Birinchi xonim

**Birinchi xonim** – bu norasmiy unvon boʻlib, odatda davlat boshligʻining rafiqasi uchun ishlatiladi va vaqti-vaqti bilan monarxiyadan tashqari davlat rahbari yoki bosh ijrochining qizi yoki boshqa ayol qarindoshi uchun foydalanish mumkin. Bu atama oʻz kasbi yoki sanʼatining eng yuqori pogʻonasida boʻlgan ayolni tasvirlash uchun ham ishlatiladi.

Unvon, shuningdek, davlat boshligʻi boʻlmagan hukumat boshligʻining xotini uchun ham ishlatilgan. Bundan tashqari, mamlakat ichidagi maʼmuriy boʻlinmalar rahbarlarining rafiqalariga nisbatan ishlatilishi mumkin.

## Tarixi
Qayd etilishicha, „birinchi xonim“ atamasi eng avvalo yuqori martabali yoki oʻz sohasida koʻzga koʻringan shaxsga nisbatan qoʻllanilgan va bu atama prezidentning turmush oʻrtogʻini tasvirlash uchun ishlatilgan. Qoʻshma Shtatlar 1838-yilda uning birinchi hujjatlashtirilgan qoʻllanilishini Marta Vashingtonga nisbatan koʻrilgan, u Jorj Vashingtonning prezidentlik davrida bunday deb atalmagan, oʻsha paytda hali unvon taʼsis etilmagan edi.

Bu lavozimda ishlagan vaqtlarida muntazam ravishda „birinchi xonim“ deb atalgan birinchi shaxs Xarriet Leyn edi, u aslida Jeyms Byukenanning jiyani edi.

## Variantlar

Filippin yoki Malta kabi davlat rahbarining turmush oʻrtogʻi erkak boʻlgan mamlakatlarda unvonning erkak ekvivalenti **birinchi jentlmen** hisoblanadi. AQSh prezidentining turmush oʻrtogʻi hech qachon erkak kishi boʻlmagan boʻlsa-da, „birinchi jentlmen“ nomi a AQShda mer yoki gubernatorning erkak turmush oʻrtogʻi uchun ishlatiladi.

Birinchi turmush oʻrtogʻi va birinchi sherigi, unvonning nodir oʻzgarishlari, siyosiy rahbarning turmush oʻrtogʻi har qanday jinsdan boʻlgan har qanday holatda ham ishlatilishi mumkin. Bu atama gender tengligi va gender betarafligini targʻib qilish uchun ishlatiladi.

Qoʻshma Shtatlarda rahbar oila birgalikda Qoʻshma Shtatlar prezidenti va uning turmush oʻrtogʻi *birinchi er-xotin* sifatida tanilgan va agar ularning farzandlari boʻlsa, ular odatda *birinchi oila* deb ataladi.

## Ingliz tilida soʻzlashmaydigan mamlakatlarda foydalanish
Fransuz tilida soʻzlashuvchi mamlakatlar birinchi xonimlar uchun birinchi xonim qayerdan boʻlishidan qatʼi nazar, *première dame* atamasini ishlatgan. 2017-yilda nashr etilgan bir maqolada birinchi janob uchun *premer monsieur* atamasi ishlatilgan. Ushbu maqola uchun, agar 2022-yilgi prezidentlik saylovlarida Marin Le Pen gʻalaba qozonsa, uning turmush oʻrtogʻi Lui Aliotning birinchi jentlmen boʻlish imkoniyatiga ega boʻlgan boʻlardi Emmanuel Makron oʻsha saylovda Le Penni magʻlub etgan.

Portugal tilida soʻzlashuvchi mamlakatlar birinchi xonimlar uchun *primeira-dama* yoki „Primeira Dama“ atamalarini ishlatgan. Bu atama odam qayerdan boʻlishidan qatʼiy nazar ishlatiladi. *Primeiro-cavalheiro* atamasi birinchi janoblar uchun ishlatiladi.

Ispan tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda *primera dama* atamasi birinchi xonimlar uchun ishlatiladi, qaysi mamlakatdan boʻlishidan qatʼi nazar bu unvon bilan ataladi. *Primer cabalero* atamasi birinchi janoblar uchun foydalaniladi.

