open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maryam Yoqubova (oʻqituvchi)

**Maryam Yoqubova** (1931-yil 12-may, Urganch, Oʻzbekiston SSR) – oʻzbek oʻqituvchisi.

Maryam Yoqubova 1931-yil 12-mayda Urganch shahrida tugʻilgan. 1938—1948-yillarda Urganchdagi 1-oʻrta maktabda tahsil olgan. 1948—1952-yillarda Xorazm davlat pedagogika institutini matematika, fizika oʻqituvchisi mutaxassisligi boʻyicha imtiyozli diplom bilan tugatib, oʻz shahridagi 1-maktabga ishlash uchun qaytib keldi. Bu maktabda 1958-yilgacha matematika-fizika oʻqituvchisi boʻlib ishlay boshlagan. 1958-yilda Urganch shahar xalq taʼlimi boʻlimi mudiri etib tayinlandi va bu lavozimda 1962-yiilgacha ishlagan. 1962—1992-yillarda Urganch shahar 94-sonli sogʻlomlashtirish internat maktabining direktori boʻlib ishlagan. Maryam Yoqubova direktorlik qilgan internat maktab respublikadagi namunaviy ta’lim-tarbiya maskanlaridan biriga aylandi.

Maryam Yoqubova oʻz faoliyati davomida xalq taʼlimi sohasidagi xizmatlari uchun koʻplab mukofotlarga sazovor boʻlgan. 1958-yilda Oʻzbekiston Xalq taʼlimi aʼlochisi, 1959-yilda Oʻzbekiston xalq maorifi aʼlochisi, 1960-yilda Hurmat belgisi ordeni, 1966-yilda esa Lenin ordeni bilan taqdirlangan. 1970-yilda Maryam Yoqubova yubiley medal, 1978-yilda Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi unvoniga sazovor boʻlgan. 1986-yilda SSSR xalq oʻqituvchisi unvoni, 1991-yilda „Oʻzbekiston Mustaqilligi“ esdalik nishoni, 2016-yilda esa „Oʻzbekiston Mustaqilligining 25 yilligi“ esdalik nishoni bilan taqdirlangan. Yana taʼlimdagi yutuqlari uchun Maryam Yoqubova Oʻzbekiston SSR Prezidiumi ordeni va boshqa ordenlar bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Husayn Soʻfi

**Husayn Soʻfi** (1372-yilda vafot etgan, Urganch) — 1359—1372-yillarda Xorazm hukmdori. Muʼiniddin Natanziyning maʼlumotlariga koʻra, qoʻngʻirot qabilasidan boʻlgan Oltin Oʻrda amiri Nangudayning oʻgʻli.

## Kelib chiqishi
Boʻriboy Ahmedovga koʻra, Nanguday Oʻzbekxonning beklarbegisi Qutlugʻ Temur xonadoniga mansub boʻlgan. XIV asrning birinchi yarmida Xorazmning rivojlanishida hukmdor Qutlugʻ Temur va uning rafiqasi Toʻrabekxonim alohida rol oʻynagan. Qutlugʻ Temur Xorazmni Oʻzbekxon qoʻl ostida boshqargan va Qutlugʻ Temur vafotidan keyin uning oʻrnini Nanguday egallagan, Nanguday 1361-yilda Saroyda Keldibek tomonidan oʻldirilgan. Qoʻngʻirot soʻfilar sulolasining asoschisi Husayn Soʻfi Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonning qizi Shakarxonimga uylangan. 

## Xorazm mustaqilligi uchun kurash
1359-yilda Xorazm Oltin Oʻrda xonligi boshqaruv tizimidan mustaqil boʻladi. Husayn Soʻfi Oltin Oʻrdadan mustaqillikka erishgan Xorazm hukmdorlarining qoʻngʻirot soʻfilari sulolasining asoschisi hisoblanadi. Soʻfi soʻzi tasavvufchi – musulmonlarning maʼlum bir diniy mazhabiga ergashuvchi degan maʼnoni anglatadi.

Husayn Soʻfining Yusuf Soʻfi, Oq Soʻfi degan ikki ukasi boʻlgan. Oq Soʻfi ham Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonning qiziga uylangan.

## Qoʻngʻirot soʻfilarining tangalari
Husayn Soʻfi dinorlar zarb ettirgan. Oltin Oʻrda xonlarining unvonlari va ismlari oʻrniga XIII asr 80-yillarda Xorazm kumush tangalarida eʼtiqod timsoli boʻlgan islomiy iboralar qoʻllangan: „Kuch yagona, qodir Allohnikidir“, „Allohdan oʻzga iloh yoʻq, Muhammad Allohning elchisidir“. Tanga segmentlarida toʻrtta xalifaning ismlari bor boʻlgan. Shu tangada yana Xorazmda zarb qilingan degan yozuv ham boʻlgan.

## Amir Temur bilan jang
1365-yilda Husayn Soʻfi oʻsha paytda Chigʻatoy ulusi tarkibida boʻlgan Xiva va janubiy Xorazmni egallaydi. Keyinchalik bu yerlar uchun Amir Temur bilan oʻrtasida nizo kelib chiqadi. Qoʻngʻirot soʻfilari sulolasi 1372—1388-yillarda Amir Temurga qarshi mustaqillik uchun kurash olib borishgan. 1372-yilda Urganchni Amir Temur qamal qilgan paytda Husayn Soʻfi vafot etadi va ehtimol, Toʻrabekxonim maqbarasiga dafn etilgan. Amir Temur uning ukasi Yusuf Soʻfini Xorazmga hokim etib tayinlaydi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Б. А. Ахмедов. Государство кочевых узбеков. Москва, "Наука", 1965
Yusuf Soʻfi

**Yusuf Soʻfi** (1380-yilda vafot etgan, Urganch) – Qoʻngʻirot soʻfilari sulolasidan boʻlgan Xorazm hukmdori (1375—1380).

## Kelib chiqishi
Yusf Soʻfi turkiylashgan qoʻngʻirot qabilasidan boʻlib, Husayn Soʻfi asos solgan Xorazmda hukmronlik qilgan soʻfilar sulolasining vakili boʻlib, sulola vakillari 1370-yil boshidan 1388-yilgacha Amir Temurga qarshi mustaqillik uchun kurashgan. Amir Temur Yusuf Soʻfini sulh shartnomasini tuzishga taklif qilib, sulhni qarindoshlik rishtalari bilan mustahkamlagan. Amir Temur taklifi bilan Yusuf Soʻfi akasi Oq Soʻfining Xonzoda begim nomi bilan mashhur boʻlgan qizi Sevinbekani (malikani onasi Shakarbeka Oʻzbekxonning qizi boʻlgan) Temurning oʻgʻli Jahongir Mirzoga turmushga beradi.

## Amir Temur bilan kurashi
Urusxon bilan urush olib borayotgan Amir Temurning yoʻqligidan foydalanib, 1375—1376-yillarda Yusuf Soʻfi Kat va Xiva shaharlarini egallaydi. Temurning xabarchisi va elchisini qamoqqa oladi. Tuybugʻa qoʻmondonligi ostidagi xorazm qoʻshinlari Buxoro atrofida bosqinlar uyushtiradilar. 1376—1377-yillarda Amir Temur Moʻgʻuliston xoni Qamaraddinga qarshi yurish qilib, Yusuf Soʻfidan yurishda qatnashishni talab qiladi, ammo bu talab bajarilmaydi va Xorazm qoʻshinlari Buxoro va Samarqand chekkalariga bosqinlarni kuchaytiradilar.

## Oʻlimi
1379—1380-yillarda Amir Temur nihoyat Yusuf Soʻfiga qarshi yurish qilib, Urganchni qamal qildi. Qamal paytida Yusuf Soʻfining Ming Soʻfi bilan orasidagi nizo avj oladi. Yusuf Soʻfi Ming Soʻfi tomonidan hokimiyatdan agʻdarilib, oʻldiriladi. Keyinroq esa uning tarafdorlari amir Xoʻjalak boshchiligidagi Amir Temurga shahar darvozasini ochib beradilar. Amir Temur oʻzi bilan Xorazm hunarmandlari, olimlarini Samarqand va Keshga olib ketadi. Biroq Amir Temur qoʻngʻirot soʻfilari sulolasini yoʻq qilmaydi va hokimiyat tepasiga Sulaymon Soʻfi keladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Б.А. Ахмедов. Государство кочевых узбеков. Москва, «Наука», 1965
Xiva inqilobi

**Xiva inqilobi** ― 1917-1924 yillarda Xiva xonligida amalga oshirilgan kommunistik inqilob boʻlib, Xivada xonlikning tugatilishiga, Xorazm Xalq Sovet Respublikasining barpo etilishiga olib keldi. Keyinchalik milliy ajralib chiqish yoʻli bilan respublikaning SSSR tarkibiga qoʻshilishi va 1924-yilda Oʻzbekiston SSR va Turkmaniston SSRning tashkil etilishi bilan yakunlangan.

