini Navoiy viloyatidagi Sarmishsoy rasmlarit aks ettirilgan yugurayotgan odamlar tasvirlarida koʻrish mumkin. 1916-yilda Margʻilonda yugurish yoʻlkasi qurilgandan keyin zamonaviy qoidalar asosida respublikada ommaviy musobaqalar tashkil etila boshlagan. Hozirgi vaqtda har bir yengil atletika musobaqasida yugurish turlari ham kiritiladi. Oʻzbekistonda yugurish boʻyicha Nikolay Ovsyannikov, Farida Hasanova, Mamatqul Oltiboyev, Aleksandr Chexonin, Ashur Normurodov, Roza Babich, Svetlana Oʻlmasova, Zamira Zayseva, Marina Shmonina, Anvar Koʻchmurodov, Lyudmila Perepeleva kabi taniqli sportchilar yetishib chiqqan.

## Adabiyot
* Normurodov A., Yengil atletika, T" 2002.
Yuguruvchi toʻlqinlar

**Yuguruvchi toʻlqinlar** — bir xil fazalar sirti (toʻlqin fronti) chekli tezlik bilan toʻlqinsimon harakatlanuvchi toʻlqinlar. Turgʻun toʻlqinlardan farqli ravishda Yuguruvchi toʻlqinlar energiya va impuls tashiydi. Superpozitsiya prinsipi oʻrinli boʻlgan holda (chiziqli tizimlarda) qarama-qarshi yoʻnalishda tarqalayotgan Yuguruvchi toʻlqinlar turgʻun toʻlqin hosil qiladi. Toʻlqinlarning amplitudalari turlicha boʻlgan holda qisman Yuguruvchi toʻlqinlar hosil boʻladi.
Konstantin Yudaxin

**Konstantin Kuzmich Yudaxin** (1890.31.5, Orsk 1975.22.2, hozirgi Bishkek) — sharqshunos, turkiyshunos olim.

Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1952), Qirgʻiziston Fanlar Akademiyasi akademik (1955), professor (1940), filologiya fanlari doktori (1949). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Turkiston oʻqituvchilar seminariyasini (Toshkent, 1910), Oʻrta Osiyo universitetining sharq fakultetini tugatgan (1925). Mankent, Qorabuloqdagi rus-tuzem maktablarida oʻqituvchilik qilgan (1910—15), Sintszyanda ilmiy safarda boʻlgan (1915—20); Leningradda Sharqshunoslik institutida oʻzbek, uygʻur, qozoq va qirgʻiz tillari oʻqituvchisi (1925—32), Moskva sharqshunoslik institutida uygʻur tili kafedrasi mudiri (193244), Qirgʻiziston Fanlar Akademiyasi (SSSR Fanlar Akademiyasi filiali) Til va adabiyot instituti ilmiy xodimi (1944—52), Qirgʻiziston davlat pedagogika instituti (1946—51), Fargʻona pedagogika instituti (1952—54) professor, Qirgʻiziston untida maslahatchi professor (1955-yildan).

Yudaxinning ilmiy ishlari oʻzbek, uygʻur, qirgʻiz tillari tarixi, lahja va shevalarini, ularning genezisi va oʻzaro aloqasini, mazqur turkiy tillarning boshqa oiladagi tillar bilan munosabati, turkiy tillar yozuvi, leksikografiyasi va terminologiyasini oʻrganish masalalariga bagʻishlangan. Yu. birinchi boʻlib oʻzbek tili shevalarini oʻrgangan, oʻzbekcha-ruscha (arab alifbosida; T., 1927), qirgʻizcha-ruscha (M., 1940) lugʻatlarni tuzgan olimlardandir. Uning 1965-yilda Moskvada nashr etilgan "Qirgʻizcha-ruscha lugʻat"i Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1967).

## Manbalar
Yuvuvchi vositalar

**Yuvuvchi vositalar** (tozalovchi vositalar) — turli materiallar sathidagi, inson va hayvonlar tanasidagi kirlarni yuvish uchun qoʻllanadigan modda yoki moddalar aralashmasi. Yuvuvchi vositalar tarkibiga sintetik yuvuvchi moddalar (sovunga oʻxshash sirt faol moddalar) va turli qoʻshimcha vositalar (mineral tuzlar, organik birikmalar va boshqalar) kiradi. Yuvuvchi vositalar sifatida qadimdan ishqoriy tuzlar (potash, tabiiy soda), gidrofil loylar (mas, gilvata), baʼzi oʻsimliklarning sharbati qoʻllangan. 19-asrda sovungarlik sanoatining vujudga kelishi bilan bu tabiiy Yuvuvchi vositalar oʻz mavqeini yoʻqotdi. Yuvuvchi vositalarni sanoat miqyosida ishlab chiqarish ilk bor 19-asrning 30-yillarida Germaniyada yoʻlga qoʻyildi; 1950-yildan boshlab Yuvuvchi vositalar qariyb barcha rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqarila boshlandi. Bu vaqtda yogʻdan olinadigan sovun ulushi Yuvuvchi vositalar umumiy hajmiga nisbatan anchagina kamayadi.

