Diqqatni boshqarish

**Diqqatni boshqarish** individual yoki jamoaviy darajada va qisqa muddatli (kvazi real vaqtda) yoki uzoq muddatda (haftalar yoki oylar davomida) eʼtiborni boshqarishni anglatadi.

Yuqori sifatli natijalarga erishish uchun chalgʻitadigan narsalarni nazorat qilish va diqqatni jamlash qobiliyati juda muhimdir. Stenford tomonidan olib borilgan tadqiqot shuni koʻrsatadiki, bir vazifani bajarish koʻp vazifaga qaraganda samaraliroqdir. Diqqatni oshirish uchun Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanish boʻyicha turli tadqiqotlar oʻtkazildi, xususan, diqqatni oshirish uchun modellar ishlab chiqildi.

## Tarixi
Tadqiqotchi Herbert A. Simonning taʼkidlashicha, axborotning keng mavjudligida, inson barcha maʼlumotlarni hazm qila olmasligi sababli, eʼtibor yanada kam manbaga aylanadi.

Asosan, diqqat miyaning qayta ishlash kuchi bilan cheklangan. Axborot nazariyasini qoʻllagan holda, venger-amerikalik psixolog Mihaly Csikszentmihalyi va muhandis Robert Luckyning hisob-kitoblariga koʻra, inson ongi maʼlumotni qayta ishlash qobiliyati sekundiga 120 bitni tashkil qiladi. Odamning nutqini tinglash uchun sekundiga taxminan 60 bit ishlov berish kerak. Bu siz bir vaqtning oʻzida ikki kishining gaplashayotganini zoʻrgʻa tushunishingiz mumkinligini anglatadi. Nemis fiziologi Manfred Zimmermanning fikriga koʻra, insonning hissiy tizimi maʼlumotni ancha yuqori tezlikda qabul qilishi mumkin: u faqat koʻzlar uchun 10 million bit/s, teri uchun 1 million bit/s va 100 000 bit/s eshitish uchun, ongli idrok esa buning faqat kichik qismini qamrab oladi. Shunday qilib, miya qayta ishlanishi kerak boʻlgan eng muhim maʼlumotlarni aniqlash uchun aqliy filtrlardan foydalanishi kerak. Ushbu filtrlash jarayonlarining aksariyati avtomatik ravishda va ongli xabardorlikdan tashqarida sodir boʻladi. Diqqat imkoniyatlarining cheklanishi koʻplab kontekstlarda, masalan, haydash paytida telefonda gaplashganda namoyon boʻladi. Vizual va eshitish maʼlumotlarini qayta ishlash oʻrtasidagi yuqori chastotali almashinish muhim maʼlumotlarni tan olishni cheklashi isbotlangan. Haydovchining oldida tormozlangan mashinalarga munosabati, shuningdek, yoʻl chetidagi reklama taxtalarini eslash ham taʼsir qiladi.

Diqqat, shuningdek, miyadagi neyronlar uchun mavjud boʻlgan manbalar bilan cheklangan, bu odamlarga diqqatni jamlashga imkon beradi, chunki barcha qayta ishlangan maʼlumotlar aqliy charchoqqa hissa qoʻshadi. Hisob-kitoblar shuni koʻrsatadiki, 2011-yilda amerikaliklarning kundalik axborot kiritishi 1986-yildagidan besh baravar koʻp boʻlgan. Shuning uchun, Maura Tomasning fikriga koʻra, diqqatni boshqarish XXI asr uchun eng muhim mahoratdir. Raqamli inqilob, internet va aloqa qurilmalarining paydo boʻlishi bilan vaqtni boshqarish endi ish sifatini kafolatlash uchun yetarli emas. Bitta faoliyatni bajarish uchun vaqt ajratish, agar doimiy uzilishlar va chalgʻitishlar yuzaga kelsa, unga eʼtibor qaratiladi degani emas. Shuning uchun odamlar vaqtni boshqarish haqida tashvishlanishni toʻxtatib, diqqatni boshqarishga eʼtibor berishlari kerak.

