Khmer imperiyasi

**Khmer imperiyasi** (khmercha: ចក្រភពខ្មែរ), yoki Angkoriya **imperiyasi** (khmercha:ចក្រភពអង្គរ), tarixchilar tomonidan IX-XV asrlarda janubi- sharqiy Osiyodagi hindu -buddistlar imperiyasi boʻlgan Kambodjaga nisbatan qoʻllangan atamadir. Imperiya Funan va Chenla sivilizatsiyalaridan kelib chiqqan boʻlib, ular baʼzida Hindixitoy yarim orolining koʻp qismini va Janubiy Xitoyning bir qismini boshqargan yoki vassalga aylantirgan, Hind-Xitoy yarim orolining shimolidan Yunnan provinsiyasigacha choʻzilgan hududlarni oʻz ichiga olgan. Chegaralari shimolda Xitoydan Vetnamgacha gʻarbga Myanmagacha yetgan. Oʻzining eng yuqori choʻqqisiga erishgan vaqtida Khmer imperiyasi oʻsha davrning qudratli saltanatlaridan boʻlgan Vizantiya imperiyasidan (Sharqiy Rim imperiyasi) kattaroq boʻlgan.

Mamlakatning eng koʻzga koʻringan merosi imperiya gullab-yashnaganda Khmer poytaxti boʻlgan Kambodjada joylashgan Angkor shahridir. Angkorning Angkor Vat va Bayon kabi ulugʻvor yodgorliklari Khmer imperiyasining ulkan qudrati va boyligi, yuksak sanʼati va madaniyati, meʼmorchilik texnikasi, ilmiy yutuqlari va eʼtiqod tizimlarining xilma-xilligidan dalolat beradi. Sunʼiy yoʻldosh tasvirlari shuni koʻrsatdiki, Angkor XI-XIII asrlarda oʻzining oltin davrida dunyodagi eng yirik sanoatlashgan shahar markazi boʻlgan. Tadqiqotchilar, shuningdek, Khmer imperiyasi 102 kasalxonani oʻz ichiga olgan dunyodagi birinchi sogʻliqni saqlash tizimini ixtiro qilgan degan xulosaga kelishgan.

Khmer imperiyasi davrining boshlanishi shartli ravishda 802-yilga toʻgʻri keladi, oʻshanda qirol Jayavarman II Pnom Kulen togʻlarida oʻzini *chakravartin* („oliy hukmdor“, „imperator“ unvoniga teng) deb eʼlon qilgan. Imperiyaning tugashi 1431-yilda Siamning Ayutthaya qirolligi tomonidan Angkorni qamal qilish bilan yakunlanadi. Khmer imperiyasining qulashi sababi hamon nomaʼlum. Tadqiqotchilar kuchli musson yomgʻirlari davrining oʻrniga mintaqada qurgʻoqchilik sabab boʻlgan va bu infratuzilmaga zarar yetkazganini aniqladi. Qurgʻoqchilik va suv toshqini oʻrtasidagi oʻzgaruvchanlik ogʻir muammo boʻlgan. Suv tizimining qulashi odamlarning Angkor shahrini tark etishiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin.

## Etimologiyasi
Zamonaviy olimlar imperiyani koʻpincha *Khmer imperiyasi* yoki *Angkoriya imperiyasi* deb atashadi, ikkinchi nom sobiq poytaxt Angkor shahridan olingan.

Imperiya oʻzini **Kambuja** (Sanskrit: कम्बोज ; Eski khmer: កម្វុជ; khmercha:  កម្ពុជ) yoki **Kambujadeśa** (Sanskrit:कम्बुजदेश ; Qadimgi khmer: កម្វុជទេឝ; khmercha: កម្ពុជទេស) *Kambodja* uchun qadimiy atamalar boʻlgan.

## Tarixshunosligi
Angkor tarixi Kambujadesa qirolligining markaziy aholi punkti sifatida tarixini, shuningdek, Khmer qirolligining IX-XIII asrlarga oid tarixini oʻz ichiga oladi.

Kambujaning oʻzidan, shuningdek, Angkor viloyatidan ilk tarixga oid tosh yozuvlardan boshqa hech qanday yozma manbalar saqlanmagan. Shunday qilib, tarixiy khmer sivilizatsiyasi haqidagi hozirgi bilimlar asosan quyidagilardan olingan:

* Arxeologik qazishmalar, rekonstruksiya va tadqiqotlar
* Tosh yozuvlari (ulardan eng muhimi ibodatxonalarning poydevor stelalari), ularda podshohlarning siyosiy va diniy ishlari haqida berilgan xabarlar.
* Harbiy yurishlar, saroy hayoti, bozor manzaralari va aholining kundalik hayoti tasvirlangan bir qator maʼbad devorlaridagi relyeflar
* Xitoy diplomatlari, savdogarlari va sayohatchilarining hisobotlari va xronikalari.

