open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Myuonlar

**Myuonlar** (s,+— mezonlar) — spini -j ga teng boʻlgan turgʻunmas elementar zarralar; yashash davri 2,2-10"6c, massasi elektron massasidan taxminan 207-marta ortiq. Musbat zaryadlangan s+ va manfiy zaryadlangan s~ myuon mavjud. Ular bir-biriga nisbatan zarra va antizarra hisoblanadi. Myuon leptonlar sinfiga kiradi, yaʼni elektromagnit va kucheiz oʻzaro taʼsirlarda qatnashadi, kuchli oʻzaro taʼsirlarda esa qatnashmaydi. Myuon birinchi marta kosmik nurlarda amerika fiziklari K.Anderson va S. Neddermeyerlar tomonidan kuzatilgan (1936).

Kosmik nurlarda va zaryadlangan zarralar tezlatkichlarida (yuqori energiyali) Myuon, asosan ya-mezon (pionlar) hamda K-mezonlarning parchalanishidan xrsil boʻladi, p va K-mezonlar esa oʻzaro kuchli taʼsirlashuvchi zarralar (adronlar) toʻqnashganida, masalan, protonlar r yadro bilan taʼsirlashganida yuzaga keladi. Shuningdek, myuon mezonlarning elektromagnit parchalanishida ham hosil boʻladi.

Myuonning biror muhitdan oʻtuvchanlik qobiliyati adronlar, elektronlar u-kvantlarga nisbatan ancha yuqori. Shuning uchun ular Yer atmosferasidan oʻtibgina qolmay, Yerning oʻziga ham anchagina kiradi. Tajribalar 1012—1013 eV energiyali kosmik nurlarning bir necha km chuqurlikkacha oʻtishini koʻrsatdi.

## Manbalar
Joachim Murat

MYURAT (Murat) Ioaxim (1767.25.3, Labastid — Fortyunyer, hozirgi Labastid — Myura, Lo — 1815.13.10, Pitsso, Kalabriya) — Napoleon / ning safdoshi va kuyovi (1800-yildan), Fransiya marshali (1804), Neapol qiroli (1808-yildan). Napoleon urushlarining barchasida ishtirok etgan.

## Manbalar
Gunnar Myrdal

**MYURDAL (Myrdal) Gunnar** (1898.6.12, Gustafs, -1987.17.5, Stokgolm) — shved iqtisodchisi, siyosatchi va xalqaro arbob. Jahon iqtisodiyoti tadqiqoti institutining asoschisi va direktori, BMT ning Yevropa uchun Iqtisodiy komissiyasi Bosh kotibi (1947— 57). Stokgolm universitetida xalqaro iqtisodiy munosabatlar professor (1961-yildan). Iqtisodiy taxdilga kutiladigan va amaldagi oʻzgaruvchanliklar atamalarini kiritdi hamda ularning iqtisodiy muvozanatning vujudga kelishiga taʼsirini koʻrsatdi. "Amerika dilemmasi: negrlar muammosi va zamonaviy demokratiya" (1944), "Urushdan keyingi optimizmga karshi ogohlantirish" (1944), "Iqtisodiy nazariya va past rivojlangan mintaqalar" (1956), "Osiyo dramasi: xalqlar qashshokligining tadqiqoti" (1968), "Oqimga qarshi: iqtisodiyot boʻyicha tanqidiy ocherklar" (1973) asarlarida murakkab matematik-iqtisodiy nazariyalarning yaratilishini tanqid qildi, iqtisodiy muvozanatlar muammolarini, past rivojlangan mamlakatlarga iqtisodiy yordam koʻrsatishning shu mamlakatlar uchun salbiy oqibatlarini tadqiq etdi. M. pul nazariyasi, iqtisodiy tebranishlar, iqtisodiy, ijtimoiy va in-stitutsional hodisalarning oʻzaro aloqadorliklarini taxliliga bagʻishlangan asarlar yozgan. Nobel mukofoti laureata (1974; Friedrich Hayek bilan birga).

## Manbalar
Myao-yao tillari

**Myao-yao tillari** - Sharqiy Osiyodagi qarindosh tillarning kam oʻrganilgan guruhi; boshqa til guruhlari yoki oilalari bilan munosabatlari aniq emas. Ehtimol, M.-ya.t. alohida til oilasini tashkil qiladi. Soʻzlashuvchilar miqdori Xitoyda 7 mln.dan, Vyetnamda 1 mln.dan ortiq kishini tashkil etadi. Asosiy tarqalish mintaqasi — Xitoyning markazi va janubi; qisman Vyetnam, Laos, Tailand va Myanma (keyingi davlatdagi soʻzla-shuvchilarni asosan koʻchib kelgan aholi tashkil etadi). M.-ya.t.da myao, yao, she, gelao xalqdari soʻzlashadi, deb hisoblansada, bu isbotini topmagan.

M.-ya.t. boʻgʻinli (sillabik) tillarga mansub; morfemalar va sodda soʻzlar bir boʻgʻinlidir. Soʻzlarning gapdagi grammatik munosabatlari soʻz tartibi va yordamchi soʻzlar orqali ifodalanadi. Baʼzi hollarda myao va yao tillaridagi soʻz tartibi oʻzaro farqlanadi.

M.-ya.t. yaqingacha ham oʻz yozuviga ega boʻlmagan. 20-asr boshlarida missioner S. Pollard myao tilining bir lahjasi uchun belgilari bironbir alifboga asoslanmagan, oddiy geometrik shakllarga oʻxshash maxsus yozuv yaratgan. Hozirgi paytda Xitoydagi myao va yao hamda Vyetnamdagi myao tillari lotin alifbosi asosidagi yozuvga ega.

## Manbalar
Ahmadjon Moʻydinov

**Ahmadjon Razzoqovich Moʻydinov** (1955.15.4, Uchqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1977). 1977-yildan Uchqoʻrgʻon tumanidagi 38gimnaziyada matematika oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida zamon talabiga mos matematika xonasini ji-hozlagan.

## Manbalar
Moʻyinqum

**Moʻyinqum** — Qozogʻiston janubidagi Chuy va Talas daryolari quyi oqimidagi qumli choʻl. Uning janubi-gʻarbida Qirgʻiziston va Qoratogʻ tizmalari koʻtarilgan. Sharkdan gʻarbga 540&nbsp;km, shimolidan jan.ga 150&nbsp;km.ga choʻzilgan. Umumiy maydoni 4 mln.ga. Yer yuzasi janubi-sharqsan (700 m) shimoli-gʻarb tomon (110 m) pasayib boradi. Tektonik jihatdan Chuy sineklizasida joylashgan. Qumning qalinligi 20–40 m, ostida boʻr va paleogenning dengiz yotqiziklari mavjud. Qumlar eotsen davri qumtoshlarining yemirilishi va Chuy daryosi olib kelgan allyuvial yotqiziqlarning shamollar taʼsirida uyilishi va qayta yotqizilishi natijasida tarkib topgan va hozirgi relyef shakllari (marzali, doʻng va boshqalar) vujudga kelgan. Marzali qum shakllari (balandligi 10 m gacha) koʻproq tarqalgan, ular orasida kichik koʻllar uchraydi. Iqlimi moʻʼtadil-kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —8°, minimal temperatura —49° ga yetadi. Iyulniki 22—30°. Eng yuqori temperatura 38—40°. Yogʻin miqdori gʻarbiy va markaziy qismlarida 250&nbsp;mm, sharqida 300&nbsp;mm. Grunt suvlari sathi 5–25 m pastda, baʼzi joylarda buloq sifatida yer yuzasiga chiqadi. Oʻsimliklardan, qum relyefining murakkabligi va grunt suvlarining joylashishiga qarab, oq va qora saksovullar, juz-gʻun, quyonsuyak, astragal, chalov, teres-ken, shuvoq, yulgʻun, chingil, rang, shoʻra, qamish, bugʻdoyiq oʻsadi. Choʻl oʻsimliklarining turli-tumanligi sababli yaylovlarning mahsuldorligi yuqori. M. yaylov sifatida foydalaniladi, saksovul tayyorlanadi. Grunt suvlari yer yuzasiga yaqin yerlarda qisman dehqonchilik qilinadi.

