open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sirt sathi

Sirt sathi Geodeziyada ― bu har bir joyda osma chiziqlarga perpendikulyar boʻlgan sirt. Ushbu sirtlarda, taʼrifga koʻra, tangensial kuch komponentlari mavjud emas hamda ularda joylashgan massalar barqaror muvozanat holatidadir. Xususan, suyuqlikning oqib ketish jarayoni kuzatilmaydi.

Bu sirt tinch holatda hamda materiklar ostida davom etgancha dunyo okeani sathiga toʻgʻri kelishi mumkin. Mexanika nuqtai nazaridan, sirt sathi tortishish kuchi teng boʻlgan sirtdir va tortishish va markazdan qochma kuchlar taʼsirida hosil boʻlgan suyuqlik yoki yopishqoq aylanadigan jismning muvozanat figurasidir.

Agar boshidan hisoblash uchun sirt sathi olinadigan boʻlsa, u holda nuqtalarning balandliklari nisbiy deyiladi. Qurilishda turar-joy binosining birinchi qavatining yoki tashkilotning polini sirt sathi sifatida belgilab olinadi. Bu polning sof sirti deyiladi, undan boshlab oʻlchangan balandliklar esa shartli hisoblanadi.

## Sirt sathi xususiyatlari

Sirtlar sathi quyidagi xususiyatlarga ega:

* sirt sathlari turli balandliklarda amalga oshirilishi mumkin, ularning barchasi yopiq va deyarli bir-biriga parallel;
* bir nuqtadan faqat bitta sirt sathi oʻtadi;
* sirt sathining normal yoʻnalishi tortishish kuchi yoʻnalishiga yaʼni osma chizigʻi bilan. toʻgʻri keladi (lekin markazdan qochma kuchning taʼsirini hisobga olmaydigan tortishish kuchidan farq qiladi)

Sirt sathining shakli aniq matematik ifodaga ega emas. U Yer tanasida turli xil zichlikdagi massalarning taqsimlanishiga bogʻliq boʻlishi kerak.

Sirt sathiga misol qilib muvozanat holatidagi suyuqlik yuzasini keltirish mumkin. Yerning tortishish maydonining sirt sathlaridan biri — geoid — tahminan Dunyo okeanining oʻrtacha suv sathiga toʻgʻri keladi.

## Yana qarang

* Yer figurasi
* Geoid
* Kvazigeoid

## Manbalar
Sarangi

**Sarangi** ( IAST:sarangi) — ud turidagi kamoncha bilan chalinadigan torli cholgʻu. Hind anʼanalariga koʻra, u tata-vadya guruhining cholgʻusi sifatida tasniflanadi; hindustan anʼanalarida mumtoz musiqa yaratish amaliyotida keng tarqalgan (Hindiston, Pokiston, Nepalning shimoliy hududlarida); shuningdek, bir qator mintaqaviy anʼanaviy navlarga ega.

## Tavsif
Korpus yaxlit yogʻoch boʻlagidan yasalgan boʻlib, yon tomonlarida keng boʻyincha va tirqishli, ustki qismi charmdan qilingan.

Kvartlar va kvintlarga koʻra sozlangan 3-4 oʻyin torlari va diatonik tovushlar ohanglariga koʻra sozlangan 11-15 rezonans torlari, boʻyinchadan oʻtib, yon tomondan qoziqlar bilan mahkamlangan. Oʻynaganda, ijrochi sarangini vertikal holda ushlaydi.

Asbobning ohang diapazoni ancha keng — ikki oktavgacha.

## Ijro etish anʼanasi
U joʻr va yakkaxon cholgʻu sifatida, raqslar va teatr tomoshalariga hamrohlik qilish uchun ishlatiladi. Sarangining hind-musulmon vokal va raqs anʼanalari bilan aloqasi borligi shubhasiz; Aslida, yakkaxon ijro vokal kompozitsiyalari (xayal, txumri) va katxak uslubidagi raqsning batafsil hamrohligidan kelib chiqqan. XX asrning taniqli sarangi ijrochilari orasida Bundu Xon (Pokiston) va Ram Narayyan (Hindiston) bor.

## Bogʻliq asboblar
Shuningdek, sarinda, dilruba, ravanahasta (ravanxattxa), esraj, chikara, kamaycha (kemancha) va boshqa cholgʻu asboblari ham sarangining anʼanaviy namunalari hisoblanadi. U bilan bogʻliq boʻlgan *sarang* asbobi Afgʻonistonda ham keng tarqalgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
*
Absent uchun qoshiq

**Absent uchun qoshiq** — absentni quyish uchun moʻljallangan maxsus teshikli qoshiq.

## Tarixi
Ilk absent qoshiqlari 1840-yillarda paydo boʻla boshlagan. Parafernal bilan bogʻliq boʻlgan boshqa atributlar singari, ular ham XIX asrning ikkinchi yarmida, shahar quyi tabaqalarida absentizm (absent alkogolizmi) muammosi paydo boʻlganda keng tarqaldi. Bunday nafis buyumlardan foydalanib, burjuaziya oʻzining ijtimoiy mavqeini taʼkidlashga intilgan.

XIX asrda antiqa absent qoshiqlari kollektsiya narsasiga aylandi, ushbu nodir buyumlarning narxi 4000 dollargacha yetdi. Bu esa ulkan soxta sanoatning paydo boʻlishiga olib keldi.

## Absentni tayyorlashdagi roli

Sof absentening taʼmi koʻpchilik ichuvchilar uchun juda achchiq hisoblanib, uni ichishdan oldin shakar qoʻshishadi (absent uchun maxsus shakar boʻlagi ham ishlab chiqariladi). Ammo, absentdagi kerakli miqdordagi shakarni eritib yuborish va uning kuchini kamaytirish uchun unga biroz suv qoʻshiladi. Shu sababli, absentni quyishda qoshiq, klassik marosimda muhim oʻrin tutadi: uning ustiga shakar boʻlagi qoʻyiladi, qoshiqning oʻzi esa absent stakanining chetiga tayantiriladi. Absent favvorasidan muzdek sovuq suv shakar kubigiga ingichka oqim bilan quyiladi va stakanda sargʻish sutli ichimlikni hosil qiladi ().

## Tuzilmasi

Oddiy qoshiq kumush bilan qoplangan metalldan yoki neyzilberdan shtamplash yoki yanada nozik qoshiqlar uchun quyish yoʻli bilan tayyorlanadi.

Qoshiq stakan ustiga qoʻyilganda barqaror boʻlishi kerak, shuning uchun stakanning chetlari uchun chuqurchalar qilinadi yoki — koʻpincha — tekis kurak shaklida amalga oshiriladi. Anʼanaviy teshik shakllari: uyalar, oʻqlar, yulduzlar, treflar va bubnalar, xochlar, doiralar, gullar. 1889-yildan boshlab Eyfel minorasi shaklidagi dizaynlar ham ommalasha boshladi.

Turli xil tuzilmalar mavjudligi, ular aynan absent qoshigʻi uchun qoʻllanilganligini koʻrsatmasdi, chunki ular boshqa ehtiyojlar uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Toʻplamlar: qoshiqlar // Betina Vittels, Robert Germesh. Absinthe, jozibali qultum: zamonaviy qoʻllanma. Fulcrum Publishing, 2008. 68-69-betlar. )
* Jad Adams. Jirkanch absinthe: shishadagi iblisning tarixi. Univ of Visconsin Press, 2004. 66-bet. )
* Absinthe qoshiqlari // R. Winston Guthrie, Jeyms F. Tompson. Absinthe uchun taʼm: Klassik va zamonaviy kokteyllar uchun 65 ta retsept. Potter/TenSpeed/Uygʻunlik, 2012, 21-bet. )
Bakir

**Bakir**', Bakirchoy ( „mis oqimi“) — Turkiyadagi daryo, Egey mintaqasidagi Kichik Osiyoning gʻarbiy qismida, Misiya tarixiy hududida joylashgan. Bergamadan, qadimgi Pergamdan janubdan, Soma shimolidan oqib oʻtadi va Egey dengizining Chandarli koʻrfaziga (Çandarlı Körfezi) quyiladi, qadimgi davrda Kimskiy () yoki Elean koʻrfazi () nomi bilan tanilgan. Uzunligi 129 kilometr. Manba Balıkesir viloyatidagi Omer togʻida (Ömer Dağı) joylashgan. Manbadan daryo janubda Gelende (Gelenbe) qishlogʻi va undan keyin shimoliy Kirkagʻachdan (Kırkağaç) va Manisa viloyatidagi Yunt togʻlaridan (Yunt Dağları) gʻarbga oqib oʻtadi. Daryoning quyilish joyi Izmir viloyatidagi qadimgi Pitana, Chandarli (Çandarlı) qishlogʻidan 3 kilometr sharqda joylashgan.

