Bosh miya jarohati

**Bosh miya jarohati**- bosh suyagiga va (yoki) intrakranial shakllanishlarga (miya, miya pardalari, qon tomirlari, kranial nervlar) mexanik shikastlanishi deb ataladi.  Bu barcha jarohatlarning 25-30% ni tashkil qiladi va jarohatlar tufayli oʻlimlar orasida uning ulushi 50-60% ga yetadi. 

## Tasnif
Shikastlanishning ogʻirligiga koʻra, yengil, oʻrtacha va ogʻir BMJ ajratiladi. Glazgo koma shkalasi ogʻirlik darajasini aniqlash uchun ishlatiladi. Bunday holda, bemor ongning buzilishi darajasiga qarab 3 dan 15 ballgacha hisoblanadi, bu koʻzni ochish, nutq va ogohlantirishlarga motor reaktsiyalari bilan baholanadi. Yengil BMJ 13-15 ball, oʻrtacha - 9-12, ogʻir - 3-8   gacha baholanadi.
Shuningdek, izolyatsiya qilingan, qoʻshma (travma boshqa organlarning shikastlanishi bilan birga keladi) va kombinatsiyalashgan (tanaga turli xil travmatik omillar taʼsir qiladi) TBI mavjud.
BMJ yopiq va ochiq turga boʻlinadi. Ochiq kranioserebral shikastlanish bilan teri, aponevroz shikastlanadi va yaraning tub qismi suyak yoki chuqurroq toʻqimalar boʻladi. Bundan tashqari, agar dura mater shikastlangan boʻlsa, ochiq yara penetratsion hisoblanadi. Penetratsion travmaning alohida holati - bu bosh suyagi asosining suyaklarining sinishi natijasida miya omurilik suyuqligining burun yoki quloqdan chiqishi. Yopiq kranioserebral shikastlanishda aponevroz buzilmaydi, garchi terining shikastlanishi mumkin boʻlsa ham.

**BMJning klinik shakllari:**

* Bosh suyagi sinishi - yoriqlar ko'pincha suyakli-chiziqli.
* Miya chayqalishi - nevrologik funktsiyaning shikastlanishdan kelib chiqqan buzilishi. Miya chayqalishidan keyin paydo boʻlgan barcha alomatlar odatda vaqt o'tishi bilan yo'qoladi (bir necha kun ichida - 7-10 kun). Simptomlarning doimiy davom etishi miyaning jiddiy shikastlanishining belgisidir. Miya chayqalishi ongni yo'qotish bilan birga bo'lishi mumkin yoki bo'lmasligi mumkin. Miya chayqalishining zo'ravonligining asosiy mezonlari davomiyligi (bir necha soniyadan 5 (ba'zi manbalarda 20 gacha) daqiqagacha) va keyinchalik ongni yo'qotish va amneziya qoʻshiladi. Nonspesifik simptomlar - ko'ngil aynishi, qusish, terining rangsizligi, yurak faoliyatining buzilishi. Nevrologik tekshiruv odatda normaldir, ammo jismoniy alomatlar (bosh og'rig'i), jismoniy belgilar (ongni yo'qotish, amneziya), xatti-harakatlardagi o'zgarishlar, kognitiv buzilish yoki uyqu buzilishi qayd etilishi mumkin. Ushbu ta'sirlarning ba'zilari jarohatlardan keyin bir necha oy davom etishi mumkin.
* Miya kontuziyasi : yengil, o'rtacha va og'ir (klinik) turlari boʻlib, miya kontuziyasi miya to'qimalarining ko'kargan yarasida o'zini namoyon qiladi. Ko'kargan zarbaga qarshi zarba boshga tashqi jismning bevosita ta'sir qilish joyida bosh suyagi devoriga urilganda, bitta ko'kargan yarani olganida qoʻllanadi va keyin ko'kargan jarohat miyaning qarama-qarshi tomoniga o'tkir zarba bilan tegadi, buning sababi esa, miya to'qimalarining harakatining sekinlashishi va oʻsha joydagi toʻqimaning shikastlanishi. Klinik ko'rinishlar ko'karishning joylashgan joyiga bog'liq bo'ladi, bular:  ruhiy holatning o'zgarishi, uyquchanlikning kuchayishi, chalkashlik va qo'zg'alishni o'z ichiga oladi. Ko'pincha kompyuter tomografiyasida kichik intraparenximal qon ketishlar va atrofdagi to'qimalarning shishishi kuzatiladi.