## Manbalar
Moʻylovli baliqlar

**Moʻylovli baliqlar** (Barbus) -karpsimonlar oilasiga mansub baliqlar urugʻi. Daryo va koʻllarda yashaydi yoki oʻtkinchi baliqlar. Ogʻzi yonida ikki juft moʻylovi, orqa suzgichida tishchalari, baʼzan silliq tikani boʻladi. Koʻpchilik turlari Afrika va Osiyoning tropik, Yevropaning iliq suvlarida yashaydi. Orol moʻylovli baligʻi (B.brachycephalus)ning uz. 1 m gacha, vazni 20&nbsp;kg gacha. 5—6 yilda voyaga yetadi. Uvildiriq tashlash uchun may—iyul oylarida Amudaryo va Sirdaryoga oʻtadi. 540,7 ming tagacha tuxum qoʻyadi. Uvildiriqlari yirik, pelagik (suvda qalqib turadi). Orol dengizida, asosan, mollyuskalar bilan oziqdanadi. Moʻylovli baliqlar ovlanadi. Hozir soni keskin kamayib ketgan.

## Manbalar
Moʻylovoyoqlilar

**Moʻylovoyoqlilar** (Cirri pedia) — qisqichbaqasimonlar sinfiga mansub turkum (boshqa sistema boʻyicha kenja sinf). Suv ostidagi turli narsalar, koʻpincha harakatlanuvchi hayvonlar tanasiga yopishib yashaydi. Yumshoq tanasi alohida yaproqlardan iborat chigʻanoq bilann qoplangan. Bunday „uycha“ ichidagi moʻylovoyoqlilar qorin qismi tepaga qaragan boʻladi. Moʻylovga oʻxshash koʻkrak oyoqlar uychaning ochiladigan „tomcha“sidan chiqarilib, yelpigʻich singari yoyiladi.

Moʻylovoyoqlilar moʻylovoyoqlari yordamida suvdan mayda filtratlarni tutib oziqdanadi. Ayrim turlari (mas, sakkulina) tekinxoʻr boʻlib, oʻnoyoqli qisqichbaqasimonlar tanasida parazitlik qiladi. Oʻrtoq hayot kechirish taʼsirida moʻylovoyoqlilarning koʻp organlari oʻzgargan yoki reduksiyaga uchragan. Koʻpchilik moʻylovoyoqlilar germafrodit. Mingdan ortiqturi maʼlum. Dengizlarda har xil chuqurlikda hayot kechiradi.

Moʻylovoyoqlilardan dengiz yongʻoqchalari (balanuslar) va dengiz oʻrdakchalari (Lepas) deyarli barcha dengizlarda uchraydi. Dengiz yongʻoqchalari kemalarning suv ostki qismlariga yopishib olib, yil sayin koʻpayib borishi tufayli kema ogʻirligini oshirib, uning tezligining pasayishiga sabab boʻladi.

## Manbalar
Myao

**Myao** (meo, oʻzlarini xmong deb atashadi) — Janubiy Xitoy, Shimoliy Vyetnam, Laos, Myanma va Tailanddagi xalq. Umumiy soni 8,53 mln. kishi, jumladan, Xitoyda 7,65 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Myao-yao til guruxiga mansub tilda soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtikrdlarga rioya qiladilar. Dehqonchilik (sholi), toʻquvchilik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Myusse Alfred de

MYUSSE (Musset) Alfred de (1810.11.12 - Parij - 1857.2.5) -fransuz yozuvchisi. Fransiya akademiyasi aʼzosi (1852-yildan). Ilk sheʼriy toʻplami "Ispan va italyan kissalari" (183O)da romantik maktab dasturi — adabiyotni hayotga yaqinlashtirish, yorqin manzara va syujetlar, kuchli ehtiroslar bilan yoʻgʻrilgan qaxramonlar obrazini yaratish oʻz ifodasini topgan. Sevgi va rashk, xiyonat va jazo bu toʻplamga kirgan dostonlar mundarijasini tashkil etadi. "Dudoq va jom" dramatik dostonida u ozodlikni kuylab, oʻzining diniy hurfikrliligini namoyish etgan. M.ning yolgʻizlik gʻam-alamlari aks etgan "Tunlar" turkum dostonlari (1835—37) jahon romantik lirikasining shoh namunalaridan hisoblanadi.

M.ning ilk pyesalari nasriy yoʻl bilan yozilgan ("Venetsiya tuni", 1830; "Andrea del Sarto", 1833; "Ishq bilan hazillashib boʻlmaydi", 1834). Mashhur pyesalaridan biri "Lorensachcho" (1834)da muhim ijtimoiysiyosiy gʻoyalar olgʻa surilgan.

M. ijodining choʻqqisi "Asr farzandining tazarrusi" (1836) romanidir. Asarda Iyul inqilobidan keyin tarix sahnasiga kelgan yosh avlodning umumlashma obrazi tasvir etilgan. Ushbu roman jiddiy muammolarning koʻtarganligi va ruhiy tahlilning teranligi bilan M.ning boshqa asarlaridan keskin ajraladi.

M. ijodida Sharq sheʼriyati taʼsiri va Sharq xalqlari hayotidan olingan voqealar tasviri muhim oʻrin egallaydi.

## Manbalar
Moʻynali hayvonlar

**Moʻynali hayvonlar** - terisi dan moʻyna olinadigan yovvoyi va qoʻlda boqiladigan sut emizuvchi hayvonlar. Moʻynali hayvonlarning har xil turkumga mansub 100 dan ortiq turi bor. Yirtqichlar turkumidan suvsarlar oilasiga mansub hayvonlar: suvsar Sibir, Uzoq Sharq va Shimoliy Uralda, dengiz qunduzi Kamchatka, Kuril, Komandar o.lari va Shimoliy Kaliforniya qirgʻoklarida tarqalgan. Ayrim noyob Moʻynali hayvonlar (yoʻlbars, qoplon, oq ayiq, bars, qizil boʻri va boshqalar) qizil kitobga kiritilgani sababli ularni ovlash taqiklanadi. Sifatli moʻyna olish uchun Moʻynali hayvonlar kuz yoki qishda ovlanadi. Koʻpchilik Moʻynali hayvonlar (tulki, amerika norkasi, suvsar, nutriya va boshqalar) turlari kataklarda koʻpaytirib boqiladi.

## Yana q.

* Darrandachilik
* Moʻyna

## Manbalar
Moʻynachilik

**Moʻynachilik** — chorvachilikning moʻpnali hayvonlar yetishtirsh bilan shugʻullanuvchi sohasi (qarang Darrandachilik).

## Yana qarang

* Chorvachilik
* Darrandachilik
* Moʻyna

## Manbalar
Moʻynoqtov

**Moʻynoqtov** — Qoraqalpogʻistonning shimolidagi balandlik. Balandligi 86 m. Orol dengizi qurib borayotganligi tufayli Moʻynoq yarim orol oʻz qiyofasini yoʻqotib quruklikka aylangan dengiz tubi bilan tutashib ketdi. M. atrofidagi tekislikdan keskin koʻtarilib turadi. Yon bagʻirlari juda tik, chinksimon jarlikdan iborat. Balandlikning yuzasi birmuncha tekis, kam parchalangan, doʻng, koʻchib yuruvchi va janubi-sharqida fitogen (buta oldi) qumliklar mavjud. Barxanlar dengizning qurigan qismidan shamol olib chiqqan qum evaziga vujudga kelgan. Balandlikning asosida paleogen gillari, pliotsenning mergelli gillari hamda qumtosh qatlami yotadi. Choʻl qumli tuproklarda qandim, oqsaksovul, oʻtlardan rang, qoʻngʻirbosh va boshqa efemerlar oʻsadi. Areal tarzda tarqalgan boʻz qoʻngʻir tuproqlarda keyreuk, boyalich, burgan ustuvor. Yaylov sifatida foydalaniladi. Oʻrtacha mahsuldorligi gektariga 2—3 s.

