open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qayravon

**Qayravon** ( *al-Qayrawān*; ) — Tunisning sharqiy qismidagi shahar, Qayravon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 110,3 ming kishi (1998). Mamlakatning muhim tarixiy, diniy, savdohunarmandchilik va turizm markazi. Transport yoʻllari chorrahasi. Sellyulozaqogʻoz zavodi, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Gʻalla, jun bilan savdo qilinadi. Q. — badiiy hunarmandchilik markazi. Metall, teridan turli buyumlar yasaladi, gilam toʻqiladi.

Shaharga 670 yilda asos solingan. 7-asr oxirlarida Magʻribdagi Umaviylar noiblarining qarorgohi boʻlgan. 800— 909 yillarda Agʻlabiylar davlati poytaxti, oʻsha davrda shahar ayniqsa rivoj topgan. Fotimiylar tomonidan poytaxt Mahdiya shahriga koʻchirilgach, Q.ning mavqei pasayib bordi. Shahar Tunisda islom dinini yoyish markazi boʻlib qoldi. 1057 yilda shahar badaviylar tomonidan vayron qilindi. 13-asrda barbarlarning Xafsiylar sulolasi tomonidan tiklangan. Q.ni 1881 yilda fransuz qoʻshinlari bosib olgan. 1956 yildan mustaqil Tunis davlati tarkibida.

Madina qismi ichki hovli va yassi tomli anʼanaviy uylardan iborat. Shahar shinakli qalʼa devori bilan oʻralgan (761, 11-asr oxiri, 13-asr, 18-asr boshlari). Ustunlari koʻp katta xona, ravoklar bilan oʻralgan hovli va minorasi boʻlgan Sidi Oqba masjidi (Katta masjid, 670 yilda asos solingan.

9-asrda qayta qurilgan), "Uch eshikli masjid", islom sanʼati muzeyi bor. Shuningdek, ispanmagʻrib, turk sanʼati anʼanasida qurilgan meʼmoriy obidalar ham saqlangan. Madinadan jan.da zamonaviy jamoat va maʼmuriy binolar qurilgan. Q. atrofida hokimlar qarorgohlari — shaharlar xarobalari: Qasr alQadim, Sabr alMansuriya va hokazo saqlangan. Q. — Magʻrib musulmonlarining ziyoratgohi.
Qayseri

**Qayseri** — Turkiyadagi shahar, Anadolu yassitogʻligining markaziy qismida joylashgan. Qayseri viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 524,8 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Yirik ip-gazlama, samolyotsozlik, kimyo zavodlari mavjud. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoatlari rivojlangan. Qoʻrgʻoshinrux zavodi ishlab turibdi. Qayseri gilam toʻqishning qadimiy markazlaridan. Arxeologiya muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—16-asrlarga oid juda koʻp masjid, madrasa, maqbaralar saqlangan.
Qaysa

**Qaysa**, pashtak — butunligicha danaksiz quritilgan oʻrik. Q. tayyorlash uchun yaxshi pishgan oʻrik danagi bilan 2—3 kun soʻlitilgach, danagi meva bandi oʻrnidan siqib chiqariladi va oltingugurt bilan dudlanadi, soʻngra oftobda, maxsus kamera yoki shkaflarda quritiladi. Danagi oʻrniga chaqilgan magʻiz yoki yongʻoq solib quritilgani juda qadrlanadi. Tarkibida 50—55% qand bor.
Qayta qurish

**Qayta qurish** – 20-asrning 80-yillari oʻrtalarida keng isteʼmolga kirgan tushuncha; SSSRda totalitar tizimni isloh yoʻli bilan oʻzgartirishga qaratilgan harakatni anglatgan. Qayta qurish siyosatining maqsadi va vazifasi mamlakatda toʻplanib qolgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy va mafkuraviy sohalardagi muammolarni „qayta qurish“ yoʻli bilan hal etishdan iborat boʻlgan. M. S. Gorbachyov boshchiligida KPSS rahbariyatining bir qismi tomonidan boshlangan bu siyosat mamlakat hayoti va umuman jahonda maʼlum oʻzgarishlar sodir boʻlishiga olib keldi (oshkoralik, siyosiy plyuralizm, „sovuq urush“ning tugashi va hokazo). Qayta qurishniamalga oshirishdagi qarama-qarshilik va norozichilliklar natijasida 80-yillarning oxiri – 90-yillarning boshidan mamlakat hayotining barcha sohalarida boʻhronlar kuchayib ketdi. Bunga shu davrda turli respublikalarda boʻlib oʻtgan siyosiy voqealar, milliy nizolarning ayrim joylarda ixtilofli tus olishi misol boʻladi.

Qayta qurish sobiq SSSRda toʻplanib qolgan muammolarni toʻla hal etishga xizmat qilmadi. Mustaqillik, demokratiya va erkinlik gʻoyalariga toʻgʻri kelmaganligi tufayli ham amaliy samara bermadi. Oxir oqibatda KPSS ning halokati va SSSR ning tugashiga muayyan turtki boʻldi.
Qaytalovchi terlama

**Qaytalovchi terlama** — isitma xuruj qilishi (tra koʻtarilishi) bilan kechadigan oʻtkir yuqumli kasallik. Bit orqali yuqadigan (epidemik) va kana orqali tarqaladigan (endemik) xili farq qilinadi.

Bitdan yuqadigan qaytalovchi terlamani odam va bit organizmida parazitlik qiluvchi spiroxetalar qoʻzgʻatadi (qarang Spiroxetozlar). Odamga kasallik faqat bit orqali yuqadi. Qaytalovchi terlama bilan ogʻrigan bemorning qonini soʻrgan bit spiroxetalarni yuqtiradi. Kasallik odamga bitnitirnoq ustiga qoʻyib oʻldirganda yoki bitdagi spiroxetalar terining qashib shilingan joyiga tushganida yuqadi. Kasallikning inkubatsion davri 7— 8 kun. Kasallik toʻsatdan boshlanib, et uvushadi, gavda temperaturasi koʻtariladi (39—40°). Bosh va muskullar ogʻrigʻi, uyqusizlik, qusish, baʼzan meningial alomatlar ham kuzatiladi; jigar va taloq kattalashadi. 5—8 kundan soʻng gavda temperaturasi meʼyoriga keladi, oradan 1—2 hafta oʻtgach, isitma xuruji takrorlanadi. Kasallik goh yengillashib, goh tez-tez xuruj qilib turadi. Odatda, 4—5 ta xuruj boʻladi. Bemor yuqumli kasalliklar kasalxonasida davolanadi. Diagnoz barmoqdan qon surtmasi yoʻgʻon tomchi usulida olib tekshirilganida spiroxetalar topilganiga qarab qoʻyiladi. Spiroxetalar taloqda juda ortib ketgan hollarda u yorilib ketadi va peritonit roʻy beradi. Oldini olish bitga qarshi kurashish, kasallikni oʻz vaqtida aniqlab, bemorni kasalxonaga yotqizish va boshqalardan iborat.

Kanadan yuqadigan qaytalama terlama. Spiroxetalar qoʻzgʻatadi. Kemiruvchilar (sichqon, kalamush va boshqalar) kasallik qoʻzgʻatuvchisining manbai hisoblanadi. Odamga kasallik kana orqali yuqadi. Kasallikning bu turiga ham isitma xuruji xos. Klinik belgilari bitdan yuqadigan qaytalovchi terlamaga oʻxshash. Kasallikning bu turida ham bemor kasalxonada davolanadi. Oldini olish uchun odamlarni kana chaqishidan saqlash, kanalarni yoʻqotish lozim.

Shonosir Shovahobov.
Qaytar jarayonlar

**Qaytar jarayonlar** (fizikada) — avval bir yoʻnalishda, soʻngra teskari yoʻnalishda sodir boʻlib, sistema oʻzining boshlangʻich holatiga qaytib kelganida tashqi muhitda hech qanday oʻzgarish yuzaga kelmaydigan fizik jarayonlar. Ideal (ishqalanishsiz va noelastik urilishsiz) sharoitda sodir boʻladigan hamma sof mexanik jarayonlar qaytuvchan boʻladi. Mutlaqo ishqalanishsiz hamda mutlaq elastik tarzda roʻy beradigan urilishlarsiz sharoitda energiyaning maʼlum qismi issiqlik energiyasiga aylanadi.

