open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jabbor Qobulov

**Jabbor Tillayevich Qobulov** (1911-Samarqand — 1995) — botanik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), biologiya fanlari doktori (1971), professor (1972). Oʻzbekiston Davlat Universitetini tugatgach (1937), Buxoro pedagogika institutida oʻqituvchi (1937—40), Oʻzbekiston Davlat Universiteti aspiranti (1940-41, 1945-48), urush yillarida oʻrta maktab direktori (1941 — 44), universitet botanika kafedrasida katta oʻqituvchi (1948—53), dotsent (1953— 60), 1960-yildan yuksak oʻsimliklar kafedrasi, 1986-yildan oʻsimliklar fiziologiyasi va mikrobiologiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari shumgʻiyadoshlar biologiyasini oʻrganishga oid.

## Manbalar
* Begona oʻtlar va ularga qarshi kurash choralari, T., 1976; Oʻrta Osiyo shumgʻiyadrshlari, T., 1978; Shumgiya va hrsi.1, T, 1981.
Qobil va Hobil

**Qobil va hobil** — yahudiy, xristian va islom dini rivoyatlariga koʻra, Odamatoning ikki oʻgʻli. Q. va H. Bibliyada Kain va Avel deb tilga olingan. Rivoyatga koʻra, Odamato har farzand koʻrganida 1 oʻgʻil va 1 qiz tugʻilar edi. Ilgari tugʻilgan oʻgʻil farzandiga 2-vaqtda tugʻilgan qizni olib berar, shu tarzda insonlar koʻpa-yar edi. Qobil 1 qiz bilan, Hobil ham 1 qiz bilan egiz tugʻildilar. Odamato qoidaga koʻra, Qobil bilan tugʻilgan qizni Hobilga bermoqchi boʻldi. Lekin Qobil eʼtiroz bildirdi. Shunda, Odamato, ikkovingiz Alloh yoʻlida qurbonlik qilinglar, qaysi biringizning qurbonligingiz qabul boʻlsa, qizni oʻshanga nikohlab beraman dedi. Qobil dehqonchilik kasbidan topgan arzimas narsasini xudo yoʻliga ataydi. Hobil esa qoʻylari orasidan eng yaxshi bir qoʻchqorni tanlab qurbonlik qiladi. Shunda Hobilning qurbonligi qabul qilingani maʼlum boʻladi. Bundan gʻazabga kelgan Qobil oʻz inisini oʻldiradi. Hobil oʻlimga yuz tutayotgan boʻlsa-da, akasiga qarshi qoʻl koʻtarmasligini, qotilni Alloh shubhasiz doʻzax bilan jazolashini aytadi. Voqea bayon etilgan "Moida" surasidagi oyatlarda (5:27/30 —32/35) bir kishini nohaq oʻldirish butun jamiyatni oʻldirish, bir kishini halokatdan saqlab qolish esa butun jamiyatni asrab qolishdir, deb taʼkidlanadi.
Qishloq hayoti

**Qishloq hayoti** — ommaviy ijtimoiy-iqtisodiy gazeta. 1974-yil 1-yanvar dan "Qishloq haqiqati" (1974—89 yillarda ruschaga oʻgirilib "Selskaya pravda") nomi bilan oʻzbek va rus tillarida chop etilgan. 1993-yildan hozirgi nomda. Toshkent shahrida nashr etiladi. Respublika qishloklarining ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayoti, agrar siyosat, qishloqlarda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, jahonda agrar sohadagi fan-texnika yutuqlari, dehqon va fermer hoʻjaliklarining hayoti, muammolari, urugʻchilik va seleksiya, dehqonchilik, chorvachilik masalalari yoritiladi. Tahririyatining "Nigoh", "Tahlil", "Buni hayot deydilar", "Qishloqsagi duv-duv gap", "Bunga nima deysiz", "Hangoma", "Gurung" va boshqa rukunlari omma-bopligi bilan ajralib turadi. 1999-yildan bosh muharrir Oʻtkir Rahmat. Adadi 18—25 ming nusxa.
Qovoq (oʻsimlik)

**Qovoq** — qovoqdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumiga kiruvchi qishloq ho'jalik ekini. 13 turi maʼlum. Vatani — Shimoliy va Janubiy Amerika. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda qadimdan ekib kelingan. Tuproqqalʼa arxeologik qazilmalarida topilgan qovoq qoldiqlari (miloddan avvalgi 7—8-asrlar) buni tasdiqlaydi. Qovoq - qattiq tanaga ega, ichi bo'sh dumaloqsimon hosil qiladi,  qadimdan uy ro'zg'or buyumi - turli narsalarni saqlovchi idhish sifatida foydanib kelingan, Qovoqning  mevali turi oshqovoq deb ataladi, Oshqovoqning muskatsimon q. va qattiq poʻstli kabi 3 turi koʻp tarqalgan. Ildizi oʻqildiz, uz. 2 m ga boradi. Poyasi yotib, chirmashib oʻsadi. Qovoq esa kupincha uzum kabi ishkom (so'ritok)larda yetishtiriladi.Barglari (turiga qarab) yirik, tukli, barg qoʻltigʻida jingalaklari bor. Guli ikki jinsli, yirik (mayda), sariq, chetdan changlanadi. Mevasi turli shakl va rangda, eti och sariqdan toʻq sariqqacha. Oshqovoq mevasi tarkibida 15—18% quruq modda, 4—11% qand, askorbin kislota, karotin, tiamin, riboflavin, azotli birikmalar, 0,7% biriktiruvchi toʻqima, 0,5% oqsil, 0,2% yogʻ, 0,6% kul moddasi, urugʻida 20—40% yogʻ bor. Q. qaynatib, dimlab, qovurib isteʼmol qilinadi, turli pishiriqlar, somsalar, nonlar, murabbo va sharbat tayyorlanadi. Xashaki oshqovoq mollarga dagʻal ozuqa bilan birga beriladi. 100&nbsp;kg mevasida 12 ozuqa birligi va 1&nbsp;kg hazm boʻladigan protein bor. Yuqori haroratga va qurgʻoqchilikka chidami past. Mevasi va urugʻi ateroskleroz, oshqozon-ichak, buyrak, podafa kasalliklarini davolashda, gijjalarni tushiruvchi (urugʻi) vosita sifatida ishlatiladi. Urugʻi aprel oxiri — may boshlarida gektariga 4–6&nbsp;kg miqdorida ekiladi. 10—15° da unib chiqadi, 20—30° da normal rivojlanadi. Ekish sxemasi 2—2,5* I m. Oʻsuvdavrida palak uchlari chilpiladi, qator oralariga ishlov beriladi, sugʻoriladi. Navlariga qarab 110—140 kunda pishadi. Hosildorligi 200—450 s/ga. Saqlashga va tashishga chidamliligi har xil. 1 t mevasidan 0,8—12 s urugʻ olinadi. Oʻzbekistonda yirik mevali Oshqovoq  turining Ispan 73 (kartoshka oshqovoq), muskatsimon oshqovoq. turining Palov kadu 265, Qashqar 1644 (oyimqovoq), Non kadu navlari koʻp ekiladi va barcha viloyatlarda ekish uchun (Nonkadu faqat Samarqand viloyatida) rayonlashtirilgan. Haligacha ayrim hududlarda xonadon  xoʻjaliklarida qovoqning suvqovoq, nosqovoq, tomoshaqovoq kabi turlari ham yetishtiriladi.

Kasalliklari: soʻlish, oq palak va boshqa

Zararkunandalari: poliz shirasi, poliz qoʻngʻizi, tunlamlar.

## Adabiyot
* Ashirov I.M., Tikvi Uzbekistana, T., 1979.

Abdulaziz Abbosov.

