open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nilometr

**Nilometr** yil davomidagi suv toshqini mavsumida Nil daryosining suvini balandlik darajasini oʻlchash uchun ishlatiladi. Misrda tirsak birligida sozlangan nilometrlarning uchta asosiy turi mavjud:

# Vertikal ustun
# Nil daryosiga olib boradigan zinapoya
# Quduqli chuqur quduq

Agar suv sathi past boʻlsa, oziq-ovqat ham kamroq boʻlar, agar suv sathi juda baland boʻlsa, bu ham halokatli boʻlar edi. Unumdor tuproqqa ega boʻlish uchun va dalalar uchun suv toshqini qanchalik muhim ekanligini koʻrsatadigan oʻziga xos belgi bor edi.

Iyul va noyabr oylari orasida Misr orqali oʻtadigan Nil daryosi qirgʻoqlarini buzib yubordi. qoʻshni suv toshqinlarini qoplagan edi. Suvlar taxminan sentyabr va oktyabr oylarida kamaydi va ekin maydonlari ustida qora loydan iborat juda unumdor loy qodiqlari qoldirdi.

Qadimgi misrliklar oʻz yillarini ajratgan uch fasldan biri *Axet* yoki toshqinlar mavsumi edi.

Yillik suv toshqini Misr tsivilizatsiyasi uchun katta ahamiyatga ega edi. Kuchli boʻlmagan suv toshqini qishloq xoʻjaligi rivojlanishini uchun muhim omil edi; Biroq, odatdagidan koʻra kamroq boʻlgan suv toshqinlari ocharchilikka olib kelar, ammo suv toshqinlarini koʻp boʻlishi xuddi shunday halokatli boʻlib, toshqin tekisliklarda qurilgan inshoatlarni koʻp qismini yuvib ketar edi. Milodiy 622-999 yillardagi yozuvlar shuni koʻrsatadiki, yillarning 28 foizi suvga choʻmish darajasi kutilganidan past boʻlgan.

Keyingi suv toshqini hajmini bashorat qilish qobiliyati qadimgi Misr ruhoniylarining sirining bir qismi edi.

Nilometr uchun eng oddiy dizayn daryo suviga botgan vertikal ustun edi. Suvning chuqurligini koʻrsatadigan belgilangan daraja mavjud. Ushbu oddiy koʻrinishnià Qohira markazidagi Al -Ravda orolida hali ham koʻrish mumkin.

Nilning suvini hajmini oʻlchashning yana bir yoʻli pastki suvga olib boradigan bir guruh zinapoyalardan iborat edi. Asvandagi Bu joy Misr tarixida ham alohida ahamiyatga ega boʻlgan.

## Foydalanilishi
Nilometrlar fir’avnlar hukumdorligi davrida paydo boʻlgan boʻlsa-da, ulardan keyinchalik Misrda hukmronlik qilganlar ham foydalanganlar. Nilomertlarning baʼzilari Rim davrida qurilgan.

XX asrga kelib Nilning yillik suv toshqlari sezilarli darajada kamayadi, keyin esa Asvan toʻgʻonining qurilishi bilan butunlay toshqinlar toʻxtaydi. Asvanni baland toʻgʻonlari Misr va uning qishloq xoʻjaligiga hamda nilomertga ham katta taʼsir oʻtkazadi.

## Manbalar
Nilot tillari

**Nilot tillari** — Afrika sharqidagi sharqiy sudan tillari; Nil - Sahroi Kabir tillari makrooilasining shari-nil tillari oilasiga mansub. Sudan, Uganda, Keniya, Tanzaniyada, shuningdek, Kongo va Efiopiyaning ayrim hududlarida tarqalgan. Soʻzla-shuvchilarning umumiy soni 20 mln. kishidan ortadi. Nilot tillarining oʻzaro qarindoshligi ularning fonetik tuzilishi va asosiy lugʻat tarkibi (50 foizgacha), kishilik, soʻroq va koʻrsatish olmoshlari; otlarning koʻplik shakli kabi til hodisalarini oʻrganish ja-rayonida aniklangan.

Mavjud tasniflarga koʻra, Nilot tillari gʻarbiy, sharqiy va jan. zonalarga boʻlinadi; gʻarbiy Nilot tillari —3 guruhchaga boʻlina-di va 20 dan ortiq tilni qamrab ola-di; sharqiy Nilot tillari —2 guruhchaga boʻlina-di va 12—14 ta tilni oʻz ichiga oladi; janubiy Nilot tillari —3 guruhchaga boʻlinadi va 10 dan ortiq tilni qamrab oladi. Sharqiy va jan. zonalarga mansub Nilot tillari ti-pologik jihatdan va oʻzaro qarindoshlik munosabatlariga koʻra bir-biriga yaqin turadi, gʻarbiy Nilot tillari esa bir nechta fonetik va grammatik xususiyatlari bilan ulardan farq qiladi. 1920—50 yillarda Nilot tillari uchun lotin grafikasi asosida alifbolar yaratish yoʻlida dastlabki urinishlar boʻlgan, biroq bu jarayon nihoyasiga yetmagan.

## Manbalar
Nilotlar

**Nilotlar** — Sharqiy Afrikadagi xalqlar guruhi (dinka, nuer, jan. luo, bari, lotuko, misai, nandi, pokot va boshqalar). 19 million  kishidan iborat bo`lgan (1990-yillar oʻrtalari). Nilot tillarida soʻzlashadi. Dindorlari anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinadilar, bir qismi sunniy musulmonlar bo`lib, bundan tashqari ularda xristianlar ham bor.

## Manbalar
Nil-sahroi kabir tillari

**Nil-sahroi kabir tillari** — Afrika tillari makrooilasi. N.-S.Nil-sahroi kabir tillarining genetik yaqinligi haqidagi faraz amerikalik olim J. Grinberggategishli. Bu tillar, asosan, Markaziy va Sharqiy Afrikada tapkalgan (eng gʻarbiy chegarasi Niger daryosining oʻrta oqimi). N.-S.Nil-sahroi kabir tillarida 30 mln. dan ortik, kishi soʻzlashadi; ushbu tillar gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan 6 oilaga boʻlinadi: 1) songaizarma; 2) Sahroi Kabir; 3) maba; 4) fur; 5) sharinil; 6) koma.

N.-S.Nil-sahroi kabir tillari ichida shari-nil oilasi alohida oʻringa ega, chunki bu oila oʻz navbatida sharqiy sudan, markaziy sudan, kunama, berta kabi tarmoklarga, tarmoqlar esa guruhlarga boʻlinadi. Umuman, N.S.Nil-sahroi kabir tillariga mansub 50 dan or-tiq til oʻz grammatik qurilishi va lugʻat tarkibiga koʻra oʻzaro keskin farqlanadi, chunki bu tillarga qoʻshni tillar (ayniqsa, xom-som tillari) kuchli taʼsir koʻrsatgan. Olimlar bu tillarni 160 dan ortiq lugʻaviy oʻxshashliklar, shuningdek, 30 dan or-tiq morfologik koʻrsatkichlarning oʻzaro muvofiqligi asosida genetik jihatdan bir deb hisoblagan boʻlsalarda, bunday oʻxshashlik va mosliklar N.-S.Nil-sahroi kabir tillari makrooilasidagi hamma tillarda ham mavjud emas.

## Manbalar
Nilufar

**Nilufar** () — nilufardoshlarga mansub suvda oʻsadigan koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Ikkala yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida va tropiklarda 2 turi — guli pushti yongʻoqchali N. () va sariq N. () oʻsadi. Bargi yirik, qalqonsimon, bandi uzun, suv betida qalqib turadi yoki suvdan yuqori koʻtarilib oʻsadi. Guli yakka, yirik, ikki jinsli, diametri 16 sm gacha boradi, oq yoki pushti, xushboʻy, bargi ustida ochiladi.

Mevasi konussimon, koʻp yongʻoqchali, suv ostida yetiladi. N. urugidan yoki ildizpoyasidan koʻpayadi. Unib chiqqanidan keyin 3-yili gullaydi. Hindiston va Xitoyda pushti N. qadimdan muqaddas oʻsimlik hisoblanadi. N.ning madaniy shakllari koʻp. N.ning poyasi, barglarida vitamin S va kauchuk, bandi va novdalarida zaharli modda — nelyumbin bor.