Badir tekisligi juda unumdor, Misiyadagi eng yaxshisi hisoblanadi.

Daryo antik davrda Kaik (, ) nomi bilan maʼlum. Afsonaga koʻra, daryo xudosi Kaik Okean va Tefiyaning oʻgʻli edi. Kaykosning quyilish joyidan ikki kilometr uzoqlikda Menesfey tomonidan asos solingan, Pergamon uchun bandargoh boʻlib xizmat qilgan qadimiy Elea () shahri boʻlgan.

Plutarxga tegishli boʻlgan „Daryolar haqida“ risolasiga koʻra, Kaik ilgari Astrey deb (), Poseydonning oʻgʻli Astrey nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Xentiamenti

**Hentiamenti** (misrcha: *Ḫntj-jmntjw*) – qadimgi Misr xudolariga berilgan ilohiy ism yoki unvon. Gentiamenti nomi "Gʻarb hukmdori„ degan maʼnoni anglatadi, unda “Gʻarb" soʻzi oʻliklarning yeriga bevosita bogʻliqdir. Anubis va Osiris ham Xentiamenti deb nomlangan.

Ushbu Xudo sharafiga Abidosda bir xil nomdagi Ibodat qurilgan. Xentimanti ibodatxonasining asosi Ilk qirollikdavriga ishora qiladi. Bu fir’avnlarning I va II sulolalari hukmronligi davri. Xudoning nomi birinchi marta kashf etilgan 1-suloladagi fir’avnlarning Den va Kaa nekropollarining muhrlarida ham mavjud.

Qadimgi shohlik davrida Xentimenti Osiris, inpu (Anubis) va Upaut bilan bogʻliq edi. Xentiamenti nomi bitta xudoning nomi yoki unvoni boʻlganmi yoki u har doim bugungi kunda mashhurroq xudolarning epiteti boʻlganmi, hozirgacha nomaʼlumligicha qolmoqda.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Kristian Leitz: *Lexikon der ägyptischen Götter va Götterbezeichnungen*, 5. band. Peeters Publishers, Leuven 2002, ISBN 90-429-1150-6
* Hans Bonnet: *Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte*, Nikol, Gamburg 2000, ISBN 3-937872-08-6
* Adolf Erman, Herman Grapow: *Wörterbuch der ägyptischen Sprache*, Akademiya Verlag, Berlin, 1971-yil
* Wolfgang Helck: *Untersuchungen zur Thinitenzeit. (Ägyptologische Abhandlungen, Bd. 45)*. Harrassowitz, Wiesbaden 1987, ISBN 3-447-02677-4. 117-bet.
* Edvard Brovarski: Gizadan *ikkita Eski Qirollik yozuv taxtasi*. In: *Annales du Service des Antiquites de l´Egypte*, 71. Ausgabe 1987, 29-52-betlar.
* Maykl Rays: *Oʻqdan ham tez: qadimgi Misrning oltin ov itlari*. IBTauris, 2006, ISBN 1-84511-116-8, 157 va 158-betlar.
* Maykl Rays: *Qadimgi Misrda kim kim*. Routledge, London 1999, ISBN 0-415-15448-0, Xli sahifa.
* Tobi Uilkinson: *Misrning ilk sulolasi*. Routledge, London 2001, ISBN 0-415-26011-6, 262 va 292-betlar.
* Volfgang Xelk, Eberxard Otto: *Lexikon der Ägyptologie*, 5. band. Harrassowitz, Wiesbaden 1984, ISBN 3-447-02489-5, 326-bet.
Balay (Ribnaya irmog‘i)

**Balay** — Rossiyaning Krasnoyarsk oʻlkasining Uyar viloyatidagi daryo, Ribnaya daryosining chap irmogʻi (Yenisey daryosi havzasi). Daryoning uzunligi 50&nbsp;km, havzasi maydoni 660&nbsp;km². Yuqori oqimida — Lugavka, Novomixaylovskiy toʻgʻonining orqasida — Balay joylashgan. Daryo Kansko-Ribinsk havzasining botqoqli oʻrmon-dashtli tepalikli tekisligidan oqib oʻtadi, quyilish joyga yaqinroq Yenisey tizmasining janubiy adirlarini kesib oʻtadi. Oziqlanishi, asosan, qor va yomgʻirlardan.

Daryoda aholi punktlari: Novomikhailovka qishlogʻi, Nikolskoye qishlogʻi, Rechka posyolkasi mavjud. Daryoning quyilish joyidan 41&nbsp;km uzoqlikda R255 Sibir avtomobil yoʻlining 912-km ni kesib oʻtadi.

## Suv reestri maʼlumotlari
Rossiya davlat suv reestri maʼlumotlariga koʻra, u Yenisey havzasi okrugiga tegishli, daryoning suv xoʻjaligi qismi — Kan, Katta va Kichik Yeniseyning va Angara quyilishining qoʻshilishi orasidagi Yenisey daryosining pastki havzasi. Daryoning daryo havzasi — Yenisey hisoblanadi.

Davlat suv reestridagi obyekt kodi — 17010300412116100023690.

### Irmoqlari
*(quyilish joyidan km)*

* 19&nbsp;km: Tomna daryosi (chap);
* 37&nbsp;km: Karakchul daryosi (chap);
* 49&nbsp;km: Karabarixa daryosi (chap);
* Bezimyanny (chap);
* Lukovka (chap);
* Gryazny (chap).

## Manbalar
Afotik hudud

**Afotik zona** („a“ dan ( ) — -emas, -siz inkor qoʻshimchalari, „fotos“ () — yorugʻlik) — suv havzasining quyosh nuri muqlaqo tushmaydigan va fotosintezning deyarli yoʻqligi bilan tavsiflanuvchi chuqur qatlami. Quyosh nurlarining taʼsir qilish darajasi va fotosintez mavjudligi yoki yoʻqligiga koʻra ajratilgan suv omborlarining uchta ekologik hududidan biri (evfotik zona va disfotik hudud bilan birga qatorda). Koʻpincha ushbu hududni „tungi zona“ deb ham atashadi. U ochiq okeanda, baʼzida kontinental suvlarda, misol uchun Baykal koʻlida uchrashi mumkin.

Afotik zona — ochiq okeanning 1000–11000 m chuqurlik oraligʻida (disfotik zona tagida) joylashgan eng katta hududi. U pelagial- batipelagial, abyssopelagial va gadopelagial chuqur suv zonalari va okean tubining chuqur zonalari (bentallar) — batial, psevdobatial, talassobatial, abissal, psevdoabissal va ultragabissal zonalarni qamrab oladi. Mazkur hudud evfotik va disfotik hududlar bilan taqqoslaganda biologik xilma-xillik va biomassa jihatidan oʻta qashshoqdir. Bu yerda asosan yirtqichlar va detritofaglar — pelagialning ustki qatlamlaridan tushib turadigan gidrobiontlarning yarim parchalangan qoldiqlaridan iborat „oʻlimtik yomgʻiri“ deb ataluvchi detrit hisobiga hayot kechirishadi. Dengizning qora kashandalar bilan bogʻliq boʻlgan chuqur ekologik zonasi — „hayot vodiylari“ bundan mustasno boʻlib, bu yerda evfotik zonadagi fotosintezdan farqli oʻlaroq, birlamchi mahsulotlar tufayli oziq-ovqat zanjiri mavjud boʻladi. Ular gidrotermal manbalar — gidrotermlardan oʻzlashtiradigan sulfidli minerallar -hemoautotrof bakteriyalarning hemosintezi asosida ishlab chiqariladi.

2005-yilda Meksika qirgʻoqlari yaqinidagi chuqur suvli gidrotermal guruhlarning birida ilk bor quyosh nuri ishtirokisiz ham boshqa gidrotermal organizmlardan taraluvchi zaif nurni oʻzlashtirib, fotosintez qilish qobiliyatiga ega boʻlgan maxsus fotosintetik yashil oltingugurt bakteriyasi (GSB1 deb nomlangan) kashf etilgan.

