Registon (Buxoro)

## Nomi
Bu hudud islomgacha boʻlgan davrda nima deb atalganligi nomaʼlum. Maʼlumki, II-III asrlarda hijronlar Registon deb atalgan.

*"Registon"* soʻzi *"qumli joy"* degan maʼnoni anglatadi. Qal’alar oldidagi hudud nima uchun „registon“ deb atalgani nomaʼlum.

## Registon maydoni
Vaqf hujjatlariga koʻra Registon chegarasi kichik boʻlgan. Uning chegaralari (6 gektar ; 233x270 metr) haqidagi vaqflar maʼlumotlari quyidagilarga toʻgʻri keladi: shimoldan Registon chegaralari Ustod Ruhiy va Bozori gʻusfan madrasalariga tutashib, Arkning shimoli-gʻarbiy burchagiga ham tutashgan. Sharqdan Arkga, janubdan Xoja Nikhol madrasasiga, undan keyin esa sobiq xalq uyiga tutashgan. Gʻarbdan Shodimbiy madrasasi va Boloi-Hovuz masjidiga tutashgan.

Narshaxiy rivoyatlaridan maʼlum boʻlishicha, Registonning maydoni vaqflarda koʻrsatilganidan kattaroq boʻlgan. Arkning gʻarbiy darvozasidan boshlanib, Darvozoi Mabad (keyinchalik Imom darvoza)gacha boʻlgan hudud Registon deb atalgan.

## Tarixi
Bu hududda Islomgacha va Islomdan keyingi davrlarda maʼmuriy, harbiy-fuqarolik binolari joylashgan.

Somoniylar davrida bu hududda maʼmuriy binolar: turli boʻlimlar — divanlar joylashgan. Nasr ibn Ahmad Registonda Divoni Vazir, Divoni Mustaufi, Divoni Abdulmalik, Divoni Sohib Shurot, Divoni Sohibi Muayyan (Muayyad), Divoni Sharaf, Divoni Mamlakai Xossa, Divoni Muxtasib, Divoni Ukov, Divoni Kazo nomlari bilan oʻnta devon qurdirdi.

Qoraxoniylardan Shayboniylargacha boʻlgan davrda Registonning qayta tiklanishi haqida maʼlumotlar yoʻq. Shayboniylar Buxoroni oʻz davlatining poytaxtiga aylantirdilar, shundan soʻng Buxoroning siyosiy va madaniy mavqei yuksala boshladi. Registondagi bugungi kungacha saqlanib qolmagan (Boloi Hovuzdan tashqari) va koʻp qismi vayron boʻlgan, nihoyat sovet tuzumi davrida vayron boʻlgan eski binolar Shayboniylar va undan keyingi sulolalar davriga oid boʻlgan.

### Mustaqillik maydoni
Rossiyaning vakolatli vakilining BNSRning toʻliq mustaqilligini tan olish toʻgʻrisidagi tantanali eʼlonidan soʻng, maydon nomi Mustaqillik maydoniga oʻzgartirildi.

### Lenin nomidagi maydon

1924-yil aprel oyida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi Markaziy Qurilish Komissiyasi Registon maydonida bogʻ yotqizish va V. I. Leninga haykal oʻrnatish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Boʻlajak maydon oʻrniga yaxshi tuproq olib kelindi, bir yarim mingdan ortiq qaragʻay, kul, akasiya koʻchatlari ekildi. Bu daraxtlarning baʼzilari bugungi kungacha saqlanib qolgan.

BNSR hukumati yodgorlikning eng yaxshi dizayni uchun tanlov eʼlon qildi. Ushbu ijodiy tanlovda Toshkent, Leningrad va Moskvadan rassomlar, haykaltaroshlar, meʼmorlar ishtirok etdi. Belarus Xalq Respublikasi Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining Markaziy qurilish komissiyasi oʻz eʼtiborini haykaltarosh L. M. Rovenskiy loyihasiga qaratdi. 1924-yil avgust oyining boshlarida loyiha tasdiqlandi.