## Manbalar
Nilufar (jurnal)

"NILUFAR" ("Lotus") — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining 3 oyda 1-marta nashr etiluvchi adabiy-ijtimoiy jurnali. 1968-yil Qohirada, 1979-yildan Bayrutda, 1983-yildan Tunisda ingliz, arab va fransuz tillarida nashr etiladi. 6-soniga qadar "Afrika-Osiyo adabiyotlari" deb nomlangan. Bosh muharriri Fayz Axmad Abbos (1979-yildan).

## Manbalar
Nilfiya

**Nilfiya**, nimfeya (Nymphaea) — nilfiyadoshlarga mansub suv oʻsimliklari. Kup yillik ildizli, barglari etli, uzun bandli, yuraksimon, suv betida suzib yuradi. Guli yakka, yirik, gulbandi uzun, kosachabargi yashil, gulbargi har xil rangli. Mevasi sharsimon, etli, kup urugʻli. Butun yer yuzida 40 dan ortiq turi bor. Oʻzbekistonda Amudaryo havzasida uchraydi.

## Manbalar
Nilufar (maʼnolari)

**Nilufar** ():

* Nilufar (Nelumbo) — nilufardoshlarga mansub suvda oʻsadigan koʻp yillik oʻsimliklar turkumi.
* Nilufar (mukofot) - "NILUFAR" — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining yillik xalqaro mukofoti.
* Nilufar (jurnal) - "NILUFAR" ("Lotus") — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining 3 oyda 1 marta nashr etiluvchi adabiy-ijtimoiy jurnali.
*Nilufar — xotin-qizlar ismi.
Nilufar (mukofot)

"NILUFAR" — Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari assotsiatsiyasining yillik xalqaro mukofoti. 1967-yildan boshlab adabiyot sohasida erishgan yutuklari, shuningdek, Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari harakatini rivojlantirishdagi xizmatlari uchun mazkur mamlakatlar yozuvchilariga beriladi. Oʻzbekistonda Zulfiya, K. Yashin va S. Azimov "N." xalqaro mukofoti bilan takdirlangan.

## Manbalar
Nimfa

**Nimfa** (yun. nymphe — lichinka, kelin, qiz) — gʻumbak davriga ega boʻlmagan boʻgʻimoyoklilarning voyaga yetishidan oldingi davri. Kanalar va chala oʻzgarish bilan rivojlanadigan hasharotlar (suvaraklar, chigirtkalar, saratonlar, qandalalar va boshqalar) uchun xos. N. tashqi koʻrinishi bilan voyaga yetgan hayvon (imago)ga oʻxshab ketadi, lekin jinsiy organlari va qanotlari (qanotli hasharotlarda) rivojlanmagan boʻladi. N. bir necha marta poʻst tashlagandan soʻng voyaga yetadi.

## Manbalar
Nimfalar

**Nimfalar** — yunon mifologiyasida toglar, oʻrmonlar, dengizlar, buloklarda yashovchi tabiat maʼbudalari. Zevsning qizlari hisoblanib, Artemida yoki Dionisning hamroxlari deb tasavvur etilgan va koʻpgina mahalliy dinlarda ularga eʼtiqod qilingan. N.ga bagʻishlab gʻorlarga, buloqlarga, dengiz qirgʻoqlariga qurbonliklar keltirilgan. N. haykaltaroshlik va rassomlik sanʼatida takror-takror tasvirlangan.

## Manbalar
Nimfalidlar

**Nimfalidlar** (Mymphalidae) -kunduzgi kapalaklar turkumi. Qanotlari yozilganda 25–80&nbsp;mm, ustki gomoni chiroyli naqshindor. Qurtlarining tanasida pixlari va kutikulyar oʻsimtalari boʻladi. 2 mingga yaqin turi maʼlum. Turlari tropik va subtropik mintaqalarda ayniqsa xilma-xil. Kapalaklari yaxshi uchadi; ayrim turlari migratsiya kiladi. Yosh qurtlari oʻrgimchak toʻriga oʻxshash uchlarida gʻuj boʻlib yashaydi. Oʻtlar, baʼzan daraxtlar bargi bilan oziqlanadi; koʻpchiligi biron oʻsimlik turiga ixtisoslashgan oligofaglar. Gʻumbagi tanasida yaltiroqdogʻlar bor; boshini pastga osiltirib biron narsaga yopishib oladi. Yosh kapalaklik yoki qurtlik davrida qishlaydi. N. orasida sadafdorlar, tasmalilar, shashkalilar, qichitqon oʻt kapalaklari, turli rangli kapalaklar, motamsaro kapalaklar, admiral, gelikonidlar va boshqa koʻpchilikka tanish.

## Manbalar
Nimcha

**Nimcha** — xotin-qizlarning yengsiz va yoqasiz kalta ustki kiyimi; koʻylak ustidan kiyiladi. Bichimi turlicha — oldi ochiq (uchburchak shaklda chuqur oʻyilgan), tugmachali, avra-astarli, baʼzan ikki yonida choʻntaklar qilingan. Avrasi baxmal, parcha, kimxob, shoyi va boshqa matolardan, astari ip matolardan tayyorlanadi; duxobadan yoqali va yoqasiz qilib, baʼzan orasiga yupqa paxta solib qavib paxtali N.lar ham tayyorlanadi. Kashta tikib bezatilgan (zardoʻzi N., iroqi N. va boshqalar) turlari hozirda ham keng tarqalgan. N. qizlarning sepiga kirgan.

## Manbalar
Nimshohi

**Nimshohi**, nimshoyi (fors, nim — yarim) — yarmi ip va yarmi ipak (teng nisbatdagi) iplardan toʻqilgan mato turi; yana q. Shoyi.

## Manbalar
Ninachilar

**Ninachilar** (Odonata) — hasharotlar turkumiga mansub. Gavdasining uzunligi 1,4—120 mm, qanotlari 90 mm gacha yetadi. Fasetkali koʻzlari harakatchan, boshining katta qismini egallaydi. Moʻylovlari kalta, koʻzga zoʻrgʻa koʻrinadi. Qanotlari qalin toʻrlangan. Dorzoventral (orqadan qorin tomonga yoʻnalgan) qanot muskullarining, erkaklarida ikkilamchi qoʻshilish organining boʻlishi bilan boshqa hasharotlardan farq qiladi. 4500 ga yaqin (boshqa maʼlumotlarga koʻra, 3000 dan ortiq) turi bor. Arktika va qurgʻoqchilik hududlaridan tashqari hamma joylarda tarqalgan. Asosan, tropik hududlarda, suv havzalari yaqinida uchraydi. Yirtqich voyaga yetgan N. hasharotlar bilan oziqlanadi. Oʻljasini havoda tutadi. Yirik N. lichinkasi itbaliqlar va baliqlar chavoqlariga hujum qilishi mumkin. Yarim oʻzgarish orqali rivojlanadi. Havoda uruglanadi. Tuxumlarini suv tubiga yoki suvdagi oʻsimliklarga qoʻyadi. Lichinkalari yirtqich, ogʻiz organlari oʻljasini tutuvchi organ — niqobga aylangan. Maxsus tashqi jabralar (dum jabralari) yoki orqa ichak oʻsimtalari (rektal jabralar) yerdamida nafas oladi. 3 ta kenja turkum: teng qanotlilar, har xil qanotlilar, aralash qanotlilarga boʻlinadi. Keyingi turkumga oldingi ikki turkumining ham belgilarini mujassamlashtirgan, tropik hududlarda tarqalgan bitta urugʻ kiradi. Oʻzbekiston hududida N.ning oʻnlab turlari tarqalgan. Togʻli hududlarda Oʻrta Osiyo uchun endemik, yirik N. kordu-legaster; vohalar va togʻ oldi xududlarida shaynli ninachilar koʻp uchraydi. N. qanotli hashoratlar, ularning lichinkasi esa qon soʻruvchi, hasharotlarning suvdagi lichinkalari bilan oziqlanadi. N.ning lichinkalari baliqlar uchun oziq.

