Amorphophallus titanum

***Amorphophallus titanum***, **titan arum**, Araceae oilasiga mansub gulli oʻsimlik. U dunyodagi eng katta shoxlanmagan toʻpgulga ega. Talipot palmasi, Corypha umbraculifera undan* kattaroq gullaydi, lekin uning gullari shoxlangan. *A. titanum* [[Indoneziya|Indoneziyaning]] [[Sumatra]] orolidagi tropik oʻrmonlar uchun endemik hisoblanadi.

Chirigan oʻlik hidiga oʻxshab hid taratgani uchun, titan arum *'oʻlik gul** yoki **oʻlik oʻsimlik*' deb ham ataladi ( — bunga gul degan maʼnoni anglatadi, *bangkay* esa jasad, jasad yoki oʻlik deb tarjima *qilinishi* mumkin).

Titan arum rezavorlari silindrsimon qafas ichidagi sharlarning oʻramiga oʻxshab joylashgan. Ushbu tuzilmalar kristallar deb ham ataladi.

== Etimologiya ==
*A. titanum* oʻz nomini [[Qadimgi yunon tili|qadimgi yunoncha]] () dan olingan. Amorphos, „shaklsiz, notoʻgʻri“ +  phallos, " phallus " va  *Titan*, „titan, gigant“.

== Tavsif ==

Titan arumning [[Toʻpgul|toʻpgulining]] balandligi  dan ortiq boʻlishi mumkin. Kuku pinti va [[Kalla|kalla nilufar]] kabi, u katta gulbargga oʻxshab koʻrinadigan spathe bilan oʻralgan xushboʻy gullardan iborat. Titan arum guloʻrini tashqi tomondan quyuq yashil rangda va ichki tomondan quyuq bordo qizil rangda boʻlib, chuqur oʻralgan tuzilishga ega. Yuqori halqada erkak gullar bor, pastki halqa yorqin qizil-toʻq sariq [[Urugʻchibarg|karpellar]] bilan qoplangan. Titan arumining hidi („xushboʻyligi“) chirigan goʻshtga oʻxshaydi, uni [[Changlanish|changlatuvchi]] oʻlik [[Qoʻngʻizlar|qoʻngʻizlar]] va goʻsht chivinlari (Sarcophagidae oilasi) oʻziga jalb qiladi. Toʻpgul quyuq qizil rangi va tuzilishi bilan goʻsht boʻlagi koʻrinishiga oʻxshab ketadi. Gullash davrida toʻpgulning uchi taxminan inson tanasining harorati boʻlib, bu hidning tarqalishiga yordam beradi. Bu issiqlik, shuningdek, tana goʻshtini isteʼmol qiluvchi hasharotlarni oʻziga tortadigan illyuziyaga yordam beradi, deb ishoniladi

Erkak va urgʻochi gullar bir xil toʻpgulda oʻsadi. Avval urgʻochi gullar ochiladi, bir yoki ikki kundan keyin erkak gullar gullaydi. Bu holat godatda ulning oʻzini changlatishiga qarshilik qiladi.

Gul qurib ketgandan soʻng, yer osti qobigʻidan kichik daraxtning oʻlchamiga etgan bitta barg oʻsadi. Barg yashil poyada oʻsadi, uning tepasi uchta boʻlakka boʻlinadi, ularning har birida koʻplab varaqalar mavjud. Barglarning uzunligi  gacha yetishi mumkin. Har yili eski barg qurib, oʻrniga yangisi oʻsadi. Korm etarlicha energiya toʻplaganida, u taxminan toʻrt oy davomida harakatsiz holatga keladi. Keyin jarayon takrorlanadi.

Uning qobigʻi ogʻirligi  ga yaqin. Uels malika konservatoriyasidagi Kew Gardensdagi namuna uyqu holatidan keyin koʻchirilganda, vazni  deb qayd etilgan. 2006-yilda Germaniyaning Bonn shahridagi botanika bogʻida  ogʻirlikdagi oʻsimlik urugʻi qayd etilgan. 2010-yilda Nyu-Xempshir shtatining Gilford shahrida doktor Lui Rikkardiello tomonidan yetishtirilgan *A. titanining* vazni  ni tashkil etgan. Biroq, hozirgi rekord Edinburg Qirollik botanika bogʻida oʻstirilgan  ogʻirlikdagi boshoqqa tegishli. Hujjatlangan eng baland gullash 2013-yil may oyida Bonn botanika bogʻida (Germaniya) qayd etilgan va toʻpgul uzunligi 3,20 m ga yetgan.

