Klassik arxitektura

**Klassik meʼmorchilik** &#x2013; klassik antik davr meʼmorchiligi, yaʼni qadimgi yunon meʼmorchiligi va qadimgi Rim meʼmorchiligining namunasidir. Bundan tashqari, ular taʼsir qilgan arxitektura uslubi yoki uslublariga ham tegishli hisoblaanadi. Masalan, Uygʻonish davridan keyingi Yevropada paydo boʻlgan uslublarning aksariyatini klassik arxitektura deb taʼriflash mumkin. Ushbu atamaning keng qoʻllanishi ser Jon Summerson tomonidan *"Klassik arxitektura tili"* asarida qoʻllanadi.

## Klassik arxitekturaning oʻziga xosligi
Klassik arxitektura uslubini boshqa uslublardan farqli tomonini quyidagilar orqali ajralib tavsiflash mumkin:

* Arxitektura &#x2013; rejalashtirish, loyihalash va qurish jarayoni va uning tugallangan mahsuloti. Binolarning moddiy koʻrinishidagi arxitektura asarlari koʻpincha madaniy va siyosiy ramzlar va sanʼat asarlari sifatida qabul qilinadi. Tarixiy sivilizatsiyalar koʻpincha saqlanib qolgan meʼmorchilik yutuqlari bilan ajralib turadi.
** Arxitektura uslubi &#x2013; shakl, texnika, materiallar, vaqt davri, mintaqa va boshqa uslubiy taʼsirlardan foydalanish nuqtai nazaridan arxitekturaning tasnifini ifodalaydi.
* Sanʼat &#x2013; taqdimot yoki ijroning estetik ifodasi va ushbu faoliyat natijasida yaratilgan asar. Shuning uchun „sanʼat“ soʻzi „klassik arxitektura“ atamasi kabi ham feʼl, ham otdir.
** Sanʼat turlaridan biri &#x2013; sanʼat turi sifatida klassik arxitektura — bu odatda madaniyat taʼsirida boʻlgan va oʻz navbatida madaniyatni oʻzgartirishga yordam beradigan insonlar gʻoyasidir. Klassik meʼmorchilik insonning ichki ijodiy impulslarining jismoniy koʻrinishidir.
*** Tasviriy sanʼatning bir tarmogʻi &#x2013; tasviriy sanʼat — bu rasm, haykaltaroshlik, fotografiya, arxitektura va boshqalarni oʻz ichiga olgan sanʼat turlarining sinfi boʻlib, ular asosan vizual tabiatga ega asarlar yaratishga qaratilgan.
* Klassizmning shakli &#x2013; klassik antik davrga boʻlgan yuksak eʼtibor, klassiklar taqlid qilishga intiladigan did uchun standartlarni belgilash tushunchasidir.
** Arxitekturada klassitsizm &#x2013; simmetriya, mutanosiblik, geometriya va qismlarning muntazamligiga eʼtibor beradi, chunki ular Klassik antik davr meʼmorchiligida, xususan, Qadimgi Rim meʼmorchiligida namoyon boʻladi, ulardan bizgaacha koʻp namunalar saqlanib qolingan.

## Klassik meʼmoriy tuzilmalar

### Qadimgi yunon arxitektura inshootlari
Qadimgi yunon arxitekturasi &#x2013; eramizdan avvalgi 900-yildan milodiy 1-asrgacha boʻlgan davrda madaniyati Yunoniston materikida va Peloponnesda, Egey orollarida, Kichik Osiyo va Italiya koloniyalarida gullab-yashnagan yunon tilida soʻzlashuvchi xalq (ellin xalqi) tomonidan yaratilgan meʼmorchilik uslubi boʻlib, eng qadimgi meʼmorchilik asarlari miloddan avvalgi 600-yillarga toʻgʻri keladi. Qadimgi yunon arxitekturasiga eng yaxshi ifodalar ibodatxonalarda koʻrinadi bizga maʼlum Parfenon ham bu uslubdagi eng yaxshi namunadir.

* Akropol
** Afina akropoli
* Agora
** Afinaning qadimiy agorasi
* Qadimgi yunon ibodatxonasi — Qadimgi yunon ibodatxonalari roʻyxati
** Adyton
** Cella
** Opistodomlar
** Peristaz
** Pronaos
** Pteron

: Maqbara turlari
:* Amfiprostil
:* Antae ibodatxonasi
:* Metroon
:* Naiskos
:* Peripteros
:* Pseudodipteral
:* Pseudoperipteros