## Tarixi

### Shakllanishi va oʻsishi

#### Jayavarman II&nbsp;— Angkor asoschisi

Sdok Kok Thom maʼlumotlariga koʻra, taxminan 781-yilda Indrapura Jayavarman II davlatining birinchi poytaxti boʻlgan. Indrapura shahri Banteay Prey Nokorda, bugungi Kampong Cham yaqinida joylashgan. Oxir-oqibat u oʻz uyiga, sobiq Chenla qirolligiga qaytganidan soʻng, tezda oʻz taʼsirini kuchaytirib, bir qator raqobatlashuvchi qirollarni boʻysundirdi va 790-yilda khmerlar tomonidan **Kambuja** deb nomlangan qirollikning egasi boʻldi. Keyin u oʻz saroyini shimoli-gʻarbiy tomonda, katta Tonle Sap koʻlidan shimolda joylashgan Mahendraparvata shahriga koʻchirdi.

Jayavarman II (802-835) Kambodja tarixida Angkor davriga asos solgan qirol sifatida tanilgan. U 802-yilda hozirda Pnom Kulen nomi bilan tanilgan muqaddas Mahendraparvata togʻida Kambuja mustaqilligini nishonlash uchun ulugʻvor marosim oʻtkazgan. Bu marosim hikoya qilingan yozuvlar „Java“ deb ataladi. Oʻsha marosimda shahzoda Jayavarman II oliy monarx (kambodjacha : *Kamraten jagad ta Raja*) yoki Xudo podsho (sanskrit : *Deva Raja*) deb eʼlon qilingan yoki „Togʻlar hukmdori“ deb ulugʻlangan, shuning uchun Deva Raja yoki Xudo podsho tushunchasi goʻyoki Java nomidan olingan.

Jayavarman II hind anʼanalariga oid marosimda oʻzini Chakravartin deb eʼlon qildi va shu bilan ilohiy tomonidan tayinlangan va shuning uchun eʼtirozsiz hukmdorga aylandi, balki bir vaqtning oʻzida oʻz podsholigini Javadan mustaqil deb eʼlon qildi. Baʼzi manbalarga koʻra, Jayavarman II Sailendras hukmronligi davrida Javada bir muncha vaqt istiqomat qilgan. Oʻsha paytda, Sailendras Java, Sumatra, Malay yarim oroli va Kambodjaning bir qismi, Mekong deltasi atrofida hukmronlik qilgan.

Jayavarman II haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1053- yilda Isan viloyati Sdok Kok Tom ibodatxonasidagi stelada K.235 tosh yozuvidan olingan. Unda maʼbadga asos solgan oila aʼzolar Khmer saroyi uchun, asosan, shaivit hindu dinining bosh ruhoniylari taqdim etgan ikki yarim asrlik xizmati haqida hikoya qilinadi.

Tarixchilar „Java“ Indoneziyaning Yava oroli, Champa yoki boshqa joyni anglatadimi, deb bahslashadilar. Qadimgi talqinga koʻra, Jayavarman II Yavadagi Sailendra saroyida yashagan va oʻz uyiga Kambodjaga Yava Sailendran saroyining sanʼati va madaniyatini olib kelgan shahzoda edi. Ushbu klassik nazariyani Klod Jak va Maykl Vikeri kabi zamonaviy olimlar qayta koʻrib chiqdilar, ular khmerlar Champani, ularning yaqin qoʻshnilarini tasvirlash uchun *chvea* atamasidan foydalanganligini taʼkidladilar. Bundan tashqari, Jayavarmanning siyosiy faoliyati Kambodjaning sharqiy qismidagi Vyadxapurada (ehtimol Banteay Prey Nokor) boshlangan, bu Champa bilan uzoq muddatli aloqalar senariysini (yozuvda aytilishicha, hatto toʻqnashuvlar orqali ham) Javaʼda uzoq vaqt qolish senariysidan koʻra toʻgʻriligini isbotlaydi. Phnom Kulendagi koʻplab ibodatxonalar ikkala Chamni ham koʻrsatadi (masalan Prasat Damrei Krap) va yava taʼsiri (masalan, Aram Rong Cen va Prasat Thmar Dapning ibtidoiy „maʼbad-togʻi“), ularning assimetrik taqsimoti esa odatda khmerlarga xosdir.

Keyingi yillarda Jayavarman II oʻz hududini kengaytirdi va hukmronligi davrida Mahendraparvatadan koʻchib oʻtdi va oʻzining yangi poytaxti Xarixaralayani Kambodjaning zamonaviy Rolous shahri yaqinida qurdi. Shu bilan u 15 km shimoli-gʻarbda Angkorning poydevorini qoʻydi. Jayavarman II 835-yilda vafot etgan. Uning oʻrniga oʻgʻli Jayavarman III oʻtirdi. Jayavarman III 877-yilda vafot etgan va oʻrniga Indravarman I kelgan.