Cheksiz sekinlik bilan oʻtadigan issiklik harakatiga bogʻliq boʻlgan jarayon ketmaket muvozanatli holatlarning uzluksiz qatoridan iborat va qaytuvchan boʻladi. Real sharoitlarda esa har qanday jarayon chekli tezlikda yuz beradi va energiyaning sochilishi tufayli susayib borish bilan kechadi. Qaytar jarayonlar nazariyasi statistik fizikada oʻrganiladi.
Qaytmas jarayonlar

**Qaytmas jarayonlar** (fizikada) — muvozanat buzilganda sistemada oʻz-oʻzidan faqat bitta yoʻnalish boʻyicha sodir boʻladigan fizik jarayonlar. Diffuziya, issiqlik oʻtkazuvchanlik, gazning muayyan hajm boʻyicha kengayishi va boshqalar hodisalar Qaytmas jarayonlarga misol boʻladi. Hamma Qaytmas jarayonlar ketmaket muvozanatsiz holatlarning uzluksiz qatoridan iborat. Sistemalarda Qaytmas jarayonlar sodir boʻlgan boʻlsa, uni tashqi muhitda hech qanday oʻzgarish yuzaga keltirmasdan boshlangʻich holatiga qaytarish mumkin emas. Umuman, tabiatda sodir boʻladigan hamma real jarayonlar Qaytmas jarayonlardan iborat. Berk sistemalarda shunday Qaytmas jarayonlar sodir boʻlishi mumkinki, natijada sistema entropiyasi faqat ortib boradi.
Qaychi

**Qaychi** — turli materiallarni kesish (qirqish) uchun ishlatiladigan asbob. Dastlabki qaychi bir-biriga egiluvchan yoysimon metall plastina bilan biriktirilgan ikki pichokdan iborat boʻlgan, hozirgi qaychilarga oʻxshash (sharnirli biriktirilgan 2 pichoqdan iborat) qaychi miloddan avvalgi 8-asrda Yaqin Sharqda yaratilgan va asta-sekin takomillashtirib borilgan. Hunarmandchilik (kosibchilik, tikuvchilik, tunukasozlik, bogʻdorchilik va boshqalar kasblar) rivojlangan sari qaychining turi ham koʻpaya borgan (chevarlar qaychisi, tok qaychi, tunuka qaychi va boshqalar). Sanoat rivojlana boshlagach (18-asr 60-yillaridan boshlab), mexanik qaychilar paydo boʻddi. Keyinchalik (19-asr 30—40 yillari) elektr qaychilar yaratildi. Hozir qaychining dastaki, mexanik va elektr turlari mavjud.

Dastaki qaychi bilan mato, qogʻoz va boshqalar materiallar kesiladi. Uning roʻzgʻorda, chilangarlikda (1rasm), tunuka qirqishda, tikuvchilikda, tibbiyotda va boshqalar maqsadlarda ishlatiladigan xillari bor. Mexanik qaychi turli materiallarni qirqish uchun moʻljallangan qaychili qurilmalar, disksimon hamda toʻgʻri pichoqlari boʻlgan muqim (statsionar) va koʻchma qurilmalardan iborat. Bularga stul va richagli qurilmalar kiradi (2rasm). Stul qurilma dastaki qaychidan yuqori dastasining uzunligi (400–800&nbsp;mm), pastki dastasi toʻgʻri burchak ostida egilib, uchi oʻtkirligi bilan farq qiladi. Ular bilan 2–3&nbsp;mm gacha qalinlikdagi metallar kesiladi. Richagli qurilma ikkita choʻyan stoyak va stoldan iborat. Stolga yon tomonidan qoʻzgʻalmas pichoq biriktirilgan, richagga ustki pichoq mahkamlangan. Kesiladigan list planka bilan richagga qisiladi. Richagli qurilma bilan 2–3&nbsp;mm gacha qalinlikda va 1050&nbsp;mm uzunlikdagi metall listlar kesiladi.

List va polosa materiallar, trubalar, shakldor prokat profilli trubalar va boshqalar materiallar kuchliroq elektr qaychilar bilan kesiladi. Bular ish organlarining tuzilishiga qarab, gilotin (parallel), alligator (richagli), diskli va boshqalarga boʻlinadi. Ular yordamida 60&nbsp;mm gacha qalinlikdagi poʻlat listlarni, 170&nbsp;mm gacha diametrli doira prokatlarni kesish mumkin.
Qalay sulfidlari

**Qalay sulfidlari** — qalayning oltingugurt bilan hosil qilgan birikmalari. Qalay monosulfid, — qoramtirjigarrang kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 881°, zichligi 5,08 g/sm3(a8p). 2 ta shakl oʻzgarishi mavjud: a va r\ a—>r oʻtish temperaturasi 605°. Suvda, suyultirilgan mineral kislotalar va konsentrlangan xlorid kislotada erimaydi, konsentrlangan NgTO3, N2804, NGʻ va zar suvit eriydi. Havoda asta-sekin 8p08 va 8p02 gacha oksidlanadi. Tabiatda 8p8 — kamyob uchraydigan gersenbergid minerali.

Qalay disulfid, 8p82— sariq kristall modda. Suvda, suyultirilgan mineral kislotalarda erimaydi, konsentrlangan kislotalarda, ishqorlar va ammoniy sulfidda yaxshi eriydi. 4 valentli qalay tuzlariga vodorod sulfid taʼsir etishidan hosil boʻladi. Kukun holidagi qalay va oltingugurt aralashmasini (ammoniy xlorid ishtirokida) qizdirilganda hosil boʻladigan oltin rang — sariq tusli 8p82"oltin hal" deb ataladi. Uni yogʻoch gipsdan yasalgan buyumlarni boʻyash uchun ishlatiladi.
Qalay xloridlari

**Qalay xloridlari**, Qalay dixlorid, 8pS12— oq rangli kristallar. Suyuqlanish temperaturasi 246°, qaynash temperaturasi 652°, zichligi 3,95 g/sm3. Suv, etanol va boshqalar organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Eritmasi kuchli qaytaruvchi. 8pS12ga xlor taʼsir ettirilsa, 8pS14gacha, kislorod taʼsir ettirilsa, oksoxlorgacha oksidlanadi. Ammiak bilan 8pS12pTch1N3(p=1, 4,9) tarkibli ammiakatlar, metall xloridlari bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. Qalayga xlor, xlorid kislota va boshqalar metallarning xloridlarini taʼsir ettirib olinadi. Epoksidlarning polimerlanishida katalizator, organik sintezda qaytaruvchi, gazmollarni boʻyashda, shisha va plastmassalar sirtining adgeziyasini (metall yugurtirishdan avval) oshirishda, kavsharlashda flyus komponenti sifatida qoʻllanadi.

Qalay tetraxlorid, 8pS14 — havoda tutaydigan tiniq suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi —33°, qaynash temperaturasi 114°, zichligi 2,23 g/sm3. Suv bilan yaxshi aralashadi, bunda eritmaning hajmi 2 komponent hajmi yigʻindisidan sezilarli darajada kamroq boʻladi. Qalay metali yosi 8pS12ga xlor taʼsir etishidan hosil boʻladi. Texnikada oq tunuka qoldiqlariga xlor taʼsir ettirib olinadi. Qalay va qalay organik birikmalar, polimerlanish katalizatori ishlab chiqarishda, gazlamalarni boʻyashda, yorugʻlik nurini sezgir qogʻoz ishlab chiqarish da qoʻllanadi.
Qalay oʻlati

**Qalay oʻlati** — oq qalayning kulrang qalayga shakl oʻzgarishi ((5—>a). Odatdagi oq qalay kulrang qalayga (13,2° dan yuqori trada) aylanganda hajmi (25% ga) kengayib (R8p ning zichligi a8p nikiga qaraganda katta), kukunga aylana boshlaydi. Bu hodisa Q.oʻ. deyiladi. Qalayli buyumlarning sovuqda yemirilib, kukunga aylanib ketishining (—33° da Q.oʻ. ayniqsa tezlashadi) sababi ana shu. Qoʻrgʻoshin va boshqalar koʻpgina aralashmalar Q.oʻ.ni toʻxtatadi. Yonilgʻi idishlarning qalay bilan kavsharlangan joyidagi qalayning "qalay oʻlati"ga uchrab yemirishi natijasida Janubiy qutbda R.Skott ekspeditsiyasi 1912-yilda halok boʻlgan.
Qalamdon

**Qalamdon** — badiiy buyum; ichiga qalam va boshqalar asboblar solib qoʻyiladigan quticha. Amaliy bezak sanʼatida kandakori, oʻymakori, naqqoshlik bilan ziynatlanadi. Ayniqsa, lokli miniatyura usulida bezatilgan qalamdonlar badiiy qimmatga ega.
Qalamjarsoy

**Qalamjarsoy** yoki **Selsoy** — suvsiz, koʻp qismi qurib qoladigan yoki quruq daryo. Oʻzbekistonning Samarqand viloyati Qo‘shrabot tumani va Navoiy viloyatining sharqiy qismisdan oqib oʻtadi.

