open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robiya Sulton begim

**Robiya sulton begim** (15-asr) — Ulugʻbeknnng 7-qizi. Abulxayrxonning xotini. Abulxayrxon 1450 y. Sulton Abu Sayd bilan ittifoqlashib Samarqandni egallagan va R.Robiya Sulton begimga uylangan. Ularning nikohidan Suyunchxoʻjaxon, Koʻchkunchixon va Oq Burun sultonlar tugʻilgan. Suyunchxoʻjaxon va Koʻchkunchixonlar shayboniylar orasida katta nufuzga ega boʻlib Turkiston, Toshkent va Movarounnahrni idora etganlar. Koʻchkunchixon Muhammad Shayboniyxon vafotidan keyin Shayboniylar davlatini boshqargan. Oʻsha davr odatiga koʻra taxtga bevosita Shayboniyxonning avlodlari emas, balki, yoshi katta Shayboniy yaʼni Muhammad Shayboniyxonning otasi Shohbudogʻsultonning ukasi yaʼni Muhammad Shayboniyning amakisi Koʻchkunchixon oʻtqazilgan. R.Robiya Sulton begim Ahmad Yassaviy maqbarasi yonida dafn etilgan.

## Manbalar
Rodanid kislota

**Rodanid kislota** (tiotsianat kislota), HSCN – rangsiz, oʻtkir hidli suyuq modda. Mol. m. 59,09. Rodanid kislota va hosilalarining 2 ta struktura shakli maʼlum. R—N yoki metall ioni boʻlganda, asosan, I shaklda, organik hosilalari esa ikkala shaklda ham uchraydi. —90°dan past tradagina barqaror, —110° da oq kristall, —85°da trimer – rodanur kislota (HSCN)3 hosil qiladi. Undan yuqori tralarda polimerlanish darajasi ortadi, sariq rangdan qizil rangga va toʻq jigarrangga oʻtadi. 3 atrofida polimerlanadi. Suv, efir va spirtda yaxshi eriydi. Kuchli kislotalar jumlasiga kiradi.
Bu moddada elementlarning oksidlanish darajalari:
**H**+1S***'<sup>-2</sup>C***'+4N****-3.

## Manbalar
Rodanidlar

**Rodanidlar**, tiotsianatlar — rodanid kislotanst hosilalari. Umumiy formulasi RSCN (R — bir valentli metall yoki organik radikal, SCN — rodan yoki tiotsian ion). Anorganik R. — tuzlar, Mas, kaliy rodanid, ammoniy rodanid. Koʻpchilik R. suvda yaxshi eriydi. R. sianidlarga oltingugurt qoʻshilishi natijasida hosil boʻladi. Koks gazini tozalashda ham koʻpgina miqdorda R. ajraladi. Anorganik R. analitik kimyoda, organik R. insektitsid, fungitsit, bakteritsid va gerbitsidlar sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Gianni Rodari

**Giovanni Francesco „Gianni“ Rodari** (23-oktabr 1920-yil — 14-aprel 1980-yil) — italyan yozuvchisi. Qarshilik koʻrsatish harakati qatnashchisi. Ilk „Quvnoq sheʼrlar kitobi“ (1951) toʻplami bolalar hayotiga bagʻishlangan. Yengil vaznli hajviy oʻynoqi sheʼrlari, nasriy asarlari folklor anʼanalari ruhida. „Chipollinoning boshidan kechirganlari“ (1951) ertakqissasi ayniqsa mashhur.

Asar qahramonining afsonaviy mamlakatdagi gʻaroyib sarguzashtlari fantaziya va hajv unsurlari vositasida yoritilgan. „Fantaziya grammatikasi“ (1973) kitobi muallifi. „Chipollinoning boshidan kechirganlari“ (1955), „Salom bolalar“ (1956), „Jelsomino yolgʻonchilar mamlakatida“ (1962), „Telefonda aytilgan ertak“ (1971) va boshqa asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

## Manbalar

## Qoʻshimcha maʼlumot
* (italyancha) Argilli, Marcello, del Cornò, Lucio, and de Luca, Carmine (eds.), *Le provocazioni della fantasia. Gianni Rodari scrittore e educatore* (1993).
* (italyancha) Bini, G. (ed.), *Leggere Rodari* (1981).
* (italyancha) Boero, Pino, *Una storia, tante storie: guida all’opera di Gianni Rodari* (1992)
* (italyancha) Cambi, Franco, *Collodi, De Amicis, Rodari : tre immagini d’infanzia*. Dedalo, 1985.   
* (italyancha) *Gianni Rodari : la letteratura per l’infanzia*, a cura di Enzo Catarsi. Pisa: Edizioni del Cerro, 2002
* Petrini, Enzo, Argilli, Marcello, and Bonardi, Carlo (eds.), *Gianni Rodari* Giunti-Marzocco, 1981.
* Rodari, Gianni, *The Grammar of Fantasy*, trans. with intro. Jack Zipes (1996).
* (italyancha) *Se la fantasia cavalca con la ragione : prolungamenti degli itinerari suggeriti dall’opera di Gianni Rodari : convegno nel decennale della Grammatica della fantasia,* organizzato da Comune e Provincia di Reggio Emilia, Regione Emilia Romagna, ARCI, Reggio Emilia, 10-12 novembre 1982 ; a cura di Carmine de Luca. Bergamo: Juvenilia, c1983
* (italyancha) Zagni, Patrizia, *Gianni Rodari*. Firenze: La Nuova Italia, 1975
## Havolalar
*
Auguste Rodin

**RODEN (Rodin) Fransua Ogyust Rene** (; 1840.12.11, Parij — 1917.17.11, Myodon, Parij yaqinida) — fransuz haykaltaroshi; haykaltaroshlikda impressionizm asoschilaridan. Mikelanjelo, Donatello ijodini oʻrgangan hamda gotika haykaltaroshligidan ilhomlangan. R. ijodiga xos boʻlgan dadillik, murakkab harakatlarni ifodalashdagi jonlilik ilk asarlaridayoq namoyon boʻldi ("Bronza asri", gips, 1877; "Kale fuqarolari" haykallar guruhi, bronza, 1895 va boshqalar). 1880-yildan umrining oxirigacha Dantening "Ilohiy komediya"si, antik afsonalar, bibliya rivoyatlari va boshqa taʼsirida "Doʻzax darvozasi" gorelyef kompozitsiyasi ustida ishladi; mustaqil asarlar yaratdi ("Mutafakkir", bronza, 1888 va boshqalar). R.ning realistik portretlari ("J.Dalu", 1883; "V. A.Motsart", 1910 va boshqalar), monumen tal haykallari ("V.Gyugo", 1886—1900; "O.Balzak", 1887 va boshqalar), inson goʻzalligi, sevgi mavzuidagi shoh asarlari ("Boʻsa", 1886; "Mangu bahor", 1897 va boshqalar) mashhur. R. ijodiga xos boʻlgan nur va soya keskinligi, shakllar tasviriyligi (baʼzan oquvchanligi) uni impressionizm asoschisiga aylantirdi. Asarlari, racm va ofortlari, asosan, Parijdagi R. muzeyida saqlanadi. R. ijodi 20-asrda turli okimlarda ijod qilgan haykaltaroshlarga dadil ijodiy izlanishlariga turtki bergan.

## Manbalar
Rodentitsidlar

**Rodentitsidlar** (lotincha rodentis kemiruvchi va caedo — oʻldiraman) — q. Pestitsidlar.

## Manbalar
Rododendron

**Rododendron** (Rhododendron) — erikadoshlar oilasiga mansub buta yoki kichikroq daraxtlar turkumi. Yer yuzida 600 turi maʼlum. Asosan, Sharqiy Osiyo va Shimoliy Amerikaning togʻlarida uchraydi. Oʻzbekistonda oʻsmaydi. R. tilla rang va sariq boʻladi. Bargi qalin, yaltiroq, teskari tuxumsimon, qisqa bandli, ketmaket joylashgan. Guli sariq yoki binafsha rangpushti, toʻpguli soyabonsimon. Mevasi 5 uyali koʻsak, bargi tarkibida arbuTilla rang rodotin va q glikodendron zidlar, flavonoidlar, oshlovchi va boshqa moddalar bor. Bargining damlamasi xalq tabobatida bod, yurak kasalliklarida hamda siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi. R.ning manzarali turlari bogʻ va xiyobonlarda oʻstiriladi.