## Manbalar
Moʻytan

**Moʻytan**, moʻytin — oʻzbek, boshqird va qoraqalpoq xalqari tarkibidagi qabila, urugʻ nomi. Qadimdan Orol dengizi boʻylarida yashab, dehqonchilik va baliqchilik bilan shugʻullangan. 19-asr oʻrtalarida qoraqalpoq M.lari 276 xoʻjalik boʻlib, Xiva xonligiga 265 tilla soliqtoʻlagan, 54 navkar, 162 qazuvchi berganlar. Oʻzbek M.larining koʻpchiligi 19-asrning oxiri va 20-asrning boshlarida Zarafshonning oʻrta oqimida yashagan. 1920-yilda Samarqand viloyatida M.lardan 7 mingga yaqin kishi roʻyxatga olingan. Ishtixon, Nurota, Bulungʻur tumanlarida, ozroq qismi Karmana atroflarida hamda Qashqadaryoning quyi oqimlarida yashagan. Zarafshon vodiysida yashovchi M.larning bir qismi oʻtroq oʻzbeklarga aralashib, oʻz urugʻ nomlarini unutganlar. Ad.: Materiali Vserossiyskoy perepisi, vip. 5, ch. 1, T., 1923; Materiali po rayonirovaniyu Sredney Azii, kn. 1. ch. 1. Buhara — T., 1926.

## Manbalar
Moʻyqalam

**Moʻyqalam**, qilqalam – rangtasvir va grafikada, shuningdek, kalligrafiyada boʻyoqni mato, qogʻoz va boshqa asosga surtishda ishlatiladigan asbob. Rassomning asosiy ish quroli. Hayvonlarning junidan dumaloq, yassi, oʻtkir uchli qilib tayyorlanadi. Moyboʻyoq rassomligida dagʻalroq jundan (dumaloq yoki yassi shaklli), yelim rassomligida uzunroq qildan, akvarel, tempera va grafikada mayin (olmaxon, boʻrsiq, qumsichqon) jundan (dumaloq, oʻtkir uchli) tayyorlangan M.lar ishlatiladi. Oʻta mayin va egiluvchan xususiyatli (kolonok tukidan tayyorlangan) M.ni barcha boʻyoklar bilan ishlaganda qoʻllash mumkin.

## Manbalar
Moʻljar

**Moʻljar** (moʻgʻulcha boʻljar — uchra-shuv joyi va vaqti) — 1) harbiy qismlarning kelishuviga binoan uchrashuv joyi, manzili va vaqti; 2) jangovar harakatlar vaqtida askarlar tomonidan qaziladigan chuqur, okop. Merganlar M. ichida joylashib, dushmanni kamondan yoki oʻt ochish qurollaridan nishonga olgan; 3) qalʼa, qoʻrgʻon singari istehkomlarning gird-atrofida qaziladigan xandaq (yana qarang Boʻljar).

Moʻljar — Eronning Xuziston viloyatidagi qishloq. U Bagh-e Malek okrugining markaziy tumanida joylashgan.

Mo'ljar harbiylarning uchrashuv joyi ekanligi haqida hech qanday dalil yo'q.

Harbiy kontekstdagi "uchrashuv joyi" atamasi odatda operatsiya yoki harakat oldidan qo'shinlar yig'iladigan belgilangan joyga ishora qiladi. Ushbu yig'ilish joylari odatda strategik ahamiyatiga ko'ra tanlanadi, masalan, qopqoq yoki yashirishni ta'minlash yoki osongina kirish mumkin.

Mo'ljar o'tmishda harbiy maqsadlarda uchrashuv joyi sifatida ishlatilgan bo'lishi mumkin, ammo Mo'ljarning harbiy uchrashuv joyi sifatida rasmiy yoki keng e'tirof etilgan belgisi yo'q.

## Manbalar
Moʻlton

**Moʻlton** — Pokistondagi shahar. Panjob viloyatida, Chinob daryosi yaqinida. Aholisi 1,2 mln. kishi (1998). Mamlakatning muhim sanoat markazi va transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (asosan, ip gazlama) sanoati rivojlangan. Kimyo, oynashisha, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor. M.ga Sun gaz konidan quvur orqali gaz keltiriladi.

Moʻlron — badiiy hunarmandchilik (koshin va keramika, gilam, charm buyumlari tayyorlash)ning qad. markazi. Meʼmoriy yoDgorliklardan Shoh Yusuf Gardizi (1150-52), Rukni Aʼlam (1320-24), Shamsi Tabriziy (1780) maqbaralari saqlangan. Shahar miloddan avvalgi 4-asrda barpo etilgan. Miloddan avvalgi 326 yilda Aleksandr Makedoniyalik bosib olgan. 713 yilda arablar egallagan. 8-asrda mustaqil hokimlik markazi. 10-asrda Qarmatlar davlatining eng katta shahri boʻlgan. 11-asrda Mahmud Gʻaznaviy qoʻl ostiga oʻtgan. 12-asrda Gʻuriylar davlatiga qoʻshilgan, 1228-yildan Dehli sultonligi tarkibida. 1398-yildan Amir Temur, 1527-yilda Bobur qoʻshinlari egallagan va 1752-yilgacha Boburiylar saltanati tarkibida boʻlgan. 1818-yilda sekxdar davlatiga qoʻshilgan. 1947-yildan Pokiston tarkibida.

## Manbalar
Moʻla

**Moʻla** — qad. va oʻrta asr shahar, qalʼa, koʻshk va qoʻrgʻonlarning devorlariga qurilgan tayanch inshoot. M.lar, asosan, devorlarni mustahkamlash uchun bino qilinib, ulardan mudofaa maqsadida ham foydalanilgan (yana qarang Burj).

## Manbalar
Moʻlali botigʻi

**Moʻlali botigʻi** — Qizilqumdagi botiq. Navoiy viloyatining Tomdi tumanida, Taxtatov va Yetimtogʻ tizmalarining janubiy etaklarida joylashgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 38-42&nbsp;km, eni 10-30&nbsp;km. Eng chuqur joyining mutlaqbal. 150 m. Oʻrtacha chuq. 35-40 m. Qadimda bir necha marta dengiz bosgan, neogen davridan boshlab Moʻlali botigʻi qoz. shaklini ola boshlagan. Uchlamchi va toʻrtlamchi davr choʻkindi jinslari qum, gil va qumtoshlardan iborat. Botiqning janubiy qismida tekis, koʻzanakli doʻng, marzali qum shakllari tarkib topgan. Ilgari Moʻlali botigʻidan tuz qazib olingan. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2,5°, iyulniki 27—29°. Yillik yogʻin 100— PO mm. Moʻlali botigʻida shoʻrxok, shoʻrtob, taqir, qumli, togʻlarga yaqin joylarda esa shagʻalli tuproqlar uchraydi. Qumli yerlarda iloq, oq saksovul, qandim, astragal, shuvoq, efemerlar, shoʻrxok kumliklarda qora saksovul, qorabaroq, sarsazan, baʼzan, yulgʻun, shohilak tarqalgan. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, kaltakesak, ilon, yumronqoziq, qoʻshoyoq, qumsichqon va boshqa yashaydi. Moʻlali botigʻida qishda va yozda qorakoʻl qoʻylar, yilqi boqiladi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga 0,5—1 s.

MOʻLDATOV — Ichki Tyanshandagi togʻ tizmasi. Qirgʻizistonda, Soʻnkoʻldan janubida. Gʻarbdan sharqqa choʻzilgan. Koʻkoʻmeren, Soʻnkoʻl va Norin daryolari oraligʻida. Uzunligi 150&nbsp;km. Eng baland joyi 4100 m. Asosan, ohaktoshdan tuzilgan. Yon bagʻirlarining quyi qismi togʻ dasht oʻsimliklari bilan qoplangan, undan yuqorida qoraqaragʻay, archa va boshqa oʻsadi.

## Manbalar
Moʻmataloq

**Moʻmataloq**, sianoz, koʻkarish — shikastlanish natijasida teri va shilliqpardaning koʻkarishi. Venalarda qon dimlanishi sababli qon aylanishi buzilganda qondagi kislorodning kamayib ketishidan yuzaga keladi. Badan lat yeganda ham terida M. kuzatiladi, bunda latta hoʻllab bosish yaxshi naf beradi.

