1870

**1870-yil** — shanba kuni boshlanuvchi yil (taqvimni bu yerda koʻring). Bu davrda turli xalqlarda Grigoriy, musulmon, Eron, bahoiy va boshqa taqvimlar ishlatildi.

## Voqealar
• 2 yanvar - Napoleon III Emil` Oliv`eni Fransiya bosh vaziri etib tayinladi.

• 10 yanvar

- Parijda shahzoda P`er Napoleon Bonapart hech qanday sababsiz muxolifat nashriyotchisi Anri Roshfortning sekundanti jurnalist Viktor Nuarni otib o'ldirdi. Bu jamiyatda norozilik va Bonapartlar sulolasiga qarshi norozilikni kuchaytirdi.

- Gaitining sobiq prezidenti Silven Salnave general Kabral qo'shinlari tomonidan qo'lga olindi va Gaitining yangi hukumatiga topshirildi. 15 yanvarda u harbiy tribunalning hukmi bilan davlatga xiyonat va qirg'inlarda ayblanib otib tashlandi.

- Qo'shma Shtatlarda birinchi yirik neft tresti Standard Oylni tasdiqlovchi akt qabul qilindi.

• 12 yanvar – Parijda jurnalist Viktor Nuarning dafn marosimi Bonapartlar sulolasiga qarshi qo'zg'olonga aylanib ketdi.

• 16 yanvar – Fransiyaning Qonunchilik korpusi muxolifat nashriyotchisi Anri Roshforni jazolashga qaror qildi.

• 17 fevral — Britaniya parlamentiga 5 yoshdan 12 yoshgacha bo'lgan bolalarning maktabga majburiy qatnashishi to'g'risidagi qonun loyihasi kiritildi.

• 22 fevral — Meksika shimolidagi qo'zg'olon bostirildi.

• 1 mart – S`erra-Kora lageri yaqinidagi jangda Braziliya armiyasi Paragvay qo'shinlarining qoldiqlarini mag'lub etdi. Paragvay prezidenti marshal Fransisko Solano Lopesga suiqasd uyushtirildi. Paragvay urushi amalda tugadi.

• 9 mart – Fransiyaning qonun chiqaruvchi korpusi fuqarolik hukumati rejimini Jazoirga ham yoydi.

• 19 mart – Port-o-Prensdagi Gaiti Milliy assambleyasi general Jan Nikolas Nissaj-Sagayni 4 yilga respublika prezidenti etib sayladi.

• 20 mart — Venesuela prezidenti Xose Ruperto Monagas hokimiyatdan ag'darildi.

• 21 mart – Fransiyaning Bluadagi Oliy sudi shahzoda P`er Bonapartni jurnalist Viktor Nuarni otib tashlaganlik uchun oqladi. Bu Fransiyada norozilikning kuchayishiga sabab bo'ldi.

• 27 mart – Shimoliy Germaniya ittifoqida emissiya banklarining umumiy islohoti boshlandi.

• 28 mart - Emil` Oliv`e hukumati Senat va Qonunchilik korpusiga Fransiyaning yangi Konstitutsiyasi loyihasini taqdim etdi.

• 30 mart – AQSh Konstitutsiyasiga o'n beshinchi tuzatish AQShda kuchga kirdi, unda rangli aholi va sobiq qullar uchun faol saylov huquqi tasdiqlandi.

• 1 aprel – Kolumbiya Qo'shma Shtatlari Prezidenti, general Santos Gutierres vakolat muddati tugagach, isteъfoga chiqdi va o'z mulkiga jo'nab ketdi. General Eustorxio Sal`gar Moreno prezidentlik lavozimini egalladi.

• 11 aprel – Entre-Rios provintsiyasi gubernatori, Argentina Konfederatsiyasining sobiq prezidenti general Xusto Xose de Urkiza San-Xose saroyida fitnachilar tomonidan otib o'ldirildi.

• 12 aprel — Avstriya-Vengriyada graf Al`fred Pototskiy hukumati tuzildi.