## Manbalar
Nimkorlik

**Nimkorlik** (fors- toj. — yarim va ish) — xususiy egalikda boʻlgan yerni ijaraga olib foydalanish shakli. N.da kam yerli yoki ot-ulovi yetishmaydigan dehqon olgan hosilining yarmini berish sharti bilan yerga ekin ekkan. N.da yer egasi dehqonga ot-ulov, urugʻlik bergan, ayrim hollarda uning oilasiga ish vaqtida yashash uchun turar joy ham ajratgan. Xoʻjalik yili tugagach, hosilning yarmini dehqon, qolgan yarmini esa yer egasi uzaro teng boʻlib olgan. N. Oʻrta Osiyoda 20-asrning 20-yillariga qadar mavjud boʻlgan.

1921—29 yillardagi Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda oʻtkazilgan yer-suv islohotlari natijasida N. barham topdi (qarang Oʻrta Osiyoda yer-suv islohoti).

## Manbalar
Nimrang

**Nimrang**, Sherbandi, Anguri kalon — oʻrtacha kechpishar, xoʻraki mahalliy uzum navi. Oʻzbekiston va Tojikistonda kup tarqalgan. Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Qrim, Dogʻiston va boshqa joylarda ham ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha (14—17 sm), sal toʻgarak yoki 5 boʻlakli, kam kertikli, chetlari yuqoriga qayrilgan. Guli bir jinsli (funksional urgʻochi). Uzum boshi yirik (boʻyi 20—22 sm, eni 12— 15 sm) vazni 550—600 g (baʼzan 1 — 1,5&nbsp;kg gacha), keng konussimon yoki choʻziq.

Gʻujumlari yirik, asosan, dumaloq, kungay tomoni qizgʻish, shirin va sal nordon, karsillaydi. Tarkibida 22-25% qand, 5—6% kislota bor. Sentabr boshlarida toʻliq pishadi. Changlovchi nanlar (Pushti Toifi, Parkati, Saperavi va boshqalar) bilan aralash ekib, novdalari uzun kesilib (tupida 300—400 kurtak), yaxshi parvarish qilinsa gektaridan 250—300 s hosil beradi. Uzoq joylarga joʻnatishga, saqlashga chidamli.

## Manbalar
Nineviya

**Nineviya** (Ninua, Ninn) — qad. Ossuriyadagi shahar (hozirgi Iroqdagi Mosul shahri yaqinida). Miloddan avvalgi taxminan 5-ming yillikda asos solingan. Miloddan avvalgi 3-ming yillikdan mixxat hujjatlarida qayd etilgan. Savdo yoʻllari kesishgan yerda joylashgani uchun Old Osiyoning tarixida muhim rol oʻynagan. Miloddan avvalgi 9-asrdan ossuriy shohlari qarorgohi. N.ning yuksalishi va ravnaq topishi, uni Ossuriya davlati va "jahon"ning poytaxtiga aylanishi miloddan avvalgi 8—7-asrlarga oiddir (Sinaxerib va uning vorislari davrida). N.ning shim. qismida Sinaxeribning "jan.-gʻarbiy saroyi" va ichki qismi devorlari harbiy, ov va maishiy saqnalarni aks ettirgan juda koʻplab barelyeflar bilan bezatilgan. Ashshurbanipalning hashamatli "shim. saroyi" joylashgan. Ash-shurbanipal saroyida davlat arxivi va podshox. kutubxonasi boʻlgan. Kutubxonada 20 mingdan ziyod "kitob" — mixxat sopol jadvalchalar boʻlgan. Nineviyaga Alloh Yunus alahissalomni payg‘ambar qilib yuborgan. (miloddan avvalgi 3-ming yillikdan boshlab qayd etilgan) va podshoh Asarxaddon saroyi qurilgan. Miloddan avvalgi 612 yil N. Yangi Bobil podshosi Nabopalasar va Midiya podshosi — Kiaksar tomonidan yer bilan yakson qilingan. Rimliklar N. oʻrnida Claudia Ninus harbiy koloniyasi (manzilgohi)ni barpo etganlar. N. harobalari Kuyunjik shahar harobasida oʻtkazilgan arxeologik qazishmalar natijasida aniqlangan.

## Manbalar
Ninsya-Xuey muxtor rayoni

**Ninsya-xuey muxtor rayoni** - Xitoy tarkibidagi maʼmuriy birlik, mamlakatning shimolida. Maydoni 60,4 ming km². Aholisi 5,38 mln. kishi (1998); 1/3 qismi dungan (xuey)lar. Maʼmuriy va iqtisodiy markazi — Inchuan shahri Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — dehqonchilik. Sholi, bugdoy, tariq, gaolyan, paxta, moyli ekinlar ekiladi. Chorvachilikda, asosan, qoʻy va qoramol boqiladi. Radiotexnika, elektronika, metallurgiya, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Inchuan shahri yaqinidan toshkoʻmir va osh tuzi qazib olinadi. Xuanxe daryosida kema qatnaydi.

## Manbalar
Niobatlar

**Niobatlar** — niobat kislota tuzlari. N. jumlasiga meta — MeNbO3 va orto — Me3Nb04, piro — Me4Nb207 va poliniobatlar Me2OnNb2O5 kiradi. Bu yerda Me — bir valentli kation, p=2n-1,2. 2, 3, 4 valentli metallarning N. i ham maʼlum. Rangi qora, baʼzan sariq, qizgʻish va qoʻngʻir-qora. Ishuriy va ishqoriy-yer metallarning N. i issiqqa chidamli moddalar. Ular yuqori temperaturada suyuklanadi (Mas, NaNbO31417° da, KNbO3 1039° da suyuqlanadi). N.ning tabiiy birikmalari (tarkibida niobiy boʻlgan murakkab minerallar) koʻpincha pegmatitlar va granitlarda dala shpatlari (asosan, albit) bilan birga uchraydi. N. guruhiga ilmenorutil, piroxlor, eshinit kabi minerallar ham kiradi. Ishqoriy metallar va baʼzi metallarning N.i suvda oz eriydi. Koʻpchilik metallarning N.i segnetoelektrik va pyezoelektrik xossalarni namoyon qiladi. Shuning uchun ulardan keramik segnetokondensatorlar va pyezoelektr kuchaytirgichlar tayyorlanadi.

## Manbalar
Niobiy rudalari

**Niobiy rudalari** - tarkibidagi niobiy birikmalari va konsentratsiyasi miqdori sanoatda foydalanish uchun texnik imkoniyat yetarli va iqti-sodiy jixatdan samarali boʻlgan tabi-iy mineral hosilalar. Niobiy rudalari tarkibida muayyan miqdorda tantal boʻladi. Nio-biyning asosiy ruda minerallari: piroxlor, kolumbit, fergusonit, evksenit, loparit. Rudaning genetik ti-piga qarab, shuningdek, tarkibida ftor, sirkoniy, kamyober elementlari, uran, toriy, litiy va boshqa minerallar mavjud. Niobiy rudalari konlari paydo boʻlishiga qarab ishqoriy va subishqoriy jinslar bilan bogʻliq endogen va karbonatitlar hamda kolumbitli granitlardagi chiziqli va maydonli nurash poʻstiga mansub, shuningdek allyuvial, delyuvialallyuvial, koʻl va flyuvial-glyasial sochmali ekzogen konlarga boʻlinadi. Dunyo boʻyicha jami niobiy zaxiralarining 2/3 qismi piroxlorli karbonatit konlariga toʻgʻri keladi. Bulardan eig yiriklari Braziliya, Kanada va boshqa mamlakatlarda. Barcha konlardan ruda ochiq usulda kazib olinadi. Niobiy rudalari tarkibida Nb2O, miqsori oʻrtacha 0,2—0,6%; boy konlarda 1% va eng kup miqdori 4% ga yetadi.

