open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nitroglitserin

**Nitroglitserin**, glitserin trinitrat, trinitrin, O2NOCH(CH2ONO2)2 — glitserin va nitrat kislotaning murakkab efiri. Mol. m. 227,14; rangsiz yopishqoqsuyuklik, zichligi 1,591 g/sm3 (25° da), qotish temperaturasi 13,2°. Benzinda, suvda erimay-di, atseton, efir va benzolda yaxshi eriydi. Glitserinni nitrat va sulfat kislota aralashmasida eterifikatsiyalab olinadi. N.ni ilk bor 1846-yilda italiyalik olim A. Sobrero sintez qilgan. 19-asrning 60—70-yillarida A. Nobel (qarang Nobellar) taklifiga binoan, sanoat miqyosida ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. N. juda kuchli portlovchi modda. Tutunsiz porox, shuningdek, dinamit ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Tibbiyotda spirtdagi 1% li eritmasi va tabletkasi ishlatiladi. Asosan, bosh, yurak va gavdaning yuqori qismi terisidagi kon tomirlarni ken-gaytiradi. Yurak va miya tomirlari spazmida buyuriladi.

## Manbalar
Nitrozobirikmalar

**Nitrozobirikmalar** (S - nit-rozobirikmalar) — molekulasida uglerod atomlari orqali bogʻlangan bir yoki bir nechta nitrozoguruh —N=0 tutgan organik moddalar. N., odatda, monomer va dimerlarning muvozanat holatidagi aralashmasi koʻrinishida mavjud boʻladi. Monomer N.ni nomlashda asos birikmalar nomiga "nitrozo" qoʻshimchasi qoʻshiladi. N.ning aksarisi dimer koʻrinishidagi holatda boʻladi, ammo organik qoldiqqa elektronakseptor oʻrinbosarlar kiritilishi monomerlar paydo boʻlishiga olib keladi. Dimer N.da trans-izomerlar sis-izomerlarga nisbatan barqarorroq. Eritmalarda yoki qizdirilganda dimer N. dissotsi-atsiyaga uchraydi. Monomer N. — gazlar yoki havorang yoki yashil rangli suyuqliklar, suvda yaxshi eriydi. Dimer N. — rangsiz kristallar, qutbli erituvchilarda yaxshi eriydi. N. birlamchi aminlarni Karo kislotasi taʼsirida yoki gidrooksilaminlarni organik perkislotalar bilan oksidlash usulida olinadi. Geterotsiklik birikmalar, aminokislotalar va boshqa sintezida, boʻyagichlar, dorivor preparatlar, elasto-merlar, issiqqa chidamli kauchuklar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Baʼzi N. mutagen va kanserogen faol moddalar, teri kasalliklarini paydo qiladi.

## Manbalar
Nitrometan

**Nitrometan**, CH3NO2 — achchiq bo-dom qidi keladigan rangsiz suyuklik. Mol.m. 61,042. Suyuqlanish temperaturasi — 28,55°, kaynash temperaturasi 108,8°, zichligi 1,1371 g/sm3. Suvda oz eriydi, azeatrop aralashma hosil qiladi; organik erituvchilarda (alifatik uglevodorodlardan tashqari) yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga koʻra, N. — alifatik uglevodorodlarning yaqqol vakili. Sanoatda quyi alkanlarni (Mas, propan) 50— 70% li HNO3 bilan 400—700° da kimyoviy reaktorda destruktiv nitrolash nuli bilan olinadi. N. — efirsellyuloza loklari va smolalari uchun erituvchi, dizel yonilgʻilariga qoʻshimcha, bir komponentli raketa yonilgʻisi. Zaharli. Markaziy nerv sistemasini kuchli zaharlaydi.

## Manbalar
Nitrozolash

**Nitrozolash** — organik birikmalar molekulalariga nitrozoguruq — NO biriktirish. N. elektrofil va radikal mexanizmlar boʻyicha amalga oshishi mumkin. N. reaksiyalarida faol zarrachalar, nitrozoniy kationi NO+ va ra-dikali NO ishtirok etadi. Asosiy elektrofil nitrozolovchi agentlar — nitrit kislota HNO2, nitrozilsulfat kislota ONOSO3H, nitrozilgalogenidlar (Mas, NOC1), azot oksidlari (NO, N2O3, N2O4), alkil- yoki atsilnitritlar, 3-nitrozokarbazol, nitrozoniy tuzlari (asosan, NOBF4). Radikal mexanizm boʻyicha N.da, odatda, azot oksidlari, NOC1, alkilnitritlar, baʼzan N - nitrozoaminlar qoʻllanadi. N. preparativ sintezlarda, Mas, transformatsiyalashda > SN2—> >SO, —> >S = =NOH->>CHNO2, dorivor moddalar, kauchuklar uchun monomerlar olishda va boshqalarda keng qoʻllanadi. NITROLASH — organik moddalarga nitrat va sulfat kislotalar aralash-masi taʼsir ettirib, nitromahsulotlar hosil kilish reaksiyasi. Port-lovchi moddalar, boʻyoqlar va boshqa mahsulotlar olishda keng qoʻllanadi. N.da xavfsizlik texnikasining barcha qridalariga rioya qilish kerak.