• 21 aprel – Birinchi Vatikan sobori tomonidan "Katolik eъtiqodining dogmatik konstitutsiyasi" qabul qilindi.

• 23 aprel – Napoleon III xalqqa murojaat qilib, unda konstitutsiya loyihasini qo'llab-quvvatlashga va tojni merosxo'riga topshirishga yordam berishga chaqirdi. Ertasi kuni Fransiyada 5 may kuni bo'lib o'tgan konstitutsiya muhokamasi boshlandi.

• 27 aprel – General Antonio Gusman Blanko Venesuelaning muvaqqat hukumatini ag'darib, mamlakatni boshqarishga kirishdi.

• 8 may – Fransiyada yangi konstitutsiya plebistsitda tasdiqlandi.

• 12 may – Kanada parlamenti mamlakatning markaziy qismi aholisining iltimosiga binoan Manitoba qonunini qabul qildi, unga ko'ra Kanadaning yangi provintsiyasi Manitoba tashkil etildi.

• 15 may – Fernandu II (Ferdinand Saksen-Koburgskiy) ikkinchi marta Ispaniya taxtini egallash taklifini rad etdi.

• 17 may – Argentinada Markaziy Argentina temir yo'li ochildi.

• 19 may – Portugaliyada harbiy to'ntarish bo'lib o'tdi, uning davomida Lule gertsogi Nuno de Moura Barreto hukumati ag'darildi. Parlament tarqatib yuborildi, hukumat rahbari etib marshal Joau Karlosh de Saldan`ya tayinlandi.

• 21 may — Fransiyada Ikkinchi imperiyaning yangi konstitutsiyasi kuchga kirdi.

• 24 may – AQSh prezidenti Uliss Grant Fenianlarning Kanadaga bostirib kirishiga qarshi bayonot chiqardi.

• 31 may - Shimoliy Germaniya ittifoqida yangi ittifoqchi jinoyat kodeksi joriy etildi.

• 1 iyun – AQSh aholini ro'yxatga olish.

• 11 iyun – Shimoliy Germaniya ittifoqida aktsiyadorlik jamiyatlarini tuzish tartibi to'g'risidagi qonun eъlon qilindi.

• 16 iyun – Aleksandr II tomonidan “shaharlarni boshqarish nizomi” qabul qilinishi.

• 21 iyun – Tyantszinda (Xitoy) xorijliklarga qarshi namoyishlar bo'lib o'tdi.

• 22 iyun — Fransiya hukumati yil boshida sotsial-demokratlar tomonidan tiklangan Birinchi Internatsionalning fransuz bo'limini taqiqladi.

• 25 iyun – Taxtdan ag'darilgan Ispaniya qirolichasi Izabella II Parijda o'g'li infant Al`fonso foydasiga taxtdan voz kechdi.

• 26 iyun — Kolumbiya va AQSh o'rtasida Panama kanalini qurish bo'yicha shartnoma imzolandi.

• 2 iyul – Bel`giyada saylovlarda mag'lub bo'lgan Yuber Frere-Orbanning liberal hukumati isteъfoga chiqdi. Jyul` Jozefning katolik kabineti tuzildi.

• 6 iyul – Fransiya tashqi ishlar vaziri gertsog Ajenor de Gramon, Fransiya Prussiya qirolining amakivachchasi, shahzoda Leopol`d Gogentsollern-Sigmaringenning Ispaniya taxtiga o'tirishiga ruxsat bermasligini maъlum qildi.

• 11 iyul – Avstriya-Vengriya Fransiyaga qarshi Prussiya bilan birgalikda urush qilmoqchi emasligini maъlum qildi.

• 12 iyul – Ispaniya Anton Gogentsollern o'z o'g'li Leopold Gogentsollern-Sigmaringen nomidan Ispaniya tojidan voz kechgani haqida Fransiyani xabardor qildi.

• 13 iyul – “Ems jo'natmasi” - Fransiya-Prussiya urushining boshlanishiga sabab.