Soy nomi ketma-ket: yuqori oqimida — **Keskantol**, keyin — **Kattasoy**, qolgan oqimlari — Qalamjar, Selsoy va **Qalandarsoy** kabi nomlarda oʻzgaradi.

## Umumiy tavsif
Soyning uzunligi 121 km, havza maydoni — 2610 km². Manbadan 10 km pastda oʻlchangan uzoq muddatli oʻrtacha suv sarfi 0,055 m³/s ni tashkil qiladi.
## Daryo oqimi
Keskantol Shimoliy Nurota tizmasi (aslida Nurota togʻlari) ning janubiy yon bagʻridan, Suyaltosh tarmogʻidan boshlanadi. Daryoning manbai *Qora* togʻi yaqinida joylashgan.

Manbasidan janubi-gʻarbiy yoʻnalish tomonga oqadi. Dastlabki qismda suv oqimi doimiy ravishda oqib turadi. Bu yerda daryo qirgʻoqlari boʻylab „Ganam“, „Qanir“, „Keskantol“, „Qoraboʻ“ aholi punktlari joylashgan. „Qoraboʻ“ va uning quyi qismidagi „Qoʻturbuloq“ posyolkasi oʻrtasida daryoning tez-tez qurib turuvchi qismi boshlanadi.

*Qatagʻon* posyolkasi tepasida daryo buriladi va shu yerdan umumiy gʻarb-shimol-gʻarbiy yoʻnalishda oqa boshlaydi. Keyingi qismdagi sohillari boʻylab *Govxona*, *Shoʻrcha*, *Joʻsh*, *Oqmachit*, *Koris*, *Toʻra* aholi punktlari joylashgan. „Oʻzbekiston  milliy ensiklopediyasi“ maʼlumotlariga koʻra *Shoʻrchi*dan pastki qism *Kattasoy*, Joʻshdan pasti esa *Qalamjarsoy*, *Qalandarsoy* va *Selsoy* deyiladi. Bosh shtab xaritalarida *Kattasoy* nomi bu joydan keyin ham qoʻllanadi va *Qalamjarsoy (Selsoy)* nomi soyga nisbatan *Jilantamgʻali* aholi punkti yaqinida Urganchi bilan qoʻshilgandan keyin qoʻllanadi. Joʻshdan boshlab quruq daryo, baʼzi joylarda jar hosil qiladi.

Urganchi yaqinida, daryo qirgʻoqlari boʻylab *Jilantamgʻali*, *Papani*, *Qoraqum*, *Soykechar*, *Jagʻarma Zulumsari*, *Oqqula*, *Yangibino* aholi punktlari joylashgan. Qoraqum qishlogʻidan boshlab Qalamjarsoy oʻzani boʻylab harakatsiz koriz hosil qiladi.

*Zulumsari* va *Oqqula* aholi punktlari oraligʻida soy janubga bir oz qiyalik kasb etadi, soʻngra *Yangibino* aholi punkti yaqinida biroz shimolga nisbatan qiyalik hosil qiladi.

Hozirgi vaqtda „Yangiobod“ aholi punktining sharqida daryoning jarlik qismlari bir-biridan ajralib qolgan. Shimoli-sharqiy yoʻnalishdagi korizlar bir muddat davom etib, Nurota shahrining shimolida tugaydi.
## Qalamjarsoy irmoqlari
Kattasoyga „Xoʻjaboy“ (chapda) va „Oʻqbuloq“ (oʻngda) muhim mavsumiy irmoqlari quyiladi. Joʻsh va Jilantamgʻali aholi punktlarida mos ravishda oʻng irmoqlar Jalatar (mavsumiy) va „Urganchi“ Qalamjarsoyga qoʻshiladi (quyi oqimidagi quruq oʻzan nomi Beklarsoy).

Qalamjarsoyning chap irmogʻi Chuyasoy daryosi boʻlib, daryo Soykechar qishlogʻiga oqib oʻtadi, lekin hozir bu yerga quruq oʻzan sifatida ham yetib bormaydi. Oʻng tomondan esa bir oz pastroqda, „Ogʻzikeng“ suv oqimining quyidagi quruq Selsoyga yaqinlashadi.

## Manbalar
Qalami

**Qalami** — 1) qoʻlda toʻqilgan yoʻlyoʻl gulli ip mato; qoʻlda yigirilgan ipdan olacharsh bir oz siyrakroq qilib tayyorlangan (oʻta ohorlangan iplar toʻqilish jarayonida vaqtvaqti bilan qalam bilan hoʻllanib turilgani uchun "Q." deb atalgan). Mato toʻqish jarayonida oq yoki och tanda iplar orasiga tutamtutam qizil, koʻk, toʻq yashil iplarni bir meʼyorda joylashtirilishi natijasida oqish mato zaminida ingichka rangbarang yoʻllar hosil qilingan. Q.dan erkaklarning yengil ustki kiyimi va boshqalar tayyorlangan. 20-asr boshlarida fkada toʻqilgan matolarning qoʻplab keltirilishi tufayli Q tayyorlash kamayib ketgan, faqat Ikkinchi jahon urushi davrida vaqtincha Q. mato tayyorlash ham qayta tiklangan; 2) sopol buyumlarga qalam yordamida chizib bezak yaratish usuli hamda shu usulda ishlangan bezak, naqsh.
Qalampir

**Qalampir** — Solanaceae (Ituzumdoshlarga) mansub chala buta, buta yoki koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Yovvoyi holda Amerikaning tropik rayonlarida uchraydi. Issiqsevar oʻsimlik. Peru qalampir i (), kolumbiya qalampir i (), egilgan qalampir i (*С. гиевсеш*), sabzavot qalampir () yoki garmdori va boshqalar turlari bir yillik oʻsimlik sifatida hamma qitʼalarda oʻstiriladi. Sabzavot qalampiri turining poyasi tik (1 m gacha), ildizi oʻqildiz, mevasi koʻp urugʻli, qizil, sariq, toʻq sariq, qoʻzoq, shakli turlicha. Mevasi tarkibida qand, quruq modda, S, V,, V2vitaminlari, karotin, alkoloidlar bor. Sabzavot qalampiri platsentasi tarkibidagi kapsaitsin alkaloidi miqdoriga qarab chuchuk (qarang Bolgar qalampiri) va achchiq boʻladi. Uzbekistonda achchiq qalampirning "Margʻilon 330" va "Nafis" ("Pikantngy"), mayda mevali "Kelin tili" navlari koʻp ekiladi. Achchiq qalampir qoʻzogʻining poʻsti yupqa, shakli maydauzunchoq. Gullaganidan keyin mevasi 35—40 kunda yetiladi. Uruti issiqxonalarga sepilib, ochiq yerlarga koʻchati ekiladi. Hosiddorligi 200 s/ga. Koʻk va pishgan (qizil) qoʻzoqlari xom holida isteʼmol qilinadi, ovqatga solinadi, sirkalash, tuzlash, konservalashda, quritilgan mevasi tolqoni ziravor sifatida ishlatiladi. Tibbiyotda qandli diabet kasalligi hamda qonni suyultiruvchi davo sifatida, sanoatda shamollashga qarshi ishlatiladigan qalampir malhamli mato ishlab chiqarishda foydalaniladi.
Qalampirgul

