open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fuqaro aviatsiyasi

**Fuqaro aviatsiyasi** – xalq xoʻjaligi sohasi; havo yoʻllari orqali yoʻlovchi, yuk, pochta tashish, qishloq xoʻjaligida va oʻrmonchilik sanoatida, geologiya-qidiruv ishlari, baliq ovlash, turli sanoat obyektlarini qurishda, joylarni aerofotosuratga olish, tibbiy-sanitariya xizmatida va boshqa maqsadlarda foydalaniladi. Fuqaro aviatsiyasi tarkibida zamonaviy samolyotlar va vertolyotlar parki, texnika inshootlari tizimiga ega boʻlgan havo yoʻllari tarmoqlari, aeroportlar, aerodromlar, radio va meteostansiyalar, zavodlar va taʼmirlash-texnika bazasi, ilmiy tadqiqot muassasalari, oʻquv yurtlari faoliyat koʻrsatadi. Oʻzbekistonda Fuqaro aviatsiyasi tarixi 1924-yil 12-mayda Toshkent— Avliyoota (Taroz) – Pishpek (Bishkek) – Olmaota havo yoʻlida dastlabki yoʻlovchilarni tashishdan boshlanadi.

## Yana qarang
* Aviatsiya
* Oʻzbekiston havo yoʻllari
* Havo transporti
Fuqaro vaqti

**Fuqaro vaqti** — mahalliy oʻrtacha yarim tun (2400) dan boshlab hisoblanadigan vaqt xisoblash tizimi. Oʻrtacha quyosh sutkalariga asoslanadi. Fuqaro vaqti sutkani hisoblay boshlash vaqti bilan oʻrtacha quyosh vaqtidan farqlanadi (oʻrtacha quyosh vaqtida sutka boshi deb mahalliy oʻrtacha yarim kun, yaʼni tush vaqti, 1200 qabul qilinadi). Astronomiyada 1925-yilgacha kun hisobi tush vaqtida oʻzgarar edi. 1925-yildan boshlab kun hisobi Fuqaro vaqti (yarim tun) dan hisoblanmoqda (qarang Vaqt).
Fuqaro mudofaasi

**Fuqaro mudofaasi** - aholini dushmanning ehtimol tutilgan havo hujumidan himoya qilish va xalq xoʻjaligining barqaror ishlab turishini taʼminlash uchun oʻtkaziladigan umumdavlat tadbirlari tizimi. XX-asrning 50—60-yillarida yirik davlatlarda tashkil etilgan. Fuqaro mudofaasining maxsus boshqaruv organlari, qoʻshinlari, harbiylashtirilgan va harbiylashtirilmagan qismlari (bu qismlar mehnatga yaroqli aholi hisobidan tuziladi) boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasi hukumati 1991-yilda Turkiston harbiy okrugi Fuqaro mudofaasi shtabi va uning joylardagi boʻlinmalari boʻlmish ilgarigi Fuqaro mudofaasi tizimini qayta koʻrib chiqib, uni fuqaro muhofazasi tizimiga aylantirdi. Ushbu tizimdan harbiy va militarizatsiya yoʻnalishi chiqarib tashlandi. Ayni paytda uning inson xavfsizligini taʼminlash, hayoti va sogʻligʻiga taxdidning oldini olish borasidagi vazifalari kengaytirildi. Bu tizim Mudofaa ishlari boʻyicha vazirlik tarkibiga Fuqaro mudofaasi va favqulodda vaziyatlar boshqarmasi sifatida kiritiddi. Prezident I. A. Karimov soʻzlariga koʻra, Fuqaro mudofaasi birinchidan, faqat xabardor qilish bilan shugʻullanib qolmay, balki ilmiy maʼlumotlardan, tarixiy tajribalardan, gidrometeomarkaz axborotlaridan, Oʻzbekiston hududining geologik oʻziga xos tomonlaridan foydalangan holda favqulodda vaziyatlarni bashorat qila olishlari, odamlar xavfsizligini taʼminlash va obyekt lar barqarorligini oshirish borasida tavsiyalar berishlari darkor. Ikkinchidan Fuqaro mudofaasi tashkilotlarining koʻrsatmalari barcha vazirliklar, boshqarmalar, mahalliy hokimiyat tizimlari, fuqarolar tomonidan bekamu koʻst bajarilishi lozim. Uchinchidan, Fuqaro mudofaasi tizimlari faqat koʻrsatmalar berish bilan chegaralanib qolmay, balki harbiylar sifatida rahbarlarni, fuqarolarni taklif etilgan muhandisliktexnik va profilaktik tadbirlarni bajarishga majbur etishlari va ushbu ishlarni tashkil etishlari lozim.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 4-martdagi farmoniga binoan, aholini va xalq xoʻjaligi obyektlarini tabiiy ofatlardan muhofaza qilishning samarali tizimini tashkil etish, respublikada tabiiy va texnogen tusdagi favqulodsa vaziyatlarni oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa ishlari vazirligining Fuqaro mudofaasi va favqulodda vaziyatlar boshqarmasi negizida Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi tashkil qilingan.

Islom Inoyatov.
Fuchik Yulius

**Fuchik Yulius** (1903.23.2, Praga 1943.8.9, Berlin) — chex yozuvchisi, tanqidchi va jurnalist. CHSSR Milliy qahramoni. Plzendagi real gimnaziyani tugatgach (1921), Praga universitetining falsafa fakultetida oʻqigan. 1922-yildan adabiyot va teatr masalalariga oid maqolalar chop eta boshlagan. "Kmen" ("Stvol", 1927—29) va "Tvorba" ("Ijod", 1927—28) jur.lariga muharrirlik qilgan paytida barcha ilgʻor kuchlarni yagona front atrofida birlashtirishga uringan. 1930 va 1934—36 yillarda SSSRda boʻlib, safar taassurotlari asosida "Ertangi kunimiz kechagi kun boʻlib qolgan mamlakatda" (1932) kitobini yozgan. SSSRga qilgan 2safari vaqtida Oʻzbekistonda birmuncha vaqg yashab, mamlakatimizda roʻy bergan oʻzgarishlarni kuzatgan va oʻzbek xotinqizlari hayotiga bagʻishlangan "Tojixon Shodiyeva tarixi", "Roziyaxon Mirsoatova" singari ocherklar yozgan. F. Oʻrta Osiyo xalqlari hayotiga doir 24 ta ocherk va maqola eʼlon qilgan. Fuchikning 30-yillar soʻngidagi adabiytanqidiy faoliyatida umuminsoniy qadriyatlarni fashizm xavfidan saqlab qolish gʻoyalari ustuvorlik qiladi. 1942-yil aprel da Chexoslovakiya kompartiyasining yashirin nashrlariga rahbarlik qilgani uchun gestapo tomonidan hibsga olingan va 1943-yilning yozida Germaniyaga olib ketilib, qatl etilgan. F. Pragadagi Pankrats qamoqxonasida "Dor ostidagi soʻz" (1942) kitobini yozgan. Koʻpgina tillarga tarjima etilgan ushbu kitob fashizmga qarshi mardona kurash olib borgan kishilar, shu jumladan, F. ning oʻzi haqidagi, ularning matonati va jasorati haqidagi hujjatli qissadir.

F. Tinchliktarafdorlarining 2butunjahon kongressida Xalqaro tinchlik mukofoti bilan takdirlangan(1950). Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Oʻrta Osiyo haqida, T., 1961; Dor ostidagi soʻz, T., 1975; Izbrannoye, kn. 1—2, M., 1982.

