Latviya madaniyati

**Latviya madaniyati** anʼanaviy Latviya va Livoniya merosini mamlakatning turli tarixiy merosi taʼsiri bilan birlashtiradi.

## Tarix
Latviya hududi miloddan avvalgi 9000-yildan beri yashab kelgan. Hozirgi latvlarning ajdodlari boʻlgan Boltiqboʻyi qabilalari miloddan avvalgi 3000-yillarda kelgan. 13-asrda hozirgi Latviya bosib olinganidan keyin Boltiqboʻyi nemislari bu yerga joylashdilar va asta-sekin Latviyaning yuqori tabaqasi va hukmdorlariga aylandilar, latviyaliklar va livoniyaliklar esa oʻz mavqelarini yoʻqotib, 16-asrda krepostnoy boʻlishdi. Bu boshqa millatlarning oʻqimishli aholisining nemislashuviga olib keldi, ammo baʼzi mahalliy anʼanalarni saqlab qoldi. 19-asrda krepostnoylik tugatilgandan soʻng, Latviyada millatchilik harakati, birinchi Latviya milliy uygʻonishi boshlandi. " Yosh latviyaliklar " boshchiligida u latviyaliklarni madaniy merosi va tilini asrab-avaylagan holda sanʼatkor va olim boʻlishga undadi. Harakatga ruslashtirish davri, soʻngra 20-asr boshlarida " Yangi oqim " chap harakati qarshi chiqdi. Bu Latviya madaniyati gullab-yashnagan davr sifatida qaraladi. Bu ikkinchi „Latviya milliy uygʻonishi“ ga sabab boʻldi, natijada 1918-yilda mustaqil Latviya deb eʼlon qilindi.

1934-yil 15-mayda Karlis Ulmanis davlat toʻntarishi natijasida hokimiyatni qoʻlga kiritdi va avtoritar rejim oʻrnatdi, bu faqat Ikkinchi jahon urushi va 1939—40-yillarda Sovet istilosi boshlanishigacha davom etdi. Madaniy nuqtai nazardan, bu davr Latviya uchun " oltin asr " sifatida koʻriladi. Urush paytida, 1941-yildan 1945-yilgacha Germaniya istilosi davrida Latviya SSSR tomonidan bosib olinganligi sababli oʻzining *[[De facto|de-fakto]]* mustaqilligini yoʻqotdi va Latviya SSRga aylandi. Sovet hokimiyati 1991-yilda uchinchi " Latviya milliy uygʻonishi " va mustaqillikni tiklash paytida tugadi.

## Odamlari

Aholining asosiy qismi latviyaliklardir. Sharqiy Latviyadagi Latgale viloyatida istiqomat qiluvchi madaniy va til jihatidan ajralib turadigan latgallar kichik guruhi mavjud. Yana bir mahalliy guruh — Livoniyaliklar, ularning Finli Livon tili deyarli yoʻq boʻlib ketgan. Eng katta ozchilik guruhi slavyan xalqi, xususan ruslardir . Boshqa taniqli ozchiliklar — Romanlar, Boltiqboʻyi nemislari va Ikkinchi Jahon urushidan keyin aholisi sezilarli darajada kamaydi yahudiylar, shuningdek, Litva va Estoniyaliklar mavjud.

## Tillar

## Milliy liboslari

Latviya milliy libosining ikki xil turi mavjud boʻlib, ular paydo boʻlgan tarixiy davrga asoslanadi: 7—13-asrlardagi „qadimgi kiyinish“ davri va 18—19-asrlardagi „etnik“ yoki „etnografik liboslar“ davri.

Latviya ayollari xalq liboslarining oʻziga xos xususiyatlaridan biri bu anʼanaviy latviyalik kamar, toʻqilgan geometrik naqshli keng kamar. Latviyaning turli hududlarida oʻziga xos naqsh va ranglar mavjud.

