open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baken

**Baken** (gollandcha baken) – suv betida qalqib turadigan belgi, mayoq; langarga bogʻlangan boʻladi. Suv yoʻllarida kema harakatiga xavf soladigan joylarni va kemalarning oʻtishi uchun eng qulay yoʻllarni koʻrsatish uchun qoʻyiladi. Baken piramida, konus yoki shar shaklida yogʻoch yoki poʻlatdan ishlanadi. Elektr lampochka, kerosin lampa yoki atsetilen fonuslar bilan yoritiladi. Kema projektorining nuri tushganda yarqirab koʻrinadigan boʻlishi uchun baken sirtiga baʼzan qirrali koʻzgular qoplanadi. Avtomatik bakenlar oʻchib yonib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakolod

**Bakolod** – Filippindagi shahar va Gimaras boʻgʻozidagi port, Negros orolidagi shimoli-gʻarbida. Gʻarbiy Negros provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 364 ming kishi (1990-yil). Shakar ishlab chiqaradigan va eksport qiladigan markaz.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakron Muhammad ibn Najib

**Bakron Muhammad ibn Najib** (12-asr oxiri — 13-asr boshi) — geograf va xaritashunos.

Bakron gazlamaga chizilgan “Olam shakli” dunyo xaritasini 1209-yilda Muhammad Xorazmshohga taqdim etgan. Xaritaning oʻzi yoʻqolgan, ammo oʻsha xaritaga ilova qilingan batafsil izohot “Jahonnoma” qoʻlyozmasi saqlanib qolgan (Osiyo xalqlari instituti qoʻlyozmalar fondi. Sankt-Peterburg, shifr S — 612).

“Jahonnoma”dan maʼlum boʻlishicha, xarita rangli qilib ishlangan va uning shartli belgilari boʻlgan: shaharlar kichik doirachalar bilan, dengizlar yashil rangda, daryo va soylar och qizil rangda, togʻlar toʻq qizil, choʻl va qumliklar sariq, shimolidagi qorli oʻlkalar oq rangda koʻrsatilgan. Barcha nomlar qizil rangda yozilgan. Xaritaga meridian va parallellar ham chizilgan. “Jahonnoma”da 600 ta nomga izoh berilgan. Bakron dunyo xaritasi va izohotni tuzishda oʻzidan oldin shu sohalarda ham tadqiqot oʻtkazgan Abu Rayhon Beruniy, Nosir Hisrav asarlaridan foydalanganini uqtirib oʻtgan.

## Manba
Baktar

**Baktar** – oʻrta asrlarda Turkiston xalqlari harbiy qoʻshinida jangchilar kiygan sovut; temir simdan toʻqilgan va ustidan ipak, baxmal qoplangan maxsus urush kiyimi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterial kasalliklar

**Bakterial kasalliklar**, **bakteriozlar** (oʻsimliklarda) – oʻsimliklarda bakteriyalar qoʻzgʻatadigan yuqumli kasalliklar. Bakteriyalar taʼsirida oʻsimlik organizmidagi hayotiy jarayonlar buziladi, toʻqima va hujayralarning fiziologik funksiyasi hamda tuzilishi oʻzgaradi. Gʻoʻza, tamaki mahsulotlari, pomidor, kartoshka, karam, bodring, piyoz, sabzi, gʻalla ekinlari, mevalar va tokni zararlaydi va qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Bakteriozlarning bir necha xili farqlanadi: chirish (toʻqimalarning yumshab, qurishib, parchalanib ketishi, ildiz chirishi); dogʻlar (barg yoki yosh novdalar va mevalarda dogʻlar paydo boʻlishi); kuyish (gul, tuguncha, barg va novdalarning qoʻngʻir tusga kirib, qorayishi); bakterial rak (ildiz, poya yoki novdalarda shish hamda yaralar paydo boʻlishi); shira oqishi (gommoz). Bakteriyalar oʻsimlik ichiga barg ogʻizchalari, nektar ajratuvchi bez teshiklari yoki jarohatlangan joylardan kirishi mumkin. Bakteriya organizm ichiga kirgach, hujayralararo toʻsiqni eritib, toʻqimalararo yoʻllar bilan tarqaladi. Natijada toʻqima chirigan kartoshka va sabzi ildizmevasi kabi yumshab qoladi. Kasallikning bunday kechishi parenximatoz (toʻqima kasalligi) deb ataladi. Boshqa tur bakteriyalar oʻsimlikning oʻtkazuvchi nay tutam (tomir)larida tarqalib, tomirlar bakteriozini qoʻzgʻatadi. Bunda oʻsimlik faqat naylarning tiqilib qolishi tufayli emas, balki bakteriyalar ajratgan zaharli moddalar – toksinlar taʼsiridan ham soʻliydi. Kasallangan oʻsimlik qoldiqlari bor tuproq asosiy infeksiya (yuqum) manbai hisoblanadi. Bakteriozlar urugʻlik, kasallangan oʻsimlik qoldiqlari, shamol, shuningdek atmosfera yogʻinlari, hasharotlar va boshqalar bilan tarqalishi mumkin. Doʻl barg va poyalarni shikastlab, bakteriozning tezda avj olishiga sabab boʻladi.

Kurash choralari: hosil yigʻib olingach, oʻsimlik qoldiqlarini ildizi bilan birga yoʻq qilish, shuningdek qabul qilingan almashlab ekish qoidalariga rioya qilish; kasalliklarga chidamli navlarni ekish. Agrotexnika choratadbirlari kutilgan natijani bermasa, unda maxsus kimyoviy preparatlar – pestitsidlardan foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterial filtrlar

**Bakterial filtrlar** – suyuqliklarni suzib (filtrlab) bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlardan tozalash uchun qoʻllaniladigan har xil apparatlar. Ular vakuum taʼsirida ishlaydi. Shisha, kaolin, sellyulozadan tayyorlanadi. Isitib boʻlmaydigan suyuqliklar (dorilarning eritmalari, zardoblar va boshqalar)ni sterillash, daryo va havzalar suvidagi mikroorganizmlarni aniqlashda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oybarchin Bakirova

**Oybarchin Abbosovna Bakirova** (1950-yil 27-iyun Andijon — 2020-yil 20-mart Toshkent) — aktrisa, yuzdan ortiq kino va multfilm qahramonlariga ovoz bergan. Oʻzbekiston xalq artisti (2000). 

## Tarjimai holi
Oybarchin Bakirova 1950-yil 26-iyun kuni Andijonda sanʼatkorlar oilasida dunyoga kelgan. Abbos Bakirov va Qamara Burnashevalarning qizi. 1971-yili Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini „Drama va kino“ fakultetin tugatgan. Oybarchin Bakirova institutda aktrisalik mahorati boʻyicha X. M. Kojevnikov, sahna nutqi boʻyicha Nazira Aliyeva, sahna xarakteri boʻyicha Arsen Ismoilovlardan  taʼlim olgan. 1971—1972-yillar Kattaqoʻrgʻon drama teatrida ishlagan. Oybarchin Bakirova 1973-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasining aktrisasi boʻlib faoliyat yuritgan.

Oybarchin Bakirova oʻzbek sanʼatkorlari oilasida dunyoga kelgan. Uning otasi Abbos Bakirov teatr va kino aktyori, onasi esa teatr aktrisasi va xonanda boʻlgan. Ular uzoq yillar Andijondagi musiqali drama teatrida faoliyat yuritgan.