## 1917–1920-yillarda Xiva xonligi

### Xiva, Rossiya Muvaqqat hukumati va Oktyabr inqilobi (1917-yillar)
1910—1918-yillarda xonlikni Asfandiyorxon boshqargan. 1917-yil fevral inqilobi davrida Nikolay II taxtdan voz kechishi va Rossiyada Muvaqqat hukumatning hokimiyatga kelganidan soʻng xonllikda liberal islohotlar oʻtkazishga bir qancha urunishlar boʻlib oʻtdi. Biroq ushbu urinishlar Asfandiyorxonning konservativ qarashlari tufayli barbod boʻldi. Xonlikda noroziliklar kuchaya boshlaydi, ayniqsa Rossiya Oktyabr inqilobida bolsheviklar tomonidan Xivada progressiv dekretlar nashr etilganidan soʻng yanada kuchaydi. Xiva xonligi mustaqilligini Muvaqqat hukumat, Oktyabr inqilobi va Muvaqqat hukumat tugatilgandan soʻng RSFSR tan oldi.

### Xivadagi davlat toʻntarishi (1918)
Asfandiyorxon siyosatidan norozilik 1918-yilga kelib ancha kuchaydi va 1918-yil bahorida turkman-yomudlar boshligʻi Junaidxon harbiy davlat toʻntarishi uyushtirdi, Asfandiyorxonni agʻdarib, Xivada hokimiyatni deyarli qarshiliksiz qoʻlga kiritdi. Asfandiyorxon akasi Said Abdullaxon xon etib tayinlandi (1918—1920).

### 1918–1920-yillarda Xiva xonligi
Junaidxon diktaturasi va uning agressiv tashqi siyosati xonlikda bir qator magʻlubiyatlarga olib keldi, bu xonlikdagi qarama-qarshilikni yanada kuchaytirdi. 1918-yilda Xivadan tashqarida Xorazm Kompartiyasi tuzildi. Bu 600 nafar aʼzoga ega kichkina partiya edi, biroq keyinchalik partiya (RSFSR yordami bilan) Xivada monarxiyani agʻdargan katta kuchga aylandi. Ushbu davrda Bobooxun Salimov "Yosh xivaliklar" harakatining faollaridan biri edi.

## 1920–1924-yillarda Xiva

### Xiva xonligining tugatilishi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi (1920)
Xiva xonligida ichki qarama-qarshiliklar kuchayib, 1919-yil noyabrda Xiva xonligida kommunistlar boshchiligidagi qoʻzgʻolon boshlandi. Biroq, isyonchilarning harbiy kuchi xonlik qoʻshinlarini yengish uchun yetarli emas edi. Qoʻzgʻolonchilarga yordam berish uchun Rossiyadan Qizil Armiya qoʻshinlari yuborildi. 1920-yil fevral oyining boshlarida Junaidxon qoʻshini magʻlubiyatga uchray boshladi. 2-fevralda Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, 1920-yil 26-aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi RSFSR tarkibiga kirganligi eʼlon qilindi.

### Xivadagi inqilob natijalari
Inqilob natijasida Xivada monarxiya agʻdarildi (1920), respublika eʼlon qilindi, keyinchalik SSSR tarkibiga kirdi.

## Adabiyotlar

* Qoraqalpoq Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tarixining ocherklari, II jild (1917–1963). Toshkent, 1964-yil, 68-bet.
* Kuzmin S. 2018-yil. 20-asrning birinchi yarmida Ichki Osiyo mamlakatlarida monarxiyalarni yoʻq qilish mexanizmlari. //Sharqda din va jamiyat. 2-son, 188–45-betlar.

## Manbalar
Yusif Ziyo Tolibzoda

**Yusif Oxund Mustafo oʻgʻli Tolibzoda** yoki **Yusif Tolibzoda Tbilisi** (, 1877-yil 11-oktyabr, Tbilisi – 1923-yil 18-may, Xorazm) – oʻqituvchi, siyosatchi, dramaturg, harbiy xizmatchi.

„Armanusa“, „Amir Xolid bin Valid“ dramatik asarlarini yozgan. U gazeta va jurnallarda publitsistik maqolalar chop ettirgan.

Bolqon urushlarida va Birinchi jahon urushida qatnashgan. Bolqon urushlarida u ozarbayjon koʻngillilariga qoʻmondonlik qilgan. Usmonli qoʻshinida polkovnik darajasiga koʻtarilgan. 1918-yilda Yusif Ziyo Tolibzoda Bokuni ozod qilish uchun Kavkaz islom armiyasi safida Ozarbayjonga qaytib kelgan.

1921-yil fevralda Naxchievan inqilobiy qoʻmitasi aʼzosi etib tayinlangan. Keyinchalik General unvoni bilan Naxchevan harbiy komissari etib tayinlangan.

Bosmachilik harakatida qatnashib, bolsheviklarga qarshi kurashgan. 1923-yil 18-mayda bolsheviklar bilan boʻlgan janglardan birida halok boʻlgan.

## Hayoti va ijodi
Yusif Ziyo Tolibzoda 1877-yil 22-yanvarda Tbilisining Shaytonbozor kvartalida tugʻilgan. Boshlangʻich maʼlumotni Tbilisida „Rushdiya“ gimnaziyasida olgan. 1894-yilda oilasi bilan Xurosonga koʻchib oʻtgan. Bu yerda taʼlimni davom ettirgan Yusif, urmiylik ustozi Yusif Ziyoning kuchli taʼsiriga tushib, „Ziyo“ taxallusini olgan. Yusif Ziyo otasining iltimosiga koʻra maktabdan soʻng, Mirzo Jaʼfar madrasasiga oʻqishga kiradi va shu yerda diniy taʼlim oladi. Madrasani tamomlab, Bagʻdodda oʻqishni davom ettirgan. Yusif oʻqish davrida turk, arab, fors va rus tillarini mukammal oʻrgangan. 1899-yilda onasi bilan Tbilisiga qaytib kelgan. Yusif Shoh Abbos masjidida xizmat qilish uchun tayinlangan boʻlsa-da, u buni rad etgan va 1900-yilda Bokuga koʻchib oʻtgan.

## Faoliyati
1900-yil sentabrida imtihonni muvaffaqiyatli topshirib, Tolibzoda rus-tatar maktabiga shariat muallimi lavozimiga tayinlangan. Bokuda u Hoji Zeynalabdin Tagiyev, Narimon Narimanov, Habib-bek Mahmudbekov va boshqa ziyolilar vakillari bilan uchrashgan. 1901-yilda Yusif Ziyo Tolibzoda N.Narimanovning „Nodirshoh“ dramasini fors tiliga tarjima qilgan. 1902-yilda Tolibzodaning ozarbayjon tili grammatikasi haqidagi „Tehsili-gevaid“ kitobi, 1903-yilda Islom olamida ayol tarbiyasi haqida „Hediyavi-nisvon“ va „Janob Hojining tarjimai holi va hayotiy faoliyati“ kitoblari nashr etilgan. 1900–1910-yillarda Bokudagi turli nashriyotlarda Tolibzodaning islom diniga oid 10 dan ortiq kitob va risolalari nashr etilgan. 1904-yilda u „Islom tarixi va tarixiy ziyoratgohlar koʻrsatkichi hamda islom mamlakatlari xaritasi“ nomli noyob xaritani cop ettirgan.

## Oilasi
Otasi – Oxund Mustafo Tolibzoda Zaqafqaziya shayx ul-islomining noibi edi.

Akasi – Abdulla Shaig shoir, nosir, dramaturg, Ozarbayjon SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi edi.