Eng mashhuri Lielvarde kamar yoki josta, murakkab naqshli keng, qizil va oq toʻqilgan kamar. Kiyimning choʻntaklari boʻlgunga qadar paydo boʻlgan belbogʻ amaliy ahamiyatga ega, chunki u kiyimlarni birga saqlashga yordam beradi va kalit yoki pichoq kabi narsalarni biriktirish uchun ishlatilishi mumkin edi. Chiziqlar Osiyodagi qadimiy piktogrammalarga oʻxshash belgilar va grafik belgilarni oʻz ichiga oladi va baʼzi olimlar bu qadimiy kodlangan maʼlumotni yetkazishiga ishonishadi. Lielvarde kamar shu qadar ajoyibki, u mamlakat pasportlarida uchraydi.

Zamonaviy davrda milliy liboslar koʻpincha Rigada har toʻrt yilda boʻlib oʻtadigan qoʻshiq va raqs festivallarida va Latviyada 23-iyunda nishonlanadigan mashhur milliy bayram — „Yoz oʻrtasi kechasi“da kiyiladi.

## Folklor
Latviyaliklar anʼanaviy folklorning boy merosiga ega, ayniqsa xalq qoʻshiqlari yoki Dainas mashhur. Ming yildan koʻproq vaqt oʻtgan xalq qoʻshiqlarining 1,2 milliondan ortiq matni va 30 ming ohangi aniqlangan.

## Madaniyat qoidasi
2007-yilda ishga tushirilgan va hozirda tugallangan Latviya madaniyati qonuni arxitektura va dizayn, kino, adabiyot, musiqa, sahna sanʼati, milliy anʼanalar va tasviriy sanʼat sohalari boʻyicha bir qator ekspertlar guruhlari tomonidan tanlab olingan. Unda jami 99 ta asar bor.

## Din
12-asrga qadar latviyaliklar tabiatshunoslar yoki boshqa majusiylar sifatida tanilgan, nasroniylik 12-13-asrlarda kirib kelgan va 20-asrda kommunizm kelguniga qadar mintaqadagi eng taʼsirli din boʻlib, barcha dinlar taqiqlangan edi. Bugungi kunda latviyaliklarning aksariyati katta katolik va pravoslav nasroniy ozchiliklari boʻlgan Lyuteran cherkovining bir qismidir.

## Musiqasi

Latviyada xor anʼanalari juda kuchli. Koʻpgina professional xorlar bilan bir qatorda, turli havaskor xorlarning bir qismi boʻlgan oʻn minglab latviyaliklar ham bor. Har besh yilda bir marta Latviya milliy qoʻshiq va raqs festivali boʻlib oʻtadi, unda 20 000 ga yaqin qoʻshiqchi ishtirok etadi.

2014-yilgi Jahon xor oʻyinlari Rigada boʻlib oʻtdi.

2019-yil yozida Latviyada Riga Yurmala musiqa festivali  boʻlib oʻtdi, bu yangi festivalda dunyoga mashhur orkestrlar va dirijyorlar yoz davomida toʻrtta dam olish kunlarida chiqish qilishdi. Festival Latviya milliy operasi, Buyuk gildiya va Dzintari kontsert zalining katta va kichik zallarida boʻlib oʻtdi. Bu yil Bavariya radiosi simfonik orkestri, Isroil filarmonik orkestri, London simfonik orkestri va Rossiya milliy orkestri ishtirok etdi.

## Mintaqalar

Latviya bir nechta madaniy va tarixiy hududlarga boʻlingan: Vidzeme, Latgale, Kurland va Zemgale . Baʼzida Sēlija va Maliena ham ajralib turadi.

## Arxitektura

Latviyadagi anʼanaviy arxitektura namunasi — bu yogʻoch uylar . Uylarning joylashuvi mintaqalar boʻyicha farq qiladi. Gʻarbiy Latviyada yakka xoʻjaliklar koʻproq mashhur va qishloqlarda uylar markaziy maydon atrofida aylana shaklida joylashgan. Sharqiy Latviyada qishloqlar koʻproq mashhur va uylar asosiy koʻcha boʻylab joylashgan. Bu yaqin Rossiyaning taʼsiri sifatida koʻriladi.

## Manbalar

## Havolalar

* Media related to Culture of Latvia at Wikimedia Commons