open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Komiljon Karimov

**Karimov Komiljon Qodirovich** (tug‘. 9-sentabr, 1944), rassom, ganch va naqsh ustasi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1967) va Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat instituti (1973)ni tugatgan. 1967 yildan "Sharq guli" fabrikasida naqqosh, 1974-yildan Toshkent kulolchilik zavodida naqqoshlar brigadasi boshligʻi, 1987-yildan "Us to" birlashmasida rassom. K. anʼanaviy uslubda bezagan jamoat binolari, majmualarda ganch va yogʻoch oʻymakorligini uygʻunlashtirib ajoyib goʻzallik va joziba yaratdi, milliy anʼanalarni turfa xil yangi shakllar bilan boyitdi: Toshkent sirki (1974), Xalqlar doʻstligi saroyi, Toshkent metropolitenining "Xalqlar Doʻstligi bekati" (1976), Leypsig shahri (Germaniya)dagi "Oʻzbekiston" choyxonasi va b. ni anʼanaviy naqshlar bilan jozibali bezagan, meʼmoriy yodgorliklar (jumladan, Baroqxon meʼmoriy majmuasi, 1974 va b.) ni taʼmirlashda ustalar guruhiga boshchilik qilgan.

## Manbalar
Mirqodir Karimov

**Mirqodir Abzalovich Karimov** (1906.3.3 — Toshkent — 1979.26.12) — fitopatolog-mikolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), biologiya fanlari doktori (1954); professor ([[1954]). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1931). Toshkent oʻsimliklarni himoya qilish texnikumida ilmiy boʻlim mudiri, Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida dotsent, professor (1935—1971), fitopatologiya kafedrasi mudiri (1972—1979). Ilmiy ishlari beda zamburugʻ kasalliklari qoʻzgatuvchilarini aniqlash, gulli parazit oʻsimliklarga qarshi kimyoviy kurash usullarini ishlab chiqish, gʻoʻza, beda va boshqa ekinlarining kasalliklarini oʻrganishga bagʻishlangan. Asosan Gʻoʻza kasalliklari, T., 1975.
## Manbalar
Muhammadjon Karimov

**Muhammadjon Karimov** (1919.20.6 — Toshkent — 1998.26.7) — xonanda, Oʻzbekiston xalq hofizi (1992). Dutor, tanbur chalishni, mumtoz ashula yoʻllarini dastlab otasi Karimbobo, Noʻʼmonqori hofizlardan, maqom yoʻllarini Toʻychi hofiz, Domla Halim kabi ustozlardan oʻrgangan. Oʻzbekiston sanoat kengashi qoshidagi ashula va raqs ansamblida yakkaxon xonanda (1935— 39), Xorazm viloyati teatri, Chorjoʻy oʻzbek teatri, Mirzachoʻl teatrlarida ashulachi va aktyor (1939—1942). 2- jahon urushi qatnashchisi (1942—44). Oʻzbekiston radioqoʻmitasining milliy musiqa ansambli (1944—45), "Maqom" ansamblida xonanda (1960-y.lari), Toshkent shahri turli musiqa maktablari va sanʼat muassasalarida yoshlarga anʼanaviy ashulachilik sirlarini oʻrgatgan. Repertuaridan maqom yoʻllari ("Dugoh", "Segoh", "Bayot 1 — U","Chorgoh" va b.), oʻzbek ashula va katta ashulalar ("Samarqand Ushshogʻi", "Toshkent Irogi", "Girya", "Naylarman", "Qalandar I, II", "Layli va Majnun", "Ulkim jonon", "Ayrilmasun" va b.), oʻzbek bastakorlari asarlari ("Sayyora", Hamza; "Raʼnolanmasun", Yu. Rajabiy; "Munojot", I. Ikromov; "Figʻonkim", A. Ubaydullayev va b.), shuningdek, oʻzi musiqa bastalagan qoʻshiqlar: "Kel, ey dilbar" (Mashrab), "Kaʼbam onam" (Ibrohim Adham), "Derlar" (Huvaydo) va b. oʻrin olgan. K. tiniq, kuchli va nihoyatda jozibali ovoz sohibi. Uning ijro uslubi oʻziga xos dardmandlik, yurakdan joʻshib aytish, chuqur falsafiy mazmun, har bir soʻzini aniq, dona-dona qilib aytish bilan ajralib turadi. K. ijro etgan ashulalari Toshkent gram-yozuv studiyasi tomonidan bir necha plastinkada chiqarilgan ("M. Karimov kuylaydi", 1969, 1980, 1983 va b.), Oʻzbekiston teleradiokompaniyasi tomonidan uning ijodiga bagʻishlangan 2 videofilm suratga olingan ("Muhammadjon Karimov kuylaydi", 1991; "Munojot", 1997).

## Manbalar
Tolibjon Karimov

**Tolibjon Raufovich Karimov** (2-iyul, 1940-yil, Toshkent — 19-iyul, 2023-yil, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1987).

## Biografiyasi
Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1961). 1961—1963-yillar Qoʻqon teatrida, 1963-yildan Hamza teatrida aktyor. Karimovning ijodi yorqin dramatizm va qahramonona romantizmga boyligi, joʻshqinligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Yoʻlchi, Tantiboyvachcha („Quglugʻ qon“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Mirzo Ulugʻbek („Mirzo Ulugʻbek“), Temur („Sohibqiron Temur“), Shoh Maʼmun („Abu Rayhon Beruniy“), Azizboy („Istehkom“), Qosim („Gurung“), Jamol („Istanbul fojiasi“), professor („Yetti faryod“) va b. Televizion spektakllarda Joʻra („Yodgor“), Qalandar Qarnoqiy („Ulugʻbek xazinasi“), Shukurov („Diyonat“), Navoiy („Navoiy Astraobodda“), Gʻulomjon („Fargʻona tong otguncha“) kabi; videofilmlarda Jomiy („Navoiy“), Qosimbek („Bobur“), kinoda Oʻtkir („Sayyod qoʻngʻirogʻi“) va b. rollarni ijro etgan. Karimov hayoti va ijodiga bagʻishlangan „Chirogʻi yoniq uy“ telefilmi ishlangan (1997). Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1988). „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (1997). 2023-yil 19-iyul sanasida Toshkentda vafot etdi.

## Manbalar
Ubaydulla Karimov

**Ubaydulla Isroilovich Karimov** (1920.1.4 — Toshkent — 1997.11.10) — oʻzbek sharqshunos olimi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), filologiya fanlari doktori (1972). Oʻrta Osiyo industrial institutining kimyo-texnologiya fakulteti (1941) va Oʻrta Osiyo universitetining sharq fakultetini (1949) tugatgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1942). Oʻrta Osiyo universiteti sharq fakultetida fors tilidan dars bergan (1949—1952). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida kichik, soʻng katta ilmiy xodim (1952—1958), Sharq qoʻlyozmalarini tavsiflash va kataloglashtirish (1959—1975), Sharq yozma yodgorliklarini oʻrganish va nashr etish (1976—1988) boʻlimlari mudiri, yetakchi ilmiy xodim (1988—1990), bosh ilmiy xodim (1990—1997).

## Ilmiy faoliyati
Karimovning asosiy ilmiy faoliyati Sharq kimyosi, dorishunosligi, tabobat tarixi kabi sohalarni oʻrganishga qaratilgan. U shu sohalarga oid arab va fors tillaridagi yirik qoʻlyozma manbalarini tarjima va tadqiq etgan. Karimov Sharqshunoslik institutining qoʻlyozmalar fondidagi Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyo ar-Roziyning fanga nomaʼlum boʻlgan kimyoga doir asari — "Kitob sirr ul-asror" ("Sirlar siri kitobi") qoʻlyozmasini oʻrganib, bu haqda ilmiy asar yozdi. Karimov Abu Ali ibn Sino ilmiy merosining asosiy tadqiqotchisi va tarjimonidir. U Ibn Sino "Tib qonunlari" asarining oʻzbek va rus tillaridagi toʻliq nashrini tayyorlash va tarjima qilishda qatnashgan. Beruniyning "Kitob as-saydana fit-tibb" ("Farmakognoziya") asarini tarjima va tadqiq etgan. Beruniyning rus tilidagi 7 jildli Tanlangan asarlarini nashrga tayyorlash (1957—1987)da ishtirok etgan. Karimov Ibn Sino ijodini oʻrganishga bagʻishlangan xalqaro simpozium (Tehron, 1955)da ilmiy maʼruzalar qilgan. U Iordaniya kirollik akademiyasining faxriy aʼzoligiga saylangan (1984). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1971).

