open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yadro elektronikasi

**Yadro elektronikasi** — yadro fizikasida qoʻllanadigan elektronika usullari majmui; yadroga doir tajribalarda axborotlarni olish, oʻzgartirish va qayta ishlashda qoʻllanadi.

Yadro elektronikasi asboblarining vazifasi yadro zarralari detektoridan kelayotgan signallarni kuchaytirish, ularni amplitudasi, paydo boʻlish vaqtlari, shakli boʻyicha saralash, signallar amplitudalari yoki ular oʻrtasidagi oraliqlarni raqamli kodga aylantirish, impuls oqimlarining parametrlarini aniqlash, signallarni matematik ishlab chiqish va boshqalardan iborat.

Yadro elektronikasiing barcha qurilmalari, bloklari va uzellari analogli yoki raqamli boʻlishi mumkin. Ular sxema va elementlari, sanash usullari, analiz va sintez qilish usullari bilan bir-biridan farq qiladi. Hozir, asosan, raqamli qurilmalardan foydalaniladi.

Yadro elektronikasi qurilmalarining asosiy elementlari turli darajadagi keng polosali impuls kuchaytirgichlar, har xil amplituda, kenglik va shakldagi boshlangʻich impulslarni standart parametrdagi chiqish impulslariga aylantiruvchi oʻzgartirgichlar; impulslarni amplituda boʻyicha tanlab, natijaviy standart signallar koʻrinishida uzatuvchi amplituda diskriminatorlari; impulslarning mos tushish va mos tushmaslik sxemalari; yadro nurlarining vaqt birligidagi sonini oʻlchaydigan intensimetrlar; impuls amplitudalari va ular oʻrtasidagi vaqt oraliqlarini raqamli kodlarga oʻzgartirgichlardan iborat.

Yadro elektronikasi usullari yadro fizikasi va elementar zaryadlar fizikasidan tashqari, ionlashtiradigan nurlanishlar bilan ish koʻriladigan hamma hollarda (kimyo, tibbiyot, kosmik tadqiqotlar va hakozoda) qoʻllanadi.
Yadro quroli sinovlarini taqiqlash toʻgʻrisidagi shartnoma

**Yadro quroli sinovlarini taqiqlash toʻgrisidagi shartnoma** — koʻp tomonlama xalqaro shartnoma. 1963 yil 5 avgustda AQSH, Buyuk Britaniya va SSSR tomonidan Moskvada imzolangan. 117 davlat shartnomaga qoʻshilgan (1990). Mazkur shartnoma havoda, undan tashqarida (shu jumladan, kosmik fazoda), suv ostida (shu jumladan, hududiy suvlar va ochiq dengizda) har qanday yadro portlatishlarini man etadi, shuningdek, agar bunday portlatish uni amalga oshirayotgan davlatning oʻz vakolati va nazorati ostidagi hududiy chegaralardan tashqarida radioaktiv yogʻinga sabab boʻlsa, har qanday boshqa muhitda ham yadro portlatishini taqiq etadi.
Yadro quroli

**Yadro quroli** — shikastlash vositasi yadro zaryadidan iborat boʻlgan qurol. Yadro reaksiyasi natijasida vujudga keladigan portlash (atom yadrosining zarrachalarga boʻlinishi), zarrachalar sintezi yoki ikkala jarayonning bir vaqtda sodir boʻlishi vaqtida ajralib chiqadigan ichki energiyadan foydalanishga asoslangan yadro bombasi, uni nishonga yetkazish vositasi (raketa, torpeda, samolyot, artilleriya toʻpi) va bombaning nishonga aniq borib tushishini taʼminlaydigan boshqarish qurilmalaridan iborat. Yadro quroli yadro energiyasining olinish usuliga qarab, yadro va termoyadro (vodorod) qurollariga boʻlinadi. Yadro oʻqdorilariga aviatsiya bombalari, artilleriya snaryadlari, raketalarning jangovor qismlari, dengiz torpedalari, suv osti bombalari va minalari (atom fugaslari) kiradi. Yadro quroli zarb toʻlqini, yorugʻlik nurlanishi, singuvchi radiatsiya va radioaktiv zaharlash va boshqalar turli shikastlantiruvchi taʼsirlarga ega. Yadro snaryadlarining quvvati trotil ekvivalenti bilan tonna, kilotonna (1 kt — 1000 t) yoki megatonna (1&nbsp;Mt— 1 mln. t) larda oʻlchanadi. Yadro quroli quvvatiga qarab, kichik quvvatli (15 kt gacha); oʻrtacha quvvatli (15—100 kt), katta quvvatli (100—500 kt), juda katta quvvatli (500 kt dan yuqori) qurollarga boʻlinadi. Yadro quroli havoda, yer (suv) ustida, yer (suv) ostida portlashi mumkin (yana qarang Yadro portlashi). Yadro quroli taktik va strategik jihatdan farqlanadi. Taktik qurollarga turli masofaga uchuvchi boshqariladigan va boshqarilmaydigan reaktiv snaryadlar (raketalar), samolyotlar, suv osti kemalari, shuningdek, yadro zaryadi tashuvchi yirik kalibrli stvolli artilleriya kiradi. Taktik va strategik qurollar oʻrtasida keskin chegara yoʻq, baʼzi sharoitlarda taktik maqsadlar uchun moʻljallagan yadro zaryadlari strategik jahatdan ham qoʻllanishi mumkin. Yirik strategik nishonlarni shikastlantirish uchun moʻljallangan yadroning jangovar qismlari 1—5 mln. t (hatto 40—50 mln. t gacha) trotil ekvivalentiga ega boʻlishi mumkin.

Strategik yadro qurollarini eltuvchilar uzoqqa uchuvchi raketalar, qitʼalararo ballistik raketalar, samolyotsnaryadlar va strategik bombardimonchi samolyotlardir. Qudratli yadro zaryadlarini nishonga eltishda Yerning sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanish rejasi ham bor.

Yadroviy qurol 20-asrda yadro fizikasining taraqqiy etishi munosabati bilan 40-yillar boshida paydo boʻldi. Birinchi portlash 1945-yil 16-iyulda Alamogodro poligonida (AQSH) amalga oshirildi. 1945-yil avgust oyida esa har birining quvvati 20 kt boʻlgan 2 atom bombasi Yaponiyaning Xirosima (6-avgust) va Nagasaki (9-avgust) shahrilariga tashlandi. Sobiq SSSR da termoyadro bombasi birinchi marta 1953-yil 12-avgustda sinab koʻrildi. Yadro quroliga ega boʻlgan davlatlar AQSH, Rossiya, Buuk Britanyiya, Fransiya, Xitoy (rasmiy maʼlumotlarga koʻra) (2005). Yaponiya, Hindiston,Pokiston,Isroilda ham bor deb taxmin qilinmoqda.

## Yana qarang

* Yadro klubi

## Manba
Yadroning boʻlinishi

**Yadroning boʻlinishi** — oʻz oʻzidan (spontan) yoki bombardimon qiluvchi zarralar taʼsirida atom yadrosining deyarli teng ikki boʻlakka parchalanishi. Atom yadrolarida nuklonlar yadro kuchlari tufayli bogʻlangan. Yadrolarning bogʻlanish energiyasi turli yadrolar uchun turlicha. Solishtirma (bitta nuklonga toʻgʻri keladigan) bogʻlanish energiyasi atom yadrolarining barqarorligini ifodalaydi: solishtirma bogʻlanish energiyasi qancha katta boʻlsa, yadro ham shunchalik barqaror boʻladi.