## Manbalar
Rovoch

**Rovoch**, rivoch (*Rheum*) — torondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Asosan, Osiyoda oʻsadigan 50 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda 3 turi yovvoyi holda oʻsadi. Dehqonchilikda sabzavot P. (*R. undulatum*) turi Yevropa mamlakatlari, AQSH, Xitoy, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Ildizi yoʻgʻon, sertarmoq, ildizpoyali. Poyasi tik, boʻyi 2 m gacha boradi. Bargi yirik, oddiy, bandi uzun (1,5 m gacha), sersuv, nordon, yeyishli, limon va olma kislotasiga boy. Gullari mayda, toʻpguli roʻvaksimon. Gultojbargi 6 ta, oqishpushti yoki qizil. Mevasi 3 qirrali, qizilqoʻngʻir pistacha. Barg bandi koʻklamdan boshlab isteʼmol qilinadi, undan souslar, kompot, kisel, murabbo, konfet, kvas tayyorlashda foydalaniladi. Ayrim turlarining ildizi qadimdan oshlovchi modda sifatida ishlatiladi. Ildizi va ildizpoyasi tarkibida 3—6% antraglikozid, 6—12% oshlovchi b. moddalar bor. Panjasimon P. (*R. palmatum*) dorivor oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Iddizidan tayyorlangan preparatlar (kukun, damlama va nastoykalar) surunkali kabziyat hollarida surgi sifatida ishlatiladi. R. urugʻi, koʻchati va ildiz bachkilaridan koʻpaytiriladi. Ekilganidan keyin 2yildan barg bandi olib ishlatiladi. Hosildorligi 6—7yili 250—400 s/ga. 

## Manbalar
Rogoviklar

**Rogoviklar** — 1) zich, mayda donali tof jinsi, oʻziga singdirgan jinsga intruziyaning taʼsiri natijasida vujudga keladi (qarang Kontakt metamorfizm). Metamorfizmga uchragan dastlabki jinslar tarkibiga koʻra farq qiladi. Gilli jinslar tarkibida kordiyerit, andaluzit, sillimanit, granat, biotit, dala shpati boʻlgan R.ga; bazaltlar va ularning tuflari, grauvvakkilar — piroksenli, asosiy plagioklazli, shox aldamchi R.ga; mergellar vollastonitli, olivinli, shpinelli, karbonatli R.ga aylanadi. Karbonat miqdorining ortib borishi bilan R. kontaktli marmarta aylanadi; 2) gid va temir gidrooksillari aralashgan, karbonatli va gilli qatlamlarda konkretsiya va qatlamchalar hosil qilgan kremniyli jinslar (kremniy, yashma, menilitlar); koʻpincha tarkibida karbonatlar va organik qoldiklar boʻladi. 

## Manbalar
Rodonit

**Rodonit** (yun. rhodon — atirgul) — silikatlar sinfining vollastonitrodonit guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi CaMns [Si5Ol5]. Tarkibi: 54,15% MpO va 45,85% SiO2. Tabiiy R. tarkibida 14,5% gacha GʻeO (ferrodonit), 2—9% gacha Sa, Mg, A1 va Zn (foulerit) boʻlishi mumkin. Kristallari (tabletkasimon, prizmasimon) juda kam uchraydi; odatda, mayda donali yoki zich monolit massalar va agregatlar. Rangi qoʻshimchalariga qarab pushti, qoʻngʻirqizgʻish, sargʻishdan to kulranggacha, nurash jarayonida qoragacha oʻzgargan boʻlishi mumkin. Yaltiroqligi shishasimon. Qattiqligi 5,5—6,5. Zichligi 3,5—3,7 g/sm³. Oson nurab, qora yoki toʻq qoʻngʻir marganets gidrooksili (vernadit) va kremniy gidrooksilini hosil qiladi. R. past trali regional va kontakt metamorfizm jarayonlari natijasida hosil boʻladi, baʼzan pegmatitlar tarkibida uchraydi. Mineral yoʻldoshlari psilomelan, rodoxrozit, spessartin va kvars. Yirik R.  konlari: Shvetsiya, Buyuk Britaniya, Italiya, XAPJ Hindiston, AQSH, SultonUvays (Oʻzbekiston), Oltintopkan (Tojikiston)da. R. qurilishda qoplamabezak tosh sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Rodop togʻlari

**Rodop togʻlari** — Bolqon yarim orolidagi togʻlar. Bolgariya va Gretsiyada. Uzunligi 240&nbsp;km. Eng baland joyi 2191 m. Sharqqa tomon pasayib borgan bir qator togʻ massivlaridan iborat. Ohaktosh, qumtosh, kristalli va vulkan jinslaridan tuzilgan. Yillik yogʻin gʻarbida 1000&nbsp;mm gacha, sharqiy qismida 650&nbsp;mm. Daryolari serostona, gidroenergiya zaxiralariga boy, GES, suv omborlari qurilgan. Yon bagʻirlarining quyi qismida butazorlar, shim. yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli oʻrmonlar, 1800–2000 m dan balandda subalp oʻtloqlari bor. Rodop togʻlarining gʻarbiy qismida oʻrmonchilik rivojlangan. Sharqiy Rodop togʻlarida tamaki plantatsiyalari, tokzorlar barpo qilingan. Foydali qazilmalardan temir, xrom, polimetall rudalari uchraydi. Mineral suvli buloqlar bor. Balneologik va iklim kurorti koʻp. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Rodos

**Rodos** () — oʻrtadengizning sharqiy qismidagi orol, Janubiy Sporada arxipelagida. Kichik Osiyo yarim oraldan 18&nbsp;km, Yunoniston hududi. Maydoni 1404&nbsp;km². Qirgʻoqlari kam parchalangan. Eng baland joyi 1215 m (Ataviros togʻi). Asosan, ohaktosh va marmardan tuzilgan. Keng bargli va igna bargli oʻrmonlar, butazorlar uchraydi. Sohilboʻyi payettekisliklarida tokzorlar, bogʻlar, sitrus mevalar plantatsiyalari, zaytunzorlar bor. Baliqovlanadi. Turizm rivojlangan. Kurort koʻp. Yirik shahri — Rodos. R. — egey madaniyati markazlaridan. Oʻrta asr yodgorliklaridan Vizantiya ibodatxonalari (11 — 15-asrlar), musulmonlar meʼmorligi obidalari (16— 19-asrlar) saqlangan.

## Manbalar
Rodoxrozit

**Rodoxrozit** ( — atirgul,  — rang), marganesli shpat — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi MpSO3. Trigonal singoniyada kristallanadi. Rangi turli qoʻshimchalar borligi tufayli toʻq binafshadan och sargish, kulranggacha oʻzgaradi, oksidlanganda qoʻngʻir tusga oʻtadi. Asosan, yarim shaffof, baʼzan shaffof boʻladi. Yaltiroqligi shishaga oʻxshash, sadafeimon. Qattiqligi 3,5-4. Zichligi 3700&nbsp;kg/m³. Moʻrt. Rodoxrozit koʻpincha dengizlarda choʻkindi yoʻl bilan hosil boʻlgan marganets konlarida, baʼzan oʻrtacha trali polimetall va past trali oltinpolimetall konlarda uchraydi. Rodoxrozit, asosan, marganets rudalari tarkibiga kiradi. Sanoat ahamiyatiga ega. Yumshoqligiga qaramasdan baʼzi shaffof turlari zargarlikda va bezaktosh sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Rods Sesil Jon

RODS (Rhodes) Sesil Jon (1853-1902) — Janubiy va Markaziy Afrikadagi hududlarni inglizlar tomonidan bosib olinishining (1880-yillarning oxiri — 90-yillar) tashkilotchisi; bu hududlarning bir qismini Rodeziya (R. nomidan) mustamlakasi tashkil etgan. 1890—96 yillarda Kap mustamlakasining bosh vaziri, inglizburlar urushi (1899— 1902)ning asosiy tashabbuskorlaridan biri.