## Manbalar
Nitroloklar

**Nitroloklar** — nitrotsellyuloza asosida olinadigan loklar. Tarkibida tabiiy va sunʼiy smolalar, plastifi-katorlar, erituvchilar va boshqa boʻladi. Metall va yogʻoch buyumlar, teri va boshqalarni boʻyashda, emal boʻyoqlar (nitroemallar) tayyorlashda qoʻllanadi. N.ni ishlatishda yongin xavfsizligi qoidalariga qatʼiy rioya kilish kerak.

## Manbalar
Nitrofos

**Nitrofos**, nitrofosfat — tarkibida azot, fosfor boʻlgan murakkab mineral oʻgʻit. Unda oʻrta hisobda 20% dan N va R2O5boʻladi. Oldin apatit konsentratini yoki fosforitlarni nitrat kislota bilan, shuningdek, nitrat kislotaning sulfat yoki fosfat kislota bilan aralashmasi yordamida parchalab, keyin ammiak yoki b. asoslar bilan ney-trallab olinadi. Pretsipitat, ammiakli selitra va gipedan yoki pretsipitat, ammofos va ammiakli selitradan ibo-rat donacha (granula)lar holida ishlab chikariladi. Donadorligi bir xil, yaxshi elanadi. N. kaliyli oʻgʻit ishlatilishi talab qilinmaydigan tuproklarga so-linadi. U hamma ekinlar uchun asosiy va ekishdagi oʻgit sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Nitron

**Nitron** — poliakrilonitrildan olinadigan sunʼiy tola. Chet mamlakatlarda orlon, akrilan (AQSH), kashmilon (Yaponiya), kurtel (Angliya), dra-lon, volpryula (GDR), anilana (PXR) degan nomlar bilan ataladi. N. mexanik jihatdan mustahkam (uzilishga pishiq-ligi 35—45 kg/mm2), issiqqa ancha chidamli. Har xil texnik buyumlar va gazlamalar tayyorlashda ishlatiladi. 

## Manbalar
Nitrotsellyuloza

**Nitrotsellyuloza**, sellyuloza nitrati — sellyuloza (kletchatka) va nitrat kislotalarning murakkab efirlari. Umumiy formulasi [C6H7O2(OH)3-x(ONO2)X]n. Zichlashmagan, oq yoki sargʻish tolasimon massa. N. eng toʻngich polimer material, uni ilk bor fransuz kimyogari A. Brakonno 1882-yilda olgan. Zichligi 1,58—1,65 g/sm1, suvda erimaydi. Nitrotsellyulozaning qanday maqsadda qoʻllanishi tarkibidagi azot miqdoriga qarab belgilanadi. Amalda quyidagi turlari qoʻllanadi (qavsda azot miqdori berilgan): kolloksilin (10,7—12,2%), prioksilin №2 (12,2— 12,5%) va piroksilin №1 (13,0—13,5%). Kolloksilin selluloid, plastmassa, fototasma, nitrolok, nitroyelim va nitroemal ishlab chiqarilishida, piroksilinlar tutunsiz porox, dinamit va boshqa portlovchi moddalar tayyorlashda qoʻllanadi. Nitrosellyulozani keyinchalik rus olimi Mendeleyiv aniqlagan. Uni Sellyulozaga sulfat kislota katalizatorligida nitrat kislota bilan tasirlashtirib olgan.

## Manbalar
Nitrofoska

**Nitrofoska** — tarkibida azot, fosfor, kaliy boʻlgan murakkab mineral oʻgʻit. Unda 12% dan azot, fosfor va kaliy bor. N. fosfor xom ashyosi (apatitlar yoki fosforitlar)ni nitrat kislota bilan parchalab, unga kaliy xlorid qoʻshib donadorlash va quritish yoʻli bilan ishlab chiqariladi. Gʻoʻzaga samaradorligi oddiy oʻgʻit aralashmasi samaradorligigayaqin. Oziqlantirishda 50– 70&nbsp;kg/ga (azot boʻyicha) meʼyorlarda so-linadi. N. yopiq binolarda qogʻoz va polietilen krplarda saqlanadi.