## Manbalar
Kunya-Uaz

**Kunya-Uaz** () – Turkmanistonning qadimiy shahri (qal’asi), Toshhovuz shahridan 40 km gʻarbda joylashgan. Qadimda Xorazm tarkibiga kirgan.

## Tavsifi
Qal’a IV-III asrlarda qurilgan. Uning balandligi 10 metrgacha boʻlgan kuchli devorlardan iborat. Shaharcha 307 m dan 307 m gacha boʻlgan kvadrat shakliga ega boʻlib, burchaklari asosiy nuqtalarga toʻgʻri yoʻnaltirilgan. Tashqi tomondan shahar xandaq va devorlar bilan oʻralgan Qal’aning ichkarisi boʻsh kuchli devor bilan ikki qismga boʻlinadi. Yodgorlikning umumiy maydoni 9,5 gektarni tashkil etadi.

Kunya-Uaz atrofi qadimiy kanallarning zich tarmogʻi, kichik ariqlar va sugʻorish maydonlari izlari bilan qoplangan. Qazib olingan arxeologik materiallar qishloq xoʻjaligining ushbu izlarini qadimgi davrga toʻgʻri kelishini isbotlaydi. Bu yerda ilk Afrigʻiylar davriga oid madaniy qatlam topilgan.

## Aholi
Qabrlarni oʻrganish shuni koʻrsatdiki, Kunya-Uazda ham, Turkmanistonning boshqa Xorazm qal’asi Kanga-Qal’ada ham IV asrda yashagan aholining antropologik tipi hozirgi turkmanlar tipiga mos keladi."… *Qangʻoqali xalqining turi hozirgi turkmanlarga koʻproq oʻxshaydi. Xuddi shu antropologik tip, xuddi shu dafn marosimi bilan birga, Kunya-Uazning sinxron joyida ham qayd etilgan*"

## Manbalar
Muhammadqodir Toshtemirov

**Muhammadqodir Toshtemirov** (2001-yil 17-sentyabrda tugʻilgan)  – oʻzbekistonlik ogʻir atletikachi. Muhammadqodir 81 kg vazndagi erkaklar oʻrtasidaSaudiya Arabistonining Ar-Riyod shahrida boʻlib oʻtgan 2023-yilgi ogʻir atletika boʻyicha jahon chempionatida bronza medalini qoʻlga kiritdi.

Toshtemirov erkaklar oʻrtasida 81 kg vazn toifasidagi 2020-yilgi ogʻir atletika boʻyicha Oʻzbekiston poytaxti Toshkentda boʻlib oʻtadigan Osiyo chempionatda kumush medalni qoʻlga kiritadi. 2021-yilda Oʻzbekiston poytaxti Toshkent shahrida boʻlib oʻtgan ogʻir atletika boʻyicha oʻsmirlar oʻrtasidagi jahon chempionatida oltin medalni qoʻlga kiritadi.

## Faoliyati
2018-yilda Toshtemirov 77 kg vazn toifasidagiArgentinaning Buenos-Ayres shahrida boʻlib oʻtgan yozgi oʻsmirlar Olimpiya oʻyinlarida kumush medalni qoʻlga kiritdi. Oʻsha yili Turkmanistonning Ashxobod shahrida boʻlib oʻtgan ogʻir atletika boʻyicha 2018-yilgi jahon chempionatida 73 kg vazn toifasida ham ishtirok etgan. Muhammadqodir 81 kg vazn toifasida Tailandning Pattaya shahrida boʻlib oʻtgan 2019 yilgi ogʻir atletika boʻyicha jahon chempionatida oʻrinda ham ishtirok etadi.

Toshtemirov erkaklar oʻrtasidagi 81 kg vazn toifasida 2020-yilda Yaponiyaning Tokio shahrida boʻlib oʻtadigan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida Oʻzbekiston sharafini himoya qiladi, biroq oʻtgan doping qoidabuzarliklari tufayli Oʻzbekiston Muhammadqodir Toshtemirovni tanlanmadi.

## Manbalar
Nigina Oʻktamova

**Nigina Oʻktamova** (2003-yilda tavallud topgan) — Oʻzbekistonlik bokschi, yoshlar oʻrtasidagi jahon chempionatida oltin medal sohibasi, „Yilning eng yaxshi yosh sportchisi“ (2021-yil), Shuhrat medali sohibasi.

## Faoliyati
2021-yilning aprelida Polshada oʻtkazilgan yoshlar oʻrtasidagi jahon chempionatida 54 kg vazn toifasida oltin medalni qoʻlga kiritadi va bu orqali oltin medalni qoʻlga kiritgan oʻzbekistonlik birinchi ayol bokschi boʻldi.  Muraabbiyi Azim Xudoyqulov

## Unvon va mukofotlari
* „Shuhrat“ medali
## Manbalar
Valeriy Kapashin

**Valeriy Kapashin Petrovich** (1950-yil 26-sentyabrda tugʻilgan, Ukraina SSR, SSSR, Poltava viloyati, Runovshchina qishlogʻi) – Rossiya harbiy rahbari va davlat arbobi, general-polkovnik (22.02.2009).

## Biografiyasi

### Bolaligi
1967-yilda oʻrta maktabni tamomlagan. Keyinchalik u A. M. Gorkiy nomidagi Xarkov davlat universitetiga oʻqishga kirgan.

### Harbiy xizmat
1967-yildan Sovet armiyasida xizmat qilib, 1971-yilda Saratov oliy harbiy muhandislik kimyoviy mudofaa maktabini imtiyozli diplom bilan tugatgan. Radiatsiya, kimyoviy va biologik mudofaa qoʻshinlarida vzvod komandiri boʻlgan. Shuningdek u alohida kimyoviy mudofaa bataloni komandiri lavozimlarida ham xizmat qilgan. U „katta leytenant“ va „kapitan“ harbiy unvonlarini muddatidan oldin olgan.

1982-yilda Sovet Ittifoqi marshali S. K. Timoshenko nomidagi Kimyoviy mudofaa harbiy akademiyasini tamomlagan. 1982-yildan – Ural harbiy okrugining (Zlatoust) 28-alohida kimyoviy mudofaa polkining shtab boshligʻi, 1983 yildan – ushbu polkning komandiri boʻlgan. Ushbu polkdagi faoliyatining boshida u Chernobil AESdagi avariya oqibatlarini bartaraf etishda ishtirok etgan va 6 oy davomida ofat zonasida jangovar topshiriqlarni bajargan. U Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangan.

1986-yildan – Ural harbiy okrugi kimyoviy qoʻshinlari boshligʻining oʻrinbosari, Janubiy kuchlar guruhi (Vengriya) kimyoviy qoʻshinlari shtab boshligʻi, Gʻarbiy strategik yoʻnalishning kimyoviy qoʻshinlari boshligʻi boʻlgan.

1991-yildan Turkiston harbiy okrugida Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududidagi Nukus shahrida joylashgan Davlat kimyo ilmiy-tadqiqot instituti-sinov poligoni boshligʻi lavozimida ishlagan. 1993-yil iyun oyidan – Uzoq Sharq harbiy okrugining radiatsiya, kimyoviy va biologik himoya kuchlari boshligʻi boʻlgan. U Ukraina Mudofaa vazirligining kimyoviy mudofaa qoʻshinlari boshligʻi boʻlish taklifini rad etgan. Shuningdek, u 1995-yildagi Neftegorsk zilzilasining oqibatlarini bartaraf etishda qatnashgan.

## Manbalar

## Havolalar

* „Qambar tumani“ munitsipal tuzilmasi rasmiy veb-saytida maʼlumot
* Biografik maʼlumot va fotosurat RKhBZ qoʻshinlari faxriylari ittifoqi veb-saytida 
* Rossiyaning Spetsstroy rasmiy veb-saytida biografik maʼlumotlar va fotosuratlar bilan „Bu juda xavfli va qiyin ish edi“ maqolasi
* „ Rossiya harbiy sharhi “, № 1 (48), 2008 yil yanvar – P.46-49.
Sulaymon Soʻfi

**Sulaymon Soʻfi** – Xorazmning shimoli-sharqiy qismida hukmronlik qilgan qoʻngʻirot-soʻfiylar sulolasidan boʻlgan hukmdor (1380—1388). Sulaymon Soʻfi Husayn Soʻfi asos solgan Xorazm hukmdorlaridan bir boʻlgan soʻfilar sulolasining soʻnggi vakili boʻlgan. 1379-yilda Amir Temur Urganchni egallaganidan keyin Sulaymon Soʻfi Xorazmning shimoli-sharqiy qismida hokimiyatni oʻzida saqlab qoladi.

