Qurolli mojarolarga bolalarning aralashuv protokoli

Bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyaga **Bolalarning qurolli mojarolarga aralashuv protokoli** (OPAC), shuningdek, bolalar askarlari toʻgʻrisidagi shartnoma nomi bilan ham tanilgan, bu koʻp tomonlama shartnoma boʻlib, unga koʻra davlatlar quyidagilarga rozi boʻladilar: 1) 18 yoshgacha boʻlgan bolalarni harbiy xizmatga chaqirishni taqiqlash; 2) harbiy xizmatga qabul qilinuvchilar kamida 16 yoshda boʻlishini taʼminlash; va 3) 16 yoki 17 yoshdagi chaqiriluvchilarning bevosita jangovar harakatlarda qatnashishini oldini olish. Shartnoma, shuningdek, davlatga tegishli boʻlmagan qurolli guruhlar tomonidan 18 yoshgacha boʻlgan shaxslarni har qanday maqsadda yollashni taqiqlaydi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi ushbu shartnomani Bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyaga qoʻshimcha protokol sifatida 2000-yil 25-mayda 54/263-sonli rezolyutsiya bilan qabul qilgan. Protokol 2002-yil 12-fevralda kuchga kirgan. Shartnoma oʻn uchta moddadan iborat.

2023-yil yanvar holatiga koʻra, 173 ta davlat ushbu protokol ishtirokchisi hisoblanadi. Yana 7 ta davlat uni imzolagan, biroq ratifikatsiya qilmagan.

## Asosiy maʼlumotlar

Bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya (1989) bolani 18 yoshga toʻlmagan har qanday shaxs sifatida taʼriflaydi.

Tarix davomida va koʻplab madaniyatlarda bolalar harbiy yurishlarda keng ishtirok etgan. Birinchi jahon urushi davrida Buyuk Britaniyada 250 000 nafar 18 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlar armiyaga qoʻshilishga muvaffaq boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi davrida bolalar askarlari butun Yevropa boʻylab, Varshava qoʻzgʻoloni, yahudiylar qarshilik harakati va Sovet Armiyasida jang qilgan. Sovuq urush tugaganidan soʻng, qurolli mojarolar soni ortdi va bolalardan harbiy maqsadlarda foydalanish keskin koʻpaydi. 1990-yillarning oxiriga kelib, bu holat har yili dunyo boʻyicha 300 000 nafar bolaga taʼsir koʻrsatgan.

Bolalardan harbiy maqsadlarda foydalanishni tugatish borasidagi taraqqiyot sust boʻldi, bunga sabablar orasida koʻplab milliy qurolli kuchlarning oʻz saflarini toʻldirishda bolalarga tayanishi ham bor. Bolalarning qurolli mojarolarda ishtirokini cheklash boʻyicha dastlabki saʼy-harakatlar 1977-yilda qabul qilingan 1949-yildagi Jeneva konvensiyalariga qoʻshimcha protokollar (77.2-moddasi) orqali boshlangan. Yangi Protokollar 15 yoshgacha boʻlgan bolalarni harbiy xizmatga olish va ularning bevosita jangovar harakatlarda ishtirok etishini taqiqladi, biroq davlat qurolli kuchlari va davlatga tegishli boʻlmagan qurolli guruhlarga 15 yoshdan boshlab bolalarni yollash va urushda foydalanishga ruxsat berdi. Bundan tashqari, ushbu Protokollar 15 yoshgacha boʻlgan bolalarning jangovar harakatlarda ishtirok etishini, agar bu ishtirok „bevosita“ boʻlmasa, taqiqlamagan. Masalan, razvedkachi, yuk tashuvchi, xabarchi, josus yoki boshqa yordamchi rollarda ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilgan.