V. I. Lenin byusti va marmar plitalar Leningradda Krasniy Vyborjets zavodida qilingan. Yodgorlikning tantanali ochilishi 1925-yil 22-aprelda Ilyich tavalludining 55 yilligi nishonlanganda boʻlib oʻtdi. Maydon V sharafiga V.I. Lenin deb nomlandi. Bu yodgorlik yashil maydonda turardi. Marmar plitalarga oʻzbek arab yozuvida shunday yozuv oʻyib yozilgan: *"Qadimgi dunyoga — milliy zulm, milliy janjal dunyosiga, mehnatkashlar yangi dunyoga — barcha xalqlar mehnatkash xalqining birligi dunyosiga qarshi, inson tomonidan insonga zarracha zulm qilish uchun joy yoʻq."*

## Oʻrta asr Registoni binolariga umumiy sharhi

### Toki Tirgaron
Abdullaxon II davrida (1557-1598; 1583-yilgacha u otasi Iskandarxon nomidan hukmronlik qilgan) Buxoro tanib boʻlmas darajada oʻzgardi. Bozorlar, shiyponlar, hammomlar qurib, ularni madrasasining vaqfiga aylantirgan. Ularning bir qismi Registonda edi. Xullas, shiyponlar, Gʻalla bozori (gʻalla bozori), hammom, dukanlar. Bu binolar Buxoroning sharqiy va janubiy tomonida joylashgan edi. Eng muhim pishiq gʻisht binosi Toki Tirgaron hozirgi Registon shossesining chorrahasida joylashgan edi.

### Poyanda-biy ataliq masjidi
Imomqulixon (1611-1642) amirlaridan biri, Qosimbiy turkmanning oʻgʻli Poyandabiy otaliq turkman 1610—1611-yillarda Ark janubida, Darvozay Islom mahallasi yaqinida juma masjidi (sobor masjidi) qurdirgan., Juma masjidi). Poyanda-biy ataliq masjidi Buxoroda Kalyan masjididan keyin ikkinchi oʻrinda turardi (40,5x62,5 metr). Masjidning oʻnta hujrasi boʻlgani sababli ushbu bino foydasiga tuzilgan vaqf hujjatida *"Masjidi Jome va madrasa Otalik"* nomi bilan tilga olinadi.

Masjid uch asr davomida bir necha marta qayta tiklangan. Shunga qaramay, 20-asrning boshlarida fasad yomon ahvolda qoldi. Qayta tiklash koʻp mablagʻ talab qildi va shuning uchun 1927-yilda ijroiya qoʻmitasi binolarni buzib, ushbu joyda bogʻ qurishga qaror qildi.

### Bozori Gusfand madrasasi

Registon shimolida Abdulazizxon (1645-1681) tomonidan qurilgan ikki qavatli madrasa boʻlgan. U 1669-yilda qurilgan va 72 hujra, bitta masjid va bitta darvozadan iborat edi. Tashqi fasad (peshtak) baland va mahobatli edi. Tashqi va ichki ravaklar, oqimlar bir vaqtlar mozaikaga ega boʻlgan.

Madrasa 1920-yilda Buxoro operatsiyasi vaqtida vayron qilingan, 1930-yillarda buzib tashlangan.

### Dor ush-Shifo madrasasi
Madrasa Registonning gʻarbida joylashgan boʻlib, oʻtmishda katta ilmiy ahamiyatga ega boʻlgan. Hokimiyat tepasiga kelgan Subxonqulixon (1681-1702) mamlakatda barqarorlik oʻrnatilgandan soʻng ilm-fan va maʼrifat bilan shugʻullana boshlaydi. U tibbiyot va matematikaga eʼtibor berdi. Tibbiyotga katta eʼtibor berib, 1696-yilda Dor ush-Shifo madrasasini qurdirdi.

### Xoja Nihol madrasasi
Bugungi kungacha yetib kelmagan yana bir bino — Xoja Nikhal madrasasi Registonda qurilgan. Ubaydullaxon II (1702-1711) ning oxirgi amirlaridan biri Xoja Nihol tomonidan qurilgan. Qurilishning aniq sanasi maʼlum emas. Ubaydullohxon II oʻldirilgach, uning fidoyi amirlaridan Xoja Nikxal ham shu yili oʻldirilgan.

### Boloi-Hovuz masjidi va madrasasi

### Chodim-biy madrasasi
U Boloi-Hovuz masjidining janubida joylashgan edi. Qurilish vaqti nomaʼlum. Shodim biy ashtarxoniy amirlaridan biri boʻlgan boʻlishi mumkin.

## Adabiyotlar

* Rempel L. I. Uzoq va yaqin. Buxoro rekordlari. — T.: Adabiyot va sanʼatdan ularga. G. Gulyama, 1981. — 304 b. Saidjanov M.Yu.Buxoro shahri va uning qadimiy binolari // IFEAC ishchi hujjatlari. — 2005. — Nashr. 16 (iyun). — S. 3-19. Suxareva O. A. Buxoro XIX — XX asr boshlari. (Kechki feodal shahar va uning aholisi). — M.: Nauka, 1966. — 328 b.