* Qadimgi yunon teatri — Qadimgi yunon teatrlari roʻyxati
** Parodlar
** Skene
* Bouleuterion
* Yunon vannalari
* Yunon bogʻlari
* Gimnaziya
** Conisterium
** Xystus
* Qahramon
* Ippodrom
* Maqbara
* Monopteros
* Neorion
* Palestra
* Peribolos
* Propylaea
* Prostyle
* Pritaneion
* Pteron
* Rostral ustun
* Stadion
* Stoa — stoae roʻyxati
* Tholos

### Qadimgi Rim arxitektura inshootlari
Qadimgi Rim meʼmorchiligi &#x2013; Rim meʼmorchiligi inqilobi, shuningdek, **beton inqilob** sifatida ham tanilgan, Rim meʼmorchiligida ilgari kam qoʻllangan arch, gumbaz va gumbazning meʼmoriy shakllaridan keng foydalanish ajralib turar edi. Ushbu rivojlanishda monumental meʼmorchilik tendentsiyasini koʻrgan hal qiluvchi omil Rim betonining ixtirosi edi. Bu esa meʼmorchilik rivojlanishiga yana bir omil boʻlgan.

* Jamoat arxitekturasi
** Amfiteatr
** Akveduk
** Bazilika
** Koʻprik
** Kanal
** Kastellum
** Sirk
** Sardoba
** Toʻgʻon va suv omborlari
** Himoya devori
** Gumbaz
** Forum
** Ippodrom
** Horreum
** Gipaetral
** Insula
** Yodgorlik
** Nymphaeum
** Obelisk
** Odeon
** Rim mayoqchasi
** Rim suv tegirmoni
** Rostra
** Maqbara
*** Antae ibodatxonasi
*** Mithraeum
** Tetrapilon
** Teatr — Rim teatrlari roʻyxati
*** Kavea
*** Scaenae old tomoni
** Thermae
*** Sfaeristerium
** Tholos
** Zafar archasi
** Gʻalaba ustuni
*** Rostral ustun
* Xususiy arxitektura
** Domus
*** Atrium
*** Kavaedium
*** Koenakulum
*** Kubikulum
*** Exedra
*** Musluklar
*** Impluvium
*** Oekus
*** Peristiliy
*** Taberna
*** Tablin
*** Triklinium
*** Vestibulum
** Rim bogʻlari
** Villa
*** Villa rustica

