Makartni elchiligi

**Makartni elchiligi** (xitoycha: 马加尔尼使团) – 1793-yilda boʻlib oʻtgan Buyuk Britaniyaning Xitoydagi birinchi diplomatik missiyasi boʻlib, Makartni **missiyasi** deb ham ataladi. U oʻz rahbari, Buyuk Britaniyaning Xitoydagi birinchi vakili Jorj Makartni sharafiga nomlangan. Missiyaning maqsadlari Xitoyda Britaniya savdosi uchun yangi portlarni ochish, Pekinda doimiy elchixona tashkil etish, Britaniya foydalanishi uchun Xitoy qirgʻoqlaridagi kichik orolni berish va Guanchjoudagi ingliz savdogarlari uchun savdo cheklovlarini yumshatishdan iborat edi. Macartni delegatsiyasi imperator Syanlun bilan uchrashdi, u Britaniyaning barcha soʻrovlarini rad etdi. Missiya oʻz rasmiy maqsadlariga erisha olmagan boʻlsa-da, keyinchalik uning ishtirokchilari Xitoyda yozib olib, Yevropaga olib kelgan keng qamrovli madaniy, siyosiy va geografik maʼlumotlari bilan eʼtirof etildi.

## Boshlanishi

Xitoyda tashqi dengiz savdosi XVII—XVIII asrlarda bir qator imperator farmonlari orqali asta-sekin paydo boʻlgan Kanton tizimi orqali tartibga solingan. Ushbu tizim rasmiy savdoni imperator hukumati tomonidan tanlangan oʻn uchta savdo shirkati (kanton tilida „hong“ nomi bilan tanilgan) boʻlgan *Cohong* gildiyasi orqali olib bordi. 1725-yilda imperator Yonchjen *Cohongga* Guanchjoudagi savdo uchun huquqiy javobgarlikni yukladi. XVIII asrga kelib, oʻsha paytda ingliz savdogarlari uchun Kanton nomi bilan tanilgan Guanchjou Chjutszyankou daryosi deltasiga qulay kirish imkoniyati tufayli Xitoy savdosining eng faol portiga aylandi. 1757-yilda imperator Syanlun barcha xorijliklar uchun dengiz savdosini Guanchjou bilan chegaralab qoʻydi. Sin sulolasini oʻz qudratining eng yuqori choʻqqisida boshqargan Syanlun chet elliklarning cheklanmagan kirishi natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan Xitoy jamiyatidagi oʻzgarishlardan xavotirga tushdi. Xitoy fuqarolariga xorijliklarga xitoy tilini oʻrgatishga ruxsat berilmagan, yevropalik savdogarlarga esa ayollarni Xitoyga olib kirish taqiqlangan .

XVIII asrning oxiriga kelib, ingliz savdogarlari Kanton tizimi tomonidan cheklanganlik his qilishdi va koʻproq savdo huquqlariga ega boʻlish uchun ular imperator huzuriga elchi joʻnatib, joriy tartiblarga oʻzgartirish kiritishni talab qilishdi. Elchilikka boʻlgan ehtiyoj qisman Xitoy va Buyuk Britaniya oʻrtasidagi oʻsib borayotgan savdo nomutanosibligi bilan ham bogʻliq edi. Bu asosan Britaniyaning choyga boʻlgan talabi, shuningdek, chinni va ipak kabi boshqa Xitoy mahsulotlariga boʻlgan talablarga bogʻliq edi. Sharqdagi choy savdosini egallab olgan savdo monopoliyasi Sharqiy Hindiston kompaniyasi Sin hukumatiga Xitoy choyi uchun kumush bilan toʻlashga majbur boʻldi. Savdo kamomadini bartaraf etish uchun xitoylarga sotilishi mumkin boʻlgan Britaniya mahsulotlarini topishga harakat qildi.

Makartnining Xitoyga missiyasi vaqtida Sharqiy Hindiston kompaniyasi Xitoyda sotish uchun Hindistonda afyun yetishtirishni boshlagan edi. Kompaniya 1780-yillardan boshlab choy savdosini moliyalashtirish uchun afyun bilan savdoni yoʻlga qoʻydi. Hindistonda Madras (hozirgi Chennay) gubernatori boʻlib ishlagan Makartni afyunni xitoyliklarga sotish borasida ikkilanib, uni “guruch yoki boshqa yaxshi mahsulot”ga almashtirishni afzal koʻrdi . Rasmiy elchixona Sharqiy Hindiston kompaniyasi eplay olmagan Xitoy bozoriga Britaniyaning yangi mahsulotlarini joriy qilish imkoniyatini berardi.

1787-yilda Bosh vazir Uilyam Pitt kichik va Sharqiy Hindiston kompaniyasi rasmiysi Genri Dundas polkovnik Charlz Katkartni Buyuk Britaniyaning Xitoydagi birinchi elchisi lavozimiga tayinladi. Katkart safar paytida kasal boʻlib qoldi va uning kemasi HMS *Vestal* Xitoyga yetib borishi arafasida vafot etdi. Katkart elchiligi muvaffaqiyatsizlikka uchraganidan soʻng, Makartni doʻsti Ser Jorj Staunton davrida yana bir urinishni taklif qildi. Ichki ishlar vaziri boʻlgan Dundas 1791-yilda Makartniga bu missiyani oʻzi bajarishni taklif qildi. Makartni uni graf qilish sharti bilan taklifni qabul qildi .