Ad..Fuchikova G., Vospominaniya o Yu. Fuchike, M., 1973.
Fushun

**Fushun** — Xitoyning shim.sharkiy qismidagi shahar. Xuanxe daryosi boʻyida. Lyaonin provinsiyasida. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mamlakatning ogʻir sanoat markazlaridan. Alyuminiy eritish korxonasi, yirik poʻlat quyish, mashinasozlik, neft kimyosi va sement zavodlari bor.
Fuqaroviy daʼvo

**Fuqaroviy daʼvo** — oʻzining buzilgan huquq yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga murojaat qilishning protsessual vositasi. Ushbu turkumdagi daʼvolar fuqarolik, oila, mehnat, uyjoy va boshqa huquq sohalariga oid normalarning buzilishi oqibatida vujudga keladi. Shuningdek, shaxslarning jinoyat qilishi oqibatida fuqarolarga yetkazilgan zarar ham Fuqaroviy daʼvo tartibida qoʻzgʻatilib, undirib berishga yoʻl qoʻyiladi. Fuqaroviy daʼvo deganda, asosan, nizoli ish tushuniladi. Bunday ishlarda albatta nizolashuvchi subʼyektlar — daʼvogar va javobgar qatnashadi. Ular oʻrtasida daʼvo talabining boʻlishi va uning sudga taalluqlii ekanligi Fuqaroviy daʼvoning zaruriy shartlaridan biri hisoblanadi. Har qanday Fuqaroviy daʼvoning moddiy huquqiy va protsessual huquqiy tomoni boʻladi. Daʼvoning moddiy huquqiy tomoni deganda daʼvogarning talabi, masalan, ashyoni topshirish, pul undirish, zararni qoplash va boshqa tushuniladi. Daʼvoning protsessual huquqiy tomoni esa nizoni sudga taalluqligi va sud tomonidan koʻrib hal qilinishini bildiradi. Fuqaroviy daʼvoning berilishi sudda ish qoʻzgʻatish uchun asos boʻladi. Shuningdek, qonunchilikda daʼvoli ishlardan tashqari nizosiz, daʼvosiz ishlar ham sudda koʻrilishi belgilangan.
Fuqaroviy javobgar

**Fuqaroviy javobgar** - fukarolik ishi boʻyicha daʼvogarning daʼvo arizasi yuzasidan sudga javob berish uchun jalb kilingan shaxs. Daʼvo talabi kimga nisbatan qaratilgan boʻlsa, oʻsha shaxs javobgar sifatida eʼtirof etiladi. Mas, aliment undirish toʻgʻrisidagi ishda aliment toʻlashi shart boʻlgan shaxs, jinoyat orqasida yetkazilgan zararni undirishda ayblanuvchi shaxs Fuqaroviy javobgar sifatida ishga jalb qilinishi mumkin.

Fuqaroviy javobgar daʼvogarning talabini toʻliq yoki qisman tan olishga, daʼvoga nisbatan eʼtiroz va karshi daʼvo berishga, qonunda belgilangan tartibda daʼvogar bilan kelishuv bitimi tuzishga, sudning chiqargan qarorlari ustidan shikoyat berishga haqli.
Fuqarolar urushi

**Fuqarolar urushi** — bir mamlakat ichidagi ijtimoiy guruhlar oʻrtasida davlat hokimiyati uchun olib boriladigan qurolli kurash. Fuqarolar urushi ijtimoiy keskinliklar zaminida vujudga keladi. Tarixda Fuqarolar urushi turli shakl va koʻrinishda namoyon boʻlgan:
* qullar qoʻzgʻoloni,
* dehqonlar urushi,
* partizanlar urushi,
* xalqning hukumatga qarshi qurolli kurashi va hokazo.

Fuqarolar urushi davlatlar oʻrtasidagi urushlar, chet el bosqinchilariga qarshi kurash va milliy ozodlik harakati bilan qoʻshilib ketishi mumkin. Hokimiyatdagi hukmron guruhdar bir-biriga qarshi turgan Fuqarolar urushi ham boʻladi (Rim respublikasining agʻdarilishi davridagi Fuqarolar urushi, Angliyadagi Qizil gul va Oq gul urushlari).

Fuqarolar urushi etnik (2000—2003-yillarda Ruandada), separatistik (2000—2002-yillarda Serbiyada), konfessional (bir necha bor Shimoliy Irlandiyada) sabablarga koʻra kelib chiqishi mumkin. Fuqarolar urushida ishtirok etayotgan tomonlarning biri diniy, ikkinchisi dunyoviy shiorlar ostida (1992—95 yillarda Tojikistonda) harakat qilishi mumkin. Fuqarolar urushi iqtisodiy boʻhronlar, koʻplab odamlarning qurbon boʻlishiga olib keladi.

## Yana qarang
* Tojikiston fuqarolar urushi
* Afgʻon urushi (1979—1989)
Fuqarolik kodeksi

**Fuqarolik kodeksi** (FK) – fuqarolik huquqlarining eng muhim va asosiy qoidalarini belgilaydigan kodifikatsiyalashtirilgan normalardan iborat qonun hujjati. Fuqarolik Kodeksi fuqarolik huquqining asosiy manbai hisoblanib, fuqarolik huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi boshqa qonun hujjatlari unga zid boʻlmasligi kerak. Fuqarolik Kodeksi fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining huquqiy holatini, mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlarning, intellektual faoliyat natijalariga boʻlgan huquqlarning vujudga kelish asoslarini hamda ularni amalga oshirish tartibini belgilaydi, shartnoma majburiyatlari va oʻzga majburiyatlarni, shuningdek, boshqa mulkiy hamda u bilan borlik shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soladi.

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi 2 qismdan iborat boʻlib, uning 1qismi 1995-yil 21-dekabrda, 2-qismi 1996-yil 29-avggustda qabul qilingan. Faqat ikkala qismi ham bir vaqtda – 1997-yil 1-martda kuchga kirgan. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi 6 boʻlim, 71 bob va 1199 moddadan tashkil topgan. Fuqarolik Kodeksining 1-qismida fuqarolik huquqining umumiy qoidalari, tamoyillari, fuqarolik huquqiy munosabatlar subʼyektlari, mazmuni va obʼyektlari, vakillik va ishonchnoma, muddatlar va daʼvo muddati, mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar, majburiyat huquqining umumiy qoidalari, shartnomalar toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar belgilangan boʻlsa, kodeksning 2-qismida majburiyatlarning alohida turlari hisoblangan fuqarolik huquqiy shartnomalarni, shartnomadan tashqari majburiyatlarni, intellektual mulk huquqi obʼyektlari bilan bogʻliq munosabatlarni, vorislik huquqini va xalqaro xususiy huquq normalarini fuqarolik xuquqiy munosabatlarga tatbiq etilishini tartibga soluvchi qoidalar mustahkamlangan.
## Manbalar
Fuqaroligi boʻlmagan shaxslar

**Fuqaroligi boʻlmagan shaxslar**, apatridlar — muayyan mamlakatning fuqarosi hisoblanmaydigan va biron chet davlat fuqaroligiga mansubligini isbotlaydigan dalillari boʻlmagan shaxslar. Shaxs oʻz fuqaroligini yoʻqotgan va yangidan fuqarolik huquqini olmagan vaqtda fuqarosizlik kelib chiqadi. Fuqaroligi boʻlmagan shaxslar soni koʻpayganligi tufayli fuqarosizlikni kamaytirish va Fuqaroligi boʻlmagan shaxslar shahrini himoya qilishga qaratilgan bir qancha xalqaro konvensiyalar qabul qilingan (mas, Fuqarosizlikni kamaytirish toʻgʻrisidagi 1961-yilgi konvensiya, Erga tekkan ayolning fuqaroligi toʻgʻrisidagi 1957-yilgi konvensiya).