## Manbalar
Niobiy qotishmalari

**Niobiy qotishmalari** - niobiy bilan boshqa elementlarni aralashtirib olinadigan, yuqori (1000° dan yuqori) temperaturaga chidamli materiallar. Vanadiy, sirkoniy, volfram, molibden va grafit bilan legirlab tayyorlangan Niobiy qotishmalari eng si-fatli hisoblanadi (q. Legirlash). Masalan, VN-3 markali qotishma tarkibi: molibden (Mo) — 4,0 — 5,2 %, sirkoniy (Zr) — 0,8 — 2,0%, uglerod (S) — 0,08 — 0,16% va qolgani niobiy. Niobiy qotishmalari vakuum-yoyli, elektron-nurli va plazma pechlarda olinadi. Niobiy qotishmalari bosim ostida yaxshi ishlanadi, payvandlanadi; ulardan pokovkalar, listlar, quvurlar tayyorlanadi. Niobiy qotishmalari motorsozlik, samolyotsozlik va raketasozlikda konstruksion material sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Nisbat

**Nisbat**, ikki son nisbati — birinchi sonni ikkinchisiga boʻlishdan hosil boʻlgan boʻlinma. Kasr sonlarning N.ini butun sonlar N.i bilan almashtirish mumkin. Ikkita bir jinsli miqdor (kesma, burchak, yuz va boshqalar)ning nisbati deb, ularning sonli oʻlchovlari tushuniladi. Ikkita kesma uzunligining nisbati ratsional son boʻlsa, ular oʻlchovdosh, irratsional boʻlsa oʻlchovdosh boʻlmagan kesmalar deyiladi. Bunday tushunchalar yuz, burchak va boshqa uchun ham ta'alluqli.

## Manbalar
Marshall Warren Nirenberg

**Marshall Warren Nirenberg** (1927.10.4, Nyu-York) - amerikalik biokimyogar. AQSH milliy Fanlar akademiyasi (1967) va Amerika sanʼat va fan akademiyasi (1966) aʼzosi. Michigan universiteti (1952—57), Artritlar va moddalar al-mashinuvi kasalliklari instituti (1957— 62) ilmiy xodimi, 1962-yildan Lingov yurak kasalliklari milliy instituti bio-kimyo genetikasi laboratoriya mudiri. Asosiy ishlari genetik kodning mazmunini ochib berishga bagʻishlangan. U poliuridil kislota polifenilalaninni sintez qilish uchun matritsa boʻlib xizmat qilishini isbotlab berdi. Nobel mukofoti laureati (1968, R. Xolli va X. G. Korana bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Nisbiy balandlik

**Nisbiy balandlik** - Yer yuzasidagi ikki nukta orasidagi tik balandlik, u mutlaq balandliklar orasidagi farqqa teng. Mas, tog choʻkqisi bilan yaqin joylashgan vodiy tubi orasidagi tik balandlik yoki daryo ikki qirgʻogʻining birbiridan balandligi.

## Manbalar
Nisbiy namlik

**Nisbiy namlik** - atmosferadagi suv bugʻining haqiqiy portsial bosimini shu temperaturadagi uning maksimal portsial bosimiga nisbatining foizlarda olingan qiymatidir. Mutlaq quruq havoda Nisbiy namlik nolga teng, toʻyingan havoda esa 100% boʻladi. Nisbiy namlik — biror bir havoning mutlaq yoki solishtirma namligining shu temperaturadagi toʻyingan holati uchun mutlaq yoki solishtirma namligiga nisbati deb ham qaralishi mumkin.

## Manbalar
Nisbiy uzilish kuchi

**Nisbiy uzilish kuchi** - oʻsimlik ekinlaridan olinadigan tolaning pishiqligi koʻrsatkichlaridan biri, tolani uzish uchun sarflanadigan oʻrtacha uzilish kuchi (gk yoki N)ning tola chiziqli zichligi (teks)ga nisbati (k. Uzilish kuchi).

## Manbalar
Nisbiy harakat

**Nisbiy harakat** — moddiy nuqtaning shartli ravishda koʻzgʻalmas deb olingan asosiy sanoq sistemaga nisbatan koʻchib borayotgan harakatdagi sanok sistemaga nisbatan harakati. Inersial sanoq sistemaga nisbatan maʼlum tezlanish bilan harakatlanayotgan har qanday sanoq sistemasi noinersial sanok, sistemani tashkil etadi. Agar sanok sistemasi S ilgarilanma harakatda boʻlsa, koriolis tezlanish nolga teng boʻladi; ilgarilanma harakat inersial boʻlsa, koʻchirma tezlanish ham nolga teng boʻladi. Shu sa-babli, Nyutonning ikkinchi konuni mutlaq qoʻzgʻalmas va inersial koordinata sistemalariga nisbatan bir xil yoziladi. Agar qoʻzgʻaluvchan koordinata sistemasi inersial boʻlsa, Nyuton ikkinchi qonunining ifodasida koriolis va koʻchirma inersiya kuchlari boʻladi. Koordinata sistemasi ilgarilanma harakatda boʻlsa, koriolis va inersiya kuchlari boʻlmaydi.

## Manbalar
Nippur

**Nippur** (hozirgi Niffer yoki Nuffar, Iroqdagi Bagʻdod va Basra shaharlari orasida) — qad. Shumer shaharlaridan biri, uning bosh diniy markazi (miloddan avvalgi 3-ming yillik boshi — 2-ming yillik boshlari). Miloddan avvalgi 3-ming yillikda N.da shumerlarning mahalliy maʼbudlari — "togliklar" (Enlil boshchiligida) va Eridu — "dengiz" (Enki boshchiligida) maʼbudlarini birlashtirgan bir sajdagohi (panteon) qurilgan. Miloddan avvalgi 18-asrda N. Bobil tomonidan bosib olingan. Shu munosabat bilan N. diniy markaz sifatidagi rolini Bobilga bergan. Bobilning bosh maʼbudi Marduk, oliy maʼbud Bela nomini olgan Enlil deb eʼtirof etila boshlangan.

N. diniy markaz sifatida Shumer shahar-davlatlari hayotida katta rol oʻynagan. N. kohinlari tan olmagan bironta ham podsho Shumerda tan olinmagan. N. ibodatxonasida kutubxona barpo etilgan boʻlib (miloddan avvalgi 3-ming yillik), unda tarix, geografiya, astronomiya, botanika, zoologiya, filologiya va boshqa fanlarga oid shumeriylarning risolalari ilohiyot, munajjimlik-sehrgarlikka (ularning koʻpchiligi miloddan avvalgi 1-ming yillikda Ashshurnasirpal va Ashshur banipal kutubxonasi olimlari tomonidan qayta koʻchirilgan) oid asarlar bilan birga saqlangan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshida kutubxona Elam istilochisi Kudurmabuk tomonidan yoqib yuborilgan. Miloddan avvalgi 2 - 1-ming yilliklarda N. Bobilning "erkin shahri" sifatida ichki muxtoriyat huquqiga ega boʻlgan. Ahamaniylar davrida (miloddan avvalgi 5-asr) N.da Murashu savdo-sudxoʻrlik uyi mavjud boʻlgan (unda katta arxiv hujjatlari saqlangan). Soʻngra N. kimsasiz shaharga aylanib, sosoniylar davrida nekropol boʻlgan N.da qazishma ishlari 19-asrdan olib boriladi; Enlil (Ekur) ibodatxonasi, maktab, kutubxona (80 xonadan iborat, 80 mingga yaqin mixxat hujjatlari, shundan 23 minggi kutubxonaning eng qad. davriga oid), xususiy uy-joylar va boshqa topilgan.

## Manbalar
Nisbiylik prinsipi

**Nisbiylik prinsipi** – har qanday inersial sanoq sistemalarida bir xil sharoitlarda barcha fizik hodisalar aynan bir xilda sodir boʻlishi haqidagi asosiy qonun. Nyutonning ikkinchi qonuni ham barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil koʻrinishda yoziladi va bir xil mazmunga ega, degan xulosaga kelish mumkin. Bu xulosa Galiley nisbiylik prinsipi deb ataladi. Kuzatishlar natijasida toʻplangan maʼlumotlar, faqat mexanik hodisalar emas, balki har qanday hodisalar va ularni ifodalovchi tabiat qonunlari hamma inersial sanoq sistemalarda bir xilda sodir boʻlishini koʻrsatadi.