....
Qovoqdoshlar

**Qovoqdoshlar** () — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Bir yillik va koʻp yillik oʻrmalab yoki ilashib oʻsuvchi, bir yoki ikki uyli oʻsimliklar. Bitta turkumi daraxtsimon. Barglari oddiy, navbatlashib oʻrnashgan, baʼzan boʻlaklarga boʻlingan yoki oʻyilgan. Yonbargchalari boʻlmaydi. Gullari barg qoʻltigʻida bittadan yoki toʻp boʻlib joylashadi, ayrim jinsli, koʻpincha tutash tojbargli. Mevasi rezavor yoki qovoq(tashqi qavati qattiq, dagʻal, ichi etli sersuv, serurugʻ),100 ga yaqin turkumi, 800 ga yaqin turi koʻpincha tropik va subtropiklarda oʻsadi. Koʻp turlarining mevasi ovqatga ishlatiladi. Shu sababdan bir qancha turlari(bodring, qovun, qovoq(o'simlik), tarrak, tarvuz va boshqalar) hamma qitʼalarda palakli ekin sifatida qadimdan ekiladi. Ayrim turlari(abujahl tarvuzi, sirtan) dorivor, manzarali turlari(eshakbodring,idish-qovoq,qozonyuvg'ich,itqovun, pechakqovun va boshqalar)ham bor.

## Manbalar
Qovun pashshasi

**Qovun pashshasi** — tangaqanotlilar oilasiga mansub hasharot, qovoqdoshlarga mansub oʻsimliklar (qovun, tarvuz, bodring, qovoqvab.) zararkunandasi. Oʻrta dengiz atrofi, Osiyoda tarqalgan. Ichki karantin obʼyekti. Tanasining uz. 5–6&nbsp;mm, och sariq, qanotlarida 3 ta sariq yoʻli bor. Urgʻochilari tuxumlarini (120 tagacha) qovun gulbandlariga, oʻsimlik poyalariga kesaklar ostiga yakka-yakka qilib qoʻyadi. 3—5 kun oʻtgach, oqish rangli lichinkalar tuxumdan chiqib qovun xamaklarini teshib kiradi va urugʻlarini kemiradi. 10—15 kun qovun ichida yashagan katta yoshli lichinka qovunni teshib chiqib, tuproq tagida 5—7 sm chuqurlikda gʻumbakka aylanadi. Qovun pashshasining lichinkalari teshgan qovunlarda uzun chuqur yoʻllar paydo boʻladi va ular chiriydi. Qovun pashshasi 2—3 (5) km gacha uchib boradi, bundan tashqari, ular qovun mevalari bilan ham tarqaladi. 4—5 marta avlod beradi.

Kurash choralari: zararlangan qovunlar va oʻsimlik qoldiqlari tezlikda yigʻib, koʻmib yuboriladi, yer kech kuzda chuqur haydaladi, qish oylarida sugʻorib muzlatiladi. Ekishdan oldin urugʻlar dorilanadi. Urugʻlar unib chiqishi, gullashi va xamaklash davrida insektitsidlar eritmalari purkaladi.

Abdulaziz Abbosov.
Qovunchi madaniyati

**Qovunchi madaniyati** - mil. av 2-asr — milodiy 6-asrga oid arxeologik madaniyat. Oʻrganilgan joy dastlab qovunchitepa xarobasi boʻlgani uchun nomi shundan. Qovunchi madaniyati Toshkent vohasi, Sirdaryoning oʻrta oqimi va Fargʻonaning shim.-gʻarbiy qismida tarqalgan. arxeolog G.V.Grigoryev 1934—37 yillarda Qovunchi madaniyati majmualarida qazish ishlari olib borgan. Shoshtepani oʻrganish natijasida 1-marta madaniy qatlamlarning aniq stratigrafiyasi belgilandi. Bu esa Qovunchi madaniyatining aniq davrini (Qovunchi I miloddan avvalgi 2—1-asrlar: Qovunchi II 2 bosqichga boʻlinib, uning 1-bosqichi milodiy 1—4-asr

lar, 2-bosqichi 5—6-asrlar) belgilashga asos boʻlgan. Qovunchi madaniyati Toshkent vohasidagi qad. dehqonchilik bilan shugʻullangan tub aholi madaniyati (qarang Burganli madaniyati) asosida "xalqlarning buyuk koʻchishi" davrida Toshkent vohasiga kirib kelgan sarmatlar. hunlar va boshqa xalqlarning etnik madaniyati taʼsirida rivojlangan. Toshkent vohasi Qovunchi madaniyati shakllanishining asosiy markazi boʻlgan. Majmualarda meʼmorlik maktabining mahalliy anʼanalariga asoslangan, yuksak mudofaa inshootlariga ega boʻlgan shaharsozlik, sopol idishlar va haykalchalar shaklining oʻziga xos xususiyatlari tarkib topgan. Qovunchi madaniyati vohada shahar madaniyati paydo boʻlishi hamda irrigatsiya tizimining takomillashishi asosida dehqonchilikning yanada rivojlanish davrida tarqalgan. Qovunchi majmualari asosida Toshkent shahri madaniyati paydo boʻlgan va rivojlana boshlagan. Oʻsha davrdagi ark va uning atrofida 1 yoki 2 qishloqdan iborat aholi punktlari boʻlib, ularning ayrimlari mudofaa devorlari bilan oʻralgan. Shaharlar hunarmandchilikning va savdo-sotiqning asosiy tayanch punkti hisoblangan. Metallga ishlov berish (temirchilik, jez asboblar quy-ish) ancha rivojlangan. Kulolchilikda sopol idishlar yasash asosiy oʻrin egallagan, ularning turi, shakli koʻpaygan. Sopol idishlarning tagi tekis boʻlgan. Qovunchi I da koʻvacha, tovoq, qizgʻish yoki boʻgʻiq qoʻngʻir rang berilgan sopol idishlar, Qovunchi II da quloqli xurmachalar, bandlari hayvon shaklidagi turli idishlar va xurmachalar uchraydi. Qovunchi madaniyatiga xos idish qopqoqlari, koʻralar, diniy marosim buyumlari, 2 boshli qoʻchqor yoki shoxli hoʻkiz boshlari shaklida yasalgan oʻchoq poytagliklari topilgan, ulardan tutatqi solinadigan va qurbonlik qilinadigan idish sifatida ham foydalanilgan. Qovunchiliklar dehqonchilik va yaylov chorvachiligi bilan shugʻullanishgan. Ular dehqonchilik maʼbudalari, olov va ajdodlarga sigʻinishgan. Milodning dastlabki asrlarida Qovunchi madaniyati janubga tomon tarqalib, Sugʻd, Qashqadaryo hududidagi mahalliy madaniy majmualarga taʼsir eta boshlagan. 6-asrga kelib, Oʻrta Osiyoning markazidagi vohalar bilan iqtisodiy va savdo aloqalarining kuchayishi hamda umumsugʻd madaniyati taʼsirida Toshkent vohasida Qovunchi madaniyati oʻziga xos alomatlarini yoʻqotgan, sekin-asta butun Movarounnahrga xos yagona madaniyat vujudga kela boshlagan.

Abdulahad Muhammadjonov.
Qovunchitepa

**Qovunchitepa** — arxeologik yodgorlik (miloddan avvalgi 6-asr — milodiy 8-asr va 15— 16-asrlarga oid shahar xarobasi). Toshkent viloyatining Yangiyoʻl shahridagi Kurkuldak kanalining chap sohilida joylashgan. Arxeolog G. V. Grigoryev qazish ishlari olib borgan (1934— 37), bu yerdan kulolchilik va qurilish muhandisligiga mansub buyumlar topilgan. Keyinchalik Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti (Yu. F.Buryakov rahbarligida) tomonidan oʻrganilgan (1970, 1976, 1978). Maydoni 25 ga. Q. baland ark (50×50 m), toʻgʻri toʻrtburchakli shahriston (150×100 m) va raboddan iborat. Madaniy qatlamlar (4—12,5 m qalinlikda) Burganli madaniyati va Qovunchi madaniyatiga oid meʼmorlikqurilish qoldiqlaridan tashkil topgan. Arkning ostki qatlamlarida yertoʻlalar, kulxona, qoʻlda yasalgan dagʻal sopol idishlar Burganli davri (miloddan avvalgi 6—3asrlarga)ga tegishlidir. Qazish natijasida tubi yumaloq, tumshuqli qozonlar, yarim yumaloq togʻorachalar, yuza kosalar, tubi tekis xumchalar topilgan. Ayrim idishlarga qizil, jigarrang angob bilan keng chiziq yoki romb shaklida naqshlar berilgan. Qovunchi davri 2 bosqichga boʻlingan. Miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2-asrda xom gʻisht va paxsadan istehkom hamda turar joy binolari qurilgan. Milodiy 3—8-asrlarda shahar va rabodda hayot ancha rivojlangan. Moddiy madaniyatga Sirdaryoning quyi qismida yashagan qad. aholining madaniyati katta taʼsir qilgan. 8-asrning 1-yarmida arablarning Chochga qilgan bosqinchiligidan soʻng Q. tashlandiq holga kelgan. 15—16-asrga kelib, unda hayot qayta tiklangan.
Qovun daraxti