Oʻzbekistonda Fuqaroligi boʻlmagan shaxslar shahrining huquqiy holati "Oʻzbekiston Respublikasining fuqaroligi toʻgʻrisida"gi qonun (1992-yil 2-iyul)da oʻz ifodasini topgan. Oʻzbekiston Respublikasida yashab turgan, lekin Oʻzbekiston Respublikasining fuqaroligi toʻxtatilgan, boshqa davlat fuqarosi boʻlmagan shaxslarga ichki ishlar idorasi tomonidan Fuqaroligi boʻlmagan shaxslarshahriga moʻljallangan istiqomat guvohnomasi beriladi. Fuqaroligi boʻlmagan shaxslarsh. fuqarolar kabi shaxsiy, ijtimoiy iqtisodiy huquqlardan teng foydalanadilar, biroq siyosiy huquqlardan foydalana olmaydilar: oliy va mahalliy vakillik organlariga saylana olmaydilar; davlat hokimiyatining boshqaruv organlarida ishlashlari, shuningdek, harbiy xizmatni oʻtashlari mumkin emas.
Fuqarolik ishi

**Fuqarolik ishi** - fuqarolik sudida fuqaroprotsessual qonunlarida nazarda tutilgan tartibda koʻrib chiqiladigan har qanday ish. Fuqarolik ishiga quyidagilar kiradi; fuqarolik huquqi toʻgʻrisidagi kelishmovchilikka doir ishlar; boshqaruv organlari yoki mansabdor shaxslarning oʻz vakolatlarini fuqarolarning hukuqlarini kamsitib sodir etgan harakatlari yuzasidan shikoyatlar boʻyicha ishlar; yuridik ahamiyatga ega boʻlgan dalillarni aniqlash toʻgʻrisidagi ishlar va maxsus yuritiladigan boshqa ishlar. Fuqarolik ishlari tufayli fuqarolarning shaxsiysiyosiy, iqtisodiyijtimoiy huquqlari, erkinliklari va manfaatlari, shuningdek, korxonalar, muassasalar va tashkilotlar, jamoat birlashmalari va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlarining huquqlari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari himoya qilinadi.
Fuqarolik protsessual kodeksi

**Fuqarolik protsessual kodeksi** (FPK) — fuqarolik protsessual huquq normalarining tizimga solingan majmui. Fuqarolik ishlarini koʻrishda sud faoliyatini, sudning qaror va ajrimlarini bajarishda sud ijrochisi, shuningdek, protsess ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini tartibga soladi. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksida fuqarolik sud ishlarini yurgizish vazifalari mamlakatning ijtimoiy va davlat tuzumini, fuqarolarning siyosiy, mehnat, uy-joy va boshqa shaxsiy hamda mulkiy huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya etishga xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi  1997-yil 30-avgustda qabul qilingan va 1998-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. Unga Oʻzbekiston Respublikasining 2000-yil 14 dekabrdan 163P-sonli qonuni bilan oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritilgan. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi  5 boʻlim, 40 bob, 391 moddadan iborat. Birinchi boʻlim umumiy qoidalardan iborat boʻlib, sud qarorlari va bayonnomalari, sudga taalluqli ishlar, protsess ishtirokchilari, dalillar, sud xarajatlari, sud jarimalari, protsessual muddatlar, sud xabarnomalari va chaqiruvlari normalarini oʻz ichiga oladi. 2-boʻlim 1 instansiya sudida ish yuritish tartiblaridan iborat boʻlib, unda daʼvo ishlarini yuritish, davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek, mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat va arizalar boʻyicha ish yuritish, alohida tartibda ish yuritishga oid normalar oʻz ifodasini topgan, 3 boʻlim sud qarorlari ustidan shikoyat berish va ularni qayta koʻrish, 4 boʻlim sud qarorlarining ijrosi, 5 boʻlim fuqarolik protsessida chet el fuqarolari va tashkilotlari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning ishtiroki toʻgʻrisidagi qoidalarni oʻz ichiga oladi.
## Manbalar
Fuqarolik protsessual huquqi

**Fuqarolik protsessual huquqi** — huquq sohasi; sud tomonidan fuqarolik ishlarini koʻrish va hal qilish, shuningdek, sudlar va boshqa ayrim organlar qarorlarining ijro etilishi tartibini belgilaydi. Fuqarolik protsessual huquqining predmeti — sud majlisida tekshiriladigan va hal qilinadigan fuqarolik ishlari tufayli vujudga keladigan sud va protsessning boshqa ishtirokchilari oʻrtasidagi ijtimoiy munosabatlardir. Fuqarolik protsessual huquqi fuqarolik ishlarini yuritishni tartibga solib, qoʻzgʻatilgan ish yuzasidan sudning, protsess ishtirokchilarining, sud qarorini ijro etuvchilarning qanday harkatlarni qanday tarzda bajarishlari lozimligini, bunday harakatlarning oqibatlari nimadan iborat boʻlishi (ish haqi undirilishi, keltirilgan zarar toʻlanishi)ni belgilaydi. Fuqarolik protsessual huquqi huquqning boshqa sohalari, chunonchi, jinoyat protsessual huquqi bilan bogʻliq. Huquqning bu har ikki sohasini birlashtiradigan mazmun shundaki, ular odil sudlovni amalga oshirish bilan bogʻliq ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladi. Fuqarolik protsessual huquqining asosiy manbai Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksidir.
Fuqarolik holati hujjatlari

**Fuqarolik holati hujjatlari** — qonunda belgilangan davlat organlarida qayd etilishi zarur boʻlgan huquqiy dalolatnomalar; ular inson hayotidagi asosiy voqealar bilan bogʻliq boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasi FKning 38moddasiga koʻra, quyidagi Fuqarolik holati hujjatlarih. davlat tomonidan qayd etilishi kerak: tugʻilish; oʻlim; nikoh tuzilganligi; nikoxdan ajralish. Shuningdek, farzandlikka olish, otalikni belgilash, familiya, ism va ota ismini oʻzgartirish, jinsning oʻzgartirilishi kabi fukarolik holatlari yuqoridagi holatlarni belgilovchi hujjatlarga tegishli yozuvlarni kiritish orqali amalga oshiriladi. Fuqarolik holati hujjatlarih.ni shahar va tuman fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FXDYO) boʻlimi yoki mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari roʻyxatga olib boradi. Fuqarolik holatlarini qayd etish yozuvlarini bekor qilish va qayta tiklash FHDYO idoralari tomonidan sud qarorlariga asosan amalga oshiriladi (yana qarang Tugʻilganlik haqida guvohnoma, Nikoh, Nikohni bekor qilish).
Fuqarolik huquqiy javobgarlik

**Fuqarolik huquqiy javobgarlik** — yuridik javobgarlikning mustaqil turi. Mulkiy xususiyatga ega boʻlgan sanksiyalar koʻrinishida ifodalanadi. Odatda, Fuqarolik huquqiy javobgarlikka majburiyatlarning buzilishi natijasida vujudga keladi. Fuqarolik huquqiy javobgarlik qarzdorga yoki huquqbuzarning mulkiy ahvoliga salbiy taʼsir etish orqali huquqi buzilgan shaxsning yoki jabrlanuvchining huquqlarini tiklashga va mulkiy ahvolini yaxshilashga qaratilgan javobgarlik shaklidir. Neustoyka va yetkazilgan zararni qoplash Fuqarolik huquqiy javobgarlik

choralari hisoblanadi.
Ford (maʼnolari)

**Ford**:

* Ford - #YOʻNALTIRISH Ford (Kansas)

* Ford (dengiz qoʻltiqlari), fiord (norvegcha — ﬁ ord) — qirgʻoklari tik va baland qoyalardan iborat boʻlgan tor va chuqur dengiz qoʻltiqlari.
Fyuchers

**Fyuchers** (lotincha futurus — kelajak) — tovar yoki fond birjalarida xom ashyo tovarlari, oltin, valyuta, qimmatli qogʻozlarni hozirgi amalda boʻlgan narxlarda, lekin yetkazib berish va haqini keyingi kelishilgan muddatlarga qoldirish bilan oldi-sotdi qilish boʻyicha bitishuvlar. Bitishuv ijrosiga qadar xaridor kamroq kafolat summasini (zakalat) beradi. Aksariyat hollarda fyuchers bitimlari tovarni uzil-kesil xarid qilish yoki sotish maqsadlarida emas, balki kelgusi bitishuvlarga naqd tovarni gʻamlash yoki tovarni keyinchalik qayta sotish hisobidan foyda olish maqsadlarida tuziladi. Hali ishlab chiqarilmagan tovarning namunalari boʻyicha oldi-sotdi bitishuvlarini ham fyuchers deb atash mumkin. Fyuchers to muddati kelguniga qadar birjalarda maklerlar tomonidan koʻp marta qayta sotiladi va sotib olinadi.
Fyun