Afotik zonaning ixtiosenini pelagik va suv osti, suv tubi — suv osti baliqlari, jumladan, batipelagik, batibentik, talassobatibentik, abyssobentik va gadobentik baliqlar guruhlari tashkil etadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Okean biologiyasi. T. 1. Okeanning biologik tuzilishi. M.: Fan. 1977. 398 b.
* Okean biologiyasi. V. 2. Okeanning biologik mahsuldorligi. M.: Fan. 1977. 399 b.
* Konstantinov A.S. Umumiy gidrobiologiya. Oliy maktablar uchun darslik. 4-nashr. M.: Oliy maktab. 1986. 472 b.
Shed (xudo)

**Shed qadimgi Misr** mifologiyasida Xudo. Odamlar uni „qutqaruvchi“ deb atashdi. Bu Amarna davridan keyin maʼlum boʻlgan birinchi xudolardan biridir Qutqaruvchini taqlid qilib, u Gorom bilan, xususan, „Gorom-bola“bilan aniqlandi. Shedda rasmiy ibodat va ibodat joylari yoʻq edi. Oddiy misrliklar nazarida u odamlardan kasallik, baxtsizlik va xavf-xatarni olib tashlaydigan Qutqaruvchini taqdim etdi. Metternich Stele (inglizcha) da u ilonlar, chayonlar va timsohlarning gʻolibi sifatida namoyon boʻladi.

„Qutqaruvchi“ soʻzi shaxsiy hurmatning nomi edi. Amarna davrida u oddiy odamlarning Akhenatonning qadimgi dinni taqiqlashga urinishlariga javob sifatida talqin qilindi. Shed shuningdek, semitik Xudo Reshefning shakli sifatida qaraldi. Shed ilonlarni, sherlarni va timsohlarni yengib chiqqan yosh Shahzoda sifatida tasvirlangan boʻlishi mumkin.

Sheda ham davlat xizmatchilari yoki Fir’avnning yordamiga muhtoj boʻlgan odamlarning yordamchisi va himoyachisi sifatida koʻrindi. Bu Xudoga odamlarning eʼtiqodi darajasi shunday ediki, misrliklar hatto oʻliklarning keyingi hayotda qolish vaqtini uzaytirishi mumkinligiga ishonishgan. Yangi Shohlik davrida Qutqaruvchi Shed son-sanoqsiz stelalarda tasvirlangan, ularda odamlar unga murojaat qilishadi yoki koʻrsatilgan yordam uchun uni maqtashadi.

## Manbalar

## Havolalar
* Metropolitan Museum of Art, The Metternich Stela
* Male Child Deities of Ancient Egypt
* Mythology of Shed
Sansyan

**Sansyan** (xitoycha 三弦 pinyin *sānxián* — *uch torli*) — anʼanaviy xitoy torli cholgʻu asbobi boʻlib, xitoy operasi va sychju anʼanaviy tszyannan ansamblida, shuningdek, dagushu hikoya qoʻshiqlarini () va raqslarni (xit.) ijro etishda akkompanament sifatida foydalaniladi. Ikki xil: katta va kichik boʻladi.

Boshqa nomi — sy**antszi**.

## Tarix

Yaqin vaqtgacha, sansyan Xitoyda moʻgʻullar istilosidan keyin, XIV asrda paydo boʻlgan deb hisoblangan, ammo zamonaviy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, sansyan Tan sulolasi davrlaridayoq (VII—X asrlarda) maʼlum boʻlgan.

Sansyan tuzilishi jihatidan Oʻrta Osiyoning setar va tanbur kabi asboblariga oʻxshaydi, yapon syamisenining kelib chiqishi esa toʻgʻridan-toʻgʻri sansyandan boshlanadi (bu yerda, shuningdek, ryukyusk sansini ham oraliq bosqichga aylangan).

Pekin operasining toʻrtta asosiy musiqa asboblaridan biri Sansyan deb ataladi (qolgan uchtasi tszinxu, tszinerxu va yuetsin). Pekin operasi orkestrida chertib chalinadigan asboblardan sansyan va yuetsindan tashqari pipa ham boʻlishi mumkin.

## Tavsif
Katta sansyan Xitoyning shimolida koʻproq uchraydi, uning uzunligi 120 santimetrga yetadi, markaziy-sharqiy Xitoyda uzunligi taxminan 95 santimetrga yetadigan kichik sansyan keng tarqalgan, mamlakat janubida esa undan ham qisqaroq boʻlishi mumkin — 80 santimetrdan.

Dumaloqlangan toʻrtburchak deka old va orqa qismidan ilon terisi bilan qoplangan. Qoziqlar ushlagichi orqaga egilgan va kuyi yoʻq, asbobning boʻyinchasi uzun Sansyanning uchta choʻzilgan qoziqlari bor.

Anʼanaga koʻra, uchta tor ipakdan qilingan; hozirda odatda neylon bilan oʻralgan poʻlatdan qilinadi.

Oʻyin davomida sansyan qiya ushlanadi, deka musiqachining oʻng soniga tayanib turadi, unda tirnoq yoki kichik mediator bilan oʻynaladi.

## Manbalar
Jebena

**Jebena** (ጀበና) — Efiopiya, Eritreya va boshqa mintaqalarda kofe tayyorlash uchun ishlatiladigan anʼanaviy keramika idish boʻlib, kofe marosimida ishlatiladigan mintaqalarda buna deb ataladi. Jebena, odatda, sharsimon asosga va tor boʻyinga ega.

Jebena Efiopiya va Eritreya qahva marosimida ishlatiladi. Jebenada tayyorlangan qahva bir harakatda ingichka oqim bilan quyiladi, shunda kofe quyqasi chashkalarga tushmaydi. Qahva damlash uch marta takrorlanadi, birinchi damlashda quyuq espresso bilan boshlanib, taʼmga boyligi kamayadi.

Efiopiya jebenasi Eritreyanikidan kofe quyish uchun alohida joʻmragi bilan farq qiladi.

## Tarixi
Mahalliy afsonalarga koʻra, qahvani efiopiyalik choʻpon tasodifan kashf etgan va u qahva donalarini yegan echkilarga taʼsirini payqagan. Oʻshandan beri Efiopiyada qahva qaynatiladi va jebenalarda ichiladi, bu, odatda, eramizning 1100-yillaridan boshlangan deb hisoblanadi.

Jebena va buna Somali yarimoroliga xos hisoblanib Efiopiya va Eritreya madaniyatida muhim oʻrin tutadi. Oilalarda jebenalar odatda oʻziga xos qimmatbaho yodgorlik, madaniy meros sifatida avloddan-avlodga oʻtib keladi.

## Manbalar
Termopot

**Termopot** — bu elektron maishiy texnika boʻlin, choynak va termosning gibrididir. U 2-6 litr hajmli suyuqlik uchun idish, elektr isitish elementlari va suv bilan taʼminlash uchun nasos (qoʻlda yoki elektr)ga ega. U qaynatadi va suvning haroratini maʼlum darajada ushlab turadi, kerak boʻlganda isitib ham beradi. Baʼzi modellarda suv filtrlari mavjud.

## Tuzilma
Termopot rezervuar, isitish elementi, termometr, nazorat elementi va issiqlik izolatsiyasidan iborat. Odatda, termopotda, termosdan farqli oʻlaroq, vakuumli idishdan foydalanilmaydi, shu sababli, undagi suv, termosga qaraganda tezroq soviydi. Termopotlar himoyaga ega boʻlib: suvsiz isitgich yoqilmaydi. Bugʻ chiqishi uchun esa maxsus klapanlar taqdim etiladi.

## Ijobiy tomoni

* Termopotda foydalanish uchun deyarli doimo issiq suv yoki qaynoq suv mavjud.
* Issiq suvni olish uchun termopotni koʻtarish yoki egish talab etilmaydi, bu ayniqsa keksalar uchun qulay.
* Termopotlarning aksariyat modellari suvni uzoq vaqt davomida issiq ushlab turishi mumkin.
* Termopotning ajralmas atributi keng ochiluvchi qopqoq boʻlib, u ichini toʻldirishni osonlashtiradi.