Kimyoviy elementlar davriy sistemasida oxirgi oʻrinlarni egallagan atomlar yadrolarining solishtirma bogʻlanish energiyasi jadvalning oʻrtasida joylashgan atomlar yadrolarining solishtirma bogʻlanish energiyasidan taxminan 1 MeV kam (qarang Mendeleyev davriy sistemasi). Shuning uchun ogʻir yadrolarning jadvalning oʻrta qismi elementlari yadrolariga boʻlinishi (energetik jihatdan qulay) boʻladi. Sistema boʻlingandan soʻng ichki energiyasi minimal holatga oʻtadi. Chunki yadroning bogʻlanish energiyasi qancha katta boʻlsa, yadroning hosil boʻlishida shuncha katta energiya ajralib chiqishi va demak, yangidan hosil boʻlgan sistemaning ichki energiyasi shunchalik kam boʻlishi kerak. Yadroning oʻz-oʻzidan (spontan) boʻlinishi 92s7 uran yadrosida rus olimlari G.N.Flyorov va K.A.Petrjak tomonidan kashf etilgan (1940). Tashqi taʼsir natijasida yadrolarning boʻlinishini nemis olimlari O. Gan, F. Shtrassman hamda E. Fermi va J. Kyuri (1938—39) kashf etgan. Yadrolarga, odatda, proton, neytron, deytron kabilar bilan taʼsir etiladi. Neytronlar bilan taʼsir etish, ayniqsa, samaraliroq boʻladi. Spontan boʻlinishida ham, tashqi taʼsir natijasida boʻlinishida ham yadro elementlar davriy sistemasi oʻrtalaridagi yadrolarga parchalanadi. Parchalanish mahsulotlari turlituman boʻlib, ularning massalari koʻpincha 2:3 nisbat kabi boʻladi.
Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnoma

**Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnoma** — xalqaro shartnoma. 1968 yil 1 iyulda AQSH, Buyuk Britaniya, SSSR va boshqalar davlatlar tomonidan imzolangan. Yadro quroliga ega davlatlarga yadro qurolini va uning ustidan nazorat qilishni hech kimga bermaslik, yadro quroliga ega boʻlmagan biron bir davlatga uni ishlab chiqarish yoki uni qoʻlga kiritishda yordam bermaslik majburiyatini yuklaydi. Yadrosiz davlatlar yadro qurolini qabul qilmasliklari, shuningdek, uning ustidan nazorat oʻrnatmasliklari, yadro qurolini ishlab chiqarmaslik va biron boshqacha yoʻl bilan qoʻlga kiritmaslik va shu maqsadda hech kimdan yordam olmaslik, shuningdek, oʻzlarining barcha yadroviy faoliyati ustidan nazorat oʻrnatishni nazarda tutuvchi kafolatlar toʻgʻrisida MAGATE bilan bitim tuzishga majburdirlar. Shartnoma hech bir davlatning tinch maqsadlarda yadro quroli ustida tadqiqotlar olib borishi, uni ishlab chiqarish va foydalanishiga toʻsqinlik qilmaydi.

1995 yil 11 aprelda yadro quroliga ega 5 davlat BMT Xavfsizlik Kengashining 984rezolyutsiyasiga muvofiq, yadro qurolini shartnomaga imzo chekkan davlatlarga qarshi qoʻllamaslik majburiyatini oldi va 1995 yil 11 mayda shartnoma 178 mamlakat tomonidan cheklanmagan muddatga uzaytirildi.
Yadrosiz zona

**Yadrosiz zona** — xalqaro huqukda yadro qurolini qanday shaklda boʻlishidan qati nazar, joylashtirish man qilingan demilitarizatsiya zonasi. Yadrosiz zona qurolyarogʻlarni cheklash, yadroviy nizo chiqishi xavfini kamaytirish, mazkur zonaga kiradigan mamlakatlar xavfsizligini mustahkamlashga xizmat qilib, Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnomani hayotga tatbiq qilish omili hisoblanadi. Yadrosiz zona da yadro qurolini sinash, ishlab chiqarish va joylashtirish, uning hududida va unga qarshi yadro qurolini qoʻllash taqiqlanadi. Hozirgi paytda Antarktidada, Lotin Amerikasi, Tinch okeanning jan. qismi va Afrikada Yadrosiz zonalar mavjud.

Shuningdek, Shimoliy Yevropa, Markaziy va Janubiy Osiyo, Yaqin Sharqda Yadrosiz zonalar barpo etish gʻoyalari bor. Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti I.Karimov BMT Bosh Assambleyasining 48sessiyasida soʻzlagan nutqida Markaziy Osiyoni Yadrosiz zona deb eʼlon qilish tashabbusini ilgari surdi. I.Karimovning YEHXTning Lissabon uchrashuvida soʻzlagan nutqida (1996 yil dekabr) bu fikr yana bir bor oʻrtaga tashlandi. 1997 yil 14—16 sentyabrda Toshkentda "Markaziy Osiyo — yadro qurolidan xoli zona" mavzuida xalqaro konferensiya boʻlib oʻtdi. Unda 56 mamlakatdan va 16 xalqaro tashkilotdan vakillar ishtirok etdi. I.Karimovning yadroviy xavfsizlikni taʼminlash choralari haqidagi fikrlarini anjuman qatnashchilari qoniqish bilan kutib oldilar. Markaziy Osiyoda Yadrosiz zona barpo etish haqidagi Oʻzbekiston tashabbusi BMT va jahon jamoatchiligi tomonidan toʻla qoʻllabquvvatlanmoqda. Bu taklif BMT Bosh Assambleyasining sessiyalarida muhokama etilib, maxsus rezolyutsiya qabul qilingan. Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli hudud barpo etish faqat mintaqadagina emas, balki jahonda ham tinchlik va barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Yazdigard III

**Yazdigard III** (? 651 yoxud 652-yil boshi) — sosoniylar sulolasining soʻngti shohi (632-yildan). Xusrav II ning nabirasi. Ichki ijtimoiy tanazzul, betoʻxtov urushlar oqibatida mamlakatni xonavayron boʻlishi Sosoniylar davlatini holdan toydirgan. Shu tufayli sosoniylar Yazdigard III hukmronligi davrida arablar istilosiga yetarli qarshilik qila olishmagan. Qodisiya jangida (637 yil) arablar gʻalaba qilib Ktesifonni egallaganida Eron hududi hali ham Yazdigard III qoʻlida edi. Biroq Naxovand jangidagi (642) magʻlubiyatdan soʻng u shimoliy sharqiy viloyatlar tomon chekingan. Marv atrofida oʻldirilgan. Zardushtiylar yil hisobi Yazdigard III podsholik qila boshlagan davrdan boshlangan.
Yaziglar

**Yaziglar** — sarmat qabilalaridan biri. Markazi Shimoliy Azov boʻyi sohillari boʻlgan koʻchmanchilarning yirik harbiy-siyosiy ittifoqini barpo etganlar. Ya. Volga boʻyi va Uraloldi mintaqalarida yashab, mil. av. 2-asrdan Gʻarbga yangi yaylovlar izlab siljiganlar. Ya. xoʻjaligi asosini koʻchmanchi chorvadorlik tashkil qilgan. Strabonshsht yozishicha, Ya. dastlab Azov dengizi boʻylarida, soʻngra Dneprning gʻarbidagi hududda yashashgan. Ya. roksolanlar bilan birga Rim imperiyasiga qarshi kurashgan sarmat qabilalari orasida eng faollari boʻlishgan. Bu qabilalar Dunay boʻyi viloyatlariga ham hujumlar qilganlar. Mil. av. 69 yil qishida ular Myoziyaga bostirib kirib u yerdagi Rimning 2 kogortasini tormor keltirganlar. Kelasi yili yana chopqun qilishgan, lekin bu safar yengilganlar. Mil. 1-asr oʻrtalarida Ya. Dunay va Tisa daryolari oraligʻida yashashgan. Ya.ning bir qismi Rim imperiyasi chegaralariga yaqin yerda oʻtroqlashgan va mil. 2-asrda Pannoniyaga kelib joylashgan. Ya. qoldiqlari ilk oʻrta asrlarda Markaziy Yevropaning boshqa xalqlariga aralashib ketishgan.
Yazgʻulom

**Yazgʻulom** — Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyatidagi daryo. Panj daryosining oʻng irmogʻi. Yazgʻulom tizmasining shim. yon bagʻrida joylashgan Yazgʻulom va Vanj togʻlari orasida tor oʻzanda oqib oʻtib Panj daryosiga quyiladi. Uzunligi 80 km, havzasining mayd. 1970 km². Yuqori qismida Rakzou, undan pastroqda (Obirakeru irmogʻining quyilish joyiga qadar) Mozordara deb ataladi. Ya. muz va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi (Motravi qishlogʻi yonida) 37 m³/sek. Eng koʻp suvi (60,7%) yozda oqib oʻtadi, eng kami (7,7%) qishga toʻgʻri keladi. Tez oqqanligi tufayli qishda muzlamaydi. Faqat, qirgoqlari qisman muzlab, shovush (muz parchalari) oqishi mumkin. Ya. ga umumiy uz. 190 km gacha boʻlgan 80 ga yaqin irmoq quyiladi.
Yazgʻulom muzligi

**Yazgʻulom muzligi** (Mozordara muzligi) — Gʻarbiy Pomirdagi (Tojikiston) vodiy muzligi. Yazgʻulom tizmasining shim. yon bagʻrida, Yazgʻulom (Mozordara) daryosi boshlangan joyda. Uzunligi 19,5 km, mayd. 25,5 km². Muzlik tilining uz. 12,5 km, eni 600—1000 m. Muzdikning pastki chegarasi 3600 m balandlikkacha tushgan. Muzlik sekin (sutkasiga bir necha sm) harakatlanadi.
Yazd

**Yazd** — Eronning markaziy qismidagi shahar. Yazd ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi 327 ming kishi (1997). Transport yoʻllari chorrahasi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qadimdan gilam va shoyi toʻqiladi. Hunarmandchilikda turli buyumlar tayyorlanadi. Shahar yaqinidan polimetall rudalar qazib olinadi.

