Jingalaksoch saqoqush

**Dalmatian pelican** (*Pelecanus crispus*) - eng katta qushlar oilasining aʼzosi va ehtimol dunyodagi eng katta chuchuk suv qushidir. Ogʻirligi va uzunligi boʻyicha eng katta oqqushlar bilan raqobatlasha oladi. Ular nafis uchuvchi qushlar boʻlib, qanotlari buyuk albatroslarning qanotlari bilan raqobatlashadi va ularning suruvlari nafis uygʻunlikda uchadi. Gʻarbda Oʻrta yer dengizidan sharqda Tayvan boʻgʻozigacha va janubda Fors koʻrfazidan shimolda Sibirgacha boʻlgan, asosiy qismini Markaziy Yevrosiyo qamrab olgan hududlar bo'ylab qisqa va oʻrta masofada koʻchib yuruvchi qushdir.

Boshqa pelikanlarda boʻlgani kabi, erkaklar urgʻochilarga qaraganda kattaroqdir va ularning yemishi asosan baliqdir. Ularning jingalak ensa patlari, kulrang oyoqlari va kumush-oq patlari boshqa turdagi qushlardan ajratib turadigan xususiyatdir shuningdek qanotlari parvoz paytida toʻq kulrang koʻrinadi. Katta qushlar qishda jingalak patlarni olishadi, ularni katta oq qutanlar deb atash mumkin. Ularning qattiq ovozlari *juftlashish* mavsumida yanada koʻproq eshitiladi. Ular *Palearktika* boʻylab janubi-sharqiy Evropadan Rossiya, Hindiston va Xitoyhacha botqoqlarda va sayoz koʻllarda koʻpayadi. Ular odatda anʼanaviy naslchilik joylariga qaytadilar, bu yerda boshqa *pelikan turlariga* qaraganda kamroq jamoaviy yashashadi. Ularning uyalari orollarda yoki oʻsimliklarning zich boʻyralarida joylashgan.

Turlarning soni XX asrda, qisman yerdan foydalanish, tartibsizliklar va brakonerlik faoliyati tufayli keskin kamayib ketdi. Ushbu qushlarning asosiy qismi Rossiyada omon qoladi, ammo ular moʻgʻul hududlarida jiddiy xavf ostida. Toʻqnashuvlar yoki elektr toki urishining oldini olish uchun elektr uzatish liniyalarini olib tashlash va uyalar *platformalari* yoki raflarni qurish qushlarning yoʻqolib ketish xavfini pasayishiga olib keladi.

## Tavsif

Bu ulkan qush bir oz farq bilan pelikan turlarining eng kattasi va eng katta uchuvchi qush turlaridan biridir. Uzunligi 160-183 smgacha keladi, vazndi esa 7.25-15 bo'lishi mumkin. Qanotlarini yoyganida 245-351 sm kenglikkacha yetishi mumkin. Uning oʻrtacha ogʻirligi 11.5 kgga teng, bu uni dunyodagi eng ogʻir uchuvchi qush turiga aylantiradi.Yaqinda oltita erkak dalmatiyalikning o'rtacha vazni 10,4 kg (23 funt) va to'rt urg'ochi 8,7 kg (19 funt) ekanligi aniqlandi, bu katta oq qutan (Pelecanus onocrotalus) bilan bir xil o'rtacha vaznga ega va boshqa ulkan hayvonlarning o'rtacha tana massasidan bir oz yengilroq. Bu Yevropada tugʻilgan eng ogʻir yoki eng ogʻir qushlardan biri boʻlib, uning massasi boʻyicha eng yaqin raqibi soqov oqqushlardir (*Cygnus olor*), ularning ogʻirligi oʻrtacha 10.1 kgga yaqin. Bundan tashqari, u har qanday tirik qushning eng katta qanotlaridan biriga ega boʻlib, u buyuk albatroslar (*Diomedea* ssp., xususan, ikkita eng katta tur, sayr qiluvchi albatros va janubiy qirollik albatros) va buyuk oq qutanniki bilan raqobat qiladi. Ushbu toʻrt tur qanotlari 350 smdan ortiq boʻlgani tasdiqlangan yagona zamonaviy qushlardir.