## Tayyorgarlik

Makartni oʻzining oʻng qoʻl yordamchisi sifatida Jorj Stauntonni tanlab, Makartnining oʻzi eplay olmasa, missiyani davom ettirishni unga ishonib topshirdi. Staunton missiyada xizmatchi sifatida oʻgʻli Tomasni olib keldi. Jon Barrou (keyinchalik ser Jon Barrou, 1-baronet) elchilik nazoratchisi boʻlib ishlagan. Missiyaga ikkita shifokor (Xyu Gillan va Uilyam Skott), ikkita kotib, uchta attashe va harbiy eskort qoʻshildi. Rassomlar Uilyam Aleksandr va Tomas Xikki missiya voqealarining chizmalari va rasmlarini ishlab chiqarardilar. Elchilikka Jeyms Dinviddi boshchiligidagi bir guruh olimlar ham hamrohlik qildi .

Makartni uchun Britaniyada xitoy tilini biladigan odamni topish qiyin boʻldi. Chunki xitoyliklar chet elliklarni oʻqitishi noqonuniy edi. Chet elliklarga oʻz tillarini oʻrgatgan xitoyliklar, Kantondagi korrupsion amaldorlar ustidan toʻgʻridan-toʻgʻri Syanlunga shikoyat qilib, protokolni buzgan savdogar Jeyms Flintning ustozi bilan boʻlgani kabi, oʻlim xavfi ostida qolishardi. Makartni Kantondagi mahalliy tarjimonlarga tayanishni istamadi. Missiya tarjimoni sifatida toʻrtta xitoylik katolik ruhoniylarni olib keldi. Ular Neapoldagi Collegium Sinicum aʼzolari Paolo Cho va Jakob Lilar boʻlib, ularni Jorj Staunton yollagan edi. Ular lotin tilini bilishgan, lekin ingliz tilini bilishmagan. Ular xristian missionerlari tomonidan olib kelingan xitoylik oʻgʻil bolalarni oʻqitgan Rim-katolik kollejining ruhoniylari edi. Ikkalasi ham Xitoyga, uylariga qaytishni xohlashardi. Staunton ularga Makaoga bepul borishni taklif qildi .

Xitoyga missiyaga chiqqanlar orasida Qirollik jamiyati prezidenti 1-baroneti ser Jozef Banks ham bor edi. Banks kapitan Jeyms Kukning birinchi sayohati uchun HMS *Endeavour* bortida botanik boʻlgan. 1787-yilda HMS *Bounty* ekspeditsiyasining Taitiga uyushtirilgan harakatini tasvirga tushirgan. 1780-yildan beri choy oʻsimliklarini xususiy ravishda yetishtirgan Banks, Kyudagi Qirollik botanika bogʻlarida va Bengaliyadagi yangi tashkil etilgan Kalkutta botanika bogʻida butun dunyodan qimmatbaho oʻsimliklarni oʻrganish uchun toʻplash niyatida edi. Eng muhimi, u Bengaliya yoki Assamda choy etishtirishni va choy savdosidan kelib chiqadigan „katta kumush qarzdorligi“ ni hal qilishni xohlardi. Oʻsha paytda botaniklar choy oʻsimligining xilma-xil navlari (*[[Choy (buta)|camellia sinensis]]* var. *assamica*) allaqachon Assamda oʻsayotganini hali bilishmagan. Buni Robert Bryus 1823-yilda kashf qilgan. Banks elchilarga sayohatlari davomida iloji boricha koʻproq oʻsimliklar, ayniqsa choy oʻsimliklarini toʻplashni maslahat berdi. Shuningdek, u mahalliy florani kuzatish va tasvirini yaratish uchun ekspeditsiyada bogʻbonlar va rassomlarning boʻlishini talab qildi. Shunga koʻra, Devid Stronach va Jon Xakston elchilikning botanik bogʻbonlari boʻlib xizmat qilishdi.

Genri Dundas Makartnining rasmiy koʻrsatmalarida missiya maqsadlarini bayon qildi. Boshqa yevropaliklardan koʻra koʻproq Britaniya fuqarolari Xitoyda savdo qilishgan. Shunga qaramay, portugaliyaliklardan farqli oʻlaroq inglizlar imperator bilan toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa qilmagandilar. Bu vaqtda Iezuit missionerlari imperator saroyida doimiy oʻrinlarni ham egallashgan edi. Macartniga Britaniya savdogarlari koʻproq portlar va bozorlarda faoliyat yuritishlari uchun kanton tizimini yengillashtirish va Xitoy qirgʻogʻidan ingliz savdogarlari Britaniya yuridiktsiyasi ostida faoliyat yurita oladigan kichik bir orol olish boʻyicha muzokaralar olib borish buyurildi. U, shuningdek, Pekinda doimiy elchixonani tashkil etishi va ikki hukumat oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa liniyasini yaratishi va vositachi sifatida xizmat qilgan kanton savdogarlaridan qutulishi kerak edi. Shuningdek, u Xitoy hukumati va jamiyati haqida oʻsha paytda Yevropada kam boʻlgan razvedka maʼlumotlarini toʻplashi kerak edi .