**Fyun** — Daniya orollari guruhidagi orol. Maydoni 2976&nbsp;km². Katta va Kichik Belt boʻgʻozlari oʻrab turadi. Qirgʻoqlari past, buxtalar bilan parchalangan. Relyefi morenali sertepa tekislik, eng baland joyi 131 m. Tabiiy yaylovlar bor. Sut chorvachiligi rivojlangan. Bugʻdoy, arpa, qand lavlagi ekiladi. Koʻpriklar orqali Yutlandiya yarim orol bilan bogʻlangan. Bosh shahri — Odense.
Fyuzelyaj

**Fyuzelyaj** ( — „urchuq“) — aviatsiyada uchish apparati (vertolyot, gidrosamolyot, samolyot) ning ekipaj aʼzolari, yoʻlovchilar, yuklar va jihozlar uchun moʻljallangan korpusi. Apparatning qanotlari, dum qanotlari, baʼzan, shassi (tana) va kuch qurilmasini oʻzaro bogʻlab turadi. Asosiy qismlari karkas („sinch“, qovurgʻa) va qoplamadan iborat. Asosan, suyri (shamol siypab oʻtib ketadigan) shaklda yasaladi. Fyuzelyajning fermali (fazoviy fermadan iborat), balkali (boʻylama va kundalang balkalar, yaʼni lonjeron, stringer va shpangoutlardan iborat) va aralash (old qismi fermali, orqa qismi balkali va aksincha) xillari boʻladi.

Tovushdan tez uchadigan samolyotlar fyuzelyajining tumshuq qismi uchli (oʻta suyri) qilib yasaladi. Shunda ularning aerodinamik xossalari yaxshilanadi. Dvigatel gondolasi va dum qanotlari maxsus balkalarga oʻrnatiladi. Gidrosamolyotning fyuzelyaji qayiq shaklida yasaladi.

Yoʻlovchi samolyotlarining tor fyuzelyajli va keng fyuzelyajli turlari mavjud. Tor fyuzelyajli samolyotlarning oʻrtacha diametri 2-4 metrni (V737 va A320) keng fyuzelyajlisiniki esa kamida 5 metrni tashkil etadi. Ikkita yoʻlovchi palubasiga ega samolyotlar ham mavjud (A380, B747).

Fyuzelyajning oldingi va orqa germoshpangoutlari (germoshpangout — butunlay germetik boʻlgan toʻsiq)  orasidagi boʻlma *germokabina* deb ataladi. Yoʻlovchi samolyotining germokabinasini shartli ravishda yuqori paluba (ekipaj kabinasi, yoʻlovchi saloni, xizmat boʻlmalari) va quyi palubaga (bagaj-yuk boʻlmasi va texnik boʻlma) ajratish mumkin.
Х (kirill)

**Х** — oʻzbek kirill alifbosining yigirma uchinchi harfi. Chuqur til orqa, sirgʻaluvchi, shovqinli, jarangli undosh tovushni ifodalaydi. Soʻz boshi (xat, xizmat, xon), oʻrtasi (baxt, daraxt, paxta, yaxshi)da koʻproq, soʻz oxirida (mix, six, yax) kamroq uchraydi. Oʻzbek qipchoq shevalarida ushbu tovush baʼzan q tarzida talaffuz etilsada, bu holat adabiy tilda, imloda aks etmaydi (xat — qat, xotinqiz, paxta — paqta, mix — miq). Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda bu harf oʻziga xos shakllarga ega boʻlgan.
Trygve Haavelmo

**XAAVELMO (Haavelmo) Tryugve** (1911 — Oslo — 1999) — norveg iqtisodchisi. Oslo universitetini tugatgan (1933). 1947—79 yillarda Oslo universiteti iqtisodiyot professor, Garvard universitetida yoqlangan dissertatsiyasida (1944-yilda eʼlon qilingan "Ekonometriyada ehtimollik yondashuvi" asari ekonometriya nazariyasini yangi gʻoyalar bilan boyitdi. "Iqtisodiy nazariya evolyutsiyasi boʻyicha tadqiqotlar" (1954) asarida iqtisodiy tahlil usulini qoʻllab global iqtisodiy tengsizlik muammolarini oʻrgandi. "Investitsiya nazariyasi boʻyicha tadqiqotlar" (1960) asari ham muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (1989).

## Manbalar
Xabar bermaslik

**Xabar bermaslik** (jinoyat huquqida) – odil sudlovga qarshi jinoyat turi. Tayyorgarlik koʻrilayotgan yoki sodir etilgan ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyat haqida aniq bilgani holda davlat hokimiyati yoki huquqni muxofaza qiluvchi organlarga xabar qilmaslik jinoyatga daxldorlik hisoblanadi va Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi JKda buning uchun jazo chorasi belgilangan (241-moddaning 1-qismi). Jinoyat haqida Xabar bermaslikning ijtimoiy xavflilik darajasi jinoyat huquqi nazariyasida ham, jinoyat qonunida ham taʼkidlab oʻtilgan. Qonunda faqat ogʻir va oʻta ogʻir jinoyatlar haqida xabar bermaganlik uchungina javobgarlik belgilangan. Agarda shaxs ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan va uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatlar toʻgʻrisida xabar bermaydigan boʻlsa, jinoiy javobgarlikka tortilmaydi.
Xabarovsk

**Xabarovsk** (1893-yilgacha Xabarovka) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1880-yildan), Xabarovsk oʻlkasi markazi, Amur daryosining oʻng sohilidagi port. Uzoq Sharqning muhim transport yoʻllari chorraxasi. Transport yoʻli stansiyasi. Aeroport bor. Aholisi 583,1 ming kishi (2002).

Shahar 1858-yil Xabarovka harbiy posti sifatida vujudga kelgan, 1880-yildan Primorye viloyatining maʼmuriy markazi. 1884-yildan Priamurye general gubernatorligi markazi. 1893-yildan rus sayyohi Ye. P.Xabarov sharafiga Xabarovsk deb atalgan. 1902-yilda Xabarovskda „Arsenal“ harbiy zavodi qurilgan. 1904-yildan Amur harbiy flotining bazasi. XX asr boshlarida Xabarovsk Uzoq Sharqning yirik savdo markaziga aylandi. 1926-1938 yillarda Uzoq Sharq oʻlkasi markazi.

Mashinasozlik va metallsozlik (stanoksozlik, kemasozlik va kema taʼmirlash, kabel va boshqa zavodlar), neftni qayta ishlash, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor; qurilish materiallari ishlab chiqariladi, kimyofarmatsevtika zavodi faoliyat koʻrsatadi. 8 ta oliy oʻquv yurti, 7 ta ilmiy tadqiqot instituti, 3 ta teatr, oʻlkashunoslik, adabiyot, badiiy muzeylar, telemarkaz bor. Shahar atrofida 3 ta sanatoriya, dam olish uylari mavjud.
## Manbalar
Edwin Hubble

**Edwin Hubble** (oʻqilishi: *Edvin Pauell*; 1889.20.11, Marshfild, Missuri shtati – 1953.28.9, SanMarino, Kaliforniya shtati) – amerikalik astronom, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1927-yildan). Yerk rasadxonasi (Chikago) (1914—1917) va Maunt-Vilson rasadxonasida (1919) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari galaktikalarni, Koinotning uzluksiz kengayish xususiyatini oʻrganishga oid. Koinotda kuzatiladigan tumanliklarni ikki guruhga, yaʼni bizning Galaktikamiz (gazchangdan tashkil topgan) ga kiruvchi va Galaktikamizdan tashqarida joylashgan galaktikalarga ajratdi (1922). 1924—1926 yillarda bizga yaqin boʻlgan boshqa galaktik tumanliklar tabiati bizning Galaktikamizga oʻxshash va yulduzlardan tashkil topganini koʻrsatib berdi. Bu bilan Koinotda Galaktikamizga oʻxshash yulduz sistemalari mavjudligini isbotlagan. Yaqin galaktikalarda bir nechta sefeid, sharsimon va gaz tumanliklari, qizil va zangori utagigantlarni ochgan. Galaktikalararo masofa bilan ularning nuriy tezliklari orasida kosmologik bogʻlanishni aniqlagan (1929) (qarang Kosmologiya, Xabbl qonuni).

