open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oʻlchamsiz kattaliklar

**Oʻlchamsiz kattaliklar** — ikkita bir xil kattaliklarning nisbati. Ikki kattalikni qiyoslash uchun ishlatiladi. Mas, f. i. k. (foydali ish koeffitsiyenti) biron bir tizim (mas, mashina, sistema) oʻzi sarf etgan energiyaning qanday qismini foydali ishga yoki energiyaga aylantira olishini, muhitning sindirish koʻrsatkichi esa yorugʻlik nurining shu muhitda vakuumdagi harakatiga nisbatan necha marta kichik tezlik bilan harakat etishini koʻrsatadi va hokazo. Ishqalanish koeffitsiyenti, nisbiy uzayish, nisbiy namlik, Reynolds soni, yorugʻlikni qaytarish, oʻtkazish va yutish koeffitsiyentlari va boshqalar baʼzi kattaliklar Oʻlchamsiz kattaliklar jumlasiga kiradi.
Oʻlchash asboblari

**O'lchovchi qurilmalar va asbobchalar**— oʻlchanadigan kattalikning qiymatini (yoki miqdorini) bevosita aniqlashga imkon beradigan vositalar. Analog, raqamli, koʻrsatuvchi va qayd qiluvchi, integrallovchi, jamlovchi va boshqalar turlarga boʻlinadi. Analog Oʻlchash asboblarida kattaliklarni oʻlchash shkala boʻyicha, raqamli Oʻlchash asboblarida raqamli hisoblash qurilmasi boʻyicha amalga oshiriladi. Koʻrsatuvchi Oʻlchash asboblari oʻlchash natijalarini faqat koʻrib turib aniqlash uchun moʻljallangan. Qayd qiluvchi Oʻlchash asboblari oʻlchash natijalarini qogʻozga qayd qilib borish qurilmasi bilan taʼminlanadi. Bunday asboblar yozib boruvchi (qaydlar qogʻozga diagramma tarzida chizib boriladi) va bosuvchi (oʻlchash natijalari qogʻozga raqamlar tarzida bosib boriladi) turlarga boʻlinadi. Integrallovchi Oʻlchash asboblarida oʻlchanadigan kattalik vaqt yoki boshqa mustaqil oʻzgaruvchan miqdor boʻyicha integrallanadi (mas, elektr va gaz hisoblagichlari). Jamlovchi Oʻlchash asboblari turli kanallar boʻyicha keluvchi ikki yoki bir necha kattalik qiymatini jamlab koʻrsatadi (mas, bir necha elektr generatorining quvvatini jamlovchi vattmetr).

Oʻlchash asboblari korxonalarida texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish maqsadida Oʻlchash asboblari koʻpincha rostlash, hisoblashechish va boshqarish qurilmalari bilan taʼminlanadi. Ular maxsus tuzilgan dasturlar boʻyicha ishlaydi.

Oʻlchash maʼlumotlarini uzatish, oʻzgartirish yoki avtomatik boshqarish tizimlarida foydalanish uchun qulay boʻlgan shakldagi signalni ishlab chiqish uchun moʻljallangan oʻlchash vositasi oʻlchash qurilmasi deb ataladi. Bu qurilma Oʻlchash asboblarini, oʻlchash oʻzgartirgichlari (oʻlchanadigan kattalikni uzatish uchun qulay signalga oʻzgartiruvchi vosita) ni, kuchaytirgichlar va boshqalar moslamalarni oʻz ichiga oladi.

Chiziqlar va burchaklarni oʻlchash qurollari (chizgʻichlar, transportirlar va boshqalar) oʻlchash vositalari, vazn (ogʻirlik) oʻlchanadigan vositalar (mas, tarozi) oʻlchov vositalari deb ataladi.

Elektr taqsimlash qurilmalarida va yuqori kuchlanishli oʻzgaruvchan tok zanjirlarida tok kuchi, kuchlanish, quvvat va energiyani oʻlchash xavfsizligini taʼminlash uchun elektr oʻlchash transformatori qoʻllanadi. Uning birlamchi chulgamiga oʻlchanadigan kattalik (tok, kuchlanish va boshqalar) taʼsir qiladi, ikkinchi (pasaytiruvchi) chulgʻami esa Oʻlchash asboblariga va himoya relesiga ulanadi. Oʻlchash transformatori yordamida elektr Oʻlchash asboblari (voltmetr, ampermetr va vattmetr) bilan elektr kattaliklarning turli qiymatlarini oʻlchash mumkin. Keng maʼnoda — Oʻlchash asboblari turli kattaliklar (fizik, mexanik, elektr va magnit kattaliklar) ni oʻlchash bilan bogʻliq boʻlgan barcha oʻlchash apparatlari, qurilmalari va vositalarini oʻz ichiga oladi. Hozir impulsli va raqamli oʻlchash apparatlari keng qoʻllanilmoqda.
Oʻlchov

**Oʻlchov**, takt oʻlchovi — musiqiy metrning miqdoriy tavsifi; taktdagi ritmik birliklarning soni va sifatini belgilaydi. Nota yozuvida kasr shaklida asar boshida yoki oʻzgarganda koʻrsatiladi (mas, 4;^ va boshqalar).
Oʻlchov birligi

**[[Oʻlchov]] birligi** — muayyan kattalikni miqdoran baholash uchun asos qilib olinadigan kattalik. Boshqa kattaliklarni oʻlchash uchun kiritilgan birliklar (nyuton, joul, volt va boshqalar) hosila birliklardir. Xalqaro birliklar tizimiga kirmaydigan oʻlchov birliklari ham qoʻllanadi. Masalan, milya, angstrem, rad, rentgen, kyuri va boshqalar

## Yana qarang

* Birliklar tizimi
Oʻlchovlar

**Oʻlchovlar** — fizik kattaliklarni qayd qilish (aniqlash) ga moʻljallangan oʻlchash vositalari. Massa oʻlchovi (toshlar) yoki hajm oʻlchovi (oʻlchash stakani, silindr va boshqalar) kabi oddiy Oʻ. bilan birga murakkabroq qurilmalar, mas, elektr qarshiligi gʻaltaklari, yorugʻlik oʻlchash lampalari va boshqalar ham Oʻ. jumlasiga kiradi. Oʻ. bir qiymatli (toshlar, oʻlchash kolbalari, induktivlik gʻaltagi va boshqalar) va koʻp qiymatli (shkalali chizgʻich, oʻzgaruvchan hajmli kondensator) boʻladi. Oʻ.ning nominal qiymati deganda Oʻ.da koʻrsatilgan yoki unga yozib qoʻyilgan miqdorlar (mas, 1 kg li tosh), haqiqiy qiymati deganda Oʻ. vositasida aniqlanib, kichik xatoligi hisobga olinmagan miqdorlar tushuniladi.

Oʻ.dan etalon, namuna yoki nusxa sifatida foydalaniladi. Sof yoki hosilaviy xossalarga ega boʻlgan moddalar — toza suv, toza gazlar (vodorod, kislorod), toza metallar (rux, kumush, oltin, platina va boshqalar) alohida Oʻ. mezonini tashkil etadi. Oʻ.ga aniq fizik xossalarga ega boʻlgan standart namunalar (mas, maʼlum tarkibli, qattiqlikli va boshqalar xossali poʻlatlar) ham kiradi.
Oʻlchovlar metrik tizimi

**Oʻlchovlar metrik tizimi**, oʻlchovlarning oʻnlik tizimi — uzunlik birligi uchun metr asos qilib olingan fizik kattaliklar majmui. Dastlab, Oʻlchovlar metrik tizimit.ga, metrdan tashqari, yuza (kvadrat metr), hajm (kub metr), massa [kilogramm (4° dagi 1 dm³ suvning massasi) oʻlchovlari hamda litr, ar (yer yuzalarini oʻlchash uchun)] va tonna (1000&nbsp;kg) ham kirar edi.

Oʻlchovlar metrik tizimit. fransuz olimlari (J.Borda, M.J.Kondorse, P.Laplas, G.Monj va boshqalar)dan tuzilgan komissiya taklifiga koʻra, uzunlik birligi — metr uchun Parij geografik meridiani 1/4 uzunligining oʻn milliondan bir qismi qabul qilingan. Fransiyada Oʻlchovlar metrik tizimit.ni joriy qilish haqidagi dekret 1795-yil 7-aprelda qabul qilinib, 1799-yilda platinadan metrning namunasi yasalgan. 1875-yil 17 ta mamlakat (shu jumladan, Rossiya ham) xalqaro bir xillikni taʼminlash va oʻlchovlar tizimini takomillashtirish maqsadida oʻlchovlar haqidagi shartnomaga qoʻl qoʻydi.

