Abdulkarim al-Qushayriy

**Abdulkarim al-Qushayriy** ( – Abu-l-Qosim Abdulkarim ibn Havozin ibn Abdulmalik al-Qushayriy) – xurosonlik ilohiyotchi, soʻfiy.

## Hayoti
Abdulkarim al-Qushayriy 986-yil (hijriy 376-yil)da Ustuvo shahrida dehqon oilasida tugʻilgan. *Zayn al-­Islom* nomi bilan tanilgan. Soʻfiylik boʻyicha eng mashhur, Sharq va Gʻarbda keng oʻqiladigan kitoblardan biri – „*Ar-Risāla al-Qushayriyya*“ning muallifi.

Abdulkarim al-Qushayriy – ota tomonidan arablarning Eronni istilo qilgan vaqtida Xurosonga kelib yerlashgan Qushayr qabilasi, ona tomonidan Bani Sulaym qabilasiga mansub. Yoshlik chogʻlarida otasidan ajrab, qarindoshi Abu-l-Qosim al-Yamaniyning qaramogʻida qoladi. Undan harbiy sanʼat, chavandozlik, arab tili va adabiyotidan taʼlim oladi.

Abdulkarim al-Qushayriy otasidan meros qolgan qish­logʻini ogʻir ahvoldan qutqarish va hisob ilmini oʻrganib moliya maʼmuri boʻlish maqsadida oʻsmirlik chogʻida Nishopurga safar qilgan. Bu yerda mashhur soʻfiylardan Abu Ali ad-Daqqoqning suhbatiga qoʻshiladi va tez orada uning sevimli shogirdi, soʻng kuyovi boʻladi. Ustozining maslahatiga koʻra, Abdulkarim al-Qushayriy Abu Bakr at-Tusiydan shofeʼiy mazhabi fiqhini, soʻng oʻsha davrning yirik allomalari Ibn Furak va Abu Ishoq al-Isfaroiniylardan ash’ariya kalomini oʻrgangan. Al-Isfaroyiniy unga darslariga davom etmasligini, kitoblarini oʻqishning oʻzi yetarli ekanini aytgani Abdulkarim al-Qushayriyning bu vaqtda kalom ilmida yetarli saviyaga yetganini koʻrsatadi. Abdulkarim al-Qushayriy bu davrda Abu Bakr al-Boqilloniyning asarlarini diqqat bilan oʻqib, ash’ariyya kalom ilmini oʻrganadi. Ilm bilan mashgʻul boʻlgan bu yillarda, murshidi ad-Daqqoqning ilmiy suhbatlarida boʻlib, tasavvufiy bilimlarga ega boʻladi. Keyinchalik, ad-Daqqoq uni qizi Fotimaga nikohlaydi va madrasasida dars berishiga izn beradi. Hadis ilmi bilan ham shugʻullangan Abdulkarim al-Qushayriy „*Al-Mustadrak*“ muallifi Hokim an-Naysoburiy, Abu-l-Husayn al-Xaffof, Abu Nuaym al-Isfaroyiniy, Abu Bakr Abdus al-Muzakkiy, Abu-l-Hasan al-Ahvoziy kabi muhaddislarning darslariga qatnashadi. Xatib al-Bagʻdodiy kabi koʻp­lab taniqli muhaddislar undan hadis rivoyat qilganlar.

Murshidi ad-Daqqoqning vafotidan soʻng (405/1015-yil) Abu Muhammad ibn al-Husayn as-Sulamiyga shogird tushib, tasavvufiy bilimi va tajribalarini orttirgan Abdulkarim al-Qushayriy ustozining madrasasida soʻfiylar majlisiga (majlis at-tazkir) rahbarlik qilgan. Ali ibn al-Hasan al-Boxarziy Abdulkarim al-Qushayriyning goʻzal nutqi va taʼsirli vaʼzlaridan soʻz ochib, agar u toshga xitob qilsa uni ham eritib yuborishini, majlisiga shayton olib kelinsa, tavba qilishini aytgan.

Abdulkarim al-Qushayriy saljuqiylar davlatining asos­chisi Tugʻrulbek (990-1063-yillar)ning Eronni zabt qilishi asnosida Xuroson mintaqasining ilm va madaniyat markazi boʻlgan Nishopurda boʻlib, mintaqada katta obroʻga ega boʻlgan. 437-438/1045-1046-yillarda tasavvuf adabiyotining asosiy kitoblari orasidan oʻrin olgan „*Ar-Risāla*“ nomli asarini yozadi. 446/1054-yilda „*Shikāya ahl as-sunna*“ nomli maktub (asar)ni yozadi. Abdulkarim al-Qushayriy maʼlum sabablarga koʻra Xurosonni tark etib, Bagʻdodga safar qiladi. U yerda xalifa Qoimbiamrillah tomonidan yaxshi kutib olinadi. Abdulkarim al-Qushayriy ke­yinchalik Nishopurga qaytadi. As-Subkiy uning Bagʻdoddan hajga safar qilgani, u yerda 400 ga yaqin hanafiy va shofeʼiy qozilari bilan koʻrishib, ular bilan suhbatlashganini aytadi.