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* ''Vaqt'' profili
* Luisvil universitetidagi astronomiya&nbsp;— Edvin Xabblning [[Yangi Albani o'rta maktabi (Indiana)|Yangi Albani o'rta maktabi]dagi fotosuratlari ].
* 
* Amerika fizika jamiyatining Hubble bio 
* [ Edvin Pauell Xabbl&nbsp;— Kosmosni kashf etgan odam]
* Kengayayotgan koinot muammosi, 1942 yil Edvin Xabbl
X (maʼnolari)

**X**:

* X (lotin) — oʻzbek lotin alifbosining harfi.
* X (kirill) — oʻzbek kirill alifbosining yigirma uchinchi harfi.
Fyurno

**Fyurno** — Base boʻgʻozining sharqiy qismidagi orollar guruhi. Tasmaniya boʻgʻozidan shim.da, Avstraliya tarkibida. Maydoni 2,7 ming km². Eng baland joyi 777 m. Iklimi subtropik okean iklimi. Yon bagirlarida evkalipt oʻrmonlari, tekisliklarda oʻt oʻsimliklari va siyrak butazorlar bor. Qoʻychilik rivojlangan. Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1773-yilda Kuk ekspeditsiyasi tarkibidagi T. Fyurno boshchiligidagi kemalardan biri yetib borgan.
Xabbl qonuni

**Xabbl qonuni** – koinotning uzluksiz kengayishi xususiyatini ifodalovchi qonun; 1929-yilda E.Xabbl taklif etgan. Bu kengayishning eng oddiy modeli bolalar sharini puflaganda uning kattalashishidir. Bunda shar sirtidagi boshlangʻich nuqtalar bir-biridan vaqt davomida uzoqlashib boradi. Kuzatuvchi shu nuqtalarning (galaktikalar toʻdasining) birida joylashgan, deb tushuntiradi. Galaktikalar toʻdalari va kvazarlarning bizdan uzoqligi R va uzoqlashish tezligi V orasidagi bogʻlanish quyidagicha ifodalanadi: V=HR; bunda N – Xabbl doimiysi. Xabbl qonuni katta masshtabda doimo oʻrinli, N doimiy fizik tabiatiga koʻra, vaqtga bogʻliq funksiya boʻlib, gravitatsion tortish kuchlari Koinot kengayishini sekinlashtirishi mumkin.

Xabbl qonuni amalda keng qoʻllanadi. Uning yordamida, xususan, bizning galaktikamizdan juda uzoqda joylashgan obyektlargacha boʻlgan masofa osonlik bilan aniqlanadi. Buning uchun obyektning spektridan uning qizilga siljishi qiymati topilib, yuqoridagi formuladan masofa qiymati hisoblanadi. Koinot galaktikalari, odatda, koʻproq toʻdalarni hosil qilib, ularga kirmaydiganlari (oʻz xususiy tezliklari boʻlgani uchun) Xabbl qonuniga taxminan 15% xatolik bilan boʻysunadi.
## Manbalar
Xavf ostida qoldirish

**Xavf ostida qoldirish** (huquqda) — shaxsga qarshi jinoyatlardan biri; hayoti yoki sogʻligʻi xavf ostida qolgan va oʻzini oʻzi himoya qilish imkoniyatidan mahrum boʻlgan shaxsga yordam koʻrsatmaslik. Fuqaro shaxsni Xavf ostida qoldirishq.ni shartli ravishda 2 ga boʻlish mumkin: 1) fuqaro yordamiga muhtoj shaxsga yordam berishi shart va bunday imkoniyatga ega boʻlgan hollar. Mas, onaning oʻz bolasi haqida gʻamxoʻrlik qilish majburiyati, xizmat vazifasidan kelib chiqadigan majburiyat, qutqaruvchining majburiyati va hokazo; 2) fuqaro yordamiga muhtoj shaxsga gʻamxoʻrlik qilishi shart boʻlmagan, ammo u shaxsni hayoti va sogʻligʻi uchun xavfli ahvolga tushirib qoʻygan hollar. Mas, suzishni bilmaydigan odamni suvga tashlab yuborish, avtotransport vositasi bilan bosib ketish natijasida hayoti va sogʻligʻi uchun xavfli holda qoldirish va hokazo. Xavf ostida qoldirishq. natijasida shaxsni hayoti va sogʻligʻi xavfli ahvolga tushib qolishi eʼtiborga olinib, Xavf ostida qoldirishq. jinoiy norma sifatida Oʻzbekiston Respublikasi JKga kiritilgan va tegishli jazo belgilangan (117-modda).
Xavfsizlik texnikasi

**Xavfsizlik texnikasi** – mehnat muhofazasi boʻlimlaridan biri; ishchidagi jarayonlarda vujudga keladigan *xavfli omillarning* ishlovchilarga zararli taʼsiri oldini olishga doir tashkiliy va texnik tadbirlar hamda vositalar majmui. Ularni yaratish va ishlab chiqarishda qoʻllash ishlari belgilangan tartibda tasdiqlangan meʼyoriy texnik hujjatlar (standartlar, qoidalar, meʼyorlar, instruksiyalar) asosida amalga oshiriladi. Tashkiliy tadbirlar: ishchilarga xavfsiz va zararsiz ish usullari toʻgʻrisida yoʻl-yoʻriqlar berish, ishlab chiqarish sanitariyasi va *mehnat gigiyenasi* asoslarini oʻrgatish; mehnat qilish va dam olish qonun-qoidalarini ishlab chiqish va ishlab chiqarishga tatbiq qilish.

Texnik tadbirlar maʼlum meʼyorlar va qoidalarga asoslanadi. Bunda insonning ruhiy, anatomik, fiziologik xususiyatlari hisobga olinadi. Masalan, mashinaning boshqarish organlarini inson uchun qulay yerga joylashtirish, ish vaqtida zararli chang, gaz chiqmasligini taʼminlash zarur, xavfli taʼsirlardan *himoya qilish* uchun toʻsiqlar qilinadi, ogohlantiruvchi belgilar va plakatlar osib qoʻyiladi. Koʻpincha ishlayotgan mashinalarning uzellari bilan bogʻliq qurilmalar (elektron qurilmalar, fotoelement, avtomatik saqlagich) dan foydalaniladi. Bularga saqlagich klapanlari, vklyuchatellar, eruvchan saqlagichlar, shtiftlar va boshqalar kiradi. Xavfli, zararli ishlarni bajarishda jarayonlarni uzoqdan turib boshqarish usuli yaxshi samara beradi. Himoya qilishda *signalizatsiyalashdan* foydalaniladi. Jihozlarni yurgizib yuborishdan oldin ularning ishi tekshiriladi hamda sinaladi. Juda xavfli jihozlar (bosim ostida ishlaydigan idishlar, yuk koʻtarish mashinalari) davlat inspeksiyasi nazorati ostida boʻladi, namlik, tra, havoning tozaligi, shovqinlar, nurlanish taʼsiri va boshqa doimo nazorat qilinadi. Xavfsizlik texnikasi ning muayyan sohalarida ishlaydigan kishilar qoidalarga muvofiq shaxsiy himoya vositalari (kiyimbosh, poyabzal, ehtiyot belbogʻi, koʻzoynak va boshqalar)dan foydalanadi. Xar bir korxonada Xavfsizlik texnikasi uchun *maʼmuriyat javobgar* hisoblanadi.