1899-yil 4-iyunda qabul qilingan qonun bilan Rossiyada Oʻlchovlar metrik tizimit.dan foydalanish (majburiy boʻlmagan holda) joriy qilindi. Bu qonun loyihasini S.N.Mendeleyev ishlab chiqqan. Sobiq SSSR da, shu jumladan, Oʻzbekistonda 1925-yil 24-iyuldan boshlab qonuniy tus oldi.

## Yana qarang

* Birliklar tizimi
* Xalqaro birliklar tizimi
Oʻlchovlar nazariyasi

**Oʻlchovlar nazariyasi** — matematikaning oʻlchov tushunchasi hamda unga yaqin boʻlgan integral va ularning xossalarini oʻrganuvchi sohasi. Chekli oʻlchamli Yevklid fazosidagi ixtiyoriy toʻplam uchun oʻlchov tushunchasini birinchi boʻlib T.Kantor (1883) kiritgan. Fransuz matematigi E.Borel ilmiy ishlarida haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasi uchun fundamental boʻlgan fikrlarni keltirib, oʻlchovning quyidagi taʼrifini bergan (1898): 1) oʻlchov manfiy emas; 2) kesishmaydigan toʻplamlarning chekli yoki sanokli yigʻindisi oʻlchovi ularning oʻlchovlari yigʻindisiga teng; 3) toʻplam va uning qismi ayirmasining oʻlchovi oʻlchovlar ayirmasiga teng; 4) oʻlchovi noldan farqli toʻplamning quvvati sanoqsizdir. Toʻgʻri chiziqdagi oʻlchov (a, ) intervalning oʻlchovi  — a ga teng. Ochiq toʻplamning oʻlchovi uni hosil qiluvchi intervallar oʻlchovining yigʻindisiga teng. Endi Ye s \a, \ toʻgʻri chiziqdagi ixtiyoriy toʻplam boʻlsin, S toʻplam Ye ni oʻz ichiga oluvchi ixtiyoriy ochiq toʻplam, t(S) uning oʻlchovi boʻlsin. Ushbu Me—’t/t(S) son Ye toʻplamning tashqi oʻlchovi deyiladi (bu yerda aniq quyi chegara Yeni oʻz ichiga oluvchi barcha ochiq toʻplamlar boʻyicha olingan). Ushbu t{E=—a—teSE son Ye toʻplamning ichki oʻlchovi deyiladi. Agar teYe=t.Ye boʻlsa, Ye toʻplam Lebeg masalasida oʻlchovli deyiladi va tYe hamda t^ygarning umumiy qiymati Ye ning oʻlchovi boʻladi. Shunga oʻxshash Lebeg maʼnosida oʻlchovli toʻplam va Lebeg oʻlchovi tushunchasi ixtiyoriy chekli oʻlchamli Evklid fazoda ham kiritiladi. Oʻlchovlar nazariyasida oʻrganiladigan muhim obʼyektlardan biri oʻlchovli funkchiyadir. Oʻlchovlar nazariyasida qiymatlari son emas, balki vektor boʻlgan oʻlchovlar va integrallar ham koʻriladi. Oʻlchovlar nazariyasi matematikaning deyarli hamma sohalariga tatbiq qilinadi.
Oʻlchovli funksiya

**Oʻlchovli funksiya** — matematik analiz va ehtimollar nazariyasining asosiy tushunchalaridan biri. Oʻlchovli A toʻplamda aniqlangan f(x) funksiya uchun E(f)={xeA:f(x)>a) toʻplam barcha a e K qiymatlarda oʻlchovli toʻplam boʻlsa, f(x) funksiya oʻlchovi deyiladi. Mas, ixtiyoriy uzluksiz funksiya yoki deyarli uzluksiz (yaʼni uzilish nuqtalaridan iborat toʻplamning oʻlchovi 0 ga teng) funksiya Oʻlchovli funksiya boʻladi. Oʻlchovli funksiyalar oʻz xossalari bilan uzluksiz funksiyaga yaqin turadi. Agar f(x) funksiya [a, \sa oʻlchovli boʻlsa, ixtiyoriy Ye>0 da shunday /(x) uzluksiz funksiya topiladiki, bunda 1l\xeA:/(x)f/(x)}<g tengsizlik oʻrinli (Luzin teoremasi). Bu teoremaning teskarisi ham oʻrinli.

Oʻlchovli funksiyalarning yigʻindisi, koʻpaytmasi, boʻlinmasi (mahraji 0 qiymati qabul qilmasa) ham Oʻlchovli funksiyadir. Agar Oʻlchovli funksiya ketmaketligi biror funksiyaga har bir nuqtada yaqinlashsa, limit funksiya ham oʻlchovli.
Oʻlchash generatori

**Oʻlchash generatori** — radiotexnika qurilmalarini sinash va sozlash uchun kichik quvvatli elektr tebranishlarini hosil qiladigan (generatsiyalaydigan) asbob. Tuzilishi signallarning turiga (impulsli, sinusoidal va maxsus shaklli) va hosil qilinadigan chastotalar diapazoniga bogʻliq boʻladi. Turlari: past (tovush) chastotali generatorlar, standart signallar generatori, oddiy signallar generatori, videochastotalar generatori, impulslar generatori. Oʻ. g., asosan, chastotalar diapazoni keng boʻlgan oʻzgaruvchan tok manbai sifatida ishlatiladi.
Jumabek Oʻmirzaqov

**Jumabek Oʻmirzaqov** (1939.15.11, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2003). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Forish tumanidagi 17maktabda fizika oʻqituvchisi, 1965-yildan direktor, oʻquv boʻlimi mudiri. 1967-yildan 17, 1976-yildan 51maktabda fizikamat. oʻqituvchisi.
Oʻn ikki imom

**Oʻn ikki imom** – shialikdagi asosiy oqim – imomiylar (baʼzan „oʻn ikkichilar“ – „isno ashʼariya“ deb ataladi) oʻrtasida eʼtiqod qilinadigan imomlar sulolasi. Xalifa Ali bilan Fotimadan tarqalgan avlodlardan iborat. Ular paygʻambar avlodi deb eʼtirof etiladi. Imomiylar ularni islomning qonuniy rahnamolari deb tanib, xalifalar hokimiyatini gʻayriqonuniy deb hisoblaydi. Bular:
* Ali ibn Abu Tolib;
* Hasan ibn Ali;
* Husayn ibn Ali;
* Zaynal Obidin Ali (713 yil);
* Muhammad al-Bokir (732 yil);
* Jaʼfar as-Sodiq (700—765);
* Muso al-Kozim (799 yil vaf.et.);
* Ali ar-Rizo (818 yil vaf.et.);
* Muhammad at-Taqiy (835 yil vaf.et.);
* Ali an-Naqiy (868 yil vaf.et.);
* Hasan al-Askariy (846—873);
* Muhammad alMahdiy (rivoyatlarga koʻra, 874—878 yillar orasida yoʻqolgan).

Imomlarning baʼzilarigina oʻldirilgan yoki zaharlangan, lekin shunga qaramay imomiylar ularning barchasini xalifalar tomonidan oʻldirilgan deb hisoblaydi, ularni jabrdiyda va din yoʻlida shahid boʻlganlar deb motam tutadi. 12 imom – Muhammad alMahdiyni „yashiringan“ deb hisoblab, u zamona oxir boʻlganda yerga qaytib kelib adolat oʻrnatadi deb tasavvur qilish shialar orasida saqlangan (qarang Mahdiy, Mahdiylik). Imomlar va imomzodalar dafn etilgan maqbaralar hozir ham shialar uchun muqaddas ziyoratgoh hisoblanadi, hatto ular uchun haj oʻrnini bosadi. Bunday muqadsas joylar Najaf, Karbalo, Kozimayn (Iroq), Madina (Saudiya Arabistoni), Mashhad, Qum, Shoh Abdul Azim (Eron) shahrilarida joylashgan.