1989-yilda Bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyada (CRC) ham aynan shu cheklangan meʼyorlar kiritilganida, bolalar huquqlari himoyachilari bundan norozi boʻlishdi. Ularning fikricha, bolalarning asosiy huquqlarini belgilovchi shartnoma ularni har qanday harbiy aralashuvdan toʻliq himoya qilishi kerak edi. Bunga erishish uchun bir guruh inson huquqlari faollari va ularni qoʻllab-quvvatlagan hukumatlar yangi xalqaro shartnoma boʻyicha global kampaniya boshladi. Natijada, 2000-yilda „Bolalarning qurolli mojarolarga aralashuv protokoli“ nomi bilan tanilgan Bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyaga ixtiyoriy protokol qabul qilindi

## Yangi shartnoma uchun olib borilgan kampaniya

### Dastlabki muzokaralar

1994-yilga kelib, yaʼni Bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya qabul qilinganidan besh yil oʻtib, bolalar huquqlari himoyachilari va ularni qoʻllab-quvvatlovchi hukumatlar xalqaro hamjamiyatni BMTning Inson huquqlari komissiyasi tarkibida ishchi guruh tashkil etishga koʻndira oldi. Ushbu ishchi guruhga berilgan vakolat – bolalardan harbiy maqsadlarda foydalanishga oid standartlarni oshiradigan yangi protokol boʻyicha muzokaralarni boshlash edi.

Protokol boʻyicha muzokaralarda ishtirok etgan davlatlarning katta qismi 18 yoshgacha boʻlgan bolalarni harbiy xizmatga chaqirishni toʻliq toʻxtatishga (yaʼni „toʻgʻridan-toʻgʻri 18“ tamoyiliga) tayyor edi. Biroq oz sonli davlatlar bunga qarshi chiqqan: Bangladesh, Kuba, Isroil, Janubiy Koreya, Quvayt, Pokiston, Buyuk Britaniya va AQSh. Muzokaralarda faol qatnashgan inson huquqlari faoli Jo Bekkerning soʻzlariga koʻra:

Hukumatlar Jenevada har yili muzokaralar olib borishni boshladi, biroq 1998-yilga kelib, bu muzokaralar toʻxtab qoldi. Sababi shundaki, oʻz milliy qurolli kuchlarida 18 yoshgacha boʻlgan shaxslarni uzoq yillar davomida xizmatga olgan davlatlar, xususan, AQSh va Buyuk Britaniya, oʻz amaliyotiga zid keladigan yangi standartni qoʻllab-quvvatlashga tayyor emasliklari ayon boʻldi.

Bekkerning aytishicha, oʻzgarishlarga qarshi boʻlgan ayrim davlatlar bunga qaramay uni toʻsmasliklarini bildirgan boʻlsa-da, AQSh oʻz pozitsiyasida qatʼiy turdi.

Bolalar huquqlarini himoya qiluvchi faollar tomonidan qurolli mojarolarning bolalarga taʼsiri haqida yirik tadqiqot oʻtkazish taklifi ushbu shartnomaga yuqori darajadagi qoʻllab-quvvatlovni jalb qilishda muhim rol oʻynadi. Ushbu tadqiqot Bolalar huquqlari boʻyicha qoʻmita tomonidan taklif qilingan, BMT Bosh assambleyasi topshirigʻiga binoan tayinlangan va 1996-yilda Graça Machel tomonidan *"Qurolli mojarolarning bolalarga taʼsiri"* nomi bilan tayyorlangan. Ushbu hisobot asosan yosh bolalarning qurolli mojarolarda qatnashishi bilan bogʻliq muammolarga eʼtibor qaratgan boʻlib, har yili dunyo boʻylab minglab bolalar halok boʻlayotgani, jarohat olayotgani va ruhiy travmalar olayotganiga oid dalillarni taqdim etdi. Shuningdek, u barcha qurolli kuchlar tomonidan bolalarni safga chaqirishni toʻxtatishni talab qildi.