Oʻzbekistonda *Xavfsizlik texnikasi* nuqtai nazaridan eng xavfli va maʼsuliyatli korxonalar – paxtani dastlabki ishlash zavodlari, toʻqimachilik korxonalari, teri oshlash korxonalari va boshqalar hisoblanadi, chunki bu korxonalarda presslar ishlatiladi, zararli chang va gazlar ajraladi va boshqa Shu tufayli mehnat xavfsizligi standartlariga qatʼiy amal qilish talab qilinadi. Xavfsizlik texnikasi texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish va kompleks mexanizatsiyalash bilan uzviy bogʻliq boʻladi. XAGGINS (Huggins) Charlz Breton (1901.22.9, Galifaks, Kanada) – amerikalik xirurg va onkolog; AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949 yildan). 1927-yildan Chikago universitetida ishlagan (1936-yildan xirurgiya professori). 1951-1969-yillarda BenMey klinikasida rakni tadqiqot qilish laboratoriya direktori. Xavsizlik texnikasi prostata bezi rakini davolashda ilk bor gormonlarni qoʻllab, gormonoterapiyaga asos soldi, bu rak kimyoterapiyasi rivojiga olib keldi. Nobel mukofoti laureati (1966, Rous F. P. bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Xabertioz

**Xabertioz** – chorva mollarining invazion kasalligi. Koʻproq qoʻylarda uchraydi, ularning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiluvchi Chabertia ovina nematodalari qoʻzgʻatadi. Hayvonlar invazion lichinkalarni suv yoki oʻt bilan yutganda zararlanadi. Kuchli oriqlash, junning hurpayishi va toʻkilishi, kamqonlik va ich ketish bilan kuzatiladi. Yosh mollar oʻsish va rivojlanishdan orqada qoladi.

Davosi: 1&nbsp;kg vazniga 0,5 g fenotiazin yoki 0,5 g diterezinni hoʻllangan kepakka yoki boshqa yemga qoʻshib berish; nilverm preparatini teri ostiga yuborish yoki ichirish; 1% li formalin aralashmasi bilan chuqur klizma qoʻyish.

Oldini olish: hayvonlarni yaylovga chiqarishdan oldin gelmintsizlantiriladi.
## Manbalar
Xayoliy sotsializm

**Xayoliy sotsializm**, utopik sotsializm – mulkning umumiyligiga, majburiy mehnat qilishga, adolatli taqsimotga asoslangan ideal jamiyat haqidagi taʼlimot. Dastlab T. Morning „Utopiya“ asari (1516)da xayoliy sotsializmga oid fikrlar bayon qilingan. Xayoliy sotsializmning vujudga kelishida turli xalklarda asrlar mobaynida ilgari surilgan ijtimoiy adolat va tenglikni ifodalovchi xayoliy gʻoyalar asos boʻlgan. Xayoliy sotsializmning yirik vakillari: T.Myunser, T.Kampanella, J.Uinstenli, J.Melye, Morelli, G. B. Mabli, G.Babyof, T.Dezami, K. A. SenSimon, Sh. Furye, R.Ouen, A. I. Gersen va N. G. Chernishevskiy.
Raxil Xazanovich

**Raxil Lyvovna Xazanovich** (1906.9.10, Ukraina, Poltava viloyati Loxovitsa shahri – 2002) – farmakognost, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), farmatsevtika fanlari doktori (1955), professor (1958), Xarkov farmatsevtika institutini tugatgan (1929). Priluki shahri dorixonasida assistentretseptor (1929-1933), tamaki fkasida kimyo laboratoriya boshligʻi (1934-1935), Dnepropetrovsk farmatsevtika instituti farmatsevtik kimyo va farmakognoziya kafedrasida assistent (1935-1940). 1940-yildan Toshkent farmatsevtika instituti farmakognoziya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda surgi va burishtiruvchi taʼsirga ega boʻlgan dorivor oʻsimliklarni oʻrganishga oid.
Xadicha begim

*Xadicha begim* Sulton Husayn Mirzo Boyqaroning suyukli xotini hisoblanadi.

**Xadicha begim** 1451 yilda Hirotda tug‘ilib, 1457 yilda Sulton Abusayid Mirzo Hirotni oʻlgach, unga hadya etilgan xos kanizaklardan biri edi. Sulton Abusayid Mirzo Xadicha begimni 1465 yilda o‘z nikohiga kiritadi. Sulton Abusayid Mirzodan Oqbegim ismli bir qiz ham bo‘lgan. 1469 yilda Sulton Abusayid Mirzo Iroqda halokatga uchragach, Hirot taxtiga o‘tirgan Sulton Husayn Mirzo Boyqaro marhum Sulton Abusayid Mirzo haramida Xadicha begimni ko‘rib, uni sevib qoladi va shar’iy iddasi (uch oy) tugagach, o‘z nikohiga kiritgan.

## Hayoti

Xadicha begʻam yosh, go‘zal, dimog‘dor, yengil tabiat ayol bo‘lib, ayni vaqtda tabiatan ichi qoralik va makr-hiylaga moyil bolgan. Zahiridin Muhammad Bobur Mirzo (1483—1530) Xadicha begim haqida: „O‘zini oqila tutar edi, vale beaql va purgo‘y (ko‘p gapiruvchi, ezma) xotin edi, rofiziya (shiiylik mazhabining bir oqimi) ham ekandur“,— deb yozadi. Darhaqiqat, Xadicha begim tez fursatda o‘zining jozibali husn-latofati-yu makkorona iltifotlari bilan Sulton Husayn Boyqaroni o‘ziga rom qilib, haramda ulug‘ bekalik o‘rnini egallagan.

Sulton Husayn Boyqaroning xotinlari va xos kanizaklaridan 14 o‘g‘il va 11 qizi bor edi. [Shohg‘arib Mirzo] (1471 — 1489), Muzaffar Husayn Mirzolar (1473— 1509) Xadicha begimdan tug‘ilgan edilar.
Xadicha begim kichik oʻgʻlini valiahd qilib tayinlashga erishish uchun bor kuchini ishga solgan. Biroq, odatga koʻra, valiahdlik Badiuzzamonta tegishli boʻlgan. Ayni vaqtda Alisher Navoiy boshliq arkoni davlat valiaxdlikka Badiuzzamonning 11 yoshli oʻgʻli Moʻmin Mirzoni munosib hisoblagan. 1497-yilda otasi tomondan Muzaffar Husayn Mirzoning Astrobod hokimi etib tayinlanishi Husayn Boyqaro va Badiuzzamon oʻrtasida ixtilof kelib chiqgan. Muzaffar Husayn Mirzo qoʻshini Astrobodni zabt etgan va Moʻmin Mirzoni asir olib, Hirotdagi Ixtiyoruddin qalʼasiga qamaydi. Xadicha begim vazir Nizomulmulk ishtirokida Muhammad Moʻmin Mirzoni zudlik bilan qatl qilish haqidagi farmonga muhr bostirib olib, hukm oʻsha tundayoq ijro etiladi.

1506 yil aprelda Sulton Husayn Boyqaro vafot etadi. Xadicha begimning saltanat ishlariga aralashuvi tufayli taxtga 2 shahzoda — Badiuzzamon Mirzo va Muzaffar Husayn Mirzo oʻtirgan. Shayboniyxon Hirotni egallagach (1507), Xadicha begimni amiri Shoh Mansur baxshi ixtiyoriga topshiriladi.