Dundasning koʻrsatmalarida Makartni Sharqning boshqa xalqlari bilan savdo aloqalarini oʻrnatishi kerakligi ham koʻrsatilgan. Shu maqsadda Makartniga  Xitoydagi missiyasini tugatgandan soʻng Yaponiya imperatoriga topshirishi uchun ishonch yorligʻi berildi. Yoʻriqnomada savdo aloqalarini oʻrnatish, xususan, choy savdosini yoʻlga qoʻyish maqsadida Yaponiyaga tashrif buyurish foydali boʻlishi mumkinligi aytilgan.

Sharqiy Hindiston kompaniyasining missiyaning salbiy tomonlari haqidagi xavotirlariga qaramay, kompaniya hukumat saʼy-harakatlarini moliyalashtirishga majbur boʻldi. Dundas va Makartni oʻzining monopol mavqeini yoʻqotishdan qoʻrqib, elchilik diplomatik munosabatlarni yaxshilash oʻrniga ularni keskinlashtirishi ehtimolidan qoʻrqqan kompaniya manfaatlaridan koʻra milliy manfaatlarni birinchi oʻringa qoʻygan. Britaniya tojining toʻgʻridan-toʻgʻri vakilini yuborishni Britaniya siyosatchisi va keyinchalik tashqi ishlar vaziri boʻlgan Lord Grenvill missiyaga “faqat savdo kompaniyasi nomidan” yuborilganidan koʻra koʻproq eʼtibor berilishi bilan asoslab berdi.

Elchilikning maqsadlaridan biri Xitoyning Britaniya tovarlarini sotib olishini ragʻbatlantirish maqsadida Britaniya fan va texnologiyasining foydaliligini namoyish etish edi. Ushbu maqsadlarga muvofiq, missiya soatlar, teleskoplar, qurollar, toʻqimachilik va boshqa texnologiya mahsulotlarini oʻz ichiga olgan bir qator sovgʻalarni oldi. Makartni Britaniyaning „milliy xarakterini“ aks ettirish uchun zukkolik, kashfiyot va tabiiy dunyoga qiziquvchanlik kabi texnik jasoratni namoyish etishni maqsad qilgan edi. Shunga qaramay, Dundas unga missiya „Qirollik jamiyati delegatsiyasi“ emasligini eslatib turdi .

## Xitoyga sayohat
Delegatsiya 1792-yil 26-sentabrda Portsmutdan uchta kemada joʻnab ketdi. Kapitan ser Erasmus Gover boshchiligidagi HMS *Lion* harbiy kemasi missiyani boshqargan . Sharqiy Hindiston kompaniyasiga tegishli boʻlgan *Hindostanga* (keyinchalik Qirollik dengiz floti tomonidan HMS *Hindostan* nomi bilan sotib olingan) kapitan Uilyam Makintosh qoʻmondonlik qilgan . Bu ikki kemaga *Jekall brigadasi hamroh* boʻlgan. Tez orada boʻron eskadronni uchirib, uni Tor koʻrfazida vaqtincha toʻxtashga majbur qildi. Taʼmirlashdan soʻng, *Arslon* va *Hindostan* boʻronda gʻoyib boʻlgan *Jekallsiz* sayohatlarini davom ettirdilar. Yaxshiyamki, imperatorga taqdim etiladigan sovgʻalar *Sher* va *Hindistonda* saqlangan edi. Tomas Staunton sayohatdagi vaqtini missiya tarjimonlari bilan xitoy tilini oʻrganishga sarfladi .

Eskadron oktabr oyining boshida Madeyrada va oʻsha oyning oxirida Kanar orollarida toʻxtadi. 1-noyabr kuni ular Kabo-Verdega yetib kelishdi. *Jakollni* besh kun kutgandan soʻng, yoʻlda davom etishdi.  „*Lion“* va „*Hindostan*“ ekipaji kema halokatga uchragan, lekin ekipaji omon qolganiga ishonishdi. Macartney *Jakoll* oʻrniga boshqa kema sotib oldi. Afrika qirgʻoqlaridagi passat shamollari ularni gʻarbiy yoʻlda Rio-de-Janeyrogacha suzib ketishga majbur qildi. Ular noyabr oyining oxirida yetib borishdi. Makartni bir oy davom etgan podagra xurujiga uchradi. Yosh Tomas Staunton xitoy tilini oʻrganar ekan, Makartni *Lion* kutubxonasiga qoʻygan kitoblaridan Xitoy haqida hamma narsani bilib oldi .

Ekspeditsiya 17-dekabrda Rio-de-Janeyrodan joʻnab ketdi va 1793-yil 7-yanvarda Yaxshi Umid burnini aylanib oʻtib, yana sharqqa suzib ketdi Ular fevral oyida Yava orolini bosib oʻtib, 6-martda Jakartaga (oʻsha paytda Bataviya nomi bilan atalgan) yetib kelishdi . U yerda ular *Jakoll* oʻrniga *Klarens* nomli fransuz brigadasini sotib oldilar. Biroq, *Jakolning* oʻzi kemalarni sayohat boshida urgan boʻrondan keyingi taʼmirlashdan qaytib kelib, Jakartadagi eskadronga qoʻshildi . Toʻliq eskadron Makaoga suzib ketdi va u yerga 1793-yil 19-iyunda yetib bordi. U yerda Jorj Staunton Sharqiy Hindiston kompaniyasi rasmiylari bilan uchrashish uchun kemadan tushdi . Makaoga bepul oʻtish taklif qilingan ikki xitoylik katolik ruhoniylari Neapollik ikki ruhoniydan biri bilan birga u yerdan joʻnab ketishdi va missiyada faqat bitta xitoylik tarjimon qoldi. Sayohatning keyingi bosqichida Makartni va Dundas Guanchjouga yetib olish niyatida edi. Rejaga koʻra, u yerdan quruqlikka tushmasdan, elchilik dengiz orqali Pekinga eng yaqin boʻlgan Tyantszinga qarab suzishi kerak edi. Bunday marshrut hech qachon yevropalik dengizchilar tomonidan amalga oshirilmagan, chunki butun savdo Guanchjou porti orqali amalga oshirilgan edi. Makartni qayiqdagi qimmatbaho buyumlar borligi tufayli ichki yoʻlni bosib oʻtish oʻrniga Tyantszinga davom etishni xohladi, lekin u kelajakdagi missiyalar uchun Sariq dengizni oʻrganishni maqsad qilgan edi.