Jayavarman II ning vorislari Kambuja hududini doimiy ravishda kengaytirib bordilar. Indravarman I (hukmronlik davri 877-889-yillar) podsholik hududini urushlarsiz kengaytirishga muvaffaq boʻldi. Savdo va qishloq xoʻjaligi orqali orttirilgan boylik tufayli keng koʻlamli qurilish loyihalarini boshladi. Bu loyihalardan eng muhimi Preah Ko ibodatxonasi va sugʻorish ishlari edi. Indravarman I taxminan 881-yilda Bakongni qurish orqali Hariharalayani yanada rivojlantirdi. Bakong, xususan, Yavadagi Borobudur ibodatxonasiga oʻxshashligi bilan ajralib turadi, bu esa u Bakong uchun prototip boʻlib xizmat qilganligini koʻrsatadi. Khmer qirolligi va Javadagi Sailendralar oʻrtasida sayohatchilar almashinuvi boʻlgan boʻlsa kerak, ular Kambodjaga nafaqat gʻoyalarni, balki texnik va meʼmoriy yangiliklarni ham olib kelganlar.

#### Yasodxarapura&nbsp;— Angkorning birinchi shahri

 

Indravarman I dan keyin uning oʻgʻli Yasovarman I (889 &nbsp;— 915) Angkorning birinchi shahri, poytaxt Yasodxarapurani bunyod etgan. Shaharning markaziy ibodatxonasi Angkor joylashgan tekislikdan 60 m balandlikda joylashgan Phnom Bakheng tepaligida qurilgan. Yasovarman I davrida Sharqiy Baroyda 7,1 kmga 1,7 kmli ulkan suv ombori qurildi.

X asr boshlarida qirollik parchalanib ketgan. Jayavarman IV Koh Kerda Angkordan 100 km shimoli-sharqda yangi poytaxtni qurdi, u Lingapura deb ataladi. Faqat Rajendravarman II davrida (944-968) qirol saroyi Yasodxarapuraga qaytarildi. U yana avvalgi hukmdorlarning keng qamrovli qurilish uslublarini oʻzlashtirgan va Angkor hududida bir qator ibodatxonalar qurgan. Ularga Sharqiy Mebon, Sharqiy Baray markazidagi sunʼiy orolda joylashgan maʼbad va bir nechta buddist ibodatxonalari., Pre Rup va monastirlar kabilar kiradi. 950-yilda Kambuja va sharqdagi Champa qirolligi (markaziy Vetnamda) oʻrtasida birinchi urush boʻlib oʻtgan.

Rajendravarman II ning oʻgʻli Jayavarman V 968-yildan 1001-yilgacha hukmronlik qildi. U oʻzini boshqa knyazlar ustidan yangi hukmdor sifatida koʻrsatgandan soʻng, uning hukmronligi farovonlik va madaniy gullash bilan ajralib turadigan tinch davrga toʻgʻri keldi. U otasidan biroz gʻarbda yangi poytaxt qurdirdi va uni Jayendranagari deb nomladi. Poytaxtning davlat ibodatxonasi Ta Keo janubda joylashgan edi. Jayavarman V saroyida faylasuflar, olimlar va rassomlar yashagan. Yangi ibodatxonalar ham barpo etildi: ularning eng muhimlari Angkorning eng goʻzal va badiiy uslubda yaratilgan Banteay Srei va Angkorning toʻliq qumtoshdan qurilgan birinchi ibodatxonasi Ta Keodir.

Jayavarman V vafotidan keyin oʻn yillik toʻqnashuvlar sodir boʻldi. Suryavarman I (1006-yilgacha hukmronlik qilgan)gacha uchta qirol bir vaqtda hukmronlik qildi. Suryavarman I Hindiston janubidagi Chola sulolasi bilan diplomatik aloqalar oʻrnatgan. Suryavarman Chola imperatori Rajaraja Chola I ga sovgʻa sifatida arava yuborgani manbalarda qayd etilgan. Uning hukmronligi muxoliflarining uni agʻdarishga bir necha bor urinishlari va harbiy bosqinlar bilan ajralib turadi. Suryavarman Khmer poytaxti Angkor-Vatni nazorat qilishda muvaffaqiyatga erishgan.

