Ulisse Aldrovandi

**Ulisse Aldrovandi** (1522-yil 11-sentyabr — 1605-yil 4-may) italiyalik tabiatshunos, Boloniya botanika bogʻining harakatlantiruvchi kuchi, Evropada birinchilardan biri edi. Karl Linney va konte de Buffon uni tabiiy tarix fanining otasi deb hisoblashgan. U odatda, ayniqsa lotin tilidagi eski ilmiy adabiyotlarda **Aldrovandus** deb ataladi; italyanchada uning ismi **Aldroandi** kabi berilgan. 

## Hayoti
Aldrovandi Bolonya shahrida Teseo Aldrovandi va uning rafiqasi oilasida asilzoda, ammo kambagʻal oilada tugʻilgan. Uning otasi advokat va Boloniya Senatining kotibi edi, lekin Ulisse yetti yoshida vafot etdi. Beva qolgan onasi uning huquqshunos boʻlishini xohlardi. Dastlab u 14 yoshida qisqa muddatga kotib sifatida savdogarlar bilan shogirdlikka yuborilgan, lekin matematika, lotin tili, huquq va falsafani oʻrgangach, dastlab Boloniya universitetida, keyin esa 1545-yilda Padua universitetida oʻqigan., u notarius boʻldi. Uning qiziqishlari ketma-ket falsafa va mantiqqa tarqaldi va u tibbiyotni oʻrganish bilan birlashtirdi.

1549-yil iyun oyida Aldrovandi anabaptist Kamillo Renatoning trinitarizmga qarshi eʼtiqodlarini qoʻllab-quvvatlagani uchun bid’atda ayblandi va hibsga olindi. Sentyabrga kelib, u ommaviy ravishda voz kechdi, ammo shunga qaramay Rimga koʻchirildi va 1550-yil aprel oyida oqlanmaguncha hibsda yoki uy qamogʻida qoldi. Bu davrda u koʻplab mahalliy olimlar bilan doʻstlashdi. U yerda engil asirlikda boʻlganida, u botanika, zoologiya va geologiyaga tobora koʻproq qiziqib qoldi (u bu soʻzning ixtirosi / birinchi yozma yozuvi uchun hisoblangan). 1551-yildan boshlab u oʻsimliklarni toʻplash va kataloglashtirish uchun Italiya togʻlari, qishloqlari, orollari va qirgʻoqlariga turli ekspeditsiyalar uyushtirdi.

U 1553-yilda tibbiyot va falsafa boʻyicha ilmiy darajaga ega boʻldi va 1554-yilda Boloniya universitetida mantiq va falsafadan dars bera boshladi. 1559-yilda u falsafa professori boʻldi va 1561-yilda Boloniyadagi birinchi tabiiy fanlar professori boʻldi. Aldrovandi Toskana Buyuk Gertsogi Franchesko deʼ Medicining (1574 — 1587) doʻsti boʻlib, Pratolinodagi bogʻiga tashrif buyurgan va u bilan birga sayohat qilgan va Pratolinodagi eng qimmatli oʻsimliklar roʻyxatini tuzgan . U shuningdek tasvirlangan matnlarni yanada rivojlantirish uchun Jacopo Ligozzi kabi botanika rassomlari bilan samarali uyushmalar tuzdi. U 1605-yil 4-mayda Bolonyada 82 yoshida vafot etdi.

Aldrovandining rafiqasi Francheska Fontana uning tadqiqotlari uchun bebaho edi. U uning mahrini oʻzining tabiiy tarixi toʻplamini oʻz ichiga olgan ulkan qishloq mulkini qurish uchun ishlatgan. U oʻz kitoblarida iqtibos keltirishi va foydalanishi uchun matnlarni topib, kitoblarini tahrir qilgan va ularning boʻlimlarini ham yozgan tadqiqot hamkori edi. U oʻlimidan soʻng „ *Qonsiz hayvonlar qoldiqlari toʻgʻrisida“* kitobiga soʻzboshi yozgan, uni Syuzan Le-Mey Sheffild „ularning umumiy ishi“ deb taʼriflagan.

## Ish

U hayoti davomida u eng ajoyib qiziqarli shkaflardan birini yigʻadi: uning „teatri“ tabiat tarixini yoritib, *[[Biologik xilma-xillik|turli xil]]* 7000 ga yaqin namunalarini oʻz ichiga oladi, uning tavsifini 1595-yilda yozgan. 1551—1554-yillarda u birinchi botanik ekspeditsiyalar qatorida gerbariy uchun oʻsimliklar yigʻish uchun bir necha ekspeditsiya uyushtirdi. Oxir-oqibat, uning gerbariyida Boloniya universitetida saqlanadigan oʻn olti jildda 4117 varaqda 4760 ga yaqin quritilgan namunalar mavjud edi. Shuningdek u turli xil rassomlar, jumladan Jakopo Ligozzi, Jovanni Neri va Kornelio Shvindtga ega boʻlib, namunalarning illyustratsiyasini yozgan.

