Zigmund Jan

**Zigmund Verner Pol Yahn** (1937-yil 13-fevral 2019-yil 21-sentyabr) nemis kosmonavti  hisoblanadi. 1978-yilda Sovet Ittifoqining Interkosmos dasturi doirasida koinotga uchgan birinchi nemis odom hisoblanadi.

## Yoshligi
Jan 1937-yil 13-fevralda Germaniyaning Saksoniya viloyatining  Morgenröthe-Rautenkranz shahrida tug'ilgan. 1943-1951-yillarda oʻz ona shahridagi maktabda oʻqigan. U 1954-yilgacha matbaachi sifatida o'qigan va keyin mahalliy maktabda kashshoflik dasturini boshqargan. 1955-yil 26-aprelda  Sharqiy Germaniya havo kuchlariga qo'shilgan.  1961-yildan 1963-yilgacha  qatʼiy sotsialist sifatida qo'mondonning siyosiy ishlar bo'yicha o'rinbosari bo'lgan. 1966-1970-yillarda Sovet Ittifoqining Monino shahridagi Gagarin nomidagi Harbiy-havo kuchlari akademiyasida tahsil olgan. 1970-yildan 1976-yilgacha  Sharqiy Germaniya havo kuchlari maʼmuriyatida ishlagan, uchuvchilarni tayyorlash va parvozlar xavfsizligi uchun masʼul bo'lgan.

## Kosmik karyera
1976-yil 25-noyabrda Jan va uning zaxira nusxasi Eberxard Kölner Interkosmos dasturiga tanlandi. Qisqa muddatli boshlang'ich tayyorgarlikdan so'ng, ular bir yilni maxsus missiyaga bag'ishladilar. U Moskva yaqinidagi Yulduzli shaharda mashg'ulot o'tkazdi. U 1978-yil 26-avgustda Sovet "Salyut-6" kosmik stansiyasiga uchirilgan "Soyuz 31" bortida uchib, u yerda Yerni masofadan zondlash, tibbiyot, biologiya, materialshunoslik va geofizika bo'yicha tajribalar o'tkazdi. 124 ta orbitadan so'ng u "Soyuz-29" ga qaytib keldi va 1978-yil 3-sentyabrda kosmosda 7 kun, 20 soat va 49 daqiqa davomida bo'ldi. Sovet va Amerika kosmik dasturlari turli lug'atlarga ega bo'lganligi sababli, u *[[Fazogir|kosmonavt]]* emas, balki *[[Fazogir|astronavt]]* deb atalgan.

Parvoz paytida va undan so'bg GDR sotsialistik hukumati uni Sharqiy Germaniyaning G'arbiy Germaniya ustidan qozongan g'alabasini taʼkidlab, "kosmosdagi birinchi nemis" deb eʼtirof etdi.  DSR davlat yuk tashish kompaniyasi uning sharafiga yuk kemasiga nom berdi: *Fliegerkosmonaut der DDR Sigmund Jähn*. 

Qaytib kelgach, u Sharqiy Germaniya armiyasining Moskva yaqinidagi Kosmonavtlarni tayyorlash markazini 1990-yilda Germaniya birlashgunga qadar boshqargan va Sharqiy Germaniya armiyasini general-mayor unvoni bilan tark etgan. Jan 1978-yil 3-sentyabrda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan 1983-yilda u Potsdamdagi Zentralinstitut für Physik der Erde da Yerni masofadan zondlash bo'yicha ixtisoslashgan doktorlik darajasini oldi. U Koinot tadqiqotchilari uyushmasini tashkil etishda muhim rol o'ynadi. U 1985-yilda taʼsischi aʼzo boʻlgan va bir necha yil davomida uning ijroiya qoʻmitasida ishlagan.

