Ekologik migratsiya

**Ekologik muhojirlar** — mahalliy yoki mintaqaviy muhitning keskin yoki uzoq muddatli oʻzgarishi tufayli oʻz hududini tark etishga majbur boʻlgan odamlar. Ushbu oʻzgarishlar ularning farovonligi yoki turmush tarzini xavf ostiga qoʻyadi va qurgʻoqchilikning kuchayishi, choʻllanish, dengiz sathining koʻtarilishi va mavsumiy ob-havoning buzilishini (mussonlar kabi) oʻz ichiga oladi. Atrof-muhit migratsiyasining yagona va aniq taʼrifi mavjud boʻlmasa-da, siyosatchilar atrof-muhit va ijtimoiy olimlar iqlim oʻzgarishi hamda boshqa atrof- muhit degradatsiyasining potentsial ijtimoiy oqibatlarini, masalan, oʻrmonlarni kesish yoki haddan tashqari ekspluatatsiya qilish kontsepsiyasini tushunishga urinishlari sababli, gʻoya eʼtiborni jalb qilmoqda.

„Atrof-muhit muhojiri“ va „iqlim muhojiri“ (yoki „iqlim qochqinsh“) bir qator oʻxshash atamalar bilan bir-birining oʻrnida ishlatiladi, masalan, **ekologik qochqin**, **majburiy ekologik muhojir**, **ekologik motivatsiyalangan migrant**, **ekologik koʻchirilgan shaxs** (**EDP**), **ofat qochqinlari**, **ekologik koʻchirilganlar**, **eko-qochoqlar**, **ekologik jihatdan koʻchirilgan shaxs** yoki **atrof-muhit qochqinlari** (**ERTB**). Ushbu atamalar orasidagi farqlar bahsli boʻlib qolmoqda.

## Taʼrifi va tushunchasi
Atrof-muhit muammolaridan qochgan odamlarning aksariyati qisqa masofalarga, koʻpincha vaqtinchalik koʻchib ketishadi. Qolaversa, qochqinlar taʼqib qilinishidan qoʻrqib yoki „umumiy zoʻravonlik yoki jamoat tartibini jiddiy buzadigan hodisalar“ tufayli uylarini tark etmayapti. 1951-yilda qochqinning kimligini aniqlash birinchi xalqaro va qonuniy majburiy taʼrifdan beri kengaytirilgan boʻlsa ham, atrof-muhit oʻzgarishi sababli qochishga majbur boʻlgan odamlarga hali ham qochqinlar kabi huquqiy himoya berilmayapti.

„Ekologik qochqin“ atamasi birinchi marta 1976-yilda Lester Braun tomonidan taklif qilingan. Xalqaro migratsiya tashkiloti (XMT) ekologik muhojirlar uchun quyidagi taʼrifni taklif qiladi: "Atrof-muhit muhojirlari — bu ularning hayoti yoki yashash sharoitlariga salbiy taʼsir koʻrsatadigan, atrof-muhitning toʻsatdan yoki progressiv oʻzgarishi natijasida uzrli sabablar bilan odatiy turar joylarini tark etishga majbur boʻlgan yoki vaqtincha balki doimiy ravishda shunday qilishni tanlagan shaxslar yoki shaxslar guruhlari tushuniladi. Ular oʻz mamlakatining boshqa hududiga yoki chet elga koʻchib oʻtadiganlar."Iqlim migrantlari — bu iqlim oʻzgarishining uchta taʼsiridan kamida bittasi bilan bogʻliq tabiiy muhitning toʻsatdan yoki asta-sekin oʻzgarishi sababli qochishga majbur boʻlgan ekologik muhojirlarning bir qismi. Uchta sababga dengiz sathining koʻtarilishi, ekstremal ob-havo hodisalari, qurgʻoqchilik va suv tanqisligi kiradi".