* Diffuz aksonal shikastlanish - miyaning kuchli tezlashishi yoki sekinlashishi natijasida yuzaga keladigan kesish kuchi natijasida miyaning aksonal oq moddasining jiddiy shikastlanishidir.
* Miyaning siqilishi
* İntrakranial qon ketish (bosh miya bo'shlig'ida qon ketishi: subaraknoid qon ketish, subdural gematoma, epidural gematoma, intraserebral qon ketish, qorinchaga qon ketishi).

### BMJning kmbinatsiyalari
Shu bilan birga, miya shikastlanishining turli xil kombinatsiyalari kuzatilishi mumkin: gematoma bilan kontuziya va siqilish, kontuziya va subaraknoid qon ketish, diffuz aksonal shikastlanish va kontuziya, gematoma va subaraknoid qon ketish bilan miyaning siqilishidir.

## Alomatlari

* kranial nervlarning shikastlanishi, miyaning siqilishi va kontuziyasini ko'rsatadi.
* miyaning fokal lezyonlari miyaning ma'lum bir sohasiga zarar yetkazilishini ko'rsatadi, ular ko'karishlar, miyaning siqilishi bilan yuzaga keladi.
* ildiz belgilari, miyaning siqilishi va ko'karish belgisidir.
* meningeal simptomlar - ularning mavjudligi miya kontuziyasi yoki subaraknoid qon ketishining mavjudligini ko'rsatadi. Jarohatdan keyin bir necha kun o'tgach, rivojlangan meningit belgisi bo'lishi ham mumkin.

### Klinik koʻrinishi

* tashqi gematomalar, to'qimalarning yorilishi
* rangparlik;
* qusish, ko'ngil aynishi;
* asabiylashish;
* letargiya, uyquchanlik;
* zaiflik;
* paresteziya ;
* Bosh og'rig'i;
* ongni buzilishi - ongni yo'qotish, uyquchanlik, stupor, koma, amneziya, tartibsizlik;
* nevrologik alomatlar - konvulsiyalar-tutqanoq, ataksiya ;
* tananing holatining asosiy ko'rsatkichlari o'zgarishi mumkin - chuqur yoki aritmik nafas olish, gipertenziya, bradikardiya - bu esa intrakranial bosimning ortib borayotganini ko'rsatishi mumkin.

## Pediatriyadagi patofiziologiya
Chiqib turadigan oksipitalis,bosh-tana nisbati ortishi, zaifoʻlganiboʻyin n muskullari va yuqori ogʻirlik markaz-i bolalarni bosh jarohatlariga moyil qiladi. Bosh suyagining ingichka suyaklari va kamroq miyelinli mi,y a bosh jarohatlarining ogʻirligini, intraparenximal lezyonlarga moyilligini keltirib chiqara, diShuning.  uchun, kattalgaaqaraganda, r bolada koʻpincha fokal intrakranial gematomaga boʻlsa, diffuz miya shishi ehtimoli ortadi.Oddiy holatda qon aylanishi avtoregulyatsiya orqali doimiy darajada saqlanadi (qarang. Gemodinamika # Miya). Jiddiy travmatik miya shikastlanishida avtoregulyatsiya buziladi va miyaga qon oqimi miya perfuzion bosimi bilan aniqlanadi, bu esa oʻrtacha arterial bosim ntrakranial bosimga tengligini bildiradi. Shunday qilib, oʻrtacha arterial bosim juda past boʻlsa (gipotenziyada) yoki intrakranial bosim juda yuqori boʻlsa (miya shishi) miya qon oqimi buziladi. Shikastlangan miya shikastlanishi boʻlgan bolalarni davolashning baʼzi strategiyalari oʻrtacha arterial bosimni ushlab turish va intrakranial bosimni pasaytirishga qaratilgan, ammo travma paytida miya qon bosimini nazorat qilish qiyin boʻlishi mumkin. Bolalar, ayniqsa, yangi tugʻilgan chaqaloqlar va bosh suyagi va fontanelning ochiq tikuvlari bosh suyagining shishishi yoki qon ketishi bilan kengayishiga imkon beradigan yosh bolalarga qaraganda koʻproq tiklanish imkoniyatiga ega.
Bosh jarohati birlamchi va ikkilamchi miya shikastlanishiga boʻlinadi. Birlamchi zarar - bu shikastlanish vaqtida yuzaga keladigan bosh suyagi va uning tarkibidagi strukturaviy zarardir. Ikkilamchi zarar - shikastlanish hodisasidan keyin sodir boʻlgan miya toʻqimalarining shikastlanishidir.
Bunday zarar gipoksiya, kam perfuziya, giperkapniya, gipertermiya, glyukoza va natriy metabolizmidagi oʻzgarishlar natijasida yuzaga kelishi mumkin. Davolash, birinchi navbatda, ikkilamchi zararni oldini olishga qaratilgan boʻlishi kerak.