== Tarqalish ==
*A. titanumning* vatani faqat Gʻarbiy Sumatra boʻlib, u yerda ohaktosh tepaliklardagi yomgʻir oʻrmonlaridagi teshiklarda oʻsadi. Biroq, oʻsimlik butun dunyo boʻylab [[Botanika bogʻi|botanika bogʻlari]] va bir nechta xususiy kollektorlar tomonidan yetishtiriladi.

== Kultivatsiya ==
Titan arum yovvoyi tabiatda faqat Sumatra, Indoneziyaning [[Ekvator|ekvatorial]] yomgʻirli oʻrmonlarida oʻsadi. Birinchi marta 1878-yilda italiyalik [[Botanika|botanik]] Odoardo Bekkari tomonidan ilmiy taʼriflangan. Yovvoyi tabiatda oʻsimlik kamdan-kam gullaydi. U birinchi marta 1889-yilda Kyu, London, Buyuk Britaniyadagi Qirollik botanika bogʻida oʻstirilgan. Qoʻshma Shtatlardagi birinchi hujjatlashtirilgan gullash 1937 va 1939-yillarda Nyu-York botanika bogʻida boʻlgan. Bu gullash 1939’yilda titan arumni Bronksning rasmiy guli sifatida belgilashga ham ilhomlantirdi, oʻsimlik oʻrnini 2000-yilda kun nilufari egalladi. Bonn botanika bogʻlarida titan arum 1932-yildan boshlab yetishtirila boshlandi va eng katta kollektsiya Vilgelm Bartlot tomonidan 1988-yildan keyin qurilgan, shundan beri 30 ga yaqin gul qayd etilgan va tadqiq qilingan. Soʻnggi yillarda [[madaniy oʻsimliklar]] soni koʻpaydi va butun dunyo boʻylab bogʻlarda bir yilda besh yoki undan koʻp gullash hodisasi sodir boʻladi, chunki bugungi kunda bogʻlar uchun yetishtirish talablari batafsil maʼlum. Ilgʻor changlatish texnikasi shuni anglatadiki, bu oʻsimlik kamdan-kam hollarda havaskor bogʻbonlar tomonidan yetishtiriladi. Biroq, 2011-yilda birinchi marta Roseville High School (Roseville, [[Kaliforniya|California]]) maktabida, titan arum gullagan.

2003-yil may oyida ekilgan eng baland toʻpgullarning balandligi, taxminan 3,20 m (10)fut 5 dyuym) ga yetgan (tuproq yuzasidan 3,07 m balandda). Oʻsimlik Germaniyadagi Bonn botanika bogʻida oʻstirilgan. Toʻpgullar tahlil qilingan, suratga olingan va hujjatlashtirilgan. Voqea [[Guinness rekordlar kitobi|Ginnesning rekordlar kitobi]] tomonidan eʼtirof etildi.Lui Rikkardielloga tegishli AQShdagi eng katta gulning uzunligi  ga yetgan. Bu voqea ham Ginnesning rekordlar kitobiga kiritilgan.

== Gullash ==
 
Titan arum birinchi marta gullashdan oldin odatda 5 yildan 10 yilgacha vegetativ oʻsadi. Oʻsimlikning dastlabki gullashidan keyin uning gullash chastotasida sezilarli oʻzgarishlar boʻlishi mumkin. Oʻstirish sharoitlari batafsil maʼlum. Baʼzi oʻsimliklar yana 7-10 yil davomida gullamasligi mumkin, boshqalari esa har ikki yoki uch yilda bir marta gullashi mumkin. Bonn botanika bogʻlarida optimal etishtirish sharoitida oʻsimliklar har ikkinchi yilda muqobil ravishda gullashi kuzatildi. Kopengagen botanika bogʻida oʻsimlik har ikki yilda (2012-yildan 2022-yilgacha) gullagan. Bir yil ichida ketma-ket gullash hujjatlashtirilgan. Bundan Germaniyaning Bonn shahrida oʻsimlik bir vaqtning oʻzida uchta gul hosil qildi. 2020-yil may oyida Chikagodagi botanika bogʻida „Baxmal qirolicha“ deb nomlangan gul uch marta gullagan, biroq COVID-19 tufayli tomoshalar omma uchun yopiq edi.