## Manbalar
Oʻnarcha

**Oʻnarcha** — Qirgʻiziston Respublikasi Norin viloyatidagi daryo, Norin daryosining oʻng irmogʻi. Noringa Norin shahri dan 16&nbsp;km quyiroqda quyiladi. Uzunligi 75&nbsp;km, havzasining maydoni 1570&nbsp;km². Kapkatos tizmasining yon bagʻridan shim.roqda, Qumbel dovonidan 1&nbsp;km sharqda, 3600 m balandlikda boshlanadi. Yuqori oqimida (Koʻktoʻrpoq chap irmogʻi quyilgungacha) Sultonsari nomi bilan yuritiladi. Asosiy irmoqlari yuqori oqimida: Archalu, Ichkebash, Chunqursu, Ottuk (oʻngdan). Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi boshlanishidan 18&nbsp;km quyida (Oʻnarcha qishlogʻi yonida) 9,9 m³/sek. Toʻlinsuv davri mart — avgust da. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 15,2 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 4,78 m’/sek.gacha (kam suvliyilda) oʻzgaradi. Dekabr—fevral oylarida daryoda muz oqadi. Suvi yaxshi ichimlik sifatiga ega.
Oʻngut

**Oʻngut**, oʻnqut — qadimiy turkiy qabilalardan biri. Xitoy manbalarida ularni oq tatarlar deb atashgan. Ular qadimiy turklarning shato urugʻidan kelib chiqqan. 12—13-asr boshlarida Oʻ.lar Shimoliy Mongoliya va Xitoyda koʻchib yurishgan. Ular nasroniylik dinining nestorian mazhabiga eʼtiqod qilishgan. 15— 16-asrlarda Oʻ.lar Dashti Qipchoq oʻzbek qabilalari tarkibida qayd etilgan. Ularning bir qismi hozirgi Oʻzbekiston hududiga (koʻpchiligi Zarafshon vodiysiga) kelib joylashganlar. Oʻ.larning oʻtmishda asosiy mashgʻuloti chorvachilik boʻlgan, keyinchalik 16—17-asrlarda asta-sekin oʻtroqlashib, dehqonchilik bilan shugʻullangan va oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan. 

## Yana qarang
* Ungut
Oʻngoʻn

**Oʻngoʻn**, oʻngʻoʻn, uygʻun, ongon — totem. Qadimda turkiy-moʻgʻul xalqlari nazarida qabilaga asos boʻlgan va muqaddas hisoblangan hayvon yoki oʻsimlik. Masalan, oʻgʻuzlarda islomiyat davrida ham totemizm qoldiqlari saqlangan. Har bir urugʻ bironbir qushni oʻzi uchun muqaddas sanagan, urugʻ aʼzolari bu qushga tegishmagan, uning goʻshtini yeyishmagan. Bunday totemni ifodalash uchun Oʻngoʻn atamasi qoʻllangan. Bundan tashqari, umumiy ziyofatlar paytida muayyan urugʻ goʻshtning qaysi qismini olish huquqiga egaligi ham belgilab qoʻyilgan. Oʻngoʻnlar va goʻsht qismlari Oʻgʻuzxon farzandlari soniga koʻra, 6 xil qilib farqlangan (yana qarang Tamgʻa).
Oʻnboshi

**Oʻnboshi** — harbiy unvon, 10 kishidan iborat eng kichik harbiy boʻlinma boshligʻi. Turkiy xalklar tuzgan eng qadimiy davlatlar (mas, Hunlar va Turk xoqonligi)da ilk marta joriy qilingan. Oʻ. bevosita yuzboshita boʻysungan. Amir Temur davrida Oʻ. oddiy askarga nisbatan 10 barobar ortiq maosh olgan (bu paytda oddiy askarning oyligi mingan otining narxiga teng boʻlgan). Oʻrta Osiyo xonliklari davrida ham Oʻ.ning harbiy mavqei oʻzgarmagan. Turkiyeton mintaqasida qizil armiyaga qarshi kurash yillarida koʻplab qoʻrboshi guruhlarida (Ibrohimbek va boshqalar) Oʻ. lavozimi mavjud boʻlgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda Oʻ. Rossiyada "desyatnik" deb atalgan. 20-asrda sovet armiyasi safida 10 kishidan iborat harbiy boʻlinma boʻlib, uni boʻlim komandiri (yefreytor yoxud kichik serjant) boshqargan. Ad.: Temur tuzuklari, T., 1996.
Oʻng qoʻl qoidasi

**Oʻng qoʻl qoidasi** — magnit maydonda harakatlanuvchi induksion tok yoʻnalishini aniqlash qoidasi. Qoidaning taʼrifi: agar oʻng qoʻl kaftini magnit maydonda magnit induksiya vektori (magnit maydon kuch chizikdari) kaftga tik tushadigan qilib, 90°ga kerilgan bosh barmoq esa oʻtkazgich bo'ylab  harakat qilayotgan tok kuchi yoʻnalishini koʻrsatadigan qilib tutilsa, u holda yozilgan 4 ta barmoq magni induksiya vektori  yoʻnalishini koʻrsatadi (rasm).
Oʻnkurash

**Oʻnkurash** — yengil atletikanij 10 turi boʻyicha erkak sportchilar oʻrtasida oʻtkaziladigan musobaqa. Oʻ. musobaqalari 2 kun davom etadi: 1kun 100 m ga yugurish, uzunlikka sakrash, yadro irgʻitish, balandlikka sakrash, 400 m ga yugurish, 2kun 110 m ga toʻsiqlar osha yugurish, lappak uloqtirish, langarchoʻpda sakrash, nayza uloqtirish, 1500 m ga yugurish musobaqalari oʻtkaziladi. Sportchiga har bir turda koʻrsatgan natijasiga mos ochko yoziladi. Gʻolib barcha turdagi ochkolar yigʻindisiga koʻra aniqlanadi. Oʻ. 1912-yilda olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Jahonda Refer Jonson, Bryus Jenner (AQSH), Jeyms Tomson (Buyuk Britaniya), Roman Shebrle (Chexiya) kabi Oʻ.chilar yuqori natijalarga erishgan. Oʻzbekistonlik Nikolay Ovsyannikov, Vadim Kolobov, Ramil Gʻaniyev, Leonid Andreyev singari Oʻ.chilar xalqaro musobaqalarda gʻolib chiqishgan.
Oʻnli kasr

**Oʻnli kasr** — mahraji 10 ning natural darajalaridan iborat kasr. Oʻnli kasrlar va ular ustida amallar toʻgʻrisida Gʻiyosiddin Koshiyning 1427 yilda yozilgan Arifmetika ("Muftoh ulhisob") asarida birinchi marta bayon qilingan.
Oʻnli logarifm

**Oʻnli logarifm** — musbat sonning 10 asosga koʻra logarifmi. a sonining oʻnli logarifmi \_ a kabi belgilanadi. Mas, 1810=1; 1§100=2, chunki 10 ni hosil qilish uchun asos 10 ni 1darajaga, 100 ni hosil qilish uchun esa asos 10 ni 2darajaga koʻtarish kerak: 10=10’; 100=102si 10 dan iborat martabali (pozitsion) sanoq sistemasi. Oʻnli logarifms. taxminan 5-asrda Hindistonda paydo boʻlgan. Muhammad Xorazmiyning "Algoritm hind hisobi haqida" risolasida Oʻnli logarifms, natural sonlar ustida toʻrt amal sistemasi bayon qilingan. Oʻnli logarifms. sonlar ustida arifmetik amallar bajarish uchun qulay. Oʻnli logarifms.da 10 ta belgi (raqam)dan foydalaniladi: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Har qanday natural sonni shu raqamlar yordamida yozish mumkin, bunda har bir belgi oʻzining yozuvdagi oʻrniga qarab turli qiymatga (martabaga) ega boʻladi. Mas, 717 sonidagi oʻngdan 1raqamdagi sonda 7 ta birlik, oʻngdan 3raqamdagi sonda esa 7 ta yuzlik borligini bildiradi.
Oʻnoyoqli qisqichbaqalar