### Ijodi
Oybarchin Bakirova aktrisalikni birinchi kurs talabalik yillarida Anatoliy Qobulovning „Yoz yomgʻiri“(1968) filmida epizodik rol oʻynashdan boshlab, birin-ketin rollar ijro etgan. F.Zaynutdinovning „Orzular ogʻushi“ filmidagi Halima opa, F.Davletshinning „Amirning xufyona sayohati“ filmidagi Sharofat, A.Hamroyevning „Vodiylik kelin“dagi Nuriniso, R. Malikovning „Klinika“sidagi doktor Zaripovlar uning kinodagi birinchi rollari boʻldi. Uning koʻpchilik kinotomoshabinlarning nazariga tushishida kinorejissyor M. Abzalov boʻlgan, kinodramaturg R.Muhamadjonov ssenariyasi asosida 1986-yilda suratga olingan „Armon“ badiiy filmidagi Boyxotin roli katta muvaffaqiyatga erishgan. Oybarchin Bakirova ushbu roli uchun 1987-yil Oʻzbekiston kinomatografchilar taʼsis etgan „Billur kinokamera“ mukofoti bilan taqdirlangan. Oybarchin Bakirova Oʻzbekiston Teleradiokompaniyasining dublyaj guruhlarida faol ishtirok etib, „Bahor tarovati“, Yoz yomgʻiri", „Mahobxorot“, „Muhammadun Rasululloh“, „Mirza Gʻolib“, „Muhabbat Qahvasi“, „Oshin“, „Ishq Ertagi“, „Aliya“, „Ishkomli uy“ singari kinoseriallarga ovoz bergan. Kinodagi eng yaxshi rollari: Surayyo („Orzular ogʻushida…“), vrach Valiyeva („Kasalxona“), Sarviniso („Vodillik kelin“), Xolida („Marhumga hurmat“), Gulsara („Ertangi kunga intilish“), Sharofat („Amirning xufiyona sayohati“), Zaynab xola („Alif Laylo“), Boyxotin („Armon“) va boshqa Shuningdek, telefilmlar („Gulobod va Feruz“, „Yoʻl boʻlsin“, „Nozigim“ hamda videofilmlar („Ayol zoti“, „Fazliy“)da ham rollar ijro etgan. Bakirova oʻz qahramonlarining milliy harakteri, taqdirini, ularning maʼnaviy goʻzalliklarini, ruhiy ulugʻvorligini, qaygʻu-alamlari, sevgi va vafosini, nozik his-tuygʻularini tomoshabinga yetkazishda oʻziga xos ijro uslubi bilan ajralib turadi.

### Vafoti
Oybarchin Bakirova 2020-yilda vafot etgan. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

## Mukofoti
Oybarchin Bakirova 2000-yilda „Oʻzbekiston Xalq artisti“ unvoni bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Bakterial oʻgʻitlar

**Bakterial oʻgʻitlar** – tarkibida ekinlar uchun foydali tuproq mikroorganizmlari boʻlgan preparatlar. Bakterial oʻgʻitlar tuproqqa solinganda oʻsimlik ildizi zonasida biokimyoviy jarayonlarni kuchaytiradigan va oʻsimlikning ildiz orqali oziqlanishini yaxshilaydigan mikroorganizmlar manbai hosil boʻladi. Bakterial oʻgʻitlar mikroorganizmlari oʻsimliklarning azot, fosfor va boshqa elementlar bilan taʼminlanishini yaxshilaydi. Ular oʻsimliklar uchun zarur biologik faol moddalar (auksinlar, vitaminlar va boshqalar)ni sintez qilish qobiliyatiga ega. Bundan tashqari, bakterial oʻgʻitlar kasallik tugʻdiruvchi zamburugʻlarning kushandasi boʻlib, oʻsimliklarni kasallanishdan saqlaydi. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida 1935-yildan boshlab qoʻllangan. Bakterial oʻgʻitlardan azotobakteriya, nitragin, fosforobakterin va boshqa ishlatiladi. Urugʻlik ekish oldidan bakterial oʻgʻitlar bilan dorilanadi bakterial oʻgʻitlar quruq binoda 0" dan 10° gacha haroratda zavod idishlarida saqlanadi va bir mavsum davomida foydalaniladi.

## Oʻgʻit turlari

**Nitragin** – bakterial oʻgʻit, tarkibida tuganak bakteriyalari bor. 1 g quruq preparatda 50 mln. gacha bakteriya boʻladi. Nitragin tarkibidagi tuganak bakteriyalar atmosfera azotni toʻplab, u ni oʻsimliklar oʻzlashtiradigan birikmalarga aylantiradi. Nitragin ildizlarda tugunaklar sonini koʻpaytirib, tuproqni azot bilan boyitadi, boʻlajak ekinlar hosilini oshiradi va sifatini yaxshilaydi. Nitragin donli, dukkakli ekinlar va dukkakli oʻtlarni yetishtirishda qoʻllanadi. Nitragin quruq xonada 0—10° da saqlanadi.

**Fosforbakterin** – bakterial oʻgʻit; tarkibida fosfororganik birikmalarni oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan shaklga oʻtkazish krbiliyatiga ega boʻlgan mikroorganizmlar sporasi bor. F. yuqtirilgan urugʻlik bilan tuproqqa kirgan bakteriyalar oʻsimlikning ildiz atrofida rivojlanadi. F. suyuq yoki quruq holda boʻladi. Ekish oldidan 1 ga maydonga ekiladigan uruglikka 100 ml suyuq yoki 250 g kukunli F. sarflanadi. Meva daraxtlari koʻchatlarini oʻtqazishda 10—15 g kukunli F. 10—20 l suvda eritiladi va koʻchat uchun qazilgan chuqurga ozozdan quyiladi yoki koʻchat ekilganidan keyin tuproq yuziga sepiladi va tuproq yumshatib qoʻyiladi. F. organik moddalarga boy, unumdor tuproklarda yaxshi samara beradi.

**Azotobakterin**, azotogen – tar-kibida mikroorganizmlar (azotobakter) boʻlgan bakterial oʻgʻit; azotobakter at-mosferadagi azotni oʻzlashtirib, uni oʻsimlik oson oʻzlashtira oladigan shak-lga aylantirib beradi. Tuproqli A. (bunda neytral tuproq substrat vazifa-sini oʻtaydi) hamda agarli A. (substrat – agar-agar) farq qilinadi. Tuproqli A. qoʻllaniladigan joyda tayyorlanadi. Buning uchun A. chirindi moddasiga boy boʻlgan tomorqa yoki bogʻ tuprogʻida koʻpaytiriladi. A. maxsus zavod va laboratoriyalarda torfli, chirindili yoki agarli pre-parat holida tayyorlanadi. A. dukkaksiz oʻsimliklarning azotli oziqlanishini yaxshilash uchun madaniylashgan, ney-227tral reaksiyali hamda tarkibida yetarli miqdorda fosfor boʻlgan tuproqqa urugʻlik bilan birga solinadi. 1 ga yerga sarflanadigan urugʻlik normasiga 3–6&nbsp;kg A. qoʻshiladi.

## Manbalar
Bakteriyemiya

**Bakteriyemiya** (bakteriyalar va yun. haima – qon) – qonda bakteriyalar boʻlishi. Bakteriyalar odam va hayvonlar qoniga teri va shilliq pardalar shikastlanganda, shuningdek limfa tugunlari, tomirlar sistemasi va boshqa aʼzolar patologik jarayondan oʻzgarganda kiradi. Koʻpgina infeksion kasalliklar – leptospirozlar, toshmali va qaytalama terlamalar, tulyaremiyada kuzatiladi. Bakteriyemiya ayniqsa ichak infeksiyalari (ich terlama, paratif, salmonellyozlar, brutsellyoz va hokazo)ga xos, bu kasalliklarda bakteriyemiya patologik jarayonning yoyilib ketishiga sabab boʻladi. Bakteriyemiya kasallikning oʻtkir davrida yaqqolroq koʻrinadi. Ionlashtiruvchi nurlar taʼsir etganda tabiiy immunitetning buzilishi, antitelolarning kam ishlanishi, leykotsitlar kamayishi va ularda fagotsitoz qobiliyatining susayishi, toʻqima toʻsiqlari oʻtkazuvchanligining zoʻrayishi va boshqa bir qancha omillar taʼsirida kelib chiqadi. Organizm bakteriyemiyani yenggan sayin bakteriyalar qonda kamayib, tamomila barham topadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterioliz

**Bakterioliz** – bakteriyalarning antitelolar, bakteriofaglar, lizotsim, antiseptiklar, ximioterapevtik moddalar, autoliz taʼsirida erishi, immun reaksiyalarning bir turi. Bakterioliz bakteriya hujayrasi devoridagi peptidoglikon va sitoplazma membranasining yemirilishidan iborat. Spesifik (bakteriofaglar, bakteriolizinlar, lizotsim taʼsirida) va nospesifik (ayrim gidrolitik fermentlar, fizik va kimyoviy omillar ishtirokida) bakterioliz farq qilinadi. Bakterioliz odam va hayvonlar organizmida mikrobga qarshi antitelolar taʼsirida roʻy beradi. Bu jarayon bakterioliz reaksiyasi deb atalib, laboratoriya sharoitida ham qoʻllanadi. Oldindan tayyorlab qoʻyilgan maʼlum immun zardob vositasida kasallik mikrobini aniqlash mumkin. Reaksiya oqibatida mikrob hujayrasining yuzasidagi moddalar parchalanib, ichidagi mahsulot atrof muhitga ajralib chiqadi. Bu reaksiyadan asosan organizmda mikrobga qarshi (mas, vabo kasalligida) antitelolar hosil boʻlish jarayonini oʻrganishda foydalaniladi.

## Manbalar
Bakteriolizinlar

**Bakteriolizinlar** – bakteriyalar hujayralarining yemirilishiga (bakterioliz) olib keladigan biologik moddalar. Odam va hayvonlar organizmida bakteriolizinlar antitelolar hamda komplementlardan tashkil topgan. Antitelolar (spesifik bakteriolizinlar) immun zardobda boʻlib, faqat maʼlum mikroorganizmlarga taʼsir etadi. Komplementlar (nospesifik Bakteriolizinlar) normal va immun zardoblarda boʻladi. Bakteriolizinlar hujayra yuzasida oʻzgarishlar paydo qilib, komplementlar esa uni eritadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriologik laboratoriyalar

**Bakteriologik laboratoriyalar** – mikrobiologik tekshirish olib boriladigan ilmiy-amaliy muassasa. Kasalxonalar huzuridagi diagnostika Bakteriologik laboratoriyalar kasallikni aniqlash uchun zarur tekshirishlar olib boradi. Sanepidstansiyalar huzuridagi Bakteriologik laboratoriyalar aholini profilaktik tekshirishdan, oziq-ovqatlarni sanitariya-bakteriologik tekshirishdan oʻtkazadi. Veterinariya Bakteriologik laboratoriyalari hamda nazorat vazifasini oʻtaydigan tor ixtisosli Bakteriologik laboratoriyalar ham boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakovul

**Bakovul**, bukovul – 1) Chingizxon davrida va temuriylar saroyida taom va ichimliklar tayyorlovchi oshpazlar boshligʻi; 2) Oltin Oʻrda xonligida qoʻshinga maosh-ulufa ulashish, oʻljalarni taqsimlash singari vazifalarni bajaruvchi yuqori mansabdor. Bakovulning hurmat-eʼtibori juda yuqori boʻlgan, unga tumanbegi va mingbegilar ham boʻysungan; 3) Buxoro amirligida saroy dasturxonchisi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval oʻzi totib koʻruvchi bosh oshpaz. 

## Lugʻaviy maʼnosi
Bakovul, bukovul – podshoh, xon, va lashkarlarga ovqat tayyorlash ustidan nazorat olib boruvchi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval o‘zi tatib ko‘ruvchi mansabdor, bosh oshpaz (XV asr va undan keying davr). 

## Etimologiyasi
Eski oʻzbek tilida bakovul (xon dasturxonchisi yoki bosh oshpaz), soʻzovul (qochoq askarlarni oʻz toʻdasiga qaytaruvchi amaldor), tamogʻchi (tamgʻa bosuvchi, boj oluvchi amaldor), tunqotar (tungi qorovul, amal nomi), chovush (xudoychi, eshik ogʻasi), eshikogʻasi (darvoza soqchisi), yasovul (intizom uchun mas’ul), ayogʻchi // ayoqchi (soqiy, may quyuvchi), bitikchi (xat yozuvchi, kotib), bovurchi (oshpaz), borschi (yoʻlbars oʻynatuvchi), olgʻinchi (toʻplovchi), oʻzanlar (cholgʻu chalib, yalla, ashula qiluvchi shaxslar), oʻtmakchi(novvoy) kabi unvon, mansab nomlarini bildiruvchi quyidagi kasb-hunar nomlari ham bugungi kunga kelib tarixiy soʻzga aylandi.

Bovurchi – Chingizxon davrida ta’sis qilingan saroy amallaridan biri, aniqrog‘i oziq-ovqat va ichimlik mutasaddisi. Keyinchalik u (oziq-ovqat tayyorlash, tatib ko‘rish va tortish uchun mas’ul amaldor) bakovul deb atalgan. Qarshi tumanida Bovurchi qishlog‘i qayd qilingan. Bu so‘z etnonimga ham aylangan.

## Vazifasi
Bakovul – tarixda podshoh, xon va lashkarlarga ovqat tayyorlash ustidan nazorat olib boruvchi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval o‘zi totib ko‘ruvchi mansabdor, to‘ylarda taom tayyorlovchi oshpaz, pazanda. To‘y va bayram munosabati bilan o‘tkaziladigan kurash, poyga, uloq kabi musobaqalarini boshqaruvchi. 

## Yana qarang

* Bavurchi
* Choshnigir
*

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Bakteriologiya

**Bakteriologiya** (bakteriyalar va… logiya) – bakteriyalar haqidagi fan, mikrobiologiyaning bir boʻlimi. Bir nechta mustaqil sohalari bor. Umumiy bakteriologiya bakteriyalarning morfologiyasi, fiziologiyasi va biokimyosini, ularning oʻzgaruvchanligi va irsiyatini, evolyutsiyasi, tabiatda tarqalishi va boshqalarni; tibbiyot hamda veterinariya bakteriologiyasi, kasallik tugʻdiruvchi bakteriyalar biologiyasini, ularni ajratib olish va aniqlash usullarini, immunitet hodisasini oʻrganadi. Qishloq xoʻjaligi bakteriologiyasi tuproq strukturasi hosil boʻlishida, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash (siloslash, achitish va hokazo)da bakteriyalarning ahamiyatini; texnika (sanoat) bakteriologiyasi bakteriyalarning spirtlar, organik kislotalar, fermentlar, aminokislotalar va boshqa hosil qilish jarayonlarini oʻrganadi. Bakteriologiya XIX asrdan L. Paster bijgʻish va ayrim infeksion kasalliklarga bakteriyalar sabab boʻlishini aniqlagandan soʻng rivojlana boshladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriostaz

**Bakteriostaz** (bakteriyalar va yun. stasis – toʻxtab qolish) – noqulay fizik va kimyoviy omillar taʼsir etishi yoki oʻsish uchun qulay sharoit yoʻqligi tufayli bakteriyalarning oʻsib rivojlanishdan qisman yoki batamom toʻxtashi. Bakteriostazda bakteriyalar zaharli moddalar chiqarmay qoʻyadi, tibbiyotda ximioterapevtik vositalarning qoʻllanishi ana shunga bogʻliq. Turli bakteriostatik moddalar va fizik omillar (yuqori osmotik bosim, nur, past temperatura va boshqalar) bakteriostazga sabab boʻladi. Ular taʼsiri toʻxtagach, bakteriyalar yana oʻsib, koʻpayib ketadi, lekin bunday moddalar va omillar taʼsiri uzoq davom etganida bakteriyalar halok boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriostatik moddalar