• 15 iyul

- Fransiya hukumati rahbari Emil` Oliv`e Qonunchilik korpusida Prussiya bilan bo'lajak urush haqida eъlon qildi. Harbiy kreditlar to'g'risidagi 4 ta qonun tasdiqlandi.

- Prussiyada safarbarlik to'g'risida buyruq berildi.

- AQSh Kongressiga Jorjiya shtati vakillari qabul qilindi. Janubni rekonstruktsiyasining (qayta qurishning) tugashi.

• 16 iyul – Italiya Napoleon III Rimni unga berishdan bosh tortgani uchun Prussiyaga qarshi Fransiya bilan ittifoq tuzishdan bosh tortdi.

- Napoleon III Prussiyaga urush eъlon qildi va oliy qo'mondonlikni o'z zimmasiga oldi. Qonun chiqaruvchi organga taъtil berib tarqatib yuborildi.

- Shimoliy Germaniya konfederatsiyasining ittifoqchi reyxstagi Prussiyaga harbiy yordam berishga qaror qildi. Keyingi bir necha soat ichida Bavariya, Vyurtemberg, Baden va Gessen tomonidan Fransiyaga urush eъlon qilindi.

• 22 iyul – Ispaniya Bosh vaziri general Xuan Prim Ferdinand Saksen-Koburgskiyga yana Ispaniya tojini taklif qildi. Muzokaralar boshlandi.

• 23 iyul – Birinchi Internatsionalning Bosh Kengashi Karl Marksning barcha mamlakatlar mehnatkashlariga yozgan murojaatini tarqatdi, unda u Franko-Prussiya urushida Prussiya tomonini oldi.

• 24 iyul

- Rossiya imperiyasi Franko-Prussiya urushida o'zining shartli betarafligini eъlon qildi.

- San-Frantsiskodan birinchi poezd N`yu-Yorkka etib keldi, u birinchi bo'lib G'arbdan Amerika Qo'shma Shtatlarining sharqiy qirg'oqlariga borgan poezd edi.

• 28 iyul – Napoleon III armiyaga qo'shilish uchun Parijni tark etdi.

• 30 iyul – Ferdinand Saksen-Koburgskiy Portugaliya Ispaniya bilan birlashishni istamagani uchun nihoyat Ispaniya tojidan voz kechdi.

• 31 iyul – Britaniya qo'shinlari Yangi Zelandiyada uchinchi maori qo'zg'olonini bostirishdi.

• 1 avgust – Buyuk Britaniya Irlandiya uchun er qonunini qabul qildi.

• 2 avgust – Fransuz armiyasi Germaniyaga bostirib kirdi va Saarbryukenni egalladi.

• 4 avgust – Fransiya armiyasi Vissemburgda mag'lubiyatga uchradi va Saarbryukenni tark etib, Prussiya qo'shinlari uchun Strasburg va Metsga yo'l ochdi.

• 6 avgust – General Karl Shtaynmetsning 1-german armiyasi Saar daryosidagi Shpixern tepaligida general Charl`z Avgust Frossardning 2-korpusini mag'lub etdi. Prussiya armiyasi Forbaxni egallab, Lotaringiyaga yo'l ochdi. Marshallar Patris de Makmaxon va Frantsua Bazinning fransuz armiyalari bir-biridan uzilib qoldi.

• 7 avgust — Parijda imperatorlikka qarshi shiorlar va aholiga qurol tarqatish talablari bilan tartibsizliklar boshlandi.

• 9 avgust – Buyuk Britaniyada Boshlang'ich taъlim to'g'risidagi qonun qabul qilindi.

• 10 avgust – Fransiyada Emil` Oliv`e hukumati isteъfoga chiqarildi. Vazirlar mahkamasining yangi rahbari etib desant armiyasi qo'mondoni, Palikao grafi general Charl`z Kuzin-Montauban tayinlandi.

• 11 avgust

- Buyuk Britaniya va Fransiya Bel`giyaning daxlsizligi va mustaqilligi to'g'risida konventsiya tuzdilar.