## Manbalar
Roja

**Roja** (sanskritcha — podshoh, hukmdor) — Hindistondagi hokimlar unvoni. Ilk oʻrta asrlarga oid bitiklar va adabiy asarlarda R. unvoni maharoja unvoniga qarshi qoʻyilib, odatda, vassal xokimni anglatgan. 

## Manbalar
Vladimir Rojdestvenskiy

**Vladimir Leonidovich Rojdestvenskiy** (1897, Vladimir sh. — 1949, Toshkent) — grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Racm chizishni mustaqil oʻrgangan. 1923-yildan Oʻzbekistonda. Gazeta va jurnallar ("Vokrug sveta", "Mushtum" jurnallari taxririyatlari)da rassom. Rojdestvenskiy yaratgan karikatura, hajviy asarlar, tarixiy mavzudagi lavhalar, plakatlar obrazlarining taʼsirchanligi, fikr ifodalashdagi aniqligi bilan diqqatga sazovar: "Hamza" turkumi (1939); "Oʻzbekiston" (30-yillar), "Oʻzbekiston oʻtmishidan" (40-yillar) litografik turkumlari, plakatlari ("Harbiy xizmatga chaqirilgan yigitning qasami", "Gʻarbga bor, bahodir", 1942), Ikkinchi jahon urushiga bagʻishlangan avtolitografiya turkumlari ("Jasorat", 1942), rangtasvir asarlari va boshqa "Navoiy" (1939), "Mannon Uygʻur", "Abror Hidoyatov" (1944) kabi portretlarida ijodkorlarning ilhom dunyosi ifodalangan.

## Manbalar
Rojdestvo oroli

**Rojdestvo oroli** — quyidagilarni anglatishi mumkin:

* Rojdestvo oroli (Kiribati)
* Rojdestvo oroli (Avstraliya)
Rajaston

**Rojaston** (hindcha — *rojalar mamlakati*), Rojaston — Hindistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi shtat. Maydoni 342 ming km². Aholisi 56,5 mln. kishi (2001); 90% hindu diniga, 7% islomga eʼtiqod qiladi. Maʼmuriy markazi — Jaypur shahri. Rojastonning shimoliy qismi HindGang tekisligida, janubiy qismi Dekan yassitogʻligida. Shimoli-gʻarbida Tar choʻli bor. Shtatning markaziy qismidan Aravali togʻ tizmasi kesib oʻtgan (eng baland joyi 1722 m). Iqlimi tropik, mussonli, shimoli-gʻarbida quruq ikdim. Oʻrtacha oylik temperatura yanvarda 14°, mayda 35°. Yillik yogʻin janubida 600–900 mm, shimolida 130mm.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — chorvachilik. Rojasthon hududining choʻl va chala choʻldan iborat katta qismida qoʻy, echki, koramol, tuya boqiladi. 16 mln. ga yerga ekin ekiladi. Asosiy ekinlari: bugʻdoy, tamaki, makkajoʻxori, oq joʻxori, paxta, sholi, moyli ekinlar, shakarqamish. Bogʻlar ham bor. Dehqonchilik sugʻorishga asoslangan. Chambal daryosiga yirik gidrotexnika inshootlari qurilgan. Foydali qazilmalardan marmar, gips, asbest, osh tuzi, slyuda, lignit, marganets, qimmatbaxr toshlar (Udaypur yaqinida yirik olmos koni) qazib olinadi.

Sanoati mahalliy, qishloq xoʻjaligi xomashyosini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat (shakarqand, yogʻ-moy) korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Kustar usulda ip gazlama, movut, gilam toʻqiladi, tosh, fil suyagi, bronzadan turli buyumlar tayyorlanadi. Jaypur hunarmandlari yasagan oltin va kumush buyumlar, sovuq qurollar dunyoga mashhur. Kota sh. yaqinida AES qurilgan. Keyingi yillarda zamonaviy sanoat tarmoqlari — mashinasozlik va metallsozlik korxonalari (qoʻrgʻoshin-rux konsentratlari, mis eritish, anik, priborlar ishlab chiqaruvchi zdlar) ishga tushirildi. Shtatda sement, oynashisha, natriy, boʻyoq, oʻgʻitlar, temir yoʻl vagonlari, oltingugurt kislotasi, televizor va sunʼiy tola ishlab chikaruvchi 200 dan ortiq mayda korxona bor.

Rojasthon haqidagi ilk maʼlumotlar mil. av. 3-asrlarga oid. 6-asrdan boshlab rojaliklar tuzila boshlagan. 1025-yil Mahmud Gʻaznaviy Rojastonni oʻz tasarrufiga kiritgan. Gʻaznaviylarning Hindistondagi noibi Baxlim 1120-yilda Rojastonning gʻarbini oʻz hukmiga olgan. 11-asrning 30—70-yillarida Kalachuri davlati hukmdori Karna Rojasthonning shim.gʻarbiy viloyatlarini qoʻlga kiritgan. Rojasthon oʻz nomini 13—14-asrlarda Shimoliy Hindistondagi musulmonlarga karshi kurashda rajput zodagonlarining tayanchi boʻlganda olgan. 13— 19-asrlarda ushbu qudud dastlab Dehli sultonligi, keyinroq Boburiylar saltanati va Marathalar davlatiga tobe boʻlgan. Boburning nevarasi Akbar birinchilardan boʻlib Rojasthon xonlari bilan qarindoshlik aloqalarini oʻrnatgan. 1818—1947-yillardagi Angliya mustamlakachiligi davrida Rojasthon 22 rojalik va kichikroq Ajmer provinsiyasidan iborat boʻlgan va Rojaputana deb atalgan. 1956-yilda Rojasthon shtati tuzilgan.

## Manbalar
Rojiy (maʼnolari)

**Rojiy**:

* Rojiy (taxallusi; asl ism-sharifi Idrisxoʻja Mahdum Buxoriy Nabiraxoʻja oʻgʻli) (1880 — Buxoro — 1919) — shoir va xattot.
* Rojiy (shoir) (taxallusi; asl ismsharifi Muhammad Yusuf Mahzum ibn Xoʻjamberdi; 19-asr
* Rojiy (xattot), Sulaymonqul usta Suyarqul oʻgʻli (1871 — Qoʻqon — 1924.
* Rojiy Margʻiloniy (1834–1918) – shoir.
Rojiy (shoir)

**Rojiy** (taxallusi; asl ismsharifi Muhammad Yusuf Mahzum ibn Xoʻjamberdi; 19-asr 30-yillari — Xiva — 20-asr boshi) — shoir, tarjimon va xattot. Sheʼrlarining yetakchi mavzui — ishq-muhabbat. Mumtoz adabiyot anʼanalarini ijodiy davom ettirgan, unga yangi mavzu va obrazlar olib kirgan. Gʻazallarida maʼrifatparvarlik gʻoyalarini targʻib qilgan, kishilarni saxovatpeshalikka, kamtarinlikka undagan ("Choy", "Bel ogʻriq", "Kelur", "Bois" va boshqalar). Navoiy, Fuzuliy, Husayniy, Komil Xorazmiy, Ziyrak va boshqa gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. Xorazm xoni Sayd Muhammadxon (1856—65), Muhammad Rahimxon II (1865—1910) ga bagʻishlab qasidalar bitgan. "Ravzat ussafo" (Mirxond)ning 4—5-boblarini va bir qancha adabiy asarlarni fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 200 misradan ortiq sheʼrlari 3 devonida bizgacha yetib kelgan. Xattotlik qilgan, tanburni yaxshi chalgan. Devoni qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. №922, 1119, 1271).