Ish va mahsuldorlikka taʼsir qilishdan tashqari, eʼtiborni boshqarish baxt kabi tuygʻularga ham taʼsir qiladi. Britaniyalik psixolog Paul Dolan eʼtiborni taqsimlashni shaxsiy farovonlikni yaxshilashning asosiy komponenti sifatida belgilaydi. Hayot voqealari faqat shaxsga u ishtirok etadigan darajada taʼsir qiladi; kasalliklar, agar ular yanada aniqroq boʻlsa va odamni qayta-qayta yangi salbiy ogohlantirishlarga duchor qilsa, yomonroq deb hisoblanadi. Binobarin, eʼtiborni boshqarish va shaxsni baxtli qiladigan narsalarga eʼtibor qaratish Dolanning katta baxtga qaratilgan yondashuvlaridan biridir.

## Diqqat muammolari
Diqqatni boshqarishni rivojlantirishning maqsadi eʼtibor muammolariga maʼlum miqdordagi yechimlarni taklif qilishdir. Ushbu muammolar:

* **odamlarning kognitiv cheklovlarini idrok etish** — masalan, insonning qisqa muddatli xotirasining cheklangan imkoniyatlari (bir vaqtning oʻzida oʻrtacha 4 ta elementni boshqarish mumkin) yoki inson bilan muloqot qilish mumkin boʻlgan odamlar sonining nazariy kognitiv chegarasi. Barqaror ijtimoiy munosabatlarni saqlab qolish.
* **Axborotning haddan tashqari yuklanishi** — qaror qabul qilishga xalaqit beradigan juda koʻp maʼlumotni olish jarayoni.
* **Ijtimoiy oʻzaro taʼsirning haddan tashqari yuklanishi** — (masalan, odamlar koʻp soʻrovlarni oladigan onlayn ijtimoiy tarmoq xizmatlaridan kelib chiqishi mumkin)
* **Uzilish** — Bu diqqatni sezilarli darajada yoʻqotadi. Tabboushning soʻzlariga koʻra, surunkali ogʻriqlar bilan toʻxtatilgan yoki chalgʻitadigan odamlar diqqat vazifalarini sezilarli darajada yomonlashtiradi.
* **Multitasking** — Multitasking eʼtiborni tortadigan juda muhim mavzu va argumentning har ikki tomonida qarama-qarshi dalillar mavjud. Bu argumentlar oldinga va orqaga boradi, chunki koʻp vazifani bajarish bilan bogʻliq koʻplab oʻzgaruvchilar mavjud. Baʼzi hollarda, yurish va nafas olish kabi ikkita koʻp vazifani bajarish ikkinchi tabiatdir va agar kimdir bir vaqtning oʻzida bir nechta vazifani bajarishni mashq qilgan boʻlsa, koʻp vazifa ham unumdorlikni oshiradi. Biroq, Kaid, Jonston, Willness, Asbridge va Steel tomonidan meta-tahlil oʻtkazildi, bu koʻp vazifali matn yozish va haydash eʼtiborning yomonlashishiga olib kelishini koʻrsatdi.
* **Diqqat qoldigʻi (kontekstni almashtirish)** — shaxs ikkinchi darajali vazifaga toʻliq eʼtibor qaratish uchun vazifadan butunlay voz kechishi kerak. Biroq, odamlar eʼtiborini bir nechta faoliyat oʻrtasida almashtirish va oʻtkazishda qiyinchiliklarga duch kelishadi

## Mashqlar

### Ehtiyotkorlik treningi
Ehtiyotkorlik mashgʻulotlari diqqatni boshqarishda foydali boʻlishi mumkin. 1970-yillarda professor Jon Kabat-Zinning „Mindfulness-based stress reduction“ asari mashhur boʻlgan. Ehtiyotkorlikka asoslangan stressni kamaytirish — bu talabalarga his-tuygʻular va xatti-harakatlar modellarini tushunish va tartibga solishga yordam beradigan intensiv trening dasturi. Bunday trening odamlarga nimaga eʼtibor qaratayotganini koʻproq bilishga yordam beradi. Jensen, Vangkilde, Frokjaer va Hasselbalch tomonidan oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, ongni rivojlantirish boʻyicha trening stressni kamaytirishda ongsiz boʻlmagan mashgʻulotlarga, yaʼni dam olish mashqlariga qaraganda ancha samarali. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ongni rivojlantirish boʻyicha treningda qatnashganlar diqqatni jamlash boʻyicha vazifalarni yaxshiroq bajarishga moyil boʻlishgan. Shunday qilib, ongni oʻrgatish diqqatni boshqarishga ijobiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.