YA. Sosoniylar davri (3—4-asrlar)da qalʼa sifatida vujudga kelgan. 14-asr boshlarida Muzaffariylar davlati poytaxti. Oʻrta asrlarda karvon yoʻlidagi muhim savdo shahri boʻlgan. Oʻsha davrda shahar oʻzining shoyi, kimxob, baxmal gazlamalari hamda miniatyura maktabi va badiiy keramika buyumlari bilan mashhur edi. 16-asrda Safaviylar davlati tarkibiga kirdi. Ya.da tarixchi Sharafuddin Ali Yazdiy (15-asr), shoir Muhammad Farroh Yazdiy (1889—1939) yashab ijod etganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan Imom maqbarasi (1037), qalʼa (1137) va Amir Chaqmoq masjidi (1299—1300) saqlangan.
Yazd miniatyura maktabi

**Yazd miniatyura maktabi** — 15-asrda Yazd shahrida shakllangan miniatyura uslubi. Bu maktab vakillari asarlarida tasvirlar sodda, lekin nafis va tiniq ifodalangan, ranglar koloriti (ayniqsa, kishilarning "Bahrom ovda" (Xusrav Dehlaviyning "Xamsa" asariga ishlangan miniatyura; 1495—96 ylar) kiyimlarida) keskinligi bilan diqqatga sazovor. Uslub jihatidan Sheroz miniatyura maktabtl yaqin. "Sheʼriyat antologiyasi" va 1446—47 yillarda koʻchirilgan Nizomiyning "Xamsa" (Istanbuldagi Toʻpqopu saroyida), 1445-yilda koʻchirilgan Firdavsiyning "Shohnoma" (Rossiya milliy kutubxonasida), Xusrav Dehlaviyning "Xamsa" (Ozarbayjon Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida) kabi qoʻlyozmalar shu maktab vakillari tomonidan yaratilgan moʻʼjaz rasmlar bilan ziynatlangan.
Yayla

**Yayla** (turkcha — yozgi yaylov) — Qrim togʻlari tarkibidagi qator yassi platosimon tepalar. Bal. 1545 m gacha (RomanKosh togʻi). Ayrim Ya.lar maxsus nom bilan ataladi: Babugan Ya., AyPetri Ya.si, Yalta Ya.si; sharqiy qismida bal. 700 m gacha boʻlgan Chatirdogʻ, Qorabi, Demerji Ya. lari va boshqalar Baʼzan, Qrimdagi barcha yozgi togʻ yaylovlarini Ya. deb ataydilar. Yuqori yura davrining ohaktoshlaridan tashkil topgan. Ya.ning yassi oʻrmonsiz toshli yuzalarida koʻplab karst voronkalari uchraydi. Ya.larda Qrim yarim orolning boshqa qismlariga nisbatan temperatura pastroq, oʻrtacha yillik temperatura 4—6°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15°, yanvar

niki —4°. Yiliga 600–1000&nbsp;mm yogʻin tushadi. Yon bagʻirlarida, ayniqsa, shim.da togʻoʻrmon landshaftlari mavjud. Ya.lar yaylov sifatida va turizm maqsadlarida foydalaniladi.
Yaylov

**Yaylov** — chorva mollari erkin (haydab) boqiladigan oʻtzor. Tabiiy va ekma oʻtzorlar mavjud. Tabiiy yaylovda, asosan, koʻp yillik oʻtlar va chala butalar oʻsadi, madaniy yaylovga esa bir va koʻp yillik dukkakli, boshoqli oʻtlar urugʻi aralashtirib ekiladi (qarang Madaniy yaylov, Tabiiy yaylov).

Yaylov chorva mollari uchun eng arzon va qimmatli koʻk ozuqa manbai. Mollar yaylovda boqilganda bogʻlab (ogʻilda) parvarish qilinganiga qaraganda mahsuldorligi 25—40% ga ortadi, mahsulotining sifati yaxshilanadi.

Geografik zonallik va vertikal zonallik qonuniyatlariga qoʻra, shimoldan janubga tomon va tekislikdan togʻlarga koʻtarilgan sari oʻt qoplami turi va tabiiy iqlim sharoitlari ham oʻzgarib boradi. Shu sababli yaylovlar quyidagicha tavsiflanadi: tundra, oʻrmon, oʻrmon-dasht, dasht, chala choʻl, choʻl, togʻ zonalari (subalp — dengiz sathidan 1800—2800 m balandlikda va alp — dengiz sathidan 2800—3400 m balandlikda) yaylovlari.

Oʻzbekistonda qoramol, qoʻy, echki podalari, ot uyurlari adir va togʻli zonalarda mavsumiy — erta bahordan kech kuzga qadar, tuya, qorakoʻl qoʻylari choʻl zonalarida yil boʻyi yaylovlarda boqiladi. Madaniy yaylovlar yaratishda Qoraqum, Qizilqum choʻllarida qora saksovul, izen, qandim, qoʻngʻirbosh, chogon, kamforosma kabi choʻlyaylov ekinlari ekiladi. Tabiiy yaylovlar hosildorligini oshirish uchun ulardan toʻgʻri foydalanish va yaylovlar holatini yaxshilash choralari koʻriladi. Buning uchun har yili mollar boqiladigan yaylovlar almashtiriladi; oʻt ham navbat bilan oʻriladi; oʻtzorlar oʻgʻitlanadi; zararli va zaharli oʻtlarga qarshi kurashiladi.

Oʻzbekistonda jami pichanzorlar mayd. 112 ming ga, Ya.lar mayd. 22,15 mln.ga boʻlib, uning asosiy qismi choʻl va togʻli hududlarda joylashgan, shundan 19,4 mln.ga Ya. suv bilan taʼminlangan (2001).
Yaylov yoʻli

**Yaylov yoʻli**, "Oltin yoʻli" — Xitoydan Mongoliya, Oltoy va Qozogʻiston yaylovlari orqali oʻtib Janubiy Osiyo va Sharqiy Yevropa mamlakatlariga boradigan qadimiy savdo yoʻlining nomi. Keyingi paytlarda ushbu yoʻl ham Buyuk ipak yoʻli deb atalmoqda. Yoʻlning "oltin yoʻli" deb atalishi uning qadim zamondagi Oltin togʻ, yaʼni Oltoy togʻ etaklarida joylashgan yaylovlardan oʻtganligi bilan bogʻliqdir. Hun imperiyasi, Turk xoqonligi, Uygʻur xoqonligi va Moʻgʻul imperiyasi davrida siyosiy, harbiy va iqtisodiy jihatdan ushbu yoʻlning mavqei baland boʻlgan. Qadim zamondan Xitoyga sotiladigan otlar va boshqalar hayvonlarni haydab borishda ushbu yoʻldan foydalanilgan.

Xitoy, Oʻzbekiston, Eron, Turkiya kabi mamlakatlarning shimolida bepoyon dalalar va yaylovlar joylashgan. Arxeologik maʼlumotlar, qoya toshlarga solingan suratlar va yozma manbalar ham ushbu dalalarda bundan bir necha ming yillar muqaddam chorvachilik bilan shugʻullanadigan xalqlar yashaganligini toʻla tasdiqlaydi. Moʻgʻuliston, Oltoy, Shimoliy Qozogʻiston kabi joylarda ochilgan qabrlar ichidan topilgan ipak mato boʻlaklari, mis va jezdan yasalgan koʻzgu, temir asboblar ushbu mintaqalarning Xitoy va gʻarb mamlakatlar bilan aloqada boʻlganligidan dalolat beradi.