## Adabiyot
* Yunusov Yu., Xorazm shoirlari, T., 1967; Murodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.

## Manbalar
Rojiy Margʻiloniy

**Rojiy Margʻiloniy** (taxallusi; asl ism-sharifi **Xoʻjajon Xoʻja Nizomiddin Xoʻja oʻgʻli**, 1834-yil – Margʻilon – 1918-yil) – shoir.

## Hayoti
Rojiy 1834-yili Margʻilonda tugʻilgan. Qoʻqon va Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Xushxat va savodxon boʻlganligi uchun mirzalik, muallimlik va kotiblik qilgan. Shoirning adabiy merosi 10 ming misraga yaqin: ular gʻazal, muxammas, masnaviy, muammo, ruboiy, tuyuq, qitʼa, fard, taʼrix kabi adabiy janrlarda bitilgan. Rojiy lirik sheʼrlarida pok insoniy sevgini, olijanob fazilatni ulugʻlaydi, zulm va adolatsizlikdan noliydi. „Qozi saylov“, „Saylov“ hajviyalarida amaldorlarni, poraxoʻr qozilarni tanqid qiladi, oʻz davri saylovining mohiyatini ochib beradi. „Toy“, „Toychoq“ kabi masnaviylarida mustamlakachilik zulmi ostida qashshoqlashgan xalqning turmushini, ochlik, muhtojlik hukm surayotgan muhitni qoralaydi. Rojiy Dukchi eshon qoʻzgʻoloni haqida ham sheʼrlar yozgan. Hofiz, Jomiy, Alisher Navoiy, Bedil, Fuzuliy, Nodira va Furqat kabi shoirlarning gʻazallariga nazira va taxmislar bitgan.

## Manbalar

## Havolalar
Rojiy (xattot)

**Rojiy**, Sulaymonqul usta Suyarqul oʻgʻli (1871 — Qoʻqon — 1924.11.11) -shoir, xattot. Qoʻqon madrasalarida tahsil koʻrgan. R. ishqiy gʻazallar, satirik sheʼrlar, taʼrixlar yozgan. Ularda samimiy muhabbat ulugʻlangan, Birinchi jahon urushi voqealari aks etgan, insonning jamiyatda tutgan oʻrni va qadrqimmatiga baho berilgan. 880 misra sheʼr, 400 dan ortiq maqol va hikmatli soʻzlarni oʻz ichiga olgan "Zarbulmasal" asarida shoirning gumanistik hamda didaktik qarashlari, davrning ijtimoiy masalalariga munosabati aks etgan. P. 20-asr vaqtli matbuotida ham faol qatnashgan. Jumladan, M. Behbudiyning "Oyna" jur.ida uning 2 ta sheʼri bosilgan. R. Navoiyning "Majolis unnafois" va "Hamsat ulmutahayyirin" asarlarini koʻchirgan. R. asarlaridan baʼzilarini oʻz ichiga olgan, Abdulmajid Kotib tomonidan tuzilgan qoʻlyozma bayoz Qoʻqondagi Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot muzeyida saqlanadi.

## Manbalar
Rojkut

**Rojkut** — Hindistondagi shahar, Gujarot shtatida. Aholisi 790 ming kishi (2001). Katxiyavar yarim oroldagi transport yoʻllarining muhim tuguni. Aeroport bor. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo-sanoat markazi. Ip gazlama sanoati rivojlangan. Neft kimyosi, mashinasozlik va elektronika sanoati korxonalari; universitet bor. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Rojputlar

**Rojputlar**, rajputlar — oʻrta asrlarda Hindistondagi harbiy kasta—tabaqa; hozirgi Shimoliy Hindistondagi kasta. R. ajdodlari mil. 1ming yillik oʻrtalarida, asosan, Rojasthon hududida yashaganlar. R. oʻzlarini qad. hind qahramonlari va shohlari — kshatriylarning avlodi (oʻzlarini R. yoki rojaputra — shoh oʻgʻli deb atashlari shundan) deb hisoblaydilar.

## Manbalar
Rojasthonlar

**Rojasthonlar** — Hindistondagi xalq. Rojasthon shtatining tub aholisi (19,9 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 400 ming kishi Pokistonda yashaydi. Hinderon guruhiga mansub tilda soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, hinduizm (islom va jaynizm diniga ham)ga eʼtiqod qiladilar. R. savdosotiq, dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik (matolarni boʻyash, qogʻoz tayyorlash, charm buyumlar i.ch., metallga ishlov berish), zargarlik, kulollik, suyak va tosh oʻymakorligi bilan shugʻullanadi. R.ning oʻziga xos boy maʼnaviy madaniyati, meʼmorligi, rangtasvir sanʼati, xalq badiiy ijodiyoti mavjud.

## Manbalar
Rojiy

**Rojiy** (taxallusi; asl ism-sharifi Idrisxoʻja Mahdum Buxoriy Nabiraxoʻja oʻgʻli) (1880 — Buxoro — 1919) — shoir va xattot. Buxoro madrasalarida taʼlim olgan. Yeshligidan sheʼrlar yozgan, xattotlik bilan shugʻullangan, qoʻlyozma asarlarni kitobat qilgan. Oʻz davrida yashab ijod etgan shoir va xattotlar haqida maʼlumot beruvchi xattotlikka oid "Risolai xushnavison" asarini yaratgan. Sadr Ziyoning "Risolai xattoton" ("Xattotlar risolasi") asarida yozilishicha, R. "Risolai xattotoni manzuma" ("Xattotlar risolasi manzumasi") asarini ham yozgan. 1907 yilda kitobat qilgan bayozi qoʻlyozmasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi.

## Manbalar
Roza

**Roza** (lot. Rosa — atirgul) — aylana shaklidagi deraza. Roman uslubi va gotika meʼmorligidagi qurilishlarda koʻp qoʻllangan (12—15-asrlar). R.da romlar nur taratayotgan quyosh yoki atirgulga oʻxshatib ishlangan. Parijdagi Bibi Maryam ibodatxonasiga ishlangan R. hajmi — 12,9 m. Oʻzbekistonda 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida yevropacha tipdagi binolarda R. ishlatilgan.

## Manbalar
Viktor Rozen

**Viktor Romanovich Rozen** [1849. 21.2(5.3), Tallin — 1908.10 (23) 1, Peterburg] — rus sharqshunosi, arabshunos. Rossiyada ilmiy sharqshunoslikning yangi maktabi asoschilaridan. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1890). Peterburg universiteti shark, tillari fakultetini tugatgan (1870). 1872-yildan shu ftda privatdotsent, keyinchalik professor (1893—1902-yillardan dekan). 1885-yildan Rus arxeologiya jamiyatining sharq boʻlimiga boshchilik qilgan. "Zapiski vostochnogo otdeleniya Russkogo arxeologicheskogo obshestvo" ("Rus arxeologiya jamiyati sharq boʻlimining axborotnomasi") jur.ga asos solgan (1896).

R. arab mamlakatlari xalqlarining maʼnaviy madaniyatini (badiiy va ilmiy adabiyotlarni) tadqiq qilishda mamlakatlarning siyosiy tarixiga ham eʼtibor bergan; tarixiy manbalarni tadqiq etish va tanqidiy matnlarni tayyorlashda hozirgi zamon usullarini joriy etgan. Asosan, arab sheʼriyati, shuningdek, Sharkdagi musulmon va xristianlarning tarixi va madaniyati tarixiga oid asarlar yozgan. R.ning bir necha yirik asarlari arab va fors qoʻlyozmalarini oʻrganishga va tavsiflashga bagʻishlangan.

## Adabiyot
* Pamyati akademika V.R.Rozena, M.— L., 1947; Krachkovskiy I.Yu., Soch., t. 5, M.L., 1958.

## Manbalar
Leonid Rozenblyum

**Leonid Moiseyevich Rozenblyum ** (1910, Simferopol — 1983, Toshkent) — ixtirochi olim; paxta terish mashinalari ixtirochilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961). Butunittifoq Qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elektrlashtirish institutida (Moskva) (1930—39), Oʻrta Osiyo Qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elektrlashtirish institutida ilmiy xodim (1940—58), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida katta xodim, boʻlim mudiri (1958-yildan). R. rahbarligida pnevmatik, mexanik paxta terish mashinalarining tajriba nusxalari tayyorlangan, gorizontal va vertikal shpindelli mashinalarni yaratish borasida ilmiy va amaliy ishlar olib borilgan. R. Oʻzbekiston sharoiti uchun vertikal shpindelli mashinalarning afzalligini isbotlagan va bir necha turini yaratgan. U paxta terish mashinalariga taallukli 25 dan ortik, ixtiro muallifi. Vertikal shpindelli paxta terish mashinasi uchun mualliflik guvohnomasini olgan (1937). Davlat mukofoti laureati (1950).

