Bayraktar TB2

**Bayraktar TB2** () Turkiyaning zarbdor operativ-taktik oʻrta-balandlikda uchuvchi UUAdir. 4 ta osma boshqariladigan oʻq-dorilarga ega boʻlgan Bayraktar TB2 osmonda 12 dan 24 soatgacha uchishi mumkin. Maksimal boshqaruv masofasi 150 km gacha. Bu osmonda doimiy ravishda navbatchilik oʻtashga va nishonlarni aniqlagandan soʻng, oldingi chiziqqa oʻtib tezda raketalarni uchirishga imkon beradi (reaktsiya vaqti aviatsiyaga qaraganda ancha qisqa boʻladi va bu qisqa vaqt ichida mavjud boʻlgan nishonlarni samarali urish imkonini beradi). Ushbu dron „Baykar Makina“ xususiy kompaniyasi tomonidan layihalashtirilgan va ishlab chiqariladi.

## Tarixi
Loyihani ishlab chiqish 2000-yillarda Baykar Makina tomonidan boshlangan. TB2 birinchi marta 2009-yilda ishga tushirilgan Bayraktar TB1 ga asosida ishlab chiqilgan.

Dronning ilk parvozi 2014-yilda amalga oshirilgan. 2014-yilning iyun va avgust oylarida Bayraktar TB2 uchuvchisiz havo vositalari boʻyicha oʻrta balandlikdagi taktik UUA sinfida parvoz davomiyligi boʻyicha jahon rekordini yangiladi. U osmonda 8&nbsp;km balandlikda 24 soat 34 daqiqa boʻlgan.

2014-yilda UAA birinchi marta Turkiya sharqida kurdlarga qarshi operatsiya vaqtida ishlatilgan.

2015-yil dekabr oyida UMTAS TQUMRKning test sinovlari boʻlib oʻtdi.

## Konstruktsiya
UAA kuzovi kompozit materiallardan tayyorlangan va avtomatik uchish va qoʻnish tizimi bilan jihozlangan. Agar kerak boʻlsa, qurilma yarim avtonom parvoz rejimida, yerdan boshqarilmasdan ishlashi mumkin.

UAA Kanada Rotax 912 ichki yonuv dvigateli 100 ot kuchiga ega boʻlgan surish tipidagi parrak bilan jihozlangan. 2020-yil oktabr oyida Ikkinchi Qorabogʻ urushi paytida Ozarbayjon armiyasi tomonidan Togʻli Qorabogʻdagi arman qoʻshinlariga qarshi uchuvchisiz uchuvchi apparatlaridan foydalanganligi sababli Kanadaning Bombardier Recreational Products kompaniyasi tomonidan Turkiyaga dvigatellar yetkazib berish vaqtincha toʻxtatilgan edi. Bayraktar TV2 UAA uchun dvigatellar ishlab chiqarish imkoniyati Ukraina korxonalarida oʻrganilmoqda, ular allaqachon yuqori balandlikda ucha oladigan zarbdor UUA „Bayraktar Akinji“ uchun dvigatellar ishlab chiqarmoqda.

UAAning standart foydali yuki quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* modulli elektro-optik va infraqizil kameralar,
* boshqariladigan oʻq-dorilar yoki koʻp funksiyali AFAR radarlari uchun lazerli uzoqnioʻlchagich va lazerli nishonkoʻrsatgich.
* Eski havo mudofaa tizimlarini zararsizlantirish uchun qurilmaga radioelektron urush moduli oʻrnatilishi mumkin.

UAA dushmanning radioelektron urush uskunasidan himoyalangan, GPS tizimiga bogʻliq boʻlmagan avtonom navigatsiya tizimi va past RCS ga ega. Yuqori sifatli optoelektron tizimi (Kanadaning CMX-15d Wescam havo razvedka stantsiyasi ishlatiladi) tufayli, Bayraktar dronlari 7&nbsp;km balandlikda nishonni urishi mumkin va bunda eskirgan yoki past-balandlikka uchuvchi havo mudofaa tizimlari unga qarshi tura olmaydi.

