Halo-halo

***Halo-halo***, toʻgʻriroq va rasmiy yozilishi ***haluhalo***, Filippinda mashhur sovuq desert boʻlib, u maydalangan muz, bugʻlatilgan sut yoki baʼzan kokos suti hamda ube murabbosi (ube halaya), shirin kallak loviya yoki noʻxat, kokos boʻlaklari, sago, *[[gulaman]]* (agar-agar), pinipig, qaynatilgan taro yoki kub shaklida yumshoq yamslar, flan, meva murabbosi boʻlaklari yoki qismlari va boshqa ildizmeva konservalari bilan tayyorlanadi**.** Desert ustiga koʻpincha bir qoshiq ube muzqaymogʻi qoʻyiladi, baʼzan esa qovun yoki kokos kabi boshqa meva asosidagi muzqaymoq turlari ham ishlatiladi, biroq koʻpincha umuman muzqaymoqsiz ham isteʼmol qilinadi. Odatda baland shaffof stakanda va uzun qoshiq bilan tortiladi. *Haluhalo* Filippinning norasmiy milliy deserti hisoblanadi.

*Haluhalo* odatda juda koʻp hollarda *halo-halo* deb yoziladi, bu esa inglizchaga koʻpincha notoʻgʻri tarzda „mix-mix“ („aralash-aralash“) deb tarjima qilinadi. *Haluhalo* bu soʻzning grammatik jihatdan toʻgʻri yozilishi boʻlib, Filipin tili komissiyasining rasmiy lugʻatida shunday koʻrsatilgan. Bu soʻz, faqat desertni emas, umuman, filipin tilida „birga aralashgan“ degan maʼnoni bildiruvchi sifatdir. U „aralashtirmoq“ maʼnosini anglatuvchi filippincha *halo* feʼlining takrori hisoblanadi.

## Tarixi
*Haluhalo*ning kelib chiqishi urushdan oldingi yapon filippinliklariga va *[[Kakigōri|kakigōri]]* turkumidagi yapon desertlariga borib taqaladi. *Haluhalo*ning ilk turlaridan biri mahalliy ravishda *monggo con hielo* (oʻz navbatida ispan-filippin deserti *[[maíz con hielo]]*dan olingan) yoki *mongo-ya* nomi bilan tanilgan boʻlib, unda faqat siropda qaynatib pishirilgan mung loviyalari (tagalogcha: *monggo* yoki *munggo*, Yaponiyadan keltirilgan qizil adzuki loviyalar oʻrnida ishlatilgan), maydalangan muz ustiga sut va shakar bilan solib tortilardi (*minatamis na monggo*).

Vaqt oʻtishi bilan koʻproq mahalliy mahsulotlar qoʻshila boshladi va zamonaviy *haluhalo* shakllanib rivojlandi. *Haluhalo* va uning yapon ajdodi oʻrtasidagi farqlardan biri masalliqlar asosan muzning ustiga emas, tagiga joylashtirilishidir. Dastlabki *monggo con hielo* hali ham uchraydi, unga oʻxshash, siropda pishirilgan shirin makkajoʻxori ishlatiladigan (*mais con hielo*) yoki *[[saba]]* bananlari ishlatiladigan (*saba con hielo*) turlari ham mavjud.

Baʼzi mualliflar *haluhalo*ni aynan 1920–1930-yillardagi yapon muhojirlari bilan bogʻlaydi, ular Kiyapo, Maniladagi Kinta bozorida ushbu desertni yaratgan, deb hisoblanadi, chunki bozor Insulyar muz zavodiga – Kiyaponing asosiy muz manbaiga juda yaqin joylashgan edi. Insulyar muz zavodini 1902-yilda amerikaliklar qurgan va u butun Filippin uchun muz yetkazib beruvchi boʻlib xizmat qilgan. Biroq muz zavodining qurilishi Filippinda muz paydo boʻlishining birinchi holati emas edi. 19-asr oʻrtalarida Amerika Qoʻshma Shtatlari Venham koʻlidan olingan muzlarni, jumladan, Hindiston, Avstraliya va Filippinga ham eksport qilgan.

