Iyul ta'siri

**Iyul taʼsiri**, baʼzan **iyul fenomeni** deb ataladi, Amerika Qoʻshma Shtatlari tibbiyot maktabi bitiruvchilari rezidenturani boshlaydigan yil vaqti bilan bogʻliq boʻlgan tibbiy xatolar va jarrohlik asoratlari xavfining idrok etilgan, ammo ilmiy asossiz oʻsishidir. Birlashgan Qirollikdagi shunga oʻxshash davr **oʻldirish mavsumi** yoki aniqrogʻi, **qora chorshanba** deb nomlanadi, bu esa avgust oyining birinchi chorshanba kuni aspirantlar oʻz almashinuvlarini boshlaganlarida.

## Qoʻshma Shtatlar
2010-yilda nashr etilgan *umumiy ichki kasalliklar jurnali* tadqiqoti 1979-yildan 2006-yilgacha Qoʻshma Shtatlar kasalxonalarida tibbiy xatolarni oʻrganib chiqdi va dori xatolari iyul oyida oʻquv shifoxonalarida 10 % ga oshganini aniqladi, lekin qoʻshni kasalxonalarda emas. Jarrohlik xatolari koʻpaymadi, bu esa yangi xodimlar uchun dori-darmonlarni xato qilish osonroq boʻladi, degan gipotezaga olib keldi, chunki ular dori -darmonlarni boshqalar tomonidan tekshirilgandan koʻra, oʻzlari yozib berishadi. Tadqiqotda koʻpaygan xatolarni yangi rezidentlar bilan bogʻlash uchun etarli maʼlumotlar yoʻq edi va bu oʻsish manbalarini aniqlash uchun qoʻshimcha tadqiqotlar oʻtkazish kerak edi. Tadqiqotning tanqidi shuni koʻrsatadiki, yangi rezidentlar nazorati va oʻquv shifoxonalarida bemorlarning yuklanishi 1979 yildan beri yaxshilangan va natijalar ancha eski maʼlumotlarni kiritish orqali buzib tashlanishi mumkin.

Iyul oyi taʼsirini qidirayotgan boshqa tadqiqotlar xavf ortishining oʻzgaruvchan dalillarini topdi, bir nechta tadqiqotlar esa umuman xavf tugʻdirmadi.

* *Jarrohlik taʼlimi jurnalida* chop etilgan 2010-yilgi ilmiy sharhda oʻtkir appenditsit bilan ogʻrigan bemorlar uchun iyul oyida hech qanday taʼsir koʻrsatilmagan.
* *Journal of Trauma jurnalida* chop etilgan 2010-yilda oʻtkazilgan tadqiqot, oldini olish mumkin boʻlgan asoratlarga olib keladigan xatolar xavfini oshirdi, ammo bu xatolar oʻlimga sezilarli taʼsir koʻrsatmadi.
* 2009-*yilda Amerika Jarrohlar Kolleji jurnalida* chop etilgan tadqiqot tibbiy travma bilan ogʻrigan bemorlarning natijalarida oylik farqlar yoʻqligini aniqladi.
* *Journal of Stroke and Cerebrovascular Diseases jurnalida* chop etilgan 2009-yilda oʻtkazilgan tadqiqot oʻtkir ishemik insultli bemorlar uchun iyul oyining taʼsiri haqida hech qanday dalil topmadi.
* 2009-yilda *Janubiy Tibbiyot jurnalida* chop etilgan tadqiqot oʻtkir yurak- qon tomir kasalliklari boʻlgan bemorlarni tibbiy boshqarishda hech qanday farq topmadi.
* 2008-yilda *The American Journal of Surgery jurnalida* chop etilgan tadqiqotda yurak jarrohligi bilan ogʻrigan bemorlar uchun natijalarning mavsumiy farqi aniqlanmagan.
* 2007-yilda *Annals of Surgery* jurnalida chop etilgan tadqiqot jarrohlik natijalari bilan sezilarli mavsumiy oʻzgarishlarni, oʻquv yilining boshlanishi bilan bogʻliq jarrohlikdan keyingi  va  oshishini aniqladi.
* 2006-yil *Neyroxirurgiya jurnali: Pediatriya* tadqiqoti iyul va avgust oylarida bolalarda miya omurilik suyuqligining shunt operatsiyasi bilan bogʻliq xavflarning biroz oshganini aniqladi.
* 2003-yilda *akusherlik va ginekologiya* boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqot akusherlik protseduralarida iyul oyi taʼsirini aniqlamadi.
* 2011-yilda *Annals of Internal Medicine jurnalida* oʻtkazilgan tizimli tahlil shuni koʻrsatdiki, yil oxiridagi oʻzgarishlar paytida kasalxonada oʻlim darajasi oshadi va shifoxona samaradorligi pasayadi.
* *JAMA Surgery*da 2016-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda jarrohlik bemorlarida bemor tajribasi natijalarida iyul oyi taʼsiri haqida hech qanday dalil topilmadi.
* Yel tibbiyot maktabining 2019-yilda o‘tkazilgan tadqiqoti o‘quv yilining qolgan qismiga nisbatan iyul oyida o‘tkazilgan Whipple muolajalaridan (pankreatikoduodenektomiya) so‘ng kasallanish yoki o‘lim darajasida farq yo‘qligini aniqladi.

## Birlashgan Qirollik
Britaniyada har avgust oyida Milliy sogʻliqni saqlash xizmatiga (NHS) yangi malakali shifokorlar oqimi mavjud va bu davr tibbiy xatolarning koʻpayishi bilan bogʻliq. Bu hodisa NHS tibbiy direktori, professor ser Bryus Keog tomonidan tan olingan. „Oʻldirish fasli“ atamasi 1994-yilda Jed Merkurio (Jon Makure taxallusi ostida) tomonidan yozilgan „ *Yurak* tutilishi“ tibbiy dramasi Britaniyada paydo boʻlgan. 1994-yil 5-mayda BBC1 telekanalida birinchi marta efirga uzatilgan epizodda doktor Kler Meytlend qahramoni dialogda halokatli xatoga yo‘l qo‘ygan kichik o‘quvchiga tasalli beradi: „Siz tibbiyot fakultetidan hamma narsani bilgan holda chiqdingiz. Avgust oʻldirish mavsumi ekanligi ajablanarli emas. Biz hammamiz oʻrganayotganimizda bir nechta bemorlarni oʻldiramiz“.

Kichik shifokorlar odatda ish boshlagan kun, shuningdek, NHS xodimlari orasida „Qora chorshanba“ deb nomlanadi. 2009-yilda London Imperial Kollejida 2000-2008 yillar oralig‘ida 170 ta kasalxonada 300 000 bemorning qaydlari bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, qora chorshanba kuni o‘lim darajasi avvalgi chorshanbaga qaraganda 6 foizga yuqori bo‘lgan. Tadqiqot shuningdek, avgust oyining birinchi chorshanbasida A&amp;amp;E ga avvalgi haftaga qaraganda kamroq bemorlar tashrif buyurganligini aniqladi. 

## Manbalar


## Havolalar

* Laerdal Medical: Iyul effekti — Bemor xavfsizligini yaxshilash
* Baxtiyor, Elyas " Iyul effektiga tayyorgarlik: yangi rezidentlarni integratsiya qilishning beshta strategiyasi  ", *HealthLeaders Media*, 7 iyun 2010 yil
*
*
*
*