## Salbiy tomoni

* Suvni qayniq shaklda saqlash qoʻshimcha energiya harajatlarini talab qiladi, garchi odatda saqlash rejimida termopotni isteʼmol qilish choʻgʻlanma chiroqqa qaraganda kamroq quvvat talab etsa ham.
* Koʻpgina termopotlarning isitgichlarining quvvati choynaknikidan past boʻladi (700-900 Vt, 2000-2600 Vt), shu sababli, suvni qaynatish uchun koʻproqroq vaqt talab etiladi.

## Manbalar

## Havolalar

* https://www.ixbt.com/home/thermopots-2015.shtml
Yax

**YAH MISR XUDOSI/Tursunboyev Islam Yah** (yoki **Aah**; masalan. *Jˁḥ— oy*) — qadimgi Misr oy xudosi va uning belgilanishi.

## Ibodat
Kechasi yerni yoritadigan oy quyoshga qarama-qarshi hisoblangan. U majoziy maʼnoda „oylar va yillar bilan oʻrtoqlashadigan“ vaqt oʻlchagichi "deb nomlangan. Oy va Quyosh Horusning chap va oʻng koʻzlari hisoblangan, ulardan hokimiyat uchun kurashda Set ularni yirtib tashlagan va koʻmgan; boshqa variantlarga koʻra — quyosh „Raning koʻzi“, oy esa „Horusning koʻzi“ deb nomlangan. Xnum, Tot va Ming ularni Yah bilan birlashtirgan Oyning uyini tark etishdi. Shuning uchun Yahning hurmati bu xudolarning anʼanaviy markazlarida — Fiva va Germopolda  keng tarqalgan. Montu buyuk ibodatxonasi joylashgan Madamudda „Yaha uyi“ saqlanib qolgan.

## Rasm
Fir’avnning kamarida tor bosh kiyimi va boshida oy diski bilan tasvirlangan. Baʼzan yoshlik qulflari bilan oʻsmir sifatida tasvirlangan.

## Sinkretizm

Qadimgi Qirollikda keyingi davrlarga qaraganda koʻproq hurmat bor edi, chunki oy davomida dehqonlar dala ishlarining vaqtini aniqlar edi.

Bir nuqtada, Amduat kitobiga koʻra, Osiris oy xudosi hisoblangan, garchi Diodor uni *notoʻgʻri quyosh*, Isis esa *oy* deb atagan. Yer osti xudosi Osiris oy xudosining vazifalarini majoziy maʼnoda „oʻliklarning quyoshi“deb qabul qilishi mumkin edi. Plutarxning soʻzlariga koʻra, Osiris uchun motam bayramida ruhoniylar yerdan marosim oy shaklidagi haykalcha yasaydilar, "bu xudolarni suv va yerning moddasi deb bilishlarini koʻrsatib, uni kiyintiradilar va *bezatadilar*".

Ahmosidlar davrida 17-sulolaning oxirida Yah muhim rol oʻynadi, ular Xudoning ismini oʻz ismlariga kiritdilar: Yahmos (Yah tugʻilgan), Yahxotep (Yah rozi), Yahmos-Nefertari. Shu bilan birga, Yah va Tot **Yah-Tot** nomi ostida birlashtirilgan, Tot yoki oʻzini oy shaklida majoziy taʼrifi sifatida. Natijada, mifologiyadagi muhim roli tufayli Totga sigʻinish ustunlik qiladi, bu keyingi XVIII sulolasining Tutmosidlar nomlarida oʻz aksini topadi.

Nil deltasidagi Tanis shahrida Yah yoki u bilan bogʻliq Misr maʼbudasi Hathor-Isis bilan timsollangan oy maʼbudasi Astartega sigʻinish keng tarqalgan edi.

Bularning barchasi Yahning umumiy funksiyalari bilan oy xudosi bilan bogʻliq boʻlgan turli xil ibodatlar bilan asta-sekin birlashishiga ishora qiladi. Biroq, Yahga sigʻinish butunlay yoʻqolmadi va XXVI suloladan Amasis davrida qisqa vaqt ichida qayta tiklandi.

## Manbalar
Anaktlar

**Anaktlar** (Anaki, miken. Vanakts) qadimgi yunon xudolari boʻlib, ularning kulti Attika va Argosda mavjud boʻlib, Lakonika va Messeniyadagi egizak kultga oʻxshaydi, lekin bu siyosatlarda unchalik ahamiyatli boʻlmagan. Miken matnlarida **va-na-so-i** (ikkita vanasse-metress), Miken erasida *"vanakt"* soʻzi podshoh unvoni boʻlgan.

Anaktlar Argosdagi Dioskurlarning epiteti. Anakiy ― Afina shahridagi Dioskur ibodatxonasi.

Pavsani tushuntirganidek, Anaktov Dioskurami, tovuqlar va koʻproq bilimdon Kabirlar deb ataldi. Amfissada Anakt oʻgʻillari sharafiga maxfiy xizmat oʻtkazildi.

Tsitseronning manbasiga koʻra, uchta anaktlar Zevsning birinchi va persephone oʻgʻillari boʻlib, ularning ismi **Dionysius**, **Evbuley** va **Tritopatra** edi.

Tsitseron Tritopatrlarni Afinadagi eng qadimgi Dioskuriylar deb atagan. Ularning ismlari: **Zagrey**, **Evbuley** va **Dionis** yoki **Britomart**, **Gius** va **Evbuley**.

## Manbalar
Demitas

**Demitas** yoki **dmitas** yoki **demitasse** ( — yarim chashka), — turk qahvasi, espresso yoki ristretto tortish uchun moʻljallangan kichik chashka; turk qahvasi tayyorlashda hajm standarti.

Bunday chashkalar, koʻpincha, kichik qahva qoshiqlari va likopchalar bilan ishlatiladi. Tayyor ichimlikni berishdan oldin chashka odatda isitiladi.

## Tavsifi
Demitas — hajmi 60-90 millilitr boʻlgan qalin devorli chashka, bu anʼanaviy qahva chashka hajmining yarmiga teng. Koʻpgina hollarda, chashka shakli teskari kesilgan konusga oʻxshaydi, lekin uning ichi tuxum shaklidagi shaklidadir. Devori qalinligi va idish tubi diametrining kamayib borishi ichimlik haroratini uzoqroq saqlashga imkon beradi.

Odatda, bu turdagi chashkalar chinnidan tayyorlanadi. Biroq ularni ishlab chiqarish uchun shisha, keramika yoki zanglamaydigan poʻlatdan ham foydalanish mumkin.

Demitasning ikkinchi turi — metall gardishli shishadan yasalgan stakanlar.

Kapuchino tortish uchun alohida turdagi demitaslar mavjud boʻlib, u katta hajmga ega — taxminan 150 mililitr.

## Kolleksiyalash
Demitaslar kolleksiya buyumi sifatida xizmat qilishi mumkin. Ushbu chashkalarning Ginnesning rekordlar kitobiga kiritilgan 650 donadan iborat eng katta kolleksiyasi Avstraliyaning Ipsvich shahrida joylashgan. Kolleksiya Ipsvich meri Pol Pisasale () tomonidan toʻplangan va 1993-yildan beri Ipsvich shahar kengashida turibdi.

## Manbalar

## Adabiyotlarr

* Pershina S. Ye. Kofe. — M. : „AST“, 2013. — 158 s. — ISBN 987-5-17-080767-3.
Vezzi

**"Vetssi"** italyan chinni brendi boʻlib, Venetsiyadagi chinni fabrikasida ishlab chiqariladi, 1720-yilda Vetssi oilasi tomonidan asos solingan. U Italiyaning birinchi chinni zavodidir. Ishlab chiqarish taxminan 7 yil, 1727-yilgacha davom etib, 200 dan kamroq namunalar saqlanib qolgan. Vetssi qattiq loydan chinni idishlar yasagan. Vetssi ishlab chiqarish korxonasi Meysen va Vena zavodlaridan hunarmandlarni yollangan  .

## Vetssi chinnisi
Vetssilar asosan choy toʻplamlari: kosalar, likopchalar, choynaklar, shuningdek, laganlar ishlab chiqargan. Koʻpgina dastasiz piyolalar tutqichsiz stakanlar koʻrinishida boʻlib, bizgacha saqlanib qolgan Vetssi chinnilarining katta qismini tashkil etuvchi choynaklar koʻpincha qolip yordamida berilgan shakllar, shu jumladan relyef bezaklari bilan bezatilgan. Chinni idishlar, odatda oq va yarimshaffof boʻlib, vaqt oʻtishi bilan sargʻish tusga kirgan. Ularning shakli kumushdan yasalgan oshxona anjomlarini takrorlagan, ammo Yevropaning yirik ishlab chiqarishlari va Osiyo mahsulotlari taʼsirida turli uslubda yorqin ranglarda boʻyalgan. .