## Manbalar
* Tryoxkratnaya obrabotka kustov xlopchatnika vertikalnoshpindelnim apparatom, T., 1967 (hamkorlikda).
Bahodir Roziqov

**Bahodir Roziqovich Roziqov** (1941.25.01, Zomin tumani – 2002.14.12, Mirzaobod tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1964). 1964-yildan Mirzaobod tumanidagi 21-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari, 1969-yildan direktor. U rahbarlik qilgan maktab 1995-yil „Yil maktabi“ respublika koʻrik tanlovida 1-oʻrinni egallagan, 1999-yil YUNESKO ning maxsus grantiga sazovor boʻlgan. Bahodir Roziqov bir qancha tarixiy ocherk, risola hamda sheʼriy toʻplamlar muallifi.

## Manbalar
Rozmarin (olma)

**Rozmarin**, Oq Rozmarin — kechpishar qishki olma navi. Italiya (Janubiy Tirol)da chiqarilgan. 19-asrning oxirlarida Qrim orqali Oʻzbekistonga keltirilgan. Daraxti keng piramidasimon, shoxlari tik va kuchli usadi. Bal. 13–15 m ga boradi. Gullari yirik, oq. Aprelning 2-yarmida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (75—100 g), sirti silliq, choʻziq, pusti mayin, oq nuqtalari bor, eti oq, muloyim, suvli, xushxoʻr. Tarkibida 83,6% suv, 0,34% kul, 10,8% qand, 0,53% kta, 0,7% pektin moddalari, 2,2&nbsp;mg (1000 g da) temir moddasi mavjud. Mevasi oktabr boshlarida terib olinadi. Yer osti suvi chuqur, boʻz tuproqli yerlarda har tupi 300–500&nbsp;kg (ayrim daraxtlaridan 1,5—2 t) hosil olinadi. 22—25 yoshida moʻl hosil beradi. Biroq mevalari (ayniqsa, hosil yigʻishtirilishi oldidan) koʻp toʻkiladi. Mazasi saqlanishi jihatdan eng yaxshi navlardan. Sovuqqa chidamli. 20-asrning 60-yillariga qadar Oʻzbekistonda asosiy navlardan biri sifatida koʻp ekilgan.

## Manbalar
Rozo

**Rozo** — Dominika poytaxti. Dominika orolning janubi-gʻarbiy qismida, Gudvil va Sharlot buxtalari oʻrtasida, Rozo daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 15,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dengiz porti; chetga efir moyi, tropik mevalar, sabzavot, ziravorlar chiqariladi. Oziqovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari bor. Katoliklar sobori (1841), cherkov, Hukumat uyi va boshqa meʼmoriy binolar, Viktoriya muzeyi, botanika bogʻi bor. Shaharga 17-asrda fransuzlar tomonidan asos solingan.

## Manbalar
Roy Bimal

**Roy Bimal** (1909.12.7, Dakka — 1967.8.1, Bombay) — hind kinorejissyori, operator, prodyuser. Hind kinosida realistik yoʻnalishning asoschilaridan. "Nyu tietr" firmasida operatorlik maktabini tugatgan (1933). 1935— 42 yillar operator. 1943-yildan rejissyor "Devdas" uning birinchi mustaqil ishi. "Ikki bigxa yer", "Akaukalar", "Sirli kishi", "Ona muhabbati", "Tahqirlangan", "Sinov", "Maxbus" kabi filmlari bilan jahonga tanilgan.

## Manbalar
Rok (maʼnolari)

**Rok**:

* Rok - ommabop musiqa turi.
* Rok (maqom) — shashmaqom tarkibidagi Buzruk maqomi ashula boʻlimining ikkinchi guruh shoʻbalaridan biri.
Rok (maqom)

**Rok** — 1) Shashmaqom tarkibidagi Buzruk maqomi ashula boʻlimining ikkinchi guruh shoʻʼbalaridan biri. R.ning 5 ta shoxobchasi boʻlib, ular "Rok", "Mustahzodi Rok", "Qashqarchai Rok", "Soqiynomai Rok" va "Ufari Rok" deb ataladi. Bular oʻz tuzilishi jihatidan boshqa 2guruh shoʻʼbalaridan farq qiladi. Uning "Rok" qismi murakkab chapandoz usulida, 2 qismi talqin doira usulida, 3 qismi qashqarcha usulining oʻzgargan shaklida, keyingi qismlari soqiynoma va ufar doira usullarida ijro etiladi. R.ning 1 va 2 qismlarida Uz zol namudi avj sifatida qoʻllangan. Rok yengil va shoʻx yangraydi. R. shoʻʼbasi surnayda ham chalinib, "Shodiyona" deb ataluvchi kuylar turkumining bir qismini tashkil etadi; 2) uygʻur muqomlaridan biri. Uning ohanglari Shashmaqomdagi R.dan butunlay farq qiladi.

## Manbalar
Roka

**Roka** — Pirenei yarim oroldagi burun, Portugaliyada. Yevropaning eng chekka gʻarbiy nuqtasi (9°34’ gʻ.u. va 38°47’ sh.k.).

## Manbalar
Rozmarin

**Rozmarin** (Rosmarinus) — labguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi, efir moyli ekin. Oʻrta dengiz havzasida 1—3 turi usadi. Doim yashil buta. Boʻyi 1,5–2 m cha. Bargi va toʻpgulidan efir moyi olinadigan d o rivor P. (R. ofﬁ cinalis), asosan, Yevropa mamlakatlarida, shuningdek, Qrim va Kavkazda oʻstiriladi. Qalamchasidan, kamdankam urugʻidan koʻpaytiriladi. 2—3 yillik koʻchatlari ekiladi. Ekilgandan keyin 2—3yildan boshlab bargi va toʻpguli yigʻib olinadi. Hosildorligi 40—120 s/ga. Bargi va toʻpguli tarkibida parfyumeriya va tibbiyotda ishlatiladigan 1,5 — 2,5% (quruq moddaga nisbatan) efir moyi, 0,5% gacha rozmaritsin va boshqa alkaloidlar, ursol va rozmarin kislotalari bor. Butalari 7 — 9 yilda yoshartiriladi. R. 2 0—25 y. hosil beradi.

## Manbalar
Rozmarin (maʼnolari)

**Rozmarin**:

* Rozmarin (Rosmarinus) — labguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi, efir moyli ekin.
* Rozmarin (olma), Oq Rozmarin — kechpishar qishki olma navi.
Rokvell usuli

**Rokvell usuli** — materiallar (asosan, metallar)ning kattikligini aniqlash usullaridan biri. Qattiqlik materialning sirtiga olmos konus (uchidagi burchak 120°, shkala A va S) yoki toblangan poʻlat sharcha (diametri 1,588&nbsp;mm, shkala V) botirib aniqlanadi. Qattiklik birligi miqdori (amerika metallurgi S. P. Rokvell usuli boʻyicha) konus (yoki sharcha)ning metall sirtiga oʻq boʻylab 0,002&nbsp;mm botishiga mos miqdorga teng. Rokvell usuli boʻyicha sinovlar stolga oʻrnatib ishlatiladigan asbob — qattiklik oʻlchagichda bajariladi. Qattikdik miqdori indikatorda oʻlchanadi (rasmga q.). xa  you

## Manbalar
Rokirovka

**Rokirovka** (fransuzcha roguer, asli forscha rox (shaxmatdagi rux) soʻzidan) — shaxmat oʻyinida shoh va ruxni bir vaqtda dastlabki joyidan qoʻzgʻatib (oʻrnini oʻzgartirib) qoʻyish (shohni — bir katak tashlab chapga yoki oʻngga, ruxni — shoh surib qoʻyilgan katak ustidan oʻtkazib chap yoki oʻng tomonga). Shohni oʻz tomonidagi rux bilan oʻrnini oʻzgartirib qoʻyish qisqa rokirovka, farzin tomondagi rux bilan oʻrnini oʻzgartirib qoʻyish uzun rokirovka hisoblanadi. R.ning hozirgi qoidasi 19-asr oʻrtalaridan Yevropada qoʻllanila boshlagan. "Rokirovka" termini, shuningdek, oʻzgartirishlar, joyini almashtirish (Masalan, siyosatdagi rokirovka) maʼnosida qoʻllanadi.