## Vafoti
1997-yil 11-oktabrda vafot etgan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi, Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi 2-darajali orden sohibi.

## Manbalar
Shavkat Ibrohimovich Karimov

**Karimov Shavkat Ibrohimovich** (1943.21.6, Toshkent) — xirurg olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1996), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), tibbiyot fanlari doktori (1981), professor (1983). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgan (1966). Toshkent tibbiyot akademiyasi xirurgiya kafedrasi izlanuvchisi, assistenti va dotsenti (1969— 76), Kardiologiya ilmiy tadqiqot instituti ilmiy ishlar boʻyicha direktor muovini (1976—79), 1979-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi gospital fakultet xirurgiyasi kafedrasi mudiri. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vaziri (1991—98), "Oʻzbekiston tibbiyot jurnali" bosh muharriri (1991—98). K.ning ilmiy ishlari aorta va qon tomir kasalliklari, jigar sirrozi va mexanik sariklik, endovaskulyar va endobiliar jarrohlik, oʻtkir peritonitning ogʻir asoratlari, oʻpka va plevraning oʻtkir va surunkali, shuningdek, jadal jarrohlik kasalliklari, qandli diabetni xirurgik usulda davolashni takomillashtirishga oid. Nyu-York (1995), Kaliforniya (1996) akademiyasi, Rossiya tibbiyot Fanlar akademiyasi (2001) akademik Gepatopankreatoduodenal xirurgiya Yevropa assotsiatsiyasi (1987), N.I. Pirogov nomidagi xirurglar assotsiatsiyasi (1996), Rossiya Gepatologlar xirurgiyasi assotsiatsiyasi (2000) aʼzosi.

## Manbalar
Gʻulom Karimov

**Karimov Gʻulom** (1918.10.11, Toshkent viloyati, Yonariq qishlogʻi – 2014, ) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1943-yildan 132-gvardiyachi oʻqchi polki (2-Ukraina fronti 40-armiyaning 42-gvardiyachi oʻqchi divizioni) pulemyotchilar vzvodi komandiri, Karimov 1944-yil avgustda Ruminiyaning Pashkani shahridan janubi-gʻarbdagi Soch rayonida vzvodi bilan dushmanga qarshi jangda jasorat koʻrsatib bir qancha dot va dzotlarni yakson qilgan. 1945-yil 24 martda Qahramon unvoni berilgan.

## Manbalar
Turgʻun Karimov

**Turgʻun Aʼzam oʻgʻli Karimov** (1916 — Toshkent — 1969.9.11) — xonanda, Oʻzbekiston xalq hofizi (1950). Ashula sanʼati yoʻllarini Yu. Rajabiy va A. Haydarovayan oʻrgangan. Oʻzbekiston radioqoʻmitasi (1935 — 42 va 1947—53), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1942—47) hamda Oʻzbek davlat estradasi (1953— 59)da xonanda. Katta Fargʻona kanali, Farhod GES, Kattaqoʻrgʻon suv ombori qurilishlarida qatnashgan. Repertuaridan oʻzbek mumtoz va xalq ashulalari — "Ushshoq", "Buxoro Irogʻi", "Oh kim, rahm aylamas", "Oromijon", "Ul parivash" hamda zamonaviy bastakorlar asarlari urin olgan: "Raʼnolanmasun", "Qadah" (Yu. Rajabiy), "Bormikin" (J. Sultonov), "Soʻlim" (I. Ikromov), "Qorabayir" (F. Sodiqov), "Istadim" (F. Toshmatov) va b. Shuningdek, A. Xay-darov, O. Imomxoʻjayevlar bilan hamnafaslikda "Fargʻonacha shahnoz", "Hanuz", "Fargʻonacha jonon", "Chaman yalla", "Oʻlmasun" (J. Sultonov) kabi ashulalarni mahorat bilan ijro etgan.

## Manbalar
Zulfiya Karimova

**Zulfiya Boʻronovna Karimova** (1948.26.8, Bekobod) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Respublika rus tili va adabiyoti institutini tugatgan (1974). 1967-yildan Shirin shahridagi 2-maktab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. K. darslarni zamonaviy usulda tashkil etadi, noanʼanaviy dars usullaridan, yangi pedagogik texnologiyalardan unumli foydalanadi. 

## Manbalar
Munisxon Karimova

**Munisxon Karimova** (1950.28.6, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent davlat universitetini tugatgan (1972). 1972-yildan Bekobod tumanidagi 11-, 1980-yildan 6-maktabda kimyo oʻqituvchisi. K.dars jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar, xalq pedagogikasidan unumli foydalanadi.

## Manbalar
Roziya Karimova

**Roziya Zaripovna Karimova** (1916.18.3, Qozon – 15.03.2011, Toshkent) – raqqosa, balet artisti, xoreograf, pedagog, olima. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1950). Oʻzbek davlat musiqali teatri qoshidagi teatr studiyasini tugatgan (1932), shu teatr truppasida, 1939—57 yillar Oʻzbek davlat opera va balet teatri (hoz. Navoiy teatri)da yakka raqqosa. 1949-yildan Oʻzbek raqs va xoreografiya oliy bilim yurtida pedagog. 1964-yildan Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik institutida katga ilmiy xodim. Spektakllarda lirik va qahramonlik harakteridagi raqslarni ijro etish bilan birga Anorxon („Oʻrtoqlar“), Asal („Gulsara“), Osiyo („Arshin mol olon“) kabi dramatik rollar ham ijro etgan. Balet partiyalarida oʻzbek xalq raqsi harakatlarini pantomima bilan uygʻunlashtirishga harakat qilgan. „Gulandom“ (Yevgeniy Brusilovskiy), „Oq bilak“ (S. Vasilenko), „Esmeralda“ (Ch. Puni) baletlarida Gulandom, Oq bilak, Ona; „Boʻron“ (M. Ashrafiy, S. Vasilenko), „Karmen“ (J. Bize) operalarida Kumushoy, Fraskita balet partiyalarini ijro etgan. 1957—60 yillar Muqimiy teatrida baletmeyster. „Ravshan va Zulxumor“, „Nurxon“ kabi spektakllarning raqslarini sahnalashtirgan. Oʻzbek raqsiga oid asarlar, uslubiy oʻquv qoʻllanmalari muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Manbalar
Saboxon Karimova

**Saboxon Karimova** (1917.8.1, Qoʻqon — 1988.7.7, Toshkent) — aktrisa, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1950). 1932— 1956 yillar Qoʻqon teatrida, 1957—80 yillar Hamza teatrida ishlagan. Saboxon Karimova qajvkorlik qobiliyati bilan hazilkash, gʻayratli, jurʼatli ayollar, shuningdek, muhabbat sanamlari obrazini oʻziga xos mahorat bilan yaratgan. Eng yaxshi rollari: Shirin (Xurshid asari; Yunus Rajabiy musiqasi, "Farhod va Shirin"), Onaxon (Komil Yashin, "Nomus va muxabbat"), Oftobxon (Komil Yashin; X. Toʻxtasinov, "Oftobxon"), Oybarchin (S. Abdulla; T. Jalilov, "Alpomish"), Sanobar (Baxrom Rahmonov, "Yurak sirlari"), Netayxon (A. Qahxrr, "Tobutdan tovush"), Dilbar (R. Bobojon, "Togʻajiyanlar"), Huriniso (Erkin Vohidov, "Oltin devor") va boshqa reja sifatida U.Hojibekovning "Arshin mol olon", Uygʻunning "Qaltis hazil", Komil Yashinning "Gulsara", "Nurxon" kabi asarlarini sahnalashtirgan.

