Shokolad tarixi

Tarixiy davrlarda **"[[shokolad]]"** atamasi kakao loviyalariga asosida tayyorlangan boshqa mahsulotlarni anglatgan:

* XVII asrning boshlariga qadar shokolad maydalangan kakao loviyalaridan olingan achchiq taʼmga ega sovuq, ichimlik edi.
* XVII-XVII asrlarda badavlat yevropaliklar issiq shokolad deb — taʼmi shirin bo‘lgan, sut va ziravorlar qoʻshilgan ichimlikni atashgan.
* XIX asrning ikkinchi uchdan bir qismidan boshlab shokolad ichimlik emas, balki kakao moyiga asoslangan qattiq mahsulotni bildirgan.

## Achchiq shokolad ichish

Kolumbgacha boʻlgan tropik Amerikada kakao loviyalari sovuq, koʻpincha shakarsiz ichimliklar tayyorlash uchun ishlatilgan. Kakao loviyalari makkajoʻxori donalari va achchiq qalampir bilan birga maydalangan, keyin pasta suvga qo‘shilgan. Ichishdan oldin ichimlik ko‘pik hosil qilishi uchun idishdan idishga quyilgan. Tayyor ichimlik ayollar va bolalarga berilmagan. Uni faqat zodagonlar, jangchilar, shamanlar va qurbonlik qilish uchun moʻljallangan odamlar ichishgan.

1519-yilda ispan generali Ernan Kortes Meksika qirgʻoqlariga tushdi. Mehmonlar sharafiga uyushtirilgan ziyofatda Azteklar yetakchisi Montezuma II ispanlarni vanil, achchiq qalampir va ziravorlar qo‘shilgan kakao loviyalaridan tayyorlangan ko‘pirtirilgan quyuq ichimlik bilan siyladi. Ichimlik mehmonlarga sof oltindan yasalgan kosalarda tortilgan. Atseklar bu ichimlikni „chocolatl“ (achchiq suv) deb atashgan.

1527-yilda oʻz vataniga qaytgan Kortes oʻzi bilan nafaqat kakao loviyalarini, balki shokolad tayyorlash usulini ham olib keldi. Ispaniyada ichimlik juda qadrlangan. Yangi Ispaniyadan muntazam ravishda kakao yetkazib berish boshlandi. Asta-sekin ular maydalangan kakao loviyalariga asal qoʻsha boshladilar (oʻsha paytda shakar oʻrnini bosuvchi vosita), retseptdan chili qalampirini olib tashladilar va yoqimli hid uchun vanil qoʻsha boshladilar. Kakao yaxshiroq erishi uchun ispanlar ichimlikni isitdilar va ichimlik issiq boʻlganda yaxshiroq taʼmga ega bo‘lishi maʼlum boʻldi.

## Shirin shokolad ichimligi

1557-yilda Savoy gertsogi Emmanuel Philibert oʻz saroy aʼzolarini ekzotik ichimlik bilan hayratda qoldirgan, lekin u Italiyada faqat yarim asrdan keyin mashhurlikka erishdi. 1606-yilda florensiyalik Franchesko Karletti butun dunyo boʻylab sayohatini tasvirlab, bu shirin va quyuq ichimlikning retseptini nashr etdi. Italiyaliklar birinchi bo‘lib ommaviy shokolad ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyishdi. Oʻsha paytda Yevropada qahva deyarli maʼlum emas edi. Xitoydan olib kelingan choy kakaodan koʻra afzalroq hisoblanardi.

Shokolad kafelari birinchi navbatda Germaniya, Avstriya, Shveysariya va Venetsiyada ochila boshladi. XVII asrda yashagan Moskvalik sayohatchi, Sankt-Mark maydonini tasvirlab, boshqa shirinliklar qatorida, „checulata“, yaʼni *shokoladni ham eslatib oʻtadi*.

Avstriya qiroli Annaning qizi fransuz qiroli Lui XIII ga turmushga chiqqanidan keyin issiq shokolad fransuzlarga maʼlum boʻldi. Shokolad qirol Lyudovik XIV saroyida qadrlanar edi. 1657-yilda bir fransuz Londondagi birinchi „shokolad uyi“ ni ochdi, u yerda tashrif buyuruvchilarga issiq shokolad taqdim etildi.

1621-yilda Amsterdam porti orqali Ispaniyadan kakao import qilgan Gollandiyaning Gʻarbiy Hindiston kompaniyasi boshqa mamlakatlardagi savdogarlarga kichik miqdordagi kakaolarni sotishni boshladi. 1655-yilgi Angliya-Ispaniya urushi paytida ispanlar Yamayka orolini yoʻqotdilar, u yerda shokolad daraxtining katta plantatsiyalari bor edi. Shunday qilib, ispanlarning kakao monopoliyasi butunlay barham topdi.

Shirinlik oʻrniga bir chashka issiq shokolad ichish butun Yevropada yuqori jamiyatda farovonlik va hurmat belgisiga aylandi. Oʻsha davr shokolad maniyasining ramzi 1740-yillarning oʻrtalarida shveytsariyalik rassom Jan Etyen Lyotard tomonidan yaratilgan „Shokoladli qiz“ kartinasi hisoblanadi.

Ichimlik juda qimmat bo‘lgani uchun mijozning didi va xohishiga ko‘ra suv va shakar qo‘shib tayyorlangan. U kalta nayli, uzun yog‘och tutqichli maxsus idishda tayyorlangan. Issiq shokolad quyuq va juda yogʻli boʻlib, uning yuzasida suzuvchi yog‘ qavati bo‘li, uni qoshiq bilan olib tashlash kerak edi. XVIII asrda odamlar qimmatbaho ichimlikni toʻkib yubormaslik uchun likopchalarda shokolad ichishni boshladilar.