## Taʼrifi

*Haluhalo* uchun qatʼiy belgilangan masalliqlar toʻplami yoʻq, chunki tarkib juda xilma-xil boʻlishi mumkin, biroq desert odatda shakar palmasi mevasi (*kaong*), kokos (*makapuno*), siropda pishirilgan saba plantainlari (*[[minatamis na saging]]*), jagut (*langkâ*), agar jelelar (*[[gulaman]]*), tapioka marvaridlari, nata de coco, siropda pishirilgan shirin kartoshka (*minatamis na kamote*), siropda pishirilgan turli loviya, yanchilib qovurilgan guruch (*[[pinipig]]*) va koʻpincha muzqaymoqni ham oʻz ichiga oladi.

Masalliqlar maʼlum tartibda joylashtiriladi. Mevalar, loviya va boshqa shirinliklar pastiga solinadi, ustiga maydalangan muz qoʻyiladi va nihoyasida *[[Karamelli puding|leche flan]]*, *[[ube halaya]]* (ezilgan binafsharang yams), muzqaymoq yoki ularning istalgan kombinatsiyasi bilan bezatiladi. Bugʻlatilgan sut yoki baʼzan kokos suti tortish paytida ustidan quyiladi. Ube muzqaymogʻi koʻpincha ube *halaya*si oʻrnida yoki u bilan birga qoʻllanadi, boshqa mevali muzqaymoq turlari ham ishlatilishi mumkin. Biroq *haluhalo*ning koʻplab turlarida desertning allaqachon sut va turli shirin masalliqlarga boyligi sababli uning ustiga muzqaymoq qoʻyilmaydi – haddan tashqari shirin va qaymoqli boʻlib ketmasligi, aralashtirilganida taʼmlar muvozanatini buzmasligi uchun. Agar *haluhalo* muzqaymoq bilan tortilsa, odatda avval muzqaymoqni alohida yeb, keyin qolgan masalliqlar aralashtiriladi. Mamlakat boʻylab *haluhalo*ning turli mahalliy va mintaqaviy turlari mavjud boʻlib, ular oldin sanab oʻtilgan masalliqlardan oʻzgacha va/yoki qoʻshimcha masalliqlarni oʻz ichiga olishi mumkin, masalan, shirin vintermelon, durian va qulupnay muzqaymogʻi va boshqalar.

Visay mintaqasida *[[binignit]]* deb ataluvchi oʻxshash desert bor, u tagalog tilida „*ginataang haluhalo*“ („kokos sutida [turli masalliqlar] aralashmasi“) deb ataladi va odatda „*[[ginataan]]*“ deb qisqartiriladi. Unda ham aksariyat bir xil masalliqlar ishlatiladi, biroq odatda issiq holda tortiladi.

## Ommaviy madaniyatda
*Haluhalo* *Anthony Bourdain: Parts Unknown* dasturining 1-mavsum, 2-qismida boshlovchi Anthony Bourdain Jollibee (filippincha tezkor ovqatlanish tarmogʻi)ning Los-Anjelesdagi filialiga tashrif buyurganida namoyish etilgan. Bourdain desertni maqtadi va uni „gʻalati darajada chiroyli“ deb atadi. U oʻz Twitter sahifasida desert suratini joylagan. Koʻrsatuvda desert 7-mavsum, 1-qismida yana bir bor namoyish etiladi, bunda Bourdain filippinliklar bu desertni qanday tayyorlashini oʻrganadi.

*Haluhalo* AQShning realliti teleshousi *[[Top Chef]]*ning 4-mavsum, 7-qismidagi „Quickfire Challenge“ (tezkor sinov) taomi sifatida ham namoyish etilgan. Amerikalik ishtirokchi Dale Talde avokado, mango, kivi va yongʻoqlar bilan desert tayyorladi. Talde mehmon hakam Johnny Iuzzini (Jean Georges restorani) tomonidan eng yaxshi uchta tezkor sinov taomi qatoriga kiritildi. Talde keyingi bir sonda ham ushbu taomni yana tayyorladi.

Desert *Gʻalati taomlar* dasturining „Mazali manzillar“ maxsus sonida ham koʻrsatildi.

*Haluhalo*ni koʻcha rastalaridan tortib, 5 yulduzli mehmonxonalargacha boʻlgan keng doiradagi joylarda uchratish mumkin. Jollibi, Maks’s, Mang Inasal va Chovking kabi filippincha tezkor ovqatlanish tarmoqlari ham *haluhalo* savdosi bilan shugʻullanadi.

## Yana qarang
* Ays buko
* Iskrambol
* Knikkerboker (Filippin)

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Havolalar

* Halo-halo  – *[[Filippin Inkvayrer]]* internet nashridan