## Arxitektura uslublari
Arxitektura uslubi

* Vizantiya arxitekturasi &#x2013; dastlab Vizantiyaning ilk meʼmorchiligi stilistik va konstruktiv jihatdan oldingi Rim meʼmorchiligidan farq qilmagan; qadimiy qurilish usullari yashagan, ammo nisbatan tez orada arxitektura oʻziga xos Vizantiya uslubiga aylandi.
* Romaneskgacha boʻlgan arxitektura
* Romanesk meʼmorchiligi &#x2013; Romanesk meʼmorchiligi imperator Rim meʼmorchiligidan keyingi birinchi umumevropa meʼmorchiligi uslubidir. Qadimgi Rim va Vizantiya binolari va boshqa mahalliy anʼanalarning xususiyatlarini oʻzida mujassam etgan Romanesk meʼmorchiligi oʻzining ulkan sifati bilan mashhur.
* Gotika meʼmorchiligi &#x2013; Gotika meʼmorchiligi (u bilan klassik arxitektura koʻpincha tasvirlangan) klassik elementlar va tafsilotlarni oʻz ichiga olishi mumkin, ammo antik davr meʼmorchiligi anʼanalaridan foydalanish uchun ongli harakatni aks ettirmaydi.
* Uygʻonish davri arxitekturasi &#x2013; qadimgi yunon va rim meʼmorchiligining ayrim elementlarini ongli ravishda qayta tiklash va rivojlantirish. Uygʻonish davri uslubi simmetriya, mutanosiblik, geometriya va qismlarning muntazamligiga eʼtibor beradi, chunki ular klassik antik davr arxitekturasida va ayniqsa qadimgi Rim meʼmorchiligida namoyon boʻladi, ulardan koʻp namunalari saqlanib qolgan. Uygʻonish davrining klassik meʼmorchiligi boshidanoq klassik gʻoyalarning oʻziga xos talqinini ifodalaydi.
* Palladian meʼmorchiligi &#x2013; Uygʻonish davri italyan meʼmori Andrea Palladio (1508-1580) dizaynidan olingan Yevropa meʼmorchiligi uslubi. Palladioning ishi qadimgi yunonlar va rimliklarning rasmiy klassik maʼbad meʼmorchiligining simmetriyasi, istiqboli va qadriyatlariga asoslangan edi.
* Barokko meʼmorchiligi &#x2013; Barok va rokoko arxitekturasi uslublar boʻlib, ular ildizida klassik boʻlsa-da, oʻziga xos meʼmorchilik tilini namoyish etadi. Barokko meʼmorlari Uygʻonish davri meʼmorchiligining asosiy elementlarini olib, ularni yanada balandroq, ulugʻvorroq, bezatilgan va dramatikroq qildilar.
* Gruziya arxitekturasi &#x2013; 1720-1840-yillardagi meʼmoriy uslublar toʻplami. Gruziya uslubining asosiy oqimida Palladian arxitekturasi va uning gʻaroyib muqobillari — Gothic va Chinoiserie, ingliz tilida soʻzlashuvchi dunyoda Yevropa rokokosining ekvivalenti edi.
* Neoklassik meʼmorchilik &#x2013; 18-asrning oʻrtalarida boshlangan neoklassik oqim tomonidan yaratilgan meʼmorchilik uslubi, u ham oʻzining tafsilotlarida tabiiy bezakning rokoko uslubiga qarshi reaktsiya sifatida, ham meʼmoriy formulalarida kech barokkoning baʼzi klassiklashtiruvchi xususiyatlarining natijasi sifatida namoyon boʻldi.. Oʻzining sof koʻrinishida bu uslub asosan Klassik Yunoniston meʼmorchiligi va italyan meʼmori Andrea Palladio meʼmorchiligidan olingan.
** Imperiya uslubi &#x2013; baʼzan neoklassitsizmning ikkinchi bosqichi deb hisoblanadi, 19-asr boshlarida arxitektura, mebel, boshqa bezak sanʼati va tasviriy sanʼatdagi dizayn harakati boʻlib, taxminan 1830-yilgacha Yevropa va Amerikada kuzatilgan, garchi AQShda u mashhurligini davom ettirgan. 19-asrning oʻrtalaridan ancha keyin yirik metropoliten markazlaridan tashqaridagi konservativ mintaqalarda.
** Bidermeyer arxitekturasi &#x2013; 1815-1848-yillar oraligʻida Markaziy Yevropadagi Neoklassik arxitektura.
** Kurort arxitekturasi (*Bäderarchitektur*) &#x2013; 18-asr oxirida Germaniyaning dengiz qirgʻogʻidagi kurortlarida paydo boʻlgan va bugungi kungacha mintaqada keng qoʻllanadigan oʻziga xos neoklassik uslub.
** Federal arxitektura &#x2013; Amerika Qoʻshma Shtatlarida v oʻrtasida qurilgan arxitekturani klassiklashtirish. 1780-yil va 1830-yillar, ayniqsa 1785-yildan 1815-yilgacha. Ushbu uslub oʻz nomini oʻz davri, Federal davr bilan baham koʻradi.
** Regency arxitekturasi &#x2013; Buyuk Britaniyada 19-asr boshlarida Jorj IV shahzoda Regent boʻlgan davrda qurilgan binolar, shuningdek, xuddi shu uslubdagi keyingi binolar. Uslub nemis tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda Biedermeier uslubiga, Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi Federal uslubga va Fransiya imperiyasi uslubiga mos keladi.
** Yunon uygʻonish meʼmorchiligi &#x2013; 18-asr oxiri — 19-asr boshlaridagi meʼmorchilik harakati, asosan Shimoliy Yevropa va AQShda. Ellinizmning mahsuli boʻlib, uni neoklassik meʼmorchilik rivojlanishining soʻnggi bosqichi sifatida koʻrish mumkin.
** Beaux-Arts arxitekturasi &#x2013;
* Skandinaviya klassitsizmi &#x2013; 1910-yil va 1930-yillar oraligʻida shimoliy mamlakatlarda (Shvetsiya, Daniya, Norvegiya va Finlandiya) qisqa vaqt ichida gullagan meʼmorchilik uslubi.
* Yangi klassik arxitektura &#x2013; 20-asr va 21-asrlar uchun klassik meʼmorchilikni meʼmorchilikning qonuniy shakli sifatida qayta tiklash va qabul qilish uchun meʼmorchilik harakati. Birinchi navbatda Postmodern arxitekturasining xalqaro uslub kabi modernist arxitektura harakatlarini tanqid qilishdan boshlab, Yangi Klassik arxitektura, Zamonaviy arxitekturaning davom etayotgan hukmronligiga muqobil boʻlishga intiladi.
## Arxitektura elementlari