Kanadaning Turkiyaga Wescam CMX-15 D optip-elektron modullarini yetkazib berishni taqiqlashi munosabati bilan 2021-yilning noyabr oyidan Bayraktar TB2 Turkiyada ishlab chiqarilgan Aselsan CATS optik-elektron tizimlari bilan jihozlana boshlandi.

## Qurollanish

Quyidagilarni koʻtara oladi:

* lazerli boshqariladigan va uchish masofasi 0,5-8&nbsp;km boʻlgan 2 ta boshqariladigan UMTAS tankga qarshi raketa yoki 8&nbsp;km masofagacha boʻlgan statsionar va harakatlanuvchi obʼektlarga zarba bera oladigan, 4 ta sozlanishi yuqori aniqlikdagi Bozok, Roketsan MAM-C, MAM-L, aviabombalari.

## Buyurtmalar
2011-yildan beri Turkiya 107 ta Bayraktar TB2ni oʻz qurolli kuchlariga qabul qilib oldi.

2017-yilda, Qatarga 3ta boshqaruv stantsiyalari bilan 6 ta TB2s UUAlar yetkazib berildi.

2018-yilda Ukraina umumiy qiymati 69 million dollarlik 6 ta dron, 3 ta boshqaruv stansiyasi va ular uchun raketalar sotib olish boʻyicha shartnoma imzoladi, yetkazib berish 2019-yilning noyabr oyida yakunlandi.2020-yil oktabr oyida Ukraina yana 48 ta dron sotib olish yoki birgalikda yigʻish imkoniyatini koʻrib chiqayotgani maʼlum qildi va shartnoma 2021-yil sentabr oyida imzolandi.

Polsha 24 dona dronga buyurtma bergan. Birinchi partiya 2022-yilda yetkazib berilishi kerak.

## Operatorlar

*  — 2020-yil holatiga koʻra miqdori nomaʼlum boʻlgan Bayraktar TB2
*  — 2020-yil holatiga koʻra 6 ta Bayraktar TB2 va 3 ta mobil boshqaruv stantsiyasi
*  — 2020-yildan boshlab Liviya Milliy Kelishuv Hukumatining harbiylashtirilgan harbiylari tasarrufida mavjud
*  &#x5B; ** &#x5D;
* 
** Turkiya quruqlik kuchlari — 2020-yil holatiga koʻra 33 ta Bayraktar TB2 bor [30]
** Turkiya dengiz kuchlari — 2020-yil holatiga Turkiya dengiz aviatsiyasida 4 ta Bayraktar TB2 mavjud [31]
** Turkiya jandarmeriyasi — 2021-yil holatiga koʻra 18 ta Bayraktar TB2 bor
* 
** Ukraina Harbiy havo kuchlari — 2021-yil holatiga koʻra 6 ta Bayraktar TB2 bor
** Ukraina dengiz kuchlari — 2021-yil holatiga koʻra 6 ta Bayraktar TB2 bor
*  — 2021-yil holatiga koʻra, 6 ta Bayraktar TB2 va 3 ta mobil boshqaruv stantsiyasi mavjud
*  — 2021-yil holatiga koʻra Bayraktar TB2 ning nomaʼlum soni
*  — 13 ta Bayraktar TB2 buyurtma qilingan

## Jangovar qoʻllanish

### Turkiya
2016-yilda TQRT UMTAS bilan dronning kurd otryadlariga qarshi muvaffaqiyatli jangovar ishlatilishi haqida rasmiy maʼlumotlar paydo boʻldi. Bu dronning eʼlon qilingan taktik va texnik xususiyatlarni tasdiqladi. Turkiya bayonotiga koʻra, 2016-yildan 2018-yilgacha ushbu uchuvchisiz uchoqlarning Turkiya janubi-sharqida va Suriya shimolida bergan zarbalari bilan Kurdiston ishchilar partiyasi boʻlinmalarining bir qancha yetakchilari boshqa jangarilar bilan birga jami 400 ga yaqin kishi yoʻq qilingan.

### Suriya
2018-yilning yanvar-aprel oylarida Turkiya qurolli kuchlari Suriya shimoli-gʻarbidagi "Zaytun novdasi " operatsiyasi doirasida Bayraktardan boshqariladigan havo bombalari yordamida Turkiyada terrorchi deb topilgan 449 kishini yoʻq qildi.