**Bakteriostatik moddalar** (bakteriyalar va yun. stasis – bir joyda turish, toʻxtab qolish), bakteriostatiklar – bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlarning oʻsishi va rivojlanishini toʻxtatib qoʻyadigan moddalar. Antibiotiklar, ogʻir metallarning ionlari (Ag/ Au3, Hg2, Cu2), ximioterapevtik vositalar (sulfanilamid preparatlar, margimush preparatlari) va boshqa Bakteriostatik moddalardir. Ular kuchi taʼsir etayotgan moddaning konsentratsiyasiga bogʻliq. Kam konsentratsiyali bakteritsid moddalar ham bakteriyalarning koʻpayishini toʻxtatadi. Bakteriostatik moddalar tibbiyot, veterinariya va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriofaglar

**Bakteriofaglar** (bakteriyalar va yun. phegos – yemiruvchi) – bakteriyalarni yutib, yemirib, yoʻq qilib yuboradigan viruslar; bakteriyalar kushandasi. 1917-yil fransuz olimi F. Derell bakterial filtrlardan oʻtib keta oladigan, eritish qobiliyatiga ega mavjudotlarga „bakteriofag“ deb nom bergan. N. F. Gamaleya bu jarayonni birinchi boʻlib kuzatgan (1898). Mikroorganizmlar bor joyda bakteriofaglar ham albatta boʻladi. Ularning diametri 45–140 nm boʻlgan dumaloqroq yoki oltiburchak shaklidagi boshchasi va uzunligi 100 – 600 nm keladigan dumi bor. Boshcha va dum qobigʻi oqsil moddadan tashkil topgan. Bakteriofaglar bakteriya hujayrasiga oʻsimtasi bilan yopishib oladi (adsorbsiya), soʻngra boshchasidagi narsa hujayra ichiga kirib borib, yangi fag zarrachalarini hosil qiladi. Oqibatda hujayra yemirilib (lizis), yangi bakteriofaglar atrofga ajraladi. Virulentli va moʻtadil (simbiotik) b’akteriofaglar farq qilinadi. Birinchisi hujayralarni yemirib (lizis) yangi zarrachalar hosil qiladi. Boshqalari hujayra ichiga kirsa ham uni eritib yubormaydi (profag). Moʼtadil fag tutgan bakteriyalar lizogen bakteriyalar deyiladi. Bakteriofaglarning ayrimlari gʻoyat spesifik xususiyatga ega, yaʼni mikrobning faqat bir turiga taʼsir koʻrsatadi (monofag). Boshqa Bakteriofaglar har xil turdagi hujayralarni eritib yuboradi (polifag). Mikroblarning oʻzgaruvchanligi va evolyutsiyasida bakteriofaglar muhim ahamiyatga ega. Hamma bakteriofaglar oqsil va nuklein kislotalardan tashkil topgan boʻlib, shu kislotalar turiga qarab, DNK. va RNK tutuvchi bakteriofaglarga boʻlinadi. Bakteriofaglar shifobaxsh va kasalliklarning oldini oluvchi vosita sifatida ham qoʻllanadi. Yuqumli kasalliklar (dizenteriya, ich terlama va boshqalar)ga tashxis qoʻyishda, bemor organizmidan ajratib olingan bakteriya xilini aniqlashda ham bakteriofaglardan foydalaniladi. Oʻsimliklarda turli kasallik qoʻzgʻatuvchi (fitopatogen) bakteriyalarni yemiruvchi bakteriofaglar ham maʼlum. Ekin maydonlaridagi tuproqda va ariq suvlarida baʼzi patogen mikroblarning bakteriofaglari topilgan. Ekishdan oldin urugʻlikni turli kasalliklarga qarshi dorilash tajribasi bakteriofaglardan ekiladigan urugʻlarni yuqumsizlantirishda foydalanish mumkinligini koʻrsatdi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 

## Havolalar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Bakteriuriya

**Bakteriuriya** (bakteriyalar va yun. shop – siydik) – siydikda bakteriyalar boʻlishi; buyrak va siydikning yalligʻlanish kasalliklari, shuningdek ich terlama, brutsellyoz, leptospiroz va boshqa yuqumli kasalliklarda kuzatiladi. Chin va soxta boʻladi. Chin Bakteriuriyada mikroblar siydik yoʻllarida koʻpayib turadi. Soxta Bakteriuriyada mikroblar qondan siydikka oʻtadi-yu, koʻpaymay chiqib ketadi. Yuqoridagi kasalliklarda bakteriyalar qondan siydikka oʻtadi. Siydik chiqarish kanali (uretra)da doim mikroblar boʻlganligi uchun sogʻlom kishilar siydigidan ham koʻpincha bakteriyalar topiladi. Bakteriuriyani aniqlash uchun siydik maxsus muhitlarda undiriladi, choʻkmasi mikroskopda koʻzdan kechiriladi. Ich terlama, brutsellyoz, rikketsioz, leptospiroz bilan ogʻrigan kishilarning siydigi bilan bakteriyalar chiqishi tevarak-atrofdagi kishilarga kasallik yuqishi xavfini tugʻdiradi.
## Belgi va simptomlari
### Simptomsiz
Simptomsiz bakteriuriya siydik yoʻllari infeksiyasining belgilarisiz kechadigan bakteriuriya boʻlib, koʻpincha ichak tayoqchasi bakteriyasi tomonidan keltirib chiqariladi. Boshqa potensial patogenlar Klebsiella turlari va B guruhi streptokokklari hisoblanadi. Bu holat koʻproq ayollarda, keksalarda, uzoq muddatli parvarish muassasalarida yashovchilarda, shuningdek qandli diabet, siydik pufagi kateterlari va orqa miya jarohati bor odamlarda uchraydi. Uzoq muddatli Foley kateteri qoʻyilgan bemorlarda doimo bakteriuriya kuzatiladi. Uzoq muddatli parvarishdagi aholining 50% gacha qismida surunkali simptomsiz bakteriuriya uchraydi.

Homilador ayollarda simptomsiz bakteriuriya tugʻilish vaznining pastligi, muddatidan oldin tugʻish, sistit, chaqaloqning infeksiyalanishi va homila oʻlimi bilan bogʻliq. Biroq, bu tadqiqotlarning aksariyati sifatsiz deb baholangan. Homiladorlikdagi bakteriuriya preeklampsiya xavfini ham oshiradi.
### Simptomatik
Simptomatik bakteriuriya – bu siydik yoʻllari infeksiyasining alomatlari bilan kechadigan bakteriuriya boʻlib, unga tez-tez siyish, siyishda ogʻriq sezish, isitma, bel ogʻrigʻi, qorin ogʻrigʻi va siydikda qon paydo boʻlishi kabi belgilar kiradi. Bu holat pielonefrit yoki sistitni oʻz ichiga oladi.. Siydik yoʻllari infeksiyalarining eng keng tarqalgan qoʻzgʻatuvchisi ichak tayoqchasi bakteriyasi hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteritsid lampa

**Bakteritsid lampa**, bakteritsid nurlatgich – ultrabinafsha nur sochadigan gaz razryadli simob lampasi; ichiga inert gaz (masalan, Xekselol)ga ozgina Hg (simob), yoki Cd (kadmiy) qoʻshib tayyorlangan aralashma toʻldiriladi. Quvvati 90 Vt gacha boʻladi. Binolardagi havo, roʻzgʻor buyumlari, suv va boshqa narsalarni ultrabinafsha nurlar bilan zararsizlantirish, shuningdek davolash maqsadlari uchun ishlatiladi (qarang Simob-kvars lampasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteritsid moddalar

**Bakteritsid moddalar** (bakteriyalar va lotincha, caedo — oʻldiraman), baktyerisidlar — bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlarga taʼsir koʻrsatib, ularni oʻldiradigan kimyoviy moddalar. Zamburugʻlarni oʻldiradigan moddalar fungitsidlar, amyobalarni oʻldiradigan moddalar amyobotsidlar deb ataladi va hokazo. Kimyoviy tabiati har xil birikmalar: fenol, sulema, spirt, formalin, vodorod peroksid, kaliy permanganat, xlorli ohak, xloramin; gazlardan: sulfit angidrid, etilen oksid, metil bromid va boshqa moddalar, shuningdek antibiotiklar Bakteritsid moddalar ga kiradi. Odam va hayvonlar qonida hosil boʻladigan antitelolar ham bakteritsid taʼsir koʻrsatadi. Bakteriyalarning vegetativ shakllarini Bakteritsid moddalar  tez oʻldiradi. Bakteritsid moddalar dan baʼzilari mikrob hujayrasining oqsilini denaturatlaydi, baʼzilari esa muayyan ferment sistemalariga zarar yetkazadi va hokazo. Oqsillar (yiring , zardob, sut va boshqalar) ishtirokida Bakteritsid moddalar  taʼsiri kamayadi. Bakteritsid moddalar  tibbiyot amaliyotida antiseptik va dezinfeksiyalovchi modda sifatida, shuningdek yuqumli kasalliklarni kimyoviy usullar bilan davolash va oldini olish uchun ishlatiladi.