Sinofon mamlakatlari birinchi xonimlar uchun atama sifatida 第一夫人 (dìyī *fūrén*) atamasini birinchi xonimning qayerdan ekanligini hisobga olmagan holda ishlatgan.

### Yevropa

#### Xorvatiya
*Supruga predsjednika republike* (respublika prezidentining rafiqasi) yoki *suprug predsjednice republike* (respublika prezidentining eri) atamalari Xorvatiyada, *prva dama* (birinchi xonim) va *prvi gospodin* (birinchi janob) atamalari koʻproq qoʻllanadi. Chet el manbalari bundan mustasno, kamdan-kam qoʻllanadi. Xorvatiya prezidentining hozirgi rafiqasi Sanya Musich-Milanovich.

Bosh vazirning rafiqasi vaqti-vaqti bilan, juda kamdan-kam hollarda, Xorvatiyaning „birinchi xonimi“ deb ham atalgan, ammo bosh vazirlarning turmush oʻrtoqlari koʻpincha quyi oʻrinni saqlab qolishgan va deyarli hech qachon jamoat ishlarida qatnashmaganlar, *supruga predsjednika vlade* (bosh vazirning rafiqasi) bunday maʼlumotnoma zarur boʻlgan hollarda qoʻllangan. Bosh vazirning hozirgi rafiqasi Ana Maslać Plenkovich.

#### Chex Respublikasi
*První dáma* atamasi Chexiya prezidentining rafiqasi uchun ishlatiladi. 

Hozirgi birinchi xonim – Ivana Zemanova.

*První dáma* atamasi boshqa mamlakatlarning birinchi xonimlari uchun ham qoʻllanadi.

#### Polsha
*Pierwsza dama* atamasi (soʻzma-soʻz maʼnosi: „birinchi xonim“) Polshaning amaldagi prezidentining rafiqasi uchun qoʻllanadi. *Pani prezydentowa* (prezident xonimi) unvoni ham odatda, norasmiy boʻlsa ham, ishlatiladi.

#### Rossiya
Xorijiy matbuotda Rossiya prezidentining rafiqasi birinchi xonim sifatida tilga olingan. Bu atama xorijiy matbuotda ham Aleksey Navalniyning rafiqasi Yuliya Navalnayaga nisbatan ishlatilgan.

Rossiyaning birinchi xonimlari tarixiy sabablarga koʻra gʻarbiy hamkasblariga qaraganda kamroq koʻrinishadi va siyosiy faoliyat bilan shugʻullanmaydilar.

##### Sovet Ittifoqi
Qayd etilishicha, sovet rahbarlari odatda oʻz xotinlari va oilalarini eʼtibordan chetda qoldirishni afzal koʻrgan, shuning uchun „koʻrinmas birinchi xonimlar“ paydo boʻlgan. Natijada, postsovet mamlakatlarida past darajadagi birinchi xonimlar keng tarqalgan boʻlib qolmoqda, chunki bu davlatlar rahbarlari Sovet davrida oʻsib ulgʻaygan.

Mixail Gorbachyovning rafiqasi Raisa Gorbachevni Sovet Ittifoqining birinchi xonimi deb atashgan.

#### Ukraina
Mamlakat prezidentining rafiqasi mamlakat hukumati tomonidan pershaledi (*persha ledi*) deb ataladi. „Birinchi xonim“ atamasi hukumat tomonidan ingliz tilidagi yangiliklarda ham qoʻllangan.

Marina Poroshenko va Olena Zelenska kabi baʼzi birinchi xonimlar ijtimoiy faollikda rol oʻynagan boʻlsa-da, Lyudmila Yanukovich kabi boshqa birinchi xonimlar kamdan-kam hollarda jamoat rollarida qatnashgan.

#### Natsistlar Germaniyasi
Natsistlar Germaniyasida „birinchi xonim“ rasmiy unvoni yoʻq edi. Biroq, norasmiy ravishda, Adolf Gitlerning rafiqasi Eva Braun va Herman Goringning rafiqasi Emmi Goring oʻrtasida shiddatli raqobat bor edi, ularning ikkalasi ham shunday deb hisoblanishga intilgan edi.