### Liviya
2019-yilda Bayraktar TB2 Liviyada Xaftar armiyasiga qarshi ishlatilgan. Liviyada „Gʻazab vulqoni“ operatsiyasi paytida (2019-2020) birinchi marta ushbu turdagi dronlar LMA tasarrufidagi „Pantsir C1“ havo mudofaa raketa tizimi tomonidan urib tushirildi. Keyinchalik, Turkiyaning „Anadolu“ agentligi va Ukraina „Defence Express“ agentligining maʼlumotlariga koʻra, 2020-yil iyuniga qadar ushbu dronlar yordamida LMAga tegishli kamida 7 ta Pantsir-C1 havo mudofaa tizimi (eksport versiyasi), tanklar va boshqa texnikalar yoʻq qilingan. AQShning „Yaqin Sharq instituti“ maʼlumotlariga koʻra, „Pantsirey“ radarlari ilgari Turkiyaning KORAL radioelektron urush tizimlari tomonidan aniqlangan va ularga xalaqit berilgan, shundan soʻng „Pantsirey“ boshqariladigan raketa va artilleriya yordamida oʻqqa tutilgan yoki zarba beruvchi UUAlar bilan zarba berilgan. LMA maʼlumotlariga koʻra, 2020-yil 31-martda Turkiyaning 10 ga yaqin Bayraktar TB2 droni urib tushirilgan, 20-aprelda TB2 yoʻqotishlari 20-28 tagacha koʻtarilgan, biroq mustaqil ekspertlar 20 dan kamrogʻi urib tushirilgan deb hisoblaydilar.

### Suriya
„Bayraktar TB2“ UUA 2020-yil fevral oyi oxirida Turkiyaning Suriyaning Idlib viloyatida Suriya Respublikasi hukumat kuchlari va hukumatga sodiq boshqa harbiy tuzilmalariga qarshi „Bahor qalqoni“ operatsiyasi chogʻida keng qoʻllangan. Turkiya Mudofaa vazirligi maʼlumotlariga koʻra, bor-yoʻgʻi bir kechada turk armiyasi Suriya armiyasiga katta zarar yetkazgan: 23 ta tank, 23 ta artilleriya tizimi, 309 ta Suriya harbiysi, 5 ta vertolyot yoʻq qilingan, 2 ta Pantsir-C1 yoʻq qilingan yoki shikastlangan. Asosan Bayraktar va ANKA-S uchuvchisiz uchish apparatlari, shuningdek, uchuvchisiz uchish apparatlari tomonidan nishonga yoʻnaltirilgan artilleriyadan foydalanilgan. Turkiyaning „KORAL“ radioelektron urush tizimlari Suriya havo mudofaasi radarlarini oldindan aniqladi va ularni „koʻr qildi“, keyin havo mudofaa tizimlari UUA zarbalari bilan yoʻq qilindi. Shu bilan birga, A. I. Kots 26-28-fevral kunlari 191 nafar suriyalik harbiy xizmatchi halok boʻlganini va 293 nafari yaralanganini tasdiqladi, sabablarini koʻrsatmasdan turib, 23 tank, 16 piyoda jangovar mashina, 9 MLRS yoʻq qilindi. Biroq, tez orada Suriya qoʻshimcha havo mudofaa kuchlarini ("Buk M2E " HHM tizimlari va boshqalar) oldingi chiziqqa tortib, 3 kun ichida 4 tadan 6 tagacha Bayraktar va 2 ta ANKA-Sni urib tushirdi, shundan soʻng sulh tuzildi.

### Togʻli Qorabogʻ
2020-yil sentabr-noyabr: Ozarbayjon Qurolli Kuchlari Togʻli Qorabogʻ uchun janglarda Turkiyaning Bayraktar TB2 rusumli dronidan faol foydalandi. Koʻp sonli tanklar, " Osa " ZRK, " Strela-10 ", OʻORT, katta kalibrli artilleriya va boshqa texnikalar, 1 ZRK „ Tor“. Toʻqnashuv vaqtida Togʻli Qorabogʻ havo hujumidan mudofaa kuchlari 6 ta Bayraktar TB2 ni yoʻq qildi.