## Manbalar
Moʻminobod

**Moʻminobod** quyidagilardan birini anglatadi:
* Moʻminobod (mozor qoʻrgʻoni) — jez davri mozor qoʻrgʻoni (mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmi). 
* Moʻminobod (Tojikiston) — Tojikistondagi qishloq nomi.
Abdurahmon Moʻminov

**Abdurahmon Abduqodirovich Moʻminov** (Toshkent) - MeTOton Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1971). 1968—2001-yillarda Mirobod tumanidagi 328-maktabda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi.

## Manbalar
Moʻmin mirzo

**Moʻmin mirzo**, **Muhammad Moʻmin Mirzo** (1486—1497) — temuriy shahzoda. Badiuzzamonning oʻgʻli. Husayn Boyqaroning nevarasi.

## Hayoti
Aqlli, ziyrak va jasoratli boʻlgan. 11 yoshida Astrobodda otasi oʻrnida hokim etib saylangan. Mo'min Mirzo amakisi Muzaffar Husayn Mirzo Astrobodni undan tortib olmoq niyatida qoʻshin bilan kelayotganini otasi yuborgan maktub orqali bilgach, shoshilinch ravishda jangga hozirlanib, shahar tashqarisiga chiqib jang qilgan. Lekin, kuchlar teng boʻlmagani tufayli Mo'min Mirzo asirga olinib, Hirotga joʻnatilgan va Ixtiyoriddin qalʼasiga qamab qoʻyilgan. Husayn Boyqaroning xotini Xadicha begim oʻgʻli Muzaffar Mirzoning taxtni egallashida asosiy gʻov deb Mo'min Mirzoni bilardi. U vazir Nizomulmulk bilan kelishib, Husayn Boyqaroning qattiq mastligidan foydalanib, Mo'min Mirzo zudlik bilan qatl qilish haqidagi farmonga muhr bostirib olgan. O'ziga kelganidan keyin nima qilib qo'yganini anglagan Husayn Boyqaro zudlik bilan Mo'min Mirzo o'ldirilmasligi haqida farmon beradi. Lekin Mo'min Mirzo o'ldirib bo'lingan edi.

## Manbalar
Moʻmina xotun maqbarasi

**Moʻmina xotun maqbarasi** -Naxichevan (Ozarbayjon)dagi meʼmoriy yodgorlik (1186). Osiyo davlatidagi ildegizlar otabegi Muhammad Jahon Pahlavon rafiqasiga atab kurdirgan. Meʼmori Ajamip. Tarhi aylana, 10 qirrali, minora shaklida, diametri 14 m ga yaqin, balandligi 25 m. Tashqi kulohiy gumbazi (10 qirrali) saqlanmagan. Faxriddin Roziy maqbarasi, Qaldirgʻochbiy maqbarasi gumbazlariga xos uslubda qurilgan. Maxrbatli shakl mutanosibligi va meʼmoriy bezagi serhashamligi bilan ajralib turadi. Devor qirralari va sharafasi, yassi ravoqlari handasiy va islimiy naqshlar, kufiy yozuvi, feruza koshin va sirlanmagan gʻishtlar bilan bezatilgan. Ravoqlar tepasidagi aylana yozuvda qurilgan yili va meʼmor nomi saqlangan. Yer-toʻla markaziga tayanch ustuni oʻrnatilgan boʻlib, ravoqlari oʻzaro bir-biri bilan bogʻlangan. 2 sagʻana birinketin joylashgan. Moʻmina xotun maqbarasim.ning bezak va nisbat goʻzalligi, mahobatli shakli Naxichevan meʼmorlik maktabida yaratilgan oʻziga xos xususiyatdir.

## Manbalar
Akbar Moʻminov

**Akbar Nishonovich Moʻminov** (1935.5.12, Andijon) — raqqos, baletmeysterrej. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Toshkent xoreografiya bilim yurtini (1955), Moskva teatr sanʼati institutini (1965) tugatgan. Oʻzbekiston ashula va raqs ansamblida (1965—68), Oʻzbek davlat filarmoniyasi va estradasida (1968— 69), Samarqand opera va balet teatrida (1969—75), "Shodlik" ansamblida bosh baletmeyster (1976—78). 1978—97 yillar Toshkent madaniyat institutida pedagog, 1997-yildan Toshkent milliy rake va xoreografiya oliy maktabida oʻqituvchi, 2001-yildan "oʻzbek raqsi" kafedrasi mudiri. "Franchesko da Rimini" (P. Chaykovskiy), "Samarqand afsonasi" (G. Mushel), "Gulsanam" (M. Yusupov), "Sevgi taronasi" (F. Bahor) kabi baletlarni, "Zafar" (H. Rahimov), "Oyjamol" (I. Hamroyev), "Tohir va Zuhra" (T. Jalilov, B. Brovsin), "Nodirabegim" (X. Sultonov) singari musiqali drama spektakllarning raqslarini sahnalashtirgan. M. yirik sahna asarlaridan tashkari ommaviy va yakka raqs sahnalarini yaratgan ("Jon Oʻzbekiston" raqs-syuita, "Yigitlar raqsi", "Navroʻz", "Dugonajonim", "Munojot", "Keldimu", "Choʻponlar", "Terimchi qiz", "Hilola" va boshqalar).

## Manbalar
Akrom Moʻminov

**Akrom Ibrohimovich Moʻminov** (1937.20.5, Samarqand—2001.1.11, Toshkent) — otorinolaringolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980). Tibbiyot fanlari doktori (1972), professor (1973). I. M. Moʻminovnnnt oʻgʻli. Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1960), Sam-TI otorinolaringologiya klinikasida ordinator (1960—62), assistent (1965— 67). 1967-yildan SamTI, 1970-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi quloq, tomoq va burun kasalliklari kafedrasida dotsent, professor (1975). SamTI davolash fakultetida dekan oʻrinbosari (1967—70), Toshkent tibbiyot akademiyasida internatura ishlari boʻyicha dekan (1971), davolash va sanitariyagigiyena fakulteti quloq, tomoq, burun kasalliklari ka-fedrasi mudiri (1975—90), Buxoro tibbiyot instituti rektori (1990—95) va kafedra mudiri, SamTI rektori (1995— 2000). M. quloq, tomoq aʼzolari ekopatologiyasi, karlik va eshitish qobili-yatining susayishi muammolari ustida tadqiqot olib bordi, shu aʼzolar kasalliklarida magnitoterapiya qoʻllashni tavsiya etadi.

## Manbalar
Vafo Moʻminov

**Vafo Arabovich Moʻminov** (1927. 12.12, Shofirkon tumani — 1989.11.9, Buxoro) — fizik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), fizikamat, fanlari doktori (1979), professor (1981). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1948). Samarqand Davlat Universitetida (1948—50), Fargʻona pedagogika institutida (1951—57) pedagog. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida ilmiy xodim (1957—69), direktor oʻrinbosari (1969—79), Buxoro pedagogika instituti rektori (1979—86) va umumiy fizika kafedrasi mudiri (1986—89). Ilmiy ishlari, asosan, yadro fizikasiga oid. Uning rahbarligida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutidagi U-150 siklotron bazasida tezlashtirilgan zaryadli zarralar dastasi yordamida moddalarning element tarkibini taxlil qilish uchun noyob ilmiy uskunalar va uslublar kompleksi yaratildi va katta hajmdagi tahliliy tadqiqotlar olib borildi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

## Manbalar
Ramizulla Moʻminov

**Ramizulla Abdullayevich Moʻminov** (1941.24.10, Toshkent viloyati Qibray tumani) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1979), professor (1990). ToshDU ni tugatgan (1963). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika itida ilmiy xodim (1970— 71), direktor oʻrinbosari (1971—76), maxsus konstruktorlik byurosi direktori (1984—88), yetakchi ilmiy xodim (2002-yildan). Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasida boʻlim boshligʻi (1991—92), Oʻzbekiston Respublikasi fan va texnika davlat qoʻmitasining Davlat ilmiytexnika ax-borot fondi direktori (1996-2002).

Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, yarimoʻtkazgichlar va dielektriklar fizikasi va shular asosida asbob-uskunalar yaratishga oid. U qattiqjismlarda tashqi taʼsirlar — kuchli impuls magnit maydoni, ultratovush toʻlqinlari kabi taʼsirlar yordamida butunlay yangicha fizik jarayonlar keltirib chiqarish usullarini birinchi boʻlib rivojlantirdi. Uning izlanishlari natijalari asosida yadro nurlarini oʻlchovchi — yarimoʻtkazgich detektorlari, lazerlar, quyosh nurini elektr energiyasiga aylantiruvchi asbob-uskunalarni ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Bu asbobuskunalar, fazo va suv osti kemalarida, termoyadro sintezi qurilmalari va boshqalarda keng qoʻllanilyapti. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992).

## Manbalar
Turdi Moʻminov

**Turdi Murodovich Moʻminov** (1948.5.3, Qarshi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Qarshi pedagogika institutining oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1971). 1971-yildan Kasbi tumani xalq taʼlimi huzurida tashkil etilgan yetakchilar tayyorlash kursida oʻqituvchi, 1979-yildan Karshi tumanidagi 12maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. M. darsda yoshlarga vatan tuygʻusini, milliy qadri-yatlar va mafkurani singdirishda yangi uslublarni qoʻllaydi.

## Manbalar
Tolib Moʻminov

**Tolib Musayevich Moʻminov** (1943.11.1, Samarqand shahri — 22.12.2021) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamatemat. fanlari doktori (1979), professor (1981). SamDU ni tugatgan (1965), SamDU va Birlashgan yadro tadqiqotlari instituti (Dubna shahri) da ilmiy xodim (1965—79). ToshDUda labratoriya mudiri (1979—81), Amaliy fizika ilmiy tadqiqot instituti direktori (1981 — 87; 1995-yildan), SamDU rektori (1992— 95). Ilmiy ishlari fundamental va amaliy yadro fizikasiga oid. Uning bevosita rahbarligida eksperemental yadro fizikasi uchun bir necha noyob ilmiy qurilmalar (SB—50 betatroni, MT—22S mikrotroni, EG—2 ionlar tezlatkichi, IBM kuchli ion dastasi injektori va boshqalar) yaratildi. Yaratilgan qurilmalar yordamida atom yadrosining xossalari, tezlashtirilgan elektronlar dastasining gaz muhitidan oʻtishi, yuqori energiyali gamma-kvantlar dastasining oʻta kichik burchaklarga sochilishi va radioekologiyaga oid izlanishlar oʻtkazdi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

## Manbalar
Kodir Moʻminov

**Moʻminov Kodir** (1947.14.10, Toshkent) — raqqos, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1997). Oʻzbek xoreografiya bilim yurtini (1969), Moskva teatr sanʼati institutini (1979) tugatgan. 1969—70 yillar Navoiy teatrida raqqosbaleron, 1971—75 yillar "Shodlik" ansamblida yakkaxonraqqos, 1979—89 yillar badiiy rahbar, bosh baletmeyster, 1994-yildan Oʻzbekiston davlat ashula va raqs ansamblida badiiy rahbar, bosh baletmeyster. M. rake usuli va tasviriy vositalarining anikligi, ijro etilayotgan raqs maz-munini tomoshabinga osonlik bilan yetkaza bilish qobiliyati bilan ajralib turadi. Raqqos sifatida "Choʻpon", "Andijoncha", "Lagan", "Soʻnmas dovyurak", "Xorazmcha", "Dashnobod", "Baliqchi va baliqcha", "Doʻstlik", "Tohir va Zuhra" (D. Jabborova bilan) kabi raqslarni ijro etgan. "Sayil", "Katta oʻyin", "Soqiynomai savti kalon", "Qashqarchai moʻgʻulchai dugoh", "Oʻzbekiston vatanim mening", "Zarafshon vohasi raqslari", "Buxoro naqshlari" kabi raqs-syuitalar, "Dilxiroj", "Gulla-yashna hur Oʻzbekiston", "Zilola", "Norim-norim", "Andijon polkasi", "Baxtiyor yoshligim" va boshqa raqslarni sahnalashtirgan. M. hakida "Mardimaydon" (1990) filmi suratga olingan.

## Manbalar
Shahnoza Moʻminova

**Shahnoza Moʻminova** (1949.21.8, Toshkent) — kulol, zamonaviy kulollik sanʼatining taniqli namoyandasi. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1990). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1974). Toshkent politexnika instituti (1974—95) va Respublika rassomlik bilim yurti (1995—98) da dare bergan, ayni vaqtda, Toshkent keramika zavodi ijodiy guruhida ishlagan; 1996-yildan Respublika bolalar ijodiyoti markazida studiya rahbari. M. ijodi kompozitsiya va nafis rang koloritini nozik his eta olishi bilan diqqatga sazovor; chinni kompozitsiyalari, moʻʼjaz shaklli asarlari milliy ohanglarni zamonaviy talqin etish mahorati bilan ajralib turadi: "Koʻza" (1975), "Voha" (1995), "Sharq ayollari", "Uchrashuv" (1997), "Tong" (1999) va boshqa 1974-yildan respublika va xorijiy mamlakatlardagi yirik koʻrgazmalarda faol ishirok etadi (jumladan, AKD], Turkiya, Germaniya va boshqalarda shaxsiy koʻrgazmalari muvaqqiyatli oʻtkazilgan).

## Manbalar
Halima Moʻminova

**Halima Abdullayevna Moʻminova** (1950.20.12, Boʻstonliqtumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1974). 1972— 77 yillarda Chirchiq shahridagi 2maktabda, 1977—82 yillarda 16maktabda, 1982-yildan 21maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

## Manbalar
Tesha Moʻminov

**Tesha Moʻminov** (1949-yil 25-noyabr, Buxoro) — oʻzbekistonlik teatr va kino aktyori, Oʻzbekiston xalq artisti (1992).

## Hayoti
Tesha Husainovich Moʻminov 1949-yil 25-noyabrda Buxoroda tugʻilgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1968-yildan hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri aktyori. 1993–1996-yillar Madaniyat ishlari vazirining oʻrinbosari.

## Faoliyati
"Ajal minorasi" (A. Dyuma)dagi Orsiniy M.ning sahnada yaratgan ilk yirik obrazidir. Teatr sahnasida Devona (M. Karim, "Oy tutilgan tunda"), Gʻofir (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Yoʻlchi (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Koriolon (U. Shekspir, "Koriolon"), Qor odam (T.Yunus, "Qor odam"), Shayton (S.Imomov, "Shayton va farishta"), Shoh Maʼmun (H.Rasul, "Piri Koinot"), Shpigelberg, Grimm (F. Shiller, "Karoqchilar"), Piri zindoniy (M. Shayxzoda, "Mirzo Ulugʻbek"), Turdivoy (Uygʻun, I.Sulton, "Alisher Navoiy"), Sohibqiron (A.Oripov, "Sohibqiron Amir Temur"), Joʻra Azim ("Bir qadam yoʻl") kabi rollari bilan tanildi.

Ulkan ehtiros, purviqor harakatlar, baland va serjilo nutq Tesha Moʻminov ijrochilik sanʼatining yetakchi xususiyatlaridan. Tesha Moʻminov kinoda (Komil, "Kelinlar qoʻzgʻaloni" da; Nurmuhammad, Qushbegi "Oʻtgan kunlar"da; rais, "Yolgʻiz yodgorim"da va boshqalar), video va televizion filmlarda (Yoʻlchi, "Qutlugʻ qon"da; Saltabadil, "Qirolning dilxushi"da; Sherzod Samandarov, "Nur borki, soya bor"da va boshqalar) ham koʻplab obrazlar yaratgan. Bir qancha film dublyajida qatnashgan.

## Filmografiyasi

## Mukofotlari

* Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989)
* Oʻzbekiston xalq artisti (1992).

## Manbalar
Moʻjiza

**Moʻjiza** (arab. — ojiz qoldiruvchi) — diniy taʼlimotga koʻra, oddiy insonlar qilishdan ojiz, paygʻambarlargagina xudo tarafidan berilishi mumkin boʻlgan xislat, xudoning xohishi bilangina amalga oshadigan hodisa. Koʻchma maʼnoda — umuman har xil odatdan tashqari, kishini hayron qoldiruvchi hodisa, ish yoki narsa.