Yuvuvchi moddalar barcha Yuvuvchi vositalar xossasini belgilovchi tarkibining asosiy qismini tashkil etuvchi sirt faol moddalardir. Yuvuvchi vositalar eritmalarda (aniqrogʻi, yarim kolloid sistemada) mitsellalar hosil qiladi va ularning yuvish qobiliyati ana shu eritma xossasiga bogʻliq. Yuvuvchi moddalar ionlarga dissotsilanadigan — ionli va ionlarga dissotsilanmaydigan — ionsiz sinflarga boʻlinadi. Ionli moddalarning sirt faol ioni manfiy zaryadli boʻlsa, anion faol, musbat zaryadli boʻlsa kation faol deyiladi. Sirt faol ionlar ishqoriy sharoitda manfiy, kislotali sharoitda musbat zaryadlansa, bunday yuvuvchi moddalar amfoter yoki amfolit deb ataladi. Eng koʻp tarqalgan yuvuvchi moddalar anion faol moddalardir. Bular asosida barcha sovunlar va koʻpchilik sintetik Yuvuvchi vositalar olinadi.

Sintetik Yuvuvchi vositalar tarkibida yuvish jarayonini yaxshilovchi qoʻshimcha moddalar boʻladi. Bularga kuchsiz anorganik kislotalarning ishqoriy tuzlari (natriy karbonat, natriy bikarbonat, natriy silikat, turli tarkibli fosfatlar), neytral tuzlar (natriy sulfat, natriy xlorid), oqartirish va dezinfeksiyalash xossalariga ega boʻlgan peroksidlar tuzi (natriy perborat, natriy perkarbonat) va boshqalar kiradi. Yuvuvchi vositalar tarkibiga xushboʻy moddalar ham qoʻshiladi. Yuvuvchi vositalar tarkibidagi komponentlar miqdori ularning qanday maqsadda qoʻllanishi hamda iqtisodiy va sanitariyagigiyena talablariga koʻra turlicha boʻlishi mumkin. Yuvuvchi vositalarning asosiy qismi kukun holda, qolganlari esa suyuq, pasta va boshqalar holda sotishga chiqariladi. Ularning kir, shisha, fayans, sirli sopol, emallangan metall buyumlarni tozalash kabi maqsadlar uchun alohida turlari mavjud. Jun, ipak, sintetik va sunʼiy toladan toʻqilgan matolar, ip gazlamalarni yuvish maxsus Yuvuvchi vositalar hamda barcha matolarni yuvishga moʻljallangan universal Yuvuvchi vositalar ishlab chiqariladi.

Sobirjon Aminov.
Yug

**Yug** — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo, Vologda va Kirov viloyatlari hududida. Shimoliy Dvina daryosining oʻng bosh irmogʻi. Uzunligi 574&nbsp;km, havzasining mayd. 35,6 ming km². Yuqori qismida tor va chuqur vodiyda, serostona va sayoz joylari koʻp oʻzanda oqadi. Quyi qismida daryoning vodiysi va oʻzani ancha keng. Yu., asosan, qor va qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 306 m³/sek. noyabr boshlaridan aprel oxirlarigacha muzlaydi. Yogʻoch oqiziladi. Quyi qismida kema qatnaydi. Asosiy irmoqlari — Kichmenga va Luza.
Yuyeban

**Yuyeban** — mil. av. 2-asrda Tarbagʻatoyda oʻtroqlashgan hunlar; keyinchalik Yettisuv tomon siljiganlar. 5-asrda uygʻurlar tomonidan tobe etilib 4 ta qabilaga (chuyus, chumi, chumugun, chuban) boʻlinib ketgan. 6—10-asrlardagi Xitoy tarixchilarining yozishicha, Yu.lar usunlardan shim.gʻarbda yashashgan. Ularning turkiy boʻlgani taxmin etiladi, chunki xitoylar Yu.larni hunlarning avlodi ekanliklari, ularning urf-odatlari va tillari gaogyuylar (uygʻurlar) bilan bir xil ekanligini aytishgan.
Yujno-saxalinsk

**Yujno-saxalinsk** (1905-yildan 1946-yilgacha — Toyexara) — Rossiya Federatsiyasi Saxalin viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Saxalin orolining jan. qismida joylashgan. Yujno-saxalinsk chorrahasi. Aholisi 175,1 ming kishi (2002). Teplovozvagon taʼmirlash, eksperimental taʼmirlashmexanika, avtomobil taʼmirlash, baliqni qayta ishlash zdlari, uysozlik, mebel ktlari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Pedagogika instituti, bir qancha oʻrta maxsus bilim yurtlari, Rossiya Federatsiyasi Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining Saxalin kompleks ilmiy tadqiqot instituti, 2 teatr (shu jumladan, drama teatri), oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Manbalar
Yuz