## Bolalarda fizik tekshiruv
Gipertenziya, bradikardiya va aritmik nafas olish (Kushing triadasi) intrakranial bosimning oshishi bilan birga keladigan sezilarli intrakranial zararni koʻrsatadi. Ikkilamchi tekshiruv palpatsiya va yumshoq toʻqimalarning shishishi, siljishi, yorilishi, fontanelning shishishi uchun bosh terisini tekshirishni oʻz ichiga oladi. Yuzning bosh suyagi barqarorlik va deformatsiyalar uchun tekshirilishi kerak. Shuningdek, travmatik miya shikastlanishining boshqa belgilarini tekshirish tavsiya etiladi - burun septum gematomalari, burun va quloqlardan qon yoki suyuqlikning oqishi, tish travması, malokluziya. Timpanik membranalarni gemotimpanum (oʻrta quloqqa qon ketishi) yoki miya omurilik suyuqligining otoreyasi bor-yoʻqligini tekshirish kerak, bu esa quloq orqasidagi koʻkarishlar, periokulyar ekximoz (qon ketish) (koʻzoynak belgisi), kranial asab falaji bilan birga bosh suyagi asosining singanligini koʻrsatishi mumkin. İntrakranial bosimning oshishi yoki retinal qon ketishi bilan bogʻliq optik nerning shishishini aniqlash uchun oftalmoskop bilan tekshiruv talab qilinishi mumkin.
Ikkilamchi tekshiruvning muhim tarkibiy qismi nevrologik tekshiruvdir. U ruhiy holatni baholashni, kranial asabni tekshirishni, tendon refleksining mavjudligini va sifatini tahlil qilishni oʻz ichiga oladi, mushak tonusi, mushaklarning kuchi, serebellar funktsiyasining sezgirligi ham shular jumlasidandir. Glasgow koma shkalasi esa ong darajasini baholash uchun ishlatiladi.

## Davolash
Miyaning penetratsion va toʻmtoq travmatik shikastlanishlarida kontrastli boʻlmagan KT koʻproq qoʻllanadi. Oʻtkir qon ketish va bosh suyagi yoriqlarini aniqlash uchun yetarli sezuvchanlikka ega. KT shuningdek, intrakranial bosimning oshishi, miya shishi, miya dislokatsiyasi nuqtai nazaridan shikastlanishning ogʻirligini baholashga imkon beradi. Quyidagi KT maʼlumotlari shikastlanishning tahdidli xarakterini koʻrsatishi mumkin: o'rta strukturaning siljishi, yivning tekislanishi, kattalashgan yoki siqilgan qorinchalar, kulrang va oq moddalarning normal farqlanishini yo'qotish. Glazgo koma shkalasi bo'yicha 14 balldan past boʻlgan, o'tkir travma, o'choqli nevrologik nuqsonlari boʻlgan barcha ongi buzilgan bolalar darhol kompyuter tomografiyasidan o'tishlari kerak. Bolalarda KT uchun ko'rsatma uchun aniq bo'lmagan bosh jarohati holatlarini baholash uchun travmatik miya shikastlanishining past xavfi mezonlari qoʻllanadi.