**Oʻnoyoqli qisqichbaqalar** () – yuksak qisqichbaqasimonlar turkumi. Tanasining uzunligi 80 sm gacha (Madagaskar daryo qisqichbaqasi), gigant yapon krabi qisqichbaqalari yoyilganida 3&nbsp;m ga yetadi. Gavdasi birlamchi bosh – prototsefalon, 3 ta koʻkrak boʻgʻimining jagʻ bilan qoʻshilishidan hosil boʻlgan gnatotoraks (boshkoʻkrak) va qorin boʻlimidan iborat. Oldingi koʻkrak boʻgʻimlari oʻsimtalari jagʻoyoqlarga, keyingi boʻgʻimlari oʻsimtalari 5 juft yurish oyoqlariga aylangan (nomi shundan). Boshi *gnatotoraks karapaks* (*boshkoʻkrak* qalqoni) bilan qoplangan. *Karapaksning* oldingi uchi rostrum (tumshuq)ni hosil qiladi. Koʻzlari fasetkali (murakkab), poyachada oʻrnashgan. Jabralari oyoqlari asosida joylashgan; ikki yon tomondan karapaks bilan qoplangan. Qorin boʻlimining tuzilishi yashash tarziga bogʻliq. Uzunqorinlilar – natantia (krevetkalar) va chalaqorinlilar – (daryo qisqichbaqalari, omarlar, langustlar, krablar, zohid qisqichbaqalar) kenja turkumlariga boʻlinadi. 8500 dan ortiq turi bor. Aksariyat turlari dengizlarda, ayrim turlari (daryo qisqichbaqalari, ayrim krevetkalar, krablar) chuchuk suvlarda yashaydi. Oʻrta Osiyo suv havzalarida *ingichkabarmoq* daryo qisqichbaqasi va reptantia krevetkasi tarqalgan.

Urgʻochi oʻnoyoqli qisqichbaqalar tuxumlarini qorinoyoqlariga yopishtirib olib yurishadi. Chuchuk suv oʻnoyoqli qisqichbaqalar metamorfozsiz rivojlanadi. Koʻpchilik *Oʻnoyoqli qisqichbaqalar* tuxumlaridan chiqqan lichinkalar zoyea va mizid davrlarini oʻtib voyaga yetgan. Tuban tuzilgan krevetkalar lichinkasi rivojlanishida naupleus va metanaupleus davrlarini oʻtadi. Ayrim oʻnoyoqli qisqichbaqalar (kamchatka krabi, omarlar, langustlar, krevetkalar) sanoat miqyosida ovlanadi.

## Manbalar
Oʻnhayot

**Oʻnhayot** — Namangan viloyati Uychi tumanidagi shaharcha. *1989*-yil 30-oktabrda tashkil qilingan. Aholisi 14 ming kishi (2005). Shaharchada "Ipakchi" aksiyadorlik jamiyati, sanoat, savdo korxonalari, xususiy doʻkonlar, gʻisht zavodi, kichik korxonalar, xususiy firmalar faoliyat koʻrsatadi.

3 umumiy taʼlim maktabi (3,5 ming oʻquvchi), sport maktabi, stadion, kutubxona, madaniyat saroyi, "Ovchibuloq" ziyoratgohi bor. Kdshloq vrachlik ambulatoriyasi, xususiy shifoxona aholiga xizmat koʻrsatadi. Oʻnhayat shaharchasi yonidan Namangan — Uchqoʻrgʻon avtomagistrali oʻtadi. Mashhad mozor jome masjidi, Oʻrta masjid meʼmoriy yodgorliklari joylashgan. 

Shaharchada 3 ta maktab faoliyat koʻrsatib kelmoqda 3-maktab, 29-maktab  va 35-maktab shular jumlasidandir. O'nhayot shaharchasi Namangan shahriga eng yaqin hududlardan biri
telegram - 2024/2025 o'quv yili 10-b sinf Mo'minjonov Jasurbek

## Manbalar
Oʻpka abssessi

**Oʻpka abssessi** — oʻpkadagi yiring boylagan joy. Nafas yoʻllariga yiring paydo qiluvchi mikroblar (stafilokokk, streptokokk, pnevmokokk va boshqalar) tushishi sabab boʻladi. Oʻpkaga anaerob mikroorganizmlar tushganida oʻpka toʻqimalari irib yemiriladi, oʻpka gangrenasi paydo boʻladi. Oʻpka abssessi va oʻpka gangrenasi, asosan, oʻpkaning krupoz yoki oʻchoqli yalligʻlanishi, shuningdek, nafas aʼzolarining surunkali kasalliklari, xususan, bronxoektazlarning asorati sifatida namoyon boʻladi. Nafas yoʻllariga yot jismlar tushishi, koʻkrak boʻshligʻi yoki oʻpkaning shikastlanishi ham Oʻpka abssessiga sabab boʻlishi mumkin. Oʻpka abssessi va oʻpka gangrenasiga koʻproq kamquvvat, zaifroq (surunkali aroq ichib ozib toʻzib ketgan) kishilar chalinadi. Bemorni mutaxassis vrach davolaydi. Oʻpka yalligʻlanishini yaxshi naf beradigan vositalar yordamida asoratlarsiz tuzatib yuborish tufayli Oʻpka abssessi bir qadar kam uchraydi.
Oʻpkasiz salamandralar

**Oʻpkasiz salamandralar** — dumsiz suvda va kuruqlikda yashovchilar oilasi. Uzunligi 5—15 sm. Oʻpkasi reduksiyaga uchragan (nomi shundan), yuragi 2 kamerali, terisi va ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavati orqali nafas oladi. 22 urugʻi, 215 turi bor. Amerika va Janubiy Yevropada tarqalgan. Koʻpchiligi suvda doimiy (togʻdagi soylar, gʻor va oʻrmonlardagi suv havzalari, quduqlarda), baʼzi turlari daraxtlarda oʻrmalab yuradi. Mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Gʻor Oʻpkasiz salamandralari uzun tili yordamida hasharotlarni tutib oladi. Tuxumlari va lichinkalari suvda yoki quruqlikda toshlar ostida va nam tuproqda, daraxtlar kovagida rivojlanadi. Urgʻochilari quruqlikda, odatda, tanasi bilan tuxumlarini oʻrab olib, ularni himoya qiladi. Metamorfoz orqali yoki metamorfozsiz rivojlanadi. Ayrim turlari tirik tugʻadi.
Oʻpka emfizemasi

**Oʻpka emfizemasi** (yun. — puflanish) — oʻpkaning kengayishi va harakatining cheklanishi, nafas va qon aylanish funksiyalarining buzilishi bilan kechadigan kasallik. Cheklangan (oʻpkaning ayrim joylarini qamrab oladigan) va diffuz (umumiy), oʻtkir va surunkali Oʻpka emfizemasi farq qilinadi. Surunkali, diffuz Oʻpka emfizemasi keng tarqalgan oʻpka kasalligi boʻlib, u har qanday yoshda, koʻproq 40—50 yoshdan keyin kuzatiladi va unga bronxlar oʻtkazuvchanligining izdan chiqishi sabab boʻladi. Surunkali bronxit, bronxial astma va oʻpkaning boshqa kasalliklari oqibatida bronxlar yorigʻi torayadi (ularda shilliq yigʻilishi yoki bronxlar spazmi hisobiga), bunda nafas chiqarish kuchi yetarli boʻlmay, havoning bir qismi oʻpka alveolalarida qoladi (qoldiq havo) va qayta nafas olinganida alveolalar choʻziladi. Yalligʻlanish jarayonlari oqibatida oʻpka toʻqimalari elastikligining kamayishi ham Oʻpka emfizemasiga olib keladi. Bunda alveolalar devori yupqalashadi va yirtiladi, natijada ular kengayadi. Pnevmoskleroz (oʻpkada biriktiruvchi toʻqimaning oʻsib ketishi), shuningdek, tamaki chekish ham Oʻpka emfizemasining rivojlanishiga yordam beradi. Kasallik uzoq davom etadi. Bemorning nafasi qisadi, yoʻtaladi, dastlab jismoniy ish qilganida, keyinchalik tinch holatida ham qiynalib nafas chiqaradi. Bemorning yuzi shishib, koʻkrak qafasi "bochkasimon" boʻlib qoladi. Kasallik asta-sekin zoʻrayib boradi.