## Toʻxtamish bilan ittifoqi
1379—1380-yillarda Sulaymon Soʻfi Toʻxtamish bilan ittifoq tuzib, uning oliy hokimiyatini tan oladi. 1379—1387-yillarda Xorazmda Toʻxtamish nomidan tanga zarb qilgan.

## Amir Temur mulkiga hujum qilishi
Sulaymon Soʻfi 1387-yilda Toʻxtamish va Qamaraddinlarning Movarounnahrga yurishida qatnashgan. Natanziy maʼlumotiga koʻra, Xorazm qoʻshinlariga Aqcha oʻgʻlon va 1372-yilda Amir Temur tomonidan qatl etilgan xuttalonlik Kayxusravning oʻgʻli boshchilik qilgan. Amir Temur gʻarbga yurish bilan mashgʻul boʻlgan bir paytda unga dushman boʻlgan barcha kuchlar – Oltin Oʻrda, Moʻgʻuliston va Xorazm birlashib, Movarounnahrga yurish qilishadi. Bu yurishda Qarshi shahri va Zanjirsaroy saroyi yoqib yuborilgan, Samarqand va Buxoro qamal qilingan.

## Amir Temurning Xorazmga yurishi
Harbiy koalitsiya oʻz davlatiga haqiqiy xavf tugʻdirayotganini yaxshi anglagan Amir Temur darhol Movarounnahrga qaytib, qatʼiy chora koʻradi. 1388-yilda Amir Temur Xorazmga soʻnggi yurishini amalga oshiradi, bu yurishida Xorazm poytaxti Urganch (Gurganj) egallab olinadi va soʻfilar sulolasiga barham beriladi. Sulaymon Soʻfi shimolga, Toʻxtamish huzuriga qochib borib, unga tumanboshi sifatida xizmat qiladi. Xorazm nihoyat Temuriylar davlatiga tarkibiga kiradi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *Б. А. Ахмедов.* Государство кочевых узбеков. Москва, «Наука», 1965
* *Р. Ю. Почекаев.* «Цари ордынские» — Санкт-Петербург. Евразия. 2010
Qoraqalpogʻiston gerbi

**Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat gerbi** () — Oʻzbekiston Respublikasi tarkibidagi suveren respublika — Qoraqalpogʻiston Respublikasining rasmiy ramzlaridan (bayrogʻi va madhiyasi bilan birga) biri. Qoraqalpogʻiston gerbi 1993-yil 9-aprelda respublika Joʻqorgʻi Kengeshining XII sessiyasida davlat gerbi toʻgʻrisidagi qonuni qabul qilinganda tasdiqlangan. Qoraqalpogʻiston Respublikasining Davlat gerbi Qoraqalpogʻiston Respublikasining suveren davlat ekanligini bildiradi. Gerb mashhur sovet, qoraqalpoq va oʻzbek rassomi Jolliboy Izentayev chizmasi bilan Oʻzbekiston gerbi asosida yaratilgan.

Qoraqalpogʻiston gerbi Oʻzbekiston gerbiga juda oʻxshaydi va amalda uni qismlarga boʻlib, koʻchirib olgan. Bu esa ikki respublikaning birligidan dalolatdir. Qoraqalpogʻiston gerbida toʻq moviy togʻlar ustidan chiqayotgan quyosh va respublikaning qadimiy tarixi va madaniyati timsoli boʻlgan zardushtiylarning Chilpiq qal’asi, Amudaryo va Orol dengizi tasvirlangan boʻlib, ular oʻng tomonda sholi boshoqlari, chap tomonda esa ochiq paxta chanoqlaridan iborat gulchambar bilan oʻralgan. Gerbning yuqori qismida qirralari toʻq sariq rangda boʻlgan koʻk sakkizburchak, uning ichida oq rangdagi yulduz va yarim oy tasvirlangan. Gerbning markazida qanotlari ochiq afsonaviy qush Humo aks etgan. Gerbning pastki qismdagi gulchambarda respublika davlat bayrogʻi va markazida „QARAQALPAQSTAN“ (yoki „ҚАРАҚАЛПАҚСТАН“) yozuvi joylashgan. Paxta va sholidan iborat gulchambar Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻiston bayroqlari tushirilgan lentalar bilan bogʻlangan.

## Yana qarang
* Qoraqalpogʻiston bayrogʻi
* Oʻzbekiston gerbi
## Manbalar

## Havolalar
* 
*
Farhod Matkarimov

**Farhod Komilovich Matkarimov** (17-iyun 1980-yil, Xorazm, Oʻzbekiston SSR, SSSR) – oʻzbek ogʻir atletikachisi va bodibildingchi. Oʻzbekiston Bodibilding va fitnes federatsiyasi va Osiyo Mas-restling federatsiyasi bosh kotibi.

## Biografiyasi
Farhod Matkarimov 1995-yildan 2014-yilgacha sport va bodibilding bilan shugʻullangan. 2009-yilda Oʻzbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universitetini tamomlagan, shundan keyin ogʻir atletika boʻyicha murabbiy sifatida ish boshlagan.

2006-yilda Timur Sobirov va Odil Abdurahmonovlar bilan birgalikda Oʻzbekiston Bodibilding va fitnes federatsiyasiga asos solgan. 2006—2009-yillarda va 2013-yildan esa Oʻzbekiston bodibilding va fitnes federatsiyasi bosh kotibi

2022-yil 4-noyabrda Olmaliq shahrida boʻlib oʻtgan Xalqaro Mas-restling federatsiyasi Prezidiumining yigʻilishida Osiyo Mas-restling federatsiyasi bosh kotibi etib saylangan.

## Mukofotlari
Farhod Matkarimov 2021-yil 29-sentyabrda Sogʻlom turmush medali bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Layloxon Sobirova

**Layloxon Arslonbek qizi Sobirova** (2003-yil 28-fevralda tugʻilgan) — oʻzbek erkin kurashchisi. Layloxon Sobirova 2022-yilgi jahon chempionatida sakkizinchi o'rinni egalladi.

## Faoliyati
2022-yil Bolat Turlykhanov musobaqasida 57 kg vazn toifasida uchinchi o'rin sohibasi. 2022-yilgi Osiyo o'yinlarining bronza medali sovrindori. 2023-yilgi Osiyo ikkinchi o'rin sohibasi. 2022-yilgi o‘smirlar o‘rtasidagi Osiyo chempioni.

## Manbalar
Safardiz

**Safardiz** — Xorazmning janubi-sharqidagi shahar, shahar haqidagi maʼlumotlar oʻrta asr manbalarida qayd etilgan. Bu haqida maʼlumotlar Istaxriy, Abu Saʼd as-Samʼoniy va Yoqut al-Hamaviy tomonidan berilgan.
## Joylashuvi
Yahyo Gʻulomov Safardizning joylashuvini tahlil qilar ekan, oʻzining ushbu hududning joylashuvi haqida quyidagicha maʼlumot beradi:Istaxriy Xivadan Gurganchga boradigan yoʻldan tashqari Safardiz qishlogʻi orqali Katga boradigan boshqa yoʻlni ham qayd qilgan. Bu qishloq bilan Xiva oʻrtasidagi masofa 5 farsax, Katgacha esa 3 farsax boʻlgan. Bu yoʻl Abulgʼozi (XVII asr) koʻp marta tilga olgan yoʻlning oʻzidir. Ana shu yoʻl bilan Xonqa shahri orqali Xivadan Katga borganlar. Bu uch punkt oʻrtasidagi masofa haqida Istaxriy keltirgan raqamlar haqiqatga toʻgʻri keladi. Shuning uchun Safardizni Xonqa shahri oʻrnida boʻlgan deyish mumkin. Xonqa aholisi oʻz shaharlari tarixi haqida koʻpgina rivoyatlarni biladilar. Bu rivoyatlarga qaraganda, shahar qadim oʻtmishda boshqacha nom bilan atalgan, lekin ular bu nomni bilmaydilar.Bu shaharda mashhur yassviylik tariqati shayxi Sayyid otaning oʻgʻli yoki jiyani uchun qurilgan xonaqoh boʻlgan. Moʻgʻullar istilosi paytida shahar vayron boʻladi va faqat xonaqohlar saqlanib qolinadi, keyinchalik shahar hayoti ular atrofida qayta tiklanadi. Oʻshandan beri shahar Xon(a)qoh" (Xonqa) deb atala boshlandi. Bu afsona, shubhasiz, tarixiy haqiqatga mos keladi, Abulgʻozi va Xiva yilnomalari mualliflari orasida shahar nomi oddiygina Xonqa (حانقا) emas, balki Xonaqoh (حانقاه) transkripsiyasida yozilgan. Sam’oniy va Yoqut Hamaviy Safardizni tilga olib, uni Amul (Chorjoy) yaqinida bir joyda joylashgan deb qayd etishgan. Shu asosda de Guye Safardizni mashhur Sadvarga oʻxshatgan. Bunday oʻxshatish, albatta, notoʻgʻri, chunki birinchidan, Sadvar Maqdisiy davridan beri oʻz nomini va oʻrnini saqlab qolgan; ikkinchidan, Xiva bilan Sadvar orasidagi masofa 5 farsax (taxminan 35 km) emas, 10 farsaxga yaqin. Safardizning oʻrni hali aniqlanmagandi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
*
Qora Qalpoqliklar