**Qovun daraxti**, papayya — papayyadoshlarga mansub doim yashil mevali daraxt. Afrika va Jan.-Sharqiy Osiyoda koʻp tarqalgan. Balandligi 4–7 m. Barglari yirik, panjasimon qirqilgan, 5—7 boʻlakli, uzun bandli. Shox-shabbasiz, tanasining uchida gʻuj-gʻuj oʻrnashgan barglari soyabonga oʻxshab osilib turadi. Gullari sargʻish-oq, ikki jinsli. Mevasi sariq tusda, ogʻirligi 3–6&nbsp;kg, uz. 30 sm, qovunga oʻxshaydi (nomi shundan). Qovun daraxti tez oʻsadi, lekin uzoq yashamaydi, sovuqqa chidamsiz. Tropiklarda oʻstiriladi. Mevasi isteʼmol qilinadi. Undan papain fermenti olinadi. Urugʻidan koʻpaytiriladi.
Qovunqoqi

**Qovunqoqi** - pishib yetilgan qovundan tayyorlanadigan qoqi; qovunning quritilgan eti. Q. qimmatli oziq-ovqat mahsuloti. Qovun tarkibidagi glyukoza, fruktoza va saxar-za, kletchatka va gemitsellyulozalar, shuningdek, pektinlar saqlanadi. Qovunni oftobda oddiy usul yoki maxsus quritgich shkaflarda quritiladi. Q. ni hamma navlardan tayyorlash mumkin, qovun etining tigʻizlik darajasiga qarab, quritish va qirqishning turli usulidan foydalaniladi. Eti tigʻiz boʻlgan Qizilurugʻ, Oq urugʻ, Koʻkcha, Gulobi va boshqa navlari oddiy usudda ilmoqlarda, eti boʻsh, yumshoq etli (Bosvoldi, Toshloqi, Gurvak va boshqalar) navlarni soʻkchaklarga yoyib 2—3 kun quritiladi, soʻngra yaxshi qurib yetilishi uchun zanglamaydigan simlarga osib qoʻyiladi.

Q.ni ob-havo sharoiti va qovun tilimlarining qalinligiga koʻra, quritish 6—12 kunga boradi. Tayyorlash usuli: qovun oʻrtasidan teng ikkiga ajratilib, urugʻi olinadi. Pallalar eni 3—4 sm qilib tilimlanadi, pichoq bilan poʻstidan ajratiladi va oʻrtasi oxirigacha kesilmay bir juft qilib osib qoʻyiladi. Shirasi oʻrtacha navlardan 4,5—5,5, juda shirin navlardan 7,5—10,1% (oʻrtacha 7%) qoqi tushadi. Tarkibida umumiy qand miqdori 38—75,7%, quruq moddalar 76—91%, 15,4—83,7&nbsp;mg% S vitamini bor. Namligi 20% atrofida boʻladi. 1 t Q. uchun 11,7— 15,2 t qovun talab etiladi. Asosan, qish va bahor fasllarida isteʼmol qilinadi.
Qovurdoq (taom)

**Qovurdoq** — goʻsht, kartoshka, tuxum, guruch va boshqalardan tayyorlanadigan taom. Qizigan yogʻda oʻrtacha kattalikdagi kartoshkani 2 ga boʻlib qizartirib qovurib olib qoʻyiladi. Goʻsht qovuriladi, soʻngra qovurilgan kartoshka, piyoz, zira, tuz aralashtirilib qovurish davom ettiriladi. Qovurma ustiga guruch aralashtirilgan qiymadan tayyorlangan doʻlmalar terib ozroq qaynoq suv quyilib, dimlab qoʻyiladi. Alohida idishda tuxumlar bittalab chalaroq qovurib olinadi. Dasturxonga goʻsht, kartoshka, doʻlma, tuxum qoʻyib koʻkatlar sepib tortiladi. Bu taom asosan, kuyov yoʻqlar, chaqaloqni yoʻqlash, beshik toʻyi va boshqa marosimlarda tayyorlanadi.
Qovurgʻa

**Qovurgʻa** — umurtqa pogʻonasi bilan birikkan, yoysimon qayrilgan juft suyaklar. Sudralib yuruvchilar, qushlar, sut emizuvchilar va odamda toʻsh suyagi bilan birlashib, koʻkrak qafasini tashkil etadi. Q.larga muskullar birikkan boʻlib, u nafas olish va chiqarishda qoʻkrak qafasining kengayib-torayib turishiga imkon beradi.

Odamda XII juft Q. bor. Har qaysi Q. ikki qismdan, yaʼni orqa qismi suyak va oldingi qismi togʻaydan tuzilgan. Q.ning orqa qismi boylamlar yordamida koʻkrak umurtqalariga tutashadi. Suyak qismi uzun, kambar, yoysimon qayrilgan plastinkaga oʻxshash. [—VII juft Q. (chin qovurgʻalar) togʻay qismi orqali bevosita toʻsh suyagiga birikadi. VIII—IX—X juft Q.ning (soxta Q.) oldingi qismlari bevosita toʻsh suyagiga yopishmasdan, oʻzidan yuqorida joylashgan VII qovurgʻaning togʻayiga tutashadi. Qolgan XI—XII juft q. togʻaylari hech qayerga birikmay, qorin muskullari orasida erkin joylashgan, shu sababli u juda harakatchandir; ularni yetim Q.lar deyiladi. Q.larning oldingi, orqa uchlari va bularning oraliq qismi, tanasi bor. Koʻpchilik Q. ichki yuzasining pastki chekkasiga yaqin joyida, Q. egatchasi boʻlib, unda qon tomirlar va nerv tolalari joylashadi. Q.larning shakli va uzunligi koʻkrak qafasining tuzilishiga va shakliga bogʻliq; ularning uzunligi 1-Q.dan 7-Q.gacha ortib borib, 8-Q.dan oxirgi 12-Q. gacha qisqarib kamayadi.

## Manbalar
Qovuq

**Qovuq**, siydik pufagi — odam, baʼzi umurtqasizlar va koʻpchilik umurtqalilarning ichi boʻsh xaltasimon aʼzosi, unda siydik yigʻiladi; sigʻimi 500—700 ml. Boʻsh Q. puchaygan holda boʻlib, ichida siydik bor-yoʻqligiga qarab, shakli oʻzgarib turadi. Kichik chanokda qov birikmasi ortida yotadi; oʻning tubi, tanasi va uchi tafovut qilinadi. Q. devorida kuchli muskul qavati boʻlib, u qisqarganida Q. boʻshligʻi kichrayadi. Siydik naylari Q.qa ochiladigan joyida va siydik chiqarish kanalining ichki teshigi atrofida aylana muskul tutamlari sfinkterlar hosil qiladi, ular siydikning Q.qa tushishini va Q.dan chiqishini rostlab turadi. Ayollar qovugʻining orqasida bachadon va qin, erkaklarda esa urugʻ pufaklari va urugʻ chiqarish yoʻllari boʻladi. Q.ning old tomonida qovuq bilan qov suyaklari orasida ularni ajratib turuvchi oraliq bor, shuning uchun Q. erkin harakat qila oladi. Q. siydik bilan toʻlganda chanoq boʻshligʻidan koʻtarilib, qov birlashmasidan yuqoriga, hatto kindikgacha boradi.

Siyish murakkab reflektor holat, bunda qovuqni boʻgʻadigan muskullar qisqaradi, siydik chiqarish kanalining sfinkterlari boʻshashadi. Sogʻlom odam qovugʻida 250—300 ml siydik toʻplanganida siygisi qistaydi. Normal sharoitda odam bir sutkada 4—6 marta siyadi. Sogʻlom kishi suyuqlikni koʻp isteʼmol qilsa, tez siyadi; quruq ovqat yesa yoki yilning issiq faslida siydik miqdori kamayadi.