Shu bilan birga, Angkor Vat Malay yarim orolining Tambralinga qirolligi bilan toʻqnash keldi. Boshqacha aytganda, materik Janubi-Sharqiy Osiyoda uch tomonlama toʻqnashuv yuzaga kelgan. Dushmanlarining bir necha bosqinlaridan omon qolgan Suryavarman, Chola sulolasidan imperator Rajendra Chola I dan Tambralinga qirolligiga qarshi kurashda yordam soʻradi. Suryavarmanning Rajendra Chola bilan ittifoqi haqida bilib boʻlgach, Tambralinga qirolligi Srivijaya qiroli Sangrama Vijayatungavarmandan yordam soʻradi.

Bu oxir-oqibat Chola imperiyasining Srivijaya imperiyasi bilan toʻqnash kelishiga olib keldi. Urush Chola sulolasi va Khmer imperiyasining gʻalabasi, Shrivijaya imperiyasi va Tambralinga qirolligining katta yoʻqotishlari bilan yakunlandi. Bu ittifoq diniy birlikka ham ega boʻlgan, chunki Chola va khmer imperiyasi hindu shaivitlari, Tambralinga va Srivijaya esa Mahayana buddistlari edi. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, bu voqealardan oldin yoki keyin Suryavarman men Rajendra Chola Iga savdo yoki ittifoq tuzish uchun sovgʻa, arava yuborganman deb aytgan. Suryavarman I ning 1050-yilda vafotidan keyin uning oʻrniga Baphuon va Gʻarbiy Barayni qurgan Udayadityavarman II oʻtirgan. 1074-yilda Xarshavarman III va Champa qiroli Xarivarman IV oʻrtasida nizo kelib chiqdi.

### Khmer sivilizatsiyasining oltin davri
 

#### Suryavarman II&nbsp;— Angkor Vat
XII asr nizolar va hokimiyat uchun shafqatsiz kurashlar davri edi. Suryavarman II (1113-1150) davrida qirollikda ichki birlashuv roʻy berdi. Suryavarman II davrida Angkor Wat, Vishnu xudosiga bagʻishlangan Angkorning katta ibodatxonasi 37-yil ichida qurilgan:

Sharqda uning Champa va Dai Vetga qarshi yurishlari muvaffaqiyatsiz tugadi. Suryavarman II Janubiy Hindistondagi Chola sulolasiga missiya yuborib, 1114-yilda Chola imperatori Kulottunga Chola I ga qimmatbaho toshlar sovg‘a qiladi.

Shundan keyin qirollar qisqa muddat hukmronlik qilgan va ularning vorislari tomonidan zoʻravonlik bilan agʻdarilgan yana bir davr boshlanadi. Nihoyat, 1177-yilda Jaya Indravarman IV boshchiligidagi Cham floti Tonle Sap koʻlidagi dengiz jangida poytaxtga bostirib kirdi. Poytaxt talon-toroj qilindi va Tribhuvanadityavarman oʻldirildi.

#### Jayavarman VII&nbsp;— Angkor Thom
 

Qirol Jayavarman VII (1181-1219-yillarda hukmronlik qilgan) odatda Kambodjaning eng buyuk hukmdori hisoblangan. U avvalgi podshohlar davrida shahzoda sifatida allaqachon harbiy ishlarni boshqargan. Chamlar Angkorni bosib olgandan soʻng, u qoʻshin toʻplab, poytaxtni qaytarib oldi. Jayavarman taxtga o‘tirdi va qo‘shni sharqiy qirollikka qarshi urushni yana 22 yil davom ettirdi, to 1203-yilda khmerlar Champani mag‘lub etib, uning hududining katta qismini bosib olgunlaricha bu kurashlar davom etdi. Xitoy manbalariga ko‘ra, Jayavarman VII 1195-yilda Peguni Khmer imperiyasi hududiga qo‘shib olgan.

Jayavarman VII nafaqat Chamga qarshi muvaffaqiyatli urushi, balki oʻzidan oldingi hukmdorlar kabi zolim hukmdor boʻlmagani uchun ham Angkorning buyuk podsholarining soʻnggisi hisoblanadi. U imperiyani birlashtirib, diqqatga sazovor qurilish loyihalarini amalga oshirgan. Hozir Angkor Tom (soʻzma-soʻz: „Buyuk shahar“) deb nomlangan yangi poytaxt qurilgan. Markazda qirol (oʻzini Mahayana buddizmining izdoshi deb atagan) davlat ibodatxonasi sifatida Bayonni qurgan edi. Boddhisattva Avalokiteshvara yuzlari boʻlgan minoralar bilan, har biri bir necha metr balandlikda, toshdan oʻyib barpo etilgan. Jayavarman VII davrida qurilgan boshqa muhim inshootlardan onasi uchun Ta Prohm, otasi uchun Preah Xon ibodatxonasi bor. Shuningdek, Banteay Kdei va Neak Pean ibodatxonasi, Srah Srang suv ombori ham bor. Bu davrda yana imperiyaning barcha shaharlarini bogʻlaydigan keng yoʻllar tarmogʻi qurildi, sayohatchilar uchun dam olish uylari va uning saltanati boʻylab jami 102 kasalxona tashkil etildi.