Xitoy adabiyotida ushbu yoʻl "Saoyuan lu" ("Yaylov yoʻli"), "Saoyuan sichou chjilu" ("Yaylovlararo oʻtgan ipak yoʻli") deb ataladi. Olimlarning fikricha, miloddan oldingi bir necha asr davomida Yevropa mamlakatlarida paydo boʻlib qolgan Xitoyning ipak matolari maʼlum miqdorda "YA.y." orqali borgan.

"YA.y."da harakat qilgan xalqlar chorva bilan birga hunarmandchilik, jundan mato, gilam toʻqish, aravalar yasash, temirchilik va metalldan qurolyaroq, turli buyumlar ishlab chiqarish bilan shugʻullangan. Oʻz mahsulotlarini oʻtroq xalqlar ishlab chiqargan mahsulotlarga almashgan.

Shu bois mazkur yoʻlni ham "ipak yoʻli" deb atasa xato boʻlmaydi. Ammo yaylovlararo oʻtgan yoʻlni Buyuk ipak yoʻlining asosiy magistral yoʻnalishi deb aytish qiyin. Binobarin, qadimiy Xitoy manbalarida Gʻarb bilan Sharqni bogʻlab turgan asosiy savdo yoʻli qadimiy Xitoydan, yaʼni Xuanxe daryosining oʻrta va quyi qirgʻoqlaridagi shaharlardan Xesi yoʻlagi, Taklamakon choʻli atrofidagi shaharlar, Pomir, hozirgi Qirgʻiziston, Oʻzbekiston, Turkmaniston, Eron, Turkiya orqali Yevropaga boradigan yoʻllardan iboratligi bayon etilgan.

Abdulahad Xoʻjayev.
Yakan

**Yakan** — yakandoshlar oilasiga mansub koʻp yillik, baʼzan bir yillik oʻt oʻsimliklar turkumi. 250 turi maʼlum. Asosan, moʻʼtadil va sovuq mintaqalarda, tropik va subtropik zonaning baland togʻliklarida tarqalgan. Oʻzbekistonda Ya.ning choʻlbaqa Ya.i yoki qizgʻish Ya., duragay Ya., egilgan Ya., yirik changdonli Ya., boʻgʻimli yoki yaltiroq Ya. va jerar Ya.i yoki qizil Ya. kabi 16 turi mavjud. Boʻyi 10—90 sm gacha, barglari qinli, gullari qoʻngʻiroq yoki sargʻishyashil, ikki jinsli soyabonsimon toʻpgullarga yigʻilgan. May — avgust oylarida gullab, sentyabr — oktyabr da urugʻlaydi. Mevasi uch urugʻli koʻsakcha. Oʻzbekistonning barcha tumanlaridagi zax, sersoya yerlarda hamda begona oʻt sifatida sholizorlarda oʻsadi. Koʻpgina turlari chorva mollari uchun yaxshi ozuqa.
Yaydoqchilar

**Yaydoqchilar** — pardaqanotlilar turkumiga mansub nashtarsiz tekinxoʻr hasharotlar oilasi. 60 mingdan ortiq turi maʼlum. Ularga gibrobrakon va trixogramma yaydoqchisi kiradi. Yaydoqchilarning qurtlari boshqa hasharotlar tanasida yoki tuxumida parazitlik qilib yashaydi. Yaydoqchilarning qorni uchida uzun tuxum qoʻygichi boʻladi. Tabiatda oʻtlar ustida pastlab uchib yurgan yirik yaydoqchilarni koʻp uchratish mumkin. Yaydoqchilar tuxum qoʻygichi yordamida hasharotlar qurti terisini teshib, uning tanasiga tuxum qoʻyadi. Tuxum qoʻyadigan urgʻochi yaydoqchi qurtni minib olganga oʻxshaydi. Shuning uchun bu hasharotlar yaydoqchilar deb ataladi. Tuxumlardan chiqqan yaydoqchi qurtchalari kapalak qurti tanasi toʻqimalarini yeb oʻsadiva asta sekin uni halok qiladi. Bir qancha yaydoqchilardan zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurash olib borish maqasadida foydalaniladi. Go'za tunlami va tunlam kapalaklar qurtiga qarshi kurashda trixogramma va gibrobrakon yaydoqchilari foydalanib kelinmoqda
## Manbalar
Yakantovuq

**Yakantovuq**, oʻrmon loyxoʻragi) — rjankasimonlar (loyxoʻraklar) oilasiga mansub qush. Gavdasining uzunligi 35 sm ga yaqin. Rangi uni oʻrmon toʻshalmasi ustida koʻzga tashlanmasligiga imkon beradi. Yevrosiyoning oʻrta mintaqalaridagi aralash va keng bargli botqoqlashgan oʻrmonlarda yashaydi. Erkagi bahor kunlari ertalab va kechqurunlari sayraydi. Koʻzi boshining keyingi qismiga va tepaga birmuncha surilgan; — tumshugʻi uzun va baquvvat boʻlib, oʻrmon toʻshalmasi ostidan oziq qidirishta moslashgan. Turli umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Sport maqsadida ovlanadi. Oʻzbekistonda qushlar uchib oʻtish davrida uchraydi.
Yazgʻulom tizmasi

**Yazgʻulom tizmasi** — Gʻarbiy Pomirdagi togʻ tizmasi (Tojikiston). Yazgʻulom va Bartang daryolari oraligʻida. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 170&nbsp;km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 4500–6000 m, eng baland joyi 6974 m. Tizmada Vudar, Lapizar, Arganax, Ubagi va boshqalar choʻqqilar bor. Bir qancha dovonlar (Odudi, Rosht—Jirkutan, Bidjirov) mavjud. Suvayirgʻich qismi qoyali, abadiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Pomirdagi Fedchenko, Grumm-Grjimaylo, Yazgʻulom kabi eng yirik muzliklar Yazgʻulom tizmasining baland qismidan boshlanadi. Tizmaning yon bagʻirlari tik, qoyali, Yazgʻulom daryosining chap irmoqlari, Bartang daryosining oʻng irmoqlari bilan chuqur kesilgan. Yazgʻulom tizmasi ning Yazgʻulom va Bartang daryolari oʻzanlaridan suvayirgʻich qismigacha balandligi 3000–4000 m. Paleozoy va mezozoy davrlarining kvarsit, gilli slanes, qumtosh, granit, granodiorit, gil va boshqalar togʻ jinslaridan tashkil topgan. Yazgʻulom tizmasida 100 dan ortiq muzlik boʻlib, ularning umumiy maydoni 670&nbsp;km²dan ziyod. Tizmada siyrak oʻtli balandtogʻ, chala choʻl, dasht oʻsimliklari tarqalgan. Yon bagʻirlarida archa, daryo qayirlarida tol, terak, qayin daraxtlari oʻsadi. Yazgʻulom tizmasining baland qismlari subalp, alp oʻtloqlari, doimiy qor va muzliklar mintaqasidan iborat. Daryo vodiylaridan quyi qismlarida tutzor, oʻrikzor, yongʻoqzor, tokzorlar bor.
Yakandoshlar

**Yakandoshlar** (.(ipeaseaye) bir urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Bir yillik yoki koʻp yillik oʻtlardan, baʼzan butalardan iborat. Barglari qinli va chiziqsimon yoki silindrsimon yaproqli; baʼzi barglari reduksiyalanib, qinga aylangan. Gullari mayda, koʻrimsiz, toʻgʻri, ikki jinsli, kallaksimon, roʻvaksimon yoki soyabonsimon toʻpgullarga yigʻilgan, shamol yordamida changlanadi. Mevasi koʻp yoki 3 urugʻli koʻsakcha. Ya.ga 8 turkum, 300 ga yaqin tur kiradi. Ya. moʻʼtadil va sovuq mintaqalarda, tropiklarning baland togʻlarida koʻpincha zax, botqoq joylarda oʻsadi.
Yakka ahmad

"YAKKA AHMAD" — oʻzbek xalq dostonlaridan biri. Eng mukammal varianti Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan yozib olingan va nashr etilgan. Dostonda Doʻrmon elining hokimlari akauka Qoraxon va Sarixonlarning farzandlari Ahmadbek va Oqbilaklarning yoshligida unashtirilishi, akaukaning oʻzaro kelishmovchiligi tufayli Sarixonning Eronga koʻchishi, Ahmadning Oqbilakni izlab yoʻlga chiqishi, Oqrabotda qirq zangini oʻldirib, Ernazarni ozod qilishi, Xonchorbogʻda Boboayyor qoʻliga asir tushishi, uni izlab otasi, onasi va singlisi Qaldirgʻochning yoʻlga chiqishi, yoʻlda ularga Ernazarning qoʻshilishi, dushman yurtdan Sarixon va Oqbilaklarning Ahmadni izlab yoʻlga tushishlari va ularning barining Xonchorbogʻda uchrashuvlari, ayyorlarni yengib, Ahmadbekni ozod qilishlari kabi sarguzasht voqealar tasvirlangan. Badiiy jihatdan mukammal sanalgan bu asar oʻzbek dostonchiligi taraqqiyotida alohida bir bosqichni tashkil etadi. Olimlar uni 16-asrda yaratilganligini taxmin qiladilar.