1887-yilda A. Maykelson yorugʻlikning boʻshliqsagi tezligi yorugʻlik manbaining harakatidan qatʼi nazar, barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil qiymatga ega ekanligini tajribada isbotladi. Fizikaning asosiy qonunlaridan boʻlgan elektrodinamika qonunlarini ifodalovchi Maksvell tenglamalari ham barcha inersial sanok, sistemalarda bir xil koʻrinishga ega. Maksvell tengla-malari Galiley almashtirishlariga invariant emas ekan. A. Eynshteyn Galiley almashtirishlarini universal harakterga ega emasligini, bunday hollarda fazo bilan vaqt orasida oʻzaro bogʻlanishlar mavjudligini eʼtiborga oluvchi Lorents almashtirishlariagsh foydalanish zarur ekanligini koʻrsatdi. Yorugʻlik nurining boʻshliqdagi tezligi barcha inersial sanok, sistemalarda bir xil qiymatga ega boʻlib, yorugʻlik manbaining harakatiga bogʻliq emasligi va Nisbiylik prinsipi asosida Eynshteyn nisbiylikning maxsus nazariyasini yaratgan.

## Adabiyot
* Eynshteyn A., Sbor. nauch. trudov, t.t. 1—4, M., 1967; Bekjonov R., Eynshteyn va nisbiylik nazariyasi, T., 1978.

## Manbalar
Niso

**Niso** — antik va oʻrta asr shahar xarobasi; kad. Parfiya davlatining poytaxti (miloddan avvalgi 3—milodiy 3-asrlar). Ashxoboddan 18&nbsp;km shim.-gʻarbda joylashgan. N. ikkita tepalik (Yangi Niso, maydoni 18 ga va Eski Niso, maydoni 14 ga)dan iborat. 1946—60 yillarda N.da professor M. Ye. Masson tomonidan arxeologik kazish-malar olib borilgan. Natijada juda boy va xilma-xil arxeologik materiallar topilgan. Ular orasidagi sopolga bitilgan yozuvlardan birida Eski Niso tepaligi qadimda Mixridatkirt deb atalgani maʼlum boʻldi. Yangi Niso tepaligi esa antik davrda Parfiya podsholigining poytaxti boʻlgan. N.dan ibodatxona qoldigʻi, sopol haykalli hashamatli zal, podsho xazinasi va monumental uy-joy qoldiklari ochilgan. Xonalardan biri toʻrtburchakli sanʼat koshonasi boʻlib, u ellinizm anʼanalari asosida qurilgan. Miloddan avvalgi 3— 1 -asrlarga oid bu zaldan Parfiya madaniyatiga oid marmar haykal, fil suyagiga jilo berib ishlangan qadah (riton)lar va boshqa buyumlar topilgan. N.dagi xoʻjalik arxividan Parfiya podsholigining miloddan avvalgi 1-asrga oid iqtisodiy va maʼmuriy tuzumini jahonga maʼlum qiluvchi sopol parchalariga bitilgan 200 ta hujjat, shuningdek, harbiy qurollar va bezak buyumlar, terrakota va metaldan ishlangan mayda haykalchalar, turli jihoz va boshqa topilgan. Oʻrta ayerlarda N. Xurosonning muhim markazi boʻlgan.

## Adabiyot
* Trudi YUTAKE, tom 1-2, 4, 6. Ashxabad, 1949—58;
* Koshelenko G. A., Kultura Parfii, M., 1966;
* Pugachenkova G. A., Iskusstvo Turkmenistana, M., 1967.

## Manbalar
Niso jangi

**Niso jangi** (1221 yil) - Jaloliddin Manguberdining moʻgʻullarga qarshi dastlabki zafarli janglaridan biri. Chingizxon, Muhammad Xorazm shohning farzandlari Urganchdan chekinishganidan darak topgach, Xurosonning shim. chegaralariga moʻgʻullarning kuzatuvchi qoʻshinlarini joylashtirishga farmon bergan. Niso shahrining tevarak-atrofida 700 otlikdan iborat moʻgʻul askari turgan edi. Jaloliddin Qoraqumdan oʻtib 300 otliq askari bilan toʻsatdan moʻgʻullarga shiddat bilan hujum qilgan. Moʻgʻullar sarosimaga tushib qurol-yarogʻ va oziqovqatlarini tashlab qochganlar, ulardan ozginasi qutulib qolgan. Nasaviy bu jangni moʻgʻullar bilan boʻlgan urushdagi musulmonlarning dastlabki gʻalabasi deb ataydi. Niso jangidagi gʻalaba tufayli Jaloliddin va uning safdoshlari horigan otlarini almashtirib, eson-omon Nishopurga yetib olishga muvaffaq boʻlishgan.

## Manbalar
Nisoriy

**Nisoriy** (taxallusi; asl ismsharifi Hasanxoja Podshohoja oʻgʻli) (1516 — Buxoro — 1597) — oʻzbek shoiri, tazkiranavis.

Tanikli shoir va davlat arbobi Xoja (Podshohoja)ning oʻgʻli. Buxoro madrasalarida oʻqigan. Riyoziyot, handasa, tibbiyot, musiqa ilmlarini puxta egallagan, otasidan aruz sirlarini oʻrgangan. Sheʼrlar mashqqilgan. Otasi Balxda shayxulislomlik paytida (1533—43) N. shu shahardagi Kamoliddin Qoʻnoq madrasasida handasa ilmidan dare bergan. Buxoroga qaytgach, 1545—50 yillarda Abdulazizxon, 1550— 66 yilda Miyonkol hokimlari huzurida sadrlik vazifasini bajargan. Soʻng Buxoroda umrining oxirigacha maktabdorlik qilgan, badiiy ijod bilan mashgʻul boʻlgan. "Malik ushshuaro" unvoniga musharraf boʻlgan. N. turkiy va forsiydagi sheʼrlaridan devon tuzgani maʼlum, lekin devon hali topilmagan. Faqat 16-asrda yaratilgan bir kancha asarlar orqali uning bir necha gʻazal, ruboiylari, "Bahoriyot" qasidasi hamda "Muzakkiri ahbob" (1566) tazkirasi yetib kelgan.

"Muzakkiri ahbob" Davlatshoh Samarqandiynmnt "Tazkirat ush-shuaro" va Navoiyning "Majolis unnafois" asarlaridan keyingi uchinchi tazkira deb hisoblanadi va bu asar Makrla, 4 bob va Xotimadan iborat. Makala qismi te-muriylar va shayboniylar hamda bobu-riylardan yetishib chiqqan shoirlarga bagʻishlangan. 4 bobi Movarounnaxr, Xuroson, Sharqiy Turkiston, Turkiya, Ozarbayjon va Hindistonda yashagan shoirlar ijodi haqida. Xotima qismida esa muallifning sheʼr yozgan ota-bobolari va yaqin qarindosh-urugʻlari toʻgʻrisida soʻz yuritilgan. Asarda jami 288 shoir va adib haqida maʼlumot berilgan. Asar adabiyot nazariyasi, xususan, sheʼriyat masalalari haqida, 16-asr Movarounnahr, Xuroson va Hindiston kabi oʻlkalar adabiyoti, madaniyati, tarixi va ijtimoiy tafakkuri haqida maʼlumotlar olishda muhim manba boʻla oladi.

Asarning dunyo qoʻlyozma xazinalarida 14 nusxasi mavjud. Oʻzbek tiliga Ismoil Bekjon tarjima qilgan (1993). Qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. №4282, 1438, 4374, 7760).

## Manbalar
* Muzakkiri ahbob, T., 1993.

## Adabiyot
* Ismoil Bekjon, "Muzakkiri ahbob" tazkirasi va uning muallifi haqida, T., 1993.
* Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yo'nalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. Т.: O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
* Begali Kosimov.
Nistagm

**Nistagm** (yun. nistagmos — mudroq) — koʻz soqqasining beixtiyor ketma-ket (tez-tez va sust) ritmik harakat qilishi. Koʻz soqqasining harakatiga qarab gorizontal, vertikal, diagonal, aralash va aylanma N. farq qilinadi. N. koʻpincha ikki, baʼzan bir koʻzda boʻladi. Sogʻlom kishilar, Mas, koʻz oldidan tez oʻtayotgan narsani kuzatganda tanani tez u yoq bu yoqqa burganda, quloqqa issiq yoki sovuq suv quyganda N. paydo boʻlishi fiziologik holat. Koʻz muskuli falaji, labirintit, isteriya, intoksikatsiya, markaziy nerv sistemasi va miya kasalliklari, shuningdek, tugʻilganidan boshlab xira koʻra-diganlarda patologik N. kuzatiladi. Noqulay sharoitda ishlaydiganlarda (kon ishchilari) koʻproq kasbga aloqa-dor N. paydo boʻlishi mumkin.