Oʻpka emfizemasini vrach davolaydi. Quruq va iliq havo sharoitida iklim bilan davolash yaxshi naf beradi. Oʻpka emfizemasining oldini olish uchun bronxlar va oʻpkaning surunkali kasalliklarini oʻz vaqtida davolash, chekmaslik zarur.
Oʻpqon

**Oʻpqon** — tuproq va tuproqosti gʻovak jinslaridagi yoriq va kavaklar. Yaqinida jar, soylik va boshqalar chuqurliklar boʻlgan joylarda hamda nishabligi katta yerlarda boʻladi. Oʻ. vujudga kelishiga koʻpincha yerqazir hayvonlar (kalamush, dala sichqoni, qoʻshoyoq va boshqalar) sabab boʻladi va u koʻproq lyoss va gʻovak jinsli yerlarda uchraydi. Oʻ. kanal va ariqlarning buzilishi va ekin yerlarining ishdan chiqishiga sabab boʻladi.
Oʻraluvchi oʻsimliklar

**Oʻraluvchi oʻsimliklar** — poyasi bir tayanchga oʻralib oʻsuvchi oʻtsimon yoki daraxtsimon oʻsimliklar (qarang Lianalar).
Oʻratepa zilzilasi

**Oʻratepa zilzilasi** — Turkiston tizmasining shim. etagida 1897-yil 17-sentabr soat 15 yarimlarda sodir boʻlgan. Uning kuchi Oʻrta Osiyoning katta qismida sezilgan. Yer qimirlash markazida (Oʻratepa yaqinida) magnitudasi 6,6, kuchi 8 ballga yetgan. Oradan 2 soat oʻtgach, zilzila deyarli shunday kuch bilan yana takrorlangan. Zilzila zarbidan koʻplab qishloqlar, ayniqsa, Oʻratepaning shim.gʻarbidagi Uvoq, Irganakli, Turkoman kabi qishloqlar vayronaga aylandi. Togʻ yon bagʻridagi jinslar uvalanib, katta oʻpirilishlar va koʻchkilarni keltirib chiqargan. Yer yuzasida 20—30 sm li yoriqlar paydo boʻlgan. 7—8 balli epitsentr zonasi 600&nbsp;km² hududni qamrab olgan. Zilzila kuchi Xoʻjand, Qoʻqon, Jizzax, Samarqand va Toshkentda 6—7 ball, Buxoro, Turkiston, Avliyoota (Taroz), Qoʻqon, Andijon va Margʻilonda 5 ball bilan sezilgan. Oldingi zilziladan shikast koʻrgan bir qancha imoratlar takroriy zilzilada butunlay buzilgan. Ayniqsa, Samarqanddagi Registon maydonida joylashgan Ulugʻbek madrasasiga katta zarar yetgan. Keyingi yillarda TurkistonNurota togʻlarida bir qancha zilzilalar qayd qilingan. Shulardan eng kuchlisi 1898-yilda Zominda 8 balli, 1923-yilda Oʻratepada 7 balli va 1955-yilda Jizzaxda 6—7 balli yer qimirlashlar sodir boʻlgan. Bu zilzilalarning seysmotektonik sharoitlarini oʻrganish natijasida TurkistonNurota zonasi ajratildi. Bu zona kuchli yer qimirlashlar boʻlib turadigan jan. Fargʻona seysmogen zonasining davomiga joylashgan.
Oʻrgimchakkanalar

**Oʻrgimchakkanalar** — oʻrgimchaksimonlarga mansub kanalar oilasi. Texnika, poliz ekinlari hamda mevali daraxtlar ashaddiy zararkunandasi. Oʻ.ning oddiy oʻrgimchakkana Oʻ. atlant oʻrgimchakkanasi, bogʻ oʻrgimchakkanasi meva qoʻngʻir kanasi, meva qizgʻish kanasi (Tetranychus urticae Koch.) kabi 100 ga yaqin turi maʼlum.

Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida koʻp uchraydigan oddiy Oʻ. — hammaxoʻr zararkunanda. Yetuk hasharoti tana uz. 0,4—0,5 mm, 4 juft oyokli, tanasining ustki qismida 26 ta ingichka tukchalari bor, rangi yozda sargʻishkoʻkimtir, kuzda, qishda va erta bahorda qizgʻish yoki qizil. Tuxumi sharsimon (0,1 mm), yaltiroq, koʻkimtir. Lichinkasi 0,13—0,19 mm, uch juft oyoqli. Nimfalari 0,13—0,15 mm. Oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi, oʻsimlik bargining orqa tomoniga uya yasaydi, shu joyda rivojlanadi. Erkagi urgʻochisiga nisbatan 2-marta kichik. Rivojlanish siklida tuxum, lichinka, pronimfa, deytnoma va yetuk hasharot (imago) davrlarini oʻtaydi. Yetuk urgʻochilari 40 kungacha yashaydi va 140—600 tagacha tuxum qoʻyadi. Harorat koʻtarilishi bilan rivojlanishi tezlashadi. Tuxumlardan 2—3 kunda lichinkalar chiqadi. Yiliga 12—18-martagacha avlod beradi. Oʻ. kuzda qaysi dalada oziqlagan boʻlsa oʻsha yerda yoki uning yaqinida imago holida tuproq yuzasi va tagida hamda tut daraxtlarida qishlaydi. Qishning — 28° dan ortiq sovugʻi, bahorda esa dambadam yogʻadigan jala Oʻ.ni koʻplab nobud qiladi. Oʻ. mart oyida, oʻrtacha havo harorati 12—14° da qishlovdan chiqib, begona oʻtlarda birinchi avlodni oʻtaydi. Begona oʻtlar quriy boshlagach (may oyining 2-yarmida), gʻoʻza, poliz ekinlari (bodring), soya va mevali daraxtlargaoʻtadi. Oʻ. oʻzi ajratgan oq ipakchalari bilan oʻsimlik barglarini butkul qoplab oladi va hujayra shirasini soʻrib, xloroplastlarni yemiradi. Natijada barglarda qizgʻish dogʻlar paydo boʻladi, keyinchalik dogʻlar bir-biriga qoʻshilib barglar qoʻngʻir tusga kiradi va vaqtidan erta toʻkilib ketadi, oʻsimlik mevalari yaxshi rivojlanmay nobud boʻladi. Atl ant oʻrgimchakkanasi odsiy Oʻ.ga oʻxshash; beda, yoʻngʻichqa, nok, olma va boshqalar mevali daraxtlarni ham zararlaydi.

Kurash choralari: kuzda ekin poyalari daladan chiqarib tashlanadi; begona oʻtlar yoʻqotiladi, vegetatsiya davrida daraxtlar va ekinlarga oltingugurt kukuni bilan ishlov beriladi; erta bahorda mevali daraxtlarga akaritsidlar purkaladi. Shuningdek, Oʻ.ga qarshi biologik kurash usulida nuqtali kanaxoʻr (stetorus), yirtqich kana (orius), kanaxoʻr trips va oltinkoʻzlar lichinkasidan foydlaniladi.
Oʻrgimchak