## Manbalar
Karimxon

**Karimxon**, Zand, Muhammad (1704/5 — 1779) — Erondagi zandlar sulolasi asoschisi. Uzoq davom etgan ichki nizolardan soʻng Eronni (Xurosondan tashqari) birlashtirgan va vakil nomi bilan hokimiyatni yolgʻiz oʻzi boshqargan (1760—79). Urushlarda vayron boʻlgan Eronni yuksaltirish maqsadida sugʻorish tizimlarini tiklagan, hunarmandchilik, ichki va tashqi savdoni (Ost-Indiya kompaniyasi bilan 1763-yildagi savdo bitimi) rivojlanishiga homiylik qilgan; dehqonlardan olinadigan soliqarni kamaytirishga, mulkdorlarning zoʻravonligini cheklashga harakat qilgan. Sherozni mamlakat poytaxtiga aylantirgan (1760), bu yerda saroy, masjid, bozor, karvonsaroylar qurilgan. Hofiz va Saʼdiy Sheroziy maqbaralari qayta tiklangan.

## Manbalar
Karimqulbegi

**Karimqulbegi** - Shashmaqomdagi Segoh maqomining ikkinchi guruh shoʻʼbalariga kiradigan ashula yoʻllaridan biri. "Nimchoʻponiy" deb ham ataladi. K.ni Eski qovunchilik (hoz. Yangiyoʻl tumani) xonanda va bastakor Karimqulbek (1855—1910) yaratgan deb taxmin qilinadi. Chapandoz usulida ijro etiladi. Avjida Segoh va Ushshoq namudlari, yirik hofizlar esa Turk avjini ham ijro etishgan. K. yakka oʻqlganda unga Moʻgʻulchai Segoh Talqinchasi ulab kuylangan va bu K. II deb atalgan.

## Manbalar
Gʻulom Karimov (olim)

**Gʻulom Karimovich Karimov** (1909.15.4 — Toshkent — 1991.2.1) — adabiyotshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969). Fi-lol. fanlari doktori (1962), professor (1963). Leningraddagi Tarix, falsafa va lingvistika institutini tugatgan (1935). Oʻzbekiston Fanlar qoʻmitasi (1943-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi) qoshidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1938—48), Oʻzbekiston pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti direktori (1948—51), Oʻrta Osiyo universiteti (Toshkent Davlat Universiteti) oʻqituvchisi (1951—53), kafedra mudiri (1954—84), professor maslahatchisi (1984—91). Ilmiy faoliyati oʻzbek mumtoz adabiyotini oʻrganishga bagʻishlangan. K. "Layli va Majnun"ning ilmiy, tanqidiy matnini tayyorlagan (1945). Navoiy, Muqimiy, Furqat, Almaiy, Nodim Namangoniy va b.ning ijodiga oid maʼlumotlarni, hayoti va ijodiy merosini toʻplagan, tadqiq etgan. Oliy oʻquv yurtlari ("Oʻzbek adabiyoti tarixi", 1966) va oʻrta maktablar uchun ("Oʻzbek adabiyoti tarixi", 1974, 1985; N. Mallayev, S. I. Ismatov bilan hamkorlikda) darslik, metodik qoʻllanmalar tuzgan.

## Manbalar

* Muqimiy, T., 1970; Xalq, tarix, adabiyot, T., 1977.

## Adabiyot
* Qosimov B., Dolimov U., Fylom Karimov hayoti va ijodiy faoliyati boʻyicha filolog studentlar uchun biobibli-ografik koʻrsatma, T., 1989; Barkamollik, T., 1999.
Hamid Karimov

**Hamid Yoqubovich Karimov** (1941.7.1, Toshkent) — patofiziolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1998). Tibbiyot fanlari doktori (1979), professor (1980), Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1964). Patologik fiziologiya kafedrasi assistenta, dotsenti (1969—1981), professor (1981—1988), markaziy ilmiy tekshirish laboratoriya rahbari (1988—90), II Toshkent tibbiyot akademiyasi rektori (1990-yildan). Asosiy ilmiy ishlari toʻqima, hujayra, molekulyar bosqichlarda funksional-metabolik koʻrsatkichlar bilan bogʻliq muammolarni oʻrganishga bagʻishlangan. Hamid Karimov rahbarligida Markaziy Osiyo mintaqasida birinchi mikrotsirkulyasiya laboratoriyasi tashkil etildi, unda qon tomir devori fiziologiyasi va patologiyasi oʻrganiladi. "Patologiya" jurnalning bosh muharriri (1998-yildan). Polsha Tibbiyot akademiyasi akademik (2000). "Albert Shveyser" nomli Xalqaro oltin medal bilan taqdirlangan (2000).

## Manbalar

* Patofiziologicheskiye aspekti monooksigennoy sistemi, T., 1994; Urologik oʻtkir xastalik va shikastlanishlarda tez yordam. T., 1994; Nekotorie patologicheskiye aspekti ostrogo pankreatita. T., 1996; Ekzogenniy fibroziruyushiy alveolit v usloviyax jarkogo klimata, T., 1999.
Kario

**Kario** (yunoncha: *karion* — „yadro“, „yongʻoq“)— qoʻshma soʻzlar boʻlagi; hujayra yadrosiga oidlikni bildiradi (masalan, kariogramma).

## Manbalar
Kariogramma

**Kariogramma** (kario... va yun. gramma— ras, chiziq) — bitta hujayra xromosomalarining barcha tafsilotlari bilan aynan oʻziga oʻxshatib aks ettirilgan (foto yoki chizma rasm) va sistemalashtirilgan toʻplami (qarang Kariotip). Sistemalashtirish gomologik xromosomalar juftlarini yoki identifikatsiyalash mumkin boʻlmagan xromosomalar guruhini tanlash va mazkur juft (guruh)ning tur idiogrammasiga mos ravishda tartibini yoki harfini aniqlash orqali amalga oshiriladi. K. tahlilining asosiy vazifasi biror guruhga mansub, tashqi koʻrinishdan oʻxshash boʻlgan xromosomalar farqini aniqlashdan iborat.

## Manbalar
Kariokinez

**Kariokinez** (kario... va yun. kinesis -harakat) — hujayra yadrosining boʻlinishi; mitoznit eskirgan sinonimi.

## Manbalar
Kariologiya

**Kariologiya** (kario ... va ... logiya) — sitologiyaning boʻlimi; hujayra yadrosi va uning tuzilmalari (yadrocha, xromosomalar, yadro membranasi va b.)ni optik va elektron mikroskopiya, sitokimyo, izotop indikatorlar usullari yordamida oʻrganadi. K. 19-asr oxiri 20-asr boshlarida hujayra yadrosining irsiyatdagiyetakchi roli aniqlanganidan soʻng paydo boʻldi. Yadro tuzilmalarining interfaza va hujayraning boʻlinishi (qarang: Amitoz, Mitoz, Meyoz, Endomitoz) davrida mikroskopik va submikroskopik tuzilishi, ayniqsa, xromosomalar reduplikatsiyasi qonuniyatlarining aniqanishi K.ning asosiy yutugʻi hisoblanadi. Genetika va K. asosida sitogenetika paydo boʻlgan. K. sitogenetika, rivojlanish biologiyasi, molekulyar biologiya bilan birga hujayra tuzilmalarining rivojlanishi va ixtisoslashuvi jarayonida xromosomalar va ular ayrim qismlarining shakllanishi hamda funksiyasi qonuniyatlarini oʻrganadi. Xromosomalar va ularni tashkil etgan tuzilmalar tarkibini oʻrganish K.ning eng aktual muammosi hisoblanadi. Har xil yoki bitta turga mansub organizmlar kariotiplarini qiyoslash asosida tur doirasida kariotiplarning oʻzgarmasligi prinsipining aniklanishi kariosistematikaning paydo boʻlishiga olib keldi. 20-asrning 50-y.larida odam K.sining rivojlana boshlashi bilan bir qatorda irsiy kasalliklarnit xromosomalar bilan bogʻlikligi aniqlandi (qarang Tibbiyot genetikasi, Odam genetikasi). K., sitologiya, sitosistematika, sitogenetika sohasidagi maqolalar Florensiya universiteti tomonidan nashr etilayotgan "Caryologia" (1948-yildan) xalqaro jur.da chop etiladi.