#### Jayavarman VIII&nbsp;— oxirgi rivojlanish
Jayavarman VII vafotidan keyin taxtga oʻgʻli Indravarman II (1219-1243-yillarda hukmronlik qilgan) oʻtirdi. Otasi singari, u buddist boʻlgan va otasi hukmronligi ostida boshlangan bir qator ibodatxonalar tugatishni oxiriga yetkazdi. Jangchi sifatida kamroq muvaffaqiyatga erishgan. 1220-yilda kuchayib borayotgan DĐại Việt va uning Cham ittifoqining bosimi ostida Khmerlar ilgari Champadan bosib olingan koʻplab viloyatlardan chiqib ketishdi. Gʻarbda Tailand fuqarolari isyon koʻtarib, Suxotayda birinchi Tailand qirolligini oʻrnatdilar va Khmerlarni siqib chiqardilar. Keyingi 200 yil ichida taylar Kambujaning asosiy raqibiga aylanishadi.

Indravarman II oʻrniga Jayavarman VIII (1243-1295-yillarda hukmronlik qilgan). oʻzidan oldingilaridan farqli oʻlaroq, Jayavarman VIII hind shaivizmining izdoshi va buddizmning tajovuzkor raqibi boʻlib, imperiyadagi koʻplab Budda haykallarini vayron qilgan va Buddist ibodatxonalarini hind ibodatxonalariga aylantirgan. Imperiyaga tashqi kuchlardan 1283-yilda Xitoyning Guanchjou gubernatori boʻlgan Xubilayxonning generali Sogetu (baʼzan Sagatu yoki Sodu deb ham ataladi) boshchiligidagi moʻgʻullar tahdid qilgan. Qirol 1285-yildan boshlab har yili o‘lpon to‘lash orqali butun Xitoyni boshqargan kuchli raqibi bilan urushishdan qochdi. Jayavarman VIII hukmronligi 1295-yilda kuyovi Srindravarman (1295-1309-yillarda hukmronlik qilgan) tomonidan taxtdan agʻdarilishi bilan tugadi. Yangi qirol Shri-Lankadan janubi- sharqiy Osiyoga kelgan va keyinchalik mintaqaning koʻp qismiga tarqalgan buddizm maktabi boʻlgan Teravada buddizmining izdoshi edi.

1296-yil avgust oyida xitoylik diplomat Chjou Daguan Angkorga keldi va shunday yozib qoldirgan: „Yaqinda siamlar bilan boʻlgan urushda mamlakat butunlay vayron boʻldi“. U 1297-yil iyulgacha qirol Srindravarman saroyida qoldi. Chjou Daguan Kambujaga tashrif buyurgan birinchi va oxirgi Xitoy vakili emas. Ammo uning qolishi diqqatga sazovordir, chunki Chjou Daguan keyinchalik Angkordagi hayot haqida batafsil hisobot yozgan. Uning tasviri bugungi kunda tarixiy Angkorni tushunishning eng muhim manbalaridan biridir. Bir necha buyuk ibodatxonalar (Bayon, Baphuon, Angkor Vat) tasvirlari bilan bir qatorda — uning hisobi bizga Bayon minoralari bir vaqtlar oltin bilan qoplanganligi haqida maʼlumot beradi — matn shuningdek, kundalik hayot va Angkor aholisining odatlari haqida qimmatli maʼlumotlarni taqdim etadi.

### Rad etish
XIV asrga kelib khmer imperiyasi uzoq va mashaqqatli tanazzulni boshdan kechirdi. Tarixchilar tanazzulning turli sabablarini ilgari surishgan: ijtimoiy va siyosiy tizimlarga taʼsir koʻrsatgan Vishnuit-Shivait hinduizmidan Teravada buddizmiga oʻtishdagi diniy sabab, khmer knyazlari oʻrtasidagi tinimsiz ichki hokimiyat kurashlari, vassal qoʻzgʻolonlari, chet el istilosi, vabo va ekologik buzilish.

Ijtimoiy va diniy sabablarga koʻra koʻp jihatlar Khmer imperiyasining tanazzuliga olib kelgan. Hukmdorlar va ularning elitalari oʻrtasidagi munosabatlar beqaror boʻlgan. 27 ta angkoriyalik hukmdorlarning orasidan oʻn bittasida hokimiyatga qonuniy daʼvo boʻlmagan va bu tez-tez fuqarolar urushlarini keltirib chiqargan. khmer imperiyasi koʻproq ichki iqtisodiyotga eʼtibor qaratdi va xalqaro dengiz tarmogʻidan foydalanmadi. Bundan tashqari, buddizm gʻoyalari hukmron hinduizm ostida qurilgan davlat tartibini buzdi.