**Oʻrgimchaklar** – bu oʻrgimchaksimonlar oilasiga mansub haqiqiy quruqlikda yashovchi boʻgʻimoyoqlilar, ogʻiz organi 2 juft: Ogʻiz organlarining birinchi jufti ustki jagʻlar hisoblanadi. Ustki jagʻlarning birinchi boʻgʻimi harakatchan tirnoqsimon oʻsimtadan iborat boʻlib, oʻljasi tanasini teshish uchun xizmat qiladi. Jagʻlarning asosida zahar bezlari joylashgan. Jagʻlar sanchilganida zahar tirnoqlar ichidagi naycha orqali oʻljasi tanasiga tushadi va uni oʻldiradi. Oʻrgimchaklarning ikkinchi juft ogʻiz organlari *oyoq paypaslagichlar* deb ataladi. Ular mayda sezgir tukchalar bilan qoplangan boʻlib, tuygʻu organi hisoblanadi. Paypaslagichlarning asosiy boʻgʻimlari pastki jagʻlar vazifasini bajaradi. Butli oʻrgimchakning oyoq paypaslagichlari yurish oyoqlariga nisbatan birmuncha kalta. Boshkoʻkrakda uzun va ingichka 4 juft yurish oyoqlari ham joylashgan. Qorin boʻlimining hamma boʻgʻimlari qoʻshilib ketgan. Qornining orqa tomonida butsimon oqish dogʻi boʻladi. Shuning uchun unga butli oʻrgimchak nomi berilgan. Qorin boʻlimining keyingi uchida uch juft oʻrgimchak soʻgallari (bezlar) boʻlib, ularga oʻrgimchak bezlarining yoʻllari ochiladi oʻpka orqali nafas oladi. ayrim jinsli (urgʻochi va erkakka boʻlinuvchi) organizm. Oʻrgimchaksimonlar turkumi – uzunligi 0,7 sm dan 11 sm gacha boʻladi. Koʻpchilik oʻrgimchaklar tanasi qisqa poyacha orqali tutashgan yaxlit boshkoʻkrak va qorin boʼlimidan iborat; faqat boʻgʻim qorinli oʻrgimchaklar tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan. Xelitserasiga zahar bezlari yoʻli ochiladi. Qorin boʻlimi keyingi qismida 1-4 juft toʻr bezlari joylashgan. 51000 dan ortiq turi mavjud, jumladan Oʻzbekistonda bir necha yuz turi bor. 3 kenja turkumga yaʼni: boʻgʻimqorinlilar, qushxoʻr oʻrgimchaklar va oʻpkali oʻrgimchaklarga boʻlinadi. Boʻgʼimqorinlilar tuban tuzilgan 10 ga yaqin tropik oʻrgimchaklarni oʻz ichiga oladi. Qushxoʻr oʻrgimchaklar, asosan, tropikada tarqalgan, 1500 ga yaqin yirik (10 sm gacha) turlardan iborat. Koʻpchilik oʻrgʼimchaklar murakkab toʻr toʻqib, oʻljasini toʻr yordamida tutadi. Faol hayot kechiradigan turlari toʻr toʻqimaydi, inda yashaydi. Yirtqich oziqlanadi, ayrim turlari uchun kannibalizm xos. Oʻrgimchaklar zararkunanda va parazit hasharotlar va boshqalar umurtqasizlar bilan oziqlanishi tufayli foydali hisoblanadi. Qoraqurt va biylar zahri odam uchun xavfli.

## Manbalar
Oʻrgimchaksimonlar

**Oʻrgimchaksimonlar** — xelitseralilar kenja tipiga mansub boʻgʻimoyoqlilar sinfi. Uzunligi 0,1&nbsp;mm dan 17 sm gacha. Ogʻiz organi soʻruvchi. Koʻzlari oddiy. Boshkoʻkragi ingichka poyacha orqali qorin bilan tutashgan yoki unga qoʻshilib ketgan. Qorinoyoqlari reduksiyaga uchragan yoki shaklan oʻzgarib taroqsimon oʻsimta, varaqsimon oʻpka yoki toʻr bezlarini hosil qiladi. Oʻpka yoki traxeyalar orqali nafas oladi. Ayirish organlari — malpigi naychalari va koksal bezlar. Koʻpchilik oʻrgimchaksomonlarda zahar bezlari bor. Ayrim jinsli, tuxum qoʻyadi, ayrim turlari (chayonlar) tirik tugʻadi. 60000 ga yaqin turi bor; kanalar, chayonlar, telifonlar, frinlar, tartaridlar, palpigradlar, fitsinuleylar, soxta chayonlar, solpugalar, pichanoʻrarlar, oʻrgimchaklar turkumlariga boʻlinadi. Oʻrgimchaksimonlar keng tarqalgan, koʻpchiligi quruqlikda yashaydi; kanalar va oʻrgimchaklar orasida ikkilamchi marta suvda yashashga oʻtgan turlari bor. Koʻpchiligi yirtqich, har xil umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Bir qancha turlari parazit (kanalar) va oʻsimlikxoʻr (oʻrgimchakkana. Oʻzbekiston hududida kanalar, chayonlar, solpugalar va oʻrgimchaklarning bir necha yuz turi tarqalgan.
Oʻrda

**Oʻrda**, OʻRDU — 1) turkiy va moʻgʻul xalklarida hukmdor, xon qarorgohi, qalʼa. Istiloh ushbu maʼnoda ilk bor qadimiy OʻrxunEnasoy bitigi "Irq bitig"da qayd etiladi. Qoraxoniy hukmdor saroyi yoki Koshgʻar shahri Oʻrdukand deb yuritilgan. Baʼzan Oʻ. oʻrnida uning maʼnodoshi x o n t oʻ y birikmasi ham ishlatilgan. Yirik turk va moʻgʻul davlatlari hamda koʻchmanchi qabilalari ittifoqlari — Oltin Oʻ., Noʻgʻay Oʻ.ning nomi shundan kelib chiqqan. Turli tarixiy davrlarda qalʼa (5—6-asrlargacha), diz (6—8-asrlarda), ark (9— 17-asrlar) deb ham atalgan. Oʻ., asosan, balandlikda bunyod etilgan, unga qiya uzun yoʻlak (pandus) orqali kirilgan; davlat ahamiyatidagi inshootlar, maʼmuriy binolar, hukmdor saroyi va boshqalarni oʻz ichiga olib, atrofi burjlari boʻlgan devor bilan oʻralgan. Oʻ. shaharsozlik tarixida muhim oʻrin tutgan. Oʻ.lar ayrim maʼmuriy — shaharsozlik (oʻrni, oʻlchami, koʻlami, bino, hovuz va boshqalar) jihatlari bilan farqlangan (Koʻhna Ark, Xudoyorxon oʻrdasi, Toshkenpg oʻrdasi va boshqalar).

Jumladan, Toshkent hokimlarining qarorgohlari — Oʻ.lar tarixiy manbalarga koʻra turli davrlarda turli joylarda boʻlgan: 18-asr oʻrtasi (chor hokimlik davri)da Qoratoshda, 19-asrning 1-yarmida Oʻ. oldin Tuproqqoʻrgʻonda, keyin Anhor (Oʻ.)ning chap tomonida — taxminan hozirgi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi senatining binosi oʻrnida boʻlgan. Toshkent Oʻ.lari saqlanmagan. Soʻnggi Oʻ. saqlanib qolgan tarhi boʻyicha: uz. 54 m, shim. eni 370 m, jan. eni 490 m ga yaqin boʻlgan. Oʻ. devorlariga tashqi tarafga turtib chiqqan diametri 8–9 m atrofida boʻlgan 30 dan ortiq burjlar ishlangan; Gʻarbiy va Sharqiy devorida 2 darvoza boʻlib, ular shaharning bosh koʻchasi (katta koʻcha) bilan oʻzaro bogʻlangan; bir nechta hovlili saroy Oʻ.ning janubida joylashgan. Sharqiy darvozaning tashqarisidagi sahnda sarbozlar harbiy mashqlar oʻtkazgan. Idora va saroy binolari boʻlgan Oʻ.lar Andijon, Shahrisabz va boshqalar shaharlarda ham mavjud boʻlgan; 2) qoʻshin qarorgoqi, lashkargoh. Ushbu maʼno ham qadimiy hisoblanadi. Harbiy harakatlar vaqtida Oʻ. atrofi xandaq bilan oʻralgan. Shoxshabbalar yordamida ihota qilingan, soqchilar nazoratida boʻlgan.

13-asrdan eʼtiboran, Oʻ. "xon qarorgohi" maʼnosida rus tilida qoʻllanila boshlagan. 14-asrgakelib Oʻ. "lashkar, qoʻshin" maʼnosini kasb etgan, eski oʻzbek adabiy tili, xususan, Alisher Navoiy asarlarida ham qayd etiladi. Hozirgi turk tilida ogyi "qoʻshin, armiya"ni anglatadi; 3) Chingiziylar saltanatida favqulodda tantanalar paytida bir necha yuz kishini oʻz bagʻriga sigʻdira oladigan ulkan chodir, oʻtov. Ostonasi va ustunlar oltin bilan qoplanganligi bois bunday oʻtov Oʻrdui zarrini buzurg, yaʼni Oltin Oʻ. deb nomlangan.
Oʻrdak