Sharifjon Toʻrabekov.

## Manbalar
Karioplazma

**Karioplazma** (kario... va plazma) — kariolimfa, yadro suyuqligi — hujayra yadrosi ichidagi barcha xromatin, yadrochalar, shuningdek, har xil granulalar. Xromatin kimyoviy moddalar bilan ekstraksiya qilinganidan soʻng K.da qalinligi 2—3&nbsp;nm boʻlgan oqsil fibrillaridan tuzilgan yadro matriksi saqlanib qoladi. Bu matriks yadrochalar, xromatin, yadro pusti porasi kompleks larini va b. tuzilmalarni birlashtiruvchi yadro sinchini hosil qiladi.

## Manbalar
Kariota

**Kariota** (Caryota) — palmadoshlar oilasiga mansub palmalar turkumi. Boʻyi 25 m cha. Hindiston yarim oroli, Malayya arxipelagi va Hind okeanining baʼzi o.larida, tropik Avstraliyada 10 dan ortiq turi bor. Bargi juft patsimon, uz. 6,5 m. Guli juda yirik (uz. 3,5 m cha) shingilsimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi rezavor. K. hayotida bir marta gullaydi. Gullashdan oldin palmaning uchi kesilib, undan palma vinosi tayyorlashda ishlatiladigan va ichiladigan shira olinadi. Baʼzi turlari (S. urnens, S.mitis)HHHr toʻpguli shirasidan qand ishlab chiqariladi, vino tayyorlanadi; loyalarining oʻzagidan kraxmal olinadi; koʻp turlarining yogʻochi qurilishda ishlatiladi. Barg tolalaridan savat toʻqiladi va chutka tayyorlanadi.

## Manbalar
Kariotip

**Kariotip** (kario… va yun. typos — namuna, shakl, tip), **xromosomalar toʻplami** — u yoki bu turga mansub organizmning maʼlum oʻlcham, shakl va songa ega xromosomalari toʻplami. K. tushunchasini fanga rus genetigi G.A.Levitskiy kiritgan (1924). Kariotip turning eng muhim genetik xususiyatlaridan boʻlib, har bir tur oʻz K.iga ega. Minglab oʻsimliklar, shuningdek, odam kariotipi oʻrganilgan. Masalan, yumshoqbugʻdoy Triticum aestivum ning somatik hujayralarida 42, qattiq bugʻdoy T. durum nikida 28 xromosoma, suli Avena sativa ning somatik hujayralarida 42 xromosoma bor. Oʻsimliklarning somatik (jinssiz) hujayralarida xromosomalar soni (diploid soni deb atalib, shartli ravishda 2p bilan belgilanadi), odatda, yetilgan jinsiy hujayralarinikiga (xromosomalarning sonining yarmi gaploid soni deb atalib, p bilan belgilanadi) nisbatan 2 marta koʻp boʻladi. Xromosomalarning diploid toʻplami urugʻlanish davrida ota-ona xromosomalarining qoʻshilishidan vujudga keladi. Biri ona, ikkinchisi esa ota organizmidan oʻtgan xromosomalar jufti gomologik hisoblanadi. Mazkur juftdagi gomologik xromosomalar morfologik jihatdan bir xil. Har bir tur uchun hujayradagi xromosomalar soni doimiy boʻlsada, baʼzan bundan chetlanishlar ham kuzatiladi. Masalan, gulli oʻsimliklar endospermasi hujayralaridagi xromosomalar toʻplami 3 hissa ortiq (triploidZp). Past yoki yuqori haroratlar taʼsirida xromosomalar kaltalashadi, ionlovchi radiatsiya va boshqalar taʼsirida esa qismlarga boʻlinib ketishi yoki toʻplamdan tushib qolishi mumkin. Ayrim xromosoma yoki uning biron qismining yoʻqolishi, koʻpincha, hujayrani halokatga olib keladi. K.ni qiyosiy oʻrganish oʻsimliklar sistematikasi (kariosistematika)da, shu jumladan, madaniy oʻsimliklarning kelib chiqishini oʻrganishda, seleksiyada keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Karkidon suv ombori

**Karkidon suv ombori** - Fargʻona viloyati Quvasoy daryosidagi gidrotexnika inshooti. Suv ombori Fargʻona viloyati Kuva tumani bilan Qirgʻiziston Respublikasi chegarasida, Nazarota togʻoldi bilan Quvasoy vodiysi adirlari oraligʻidagi tabiiy botiqda qurilgan. Birinchi navbati 1961—63 yillar oxirida, ikkinchi navbati 1967-yilda qurib bitirildi. Karkidon suv ombori toʻgʻoni balandligi 70 m, uz. 420 m. Umumiy hajmi 218,4 mln. m³, foydali hajmi 211,5 mln. m³; suv yuzasi mayd. 9,65&nbsp;km²; maksimal uz. 5,5&nbsp;km; oʻrtacha chuq. 36,7 m. Karkidon suv omboridan suv chiqarish inshooti (uz. 340 m) va maxsus kanal (uz. 2,7&nbsp;km, chuq. 2,7 m, suv oʻtkazish imkoniyati 50 m3/s) orkali suv Janubiy Fargʻona kanalida oqib oʻtadi. Karkidon suv omboriga suv uz. 27&nbsp;km boʻlgan kanal orqali beriladi. Suv ombori qurilishi Fargʻona viloyatining Quva, Oxunboboyev, Oltiariq, Fargʻona tumanlari ekin maydonlari suv taʼminotini yaxshiladi.
Karkidon suv ombori Janubiy Farg’ona kanalidan hamda Isfayramsoydan sug’oriladigan maydonlarni suv taminotini yaxshilash maqsadida qurilgan. Suv ombori qurilishi bilan Andijon va Farg’ona viloyatining JFK dan sug’oriladigan 69 ming ga maydonida suv tanqisligi  to’la xal qilinadi. Bundan tashqari O’zbekiston Respublikasi Farg’ona viloyati va Qirg’iziston Respublikasi O’sh viloyatining Isfayramsoydan sug’oriladigan 43 ming ga maydonida suv tanqisligi 192 mln. m³ dan 96 mln. m³ ga kamaydi , yani suv taminoti 70 %  dan 85% ga oshdi. Qirg’iziston Respublikasiga 13 % suv taqsimoti kafolatlangan. Karkidon suv ombori kurilishi “Uzdavsuvloyiha” instituti loyihasi asosida  “Fargona suv qurilish” tresti tomonidan  tugallangan.

## Manbalar
Karkidon qushlar

**Karkidon qushlar** () -popushaklar turkumining bir oilasi. Tumshugʻi keskin pastga egilganligi, uning ustida katta shoxsimon oʻsimta borligi uchun Karkidon qushlar deb nom berilgan. Tanasining uz. 50 sm dan 165 sm gacha, vazni 150 g dan 4&nbsp;kg gacha.

Karkidon qushlar yirik, dumlari uzun, barmoqlari bir-biriga birikkan. Oilada 14 urugʻ, 45 tur mavjud. Afrika, Avstraliya va Hindistonda tarqalgan. Shoxli qargʻaturidan boshqa turlari oʻrmonlarda yashab, daraxtlarning tabiiy kovaklariga 1—5 tuxum qoʻyadi. Inkubatsiya davri 1,5 oy. Modasi tuxum bosayotganida nari kovak ogʻzini kichik teshik qoldirib shuvab tashlab, modasi va joʻjalarini oziqlantiradi. Joʻjalari uchurma boʻlgandan keyin uya ogʻzini ochadi. Ayrim turlar bolalari 2—3 haftaligida modasi uyadan chiqib, kovakni qaytadan shuvaydi, bolalarini nari va modasi oziqlantiradi. Karkidon qushlar har xil mevalar, hasharotlar bilan oziqlanadi, ayrim hollarda kaltakesak, kushlarning bolalarini ham tutadi.