- Fransiyada Milliy gvardiya qayta tashkil etildi.

• 12 avgust - Metsdagi Napoleon III bosh qo'mondonlik lavozimidan isteъfoga chiqdi, qo'mondonlik marshal Fransua Ashil` Bazinga o'tdi.

• 14 avgust

- General Karl Shtaynmetsning 1-nemis armiyasi Kolombes-Nuili jangida fransuz Reyn armiyasi marshal Fransua Ashil` Bazinni Mets hududiga chekinishga majbur qildi.

- Juzeppe Mazzini Palermoda hibsga olindi.

• 15 avgust – Jazoir qamal holatida deb eъlon qilindi.

• 18 avgust – Gravelotte-Sent-Privasda fransuz armiyasining mag'lubiyati.

• 27 avgust – Ispaniya karlistlari Navarrada Madriddagi hukumatga qarshi qo'zg'olon ko'tarishdi. Qo'zg'olon tezda bostirildi.

• 29 avgust – Italiya tashqi ishlar vaziri Emilio Viskonti Venosta Florentsiyadagi Italiya hukumati o'zini "poytaxti" – Rim shahrini olishga haqli deb hisoblashini eъlon qildi.

• 30 avgust – Portugaliyada marshal Saldan`ya hukumati isteъfoga chiqdi. Bernardu di Sa Nogeyra de Figeyredu, Vikont de Sa Bandeyra yangi bosh vazir bo'ldi.

• 1 sentyabr — Sedan jangi, Napoleon qo'shinining prusslar tomonidan mag'lubiyatga uchratilishi.

• 2 sentyabr – Napoleon III 83 000 kishilik armiya bilan Sedanda taslim bo'ldi.

• 3 sentyabr – Imperator xotini Evgeniya Prosper Merime orqali Adol`f Tiersni fransuz hukumatiga rahbarlik qilishga taklif qildi. U buni rad etdi.

• 4 sentyabr – Fransiyada sentyabr inqilobi. Napoleon III taxtdan ag'darildi, respublika eъlon qilindi.

• 6 sentyabr - Italiya hukumati Fransiyaning yangi hukumatiga o'zini Rimga nisbatan oldingi majburiyatlari bilan bog'lanmagan deb hisoblash kerakligi haqida xabar berdi. Bunga javoban Fransiya Italiyaga to'liq harakat erkinligini berdi.

• 7 sentyabr

- Imperator xotini Evgeniya Dovilni tark etdi va ingliz yaxtasida Fransiyadan Angliyaga suzib ketdi.

- Fransiyaning yangi tashqi ishlar vaziri Jyul` Favr Rossiya elchixonasi orqali Prussiya bilan muzokaralar olib borish yo'llarini izlay boshladi.

• 8 sentyabr – Italiya qiroli Viktor Emmanuel II Rimning Italiyaga qo'shib olinishini talab qilib, Papa Piy IX ga ul`timatum qo'ydi. Rim papasi muzokaralar olib borishdan bosh tortdi.

• 12 sentyabr — Italiya armiyasi va ko'ngillilari Rimga qarshi yurish boshladi.

• 19 sentyabr

- Prussiya armiyasi Parijni qamal qilishni boshladi.

- Fransiya tashqi ishlar vaziri Jyul` Favr, Shato-de-Ferr`e saroyida kantsler Bismark bilan uchrashdi. Prussiyaning hududiy daъvolari rad etildi.

• 20 sentyabr – Italiya generali Rafael Kadorn armiyasi Rimga kirdi.

• 2 oktabr – sobiq Papa oblastida xalq ovoz berish natijalariga ko'ra Rimning Italiya qirolligiga qo'shilishi Italiyaning birlashishini yakunladi.

• 7 oktyabr – Leon Gambetta "Armand Barbes" havo sharida provintsiyalarda qarshilik ko'rsatish uchun qamaldagi Parijdan Turga uchdi.

• 13 oktyabr - Meksikada umumiy amnistiya eъlon qilindi.