### Bolalardan harbiy maqsadlarda foydalanishni toʻxtatish uchun tuzilgan Kengash (The Coalition to Stop the Use of Child Soldiers)

1998-yilda yangi shartnoma boʻyicha muzokaralar toʻxtab qolganida, olti inson huquqlari va gumanitar tashkilotlar (Amnesty International, Human Rights Watch, International Federation Terre des Hommes, Jesuit Refugee Service, Quaker BMT ofisi (Jeneva) va Save the Children) tomonidan Bolalardan Harbiy Maqsadlarda Foydalanishni Toʻxtatish Kengashi (hozirgi nomi bilan Child Soldiers International) tashkil etildi. Toʻgʻridan-toʻgʻri 18 yosh tamoyilini yangi shartnomaga kiritish maqsadida, Kengash tezda 30 dan ortiq mamlakatlarda milliy boʻlinmalarni tashkil etdi. Kengash xalqaro miqyosda toʻgʻridan-toʻgʻri 18 yosh tamoyilini faol ilgari surayotgan bir nechta davlatlar bilan hamkorlik qilgan: Kanada, Daniya, Efiopiya, Finlandiya, Yaponiya, Mozambik, Norvegiya, Portugaliya, Janubiy Afrika, Shvetsiya va Shveysariya.

Kanada hukumati tomonidan dastlabki moliyalashtirish bilan, Kengash hukumatlararo mintaqaviy konferensiyalarni tashkil etdi; Afrika va Lotin Amerikasidagi konferensiyalar toʻgʻridan-toʻgʻri 18 yosh tamoyilini kuchli qoʻllab-quvvatladi. Yevropa konferensiyasi bolalarning qurolli mojaro ishtirokini toʻxtatishni qoʻllab-quvvatladi, ammo bolalarni safga chaqirishga qarshi chiqmadi, chunki Avstriya, Fransiya, Germaniya, Lyuksemburg, Niderlandiya va Buyuk Britaniya kabi mamlakatlar 16 yoki 17 yoshdagi bolalarni oʻz qurolli kuchlariga safga chaqirayotgan edi. (2023-yil holatiga koʻra, Lyuksemburg bundan mustasno, qolgan barcha mamlakatlar buni davom ettirmoqda.)

1999-yilga kelib, toʻgʻridan-toʻgʻri 18 yosh tamoyili davlatlarning katta koʻpchiligi, Shuningdek, Bolalar huquqlari boʻyicha qoʻmita, Qizil Xochning Xalqaro Qoʻmitasi, Xalqaro Mehnat Tashkiloti, Yevropa Parlamenti, Afrika Ittifoqi Tashkiloti va Jahon cherkovlar kengashi tomonidan qoʻllab-quvvatlandi.

### Soʻnggi muzokaralar

Soʻnggi muzokaralarda faqat besh davlat toʻgʻridan-toʻgʻri 18 yosh tamoyiliga qarshi chiqdi: Misr, Quvayt, Singapur, Buyuk Britaniya va eng qatʼiy ravishda AQSh. AQSh, Buyuk Britaniya qoʻllab-quvvatlashi bilan, 17 yoshli yoshlarni jang maydoniga yuborishni taqiqlaydigan shartnomani qoʻllab-quvvatlamasligini davom ettirdi. Bekkerning aytishicha, AQSh Davlat kotibi Madlen Olbrayt aralashuvidan soʻng taslim boʻldi, garchi AQSh va Buyuk Britaniya 16 yoshdan (Buyuk Britaniya) va 17 yoshdan (AQSh) boshlab bolalarni safga chaqirish huquqini talab qilishda davom etgan boʻlsalar ham.

Bu oʻzgarish muzokaralashayotgan tomonlar oʻrtasida kompromiss kelishuviga imkon berdi, bunda yangi shartnoma davlatlarga 16 yoki 17 yoshdan boshlab bolalarni oʻz qurolli kuchlariga safga chaqirishni taqiqlamaydi, lekin bolalarning janglarda „toʻgʻridan-toʻgʻri“ ishtirok etmasligini taʼminlash uchun „mavjud barcha mumkin boʻlgan choralar“ koʻrilishini talab qiladi.

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* Ushbu shartnomaning toʻliq matni
* Ratifikatsiyalar roʻyxati
* Bolalarning qurolli mojarolarga aralashuvi boʻyicha Ixtiyoriy Protokolga qoʻllanma  UNICEF, Bolalarni Qurolli Mojarolarda Ishtirok Etishdan Toʻxtatish Koalitsiyasi, 2003