## Manbalar
Karkidonlar

**Karkidonlar** () toq tuyokli sut emizuvchilar turkumi oilasidir. 7 tacha turi va kenja turlari bor. Afrika, Jan.-Sharqiy va Sharqiy Osiyoda tarqalgan. Tropik oʻrmonlarda, suv boʻyidagi chakalakzorlarda, togʻlarda (3000 m balandlikkacha) va botqoqliklarda yashaydi. Gavdasi yirik, uz. 5 m cha, boʻyi 2 m cha, dumi qisqa, terisi kalin, deyarli junsiz. Burni ustida va qansharida 1—2 (qora karkidonda baʼzan 3 yoki 5) ta shoxi bor. Koʻzi kichkina, yaxshi koʻrmaydi, boʻyni qisqa va yoʻgʻon. Hidlash va eshitish organlari yaxshi rivojlangan. Oyogʻi qisqa, yoʻgʻon. Barmoqlari 3 ta, uchida tuyoqlari bor. Tungi hayvon. Yakka yoki juft-juft boʻlib, baʼzan 4—5 tasi poda boʻlib yuradi. K. turli oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Pashsha va soʻnalardan qochib, botqoqqa tushib yotadi. noyabrda urchiydi. Boʻgʻozlik davri 17-19 oy. Tugʻilgan bolasi 25&nbsp;kg cha. Tanasi vazmin va qoʻpolligiga qaramay tez yuguradi. Goʻshti, yogʻi yeyiladi, terisi va shoxidan turli buyumlar tayyorlanadi. 5 turi: sumatra, qind, yava karkidoni qora, oq karkidon bor. Barcha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Karkuk

**Karkuk** — Iroqning shimoli-sharqiy qismidagi shahar, Kurdistonda. Taomim muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 420 ming kishi chamasida. Avtomobil yoʻllari tuguni, temir yoʻl stansiyasi. Neft qazib chiqariladigan yirik rayon markazi. Bu yerdan neft quvurlar orqali Tripoli (Livan) va Banias (Suriya) portlariga yuboriladi. Toʻqimachilik, koʻn poyabzal, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, neftni qayta ishlash zavodi bor.

## Manbalar
Karl V

**Karl V** (1500.24.2, Gent - 1558.21.9, Ispaniyadagi avliyo Yust monastiri) — "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1519—56), Ispaniya qiroli (Karlos I) (1516—56). Niderlandiya shahzodasi (1516-55), Sitsiliya qiroli (Karl IV) (1516—56). Gabsburglar sulolasidan. Katolitsizm bayrogʻi ostida reaksion reja — "Jahon xristian davlati"ni tuzishga harakat qilgan. Fransiya (Italiya urushlari, 1494—1559) va Usmonli turk saltanati bilan urushlar olib borgan. Nemis protestant — knyazlari bilan boʻlgan kurashda magʻlubiyatga uchragan va ular bilan Augsburg diniy sulhi imzolangach (1555), taxtdan voz kechgan.

## Manbalar
Karl XII

**Karl XII** (1682.17.6, Stokgolm-1718.30.11, Frederiksxall, Norvegiya) — Pfals-Svaybryukken sulolasidan boʻlgan Shvetsiya qiroli (1697 yildan), sarkarda. Shimoliy urush (1700— 21) boshlarida bir kancha yirik gʻalabalarga erishgan, lekin Rossiyaga bostirib kirishi (1708) uning Poltava jangi (1709)dagi magʻlubiyati bilan tugagan; Turkiyaga qochgan, 1715 yilda Shvetsiyaga qaytgan. Norvegiyaga qilingan bosqinchilik yurishi paytida oʻldirilgan.

## Manbalar
Vladimir Karitskiy

**Vladimir Dmitriyevich Karitskiy** (1930.27.1, Samarqand) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1959). 1956 yildan maktablarda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, 1966 yildan Oʻzbekiston Maorif vazirligida metodist, tuman xalq maorifi boʻlimida yoʻriqchi, 1977 yildan Mirobod tumanidagi 31-, 1987 yildan 263-maktab direktori. U maktabda fizika, matematika, EHM boʻyicha chukur oʻzlashtiradigan litsey sinflarini ochgan.

## Manbalar
Kariya

**Kariya** – Kichik Osiyoning Jan. Gʻarbi (hozirgi Turkiya hududi)dagi qad. viloyat. Mil. av. 2-ming yillikda shu hududga kelib joylashgan kariylar qabilasining nomi bilan atalgan. Miloddan avvalgi 6 – 4-asrlarda axomaniylar, 4-asrning oxirida makedoniyalik Aleksandr, 3-asrdan salavkiylar qoʻl ostida. Miloddan avvalgi 129 yilda Rimning Osiyo provinsiyasi tarkibida.

## Manbalar
Karl Martel

**Karl martell** (lotincha Carobus "Martellus, soʻnggi lotincha martellus — bolgʻa) (taxminan 688 — 741.22.10, Kyersi) — soʻnggi merovinglar davrida Frank davlatining amaldagi hukmdori (715-yildan). Karolinglar urugʻidan boʻlgan oliy lavozimdagi shaxs — mayordom. Cherkov yerlarining bir qismini musodara qilish va ularni benefitsiylar tarzida harbiylarga tarqatish yoʻli bilan davlatning harbiy qudratini mustahkamlagan. K.M. 732-yilda Puatye sh. yaqinidagi jangda arablarni yengib, ularning Gʻarbiy Yevropaga yurishlarini toʻxtatgan.

## Manbalar
Karl robert

**Karl robert** (Karoly Robert) (1288 — 1342.16.7, Vishegrad) — Vengriya qirolligi qiroli (1301—42). Vengriyadagi Anju sulolasi vakili. K.R. cherkov, mayda dvoryanlar va shaharliklar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan markaziy hokimiyatni mustahkamlagan, konchilik va pul islohotini oʻtkazgan. Chexiya va Polsha bilan savdo bitimi (1335) tuzgan. Venetsiya, Serbiya, Valaxiya bilan urushlar olib borgan.

## Manbalar
Karlar maktabi

**Karlar maktabi** - tugʻma kar yoki yoshligida eshitish qobiliyatini yoʻqotgan bolalar (qarang Karlik) uchun ochilgan internat maktab tipidagi maxsus taʼlim-tarbiya muassasasi. Karlar va zaif eshituvchilar internat maktabga boʻlinadi. Oʻzbekistonda birinchi marta 1920 i. nogiron (kar, koʻr, aqli zaif) bolalar internat maktabi sifatida tashkil etilgan. Karlar internat maktabiga mutlaqo eshitmaydigan va gapirmaydigan, shuningdek, eshitish qobiliyatidan 75 dB dan ortiq darajada mahrum boʻlgan, kuchli ovozdan taʼsirlanadigan va baʼzi nutq tovushlarni qisman farq qiladigan bolalar qabul qilinadi. Maktabgacha tarbiya muassasasiga olinmagan 6—7 yoshdagi bolalar internat maktabning tayyorlov sinfiga qabul qilinadi. Zaif eshituvchilar internat maktabiga nutq, eshitish qobiliyatidan 30 dan 75 dB gacha darajada mahrum boʻlgan, nutq (oddiy ovoz bilan aytiladigan soʻz va gaplar)ni 3 m masofadan tushunadigan hamda eshitish qobiliyati yetarli boʻlmaganligi sababli nutqi turli darajada rivojlanmay qolgan, shuningdek, maktabgacha tarbiya va maktab yoshida kar boʻlib qolib, nutqi saqlangan bolalar qabul qilinadi. Kar va zaif eshituvchi bolalar respublika, viloyat, shahar xalq taʼlimi boshqarmalari tomonidan tashkil etilgan tibbiy psixologik-pedagogik komissiyalar tomonidan koʻrikdan oʻtkaziladi va oʻqishga yoʻllanma beriladi. Kar va zaif eshituvchi bolalar uchun maxsus taʼlim-tarbiya „Taʼlim toʻgʻrisida“gi OʻzR qonuni (1997-yil 29-avgust) asosida amalga oshiriladi. K.m. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tizimiga kiradi. Karlar internat maktabida taʼlim 2 bosqich — boshlangʻich taʼlim (1 — 5-sinf), tayanch taʼlim (6—11-sinf)dan, zaif eshituvchilar internat maktabida 2 boʻlim (10-sinfgacha va 11-sinfgacha)dan iborat. K.m.ning boshlangʻich sinflarida oʻqish maxsus reja, dastur, darelik va oʻquv qoʻllanmalari asosida, yuqori sinflarda normal maktablarning 5—9-sinflar dareliklaridan foydalanib olib boriladi. Har bir sinfda oʻquvchilar soni 8—10 tadan oshmasligi kerak. Oʻquv rejasi, dasturi, darsliklar va oʻquv qoʻllanmalari OʻzR Xalq taʼlimi vazirligi Taʼlim markazining maxsus taʼlim boʻlimi tomonidan bolalarning eshitish va nutq taraqqiyotidagi kamchiliklari nazarda tutilgan holda tuziladi. 2000/2001 oʻquv yili boshi OʻzRda 13 karlar internat maktabi (2956 oʻquvchi) va 5 zaif eshituvchilar internat maktabi (1051 oʻquvchi) ishladi.