## Mabalar
Qovurgʻa (maʼnolari)

**Qovurgʻa**:

* Qovurgʻa — umurtqa pogʻonasi bilan birikkan, yoysimon qayrilgan juft suyaklar.
* Qovurgʻa (bino), qoburgʻa — 1) binolarni mustahkam turishi uchun xizmat qiladigan boʻrtma meʼmoriy qism; 2) gumbaz ichidagi koʻndalang tirgak devorlar; 3) sinchli devorning yogʻoch qismi; 4) oʻtovni tashkil etuvchi asosiy konstruktiv oʻmrovi.
Qodiriylar

**Qodiriylar** — tasavvuf tariqati. 13-asr oxirida Iroqda tashkil topgan. Abdulqodir Geloniy (1077—1166) asos solgan deb hisoblanadi. Abdulqodir Geloniyning oʻzi sufiy boʻlmagan, lekin uning mashhurligidan tasavvufiy bilish yoʻlining gʻoya va tajribalarini ommaga singdirishda foydalanilgan. Q. shtohida guruhlardan tashkil topgan, qarashlari jihatdan sunniylikka mansub. Q. tasavvuriga koʻra, tariqat asoschisining tariqatga aʼzoligi davom etaveradi, u tariqat tarafdorlarini vositachi orqali boshqaradi. Q.da hamma aʼzolar uchun majburiy boʻlgan tasavvuf yoʻli yoʻq. Tariqatni boshqarish anʼana boʻyicha nasldan naslga oʻtadi. Q.ning ijtimoiy tarkibi har xil boʻlgan. Ular jamoa boʻlib (samo, xadra, layliyo), ovoz chiqarmasdan alohida holda (zikri xafiy) hamda baland ovozda (zikri jahriy) umumiy zikr tushishgan. Tariqat aʼzolari boshlariga kigiz telpakcha kiyib yurgan. Telpakchada Q.ning timsoli — uch qator gulbargli yashil gul bor. Abdulqodir Geloniy sharafiga har yili boʻladigan tantanalar — ularning asosiy bayramidir. Abdulqodir qabri ustiga madrasa, rabot, masjid qurilgan boʻlib, Bagʻdodning asosiy qadamjolaridan biri hisoblanadi. Hozirgi vaqtda Sharqiy va Shimoliy Afrikada, Sudan, Iroq va Pokistonda Q.ning mavqei kuchli (Iroq va Pokistondagi Q. guruhi Bagʻdoddagi maskanni tariqatning markazi deb eʼtirof etadi).
Qodir baxshi

**Qodir baxshi** (taxallusi; asl ismi **Abdi Rahimov**; 1937-yil 16-aprel – Dehqonobod tumani Chalka qishlogʻi – 1986-yil 29-avgust) – oʻzbek baxshisi.

## Hayoti
Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1966). Baxshilik sirlarini dastlab bobosi Turdi baxshidan oʻrgangan. Soʻng Umir shoir Safar oʻgʻliga shogird tushgan. 18 yoshida mustaqil dostonchi boʻlib yetishgan Qodir baxshi 1960-yillarda Qashqadaryo va Surxondaryoda, Tojikiston va Turkmanistonda yashayotgan keksa baxshilar davrasida boʻlib, ular repertuarini, doston ijrochilik mahoratini, doʻmbira chertish sanʼatini egallagan. Uning repertuari boy va rang-barang. „Alpomish“, „Yodgor“, „Kuntugʻmish“, „Shirin bilan Shakar“, „Rustam“, „Murodxon“, „Yusuf bilan Ahmad“, „Yusuf va Zulayho“, „Goʻroʻgʻlining tugʻilishi“, „Zaydinoy“, „Goʻroʻgʻli va Yunus pari“, „Shahidnoma“ singari 70 ga yaqin dostonlar, koʻplab terma va ertaklarni ijro etgan. Ammo u bilgan dostonlarning juda oz qismi va bir necha termalar yozib olingan.

Qodir baxshi faqat repertuarining boyligi bilan emas, balki yoqimli, shirador ovozi, ayniqsa, musiqa asboblarini yaxshi chala olish iqtidori bilan ajralib turgan. U doʻmbiradan tashqari, dutor, rubob, tor, gʻijjak, qoʻbizda mohirlik bilan kuylar ijro etib, doston yoxud terma aytavergan yo, aksincha, boshqa cholgʻu asboblaridagi kuylarni doʻmbirada ijro etgan. Qodir baxshi respublika baxshilar koʻrik-tanlovining 5 marta gʻolibi, Moskva (1971) va Parijda (1974) oʻtgan xalq ijodkorlari xalqaro kongresslarining laureati. Qodir baxshining „Oychinor“ (1984), „Jorxun maston“ (1989) dostonlari, „Norguloy“ dostonidan parcha va qator termalari chop etilgan. Uning nomida kinoteatr, maktab bor. Dehqonobodda uymuzeyi tashkil etilgan.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
Qodiriya GES

**Qodiriya GES** — Toshkent viloyati Qibray tumani QibrayGES qishlogʻida joylashgan. Chirchiq-Boʻzsuv suv-energetika traktish qurilgan dastlabki elektr st-yalardan biri, unitar korxona. Derivatsiya tipida. 1933-yil 1 mayda ishga tushirilgan. GES ning umumiy quvvati 13,2 MVt. St-yada har birining quvvati 3,3 MVt dan iborat boʻlgan 4 ta tik gidroagregat oʻrnatilgan. GES gidrouzeli tarkibiga uzunligi 19 m, balandligi 6 m, umumiy hajmi sekundiga 100 m³ suv oʻtkazishga moʻljallangan bosh toʻgʻon, uz. 5049 m, sekundiga 65 m5 suv oʻtkazishga moʻljallangan derivatsiya kanali hamda bosim st-ya inshooti kiradi. Oʻzbekistonda birinchi ishga tushirilgan 35 kV kuchlanishli elektr uzatish tarmogʻi 1933-yilda st-yadan Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozlik zavodiga tortilgan. 2003 yilda 105,3 mln. kVt soat elektr energiyasi ishlab chiqarildi.
Vohid Qodirov

**Vohid Qodirov** (1925.10.1 - Toshkent — 1992.5.8) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1980). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1948). 1948—92 yillar Yosh tomoshabinlar teatrida ishlagan. "Poʻlat qanday toblandi" (A.Ostrovskiy) spektaklidagi Klimka uning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Keyinchalik Mister Tomas (V.Lyubimov, "Oppogʻim"), Chiranchoq quyoncha (S.Mixalkov, "Chiranchoq quyoncha"), Jurjon hokimi (H.Olimjon, "Oygul bilan Baxtiyor"), Mansur (I.Ahmedov, O.Tolipov, "Kim aybdor"), Qovoqvoy, Konfetvoy (P. Moʻmin, "Qovoqvoy va Chanoqvoy", "Suqatoy Konfetvoy"), Sariboy (Gʻ.Gʻulom, "Shum bola"), Ikrom (Alp jamol, "Mehribonlar") kabi turli xarakterdagi rollari bilan tanildi. Q. dramatik, komik, satirik va ertak janrlaridagi rollar ustasi sifatida hamda oʻziga xos uslubi bilan tanilgan.

Rej. sifatida "Tayyorga ayyor" (E. Rahimov), "Suqatoy Konfetvoy" (P.Moʻmin), "Mehribonlar" (Alp Jamol) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Q. kinoda ham bir qancha rollar: Pardozchi ("Maftuningman"), Sariboy ("Shum bola"), Amaldor ("Osiyo ustida boʻron"), Militsioner ("Chi-nor ostidagi duel"), Xon ("Akmal va ajdaho") va boshqa ijro etgan. "Otalar soʻzi - aqlning koʻzi", "Televizion miniatyuralar teatri", "Ekran xandasi", "Shunchaki sarguzasht" kabi televizion koʻrsatuvlarning faol ishtirokchisi boʻlgan.