**Yuz**, **juz** – yirik oʻzbek qabilalaridan biri.

X. Doniyorovning yozishicha, yuz qabilasi oʻzbeklarning 92 ta qabilasi orasida eng katta qabila hisoblanadi. Ming qabilasining koʻp aʼzolari shaharlashib, oʻz urugʻ-qabilalarini unutishi oqibatida yuz qabilasining nufuzi yanada oshadi. Yuzlarning shevasi qipchoqlik shevasini saqlab qolgan.
XX asrning boshlarida yuzlar hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududida yashagan (60 ming). Yuzlarning boshqa oʻzbek qabilalari bilan aralash holda yashab kelgan guruhlari ham mavjud boʻlib, ular masalan, qirq yuz, moʻgʻul yuz, nayman yuz, turkman yuz va boshqalar etnik nomlar bilan atalgan. Yuzlarning etnogenezi qadimiy qipchoq oʻzbeklari bilan bogʻliq.
Yuzlar, asosan, Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida yashaganlar. Yuzlar 3 ta yirik tarmoqqa boʻlinadi: Marqa bolasi, Qarabchi, Rajab bolasi.

XIX asr davomida yuzlarning koʻpchiligi oʻtroqlashib, dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Choʻl va togʻ oldida (Jizzax va Oʻratepa oraligʻida) yashovchi yuzlarning bir qismi yarim oʻtroq holda istiqomat qilishgan. Yuzlarning xoʻjaligida dehqonchilik bilan bir qatorda chorvachilik ham salmoqli oʻrin tutgan. 1920—1930-yillarida yuzlar oʻzbek xalqi tarkibiga qoʻshilib ketganlar.

##### Taniqli namoyondalari:

# Munis Xorazmiy
# Ogahiy
# Turdi

## Manbalar

## Adabiyotlar
# Doniyorov X. Oʻzbek xalqining shajara va shevalari. Toshkent, 1968.
# Karmisheva B. X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnix rayonov Tadjikistana i Uzbekistana. Moskva, 1976.
# Boʻriyev O. Etnologiya atamalarining qisqacha izohli lugʻati. Qarshi, 2004.
Yuz yillik urush

**Yuz yillik urush** (1337-1453) — Angliya va Fransiya oʻrtasida Giyen (12-asrdan inglizlar mulki), Normandiya, Anju (inglizlar tomonidan 13-asrda qoʻldan boy berilgan), Flandriya uchun boʻlgan urush. Angliya qiroli Eduard III (Fransiya qiroli Filipp IV ning nevarasi) ning Fransiya taxtini daʼvo qilishi bahona boʻlgan. Angliya Sleyse (1340), Kresi (1346), Puatye (1356) yaqinidagi janglarda gʻolib chiqqan. 1360-yil Bretanda tuzilgan bitim Fransiyaning kattagina hududi Angliyaga oʻtganligini tasdiqladi. 14-asrning 70-yillarida inglizlarning deyarli hammasi Fransiyadan haydab chiqarildi. Biroq Azenkur yaqinidagi gʻalabadan soʻng (1415) inglizlar burgundiyaliklar bilan hamkorlikda Fransiyaning shim.ni bosib olgan. Ingliz bosqinchilariga qarshi xalq kurashiga Janna d’Ark rahbarlik qilgan. Uning boshchiligida fransuz qoʻshinlari 1429-yil Orlean qamalini yorib oʻtgan. Yuz yillik urushu. inglizlarning Bordoda soʻzsiz taslim boʻlishlari bilan tugagan (1453). Angliya Fransiya hududida faqat Kale shahrinigina qoʻlda tutib qolgan (1558-yilgacha). Yuz yillik urushu. markazlashgan fransuz davlatining qaror topishida muhim bosqich boʻlgan.
Yuzboshi

**Yuzboshi** (folklorda) — dostonchi, epik asarlar kuychisi. Oʻzbekistonning janubiy tumanlarida (Surxondaryo viloyati va Qashqadaryoning ayrim tumanlarida) baxshi shu nom bilan yuritiladi. Sherna yuzboshi va uning davomchilari Mardonaqul Avliyoqul oʻgʻli, Mamadrayim baxshi (1889—1970), Umir baxshi, Yusuf Oʻtagan oʻgʻli, Boʻriboy Ahmad oʻgʻli va boshqalar ancha mashhur boʻlganlar.
Yuzboshi (maʼnolari)

**Yuzboshi**:

* Yuzboshi (folklorda) — dostonchi, epik asarlar kuychisi.
* Yuzboshi (unvon) — harbiy unvon, yuz nafar askar boshligʻi.
Yuzboshi (unvon)