### Osiyo

#### Armaniston
Armaniston prezidentining rafiqasi „ayarli“ (*Hayastani Arrajin tikin*) deb atalgan. „Birinchi xonim“ atamasi ham ishlatilgan. Biroq, amaldagi prezidentning turmush oʻrtogʻi faqat Armanistonning „հանրապետության նախագահի տիկին“ (*hanrapetutʼyan nakhagahi tikin*),  yoki „Armaniston prezidentining rafiqasi“ deb nomlanadi.

#### Ozarbayjon
Ozarbayjonning amaldagi prezidentining rafiqasi uchun *[[Mehribon Aliyeva|birinci xonim]]* atamasini ishlatiladi. 

#### Hindiston
*Pratam mahila* atamasi Hindistonda kamroq qoʻllanadi. Bu atama baʼzan gazetalarda Hindiston prezidentining xotiniga murojaat qilish uchun ishlatilishi mumkin; ammo, umumiy foydalanishda keng tarqalgan atama „prezidentning xotini“ yoki koʻproq norasmiy ravishda prezidentning xotini/turmush oʻrtogʻi/eri nomlari mavjud. „Birinchi xonim“ atamasi bosh vazirning rafiqasiga nisbatan ishlatilmaydi. Buning oʻrniga „birinchi turmush oʻrtoq“ atamasi Hindiston Bosh vazirining turmush oʻrtogʻi uchun ishlatiladi.

#### Indoneziya
*Ibu negara* (davlat xonimi/onasi) atamasi Indoneziya prezidentining rafiqasi uchun ishlatiladi. Bu atamani boshqa mamlakatlarning birinchi xonimlari uchun ham foydalanish mumkin.

#### Yaponiya
Yaponiyada „*Naikaku Souri Daijin Fujin*“ atamasi (内閣総理大臣夫人, soʻzma-soʻz „Vazirlar Mahkamasining keng qamrovli maʼmuriyati vazirining rafiqasi“) Yaponiya bosh vazirining rafiqasi uchun ishlatiladigan unvondir.

#### Pokiston
Pokistonda خاتون اول (*khatoon-e-avval* deb oʻqiladi) atamasi odatda Muhammadning rafiqasi Xadicha Bint Al-Xuvaylid uchun ishlatiladi. Bu Pokiston bosh vazirining rafiqasi uchun ham ishlatilgan. Unvonni Pokiston prezidentining rafiqasi uchun ham ishlatsa boʻladi.

#### Filippin
Filippin prezidentining turmush oʻrtogʻi birinchi turmush oʻrtoq (Filippin: *unang kabiyák*) degan gender-neytral unvonga ega va boshqa vazifalar qatorida Malacañan saroyida mezbonlik qiladi. Sarlavha jinssizdir, chunki koʻpgina Filippin tillarida grammatik jins yoʻq va har ikkala jinsdagi prezidentlik turmush oʻrtoqlari boʻlgan.

Rasmiy turmush oʻrtogʻi ayol boʻlsa, u „birinchi xonim“ (*unang ginang*) sifatida tanilgan; unvon, shuningdek, beva qolgan prezidentning bu lavozimda xizmat qilayotgan bevosita ayoliga nisbatan qoʻllangan. Tarixda faqat bitta birinchi jentlmen (*unang ginoó*) boʻlgan: Xose Migel Arroyo, 14-prezident Gloria Macapagal Arroyoning turmush oʻrtogʻi, lekin u kishiga „janoblari“ unvoni berilgan.

#### Janubiy Koreya
Prezidentning rafiqasi *yeong-bu-in* (eong-bu-in) deb ataladi.

## Turmush oʻrtogʻi boʻlmaganda nomdan foydalanish
Baʼzi hollarda, unvon turmush oʻrtogʻi boʻlmagan kishiga beriladi.

### Avstraliya
2010-yil 24-iyun kuni Julia Gillard Avstraliyaning birinchi ayol bosh vaziri etib tayinlangan rahbariyatning taralishidan soʻng, baʼzi ommaviy axborot vositalari uning sevgilisi Tim Metisonni „birinchi kishi“ deb atashgan. Avstraliya hukumati Matisonni Gillardning sherigi deb atagan va uni bosh vazirning turmush oʻrtogʻi sifatida ham tan olgan.