## Manbalar
Vohidxon Qodirov

**Vohidxon Qodirov** (1955.28.8, Toʻraqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1980). 1972-yildan Toʻraqoʻrgʻon tumanidagi 24-maktabda laborant, 1976-yildan umumiy texnika fanlari oʻqituvchisi.
Davlatoxun Qodirov

**Davlatoxun Qodirov** (1888, Andijon — 1953, Toshkent) — sozanda (dutor), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Hamza rahbarligidagi Oʻlka sayyor siyosiy truppasi (1918—1920), M.Qoriyoqubov rahbarligidagi Oʻzbek davlat sayyor konsert etnografik truppasi (1926), Oʻzbekiston radioqumitasi xalq cholgʻu asboblari orkestri (1929—1953)da sozanda. Qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasi (1923, Moskva), Oʻzbek sanʼati va adabiyoti dekadalari (1937, 1951, Moskva)da qatnashgan. Repertuaridan Toshkent-Fargʻona vohalari hamda mashhur oʻzbek, tojik va uygʻur xalq musiqa namunalari asosiy oʻrin tutgan. Qodirov, ayniqsa, "Rohat", "Oʻyin Bayoti", "Oʻyin Dugohi", "Bahor", "Saraxbori Oromijon", "Dilxiroj", "Chertmak", "Tanavor", "Fargʻonacha" kabi kuylarni mahorat bilan ijro etgan. Uygʻur maqom cholgʻu yoʻllarining koʻpini yoddan bilgan.

## Manbalar
Muhsin Qodirov

**Muhsin Xalilovich Qodirov** (1932.10.3, Shahrisabz) — teatrshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). Sanʼatshunoslik doktori (1976), professor (1980). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). Qashqadaryo viloyat madaniyat boshqarmasida katta mutaxassis (1955—57). Toshkentdagi Sanʼatshunoslik institutida  ilmiy xodim (1957—58), katta ilmiy xolim (1961—64, 1966—76), ilmiy ktib (1964—66), 1976-yildan boʻlim mudiri. 1962-yildan Sanʼat institutida dars beradi (1996—98 yillar institut rektori). Ilmiy faoliyati oʻzbek xalqi tomosha sanʼatlari (anʼanaviy teatr, raqs, sirk, maydon tomoshalari va bayramlar)ni oʻrganishga bagʻishlangan. Q.ning "Oʻzbek xalq ogʻzaki dramasi" (1963), "Masxara-boz va qiziqchilar sanʼati" (1971), "Xalq qoʻgʻirchoq teatri" (1972), "Oʻzbek teatri anʼanalari" (1976), "Oʻzbek xalq tomosha sanʼati" (1981), "Navoiy va sahna sanʼati" (2000) kabi kitoblari alohida qimmatga ega. Q. "Tanbur nolasi" (Fargʻona teatrida qoʻyilgan), "Sehrli uzuk" (Rus yosh tomoshabinlar teatrida, Kattaqoʻrgʻon, Qashqadaryo, Surxondaryo teatrlarida qoʻyilgan), "Kenja qiz", "Sirli nay" (Respublika qoʻgʻirchoq teatrida), "Baxt qushi" (Muqimiy teatrida sahnalashtirilgan), "Susanbil" (Xorazm qoʻgʻirchoq teatrida qoʻyilgan), "Samar va qand qissasi" (Samarqand viloyat qoʻgʻirchoq teatrida sahnalashtirilgan) kabi pyesalar yozgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

## Manbalar
* Yusufjon qiziq, T., 1991; Temur va temuriylar davrida tomosha sanʼatlari, T., 1996; Oʻzbek teatri tarixi, T., 2005.

## Adabiyot
* Ilmga baxshida umr, T., 2002; Kumusheva N., Muhsin Qodirovning ilmiy tad-qiqrtchilik faoliyati, T., 2002.
Nabijon Qodirov

**Nabijon Oʻlmasovich Qodirov** (1957.26.2, Rishton tumani) – Rishton kulolchilik maktabining yirik vakili; Oʻzbekiston xalq ustasi (2001). 1969-yildan usta kulol Yoʻldoshali Ergashevga shogird tushib hunar oʻrgangan. 1978-yildan mustaqil usta, tumandagi kulolchilik zavodida usta-rassom. Qodirov. mahalliy kulolchilik anʼanalarida buyumlar yaratadi, Rishton kulolchilik maktabida kichik shaklli haykaltaroshlik asarlari (loydan kichik mavzuli etyudlar, oʻyinchoqlar, mujassamotlar) yaratishni boshlab berdi hamda ularni anʼanaviy (lagan, bodiya) buyumlar bilan uygʻunlashtirishga erishdi: „Hor-diq“, „Novvoy“, „Dehqon“, „Choyxona“, „Chorgul“, „Bodomgul“, „Hashtgul“, „Askiya“ kabi koʻplab kulollik mujassamotlari va boshqa Qodirov. haqida „Rishton moʻʼjizasi“ nomli hujjatli film yaratilgan (1999). Qodirov . oilaviy kulollar sulolasiga asos soldi: ukalari (Nodir, Shavkat, Ahror, Abror), singillari (Zamira, Ziyoda), oʻgʻillari (Asror, Sayyod) va boshqa shogirdlari bilan birga mehnat qilib, Rishton kulolchilik maktabini yangi anʼanalar bilan boyitmoqda.

## Manbalar
Ayub Qodirov

**Ayub Qodirov** (1918.10.5, Buxoro — 1981, Toshkent) — sozanda (nay), Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1956). Oʻzbek davlat filarmoniyasida xalq cholgʻu orkestri (1936-38, 1950-56, 196874), Tamaraxonim ansambli (1938—46) d; sozanda, "Shodlik" ansamblida musiqa rahbari (1956-57, 1966-68), Toshkent musiqa bilim yurtida pedagog (1978-yildan). Ijro uslubi mukammal texnikasi, asar mazmunini chuqur his qilishi, nay ifoda vositalaridan keng foydalanishi, ijro erkinligi bilan ajralib turadi. Repertuaridan "Fargʻonacha", "Subhidam", "Choʻli iroq", "Chaman yalla", "Segoh",  "Qaytarma", "Tong oromi", "Chorgoh"  kabi xalq va mumtoz kuylar oʻrin olgan. Osiyo va Yevropa mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.

## Adabiyot
* Olimboyeva K. va boshqa, Oʻzbekiston xalqsozandalari, 2-kitob, T., 1974.

## Manbalar
Ahmadjon Qodirov

**Ahmadjon Qodirov** (1936.23.2, Amudaryo tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universiteti ni tugatgan (1960). 1960-yildan hozirgi Yangibozor, Amudaryo tumanlaridagi maktablarda, 1964-yildan Urganch shahridagi 5-, 1990-yildan 21-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. "Maʼrifatparvar xon", "Abulgʻozi Bahodirxon shajarasi" risolalari muallifi.
Tavakkal Qodirov

**Tavakkal Qodirov** (1926.24.4, Quva tumani — 1996.13.4, Fargʻona) — xonanda (lirik tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Fargʻona musiqa bilim yurti (1961) va Fargʻona pedagogika instituti (1990) ni tugatgan. Dastlab quvalik Tursunboy Karimovdan doira va gʻijjak (skripka) chalishni, "Dugoh", "Segoh" kabi mumtoz cholgʻu kuylarini, Gʻ. va Ye.Hoshimovlardan ashula yoʻllari, ("Yolgʻiz", T.Jalilov; "Oʻltirgʻusi", J.Sultonov va boshqalar)ni oʻrgangan. Keyinchalik K.Otaniyozov, J.Sultonovdan oʻzbek mumtoz va zamonaviy bastakorlar ashulalarini oʻzlashtirgan. Quva tumani madaniyat uyida badiiy rahbar (195159), Fargʻona teatri (1959-78), Fargʻona viloyatlararo filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1978— 91), direktor (1978 — 83), Fargʻona universitetida professor (1991-yildan). Betakror, shirali, jarangdor va tiniq, nihoyatda keng va yuqori diapazonli ovoz sohibi. 1955-yildan J. Oxunov bilan hamnafaslik qilgan. repertuaridan Fargʻona-Toshkent musiqa uslubi namunalari ("Qoʻqon Ushshogʻi", "Toshkent Irogʻi", "Tanavor", "Nasrulloyi" va boshqalar), Xorazm yoʻllari ("Suvora", "Feruz", "Segoh"), zamonaviy bastakorlar ("Toʻy muborak", Faxr. Sodiqov; "Bizni tashlab", "Fargʻona tong otguncha", M.Murtazoyev; "Dogʻman", K.Otaniyozov; "Oʻlmasin", J.Sultonov va boshqalar) hamda mumtoz va zamonaviy shoirlar gʻazallariga oʻzi yaratgan ("Oʻxshaydiku", Hamza sheʼri; "Shunchamidi", O.Hakimov; "Jamollaringdan", Naqshiy; "Kecha oydin", Mirtemir; "Oʻynasin", Habibiy va boshqalar) ashula va yallalar keng oʻrin olgan. Ijro uslubi baland avjlarni keng ishlatilishi, ravonlik, keng nafas, har bir soʻzini donadona qilib aytishi bilan ajralib turadi. Ijodiga bagʻishlangan 2 telefilm (1963, 1992) va videofilm (1991) suratga olingan. Ijrolari bir necha gramplastinka va Oʻzteleradiokompaniyasi fonotekasiga yozilgan. N. Hamroqulov, N.Haydarov, S.Mannopov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist A.Karimov va boshqalarga ustozlik qilgan. Fargʻonada sanʼat kolleji hamda koʻchalardan biriga Q. nomi berilgan.
## Unvon va mukofotlari
* Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