## Tarixi
Franchesko Vetssi (1651-1740) zargar boʻlsa-da, biznesga „olibsotarlik“ nuqtainazaridan qaragani bois Vena chinni zavodiga tashrif buyuradi. Shuningdek, u oʻziga Venetsiya zodagon unvonini ham sotib oladi. Vetssi oʻz oʻgʻli Jovanni (1687-yilda tugʻilgan) boshqargan zavodni moliyalashtirgan. Vetssi oilasi 1721-yilda nemis ustasi Kristof Konrad Gungerni sherik qilib oladi. Gunger Vena shahrida ishlagan va Maysenga tashrif buyurib turgan va aynan shu yerda u avstriyalik va nemis ustalarining chinni ishlab chiqarishdagi baʼzi sir-asrorlarini bilib olgan.

Biroq, 1724-yilda Gunger Venetsiyani tark etadi va 1727-yilda Maysenga qaytib keladi. Ehtimol, ayni shu holat Saksoniyadan chinni ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan kaolin yetkazib berishni toʻxtatishga olib kelgan. Vetssi chinnisining oʻsha paytlardagi noyobligi shunda ediki, Vetssi hukmdorlarga tegishli boʻlgan yoki davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan Vena va Maysen fabrikalaridan farqli oʻlaroq, davlat qoʻllab-quvvatlovidan foydalanmagan. Vetssi faqat bozor qonunlari asosida ishlagan. Natijada, Jovanni Vetssi alaloqibat, nafaqat boshqalar, balki otasi Franchesko qarshiligiga ham duch kelgan boʻlishi mumkin. 1727-yilda ota va oʻgʻil oʻrtasidagi kelishuv chinni pechlarini yoʻq qilish sharti bilan oʻgʻil qarzlarini qoʻqqa chiqardi.

## Galereya

Fayl:Manifattura vezzi, vaso biansato, 1727 ca.jpg|Vaza, Querini Stampaglia fondi, Venetsiya.
Fayl:Teapot MET DT4382 (cropped).jpg|Rölyef shakli va bo'yalgan dekorli choynak. 1720-1727, Metropolitan san'at muzeyi, Nyu-York .
Fayl:Teapot MET ES4537.jpg|Rölyef shakli va bo'yalgan dekorli choynak. 1720-1727, Metropolitan san'at muzeyi, Nyu-York .
Fayl:BLW Teapot with Actresses.jpg|Aktrisalar tasvirlari bilan bo'yalgan relyef shaklidagi choynak, v. 1725, Viktoriya va Albert muzeyi, London .


## Eslatmalar

## Havolalar

* {{*
Achhu

**Achxu**(chechen. Ӏashkhi) — Rossiyadagi daryo, Checheniston Respublikasining Achxoy-Martan tumanidan oqib oʻtadi. Daryoning uzunligi 26&nbsp;km. Drenaj havzasi maydoni — 93,1&nbsp;km².

U Valerchuk traktida olxa oʻrmonida boshlanib, shimoli-sharqda Stariy Achxoy qishlogʻiga oqib oʻtadi va u nerda oʻrmondan ochiq maydonga chiqadi. Soʻngra oqim yoʻnalishini shimolga oʻzgartirib, Achxoʻy-Martanni kesib oʻtadi. U Shaami-Yurtning gʻarbiy qismida, R-29 avtomagistralining koʻprigi yaqinida Fortangaga oqadi. Quyi oqimlarda meliorativ kanallar orasidagi joylarda yoʻqoladi. Ilgari Assa daryosiga quyilgan.

## Suv reestri maʼlumotlari
Rossiyaning davlat suv reestriga koʻra, gʻarbiy Kaspiy havzasi hududi, manbadan Grozniy shahriga Sunja daryosi suv xoʻjaligi qismiga kiradi. Daryo havzasi — Terek va Volga oʻrtasidagi Kaspiy dengizi havzasining daryosi.

Davlat suv reestridagi obyekt kodi — 07020001112108200005581.

## Manbalar



## Adabiyotlar

*
Baygol

**Baygol** — Rossiyadagi daryo, Oltoy Respublikasining Turochak tumanida oqadi.

Daryoning uzunligi — 85&nbsp;km, suv havzasi maydoni-1360 km2.

Dengiz sathidan 879 m balandlikda boshlanadi va yuqori oqimdagi Daryo 5 m kengligida, chuqurligi 0,7 m boʻlgan kichik bir xil nomdagi koʻl orqali oqadi. Oqqush daryosiga chap qirgʻoqdan 51&nbsp;km uzoqlikda quyiladi. Oqim tezligi — 1,1&nbsp;m/s.

1972 — yildan 1990-yilgacha boʻlgan kuzatishlarga koʻra, Kurmach-Baygol (ogʻzidan 34&nbsp;km) qishlogʻi hududida oʻrtacha yillik suv oqimi 10,95 m3/s ni tashkil qiladi.

Asosiy irmogʻi — Fang daryosi.

## Irmoqlari

* 17&nbsp;km: Fang
* 30&nbsp;km: Belya
* 42&nbsp;km: Shuksha
* 46&nbsp;km: Sayt
* 48&nbsp;km: Toguna
* 59&nbsp;km: Bilyuzen

## Suv reestri maʼlumotlari

* Havza tumani — Verxneobskiy
* Daryo havzasi — (Yuqori) Ob Irtishning quyilishigacha
* Daryo quyi havzasi — Biya va Katun
* Suv xoʻjaligi uchastkasi — Biya

## Manbalar
Baydarata

**Baydarata** — Rossiyadagi daryo, Yamalo-Nenets avtonom okrugida oqadi. Qora dengizning eng janubiy qismida Baydaratskaya koʻrfaziga quyiladi. Daryoning uzunligi taxminan 123km, suv havzasi 3180km².

Polar Uralning Sharqiy yonbagʻirlarida palata-Saurey (Pedaratasangarei) togʻining manbai. Ural yaqinidagi munitsipal okrugi hududidan oqib oʻtadi. Oqimning yuqori va oʻrta qismlarida yoʻnalishi sharqqa, quyi oqimida shimoli-sharqga toʻgʻri keladi. Pastki oqimlarda kanal juda oʻralgan.

## Irmoqlari

* 17km: Nyudya-Syabuyaxa (pr)
* 28km: Yuryoyaha (lv)
* 33km: Halmeryaha (lv)
* 34km: Xiadayaxa (pr)
* 38km: Yangarebtsyaxa (lv)
* 44km: Nyadayaxa (pr)
* Tosaveyaha (lv)
* Titobayaxa (pr)
* 72km: Katta Xuta (Ngarka-Xarvotayaxa) (lv)
* 85&nbsp;km: Malaya Xuta (Nyudya-Xarvotayaxa) (lv)
* Egorka-Shor (lv)

## Suv reestri maʼlumotlari
Rossiya davlat suv reestriga koʻra, Nijneobskiy havzasi tumaniga tegishli.

* Davlat suv reestridagi suv obyektining kodi — 15010000112115300036217.

## Manbalar
Umnumzaan

**"Umnumzaan"** (inglizcha: Umnumzaan) — Aydaxo shtati, Boys shahri, Chris Reeve Knives tomonidan ishlab chiqarilgan yigʻma pichoq hisoblanadi. Zulu tilida „Umnumzaan“ nomi „Oila boshligʻi“ yoki „Boss“ degan maʼnolarni anglatadi (oddiy soʻzlashuv tilida) va Kris Rivning tugʻilgan joyi sharafiga tanlangan — Janubiy Afrika.
## Qurilma
"Umnumzaam"da Chris Reeve Integral Lock versiyalaridan birini qoʻllaydi, bu freym-lokning modifikatsiyasida chiziqli qulfi hisoblanadi. Ushbu qal’aning asl nusxasi 1987-yilda Riv tomonidan ishlab chiqilib, ilk marotaba Sebenza pichogʻida ishlatilgan. Ushbu qulfda pichoqni bosadigan va tutqichning materialidan ishlov beriladigan tekis titanli turi ishlatiladi. Shuningdek, chiziqning oxirida ikkita funksiyani bajaradigan sopol shar mavjud — qulf tasmasi va pichoqning teskari tomoni ochiq holatda va yopilganda pichoqning tasodifiy ochilishini oldini olish uchun qaratilgan.