Qishloq xoʻjaligida oʻsimlik va chorva mollari kasalliklariga qarshi kurashda foydalaniladi. Kasallikning oldini olish maqsadida urugʻlik ekishdan oldin mis yoki oltingugurt preparatlari bilan upalanadi. Davo Bakteritsid moddalar  (simob preparatlari, fenolning azotli hosilalari) oʻsimlik toʻqimalaridagi bakteriyalarga taʼsir etadi. Koʻpgina Bakteritsid moddalar  singib taʼsir etish xususiyatiga ega boʻlib, oʻsimlikka shimiladi va kasallik qoʻzgʻatuvchylarni zaharlaydi. Ayrim Bakteritsid moddalar  (mas, antibiotiklar va boshqalar) baʼzi hollarda oʻsimlikda kechadigan fiziologik hamda biokimyoviy jarayonlarda ishtirok etib, oʻsimlikda sunʼiy kimyoviy immunitet paydo qiladi. Paxtachilikda Bakteritsid moddalar dan mis trixlorfenolyat (TXFM) gommozga (urugʻlik chigit paxta tozalash zavodlarida bu preparat bilan upalanadi), fentiuram gommoz, gʻoʻzaning ildiz chirish kasalligi hamda kemiruvchi toʻplamlarga qarshi kurashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteritsid qogʻoz

**Bakteritsid qogʻoz** (bakteriyalar va lotincha, caedere – oʻldirmoq) – kumush nitrat va kumush xlorid eritmasi shimdirilgan gʻovak qogʻoz; tarkibida 1 – 2&nbsp;mg kumush tuzi bor. Mikroblarni oʻldirish xususiyatiga ega. Kattaligi 10-14 sm. Yarachaqalarni davolashda, kuyishning yengilroq shaklida dezinfeksiyalovchi vosita sifatida ishlatiladi. Badan chaqalanganda yoki ozgina jarohatlanganda Bakteritsid qogʻozni suvga sal hoʻllab, jarohatga yopiladi, ustidan paxta qoʻyib, bint bilan bogʻlanadi. Jarohat qonayotgan boʻlsa, Bakteritsid qogʻoz hoʻllanmasdan qoʻyila beradi. Bakteritsid qogʻoz chinni yoki toʻqjigarrang shisha bankalarda saqlanadi.

## Manbalar
Bakteritsidlik

**Bakteritsidlik** (bakteriyalar va lotincha, caedo – oʻldiraman) – fizik, kimyoviy va biologik omillarning mikroorganizmlar (shu jumladan bakteriyalar)ni oʻldira olish xususiyati. Masalan, amyobalarni oʻldira olishi amyobatsidlik, zamburugʻlarni oʻldira olishi fungitsidlik deb ataladi va hokazo, yaʼni taʼsir koʻrsatilayotgan mikroorganizmning xiliga qarab nomlanadi. Tabiiy omillardan issiqlik va nur energiyasida Bakteritsidlik koʻproq. Qisqa toʻlqinli nurlar, jumladan ultrabinafsha nurlar aksari mikroblarni oʻldiradi. Bakteritsidlik xossasi bor kimyoviy moddalar bakteritsid moddalar deb ataladi. Odam va hayvonlarning qon zardobi (unda aleksin degan modda bor), shuningdek koʻz yoshi, soʻlak, sut (ularda lizotsim bor), meʼda shirasi (unda xlorid kislota bor) va shahrik. Bakteritsidlik xususiyatiga ega. Teri ham mikroblarni oʻldiradi. Oʻsimliklar chiqaradigan fitonitsid degan moddalar ham mikroblarni oʻldiradi va davolash ishida keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baktrim

**Baktrim**, biseptol – tarkibida sulfanilamid preparatlaridan sulfametoksazol va diaminopiramidin unumlaridan trimetoprim boʻlgan dori modda. Nafas va siydik yoʻllari yalligʻlanishi bilan kechadigan kasalliklarda, shuningdek meʼda-ichak yoʻlining yuqumli kasalliklarida, jarrohlik operatsiyalaridan keyingi asoratlarning oldini olishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Bakulev

**Aleksandr Nikolayevich Bakulev** (1890.25.11 - 1967.31.3) - yurak-tomir jarrohligi asoschilaridan; akademik (1938) va Rossiya Meditsina Fanlar akademiyasi akademik (1948) hamda prezidenti (1953—60). Meditsina Fanlar akademiyasining yurak-tomir jarroxligi instituti asoschisi va birinchi direktori. (hozir mazkur institut uning nomi bilan ataladi). Bakulevning ilmiy ishlari yurak, buyrak, oʻpka va suyak kasalliklari, shuningdek meʼda yarasi kasalligi hamda oʻqdan jarohatlanishni jarrohlik usuli bilan davolashga oid.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Bakunin

**Mixail Aleksandrovich Bakunin** (1814.18.5, Tver gubernyasi — 1876.19.6, Bern) — inqilobchi, anarxizm nazariyotchilaridan biri. 1848 — 49 yillardagi Yevropa (Parij, Drezden, Praga) inqilobiy harakatlarining ishtirokchisi. 1849-yil mayida Bakuninni Drezden qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri sifatida Saksoniya va Avstriya hukumatlari oʻlimga, soʻng umrbod qamoqqa hukm qildi. Keyinroq B. Rossiya hukumati qoʻliga topshirilgach, Nikolay I buyrugʻi bilan Sibirga surgun etildi. 1861-yilda Bakuninning u yerdan qochib, Yaponiya va Amerika orqali Londonga keldi. Turli inqilobiy tashkilotlar, nashrlar, maxfiy jamiyatlar ishida faol qatnashdi. 1868-yilda 1-Internatsionalga kirib, Marks va safdoshlariga qarshi kurash boshladi. B. "Davlat tuzumi va anarxiya" (1873) asarida tarix — evolyutsion jarayon, u insoniyatning "hayvonot dunyosidan" "ozodlik dunyosi" sari harakatidan iborat, degan gʻoyani ilgari surdi. Uning fikricha, taraqqiyotning yuqori bosqichida zulm-istibdodga asoslangan har qanday davlat barham topadi, insonning barcha qobiliyatlari kamolga yetishi uchun imkon yaratiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bal raqsi

**Bal raqsi** – shahar xalqlari turmushida qoʻllanadigan, ommaviy koʻngil ochishga moʻljallangan raqs kechalari (bal) da ikki yoki undan ortiq juftliklar ijro etadigan raqs turi.