## Manbalar
Moʻtadil iqlim

**Moʻtadil iqlim** – Quyosh zenitgacha koʻtarilmaydigan moʻtadil mintaqa iqlimi. Moʻtadil iqlim 3 toifaga bo'linadi moʻtadil dengiz, moʻtadil kontinental va moʻtadil musson iqlimlariga bulinadi. Moʻtadil dengiz iqlimida yil davomida xavo seryogʻin, qishi nisbatan iliq boʻladi. Yozi esa jazirama, havo haroratining yillik amplitudasi unchalik katta boʻlmaydi (10° – 15° atrofida). Bunga Gʻarbiy Yevropa iqlimi misol boʻlishi mumkin. Moʻʼtadil kontinental iqlimda qishlari sovuq, yozlari issiq, traning yillik amplitudasi 40° atrofida, yogʻin miqdori juda kam boʻladi. Bunga dengizdan yiroq yerlarning iqlimi kiradi. Moʻtadil musson iqlimida qishlari sovuq, qor kam yogʻadi va yozlari u qadar jazirama issiq boʻlmasdan, yogʻin miqdori nisbatan koʻp boʻladi. Haroratning yillik amplitudasi yetarlicha katta (t<30°). Bunga shimoliy Xitoy va Uzoq Sharq iqlimi misol boʻla oladi.

## Manbalar
Moʻtadil mintaqa

**Moʻʼtadil mintaqa** - geografik qobiqning eng katta zonal boʻlinishlaridan biri. Yerning 40° va 65° shimoliy kengliklari bilan 42° va 58° janubiy kengliklari orasida joylashgan geografik mintaqalar. Iklimi aniq mavsumiy, kontinentalligi katta, qishi qattiq sovuq. Moʻʼtadil mintaqada quruk.pikda tayga, aralash oʻrmonlar, keng bargli oʻrmonlar, moʻʼtadil mintaqa oʻrmonli dashtlari, dashtlari, chala choʻllari va choʻllari landshaft zonalari mavjud.

## Manbalar
Moʻgʻul yozuvi

**Moʻgʻul yozuvi** — uygʻur alifbosi asosida yaratilgan yozuv (qarang Uygʻur yozuvi). Moʻgʻul yozuvining dastlabki yodgorliklari 13-asrga mansub: Chingizxon toshidagi yozuv (1225), elxon Argʻunning maktubi (1289). Yozuvning yoʻnalishi yuqoridan pastga, qatorlar chapdan oʻngga qarab oʻqilgan. Belgilari polifonik xususi-yatga ega, yaʼni bir belgi bir necha to-vushni ifodalagan. Baʼzi belgilar, soʻzdagi oʻrniga qarab, 2 yoki 3 xil shaklga ega boʻlgan. Alifbo 20 ta asosiy va 8 ta qoʻshimcha harflardan iborat. Ularning hammasi uygʻur alifbosidagi 14 ta asosiy belgining hosilalari hisoblanadi. Moʻgʻul yozuvi oʻzining paydo boʻlgan davridan boshlab, undagi belgilarning polifonik xususiyati tufayli, barcha moʻgʻul qabilalari uchun umumiy yozuvga aylanib, 16— 17-asrlar oraligʻida unga ayrim oʻzgarishlar kiritilgan. Moʻgʻul yozuvi Buryatiya (Rossiya Federatsiyasi)da 1931-yilgʻacha, Mongoliyada 1945-yilgacha (rus alifbosiga oʻtilguncha) qoʻllangan.

## Manbalar
Moʻgʻul oti

**Moʻgʻul oti** — jaydari ot zoti. Uning kelib chiqishi qadim zamonlarga borib taqaladi. Ayniqsa, 12-asr oxiriga kelib, moʻgʻullar davlatining paydo boʻlishi va moʻgʻullar istilosi davrlarida yilqichilikka eʼtibor kuchaygan, Moʻgʻul oti zoti koʻplab urchitiladigan va otliq qoʻshinning asosiy harakat vositasi boʻlgan. Ular choʻl va chala choʻl sharoitiga moslashgan.

Moʻgʻul oti boʻyi past, jussasi kichik boʻlishiga qaramay, ishchanlik qobiliyati yuqori (poyga sinovida 25&nbsp;km masofani 42 minutda bosib oʻtgan). Moʻgʻul oti ning qarchigʻay balandligi 127—130 sm, tanasininguz. 134—135 sm, koʻkrakaylanasi 154—160 sm, pochasining aylanasi 17—18 sm, boʻyni qisqa, yoli va dumi qalin va uzun. Moʻgʻul otidan salt minishda, yuk tashishda, sut va goʻsht yetishtirishda foydalaniladi. Moʻgʻul oti yil davomida yaylovda uyur-uyur holda boqiladi. Ular boshqa ot zotlaridan tanasida qatlamqatlam yogʻ toʻplashi, terisining junli boʻlishi, shu bois sovuqqa, qishda va yozgi qurgʻoqchilikda boʻladigan yem-xashak tanqisligiga chidamli boʻlishi bilan ajralib turadi.

13-asr boshlarida moʻgʻullarning Oʻrta Osiyoga qilgan bosqinlarida bu hududda qadimdan mavjud madaniy ot zotlariga M.olarining qisman taʼsiri oʻtgan.

## Manbalar
Moʻgʻul tillari

**Moʻgʻul tillari** — moʻgʻul xalqlari tillari guruhi. Umumiy soʻzlashuvchilar soni taxminan 7 mln. kishidan iborat. Ushbu tillar guruhini oltoy tillarite. qoʻshish mumkinligi haqida farazlar ham bor. Moʻgʻul tillari qachonlardir (16—17-asrlargacha) yagona til boʻlgan moʻgʻul tili lahjalarining rivojlanishi natijasidir. Ular quyidagicha tasniflanadi: asosiy Moʻgʻul tillari — hozirgi mongol tili, buryat tili, qalmox, tili; marginal (chekka) Moʻgʻul

tillari — Afgʻonistondagi mogʻol, Xitoyning shim.-sharqidagi dagʻur, Gansu va Sinxay viloyatlaridagi mongʻor, dunsyan, baoan tillari. Asosiy Moʻgʻul tillari uchun 13-asrdan 20-asr boshlarigacha (qalmoqtili uchun — 17-asr oʻrtasigacha) yagona qad. yozuvli moʻgʻul tili qoʻllanib kelgan. Marginal Moʻgʻul tillariga eroniy til va lahjalar, xitoy va tibet tillari kuchli taʼsir koʻrsatgan. Asosiy Moʻgʻul tillari fonologik jihatdan singarmonizmga asoslangan, grammatik qurilishiga koʻra esa suffiksal-agglyutinativ til hisoblanadi.

## Manbalar
Mundi

**Mundi** — sopol koʻza turi; ogzi tor, qorni keng shaklda, dastasiz buladi. Suyuklik solib qoʻyishda foydalanilgan.

## Manbalar
Mongoliya (maʼnolari)

**Moʻgʻuliston**:

* Moʻgʻuliston (Mongol Uls) - Markaziy Osiyoda joylashgan davlat.
* Moʻgʻuliston (qadimgi davlat) — Chigʻatoy ulusitt parchalanishi (1348) natijasida tashkil topgan davlat.
Moʻgʻultogʻ

**Moʻgʻultogʻ** ()— Qurama tizmasining janubi-gʻarbidagi togʻ. Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasida joylashgan. Jan.-gʻarbdan Shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Qurama tizmasining gʻarbiy tarmoqlari boʻlmish Oltintopgan va Qoramozor tizmalaridan Mirzarabot beli bilan ajralgan. Jan.-gʻarbiy etaklari Sirdaryo vodiysiga tutashadi. Uzunligi 85&nbsp;km chamasida. Eng baland joyi 1624 m (Moʻzbek togʻi), janubi-gʻarbda Katta Supa togʻi (balandligi 1277 m gacha) mavjud. Togʻ kuchli parchalangan, yalangʻoch, qoyali yon bagʻirlarida yozda qurib qoladigan chuqur soy koʻp. Ular nuragan jins parchalari bilan qoplangan. Etaklari keng prolyuvial shleyflar bilan band. Geologik tuzilishida quyi silur davrining granitli, filitli slanetslari, qumtoshlari, shuningdek, yuqori devon quyi karbon davrlarining ohaktoshlari va marmar toshlari ishtirok etgan.