### Boliviya
Boliviyaning sobiq prezidenti Evo Morales turmush qurmagan, shuning uchun uning prezidentligi davrida uning singlisi Ester Morales birinchi xonim rolini bajargan.

### Chili
Gabriel Borikning rafiqasi boʻlsa-da sevgilisi Irina Karamanos birinchi xonim unvonini (Karamanos va Borikning bu lavozimdagi kishi mavjudligi, uni egallash uchun qarshiligiga qaramay) qabul qildi. Karamanosning aytishicha, bu rolni oʻz zimmasiga olish „zamonga moslashishni“ oʻz ichiga oladi.

### Irlandiya
Berti Ahernning Taoiseachlik muddatining birinchi yarmida u rafiqasi Miriamdan ajralgan va birinchi xonim rolini oʻsha paytdagi sevgilisi Seliya Larkin egallagan.

### Koreya Respublikasi (Janubiy Koreya)
Pak Chung Xi prezident boʻlgan soʻnggi besh yil davomida uning qizi Pak Kin Xe onasi Yuk Yon Suning oʻlimidan soʻng birinchi xonim sifatida ishlagan. Baʼzi zamonaviy manbalarda u Janubiy Koreyaning amalda birinchi xonimi sifatida qabul qilingan.

### Peru
Keyko Fuximori 19 yoshida otasi Alberto Fuximori va onasi Syusana Xiguchi bilan ajrashganidan keyin birinchi xonim vazifasini oʻz zimmasiga olgan.

### Qoʻshma Shtatlar
Tomas Jefferson prezident lavozimiga kirishganida turmush oʻrtogʻi vafot etgan edi va uning qizi Marta Jefferson Rendolf baʼzida prezident uyining xonimi boʻlib ishlagan. Bu birinchi xonimlar milliy tarixiy sayti tomonidan eʼtirof etilgan. Oq uy veb-sayti uning onasi Marta Jeffersonni ham birinchi xonim sifatida tan olgan. Dolley Medison ham baʼzida yordamchi va Jeffersonning kuzatuvchisi boʻlib xizmat qilgan boʻlsa-da, u Jeffersondan keyin erining prezidentligi orqali turmush oʻrtogʻi birinchi xonim sifatida tan olingan.

Endryu Jeksonning rafiqasi Reychel Jekson Jekson prezidentligidan oldin vafot etgan. Jeksonning jiyani Emili Donelson vafotigacha birinchi xonim vazifasini bajargan, Jeksonning kelini Sara Jekson esa Jekson prezidentligining soʻnggi oylarida Oq uyni boshqargan. Oq uy veb-sayti Jeksonning xotinini birinchi xonim sifatida tan olganiga qaramay, ikkalasi ham Birinchi xonimlar milliy tarixiy sayti tomonidan birinchi xonimlar sifatida tan olingan.

Jeyms Byukenan umr boʻyi boʻydoq boʻlgan. Uning lavozimida boʻlgan vaqtida uning jiyani Harriet Leyn „uy bekasi“ boʻlib ishlagan. U amakisining lavozimida boʻlgan davrida zamonaviy birinchi xonim sifatida ishlagan deb tan olingan va Oq uy veb-saytida boshqa birinchi xonimlari qatoriga kiritilgan.

#### Kolorado
2018-yilda gubernator etib saylangan Jared Polis gey boʻlgan va uning jinsiy sherigi Marlon Reis bilan uzoq muddatli munosabatda boʻlgan. Reis saylangan qshomdagi nutqida Polis tomonidan „birinchi odam“ deb atalgan va Polis kampaniyasi aʼzolari Reis „birinchi jentlmen“ unvonini olishini aytishgan. Juftlik keyinchalik 2021-yilda turmush qurishgan.

Kolorado gubernatorlarining turmush qurmagan hamkorlarining hammasi ham birinchi xonim yoki birinchi jentlmen deb atalmaydi, chunki Robin Pringl *The Denver Post* tomonidan turmush qurishdan oldin Jon Xikkenluperning qiz doʻsti deb atalgan.