## Manbalar
Nixrom

**Nixrom** (nikel va xrom) — nikel olovbardosh qotishmalari guruhining umumiy nomi. Tarkibida 65—80% nikel (Ni), 15—35% xrom (Gr), 1—20% temir (Fe), 0,5—2% marganets (Mp) va alyuminiy (3,5% gacha), kremniy (1,5% gacha), uglerod, oltingugurt aralashmalari boʻladi. Tarkibida Fe miqdory 20% dan ortiqboʻlgan N. ferronixrom deb ataladi. U pastroq temperaturaga chidaydi. N.ning olovbardoshligi juda yuqori (1250° gacha), solishtirma elektr qarshiligi ham anchagina yukrri (1,05—1,4 mkom.m). Qarshilik elementlari, yukrri temperaturali sharoitda ishlaydigan detallar, baʼzan, reostatlar tayyorlashda ishlatiladi (yana qarang Nikelli qotishmalar).

## Manbalar
Nish (biologiya)

**Nish**, oʻsish nuqtasi — oʻsimliklar novdasi va ildizining uchki ko-nussimon qismi. Yangi hujayralar hosil qiluvchi toʻqima (meristema)dan iborat. Birlamchi toʻqima va organlarning shakllanishini, ularning oʻsishini taʼminlaydi.

## Manbalar
Nishboshsoy

**Nishboshsoy** - Toshkent viloyatidagi soy. Qurama tizmasining shim. yon bagʻridan, 3550 m balandlikdagi uncha katta boʻlmagan qorlikdan boshlanadi. Uzunligi 30&nbsp;km, havzasining maydoni 180&nbsp;km². Yuqori oqimi — Qashqasoy, oʻrta oqimi Lash-karaksoy bilan qoʻshilgunga qadar Loyak-soy deb ataladi. Yuqori va oʻrta oqimida chuqur, yon bagʻirlari tik vodiyda oqadi. Quyi oqimida 2—3 koʻhna qayiri (terrasa) bor. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 2,55 m³/ sek. Suvi koʻpayganda (mart—iyun) suv sarfi 3,52 m³/sek.dan 8,66 m³/sek. gacha oʻzgarib turadi. Umumiy uz. 141&nbsp;km boʻlgan 75 ta irmogʻi bor. Eng yiriklari: Kichik Qashqasoy, Toʻrtkoʻl, Parak, Terakli, Beshsandiq va boshqa

## Manbalar
Nisholda

**Nisholda** — shirinlik turi. Tayyorlash usuli: sirli idishga shakar va suv solib qaynatib, qiyom tayyorlanadi va sovitiladi. Yetmak (beh) oʻsimligining ildizi tozalanadi va maydalab suvda qaynatiladi. Yetmak qaynab chiqqandan soʻng, suvni dokadan oʻtkazib, mis qozon (yo sirli kostryulka)ga solib bir oz sovitiladi, buning ustiga tuxumnsh oqi qoʻshiladi va chilchoʻp bilan aralash tiriladi. Hosil boʻlgan oq koʻpikka ozozdan qiyom quyiladi va chilchoʻp urish uzoqdavom ettiriladi. Taʼmini yaxshilash maqsadida qiyomga limon kislota va vanilin qoʻshiladi. N.da kristallashgan shakarning qumoqlashuvi va qiyomning koʻpikdan ajralmasligi N. tayyor boʻlganini koʻrsatadi. Tayyor boʻlgan N.ning rangi oppoq boʻlib, maxsus yogʻoch kurakchani botirganda choʻzilib chiqadi. 

## Manbalar
Nishon

**Nishon** — oʻq otish uchun moʻljalga olinadigan tabiiy yoki sunʼiy belgi. Harbiy mashqlarda, sport mashqlarida turli nishonlardan foydalaniladi.Nishonning doiraviy, koʻchma radiolokatsion, avtomobil kuzoviga oʻrnatiladigan, shakldor, nishon  samolyot, dengizda suzuvchi va muallaq turuvchi artilleriya shchiti va boshqa xillari boʻladi. Turli mudofaa inshootlari (okop, blindaj va boshqalar) dan ham nishon sifatida foydalanish mumkin. Havodagi otish mashqlarida nishon  parashyutlarni sim bilan samolyotga bogʻlab qoʻyiladi.