• 18 oktyabr – Leon Gambetta Turda o'zini harbiy vazir va ichki ishlar vaziri deb eъlon qildi.

• 27 oktyabr – Marshal Fransua Ashil` Bazin qo'shini Metsda taslim bo'ldi.

• 28 oktyabr — Parij milliy gvardiyasi Le Burje qishlog'ini Prussiya armiyasidan qaytarib olib, uni ikki kun ushlab turdi.

• 31 oktyabr – Parijda Milliy gvardiya qismlari qo'zg'oloni. Hukumat hibsga olindi, Jamoat xavfsizligi qo'mitasi tuzildi. Kechasi qo'zg'olon bostirildi, hukumat aъzolari ozod qilindi.

• 1 noyabr - Qo'shma Shtatlarda ob-havo byurosi (keyinchalik Milliy ob-havo xizmati deb o'zgartirilgan) birinchi rasmiy ob-havo prognozini tuzdi.

• 3 noyabr

- Fransiya hukumati tomonidan nazorat qilinayotgan Fransiya hududida plebistsit bo'lib o'tdi, unda ko'pchilik general Lui Jyul` Trsh` boshchiligidagi Fransiyaning milliy mudofaa hukumatini qo'llab-quvvatladi.

- Prussiya qo'shini Belfort qalъasini qamal qilishni boshladi.

• 7 noyabr — General Orel` de Paladinning Luar armiyasi Orleanni Prussiya qo'shinlaridan ozod qildi.

• 9 noyabr

- Franko-Prussiya urushidagi yagona dengiz jangi – Gavana yaqinida jang bo'ldi,.

- Fransuz armiyasi Kulmier jangida prussiyaliklarni mag'lub etdi.

• 10 noyabr – Italiyada qonunchilik organiga saylovlar.

• 15 noyabr – Baden va Gessen-Darmshtadtning Shimoliy Germaniya ittifoqiga qo'shilishi to'g'risida bitim imzolandi.

• 16-noyabr – Amadey Savoyskiy Ispaniyada korteslar tomonidan qirol etib saylandi.

• 22 noyabr – Bryusselda uch kunlik ko'cha tartibsizliklari boshlandi.

• 23 noyabr – Bavariyaning Shimoliy Germaniya Ittifoqiga qo'shilishi to'g'risida bitim imzolandi.

• 25 noyabr – Vyurtembergning Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasiga qo'shilishi to'g'risida bitim imzolandi.

• 28 noyabr – Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasining ittifoqchi reyxstagi Fransiya bilan urushni davom ettirish uchun harbiy kreditlar ajratdi. Sotsial-demokratlar Avgust Bebel` va Vilgel`m Libknext qarshi ovoz berishdi.

• 29 noyabr – Vil`e jangi boshlandi, u 4 dekabrgacha davom etdi.

dekabr

• 2 dekabr – Rim Italiya poytaxti deb eъlon qilindi.

• 4 dekabr – Prussiya armiyasi Orleanni yana egalladi.

• 7 dekabr – Bojansi jangi (1870), 1870 yil 7-10 dekabrda Franko-Prussiya urushi paytida bo'lib o'tdi.

• 10 dekabr – Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasining Ittifoqchi reyxstagi 6 ovozga qarshi 188 ovoz bilan Prussiya qiroli Vilgel`mga Germaniya imperatorlik tojini qabul qilishni taklif qildi.

• 27 dekabr

- Madrid ko'chalarida parlamentdagi chiqishidan so'ng respublikachilar Ispaniya bosh vaziri, marshal Xuan Primning karetasini o'qqa tutdi. Ko'p o'tmay, Prim olgan jarohatlaridan vafot etdi va admiral Xuan Batista Topete muvaqqat bosh vazir bo'ldi.

- Juzeppe Garibal`dining Vosges armiyasi Fransiyadagi Dijonni qo'lga kiritdi.

• 30 dekabr – Ispaniyaning yangi qiroli Amadey Savoyskiy Kartagenaga o'rnashdi.

## Tavalludlar

## Vafot etganlar