Bolzano

**Bolzano** ()  — Italiya shimolidagi Janubiy Tirol provinsiyasining poytaxti. Bolzanoning aholisi 108 245 kishini tashkil qiladi shuningdek, Janubiy Tirolning eng katta shahri va tarixiy Tirolda uchinchi oʻrinda turadi. Kattaroq metro hududi taxminan 250 000 aholiga ega va Alp togʻlaridagi shahar markazlaridan biridir. Bolzano-Bozen-Bolzano erkin universitetining qarorgohi boʻlib, u yerda ingliz, nemis va italyan tillarida maʼruzalar va seminarlar oʻtkazilagan. Shahar Italiya armiyasining Alpini Oliy qoʻmondonligi (COMALP) va uning baʼzi jangovar va qoʻllab-quvvatlash boʻlinmalariga mezbonlik qilgan. Italiya shaharlarida hayot sifati boʻyicha yillik reytingning 2020-versiyasida Bolzano Bologna bilan birga hayot sifati boʻyicha birinchi oʻrinni egallagan. Janubiy Tiroldagi boshqa Alp togʻlari, shaharlari bilan bir qatorda Bolzano Alp togʻlari konventsiyasini amalga oshirish uchun „Yilning Alp shahri“ uyushmasida ishtirok etgan. Konventsiya Alp togʻlarida barqaror rivojlanishni ragʻbatlantirish va unga erishishga qaratilgan. Shunday qilib, Bolzano *2009-yilning eng yaxshi Alp togʻlari shahriga* sazovor boʻlgan.

Bolzano Janubiy Tiroldagi uchta til (italyan, nemis va ladin) va italyan va nemis – avstriya madaniyatining qoʻshilishi tufayli Shimoliy Yevropa va Janubiy Yevropa oʻrtasidagi koʻprik hisoblangan.

Bolzano shahrining maydoni 52,3&nbsp;km 2 (20 kv. mil.), shundan 28&nbsp;km 2 (10 kv.mi) aholi punkti sifatida foydalaniladi. Shahar Sarntal, Eisaktal va Adige vodiysi daryolari Talfer, Eisak va Adige bilan uchrashadigan havzada joylashgan. Oʻrta asrlarda Alp togʻlarining ikkita asosiy oʻtish joyi-Reschenpass orqali Klaudiya Augusta va Brenner dovoni orqali Brenner yoʻnalishi Bolzanoda uchrashdi. Shunday qilib, shahar savdo uchun juda muhim edi. Eng baland nuqtasi dengiz sathidan 1616 metr (5302') balandlikda, eng past nuqtasi esa 232 metr (761') balandlikda. Markaz dengiz sathidan 262 metr (860') balandlikda joylashgan. Eng yaqin yirik shaharlar 58 ta&nbsp;km (36 milya) (Trento) va 118&nbsp;km (73 milya) (Innsbruk) uzoqlikda joylashgan.

### Shahar tumanlari va qoʻshni jamoalari

Shahar tumanlari (koʻp tuman nomlari dastlab nemis tilida boʻlgan va keyingi bosqichda italyancha qilingan):

* Centro-Piani-Rensio/Zentrum-Bozner Boden-Rentsch
* Don Bosko/Don Bosko-Neugries
* Europa-Novacella/Europa-Neustift
* Gries-San Quirino/Gries-Quirein
* Oltrisarko-Aslago/Oberau-Haslach

1911-yilda Zvolfmalgreien va 1925-yilda Gries munitsipaliteti Bolzano shahriga qoʻshilgan. Qoʻshni jamoalari: Eppan, Karneid, Laives, Deutschnofen, Ritten, Jenesien, Terlan va Vadena.

### Iqlimi
Bolzano koʻplab iqlim chegaralarida joylashgan boʻlib, Italiya standartlari boʻyicha yozi issiq va qishi juda sovuq boʻlgan nam subtropik iqlimga (CFA) ega. Trewartha tasnifiga koʻra, bu iqlimni subtropik iqlim deb hisoblash mumkin emas, chunki 8 oydan kamroq vaqt kamida  tashkil qiladi va shuning uchun yozi issiq boʻlgan yarim kontinental iqlim hisoblanadi. Baʼzi shahar atrofi yozning salqinroq haroratiga qarab okean iqlimi (Cfb) deb belgilangan, mintaqadagi togʻlarda esa kontinental iqlim (Dfb) boʻlishi mumkin. Bolzano iqlimiga asosiy Alp togʻlarining janubidagi vodiydagi past balandlik taʼsir qiladi. Bu kunduzi salqin shamollardan juda himoyalangan sharoitlarni keltirib chiqaradi, bu esa diapazonning shimolidagi shunga oʻxshash vodiy shaharlariga qaraganda yil davomida ancha issiqroq haroratni taʼminlaydi.Fashizm va urushlararo davrda Benito Mussolini davrida Italyanlashtirish siyosati tufayli Bolzanoda Italyan tili guruhi keng tarqalgan. Janubiy Tirolning Italiyaga qoʻshilishidan oldin (Versal shartnomasi, 1919-yil) Bolzanoda aholining 10 % gacha boʻlgan kichik Italofoniylar jamoasi yashagan.

### Tarixdan oldingi va Rim turar joyi
Zamonaviy Bolzano qadimda botqoqli hudud boʻlib, anʼanaviy ravishda Italiyani bosqinchi Galllardan qochib ketgan etrusk qochqinlarining avlodlari deb hisoblangan Raetian Isarci xalqi yashagan. Miloddan avvalgi 15-yilda general Neron Klavdiy Drusus tomonidan bosib olingandan keyin rimliklar aholi punktini qurdilar. Harbiy aholi punkti *Pons Drusi* (Drusus koʻprigi) ushbu Rim generali sharafiga nomlangan. Bu vaqt ichida hudud qadimgi Italiyaning Venetia et Histria (Regio X) hududining bir qismiga aylangan. 1948-yilda hozirgi soborda olib borilgan qazishmalar IV asrdan qadimgi nasroniy bazilikasini topishga olib keldi. Shuningdek, Rim qabristoni, shu jumladan uchinchi asrga oid lotin yozuvlari boʻlgan „Sekundus Regontius“ qabri topilgan, bu uni Bolzanoning eng qadimgi aholisiga aylantirgan. VII asrda Lombard taʼsirining asta-sekin pasayishi davrida Bavariya immigratsiyasi sodir boʻldi va Bolzanoda Bavariya hukmdori haqida birinchi eslatma 679-yilga toʻgʻri keladi. Oʻsha paytda Bavariyaliklar Bolzano atrofidagi qishloqlarni *Bauzanum* yoki *Bauzana deb nomlashgan*. 769-yilda Bavariya gertsogi Tassilo III Bolzanoda Innichen abbatligining asos nizomini chiqargan. Tirol mintaqasida nemis aholisi oʻsha davrdan boshlab mavjud. Taxminan 1000-yillarda aholi punkti „Pauzana vodiysida, quae lingua Teutisca Pozana nuncupatur“ deb nomlangan.
## Manbalar