## Adabiyot
* Mannopov S, Tavakkal Qodirov, Fargʻona, 1994.

## Manbalar
Erkin Qodirov

**Erkin Qodirov** (1932.28.12, Toshkent) — sitolog, gistolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), biologiya fanlari doktori (1982), professor 0984), Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1961), Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻlka tibbiyot ilmiy tadqiqot instituti ordinatori (1961—62), as-piranti (1963—66), katta ilmiy xodim (1968), Toshkent universiteti biologiya-tuproqshunoslik fakultetida katta oʻqituvchi (1968-79), dotsent (1979), kafedra mudiri (1983-yildan). Ilmiy ishlari koʻlboryuton zahari turli dozalarining kalamushlar ichki sekretsiya bezlari: gipofiz, qalqonsimon bez va buyrak usti bezlari hujayralari morfologik tuzilishi va vazifalariga taʼsirida roʻy beradigan morfofunksional oʻzgarishlarni oʻrganishga, shuningdek, ilon chaqqanida davolash maqsadida yuboriladigan "Antigyurza" zardobini zaharsizlantirish dinamikasini morfofunksional usullar yordamida yoritishga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Zlokachestvennny zob, T., 1967; Umumiy gistologiyadan amaliy mashgʻulotlar uchun qoʻllanma. T., 1983; Gistologiya [Darslik], 1994; Odam anatomiyasi [Darslik], T., 2003.
Gʻafur Qodirov

**Gʻafur Qodirov** (1917.1.2 - Toshkent — 1985.12.11) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1945). Toshkent musiqa bilim yurti (1945-59), Toshkent konservatoriyasida pedagog (1959-yildan), dotsent (1969), Oʻzbekiston Bastakorlari uyushmasi masʼul kotibi (1965 — 71). Simfonik orkestr uchun 2 "Raqs syuitasi", "Balet syuitasi", "Yoshlik uvertyurasi", "Soʻzana" poemasi va boshqa, oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun 4 syuita, "Yoshlar valsi", "Qizlar raqsi" va boshqa yozgan. Q. bolalar musiqasi sohasida samarali ijod qilib "Maktabjonoftobjon", "Biz yosh oʻquvchilar", "Oq oltin" va boshqa vokal-simfonik asarlar, fortepiano, violonchel, klarnet va boshqa sozlar uchun turli pyesalar yozgan. Ayniqsa, dilkash ohanglarga boy xor, estrada va bolalar qoʻshiqlari ommalashgan: "Oʻzbekistonim", "Yoshlar marshi", "Mirzachoʻl yor-yori", "Bahor", "Koyinmang, onajon", "Archa qoʻshigʻi" va boshqa.

## Manbalar
Mahbuba Qodirova

**Mahbuba Shamsiyevna Qodirova** (1919.25.5, Toshkent) — adabiyotshunos va matnshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), filologiya fanlari doktori (1975). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1936). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va Adabiyot institutida stenografistka (1934—36), katta ilmiy xodim (1956—61), Alisher navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida katta (1967—91), yetakchi ilmiy xodim (1992-yildan). Mumtoz oʻzbek shoiralari — Zebunniso, Uvaysiy, Nodira, Dilshod Barno, Muslihabegim Miskin, Saodat Mushtariy, Anbar Otin kabi ijodkorlarning hayoti va ijodiy merosini keng koʻlamda oʻrganib, ilmiy risolalar, monografiyalar yozgan va ularning sheʼriy toʻplamlarini nashr qildirgan. "19-asr oʻzbek shoiralari ijodida inson va xalq taqdiri" asarida (1977) shu davr adabiyoti va, xususan, shoiralari haqida qimmatli maʼlumotlar berilgan.

## Manbalar
* Nodira hayoti va ijodi, T., 1965; nadira, T.. 1967, 1990; Dilshod, T., 1971; Zebunniso, T., 1982; Shoira Anbar, T„ 1991: Shoira Muazzamxon, T., 1992; Sheʼriyat va muhabbat malikasi, T., 1998.
Qodisiya jangi

**Qodisiya jangi** () – Saʼd ibn Abu Vaqqos qoʻmondonligi ostidagi arab qoʻshini (30 ming) bilan Xuroson hokimi Rustam Farruxzod qoʻmondonligidagi sosoniylar qoʻshini (200 ming askar, 33 fillar) oʻrtasida Xira(Iroq)dagi Qodisiya qishlogi yaqinida boʻlgan jang (636 yil, sentabr; boshqa maʼlumotlarga koʻra, dek. yoki may oyining oxiri, iyunning boshi).

Qodisiya jangi 3 kecha-kunduz davom etgan va islom lashkarining gʻalabasi bilan tugagan. Arablarga Suriyadan 1 ming kishilik qoʻshin yetib kelgan. Bu qoʻshinni xalifa Umar ibn Xattob Damashq shahrini egallagach yuborgan. Jangning 3-kuni har galgidek bahodirlarning yakkamayakka olishuvi bilan boshlangan, soʻngra qoʻshinlar toʻqnash kelgan. Jang tunda ham davom etgan. 4-kuni tongda gʻarbdan shamol esib fors qoʻshini ustiga changtoʻzon yogʻilgan. Arab harbiy qismlaridan biri Rustam qarorgohiga bostirib kirib uni oʻldiradi. Sarkardaning oʻlimi Eron qoʻshinini sarosimaga tushirgan va uni magʻlubiyatga uchrashiga sabab boʻlgan.

Musulmonlar qoʻliga Eronning davlat bayrogʻi tushgan. Bu bayroq qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan boʻlib, uni 1 mln. 200 ming dirhamga baholashgan. Qodisiya jangida 2 500 arab jangchisi va 80 ming fors askari halok boʻlgan. Saʼd ibn Abu Vaqqos jangdan soʻng 2 oy davomida Qodisiyada qolib xalifadan keyingi harakat rejalari haqida tegishli farmon kutgan.

## Manbalar


## Havolalar
Qoziaskar

**Qoziaskar**, **qozi oʻrdu** — musulmon sharqi mamlakatlarida harbiy xizmatdagilarning boshlig'i. Xiva xonligida lashkar va qoʻshindagi qonun-qoidalar ustidan nazorat qilib, sharʼiy masalalarni hal qilgan. Baʼzi hollarda iltimosiga muvofiq harbiy boʻlmagan kishilarning ishlarini ham koʻrish uchun qabul qilgan. Xon safarga chiqqanida qoziaskar unga hamroh boʻlib, oʻz vazifasiga tegishli ishlar boʻyicha xonga shaxsan oʻzi maʼlumot bergan. Qoziaskar rasmiy qabul marosimlarida xonning oʻng tomonida qozikalondan keyin, ikkinchi oʻrinda oʻtirgan;

2) Usmonli turk imperiyasida  asr oʻrtalaridan harbiy-sud tabaqasi boshligʻi, sulton devoni aʼzosi. Qoziaskar harbiy ishlar,  asrda shayxulislom mansabi joriy etilguncha esa diniy ishlar yuzasidan ham devonga tushgan shikoyat arizalarini koʻrib oʻzining yakuniy qarorini chiqargan. 1481-yildan ikki ta qoziaskar boʻlgan:

# Rumeli qoziaskari (saltanatning Yevropa qismi uchun);
# Anadolu qoziaskari (saltanatning Osiyo va keyinchalik Afrika qismi uchun)

Rumeli qoziaskar rutbasi balandroq boʻlgan. Qoziaskarlarga shartli yer mulki (arpalik) va xazinadan maosh toʻlangan. Sulton Mahmud II ning harbiy islohotlari natijasida ( asrning 20–30-yillari) qoziaskarlar real hokimiyatdan mahrum boʻlishgan, lekin 1922-yil sultonlik barham topguniga qadar oliy diniy martaba sifatida nomigagina mavjud boʻlgan.