**Qalampirgul** — rezedagullilar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻrta dengiz boʻyi mamlakatlarida, Sharqiy Afrika va Hindistonda tarqalgan. Gʻarbiy Sibirda 1 turi, Oʻrta Osiyo va Kavkazda 10 turi uchraydi. Barglari ketmaket joylashgan, gullari mayda, ikki jinsli, boshoqsimon yoki shingilsimon toʻpgul hosil qiladi. Mevasi koʻsakcha. Adirlar, toshloq yerlarda, baʼzi turlari ekinlar orasida begona oʻt sifatida oʻsadi. Gulchilikda, asosan, xushboʻy Q. turi ekiladi. Gullari oq, xushboʻy, may—iyun oylarida gullab, urugʻlaydi. Xushboʻyligi tufay Sariqkelampirgul. li parfyumeriya sanoatida xushboʻy pardoz moy (pomada) tayyorlashda foydalaniladi. Ochiq yerga urugʻini sepib koʻpaytiriladi. Sariq Q. turining iddizidan sariq boʻyoq olinadi.
Qalampirmunchoq

**Qalampirmunchoq** — mirtadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Doim yashil efir moyli daraxt (balandligi 35 m gacha) yoki buta. Tropik va subtropiklarda. ayniqsa, Sharqiy Osiyo va Janubiy Amerika hamda Afrika va Avstraliyada 700 (1000) ga yaqin turi maʼlum. Tanasining pastki qismi shoxshabbasiz, barglari butun (uz. 20 sm), gullari toʻpgulga yigʻilgan. Togʻ va vodiylardagi mussonli oʻrmonlarda, Avstraliyada evkalipt oʻrmonlaridaoʻsadi. 30 ga yaqin turi (Tanzaniya, Hindiston, Shri Lanka, Indoneziya, Braziliya va boshqalar koʻplab tropik mamlakatlarda) ekiladi. Q.ning keng tarqalgan turi xushboʻy Q.ning vatani Molukka orollari. Boʻyi 10–12 m, barglari qayishsimon, qaramaqarshi joylashgan, gullari mayda, toʻpgulga yigʻilgan, tojbarglari oq yoki pushti. Mevasi rezavorsimon, bir urugʻli, rangi qizil. Tanasida xushboʻy moddali bezchalari bor. Quritilgan gʻunchasidan efir moyi olinadi va shoda taqinchoq tayyorlanadi, ziravor sifatida ishlatiladi. Guli va gul murtagidan olinadigan Q. moyi (17—20% moy va 20% oshlovchi modda) parfyumeriya sanoatida, tibbiyotda, likyor va vanilin ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Ayrim turlari yogʻochi qurilishda va duradgorlikda ishlatiladi. Jahon boʻyicha 80% Q. mahsulotlari Zanzibar o.ida yetishtiriladi.
Qalamcha

**Qalamcha** — oʻsimliklarni vegetativ usulda koʻpaytirish uchun kesib olingan yashil yoki kurtakli yetilgan qattiq novdacha. Q. sof navli, yuqori sifatli oʻsimliklardan tayyorlanadi. Q.ning poya vabargli (yashil) turlari mavjud. Poya Q.lar, asosan, bir yillik novdalardan kuzda (mas, tok, atirgul, anor, anjir) yoki bahorda (terak) tayyorlanadi. Kuzda daraxtlar bargi toʻkilganda olingani kuzgi Q, barg chiqarganda olingani yozgi yoki yashil Q. deyiladi. Terak, tok Q uzunligi 35—40 sm, diametri 2 sm (qalam yoʻgʻonligida) boʻlishi lozim. Yerga koʻmib saqlanadi, erta bahorda ochiq yerlarga ekiladi (atirgul Qlari qumga koʻmib saqlanadi). Yashil Q. uchun bargli novdalardan foydalaniladi (5—10 sm), ayrim hollarda bitta kurtakli poʻstloq qismi yogʻochi bilan kesiladi. Shuningdek, payvand qilishda kurtaklar olish uchun tayyorlangan bir yillik novdalar ham Q. deyiladi.
Qalandar

**Qalandar** ( — dunyo tashvishlaridan kechib, daydib yuruvchi darvesh) — 1) tarki dunyo qilgan, goʻshanishinlikka berilgan odam, sufiy; tasavvuf yoʻliga kirib, darbadarlik va xayr-ehson bilan kun kechiruvchi kishi. 

"Q" istilohi sufiylarning asarlarida zikru samoʼ orqali Allohga ruhan yaqinlashib, fakru fanoga va haqiqatga erishish maqsadida oʻz jismini va qalbini poklashga intilgan darvishlarga nisbatan qoʻllangan. Q muayyan jamoa (suluk)ga birlashib, uning taʼlimotini targʻib etgan, oʻz murshidi (shayx, eshon yoki pir)ning koʻrsatmalarini bajarishi shart hisoblangan. 2) Xiva xonligida saroy xizmatchilari. Xon tantana bilan safarga chiqqan vaqtlarida, serhasham janda kiygan qalandarlar marosimning oldida piyoda borishgan. Xon qalandarxona yonidan oʻtib qolsa, qalandarlar pirining madhini eshitmoq uchun albatta toʻxtashgan. Xonni maqtagan, safarga chiqishda unga tantanali tus bergan. Saroyda 10—22 Q. boʻlgan.

Oʻrta Osiyoda qalandarlarning faoliyati bilan bogʻliq qalandarxona va xonaqohlar mavjud boʻlgan. Qalandarlar Sharqdagi musulmon davlatlarida, jumladan, Pokiston, Hindiston, Indoneziya, Eron va Afrikaning ayrim mamlakatlarida hozir ham bor.
Qalandariy

**Qalandariy** — Shashmaqomda Dugoh maqomining Moʻgʻulcha shoʻʼbasi shoxobchalaridan; Moʻgʻulchai Dugoh Talqinchasining maʼlum varianti, chapandoz doira usulida ijro etiladi. Uning tarkibida daromad, miyonxat, Muxayyari Chorgoh namudi va tushirim qismlari mavjud. Ufar doira usulidagi qisqa varianti Fargʻona vodiysida xotin-qizlar tomonidan sevib kuylanadi. Q.ning turli variantlari bor: "Q1", "Q.2" va boshqalar Ularning kuy-ohanglaridan bastakor va kompozitorlar ijodida keng foydalanilgan. Muqimiyning "Soyayi", Koriyning "Ajab bir nozanin" soʻzlari bilan boshlanadigan gʻazallari Q. yoʻllarida aytiladi. T.Jalilov "Tohir va Zuhra" musiqali drama va operasida Q chapandozidan ariya sifatida foydalangan. Yu.Rajabiy "Q1" avjiga Zebo pari avjini kiritib, ashula mazmunini yanada teranlashishiga erishgan. Q. yoʻllari cholgʻu kuylar sifatida ham mashhur.
Qalandarxona masjidi

**Qalandarxona masjidi** — Samarqand viloyati (Kattaqoʻrgʻon hududi)dagi meʼmoriy yodgorlik (1909— 10). Nurilla Maxsum rahbarligida qurilgan. Masjid xonaqoh, ayvon, bosh tarzi oldidagi katta hovuz va minoradan iborat. Xonaqoh murabba tarhli, toʻrt ustunli; 9 boʻlakka boʻlinib markaziy qismiga hovuzak ishlangan shifti va ustunlari serhasham bezatilgan. Ayvon shiftidagi naqshlar hamda murakkab muqarnasli hovuzaklar jozibador; minora gʻishtlari mavj usulida terilib, bezagida koʻk va havo rang koshinlardan foydalanilgan.
Qaldiroq gaz

**Qaldiroq gaz** — 2 hajm vodorod va 1 hajm kislorod aralashmasi. Yonganda portlaydi. 2H2+02=2H20+572,5 kJ (136,74 kkal) reaksiyasida temperatura 2500— 3000° gacha koʻtariladi. Shuning uchun Q.g. alangasidan kvars, platina va boshqalarni suyuqlantirishda, gazli payvandlashda hamda metallarni kesish va teshishda foydalaniladi.
Qaldiroq simob