**Oʻrdak**, xonaki oʻrdak — oʻrdaksimonlar oilasiga mansub parranda. Mil.dan ming yil oldin xonakilashtirilgan. Yovvoyi oʻrdak — kryakvadan kelib chiqqan. Oʻ. deyarli barcha mamlakatlarda, ayniqsa, Xitoy (562 mln. bosh), Indoneziya (28 mln. bosh), Vyetnam (50 mln. bosh)da koʻp urchitiladi. Jahonda jami 830 mln. bosh Oʻ. boqiladi (1999). Oʻ.ning tana tuzilishi qayiqsimon, koʻkragi keng, boʻyni va boshi uzun, oyoq barmoqlari suzuvchi parda bilan qoʻshilgan. Tumshugʻi sargʻishqizil yoki toʻq sariq, bir oz qayrilgan. Patlarining rangi oqish, sargʻimtir, kulrang, qora va boshqalar Erkagining dumida bir nechta yuqoriga qayrilgan patlari bor. 24—28 haftaligida jinsiy yetiladi. Toʻdada 5—6 makiyonga bitta erkak Oʻ. qoldiriladi. Bir mavsumda (5—6 oy) 90—130 ta tuxum qiladi (sunʼiy tullatib yiliga 250 tadan tuxum olish mumkin). Tuxumi vazni 85—90 g. Tuxumidan tuxum poroshogi, melanj tayyorlashda va konditer sanoatida foydalaniladi. Tuxumdan joʻja ochib chiqish (inkubatsiya) muddati 27—28 kun. Voyaga yetgan erkak Oʻ. vazni 3—4, makiyoni 2,5—3 kg. Beradigan mahsulotiga qarab Oʻ. goʻsht, goʻshttuxum yoki tuxumgoʻsht, serpusht (sertuxum) zotlarga ajratiladi. Oʻ., asosan goʻsht uchun yetishtiriladi. Goʻshti mayin, mazali, parhez mahsulot. Xoʻjaliklarda zotli Oʻ.ning asosiy qismini p ye k i n Oʻ.lari tashkil etadi. Kichik fermer xoʻjaliklari va xususiy xoʻjaliklarda oq moskva, ukraina oq va kulrang Oʻ.i hamda xakikempbell va boshqalar zotlari boqiladi. Oʻ. goʻshti, asosan, ixtisoslashtirilgan xoʻjaliklarda intensiv texnologiya asosida yetishtiriladi. Sanoat usulida yetishtirishda Oʻ.lar goʻsht uchun maxsus kataklarda boqiladi.

Oʻ. joʻjalari goʻsht uchun (7—8 oy) har bir bosh parrandaga 8,8—9,1 kg toʻla qimmatli quruq aralash yem bilan boqiladi. Oʻ.lar suv havzalarida oʻsadigan oʻtlar, mayda jonivorlar bilan ham oziqlanadi.

Ayrim mamlakatlarda (Fransiya, Italiya, Daniya va boshqalar) sanoat parrandachiligida Janubiy Amerikada tarqalgan yovvoyi muskus Oʻ.laridan kelib chiqqan, ogʻirligi 2—5 kg gacha, goʻshti mayin, ilvasin goʻshti taʼmini beradigan, yogʻi kam muskus Oʻ. (Sashpa tokspaga) koʻproq yetishtiriladi.
Oʻrdaksimonlar

**Oʻrdaksimonlar** — gʻozsimonlar turkumiga mansub suvda suzuvchi qushlar oilasi. Tanasining uz. 29—150 sm. Tumshugʻi qirralari boʻylab joylashgan tishchalari va koʻndalang plastinkalari filtrlovchi apparatni hosil qiladi. Koʻpchilik turlarida jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlangan: erkagi yirikroq va chiroyliroq, rangli boʻladi. Dum usti bezlari yirik. Panjalarida pardasi bor. Patlari tigʻiz joylashgan, parlar yaxshi rivojlangan. Ayrim turlari ucholmaydi. Koʻpchilik Oʻ. yaxshi shoʻngʻiydi; ozigʻini suvdan yoki suv tubidan topib oladi. 47 urugʻi, 150 ga yaqin turi bor. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda oqqushlar, yaezlar, cheravalar, oqboshlar, angʻirtlar, suralaygʻozlar, asl oʻrdaklar, shoʻngʻuvchi oʻrdaklar va boshqalar urugʻlariga mansub 25 turi tarqalgan; 8 turi uya quradi, qolgan turlari qushlar uchib oʻtishi davrida uchraydi. Oʻ. juft boʻlib yashaydi, urogʻochisi 2 tadan 16 tagacha tuxum qoʻyib, joʻja ochadi. Janubiy Amerikada tarqalgan ayrim turlari tuxumini boshqa qushlar iniga qoʻyadi. Koʻpchilik Oʻ. ovlanadi.
Oʻrdubodiy Muhammad Said

**Oʻrdubodiy Muhammad Said** (*Mamed Hoji ogʻa oʻgʻli*, 1872.24.3, Oʻrdubod – 1950.1.5, Boku) – ozarbayjon yozuvchisi va dramaturgi. Ozarbayjonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1938). 1907— 11 -yillarda Eron inqilobida ishtirok etgan. Dastlabki sheʼriy toʻplamlari – „Begʻamlik“ (1906), „Vatan va ozodlik“ (1907). Mustabid tuzum va maʼrifatparvarlik gʻoyalari aks etgan „Ikki bolaning Yevropaga sayohati“ (1908), „Baxtsiz millioner“ (1904), „Tumanli Tabriz“ (1938—48), „Kurashuvchi shahar“ (1938), „Yashirin Boku“ (1940) romanlari muallifi. „Qilich va qalam“ romani (1—2 qism, 1946—48) ozarbayjon xalqining mashhur shoiri Nizomiy Ganjaviyga bagʻishlangan. Uning dramalari, opera va operetta librettolari ham bor („Koʻroʻtli“, 1939; „Nargiz“, 1938; „Qalb oʻgʻrilari“, 1938 va boshqalar). „Andalusning soʻnggi kunlari“ tarixiy dramasi (M.Uygʻur tarjimasi, 1919) „Turon“ teatrida, „Besh soʻmlik kelin“ komediyasi esa Muqimiy nomidagi musiqali drama teatrida sahnalashtirilgan.

## Adabiyotlar
* Qilich va qalam [I—2 qismlar], T., 1964.
Shavkat Oʻrazayev

**Shavkat Zakariyevich Oʻrazayev** (1927. 1.8, Chekmagushev tumani, Boshqirdiston) — huquqshunos olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977). Yuridik fanlari doktori (1962), professor (1965). Toshkent yuridik institutini tugatgan (1947). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi iqtisod, falsafa va huquq fanlari boʻlimi akad.kotibi (1966— 70). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (196670 va 1989-93). Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy nazorat komiteti (1990—93), keyin esa Konstitutsiyaviy sudi raisi (1994). Toshkent yuridik institutining rektori (1994—95). 1996-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasining professor Oʻ.ning ilmiy ishlari davlat va huquq nazariyasi, Markaziy Osiyo va Oʻzbekistonda milliy davlatchilikning vujudga kelishi hamda rivojlanishi masalalariga bagʻishlangan. Respublikada yuridik fanlarining rivojiga va yuqori malakali huquqshunoslar tayyorlashga muayyan hissa qoʻshgan. 1chaqiriq Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati. Oliy Majlisning inson huquqlari boʻyicha vakili (1995). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

## Manbalar
* Hokimiyat va qonun, T., 1992; Mustaqil Oʻzbekistonning Konstitutsiyasi, T., 1994; Rimskoye pravo, T, 2000.
Oʻrik tunlami

**Oʻrik tunlami** — oʻrik daraxti zararkunandasi. Baʼzan behini ham zararlaydi. Oʻrta Osiyoda, ayniqsa, Fargʻona vodiysi va Tojikistonning ayrim tumanlarida tarqalgan. Bargi, guli va mevalariga zarar yetkazadi. Oʻrik tunlami qanotlari sariqpushti, orqa qanotlari oqimtir, keng hoshiya va unga parallel koʻkimtir yoʻlchasi bor. Tuxumi sharsimon, 1&nbsp;mm, qurti yashil, 2,5 sm. Gʻumbagi 13–14&nbsp;mm, qoʻngʻir, pillaga oʻralgan. Oʻrik tunlami tuxumlik bosqichida qishlaydi. Qurtlari koʻklamda barglar yozilishidan sal oldin paydo boʻladi, asosan, tunda oziqlanadi. Bir oydan keyin rivojlanishni tugallab, yerga tushadi. Xazonlar tagida yoki tuproq yuza qavatida pilla oʻraydi va 2—3 hafta oʻtgach, voyaga yetgan kapalaklar uchib chiqadi. Ayrim qurtlari devor yoriqlari, daraxtlarning eski poʻstloqlari yoriqlarida uchraydi. 300—400 tagacha tuxum qoʻyadi, tuxumi lentasimon, yilda bir marta avlod beradi.

