Hazratbal ziyoratgohi

**Hazratbal ziyoratgohi** (Kashmiri) yoki **Dargoh Sharif** („Muqaddas ziyoratgoh“) deb nomlanuvchi musulmonlar ziyoratgohi Hindistonning Jammu va Kashmirdagi Srinagar shahrida joylashgan Hazratbal tumanida bunyod etilgan. Unda islom paygʻambari Muhammadning sochi bor ekanligidan dalolat beruvchi *Moi-e-Muqqadas* yodgorligi mavjud. U Srinagardagi Dal koʻlining shimoliy qirgʻogʻida joylashgan va Kashmirdagi eng muqaddas musulmonlar ziyoratgohlaridan biri hisoblanadi.

Ziyoratgoh nomi arabcha *hazrat* () va kashmircha *bal* () soʻzining birikmasidan iborat.

## Tarixi va hozirgi holati

Hazratbal ziyoratgohi dastlab Xoja Nuriddin Eshoiyning qizi va muqaddas yodgorlikning saqlovchisi Inoyat begim tomonidan tashkil etilgan. Ziyoratgohning birinchi binosi 17-asrda imperator Shoh Jahon hukmronligi davrida Boburiylar subehdari Sodiqxon tomonidan qurilgan. Bu inshoot dastlab Ishrat Jahan deb nomlangan. 1634-yilda Shoh Jahon tomonidan binoni ibodatxonaga aylantirilishi buyurilgan. Hozirgi inshootning qurilishi 1968-yilda boshlangan va 11 yil davom etgan. Qurilish ishlari 1979-yilda nihoyasiga yetgan.

Ziyoratgohda koʻplab musulmonlar islom paygʻambari Muhammadning sochi deb ishonadigan tolalar mavjud. Yodgorlikni Kashmirga birinchi boʻlib Muhammadning avlodi Sayid Abdulloh Madaniy olib kelgan, u Madinani (hozirgi Saudiya Arabistonida) tark etib, 1635-yilda Hindistonning janubiy Bijapur shahrida islomiy Boburiylar imperiyasi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan bir paytda qoʻnim topgan. Keyinchalik islom dini Hindiston boʻylab keng tarqalgan.

Abdulloh vafotidan soʻng yodgorlik uning oʻgʻli Sayid Hamid meros qoldiriladi. Koʻp oʻtmay, mintaqa Boburiylar tomonidan bosib olingan va Hamid oʻzining oilaviy mulkidan mahrum qilingan. Yodgorlikka egalik qila olmasligini bilib, uni kashmirlik boy tadbirkor Xoja Nuriddin Eshoiyga topshirgan.

Biroq, Boburiylar imperatori Avrangzebga muqaddas yodgorlikning mavjudligi va koʻchirilishi haqida xabar berilganda, u xabarni qoʻlga olib, Ajmerdagi soʻfiy mutasavvif Mu’in al-Din Chishti ziyoratgohiga yuborgan va Eshoiyni Dehlida qamoqqa tashlattirgan. Toʻqqiz kundan keyin Avrangzeb tushida Muhammadni toʻrtta xalifalar: Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali bilan koʻradi. Tushida Muhammad unga *Moi-e-Muqaddasni* Ajmerdan Kashmirga koʻchirishni buyuradi. Keyin Avrangzeb muqaddas yodgorlik huquqini Eshoiyga qaytarib beradi va uni Kashmirga koʻchirishga ruxsat beradi. Holbuki, Eshoiy qamoqxonada allaqachon vafot etgan edi. 1700-yilga kelib, ziyoratgoh qoldiqlari Eshoiy jasadi bilan birga Kashmirga olib ketilgan. U yerda Eshoiyning qizi Inoyat begim omonatning qoʻriqchisi boʻlib, Hazratbal ziyoratgohini tashkil qiladi. Oʻshandan beri uning avlodlari masjiddagi bu buyumlarga egalik qilishmoqda. Begimning erkak avlodlari bandaylar oilasiga mansub. 2019-yil holatiga koʻra, uchta asosiy oila aʼzosi muqaddas yodgorlikka egalik qilgan boʻlib, bular: Manzur Ahmad Banday, Ishoq Banday va Mohiuddin Banday. Yodgorlik faqat maxsus islomiy bayramlarda, masalan, Muhammad va uning toʻrtta asosiy hamrohlarining tugʻilgan kunlarida ommaga namoyish etiladi.

Ziyoratgohning qoʻriqchilari *nishandeh* nomi bilan mashhur boʻlgan. 

### 1963-yildagi yodgorlikning yoʻqolishi
Musulmonlar tomonidan Muhammadning sochi ekanligiga ishonilgan *Moy-e-Muqqadas* 1963-yil 27-dekabrda ziyoratgohdan gʻoyib boʻlgani haqida xabar qilingan. Uning yoʻqolishi ortidan butun shtat boʻylab ommaviy namoyishlar boʻlib oʻtadi, yuz minglab namoyishchilar koʻchalarga chiqadi. 31-dekabr kuni Hindiston Bosh vaziri Javoharlaʼl Neru xalqqa muqaddas musulmon yodgorligi yoʻqolgani haqida maʼlum qiladi va oʻgʻirlik jinoyatini tekshirish uchun Jammu va Kashmirga Markaziy tergov byurosidan bir guruh yuboradi. Yodgorlik Hindiston hukumati tomonidan 1964-yil 4-yanvarda Sayyid Mirak Shoh Koshoniy va boshqalarning tashabbusi bilan topilgan. Shoh Koshoniy bu qoldiqni koʻp marta koʻrganini va uni osongina aniqlay olishini aytadi. Jammu va Kashmir hukumati (qonun va tartib) tomonidan yuborilgan maxsus guruh tomonidan topilgan buyum identifikatsiya va boshqa tekshiruvlar, jumladan, maxsus identifikatsiya qilingach, uning haqiqiyligini aniqlanadi.

Sayyid Mirak bu haqida bir misra sheʼr oʻqigan.

1964-yil 6-fevralda Ali ibn Abu Tolib xotirasiga bagʻishlangan yodgorlikning ommaviy namoyishi boʻlib oʻtgan.

Bu voqea Hindistonning Gʻarbiy Bengaliya va Sharqiy Pokiston (hozirgi Bangladesh) shtatlarida jamoalar oʻrtasidagi ziddiyat va tartibsizliklarga sabab boʻldi, buning natijasida Hindistonga 1963-yil dekabridan 1964-yil fevraligacha boʻlgan davrda 200 000 ga yaqin qochqinlar kelib oʻrnashdi.

File:History of Moi-e-Muqaddass of Prophet Muhammad.jpg|Hazratbal ziyoratgohida mavjud boʻlgan Muhammad paygʻambarga tegishli Moi-e-Muqaddas tarixi
File:Shrine 2.jpg|2019-yil fevral oyidagi ziyoratgohning gumbazli koʻrinishi
File: Hazratbal Shrine 2.jpg|Shimoliy darvozadan gumbazning koʻrinishi

Sochning haqiqiy ekanligini oqsoqollar rasman aniqlash kerakligini talab qilishadi. Siyosiy boshliqlar sochlarni oʻgʻirlab ketishgan, shuning uchun ular keyinchalik uni qayta tiklashga uringan deb hisoblashadi.

## Yana qarang

* Ziyrat Naqshband Sahob
* Hamza Maxdum
* Khanqah-e-Moula
* Dastgier Sohib

## Manbalar