**Qora Qalpoqliklar** yoki **Qora Qalpoqlilar** (rus.Чёрные клобуки, ukr. Чорні клобуки) Berendei, Torki kabi yarim koʻchmanchi turkiy qabilalar guruhining umumiy nomi hisoblanadi. 11-asr oxirida ular Kiyev va Pereyaslav knyazliklarining janubiy chegarasida joylashgan Ros daryosi vodiysi boʻylab koʻchib yurishgan.

## Tarix

Ular haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1146-yildagi Kiyev knyazligining yilnomalarida qayd etilgan.

12-asrda Kiyev knyazligi tomonidan yerlarning katta qismining egallanishi tufayli qabilalarning koʻpchiligi oʻtroq hayotga oʻtishga majbur boʻlishgan va oʻzlari yashagan joylarda koʻplab shaharchalar barpo etishgan(hozirgi Cherkas va janubiy Kiyev viloyatlariga toʻgʻri keladi). Ularning poytaxt shahri Torchesk (hozirgi Qaharliq shahri bilan yonma-yon) boʻlgan va Kanev shahri bilan vaqti-vaqti bilan almashtirib turilgan. Ular rus knyazlari tomonidan janubiy chegaralarini qipchoqlardan himoya qilish uchun ham foydalanilgan va Kiyev Rusining tashqi aloqalarida asosiy ittifoqchilaridan bir boʻlgan. Moʻgʻullar istilosidan soʻng ular qisman qoʻshni xalqlar tomonidan bosib olingan va oʻsha xalq madaniyatiga singib ketishgan. Oʻzbekxon kabi Oltin Oʻrda hukmdorlari (1340—1390-yillar oraligʻida) tomonidan Oʻrta Osiyoga surgun qilingan.

Ularning nomi *Qora Qalpoqlik* yoki *Qora Qalpoqli* maʼnosini bildiradi, turkiy tillarda esa „Qoraqalpoq“ deb ataladi. Ularning milliy libosidan kelib chiqib bunday nom berilgan degan tahminlar mavjud. Qora Qalpoqliklarning hozirgi Qoraqalpoqlarning ajdodlari boʻlishi mumkinligi aniq emas.

15-asrning 1152-yilgacha boʻlgan Moskva arxividagi xronikalar toʻplamida *Qora Qalpoqlik*larni Shimoliy Kavkazdan kelgani uchun cherkaslar deb ham atalganligi yozilgan.

## Havolalar

* *[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CH%5CChorniKlobuky.htm Qora Qalpoqliklar]* Ukraina ensklopediyasida
* *[https://web.archive.org/web/20160421045503/http://www.litopys.com.ua/encyclopedia/protistoyannya-ta-vza-mod-ya-kultur/pechen-gi/ Bijanaklar]*. Ukraina – Buyuk xalq tarixi

## Manbalar
Elbek Tojiyev

**Elbek Xudoynazarovich Tojiyev** (, , 7-yanvar 1986-yil, Kenagas, Qoraqalpogʻiston, Oʻzbekiston) – Belarus klassik uslub kurashchisi, millati Oʻzbek. Yunon-rum kurashi boʻyicha Yevropa chempioni. Belarus Respublikasida xizmat koʻrsatgan sport ustasi (2012). Oʻtmishda O'zbekiston jamoasida (2003-2007) oʻynagan.

## Hayoti
Kenagas qishlogʻida tugʻilgan. 10 yoshida Samarqand sport maktabiga borgan. 2006-yilda u oʻsmirlar oʻrtasidagi jahon chempionatida gʻolib chiqdi va 17 yoshida Belarusga koʻchib oʻtib, fuqaroligini oʻzgartiradi. Dastlabki yillarda u Borisov shahridagi yotoqxonada yashagan va tez orada oʻz uyiga ega boʻlgan. Rafiqasi – Xolida Tojiyeva, oʻgʻillari Ramazon va Ali.

## Sport karyerasi
2003-2007-yillarda Oʻzbekiston sharafini himoya qilgan; 2005-yilda oʻsmirlar oʻrtasida jahon chempioni va 2006-yilgi Osiyo oʻyinlarida oʻninchi oʻrinni egallagan. Ammo u 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida erkaklar oʻrtasida −55 kg vazn toifasida Belorussiya nomidan ishtirok etib, 1/8 finalda 0:2 koʻrsatgich bilan yaponiyalik kurashchi Koxey Xasegavaga yutqazgan. 2013-yilgi Tbilisida boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida 55 kg vazn toifasida final bahsida ozarbayjonlik Elchin Aliyevni magʻlub etib, oltin medalni qoʻlga kiritdi. 2011-yilda u jahon chempionatlarining kumush medali sovrindori boʻldi. 2010-yilda harbiylar oʻrtasidagi jahon chempionatida uchinchi, 2011-2012-yillarda oʻninchi, 2013-yilda oltinchi va 2016-yilgi Jahon chempionatida beshinchi oʻrinni qoʻlga kiritgan.
2014-yilda Xalqaro kurash federatsiyasi uning 55 kilogrammgacha boʻlgan vazn toifasini toʻxtatdi. 59 kilogrammgacha boʻlgan yangi vazn toifasida u xalqaro musobaqalarda oʻz oʻrniga ega emas.

## Natijalar

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
* 2012-yilgi yozgi Olimpiya oʻyinlari veb-saytidagi profil
Aktenge Keunimjayeva

**Aktenge Keunimjaeva** (1999-yil 19-sentyabr, Qoraqalpogʻiston, Oʻzbekiston) – oʻzbekistonlik erkin kurashchi. Aktenge kurash boʻyicha Osiyo chempionatining uch karra bronza medali sovrindori. Shuningdek, 2021-yili Turkiyaning Konya shahrida boʻlib oʻtgan Islom birdamlik oʻyinlarining kumush medali sovrindori.

## Faoliyati
2019-yilda Keunimjaeva ayollar oʻrtasida 53kg vazn toifasida Qozogʻistonning Nur-Sulton shahrida kurash boʻyicha jahon chempionatida ishtirok etadi. U oʻzining ilk uchrashuvida kubalik Lianna Monteroga qarshi kurash olib boradi.

Keunimjaeva Qozogʻistonning Olmaota shahrida kurash boʻyicha 2021-yilgi Osiyo olimpiya saralash turnirida ishtirok etadi.

2022-yilda Keunimjaeva Turkiyaning Istanbul shahrida boʻlib oʻtgan Yasar Dogu turnirida ishtirok etadi. U2021-yilda Turkiyaning Konya shahrida boʻlib oʻtadigan Islom birdamlik oʻyinlarida 53 kg vazn toifasida kumush medalni qoʻlga kiritadi. Aktenge 53 kg vazn toifasida 2022-yil Serbiya poytaxti Belgrad shahrida boʻlib oʻtgan kurash boʻyicha jahon chempionatda ishtirok etadi.