Yamaykadagi inglizlar issiq shokoladga sut qoʻsha boshladilar, bu shokoladga biroz yengillikni berdi. Oʻshandan beri ichimlikni ichishga hatto bolalar uchun ham ruxsat berildi. O‘sha davrda shokoladning narxi choynikidan yuqori bo‘lgan. Buning sabablaridan biri shokoladga qoʻshish odat tusiga kirgan qamish shakarining yuqori narxi edi. Shunga qaramay, 1798-yilga kelib Parijda 500 ga yaqin shokolad kafelari faoliyat yuritgan.

Shimoliy Amerika koloniyalari shokolad haqida Shimoliy Amerikadagi birinchi shokolad fabrikasini (1765) qurgan ingliz Jon Xannon va doktor Jeyms Beyker tufayli bilib oldilar. Ushbu Massachusets korxonasi Yangi Dunyodagi eng qadimgi shokolad ishlab chiqaruvchi Bakersning paydo boʻlishiga sabab bo‘ldi.

## Qattiq shokolad

XIX asr boshlarida golland kimyogari Konrad van Xouten (1770-1858) inqilobiy ixtiro qildi. U yaratgan usul maydalangan kakaodan kakao moyini olish imkonini berdi. Chiqindi esa kakao kukuni edi, u nafaqat arzon, balki suv va sutda oson eriydi. Olingan kakao moyini issiq shokoladga qoʻshish uni qattiqlashtirishga imkon berdi.

1828 yilda otasining ixtirosini patentlagan Gutenning oʻgʻli kakao loviyalarini ishqorlashni ham oʻzlashtirdi, bu mikroorganizmlarni yo‘q qildi va mahsulotning saqlash muddatini sezilarli darajada uzaytirdi. Zamonaviy qattiq shokolad shunday paydo bo‘ldi. Umuman olganda, birinchi shokolad bari 1847-yilda ingliz qandolat fabrikasi *[[J. S. Fry & Sons|JS Fry & Sons]]* tomonidan ishlab chiqarilgan. XIX asrning ikkinchi yarmida qattiq shokolad yevropaliklarning stollaridan issiq (suyuq) shokoladni siqib chiqara boshladi.

1875-yilda Veveydan Daniel Piter, koʻplab muvaffaqiyatsiz tajribalardan soʻng, quritilgan sut qoʻshib, birinchi sutli shokoladni olishga muvaffaq boʻldi. Toʻrt yil oʻtgach, u yangi mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashgan Henri Nestle bilan Nestlé korxonasini ochdi. Birinchi oq shokolad 1930-yillarda Nestle zavodidan sotuvga chiqarilgan.

1947-yilda Kanadada shokolad narxining oshishi yoshlarning ommaviy noroziliklariga sabab boʻldi.

## Rossiyada shokolad
Sankt-Peterburg jamiyatida ertalab bir chashka shokolad ichish odati Yekaterina II  tomonidan kiritilgan. Zamondoshlari uning sevimlisi Potemkin haqida shunday yozgan edi: „Kechki ovqatdan oldin u besh-olti marta qahva yoki shokolad ichgan, jambon yoki tovuq goʻshtini isteʼmol qilgan“. Uning birinchi vaziri Nikita Panin shokoladni sevuvchilardan biri edi.

Issiq shokoladning past tabaqalilar orasida tarqalishi Gutenning kakao kukunini ixtiro qilishi va arzon lavlagi shakarini bozorga kirib kelishidan keyin sodir boʻldi.

XIX asrning oʻrtalarida Rossiyada ham shokolad ishlab chiqarila boshlandi. Masalan, Dmitriy Karamazov „barcha qizlarga uchun shokolad tayyorlashni o‘rganishni buyurdi“. Goncharovga sayohatga „shokolad bilan qimmatbaho choy“ berildi. Turgenev „Bahor suvlari“ asarida toza dasturxon bilan qoplangan dumaloq stol ustida „xushboʻy shokolad bilan toʻldirilgan ulkan chinni kofe idishi, siropli grafinlar, pechene va rulolar, hatto gullar bilan oʻralgan“ deb tasvirlaydi.

Qattiq shokolad Rossiyani faqat XIX asrning oxirida zabt etdi. „Anna Karenina“ qahramonlari oʻz farzandlarini shokoladli shirinliklar bilan siylashgan. XIX asrning oxiriga kelib, Abrikosov va Einem zavodlarida ishlab chiqarilgan rangli bezatilgan shokolad toʻplamlari juda mashhur boʻldi. Nikolskaya koʻchasining burchagida joylashgan Abrikosov doʻkonida shokolad bilan qoplangan ananas boʻlaklari bir funt 2,5 rubl turadi.

SSSRda uzoq vaqt davomida shokolad burjua turmush tarziga xos boʻlgan nozik va qimmat tovar sifatida qabul qilingan. Shuning, oʻsha paytdagi mahsulot turlari unchalik ko‘p emas edi. Faqat 1960-yillarning boshlarida Sovet hukumati yangi oziq-ovqat dasturini qabul qildi, unda ommaviy, arzon sutli shokoladni yaratishga alohida eʼtibor qaratildi. Sovet qandolatchilarining ishining natijasi 1960-yillarning oʻrtalarida doʻkon javonlarida " Alyonka " shokolad brendi paydo boʻldi. Afsonaga koʻra brend nomi Valentina Tereshkovaning qizi sharafiga nomlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Turback, Maykl. *Issiq shokolad*, oʻn tezlikli press, 2005 yil. ISBN 1-58008-708-6 .
* Morton, Frederik va Marsiya. *Shokolad, tasvirlangan tarix* . Crown Publishers Inc., 1986 yil. ISBN 0-517-55765-7 .