M.da Mozorbel, Chingildi, Daxchal dovonlari bor. Yiliga 200–250&nbsp;mm yogʻin tushadi. 1200 m balandlikkacha boʻz tuproqlarda efemerlar (rang, qoʻngʻirbosh), undan yuqorida yuvilgan jigarrang tuproqlarda turli oʻtli bugʻdoy-iqzorlar siyrak holda uchraydi. Togʻ etagida Kattaayri, Choruhdayra qishloklari joylashgan.

## Manbalar
Mahidevran Sultan

**Mohidavron Gulbahor Sulton** (1500 — 3 fevral, 1580, Bursa) — Usmoniylar Sultonining I Sulaymonning hasekilaridan va joriyalaridan biri, shahzoda Mustafoning (1515-1553) onasi.

## Dastlabki yillar
Mohidavron Sulton 1500-yilda tugʼilgan.U zodagonlar oilasida tugʻilgan boʻlib Sulton Sulaymonning haramiga 1512-yilda kirgan.Mohidavron Sulton juda ham chiroyli ayol edi.Sulaymon uni darhol sevib qoldi va unga Gulbahor (Bahor guli) va bu sevgidan 1515-yilda Shahzoda Mustafo tugʻildi.Mohidavron 1516-yilda haramdagi o'n yetti ayol qatoriga kiritilgan; u yuqori martabali turmush o'rtog'i emas edi , chunki u boshqa ikkita kanizak bilan birga kuniga 4 asper , qolgan uchtasi esa 5 asper ishlab oldi va shuning uchun Mahidevran Xotun joriya bolgani va haram daftarlarida (bint Abdulla) yozilgani sabab, va xujjat daftari, Shahzoda Mustafo uchun qurilgan maqbara va Bursa hujjat daftarchasida Mahidevran Sultan “Abdulla-Abdurrahmon qizi” dep yozilgan. Eslatip otamiz Osmoniylar davrida “Abdulhay, Abdulmennan, Abdulla va Abdurrahmon” dep Islom dinni qabul qilgan qul-chorilarni otasini ismi shunday yozilar edi.  Turk tarixchi Najet Sakaog’lu va Chagatay  Uluchay, haram va topkapi saroyi hujjatlari bilan ishlagan eng buyuk tarixchilardan biri, ular oz kitobida Mohidavronni, joriya dep yozishgan, Ch. Uluchay o’zinig  kitobida shunday yozgan“ Mahidevran Kadin: Bazi kaynaklarda adi Bosfor, Gülba-har seklinde yazil ise de dogru olmadigi anlasilmakta-dir. Bursa'da yasadigi siralarda yazilan vesikalarda Sultan Mustafa validesi diye zikredilmekte, isminden bahsedil-memektedir. Fakat bugün türbeside mevcut sandukasi.

konan levhada Abdullah kizi Mahidevran yazil ol-dugu gibi, daha sonraki vesikalarda da bu adla zikredil-mektedir? Çagdas vesikalarinda baba adi Abdürrahman, Abdülmennan ve Abdullah olarak yazildigina göre cariye olmasi icap etmektedir." va N. Sakaog’luham Mohidavron Kirim joriyasi dep oz kitobida eslatip otkan, va mozoridaham shunday yozilgan “kokenli bir carıye Mahidevran Xatun bint Abdullah” va shundan kelip chiqip Mohidavron sulton asli joriya bolgan, faqat romanlarida yani (Nataliya Von Anrep, Salome Daschkow va boshqa) larning kitopida Mohidavron Knyaz Idarni qizi Malxurub, lekn Malxurub Nogay orda qirolini og’li Tin-Ahmetga turmushqa chiqan, va cherkes tarixchilari (Kusheva N. Ch Kardanova) Mahidevran sultan Cherkes malikasi emasligini ispotlashkan.

Mahidevran oʻzining toʻngʻich farzandi Mustafoni 1515-yilda ular Sulaymon sanjak hukmdori boʻlgan Manisada boʻlganida tugʻdi .Mohidavron Sulton goʻzalligiga qaramay u Sultonni muhabbatini bir umr saqlab qoladigan darajada aqlli emas edi.Tarixchilar uni Chiroyli ammo aqlsiz va zerikarli ayol deb ta'riflashadi.Keyinchalik Mohidavron Sulton Sulaymonga yana 1 oʻgʻil va 2 qiz hadya qildi.

## Bolalari
Sulton Sulaymon bilan birga Mohidavron Sultonning 2 oʻgʻil va 2 qizi bor edi.
#### Shahzoda Mustafo (1515-1553)
#### Shahzoda Ahmet (1516-?)  rasmi?

#### Fatma Nur Sultan (1521-?)

#### Roziya Sulton (1525-1556)

## Manbalar
Moʻgʻulcha

**Moʻgʻulcha** — Shashmaqomyaagi har bir maqomning ashula boʻlimida 2-guruhni tashkil etuvchi asosiy shoʻʼbalardan biri. Ular savt shoʻʼbalari kabi 5 chorak takt oʻlchovidagi doira usulida ijro etiladi: M.lar jami 4 ta boʻlib, Buzruk maqomida — M.i Buzruk, Navoda — M.i Navo, Dugohda — M.i Dugoh, Segoada — M.i Segohdeb ataladi. M.lar, asosan, Shashmaqomdagi 1-guruh shoʻʼbalarining bosh mavzui — Saraxborlarga hamohang boʻlib, ularning M. doira usuliga tushirilgan variantlaridir. M. shoʻʼbasi Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufardan iborat oʻz shoxobchalariga ega. Ular bir-biridan, asosan, usul va surʼati bilan farqlanadi hamda M. shoʻʼbalari nomi bilan qoʻshib ataladi (mas, Talqinchai M.i Buzruk, Qashqarchai M.i Navo, Soqiynomai M.i Dugoh va hokazo). M.larning Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar qismlari raqs bilan ham ijro etilishi mumkin. M.i Dugoh va uning turkumlanish xususiyatlaridan kompozitor M. Tojiyev oʻzining 9simfoniyasi (1979) da unumli foydalangan.

## Manbalar
Н (kirill)

**Н, н** — oʻzbek kirill alifbosining oʻn beshinchi harfi; til oldi, burun, sonor, portlovchi, jarangli undosh tovushni ifodalaydi. Soʻz boshi (nay, novda, non), oʻrtasi (anor, gʻuncha, qanot) va oxiri (bogʻbon, oʻtin, tugun) da kela oladi. N tovushi ayrim soʻzlarda, soʻz birikmalari orasida b tovushi oldidan talaffuz qilinganda, m tovushiga aylanadi (tanba > tamba, manba > mamba, sunbula > sumbula, oʻn besh > oʻm besh), lekin bu hodisa imloda aks etmaydi. N tovushi sof oʻzbekcha soʻzlarda soʻz boshida uchramaydi. N harfi g harfi bilan birga, n+g tarzida til orqa, burun, portlovchi, jarangli undosh tovushni ifodalaydi; bu tovush soʻz oʻrtasi (singil, dengiz, tingla) va oxiri (ong, teng, doʻng) dagina keladi.

N harfi Avesto, Oʻrxun-Yenisey, soʻgʻd, turkiy (uygʻur) yozuvlarida, shuningdek, arab va lotin alifbolari asosidagi oʻzbek yozuvida oʻziga xos koʻrinishlarga ega.