**Qaldiroq simob**, simob1 fulminat, N$ (S1MO) — portlovchi modda, rangsiz yoki kulrang kristallar; zichligi 4,3 g/sm3. Mol. m. 284,74. Monokristallarning zichligi 4,42 g/sm3. Suvda oz(15,5°da massasiga koʻra 0,01%), etanol, piridin va monoetanolaminda yaxshiroq eriydi. Juda xavfli, sal turtki, ishqalanish, alanga, qizigan jism va boshqalar taʼsirida portlaydi. 179—180°da oʻz-oʻzidan alangalanib portlaydi. Namlanganda issiqqa va mexanik taʼsirlarga sezgirligi pasayganligi uchun suv qatlami ostida saqlanadi. Nam holda Qaldiroq simob alyuminiy bilan shiddatli, mis bilan asta-sekin reaksiyaga kirishadi. Shu sababli Qs.ning alyuminiy bilan tutashishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Simob (P)nitratning nitrat kislotadagi eritmasiga etil spirt taʼsir ettirib olinadi. Portlovchi moddalarni initsirlovchi sifatida detonator kapsulalari va alangalanuvchi kapsulalarda ishlatiladi. Qaldiroq simobni ingliz kimyogari E.Xouard 1799-yilda kashf etgan.
Qaldirgʻochbiy maqbarasi

**Qaldirgʻochbiy maqbarasi**, Hazrati Amir maqbarasi — Toshkent shahridagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr 1-yarmi). Shayx Xovandi Tohur majmuasi tarkibida, koʻhna qabristonning shim.da. Maqbara pishiq gʻishtdan (25×25×5sm) chortoq tarhli (9,48×9,48 m), bir xonali (tarhi 6×6 m), qoʻsh qavat gumbazli qilib qurilgan; 12 qirrali tashqi kulohsimon choʻqqi gumbazi pishiq gʻishtdan ganch qorishmasida terilgan. Maqbara ichiga jan. tomondagi eshik orqali kiriladi, xonadagi tepaga chiqiladigan aylana zinalar qalin depor ichiga joylashgan; xona oʻrtasida s;p;shp bor, tagxona ichidan bir necha jasad qoldiqlari topilgan. Maqbara bezaklaridan 15-asrga mansub sharafalarning qoldiqlarigina saqlangan. 1970-yilda tashqi gumbazi taʼmirlangan.
Qaldirgʻochlar

**Qaldirgʻochlar** — sayroqi chumchuqsimonlar oilasi. Uzunligi 10— 23 sm. Qanotlari uzun va ingichka; uzoq va tez (27,5 m/sek. gacha) uchishga moslashgan. Deyarli faqat hasharotlar bilan oziqlanadi. Oyoqlari kalta, yerda yaxshi yurolmaydi. Shuning uchun yerga faqat in qurish davrida material yigʻish uchun qoʻnadi; oʻljasini havoda tutadi; suv ustida past uchib, suv ichadi va choʻmiladi. Qning 20 urugʻi va 79 turi maʼlum. Arktika va Antarktidadan tashqari barcha hududlarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 urugʻga mansub 6 turi (shahar qaldirgʻochi, togʻ qaldirgʻochi, qirgʻoq qaldirgʻochi, kichik qaldirgʻoch, tuyaqaldirgʻoch, qishloq qaldirgʻochi) uchraydi. Qishloq qaddirgʻochi respublikamizdagi barcha shahar va qishloqlarda binolarning shifti ostidagi toʻsinlarga va devoriga yarimsharsimon uya quradi. Bunda soʻlak bilan aralashtirilgan loydan foydalanadi. Uyasiga 2—7 taga yaqin tuxum qoʻyib, urgʻochisi va erkagi navbat bilan bosadi. Qaldirgʻoch qon soʻruvchi hasharotlarni qirib, katta foyda keltiradi.

Qaldirgʻochlar mart oyida uchib keladi va aprel-may oylarida in quradilar. Qaldirgʻoch inini, koʻpincha, yarim doira va koʻzasimon shaklida jun va xas-xashak aralash loydan yasaydi. Yiliga 1—2 marta 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 14—16 kunda ochib chiqadi. 20 kun davomida tuxumdan chiqgan polaponlarini har ikki soat davomida oziqlantirishadi. Qaldirgʻochlar avgust oyining oxirlarida oila boʻlib, issiq mamlakatlarga uchib ketadi. Sayohatni erta boshlashiga sabab manzillari uzoq boʻlib safar 2 oy davom etadi.
Qalin

**Qalin** — nikoh toʻyi bilan bogʻliq odat, baʼzi joylarda "sut puli" ham deyiladi. Qalinning paydo boʻlishi matriarxatdan patriarxatga oʻtish davriga borib taqaladi. Bu davrda nikohdan soʻng kelinni yashash uchun kuyov xonadoniga olib ketish rusum boʻlgan. Dastlabki vaqtlarda kelin uchun umumiy tarzda uning urugʻiga, keyinchalik ota-onasi yoki qarindosh-urugʻiga biror sovgʻa berishgan. Qalin sifatida kiyimkechak, oziq-ovqat, jonliq, qimmatbaho taqinchoqlar, molmulk va pul beriladi. Qalin olish odatining paydo boʻlishi, birinchidan, qizning oʻz ota-onasi uyida oila uchun foyda keltiruvchi ishchi kuchi sifatida uning xizmatidan foydalanish imkoniyatining yoʻqotilganligi bilan, ikkinchidan boʻlajak kuyovning uyiga olib ketiladigan sep, asbob-anjom, mol-mulk bilan ham bogʻliqdir. Undan tashqari, Qalin kuyovning barcha urugʻ-aymogʻidan toʻplab berilgani uchun ular kelin-kuyovning nikohini mustahkam boʻlishiga harakat qilganlar. Qalin toʻlash hanuzgacha koʻpgina Sharq mamlakatlarida (Oʻrta Osiyo va Kavkazda) saqlanib qolgan. Keyingi yillarda Oʻzbekistonning baʼzi joylarida "sut puli" shaklida Qalin berish kuzatilmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, nikoh toʻylarini tartibga solish borasida bir qator ishlar amalga oshirildi. Shuningdek, Qalin bilan bogʻliq muammolar ham oʻz yechimini topmoqda.
Anvar Qalliyev

**Anvar Qalliyev** (1921.8.3, Tyumen viloyati Yarkovo tumanidagi Tarxani qishlogʻi — 1998.11.9 Toshkent) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. 1941-yildan frontda. 326-alohida razvedka rotasi (Markaziy front, 65-armiyaning, 246-oʻqchi diviziyasi)ning razvedkachisi. Qalliyev Chernigov viloyatining Korop tumanidagi Menzina qishlogini ozod qilishda koʻrsatgan jasorati uchun 1944-yil 15-yanvarda Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Toshkent viloyatining Quyi Chirchiq tumanidagi Qoʻrgʻoncha shahrichasida yashaydi.
Qalmoq tili

**Qalmoq tili** — moʻgʻul tillarilan biri; asosan, RFning Qalmogʻiston Respublikasida, Astraxon va Rostov viloyatlari hamda Stavropol oʻlkasida, qisman XXR va Qirgʻizistonda tarqalgan. Qalmoq tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 180 ming kishiga yaqin (oʻtgan asrning oxirlari).

Qalmoq tili 2 ta — torgut va derbet lahjalariga, bu lahjalar esa oʻz navbatida shevalarga ajraladi. Fonetik belgilari: choʻziq, qisqa va noaniq, kuchsiz talaffuz etiladigan fonemalarga egaligi, tanglay garmoniyasining mavjudligi va lab garmoniyasining yoʻqligi va boshqalar Morfologik belgilari: 8 kelishikning mavjudligi, grammatik jins kategoriyasining yoʻqligi va boshqalar Leksikasida sanskrit, tibet, xitoy, arab, fors va turkiy tillardan, keyingi davrlarda esa rus tilidan kirib oʻzlashgan soʻzlar anchagina. Qalmoqlar 1648 yildan 1924 yil gacha moʻgʻul yozuvining zayapandit (buddaviylik targʻibotchisi Zaya Pandit nomidan) koʻrinishidan foydalanganlar. Bu yozuvda koʻplab adabiyot yaratilgan boʻlib, ularning aksariyati 18—19-asrlarga mansub. 1924-yildan rus grafikasi asosidagi, 1931-yildan lotin grafikasi asosidagi, 1938-yildan yana rus grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan.