## Manbalar
Rok-n-roll

**Roknroll** ( — chayqal va aylan) — ommabop musiqa janri, rok musiqanpng ilk shakli. 1950-yillarda AQShning turli milliy anʼanalari negizida yuzaga kelgan. Unda shaharda yashovchi qora tanli aholi orasida ommalashgan ritmendblyuz (raketa moslashtirilgan blyuz), kantriendvestern (fermerlar folklori), bugivugi va boshqa uslublar oʻzaro tutashgan. Roknrollr. oʻzining ehtirosli ohanglari, joʻshqin usullari, yangi va erkin raqs (ayniqsa, bel va tizza) harakatlari bilan tez orada yoshlarni oʻziga jalb qilib, yoshlar musiqasiga asos soldi. Roknroll asosida 1950—60 yillarda yangi (tvist, sheyk, medison va boshqalar) raqslar yuzaga kelgan. Roknrollning taniqli ijrochilari: E. Presli; "Bitlz" guruhi va boshqa Oʻzbekistonda 1960—70 yillarda VIA (Mas, "Navo", "Yalla" va boshqa guruh)lar ijodidan oʻrin olgan.

## Manbalar
Rokoko

**Rokoko** (frans. rococo), rokayl – XVIII asr 1-yarmida Yevropa nafis sanʼatida yuzaga kelgan uslub (bezaklari chigʻanoqqa oʻxshatib gajaksimon ishlanadi). Dastlab Fransiyada paydo boʻlgan, keyinchalik Germaniya, Avstriya va boshqa mamlakatlarga tarqalgan. 30 — 40-yillarda Rokoko eng gullagan davrini boshidan kechirgan. Absolyutizm inqirozi davrida kiborlarga xos boʻlgan xususiyatlar, yaʼni real hayotdan qochib, soxta teatrlashtirilgan hayot tarziga intilish va boshqalarni oʻzida aks ettirgan. Meʼmorlikda bezakka taʼsir etib, jimjimadorlikka eʼtibor kuchaydi: nozik hoshiyalarga olingan oʻyma va boʻrtma naqshlar, oʻrama, kartush, rokayl va boshqa keng qoʻllandi; binolarda simmetriya oʻrnini asimmetriya, tartibsizlik egallay boshladi. Binolar tashqi koʻrinishi jiddiy va sipo ishlangani holda xonalarni bezashga eʼtibor ortdi, bino, uning xonalari uchun olingan nisbatlar ham yengil va nafislikka ega boʻla boshladi, xonaning ichki qismi yengil „pastel“ rangida ishlangan naqshlar, afsonalardan olingan kichik suratlar bilan bezatildi, xonalarning burchaklari yoʻq qilinib oval shakliga ega boʻla boshladi. Ichki bezaklarda koʻzgularning bezak imkoniyatlari ham hisobga olindi, mebellar ham xona va uning bezagiga moslab tanlandi (meʼmorlar J. M. Oppener, J. O. Meysonye, J. Bofran va boshqalar).

Rangtasvir, grafika va haykaltaroshlik Rokoko asarlari oʻta nafis, nozik sahnalar bir oz oʻynoqi va jimjimadorligi bilan ajralib turadi. Bezak va dastgoh sanʼatida namoyon boʻlgan devor, plafon, eshik tepasiga ishlangan tasvirlar, gobelenlar koʻngil ochishga moʻljallangan mavzular bilan toʻldirildi; odam krmati bezak boʻlagiga aylana bordi; kompozitsiya qurilishi yengillik, mayinlik hislatini ifodalashga boʻysundirildi. Rasmlar mavzusi ham birmuncha cheklangan boʻlib, ishq-muhabbat, kiborlarning koʻngil ochishi va dam olishi, pastoral mavzuda (tabiat qoʻynida erkin, farogʻatda yashayotgan choʻpon yigit va qizlar hayotiga bagʻishlangan) asarlar yaratildi, portretlar chizildi (rassomlar F. Bushe, A. Vatto, N. Lankre, J. Fragonar va boshqalar). Haykaltaroshlikda relyeflar, binolar interyerini bezaydigan haykallar (haykalcha, byust, terrakotadan yasalgan naqshlangan yoki sirlanmagan chinnilar) keng oʻrin egalladi. Nozik ranglar jilosiga boy Rokoko rangtasviri ham bezak xususiyatiga ega edi. Amaliy sanʼat ustalari xom ashyoning ifoda imkoniyatlarini nozik ochib bera oldi.

XVIII asr oʻrtalaridan Rokoko uslubi kompozitsiyalarining haddan ortiq murakkabligi, jimjimadorligi tanqidga uchray boshladi. Rokoko oʻrnini klassitsizm egallay boshladi.

## Manbalar
Rokopera

**Rokopera** — musiqali teatr janri. 1960-yillarda myuzikl hamda rok musiqannig ifodaviy vositalari negizida yuzaga kelgan ("Sochlar", G. Makdermot, 1967; "Qutulish", T.Lin, 1969 va boshqalar). Unda operaga xos ariya, xor, uvertyura kabi shakllar, shuningdek, monolog, dialog, zamonaviy raqs, yoritish vositalari hamda ovoz chiqarish elektron moslamalari keng qoʻllanadi. Ijroda simfonik orkestr hamda rok ansambl cholgʻulari qatnashadi. Rokoperada koʻpincha mifologik (diniy), tarixiy mavzular zamonaviy talqinda namoyon boʻladi (Mas, "Iso Masih — superyulduz", E.L. Uebber, 1971). A. Jurbinning "Orfey va Evridika", A. Ribnikovning "Yunona va Avos" Rokoperalari Oʻzbekistonda namoyish etilgan.

## Manbalar
Romain Rolland

**Romain Rolland** (1866.29.1, Klamsi — 1944.30.12, Vezle) — fransuz yozuvchisi, musiqashunos, jamoat arbobi. Dastlabki pyesalari Italiyaning Uygʻonish davri tarixiga bagʻishlangan. Lekin ular matbuotda chop etilmagan. Tarixiy mavzudagi "Eʼtiqod fojiasi" nomi bilan umumlashgan 3 pyesasida oʻz vatandoshlarini eʼtiqod, mardlik va ishonchga daʼvat qilgan. Rollandning Shekspir ruhida yozgan 2 tarixiy pyesasi (30 yildan soʻng yozgan) uchinchi — "Robespyer" bilan yakun topgan. "Jan-Kristof" (1 — 10 j.lar, 1904—12) romanepopeyasida Betxoven tipidagi daho musiqachining tarixi 20-asr boshlaridagi Yevropa madaniyati inqirozining realistik kartinasi fonida kursatilgan. "Kola Bryunon" qissasi (1914, nashri 1918) markazida erksevar mehnatkash xalq ustasi obrazi turadi. Rollandning keyingi ijtimoiy-siyosiy qarashlari "Maftunkor qalb" romanepopeyasi (1—4 j.lar, 1922—33)da aks etgan. L. Betxoven (1903), Mikelanjelo (1907), Lev Tolstoy (1911), Mahatma Gandi (1923) kabi buyuk kishilarning badiiy biografiyasini yozgan. Musikashunoslikka oid asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Nobel mukofoti laureati (1915).