**Yuzboshi** — harbiy unvon, yuz nafar askar boshligʻi. Turk xoqonligi davridan amalda boʻlgan. Yuzboshi bevosita mingboshita boʻysungan, uning qoʻl ostida 10 ta oʻnboshi faoliyat koʻrsatgan. Amir Temur davrida Yuzboshi oʻnboshiga qaraganda 2 hissa koʻp maosh olgan (taxminan 20 otning qiymatiga teng). Yuzboshiga harbiy yurishlar paytida alohida chodir, turli qurolyarogʻlar va 10 ta qoʻshimcha ot berilgan. 20-asr boshlarida Turkistonda sovet davlatlariga qarshi kurash davrida baʼzi qoʻrboshilar Yuzboshi unvonini olgan. Keyinchalik bu unvon tugatilgan. Yuzboshi mansabi va unvoni oʻrta asrlarda turli mamlakatlarda (mas, Rossiyada "sotnik", Ukrainada "sotnya") ham mavjud boʻlgan.

## Adabiyot
* Temur tuzuklari, T., 1996; Vohidov Sh., Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligida unvon va mansablar, T., 1996.
Yuzlashtirish

**Yuzlashtirish** — tergov harakati; bunda ilgari soʻroq qilingan ikki shaxs, basharti ularning aynan bir xil fakt va holatlarga nisbatan bergan koʻrsatuvlarida jiddiy qaramaqarshiliklar boʻlsa, bir vaqtning oʻzida bir-birining ishtirokida koʻrsatuvlar beradi. Yu.da gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi, jabrlanuvchi va guvoh soʻroq qilinishi mumkin. Yu. uchun asoslar, uni oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining JPKda koʻrsatib oʻtilgan (122— 124-moddalar).
Yuk aylanmasi

**Yuk aylanmasi** — transport ishining asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlaridan biri, muayyan davrda tashilgan yuklar ogʻirligi (hajmi)ni tashilgan masofaga koʻpaytmasidan iborat. Netto tkm (dengiz transportida tonnamil, 1 mil — 1,852&nbsp;km) bilan oʻlchanadi. Mamlakat miqyosida Yuk aylanmasi koʻrsatkichlari har bir transport turi boʻyicha alohida hisoblanadi. Yuk aylanmasi muddatlariga koʻra, sutkalik, oylik, choraklik, yarim yillik va bir yillik qilib hisobga olinadi. Choraklik Yuk aylanmasi, odatda, notekis boʻlib, unga baʼzi yuklarni tashishning mavsumiyligi va boshqalar taʼsir qiladi. Shuningdek, Yuk aylanmasi transport vositalarining yuk koʻtarish, olib yurish qobiliyati, undan foydalanish usuli, oʻrtacha ish vaqti, qatnash masofasi, ortishtushirish ishlarining mexanizatsiyalashgani va boshqalarga ham bogʻliq. Oʻzbekistonda jami transport turlarida Yuk aylanmasi 63,3 mlrd. tkm ni, shu jumladan, temir yoʻl transportida 19,1; avtomobil transportida 9,6; quvur transportida 34,6 mlrd. tkm ni, havo transportida 95,3 ming tkmni (2003), suv transportida 0,3 mln. tkm (2002) ni tashkil etdi.

Sadir Salimov.
Yuk koʻtarish mashinalari

**Yuk koʻtarish mashinalari** - odamlar va yuklarni tik yoki qiyaroq yoʻnalishda koʻtarish va tushirish uchun moʻljallangan qurilmalar. Tuzilishi va kinematik sxemasi turlicha boʻlgan mashinalarni oʻz ichiga oladi. Mas, liftlar, konlar va qurilishda ishlatiladigan koʻtargichlar, domkratlar, tallar (qarang Tal), polispatlar, qiya konveyerlar, shuningdek, strelali oʻzi yurar kranlar (qarang Koʻtarish krani), avtoyuklagichlar Yuk koʻtarish mashinalarim. jumlasiga kiradi. Vazifasiga koʻra, Yuk koʻtarish mashinalarim. muqim (statsionar), oʻziyurar yoki koʻchma, uzlukli va uzluksiz ishlovchi, elektr yuritmali yoki ichki yonuv dvigatelli va boshqalar turlarga boʻlinadi. Vazifasiga, tuzilishiga, yukning xiliga qarab, Yuk koʻtarish mashinalarim. bir necha kg dan bir necha yuz t gacha yukni koʻtarishi mumkin.