## Yana qarang

* Maxsus maktablar
* Internat maktab
* Yordamchi maktab

## Manbalar
Karlik

**Karlik**, garanglik — mutlaqo eshitmaslik yoki quloqning soʻzni anglay olmaydigan darajada "ogʻir"ligi. Karlik tugʻma va hayotda orttirilgan boʻlishi mumkin. Tugʻm a karlikka bola tugʻilayotganda eshituv nervining zararlanishi, ichki quloq yoki eshituv nervining irsiy yoki ona yuqumli kasalliklar (gripp va hokazo) bilan ogʻrishi natijasida rivojlanmay qolishi, shuningdek, homiladorlik davrida, xususan, uning birinchi oylarida onaning turli dorilar yo spirtli ichimliklar ichishi sabab boʻlad. Hayotda orttirilgan karlik oʻrta va ichki quloq, eshitish nervi yoki bosh miya eshituv markazining yalligʻlanish kasalliklari, baʼzi infeksion kasalliklar asorati, shuningdek, zararli omillar (masalan, shovqin, vibratsiya va boshqalar) natijasida kelib chiqishi mumkin.

Davosi karlikning sababiga bogʻliq, u koʻpincha kasallanish darajasiga koʻra olib boriladi. Eshituv nervi jiddiy zararlanganda kar quloq tuzalishi qiyin. Quloq "ogʻir" boʻlib qolganda tovushni kuchaytiradigan asboblar (eshituv apparatlari)dan foydalanish mumkin. Bolalar maxsus maktablarda oʻqitiladi (qarang Karlar maktabi).

## Manbalar
Karlovats

**Karlovats** — Xorvatiyadagi shahar, Kupa daryosi (Sava daryosi irmogʻi) sohilida, Zagreb sh.dan jan.-sharqda joylashgan. Aholisi 59,9 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Quvur va dizellar ishlab chiqariladi; koʻn-teri, yogʻochsozlik, keramika, oziq-ovqat (jumladan, tamaki) sanoati korxonalari bor. K. yaqinida yirik toʻqimachilik kti joylashgan.

## Manbalar
Karlovi-Vari tuzi

**Karlovi-vari tuzi**, Karlsbad tuzi — Chexiyadagi Karlovi-Vari kurortining mineral buloklaridan olinadigan tuz. Sunʼiy yoʻl bilan ham tayyorlanadi, uning tarkibida natriy sulfat, natriy gidrokarbonat, natriy xlorid, kaliy sulfat bor. K.-V.t. — oq kukun, mazasi taxir-shoʻr, suvda yaxshi eriydi. Jigarning baʼzi kasalliklari, surunkali gastrit, meʼdaning yara kasalligida buyuriladi, shuningdek, surgi oʻrnida ichiladi. Uyquga yotishdan oldin yoki nahorga yarim stakan suvga 1 choy qoshiq (bolalar uchun) yoki 1 osh qoshiq (kattalar uchun) solib ichiladi.

## Manbalar
Karlovo

**Karlovo** — Bolgariyaning markaziy qismidagi shahar. Stara-Planina va Sredna-Gora togʻlari oraligʻidagi Karlovo soyligida joylashgan. Efir moyli oʻsimliklarni oʻstirish va qayta ishlash rayonining markazi. Mashinasozlik (yengil traktor, uzum teruvchi kombaynlar i.ch.), toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Balneologik kurort. Turizm rivojlangan. 

## Manbalar
Karma

**Karma** (sanskritcha — harakat, faoliyat) — hind dinlari (hinduiylik, buddizm, jaynizm) va falsafasining asosiy tushunchalaridan biri. Sansara tushunchasini toʻldiradi. Keng maʼnoda— har qanday tirik mavjudot tomonidan qilingan xatti-harakatlar va ularning oqibatlari majmui boʻlib, tirik mavjudotning yangitdan tugʻilish, qayta mujassamlanish xususiyatini belgilaydi. Tor maʼnoda — hozirgi va kelgusidagi mavjudlik harakteriga xattiharakatlarning koʻrsatadigan taʼsiri.

## Manbalar

Hinduizm karmani insonning aqliy yoki jismoniy harakati va bu harakatdan keyingi oqibatlar oʻrtasidagi munosabat sifatida belgilaydi . Shuningdek, u insonning hozirgi va oldingi hayotidagi barcha harakatlarning oqibatlarini va axloqdagi sabab va taʼsir zanjirni anglatadi.
Karmakdoshlar

**Karmakdoshlar** ()— ikki urugʻpallalilar (magnoliyasimonlar) sinfiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar oilasi. 12 turkumi, 600 dan ziyod turi bor. Oʻzbekistonda 7 turkumi, 31 turi oʻsadi. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli, qizil, oq, toʻq havo rang , sariq, boshoqsimon yoki roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi, Gulkosachasi pardasimon, oq va och binafsha rang . Tojbargi 5 ta, pastki qismi qoʻshilgan, changchisi 5 ta. Mevasi bir urugʻli yongʻoqcha. Bargi oddiy, baʼzan patsimon qirqilgan, cheti tekis, ketma-ket joylashgan. K., asosan, choʻllarda, shoʻrxok va sernam yerlarda, ekinlar orasida oʻsadi. K.dan mahalliy xalq qadimda boʻyoq olishda foydalangan, oshlovchi modda ham olinadi.

## Manbalar
Karmana qalay koni

**Karmana qalay koni** - Karmanadan 15&nbsp;km jan.da, Ziyovuddin togʻi etaklarida joylashgan. 1956-yilda ochilgan. Qalay miqdori va zaxirasiga koʻra kichik kon. K.q.k. gidrotermal genetik turga mansub boʻlib, kembriygacha boʻlgan togʻ jinslari ichida hosil boʻlgan. Ruda tarkibida kumush, oltingugurt, vismut, qoʻrgʻoshin, surma uchraydi. Kvars sulfidli (kassiterit, arsenopirit, pirit va b.) rudalarning togʻ jinslari ichida oʻta murakkab shakllarda joylashganligi va qalay miqdorining oʻzgaruvchanligi kon maydonida geologiya-razvedka ishlarining toʻxtatilishiga sabab boʻldi. Shu atrofda qalay konlari qadim vaqtlardan maʼlum boʻlgan. Qarnob, Lapas, Semizquduq va b. qalay konlarida oʻrta asrlarga mansub konchilik ishlarining qoldikdari (gʻorsimon oʻyiklar, moychiroq, yogʻoch tirgovuchlar va hokazo) saqlangan.

