Ekotizim

**Ekotizim** (yoki ekologik tizim) — barcha organizmlar va ular oʻzaro taʼsir qiladigan muhitdan iborat. Ushbu biotik va abiotik komponentlar oziq moddalar aylanishlari hamda energiya oqimlari orqali bir-biriga bogʻlangan. Energiya fotosintez orqali tizimga kiradi va oʻsimlik toʻqimalariga kiritiladi. Hayvonlar va oʻsimliklar bir-biri bilan oziqlanib, materiya va energiyaning tizim boʻylab harakatlanishida muhim rol oʻynaydi. Ular, shuningdek, mavjud oʻsimlik va mikrobial biomassa miqdoriga taʼsir qiladi. Oʻlik organik moddalarni parchalash orqali parchalanuvchilar uglerodni atmosferaga qaytarib yuboradi va oʻlik biomassada saqlanadigan ozuqa moddalarini oʻsimliklar hamda mikroblar tomonidan osonlikcha qayta ishlash mumkin boʻlgan shaklga aylantirish orqali ozuqa moddalarining aylanishini osonlashtiradi.

Ekotizimlar tashqi va ichki omillar bilan boshqariladi. Iqlim, tuproq va topografiyani tashkil etuvchi asosiy material kabi tashqi omillar ekotizimning umumiy tuzilishini boshqaradi, lekin ekotizimning oʻzi taʼsir qilmaydi. Ichki omillar, masalan, parchalanish, ildiz raqobati, soyalanish, buzilish, ketma-ketlik va mavjud turlar bilan boshqariladi. Resurs kiritishlari odatda tashqi jarayonlar tomonidan boshqarilsada, ekotizimda bu resurslarning mavjudligi ichki omillar bilan boshqariladi.

Ekotizimlar dinamik obyektlardir — ular davriy buzilishlarga duchor boʻladilar va har doim oʻtmishdagi buzilishlardan keyin tiklanish jarayoni amalga oshadi. Ekotizimning muvozanat holatiga yaqin boʻlish tendensiyasi, bu buzilishlarga qaramay, uning qarshiligi deb ataladi. Tizimning oʻzgarishlarni boshdan kechirayotganda bir xil funksiyani, tuzilishni, oʻziga xosligini va qayta aloqalarini saqlab qolish uchun buzilishlarni qabul qilish va qayta tashkil etish qobiliyati uning ekologik chidamliligi deb ataladi. Ekotizimlarni turli yondashuvlar orqali oʻrganish mumkin — nazariy tadqiqotlar, muayyan ekotizimlarni uzoq vaqt davomida kuzatadigan tadqiqotlar, ular qanday ishlashini tushuntirish uchun ekotizimlar oʻrtasidagi farqlarni koʻrib chiqadigan va toʻgʻridan-toʻgʻri manipulyatsiya eksperimentlari.

Ekotizimlar odamlar bogʻliq boʻlgan turli xil tovarlar va xizmatlarni taqdim etadi. Ekotizim tovarlariga suv, oziq-ovqat, yoqilgʻi, qurilish materiallari va dorivor oʻsimliklar kabi ekotizim jarayonlarining „moddiy mahsulotlari“ kiradi. Boshqa tomondan, ekotizim xizmatlari odatda „qiymatli narsalarning holati yoki joylashuvini yaxshilash“dir. Bularga gidrologik sikllarni saqlash, havo va suvni tozalash, atmosferada kislorodni saqlash, ekinlarni changlatish va hatto goʻzallik, ilhom va tadqiqot imkoniyatlari kabi narsalar kiradi. Koʻpgina ekotizimlar inson taʼsirida, masalan, tuproq yoʻqolishi, havo va suvning ifloslanishi, yashash joylarining boʻlinishi, suvni oʻzgartirish, yongʻinni oʻchirish natijasida buziladi. Ushbu tahdidlar ekotizimning keskin oʻzgarishiga yoki biotik jarayonlarning bosqichma-bosqich buzilishiga va ekotizimning abiotik sharoitlarining buzilishiga olib kelishi mumkin. Dastlabki ekotizim oʻzining belgilovchi xususiyatlarini yoʻqotgandan soʻng, u „qulab tushgan“ hisoblanadi. Ekotizimni tiklash barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishga hissa qoʻshishi mumkin.

## Taʼrif
*Ekotizim* (yoki ekologik tizim) barcha organizmlar va ular oʻzaro aloqada boʻlgan abiotik muhitdan iborat.  Biotik va abiotik komponentlar oziq moddalar aylanishlari va energiya oqimlari orqali bir-biriga bogʻlangan.

### Terminning kelib chiqishi va rivojlanishi
"Ekotizim" atamasi birinchi marta 1935-yilda ingliz ekologi Artur Tanslining maqolasida ishlatilgan. Tansli kontsepsiyani organizmlar va ularning atrof-muhit oʻrtasida materiallar oʻtkazish muhimligiga eʼtibor qaratish uchun ishlab chiqdi. Keyinchalik u bu atamani yanada takomillashtirib, uni „Butun tizim, … shu jumladan, nafaqat organizm-kompleks, balki biz atrof-muhit deb ataydigan narsani tashkil etuvchi fizik omillarning butun majmuasi“ deb taʼriflagan. Tansli ekotizimlarni shunchaki tabiiy birliklar sifatida emas, balki „aqliy izolyatsiya“ sifatida koʻrgan. Keyinchalik Tansli „ekotop“ atamasi yordamida ekotizimlarning fazoviy darajasini aniqladi.

Tanslining zamondoshi boʻlgan limnolog G. Evelin Xatchinson Charlz Eltonning trofik ekologiya haqidagi gʻoyalarini rus geokimyogari Vladimir Vernadskiy gʻoyalari bilan birlashtirdi. Bu, oʻz navbatida, suv oʻtlari bilan oziqlanadigan hayvonlarning turlarini cheklaydi. Raymond Lindeman koʻl orqali energiya oqimi ekotizimning asosiy harakatlantiruvchisi ekanligini koʻrsatish uchun bu gʻoyalarni davom ettirdi. Xatchinsonning shogirdlari, aka-uka Xovard T. Odum va Eugene P. Odum, ekotizimlarni oʻrganishda „tizimli yondashuv“ni yanada rivojlantirdi. Bu ularga energiya va materiallar oqimini ekologik tizimlar orqali oʻrganish imkonini berdi.

## Manbalar