Nikolay Baskakov

**Nikolay Aleksandrovich Baskakov** () (1905-yil 22-mart—1996-yil 26-avgust Moskva) – tilshunos olim.

Qoraqalpogʻistonda (1960-yil), Turkmanistonda (1962-yil), Qozogʻistonda (1967-yil) xizmat koʻrsatgan fan arbobi, filologiya fanlari doktori (1950-yil). Finugor jamiyatining muxbir aʼzosi (Finlandiya, Xelsinki, 1967-yil), Ural-Oltoy jamiyatining faxriy aʼzosi (Gamburg, 1968-yil).

Moskva davlat universitetini tamomlagan (1930-yil). Ilmiy ishlari qoraqalpoq tili, uning soʻz turkumlari va soʻz yasalishiga bagʻishlangan. Baskakov oʻzbek, qoraqalpoq, noʻgʻoy, haqas, tatar, oltoy, qoraim, uygʻur, turkman va boshqa turkiy tillarga oid koʻplab darslik, grammatik ocherk va uslubiy qoʻllanmalar muallifi.

## Hayoti
Nikolay Baskakov Aleksandrovich, Semenovich Baskakova (Zemstvo viloyati hukumati aʼzosi) va Aleksandra Mixaylovna Baskakova oilasida tugʻilgan. Baskakovlar oilasida besh oʻgʻil va ikki qiz boʻlgan. Oilaviy rivoyatlarga koʻra, A. S. Baskakov asli Vologda viloyatining Sankt-Peterburg shahridan boʻlgan va 19-asr boshlarida surgun qilingan zodagon Baskakovning avlodi boʻlgan.

Baskakov familiyasi oʻzining kelib chiqishini 13-asrda Vladimir hokimi boʻlgan tatar Basqaq Amragan (Amir Xon) bilan bogʻliq. Bu oilaning turkiy kelib chiqishini asosiy baskaklar oilasi tasdiqlaydi.

N. A. Baskakov oʻzining ota-bobolari haqida *Russkiye familii tyurkskogo proisxojdeniya* kitobida keltirib oʻtgan (1969-yil). Baskakovylar oilasi 1908-yilgacha Solvychegodskda yashagan va Gryazovets shahrida 1908-yilda Vologda viloyatiga koʻchirilgan va ruhoniy boʻlib xizmat qilgan. N. Baskakov 1915-yilda Vologda erkaklar klassik gimnaziyasining birinchi sinfiga oʻqishga kirgan. Sharqqa qiziqish oʻsha paytda Usmonlilar imperiyasi boʻlgan arablarning Jidda shahrida konsul boʻlgan otasi Bessonov tufayli paydo boʻlgan. Rossiya diplomatining sharq mamlakatlari haqidagi hikoyalari gimnastikachi Baskakovning yosh tasavvuriga shunchalik taʼsir qilganki, u Sharq, ayniqsa Turkiya bilan jiddiy qiziqib qolgan. U Turkiya haqida koʻp oʻqiy boshladi va hatto turk tilini yaxshiroq oʻrganishga harakat qilgan.

1924-yil kuzida Baskakov Ukrainada repetitor boʻlib ishlagan va shundan soʻng Sharqiy Yevropa universitetida: Leningrad davlat universitetining Sharq fakultetida va Gʻarb adabiyoti institutida oʻqishni davom ettirgan.

1929-yilda Baskakov Moskva davlat universitetining tarix va etnologiya fakultetining etnografiya boʻlimiga talaba sifatida qabul qilingan. Universitetning birinchi kursini tamomlab, Qoraqalpogʻistonga, ikkinchi kursda esa Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Xorazm viloyatiga amaliyotga yuborilgan. 1930—1931-yillarda Qoraqalpoq muzeyi va keng qamrovli ilmiy-tadqiqot institutini tashkil etishda ishtirok etgan. 1931—33-yillarda lingvistik komissiyada ilmiy xodim boʻlib ishlagan. 1932-yilda Oʻzbekiston milliy universtitetida katta ilmiy xodim boʻlib, keyinchalik Qozogʻistonda milliy maktablarda oʻqitish metodikasi boʻyicha, 1934-yilda esa Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Xirot muxtor viloyatlariga amaliy ekspeditsyalar uchun yuborilgan.

Moskva davlat universitetining tarix-etnologiya fakultetini tamomlagandan soʻng Baskakov Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Dogʻiston, Sibir boʻylab koʻplab ekspeditsiyalarda qatnashib, turkiy xalqlar tarixi, etnografiyasi va tillariga oid boy materiallar toʻplagan. . Ushbu material asosida Baskakov bir nechta monografiyalarni nashr etgan. U oʻz asarlarida turkiy tillar nazariyasi va tarixiga oid masalalarni ishlab chiqdi: qoraqalpoq, noʻgʻay, oltoy, xakas va boshqalar. SSSR. Shu bilan birga, u alifbo va imloni ishlab chiqgan, koʻplab turkiy tillar uchun milliy-ruscha va ruscha-milliy lugʻatlar tuzgan, grammatika sohasida izlanishlar boshlagan.

Keyinchalik u kirill alifbosiga asoslangan noʻgʻay adabiy tilini yaratish masalasi bilan shugʻullangan. 1937—50-yillarda.

1939—40-yillarda Qozon, Ufa, Togʻli Oltaysk va Toshkentga sayohat qilgan.

U Vedenskiy qabristoniga dafn etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Karakalpakskiy yazik, fonetika i morfologiya, M., 1952; Tyurkskiye yaziki, M., 1960; Vvedeniye v izucheniye tyurskix yazikov, M., 1967.
* Axatov G. X. Izvestniy sovetskiy yazikoved: K 80-letiyu so dnya rojdeniya N. A. Baskakova // j. „Sovet Mәktebә“. – Kazan, 1985-yil
* Miliband S. D. Biobibliograficheskiy slovar otechestvennix vostokovedov s 1917 g. Tom 1. – M., Nauka, 1995-yil 764-bet.
* Murzayev E. M. Tyurkskiye geograficheskiye nazvaniya. – M., Vost. lit., 1996-yil
* Tenishev E. R. N. A. Baskakov // 90 let N. A. Baskakovu: Sbornik statey / Otv. red. chlen-korr. RAN, akademik RAEN E. R. Tenishev; Institut yazikoznaniya RAN. – M.: Yaziki slavyanskoy kulturi, 1997-yil
* Blagova G. F., Potseluyevskiy Ye. A., Tenishev E. R. Pamyati Nikolaya Aleksandrovicha Baskakova // Izvestiya Akademii nauk SSSR. Seriya literaturi i yazika. – M.: Nauka, 1997-yil

## Manbalar