Davosi N.ga sabab boʻlgan kasallikni davolashdan iborat. N. kasbga aloqador boʻlsa, bemor boshqa ishga oʻtkaziladi.

## Manbalar
Nisbiy haqiqat

**Nisbiy haqiqat** – borliqni asosan to’g’ri aks ettirsa-da, obraz obyektga uncha mos emasligi bilan ajralib turadigan bilim. Nisbiy haqiqat to’g’ri, biroq noto’liq, taxminiy, vaqt va joyning ma’lum tarixiy shart-sharoitlari bilan cheklangan haqiqatdir.

Nisbiy va mutlaq haqiqat bir-biri bilan chambarchas bog’liq. Nisbiy haqiqatlar bilish taraqqiyoti jarayonida rivojlanib, o’z chegarasi bo’lgan mutlaq haqiqatga yaqinlashadi.

Nisbiy va mutlaq haqiqat dialektikasi bizning bilimimiz atrofimizdagi olamni har tomonlama va aniq qamrab olishga intilib, qarama-qarshiliklarni echib, obyektiv borliqni yanada teranroq va mukammalroq aks ettirishini ko’rsatadi. 

Hozirgi zamon ijtimoiy amaliyotining barcha muammolari ong hodisasi bilan bog’liq. Ongning mohiyati va kelib chiqishi, ongning borliqqa munosabati muammosi falsafaning eng muhim masalalaridan biri bo’lib keldi va shunday bo’lib qolmoqda...

Ong bog’lovchi, boshlang’ich falsafiy tushuncha sifatida barcha ma’naviy va ruhiy shakllarni o’zida birlashtiradi. Ong-voqelikni aks ettirishning insongagina xos usuli- oily shakli, ijtimoiy in’ikosdir. Inikosning mohiyati va  asosiy shakllari… U inson bilan tashqi voqelikning o’zaro ta’siri natijasi, inson munosabatlarini tartibga solish va boshqarishning o’ziga xos shakli, subyektiv reallikdir.

Ong voqelikni aks etgiribgina qolmay, balki uni yaratuvchisi hamdir.

Ong — ijtimoiy — madaniy, tarixiy hodisadir.

Ong insonning amaliy — o’zgartiruvchilik faoliyati asosida vujudga keladi va rivojlanadi. Ong – tafakkur va borliqning birligidir.

Ong o’z mohiyatiga ko’ra murakkab tizim bo’lib, u xayol, xotira, iroda kabi shakllar orqali voqea bo’ladi.

Ong faoliyati bo’lgan xayol voqelikning mohiyatiga ko’ra umumlashgan holda idrok etish hodisasidir.

Xayol tabiati murakkab, serqirra bo’lib, fanda hali yetarlicha o’rganilmagan.

Xayol voqelikdan hamisha oldinda yuradi va uni olg’a etaklaydi. U fazo va vaqtda chegara bilmaydi.

Xayol odam tafakkurida muhim o’rinni egallaydi. Uning turli ko’rinishlari mavjud: tasavvur xayoli, ijodiy xayol, ixtiyoriy va ixtiyorsiz xayol; real va xom (puch) xayol.

Ongimizda in’ikos etilgan narsalar, hodisalar, jarayonlarni mustahkamlash, saqlab qolish va keyinchalik esga tushirishga **xotira** deyiladi. Hozirgi zamon fani axborotlar miyaning muayyan joylariga o’rnashib qolishi xotiraning asosiy sharti ekanini isbotlagan. Insonni o’ylash, fikrlash qobiliyati ham xotiraga kiradi. Inson xotirasiz hech bir faoliyatni amalga oshira olmagan bo’lur edi. Xotira insonning buguni, ertasini bilishida, uning erkin bo’lishida muxim omildir.

## Manbalar
Nitr...

**Nitr…**, NITRO… (yunoncha nitron – tabiiy soda; selitra) – qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; shunday qoʻshma soʻzlarning azotga, azot kislotalari tuzlariga aloqador ekanligini bildiradi (Mas, nitratlar, nitrat kislota, nitrobenzol).

## Manbalar
Nitraminlar

**Nitraminlar**, N-nitroaminlar — molekulasidagi NO2 guruqi organik radikallarga azot atomlari orqali bogʻlangan organik birikmalar. N. birlamchi RNHNO2 va ikkilamchi RR’NNO2boʻlishi mumkin (bu yerda R,R’ — alkil yoki aril radikallari). Aro-matik N., odatda, qattiq moddalar, alifatik N. suyuklik yoki suyuqlanishi qiyin qattiq moddalardir. Birlamchi alifatik N. kislotalar taʼsirida spirt va azot (1)-oksid NO ga aylana-di, ikkilamchisi esa kislotalar taʼsiriga chidamli, ammo konsentrlangan H2SO4 taʼsirida aldegidlar va nitrit kislotagacha parchalanadi. Koʻpchilik birlamchi N. ishqorlar bilan tuz hosil qiladi. Quyi N. nihoyatda portlovchi. N. gerbitsidlar, oʻstiruvchi modda, antiseptik, fiziologik faol modda va portlovchi moddalar sifatida ishlatiladi (Mas, trinitrofenilmetilnitramin — tetril, siklotrimetilentrinitramin — geksogen, siklotetrametilentetranitramin — oktogen).

## Manbalar
Nitratlar

**Nitratlar**, metall nitratlari — nitrat kislota HNO3 tuzlari. Rangsiz kristallar; oddiy sharoitda barqaror. Yuqori temperaturada kislorod ajratib chiqarib parchalanadi. N. parchalanganida tarkibidagi metallning faolligiga qarab turlicha mahsulotlar hosil boʻladi. Mas, ishqoriy va ish-qoriy-yer metallarning N.i parchalanganida nitritlar hosil boʻladi va kislorod ajralib chiqadi; ogʻir metallarning N.i parchalanganida metall oksidi, azot (1U)-oksid va kislorod hosil boʻladi. Ammoniy nitrat NH4NO3, kaliy nitrat KNO3, kalsiy nitrat Ca(NO3)2 *selitralar* deb ataladi. N. nitrat kislotani metallar, oksidlar, gidroksidlar va baʼzi tuzlarga taʼsir etti-rib olinadi. Turli sanoat sohalarida, qishloq xoʻjaligida oʻgʻit sifatida, portlovchi moddalar ishlab chiqarishda, boʻyoqchilikda tezob sifatida qoʻllanadi. N. zaharli. Odam oʻpkasida shish paydo qiladi, koʻngilni behuzur qiladi, yoʻtaltiradi, oʻtkir yurak-tomir yetishmovchiligi va boshqalarga sabab boʻladi.

## Manbalar
Nitratlashtiruvchi bakteriyalar

**Nitratlashtiruvchi bakteriyalar** — ammiak va ammoniy tuzlarini nitrat kislota tuzlari — nitratlarga aylantiruvchi bakteriyalar. Nitratlashtiruvchi bakteriyalar nitratlashuv jarayoniga sabab boʻladi. Ajralib chiqqan energiyani Nitratlashtiruvchi bakteriyalar organik moddalar sintezi uchun ishlatadi. Nitratlashtiruvchi bakteriyalar tuproqda va suv havzalarida yashaydi. Ular ishqoriy yoki neytral muhitli, yaxshi aeratsiyali tuprokdarda rivojlanadi. Shuning uchun nitratlashuv jarayoni yaxshi ishlov berilgan tuproqlarda jadalroq kechadi. Nitratlashtiruvchi bakteriyalar muhitning organik moddalariga juda sezgir av-totrof organizmlarshlr. Rus mikrobiologi S. N. Vinogradskiy 1890-yilda ammiakni nitritgacha oksidlab, hujayra sintezi uchun energiya oluvchi (qarang Xemosintez) va nitritlarni nitratlargacha oksidlovchi Nitratlashtiruvchi bakteriyalarni ajratib olgan.