Kurash choralari: gullashdan oldin va gullashdan keyin daraxtlarga insektitsidlar (fozalon, zolon, sitrofosning 0,2—0,3% li eritmasi) bilan ishlov beriladi.
Oʻrik filchasi

**Oʻrik filchasi** — oʻrik daraxti zararkunandasi. Olcha, gilos va bodomni ham zararlaydi. Oʻzbekiston va Tojikistonda tarqalgan. Asosan, kattp yoshdagi daraxtlarning mevasini, poʻstlogʻi, kurtaklarini zararlaydi. Qoʻngʻizi toʻq yashil, xartumsiz, 9,5— 11,4 mm, xartumi 2,05—2,8 mm. Oldingi oyogʻi oʻrta va keyingi oyoqlaridan uzun. Tuxumi oq, dumaloqchoʻzinchoq. Gʻumbagi oq, malla tusda, 7—7,5 mm. Lichinkalari tuproqda 4—12 sm chuqurlikda qishlaydi. Mart—mayda tuproqsan chiqadi. Urgʻochisi 84—112 tagacha tuxum qoʻyadi. 8—12 kunda tuxumdan lichinka chiqadi, rivojlanish davri 23—30 kun. Daraxtning zararlangan joyidan yelim ajrala boshlaydi. Oʻrik pishish davrida lichinkalar mevadan chiqib yerga tushadi va tuproq ostida gʻumbakka aylanadi. Yiliga bir marta avlod beradi.

Kurash choralari: daraxtlar osti avgust va sentabr boshlarida chopib yumshatiladi, qishda sugʻoriladi, daraxtlarga gullashdan oldin va gullashdan keyin insektitsidlar bilan ishlov beriladi.
Oʻriklisoy

**Oʻriklisoy** — Jizzax viloyatidagi soy, Zominsuv soyining oʻng irmogʻi. Uzunligi 28&nbsp;km, havzasining maydoni 226&nbsp;km². Turkiston tizmasining shim.gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Asosiy irmogʻi — Ismana soyi. Qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi quyilish joyida 0,651 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,05 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 0,067 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Aprel—iyunda sersuv, baʼzan toshadi. Sutkalik eng koʻp suv sarfi aprel—iyunda 17,3 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 0,084 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi.
Oʻrilish

**Oʻrilish** — toʻqima (mato, gazlama) toʻqishda arqoq (koʻndalang ip) va tanda (boʻylama ip) ning oʻzaro birlashishi. Toʻqima siyrak yoki zich Oʻ.da toʻqilishi mumkin. Toʻqimaning tanda boʻyicha zichligi arqoq boʻyicha zichligidan farq qiladi yoki ular bir xil boʻladi. Toʻqimaning 10 sm eniga toʻgʻri keladigan tanda iplari soni tanda boʻyicha zichligi, arqoq iplari soni arqoq boʻyicha zichligi deb ataladi. [Toʻquvchil[ik Oʻ.larining turi koʻp. Ular toʻqimaning tuzilishi (mas, zich yoki siyrakli) va xossalariga bogʻliqboʻladi. Toʻqima oʻngidagi guli, sirtining silliqligi yoki gʻadirbudurligi (relyefi), koʻndalang va boʻylama yoʻllari boryoʻqligi, tovlanib turishi tanda va arqoq iplarining U. turiga bogʻliq boʻladi. Oʻ.lar gazlamaning pishiqligiga, choʻziluvchanligiga, kirishishi yoki choʻzilishi va boshqalar xossalariga taʼsir qiladi.

[Toʻquvchil[ik Oʻ.lari oddiy (tekis), mayda gulli, murakkab va yirik gulli turlarga boʻlinadi. Har qaysi Oʻ. turida tanda boʻyicha rapport (Oʻ. gulini hosil qiladigan iplar soni) va arqoq boʻyicha rapport farqlanadi. Tanda boʻyicha rapport Oʻ. gulini hosil qiladigan tanda iplari soni, arqoq boʻyicha rapport Oʻ. gulini hosil qiladigan tanda iplari soni. Mas, tanda boʻyicha zich toʻqimada tanda iplari soni koʻp, arqoq boʻyicha zich toʻqimada arqoq iplari soni koʻp boʻladi va aksincha. Gazlamada qanday gul hosil qilinishi rapportga bogʻliq boʻladi.

[Toʻquvchil[ikda eng keng tarqalgan Oʻ. oddiy Oʻ. hisoblanadi. Oddiy Oʻ.ga polotno, sarja, atlas va satin Oʻ.lar kiradi (rasmga q.). Bu oʻrilishlarda arqoq ipi bilan faqat bir marta oʻrilishadi. Har doim tanda ipi boʻyicha rapport arqoq boʻyicha rapportga teng boʻladi. Oʻzbekistonda qadimdan qoʻllanib ke linadigan Oʻ. atlas Oʻ. hisoblanadi. Mas, besh ipli atlas Oʻ. Rapportdagi har qaisi tanda ip toʻrtta arqoq ipi ustida yotadi va bitta arqoq ipi tagidan oʻtadi. Demak, atlas Oʻ.li gazlamaning oʻngi asosan tanda iplaridan iborat boʻladi.

Mayda gulli, murakkab va yirik gulli Oʻ.lar bir-biridan tanda boʻyicha rapport va arqoq boʻyicha rapportning nisbati bilan farqlanadi (qarang [Toʻquvchil[ik).

## Adabiyot
* Olimboyev E.Sh. va boshqalar, [Toʻquvchil[ik texnologiyasi va toʻquv stanoklari, T., 1987.
Jumek Oʻrinboyev

**Jumek Asqarovich Oʻrinboyev** (15-may, 1906-yil, Chimboy shahri — 23-dekabr, 1973-yil, Nukus) — pedagog olim, pedagog fanlari doktori (1967), professor (1971). Oʻzbekiston (1967) va Qoraqalpogʻistonda (1964) xizmat koʻrsatgan fan arbobi.

## Faoliyati

* Oʻqituvchilar tayyorlaydigan kursni tugatib (1924), qishloq maktabida oʻqituvchi;
* Chimboy shahridagi internat maktab direktori (1924-1935);
* Moskvadagi oʻquvped. nashriyotida qoraqalpoq tilida darsliklar tayyorlash boʻyicha muharrir (1937-1941);
* Qoraqalpogʻiston pedagogika institutida pedagogika va boshlangʻich taʼlim metodikasi kafedrasi mudiri (1942-1973);
* 1967-yilda ochilgan Oʻzbekiston pedagogika fanlari ilmiy tekshirish institutining Qoraqalpogʻiston filiali birinchi direktori hamda pedagogika nazariyasi va tarixi boʻlimi mudiri (1967-1969).

Ilmiy ishlari Qoraqalpogʻistonda xalq taʼlimi, maktab va pedagogika tarixiga bagʻishlangan. Oʻzbekiston pedagogika fanlari ilmiy tekshirish institutining Qoraqalpogʻiston filiali uning nomi bilan ataladi.

## Manbalar
Aziza Oʻrinboyeva

**Aziza Oʻrinboyeva** (1948.15.4, Oltiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969—2001-yillarda Oltiariq tumanidagi 13maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.
Oʻrinboy

"OʻRINBOY"— ertapishar tarvuz navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tekshirish instituti va Toshkent davlat agrar universiteti olimlari hamkorlikda yaratgan (V.I.Zuyeye, Oʻ.Karimshoyev, R.Gʻanixoʻjayeva). Palagi oʻrtacha, yon shoxlari va barglarining soni oʻrtacha. Barglari konussimon, mayin tukli. Mevasi dumaloq, yuzasi silliq. Tusi och yashil, siyrak toʻq yashil tasmalari bor, ogʻirligi 2,0—2,5&nbsp;kg. Poʻsti qattiq, eti toʻq pushti rangda, sersuv, shirali, nisbatan kam tolali. Tarkibida quruq modda miqdori 6,1%, qand miqdori 5,2%. Niholi unib chiqqanidan keyin birinchi hosili 75—80 kunda pishadi. Hosildorligi 230—250 s/ga. 1997-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish uchun davlat reyestriga kiritilgan.