### Ukraina
2021-yil 26-oktabrda Ukraina Qurolli Kuchlari ilk marta *Bayraktar TB2 dan* DXRga qarshi janglarda foydalandi. Dron zarbasi bilan 122 millimetrli D-30 gaubitsasini yoʻq qilindi, gaubitsa 15&nbsp;km masofadan Granit qishloğidagi Ukraina pozitsiyalarini oʻqqa tutayotgan edi.  

## Mutaxassislarning fikrlari
Rossiyaning Enix kompaniyasi (UUA ishlab chiqaruvchisi) bosh konstruktori V.Pobejimovning soʻzlariga koʻra, bunday UUAlardan faqatgina havo hujumidan mudofaa tizimi va radar razvedkasi mavjud boʻlmagan mahalliy ziddiyatlar sharoitda foydalanish mumkin. Shu bilan birga, Togʻli Qorabogʻning havo mudofaasi bilan xizmat qiladigan „Repellent“ tipidagi radielektron urush vositalari va ularning analoglaridan UUAni boshqarish kanallarini bostirish uchun foydalanish har doim ham samarali emas, chunki ularning diapazoni kichik (10&nbsp;km dan kam). Bayraktar kabi past tezlikdagi UUAlar radar tizimlari tomonidan aniqlangandan soʻng, braziliyaning Embraer EMB 314 Super Tucano kabi pulemyot yoki toʻp bilan qurollangan past tezlikdagi turbovintli qiruvchi samolyotlarga hujumiga nisbatan juda zaif boʻlishi mumkin.

### Yoʻqotishlar
Maʼlum holatlar:

* 2018-yilning 2-iyulida Turkiya harbiy-havo kuchlarining modernizatsiya qilingan Bayraktar TB2 droni katta ehtimol bilan dvigatelining ishdan chiqishi oqibatida Hatay viloyatida qulagan.
* 2019-yil dekabr oyida LMA Tripoli yaqinidagi Ayn Zarahda Turkiyaning ikkita Bayraktar TB2 dronini urib tushirganini eʼlon qildi
* 2020 -yil 2-yanvar kuni Turk Qurolli Kuchlarining Bayraktar TB2 droni LMA kuchlari tomonidan Tripoli yaqinidagi Mitiga aeroportidan janubda urib tushirildi.
* 2020-yil 25-fevralda Turk Qurolli Kuchlarining Bayraktar TB2 droni LMAga BAA tomonidan taqdim etilgan „Pantsir C1“ havo mudofaa raketa tizimi tomonidan urib tushirildi.
* 2020-yil 3-mart kuni Turkiya Qurolli kuchlarining Bayraktar TB2 droni Halab viloyatining gʻarbiy qismida SAA kuchlari tomonidan urib tushirildi.
* 2020-yil 4-mart kuni Turkiya Qurolli kuchlarining Bayraktar TB2 droni Idlibda urib tushirildi.
* 2020-yil, 9-mart kuni Bayraktar TB2 turk droni havoga koʻtarilganidan koʻp oʻtmay Suriya bilan chegaraga yaqin joyda va mamlakat janubidagi Batman aerodromi yaqinida, qulab tushdi.
* 2020-yil 18-mart kuni ANNA News jamoasi Saraqib shahrida urib tushirilgan turkiyalik Bayraktar TB2 dronining qoldiqlari topilgani haqida xabar berdi.
* 2020-yil 30-mart kuni Bayraktar TB2 MKH Tripoli janubida LMA kuchlari tomonidan urib tushirildi.
* 2020-yil 4-aprelda MKHning Bayraktar TB2 droni LMA kuchlari tomonidan Liviya shimolidagi Sirte shahrida urib tushirildi.
* 2020-yil 13-aprelda MKHning Bayraktar TB2 droni LMA kuchlari tomonidan Mitiga aeroporti yaqinida urib tushirildi.
* 2020-yil 16-aprelda MKHning Bayraktar TB2 droni LMA kuchlari tomonidan Beni Validdan shimoliy-sharqda 10&nbsp;km uzoqda urib tushirildi.
* 2020-yil 18-apreldaMKHning Bayraktar TB2 droni Tripoli janubida LMA kuchlari tomonidan urib tushirildi.
* 2020-yil 2-may kuni Bayraktar TB2 Mitiga aeroportining janubida, Tripolining Arad hududidagi turar-joy binosiga qulab tushdi.
* 2020-yil 9-may kuni LMA harbiy axborot boʻlimi LMA havo mudofaa tizimlari Turkiyaning Bayraktar TB2 uchuvchisiz uchoqlariga hujum qilib, Ayn-Zardagi al-Kabail yaqinida urib tushirilgani haqida xabar berdi.
* 2020-yil 12-may kuni LMA 82-piyoda bataloni vakillarining soʻzlariga koʻra Al-Shvareyf mintaqasi yaqinida LMA havo mudofaa vositalari turk UUAni urib tushirishga muvaffaq boʻlgani haqida xabarlar paydo boʻldi. LMA Harbiy maʼlumot departamenti, shuningdek fotomateriallar taqdim etdi, bu esa UUA Bayraktar TB2 modeli ekanligini koʻrsatdi.
* 2020-yil 19-oktabrda TQR mudofaa armiyasi Bayraktar TB2 havo hujumidan mudofaa boʻlinmasi tomonidan oʻqqa tutilganini eʼlon qildi. TQR mudofaa armiyasi CMX-15D optikelektron tizimini qoʻlga kiritgan Kanadalik ishlab chiqaruvchi kompaniya ushbu tizimni Turkiyaga yetkazib berishni taqiqlaganini eʼlon qildi. Malumot uchun, 1 dona Wescam CMX-15D modulining narxi 1 million dollardan ortiq turadi.
* 2020-yil 20-oktabr kuni Bayraktar TB2 Togʻli Qorabogʻdagi jangovar zonada TQR mudofaa armiyasining havo mudofaasi tomonidan urib tushirilgan. Armaniston Mudofaa vazirligi maʼlumotni qoʻllab-quvvatlash uchun UUA vayronalari fotosuratlarini eʼlon qildi.
* 2020-yil 22-oktabrda TQR mudofaa armiyasi yana bir Bayraktar TB2 samolyoti yoʻq qilinganini eʼlon qildi, shu bilan birga urib tushirilgan uchuvchisiz samolyot koʻrsatilgan boʻlishi mumkin boʻlgan fotosuratlar chop etilgan va 20-oktabrda eʼlon qilingan. Shundan soʻng, Kanadaning „Bombardier“ kompaniyasi Turkiyaga oʻzining Rotax samolyot dvigatellarini yetkazib berishni toʻxtatganini eʼlon qildi.
* 2020-yil 8-noyabrda Bayraktar TB2 Togʻli Qorabogʻda TQR mudofaa armiyasining havo hujumidan mudofaa kuchlari tomonidan urib tushirildi.