## Yetib borish

Sharqiy Hindiston kompaniyasi vakillari Makartni kelishidan oldin Guangdong harbiy gubernatori bilan uchrashib, elchilikning Guanchjou oʻrniga Tyantszinga oʻtishiga ruxsat soʻrashdi. Gubernator missiya uchun oʻz toʻxtash portini tanlash notoʻgʻri deb hisoblangani sababli dastlab rad etdi. Britaniya rasmiylari kemalar quruqlikka olib chiqilsa, zarar koʻrishi mumkin boʻlgan koʻplab yirik va qimmatbaho buyumlarni olib kelayotganini taʼkidlashadi. Bundan tashqari, gubernator imperatorga qilgan hisobotida taʼkidlaganidek, elchilik juda uzoq masofani bosib oʻtgan va Tyanjindan Guanchjouga qaytarib yuborilsa, juda kechikar edi. Imperator Syanlun bu iltimosga rozi boʻldi va oʻz amaldorlariga elchilikni juda xushmuomalalik bilan oldiga olib kelishlarini buyurdi. Imperatorning javobini Guanchjouga, Xitoy-Nepal urushida qatnashib qaytgan Liangguang vitse-qiroli general Fuk'angan keltirdi .

Elchilik 23-iyun kuni Makaodan joʻnab ketib , Staunton Dinxay harbiy gubernatori bilan uchrashish uchun qirgʻoqqa tushgan Chjoushanda toʻxtadi. Imperator Xitoyning har bir portini britaniyalik tashrif buyuruvchilarni kuzatish uchun yoʻlboshchilar bilan taʼminlash haqida koʻrsatmalar yuborgan va gubernator buni amalga oshirgan edi. Biroq, Xitoy rasmiylari inglizlar Xitoy kemalariga xos boʻlganidek, qirgʻoq boʻylab sayoz suvlarda portdan portga suzishdan koʻra, ochiq dengizdan suzib oʻtishni maqsad qilganini taxmin qilishmagan edi. Ular Britaniya kemalarining kattaligi va tezligidan hayratda qolishgan. Chuqur korpusli bu kemalar Tyantszindan yuqoriga oʻta olmasligini taxmin qilib, missiya va uning yuklarini poytaxtga olib borish uchun qayiqlarni yollashdi .

Sharqiy Hindistonlik *Endeavour* elchixona kemalarini Tyantszinga boshlash uchun yuborilgan va Sariq dengizga yetib kelib, eskadronga qoʻshilgan edi. Missiya 25-iyul kuni Xay daryosining (oʻsha davrdagi Yevropa manbalarida Pei Xo nomi bilan tanilgan) boshiga yetib keldi va langar tashlab, katta kemalar loyqa suvdan oʻta olmasligini aniqladi . Sovgʻalar Britaniya kemalaridan tushirildi va kichik kemalar yordamida yuqori oqimdagi Daguga koʻchirildi. U yerdan ular yana kichikroq qayiqlarga, Tonchjoularga yuklanib, Buyuk Kanalning soʻnggi nuqtasi olib borildi. Makartni va uning guruhi eng kichik Britaniya kemalari *Jakoll*, K*larens* va *Endeavourda* Daguga yurishda davom etdi . 6-avgust kuni Makartni va Staunton ularni koʻrish uchun Baodingdan kelgan Chjili vitse-qiroli Liang Kentang bilan uchrashdi. Liang Makartnining iltimosiga binoan *Arslon* va *Hindistonga Chjoushanga* qaytishga ruxsat berdi. Shuningdek, u Makartniga imperator bilan uchrashuv Britaniya delegatsiyasi kutganidek poytaxtda (Pekin) emas, balki Rehe (Jehol) shahridagi Chengde togʻ kurortida boʻlib oʻtishini ma’lum qildi.

Elchilik 11-avgust kuni Tyantszinga yetib keldi. Makartni va Staunton vitse-qiroli Lyan va manjur legati Jenruy bilan ziyofatda ishtirok etdilar. Ular barcha sovgʻalarni Rexga olib kelishni va protokolga muvofiq imperator poyiga qoʻyishni soʻrashdi. Biroq, Makartni vitse-qirolni sovgʻalarning bir qismini ularga zarar bermaslik uchun Pekinda qoldirishga ruxsat berishga koʻndirdi . Imperator sudi inglizlarga oʻz maqomlarini haddan tashqari oshirib yubormaslik uchun Lyanga Makartni bilan poytaxtga bormaslikni tavsiya qildi. Syanlunning soʻzlariga koʻra, „juda yaxshi munosabatda boʻlingan varvar takabbur boʻlib qoladi“ . Vazir oʻrniga Jenruy missiya aloqachisi boʻladi. Missiya arqon va jabduqlar yordamida qirgʻoq boʻylab kichik qayiqlarda Xay daryosida davom etdi. Ular 16-avgust kuni Tonchjouga qoʻndi .