## Farzandlari

* Shohgʻarib Mirzo
* Muzaffar Husayn Mirzo

## Adabiyotlar

* Zahiriddin Muhammad Bobur, Boburnoma, T., 1960;
* Fayziyev T., Temuriy malikalar, T., 1994;
* Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
Hazramavt

**Hazramavt** (حضرموت) — Yamandagi tarixiy viloyat. Mil. av. 1-ming yillik — mil. 1-ming yillikning 1-yarmida H. hududida mil. 3-asrda Saba, 4-asrda Himʼyariy podsholigi tarkibiga kirgan davlat mavjud boʻlgan. 7-asrdan turli arab davlatlari tarkibida. 19-asr oxiri — 20-asr boshida H.da Britaniya protekgoratligi oʻrnatilgan (1930-yillar oxiridan Adanning Sharqiy protekgoratligi tarkibida).
Xazina

**Xazina** — davlat puli, qimmatbaho buyumlari, umuman boyligi saqlanadigan joy; 2) yashirib qoʻyilgan (koʻpincha yer ostiga koʻmilgan) va egasi olmagan, keyinchalik esa tasodifan topilgan qimmatbaho buyum va tangalar majmui. Qimmatli tarixiy manba; 3) huquqsa — yer ostiga koʻmilgan yoki boshqa usul bilan yashirib qoʻyilgan, egasini aniqlash qiyin boʻlgan pul yoki qimmatbaho buyumlar. Bular davlat mulkiga oʻtadi. Qimmatbaho buyumlarni topgan shaxsga qonunda belgilangan holatda mukofot tariqasida haq toʻlanadi; 4) markazlashgan davlatlarda ularning moliyaviy zaxiralari majmui. AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya va boshqa mamlakatlarda byudjetning kassa ijrosini olib boradigan davlat moliya organi. Bular soliq, yigʻimlar undirishni tashkil etadi, xazina biletlari chiqaradi. Oʻzbekistonda bu vazifani Moliya vazirligi va Markaziy bank bajaradi.
Xazina biletlari

**Xazina biletlari** – valyutaga va oltinga maydalanmaydigan, hukumatning xazina tashkiloti (aksariyat hollarda Moliya vazirligi) tomonidan muomalaga chiqariladigan qogʻoz pullar va xazina tashkilotlarining qisqa muddatli majburiyatlari. Davlat xarajatlarini moliyaviy taʼminlash uchun chiqariladi. Ayniqsa, 1914-1918-yillardagi 1- va 1939-1945-yillardagi Ikkinchi jahon urushi davrida byudjet takchilligi va harbiy xarajatlarni qoplashda Xazina biletlaridan keng foydalanilgan. Sobiq SSSRda 1991-yilga qadar 1, 3, 5 rubl qiymatidagi Xazina biletlari muomalada boʻlgan. Xazina biletlari hozirgi davrda kam qoʻllanadi va muomalada yurgan qisqa muddatli davlat majburiyatlariga kiradi. Oʻz moxiyatiga koʻra, Xazina biletlari davlat Markaziy banki chiqaradigan banknotlarta – bank qogʻoz pullariga yaqin turadi.
Xazina majburiyatlari

**Xazina majburiyatlari** – davlat tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻoz. Xazina majburiyatlari sotilganidan soʻng egasining maʼlum pul miqdorini byudjetga oʻtkazganini tasdiqlaydi va egalik qilish muddati davomida qayd qilingan daromad olish huquqini beradi.
Xazinachi

**Xazinachi** — hukmdor va boshqalarning pullari, qimmatbaho buyumlari va boshqa moddiy boyliklarini saklovchi shaxs. Somoniylar davrida Buxoro Registoni atrofida joylashgan 10 ta devonning 2-si X. devoni, yaʼni mustovfiy devoni hisoblangan. Xorazmshohlar davrida mustovfiy oʻlka moliya organi boshligʻi, moliya maslahatchisi, oʻlka boshqaruv organi aʼzosi tarzida faoliyat koʻrsatgan. Qoraxoniylar davlatida X. masʼuliyatli lavozimlardan biri sanalib, agichi atamasi bilan ifodalangan. 14—16-asrlarda Markaziy Osiyo davlatlarida xazina uchun masʼul shaxslar "xozin", "xazinador" atamalari bilan ifodalangan. Eski oʻzbek tilida ham "X." istilohi qoʻllangan. Buxoro xonligida X. nisbatan quyi mansablardan biri hisoblangan.

Ad.:A6u Bakr Muhammad ibn Jaʼfar Narshaxiy, Buxorotarixi, T., 1966; Yusuf Xos Hojib, Qutadgʻu bilig, T., 1971; Shixab ad-Din Muxammad an-Nasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal adDina Mankburni, Baku, 1973; Bartold V.V., Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya, Sochineniya, t. 1, ch. 1, M., 1973.
Xazarlar

**Xazarlar** — turkiy xalq. Gunnlar bosqinidan soʻng (4-asr) Sharqiy Yevropada paydo boʻlgan va Gʻarbiy Kaspiy boʻyi dashtida, Shimoliy Dogʻistondagi Sulak daryosi bilan Kuyi Volga oraligʻida koʻchmanchi hayot tarzi kechirgan. Savirlar bilan birga X. Eron va Vizantiyaning Zakavkazyedagi mulklariga hujum qilgan. X. bunda oʻzaro raqobatda boʻlgan goh Eron, goh Vizantiya tomonida turib urushga kirgan. 6-asrning 60-yillarida X. Turk xoqonligita tobe boʻlishgan. 7-asr oʻrtasida, Gʻarbiy Turk xoqonligi parchalangach, uning davomi sifatida Xazar xoqonligi barpo etilgan. Uzoq vaqt X.ning asosiy mashgʻuloti koʻchmanchi chorvadorlik boʻlib qolgan. 8-asrda X.da urugʻchilik munosabatlari yemirilib, ilk mulkchilik munosabatlari shakllangan. Aholining bir qismi oʻtroq hayotga oʻtib, dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan (avval Shimoliy Dogʻistoida, soʻngra Volga boʻyida) shugʻullangan. 10-asrda Xazar xoqonligi barxam topgach, X. Dashti Qipchoqdagi turkiy bijanaklarga singib ketgan.
Xazonrezgilik

**Xazonrezgilik** — daraxtlar va butalar, baʼzan oʻtlar (qichitqon oʻt) bargining toʻkilishi. Barglar yilning kikjjy davrida bir vaqtda (mas, barg tukadigan daraxtlarda) yoki uzoq vaqt davomida (doim yashil usimliklarda) bittadan toʻkilishi mumkin. Tropik mintaqalarda daraxtlar bir necha kun, moʻʼtadil iqlimli hududlarda 8—9 oy bargeiz boʻladi. Xazonrezgilik — barglarning qarishi bilan bogʻliq normal fiziologik jarayon. Xazonrezgilik oldidan barglarda chuqur biokimyoviy va fiziologik oʻzgarishlar sodir boʻladi: xlorofill yemiriladi; karotinoidlar uzoq vaqt saqlanib qolib, bargning kuzgi rangini belgilaydi. Barglardagi oziq moddalar zaxira toʻplovchi organlar (tuganaklar, ildizmeva, ildizpoyalar) oʻsish nuqtalari va yosh novdalarga oʻtadi. Xazonrezgilik mexanizmi barg yoki barg bandi asosida parenxima hujayralari hisobidan koʻchib tushadigan qatlamning hosil boʻlishi bilan bogʻliq. Bargni poyada ushlab turadigan oʻtkazuvchi toʻkima bargning ogʻirligi va shamol taʼsirida uzilib, toʻkiladi. Xazonrezgilik oʻsimliklarning namlik sarfini kamaytirish va novdalarni qor ogʻirligi taʼsirida sinishdan saqlanishga moslanishdan iborat evolyutsion jarayon.
Xazoyin ul-maoniy

**Xazoyin ul-maoniy** („Maʼnolar xazinasi“) – Alisher Navoiyning asari. 1491—1996-yillarda tartib berilgan. „Xazoyin ul-maoniy“ – „Gʻaroyib us-sigʻar“ („Yoshlik gʻaroyibotlari“), „Navodir ush-shabob“ „Yigitlik nodirlik (sheʼr)lari“, „Badoyeʼ ul-vasat“ („Oʻrta yosh badialari“) va „Favoyid ul-kibar“ („Keksalik foydalari“) nomli devonlardan tarkib topgan mukammal yigʻma devon. Xalq orasida „Chor devon“ deb ham yuritiladi. „X.ulM.“ning tuzilish tarixini Alisher Navoiyning oʻzi „Xamsat ulmutahayyirin“, „Munshaot“, „Muhokamat ul-lugʻatayn“, ayniqsa, „X.ulM.“ga maxsus yozgan „Debocha“sida bayon etgan. Ushbu asarlarda yozilishicha, Abdurahmon Jomiy oʻz sheʼrlarini toʻplab (1491 – 92), 3 devon tuzgan va Navoiyga taqdim etgan. Navoiy bu devonlarning aralashib ketmasligi uchun ularga maxsus nomlar qoʻyishini maslahat bergan. Navoiy maslahati Jomiyga maʼqul tushgan va u devonlarini „Fotihat ushshabob“ („Yoshlikning boshlanishi“), „Vositat uliqd“ („Bogʻlanish vositalari“), „Xotimat ulhayot“ („Hayot xotimasi“) kabi nomlar bilan atab, umumiy „Debocha“ yozgan hamda bu fikrning Navoiydan chiqqanligini alohida taʼkidlagan. Shundan soʻng, Navoiy ham ustozi taklifi bilan barcha lirik sheʼrlarini toʻplab „X.ulM.“ni tuzishga kirishgan. „X.ulM.“ning yuzaga kelishi Jomiy va Navoiy doʻstligining, oʻzbek va tojik adabiyotlari oʻrtasidagi aloqalarning yorqin dalilidir.