## Adabiyot
* Pyurbeyev G.S., Grammatika kalmshkogo yazmka. Sintaksis, Elista, 1979; Grammatika kalmmskogo yazmka. Fonetika i morfologiya, Elista, 1983; Bardayev E.Ch., Sovremennmy kalmnskiy yazmk. Leksikologiya, Elista, 1985.
Qalmoqlar

**Qalmoqlar**, qalmiqlar (oʻzlarini xalmg deb atashadi) — xalq, Qalmogʻistonning asosiy aholisi (146 ming kishidan ziyod); Rossiya Federatsiyasida jami 166 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Qalmoq tilida soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar; pravoslavlar ham bor. Milodiy 1-ming yillik va 2-ming yillikning boshlarida qalmoqlarning ajdodlari (oyrotlar), yirik siyosiy uyushmalar dunxu, syanbi, jujanlar, kidanlar tarkibiga, 13—14-asrlarda Chingizxon va vorislari davlati tarkibiga kirgan. 16-asr oxiri — 17-asrning 1-choragida Q Rossiya chegaralariga, Volganing quyi oqimi va Kaspiy boʻylariga koʻchib oʻtib, rus fuqaroligini olishgan. Ular joylashgan hozirgi hududda asosiy negizi oyrotlardan iborat boʻlgan qalmoqlar elati shakllangan. Qalmoqlar chorvachilik, dehqonchilik bilan shugʻullanadi.
Qalay rudalari

**Qalay rudalari** — tarkibidagi qalay miqdori va birikmalari undan qalayni ajratib olishga texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Sanoat ahamiyatidagi Qalay rudalarining koʻp qismi (85%) asosiy minerali boʻlgan kassiterit (8п 78,8% gacha) va stannin (27,5% 8п) dan iborat. Stanninni boyitish va undan 8п ajratib olish qiyin boʻlgani uchun undan kam foydalaniladi. Qalayning kaltsiyli borati — nordensheldin (43,5% Зп) baʼzida sanoat ahamiyatiga ega boʻlishi mumkin. Qalay rudalari koʻpincha jamlanma xom ashyo boʻlib, tarkibida \У, Ве, Гл, Та yoki Си, Р, 2п, А§ uchraydi. Hosil boʻlish sharoitiga qarab Qalay rudalari endogen (tub) va ekzogen (sochma) konlarga boʻlinadi. Alyumosilikat tarkibli jinslarda shakllangan Qalay rudalarining tub konlari genezisi va mineral tarkibiga koʻra pegmatit, kassiteritkvars va kassiteritsulfid formatsiyalariga boʻlinadi. Pegmatit formatsiyali konlar genetik jihatdan nordon granitlar bilan bogʻliq. Bunday konlarda kassiteritning yirik kristallari notekis toʻplangan yoki ayrim aralashmalar holida boʻladi. Bunday konlar sanoatda katta ahamiyatga ega boʻlmaydi, baʼzan koʻp tarkibli xom ashyoning manbasi boʻlishi mumkin. Kassiteritkvars formatsiyali konlar yuqori trali gidrotermal hosilalarga mansub boʻlib, nordon va oʻta nordon granit magmalari intruziyalari bilan genetik jihatdan bogʻliq. Bu formatsiya konlarida yirik kassiteritlar boʻladi (8 dan tashqari, \У, Та, Ве va boshqalar uchraydi). Qalay olinadigan asosiy manbalardan biri kassiteritsulfid formatsiyali konlar, ular kichik nordon intruziyalar rivojlangan, baʼzan esa, vulkan formatsiyalari bilan bogʻliq rayonlarda mavjud. Qalay rudalarining endogen konlari orasida mineral tarkibi, texnologik xususiyatlari, amaliy ahamiyati boʻyicha: kassiteritgreyzenli, kassiteritkvarsli, kassiteritskarnli, kassiteritsilikatli, kassiteritsulfatuzlisulfidli sanoat tiplari farqlanadi. Qalay rudalari ekzogen konlari sochmalardan iborat. Ular orasida elyuviy, delyuviy, allyuviy, dengiz va koʻl qirgʻoqboʻyi sochmalari mavjud boʻlib, ular kassiterit kristallari va agregatlari qoʻshilgan qum, qumtuproq va shagʻal materiallari va yoʻldosh minerallardan tashkil topgan. Qalay rudalari turli sanoat tipidagi konlarda ruda jismlari oddiy va murakkab tomirlar, baʼzan shtokverklardan iborat. Ularning oʻlchami va shakli keng koʻlamda oʻzgarib turadi. Sochmalar qalinligi va shakli oʻzgaruvchan boʻlgan gorizontal yotgan qatlamlarni tashkil qiladi. Qalay rudalarining sochma konlari pegmatit va kassiteritkvars formatsiyalari konlarining nurashidan hosil boʻladi. Dunyo buyicha Qalay rudalari zaxiralarining 70% sochma konlarga toʻgʻri keladi. Asosiy resurslari Janubiy Sharqiy Osiyo mamlakatlari — Malayziya, Indoneziya, Tailand, Laos, Myanma hamda Boliviya, Braziliya, Avstraliya Ittifoqi, Nigeriya, Buyuk Britaniyada mavjud.
Qalay oksidlari

**Qalay oksidlari** — Qalay monooksid, 5pO — qora kristallar; zichligi 6,446 g/sm*, tetragonal panjarali. 90 GPa bosim ostida rombsimon modifikatsiyaga oʻtadi. Amfoter, asosli xossalari kuchliroq. Kislotalarda erib 8p2’ tuzlarini hosil qiladi; kislotali eritmalarda — qaytaruvchi, 8p4+gacha, 400° dan yuqori trada 8gYu2gacha oksidlanadi; kislorodsiz muhitda 180° dan yuqori trada 8p02va 8p ga aylanadi. 8p02, 5p(ON2) qalay oksalat va boshqalar 5p2+tuzlarini vakuumda, azot va boshqalar inert gazlar atmosferasida parchalash, shuningdek, 5p ni oksidlash yoʻli bilan olinadi. 8p2+tuzlarini olishda, katalizator sifatida, shisha sanoatida qora pigment tayyorlashda, metallurgiyada qaytaruvchi oʻrnida ishlatiladi.

Qalay dioksid, ZpO, — tetragonal panjarali rangsiz kristallar. Suyuqlanish temperaturasi 1630°, zichligi 7,01 g/sm3. Suvda erimaydi; kislotalar, tuzlar, ishqorlarning suvdagi eritmalari taʼsiriga chidamli. Tabiatda 5p02— kassiterit minerali (qalaytosh). Keramika sanoatida shaffof, elektr oʻtkazuvchi va issiq qaytaruvchi material, shisha, issiqbardosh emallar va sirlar ishlab chiqarishda oq pigment, gidroliz va oʻrin almashinish reaksiyalarida katalizator sifatida ishlatiladi.
Qalʼai Mir

**Qalʼai mir** — koʻp qatlamli yirik shahar xarobasi. Tojikistonning Shahrituz tumanidagi Qubodiyon shaharchasida joylashgan. Kofarnihon daryosining quyi oqimida. Maydoni 275×270 m. Q.M. hududidan 1950—51 yillarda Baqtriya usuliga xos inshoot qoldiqlari va miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalaridan milodiy 1-asrlargacha boʻlgan moddiy madaniyat ashyolari topilgan. Q.M. va unga yaqin boʻlgan Kayqubodshoh shahri xarobalarini tekshirish natijasida Shim. Baqtriya yodgorliklarining dastlabki stratigrafik jadvali ishlab chiqilgan (M.M.Dyakonov). Keyinchalik stratigrafiyaga birmuncha aniklik va tuzatish kiritildi. QM. miloddan av. 6— 4-asrlarga oidligi aniqlandi, 5 tarixiymadaniy davrga boʻlindi (Qubodiyon I—V). Qubodiyon 1 va QubodiyonP bosqichlari oʻrtasidagi katta xronologik uzilish oʻrganildi. Q.M.dan koʻplab sopol idishlar va temir buyumlar topilgan.
Qalqovuch

**Qalqovuch** (texnikada) — suyuqlikka (mas, suvga) botirilgan holatda koʻtarilish kuchi va suzuvchanlik xossasiga ega boʻlgan (suyuqlik sirtiga qalqib chiqadigan — nomi shundan) qurilma. Koʻtarmatayanch (gidrosamolyotlar, qalqma koʻpriklar, tashlama toʻrlar, qarmoqlarning qalqma poʻkaklari); gidrometrik (oqim tezligini yoki toʻlqinlar sathini oʻlchash uchun moʻljallangan; mas, mareograflar) hamda suyuqlik yoʻlini ochish va berkitish uchun moʻljallangan (karbyuratorning Q.li kamerasi, vodoprovod tarmogʻi hamda sanitariya texnikasidagi Q.moslamalar) turlarga boʻlinadi. Q.lar, asosan, yengil materiallar (yogʻoch, plastmassa, rezina va boshqalar)dan tayyorlanadi. Q. harbiy ishda, mashinasozlikda, uyroʻzgʻorda, meteorologiya va boshqalar sohalarda keng ishlatiladi.
Qalqon