## Strategiyalar
### Tashqi omillar
Diqqatni boshqarish strategiyalari odatda uzilishlarni minimallashtirishni oʻz ichiga oladi, chunki turli dalillar chalgʻituvchi omillarni bartaraf etish samaradorlikni oshirishini koʻrsatadi. Masalan, bir qator tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, ob-havo yomon boʻlgan kunlarda ish joyidagi unumdorlik odatda yuqori boʻladi, chunki yaxshi ob-havo sharoitida tashqi mashgʻulotlar haqida chalgʻituvchi fikrlar yoʻq. Diqqatning chalgʻitilishi natijada ishlashning pasayishiga va stressga olib kelishi mumkin; Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, uzilish koʻproq bajarish vaqtiga, ikki baravar xatolik darajasiga olib kelishi mumkin, shuningdek, odamning bezovtalanishini oshiradi. Uzilishlar ham yuqori tashvishga hissa qoʻshishi isbotlangan.

Elektron qurilmalardan bildirishnomalar chalgʻituvchi eng keng tarqalgan tashqi ogohlantirishlardan biri hisoblanadi va tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ijtimoiy bosim koʻpincha bu uzilishlarni darhol hal qilishga olib keladi. Shunday qilib, eʼtiborni boshqarish hamma joyda hisoblash va ilovalarni loyihalashda ortib borayotgan muhim soha hisoblanadi. Mashina oʻrganishdan foydalanadigan raqamli eʼtiborni boshqarish tizimlari uzilishlar foydalanuvchi uchun samarasiz boʻlgan bosqichlarni va bildirishnomalarni kechiktirishni taniydi.

Raqamli tizimlardan foydalanish bilan bir qatorda uzilishlar va ahamiyatsiz maʼlumotlarni minimallashtirish strategiyalari kotiblar, maslahatchilar va boshqa yordamchi xodimlar shaklida inson resurslarini ham oʻz ichiga olishi mumkin; Bu kompaniyalarning yuqori darajali rahbarlarida va siyosatda kuzatilishi mumkin boʻlgan odatiy amaliyotdir.

### Ichki omillar
Diqqatni boshqarishning maqsadi keng tarqalgan oqim deb ataladigan holatda toʻsiqsiz diqqat va eʼtiborning eng yuqori darajasiga erishishdir. Mihaly Csikszentmihalyi tomonidan kiritilgan bu atama vazifaga toʻliq jalb qilinganlik holatini, mohiyatan singdirish darajasini tavsiflaydi, bunda shaxs hozirgi faoliyatdan tashqari hamma narsani, hatto oʻzining mavjudligini ham unutadi; barcha ongli ishlov berish qobiliyati vazifaga bagʻishlangan. Bu holat uchun xarakterli boʻlgan asosiy ichki motivatsiya; Aftidan, diqqatni jamlash hech qanday qoʻshimcha energiya talab qilmaydi va faqat faoliyatning oʻzi uchun harakat qilish uchun motivatsiyani boshdan kechiradi.

Shunga mos ravishda, psixolog Adam Grant motivatsiyani eʼtiborni boshqarishning ajralmas qismi deb hisoblaydi. Uning nazarida, asosiy maʼlumotlarga eʼtiborni asosiy motivatsiyani topish va topshiriqdagi joziba va maʼnoni topish orqali qoʻllab-quvvatlash mumkin.

## Loyihalar
Diqqatni qoʻllab-quvvatlash uchun AKTdan qanday foydalanishni oʻrganish uchun maʼlum miqdordagi loyihalar amalga oshirildi, masalan:

* AtGentive — hamkorlikdagi oʻquvchilar uchun diqqatli agentlar.
* SAKE — „Semantic-enabled Agile Knowledge“ga asoslangan elektron hukumat (IST 027128)
* SUITOR

## Yana qarang

*
* Axborotning haddan tashqari yuklanishi
* Shaxsiy ma'lumotlarni boshqarish
* Vaqtni boshqarish

## Manbalar