## Bo'sh joydan keyin
1990-yildan boshlab, Germaniya qayta birlashgandan so'ng, u Germaniya aerokosmik markazida  va 1993-yildan boshlab Yevropa kosmik agentligida (ESA) Euromir missiyalariga tayyorgarlik ko'rish uchun mustaqil maslahatchi bo'lib ishladi. 2002-yilda nafaqaga chiqqan. 2011-yilda Yuriy Gagarin insonning birinchi kosmik parvozining 50 yilligi munosabati bilan u *Der Spiegel nashriga* parvoz paytida o'yinchoq figurani olish shaxsiy tanlov emasligini tushuntirdi. U  oldi, ko'rsatuv uchun materialni suratga olish uchun Sharqiy Germaniya bolalar teleko'rsatuvida namoyish etilgan animatsion qahramon. Chunki u kosmonavt hamkasbi Vladimir Kovalyonok bilan  haqida hazil qilishdi Rossiyaning talismasi Mashaning boshqa o'yinchoq figurasiga uylanib, rasmiylar materialni omma uchun yaroqsiz deb topdilar.

## Shaxsiy hayot
Jan uylangan va ikki farzandi bor edi. U umrining keyingi davrida Strausbergda yashagan va kitob o'qish va ov qilish bilan o'tkazdi. U 2019-yil 21-sentyabrda 82-yoshida vafot etdi

## Mukofotlar va eʼtirof

* Germaniya Demokratik Respublikasining xizmat koʻrsatgan harbiy uchuvchisi
* Germaniya Demokratik Respublikasi Qahramoni
* Sovet Ittifoqi Qahramoni 
* Karl Marks ordeni
* Lenin ordeni
*  (faqat oluvchi)
* 17737 asteroidi 2001-yilda "Sigmundjan" nomini oldi
* 2011-yilda u Berlin Leybnits jamiyatining faxriy a'zosi etib saylandi.

## Iqtibos

* “Hurmatli Germaniya Demokratik Respublikasi teletomoshabinlari. Men ushbu boshqariladigan kosmik parvozda ishtirok etgan birinchi nemis bo'lish imkoniyatidan juda xursandman." (uning kosmik parvozi paytida) 
* "...O'shanda men ko'rgan narsa - baxt edi: bizning Yer, yorqin ko'k rangda porlaydi. Xuddi tush kabi." (*SUPERillu* jurnaliga intervyu, 1998) 
* "Uchuvchi sifatida men kosmik kapsulani uchish taklifiga qarshi tura olmadim..." (DLR auditoriyasi oldida nutq, 2005) 

## Madaniy taʼsir

* Maktablar, maktabgacha ta'lim muassasalari va kemalar Jähn nomi bilan atalgan.
* 2003-yilgi nemis filmida *“Alvido, Lenin!*, kosmonavt Jehn film qahramoni Aleks Kernerning bolalikdagi qahramoni. Onasining komada bo'lganida Berlin devori qulagani va Sharqiy Germaniya endi alohida davlat sifatida mavjud emasligini bilishiga yo'l qo'ymaslik uchun Kerner taksi haydovchisini topadi (shveysariyalik aktyor Stefan Valz rolida). Kosmonavtga o'xshab, soxta yangiliklar dasturida Kommunistik partiya kotibi Erich Xonekkerning vorisi sifatida paydo bo'ladi. "O'rtoq Yahn" G'arbiy Germaniya qochqinlarini kutib olish uchun Sharqiy Germaniya chegaralarini ochishini e'lon qilgan nutqida.
* Germaniyaning xuddi shu hududidan bo'lgan Die Prinzen nemis pop guruhi "Wer ist Sigmund Jähn?" deb nomlangan qo'shiqni yozib oldi. ("Sigmund Jähn kim?") 1999-yilgi " *So viel Spaß für wenig Geld* " albomida.

## Adabiyotlar

* Zigmund Jähn: *Erlebnis Weltraum*, Militärverlag der DDR, Berlin, 1985-yil.
* Horst Xoffman: *Zigmund Jan.* *Der fliegende Vogtländer.* Das Neue Berlin, Berlin, 1999-yil,, (tarjimai hol).
* Horst Hoffmann: *Die Deutschen im Weltraum.* *Zur Geschichte der Kosmosforschung und Raumfahrt in der DDR.* Vorwort von Sigmund Jähn, Ost nashri, 1998-yil,.
* Horst Xoffman: *Zigmund Jan.* *Rückblick ins All: Die Biografie des ersten deutschen Kosmonauten.* Das Neue Berlin, 2. Auflage, Berlin, 2008-yil,.

## Manbalar

* Spacefacts Zigmund Janning tarjimai holi
* ''Britannica entsiklopediyasi''