## Adabiyot
* Bulbul taronalari [5j.li], 1j., T., 1971.
Yakkaboshchilik

**Yakkaboshchilik** — boshqaruv prinsipi; bironbir organ, muassasa, korxona rahbariga oʻz funksiyalarini bajarishi uchun zarur boʻlgan keng vakolatlar berilishini, shuningdek, natijalari uchun unga shaxsiy javobgarlik yuklanishini anglatadi. Davlat organlari, muassasalar va korxonalar ishidagi Ya. muayyan organ faoliyatining muhim masalalari muhokama qilinayotganda kollegiallik bilan keng miqyosda uygʻunlashtirib amalga oshiriladi.
Yakkabogʻ adiri

**Yakkabogʻ adiri** — Hisor tizmasining jan.gʻarbiy tarmoqlaridan Xontaxta, Beshnav, Eshakmaydon, Osmontarosh togʻlarining gʻarbida (Qashqadaryo viloyatida) joylashgan adir. Gʻarbiy chekkasi allyuvialprolyuvial tekislik bilan qoʻshilib ketgan. Adir jan.gʻarbdan shim.sharqqa 50&nbsp;km ga choʻzilgan. Shimoliy dan Oqsuv daryosi bilan chegaralangan. Balandligi gʻarbdan sharqqa koʻtarila boradi va 1400 m dan ortadi. Tanxozdaryo va Qizildaryolarning irmoqlari, quruq soilar, jarliklar bilan zich kesilgan. Suvayirgʻich qismlari baʼzi joylarda tekislangan yuzalardan iborat. Tektonik jihatdan antiklinal struktura boʻlib, yangi tektonik harakatlar natijasida shakllangan. Paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr konglomeratlari, qumtoshlari, qum aralash shagʻal toshlar va lyosslardan tashkil topgan. Iqlimi kontinental, yozi issiq, quruq. 400–500&nbsp;mm dan ziyod yogʻin tushadi. Qor qoplamining qal. 5—7 sm ga yetadi. Boʻz tuproqlar tarqalgan, asosan, efemer va turli buta oʻsimliklari oʻsadi, asosan, yaylov sifatida foydalaniladi.
Yakka Porson

**Yakka porson** – mil. 8-asrga oid qadimiy yodgorlik. Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani sharqida (Burgut qalʼa choʻllarida) joylashgan. Xom gʻishtdan qurilgan mustahkam istehkom. Yakka Porsonni 1959-yil Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi oʻrgangan. Topilmalar orasida teri va yogʻochga bitilgan qadimiy xorazmiy yozuv xarakterlidir. Afrigʻiylar davriga oid yodgorlik.

Yakka Porson oʻzining umumiy joylashuvi boʻyicha Teshik qalʼaga oʻxshaydi: uning binolari qalin devorlar bilan oʻralgan, baland gumbaz bilan qoplangan kvadrat zaldan iborat.

Yakka Porson yodgorligining devorlari mudofaasi minoralar bilan mustahkamlangan, kirish eshigining yon tomonida ikkita uzun minora joylashgan.. 9 metr masofada bunyod etilgan qoʻsh devor mulkni himoya qilgan. 1940-yilda S. P. Tolstov 6-8-asrlarning eng qadimgi inshootlaridan biri boʻlgan Yakka Porsonni kashf etadi. 1959-yilda Afrigʻiylar tarixi boʻyicha tadqiqotchi Y. Y. Nerazik qazishma ishlarini boshlab yubordi va hozirgacha uzilishlar bilan arxeologik tadqiqotlar davom etmoqda.

Qal’a majmuasi katta devorlari boʻlgan loy gʻishtdan qurilgan ulkan markaziy bino va sakkiz xonadan, shu jumladan gumbazli markaziy xonadan iborat edi. Uning atrofida turli xil turar-joy va savdo binolari joylashgan. Qal’aga asosiy kirish janubda joylashgan. Qal’aning oʻlchami 74 m × 54 m boʻlgan toʻrtburchak shaklida boʻlib, balandligi ikki metrli platformada joylashgan.

Yodgorlik katta xandaq bilan oʻralgan edi (uning kengligi 20 metrdan, chuqurligi esa 2 metrdan oshadi). Qal’a goʻyo toʻrtburchak sunʼiy koʻl oʻrtasida turgan orolga oʻxshaydi. Xoʻjalik xonalardagi qazishma ishlari qal’aning 5—8-asrlarda mavjud boʻlganligini koʻrsatdi. Bu yerdan sopol buyumlar va hayvon suyaklaridan tashqari, yogʻoch va suyakdan yasalgan koʻplab uy-roʻzgʻor buyumlari, turli mato va gilamlarning qoldiqlari, poyabzal qoldiqlari topilgan. Eng qimmatli topilma qadimgi xorazm tilida teriga yozilgan hujjat parchasi boʻldi.

Yakka Porson yodgorligini oʻrganish chogʻida arxeologlar jamoasi koʻp hollarda kulolchilik charxisiz tayyorlangan qoʻpol idishlarni topdilar. Bu esa qal’a hududida hunarmandchilikning pasayishini koʻrsatadi.

## Manbalar
Yakkaxon qisqichbaqalar

**Yakkaxon qisqichbaqalar**, zohid qisqichbaqalar — oʻnoyoqlilar turkumiga mansub dengiz qisqichbaqasimonlari oilasi. Uzunligi 17 sm gacha. Qorin qismi yumshoq, qattiq xitin qoplagʻichsiz; qisqichlari va qorni koʻpincha asimmetrik tuzilgan. 450 ga yaqin turi bor, koʻpchilik dengizlarda uchraydi. Qorni asimmetrik. Yakkaxon qisqichbaqalar yumshoq qornini qorinoyoqli mollyuskalarning boʻsh qolgan chigʻanogʻiga, simmetrik qorinli Yakkaxon qisqichbaqalar esa qurakoyoqli mollyuskalarning konussimon chigʻanogʻi ichiga bekitadi. Yakkaxon qisqichbaqalar chigʻanoqni oʻzi bilan olib yuradi; xavf tugʻilganida butun tanasi bilan chigʻanoq ichiga kirib, yirikroq qisqichi bilan uning ogʻzini bekitib oladi (nomi shundan). Tanasi oʻsgan sari chigʻanogʻini boshqa katgarogʻi bilan almashtiradi. Yakkaxon qisqichbaqalarning aktiniyalar va marjon poliplar hamda dengiz halqalilari bilan simbioz yashashi koʻp uchraydi. Ular Yakkaxon qisqichbaqalarni dushmanlardan himoya qiladi yoki uning chigʻanogʻini tozalab berishi evaziga Yakkaxon qisqichbaqalar topgan oziqqa sherik boʻlishadi Yakkaxon qisqichbaqalar suv tubida loydagi organik qoldiqlar bilan ham oziqlanishi mumkin.
Yakkabogʻdaryo

**Yakkabogʻdaryo** (Irgʻayli, Saritoʻqay, Qizildaryo) — Qashqadaryo havzasidagi sersuv daryolardan biri. Tanxozdaryoning chap irmogʻi hisoblanadi.
## Joylashuvi
Yakkabogʻdaryo Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy yonbagʻirlaridagi 2000 metrdan baland boʻlgan togʻlardan boshlanadi.
## Tuzilishi
Daryoning uzunligi 99 km ga teng. Havzasining umumiy maydoni 1180 km2, shu jumladan, suv toʻplash maydoni 755 km2 ga teng. Daryo Hisor tizmasining gʻarbiy yon bagʻridagi muzliklardan 3949 m balandlikda boshlanadi.