## Tarixi
Bal raqsi  asrda Italiyada yuzaga kelgan. Bal raqsining nazariy qonun-qoidalari shu yerda shakllangan, keyinchalik Fransiyada keng tarqalgan.  asrlarda Italiya va ayniqsa Fransiyada branl, volta bal raqslari mashhur boʻldi.  asrdan butun Yevropa boʻylab keng tarqaldi. Har bir mamlakatda oʻziga xos yoʻsinda shakllandi va turli koʻrinishlarda boyib bordi. Xalq orasida burre, gavot, allemanda, menuet chakonna, jiga, sarabanda turlari ommalashdi.  asr ga kelib paspye, myuzet, rigodon, kontrdans, ekossez, lendler kabi erkin raqslar keng yoyildi.  asrda tampet, mazurka, polonez, matredur, kadril, lensye, landler, galop, kankan, polka, turli koʻrinishdagi valslar va boshqa ritmik tarzda rivojlandi.  asr oʻrtalaridan vals eng mashhur Bal raqsiga aylandi.  asrdan Amerika va Yevropa Bal raqsi (boston, fokstrot, tango, charlston va boshqalar) urf boʻldi.

Oʻzbekistonda bal raqsi Rossiya taʼsirida  asr oxirlaridan ijro etila boshlagan. Hozirgi kunda bal raqsi madaniyat saroylari (masalan, Aviasozlar madaniyat saroyi), havaskorlik toʻgaraklari va boshqa joylarda, shuningdek professional raqqos(a)lar tomonidan ijro etilib kelinmoqda.

## Manbalar


## Havolalar
Nikolay Badayev

**Nikolay Dmitriyevich Badayev** (1915.21.4 (4.5), Mordva, Torbeevo stansiyasi – 1990.6.5, Samarqand) – aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Ashxobod, Tambov, Poltava shahri teatrlarida, 1946-yildan Samarqanddagi viloyatlararo rus drama teatrida ishlagan. Uning Yago (U. Shekspir, "Otello"), Mulladoʻst, Norboyvachcha (Hamza, "Maysaraning ishi", "Xolisxon"), Tursunov (S. Azimov, "Assalom yulduzlar"), Shayxulislom (M. Shayxzoda. "Mirzo Ulugʻbek") kabi obrazlari yorqin va taʼsirchan. B. bir qancha asarlarni sahnalashtirgan; oʻzbek filmlarida suratga tushgan.

## Manbalar
Balalayka

**Balalayka** – uch torli, hamma torlari baravar chertib chalinadigan rus xalq musiqa asbobi.

## Tarixi
XVIII asr boshida paydo boʻlib, rus xalqi orasida keng yoyilgan. Balalaykadan yakkanavozlik va ansambllarda, qoʻshiq hamda raqslarga joʻrnavozliqda foydalaniladi.

## Turlari
XIX asr oxiridarus musiqachisi, mohir balalaykachi Vasily Andreev hamkorligida soz ustalari F. Paserbskiy va N. Nalimovlar xalq balalaykasini qayta ishlab, katta-kichik turlarini yaratgan. Mazkur sozlar guruhi asosida rus xalq cholgʻu asboblari orkestri tashkil etilgan.

### Balalayka-prima

### Balalayka-sekunda
Vasily Andreev tomonidan qayta ishlangan balalaykaning bir turi. Kichik oktavadagi lya va birinchi oktavadagi re notalariga sozlanadi. Ovoz hajmi kichik oktavadagi lya notasidan, ikkinchi oktavadagi lya notasigacha boʻladi va nota yozuvida skripka kalitida yoziladi.

### Balalayka-alt
Balalaykaning bir turi boʻlib, notalar yozilishiga koʻra oktava pastda eshitiladi. Sozlanishi kichik oktavadagi mi notasidan ikkinchi oktavadagi re notasigacha boʻladi. Notalar skripka kalitida oktava yuqorida yoziladi. Ijroda paytida koʻproq pastki tovushlari bilan qatnashadi.

## Manbalar


## Havolalar
Bakteriologik qurol

**Bakteriologik qurol**, biologik qurol – odamlar, hayvonlar va oʻsimliklarda kasalliklar qoʻzgʻatuvchi, sunʼiy koʻpaytirilgan mikroorganizmlar, hasharotlardan iborat ommaviy qirgʻin vositasi. Bakteriologik qurol asosan kasallik tarqatuvchi mikroorganizmlar (bakteriya, virus, zamburugʻ va boshqalar) yuqtirilgan pashsha, chivin, kemiruvchi hayvonlardan yoki suspenziya va kukunlardan iborat. Chet el harbiy mutaxassislari odamlarga shikast yetkazadigan bakterial vositalarga toun, chin chechak, kuydirgi, tulyaremiya, manqa, sariq, isitma, brutsellyoz, vabo va boshqa kasallik qoʻzgʻatuvchilarini; hayvonlarga shikast yetkazuvchi bakterial vositalarga oqsil kasalligi, oʻlat, choʻchqalarning afrika chumasi kasalligi, brutsellyoz va boshqalarning qoʻzgʻatuvchilarini; oʻsimliklarni zararlantiruvchi bakterial vositalarga bugʻdoy zang kasalligi, kartoshka fitoftorasi, sholi pirikulyariozi va boshqa kasallik qoʻzgʻatuvchilarini kiritadi.

Bakteriologik qurol mikroblari aviabomba, raketa, snaryad va boshqa qurollar orqali tarqatiladi. Bakteriologik qurollarning bir guruhi odamlarda, baʼzilari esa hayvonlarda yuqumli kasalliklar tarqatadi, oʻsimliklarni zaharlab quritadi. Odamlarda kasallik tarqatishda vabo, chechak, kuydirgi mikroblari, hayvonlarda esa manqa melioidoz kasalligini tarqatuvchi mikroblar va ularning zaharli moddalari qoʻllanadi. Bu mikroblar quyosh nurlariga, kimyoviy moddalar taʼsiriga chidamli boʻlib, odamlar va hayvonlar orasida qisqa vaqt ichida kasallik tarqatadi. Tezda qarshi chora koʻrilmasa, epidemiya boshlanib, aholi va hayvonlarni nobud qilishi mumkin. Zamonaviy tibbiyot bakteriologik qurollar qoʻzgʻatadigan kasalliklarning oldini olishga qodir. Har qanday yuqumli kasallikning xususiyatlarini oʻrganib, ularga qarshi doridarmonlar tayyorlanadi. Organizmda yuqumli kasalliklarga qarshi immunitet hosil qilish uchun butun aholi ichida, harbiy qismlarda har yili emlash tadbirlari oʻtkaziladi. Yuqumli kasalliklarni davolash uchun antibiotiklar ham ishlatiladi.

Germaniya Birinchi jahon urushi (1914 – 1918)da rus, fransuz frontlarida har xil kasallik mikroblarini tarqatgan edi. Xabarovskdagi sud (1949)dan maʼlum boʻlishicha, Yaponiya bakteriologik qurolni Xitoy va Mongoliya xalqlari orasida sinab koʻrgan. Amerika ham Vyetnamdagi urushi(1966 – 1968)da bakteriologik qurolning ayrim turlarini (mas, sholini quritish uchun) ishlatgan. Bakteriologik qurol 1925-yil Jeneva protokoli va 1972-yil BMT Konvensiyasi bilan taʼqiqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baland darvoza

**Baland daroza**- Agra yaqinidagi Fotihpursikri shaharchasidagi saroy masjidining darvozasi. Akbarshoh davri (1556 – 1605) meʼmorligining mahobatli yodgorliklaridan biri. Baland darvoza Gujarot viloyatining olinishi sharafiga, eski darvoza oʻrniga qizil toshdan qurilgan (1602), zinalari oq marmardan. Darvozaxonaning kengligi 43 m, balandligi 46 m, gumbazli yoʻlak balandligi 41 m. Arabiy xatlar bilan bezatilgan baland peshtoqning yon devorlari qirrali. Peshtoq ustidagi nafis gumbazchalar tizmasi Baland darvoza ni dabdabali va ulugʻvor qilib koʻrsatadi. Devorlardagi arab yozuvlari, oʻyma naqshlar, ravoq va ravoqchalar, nozik guldastalar Baland darvoza ni Sharq meʼmorligining ajoyib yodgorliklaridan biriga aylantirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baland masjid