Agar ushbu mezonlar bajarilsa, bola odatda kasalxonaga yotqizish va KTga muhtoj emas.
X-ray bosh suyagining yoriqlarini aniqlash nuqtai nazaridan informatsiondir, lekin bolalarda va bosh suyagi yoriqlari boʻlmaganda mumkin boʻlgan intrakranial shikastlanishlar haqida maʼlumot bermaydi.
Shikastlanish ehtimolini hisobga olish muhimdir servikal oʻmurtqada. Bachadon boʻyni umurtqa pogʻonasi shikastlanishi bolalarda nisbatan kam uchraydigan boʻlsa-da, ogʻir bosh travması boʻlgan bolalarda, ayniqsa, statsionar boʻlmagan holatdagi avtohalokat natijasida yuzaga kelgan boʻlsa, buni hisobga olish kerak. Ruhiy holati oʻzgargan bolalar; ogʻir, ogʻriqli shikastlanishlar; muloqot qilish qobiliyatining buzilishi bilan; fokal nevrologik yetishmovchilik; bachadon boʻyni umurtqa pogʻonasi mintaqasida joylashgan ogʻriq, shish, ekximoz bilan servikal umurtqa pogʻonasini diqqat bilan tekshirish va diagnostik tasvirni talab qiladi. 8 yoshgacha boʻlgan bolalarda oksiput-tana nisbati ortib boradi va shuning uchun ogʻirlik markazi yuqoriroqdir, shuning uchun bu yosh guruhidagi bachadon boʻyni umurtqa pogʻonasi shikastlanishlari yuqori darajada (C1, C2, C3) sodir boʻlish ehtimoli koʻproq. Elastiklik va pishmagan ossifikatsiya tufayli, suyak shikastlanishi boʻlmaganda, bolalar ligamenti shikastlanishi xavfi yuqori.

## Laboratoriya tadqiqotlari
Kranioserebral shikastlanishlar bilan umumiy qon testi, elektrolitlar tahlili oʻtkaziladi. Glyukoza monitoringi ongi buzilgan bolalarda oʻtkazilishi kerak. İntrakranial qon ketishi boʻlgan bemorlarda koagulogramma (protrombin vaqti, faollashtirilgan qisman tromboplastin vaqti) oʻtkazilishi kerak.