## Yutuqlari

## Manbalar

## Havolalar

* Aktenge Keunimjaeva at the International Wrestling Database
Inayat Naurizbayev

**Naurizboyev Inoyat** () (10-sentyabr 1918-yil, Karl Marks qishlogʻi, hozirgi Qoraqalpogʻiston — 29-aprel 1999-yil) — Sovet harbiy xizmatchisi, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1944), 933-piyoda polkining pulemyotchisi (254-piyodalar diviziyasi, 52-armiya, Voronej fronti).

## Hayoti
1918-yil 10-sentyabrda Karl Marks (hozirgi Toʻrtkoʻl tumani, Qoraqalpogʻiston) nomli ovul (oʻsha paytdagi qishloq Soveti)da dehqon oilasida tugʻilgan. Millati — Oʻzbek (boshqa maʼlumotlarga koʻra — qozoq). Maktabning 4-sinfini tamomlagach, Toʻrtkoʻldagi avtobazada ishlagan. 1943-yildan KPSS aʼzosi boʻlgan. 1941-yil sentyabrda Qoraqalpogʻiston ASSR Toʻrtkoʻl tuman harbiy komiteti tomonidan Qizil Armiya safiga chaqirilgan; keyin u frontda boʻldi.
U Dnepr jangida oʻzini namoyon qildi. 1943-yil 2-oktyabrda birinchilardan boʻlib Dneprni kesib oʻtdi va pulemyot ekipaji tarkibida ishgʻol qilingan pozitsiyalarni himoya qildi. 1943-yil 17-oktyabrda tungi jangda Xreshchatyk qishlogʻi uchun dushman postlarini yoʻq qilib, ekipaji bilan birga qishloqqa bostirib kirdi. Jang natijasiga koʻra, dushmanning muhim istehkom nuqtasi fashistlardan tezda tozalandi.
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 22-fevraldagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „*Dnepr daryosidan oʻtishda qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarish, daryoning oʻng qirgʻogʻida harbiy muvaffaqiyatlarni rivojlantirish va koʻrsatilgan jasorat va qahramonlik“* uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni va Lenin ordeni va Oltin Yulduz medali bilan taqdirlangan.
1945-yilda Ofitserlar malakasini oshirish kurslarini tamomlagach, kichik leytenant Inoyat Naurizboyev zaxiraga oʻtadi. Qoraqalpoq Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Ellikqal’a tumanidagi „Leningrad“ kolxozida yashagan. U 1999-yil 29-aprelda vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 

## Havolalar
Joʻldasbay Xalimbetov

**Joʻldasbay Xalimbetov** (9-avgust.1924-yil —?) – 113-gvardiya polkining otryad komandiri (38-gvardiya diviziyasi, 70-armiya, 2-Belorussiya fronti), Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, uch darajali „Shon-sharaf“ ordeni sohibi.

## Biografiyasi
1924-yil 9-avgustda Qoraqalpogʻiston Respublikasi (Oʻzbekiston) hozirgi Chimboy tumani Baxitli qishlogʻida dehqon oilasida tavallud topgan. Millati Qoraqalpoq (mukofot hujjatlarida – qozoq). U kolxozda brigadir boʻlib ishlagan.

1942-yilda Chimboy tuman harbiy komissarligi tomonidan Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1943-yil iyun oyidan boshlab jangovor qoʻshin tarkibida harakat qilgan. 1944-yil boshida u 120-gvardiya saflarida, 336-gvardiya polkining 2-batalyon 5-oʻqchi rotasida pulemyotchi sifatida jang qilgan.

1944-yil fevral oyining ikkinchi yarmida diviziya Rogachev-Jlobin operatsiyasi paytida Dneprni kesib oʻtgan, boshqa armiya tuzilmalari bilan hamkorlikda fashist qoʻshinlarining mustahkam mudofaasini yorib oʻtgan va Rogachevni ozod qilgan.

120-gvardiya diviziyasi boʻlinmalarining 1944-yil 2-martdagi 44/n-sonli gvardiya buyrugʻi bilan oddiy askar Xalimbetov Joʻldasbay 3-darajali „Shon-sharaf“ ordeni bilan taqdirlangan.

Belorussiya operatsiyasida diviziya 1-Belorussiya fronti qoʻshinlari tarkibida Bobruiskning shimoli-sharqida dushmanning mustahkam mudofaasini yorib oʻtishda, shahar hududida katta guruhini oʻrab olishda va Novogrudok yoʻnalishi boʻyicha hujumni rivojlantirishda ishtirok etgan.

3-Armiya qoʻshinlarining 1944-yil 22-avgustdagi buyrugʻi bilan qoʻriqchi kichik serjanti Xalimbetov Joʻldasbay 2-darajali „Shon-sharaf“ ordeni bilan taqdirlangan.

1944-yil 1-sentabrda urushda uchinchi marta yarador boʻlgan. Kasalxonadan keyin u otryadi safiga qaytmagan.

1945-yilda kichik serjant Xalimbetov jang maydonlaridan demobilizatsiya qilingan.

Vataniga qaytgach 1961-yilgacha sovxozda, soʻngra Nukus oʻrmon xoʻjaligida brigadir boʻlib faoliyat yuritgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1983-yil 13-apreldagi farmoni bilan 1945-yil 14-apreldagi buyrugʻi bekor qilingan va Xalimbetov Joʻldasbay 1-darajali „Shon-sharaf“ ordeni bilan taqdirlangan. Shu tariqa Xalimbetov „Shon-sharaf“ ordenining toʻliq sohibi boʻlgan.

Oʻzbekiston, Qoraqalpogʻiston, Nukus tumani „Nukus“ sovxozida (Samanboy filiali) istiqomat qilgan.

## Manbalar
Lizer

**Arsen Eldarovich Magomadov** (, 1998 yil 12 avgustda tugʻilgan, Moskva, Rossiya) – rossiyalik rep ijrochisi, qoʻshiq muallifi, **LIZER** taxallusi bilan mashhur. „Zalat 99.1“ rap assotsiatsiyasining sobiq aʼzosi.

## Manbalar
Qozoqdaryo

**Qozoqdaryo** () — Oʻzbekistonning shimoli-gʻarbidagi aholi punkti, suveren Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi aholi punkti. Orol dengizidagi sobiq port va kurort.

Qozoqdaryo Orol dengizining janubiy qirgʻogʻida, Jilttirbos koʻrfazida joylashgan. 1970-yillarning oʻrtalarida dengiz aholi punktidan chekinadi va hozirda dengiz taxminan 100 km oraliq masofada joylashgan. Amudaryoning bir tarmogʻi Qozoqdaryo orqali oqib oʻtadi va 5-7 km sharqda Jilttirbos koʻliga quyiladi.

Qozoqdaryodagi uylar Amudaryo oʻzanida joylashgan. Aholi punktining uzunligi 7-10 km. Aholi punkti beshta ovuldan (jamoalardan) iborat: Kolxoz ovuli, Ernazar ovuli, Kenes ovuli, Ernazar Jarma ovuli, Qozoqdaryo markazi.

Orol dengizining tanazzulga uchrashi boshlanishidan oldin aholi punktida 15 mingga yaqin aholi istiqomat qilgan. Hozirgi aholi soni 4000 ga yaqin. Mahalliy aholining asosiy faoliyati goʻsht yetishtirish uchun naslli qoramol boqish, bugʻdoy, sholi, poliz va yem-xashak ekinlari yetishtirishdan iborat.

Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq va yozi issiq. Qishda sovuq havo massalari, yozda issiq va quruq havo kirib keladi. Oʻrtacha yillik havo harorati 9,8—10°. Yillik yogʻin 87–108 mm. Bunday sharoitda ekinlarni yetishtirish butunlay sugʻorishga bogʻliq. Ilgari iqlimga Orol dengizining yaqinligi taʼsir koʻrsatgan, bu yozda koʻproq yogʻingarchilik va yumshoq iqlimda namoyon boʻlgan.

Qozoqdaryo atrofidagi relyef Amudaryoning tekis deltasining bir qismidir. Tarixiy jihatdan juda oʻzgaruvchan daryo tubi qum va qumtepalarni kesib oʻtib, tuproq choʻkindilarini taqsimlab, juda murakkab relyefni hosil qilgan. Aholi punkti atrofida koʻplab kanallar va drenaj tizimlari mavjud va yer osti suvlari yer yuzasiga juda yaqin joylashgan.