**Baland masjid** — Buxoro shahridagi guzar masjidi (XVI asr). Bino murabba tarhli (pishiq gʻishtdan qurilgan), qalin devorli. Masjid harsang toshlar ustiga qurilgan. Baland masjid ning shim. va sharqiy tomonlari naqshin shiftli ayvon bilan oʻralgan. Ichki devorlarining pastiga chiroyli izoralar qoplangan. Sharq tomondagi toʻq yashil rangli izoralarga 6 burchakli koʻk sopol koshinlar terilgan. Gʻishtchalar atrofiga nozik oʻsimliksimon shakllar chizilib, ustidan oltin suvi yuritilgan (bular yaxshi saqlangan). Devorning gʻarbiy tomonidagi izoralar koshin bilan qoplangan va kundal usulidagi naqshlar bilan hoshiyalangan. Baland masjid  derazalaridagi panjaralar sopol gʻishtchalardan terilgan. Mehrobining atrofi sirkor sopolchalar bilan bezatilgan va ularga oltin suvi yuritilgan. Uning yon tomonlari va tepasiga toʻgʻri burchakli sopolchalardan suls xati bilan yozuvlar bitilgan. Yozuvlar tepasiga, shiftga yaqinroq joyga muqarnaslar ishlangan, ularga ham oltin suvi yuritilgan. Devorlardagi (jan. devordan tashqari) rasmlar hali ham avvalgidek yaltirab turibdi. Baland masjidning shifti toqili, hovuzakli boʻlib, naqshlar bilan bezatilgan. Uni qurishda mumtoz davr meʼmorligining noyob va nafis usulidan keng foydalanilgan. Keyingi davrlardagi meʼmorlar Baland masjidning bezaklaridan namuna koʻchirganlar. Baland masjid  bezaklarining zarlari toʻkilib, naqshlari koʻchib, qorayib qolgan. Baland masjid  bir necha bor taʼmirlangan.

## Manbalar
Balandlik

**Balandlik** – 1) geometrik shakl (figura)ning berilgan toʻgʻri chiziqli yoki tekis asosiga nisbatan: shakl nuqtalaridan asosiga tushirilgan perpendikulyar (tik chiziq)larning eng kattasi; 2) fazoviy shaklning chegaraviy nuqtalaridan asos tekisligiga tushirilgan perpendikulyarlarning eng kattasi. 

## Uchburchak balandligi
Uchburchakning balandligi – bu uchburchakning yuqori uchidan qarama-qarshi tomonga perpendikulyar tushirilgan segment.

Uchburchakning barcha balandliklari bir nuqtada kesishadi, bu uchburchakning ortomarkaz deb ataladi (*agarda uchburchak [[oʻtmas burchakli uchburchak]] boʻlsa ortomarkaz uchburchakdan tashqi tushadi*). – Bu teoremani vektorlarga bogʻlash yordamida isbotlash oson, bu har qanday A, B, C, E nuqtalari uchun amal qiladi, hatto bitta tekislikda yotgan boʻlishi ham shart emas:
: \overrightarrow{EA}\cdot\overrightarrow{BC} + \overrightarrow{EB}\cdot\overrightarrow{CA} + \overrightarrow{EC}\cdot\overrightarrow{AB} = 0

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik koordinatasi

**Balandlik koordinatasi**, mutlaq balandlik – geodeziyada yer sirtidagi nuqtalarning asos (boshlangʻich) deb qabul qilingan dengiz sathiga nisbatan balandligi (yoki mutlaq belgi). Nivelirlash yoʻli bilan aniqlanadi. Oʻzbekistonda Boltiq dengizining oʻrtacha sathi (Kronshtadt fut-shtogining noli)ga nisbatan hisoblanadi. Masalan, Toshkent shahrining dengiz sathidan eng baland joyi 515 m boʻlib, Mirzo Ulugʻbek tumanidagi „Traktor“ avtostansiyasi yaqinida, eng past joyi (380 m) Sergeli tumanida, Chirchiq daryosi sohilida.

## Manbalar
Mutlaq balandlik

**Mutlaq balandlik** (altituda) -Yer yuzasida muayyan nuqtaning dengiz yoki okean suvlarining oʻrtacha sathidan boshlab ulchangan tik balandligi (metrlarda ulchanadi). Bu balandlikni ifodalovchi songa belgi deyiladi. Okean sathidan balanddagi nuqtalar belgisi musbat ishora (+), pastdagi manfiy ishora (—) bilan belgilanadi. Mas, Jomolungma chuqqisining Mutlaq balandliki 8848 m, Qoragiyo — 132 m (Mangʻishloq platosida; Qozogʻiston), Mingbuloq botigʻi — 12 m (Qizilqumda; Oʻzbekiston). Mutlaq balandlik nivelirlash yordamida aniqlanadi.

Dengiz va okean suvlarining koʻp yillik urtacha sathi gidrometrik postlarda quzgʻalmas qilib oʻrnatilgan va gorizontal chiziqlar bilan boʻlaklarga boʻlingan mis taxtacha — futshtoksy belgilangan boʻladi. Oʻzbekiston hududida nuqtalarning Mutlaq balandlikini Boltiq dengizidagi Kronshtadt koʻprigi ustuniga oʻrnatilgan futshtokning noliga nisbatan hisoblash qabul qilingan. Geografik haritalarda beriladigan barcha balandliklar mutlaq balandlikini bildiradi.

## Manbalar
Balandlik mintaqalari

**Balandlik mintaqalari** - togʻlarda mutlaq balandlikning ortib borishi bilan tabiiy xususiyatlarning qonuniy oʻzgarishi. Geomorfologik, gidrologik, tuproq hosil boʻlish jarayonlari, oʻsimlik va hayvonot dunyosi tarkibining oʻzgarishida kuzatiladi. Balandlik mintaqalari ning xususiyatlari yon bagʻirlarning ekspozitsiyasi (roʻparaligi), ularning hukmron havo massalariga nisbatan joylashganligi va okeanlardan uzoqligi bilan aniqlanadi. Mintaqalar soni odatda baland togʻlarda ekvatorga yaqinlashgan sari ortadi.

Atmosfera bosimi troposferada 133 n/m2 ga (har 11 – 15 m balandlikda 1&nbsp;mm simob ustuniga) pasayadi. Jami suv bugʻining yarmi 1,5 – 2&nbsp;km dan quyida toʻplangan boʻlib, yuqoriga koʻtarilgan sari bugʻ va havodagi chang kamayadi. Shunga koʻra quyosh radiatsiyasining institutensivligi togʻlarda yuqoriga koʻtarilgan sari ortadi, togʻ yon bagʻirlari yuzasidan atmosferaga tushayotgan uzun toʻlqinli nurlar va atmosferadan tushayotgan muqobil nurlar kamayadi. Atmosferada radiatsiyaning yutilishi va qaytarilishi sharoitlarida va havoning vertikal almashishida havo temperaturasi, odatda, troposferada har kilometr balandlikda oʻrtacha 5 — 6° kamayadi.