Abdulkarim al-Qushayriy 465-yil 16-rabi’ul-oxir/1072-yil 30-dekabrda Nishopurda vafot etadi. Murshidi va qaynotasi Abu Ali ad-Daqqoq madrasasiga dafn qilingan.

Abdulkarim al-Qushayriyning Fotima ismli xotinidan ilmli, zohid olti oʻgʻli va bir qizi boʻlgan. Qizi „*As-Siyāq li-tarӣx Naysābӯr*“ nomli asar muallifi Abdulgʻofur al-­Forisiyning onasi Amaturrahiymdir. Feruzanfar Abdulkarim al-Qushayriyni yana Ahmad ibn Muhammad Charxiy al-Baladiyning qizi bilan oila qurgani va ikki ayolidan olti oʻgʻil va besh qiz farzand koʻrganini aytadi.

Abdulkarim al-Qushayriyning tasavvufdagi silsilasi Abu Ali ad-Daqqoq, an-Nasrobodiy, Abu Bakr ash-Shibliy, Junayd al-Bagʻdodiy, Sariy as-Saqatiy, Maʼruf al-Karxiy vositasida Dovud at-Toiyga bogʻlanadi. Tasavvuf tarixiga oid manbalarda unga *al-Qushayriyya* nomli tariqat nisbat beriladi.

## Ijodi
Abdulkarim al-Qushayriy islomiy ilmlarga doir oʻttizga yaqin asar, jumladan, ikkita tafsir yozgani zikr qilinadi.

### Asarlari

* „*Ar-Risāla fӣ ’ilm at-tasavvuf*“
* „*At-Taxbӣr fi-t-tazkr“*
* „Tartӣb as-sulӯk fӣ tarӣqillāh“
* „At-Tafsӣr al-kabӣr“
* „Latāif al-ishārāt“
* „Nahv al-qulӯb“
* „Shikāya ahl as-sunna bi-hikāya mā nālahum min almihna“
* „Al-Fusӯl fi-l-­usӯl“
* „Kitāb al-mi’rāj“ va boshqalar.

## Adabiyotlar

* Al-Xatib. *Tarӣx Bagʻdād.* XI, 83;
* Ali ibn Hasan al-Boxarziy. *Dumya al-qasr*. – Quvayt: 1405/1985. II, 246-248;
* Abdulgʻofur al-Forisiy. *As-Siyāq li-tarӣx Naysābӯr*. – London: 1965. 49a-51a;
* Ibn Fazlulloh al-Umariy. *Masālik*. VIII, 89-92;
* As-Sam’oniy. *Al-Ansāb*. X, 156;
* Az-Zahabiy. *Al-Ibar*. – Quvayt: 1960. III, 259;
* As-Subkiy. *At-Tabaqāt*. III, 374-423; VII, 153-162;
* Brockelmann. *GAL*. I, 432-433, 556; *Suppl.*, I, 770-772;
* Ibrohim Basyuniy. *Al-Imām al-Qushayrӣ sӣratuh, āsāruh, mazhabuh fi-t-tasavvuf*. – Qohira: 1972;
* Kasım Kufralı. „*Kuşeyrî*“ TDED. I (1946). 18-25;
* H. Ritter. „*Arabische Handschriften in Anatolien un Istanbul*“. Oriens. III (1950). 36-41, 43-51;
* T. Ivanyı. „*Towards a Grammar of the Heart: Al-Qušayrī’s Naḥw al-qulūb“. The Arabist Budapest Studies in Arabic*. XVII. – Budapest: 1996. 41-54;
* H. Halm. „*al-Ḳushayrī“". EI<sup>2</sup>* (İng.). V, 526;
* Süleyman Uludağ. „*Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin*“. *TDV İA.* – Ankara: 2002. XXVI, 473-475;
* A. A. Ali-zade*.* *Kushayri Abd al-Karim* // *Islamskiy ensiklopedicheskiy slovar.* -M.: „Ansar“, 2007;
* * A. D.* *Knish.* *al-Kushayri. Islam: ensiklopedicheskiy slovar.* Otv.red. S. M. Prozorov. – M.: „Nauka“, 1991. 146.

## Manbalar

## Havolalar