Guli odatda tushdan keyin va kechgacha ochiladi va tun boʻyi ochiq qoladi. Bu vaqtda urgʻochi gullar changlanadi. Garchi koʻpchilik gullar 12 soat ichida soʻliy boshlasa-da, baʼzilari 24 dan 48 soatgacha ochiq qolishi maʼlum. Gul soʻlib ketganda, urgʻochi gullar changlanish qobiliyatini yoʻqotadi.

Bir paytlar oʻz-oʻzini changlatish imkonsiz deb hisoblangan, ammo 1992-yilda Bonndagi botaniklar oʻz oʻsimliklarini erkak gullardan olingan oʻz gulchanglari bilan qoʻlda changlatdilar. Jarayon muvaffaqiyatli oʻtdi, natijada meva va yuzlab urugʻlar paydo boʻldi, koʻplab koʻchatlar ishlab chiqarildi va tarqatildi. Bundan tashqari, 2011-yilda Minnesota shtatidagi Gustavus Adolf kollejidagi titan arum kutilmaganda oʻz-oʻzini changlatish yoʻli bilan yashovchan urugʻ hosil qildi.

=== Hid ===
Gul asta-sekin ochilganda, gulbarglar  ga qadar qiziydi va oʻlik [[hayvonlar]] bilan oziqlanadigan yoki chirigan goʻshtga tuxum qoʻyadigan changlatuvchilarni, hasharotlarni jalb qilish uchun kuchli hidlarni ritmik ravishda tarqatadi. Hidning kuchi kechki paytdan yarim tungacha, oʻlik qoʻngʻizlar va goʻsht chivinlari changlatuvchi sifatida faol boʻladi, ertalabgacha susayadi. Gul tomonidan chiqarilgan kimyoviy moddalarning tahlillari shuni koʻrsatadiki, hidga dimetil trisulfid (masalan, [[Limburger|limburger pishloqi]]), dimetil disulfid (sarimsoq), trimetilamin (chirigan baliq), izovalerik kislota (terli paypoq), [[Benzil spirt|benzil spirti]] (shirin gul hidi), [[fenol]] (xloraseptik kabi) va [[indol]] (najas) kiradi.

== Galereya ==
 <gallery mode="packed" heights="130" caption="*Amorphophallus titanum* tasvirlari">
Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Indonesische mannen poseren bij twee verschillende soorten Amorphophallus planten waaronder een in bloei staande Amorphophallus Titanum TMnr 60042790.jpg|Indoneziyaning Sumatra shahridagi ikkita titan arum (taxminan 1900-40); bargda bitta,  tagacha yetishi mumkin
Fayl:Amorphophallus Corm 0136a.jpg|*A. titanumning* kichik koʻchati, [[Muttart Conservatory|Muttart konservatoriyasi]], Edmonton, Kanada
Fayl:Amorphophallus Titanum Inside.jpg|Ichkaridan koʻrinadigan polen maydoni (UC Davis, Kaliforniya)
Fayl:Corpseflower.jpg|Oʻsimlik gullashni tugatadi.
Fayl:Titan Arum at Bayreuth University 14.JPG|*A. titanum* yaqindan koʻrinishi, Bayreut universiteti, Germaniya, 2015-yil 6-iyun
Fayl:Titan Arum at Bayreuth University 28.JPG|*A. titanum* yaqin, Bayreut universiteti, Germaniya, 2015-yil 6-iyun
Fayl:Amorphophallus titanum foliage.jpg|*A. titanum* varaqalari, Muttart konservatoriyasi, Edmonton, Kanada
Fayl:A photo of the Titan with fruits. .jpg|*A. titanum* mevalar bilan, Liberec, Chexiya
Fayl:Amorphophallus titanum (Araceae) Titan Arum, Foto © W. Barthlott, Bot.Gard. Bonn.jpg|Spadix asosida gullar bilan spathe ichiga *A. titanum* koʻrinishi. Botanika bogʻlari universiteti. Bonn 28. Mart 1997
Fayl:Amorphophallus titanum (Araceae) fruiting, Foto © W. Barthlott, Bot.Gard. Bonn.jpg|2009-yil sentabr oyida Bonn shahridagi Botanika bogʻlari universitetida mevali *A. titanum*
Fayl:Amorphophallus titanum, young leaf, Bonn. Foto © W. Barthlott, Bot.Gard. Bonn.jpg|*A. titanum'' yosh, Botanika bogʻlari universitetida faqat bitta bargni kengaytirmoqda. Bonn, 2009-yil iyul


## Manbalar