„Umnumzaan“ aylanma mexanizmi aylanuvchi vint va pin yordamida amalga oshiriladi va pichoqning oʻzi fosforli bronzadan yasalgan teshilgan yuvish vositalarida oʻynashdan saqlaydi. Teshiklar sirt maydonining qisqarishi tufayli ishqalanish holatini kamaytirishda, shuningdek, teshiklarda mavjud boʻlgan paytda moylash tufayli tozalab turilishi, uni xizmat muddatining oshirishida xizmat qiladi.

Pichoqning tagidagi tirgaklar pichoqni ochish, shuningdek, pichoq ochiq holatda qulflanganda titan tutqichga tayanadigan qulflashda qoʻllanadi. Har bir tirgak poliuretan uzuk bilan jihozlangan boʻlib, u zarbani yumshatuvchi va ochilish shovqinini kamaytiruvchi amortizator vazifasini bajaradi. Ushbu kontseptsiya pichoq dizaynerlari Grant va Gavin Hawk tomonidan amortizatorlangan va „Umnumzaan“da ularning roziligi bilan amalga oshirilmoqda.

= = "Umnumzaan" xususiyatlari =
Asosiy xususiyatlari:
* Pichoq materiali : poʻlat CPM S30V
* Qattiqligi: 58-59 HRc
* Pichoqni qayta ishlash: Stonewash
* Pichoq uzunligi: 93,3 mm
* Pichoq qalinligi: 3,6 mm
* Tutqich uzunligi: 121 mm
* Tutqich materiali: titan 6AI4V
* Garniturasi: 303 zanglamaydigan poʻlat

## Mukofotlar
2008-yilda „Blade“ jurnali tomonidan oʻtkazilgan „Umnumzaan“ koʻrgazmada „Yil pichogʻi“ mukofotini qoʻlga kiritgan.

## Manbalar
BBIBP-CorV

**BBIBP-CorV** – Sinopharm tomonidan ishlab chiqilayotgan ikkita butun virusli inaktivatsiyalangan COVID-19 ga qarshi vaksinalardan bittasi. Vaksina ikki dozali, mushak ichiga yuborish uchun, inyeksiyalar orasida 3—4 hafta oraliq boʻlishi kerak. 2—8&nbsp;°C haroratda saqlanadi.

## Tarix
2020-yil dekabr holatiga koʻra, u Argentina, Bahrayn, Misr, Marokash, Pokiston, Peru va Birlashgan Arab Amirliklarida (BAA) III bosqich klinik sinovlardan oʻtgan, tadqiqotda 60 000 dan ortiq kishi ishtirok etgan. 2020-yilning noyabriga kelib, Xitoyning favqulodda vaziyatlarda foydalanish dasturi doirasida bir millionga yaqin odam emlangan. 2020-yil dekabriga kelib, BAAda 100 000 ga yaqin odam ham ixtiyoriy dastur doirasida emlandi.

2020-yil 9-dekabrda, III bosqich klinik tadqiqotlarining oraliq tahlili BBIBP-CorV ning COVID-19 infeksiyasiga qarshi samaradorligi 86 % ekanligini koʻrsatganidan keyin, BAA BBICP-CorV ning rasmiy roʻyxatga olingani haqida eʼlon qildi. Bahrayn ham, BAA ham vaksinadan foydalanishni maʼqullagan. BAAda emlash qanday amalga oshirilishi haqida xabar berilmadi.

2020-yil 12-dekabrda Peru koʻngillilardan birida aniqlangan nojoʻya taʼsirni oʻrganish uchun Sinopharm vaksinasining klinik sinovlarini vaqtinchalik toʻxtatdi va ularni 16-dekabrdan davom ettirdi.

2020-yil 31-dekabrda Xitoy Xalq Respublikasi Milliy sogʻliqni saqlash komissiyasi BBIBP-CorV vaksinasini mahalliy ishlab chiqarilgan birinchi koronavirus vaksinasi sifatida keng qoʻllash uchun tasdiqladi. Tasdiqlash ishlab chiqaruvchi Sinopharm III bosqich klinik sinovlarning oraliq tahliliga koʻra vaksina samaradorligi 79,34 % ekanligini eʼlon qilganidan keyingi kun olindi.

BBIBP-CorV III bosqich klinik sinovlaridan oʻtayotgan CoronaVac, BBV152, KoviVak va boshqa inaktivatsiyalangan butun virusli COVID-19 vaksinalariga oʻxshash, anʼanaviyroq texnologiyadan foydalanadi. Ushbu texnologiya koʻplab mashhur vaksinalarda, masalan, quturishga qarshi kabi vaksinalarda muvaffaqiyatli qoʻllangan.

Argentina Sogʻliqni saqlash vazirligi 2021-yil 1-iyulda xabar berishicha, 2021-yilning fevral-iyun oylarida 60 yoshdan oshgan 471 682 argentinalik saylanmasidagi dastlabki natijalarga koʻra, COVID-19 dan oʻlimga qarshi samaradorlik Sinopharm BBIBP-CorV vaksinasining birinchi dozasi uchun 61,6 %ni va toʻliq ikki dozali emlash kursi uchun 84,0 %ni tashkil etadi. (taqqoslash uchun, xuddi shu sharoitlarda AstraZeneca vaksinasi 79,5 % va 88,8 %, Sputnik V vaksinasi – 74,9 % va 93,3 % samaradorlikni koʻrsatdi).

## Manbalar
Bukilma pichoq

**Bukilma pichoq** – pichoqning bir turi boʻlib, uning pichogʻi dastagiga tortiladi. Zamonaviy bukilma pichoqlar koʻpincha qoziqli yoki teshikli qoʻlda ochiluvchi asboblarga ega. Shuning uchun u choʻntak pichogʻi degan nomni ham olgan. Bukilma pichoqlar kichik va ixcham oʻlchamda boʻlganligi tufayli shahar sharoitida foydalanishga hamda sayohat yoki dam olishga chiqqanda ham ishlatishga qulay.

„Perochin pichoq“ gʻoz patlarini oʻtkirlash uchun kichik bukilma boʻlib, choʻntak pichoqlarini ishlatish amaliyotidan kelib chiqqan. Bunday qalamning uchi yozishda yumshoq va mustahkam boʻlmaydi va uni vaqti-vaqti bilan taʼmirlash (tiklash) talab etiladi, uning nomi shundan kelib chiqqan.

Bukilma pichoqni mahkamlash uchun pichoq qulflaridan foydalanish mumkin.

## Qulflarning turlari
* **Chiziqli qulf** (liner-lock) – mahkamlash uchun pichoqni bosish qismidagi tekis prujina ishlatiladi. Frame-lock modifikatsiyasi boʻyicha u tutqichning bir qismi hisoblanadi.
* **Beklok** (back-lock) – pichoq obuxa tomondan tutqich bilan oʻrnatiladi, boshqa tomondan esa tutqich dastagida joylashgan prujina bilan bosiladi.
* **Shtiftli qulflar** (axis-lock, arc-lock, plunge-lock) —ularda pichoq harakatlanuvchi shtif bilan oʻrnatiladi.
* **Qulf-mufta** (clasp-knife) – pichoq kesim bilan aylanadigan mufta bilan oʻrnatiladi. Boshqacha qilib aytganda „Viroblok“ deb ham atashadi.

Shuningdek, qulflarning quyidagicha turlari mavjud: *balisong* pichoq-kapalak oʻrnatmali tasmasi, ramka tipidagi qulf, *ultralock* – chiziqli qulfning turi.

## Adabiyotlar

* Fomin A. Anatomiya skladnogo noja // Bratishka : Yejemesyachniy jurnal podrazdeleniy spesialnogo naznacheniya. – M.: OOO „Vityaz-Bratishka“, 2013. – № 1. – S. 18-22.
* Fomin A. Anatomiya skladnogo noja // Bratishka : Yejemesyachniy jurnal podrazdeleniy spesialnogo naznacheniya. – M.: OOO „Vityaz-Bratishka“, 2012. – № 12. – S. 42-45.
## Manbalar

## Havolalar

* *[[Samuil Marshak|Marshak S.]]* Choʻntagingizda ustaxona.
Sebek

**Sebek**, **Sobek** (misr. sbk „urugʻlantirmoq“ (misr. s-bAk) yoki „birlashmoq“ (misr. sAq);   *Suhos*,  „timsoh“) — qadimgi Misr suv xudosi va Nil suv toshqini, timsoh bilan bogʻliq; u zulmat kuchlarini qoʻrqitadi va xudolar odamlarning himoyachisi ekanligiga ishoniladi.