## Turlari
Xalqaro migratsiya tashkiloti ekologik muhojirlarning uch turini eʼlon qiladi:

* *Ekologik favqulodda migrantlar*: ekologik ofat yoki toʻsatdan ekologik hodisa tufayli vaqtincha qochib ketgan odamlar. (Masalan: kimdir boʻron, sunami, zilzila va boshqalar tufayli ketishga majbur boʻlgan)
* *Ekologik majburiy muhojirlar*: atrof-muhitning yomonlashuvi sababli tark etishga majbur boʻlgan odamlar. (Masalan: atrof-muhitning sekin yomonlashishi, masalan, oʻrmonlarning kesilishi, qirgʻoqlarning yomonlashishi va boshqalar tufayli kimdir ketishga majbur boʻldi. Hindistonning Odisha shtatining Kendrapara tumanidagi Satabxaya qishlogʻi „dengiz sathining koʻtarilishi sababli qirgʻoq eroziyasi va suv ostida qolishning eng asosiy qurbonlaridan biri“. Qishloq aholisi shoʻrlangan dengiz suvi tufayli oʻz uylarini va ekin maydonlarini yoʻqotib, boshqa joylarga koʻchib ketishga majbur boʻldi. Nepalda suv tanqisligi sababli koʻplab qishloqlar Sivalik tepaliklari / Chure mintaqalaridan ommaviy migratsiyaga uchraganligi xabar qilingan. Xuddi shunday, Nepalning sharqiy togʻli qismida, Chainpur, Sankxuvasabxa shahridagi 10 xonadon, Dxarmadevidagi 25 xonadon va Panchxapandagi 10 xonadon oʻz hududlaridagi suv inqirozi tufayli koʻchib ketishga majbur boʻldi.
* *Ekologik sabablarga koʻra muhojirlar*, shuningdek, *ekologik sabablarga koʻra iqtisodiy muhojirlar* sifatida ham tanilgan: kelajakda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan muammolarni oldini olish uchun ketishni tanlagan odamlar. (Masalan: choʻllanish natijasida hosildorlikning pasayishi tufayli ketgan kishilar. 2014 va 2018-yillar oraligʻida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Afrikadagi Volta deltasi, Bangladesh va Hindistondagi Gang Brahmaputra Meghna deltasi va Hindistondagi Mahanadi deltasi aholisining katta qismi oʻzlarining migratsiya sababi sifatida iqtisodiy sabablarni koʻrsatgan va atigi 2,8 % i atrof-muhit sabablarini keltirgan. Ammo migrant uy xoʻjaliklarining uchdan bir qismi ekologik xavf-xatarlarga koʻproq taʼsir qilishini va delta aholisining ekologik omillarni koʻproq xavfsiz yashash vositalari bilan bogʻlashdi. Bu atrof-muhit migratsiyaga qanday taʼsir qilishini koʻrsatadi.

Boshqa olimlar muhojirlikning boshqa turlarini taklif qilishdi, jumladan:

* Bosim ostidagi ekologik muhojirlar — sekin boshlanish. Bu turdagi muhojirlar oʻz muhitidan koʻchiriladi, qachonki voqea aholining tark etishi zarur hodisa oldidan bashorat qilinganda. Bunday hodisalar choʻllanish yoki uzoq muddatli qurgʻoqchilik boʻlishi mumkin, bu yerda mintaqa aholisi mehmondoʻst yashash muhitini taʼminlash uchun endi dehqonchilik yoki ovchilik bilan shugʻullana olmaydi.

* *Imperativ ekologik migrantlar* — asta-sekin boshlanish Bular oʻzlariga bogʻliq boʻlmagan ekologik omillar tufayli oʻz uylaridan „doimiy koʻchirilgan“ yoki boʻladigan muhojirlardir.

* *Vaqtinchalik ekologik muhojirlar — qisqa muddatli, to‘satdan paydo* bo‘lgan — bu bir hodisadan aziyat chekayotgan migrantlarni o‘z ichiga oladi (yaʼni. Katrina toʻfoni kabi). Bu ular boshqasiga qaraganda unchalik ogʻir emas, degani emas, bu shunchaki ular qochib ketgan joyga qaytishlari mumkinligini anglatadi (garchi buni qilish istalmagan boʻlsa ham) ular buzilgan narsalarni tiklashga va tabiiy ofatdan oldingi hayot sifatini saqlab qolishga qodir. Bu turdagi muhojirlar atrof-muhit tez oʻzgarganda oʻz vatanidan koʻchiriladi. Ular sunami, boʻronlar, tornadolar va boshqa tabiiy ofatlar kabi halokatli hodisalar sodir boʻlganda koʻchiriladi.

