Muhammad al-Vartiloniy

**Al-Husayn ibn Muhammad as-Said al-Vartiloniy** (arabcha: الحسين بن محمد السعيد الورثيلاني), odatda Hosin al-Vartiloniy nomi bilan tanilgan, Usmonlilar davrining XVIII asrida yashagan jazoirlik ulamo, soʻfiy piri va sayyohi boʻlgan. U eng koʻp *Nuzhat al-Andhār fī Faḍl ʿIlm at-Tārīx va-l-Axbor* nomli, *Rihla* nomi bilan ham maʼlum boʻlgan sayohatnoma asari bilan tanilgan.

## Hayoti va taʼlimi

Al-Vartiloniy 1713-yilda janubi-sharqiy Kabiliyada (hozirgi Setif viloyati) tugʻilgan. U al-Vartilon qabilasiga mansub edi. Uning nasabi Fotimiylar sulolasining yuksalishida asosiy rol oʻynagan va 969-yilda Qohirani barpo etgan hamda Fustotni rivojlantirgan Kutama qabilasiga borib taqaladi. U Kabiliyani yaxshi koʻrgan va kabillarning saxovatini maqtagan.

U olimlar oilasiga mansub edi. Yoshligidayoq Qur’onni yod oldi, soʻngra fiqh, kalom, grammatika, matematika va diniy ilmlarni oʻrganish maqsadida bir zaviyadan boshqasiga koʻchib yurdi va otasi hamda bobosi kabi olim boʻlishga intildi. Keyinchalik tasavvuf sohasiga ixtisoslashib, XVIII asrning eng muhim jazoirlik soʻfiy pirlaridan biriga aylandi.

## Diniy faoliyati
Muhim bir zaviya rahbari sifatida al-Vartiloniy yuqori ijtimoiy va diniy maqomga ega edi. Uning koʻplab shogirdlari keyinchalik qozilar, muftiylar va amaldorlarga aylangan boʻlib, bu esa unga butun Jazoir boʻylab keng eʼtirof va safarlari davomida boshqalarning hurmatini taʼminlagan. U odatda Ramazon oyini Bijoyada oʻtkazar, u yerda kalom va tasavvufdan dars berar, shaharni yirik ilm markazi sifatida madh etar edi. U qizlarni oʻqitish muhimligini taʼkidlagan va Ramazonda dars berish uchun Ribotga borib turgan.

## Safarlari va „Rihla“si

Al-Vartiloniy Markaziy Magʻrib boʻylab bir qancha maʼnaviy safarlarni amalga oshirdi, soʻngra oʻzining ikkinchi haj safariga Makkaga otlandi. Bu safarlar uni Kabiliya, Konstantina, Zob, Gʻarbiy Jazoir, Tunis, Tripolitaniya va Kirenaika hududlari orqali olib oʻtdi.

Uning asosiy asari – taxminan 1768-yilda yakunlangan *Nuzhat al-Andhār fī Faḍl ʿIlm at-Tārīx va-l-Axbor* (*Tarix va xabar ilmining fazilatlari haqida nigohlar sayri*) – *Rihla* nomi bilan mashhur. Rihlaning nashr etilgan matni 713 betlik safar qaydlaridan iborat boʻlib, XVIII asrda Magʻribdagi ijtimoiy hayot haqida noyob tasavvur beradi. Asar ilk bor 1908-yilda Jazoirda Muhammad Benchenib tomonidan nashr qilingan. Unda shaxsiy safar hikoyasi bilan birga, ayniqsa Kabilidadagi diniy hayot tafsilotlari ham keltirilgan. Katta boblar soʻfiy avliyolar, zaviyalar va ilmiy tarmoqlarga bagʻishlangan. Bu hol Rihlani XVIII asr Magʻribining diniy, ijtimoiy va intellektual tarixini oʻrganish uchun muhim manbaga aylantirgan.

## Merosi

Al-Vartiloniy bir necha soʻfiy tariqatlari, jumladan Shodiliyya, Qodiriyya va Xalvatiyyaga mansub edi. Uning ijodi mahalliy diniy tarixni saqlab qolishga sezilarli hissa qoʻshgan. Bu ayniqsa olim-avliyo Yahyo al-Aydli va Tamoqra zaviyasi haqidagi yozuvlarida yaqqol koʻrinadi. Rihla mustamlakachilikdan avvalgi Shimoliy Afrikada ziyorat amaliyotlari va diniy elita rolini oʻrganish uchun yirik tarixiy manba boʻlib qolmoqda.

## Asarlari
* Nuzhat al-Andhār fī Faḍl ʿIlm at-Tārīx va-l-Axbor (Rihla)
* Yahyo al-Aydli anʼanasiga oid asarlar ham kiradigan, bir necha soʻfiy va diniy sharhlar (shurux)

## Manbalar