## Manbalar
Nabateya podsholigi

*Nabateya podsholigi*' - Iordaniya hududida qadimda mavjud boʻlgan davlat (miloddan avvalgi III asr oxiri — II asr boshi — milodiy 106). Miloddan avvalgi VI asr boshida Edem rayoniga arab qabilalaridan nabateylar kelib oʻrnashgan. Ular xaqida ilk marta Bibliyada qayd etilgan. Miloddan avvalgi III asr oxiri — II asr boshlarida poytaxti Petra shahri boʻlgan Nabateya podsholigi vujudga kelgan, u ptolemeylar sulolasi boshqargan Misrning taʼsir doirasiga kirgan. Nabateya podsholigining 1-podshosi — Haritat I (miloddan avvalgi 169 yildan shoxlik qilgan). 87 (yoki 85) yilda Haritat III (miloddan avvalgi 87—62) Damashqni boʻysundirgan. Miloddan avvalgi 60-yillar oxiridan Nabateya podsholigi Rim vassali. Nabateya podsholigining ravnaq topgan davri Haritat IV davriga (milodiy 9—40) toʻgʻri keladi. Nabateya podsholigining soʻnggi podshosi Rabbil II (71 — 106) boʻlgan. 106 yil Rim imperatori Trayan Nabateya podsholigini tugatib, uning hududini Rimning Arabiston provinsiyasiga aylantirgan. Nabateyaliklardan hozir faqat oz sonli yozma yodgorliklar saqlanib qolgan.

## Manbalar
Naberejniye chelni

**Naberejniye chelni** () - Tatariston Respublikasidagi shahar (1930-yildan, 1982—88 yillarda Brejnev shahri). Kama daryosidagi pristan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Krugloye Pole (17&nbsp;km). Aholisi 520,3 ming kishi (1998). Ilgari yogʻochsozlik, toʻqimachilik va oziqovqat sanoati markazi edi. 1970-yilda Kama avtomobil zavodining qurilishi munosabati bilan tez rivojlandi. Oziqovqat, yogochsozlik sanoati korxonalari mavjud, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Quyi Kama GES bor. Politexnika, pedagogika institutlari, qoʻgʻirchoq teatri ishlab turibdi.

## Manbalar
Nabi

„**Nabi**“ yoki „**nabidlar **“ – 1890—1905-yillarda Parijda ijod qilgan rassomlar guruhi; P. Seryuzye, M. Deni, K. Russel, P. Bonnar, E. Vyuyyar, A. Mayol va boshqa P. Gogen va Pont-Avene maktabi taʼsirida boʻlgan Nabilar „modern“ uslubining oʻziga xos turini yaratdilar. Ularning ijodiga adabiy simvolizmga yaqinlik, rangning hukmronligi, shaklning umumlashma bezagi, mayin musiqiy ritm, fransuz sanʼati, yapon gravyurasi va italyan primitivini uslublashtirish xos. Seryuzye, Deni, Russel asarlariga diniy mistik kayfiyat xos boʻlsa, Bonnar, Vyuyyar va boshqalarning asarlari nozik lirik obraz qurilishi bilan ajralib turadi. Nabilar mahobatli rangtasvir, grafika, amaliy bezak sanʼatiga murojaat qildilar (gilam, vitraj, mebel uchun eskizlar).

## Manbalar
Vali Nabiyev

**Vali Nabiyevich Nabiyev** (1916-yil 18-yanvar (yangi uslub boʻyicha 31-yanvar), Gʻijduvon tumani, Buxoro viloyati, Oʻzbekiston — 2000-yil 6-mart (baʼzi manbalarda 1999-yil 7-mart, Gʻijduvon, Buxoro viloyati) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi starshina. 16-gvardiyachi otliq askarlar diviziyasining 60-gvardiyachi Chernigov otliq askarlar polki, 2-eskadron vzvod komandirining yordamchisi. Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni egasi. Urushdan keyin Gʻijduvon shahrida yashagan.

## Biografiyasi
1916-yil 18-yanvarda (yangi uslub boʻyicha 31-yanvar) Oʻzbekistonning Buxoro viloyati Nagʻzakaron qishlogʻida (hozirgi Gʻijduvon tumani) dehqon oilasida tugʻilgan. Millati oʻzbek. 7-sinfni tugatgan, qishloq xoʻjaligida ishlagan.

1936—1938-yillarda Qizil Armiyada boʻlgan. 1938-yilda Hasan koʻli yaqinida yapon militaristlari bilan boʻlgan janglarda qatnashgan. 1943-yil yanvardan Ikkinchi jahon urushi frontlarida boʻlgan. 1943-yildan KPSS (b) / KPSS aʼzosi.

60-gvardiya otliq polkining qilich vzvod komandiri yordamchisi serjant mayor unvoni egasi. 1943-yil 18-sentyabrda Ukrainaning Chernigov viloyati, Menskiy tumani, Berezna shahar tipidagi aholi punkti hududidagi jangda dushman mudofaasini razvedka qilgan. Zaif himoyalangan hududlarni aniqlab, harakat paytida Bereznaga bostirib kirgan. Bu himoyachilar safida vahima qoʻzgʻatdi. Natijada ushbu aholi punktini muvaffaqiyatli ozod qilishga hissa qoʻshdi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoniga muvofiq „*nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontida qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarishi hamda bir vaqtning o‘zida ko‘rsatilgan jasorat va qahramonligi*“ uchun gvardiyasi prorabi Nabiyev Vali Nabiyevich Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni, Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan taqdirlangan.

Urushdan keyin jasur otliq askar demobilizatsiya qilindi. Oʻzbekistonning Buxoro viloyati Gʻijduvon tumanining viloyat markazi Gʻijduvon shahrida yashadi. 1948-yilda partiya maktabini, 1959-yilda Buxoro qishloq xo‘jaligi texnikumini tamomlagan. Nafaqaga chiqqunga qadar G‘ijduvon tuman kolxozlararo maishiy xizmat ko‘rsatish majmuasi boshlig‘i lavozimida ishlagan.

2000-yil 6-martda (baʼzi manbalarda 1999-yil 7-mart) vafot etgan.

## Mukofotlari
1- va 2-darajali Vatan urushi ordenlari, Mehnat Qizil Bayroq ordenlari, Faxriy nishon va boshqa medallar bilan taqdirlangan.

## Xotira
2001-yil 9-mayda Gʻijduvon tuman markazidagi Xotira maydonida byusti oʻrnatilgan, tumandagi koʻchalardan biriga Nabiyev nomi berilgan

## Manbalar
Joʻrabek Nabiyev

**Joʻrabek Nabiyev** (1941.10.2, Tojikistonning Gʻulakandoz qishlogʻi) — xonanda (lirik tenor), bastakor, aktyor. Tojikiston xalq artisti (1980). Leninobod (hozirgi Xoʻjand) pedagogika institutini tugatgan (1963). Xoʻjand davlat musiqali komediya teatrida yakkaxon xonanda (1962—96), direktor (1996—98). Toshkent konservatoriyasining professor (2000-yildan). Fargʻona-Toshkent hofizlik maktabining namoyandasi boʻlib, Buxoro maqom ijrochilik uslubini ham mukammal oʻzlashtirgan. Nihoyatda keng repertuaridan maqom yoʻllari, bastakor ashulalari, katta ashulalar, oʻzbek, tojik va boshqa xalqlar qoʻshiqlari oʻrin olgan: "Nasrulloyi", "Samarqand Ushshogʻi", "Toshkent Iroqi", "Moʻgʻulchai Dugoh", "Feruz I-II", "Bebokcha" va boshqa Uning mualliflik qoʻshiqlaridan "Qarab qoʻy", "Unutmasman", "Sen tugʻilgan kun", "Qurbon boʻlsaydim", "El degay afsonadir" va boshqa oʻzining halqchilligi, mazmundorligi, musiqiy ifodaviyligi bilan ajralib turadi. Musiqiy teatr sahnasida Ozar ("Tugallanmagan qoʻshiq"), Sodirxon ("Uygʻonish") kabi obrazlar yaratgan. Osiyo, Yevropa, Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. "Melodiya" grammyozuv firmasining "Oltin disk" mukofotiga sazovor boʻlgan (1990).

## Manbalar
N (maʼnolari)

**N**:

* N (lotin) — oʻzbek kirill alifbosining oʻn uchinchi harfi; 
* N (kirill) — oʻzbek kirill alifbosining oʻn beshinchi harfi; til oldi, burun, sonor, portlovchi, jarangli undosh tovushni ifodalaydi.