## Mifologiya
Piramida matnlariga koʻra, Sebek Neitning oʻgʻli, Renenutetning eri.

Sebek yovuzlik va zulmat kuchlarini vahshiylik bilan qoʻrqitadigan xudolarning ishonchli himoyachisi hisoblangan. Biroq, u tez-tez Ra va Osirisga qarshi chiqadi.

Diniy sinkretizm rivojlanishi bilan Sebek, Ra, Xnum, Amun, Xonsu, Ming bilan aniqlandi. Soʻnggi davrda Sebek bilan birga maʼbuda paydo boʻldi — "Sebektet buyuk bekasi".

## Tasvir
Sebek turli yoʻllar bilan tasvirlangan: yoki antropomorfik, yoki timsoh shaklida, yoki odam boshli hayvon shaklida.

## Kult
Sebek asosan Crocodilopolis (Merida koʻli)-da joylashgan Fayyum vohasida hurmatga sazovor boʻlgan. Bu yerda u demiurg hisoblangan, shuning uchun Raning baʼzi epitetlari va xususiyatlari unga koʻchirilgan. Sebekning bir qancha gipostazlari bor edi, ular vohaning turli joylarida sigʻinishardi. Fayyumdan tashqari, Sebek kulti boshqa 15 joyda, jumladan Asvan, Esna, Fiva, Koptos va boshqalarda boʻlgan. U „Shmun bekasi“ (Gebelein), „Ombos bekasi“ (Kom-Ombo), „Ra-Sekhna Lordi“ (Ilahun), „Geliopolis bekasi“ deb nomlangan.

Sebek kultining gullagan davri XII sulola davriga (miloddan avvalgi XIX-XVIII-asrlarga toʻgʻri keladi), poytaxti Fayum yaqinida boʻlgan. XII va XIII-asr sulolalar hukmdorlari teoforik ismlardan foydalanganlar, ularning nomiga „Sebek tomonidan suyukli“ qoʻshilgan va shu bilan timsoh xudosining homiyligini taʼkidlagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Sebek / R. I. Rubinshteyn // Mifi narodov mira : Ensikl. v 2 t. / gl. red. S. A. Tokarev. — 2-e izd. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1988. — T. 2 : K—Ya. — S. 423.
* Sebek // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
* 
* Kootz A. About the Close Connection between Amenemhet III and the Deity Sbk-šd.tỉ — Ḥr-ḥr.ỉ-ỉb-Šd.t // Aegyptiaca Rossica. Supplementum : U istokov russkoy egiptologii : materiali mejdunarodnoy nauchnoy konferensii, [1-3-fevralya 2016 goda] : k 160-letiyu so dnya rojdeniya Vladimira Semyonovicha Goleniщeva / pod red. O. P. Dyujevoy, K. K. Iskoldskoy, N. V. Lavrentevoy, M. A. Chegodaeva. — M.: Un-t Dmitriya Pojarskogo, 2020. — S. 169-189. — .
*
Nernst (Oy krateri)

**Nernst krateri** () ― Oyning teskari tomonidagi shimoliy yarimsharda joylashgan, zarba taʼsirida hosil boʻlgan yirik va qadimiy krater. Kraterga nemis kimyogari Walther Nernst (1864-1941) sharafiga nom berilgan va bu nom 1970-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi tomonidan tasdiqlangan. Kraterning shakllanishi nektar davriga toʻgʻri keladi.

## Kraterning tavsifi

Nernst krateri Lorenz krateri chuqurligining shimoli-sharqiy qismida joylashgan. Shimoliy-shimoli-gʻarbiy sohadagi Avitsenna krateri, shimoli-sharqdagi Bunsen krateri va janubi-sharqdagi Nernst krateriga tutashgan Rentgen krateri uning yaqin qoʻshnilari hisoblanadi. Kraterning sharqiy tomonida Boʻronlar okeani joylashgan. Krater markazining selenografik koordinatalari , diametri 121,5&nbsp;km, chuqurligi 2,9&nbsp;km ni tashkil qiladi.

Nernst krateri koʻpburchak shaklga ega va sezilarli darajada vayron boʻlgan. Uyumlar tekislangan, lekin chiziqlarning aniqligini saqlab qolgan, ayvonga oʻxshash strukturaning ichki qiyaligi janubiy sohadagi bir nechta kichik kraterlar bilan belgilanadi. Tepalikning atrofdagi hududdan balandligi 1570 m, kraterning hajmi taxminan 14000&nbsp;km³ ni tashkil qiladi. Chuqurlikning pastki qismi tekis boʻlib, lava bilan koʻmilgan, qotib qolish vaqtida atrofida quyuq piroklastik choʻkindilar kesishmasi hosil boʻlgan. Chuqurlikning gʻarbiy qismida kichik elliptik krater joylashgan boʻlib, chuqurlik oʻrtasidan janub tomon biroz siljigan markaziy choʻqqilar majmuasi mavjud.

## Yoʻldosh kraterlar

## Manbalar
Eridan 82

**Eridan** **82** yoki **HD 20794** ( yulduz turkumidagi) G8 asosiy ketma — ketlikdagi yagona yulduzdir. U Quyoshdan taxminan 20 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan. Yulduzda kamida uchta sayyora mavjudligi aniqlangan.

## Fizik xususiyatlari
Sariq mitti — *Eridan* *82* Quyoshimizga nisbatan xiraroqdir. Yulduz oʻz oʻqi atrofida 0,52&nbsp;km / s tezlikda aylanadi (Quyosh 2&nbsp;km / s tezlikda aylanadi). *bu Yulduz* galaktikamizdagi boshqa jismlarga nisbatan juda tez harakat qiladi. Demakki, u II populyatsiyaga tegishli boʻlib, past metalllik darajasiga ega. *Eridani 82 nin*galaktik orbitasi 0,40 ga teng juda yuqori eksantriklikka ega va galaktika yadrosidan 4,6 kiloparsek dan 10,8 kpc gacha masofada oʻtadi. Yulduzning massasi Quyosh massasining taxminan 70% ni tashkil qiladi.
Sirt harorati tahminan 5401 Kelvin ga tengdir. Astronomlar Yulduzning yoshini 5,76 milliard yil deb aniqladilar, bu bizning yorugʻlik manbaimizdan biroz kattaroqdir.

## Sayyora tizimi
HARPS spektrografi bilan ishlovchi astronomlar 2011-yil avgust oyida tizimda birdaniga uchta sayyora aniqlanganligini eʼlon qilishdi. Ularning barchasi oʻta issiq boʻlib — oʻz ota yulduziga juda yaqin orbitada aylanadi. Quyida ularning xususiyatlari keltirilgan. Sayyoralarning kashfiyoti Doppler usuli bilan amalga oshirildi.

## Yulduzning eng yaqin muhiti
Quyidagi yulduz tizimlari *Eridana 82 dan* 10 yorugʻlik yili masofasida joylashgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Eridan 82 Solstation veb-saytida  )
* Eridani 82 Quyoshdan tashqari sayyoralar entsiklopediyasida )
* 82 Eridani Planetary Systems veb-saytida
Balaklavka

**Balaklavka** (ukraincha: Balaklavka) — Qrimning janubi-gʻarbiy qismida joylashgan daryo (Sevastopol), Qora dengizning Balaklava koʻrfaziga quyiladi. Daryoning uzunligi, 1855-yil „Qrim, Sevastopol, Balaklava va uning boshqa shaharlari bilan. Daryolar, koʻllar, togʻlar va vodiylar tavsifi bilan; tarixi, aholisi, urf-odatlari va turmush tarzi bilan“ kitobida keltirilgan maʻlumotlarga koʻra, 1,75 verst (taxminan 1,9&nbsp;km) (Sevprirodnadzor veb-saytida daryoning umumiy uzunligi, ehtimol, hujjatning tuzilishidan kelib chiqqan holda, bu butun kanal, shu jumladan irmoqlar bilan qoʻshib hisoblaganda — 7,8&nbsp;km deb koʻrsatilgan.