#### Imonni aylantirish

Oxirgi sanskrit yozuvi 1327-yilga tegishli boʻlib, Jayavarmadiparamesvara tomonidan Indrajayavarmanning vorisligini tasvirlaydi. Tarixchilar qirollarning Teravada buddizmini qabul qilishlari bilan ular endi „devarajalar“ hisoblanmaydilar va ular himoyasi ostida boʻlgan xudolarga ulkan ibodatxonalar qurishning hojati yoʻq edi maʼlumot beradi. Devaraja konseptsiyasidan chekinish qirol hokimiyatining yoʻqolishiga va shu bilan ishchilarning yetishmasligiga olib kelgan boʻlishi mumkin. Sugʻorish apparati ham tanazzulga yuz tutdi, yaʼni suv toshqinlari yoki qurgʻoqchilik tufayli hosil kamaygan. Ilgari yiliga uch marta guruch hosili olish mumkin boʻlgan va bu Kambujaning farovonligi va qudratiga katta hissa qoʻshgan, hosilning kamayishi imperiyani yanada zaiflashtirdi.

Arxeologik maʼlumotlarni koʻrib chiqqach, arxeologlar nafaqat binolarning qurilishi toʻxtatilganini, balki 1300-1600- yillardagi Khmer tarixiy yozuvi ham yoʻqligini payqashdi. Ushbu tarixiy tarkibning yetishmasligi cheklangan arxeologik dalillar bilan bogʻliq. Arxeologlar bu joylar tashlab ketilganini va keyinchalik turli odamlar tomonidan qayta ishgʻol qilinganligini aniqlashga muvaffaq boʻlishgan.

#### Chet el bosimi

Khmerlarning gʻarbiy qoʻshnisi, birinchi Tailand qirolligi Suxotay, Angkor gegemoniyasini daf etgandan soʻng, 1350-yilda quyi Chao Phraya havzasidagi yana bir kuchli Tailand qirolligi, Ayutthaya tomonidan bosib olindi. XIV asrdan boshlab Ayutthaya Angkorning raqibiga aylangan. Angkor 1352-yilda Ayutthayan qiroli Uthong tomonidan qamal qilingan va keyingi yili qoʻlga olingandan soʻng, Khmer monarxi ketma-ket siam knyazlari bilan almashtirilgan. 1357-yilda Khmer qiroli Suryavamsa Rajadxiraja taxtga qaytadi. 1393-yilda Ayutthayan qiroli Ramesuan Angkorni yana qamal qilib, keyingi yili uni egallab oldi. Ramesuanning oʻgʻli oʻldirilishidan biroz oldin Khmerni boshqargan. Nihoyat, 1431-yilda Khmer qiroli Ponhea Yat Angkorni himoyasiz deb tashlab, Pnompen hududiga koʻchib oʻtgan.

Khmer qirolligining yangi markazi janubi-gʻarbda, bugungi Pnompen mintaqasidagi Oudong shahrida joylashgan. Biroq, Angkor butunlay tark etilmaganiga ishoralar mavjud. Khmer qirollarining bir qatori u yerda qolgan boʻlishi mumkin, ikkinchisi esa parallel qirollikni oʻrnatish uchun Pnompenga koʻchib oʻtgan. Keyinchalik Angkorning yakuniy qulashi iqtisodiy va shu bilan birga siyosiy ahamiyatga ega boʻlishi bilan bogʻliq, chunki Pnompen Mekongdagi muhim savdo markaziga aylandi. Bundan tashqari, kuchli qurgʻoqchilik va undan keyin sodir boʻlgan suv toshqinlari uning qulashiga sabab boʻlgan omillardan biri hisoblanadi. Birinchi qurgʻoqchilikdan keyin imperiya mintaqaviy savdoga koʻproq eʼtibor qaratdi.

#### Ekologik buzilish

Ekologik nosozlik va infratuzilmaning buzilishi Khmer imperiyasining tugashiga oid yangi muqobil nazariyadir. Katta Angkor loyihasi ustida ishlayotgan olimlarning fikriga koʻra, khmerlar savdo, transport va sugʻorish uchun ishlatiladigan suv omborlari va kanallarning murakkab tizimiga ega boʻlgan. Kanallardagi suv sholi yigʻish uchun ishlatilgan. Aholining oʻsishi bilan suv taʼminoti tizimidagi tanglik kuchaydi. XIV-XV asrlarda suv xoʻjaligi tizimiga taʼsir koʻrsatadigan jiddiy iqlim oʻzgarishlari ham yuz berdi.