## Manbalar

## Havolalar
Rol

**Rol** (frans.) — 1) sahnada, ekranda aktyor tomonidan ijro etilgan badiiy obraz. Hajviy (komedik), fojiaviy (tragik), dramatik, tragikomedik, shuningdek, birinchi (asosiy) va ikkinchi darajali (epizodik) R. boʻladi; 2) aktyorning spektakl davomidagi nutqi; 3) koʻchma maʼnoda vazifa, ahamiyat, mavqe, hissa va hokazo

## Manbalar
Rolgang

**Rolgang** (nem. Rolle — gula va Gang — yoʻl) — yuklarni kichik masofaga tashish uchun moʻljallangan qurilma (rolikli konveyer). Yuritmali va yuritmasiz xillari bor. Yuritmali R.da roliklar guruhli yoki xususiy yuritma (harakatlantirgich)ga ega boʻladi. Yuritmasiz R.da tashiladigan yuklar (donali, qutiga joylangan yuklar) ramaga birbiriga yaqin qilib oʻrnatilgan roliklar ustiga qoʻyiladi. Yukni qoʻlda itarganda roliklar dumalab, yukni suradi. Yukni maxsus itargichlar yordamida itarish (gorizontal R.), oʻz ogʻirligi taʼsirida siljitish (kiya R.) ham mumkin. Shunda ham roliklar dumalab yukni suradi. R. Sanoat korxonalarida, omborlarda ishlatiladi. U k,, x., transport mashinalari va boshqalarning bir qismi boʻlishi ham mumkin.

## Manbalar
Rom (maʼnolari)

**Rom**:

* Rom - Rim
* Rom (ichimlik) (ing. rum) — kuchli spirtli ichimlik, shakarqamish sharbatini yoki shakarkamishdan shakar i.
Rom (ichimlik)

**Rom** (ing. rum) — kuchli spirtli ichimlik, shakarqamish sharbatini yoki shakarkamishdan shakar i. ch. chiqindilarini bijgʻitib va uni haydash yoʻli bilan olinadigan spirtdan tayyorlanadi. Spirtga distillangan suv (quvvati 40— 45° va undan ortiq boʻlishi mumkin), 1 % qand qoʻshiladi va aralashmaga kuydirilgan qand qoʻshib, rang beriladi. Eman bochkalarda havo namligi 70—80% va harorati 18—23° boʻlgan joyda kamida 4 yil saqlanadi. R. barcha shakarqamish yetishtiriladigan mamlakatlarda ishlab chiqariladi. Dastlab 17-asr da VestIndiyayaa tayyorlangan.

Jahonda Yamayka, Kuba, Gvadulepa, Martinika R.lari mashhur. Oʻzbekistonda 20-asrning 70-yillarida Surxondaryo viloyatining Denov shahrida joylashgan Denov rom (hozirgi vinoaraq) zdida "Surxon" R. ichimligi, Samarqand vino kombinatida "Sovet Romi" ishlab chikarilgan. Olimjon Alimov.

## Manbalar
Rokfellerlar

**Rokfellerlar** — AQSHdagi eng yirik moliya-sanoat guruhlaridan biri. 1870-yilda Jon Rokfeller (1839-1937) "Standart oyl" kompaniyasini tuzib, XIX asr oxirida neft sanoati va savdosini monopoliya qilib olishi asosida yuzaga keldi. XX asrning 20-yillarida AQShdagi yirik monopolistik guruhlar ichida Morganlardan soʻng 2-oʻrinni egalladi. 1970-yil boshiga kelib R. nazoratidagi aktivlar 124,6 mlrd. dollarga yetdi. R.ning hozirgi moliya-sanoati oʻzagini "Ekson" neft monopoliyasi (aktivi 1973-yilda 36,8 mlrd. dollar) va "Cheyz Manxetten bank" tijorat banki tashkil kiladi. R. guruhi koʻpgina moliya-kredit muassasalariga ega. Mashinasozlik, elektrotexnika va oziq-ovqat sanoati tarmoklarining bir qancha korxonalari ularning tasarrufida.

R. boshqa moliyaviy guruhlar bilan birgalikda bir qancha yirik sanoat korporatsiyalari va banklarni nazorat qiladi. R. AQSH ning siyosiy hayotida ham muhim rol oʻynaydi.

## Manbalar
Roksolanlar

**Roksolanlar** (lot. ) -koʻchmanchi chorvador sarmat qabilalari nomi; koʻchmanchi qabilalar markazi — Shim. Azov boʻyida joylashgan yirik harbiy-siyosiy itgifoqni tuzganlar. Mil. av. 2-asr oxirida R. skiflar bilan ittifokda Qrimda Pont sarkardasi Diofantga karshi urushganlar. Mil. av. 2—1-asrlarda skiflardan Don va Dnepr daryolari oraligʻidagi dashtni tortib olishgan. Mil. 1-asrda R. Dneprdan gʻarbdagi dashtni egallashgan. taxminan 70-yilda ular Myoziyaga chopkun uyushtirganlar. 2—3-asrlarda R. Dunay boʻyida Rim bilan urush olib borishgan, lekin aftidan ularning aksariyati gunnlar bosqiniga qadar (mil. 4-asr) Qora dengizning shim. dagi dashtlarda istiqomat qilganlar. Gunnlar sarmatlar ittifoqiga barham berib, R.ning bir qismini oʻzlariga qoʻshib, gʻarbga yurishni davom ettirganlar.

## Manbalar
Valentina Romanova

**Valentina Nikolayevna Romanova** (1938.20.9, Moskva viloyati Ximki sh. – 2003.14.4, Toshkent) – raqqosa, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent xoreografiya bilim yurtini (1955), Toshkent madaniyat institutini (1992) tugatgan. 1955—57 yillar Navoiy teatrida balet raqqosasi, 1957—78 yillar „Bahor“ davlat ashula va raqs ansamblining yakkaxon raqqosasi, 1978—82 yillar baletmeysteri. Uning ijrosidagi „Qoʻgʻirchoq“, „Jonon“, „Fargʻonacha rez“, „Zang“, „Andijon polkasi“, „Choʻpon“, „Xorazmcha raqs“, „Pilla“, „Rohat“, „Kashtadoʻzlar“, „Salom“ kabi raqslar oʻzining shoʻxchanligi, harakatlarining tez va aniqligi, oʻzbek raqs maktabi texnikasining ustasi ekanligi bilan ajralib turadi. Madaniyat instituti va Milliy raqs va xoreografiya oliy maktabida pedagoglik qilgan (1996-yildan dotsent). M. Turgʻunboyeva bilan birgalikda Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1973).

## Manbalar
Romanovlar

**Romanovlar** () — 1613&ndash;1917-yillarda Rossiyadagi boyarlar sulolasi, 16-asr boshigacha Koshkinlar, 16-asr oxirigacha Zaharinlar deb atalgan. 

1613-yildan podsholar, 1721-yildan imperatorlar sulolasi. Romanovlardan chiqqan birinchi podsho — Mixail Fyodorovich, birinchi imperator — Pyotr I, soʻnggi imperator — Nikolay II. U 1917-yil fevral inqilobida taxtdan tushirilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Rossiya imperatorligi kolleksiyasi Kongress kutubxonasida
Yelena Romanovskaya

**Yelena Yevgenyevna Romanovskaya** (1890.24.5. hozirgi Leningrad viloyati Pushkin shahri — 1947.22.11, Toshkent) — musiqiy folklorshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). 1917-yildan Oʻzbekistonda yashagan. Leningrad konservatoriyasini tugatgach (1929), Toshkent musiqa bilim yurtida (1929—36), Toshkent konservatoriyasida (1936-yildan) pedagog, "Oʻzbek musiqasi" kursini yaratgan. Oʻzbek ayollar qoʻshiqlari, Xorazm maqomlari, dutor kuylarini notaga yozib olib, nashr ettirgan ("Xorazm klassik musiqasi", T., 1939; "Oʻzbek laparlari" T., 1941; "Oʻzbek cholgʻu musiqasi", T., 1948 va boshqalar). Bular orasida 2 jildli "Oʻzbek xalq qoʻshiqlari" (T., 1939, I. Akbarov bilan hamkorlikda) toʻplamining ahamiyati katta.