## Nomlanishi
Daryoning yuqori oqimida Irgʻayli, keyinroq Saritoʻqay, Qizildaryo nomlari bilan maʼlum. Yakkabogʻ qishlogʻidan oʻtgach, Yakkabogʻdaryo deb ataladi.

## Irmoqlari
Daryoning yuqori oqimida unga buloqlardan boshlangan koʻp sonli jilgʻalar kelib quyiladi. daryoning asosiy irmoqlari ikkita boʻlib, oʻngdan — Qarankoʻlsoy, chapdan — Tirna nomli irmoqlar qoʻshiladi. Daryoning suvi bu qismida sugʻorishga sarflanadi. Asosan, qor va muzliklar suvidan toʻyinadi.

Qashqadaryoga quyiladigan irmoqlardan faqatgina Yakkabogʻ daryosigina toʻgʻridan-toʻgʻri daryoga kelib quyilmaydi. Daryo togʻlardan chiqishi bilan 2 ta tarmoqqa boʻlinadi, ularning birinchisi Qorabogʻdaryo boʻlib, u gʻarbga tomon oqadi hamda asosan sugʻorish ishlariga sarflanadi. Ikkinchi tarmoq esa Qizilsuv nomi bilan mashhur boʻlib shimoli-gʻarbga tomon oqib, avvaliga Tangxoz daryosiga, keyin Qashqadaryoga borib quyiladi. Qashqadaryoning oʻrta oqimida Oqsuv, Yakkabogʻ va Tangxoz daryolari quyilishi sababli ham, uning yillik oqimining salkam 80 foizi shu daryolar suvi hisobiga hosil boʻladi.

Yakkabogʻ daryosi Qashqadaryoga chap tomondan kelib quyiladi.
## Suv sarfi
Oqsuv, Yakkabogʻdaryo va Tangxoz daryolari baland togʻlardan (balandligi oʻrtacha 2170-2702 metr) boshlanganligi sababli, asosan qor-muz suvlaridan toʻyinadigan daryolar sirasiga kiradi. Shu sababli Qashqadaryoning toʻlib oqish davri mart-iyun oylariga toʻgʻri keladi va bu yillik oqimning 64 foizini tashkil etadi. Bu daryolar eng sersuv daryolardir. Ularda eng koʻp oylik suv sarfi iyun oyiga, eng kam suv sarfi esa dekabrga toʻgʻri keladi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Oqsuv daryosida 13.8 m3/sek, Tangxoz daryosida 4.30 m3/sek va Yakkabogʻ daryosida 8.08 m3/sek ga teng.

Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Tatar qishlogʻi yonida (boshlanishidan 50 km masofada) 6,11 m3/sek ni tashkil qiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 12,6 m3/sek dan (koʻp suvli yilda) 2,15 m3/sek gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Toʻlinsuv davri mart — avgust oyiga toʻgʻri keladi. Eng koʻp sutkalik suv sarfi may — iyunda (koʻp suvli yilda 72,1 m3/sek, kam suvli yilda 17 m3/sek) kuzatiladi. Daryoning eng kam suv sarfi dekabr — mart oylarida boʻladi.

## Antropogen taʼsiri
Soʻnggi yillarda daryo oʻzanidan koʻp miqdorda qum va tosh qazib olinganligi sababli yondosh hududlarda siljish yuzaga kelgan. Jumladan daryo yaqinidagi qabristonda yoriqlar paydo boʻlgan. Shagʻal qazib oluvchi texnikalar faoliyati sababli, daryo suvidan kerosin, solyarka va moy hidlari kelib qolgan. Endilikda daryo suvi isteʼmol uchun yaroqsiz holatda.

## Adabiyotlar
* 
## Manbalar
Yakkashoh

**Yakkashoh** (lot. ) — yulduz turkumi. Eng ravshan yulduzi 3,8 yulduz kattaligi/xa. Osmon gumbazi markazidan Yerning aylanish oʻqiga parallel ravishda oʻtkazilgan toʻgʻri chiziqqa (dunyo oʻqiga) perpendikulyar tekislikka ega boʻlgan katta doira (osmon ekvatori) yaqinida joylashgan. Dekabr — yanvar oylarida yaxshi koʻrinadi. Oʻzbekiston hududida ham kuzatish mumkin.
Boris Yakobi

**Boris Semyonovich Yakobi** (1801.21.9, Potsdam 1874.27.2, Peterburg) — rus fizigi va elektrotexnigi, Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1842), akademik (1847). Gyottingen untida oʻqigan. Derpt universiteti (Kyonigsberg) professor (1835). 1837-yildan Peterburgda yashagan. Ilmiy ishlari elektromagnetizm va uning amaliyotda qoʻllanishiga doir. Elektr dvigatel ixtiro qilgan (1834), teskari elektr yurituvchi kuch (e. yu. k.) hosil boʻlishi hodisasini kashf etgan. Galvanoplastikani ixtiro qilgan (1938) va uni bosma, tangachaqa zarb qilish, badiiy buyumlarni tayyorlashda qoʻllash bilan shugʻullangan. Qator telegraf apparatlarni loyihaladi, birinchi boʻlib yer osti (kabelli) telegraf aloqasini oʻrnatdi, galvanometrning bir necha konstruksiyalarini, voltmetr, qarshilik rostlagichi, qarshilikning sim etaloni kabi elektrotexnika asbob va qurilmalarini yaratdi. U elektrotexnikaga oid bilimlarni rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi.
Yakobi Karl Gustav Yakob

**Yakobi Karl Gustav Yakob** (1804.10.12-1851) — nemis matematigi. Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1836). Kyonisberg universiteti professor (1827—42). B.S.Ya/sobnning ukasi. Elliptik funksiyalar nazariyasi yaratuvchilaridan biri. Ya. sonlar nazariyasi, chiziqli algebra variatsion hisob, integral hisob, differensial hisob, differensial tenglamalar sohalarida olib borgan ishlari muhim. Ya. lejandr koʻphadlarining umumlashtirilishidan iborat ortogonal koʻphadlarning bir sinfini tekshirgan (qarang Yakobi koʻphadlari). Ya. fanga tetafunksiya va transsendent funksiyani kiritdi.
August Yakobson

**August Yakobson** [1904.20.8 (2.9), Pryanu yaqinidagi Ryaema qishlogʻi — 1963.23.5, Tallin] — Estoniya xalq yozuvchisi (1947), davlat arbobi. Tartu untida oʻqigan (1932—35), "Rangpar ot" (1928—33), "Andruksonlar avlodi" (1931—34) romanlarida ilk ijodiga xos naturalistik boʻyoqlar koʻzga tashlanadi. "Barhayot estonlar" (1—4 j., 1937—40) romani hamda "Oxirgi bekat" (1934), "Oddiy askar Mattas" (1935) va boshqalar qissa va hikoyalar toʻplamlarida ijtimoiy nohakliklar ochib tashlangan. "Qon va oʻt kechib" (1942), "Bahodirlar yoʻli" (1944) va boshqalar hikoyalar toʻplamlarida 2-jahon urushi voqealari aks etgan. "Qalʼadagi hayot" (1946), "Yashirin kurash" (1946) pyesalari ijtimoiy-siyosiy mavzuda. "Ikki lager" (1948), "Chiyaboʻrilar" (1951) asarlarida jahon miqyosidagi keskin mafkuraviy kurash tasvirlangan. "Keksa dub" dramasi (1954), "Yuksalishga intilish", "Qaynoq kun" (1949) hikoya va qissalar toʻplamlari muallifi.