„Xazoyin ul-maoniy“ 45 ming misraga yaqin, 3130 dan ortiq lirik sheʼrlardan tuzilgan. Unga shoirning 7—8 yoshidan boshlab umrining oxiriga qadar yozgan oʻzbekcha sheʼrlari kiritilgan. „X.ulM.“ tarkibida qariyb 2600 gʻazal, 210 qitʼa, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 10 muxammas, 10 chiston, 13 tuyuq, 4 mustazod, 5 musaddas, 4 tarjiʼband, musamman, tarkibband, qasida, masnaviy, soqiynoma mavjud. Har bir janrdagi sheʼrlar qofiyasi yoki radifidagi tugallanuvchi harfga qarab maʼlum tartib asosida joylashtirilgan. „X.ulM.“ oʻz davridagi maʼnaviy hayotning oʻziga xos qomusi boʻlib, shoir oʻz sheʼrlarida hayotni, insonni, uning olijanob tuygu va intilishlarini uluglagan. „X.ulM.“ ni yaratish uchun shoir oʻzining butun umrini sarflagan va bu bilan gʻoyat faxrlanganini asarning „Debocha“sida quyidagicha yozadi:Sarf etdim anga umr bahorin dogʻi,Boʻstoni hayotu lolazorin dogʻi.

Oldida xazoni zar nisorin dogʻi,Kofur fishon qish bila qorin dogʻi.

Alisher Navoiy „X.ul M.“ bilan oʻzbek sheʼriyatining janr va mavzu doirasini yanada boyitdi. Oʻzbek sheʼriyatida biron ijodkor bunday mukammal devon tuzish darajasiga koʻtarila olmagan. Shoirning bu devoni qoʻlyozma nusxalarda va qisqartirilgan holda bir qancha mamlakatlarda qayta koʻchirilgan va koʻp bor nashr etilgan.

Nashri: Xazoyin ulmaoniy, 1—4j., T., 195960;

## Adabiyot
* Hayitmetov A., Navoiy lirikasi, T., 1961.
Friedrich Hayek

**Friedrich Hayek** (1899.8.5, Vena 1992.23.3, Frayburg) — iqtisodchi va faylasuf. Iqtisodiy nazariyadagi Avstriya maktabi anʼanalarini rivojlantirgan iqtisodiy liberalizm maktabi vakili. Vena universitetini tugatgan (1921). Buyuk Britaniya, AQSH, Germaniya va Avstriyada ishlagan. Ilmiy ishlari pul nazariyasi, iqtisodiyot fanining metodologik muammolari, iqtisodiy, ijtimoiy va tuzilmaviy hodisalarning oʻzaro aloqadorligi masalalariga bagʻishlangan, keynschilikiint koʻpgina qarashlariga eʼtiroz bildirgan. Sotsializm gʻoyalari va amaliyotini qattiq tanqid qilgan. Asosiy asarlari: "Narxlar va ishlab chiqarish" (1931), "Qullikka yoʻl" (1944), "Qonun, qonunchilik va erkinlik", 1—3 jildlar, (1973—79) va boshqa M. Fridmen bilan hamkorlikda Gʻarb mamlakatlari iqtisodiy siyosatida neokonservativ burilish ilhomchilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1974, Gunnar Myrdal bilan birga)

## Manbalar
Xayitqora

**Xayitqora** — kechpishar tarvuz navi. Butunittifoq oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot intining Oʻrta Osiyo tajriba styasida yaratilgan. Palagi uzun, yon shoxlar va barglar soni koʻp. Barglari konus simon, rangi yashil, bir oz mayin tukli. Mevasi shakli teskari sharsimon, katta. Tusi toʻq yashil, baʼzan qoramtir. Poʻsti qalin (1,9—2,5 sm), qattiq. Yuzasi silliq, band tomoni sezilmas doʻngroq. Yerga tegib turgan joylari sargʻish jigarrang. Vazni 3,5—4,5&nbsp;kg. Etining rangi qizil, sersuv, sershira, tarkibida 8,1% quruq modda va 7,2% qand bor. Hosili 120—130 kunda pishadi. Hosildorligi 300—320 s/ga. Tashishga va saqlashga chidamli. 1949-yildan davlat ryoyestriga kiritilgan. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi.
Xaynan

**Xaynan** – Xitoydagi provinsiya. Janubiy Xitoy dengizidagi orolda. Materikdan Xaynan boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 34,3 ming km². Aholisi 7,5 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi – Xaykou shahri Relyefi, asosan, tekislik, janubida togʻlar (eng baland joyi 1867 m) bor. Iqlimi mussonli, tropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 16-19°, iyulniki 29°. Doim yashil oʻrmon va butazorlar bor. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Sholi, paxta, shakarqamish ekiladi. Mashinasozlik (jumladan, kemasozlik), kimyo va rezina, oziq-ovqat (choy, shakarqand, kokos yongʻogʻi, konserva) sanoati korxonalari mavjud. Provinsiya 1988 yilda tashkil etilgan.
Xayriddin Saloh

**Xayriddin Saloh** (Salohiddinov Xayriddin) (1934.15.1 – Toshkent – 1969.5.6) – oʻzbek shoiri. Maktabda oʻqib yurgan paytlardanoq sheʼriyatga qiziqib, Gʻayratiy rahbarlik qiladigan adabiy toʻgarakka qatnashadi. Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika intitutining tarix-filologiya fakultetini tugatgan (1957).

## Ijodi
"Oʻzbekiston madaniyati" (1963—66) gazetasida, „Gʻuncha“ va „Gulxan“ jurnallarida (1968—69) adabiy xodim sifatida faoliyat yuritgan. „Chashma“ (1959), „Ikkinchi imtihon“ (1961), „Ishqim va rashkim“ (1965), „Tugʻyon“, „Naʼmatak“ (1969), „Izlar va hislar“ (1974), „Shuʼlalar qoʻshigʻi“ (1975), „Lirika“ (1985) sheʼriy kitoblari va „Laylo“, shoir Sultan Joʻra haqidagi „Yangroq hayot“ (1969), Toshkent zilzilasiga bagʻishlangan „Toshkent bilan suhbat“ (1966) kabi dostonlar muallifi. U. G. Geyne, Bayron, M. Lermontov, T. Shevchenko, R. Hamzatov va boshqalarning ayrim asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.
Xaybartepa

**Xaybartepa** — oʻrta asr shahar xarobasi (9— 10-asrlar). Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi Abron qishlogʻi chetida, Shullukteparyan 14&nbsp;km masofada joylashgan. Xaybartepa xarobalari 1&nbsp;km uzunlikka choʻzilgan boʻlib, oʻrta qismida eni 400 m ni tashkil qilgan. Oʻrta asrlarda Xaybartepa oʻrnida Afuron qishlogʻi boʻlgan. Xaybartepaning mustahkamlangan markaziy qismida balandligi 11 m li qalʼa joylashgan. Bu yerdan IX-X asrlarda qazilgan 10 dan ortiq quduq topilgan, ularning ayrimlaridan hozir ham foydalaniladi. Xaybartrepada hayot moʻgʻullar istilosidan soʻng ham davom etgan.