### Qurilish elementlari

* Akroteriy — bino pedimentining choʻqqisiga oʻrnatilgan bezak
* Aedicula — kichik ziyoratgoh
* Aegis
* Amfiprostil
* Anatiroz
* Anta
* Antefikss
* Apollarium
* Apse
* Ark
* Arxitrav
* Archivolt
* Arris
* Atlant — erkak figurasini qoʻllab-quvvatlash
* Qavs
* Bukranium
* Kapitel
* Karyatid — ayol figurasini qoʻllab-quvvatlaydi
* Cippus
* Kassa
* Ustunlar — bir-biriga bogʻlangan uzun ustunlar ketma-ketligi
* Ustun
* Konsol
* Burchak toshi
* Korniş
* Krepidoma
* Kroket
* Cryptoporticus
* Gumbaz
* Diaulos
* Diokletian (termal) oynasi
* Gumbaz — Rim gumbazlari roʻyxati
* Eisodos
* Antablement — ustun boshlari ustida joylashgan ustki tuzilma
* Epistil — Architravega qarang
* Evtinteriya
* Yakuniy
* Friz
* Geyson
* Gutta
* Gipokaust
* Gipostil
* Gipotrakeliya
* Imbrex va tegula — qadimgi yunon va rim meʼmorchiligida qoʻllanadigan tom yopish plitalari
* Ustunlararo
* Asosiy tosh
* Metope
* Modilion
* Mozaika
* Oculus
* Bezak
* Ortostatlar
* Fronton
* Peristil
* Pila toʻplamlari
* Pilaster — ustunga oʻxshash devordan koʻtarilgan tekis sirt
* Plinth
* Portik
** Portiko turlari: tetrastyl, hexastyle, oktastyle, dekastyle
* Post va lintel
* Pronaos
* Prostyle
* Puteal
* Quoin — devor burchagidagi tosh bloklari
* Tom — yunon-rim tomlari roʻyxati
* Rustikatsiya
* Skamilli taassurot qoldiradi
* Yarim gumbazli
* Sima
* Sfenks
* Spiral zinapoyalar — Qadimgi spiral zinapoyalar roʻyxati
* Shpor
* Stoa — yopiq yoʻlak yoki ayvon
* Stilobat
* Suspensura
* Tambur
* Muddati
* Triglif
* Timpan
* Taenia
* Velarium
* Vitruvian ochilishi
* Volut
* Vomitoriya

### Qurilish materiallari

* Agregat
* Seramika
* Ohak ohak
* Marmar
* Rim gʻishtlari
* Rim beton
* Spolia
* Terakota

### Klassik buyurtmalar

* Eol tartibi — Klassik meʼmorchilikning dastlabki tartibi

: Yunon buyurtmalari

* Dorik tartibi
* Ion tartibi
* Korinf tartibi

: Rim buyurtmalari

* Kompozit buyurtma
* Toskana buyurtmasi

### Bino va inshootlarning turlari

* Amfiteatr
* Hammom
** yunoncha
** Roman
* Bouleuterion
* Nymphaeum
* Odeon
* Stoa
* Maʼbad
** yunoncha
** Roman
* Teatr
** yunoncha
** Roman
* Tholos
* Gʻaznachilik
* Villa
* Suv tegirmoni — Qadimgi suv tegirmonlari roʻyxati.

## Klassik arxitektura nashrlari

* *Architectura* &#x2013; Rim meʼmori Vitruvius tomonidan yozilgan va uning homiysi imperator Sezar Avgustga qurilish loyihalari uchun qoʻllanma sifatida bagʻishlangan meʼmorchilik risolasi. Ish Rim qurilish usullari, rejalashtirish va loyihalash boʻyicha zamonaviy bilimlarning eng muhim manbalaridan biridir.
* *De re aedificatoria* &#x2013; Leon Battista Alberti tomonidan 1443-1452-yillarda yozilgan klassik meʼmoriy risola. Koʻp jihatdan Vitruviy „*De architectura*“ ga bogʻliq boʻlsada, bu Italiya Uygʻonish davrida yozilgan mavzu boʻyicha birinchi nazariy kitob edi va 1485-yilda arxitektura boʻyicha birinchi bosma kitob boʻldi.
* Jakomo Barozzi da Vinola tomonidan *arxitekturaning beshta ordeni* (1562).
* *I quattro libri dell’architettura* (1570) — meʼmor Andrea Palladioning arxitektura haqidagi risolasi.
* *Arxitekturaning klassik tili,* 1965-yilda Ser Jon Summerson tomonidan 1963-yilda berilgan oltita BBC radio maʼruzalarining toʻplami.

## Klassik meʼmorchilikda nufuzli shaxslar

* Jon Summerson &#x2013; XX asrning yetakchi Britaniya arxitektura tarixchilaridan biri.
* Jon Travlos &#x2013; yunon arxitektura tarixchisi va yozuvchi.

## Yana qarang

* Qadimgi Rim meʼmorchilik sanʼati
* Vizantiya meʼmorchilik sanʼati
* Qadimgi Aztek arxitekturasi

## Manbalar

## Havolalar

* ''Klassik arxitekturaning tasvirlangan lugʻati'' 
* Klassik arxitektura &#x2013; Encyclopedia Britannica onlayn maqolasi