### Pekin

Elchilik Pekinga 21-avgust kuni yetib keldi. U Pekin shimolidagi Eski yozgi saroy yaqinidagi qarorgohga olib borildi. Britaniyaliklarga yashash muddati davomida binolarni tark etishga ruxsat berilmadi. Xitoyning siyosiy markaziga yaqinroq boʻlishni istagan Makartni Jenruydan imperator bilan uchrashuvdan keyin elchixonani joylashtirishni maqsad qilgan Pekindagi boshqa qarorgohga koʻchib oʻtishga ruxsat oldi. Pekinda Xitoy tomonidagi elchixona mas'uliyati Jenruy va yana ikki amaldor jamoat ishlari vaziri Jin Jian va uning oʻrinbosari Yilingʻa zimmasiga yuklatildi. Elchilik tomonidan olib kelingan sovgʻalar boshqa oʻlpon buyumlari qatorida Makartni tashrif buyurgan Eski yozgi saroydagi qirollik xonasida saqlangan. Barrou va Dinviddi sovgʻalarni yigʻish va tartibga solish uchun mas'ul edilar. Eng muhim buyum - planetariy shu qadar murakkab ediki, uni yigʻish uchun 18 kun kerak boʻldi .

24-avgust kuni legat Jenruy Ser Erasmus Goverdan Makartniga xat olib keldi. U elchilik kemalari buyruq boʻyicha Chjoushanga yetib borganligi haqida xabar berdi. Makartni Goverga Guanchjouga borishni davom ettirish boʻyicha koʻrsatmalar bilan javob yozdi. Ammo Jengruy maktubni Chjoushanga yuborish oʻrniga Rehedagi imperatorga yubordi . Avgust oyida *Lion* bortidagi bir necha kishi kasallikdan vafot etdi va eskadron tuzalish uchun Chjoushanda toʻxtadi. Britaniya dengizchilari kasal boʻlib qolgani haqida xabar olgan Syanlun Chjejiang vitse-qiroliga inglizlarning Chjushanda karantin qilinishini taʼminlashni buyurdi . Hukumat Jenruyga Makartnining xatini yuborgani uchun tanbeh berdi. Buyuk Kengash aʼzosi va imperatorning sevimlisi Heshen tomonidan yozilgan imperator farmoniga koʻra, Jenruy Jin Jian va Yilingʻa imzolarisiz yolgʻiz oʻzi hisobot bermasligi va bir tomonlama qarorlar qabul qilmasligi kerak edi. Imperator farmonlariga xos boʻlganidek, maktubda imperatorning oʻz qoʻli bilan qirmizi siyoh bilan yozilgan sharh bor edi. Jenruyni „nafratsiz va kulgili“ deb atagan Syanlun unga Makartnining maktubini Chjeszyan vitse-qiroliga yuborishni buyurdi, shundan soʻng ingliz kemalari Chjushanni tark etishi mumkin edi .

Barrou va Dinviddidan tashqari elchilikning barcha aʼzolari Makartni soʻraganidek, 26-avgust kuni Pekin markazidagi yangi binoga koʻchirildi .

### Buyuk devorni kesib oʻtish

Eski yozgi saroyda planetariy va boshqa sovgʻalarni qoldirib, missiyaning yetmishga yaqin aʼzosi, jumladan qirq nafar askar 2-sentabr kuni Pekindan joʻnab ketishdi va shimolga, imperator Syanlun Jehol tomon yoʻl olishdi.  Missiya faqat imperator uchun ajratilgan yoʻl boʻylab davom etdi va har kecha imperator foydalanishi uchun tayyorlangan joylardan birida toʻxtadi. Qoʻriqchilik postlari marshrutni taxminan besh milya oraligʻida aniqlardilar va Makartni imperatorning yil oxirida Pekinga qaytishiga tayyorgarlik koʻrish uchun yoʻlni taʼmirlayotgan koʻp sonli askarlarni kuzatdi.

Guruh Gubeykou shahrida Buyuk Xitoy devorini kesib oʻtdi, u yerda ularni tantanali oʻq otishlari bilan Sin harbiylarining Sakkiz bayroq qoʻshinlarining bir nechta boʻlinmalari kutib oldi. Pekinda qolgan Uilyam Aleksandr devorni oʻz koʻzi bilan koʻra olmaganidan afsusda ekanligini bildirdi. Makartnining buyrugʻiga binoan, qirollik artilleriyasidan leytenant Genri Uilyam Parish oʻz odamlari bilan Buyuk devorning istehkomlarini oʻrganib chiqdi va garchi xitoylik mezbonlar orasida shubha uygʻotish evaziga boʻlsa-da, missiyaning razvedka maʼlumotlari toʻplash topshirigʻiga hissa qoʻshdi. Baʼzi erkaklar esa esdalik sifatida Devordan gʻisht olib ketishdi . Buyuk devordan oʻtganda, hudud togʻli boʻlib, otlarning yurishi qiyinlashdi va bu ularning yurishini sekinlashtirdi. Hamrohlar 8-sentabr kuni Chengde chekkasiga yetib kelishdi .

