Arab xattotligi

**Arab xattotligi** arab alifbosiga asoslangan qoʻl yozuvi va xattotlikning badiiy amaliyotidir. Arab tilida *xat* (), „chiziq“, „loyihalash“ yoki „konstruksiya“ soʻzidan olingan. Kufiy xat turi arab yozuvining eng qadimgi shakli hisoblanadi.

Badiiy nuqtai nazardan, arab xattotligi o‘zining xilma-xilligi va rivojlanish uchun katta salohiyati bilan mashhur va qadrlanadi. Darhaqiqat, xattotlik arab madaniyatida din, san'at, meʼmorchilik, taʼlim va hunarmandchilik kabi turli sohalar bilan bogʻlangan boʻlib, ular oʻz navbatida uning rivojlanishida muhim rol oʻynagan.

## Arab alifbosi
Arab alifbosi dunyodagi eng keng tarqalgan til yozuvining asosi hisoblanadi. Koʻpgina olimlar arab alifbo milodiy IV asrda yaratilgan deb hisoblashadi.Arab alifbosi oʻngdan chapga yozilgan 28 ta harfdan iborat. Har bir harf jumlada joylashgan joyiga qarab, toʻrt xil usulda yozilishi mumkin. Ushbu toʻrtta joy boshlangʻich, medial, yakuniy va izolyatsiya qilingan deb ham nomlanadi.

## Amalga oshirish
Arab xattotligi uchun ishlatiladigan qalamlar lotin yozuvi uchun ishlatiladigan qalamlardan farq qiladi. Arab xattotligi uchun ishlatiladigan asboblar turli xil qalamlar va xattotlik siyohlari hisoblanadi. Eng keng tarqalgan xattotlik jihozi qalamdir.

### Xamish qalami
Qamish qalami sifatida ham tanilgan Xamish qalami arab, turk va eron xattotlari tomonidan qoʻllanadi. Qamish qamishi daryolar boʻyida oʻstiriladi. Ushbu qalam 500 yildan ortiq vaqtdan beri ishlatilib kelinmoqda. Xamish qalamni tayyorlash uzoq davom etadigan jarayondir.

### Bambuk qalam
Bambuk qalamlar xattotlik uchun ishlatiladigan eng qadimgi qalamlardan biridir. Bambuk qalamlarning qirrasi xattotlik usullarining bajarilish jarayonida qalamning toʻliq harakatda boʻlishiga imkon beradi.

### Java qalam
Java qalami oʻzining qattiqligi va shakllardagi oʻtkir qirralarni yaratish qobiliyati bilan mashhur. Java qalamini kichik skriptlar uchun ishlatish qulay hisoblanadi.

### Handam qalam
Handam qalami Java qalami bilan bir xil kuchga ega. Qalam barcha turdagi yozuvlarni yozish uchun ishlatiladi.

### Celi qalam
Celi qalami arab xattotligida katta hajmdagi yozuv uchun ishlatiladi. Ushbu qalamlar qattiq yogʻochdan yasalib, kesilgan va burgʻulangan boʻladi.

## Yozuvlar

### Mashhur yozuv turlari
Arab xattotligi uchun ishlatiladigan eng mashhur ikkita yozuv kufiy va nasx xat turlari hisoblanadi. Kufiy xat turi Iroqda paydo boʻlgan boʻlib, dastlab tosh va metallga yozuv yozish uchun ishlatilgan. Nasx xat turi Makka va Madinada paydo boʻlgan. Skript kursiv yozuv sifatida ishlatiladi, masalan, papirus va qogʻozda.

### Boshqa yozuv turlari
Suls, nastaʼliq va devoniy yozuvlari arab yozuvi uchun ishlatiladigan boshqa yozuv turlaridir.

Oʻrta asrlarda keng qoʻllangan Suls yozuvi mavjud boʻlgan eng qadimgi yozuvlardan biri sifatida tanilgan. Matnning koʻrinishi tufayli masjidlarda va Qur’on matni uchun Suls yozuvi ishlatilgan.