## Manbalar
Nishon (maʼnolari)

**Nishon**:

* Nishon — oʻq otish uchun moʻljalga olinadigan tabiiy yoki sunʼiy belgi.
* Nishon (tibbiyotda) (tibbiyotda) — odamning biror tashqi aʼzosi nuqsoni (Mas, tirtiq lab, boʻri jagʻ, quloqdagi or-tiq, ortiqcha barmoq va b.
Nish (maʼnolari)

**Nish**:

* Nish — Serbiyadagi shahar, Nishava daryosiningJan.
* Nish (biologiya), oʻsish nuqtasi — oʻsimliklar novdasi va ildizining uchki ko-nussimon qismi.
Nish

**Nish** — Serbiyadagi shahar, Nishava daryosining Janubiy Moraviyaga quyilishi yaqinida. Aholisi 176 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Mashinasozlik (xususan, radioelektronika), oziq-ov-qat, toʻqimachilik, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzeylar bor. Nishdan 10&nbsp;km janubi-sharqda Nishka-Banya balneologik kurorti joylashgan va qad. Vizantiya shahri — Mediana haro-balari saqlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan 4—5-asrlarda qurilgan rim qalʼasi, bazilika qoldiqlari, 15—18-asrlarga oid binolar saqlangan.

## Manbalar
Nishon choʻli

**Nishon choʻli** - Qashqadaryo viloyatining jan.-gʻarbiy qismida (Qarshi choʻlining jan.da)gi choʻl. Yer yuzasi tekislik va qirlar (Qoraqir, balandligi 500 m gacha, Doʻltalitogʻ, balandligi 510 m gacha, Alouddintogʻ, balandligi 485 m gacha) dan iborat. Qirlar vaqtincha suv oquvchi soy va jarliklar bilan parchalangan. Qoraqirning soy va jarlar bilan zich va chuqur kesilgan sharqiy qismi "Sakson-dara" deb ataladi. Tekislik qismida taqirlar ham uchraydi. Choʻlning tekislik qismi toʻrtlamchi davr, qirlar esa boʻr va paleogen davrlari togʻ jinslaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental.

## Manbalar
Bobojon Nishonov

**Bobojon Nishonov** (1930, Fargʻona viloyati Rishton qishlogʻi) — kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1973). Otasi usta Nishonboy Zoirovdan hunar oʻrgangan. 1941-yildan "Yangi hayot" artelida kulol, rassom, 1970 — 1990 yillardan Rishton badiiy kulollik buyumlari zavodida rassom. Bobojon Nishonov Rishton kulolligi maktabini rivojlantirdi, naqsh mujassamotini yangi mavzu va naqshlar bilan boyitdi, anʼanaviy buyumlarni mahorat bilan bezadi. Bobojon Nishonov ishlagan, sirlab bezagan sopol idishlar va badiiy buyumlar xalqaro koʻrgazmalarda namoyish qilingan; Bobojon Nishonov yaratgan ayrim badiiy buyumlar respublika muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Rafiq Nishonov

**Rafiq Nishonovich Nishonov** (1926-yil 15-yanvar, Gʻazalkent sh. Boʻstonliq — 2023-yil 12-yanvar, Moskva) — siyosatchi, diplomat.
## Faoliyati
* 1951-yildan tuman partiya komiteti kotibi, Toshkent shahri partiya komiteti boʻlim mudiri, Toshkent shahri ijroiya qoʻmitasi raisi.
* Oʻzbekiston KP MK kotibi (1963—70).
* 1970-yildan Shri Lanka Respublikasi va Maldiv Respublikasida SSSRning Favqulodda va muxtor elchisi, SSSRning Iordaniyadagi elchisi.
* Oʻzbekiston SSR Tashqi ishlar vaziri (1985—86).
* Oʻzbekiston Oliy Soveti Prezidiumi raisi (1986—88).
* Oʻzbekiston KP MK 1-kotibi (1988—89).
* SSSR Oliy Soveti Millatlar Sovetining raisi (1989— 91).
* 1991-yil sentabrdan — SSSR Prezidentining maslahatchisi.

* 1991-yil noyabrdan — nafaqaga chiqqan.

* 2012-yilda „Derevya zeleneyut do meteley“ nomli xotiralar kitobini nashr ettirdi.

* 2015-yil 22-dekabr — Ikkinchi jahon urushidagi g‘alabaning 90 yilligi arafasida „Shon-sharaf“ ordeni bilan taqdirlandi.

* 2021-yil 15-yanvarda u Aleksandr Nevskiy ordeni bilan taqdirlangan.
* Rafiq Nishonov 2023-yilning 12-yanvarida 97 yoshida vafot etdi.