## Syanlun bilan uchrashuv

Sin sulolasining manjur imperatorlariga har kuzda Buyuk devor shimolida ov marosim uyushtirish odat edi. Syanlunning bobosi Kansi hukmronligi davrida Chengde shahri ov hududlari yaqinida imperator va uning atrofidagilar Pekindan uzoqda boʻlganida yashashi uchun imperator shahri sifatida qurilgan edi. Chengde shahrida Sin imperatorlari tez-tez chet ellik taniqli mehmonlarni, xususan, vassal davlatlar vakili boʻlgan ichki osiyoliklarni kutib olishardi. Bu yerda Makartni elchiligi imperatorning tugʻilgan kuni munosabati bilan Syanlun bilan uchrashishi kerak edi. Syanlun 1754 va 1780-yillarda mos ravishda Amursana va Oltinchi Panchen Lamaning tashriflarida boʻlganidek, marosimlar uchun Chengdega qaytish maqsadida ovni toʻxtatdi.

### Kovtov masalasi
Makartni Britaniyadan ketishidan oldin u va Dundas Makartni va Xitoy imperatori oʻrtasidagi uchrashuvda oʻtkaziladigan marosimlar tafsilotlari boʻyicha Xitoy tomoni bilan qandaydir kelishmovchiliklar boʻlishi mumkinligini taxmin qilgan edi. Dundas Makartniga „Suverenitetingiz shaʼnini buzmasligi yoki oʻz qadr-qimmatingizni kamaytirmasligi mumkin boʻlgan hukumatning barcha marosimlarini“ qabul qilishni va hech qanday „arzimas sabab“ missiyaga toʻsqinlik qilmasligini  aytgan edi . Shaxsning ikki tizzasini yerga qoʻyib tiz choʻkib, peshonasini yerga tekkizish uchun taʼzim qilishni talab qiladigan kovtov marosimi alohida murosasizlikni keltirib chiqardi. Kovtov nafaqat imperator bilan uchrashganda, balki uning xabarchilaridan imperator farmonlarini olayotganda ham talab qilinardi. Kantondagi (hozirgi Guanchjou) portugaliyalik va gollandiyalik savdogarlar bu marosimga rozi boʻlishsa-da, bu harakatni qullik va xoʻrlovchi deb hisoblagan Britaniya fuqarolari odatda bunday xabarlar kelganda xonani tark etib, imperatorning farmonlariga qarshi turishdan qochardilar .

Makartni uchun ikkita suveren Jorj III va Syanlunning nisbiy maqomi muhim nuqtalardan biri edi. Makartnining fikricha, Britaniya hozir Yer yuzidagi eng qudratli davlat edi. Biroq, diplomat sifatida, u qanday marosimda qatnashmasin, ikki monarxni teng koʻrsatishga qaror qildi va shuning uchun u Syanlunga oʻz qiroliga koʻrsatadigan hurmat darajasini koʻrsatishga qaror qildi (u Kovtovni haddan tashqari ortiqcha deb bildi). Xitoy amaldorlari bilan boʻlgan uchrashuvlari davomida Makartni imperator suhbati davomida bir necha bor maqtov aytishga uqitirilgan edi. Makartni Tyantszinda boʻlganida vakil Chenruy va vitse-qirol Lyan Kentangga yuborgan bir xabarida Xeshen Britaniya vakiliga agar u marosimni bajarmasa, u „boʻron“ va „kulgili“ deb hisoblanishi haqida xabar berishni buyurgan edi. Rasmiylar, shuningdek, Makartniga bu „shunchaki tashqi va maʼnosiz marosim“ ekanligini va u buni amalga oshirishi kerakligini aytdi. Shunga qaramay, Makartni Jengruyga uning teng maqom talabini qondiradigan yozma taklifni taqdim etdi: u qanday marosimni oʻtkazmasin, Jorj III bilan teng darajadagi xitoylik amaldor oldida xuddi shunday qiladi. U Britaniyaning Koreya kabi Xitoy vassal davlatlari bilan bir xil marosimlarni oʻtkazishi (va ular bilan teng koʻrilishi) kerakligini kamsituvchi deb hisobladi.

Jengruy bu taklifga eʼtiroz bildirdi, chunki bu oʻzaro tenglik tushunchasi Xitoyning imperatorga tengi boʻlmagan Osmon Oʻgʻli sifatida qarashiga mos kelmasdi. Bunday nuqtai nazarga koʻra, Buyuk Britaniya elchisi boshqa har qanday elchilar kabi rasmiy ravishda vassallik missiyasi sifatida qabul qilingan edi. Makartni va Staunton elchixona olib kelgan buyumlarni „sovgʻa“ deb taʼkidlashganiga qaramay, Xitoy rasmiylari ularni „oʻlpon“ sifatida koʻrdi. Makartnining oʻzi imperatorning gʻazabini chiqarganidek, „mustaqil elchi“ emas, balki faqat „oʻlpon tashuvchi“ sifatida koʻrilishi kerak edi. 