Ichimlik suvining asosiy manbai Amudaryo va nasos kranlari hisoblanadi. Qozoqdaryoda suv quvurlari ham, gaz ham yoʻq. Elektr bilan bogʻliq muammolar koʻpincha qishda paydo boʻladi.

Aholi punktida ikkita 250 va 370 oʻringa moʻljallangan 14-sonli va 15-sonli umumtaʼlim maktabi hamda boshlangʻich maktab mavjud. Aholi punktiga uchastka kasalxonasi va qishloq vrachlik punkti tomonidan tibbiy xizmat koʻrsatilmoqda. Teleminora va mobil telefon minoralari oʻrnatilgan. Qishloq isteʼmolchilar jamiyatining (SelPO) uchta doʻkoni va ikkita xususiy doʻkon mavjud. Aholi punktida yozgi kinoteatr binosi mavjud boʻlib, havo iliq paytlari mahalliy sanʼatkorlar chiqish qilishadi. Maishiy xizmatlar (sartaroshxonalar, hammomlar, ustaxonalar) mavjud emas.

Qozoqdaryo orqali asfaltlangan Nukus-Chimboy-Qozoqdaryo yoʻli oʻtadi. Moʻynoq yoʻli asosan buzilib, oʻtib boʻlmaydigan holga kelgan.

Aholi punkti rasmiy ravishda Orol ekologik halokati hududida joylashgan.
## Manbalar
Jasliq qamoqxonasi

**Jasliq** (rasmiy nomi: *Qoraqalpogʻiston Respublikasi IIV 19-sonli ixtisoslashtirilgan jazoni ijro etish koloniyasi*) – Oʻzbekistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi qamoqxona boʻlib, u yerda mahkumlarga nisbatan muttasil shafqatsiz muomala va qiynoqlar qoʻllanib kelingan. Qoraqalpogʻistonning Qoʻngʻirot tumanidagi shu nomdagi qishloq yaqinida (Nukusdan 300 km, Qoʻngʻirotdan 180 km uzoqlikda) joylashgan.

2019-yil 2-avgustda Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev farmoni bilan qamoqxonani tugatish jarayoni boshlangan.

## Yaratilish tarixi
Koloniya (UYA 64/71) 1999-yilda sobiq sovetlar hukmronligi davridagi kimyoviy qurollarning sinov poligoni oʻrnida qurilgan. Oʻzbekistonning avtomobil yoʻllari boʻlmagan va faqat temir yoʻl orqali borish mumkin boʻlgan bu choʻl hududi oʻzining qattiq iqlimi bilan mashhur, chunki yozda bu yerda havo harorati +50 darajadan oshadi, qishda esa −20 darajadan pastga tushadi.

Qamoqxonadagi mahbuslarning aksariyati davlat tomonidan taqiqlangan diniy tashkilotlar aʼzolari, shuningdek, konstitutsiyaviy tuzumga qarshi hujumda ayblangan bir qator rejim muxoliflaridir. 2013-yilda Jasliqda 7000 ga yaqin mahbus boʻlgan boʻlsa, oʻn yil avval 500 dan sal koʻproq edi.

## Qamoqda saqlashning tuzilishi va shartlari
Oʻzbekiston Ichki ishlar vazirligi boshligʻi Poʻlat Bobojonovning soʻzlariga koʻra, koloniya 1100 oʻringa moʻljallangan.

## Jasliq qamoqxonasida vafot etgan mahkumlarning bir qismi

* Xusniddin Alimov. Oʻlim sababi, shifokorlarning fikriga koʻra, qaynoq suvda kuygan.
* Muzaffar Avazov. Oʻlim sababi, shifokorlarning fikricha, qaynoq suvda kuygan.

## 2002-yil BMT hisoboti
2002-yilda BMTning qiynoqlar boʻyicha maxsus maʼruzachisi Teo van Boven Jasliq shahriga borgan.

Uning taʼkidlashicha, "Hukumat zudlik bilan „Jasliq“ koloniyasini yopish masalasini koʻrib chiqishi kerak, bu koloniya hatto joylashgan joyiga koʻra ham shafqatsiz, gʻayriinsoniy va qadr-qimmatni kamsituvchi muomala yoki jazoga teng sharoitlarni yaratib beradi".

Van Boven oʻzbek rasmiylari tekshiruv vaqtida jiddiy toʻsiqlar yaratib, uning qamoqxona sharoitlarini chuqur oʻrganishiga toʻsqinlik qilganidan shikoyat qildi.

## Yopish
2019-yil 2-avgust kuni Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev qamoqxonani tugatish toʻgʻrisidagi farmonni imzoladi.

Poʻlat Bobojonov aytgan maʼlumotlarga koʻra, yopilish vaqtida „Jasliq“da 395 nafar mahbus boʻlgan, ularning 10 foizi diniy ekstremizmda ayblangan  .

## Yana qarang

* Ovadan-Depe

## Manbalar

## Havolalar

* IWPR hisoboti 
* Human Rights Watch hisoboti
Nargis Muhammadiy

**Nargis Muhammadiy** (; *Narges Safie Mohammadi*) 1972-yil 21-aprelda tugʻilgan – eronlik inson huquqlari faoli va Tinchlik uchun Nobel mukofoti laureati Shirin Ebadiy boshchiligidagi Inson huquqlari himoyachilari markazi (DHRC) vitse-prezidenti. 2016-yil may oyida u Tehronda „oʻlim jazosini bekor qilish uchun kurashayotgan inson huquqlari harakatini“ tashkil etgani va boshqargani uchun 16 yillik qamoq jazosiga hukm qilingan. 2022-yilda u BBC 100 ayol roʻyxatiga kiritilgan. 2023-yilda u „Eronda ayollarga nisbatan zulmga qarshi kurashi va inson huquqlari va erkinligini taʼminlash uchun kurashi“ uchun tinchlik boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻldi.

## Manbalar
Bahodir Davlatov

**Bahodir Boyjonovich Davlatov** (1964-yil 15-iyul – 2025-yil 18-aprel) – oʻzbekistonlik sobiq futbol murabbiyi, futbolchi sifatida himoyachi ampulasida oʻynagan.

## Biografiyasi
1964-yilning 15-iyul kuni Sirdaryo viloyati Yangiyer shahrida tugʻilgan. 1981—1991-yillarda Sirdaryoning „Yangiyer“ klubi safida himoyachi pozitsiyasida toʻp tepgan.

Bahodir Davlatov futbolchilik faoliyatini yakunlagach, Toshkent viloyatining „Metallurg“ klubi murabbiylar shtabi aʼzosi sifatida faoliyat yurgan.

## Oilasi
Akasi Bahrom Davlatov – professional sobiq futbolchi, futbol murabbiyi.

Ukasi Baxtiyor Davlatov (marhum) – futbolchi, Muborakning „Mashʼal“, Qarshining „Nasaf“ va „Yangiyer“ jamoalarida oʻynagan.

Oʻgʻli Bobir Davlatov – professional futbolchi. Oʻzbekiston U17 milliy futbol terma jamoasi sobiq aʼzosi.

Oʻgʻli Nodir Davlatov – professional futbolchi. „Mashʼal“ futbol klubi yarim himoyachisi.

Jiyani Diyor Xotamqulov – Oʻzbekiston Professional futbol ligasi musobaqalarni oʻtkazish boʻlimi bosh mutaxassisi.

## Manbalar

## Havolalar
* Bahodir Davlatov FootballfactsRu saytida futbolchil profili
Sandibek Nurushev

**Nurushev Sandibek Baytemirovich** (1932-yil 25-dekabrda tugʻilgan, 2018-yil 16-fevralda vafot etgan) – rus olimi, fizika va matematika fanlari doktori. Milliy tadqiqot yadro universiteti professori.