Liviyadagi Al-Masdar News nashriga koʻra, 2020-yilning oʻzida Pantsir-S havo mudofaa raketa tizimilari tomonidan 47 ta Bayraktar TB2 yoʻq qilingan,. Taxminlarga koʻra, Turkiya 2019-yilda Liviyadagi MKH kuchlariga 6 ta birlikdan 2 ta komplekt yetkazib bergan. Ulardan kamida 6 tasi BAA tomonidan LMA kuchlariga yetkazib berilgan Xitoyning Wing Loong II dronlari tomonidan Mitiga (Tripoli) aeroportidagi bazada yoʻq qilingan. 2019-yil oxirida Turkiya 6 ta Bayraktardan iborat 3-toʻplamni MKHga topshirdi.…

### ZRK „Pantsir-C1“ „Bayraktar“ga qarshi
2021-yil 19-dekabr kuni Rossiya Aerokosmik kuchlari (VKS RF) zenit-raketa qoʻshinlari boshligʻining oʻrinbosari Yuriy Muravkin Bayraktar dronlari haqida gapirar ekan: „Bu juda oson nishon, Pantsir uchun juda mazali“, dedi. Uning soʻzlariga koʻra, Bayraktar shunday tezlik va massa oʻlchovli xususiyatlarga egaki, „qoniqarli“ baho olish uchun tayyorlangan harbiylar uchun ham dronni urib tushirish qiyin ish emas.