Forkliftlarni qo'llashning asosiy yo'nalishlari: qurilish, obodonlashtirish, qishloq xo'jaligi, sanoat
Yuz nervi

**Yuz nervi** — bosh miya nervlarining 7-jufti; aralash nerv, tarkibida harakatlantiruvchi va sezuvchi tolalari boʻladi. U miya koʻprigi bilan uzunchoq miya orasidan chiqib, ichki eshituv teshigi orqali yuz nervi kanaliga kirib qayriladi. Nogʻora boʻshligʻining ichki devori boʻylab oldin orqaga, soʻngra pastga yoʻnalib, chakka suyagining soʻrgʻichsimonbigizsimon oʻsiqlari oʻrtasida joylashgan teshikdan tashqariga chiqadi. Kanal ichida yuz nervidan katta toshsimon nerv bilan eshituv tori nervi ajraladi. Katta toshsimon nerv (tarkibida parasimpatik tolalar bor) chiqib, quloq oldi beziga boradi. Eshituv tori nervi esa yuz nervidan ajralgach, oʻrta quloq boʻshligʻidan tashqariga chiqib, uch shoxli nervning til nervi shoxi bilan qoʻshiladi va tilning soʻrgʻichlariga (taʼm bilish), til osti hamda pastki jagʻ osti bezlariga tolalar tarqaladi.

Yuz nervi soʻrgʻichsimonbigizsimon teshikdan tashqariga chiqqach, quloq oldi bezining ichiga kirib, bir qancha tarmoqlarga ajraladi. Nervning harakatlantiruvchi tolalari yuzdagi mimika muskullarini va boʻyindagi teri osti muskuli bilan ikki qorinchali muskulning orqa qorinchasini innervatsiya qiladi.

## Yana qarang

* Hid bilish nervi
Yuza

**Yuza** — tekislik yoki sirtdagi geometrik figuralarni ifodalaydigan asosiy miqdorlardan biri. Sodda holda yuza yassi figurani toʻldiruvchi birlik kvadratlar, yaʼni tomoni uzunlik birligiga teng boʻlgan kvadratlar soni bilan oʻlchanadi. Yuzani hisoblash qadimdan amaliy geometriyaning muhim masalalaridan biri boʻlib kelgan (masalan, yer maydonlarini boʻlish). Tekislikda koʻpburchakning yuzasini oʻlchash har qanday koʻpburchakni toʻgʻri toʻrtburchaklarga ajratish mumkinligiga asoslanadi. Toʻgʻri toʻrtburchakning yuzasi tomonlari koʻpaytmasiga teng.

## Yana qarang

* Hajm
* Perimetr
* Geometriya
Hideki Yukawa

**Hideki Yukawa** () (1907.23.1, Tokio — 1981.8.9, Kioto) — yapon fizigi, Yaponiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1946), Kiotodagi universitettni tugatgan (1929). Shu universitetda va Osakadagi universitetda ishlagan (193239), Kioto universitet professor (1939-yildan), Nyu-Yorkdagi Kolumb universiteti professor (1949—53), Kioto universitetiga qarashli Fundamental fizika ilmiy tekshirish institutini boshqargan (1953—70). Ilmiy ishlari kvant mexanika, yadro va mezon fizikasi, elementar zarralar fizikasiga oid. lmezonning mavjudligi haqidagi gipotezani ilgari surdi (1935). Mezon nazariyani rivojlantirdi va nuklonlarning oʻzaro taʼsiri uchun matematik ifoda (Yu. potensiali)ni topdi. Yadro kuchlari nazariyasini yaratdi va neytral mezon tushunchasini kiritdi (1938). Oraliq bozon haqidagi gʻoyani ilgari surdi (1953). Nobel mukofoti laureati (1949).

## Manbalar
Yukagir tili

**Yukagir tili**, odul tili — *yukagir-chuvan tillari oilasidan* saqlanib qolgan yagona amorf til; RFda Kolima va Alazeya daryolari havzasida (Saxa Respublikasining shimoli-sharqi va qisman Magadan viloyatida) tarqalgan. Oʻtgan asr oxirlaridagi maʼlumotlarga koʻra, yukagirlar soni 1100 dan ortiq boʻlsada, Yukagir tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 300 kishidan ortmaydi. Uning tundra va kolima lahjalari saqlanib qolgan boʻlib, ular bir qator fonetik, morfologik va leksik belgilari boʻyicha oʻzaro farqlanadi. Yukagir tilini paleoosiyo tillari guruhiga qoʻshish mumkinligi haqidagi fikr nisbiydir. Shuningdek, uning ural tillari, qolaversa, oltoy tillari bilan ham genetik aloqalari bor deb taxmin qilinadi.