## Hayoti
1932-yil 25-dekabrda Qoraqalpogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Chimboy shahrida oddiy oilada tugʻilgan. Otasi oʻrta maʼlumotli, onasi esa maʼlumoti yoʻq oddiy uy bekasi boʻlgan. Otasi Sandibek 9 yoshligida frontga safarbar yuborilgan, 1944-yili vafot etgan. Koʻp oʻtmay 1947-yili onasi ham vafot etgan. Rus oʻrta maktabini imtiyozli diplom bilan tugatdi. 1955-yilda Moskva mexanika institutini (hozirgi MEPhI) jismoniy qurilmalar uchun vakuum va kompressor muhandisligi mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan. Ilk faoliyatini Yadro tadqiqotlari instituti, aniqrogʻi, SSSR Fanlar akademiyasining Yadro muammolari institutida boshlagan. 1956-yilda JINR tashkil etilgandan soʻng u Yadro laboratoriyasiga aylantirilgan. 1963-yilda Sandibek Baytemirovich Narushev „565-660 MEV energiyada protonlarning murakkab yadrolar bilan oʻzaro taʼsiri“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. Ikki yil oʻtgach, Protvino shahridagi Birlashgan yadroviy tadqiqotlar institutiga ishga oʻtti va u yerda umrining oxirigacha ishladi. Hozirda „Kurchatov instituti“ Milliy tadqiqot markazi Oliy energiya fizikasi instituti Yadro muammolari laboratoriyasining katta ilmiy xodimi.
### Mukofotlari
„Hurmat Belgisi“ ordeni,
Xalq xoʻjaligi yutuqlari koʻrgazmasining bronza medali (1969) va „Jasoratli mehnati uchun“ medali. V. I. Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan" (1970).

## Havolalar

## Manbalar
Shamurat Musayev

**Shamurat Musayev** (1890 yoki 1891—1973) – Sovet Ittifoqi davrida Oxunboboev nomidagi kolxoz rahbari boʻlgan. 1949-yilda uning kolxozi 6 gektar maydonining har bir gektaridan 71,8 sentnerdan paxta hosili olib, 1950-yilda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan. 1951—1963 yillarda Qoraqalpogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashining 3-, 4- va 5-chaqiriqlari deputati boʻlgan. 1961-yilda Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasining faxriy akademigi boʻldi.

## Hayoti va faoliyati
Shamurat Musayev 1890 yoki 1891-yilda Turkiston general-gubernatorligining (hozirgi Qoraqalpogʻiston, Oʻzbekiston) Sirdaryo oblastida tugʻilgan. Bolaligidan dehqonchilik bilan shugʻullana boshlagan, kollektivlashtirish boshlanganidan soʻng Chimboy viloyatidagi Oxunboboyev nomidagi paxtachilik kolxoziga qoʻshilgan.

1937-yildan Shamurat Musayev shu kolxozda mudir boʻlib ishlay boshladi. Kolxozdagi mehnatlari uchun u 1-marta 1948-yilda Lenin ordeni bilan taqdirlangan. 1949-yilda Musayev oʻzi rahbarlik qilgan 6 gektar maydonning har gektaridan 71,8 sentnerdan paxta yigʻib oldi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1950-yil 13-iyundagi *"1949-yilda sugʻoriladigan yerlarda sholi, paxta va yashil kenaf poyalaridan yuqori hosil olgani uchun" farmoni bilan* Shamurat Musayevga Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni berildi. 1956-yildagi faoliyati natijalariga koʻra u uchinchi Lenin ordeni bilan taqdirlangan.

1951—1963 yillarda Qoraqalpogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashining 3, 4 va 5-chaqiriqlari deputati etib saylangan. 1961-yilda Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasining faxriy akademigi boʻldi. 13 yil oldin pensiya yoshiga yetgan boʻlishiga qaramay Shamurat Musayev 1971-yilda nafaqaga chiqdi. Shamurat Musaev 1973-yilda vafot etgan.

## Mukofotlari
Shamurat Musaev quyidagi mukofotlar bilan taqdirlangan:

* "Oʻroq va Bolgʻa" medali (1950-yil 13 iyun – № 5109);
* 3 marta Lenin ordeni (1949-yil 19-iyul; 1950-yil 13-iyul – No 122564; 1957-yil 11-yanvar);
* "Mehnatda oʻrnak koʻrsatganlik uchun" medali (1965-yil 1-mart);
* Shuningdek, boshqa bir qator medallar.

## Manbalar

## Havolalar
* Nekrolog – Gazeta „Sovet Oʻzbekistoni“ ot 9 avgusta 1973 goda
Kenesari Qosimuli

**Kenesari Qosimov**, yoki **Kenesari Qosimuli**, **Kenesari Xon** () Qozoq xonligining oxirgi xoni, Ablay xonning nabirasi, Chingizxon urugʻidan boʻlgan.

Zamonaviy Qozogʻistonda Kenesari Qosimov 1837—1847-yillarda Rossiya imperiyasiga qarshi qozoqlarning milliy ozodlik harakatining rahbari sifatida davlat darajasida hurmatga sazovor shaxs boʻlgan. Sovet tarixshunosligida Qosimov Qozogʻistonni Rossiyadan ajratishga qaratilgan reaksion feodal-monarxistik harakatning rahbari sifatida tavsiflanadi.

## Biografiyasi
Kenesari Qosimovning otasi Qosim Sultonning (Qosim Toʻra) onasi jungʻor xonligidan Galdan-cherenning qizi boʻlgan. Qosim Sulton olijanob va badavlat Chingizxon urugʻidan boʻlganligi sababli uning bir necha xotinlari va koʻplab avlodlar boʻlgan. Uning katta xotini Aykumis Qosimning Sarjon, Yesengeldi, Koshek, Ogʻatoy, Bopay va Kenesari ismli 6 nafar farzandlari boʻlgan. Kenesarining singlisi Bopay hamda Qosim Sultonning 2-xotinidan tugʻilgan, Kenesarining ukasi Botir Naurizboy ham qoʻzgʻolonda faol qatnashgan.

## Kenesari qoʻzgʻoloni
XVIII asrda Rossiya imperiyasining qozoq juzlariga taʼsiri yanada kuchayadi. 1731-yilda Kichik Juz xoni Abulxayrxon Rossiya imperiyasini tan oladi. 1740-yilda Oʻrta juz xoni Ablay xon ham Rossiya fuqaroligini qabul qiladi. Keyingi barcha xonlar Rossiya hukumati tomonidan tayinlanadi. XVIII—XIX asrning birinchi yarmida rus istehkomlarining chegaralari asta-sekin dashtga chuqurroq kirib boradi. Viloyatni nazorat qilish uchun Orenburg, Petropavl, Semey va boshqa istehkomlar quriladi.

Kenesari Sulton boshchiligidagi qoʻzgʻolon 1837—1847-yillarda uyushtirilib, ushbu qoʻzgʻolon milliy ozodlik xarakteriga ega edi. Qoʻzgʻolon, asosan, mustaqil boʻlmagan viloyatlarning, shuningdek, Rossiya tarkibiga kirmagan yerlarning mustaqilligini saqlab qolishga qaratilgan edi. Kenesari Qosimov boshchiligidagi qoʻzgʻolon nafaqat qozoq yerlarining imperialistik Rossiya tomonidan mustamlaka qilinishini toʻxtatish, balki Turkston qozoqlarini Qoʻqon hukmronligidan ozod etishni ham maqsad qilgan edi.

Kenesari Rossiyadan Ablay xon davrida qozoq davlatchiligining mustaqilligini tiklashni, soliqlarni bekor qilishni va harbiylar tomonidan bosib olingan qal’alarni olib chiqishni talab qiladi. Shu maqsadda gʻarbiy Sibir general-gubernatori va Rossiya podshosi Nikolay II ga xat yoʻllash uchun yuborilgan Kenesari Qosimovning vakillari asirga olinib jazolanadi.

Kenesari Qosimov boshchiligida 1837—1847-yillarda uyushtirilgan qoʻzgʻolonda uch juzli qozoqlar faol ishtirok etadilar. Qoʻzgʻolon paytida otryadlarga Kenesarining ukasi va uning sodiq sherigi Botir Naurizboy Qosimov boshchilik qiladi. 1838-yilning may oyida Sulton Kenesari otryadlari Akmolinsk Prikazini egallab oladilar.

## Oʻlimi
Kenesari Qosimov rus qoʻshinlarini magʻlub eta olmasligini anglagach, amnistiyani qabul qiladi va qirgʻizlarning Qoʻqon xonligiga qarshi kurashiga qoʻshiladi. 1847-yilda Qosimov Qirgʻizistonda kechgan jangda halok boʻladi.

## Manbalar

## Havolalar