Matbuotda va tahliliy maqolalarda „Pantsir C1“ va „Bayraktar“ oʻzaro jang sharoitida bir-birini yoʻq qilishda samaradorligini solishtirishga koʻp urinishlar boʻlgan.. AQSh Mudofaa vazirligi tahlilchisi 2019-2020-yillarda Liviya va Suriyadagi mojarolar paytida Turkiyaning 19 ta Bayraktar TB2 (har bir birlik uchun 2,5 million dollar) yoʻqotishlarining taxminiy qiymatini 47,5 million dollarga baholadi, bu esa ushbu UUAlar tomonidan yoʻq qilingan 8 ta „Pantsir C1“ havo mudofaa raketa tizimlarining 112 million dollarilik eksport narxidan 2 barobar kamdir. Tanklar va boshqa zirhli transport vositalari, artilleriya va raketa tizimlarining UUA zarbalari natijasida yoʻq qilingan narxini hisobga olsak, yoʻqotish nisbati Bayraktar foydasiga yanada yuqoriroqdir. Rossiyalik tahlilchilar yoʻqotishlarning boshqa nisbati va ularning qiymatini keltirib oʻtishadi: 1 Bayraktar TB2 eksport qiymati 5 million dollar va urib tushirilgan 54 Bayraktar, ular tomonidan yoʻq qilingan 9 ta „Pantsir C1“ havo mudofaa raketa tizimlari eksport qiymati bir birlik uchun 14 million dollar boʻlishini hisobga olsak, 9 ta „Pantsir C1“ ning umumiy qiymati 270 million dollar boʻlsa. 54 ta Bayraktar 126 million dollarga tushmoqda va bu shuni koʻrsatadiki Bayraktar narx jihatidan ancha ustunlikka ega..

## Texnik xususiyatlari

* Uzunligi: 6,5 m
* Qanotlari kengligi: 12 m
* Maksimal uchish ogʻirligi: 650&nbsp;kg
* ichki yonuv dvigateli: 100 ot kuchiga ega surish tipidagi Rotax 912. parragi bilan.
* Foydali yuk: 150&nbsp;kg gacha (oʻq-dorilar — 95 gacha) foydali yuk, shu jumladan 55&nbsp;kg — elektro-optik kuzatuv va Kanada ishlab chiqarilgan Wescam CMX 15D lazer koʻrsatgich.
* Maksimal tezlik: 222&nbsp;km/soat
* Kruiz tezligi: 130&nbsp;km / soat
* Yerdagi stansiyadan boshqarish radiusi — 150&nbsp;km
* Maksimal uchish balandligi: 8200 m
* Avtonomligi: 27 soat https://www.baykartech.com/en/uav/bayraktar-tb2/ 
* Zarba masofasi 8 kmgacha boʻlgan boshqariladigan raketalar uchun 4 ta osma punkti (MAM-L — GPS / INS dan foydalanganda 14&nbsp;km)
** TQZR UMTAS — 37,5&nbsp;kg
** sozlanishi rejali aviabombasi MAM-C (yuqori portlovchi parchalanish yoki zirhni teshuvchi yonuvchan kallagi bilan) — 6,5&nbsp;kg
** sozlanishi rejali aviabomba MAM-L (yuqori portlovchi parchalanish, zirh teshuvchi yoki termobarik kallak bilan) — 22&nbsp;kg
** 16&nbsp;kg ogʻirlikdagi sozlanishi rejali aviabomba Bozok

## Galereya

Fayl:Taktikplatfomr.JPG|Bayraktar TB2
Fayl:Baykar UAV Team.jpg|Dronelarni ishlab chiqish guruhi
Fayl:Bayraktar During Sun rise.jpg|Dron Bayraktar TB2. Saros koʻrfazida quyosh chiqishi paytida 6000 metr balandlikda quyruq kamerasi bilan suratga olingan.
Fayl:Bayraktar TB2.jpg|Bayraktar TB2 4 ta boshqariladigan havo bombasi (2 MAM-C va 2 MAM-L) bilan parvoz qilmoqda.
Fayl:KaleBaykarIDEF2015 (3).JPG|2015-yilda Baykar stendida, IDEF 2015


## Yana qarang
* Shahed 129
* Bayraktar Mini UUA
* Selchuk Bayraktar
* Bayraktar Akınji
* TAI Aksungur
* Kargu
* Orion (UUA)
* „ Korsar“ (UUA)

## Izohlar

## Manbalar