## Instrumental tekshiruv
Jiddiy jarohatni tekshirish va davolash bir vaqtning oʻzida amalga oshirilishi kerak. Shikastlangan miyaning davolashini 2 bosqichga boʻlish mumkin. Birinchi yordam koʻrsatish bosqichi va shifoxonada malakali tibbiy yordam koʻrsatish bosqichi.
Dastlabki tekshiruv havo yoʻli, nafas olish, servikal oʻmurtqa immobilizatsiyaga alohida eʼtibor bilan amalga oshiriladi.
Ongni yoʻqotish epizodi boʻlsa, bemorni hozirgi holatidan qatʼiy nazar, kasalxonaga yotqizish kerak. Bu hayot uchun xavfli boʻlgan ogʻir asoratlarni rivojlanishining yuqori potentsial xavfi bilan bogʻliq.
Kasalxonaga yotqizilgandan soʻng, bemor klinik tekshiruvlardan oʻtadi va iloji boʻlsa, anamnezni toʻplaydi, u bilan  birga kelganlarni jaroxat xarakterini,sababini aniqlaydi. Keyinchalik, bosh suyagining  va suyak skeletining yaxlitligini va intrakranial gematomalarning mavjudligini va miya toʻqimalarining boshqa shikastlanishlarini tekshirishga qaratilgan diagnostika tadbirlari majmuasi amalga oshiriladi.
Tekshiruv davomida miya shikastlanishining turi aniqlangandan soʻng, neyroxirurg va uning klinikada yoʻqligida travmatolog jarrohlik aralashuvi,  intrakranial bosimni nazorat qilish zarurati toʻg'risida qaror qabul qiladi. Davolashning asosiy bosqichlarining maqsadi kislorod va gaz almashinuvini maksimal darajada oshirish, miya perfuziyasini maksimal darajada oshirish uchun qon aylanishini saqlab turish, koʻtarilgan intrakranial bosimni pasaytirish va miyaning metabolik ehtiyojlarini kamaytirish orqali ikkilamchi miya shikastlanishining oldini olishdir.
Muhim intrakranial jarohati boʻlgan bemorlar havo yoʻllarini himoya qilish uchun koʻpincha intubatsiyani talab qiladi. Glazgo koma shkalasi boʻyicha 8 yoki undan kam ballga ega boʻlgan bunday bemorlar havo yoʻllarini nazorat qilish uchun tezkor ketma-ket intubatsiyadan o'tishlari kerak.
Baʼzi hollarda miya toʻqimalariga zarar yetkazilishining oldini olish va normal intrakranial bosimni saqlab turish va miya yarim korteksini gipoksiyadan himoya qilish uchun, trepanatsiyalar va intrakranial gematomalarni drenajlash amalga oshiriladi. Boshsuyagi boʻshligʻiga qon ketish boʻlmasa, bemorlar odatda konservativ davo bilan davolanadilar. **Premedikatsiya** yurak-qon tomir tizimiga neytral boʻlgan va qon bosimiga minimal taʼsir koʻrsatadigan sedativ vositalarini, etomidatni qoʻllashni oʻz ichiga olishi mumkin. Koʻpgina boshqa sedativlar gipotenziyaga olib keladi va natijada oʻrtacha arterial bosimning pasayishiga va miya perfuzion bosimining pasayishiga olib keladi. Aniq boʻlmagan taʼsirga qaramay, lidokain orotraxeal intubatsiya bilan birga keladigan intrakranial bosimning vaqtincha oʻsishini susaytirishi mumkin.
Ilgari, **[[Giperventilyatsiya|giperventiliya]]** intrakranial bosimni pasaytirish uchun zarur deb hisoblangan. Giperventilyatsiya karbonat angidridning arterial qisman bosimini pasaytiradi va tomirlarning torayishi va miya qon oqimining pasayishiga olib keladi, bu esa oxir-oqibat intrakranial bosimning pasayishiga olib keladi. Biroq, bu amaliyot istalmagan oqibatlarga olib keladi - miya metabolizmining buzilishi va ishemiyaning kuchayishi mumkin. Zamonaviy davolash amaliyotida 34 mm Hg dan past boʻlmagan karbonat angidridning arterial qisman bosimi darajasini saqlab turish uchun normal gaz almashinuvi (ventilyatsiya) tavsiya etiladi. 
Miyaning kam perfuziyasini oldini olish uchun suyuqliklar yordamida agressiv qon aylanishi va arterial bosimni qoʻllab-quvvatlash kerak. Gipovolemiya va gipotenziya boshqa jarohatlardan kelib chiqishi mumkin. Shuning uchun boshqa jarohatlar mavjudligi uchun toʻliq tekshiruvdan oʻtishi kerak. Suvsizlanish darajasini baholash uchun markaziy venoz bosimni kuzatishni talab qiladi. Normovolemik bemorlarda oʻrtacha arterial bosimni ushlab turish uchun vazopressorlar kerak boʻlishi mumkin.
İntrakranial bosimning oshishi miya qon oqimining obstruktsiyasini keltirib chiqaradi va ishemik zararni kuchaytiradi. Yuqori intrakranial bosimni davolashda gipertonik eritmalardan foydalanish tavsiya etiladi, ayniqsa miya dislokatsiyasi belgilari. Gipertonik shoʻr suv (3%) mannitoldan farqli oʻlaroq, birinchi qator doridir. Bundan tashqari, intrakranial bosimni pasaytirish usuli boshni yotoqdan 30 darajaga koʻtarish boʻlishi mumkin, bu esa venoz oqimga yordam beradi. Arterial chegara bosimi boʻlgan bemorlarda mannitol va boshqa diuretiklarni qoʻllash kontrendikedir, chunki ular arterial gipotenziyani keltirib chiqarishi mumkin, bu oʻrtacha arterial bosimning pasayishiga olib keladi va miyaga perfuziyani buzadi. Qoʻzgʻalishning oldini olish uchun mushak tonuqsedativlar va analgetiklar ham kerak boʻlishi mumkin, bu esa intrakranial bosimning oshishiga va metabolik talablarning oshishiga olib kelishi mumkin. Ogʻriqli protseduralar (masalan, assimilyatsiya qilish) sedativlar va analgeziklar bilan toʻg'ri premedikatsiyani olishi kerak. Intraventrikulyar bosim kateteri intrakranial bosimni nazorat qilish uchun muhimdir. Bundan tashqari, intrakranial bosimni pasaytirishga yordam berish uchun miya omurilik suyuqligini toʻkish uchun ham foydalanish mumkin.
Gipertermiya va talvasa sindromini agressiv davolash kerak, chunki ular metabolik talablarni oshiradi. Gipertermiya bilan antipiretiklar qoʻllanadi va faol sovutish protseduralari ham qoʻllanadi. Birinchi 7 kun davomida bolalarda antikonvulsant profilaktika talab qilinishi mumkin. Shuni esda tutish kerakki, konvulsiv faoliyatni, bolaning falaj holatida aniqlash qiyin.
Elektrolitlar bilan davolash muolajalari va bolalardagi diabet insipidusi yoki antidiuretik gormonning notoʻg'ri sekretsiyasi sindromi holatini nazorat qilish kerakdir.
Katta epidural va subdural gematomalari boʻlgan bemorlar ularni olib tashlash uchun jarrohlik talab qiladi. Bosh suyagi fraksiyalari boʻlgan bemorlar ularni miyadan olib tashlash uchun jarrohlik talab qiladi. Boshning sezilarli penetratsion shikastlanishi boʻlgan bemorlar uchun antibiotiklar va antiepileptik profilaktika qoʻllanadi va qon tomir lezyonlarini baholash uchun angiografiya talab qilinishi mumkindir.
Kichkina bosh jarohati (Glazgo koma balli 14-15) ongni yoʻqotmagan yoki qisqa muddatli ongni yoʻqotgan, nevrologik tekshiruv paytida aniqlangan fokal buzilishlarsiz, bosh suyagi singan holda, doimiy qusishsiz, ijobiy dinamika va normal holatning namoyon boʻlishi bilan bolalarni, 4-6 soatlik kuzatuvdan soʻng ruhiy holat ota-onalarning yetarlicha nazorati ostida uyiga javob berish mumkindir. Hech qanday yaxshilanishi boʻlmagan, doimiy koʻngil aynishi, hatto kichik jarohatlar ham, oddiy kompyuter tomografiyasi kuzatuv ostida qolishi kerak.
Oʻrtacha bosh jarohati boʻlgan bolalar (Glazgo koma shkalasi boʻyicha dastlabki ball 9-12) uzoqroq kuzatuv davri va neyroxirurgik konsultatsiyani talab qiladi. Ogʻir bosh jarohati (GCS ball &#x5D;