Syanlun bu masala boʻyicha murosaga kelib, 8-sentabrda (elchilik Chengde shahriga kelgan kun) farmon chiqaradi. Unda aytilishicha,, Makartni odatdagi toʻqqizta sajda oʻrniga bitta sajdani bajarishi mumkin edi. Biroq, Staunton Makartnining taklifini Xeshenga kelganidan bir kun oʻtib yetkazdi va bu masala boʻyicha Britaniya pozitsiyasini yana bir bor takrorladi. Hech qanday kelishuv boʻlmagach, marosimga bir necha kun qolganida Syanlun tobora sabrsizlanib, uchrashuvni butunlay bekor qilish haqida oʻylaydi. Nihoyat, Makartni imperator oldida oʻz suverenining oldida boʻlgani kabi, bir tizzasini yerga tekkizishiga kelishib olishdi. Odatiy qoʻlini oʻpish bajarilmasdi, chunki imperatorning qoʻlini oʻpish hech kim uchun odat emas edi .

### Marosim
Imperator Syanlun bilan uchrashuv 14-sentabr kuni boʻlib oʻtdi. Britaniyaliklar Makartni bilan oʻz qarorgohidan ertalab soat 3 da yoʻlga chiqishdi va soat 4 da imperator lageriga yetib kelishdi. Makartniga xizmatkorlar, musiqachilar va boshqa vakillar hamrohlik qilishdi. Marosim imperator chodirida, baland maydonchaning oʻrtasida imperator taxti joylashgan katta sariq oʻtovda oʻtkazilishi kerak edi. Bir necha ming kishi, jumladan, boshqa chet ellik mehmonlar (Birmadan va Kaspiy dengizi yaqinidagi musulmon qabilalaridan), noib Liang Kentang va imperatorning oʻgʻli, boʻlajak imperator Syann  ham bor edi. Imperator 7 da yetib keldi va jarayonga xon sifatida raislik qildi. Makartni chodirga Jorj va Tomas Staunton va ularning xitoycha tarjimoni bilan kirdi. Qolganlar tashqarida kutishdi .

Makartni birinchi boʻlib platformaga chiqdi, bir marta tiz choʻkib, Syanlun bilan sovgʻa almashdi va qirol Jorj III ning maktubini taqdim etdi. Qirol Jorjning maktubi Xitoydagi yevropalik missionerlar tomonidan xitoy tiliga tarjima qilingan edi. Ular maktubdan xristianlik haqidagi jumlalarni olib tashlab, maktubni sharafli shaklga keltirib, uni imperatorga nisbatan hurmatliroq qilishdi (shuning uchun „imperator“ soʻzi kattaroq yozilgan). Undan keyin Jorj Staunton va nihoyat Tomas Staunton kirdi. Tomas xitoy tilini oʻrganganini bilgach, imperator unga bir necha soʻz aytishni imo qildi (Tomas oʻz kundaligida imperatorga sovgʻalar uchun minnatdorchilik bildirganini yozgan). Inglizlar ortidan boshqa elchilar ham bordilar, biroq ular haqida kam narsa yozilgan. Keyin kundalik tadbirlarni yakunlash uchun ziyofat uyushtirildi. Inglizlar imperatorning chap tomonida, eng obroʻli oʻrinda oʻtirdilar .

## Natija

Oxir oqibat, oʻzining asosiy maqsadlarida muvaffaqiyatsizlikka uchragan boʻlsa-da, missiya bilan bogʻliq holatlar Britaniya va Xitoy tomonlariga oʻzlari qilgan murosa va yon berishlardan toʻliq qoniqish his qilishlari uchun keng imkoniyat yaratdi. Asosiy maqsadlarning muvaffaqiyatsizligi Makartnining imperator huzurida u xohlagandek qiyofani rad etishi bilan bogʻliq emas edi. Bu, shuningdek, Xitoyning tashqi siyosatni belgilashda anʼanaga tayanishining natijasi emas, balki tushunarsiz va maʼlum darajada mos kelmaydigan dunyo qarashlarining natijasidir. Elchilik ishini tugatgandan soʻng, Syanlun qirol Jorj III ga Makartni tomonidan Xitoy imperatoriga taqdim etilgan bir nechta soʻrovlarni qondirishdan bosh tortishining sabablarini chuqurroq tushuntirib, maktub yubordi. Soʻrovlar orasida Britaniya va Xitoy oʻrtasidagi savdo cheklovlarini yumshatish, Britaniya tomonidan “Britaniyalik savdogarlar yashashi, tovarlarni saqlash va kemalarni jihozlash uchun Chusan yaqinidagi unchalik mustahkamlanmagan kichik orol sotib olinishi; Pekinda Buyuk Britaniyaning doimiy elchixonasini tashkil etish kabilar bor edi. Biroq, Syanlunning maktubida barcha yevropaliklarni „varvarlar“ deb atagan, yer yuzidagi barcha xalqlarni Xitoyga boʻysungan deb hisoblashi va qirol Jorj III ga „... titroq bilan itoat eting va beparvolik qilmang!“  kabi standart imperator soʻzlarini xuddi qirol xitoylik boʻlgandek ishlatgan.