## Manbalar
Yukagir yassitogʻligi

**Yukagir yassitogʻligi** — RF Saxa Respublikasi va Magadan viloyatidagi yassitogʻlik. Kolima daryosi oʻrta oqimining oʻng sohilida joylashgan. Janubiy gʻarbdan shimoliy sharqqa 500 km ga choʻzilgan. Eni 250—300 km. Relyefi yassi, nurash kuchli. Shimoli-gʻarb tomon pasayib boradi. Oʻrtacha bal. 300—400 m. Baland qismi — jan.da (Chubukulax kryajining eng baland joyi 1128 m). 400—500 m balandlikkacha siyrak daraxtli oʻrmonlar, tayga mavjud. Undan yuqorida togʻ tundrasi boshlanadi.
Yukagirlar

**Yukagirlar** (oʻzlarini detkil deb atashadi) — SaxaYakutiya va Magadan viloyaty (RF) dagi xalq. 1,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yukagir tilida soʻzlashadi. Dindorlari rasman xristianlikni qabul qilgan boʻlsada, shamanlik saqlanib qolgan. Asosiy mashgʻulotlari — ovchilik, buguchilik.
Yukatan

**Yukatan** — Markaziy Amerikadat yarim orol, Meksika qoʻltigʻi bilan Karib dengizi oraligʻida. Asosiy qismi Meksikaga (Yukatan shtaty), jan.sharqiy qismi Gvatemala va Belizga qarashli. Mayd. 180 ming km²chamasida. Hududining katta qismi pasttekislik, janubi-sharqida Mayya togʻlari (eng baland joyi 1122 m) bor. Karst keng tarqalgan. Iqlimi issiq, tropik passatli iqlim. Yillik yogʻin 500–2000&nbsp;mm. Kserofit butalar, siyrak oʻrmonlar, markaziy qismi va janubida doim yashil tropik oʻrmonlar bor. Agavaxeneken, sitrus oʻsimliklar plantatsiyalari barpo qilingan, paxta, makkajoʻxori ekiladi. Qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Kampeche, Progreso portlari (Meksika) bor.
Yukka

**Yukka** – piyozgullilarga mansub koʻp yillik daraxtsimon oʻsimliklar turkumi. Yu.ning 50 turi maʼlum. Markaziy Amerika va Shimoliy Amerikaning jan. qismida yovvoyi holda oʻsadi. Ipsimon Yu. (V. § 1opo8a) turi ekiladi. Ayrim turlari 800 yilgacha yashaydi. Poyasi yogʻochsimon, bal. 6–12 m. Ingichka, dagʻal barglar yigʻindisi (rozetka)dan iborat. Gulbandi 2 m, gacha, toʻpguli roʻvaksimon, gullari yirik, oq, mevasi 6 uyali chanoq, chetdan changlanadi. Tuproq tanlamaydi. Asosan, manzarali oʻsimlik sifatida parklarda, botanika bogʻlarida ekiladi. Bargidan arqon, dagʻal matolar tayyorlashda ishlatiladigan tola olinadi, ayrim turlarining gullaridan salat tayyorlanadi. Yu. bahorda ildizini boʻlish orqali yoki koʻchatidan koʻpaytiriladi.

## Manbalar

## Havolalar
Yuklama

**Yuklama** — yordamchi soʻzlarning bir turi; ayrim gap boʻlagiga yoki gapga qoʻshimcha maʼno berish uchun qoʻllanadi. Yuklama tuzilishiga koʻra 2 xil boʻladi: Yuklamaqoʻshimcha (qoʻshimcha holiga kelib qolgan Yuklama: mi, chi, da, a, ya, ku, u, yu, oq, yoq, gina, kina, qina, dur, ey) va Yuklamasoʻz (ayrim soʻz holidagi Yuklama: faqat, xuddi, naq, ham). Hozirda oʻzbek adabiy tilida gapga yoki ayrim soʻzlarga qoʻshilganda anglatadigan maʼnolariga koʻra Yuklamaning quyidagi turlari farqlanadi: soʻroq va taajjub Yuklamalari (mi, chi, a, ya), asosan, gapni soʻroq gapga aylantiradi: Bu kitobni oʻqidingizmi?; kuchaytiruv va taʼkid Yuklamalari (ku, ham, u, yu, da, oq, ki) gapga tasviriylik berib, soʻz maʼnosini kuchaytirish, shuningdek, taʼkid maʼnosini qoʻshish uchun ishlatiladi. Masalan: Necha marta uchrashay dedimku, vaqtim boʻlmadi; ayiruv va chegaralov Yuklamalari (gina, faqat) turli soʻzlar bilan kelib, ularni ajratib, chegaralab koʻrsatish uchun qoʻllanadi. Mas: U faqat oʻsha voqea haqida soʻzlardi; aniqlov Yuklamalari (xuddi, naq, qoq) oʻzi aloqador boʻlgan gap boʻlagi maʼnosini aniqlash uchun xizmat qiladi. Masalan: Oʻgʻli otasining xuddi oʻzi. Yuklamalar, shuningdek, tasdiq, inkor, qistov kabi maʼnolarni ifodalash uchun ham ishlatiladi. Va yordamchi vazifasida keladi. ok
Yukon