#### Puerto-Riko
Gubernator Sila Mariya Calderon Puerto-Rikoning birinchi ayol gubernatori lavozimini egallaganidan soʻng, oʻzining ikki qizi Sila Mariya Gonsales Calderon va Mariya Elena Gonsales Calderonni birinchi xonimlar lavozimiga tayinladi.

## Siyosiy boʻlmagan maqsadlarda foydalanish
Qoʻshma Shtatlarda „birinchi xonim“ unvonini siyosiy boʻlmagan sohalarda oʻzini beqiyos isteʼdodli yoki oʻziga xos nomdor ekanligini isbotlagan ayollarga mehr-muhabbat atamasi sifatida berish odatiy holga aylangan. Bu ibora koʻpincha, lekin har doim ham emas, koʻrib chiqilayotgan shaxs shunga oʻxshash sohadagi taniqli erkakning (yoki erkaklarning) xotini yoki „ayol ekvivalenti“ boʻlsa ishlatiladi. Masalan, bu atama koʻngilochar sohada „televideniening birinchi xonimi“ (Lyusil Ball), „qoʻshiqning birinchi xonimi“ (Ella Fitsjerald), „kantri musiqasining birinchi xonimi“ (Tammy Wynette) ni ifodalash uchun qoʻllangan. Loretta Lynn ham unvon bilan tanilgan boʻlsa-da, „*[[Star Trek|Yulduzli trekning]]* birinchi xonimi“ (aktyor/prodyuser Majel Barrett), „Amerika qalbining birinchi xonimi“ (Areta Franklin), "Grandning birinchi xonimi „Ole Opri“(Loretta Lin), „Amerika kinosining birinchi xonimi“ (Lilian Gish) va „Amerika sahnasining birinchi xonimi“ (Helen Hayes).

Bu atama baʼzi hollarda kollej va universitet prezidentlarining xotinlariga nisbatan ham ishlatilgan.

„Birinchi xonim“ atamasi, shuningdek, maʼlum bir hududda eng yuqori ijtimoiy mavqega ega boʻlgan ayolni bildirish uchun ishlatiladi, bu maʼnoda Afrikada ayniqsa mashhur boʻlib, u yerda baʼzi bir boshliqlik ierarxiyasidagi eng taniqli zodagon ayol hisoblanadi. Yoruba xalqi koʻpincha nom bilan ataladi.

Soʻnggi yillarda bu atama cherkov pastorining xotiniga nisbatan ham qoʻllangan, ayniqsa qora tanli cherkovlarda koʻp uchraydi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
 
* Abrams, Jeanne E. *First Ladies of the Republic: Martha Washington, Abigail Adams, Dolley Madison, and the Creation of an Iconic American Role* (NYU Press. 2018) online review
* Bailey, Tim. „Americaʼs First Ladies on Twentieth-Century Issues: A Common Core Unit“, *History Now* 35 (Spring 2013) online , curriculum unit based on primary sources
* Berkin, Berkin, ed., „Americaʼs First Ladies“, *History Now* 35 (Spring 2013) online ; popular essays by scholars
* Burns, Lisa M. (2008). *First Ladies and the Fourth Estate: Press Framing of Presidential Wives*. DeKalb: Northern Illinois University Press. 
* 
* Horohoe, Jill, „First Ladies as Modern Celebrities: Politics and the Press in Progressive Era“ (PhD dissertation, Arizona State University, 2011). DA3452884.
* Lugo-Lugo, Carmen R. and Mary K. Bloodsworth-Lugo. „Bare Biceps and American (In) Security: Post-9/11 Constructions of Safe(ty), Threat, and the First Black First Lady“, *Womenʼs Studies Quarterly* (2011) 39#1 pp 200-217, on media images of Michelle Obama
* Watson, Robert P. „Toward the Study of the First Lady: The State of Scholarship“, *Presidential Studies Quarterly* (2003) 33#2 pp 423-441.

## Havolalar

* Hozirgi birinchi xonimlar (tarjimai hol va fotosuratlar)