## Manbalar
Nitratlashuv

**Nitratlashuv** (lotincha: nitrum — azot va facio — bajaraman), nitrifikatsiya — ammoniy tuzlarining mikrobiologik yoʻl bilan nitratlarga aylanish jarayoni. Nitratlar oʻsimliklarning azot bilan oziqlanishidagi asosiy shakldir. Bu jarayon tuproq va suv havzalarida kechadi. Azotning tabiatda doiraviy aylanishi uchun muhim ahamiyatga ega. N.da ammoniylashuv jarayonida boshlangan azotli organik birikmalarning minerallashuvi nihoyasiga yetadi. N. nitratlashtiruvchi bakteriyalar taʼsirida roʻy beradi. N. jarayoni 2 bosqichdan iborat. N. jarayoni faqat suvda eruvchan organik moddalarning boʻlishiga bogʻliq. N. jarayoniga aeratsiya, tuproqning kimyoviy tarkibi va reaksiyasi (muhi-ti), harorati katta taʼsir koʻrsatadi. Nitrifikatorlarning rivojlanishi uchun tuproq, reaksiyasi rN 5—8 boʻlgani maʼqul. Tuproq nami moʻʼtadil (umumiy suv sigʻimining 40—70% i miq-dorida), muhiti yaxshi (neytral yoki kuchsiz ishqoriy), temperaturasi 28 — 30° boʻlib, shoʻrlanmagan boʻladi. N. jarayoni shunday tez kechadiki, hatto tuproqdagi minerallashgan azotning asosiy qismi nitrat shaklida qoladi. Bunda nitrat kislota oʻsimlikni faqat azot bilan taʼminlab qolmasdan, balki qi-yin eriydigan mineral tuzlar (kalsiy fosfat)ni oson eriydigan holatga oʻtkazishga va oʻzlashtiruvchanligini oshirishga katta taʼsir qiladi. Lekin nitratlar oʻzining yaxshi eruvchanligi tufayli tuproqning pastki qatlamlariga tushib va yuvilib ketadi. Yetarli aeratsiya boʻlmaganda ular yana denitratlashtiruvchi bakteriyalar yordamida molekulyar azotgacha qaytarilishi mumkin, bu esa tuproq, azotining sezilarli darajada yoʻqolishiga olib keladi (qarang Denitrifikatsiya). Jadal N.da azot yoʻqolishini kamaytirish uchun tup-roqqa organik oʻgʻitlar solish kerak.

## Manbalar
Nitratli oʻgʻitlar

**Nitratli oʻgʻitlar** - tarkibida nitrat shaklidagi azoti bor oʻgʻitlar (qarang Azotli oʻgʻitlar).

## Manbalar
Nitridlar

**Nitridlar** — azotning elektr musbat elementlar, asosan, metallar bilan hosil qilgan birikmalari. Koʻpincha N. deganda tarkibida azot va biror metall boʻlgan birikmalar tushuniladi. N. tuzilishi va xossasiga koʻra 3 guruhga boʻlinadi: ion bogʻli, kovalent bogli va metall bogʻli N. (yoki metallsimon N.). Ishqoriy va ishkrriy-yer metallarning nitridlari, Mas, K3N, CaN2, mis va rux nitridlari ion bogʻli N.ga kiradi. V, Al, Si, Ga, Ge kabi elementlarning nitridlari (BN. A1N, SiN4, GaN, GeN4) kovalent bogli N.ga kiradi. Bular kimyoviy taʼsirlarga chidamli, qiyin suyuqlanadigan va termik barkaror moddalardir. Metall bogʻli N. azotning baʼzi elementlar bilan birikishidan hosil boʻladi. Masalan, TiN, Cr2N, TaN, Ta2N va hokazo. W2N, Ti3N, Mn4N oʻta qattiq, moʻrt, qiyin suyuklanadigan birikmalar. N. tex-nikaning turli sohalarida, jumladan, yarimoʻtkazgichlar ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Nitrillar

**Nitrillar** — organik radikallar bilan bogʻlangan bitta yoki bir necha sian guruhi —C=N ni saqlovchi organik birikmalar. N. izonitrillar + R — N = S izomerlaridir. N. nomi, odatda, karbon kislotalarining nomidan keltirib chiqariladi, bunga misol qilib atsetonitril CH3CN ni sirka kislota nitrili, adipodinitril NC(CH2)4CN ni adipin kislota di-nitrili deb atalishini koʻrsatish mumkin. N.ni sianid kislota hosilalari sifatida ham qaraladi (SN2= CHCH2CN — allilsianid va hokazo).

N. — rangsiz suyuqlik yoki qattiq moddalardir. Suvda oz, koʻpgina organik erituvchilarda yaxshi eriydi, elektrofillar va nukleofillar bilan taʼsirlashadi, metallar tuzlari bilan kom-plekslar hosil qiladi, aproton muhitda galogenvodorodlar bilan ham taʼsirlashadi, spirtlar va tiollar bilan imidoefirlar yoki tiomidatlar tuzlarini beradi. Karbon kislotalar bilan qizdirilgan N. imidlarga aylana-di, ammiak bilan yoki birlamchi yoki ik-kilamchi aminlar bilan amidinlar beradi, gidroksilamin amidoksim, gidrazon esa amidazon hosil qiladi. N. magniyorganik birikmalar bilan birikib, magniy almashgan ketiminlarga, ular esa gidrolizlanib (kislotali muhitda) ketonlarga aylanadi. N. fos-forning galogenli birikmalari bilan fosfazobirikmalar (iminofosforanlar) beradi. Ritter reaksiyasi orqali N.ga olefinlar yoki ularning funksional hosilalarini taʼsir ettirish yoʻli bilan amidlar olish mumkin. N.dan tetrazollar, piridin xreilalari, tri-azinlar, iminonitrillar, zanjirli ketonlar, aminobirikmalar, aldegid va boshqa birikmalar olinadi.

N. amidlarni degidratlash, sianid kislota tuzlarini alkillash, uglevodorodlarni ammonoliz qilish, spirtlarga ammiak taʼsir ettirish yoki boshqa yoʻllar bilan olinadi.

N. eritmalar, radikal-zanjir reaksiyalar initsiatorlari sifatida, sunʼiy tolalar olishda xom ashyo, plastifikatorlar, dori-darmon va pestitsidlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Nitritlar

**Nitritlar** — nitrit kislota tuzlari. Ishqoriy metallar va ammoniy N.i koʻproq, ishqoriy-yer metallar, qoʻrgoshin va kumush N.i nisbatan kam-roq ishlatiladi. Kaliy, natriy, bariy N.i suvda yaxshi eriydi, kumush, simob, mis N.i esa oz eriydi. N.ning aksariyati spirt, efir va boshqa organik erituvchilarda juda oz eriydigan termik bekaror birikmalar. Faqat ish-qoriy metallarning N.i parchalanmay suyuklanadi, qolganlari 25—300° da parchalanadi. N.ning ajralish jarayoni murakkab boʻlib, parallel va ket-ma-ket reaksiyalarni oʻz ichiga oladi. Asosiy gazsimon ajralish mahsulotlari — NO, NO2, N2 va O2, qattiq moddalar sifatida metall oksidi yoki elementar metall boʻladi. Neytral muhitda N. azot (N)-oksid NO gacha kay-tariladi, kislotali muhitda esa nit-ratlargacha oksidlanadi. Organik galo-genidlar bilan reaksiyaga kirishib organik N. RONO qamda nitrobi-rikmalar hosil qiladi. Sanoatda nit-rozo gazini (NO+NO2 aralashmasi) ishqoriy metallar karbonatlari yoki gidroksidlari eritmalariga yuttirish (absorbsiyalash) yoʻli bilan olinadi. Boshqa metallarning N.i NaNO2 ga metallarning tuzlarini taʼsir ettirib almashinish reaksiyasi yordamida yoki shu metallar nitratlarini qaytarish yoʻli bilan olinadi. Azo boʻyagichlar sintezida, kaprolaktam ishlab chiqarishda, oziq-ovqat konservantlari oʻrnida, rezina ishlab chiqarishda, toʻqimachilik va metallni qay-ta ishlash sanoatida oksidlovchi va kaytaruvchi, amilnitrit C5HnONO va boshqa tibbiyotda qon tomirni kengaytiruvchi modda sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Nitroammofoska