## Manbalar
Aleksandr Yakovlev

**Aleksandr Sergeyevich Yakovlev** (1906.19.3 Moskva 1989.22.8) - rus aviakonstruktori, akademik (1976), muhandislik xizmati generalpolkovnigi (1946), 2 marta Mehnat Qahramoni (1940, 1957). Moskvadagi N. Jukovskiy nomidagi Harbiyhavo muhandislik akademiyasini tugatgan (1931). Harbiy zdda muhandis va shu zdda yengil aviatsiya konstruktorlik byurosini tashkil qilgan (1932), konstruktor (1935-yildan), Bosh konstruktor (1957-yildan). Aviamodelchilik, planyorchilik va sport aviatsiyasi asoschilaridan biri. Yakovlev harbiy, yoʻlovchi va oʻquvsport samolyotlarini loyihalash boʻyicha maktab yaratgan. Samolyot (Yak-1, Yak-9, Yak-7 va boshqalar), vertolyotlar (mas, Yak-24) yaratgan. Yakovlev rahbarligida 1945-yilda birinchi reaktiv qiruvchi samolyotlar Yak-15, Yak-17 va Yak-23 yaratildi. U yaratgan yoʻlovchilar reaktiv samolyotlari Yak-40 va Yak-42 mahalliy liniyalarda foydalanish uchun qulay. Uning sport samolyotlari Yak-18P, Yak-18PM va Yak-50 da jami 45 ta jahon rekordi oʻrnatilgan.

## Manbalar
Yakor

**Yakor** (rus.) — 1) kemalar va boshqalar suzish vositalari (mayoq, bochka, zemsnaryad va boshqalar)ni ochiq suvda tutib turish uchun moʻljallangan qurilma (qarang Langar); 2)elektr mashina ning aylanuvchi qismi. U aylanganda elektr chulgʻamlarida elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) hosil boʻladi (induksiyalanadi). Elektrotexnika poʻlati listlaridan yigʻib tayyorlangan magnit oʻzakdan iborat. Poʻlat listlar lok yoki qogʻoz bilan bir-biridan izolyatsiyalab qoʻyiladi. Oʻzakdagi oʻyiqlarga sim chulgʻami joylashtiriladi. Chulgʻam kollektor plastinkalariga, ular yordamida choʻtkalar orqali tashqi zanjirga ulanadi.
Yaktak

**Yaktak** — yozgi, yengil kiyim; erkaklar koʻylagi. Oldi ochiq, uzun, yengli hamda tik yoqali. Ya. toʻgʻri bichimli, kalta (uzunligi asosan tizzagacha) va yalang qavat boʻlishi bilan yaoʻidan farq qiladi; asosan oq (boʻz) surp, shuningdek yoʻl-yoʻl matolardan tikiladi. Ya. orqa-oldi yelkadan oshirib tashlangan yaxlit matodan tashkil topgan, uning ikki yoniga yonlar, yenglar tana qismiga toʻgʻri ulanib, yeng va yonlar orasiga qulpak solingan. Uzun, ensiz bir necha qavat tasmasimon boʻlakdan iborat boʻlgan hamda uzunasiga bir necha qator choklar solib qotirilgan yoqa yoqa oʻyigʻiga ulangan. Orqa tomoni tik, oldi koʻkrakkacha tekis tushib turadi. Ya. bagʻrini birlashtirish uchun yoqaning pastki qismiga bogʻichlar tikiladi yoki izma qilib tugma qadaladi. Hozirda Toshkent, Fargʻona vodiysi va boshqalarda toʻgʻri bichimli Ya. bilan birga yangi bichiqda tikiladiganlari ham keng tarqalgan. XII-XIII-asrlardan yozma manbalarda Ya. haqida maʼlumotlar bor,V-VI-asrlarga oid devoriy rasmlar hamda miniatyuralarda Ya. tasviri uchraydi.
Aleksandr Yakubovskiy

**Aleksandr Yuryevich Yakubovskiy** (1886.20.1, Sankt-Peterburg 1953.21.3, Leningrad) – sharqshunos va tarixchi.

SSSR Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1943), Tojikiston Fanlar Akademiyasi akademik (1951), Oʻzbekiston (1943), Tojikistonda (1946) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Sankt-Peterburg u-ntining tarix-filologiya (1913), Leningrad universitetining sharq fakultetini (1924) tugatgan. 1925-yildan Moddiy madaniyat tarixi davlat akademiyasi (keyinchalik institut)da, ayni paytda 1928-yildan Ermitajda ishlagan; soʻng Leningrad universiteti professor (1935-yildan), sugʻd-tojik arxeologik ekspeditsiyasining rahbari (1945-yildan). Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Oltin Oʻrda, Iroqning oʻrta asrlar tarixi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Oʻrta Osiyo xalqlarining moddiy madaniyati, tarixi, oʻzbeklar va tojiklar etnogenezi, Ibn Sino hayoti va uning davriga oid tadqiqotlar muallifi.

## Manbalar
* K voprosu ob etnogeneze uzbekskogo naroda, T., 1941; 
* Oltin Oʻrda va uning qulashi [B.D.Grekov bilan hamkorlikda], T., 1956.
Yakunlovchi hujjat

**Yakunlovchi hujjat**, Yevropada Xavfsizlik va hamkorlik kengashining Yakunlovchi hujjati — xalqaro shartnoma. 1975 yil 1 avgustda Xelsinki shahrida Yevropaning 33 davlati, AQSH va Kanada rahbarlari imzolagan. Yakunlovchi hujjatning toʻla hajmda va bir butun holda bajarilishi lozim boʻlgan asosiy qoidalari: 1) Yevropada xavfsizlikni taʼminlash; 2) iqtisodiyot, fan va texnika sohalarida hamkorlik, atrof muhitni muhofaza qilish; 3) gumanitar va boshqalar sohalarda hamkorlik qilish; 4) kengashdan keyin yanada olgʻa qadamlar qoʻyish. Yakunlovchi hujjatda oʻzaro munosabatlar va hamkorlik normalarini belgilovchi 10 tamoyil boʻlib, ular quyidagilar: s.uveren tenglik; suverenitetga xos huquqlarni himoya qilish; kuch ishlatmaslik yoki kuch ishlataman deb doʻqpoʻpisa qilmaslik; chegaralar daxlsizligi; hududiy butunlik; janjallarni tinch yoʻl bilan hal qilish; ichki ishlarga aralashmaslik; inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmatlash; xalqlar teng huquqligi va ularning oʻz taqdirini oʻzi xohlagancha hal qilish huquqi; davlatlar oʻrtasida oʻzaro hamkorlik qilish; xalqaro huquqiy majburiyatlarni bajarish. Yakunlovchi hujjat — Yevropani mustahkam tinchlik va yaxshi qoʻshnichilik munosabatlari oʻrnatilgan qitʼaga aylantirishning muhim omiliga aylandi. 1992 yil martgacha 51 davlat Yakunlovchi hujjatga imzo chekkan. Yana q. Yevropa xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti.
Yakutsk

**Yakutsk** (, ) — shahar, RF Saxa Respublikasi poytaxti. Lena daryosi boʻyidagi port. Aholisi 367 ming kishi (2024). Respublikaning sanoat va madaniyat markazi. Yakutsk Lena daryosining oʻng sohilida, 1632-yilda ostrog (oʻtkir uchli yogʻochlar bilan oʻralgan qalʼa) sifatida vujudga kelgan. 1642—43 yillarda daryoning chap sohiliga koʻchirilgan. 17 — 18-asrning 1-yarmida Yakutsk shimoli-sharqiy Sibirning harbiy-maʼmuriy va savdo markazi hamda Uzoq Sharqda rus mustamlakachiligining tayanch punkti boʻlgan. Yakutsk aholisini, asosan, ruslar (kazaklar, sanoatchilar, savdogarlar, badargʻa qilinganlar) tashkil qilgan. 1708-yildan Yakutsk Sibir guberniyasida, 18-asr oxiridan Irkutsk guberinyasi tarkibiga kirgan. 1851-yildan Yakutiya viloyati markazi, 1922-yildan Yakutiya Muxtor SSR poytaxti.