## Manbalar
* Romanovskaya Ye. Ye., Stati i dokladi. Zapisi muzikalnogo folklora, T., 1957.
Vsevolod Romanovskiy

**Vsevolod Ivanovich Romanovskiy** (1879.4.12, Olmaota — 1954.6.10, Toshkent) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1943), Peterburg universitetini tugatgan (1906). Varshava universiteti professor (1911 — 15), RostovDon universiteti professor (1915—18), 1918-yildan umrining oxirigacha Oʻrta Osiyo universitetida professor.

Romanovskiy Toshkent matematika maktabi asoschisi. U ehtimollar nazariyasi va matematik statistikata katta hissa qoʻshgan. Markov zanjirlarini chuqur oʻrganib, umumlashtirgan, bu sohada matritsalar usullarini yaratgan; markaziy limit teoremani koʻp oʻlchovli holga oʻtkazgan. Matematik statistika sohasida R. bosh toʻplam empirik harakteristikalari taqsimot funksiyalariga doir ishlari bilan mashqur. R. oʻz ishlarida statistik nazorat, statistika usullarini xalq xoʻjaligida qoʻllashga alohida eʼtibor bergan. Oʻzbekistonda oliy matematika taʼlimini yoʻlga qoʻyish va rivojlantirishda, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika institutini tashkil etishda (1943) R.ning xizmatlari katta. T. A. Sarimsoqov. S. H. Sirojiddinov va boshqa uning shogirdlari.

Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika institutiga uning nomi berilgan (1954).

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Izbr. Trudi, t. 12, T., 19591964; Matematicheskaya statistika, t. 1—2, T., 19611963; Matematik statistikaning tajribada qoʻllanishi, T., 1950.
Gennadiy Romanovskiy

**Gennadiy Danilovich Romanovskiy** (1830.30.7 — Peterburg — 1906.5.5) — rus geologi. Oʻrta Osiyo geologiyasining ilk tadqiqotchilaridan. 1874-yil Oʻrta Osiyoga kelib, I. V. Mushketov bilan birga Oʻrta Osiyoning geologik tuzilishini oʻrgangan, stratigrafiyasini tavsiflagan. Kumir konlari bu yerda yura davriga mansubligini aniqladi. Fargʻona vodiysida neft konlari bilan birga rudali foydali qazilmalar ham mavjudligi haqida fikr bildirdi. R.ning Oʻrta Osiyo geologiyasiga tegishli tadqiqotlari "Turkistonning geologiyasiga oid materiallar" asarida yoritilgan.

## Manbalar
Roman uslubi

**Roman uslubi** – Yevropa (asosan, Gʻarbiy Yevropa) sanʼatida 10-asrdan 12—13-asrlargacha hukm surgan badiiy uslub. Bu davr sanʼatida Qad. Rim madaniyati va meʼmorligida Qadimiy Rim meʼmorligi uslub va unsurlaridan keng foydalanilgan („roman“ iborasi shartli boʻlib, „rimniki“ maʼnosini anglatadi). Roman uslubi (termin 19-asr 20-yillaridan ishlatila boshlangan) Yevropada xristian diniy tizimining mustahkamlanishi va yoyilishi bilan bogʻliq holda rivojlandi, shuning uchun markazlari monastirlar boʻlib, quruvchi, haykaltarosh va toshtaroshlari esa monaxlar edi. 11-asr oxiridan sayyor quruvchilar sobor, monastir, cherkov, qoʻrgʻon va qasrlar qurib Roman uslubini yaratdilar. Binolar toshdan qurilgan (bazilika turi asosiy oʻrinni egallaydi), tuzilishining asosini minora tashkil etadi, uning atrofidagi geometrik shakllar (kub, prizma, silindr va boshqalar) binoning yaxlit majmuini hosil qiladi. Roman uslubi meʼmorligiga antik sanʼat, Vizantiya hamda arab mamlakatlari sanʼati sezilarli taʼsir koʻrsatgan, yuzaga kelgan meʼmorlik maktablari yagona tamoyillarga boʻysungan. Bu binolar tarhi va tuzilishida, bezaklar shakli va mazmunida koʻrinadi. Roman uslubi Fransiya, Germaniya meʼmorligida yorkin namoyon boʻlgan. Jumladan, Notr dam la Grant ibodatxonasi (11 —12-asrlar) koʻrinishi birmuncha past, uch nefli (oʻrtadagi nefi yonidagilardan birmuncha baland), tosh devorlar kalin, undagi kichik tor darchalar devor qalinligini boʻrttirib, salobatini oshiradi, bino (ichki va tashqi devorlari) rassomlik va haykaltaroshlik asarlari bilan bezatilgan. Dastlab devoriy rasmlarga keng oʻrin berilgan, 11-asr oxiri – 12-asr boshlaridan ibodatxonalar bezagida monumental relyeflar yetakchi oʻrin egallaydi; bino peshtoqi va odd tarzida, ichki bezaklardan ustun va uning kapitelida keng ishlatilgan. Roman uslubida vitraj ham oʻz oʻrniga ega boʻlgan. Amaliy sanʼatda kitob miniatyurasi rivojlandi. Yevropaning koʻpgina mamlakatlarida miniatyura maktablari (rassomlar) shakllandi, yaratilgan asarlar mustaqil asar sifatida ahamiyatga egadir. Jumladan, fransuz rassomlari akauka Limburglar 60 dan ortiq miniatyuralarda yil fayellari, qishloq xoʻjaligi bilan band kishilarning hayotini jonli ifodalagan.

## Manbalar
Romankosh

**Romankosh** — Qrim yarim oroldagi eng baland choʻqqi. BabuganYayla togʻlarida, Qrim togʻlarining Janubiy gryadasida. Bal. 1545 m. Ohaktoshlardan tarkib topgan.

## Manbalar
Romboedr

**Romboedr** (romb va yun. hedra — asos, yon, tomon) — hamma yokdari teng romblar boʻlgan parallelepiped. Baʼzi kristallarning, Mas, island shpatining kristallari R. shaklida boʻladi. Parallelepiped faqat uchinchi tartibli simmetriya oʻqiga ega boʻlgandagina R. boʻladi.

## Manbalar
Romiz

**Romiz**, Mannon Romiz, Ramziy (taxalluslari; asl ismsharafi Abdullayev Mannon) (1895, Toshkent — 1938, Krasnoyarsk) — jurnalist, yozuvchi, jamoat arbobi. 1918-yilning 2-yarmidan 1930-yil 1 sentabrgacha turli partiyashoʻro rahbarligi lavozimlarida ishlagan. Milliy matbuot, nashriyot va maorif ishlarining rivojlanishida faol ishtirok etgan. "Turkiston", "Kambagʻal dehqon", "Qizil Oʻzbekiston" gaz., "Yer yuzi", "Maorif va oʻqituvchi" jurnali muhirriri (1927—29), Maorif xalq komissari (1929). Adabiyjurnalistik faoliyati 1920-yildan boshlangan. Adabiytanqidiy va publitsistik makrlalar yozgan. Publitsist sifatida oʻz davrining muhim siyosiy-ijtimoiy, iqtisodiy va madaniymaʼrifiy masalalari, muammolari yuzasidan fikrlar bildirgan, ularning hal etilishiga muayyan hissa qoʻshgan. R. 1924—25 yillarda Pomirda ishlagan. Oʻsha yerdagi faoliyati asosida "Pomir Badaxshonga sayohat" turkum sayohatnomasini yaratgan (1925). "Oktyabr vaxalq maorifi" (1927), "Xayoldan haqiqatga" (1928), "Lotinlashtirish kurashida" (1928) kabi kitoblar muallifi. 1930-yil 5 sentabrda "Narkompros ishi" boʻyicha qamoqqa olingan va "xalq dushmani" sifatida otib tashlangan. Shaxsga sigʻinish oqibatlari fosh etilgandan soʻng oklangan.

## Manbalar