Qurgʻoqchilik davrlari qishloq xoʻjaligi hosildorligining pasayishiga olib keldi va mussonlar tufayli kuchli suv toshqinlari ushbu zaif davrda infratuzilmaga zarar yetkazdi. Oʻsib borayotgan aholiga moslashish uchun Kulen tepaliklaridan daraxtlar kesilib, koʻproq sholi maydonlari uchun maydon hozirlandi. Bu kanal tarmogʻiga choʻkma olib keladigan yomgʻir oqimini yaratdi. Suv tizimiga har qanday zarar juda katta oqibatlarga olib keladi.

#### Vabo
Ogʻir epidemiya aholi zich joylashgan Angkorga taʼsir qilgan va imperiyaning qulashiga hissa qoʻshgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadigan vabo nazariyasi qayta koʻrib chiqildi. XIV asrga kelib, Qora oʻlim Osiyoga taʼsir qildi, chunki vabo birinchi marta 1330-yillarda Xitoyda paydo boʻlgan va taxminan 1345-yillarda Yevropaga yetib kelgan. Xitoydan Yevropaga sayohat chizigʻidagi aksariyat dengiz portlari Janubi-Sharqiy Osiyodagi hayotga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan kasallikni boshdan kechirishdi. Mumkin boʻlgan kasalliklar orasida bubonik oʻlat, chechak va bezgak bor.

#### XV asrdan keyin Angkor
Qanday boʻlmasin, Angkordan yana foydalanganlik haqida dalillar mavjud. Tailandni vaqtinchalik qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻlgan qirol Barom Reachea I (hukmronlik qilgan 1566-1576) davrida qirollik saroyi qisqa muddatga Angkorga qaytarildi. XVII asrdagi yozuvlar qolgan Khmerlar bilan bir qatorda yapon aholi punktlari borligidan dalolat beradi. Eng mashhur yozuv Ukondayu Kazufusa haqida, u 1632-yilda u yerda khmer Yangi yilini nishonlagan. Biroq, keyingi oʻn yilliklarda yapon jamoasi yangi yaponiyaliklarning yoʻqligi va ularning jamiyatini yangilash imkoniyati juda kam boʻlgani sababli mahalliy khmer jamiyatiga singib ketdi.

## Madaniyat va jamiyat

Qadimgi khmer jamiyati haqida maʼlum boʻlgan narsalarning koʻp qismi koʻplab barelyeflardan va shuningdek, XIII asr Kambodja va undan oldingi davrlar haqida maʼlumot beruvchi Chjou Daguanning qoʻlyozmalaridan kelib chiqadi. Bayondagi kabi Angkor ibodatxonalarining barelyeflari qadimgi Khmer qirolligining kundalik hayotini, jumladan, saroy hayoti sahnalarini, daryo yoki koʻllardagi dengiz janglarini va bozorning umumiy sahnalarini tasvirlaydi.

### Iqtisodiyot va qishloq xoʻjaligi
Qadimgi Khmerlar anʼanaviy qishloq xoʻjaligi jamoasi boʻlib, asosan sholi yetishtirishga ixtisoslashgan. Podsholik aholisining asosiy qismini tashkil etgan dehqonlar ko‘l yoki daryo qirg‘oqlariga, o‘z qishloqlarini o‘rab turgan sug‘oriladigan tekisliklarga yoki pasttekisliklar suv bosganda adirlarga sholi ekishgan. Sholi ekinlari katta va murakkab gidravlika tizimi, shu jumladan kanallar va *baraylar* yoki ulkan suv havzalari orqali sugʻorilgan. Bu tizim Khmer shaharlari atrofida yirik sholi yetishtiruvchi jamoalarni shakllantirish imkonini berdi. Qishloqlar bogʻlarida palma daraxtlari, mevali daraxtlar va sabzavotlar yetishtirilib, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining boshqa manbalari, masalan, palma shakari, palma sharobi, kokos, turli xil tropik mevalar va sabzavotlar bilan taʼminlangan.

Katta Tonle Sap koʻli boʻyida, shuningdek, koʻplab daryolar va hovuzlar yaqinida baliqchilik rivojlangan boʻlib, koʻplab khmerlar tirikchilik uchun baliq ovlashga tayangan. Baliq ovlash aholiga oqsilning asosiy manbasini berdi, u *prahokga* aylandi — banan barglariga oʻralgan, quritilgan yoki qovurilgan yoki bugʻlangan baliq pastasi. Guruch baliq bilan birga asosiy oziq-ovqat edi. Boshqa oqsilning manbalari choʻchqalar, qoramollar va parrandalardan olingan.

Angkor bozorida binolar boʻlmagan. Bu ochiq maydon boʻlib, u yerda savdogarlar toʻqilgan somon toʻshaklarida yerga oʻtirib, oʻz mahsulotlarini sotganlar. Baʼzi savdogarlar quyoshdan oddiy soyabon bilan himoyalangan. Bozorda savdogarlar egallagan har bir joy uchun amaldorlar tomonidan maʼlum turdagi soliq yoki ijara haqi undirilar edi. Angkor bozoridagi savdo va iqtisodiyotni asosan ayollar boshqargan.