## Geografiya
Daryo xaritalarda belgilanmagan, lekin koʻp manbalarda koʻrib chiqiladi. Balaklavka nomi uchta daryo — *Kadi-su*, *Pelagos* va *Hun* ning qoʻshilishi natijasida hosil boʻlgan suv oqimining pastki qismini anglatadi. Balaklava janubiy yoʻnalishda Balaklava shahri ichida oqadi va Balaklava koʻrfazining tepaligiga quyiladi. Daryoda ekologik muammolar mavjud.

### Daryoning manbalari
**Kadi-Su** — Qrim-tatar tilidan tarjima qilingan — „qozi daryosi“ — Balaklavka daryosining oʻrta qismining nomi (sobiq Kadi-Koy qishlogʻiga koʻra). Yalta-Sevastopol shossesidan janubroqda boshlanib, janubga oʻtib, sayoz jarlikni hosil qiladi.

**Pelagos** — Balaklavaning oʻng irmogʻi. Manbalar hozirgi qazilgan togʻning sharqiy yonbagʻrida, Ushakovka qishlogʻidan bir kilometr janubda joylashgan boʻlib, Sevastopol-Balaklava yoʻli boʻylab oqadi, daryoda bir nechta hovuzlar hosil qilingan. Pelagos yunoncha *dengiz* degan maʻnoni anglatadi.

**Hun** daryoning chap tarkibi nomining (**Ohun** deb ham ataladi) variantlaridan biridir. Balaklavaning shimoli-sharqiy qismidan oqib oʻtadi. Bir qator tadqiqotchilar bu nomni qadimgi tele xalqining *hun* nomi bilan bogʻlashadi, ularning vakillari goʻyo bu hududda yashashi mumkin edi. Ismning kelib chiqishining koʻproq ehtimoliy varianti eroniy *hun* boʻlib, *buloq, suv ombori* degan maʻnoni anglatadi.

## Manbalar
Tatenen

## Kult
Boshida qoʻsh sulton yoki atef toji kiygan odam sifatida tasvirlangan.

Uning hurmat markazi Memfis edi. Keyinchalik Tatenen Ptah bilan aniqlandi, shuning uchun Tatenen xudosining nomi Ptah nomi bilan sinonimga aylandi. Sinkretik xudo Ptah-Tatenen oziq-ovqat beruvchi sifatida hurmatga sazovor boʻlgan.

## Yana qarang

* Ptah
* Khnum
* Geb

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
*
Bulyotka

**Bulyotka** (, qadimda *bulyotok* degan maʼnoni anglatgan) qaynoq suv uchun moʻljallangan idish boʻlib, dasturxonga qoʻyiladi va suvni kerakli haroratda saqlash uchun moʻljallangan.

Bulyotka ustidagi qopqogʻi boʻlgan, choynak kabi tutqich va nay bilan yoki samovar kabi drenaj krani bilan jihozlangan metall idish hisoblanadi. Bulyotka koʻrinishidan samovarni eslatadi, ammo undan farqli oʻlaroq, u odatda ichki oʻchoqqa ega emas, quyida joylashgan oʻchoq bilan isitadi (spirtli). Shu bilan birga, ichki trubkali modellar ham ishlab chiqarilgan boʻlib, ularning ichiga isitish uchun qizil-issiq narsa qoʻyilgan („girya toshi“).

Bulyotka dasturxonda xizmat qilish uchun moʻljallangan, ammo u suvni qaynatmaydi, balki qaynoq suvning haroratini saqlab turadi. Bulyotkaning ushbu xususiyati uni suv qaynatadigan samovardan ajratib turadi, ammo unda qaynatilgan suv tezda soviydi, shuning uchun yana yangitdan qaynatish uchun samovarga qayta oʻt qalash kerak boʻladi.

Bulyotkalar turli shakllarda ishlab chiqarilgan va turli stilistik dizaynga ega boʻlgan. Baʼzan turli xil qoʻshimcha funksiyalar bilan jihozlanishi mumkin boʻlgan, masalan, bir nechta kran yoki ichki isitish trubkasi bilan.

## Adabiyot
* 
* 
## Manbalar

## Havolalar
Duamutef

**Duamutef** (misrcha: *Dw3mwtf*) – qadimgi Misr xudosi, Goraning oʻgʻillaridan biri. Dafn marosimi bilan bogʻliq: marhumni mumiyalashda uning oshqozonini, shoqol boshli qopqogʻi boʻlgan soyabonga solingan. Dafn xonasida uning haykalchasi sharqiy devorga qoʻyilgan. Duamutef inson qalblaridan biri — uning Ba mohiyatining ifodasi hisoblangan.

Adabiyotda u koʻpincha Goraning boshqa oʻgʻli — Xapi bilan adashtirishadi. Shuni esda tutish kerakki, Duamutef shoqolning boshi bilan, Hapi esa babundir, aksincha emas.

## Tasvir
Duamutef birinchi marta antropomorfik tasvirlangan, Yangi Qirollik davridan boshlab — shoqol boshi bilan. Kebehsenuf misolida boʻlgani kabi, adabiyotda ham uning hayvon boshi bilan tasvirlangani haqida bir-biriga qarama-qarshi maʼlumotlar bor: baʼzi manbalarga koʻra, u lochin boshi, baʼzilarida esa shoqol boshi bilan tasvirlangan.

## Kanopning qoʻriqchi xudosi sifatida ahamiyati
Goraning yana uchta oʻgʻli — Amset, Xapi va Kebexsenuf bilan birgalikda u mumiyalangan ichaki aʼzolarini qoʻriqlagan. Uning vazifasi oshqozonni himoya qilish edi.

Shuningdek, Duamutef Ba manga mas’ul edi.

## Mifologiyada maʼnosi
Piramida matnlarida Duamutef oʻliklarning qoʻriqchi xudosi va ularning osmonga koʻtarilishda yordamchisi deb ataladi. Kanopik idishlar va ular qoʻyilgan qutilardagi yozuvlarda Duamutef ochlik va chanqoqlikdan himoyalanish uchun chaqiriladi.

Osirisning tsiklida Duamutef, Gorning qolgan oʻgʻillari singari, „Osirisning jasadidagi soatning qoʻriqchilaridan biri“. U uchinchi kun va tunning uchinchi soatining homiysi boʻlib, bu haqda ikkalasi bilan bogʻliq holda aytiladi: „Duamutef sizni koʻrgani keladi, u chap tomondagi dushmanni magʻlub qiladi“.

Mifologiyaga koʻra, Gor, akalari kabi, uni asosiy nuqtalardan biriga qoʻriqchi qilib tayinladi va uni toj kiyish jarchisi sifatida Sharqqa yuboradi. Duamutef ham yulduz xudosidir. Ierakonpolisdagi maʼbadda u Gorning qoʻllarini qoʻriqlab, Kebehsenuf bilan juftlik hosil qiladi. Uning kultining asosiy joyi — Buto, shuningdek, Letopolis. U Neyt tomonidan homiylik qilinadi.

## Manbalar
Isfet

**Isfet** yoki **Asfet** (misrcha „izfit“ — „tartibsizlik“, „adolatsizlik“, „zoʻravonlik“) — qadimgi Misr falsafasi va mifologiyasidagi xos tushuncha. Maatning qonuniyligi tamoyillariga qarshi. Bir vaqtning oʻzida yaratilgan Maat va Isfet yolgʻiz mavjud boʻlolmaydi va dunyo uygʻunligi uchun ularning kuchlari muvozanatda boʻlishi lozim.

Isfet hamma narsadan ilgari tartibsizlik shaklida mavjud boʻlgan va hozirgacha yaratilgan koinotni oʻrab olgan. Tabiat va yovvoyi hayvonlar, choʻl, begona yurt va odamlar, jinoyatchilar Isfet tasarrufida hisoblangan. Agar „qonuniylik“ Maat maʼbuda qiyofasida timsollangan boʻlsa, Isfet Apopa kabi betartiblik yirtqichlarini ramziy qildi. Shuningdek, yovuzlik xudosi Set uning tamoyillariga amal qilgan edi.

Isfetga qarshi asosiy kurashchi va yer yuzidagi dunyo tartibi uchun mas’ul boʻlgan fir’avn marosimlarni oʻtkazgan va gʻalabali urushlar olib borgan. Yovuz hukmdor xalqqa ochlik, yoʻqotish, koʻrlik keltirishi mumkin edi.

## Manbalar