## Manbalar
Karmel

**Karmel** — Falastinning shim.kismi (Isroil davlati hududi)dagi togʻ. Uning gʻarbiy yon bagʻridagi Tabun va Sxul gʻorlaridan 1929—34-yillarda qad. odamlarning suyaklari, tosh qurollari chiqqan. Tabun gʻoridan neandertal ayolning deyarli butun skeleti va erkak kishining pastki jagʻ suyagi topilgan. Sxul gʻoridan turli xilda saqlangan oʻnlab skelet suyaklari aniqlandi. Ular 45—40 ming yil muqaddam yashagan kishilarga mansub. Baʼzi olimlarning fikricha, K. gʻorlaridagi aholi — neandertal tipidagi odamlarning hozirgi zamon odami bilan aralashuvi natijasidir; boshqa olimlar esa uni qad. odamlarning yangi tipga evolyusion (tadrijiy) oʻtishi mahsuli deb hisoblaydilar.

## Manbalar
Karminagiy

**Karminagiy**, Oxund mulla Muhammad Vafo (1685—1769) — tarixnavis olim. "Tuhfai xoniy" asarining muallifi. Asarni mangʻitlar sulolasi asoschisi Muhammad Rahimxon topshirigʻiga binoan tayyorlagan. Shuhrat taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Qozi Vafo nomi bilan ham mashhur boʻlgan. Baʼzi tarixchilar (Mir Muhammad Amin Buxoriy) ning yozishicha, K. Ubaydullaxon saroyida kitobdor (kutubxonachi)lik qilgan. Keyinchalik Abulfayzxon hamda Muhammad Rahimxon davrida ham shu mansabda boʻlgan. 

## Manbalar
Karnaval

**Karnaval** (*lotincha* carrus navalis — ajoyib arava, bayram marosimlari kemasi) — asosan, ochiq havoda oʻtkaziladigan teatrlashtirilgan oʻyinlar, koʻcha namoyishlaridan iborat ommaviy sayilning bir turi. Yil fasllarining almashuvi, bahorgi dehqonchilik va boshqa bayramlar bilan bogʻliq majusiylarning marosimlaridan boshlangan . Har qanday karnavalning eng muhim bir boʻlagi — shaharning muhim koʻchalarida tantanali yurishdir.

## Tarixi
Karnaval nomi XIII-asrda Italiyada vujudga kelgan. XVI-asr mashhur italyan xalq teatri turi niqoblar komediyasi („Del arte komediyasi“)ning paydo boʻlishi Karnaval bilan bogʻliq. Karnavalga oʻxshash koʻcha va maydon tomoshalari sharqda juda qadim zamonlardan maʼlum. Oʻrta Sharqda Karnaval zardushtiylik, navroʻz va boshqa bayramlar bilan bogʻliq holda uyushtirilgan. Temur va temuriylar, oʻzbek xonlari, amir va beklar davlat miqyosidagi bayramlar munosabati bilan ham Karnaval tomoshalari oʻtkazgan. Fransua Rablening „Gargantyua va Pantagryuel“ romanida Karnaval haqida ajoyib tavsif berilgan

## Hozirgi kunda Karnaval
Oʻzbekistonda 1957-yildan har yili kuzning birinchi oyida hozirgi Milliy bogʻda muntazam Karnaval oʻtkazib kelingan. Hozirgi kunda qayta tiklangan navroʻz bayramlarida asta-sekin Karnaval tomoshalari odat tusiga kirmoqda.

Dunyodagi eng mashhur karnaval Rio-de-Jeneyroda oʻtkaziladi. Bu keng miqiyosli bayramga yil boʻyi puhtalik bilan tayyorgarlik koʻriladi. Karnavalni koʻrish u4un Braziliyaga butun dunyo yuzidan sayyohlar tomosha qilishga kelishadi.

## Manbalar

## Havolalar
* Federation European Carnival Cities
* BuenoLatina. Dunyodagi eng zoʻr karnavallar reytingi. 
* Modda. Dance Code dagi braziliyalik karnavallar haqida
Karlsbad gʻorlari

**Karlsbad gʻorlari** — AQShdagi karst gʻorlari. Guadalupe togʻlarida (Qoyali togʻlarningjan. qismi), NyuMeksiko shtatida, Karlsbad sh.dan jan.gʻarbda joylashgan. Boʻshliqlari (ungurlari)ning hajmi jihatidan dunyoda eng yirik. Chuq. 339 m gacha, oʻrganilgan qismidagi barcha oʻtish joylari va zallarining umumiy uz. 60 km. Eng katta zali T harfi shaklida. Gʻorlarda koʻrshapalakning 10 dan ortiq turi yashaydi. Zallarining kattaligi, ulkan stalagmitlar, ungurlarining chiroyi koʻplab turistlarni oʻziga jalb etadi. 1930 y.dan milliy park deb eʼlon qilingan.

## Manbalar
Karlskruna

**Karlskruna** - Shvetsiya jan.dagi shahar, Boltiq dengizi boʻyidagi port. Blekingelenining maʼmuriy markazi. Aholisi 59 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Elektrotexnika va radioelektronika, kemasozlik, sellyuloza-qogʻoz, kimyo, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, harbiy-dengiz oʻquv yurti bor. K. 17-asrda bunyod etilgan qalʼa atrofida vujudga kelgan.

## Manbalar
Karnay oʻrovchilar

**Karnay oʻrovchilar** (Attelabidae) -qattiq qanotlilar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi. Uzunligi 2—15 mm, rangi tiniq, koʻpincha yaltiroq, boshi nayga oʻxshash chiziq, moʻylovlari toʻgʻnogʻichsimon, ustki qanotlari, odatda, qornining uchki qismini yopmaydi. Keng tarqalgan, 1300 ga yaqin turi maʼlum. Barcha turlari fitofag , odatda, daraxt va butalarda oziqlanadi. Koʻpincha urgʻochisi barglarga tuxum qoʻyib, ularni karnayga oʻxshatib oʻraydi (nomi shundan olingan) yoki qopchiq yasaydi. Karnay ichida oqish qurtlari rivojlanadi. Baʼzi turlarining qurtlari poya, kurtak yoki mevalar ichida rivojlanadi. Koʻpchilik turlari har xil mevali va mevasiz daraxtlarga ziyon yetkazadi. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda olcha filchasi (Phynhitus auratus), oʻrik filchasi (Ph.auratus) va b. turlari danak mevali daraxtlarga jiddiy ziyon keltiradi.

## Manbalar
Karnaychi qushlar

**Karnaychi qushlar** (Psophiidae) - turnasimonlar turkumining bir oilasi. Ogʻirligi 1 —1,5&nbsp;kg . Oyogʻi uzun, tumshugʻi qisqa, baquvvat. Patlarining rangi koʻproq qoramtir baxmalsimon. Jan. Amerikaning shim. qismida yashaydi. 1 urugʻ va 3 turi bor. Daraxtlarning shoxlari va kovaklariga uya quradi. 5— 7 ta oq rangli tuxumlarini modasi bosadi. Sernam oʻrmonlarda gala boʻlib yashaydi. Yerda tez chopadi, kam uchadi. Mevalar, har xil hasharotlar, xususan, chumolilar va ikki qanotlilar bilan oziqlanadi. K.q- uy parrandalariga tez oʻrganadi. Tutqunlikda koʻpayishi ham mumkin. Goʻshti mazali boʻlgani tufayli aholi yashaydigan yerlarda qolmagan.

## Manbalar
Karnak

**Karnak**, Ipet-Isut - qadimgi Misr ibodatxonalar xarobasi. Qad. Fiva hududidagi arab qishlogʻi nomi bilan atalgan. Misr davlatining yangi podsholik davri (mil. av. 1580—1085 yillar)da qurilgan ibodatxonalar qoldiqlari saqlangan (mil.av 16—11-asrlar). Ibodatxonalar murakkab tarkibi, hashamatli meʼmoriy tuzilishi bilan ajralib turadi. Amon-Ra ibodatxonasi (mil. av. 16—12-asrlar)dagi 134 kolonnali katta zali, koʻndalangiga turli davrlarda qayta qurilgan katta va kichik zallar, hovlilar diqqatga sazovor. Bu zal devorlarida firʼavnlarning urushdagi gʻalabalari tasvirlangan (meʼmori Aminxotep Kichkina). Amon-Ra ibodatxonasi majmui bilan maʼbuda Mut ibodatxonasi (mil. av. 16—15-asrlar)ni mashhur sfinkslar xiyoboni birlashtirib turadi. Hozir K. muzeyga aylantirilgan. YUNESKO tomonidan muhofaza qilinadi.