**Qalqon**, sipar — 1) jangchining tanasini tigʻli qurollar (qilich, nayza va boshqalar) zarbidan himoya qiluvchi moslama. Tosh davridan boshlab 17-asrgacha amaliyotda qoʻllangan. Eng qadimgi Q.lar yogʻoch, toʻqilgan chiviq, qoʻgʻa, teri, keyinchalik esa jez va temirdan yasalgan. Q. shakli va kattakichikligi turli xalklarda turlicha (yumaloq, uchburchak, toʻrtburchak, tuxumsimon, yarim silindrik va boshqalar) boʻlgan. Miloddan avvalgi 3-ming yillikda Mesopotamiyada usti mis plastinkalar bilan qoplangan yogʻoch Q.lar qoʻllangan. Jezdan qilingan birinchi Q. miloddan avvalgi 2-ming yillikda Ossuriyada vujudga kelgan. Koʻpincha, Q.lar turli rasm, ramz, gerb va boshqalar tasviri bilan bezatilgan. Mas, Urartu podsholarining Q.lari turli manzarali tasvirlar va mixxat bilan qoplangan. Yunonistonda yogʻochdan (baʼzan temirdan) ishlangan dumaloq Q.larda jangchilarning ramzlari (delfin, sher va boshqalar) tasvirlangan. Oʻrta Osiyo xalqlarida ham Q. qadimdan qoʻllanilib kelgan. Atama ilk bor 11 —12-asrlar qoraxoniylar davri eski turkiy til obidalarida Q. va qalqang fonetik shakllarida qayd etiladi. Pahlavonlar, sarkardalar Q.i qimmatbaho toshlar bilan ziynatlangan. Amir Temur va Temuriylar davrida odam boʻyiga mos keluvchi Q.lar mavjud boʻlgan, ular tura deb nomlangan. Ular kattakichikligi, turli shakldaligi bilan ajralib turgan. Q. 16—17-asrlarda oʻtsochar qurollarning takomillashuvi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqotgan. Hozirda dunyoning koʻp mamlakatlarda politsiyachilarning himoya quroli; 2) koʻchma maʼnoda — ofat, balo, koʻngilsiz hodisalar va boshqalardan saklovchi vosita; toʻsiq, gʻov.
Qalqon (maʼnolari)

**Qalqon**:

* Qalqon, sipar — 1) jangchining tanasini tigʻli qurollar (qilich, nayza va boshqalar) zarbidan himoya qiluvchi moslama.
* Qalqon (yulduz turkumi) — osmon ekvatorida Ilon, Qavs va Burgut yulduz turkumlari orasida joylashgan, uncha katta boʻlmagan yulduz turkumi; ravshan yulduzlari yoʻq.
* Qalqon (platforma), shchit — platformalarning juda yirik strukturasi, pli/yaalarning aksi.
Qalqon (yulduz turkumi)

**Qalqon** — osmon ekvatorida Ilon, Qavs va Burgut yulduz turkumlari orasida joylashgan, uncha katta boʻlmagan yulduz turkumi; ravshan yulduzlari yoʻq. Q.da Somon yoʻlning yorugʻ qismlaridan biri joylashgan. Bahor, yoz va kuzda yaxshi koʻrinadi.
Qalqon (platforma)

**Qalqon**, shchit — platformalarning juda yirik strukturasi, pli/yaalarning aksi. Q. agrofida platforma fundamentini tashkil qilgan tokembriy davriga mansub kuchli metamorflashgan kristalli jinslar (granit, gneys, kristalli slanetslar) yer yuzasiga chiqib qoladi. Q, odatda, Yer poʻstining koʻtarilib qolgan oblastlaridan iborat boʻlib, notoʻgʻri shakddagi yassi koʻtarilmalar shaklida boʻladi. Qlarning shakli uzoq vaqt davomida turgʻunlikka ega boʻlishi bilan ajralib turadi. Dastlab "Q" termini Shim. Amerika (Kanada Q.) va Shim. Yevropa (Boltiq Q.)dagi tokembriy jinslarining juda katga maydonlarda Yer yuzasiga boʻrtib chiqqan joylari uchun kiritilgan. Yerning qadimiy oʻzaklaridan hisoblangan doʻng joylari: Boltiq, Kanada, Addan va boshqalar Q.ga misol boʻla oladi. Qlar Yer poʻsti tarixiy taraqqiyotida bir necha marta paydo boʻlgan. Mas, yuqori proterozoy bilan oʻrta paleozoy oraligʻida vujudga kelgan QuramaFargʻona regioni xuddi shunday Q.lardan hisoblanadi. Q.da oltin, nikel, kobalt hamda mis, qoʻrgʻoshin, rux, temir va boshqalar ruda konlari joylashgan boʻlishi mumkin.
Qalqondorlar

**Qalqondorlar** — gemipteroidea bosh turkumining Homoptera turkumi ( teng qanotlilar)  coccinea kenja turkumi diaspididae oilasiga mansub. Yer yuzida keng tarqalgan. 1300 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 2&nbsp;mm cha, mumli qalqon bilan qoplangan (nomi shundan). Q. keskin jinsiy dimorfizmga ega. Urgʻochilarining qanot va oyoqlari, odatda, moʻylovi, koʻzi ham boʻlmaydi. Erkagi urgʻochisidan kichik, oldingi juft qanoti bor. Ogʻiz apparati soddalashgan, moʻylovi va oyogʻi yaxshi rivojlangan. Urgʻochisi 20—170 tuxum qoʻyadi. Lichinka va katta yoshdagilari oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi. Q.ning olma vergulsimon qalqondori (Nergskjargpa i1ti.), kaliforniya qalqondori (01aas1ga§ryugi8 Regtsyuo8i8 Sapgz1ok), binafsharang kalqondor (RagMopa o1ea so1ua) turlari meva va sitrus daraxtlariga, choy butalariga hamda hosiliga katta zarar yetkazadi va karantin obʼyekti hisoblanadi. Koʻpchilik turlari ekinzor dalalar atrofidagi ihota mintaqalariga ekilgan daraxtlar va boshqalarni zararlaydi. Kurash choralari: qurigan va shikastlangan shox hamda novdalarni yoʻq qilish; bahorda daraxtlar kurtak chiqarguncha va quzda, baʼzi hollarda yozda insektitsidlar (karbofos, konifidor, donadin va boshqalar) bilan ishlov berish.
Qalʼai qahqaha

**Qalʼai qahqaha** — Ustrushona afshinlari qarorgohi. Tojikistondagi Shahristonsoy daryosining gʻarbiy sohilida, hozirgi Shahriston shaharchasi yaqinida joylashgan. Umumiy maydoni taxminan 5 ga, atrofi mudofaa devori bilan oʻralgan. 8–10 m balandlikdagi ark va shahriston hududidan iborat. Shahriston hududida qorovul jangchilar uchun moʻljallangan bino xarobalari ochilgan. Arkda saroy qoldiqlari topilgan. Saroyning katta markaziy zali (18×12 m) da hukmdor taxti joylashgan. "Kichik zal" — ibodatxona, shuningdek, turar joylar, xoʻjalik inshootlari, aslahaxona xarobalari ochilgan. Saroy binosi devoriy rasmlar, yogʻoch ustunlari va shiplari naqshlar bilan bezatilgan. Markaziy devoridagi 6 m li rasm kompozitsiyasida inson bolasini emizayotgan ona boʻri aks etgan. "Kichik zal" devori ham boy bezatilgan. Unda bir guruh suvoriylar jang kiyimlarida nayza, tugʻlar koʻtarib turli tusdagi otlarni choptirib ketishmoqda. 3 boshli va 4 qoʻlli maʼbud va 3 koʻzli yovuz dev va hayvonlar aks etgan. Odamlar va qushlarning haykalchalari topilgan.
Qalqonli kanalar

**Qalqonli kanalar**, oribatidalar — oʻrgimchaksimonlarning kenja turkumi. Tuprokda yashovchi boʻgʻimoyoklilarning turlari juda koʻp. Kattaligi 0,2–1&nbsp;mm. Rivojlanishi (30—75 kun) biologik va morfologik jihatdan farklanuvchi 2 bosqichga boʻlinadi: lichinkalik va nimfa (bunda tana qoplagichi yumshoq, teri orqali nafas oladi, yerning yuza qatlamida yashaydi) hamda voyaga yetgan davri (qalqonli traxeya bilan nafas oladi va yer ustida, toʻshamalarda hayot kechiradi). Qalqonli kanalar baʼzi lentasimon chuvalchanglar va chorva mollari gelʼmintozlari qoʻzgʻatuvchisining oraliq xoʻjayini. Qalqonli kanalar yutgan gijja tuxumi uning ichida rivojlanadi (70—100 kun) va kana oʻlgunga qadar yoki oʻsimliklar bilan hayvon organizmiga tushguncha kanada saqlanadi.