## Prognoz
Kasallikning prognozi koʻp jihatdan shikastlanishning tabiati va ogʻirligiga bogʻliq boʻlib, yengil jarohatlar bilan prognoz shartli ravishda qulaydir, baʼzi hollarda tibbiy yordamsiz toʻliq tiklanish mavjud. Ogʻir jarohatlarda prognoz noqulay, shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatilmasa, bemor vafot etishi mumkin.

Yosh bolalar uchun, qoida tariqasida, yanada qulay prognoz kutilmoqda. Boshning skalplangan jarohatlari, bosh suyagining koʻp sinishi va miya chayqalishi kam xavfli jarohatlardir. Intrakranial qon ketishlar, bosh suyagining sinishining ayrim turlari, ikkilamchi miya shikastlanishlari, diffuz miya shishi bilan kechadigan shikastlanishlar yuqori xavfli jarohatlar hisoblanadi. Yuqori xavfli jarohatlarda tibbiy yordam koʻrsatmaslik miya dislokatsiyasidan oʻlimga olib kelishi mumkin.

Ogʻir bosh travması bilan bogʻliq asoratlar orasida antikonvulsantlardan umrbod foydalanishni talab qiluvchi post-travmatik tutilishlar mavjud; ventrikuloperitoneal shunt kateterini qoʻllashni talab qiladigan gidrosefaliya; vegetativ yoki buzilgan ruhiy holat. Penetratsion travma infektsiyalarga (meningit, abstess) va qon tomirlarining shikastlanishiga (anevrizma, arteriovenoz malformatsiya) olib kelishi mumkin. Kichkina bosh jarohatlarining oqibatlari boʻlishi mumkin boʻlgan alomatlarga bosh aylanishi, bosh ogʻrigʻi, asabiylashish, xotira yetishmovchiligi, xatti-harakatlarning buzilishi, aqliy rivojlanishning buzilishi kiradi. Bunday taʼsirlar bir necha oy ichida kuzatilishi mumkin, ammo qaytarilmas boʻlishi ham mumkin.

## Manbalar


## Yana qarang

* Boshning penetratsion yaralari
* miya shikastlanishi
* intrakranial gipertenziya

## Havolalar

* [www.dr-health.ru/video/poznaj-sebya/travmy-golovy.html Bosh jarohatlari. "Oʻzingni bil" boʻlimidan video lavhalar]
* Mixail Trefilov. Miya travmatik shikastlanishining tasnifi
* Psixiatriya bo'yicha qo'llanma (1985) / Miya shikastlanishi natijasida kelib chiqqan psixiatrik kasalliklar
* Travmatik miya shikastlanishini davolash
* Travmatik miya shikastlanishi, namoyon bo'lish xususiyatlari, terapiya. Video ma'ruza
* Boshga zarba va uning oqibatlari // Panorama Med ko'p tarmoqli klinikasi