**Yukon** — Kanadaning shimoli-gʻarbiy qismidagi maʼmuriy hudud. Shimoliy Muz okeani sohilida, gʻarbda Alyaska (AQSH) bilan chegaradosh. Mayd. 482,4 ming km². Aholisi 29,9 ming kishi (2002). Maʼmuriy va iqtisodiy markazi — Uaytxors shahri Yukon yassitogʻligining sharqiy qismida joylashgan. Yu.nyng oʻzlashtirilishiga 1896 yilda oʻsha hududda oltin konlarining topilishi sabab boʻlgan. Mis, asbest, kumush, volfram va oltin konlari bor. Qirgʻoqqa yaqin suvlardan baliq ovlanadi.
Yukon (maʼnolari)

**Yukon**:

* Yukon — Kanadaning shim.
* Yukon (daryo) — Shim. Amerikadagi daryo, Kanada va AQSH hududidan oqadi.
Yukon (daryo)

**Yukon** — Shimoliy Amerikadagi daryo, Kanada va AQSH hududidan oqadi. Uzunligi 3700&nbsp;km, havzasining mayd. 855 ming km². Kordilyera togʻlaridan boshlanib, yuqori qismida Yukon platosidagi chuqur togʻ vodiysidan, katta qismi Alyaska tekisliklaridan oqadi. Bering dengizining Norton qoʻltigʻiga quyiladi. Asosiy irmoqlari: Tanana, Pelli, Porkyupayn va Koyukuk. Oʻrtacha suv sarfi 6,5 ming mUsek., bahorda toshadi. Oktabr—noyabrda muzlaydi. May oyidan sentyabrgacha 3200&nbsp;km masofada kema qatnatsdi.

## Manbalar
Yuksak oʻsimliklar

**Yuksak oʻsimliklar** — evolutsion taraqqiyot natijasida murakkab morfologik tuzilishga ega boʻlgan, tanasi poya va bargga differensiyalangan oʻsimliklar. Ularda koʻp hujayrali murtak (embirion) hosil boʻladi. Yuksak oʻsimliklarga xos belgilardan biri jinsiy (gametofit) va jinssiz (sporofit) nasllarning gallanishidir. Yuksak oʻsimliklar 3000 ga yaqin turdan iborat 9 boʻlimni oʻz ichiga oladi. Bularga: riniotoifalar zosterofiltoifalar, yoʻsintoifalar, plauntoifalar, psilotoifalar, qirqboʻgʻimtoifalar, qirqquloqtoifalar, qaragʻaytoifalar, magnoliyatoifalar kiradi. Yuksak oʻsimliklar tanasining murakkab tuzilganligi, yerda oʻsishga moslashganligi, jinsiy va jinssiz koʻpayishi bilan tuban oʻsimliklardan farq qiladi. Yuksak oʻsimliklar sporofitida koʻp hujayrali sporangiylar hosil boʻlib, ularda harakatsiz sporalar yetishadi. Gametofitshxa jinsiy organlar paydo boʻladi. Sporofit, odatda, barg , poya va ildizga boʻlingan. Koʻpincha Yuksak oʻsimliklarda oʻtkazuvchi toʻqima — ksilema va floema rivojlangan. Epidermis, kutikula va bargida ogʻizchalar boʻlishi Yuksak oʻsimliklar uchun xos. Yuksak oʻsimliklar birorta dengiz suvoʻtlaridan kelib chiqqan, deb taxmin qilinadi. Yuksak oʻsimliklarning qazilma qoldiqlari silur davridan maʼlum
Yukatan (shtat)

**Yukatan** — Meksikadagi shtat, Yukatan yarim orolning shim. qismida. Maydon 39,3 ming km². Aholisi 1,6 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Merida shahri Relyefi ohaktoshlardan tuzilgan tekislik, bal. 250 m gacha boʻlgan qirlar uchraydi. Suv bilan taʼminlashda karst quduklarning ahamiyati katta. Iqlimi tropik iklim, yillik yogʻin 900&nbsp;mm, janubida 1200&nbsp;mm gacha. Shimolida barg toʻkuvchi tropik, janubida doim yashil moʻʼtadil nam oʻrmonlar bor. Iqtisodiyotining asosini plantatsiya xoʻjaliklari tashkil etadi. Xeneken tolasi eksport qilish uchun agava oʻstiriladi. Shuningdek, makkajoʻxori, sholi, dukkaklilar, shakarqamish, tamaki ekiladi, banan plantatsiyalari bor. Toʻqimachilik (xeneken tolasini qayta ishlash), oziq-ovqat va metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Turizm rivojlangan. Yu. hududida mayya xalqining koʻplab madaniy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Yukatan (maʼnolari)