## Global statistika

Oʻnlab yillar davomida atrof-muhit muhojirlari va qochqinlarni sanab oʻtishga urinishlar boʻldi. Jodi Jeykobson (1988) bu masalani sanab oʻtgan birinchi tadqiqotchi sifatida tilga olingan va u allaqachon 10 milliongacha „Atrof-muhit qochqinlari“ borligini taʼkidlagan. Dengiz sathining koʻtarilishi haqidagi „eng yomon senariylarga“ asoslanib, u „Atrof-muhit qochqinlari“ ning barcha shakllari siyosiy qochqinlarga qaraganda olti baravar koʻp boʻlishini taʼkidlagan. 1989-yilga kelib, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit boʻyicha dasturi ijrochi direktori Mustafo Tolba, agar dunyo barqaror rivojlanishni qoʻllab-quvvatlash uchun harakat qilmasa, „50 millionga yaqin odam ekologik qochqinga aylanishi mumkin“ deb maʼlumot bergan.

1990-yillarning oʻrtalarida britaniyalik ekolog Norman Myers ushbu „maksimalist“ maktabning eng koʻzga koʻringan tarafdoriga aylandi (Suhrke 1993), „ekologik qochqinlar tez orada majburiy qochqinlarning eng katta guruhiga aylanishini“ taʼkidlagan. Bundan tashqari, u 1990-yillarning oʻrtalarida 25 million atrof-muhit qochqinlari boʻlganini taʼkidladi va bu koʻrsatkich 2010-yilga kelib ikki baravar koʻpayishi mumkinligini taxmin qilgan, yuqori chegara esa 2050-yilga kelib 200 millionni tashkil etadi deb qoʻshimcha qilgan (Myers 1997). Myersning taʼkidlashicha, atrof-muhitning koʻchishi sabablari choʻllanish, suv yetishmasligi, sugʻoriladigan yerlarning shoʻrlanishi va biologik xilma-xillikning kamayishidir. Yaqinda Myers 2050-yilga kelib bu koʻrsatkich 250 millionga yetishi mumkinligi farazini ilgari surdi.

Norman Myers bu sohada eng koʻp faoliyat olib borgan tadqiqotchi boʻlib, u 1995-yilda 1000 dan ortiq manbalarga tayangan holda 25 million ekologik muhojirlar mavjudligini aniqlagan (Myers & Kent 1995). Biroq, Vikram Kolmannskogning taʼkidlashicha, Myersning ishi „nomutanosibligi, tekshirib boʻlmaydiganligi va moslashish imkoniyatlarini toʻgʻri hisobga olmaslik“ uchun tanqidga uchrashi mumkin (2008: 9). Bundan tashqari, Myersning oʻzi uning raqamlari „qahramonlik ekstrapolyatsiyasiga“ asoslanganligini tan oldi (Braun 2008: 12). Umuman olganda, Blekning taʼkidlashicha, dunyo „atrof-muhit qochqinlari bilan toʻlib borayotganini“ koʻrsatadigan „hayratlanarli darajada kam ilmiy dalillar“ mavjud (1998: 23).

## Jamiyat va madaniyat

### Ommaviy madaniyat
"Atrof-muhit muhojiri" tushunchasi, Jon Steynbekning 1939-yilda yozilgan „*Gʻazab shingillari“* romanidan beri mashhur madaniyatning bir qismi boʻlib kelgan.

### Hujjatli filmlar

* *Eko muhojirlar: Bhola orolining ishi* (2013), hujjatli film rejissyor Syuzan Shtayn. Bosh rollarda Ketrin Yakobsen, Nensi Shnayder, Bogumil Terminski
* *Moviy sayyora qochqinlari* (2006), hujjatli film rejissyori Helen Choquette va Jan-Philippe Duval.
* Rejissor Devid Fedele tomonidan suratga olingan „Oradagi y*er“* (2014) hujjatli filmi. 

## Manbalar


## Adabiyotlar

* Bogumil Terminski, *Ekologik sabablarga koʻra koʻchish.* *Nazariy asoslar va hozirgi muammolar*, CEDEM, Liej universiteti, 2012 yil.

## Havolalar

* Butunjahon qochqinlar va migratsiya kengashi (2021) „Iqlim ko‘chishining global boshqaruvi yechimlari“
*