## Manbalar
Qozikalon

**Qozikalon** — bosh qozi, eng yuqori darajadagi qozi (oliy mahkama raisi). Oʻrta Osiyo xonliklarida barcha qozilar, dindorlar va mullalarning boshligʻi, yaʼni raisi boʻlib, ular ustidan nazorat qilgan. Bosh qozi ham diniy, ham adliya ishlarini boshqargan. Barcha musulmon mamlakatlarida boʻlgani kabi Xiva xonligida ham huquq masalalari dinga qarashli, yaʼni dindorlar qoʻlida boʻlgani sababli, Q. barcha huquq masalalari va qoʻshin maʼmuriyatining ham raisi hisoblangan.

Q. fuqarolarning daʼvolari, janjallari bilan ham shugʻullangan. Oliy jazo talab qilinadigan jinoiy ishlar uning vazifasiga kirmagan. Bu ishlarni xonning oʻzigina koʻrgan. 1824—25 yillarda xonlikdagi q. ning 11 ta navkari boʻlgan.

Q rasmiy qabul marosimlarida xonning oʻng tomonida, 1-oʻrinda oʻtirgan. Q. Buxoro amirligida ham xuddi shunday vazifani bajargan.

Xiva xonligi mutlaq monarxiya davlati boʻlgani uchun oliy sud hokimiyati xon ixtiyorida boʻlsa-da, biroq shunga qaramay Q. ham katta vakolatlarga ega edi. Mas, maosh toʻlanadiganlar roʻyxatida shayx ul-islomdan keyin turgan. Xonlikda 2 ta qozi — q. va qozi-askar boʻlgan.
Qodirxon Yusuf Ibn Horun Bugʻroxon Ibn Muso Tulka Eloq Ibn Sotuq

**Qodirxon Yusuf Ibn Horun Bugʻroxon Ibn Muso Tulka Eloq Ibn Sotuq** (? — 1032-yil dekabr, Qashqar) — Sharqiy qoraxoniylar davlati xoni. Upgbiy va Ibn al-Asir Q.Yu.ni Xoʻtan hukmdori deb atashadi. Numizmatik maʼlumotlarga koʻra, u 1013—14 yillarda Yorkend, 1014—15 yillarda Qashqarda ham hukmronlik qilgan. 1025-yil Q. Yu. va Mahmud Gʻaz-naviy bir paytda Movarounnahrga, Alitegin ustiga yurish qilishgan. Gardiziyning yozishicha, Samarqand yaqinida Q.Yu. Mahmud bilan uchrashgan, oʻrtada bitim tuzilgan. Q.Yu. Aliteginning akasi Toʻgʻonxonni Bolasogʻundan siqib chiqargan. Q.Yu.ning mulki 1032-yilga kelib Sharqiy turkistondan tashqari Yettisuv va Janubiy Qozogʻistonni qamrab olgan. Poytaxt Qashqar shahri boʻlgan. Uning vafotidan keyin Sharqiy Turkiston va Yetti-suv katta oʻgʻli Bugʻrotegin Sulaymonga tekkan, u Arslonxon unvonini olgan. Talas (Avliyoota) va Isfijob (Sayram) QYU.ning 2-oʻgʻli Yagantegin Muhammadga tekkan. U Bugʻroxon unvoni bilan xonlik qilgan.

## Adabiyot
* Bartold V. V., Sochineniya, t.2 (4.1). M., 1963; Materialn po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988.
Toʻlqinoy Qodirova

**Toʻlqinoy Foziljonovna Qodirova** (1935.27.7, Toshkent) — meʼmor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan arxitektor (1976), professor (1996). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1959). Sanʼatshunoslik institutida kichik, katta ilmiy xodim (1959—80), Oʻzbekiston meʼmorlar uyushmasi raisi (1980— 92). 1993-98 yillar "Kamalak—TV" Amerika—Oʻzbekiston qoʻshma korxonasi bosh direktor oʻrinbosari, 1996-yildan Toshkent arxitektura va qurilish instituti meʼmoriy muhitlar dizayni kafedrasi professor; 2005-yildan meʼmorlik tarixi va nazariyasi kafedrasi mudiri. q. faoliyati shaharsozlik, meʼmorlik tarixi va nazariyasi, zamonaviy meʼmorlikda xalq anʼanalaridan unumli foydalanish masalalariga bagʻishlangan. Q. shuningdek, bir qancha turar joy, meʼmoriy binolar va shaharsozlik majmualari loyihalari muallifi, Toshkent, Namangan, Qoʻqon, Buxoro kabi shaharlar markazlari uchun oʻtkazilgan tanlovlar gʻolibi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1988). Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi deputati (1984—85, 1985-90, 1990-95).

## Manbalar
* Arxitektor i vremya, T., 1982; Oʻzbekistonning istiqlol yillari meʼmorligi, T., 2004.
Qozilar sudi

**Qozilar sudi** — islom paydo boʻlgan davrdan musulmon mamlakatlaridagi ayblovchi va ijro etuvchi asosiy davlat organi. Ularga xalifalar va hukmdorlarning noibi hisoblanadigan qozilar boshchilik qilgan. Qozilar turli daʼvo va janjallarni shariattya asoslanib hal qilganlar. Hozir ham bir qancha islom davlatlari (Saudiya Arabistoni, Yaman, Iroq, Eron, Pokiston va boshqalar)da Qozilar sudi oʻzining asosiy vazifalarini saqlab qolgan.

Urta Osiyo hududidagi xonliklarda har bir dahada Qozilar sudi boʻlgan. Ularda ish qoʻzgʻatish va dastlabki tergov bosqichlari yoʻq edi. Chunki hozirgi koʻrinishdagi tergov, prokuratura va advokatura organlarining oʻzi boʻlmagan. 1920-yil Buxoro va Xorazmda Qozilar sudi tugatildi. Yangi xalq sudlari tashkil etildi. Sovet xalq sudlari Buxoro va Xorazmning rus aholisi joylashgan hududida faoliyat koʻrsatgan boʻlsa, mahalliy xalq uchun shariatga asoslangan qozi xalq sudlari ish olib borgan. 1924-yil 5 yanvardagi "Sud qurilishi toʻgʻrisidagi nizom" BXSRda amalda boʻlgan sud tizimini qayta tuzdi va Qozilar sudida xalq maslahatchilari qatnashishini joriy etdi, bu bilan kollegial sud tizimini yoʻlga qoʻydi.

Tub musulmon aholi uchun sud ishidagi bu islohot natijasida sudning shakli oʻzgardi, endi yakkaboshchilik sudi kollegial sudga aylandi. Xalq sudida sudyalar, maslahatchilar boʻlib, sovetcha ish yuritish joriy qilinganligiga qaramay, mohiyatan Qozilar sudidan farqi yoʻqday edi. Qozilar sudini tugatish toʻgʻrisidagi qarorni musulmon ruhoniylari dinga tazyiq sifatida baholadilar. Shu sababli Turkistonda Qozilar sudiini qisman tiklash boshlandi. Bu haqda 1921-yil 6 oktabrda Turkiston MIKning dekreti eʼlon qilindi. 1922-yil 26 mayda TASSR hukumati respublikaning barcha hududida Qozilar sudini qayta tiklash haqida dekret chiqardi. Ana shu asosida Qozilar sudi yana bir necha yil ish olib bordi. Oʻzbekiston SSR XKSning 1928-yil 18 fevral qarori bilan u Oʻzbekistonda oʻz faoliyatini toʻxtatdi.