**Nitroammofoska** - tarkibida azot, fosfor, kaliy boʻlgan murakkab donador oʻgʻit. Unda suvda eruvchan shakldagi 12—18% N, 18—20% dan R2O5 va K2O bor. N.ni nitrat va fosfor kislotalarini ammiak yordamida neytrallab yoki apatitni nitrat kislota bilan parchalab va eritmani kaliy xlorid bilan aralashtirib olinadi. K,.x. ekinlarining ehtiyojiga qarab N:P:K nisbati oʻzgarishi mumkin. N. istiqbolli konsentrlangan oʻgʻitdir. Barcha tuproq tiplarida asosiy, ekish oldidan va oziqlantirish oʻgʻiti sifatida turli qishloq xoʻjaligi ekinlariga qoʻllanadi. N. bitum shimdirilgan qogʻoz qoplarga solinib, quruq binolarda saqlanadi.

## Manbalar
Nitroanilinlar

**Nitroanilinlar** - organik birikmalar. Mol.m. 138,12; sariqrangli kristall moddalar. Issik, suvda, etanolda, dietilefirda, benzol, atseton, xloroformda yaxshi eriydi. Aromatik aminlar va nitrobirikmalarning xos-salarini namoyon qiladi. Kuchli anorganik kislotalar bilan tuzlar beradi. 2- va 3- N. ishqorlar bilan birga qizdirilganda tarkibidagi NH2 guruhi NH, koʻrinishida ajralib chiqib, tegishli nitrofenollarga aylanadi. Nit-rolanganda di- va polinitroanilinlar hosil boʻladi. Bulardan 2,4- dinit-roanilin (mol.m. 183,12, suyuqlanish temperaturasi 187—188°, zichligi 1,615 g/sm3) va 2, 4, 6- trinitroanilin (mol.m. 229,12, suyuqlanish temperaturasi 188—189°, zichligi 1,762 g/sm3) ahamiyatli hisoblanadi. Mononitroanilinlar (azoaminlar) — och va toʻq sariq, qizil rangli boʻyagichlar olishda, oqartiruvchi modda, pigment va korroziya ingibitori sifatida qoʻllanadi. 2, 4-dinitroanilin dis-pers azoboʻyagichlar, pigmentlar ishlab chiqarishda, organik sintezda va boshqalarda ishlatiladi. N. zaharli. Koʻz shilliq pardasi va te-riga kuchli taʼsir qiladi, terida pig-mentlanish va ekzemaga olib keladi, yurak-tomir va markaziy nerv siste-masiga, jigar faoliyatiga salbiy taʼsir qiladi, qondagi gemoglobinni metgemoglobinga aylantiradi.

## Manbalar
Nisbatdor masjidi

**Nisbatdor masjidi** – Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1901). Abduqodir Boqiyev boshchiligida qurilgan. Aka-uka Zayniddin va Shamsiddin Gʻafurovlar (gʻisht teruvchi), usta Saʼdulla (ganchkor), usta Mahmud (naqqosh)lar qatnashgan. Eski masjid oʻrnida pishiq gʻishtdan qurilgan xonaqoh va unga jan. tomondan tutashgan keng ayvondan iborat. Ayvon qarshisida uncha baland boʻlmagan qirrali minora joylashgan. Nisbatdor masjidi baland supa ustiga qurilgan. Xonaqoqning sharqiy tarzi 3 ravoqli, oʻrta qismidagisining 2 yoni guldastali. Ravoqlarning har birida eshik, tepasida tobadoni bor. Tobadoni ganchkori panjarali, girih naqshlar qirma uslubida ishlangan. Ayvoni oʻziga xos, 2 eshikli, shipi nozik ganchkori bezakda qizil va koʻk boʻyoqlar bilan pardozlangan. Gʻarbiy ayvon devoridagi mehrob va uning yon tomonlaridagi namoyonlar hashamdor koʻrinishda, mehrob tokchasida muqarnasning iroqi uslubi qoʻllangan. Ayvon oʻrtasidagi ustun boshasi madohil naqshli, tanasiga egri-bugri yoʻlli naqshlar ishlangan. Xonakoh bezagi sodda, mehrob bezagida oʻyma naqshlar saqlangan. Ayvondagi oʻymakori eshikka ishlangan nakshlar orasida bino qurilgan sana yozilgan. Nisbatdor masjidi xalq ustalari tomonidan ijodiy hamkorlikda yaratilgan noyob meʼmoriy yodgorlik hisoblanadi.

## Adabiyot
* Zohidov P., Samarqandskaya shkola zodchix XIX – nachalo XX veka, T., 1965.

## Manbalar
Nitrobenzol

**Nitrobenzol**, C6H5NO2 - sargʻish-yashil moysimon suyuklik, achchiq bodom hidi keladi. Mol.m. 123,11. Suyuqlanish temperaturasi 5,85°, qaynash temperaturasi 211°, zichligi 1,2037 g/sm3. Kimyoviy xossalariga koʻra, aromatik nitrobi-rikmalarning yaqqol vakili. Suvda oz eriydi, dietil efir, benzol bilan har qanday nisbatda aralashadi, boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Sanoatda N. benzolni konsentrlangan HNO3 va H2SO4 aralashmasi bilan uzluksiz nitrolash yoʻli bilan olinadi. Anilin, tarkibida azot tutgan aromatik birikmalar (Mas, benzidin, xinolin, azobenzol) ishlab chiqarishda xom ashyo, sellyuloza efirlari uchun erituvchi, organik buyagichlar va boshqa olishda boshlangʻich mahsulot sifatida qoʻllanadi. N. zaharli. Teri orkali shimiladi, markaziy nerv sis-temasiga kuchli taʼsir qiladi, moddalar almashinuvini izdan chiqaradi, qondagi gemoglobinni oksidlab, metgemoglobinga aylantiradi.

## Manbalar
Nitrobirikmalar

**Nitrobirikmalar** (S-nitrobi-rikmalar) — molekulasida uglerod ato-mi bilan toʻgʻridan-toʻfi bogʻlangan bitta yeki bir necha nitroguruh (NO2) saklovchi organik moddalar. Azotli va kislorodli nitrobirikmalar ham mavjud. Oddiy nitroalkanlar rangsiz suyuqliklar, aromatik N. esa och-sariqrangli, qaynash temperaturasi yuqori boʻlgan su-yuqliklar yoki qattiq moddalardir. Ular oʻziga xos hidga ega, suvda eriydi, bugʻ bilan haydaladi.

Nitroguruh kuchli elektronakseptor xususiyatga ega boʻlib, manfiy zaryadni delokallaydi. Aromatik birikmalarda induksion va mezomer effekti tu-fayli elektron zichlikning tarqalishiga taʼsir etadi. Bunda orto- va para-holatlarda lokallangan musbat zaryadning maʼlum bir qismini yadro oʻziga oladi. Organik birikmalarga nitroguruh kiritilganda ularning nukleofil reagentlarga nisbatan reaksion xususiyati oshadi, elektrofil reagentlar bilan reaksiyasini esa kiyinlashtiradi. Bu N.ni organik sintezda keng qoʻllash-ga, reaksiyalarni boshqarishga va kerakli yoʻnalishda davom ettirishga imkon beradi. N.dan tegishli tuzlar, alkillash mahsulotlari, karbonil birikmalari, gidroksam kislotalari, organik kislotalar, gidroksilamin, olefinlar, nitrenlar, aminobirik-malar, efirlar, nitrol kislotalari va boshqa olinadi. Polinitrobirikmalar portlovchi moddalar tayyorlashda, raketa yonilg'isi komponenti sifatida erituvchilar, biologik faol birikmalar, neftni deparafinlashda, insektitsid va gerbitsidlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Manbalar