Nastaʼliq yozuvi arab yozuvidan koʻra fors tili uchun koʻproq qoʻllanadi. Chapga yuqoriga egilganligi sababli yozuv boshqa skriptlardan farq qiladi. Kursiv koʻrinish yaratishda oqlangan koʻrinish hosil qiladi.

Devoniy yozuvi Usmonlilar davrida yaratilgan. Ushbu skriptning astarlari va harflari yozishda yaqinlik hissini yaratadi. Shu sababli, harflarning bir-biriga bogʻlangan shaklini oʻqish qiyin.

## Xattotlar roʻyxati

### Oʻrta asrlar

* Ibn Muqla (vaf. 939/940)
* Ibn al-Bawwob (vaf. 1022).
* Fakhr-un-Niso (XII asr)

### Usmonli davrida

* Shaykh Hamdulloh (1436-1520)
* Hamid Aytach (1891-1982)
* Seyyid Kasim Gubori (vaf. 1624)
* Hofiz Usmon (1642-1698)
* Mustafo Rakim (1757-1826)
* Mehmed Shevki Efendi (1829-1887)

### Zamonaviy davrda

* Hasan Çelebi (1937-y. t.), Turkiya
* Ali Adjalli (1939-y. t.), Eron
* Wijdan Ali (1939-y. t.), Iordaniya
* Hashem Muhammad al-Baghdodi, Iroq
* Everitte Barbee (1988-yilda tugʻilgan), Amerika Qo'shma Shtatlari
* Mohammad Hosni Suriya
* Shakkir Hasan Al Saʼid (1925-2004) Iroq
* Madiha Omar iroqlik-amerikalik
* Hassan Massoudy iroqlik-fransuz (1944-y. t.)
* Sadequain Naqqash (1930-1987), Pokiston
* Ibrohim el-Salahi (1930-y. t.), Sudan
* Mouneer Al-Shaarani (1952-y. t.), Suriya
* Mahmoud Taha (1942-y. t.), Iordaniya
* Mohamed Zakariya (1942-yilda tugʻilgan), Amerika Qoʻshma Shtatlari
* Uthman Taha (1934-y. t.), Suriya
* Shafiq-Uz-Zaman Khan, Pokiston
## Meros
### Tipografiya
Arab xattotligi arab tipografiyasi uchun asosiy ilhom manbai boʻlib xizmat qiladi. Misol uchun, Amiri shrifti Qohiradagi Amiri Press nashrida qoʻllanadigan nasx yozuvidan ilhomlangan.

Arab xattotligidan arab tipografiyasiga oʻtish texnik qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, chunki arab tili, asosan kontekstli shakllarga ega kursiv yozuv hisoblanadi.

### Tasviriy sanʼat
Tunislik fransuz graffiti rassomi EL Seed oʻzining turli badiiy loyihalarida arab xattotligidagi *kalligraffiti* deb nomlangan uslubda foydalanadi.

Hurufiya (arb.) harakati XX asr boshlarida boshlanganidan beri arab xattotligi va tipografiyasining badiiy manipulyatsiyasidan mavhumlikda foydalanadi.

*Shaklni olish: arab dunyosidan mavhumlik, 1950-1980-yillar(Taking Shape: Abstraction From the Arab World, 1950s-1980s)* Nyu-York universitetining kulrang sanʼat galereyasida 2020-yilda oʻrnatilgan montaj tasviriy sanʼat asari.Bu asarda arab xattotligi arab dunyosidagi mavhum sanʼatga qanday taʼsir qilganini oʻrganib chiqishdi. Madiha Omar uchun arab alifbosi dunyoviy oʻzlikni ifodalash va Gʻarb rasmini oʻzlashtirish vositasi boʻlgan, Omar El-Nagdi esa arab xattotligining oʻziga xos ilohiyligini oʻrgangan.

## Zamonaviy misollar

Fayl:Emirates logo.svg|Amirliklar logotipi anʼanaviy arab xattotligida yozilgan
Fayl:Learning Arabic calligraphy.jpg|Talaba xattotning asboblari va ishi. Qog'ozning tepasida yozilgan iborada shialarning "Har kuni Ashuro va har bir yurt Karbalodir" degan so'zlari ko'rsatilgan.


## Yana qarang

* Islom xattotligi
* Abu Saymeh

## Manbalar