Shoiraxon Eshonova.
Qozixona

**Qozixona** — qozi tomonidan sudlov ishlarini amalga oshiradigan mahkama. Shariatga koʻra, Q.lar masjid qoshida boʻlishi kerak boʻlsa-da, koʻpgina sudlov ishlari qozilarning uylarida, bozor kunlari esa bozorlarda koʻrilgan. Oʻrta Osiyo hududidagi xonliklarning har bir dahasida Q. boʻlgan. 1917-yildan keyin Q.lar xalq sudlari nazoratida ishlagan. Oʻzbekistonda 1925-yilda 87 ta, 1926-yilda 27 ta, 1927-yilda 8 ta q. boʻlgan. 1928-yilda Q.ga ehtiyoj qolmagan. Sharqning ayrim musulmon mamlakatlarida hozir ham Q.lar faoliyat koʻrsatadi.
Qozon (maʼnolari)

**Qozon**:

* Qozon — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Tatariston Respublikasi poytaxti (1990 yil)
* Qozon (buyum) — 1) choʻyan, mis, alyuminiy va b.
Qozon (buyum)

**Qozon** — 1) choʻyan, mis, alyuminiy va boshqa metallardan quyib tayyorlanadigan roʻzgor buyumi; taom pishirish, suv qaynatish va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Uning qopqogi (tuvogʻi) metall yoki yogʻochdan yasaladi. Arxeologik tekshirishlar qadimda Oʻzbekistonda sopol, tosh (marmar), bronza Q.lar boʻlganligini koʻrsatadi. Mas, Katta Faryuna kanali qazilganda miloddan avvalgi 1-ming yillikning oxiriga mansub bronza Q. chiqqan: Namangan viloyati oʻlkashunoslik muzeyida Axsikatdan topilgan, milodning 6—7-asrlariga oid sopol q. saqlanmoqda.

Q.ning shakli va oʻlchamiga qarab, doshqozon, osh Q, kir Q. kabi turlari bor. Kichikrogʻi dekcha deb ataladi; 2) yoqilgʻi (koʻmir, gaz va boshqalar) yoqib suv bugʻi yoki issiq suv olinadigan qurilma. Issiqlik elektr st-yalarning bugʻ turbinasini bugʻ bilan taʼminlash, bino va inshootlarni isitish, shamollatish, issiq suv bilan taʼminlash tizimlarida foydalaniladi. Turar joy va jamoat binolarini isitishda choʻyandan ishlangan, qattiq yoqilgʻi yoqiladigan seksiyali suv isitish Qlaridan foydalaniladi. Bularda suv 115° dan yuqori temperaturagacha qiziydi. Ularning issiqlik ajratish quvvati 1,5 G kal/ soat (1 G kal/soat = 1,163 MVt), bosimi esa 0,4 MN/m2(4 kgk/sm2) gacha. Bunday Q.larning oʻchoq apparatlarini oʻzgartirib, qattiq yoqilgidan gazsimon yoqilgʻi yoqishga oʻtkazish mumkin (qarang Bugʻ qozoni, Bugʻ turbinali elektr stansiyasi).
Qozon sobori

**Qozon sobori** – Sankt-Peterburgdagi meʼmoriy yodgorlik (1801 — 1811); klassitsizm uslubida qurilgan (meʼmori A.N.Voronixin). Yarim aylana shaklidagi bino Neva prospek-tiga qaragan. Markazida 6 ustunli pesh-toq, ulkan gumbazli, 2 yon tomonlari hajmdor ustunlar qatori bilan oʻralgan bino salobatli maydon hosil qilgan. Sobor Neva prospektidagi ansambllar tarkibiga kiradi. Bosh tarzi oldidagi kichik maydon choʻyan panjara bilan oʻralgan. Interyeri ulugʻvor ustunli zal — saroy yechimiga ega; bosh nefning uz. 69 m, umumiy balandligi 62 m. Haykaltaroshlik bezaklari I.P.Martos, I.P.Prokofyev, F.F.Shchedrin va boshqa tomonidan bajarilgan; devoriy rasmlar va ikonalarni yaratishda V.L.Borovikovskiy, A.Ye.Yegorov va boshqa qatnashgan. Binoga 1812-yil Vatan urushida qoʻlga kiritilgan harbiy oʻljalar (Yevropaning 17 shahar va 8 qalʼ-asi kalitlari, 105 ta bayroq va boshqalar) joylashtirilgan. 1813-yilda soborga M.I. Kutuzov dafn etilgan. 1837-yil sobor oldiga M.I. Kutuzov va M.B. Barklay de Tolli haykallari oʻrna-tilgan (bronza, granit; haykaltarosh B.I.Orlovskiy, meʼmor V.P.Stasov).
## Manbalar
Qozonketkan

**Boʻzatov PFY** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Boʻzatov tumani markazida joylashgan posyolka (1992-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qushtungil (60&nbsp;km). Q. dan Nukustacha 100&nbsp;km. Aholisi 4,2 ming kishi (2005). Gʻisht zavodi, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, MTP, xususiy korxonalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, bolalar musiqa maktabi, madaniyat saroyi, tuman markaziy kutubxonasi, tuman markaziy kasalxonasi, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar mavjud. Q.dan Nukus shahriga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.
 

## Manbalar
Qozonliq

**Qozonliq** — Bolgariyaning markaziy qismidagi shahar, Stara-Planina togʻlarining jan. etagida, Qozon-liq soyligida joylashgan. Aholisi 54 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Musiqa asboblari ishlab chiqariladi. Frakiylarning antik yozuvli gumbazsimon sagʻanasi (miloddan avvalgi 4-3-asrlar) saqlangan. Shahar atrofida dunyoga mashhur qozonliq atirguli, la-vanda plantatsiyalari barpo qilingan. Q.da efir moyli oʻsimliklarning tajriba st-yasi bor.
Qozonliq daxmasi

**Qozonliq daxmasi** - Bolgariyadagi qad. meʼmoriy yodgorlik (miloddan avvalgi 4-asr oxiri — 3-asr boshi); Qozonliq shahri yaqinidagi qoʻrgʻon osti dafn inshooti. 1944-yilda yer ostidan topilgan. Inshoot gʻisht va toshdan qurilgan; daxma aylana tarhli, konus shaklidagi gumbazli va qisqa yoʻlakdan iborat. Yunon-frakiylar sanʼatining nodir namunasidir. Gumbaz osti aylana tarzida ishlangan devoriy rasmlar bilan qoplangan; unda maishiy (motam marosimlari) va harbiy (aravalar poygasi va boshqalar) lavhalar tasvirlangan. Ular naqshli hoshiya belbogʻ bilan 2 yarusga ajratilgan. Rasmlar vazmin va mutanosib kompozitsiyasi, harakatlarning tabiiyligi bilan ajralib turadi. sokin, ulugʻvor motam muhiti mayin hamda qatʼiy kolorit bilan uygʻun. Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.
Qozonliq soyligi

**Qozonliq soyligi** - Bolgariyadagi tektonik soylik, Stara-Planina va Srednagora togʻ tizmalari oraligʻida. Uzunligi 100&nbsp;km chamasida, oʻrtacha kengligi 10&nbsp;km, balandligi 350 m gacha. Maydoni 780&nbsp;km. Qozonliq soyligini Tunja daryosi kesib oʻtadi. Relyefi tubida tekis, sharqi sertepa. Iqlimi moʻʼtadil iliq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0° dan —2° gacha, iyulniki 20°, yillik yogʻin 600&nbsp;mm. Atirgul plantatsiyalari, bogʻlar, tokzorlar bor.
Qozoq milliy universiteti

**Qozoq milliy universiteti**, Forobiy nomidagi qozoq milliy universiteti — Qozogʻistondagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1934-yil tashkil etilgan (1993-yilgacha Qozoq davlat universiteti). Olmaota shahrida joylashgan. 1991-yil Forobiy nomi berilgan. Universitetda 14 fakultet (biologiya, fizika, mexanika-matematika, kimyo, jurnalistika, filologiya, tarix, falsafa va siyosatshunoslik, iqtisodiyot va biznes, huquq, sharqshunoslik, xalqaro munosabatlar, geografiya, tayyorlov), 104 kafedra, 7 ilmiy tadqiqotlar instituti, aspirantura, talabalar saroyi, sport inshooti, nashriyot, teleradiostudiya bor (2005). 70 ixtisoslik boʻyicha doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilinadigan 30 ga yaqin ilmiy kengash faoliyat yuritadi. Universitetda 12 mingga yaqin talabi taʼlim oladi, mingdan ortiq oʻqituvchi va ilmiy xodim, jumladan, 300 ga yaqin fan doktori va professor, 800 dan ziyod fan nomzodi va dotsent ishlaydi. Gaz. nashr etadi.

## Manbalar