Kishilarning xoʻjalik faoliyati tabiat bilan bogʻliq boʻlganligi sababli madaniy landshaft ham oʻzgaradi. Togʻlardagi eng quyi mintaqa landshafti shu togʻ joylashgan zona landshaftiga oʻxshaydi. Masalan, choʻldagi togʻlarning quyi mintaqasi choʻlga oʻxshash. Balandlik mintaqalari  yuqoriga koʻtarilgan sari tekislik zonalari tabiati almashingan tartibda oʻzgara borsa ham lekin aynan takrorlanmaydi. Masalan, togʻlardagi tundra va muzlik mintaqalarida qutb kun-tunlari boʻlmaydi, bu narsa tabiatning boshqa omillarida ham oʻz aksini topadi. Mintaqalarning tabiatiga mahalliy sharoit, shamol, relyef, togʻ yon bagʻirlari ham taʼsir koʻrsatadi. Balandlik mintaqalari  ikki guruhga — dengiz boʻyi Balandlik mintaqalari  va quruqlik Balandlik mintaqalari  ga boʻlinadi. Oʻrta Osiyo togʻlarining etagida choʻl mintaqasi, soʻngra togʻ dashtlari, undan yuqorida togʻ oʻrmonlari, soʻngra togʻ oʻtloqlari, yana ham yuqorida baland togʻ choʻllari va, nihoyat, qor-muz mintaqalari joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik tayanch nuqtalari

**Balandlik tayanch nuqtalari** (geodeziyada) – joyda oʻrni maxsus belgi – reper yoki marka bilan belgilanib, mutlaq balandligi juda aniq topiladigan nuqtalar (punktlar). Qurilishda, okean va dengiz sathi farqini aniqlashda, topografik planlarni tuzishda, yer qobigʻining koʻtarilganligi yoki pasayganligi (choʻkkanligi) ni bilish va boshqalarda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik shkalasi

**Balandlik shkalasi** — gravitatsion maydondagi bir jinsli atmosferaning fizik koʻrsatkichlaridan biri. Osmon yoritqichi atmosferasining izotermik qatlami qalinligini ifodalaydi; Balandlik shkalasi balometrik formulada qoʻllanadi va chegaralarida bosim va zichlik 2,7-martaga farq qiladigan izotermik qatlamning qalinligini koʻrsatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik kasalligi

**Balandlik kasalligi** – organizmning kasallik holati; siyrak havoli joylarda nafas olinganda roʻy berib, bunga asosan qonda kislorod yetishmasligi (gipoksiya) sabab boʻladi. Juda baland yerlarga koʻtarilganda kuzatiladi. Balandlik kasalligiga ayrim aʼzolarning, xususan markaziy nerv sistemasining izdan chiqishi sabab boʻladi. Balandlik kasalligi bir zumda roʻy berib, nafas qisishi, yurak oʻynashi, bosh aylanishi, ogʻrishi, koʻngil aynishi, qayt qilish, burun qonashi va boshqa ruhiy oʻzgarishlar, shuningdek ogʻirroq hollarda hushdan ketish mumkin. Balandlik kasalligi togʻ kasalligidan farq qiladi.
## Davosi
Bemorni balandlikdan tushirib, tinch qoʻyiladi, yurak dorilari, issiq choy, kofe, zaruriyat boʻlsa kislorod beriladi. Balandlik kasalligi ning oldini olishda yuqoriga koʻtarilishni mashq qilish, kislorodli asboblardan foydalanish, eng muhimi iqlimga moslashish lozim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik oʻlchagich

## Taʼrifi
**Balandlik oʻlchagich**, altimetr – uchish apparati (mas, samolyot) ning qancha balandlikda uchayotganini koʻrsatadigan asbob. Barometrli va radio Balandlik oʻlchagichlar yuqoriga koʻtarilgan sari bosimning pasayib borishiga asoslangan; bu asbob shkalasidagi darajalar oraligʻi bir-biriga teng. Balandlik oʻlchagich 20 ming m va undan balandliklarni oʻlchaydi. Balandlik oʻlchagich bir milli yoki ikki milli boʻlishi mumkin; ikki milli balandlik oʻlchagichda millarning biri yuz metrlarni, ikkinchisi ming metrlarnn koʻrsatadi. Bir milli Balandlik oʻlchagich oʻlchash aniqligi ±50 dan ±100 m gacha, ikki milliniki ±5 dan ±10 m gacha. Radio Balandlik oʻlchagich uchish balandligini 1 m gacha aniqlikda oʻlchashga imkon beradi.

## Tuzilishi
Barcha barometrik balandlik oʻlchagichlar (altimetrlar) deyarli bir xil tuzilishga ega. Lekin samolyot turiga qaram tashqi koʻrinishi har xil boʻlgan variantlari qoʻllanishi mumkin.

Avvalgi samolyotlarda qoʻllangan ilk altimetrlar anchagina noqulay boʻlgan. Ularning koʻrinishi avtomobil spidometriga oʻxshagan boʻlib, bitta strelkali boʻlgan va 0 metrdan 1000 metrgacha boʻlgan qiymatlarni koʻrsatgan. Mazkur strelka ostida esa xuddi avtomobilning odometriga oʻxshagan raqamli darcha boʻlib, faqta u bosib oʻtilgan masofani emas, balki balandlikning minglarga teng qiymatini koʻrsatgan. Yaʼni, uchuvchi strelkaga qarab oʻn va yuz metrlarni aniqlasa, raqamli darchaga qarab esa ming metrlarni aniqlagan.

## Manbalar
Balandlik doirasi

**Balandlik doirasi** - zenitdan oʻtuvchi, matematik ufqqa tik katta doira. Gorizontal koordinatalarning biri, yaʼni yoritqichning ufqdan balandligi (h) Balandlik doirasi  boʻylab oʻlchanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balanjar

**Balanjar** – Shimoliy Kavkazdagi oʻrta asr shahri. Shimoliy Dogʻistondagi Suloq daryosi boʻyidagi Andreevo (Enderi, Jdere) qishlogʻi oʻrnida boʻlgan deb taxmin etiladi. Rivoyatga koʻra, Balanjarga afsonaviy Balanjar ibn Yofas asos solgan. Tarixiy manbalar (Yaʼqubiy, IX asr) Balanjarni VI asrdagi voqealar munosabati bilan tilga olganlar. Unga koʻra, Balanjarni sosoniylar qoʻshini bosib olgan. Masʼudiyning yozishicha, Balanjar VIII asr gacha Xazar xoqonliginiit poytaxtlaridan biri boʻlgan. VII – VIII asrlarda Xalifalik qoʻshinlariga qarshi qattiq qarshilik koʻrsatgan.

## Manbalar
Balanit

**Balanit**, balanopostit (yunoncha balanos – jinsiy olatning bosh qismi; itis; balanoposthitis) – jinsiy olat (zakar) bosh qismi terisi (balanit) va chekka kertmagi ichki qavatining yalligʻlanishi boʻladi(balanopostit). Koʻproq bolalarda olat boshi qisilib, chiqmay qolgan hollarda kuzatiladi (qarang Fimoz). Birlamchi va ikkilamchi balanit uchraydi. Olat chekka kertmagining kambar boʻlishi, unda siydik tomchisi yoki smegma toʻplanib qolib, unga mikroblar tushishi, shuningdek uretrit, qand kasalligi va boshqa natijasida vujudga kelishi mumkin. Soʻzak, zaxm asoratlari, fimoz ham balanitga sabab boʻladi. Olat boshi sohasi shishib, qizaradi, maddalaydi, achishish, qichishish alomatlari paydo boʻlib, bu ayniqsa bemor siygandan keyin zoʻrayadi. Lohaslik, bosh ogʻrigʻi, haroratning koʻtarilishi, baʼzan chov sohasidagi limfa tugunlarining kattalashishi kuzatiladi. Balanitning oddiy, diabetik, gangrenoz, halqasimon, eroziyali, yiring-yarali xillari bor. Kasallikning ilk alomatlari paydo boʻlganda, darhol urolog-vrachga (siydik aʼzolari mutaxassisi) uchrashish zarur. Kasallikning kechishi va xiliga qarab davo tayinlanadi, asosan yalligʻlanishga qarshi dorilar (antibiotiklar, dezinfeksiyalovchi eritmali vanna va boshqalar) buyuriladi. Ogʻirroq hollarda jarrohlik usuli qoʻllanadi. Balanitning oldini olish uchun oʻgʻil bolalar gigiyena qoidalariga amal qilishlari, agar fimoz boʻlsa, oʻz vaqtida davolatishlari lozim boʻladi.

## Manbalar