### Nasl

Umuman olganda, yuqori ijtimoiy oilalar orasida Dalmatian pelikanlari eng kam ijtimoiy moyillikka ega boʻlishi mumkin. Bu tur boshqa pelikan turlariga nisbatan tabiiy ravishda nisbatan kichik guruhlarda uy quradi va baʼzan hatto yolgʻiz oʻzi ham uya qurishi mumkin. Biroq, odatda, kichik koloniyalar hosil qiladi, ular muntazam ravishda 250 dan ortiq juftlarni (ayniqsa, tarixiy) oʻz ichiga oladi. Baʼzida Dalmatian pelikanlari katta oq pelikanlarning koloniyalari bilan aralashib ketishi mumkin. Uya qoʻyish joylari uchun, odatda, katta suv havzalaridagi orollar (odatda lagunalar yoki daryo deltalari) yoki suv oʻsimliklarining zich toʻshaklari, masalan, *Phragmitlar* va Tyfalarning keng qamishzorlari *[[Qoʻgʻa|tanlangan]]*. Katta oʻlchamlari tufayli, bu pelikanlar koʻpincha oʻz uyalarini oʻrab turgan hududdagi oʻsimliklarni loyqa qatlamini oyoq osti qiladi va shuning uchun uyalar taxminan uch yil foydalanishdan keyin yaroqsiz boʻlib qolishi mumkin.

Uya oʻrtacha kattalikdagi oʻt, qamish, tayoq va patlardan iborat boʻlib, odatda taxminan 1 metr oʻlchamga ega, chuqurligi 63 sm. Uyalar odatda yer yuzida yoki yaqinida joylashgan boʻlib, koʻpincha zich suzuvchi oʻsimliklarga joylashtiriladi. Uyalar axlat bilan birga sementlashgunga qadar moʻrt boʻlib turadi. Koʻpayish mart yoki aprel oylarida, buyuk oq pelikan zotlaridan taxminan bir oy oldin boshlanadi. Dalmatian pelikan birdan oltitagacha tuxum qoʻyadi, ikkita tuxum norma hisoblanadi. Tuxumlarning vazni 120-195 gram. Ikkala ota-ona oʻrtasida boʻlingan inkubatsiya 30 dan 34 kungacha davom etadi. Joʻjalar yalangʻoch tugʻiladi, lekin tez orada oq tuklar oʻsib chiqadi. Yoshlar 6 dan 7 haftagacha boʻlganida, pelikanlar tez-tez „pod“larda toʻplanadi. Nasl 85 kunlik yoshda tugʻiladi va 100 dan 105 kungacha mustaqil boʻladi. Uya qoʻyish muvaffaqiyati mahalliy atrof-muhit sharoitlariga bogʻliq boʻlib, 58% dan 100% gacha boʻlgan bolalar balogʻat yoshiga qadar muvaffaqiyatli omon qoladilar. Dalmatian pelikanlarning yirtqichligi, turning tahdid ostidagi holatiga qaramay, nisbatan bizga kam maʼlum. Chiyaboʻri (*Canis aureus*) suv sathi juda past boʻlganda uyalariga kirishi va ularni yoʻq qilishi maʼlum va xuddi shu narsa tulkilar, kulrang boʻrilar (*Canis lupus*) va itlar (*C. l. familiaris*) bilan ham sodir bo'lishi mumkin. Baʼzi burgutlar koloniyalarda pelikanlarga hujum qilishlari mumkin, ammo bu har doim ham bo'lavermaydi. Jinsiy yetuklikka uch yoki toʻrt yoshda erishiladi deb taxmin qilishadi.

## Manbalar