Kurash choralari: chorva mollari gelmintsizlantiriladi va Qalqonli kanalar yoʻq yaylovlar tanlanadi.
Qalqonlilar

**Qalqonlilar** — chala tishlilar oilasi. Uzunligi 12 sm dan 100 sm gacha, dumi 2,5 sm dan 50 sm gacha, vazni 0,3 kg dan 55 kg gacha. Tanasining orqa qismi suyak qalqon, uning sirti muguzdan iborat qalqon bilan qoplangan. Oldingi oyoq panjalarida 4 ta, orqa oyoq panjalarida 5 ta oʻtkir tirnoqli barmoqlari bor. Tishlari bir xilda tuzilgan, 28 tadan 100 tagacha; ularning soni hatto bir turning turli individlarida bir xilda boʻlmaydi. 9 URUQQa mansub 20—25 turi mavjud. AQShning Janubidan Chili va Argentinagacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Asosan, yalangliklarda yashaydi. Xavf tugʻilganida ayrim Q. tanasi oʻralib, sharga oʻxshash boʻlib qoladi. Mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. 2 tadan 12 tagacha bola tugʻadi. Goʻshti va qalqoni uchun ovlanadi; lab. obʼyekti sifatida foydalaniladi. Koʻpchilik turlarining soni kamayib ketgan. Bir necha turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Qalqonota yodgorliklari

**Qalqonota yodgorliklari** – Nurota yoʻlidan 8&nbsp;km uzoqlikdagi Qalqonota qishlogʻi atroflaridan topilgan arxeologik yodgorliklar majmui (miloddan avvalgi 6—5-asr va milodiy 6—7asr). Qalqonotadan 400 m janubida Qoʻzimontepa shahri xarobasi (mil. av 6—5-asr – milodiy 6—7-asr) joylashgan. Qoʻzimontepada balandligi 16 m. umumiy hajmi 50x20 m li qoʻrgʻon saqlanib qolgan. Qoʻrgʻonning shimolida balandligi 7 m, umumiy hajmi 100x60 m li shahriston boʻlgan. Qoʻrgʻon va shahriston mustahkam devor bilan oʻralgan. Qalqonota qishlogʻi shimolidagi adirlar yaqinida turli davrga oid 300 ga yaqin kattakichik mozorqoʻrgʻonlar joylashgan. Qoʻrgʻonlarda marhumlarni dafn qilishning turli davrlarga oid 4 ta guruhi aniqlangan: 1) miloddan avvalgi 6—5-asrlarga oid doira shaklidagi qoʻrgʻonlar. Ularning balandligi 30 sm dan 70 sm gacha, diametri 5 m dan 10 m gacha. Tepalik tagida chuq. 30 sm dan 1 m gacha, uz. 180—210 sm, eni 50—80 sm lik tuxumsimon mozor oʻrasi topilgan. Dafn qilingan jasad chalqanchasiga, kallasi shim.ga qaratib, oyoqqoʻllari butun tanasi boʻylab choʻzilgan holatda yotqizilgan. Oʻralardan axomaniylar davriga oid idishlar, temir pichoq, mis va nefrit munchoqlar, boʻyoq qirgʻichlar topilgan; 2) miloddan avvalgi 1 va milodiy 1-asrlarga oid qoʻrgʻonlarda katakomba usulida marhumlar dafn etilgan. Tepalikning diametri 30 m, balandligi 1,5 m ga yaqin. Toʻgʻri burchakli 80 sm lik dafn boʻlmasiga kirish yoʻlagi (dromus) topilgan. Dromusdan chuq. 3,5 m, balandligi 16 m, eni 3 m tuxumsimon shakldagi dafn etish xonasi topilgan. Unda miloddan avvalgi 1 a.ga oid sopol buyumlar, kiyim parchalari saqlangan; 3) milodiy 5—6alarga oid qoʻrgʻonlarda marhumlar kuydirilgan holda guruhguruh dafn etilgan. Qoʻrgon diametri 20 m, balandligi 1,3 m lik tepalikdan iborat. Tepalik tagidan toʻgʻri burchakli Zx 1,75 sm li mozor oʻra topilgan. Oʻraga shim.gʻarbiy tomondan uz. 2 m lik keng zinapoyali dromus tushirilgan. Oʻraning sathi tekis shibbalanib, unga kuydirilgan jasadlar qoʻyilgan. Bundan 35 ta kuydirilgan bosh va tana suyaklari, kul va koʻmir aralashmalari, jezdan yasalgan uzuklar, munchoklar, Marvda zarb qilingan sosoniylar davriga oid kumush tangalar topilgan; 4) 6—7-asrlarga oid qoʻrgʻonlar. Diametri 5 m, balandligi 20 sm gacha boʻlgan 2 ta otashparastlarga xos boʻlgan qoʻrgʻon ochilgan. Birinchi qoʻrgʻondan bir-biriga qarama-qarshi turgan ichida jasadning kalla va qoʻpoyoq suyaklari boʻlgan 2 ta sopol xum topilgan. Ikkinchi qoʻrgʻondan balandligi 50 sm lik ichida erkak kishi va bolaning kalla suyagi va boshqalar suyak parchalari bor xum topilgan. Xum uch tarafdan mayda sopol idishlar bilan oʻrab olingan (yana qarang Karmana).
## Manbalar
Qalqonsimon bez

**Qalqonsimon bez** — odam va hayvonlarning ichki sekretsiya bezi. Qalqonsimon bezning rivojlanishi homilalik davrida boshlanib, bola 1 yoshga yetganda uning vazni 1—2 g ni tashkil etadi, oʻsish jarayonida u kattalashib 20—22 g gacha yetadi. Qalqonsimon bez embrion jabra xaltachasi epiteliysidan rivojlanadi. Qalqonsimon bez odam embrioni taraqqiyotining 8—9 oyida toʻliq shakllanib, gormon ajrata boshlaydi, u boʻyinda, hiqildoq togʻaylari sohasida joylashgan; 2 palla va boʻyinchadan iborat. Qalqonsimon bezni bir juft yuqori va bir juft pastki arteriyalar qon bilan taʼminlaydi, simpatik va parasimpatik nerv tolalari innervatsiya qiladi. U organizmda modda va energiya almashinuvi regulyatsiyasida ishtirok etuvchi yodli gormon tiroksin (T4), triyodtironin (TZ) va tireokaltsitonin ishlab chiqaradi. Qalqonsimon bez funksiyasini markaziy nerv sistemasi, faoliyatini esa gipofiz bezi boshqaradi.

Gipofizning tireotrop gormoni Qalqonsimon bez funksiyasi va rivojlanishini kuchaytiradi. Organizmda Qalqonsimon bezning ahamiyati juda katta, u bosh miya faoliyati, moddalar almashinuvi, suyak oʻsishi, immun sistemalar, jismoniy va aqliy rivojlanish, jinsiy yetilish jarayonlari, adaptatsiya va boshqalar reaksiyalarni taʼminlaydi. Bu bez faoliyatining buzilishi buqoq, gipotireoz, gipertireoz va boshqalar kasalliklarga olib keladi.Qalqonsimon bez ishlab chiqaruvchi Kalsitonin gormoni qondan ortiqcha Ca ni olib suyaklarga yuborilishini taminlaydi.

## Yana qarang

* Paratireoid bezlar
* Endokrin bezlar