**Yukatan**:

* Yukatan — Markaziy Amerikadat yarim orol, Meksika qoʻltigʻi bilan Karib dengizi oraligʻida.
* Yukatan (shtat) — Meksikadagi shtat, Yukatan ya.
Yuksak qisqichbaqasimonlar

**Yuksak qisqichbaqasimonlar** — qisqichbaqasimonlar kenja sinfi. Asosiy belgilari — boshi 5, koʻkragi 8, qorin boʻlimi 6 boʻgʻimdan iborat; faqat yupqa sovutli qisqichbaqalar qorin boʻlimi 7 boʻgʻimli; qorin oyoqlari rivojlangan. Boshi — sinsefalon yoki prototsefalon. Prototsefalonda jagʻ boʻgʻimlari koʻkrak bilan qoʻshilib, jagʻkoʻkrakni hosil qiladi. Jagʻkoʻkrak (gnatotoraks) koʻpincha boshkoʻkrak ham deyiladi. Boshida bir juft fasetkali koʻz va 5 juft boshoyoq (bir juftdan yuqori va pastki jagʻ, 3 juft oyoqjagʻ) boʻladi. Qorin boʻgʻimlari baʼzan oʻzaro yoki telson bilan qoʻshilib, pleotelson hosil qiladi. Nafas olish va qon aylanish sistemasi yaxshi rivojlangan. Oshqozon chaynovchi va filtrlovchi boʻlimlardan iborat. Koʻpincha jigar deb ataladigan murakkab hazm qilish bezi bor. Chuch"uk suv va quruqlikda yashaydigan Yuksak qisqichbaqasimonlar oʻzgarishsiz, dengiz Yuksak qisqichbaqasimonlar metamorfoz orqali rivojlanadi. "YU.q." nomi koʻp toʻgʻri kelmaydi; chunki ularda yuksak belgilar bilan birga tuban tuzilish xususiyatlar (mas, 2 shoxli qorinoyokdar) ham bor. 13 turkumga mansub 19,5 mingga yaqin turi mavjud. Keng tarqalgan; koʻllar va dengizlarda bentosda yoki pelagik hayot kechiradi. Bir qancha turlari chuchuk suvlarda va quruqlikda yashaydi; ayrim turlari (sakkulina) parazit. Urta Osiyo suv havzalarida yonlab suzarlar, oʻnoyoqlilar, tengoyoqlilar turkumlari, quruqlikda tengoyoqlilar (zahkashlar) turkumi vakillari uchraydi. Bir qancha Yuksak qisqichbaqasimonlar ovlanadi va koʻpaytiriladi.
Yulduz atmosferasi

**Yulduz atmosferasi** — yulduzning nurlanish spektri paydo boʻladigan tashqi qatlami. Bunday qatlam avval Quyoshda kashf etilgan. Atmosfera tufayli Quyosh gardishida yorqinlik bir tekis tarqalmagan va Quyosh spektrida yutilish chiziqlari yaxshi kuzatiladi. Yulduz atmosferasining kimyoviy tuzilishi hamma yulduzlarda bir xil, ammo atmosferaning maxsus tuzilishlari bilan bogʻliq boʻlgan chetga chiqishlar (magnit yulduzlari, qoʻshaloq yulduzlar va boshqalarda) ham kuzatiladi.

Yulduzning ichki qatlamlaridan kelayotgan energiya uning atmosferasi orqali oʻtadi hamda nuriy muvozanatga boʻysunuvchi yutilish va sochilishlari yoʻli bilan tarqaladi. Yulduz atmosferasi spektral asboblar yordamida tekshirilib, kimyoviy tarkibi, temperaturasi, modda zichligi, harakat tezligi, yulduzning oʻz oʻqi atrofida aylanishi va boshqalar koʻrsatkichlar aniqlanadi. Yulduz atmosferasi ning tabiati uni tashkil etuvchi atomlarning tarkibiga, ichki qatlamlardan kelayotgan energiya oqimining quvvatiga bogʻliq. Ichki qatlamdan chiqayotgan nur t u tash spektrga ega. Bu nur atmosferada sochilish va yutilish jarayonlariga uchrashi sababli tutash spektrning ayrim qismlari xiralashadi, ikkinchidan uning yuziga atmosferani tashkil etuvchi atomlarning yutish chiziqlari tushadi. Yulduz atmosferasining bu qismi fotosfera deb ataladi. Fotosfera ustida xromosfera joylashgan. Xromosfera turli spektral chiziqlarda xira nur sochadi. Turli xil yulduzlarda fotosfera va xromosfera turlicha rol oʻynaydi. Yulduz atmosferasi yulduzning energetik rejimini boshqarib turadi. Atmosfera tufayli yulduz birdaniga sovib ketmaydi. Hozirgi davrda turlI xil Yulduz atmosferasi oʻrganilgan va ularning nazariy modellari yaratilgan (yana qarang Galaktika, Yulduzlar).