Khmer imperiyasining savdo va iqtisodiyotida ayollar katta huquq va erkinliklarga ega boʻlganini koʻrsatadi. Ularning erta turmush qurish amaliyoti imperiyaning yuqori tugʻilish darajasi va katta aholisiga hissa qoʻshgan boʻlishi mumkin. 

### Jamiyat va siyosat

khmer imperiyasi qishloq xoʻjaligi sholi yetishtiruvchi jamoalarning keng tarmoqlari asosida tashkil etilgan. Mintaqada aholi punktlarining aniq ierarxiyasi mavjud. Kichik qishloqlar Fimaydagi kabi viloyat markazlari atrofida toʻplangan, ular oʻz navbatida Xitoydan kulolchilik va savdo buyumlari kabi boshqa tovarlar evaziga oʻz mahsulotlarini Angkor kabi yirik shaharlarga joʻnatishgan. Podshoh va uning amaldorlari irrigatsiyani boshqarish va suv taqsimoti bilan shugʻullangan, ular kanallar, xandaklar va *baroylar* deb ataladigan ulkan suv omborlari kabi murakkab gidravlika infratuzilmasidan iborat boʻlgan.

Jamiyat hind kasta tizimini aks ettiruvchi ierarxiya boʻyicha tuzilgan, bu yerda sholi yetishtiruvchilar va baliqchilar aholining katta qismini tashkil qilgan. Kshatriyalar — qirollik, zodagonlar, sarkardalar, askarlar va jangchilar — boshqaruv elitasini va hokimiyatni tashkil etdilar. Boshqa ijtimoiy tabaqalarga braxmanlar (ruhoniylar), savdogarlar, duradgorlar, kulollar, metalluruvchilar, zardoʻstlar va toʻqimachilik ustalari kabi hunarmandlar kiradi, eng quyi ijtimoiy qatlam esa qullar edi.

Keng koʻlamli sugʻorish loyihalari katta aholini boqishi mumkin boʻlgan guruchning ortiqcha qismini toʻpladi. Davlat dini hinduizm edi, lekin Devarajaga sigʻinish taʼsiri boʻlib, khmer qirollarini Vishnu yoki Shivaning mujassamlanishi bilan bogʻliq boʻlgan yer yuzidagi tirik xudolarning ilohiy sifatiga ega sifatida koʻtardi. Siyosatda bu maqom podshoh hukmronligini ilohiy asoslash sifatida qaraldi. Bu imkoniyat Khmer qirollariga yirik meʼmoriy loyihalarni boshlashga, qirolning yer yuzidagi ilohiy hukmronligini nishonlash uchun Angkor Vat va Bayon kabi ulugʻvor yodgorliklarni qurishga imkon berdi.

**Angkor davridagi meʼmoriy uslublar roʻyxati**:

## Hukmdorlar roʻyxati

## Maʼbadlar galereyasi

Fayl:Banteay Srei 48.jpg|
Fayl:Preah Khan, Angkor, Camboya, 2013-08-17, DD 26.JPG|
Fayl:Ta Keo 01.jpg|
Fayl:Phimeanakas, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 04.jpg|
Fayl:Chau Say Tevoda2012.jpg|
Fayl:Banteay Samre, Cambodia (2211425643).jpg|
Fayl:Terraza de los Elefantes, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 03.jpg|

Fayl:ปราสาทพนมรุ้ง รุ่งเรืองดั่งสวรรค์.JPG|
Fayl:Entrance-phimai.jpg|
Fayl:Prang Sam Yot.jpg|
Fayl:ปราสาทศีขรภูมิ จังหวัดสุรินทร์ ประเทศไทย.JPG|
Fayl:Muangtum Castle at Buriram, Thailand.jpg|
Fayl:Sing, Sai Yok District, Kanchanaburi, Thailand — panoramio.jpg|
Fayl:Close up, the outer walls of Prasat Sadok Kok Thom in Thailand..jpg|

Fayl:Champasak VatPhou5 tango7174.jpg|


## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* Vittorio Roveda: *Khmer Mythology*, River Books, 
* 
* 
* 
* David P. Chandler: *A History of Cambodia*, Westview Press, 
* 
* 
* Henri Mouhot: *Travels in Siam, Cambodia, Laos, and Annam*, White Lotus Co, Ltd., 
* 
* Benjamin Walker, *Angkor Empire: A History of the Khmer of Cambodia*, Signet Press, Calcutta, 1995.
* I.G. Edmonds, *The Khmers of Cambodia: The story of a mysterious people*