Xitoyda ham, xorijda ham tarixchilar uzoq vaqt davomida missiyaning oʻz maqsadlariga erisha olmasligini Xitoyning oʻzgarishdan bosh tortishi va modernizatsiya qila olmasligi ramzi sifatida taqdim etishdi. Ular rad etishni birinchi navbatda xorijiy qirolliklar bilan oʻzaro aloqa qoʻshni qirgʻoqboʻyi davlatlari bilan chegaralanganligi bilan izohlaydilar. Bundan tashqari, ikki tomonning dunyoqarashlari bir-biriga mos kelmas edi, Xitoy Xitoyni " markaziy qirollik " degan ishonchga ega edi. Biroq, 1990-yillarda tashrif bilan bogʻliq toʻliqroq arxiv hujjatlari nashr etilgandan soʻng, bu daʼvolarga eʼtiroz bildirildi. Bir tarixchi imperator va uning saroyini „aniq aqlli va malakali siyosiy boshqaruvchilar“ deb taʼriflagan va ular umuminsoniy boshqaruvga boʻlgan rasmiy Sin nuqtai nazari doirasida harakat qilgan, degan xulosaga kelgan; ular Britaniyaning Hindistondagi ekspansiyasi haqidagi xabarlarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻlib, harbiy toʻqnashuvlar va savdoni yoʻqotmaslik uchun inglizlarni noaniq vaʼdalar bilan tinchlantirishdi. Syanlun shuningdek, qirolning xatti-harakati tufayli Britaniyaning mavjud imtiyozlarini bekor qilishi mumkinligini aytdi, lekin u bunday qilmadi. Uning soʻzlariga koʻra, ular uzoq va buyuk Xitoy sivilizatsiyasidan bexabarliklari uchun Angliyaga hamdardlik bildiradi. Bu Angliyadagi qirol va jamoatchilikni ham gʻazablantirdi.

Angliyadagi tanqidchilarning taʼkidlashicha, elchilik bilan bogʻliq muammo „oʻz mamlakatining [Angliya] pastligini tan olgani“dir. Makartnining oʻzi masxara boʻlib qoldi, karikaturalar uning imperator oldida oʻzini kamsitayotganini koʻrsatadi. Makartni oʻzining keyingi asarlarida Xitoyga nisbatan koʻproq dushmanlik va salbiy munosabatda boʻlib, Xitoyning kuchi illyuziya ekanligini va Sin Xitoyning tanazzulga uchrashini va oxir-oqibat qulashini aytdi (mamlakatda bir yildan kamroq vaqt oʻtkazganiga qaramay). Makartni Xitoy tirikligidayoq qulashi mumkinligini bashorat qilgan, biroq bu sodir boʻlmagan.

Makartni elchiligi koʻp sabablarga koʻra tarixiy ahamiyatga ega. Zamonaviy nuqtai nazaridan, bu har ikki tomonning bir-birining madaniyati, urf-odatlari, diplomatik uslublari va ambitsiyalarini oʻrganish va tushunish uchun qoʻldan boy berilgan imkoniyatni belgilab qoʻygan boʻlsa-da, u kengayib borayotgan savdo va imperiya tarmogʻiga moslashish uchun Xitoyga Britaniya bosimining kuchayishini oldindan belgilab qoʻydi. Ikkala tomonda oʻzaro bilim va tushunishning yetishmasligi Sin sulolasini bezovta qilishda davom etdi. Chunki u XIX asrda Xitoy xorijiy bosim va ichki tartibsizliklarga duch keldi.

Garchi Makartni elchiligi Xitoydan hech qanday imtiyoz olmasdan Londonga qaytgan boʻlsa-da, missiyani muvaffaqiyatli deb atash mumkin, chunki u buyuk imperiya haqida batafsil kuzatuvlarni olib keldi. Rassom Uilyam Aleksandr elchilikka hamrohlik qildi va akvarel boʻyoqlari asosida koʻplab gravyuralarni chiza oldi. Ser Jorj Stauntonga ekspeditsiya qaytib kelganidan soʻng uning rasmiy maʼlumotlarini yaratish vazifasi yuklangan. Ushbu koʻp jildli asar asosan lord Makartni va ekspeditsiya qoʻmondoni ser Erasmus Governing hujjatlaridan olingan. Ser Jozef Banks ushbu rasmiy yozuvdagi illyustratsiyalarni tanlash va tartibga solish uchun mas'ul edi.

## Aʼzolar
Makartni elchiligi yuzga yaqin kishidan iborat edi, jumladan:

* Jorj Makartni, 1-graf Makartni
* Ikkinchi qoʻmondon: Ser Jorj Staunton, 1-baron, uning 12 yoshli oʻgʻli ser Jorj Staunton, 2-baron hamrohligida
* Nazoratchi: Ser Jon Barrou, 1-baronet
* Shifokorlar: Xyu Gillan, Uilyam Skott
* Rassomlar: Uilyam Aleksandr, Tomas Xikki
* Olim: Jeyms Dinviddi
* Botanika bogʻbonlari: Devid Stronach, Jon Xakston
* Qoʻmondon: Erasmus Gover, HMS *Lion* kapitani
* Leytenant Jon Kru
* Leytenant Genri Uilyam Parish, qirollik artilleriya ofitseri va malakali chizmachi
* Podpolkovnik Jorj Benson, ellik kishilik elchi gvardiyasi komendanti 
* Tarjimonlar: Paolo Cho (周保羅) va Yakob Li (李雅各 李自標)

## Yana qarang

* Syanlun
* Xitoy imperiyasining tashqi aloqalari
* Andreas Everardus van Braam Xoukgeest

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 
* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

## Qoʻshimcha oʻqish

* 
* 
* Gillingham, Paul. „The Macartney embassy to China, 1792-94.“ *History Today* (Nov 1993), Vol. 43 Issue 11, pp 28–34; popular history; online

* 

*