### Botanika bogʻi
Uning talabi va rahbarligi ostida 1568-yilda Bolonyada davlat botanika bogʻi, hozirda Boloniyaning Orto Botanico dell’Università di Botanika bogʻi tashkil etildi. 1575-yilda Boloniya farmatsevtlari va shifokorlari bilan mashhur dori tarkibi boʻyicha kelishmovchilik tufayli u besh yilga barcha davlat lavozimlaridan chetlashtirildi. 1577-yilda u Papa Gregori XIII dan (onasining amakivachchasi) yordam soʻradi, u Boloniya hukumatiga Aldrovandini davlat idoralariga qayta tiklash va kitoblarini nashr etishda yordam berish uchun moliyaviy yordam soʻrashni soʻradi.

### Toʻplamlar
Botanika va zoologiya boʻyicha oʻzining ulkan toʻplamlarini Boloniya Senatiga topshirdi; 1742-yilgacha toʻplamlar Palazzo Pubblicoʻda, keyin Palazzo Poggi’da saqlangan, ammo XIX asr davomida turli kutubxonalar va muassasalar oʻrtasida taqsimlangan. 1907-yilda vakillik qismi Bolonyadagi Palazzo Poggida birlashdi, u yerda 2005-yilda oʻlimning 400 yilligi tantanali koʻrgazmada nishonlandi.

### Neyrofibromatoz
U birinchi boʻlib teri oʻsmalarining turi boʻlgan neyrofibromatoz kasalligini keng hujjatlashtirgan. Biroq, soʻnggi paytlarda Andrea Mantegnaning asarida bu kasallik turi Androvandi ishiga qaraganda 80 yil oldin tasvirlangani kuzatildi.

### Tanlangan nashrlar roʻyxati

U yozgan bir necha yuz kitob va insholardan faqat bir nechtasi hayoti davomida nashr etilgan:

* *[http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=128 Antidotarii Bononiensis, siue de vsitata ratione componendorum, miscendorumque medicamentorum, epitome]* (1574)
* *[http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=26 Ornithologiae hoc est de avibus historiae libri XII]* (Bolonya, 1599), boshqa nusxasi
* *[http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=33 Ornithologiae tomus alter cum indeksi copiosissimo]* (Bolonya, 1600)
* *[https://amshistorica.unibo.it/31 De Animalibus insectis libri septem, cum singulorum iconibus ad vivum expressis]* (Bolonya, 1602) 1618 nashri
* *[https://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=34 Ornithologiae tomus tertius, ac postremus]* (Bolonya, 1603) 1637 nashri
* *[https://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=18 De reliquis animalibus exanguibus libri quatuor]* (Bolonya, 1606)
* *[https://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=17 De piscibus libri V, et De cetis lib. vnus]* (Boloniya, 1613)
* *[https://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=129 Quadrupedum omnium bisulcorum historia]* (Boloniya, 1621)
* *[https://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=126 Serpentum, et draconum]* (Bolonya, 1640) (Ilonlar va ajdarlarning tabiiy tarixi)
* *[https://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=127 Monstrorum historia cum Paralipomenis historiae omnium animalium]* (Bolonya, 1642) Dyusseldorf universiteti va davlat kutubxonasidan 1658-yil nashri
* *[https://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=133 Musaeum metallicum in libros IV distributum Bartholomaeus Ambrosinus]* (Boloniya, 1648)
* *[https://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=24 Dendrologiae naturalis scilicet arborum historiae libri duo sylua glandaria, acinosumq]* (Bolonya, 1667)
*  Bologna, Biblioteca Universitaria, Ms. 136, XI folio 73

## Faxriy nomlar

* Oydagi *[[Dorsa Aldrovandi]]* ajinlar tizmasi uning nomi bilan atalgan.
* Persisetodagi San-Jovanni shahridagi Civico Orto Botanico "Ulisse Aldrovandi" uning sharafiga nomlangan.
* *[[Aldrovanda]]* oʻsimlik jinsi uning nomi bilan atalgan.

Ulisse Aldrovandi00.jpg|*[[Cucurbita maxima]]* Duchesne (c1660)
Basilisk aldrovandi.jpg|Serpentumdan Basilisk *, et draconum historiae libri duo* (1640)
Aldrovandi-0337.jpg|Monstrorum *tarixidan Harpi* (1642)
Aldrov tatzelwurm.jpg|*Historia serpentum et draconum* dan ikki boshli kaltakesak (1640)
Ulisse Aldrovandi — Specimens of Nature — WGA00143.jpg|Tabiat namunalari
Aldrovandi Owl.png|Boyqush
Ulisse Aldrovandi — Blue-Headed Quail-Dove — WGA00142.jpg|Moviy boshli bedana-kabutar
Gallina patavina.jpg|Paduan tovuqi
Gallus patavinus.jpg|Paduan xoʻrozi
Gallus turcicus.jpg|Turcicus xoʻroz
Ulisse Aldrovandi — Blackbuck — WGA00139.jpg|Blackbuck
Ulisse Aldrovandi — Red Hartebeest and Blackbuck — WGA00136.jpg|Red Hartebeest va Blackbuck
Ulisse Aldrovandi — Red Hartebeest and Mountain Coati — WGA00140.jpg|Red Hartebeest va Mountain Coati


## Izohlar
 

## Manbalar