20-asr oʻrtalaridan Yakutsk sanoat, ilmiy va madaniy markaziga aylandi. Qurilish materiallari ktlari, kemasozlik, kema taʼmirlash, sut, baliq, pivo, likyoraraq va boshqalar zavodlar, yengil sanoat (shu jumladan, koʻnpoyabzal) korxonalari, GRES ishlab turibdi. Universitet, bir qancha oʻrta maxsus bilim yurtlari, Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining ilmiy markazi, 3 teatr, telemarkaz, 6 muzey, jumladan, tarix — oʻlkashunoslik, adabiyot, Gʻarbiy Yevropa sanʼati, tasviriy sanʼat, olmos muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Spas monastiri (17-asr), voyevoda kanselyariyasi (18-asr) binolari saqlangan.
Roman Yakobson

**Roman Osipovich Yakobson** [1896. 11(23).10, Moskva 1982, AQSH] - rus va amerika tilshunosi, adabiyotshunos. Moskva (Lazarev) Sharq tillari instituti (1914) va Moskva universiteti (1918)ni tugatgan. 1921-yildan xorijda. Garvard universiteti va Massachusets texnologiya instituti professor Moskva, Praga, Nyu-York tilshunoslik toʻgaraklariga, ruschex tilshunosi N.S.Trubetskoy (1890—1938) bilan hamkorlikda strukturalizmga. (qarang Strukturaviy tilshunoslik) asos solgan olimlardan. Asosiy ilmiy asarlari nazariy tilshunoslik, qadimiy slavyan tillari, eng avvalo rus tilini oʻrganishga, sheʼriyatga bagʻishlangan. Ya. ilk slavyan sheʼriyati va eposini, slavyan mifologiyasi va marosimlarini, qadimiy rus adabiyoti asarlari, 19—20-asrlar rus yozuvchidari, shuningdek, Dante, Shekspir, M.Eminesku, B.Brext va boshqalar ijodkorlar tili va uslubini ham oʻrgangan.

## Manbalar
Yalang jabralilar

**Yalang jabralilar**, yalangʻoch jabralilar — orqa jabrali mollyuskalar turkumi. Chigʻanogʻi va mantiya boʻshligʻi yoʻqolib, ikkilamchi jabralari rivojlangan (nomi shundan). Uzunligi 20 sm gacha. Tanasi va jabralari qizil tusda. Planktondagi lichinkasi chigʻanogʻini metamorfozdan soʻng tashlab yuboradi. 200 ga yaqin turi dengizlarda tarqalgan. Shilimshiq modda bilan qoplangan tuxumlarini ipga tizib qoʻyadi. Yirtqich boʻshliqichlilar bilan oziqlanganida boʻshliqichlilar tanasidagi otuvchi hujayralari hazm boʻlmasdan Yalang jabralilarning hazm qilish sistemasi orqali uning orqa tomoniga oʻtadi va himoya funksiyasini bajara boshlaydi. Suv tubida, balchiqda, baʼzan planktonda yashaydi.
Yalang xaltali zamburugʻlar

**Yalang xaltali zamburugʻlar** — askomitsetlar sinfiga mansub zamburugʻlar kenja sinfi. Koʻpchilik Yalang xaltali zamburugʻlarz. bir hujayrali, kurtaklanish yoki boʻlinish orqali koʻpayadi; ayrim turlarida kuchsiz rivojlangan mitseliy boʻladi. Askirlari kurtaklanadigan hujayraning oʻzida yoki bevosita mitseliyda hosil boʻladi; mevali tana hosil boʻlmaydi. 2 qabilasi (endomitsetsimonlar va tafrinsimonlar), 350 ga yaqin turi bor. Endomitsetsimonlarga achitqichlar guruhi kiradi; aski zigotadan askogen giflari ishtirokisiz rivojlanadi. Tafrinsimonlarda dikariontik stadiyasi ustunlik qiladi. Tuproqda, mevalar sirtida va boshqalar shakarga boy substratlarsa uchraydi; oʻsimliklarda parazitlik qilib (asosan, tafrinsimonlar), toʻqimalarda gipertrofiya paydo qiladi.
Yakkabogʻ

**Yakkabogʻ** — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanida joylashgan shahar, tuman markazi hisoblanadi. Yakkabogʻ 1978-yildan shahar maqomini olgan.

## Etimologiyasi
Shahar nomi *yakka* va *bogʻ* soʻzlari qoʻshilishidan tarkib topgan. *Yakka* soʻzi yolgʻiz va tanho soʻzlariga sinonim tarxda qoʻllanadi. *Bogʻ* soʻzi esa asl soʻgʻdiycha soʻz boʻlib, bu tilga eski turkiy tildan oʻtgan. Dastlab bogʻ faqatgina tok, tokzor, uzumzor maʼnosida qoʻllangan boʻlsa, keyinchalik koʻplab mevali daraxtlar ekilgan hudud maʼnosida ham ishlatila boshlangan.

Yakkabogʻ bu yaqin atrofida bogʻ-u rogʻlar boʻlmagan, devor bilan oʻrab olingan hudud degan maʼnoni anglatadi.

## Oʻxshash nomli joylar
Qashqadaryo viloyatida 1926-yilda tashkil etilgan tuman, mazkur tumanning maʼmuriy markazi, 1916-yilda qurib bitkazilgan temir yoʻl bekati va Qarshi shahri janubida joylashgan qishloq Yakkabogʻ nomi bilan ataladi. Shuningdek, Qashqadaryo daryosiga quyiluvchi daryolardan biri ham aynan Yakkabogʻ daryosidir. respublikada shu nomli koʻchalar ham mavjud.

## Joylashuvi
Yakkabogʻ Qashqadaryo viloyatining maʼmuriy markazi (Qarshi) va eng yaqin temir yoʻl stansiyasidan 95 km sharqda joylashgan.
## Iqlimi
Yakkabogʻ shahrining iqlimi kontinental. Yanvar oyining oʻrtacha harorati −1 ° C, eng past harorati esa −25 ° C ga teng. Iyul oyining oʻrtacha harorati 28,5 ° C, eng yuqori harorat 44 ° C. Yillik oʻrtacha harorat 15 ° C ni tashkil etadi.
## Aholisi
Aholisi 22,3 ming kishi (2003-yil).

Aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida qayd etilishi, Yakkabogʻ shahrida 2016-yil 1-yanvarda 220.6 ming nafar aholi istiqomat qilgan.

Aholining asosiy qismini oʻzbeklar tashkil etadi. Shuningdek, bu hududda boshqa millat vakillari ham istiqomat qiladi.

## Sanoati
Shahar sanoatining asosini paxtachilik va chorvachilik singari qishloq xoʻjalik tarmoqlari boshqaradi. Shuningdek, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash ham muhim ahamiyatga ega.

## Iqtisodiyoti
Yakkabogʻ shahrida paxta tozalash, gʻisht zavodlari, MTP, toʻqimachilik korxonasi, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, Oʻzbekiston — Germaniya „Yakkabogʻteks“ qoʻshma korxonasi faoliyat olib boradi.

## Ijtimoiy soha
105-sonli umumiy taʼlim maktabi, bolalar musiqa, sport maktablari, 2 ta maktab-internat, 9 ta kasb-hunar kolleji, 3 ta kutubxona, shahar madaniyat uyi, klub muassasalari, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion faoliyat koʻrsatadi. 2 ta kasalxona, markaziy va tish davolash poliklinikalari, tugʻruqxona, dorixonalar, paxta tozalash zavodi profilaktoriysi aholiga xizmat koʻrsatadi. Yakkabogʻ shahri bilan qoʻshni tuman markazlari va Qarshi shahri oraligʻida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* 

## Manbalar
Yalangʻochota

**Yalangʻochota** — oʻtmishda oʻzbek va qozoq xalqlarida shamol homiysi. Etnograf A.Divayev keltirgan qozoqlarda shamol chaqirish marosimida ijro etiladigan qoʻshiqda shamol homiysi sifatida Ya.ga murojaat etiladi. Ya.ga eʼtiqod qilish Toshkent atroflari va Janubiy Qozogʻistonda yashovchi oʻzbeklar oʻrtasida keng tarqalgan. Uning shaxsiyati bilan bogʻliq mikrotoponimlar ham mavjud. Mas, hozirgi Toshkent shahri shim.sharqidagi mavze Yalangʻoch deb ataladi.
Yaldirovuq

**Yaldirovuq** (Yaxdirovuq) — Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining jan. chegarasi va Turkmanistonning shim. chegarasidagi koʻl. Yangiariq tumanidagi Oqmachit qishlogʻidan 10&nbsp;km jan.sharqda, 90 m balandlikda joylashgan. Havzasi mayd. 0,68&nbsp;km². Uzunligi 2&nbsp;km, eng keng joyi 0,6&nbsp;km. Shim.dan jan.ga choʻzilgan. Koʻl 0,4&nbsp;km shimolroqda oqib oʻtuvchi Koʻllar kollektoridan kelgan yer osti va tashlama suvlaridan toʻyinadi. Suvi shoʻr.