Karnak. Ammon-Ra ibodatxonasi.

## Manbalar
Karnallit

**Karnallit** (nemis kon muhandisi R.Karnall nomidan) — xloridlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi KMgCl3 • 6N2O. Tarkibida magniy (8,7%), kaliy (14,1%), xlor (38,3%), suv (38,9%) hamda ozroq seziy, rubidiy, galliy (0,01% gacha) va brom (0,2% gacha) bor. Romb singoniyali. Sof K.ning kristallari shaffof, qizil, sariq, pushti va qoʻngʻir rangli. Shishadek yaltiroq, qattiqligi 2,5. Zichligi 1600 kg/m3. K kuchli gigroskopik, havo na-midan parchalanadi. Hosil boʻlishi xemogen. K. Tepaqoʻrgʻon (Oʻzbekiston), Solikamsk, Kaluga (RF), Shtasfurt (Germaniya), Gugurttogʻ, Karluq (Turkmaniston)dagi tuz konlarida bor. Oʻgʻit sifatida, namakoblari fotografiya va tibbiyotda ishlatiladi.

## Manbalar
Karnap Rudolf

KARNAP (Sagpar) Rudolf (1891.18.5, Vuppertal — 1970. 16.9, Santa-Mariya, AQSH) — nemis-amerika faylasufi, mantikshunos. Mantiqiy pozitivizm va fan falsafasining yetakchi vakili. Vena toʻgaraginnt faol ishtirokchisi. 1935-yildan AQShda. Induktiv mantiqni, semantik axborot nazariyasini, modal mantiqni va b.ni ishlab chiqqan. U olgan natijalarning kupi kibernetikada foydalanilgan.

## Manbalar
Karnataka

**Karnataka** () — Hindistonning jan. qismidagi shtat. Arabiston dengizi sohilida. 192 ming km. Aholisi 52,7 mln. kishi (2001), asosan kannara xalqi. Maʼmuriy markazi — Bangalor sh. K. Dekan yassitogʻligining jan.-gʻarbi, Gʻarbiy Gat va Sharqiy Gat togʻlari hamda Malabor sohilining shim. qismida joylashgan. Daryolari serostona, gidroenergiyaga boy. Yirik daryolari — Krishna (Tungabhadra irmogʻi bilan) va Kaveri, yezda toʻlib oqadi, sugʻorishda keng foydalaniladi. Gʻarbida doim yash il tropik oʻrmonlar, sharqida savannalar bor. Yillik yogʻin 500– 3000&nbsp;mm.

K. — agrar shtat. Aholisining 65% qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Hududining yarmidan koʻprogʻi ekinzor. Asosiy ekinlari: sholi, tariqning mahalliy turlari (jovar va ragi), makkajoʻxori, bugʻdoy va dukkakli ekinlar. Shuningdek, paxta, yer yongʻoq, tamaki, shakarqamish qam ekiladi. Mevazorlar bor. Chorvachilikda qoramol, qoʻy, echki boqiladi. Dengizdan baliqovlanadi. Qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Temir rudasi, oltin (Hindistonda olinayotgan oltinning asosiy qismi), marganets rudasi, boksit, xromit va b. qazib chiqariladi. Toʻqimachilik sanoati yetakchi oʻrinda. K. Hindistonda ishlab chiqarilayotgan shoyining 80% ni beradi. Movut va ip gazlama ham toʻqiladi. Metallurgiya (Bhadravatida qora metallurgiya, Belgaonda alyuminiy korxonasi), mashinasozlik (asosan, Bangalorda — stanoksozlik, elektrotexnika), shisha-keramika, chinni (Bangalor), sement (Belgaon, Dharvar, Bijopur), yogʻochsozlik, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Sandal moyi, kimyoviy oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Yirik sanoat markazlari: Bangalor va Maysur. Yirik porti — Yangi Mangalor.

3— 11-asrlarda K.da Gʻarbiy Gatlar sulolasi hukmronlik qilgan. 12—14-asrlarda K. hududi Xoysalar davlati, keyinroq 16-asr oxirlariga qadar Vijayanagar davlati tarkibiga kirgan. 1399-yilda Vijayanagarga vassal boʻlgan Maysur oʻlkasi tashkil topdi. 1761-yilda Maysur taxtini Xaydar Ali egalladi. Haydar Ali va uning oʻgʻli Tipu Sulton davrida (1782—99) K. Hindiston jan.dagi eng kuchli davlat boʻlgan. Bu davrda K. ingliz bosqinchilariga qarshi kurash maydoniga aylandi. 1799-yilda hokimiyat inglizlarga tobe boʻlgan Vodeyarlar sulolasi qoʻliga oʻtdi. Hindiston mustaqillikka erishgandan soʻng 1956-yilgi maʼmuriy islohotga koʻra, Maysur shtati tuzildi. 1973-yildan ushbu shtatga K. deb nom berildi.

## Manbalar
Nicolas Léonard Sadi Carnot

**Nicolas Léonard Sadi Carnot** (; 1-iyun 1796-yil, Parij — 24-avgust 1832-yil) — fransuz fizigi va muhandisi, issiqlik dvigatellari nazariyasi yaratuvchilardan biri. „Olovning harakatga keltiruvchi kuch va bu kuchni rivojlantiradigan mashinalar haqida mulohazalar“ nomli yagona va mashhur asarida (1824) issiqlikdan harakat olish masalasini koʻrib chiqdi. Ideal aylanma jarayonni (Carnot sikli) tahlil qilib, u issiqroq jismdan sovuqroq jismga issiqlik oʻtgandagina foydali ish bajaradi, degan xulosaga keldi. U, shuningdek, foydali ish koeffitsiyenti faqat isitkich va sovitkich temperaturalariga bogʻliq, issiqlik dvigatelining tuzilishi va ish bajaruvchi jism tabiatiga bogʻliq boʻlmaydi, deb tushuntiradi (Carnot teoremasi). Benoît Paul Émile Clapeyron 10 yildan soʻng (1834) Carnot fikrlarini matematik shaklga keltirdi. Keyinroq Rudolf Clausius va William Thomson Carnot gʻoyalarini rivojlantirib, termodinamikaning ikkinchi bosh qonunini bayon qildilar (1850).

## Manbalar
Karnozin

**Karnozin** (lot. sago — goʻsht, carnis — goʻshtli), (5-alanilgistidin — rangsiz kristall modda. Mol. m. 226,3; suyuqlanish temperaturasi 260° (ajralish bilan). Suvda yaxshi eriydi, etanol va efirda erimaydi. K. va uning hosilasi anserin koʻpchilik umurtqali hayvonlar va odam skelet muskullarining doimiy tarkibiy qismidir, yurak muskuli, jigar va qonda ham ozgina bor. K.ning biologik roli toʻliq oʻrganilmagan. Nafas olishda va glikolizda energiyaga boy fosforli birikmalar (adenozin-trifosfat kislota bilan kreatinfosfat kislota)ning hosil boʻlish reaksiyasini kuchaytiradi. N-ftalil-ralanin xlorangidridiga gistidin taʼsir ettirish usuli bilan olinadi. Hayvonlarda katarakta kasalligi va jarroxlik usulida hosil boʻlgan yaralarni davolashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Karne Marsel

**Karne Marsel** (1909.18.8 — Parij — 1996) — fransuz kinorejissyori. Psixologik drama "Jenni" (1936) uning birinchi mustaqil filmi. K. ning asosiy ijodiy mavzusi — dunyoning omonat, bekarorligi va insonning adovatli dunyodagi boshpanasiz, yolgʻizlik fojiasi boʻlib, bu mavzu "Qirgʻoqdagi tuman", "Kechki mijozlar", "Rayka bolalari", "Tartib oʻrnatish qotillari" kabi filmlarida namoyon boʻldi. "Julyetta yoki tush koʻrishga topilgan Kalit", "Tereza Raken", "Yolgʻonchilar" va b. harbiy yillardan keyin suratga olingan eng yaxshi filmlaridir.

## Manbalar