## Manbalar
Hakim Nishonov

**Hakim Kabirovich Nishonov** (1917.5.12, Andijon) — sozanda, bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1957). Andijon bolalar teatrida aktyor (1933—1936), Oʻzbek davlat filarmoniyasida sozanda (1936—1939), Oʻzbek ashula va rake ansambli (1957—59), "Shodlik" ansambli (1971—1976) badiiy rahbari, direktor oʻrinbosari (1976—1979), Qibray tumani Doʻrmon qishlogʻi "Doʻstlik taronalari" xalq ashula va raqs ansambli badiiy rahbari (1959-yildan). "Iroda" (S. Joʻra va V. Saʼdulla), "Qahramon" (I. Axmedov) musiqali dramalar, ayrim kompozitorlar bilan hamkorlikda simfonik poema va syuitalar, shuningdek, xor va qoʻshiqlar muallifi.

## Manbalar
Nishopur

**Nishopur** — Eronning shim.-sharqiy qismidagi shahar, Xuroson ostonida. Aholisi 160 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Sugʻorma dehqonchilik qilinadigan rayon (paxta, moyli ekinlar; bogʻlar, tokchilik; chorvachilik) markazi. Oziq-ovqat va koʻn sanoati korxonalari bor. Shahar yaqinidan feruza qazib olinadi. Sha-harga 3-asr oʻrtalarida asos solingan. Shahar nomini sosoniylar shohi Sho-pur 1 (yoki Shopur II) nomi bilan bogʻlaydilar. Shaharni 7-asr oʻrtalarida arablar egallagan. 9-asrda Tohiriylar davlati, 10-asrda Somoniylar davlatiningXuroson noibligi poytaxti. N. 9—12-asrlarda Urta Sharqning muhim iqti-sodiy markazlaridan edi. 1153-yilda oʻgʻuzlar, 1221-yilda moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan, aholisi deyarli qirib tashlangan. 14—15-asrlarda shahar qayta tiklandi, biroq iqtisodiy ahamiyati pasayib bordi. 1722-yilda af-gʻonlar tomonidan vayron qilingan. Nishopurda fors shoiri Umar Xayyom va Fa-riduddin Attor yashab, ijod qilgan va oʻsha yerga dafn etilgan.

## Manbalar
Nishopur togʻlari

**Nishopur togʻlari** - Eronning shim.-sharqiy qismidagi togʻlar, Turkmaniston—Xuroson togʻlarining jan. tarmogʻi. Shim.-gʻarbdan jan.-sharqqa taxminan 350&nbsp;km ga choʻzilgan. Urtacha bal. 3000 m. Eng baland joyi 3314 m (Kengzoshk choʻqqisi). Keng yassi vodiylar, botiqlar bilan ajralib turgan bir necha tizmadan iborat. Nishopur togʻlari Goʻrgon—Mashhad botiqlari orqali Kopetdogʻdan ajralgan. Togʻlar choʻkindi va metamorfik jinslardan, porfirit va granitlardan tuzilgan. Issiq suvli buloqlar, feruza konlari bor. Togʻ etaklari choʻl, yon bagʻirlari chala choʻl, yuqori qismi togʻ dashtlaridan iborat.

## Manbalar
Nishotiy Muhammadniyoz

**Nishotiy Muhammadniyoz** (XVIII asr, Xorazm) – shoir.

## Hayoti
Xiva madrasalarida oʻqigan. Xorazm xonligida siyosiy ahvol ogʻirligi tufayli Nishotiy Buxoroga kelgan, gʻariblik va muhtojlikda yashagan. Adabiy merosi „Husnu Dil“ dostoni, „Qushlar munozarasi“ manzumasi hamda 1500 misra sheʼr – 38 gʻazal, 14 muhammas, 1 qasida va musaddasdan iborat. Lirikasi dunyoviy muhabbat mavzuida. Unda shoir oʻz kechinmalari, zamona xaqidagi fikr-mulohazalarini ifodalagan, vafo, sadoqat, goʻzallik va nafosatni kuylagan. „Qushlar munozarasi“da 14 xil qushning oʻzaro bahs-u munozaralari orqali oʻsha davrdagi ijtimoiy tuzumga xos illatlar, jaholat, mansabparastlik va boshqa majoziy shaklda tanqid qilingan, mehnat ahlining kamtarligi ulugʻlangan. „Husnu Dil“ dostoni (1779) – shoir ijodining choʻqqisi. U Sharq xalqlari orasida mashhur syujet asosida nazmda yaratilgan. Doston 15584 misra, 62 bobdan iborat. Anʼanaviy kirish (1—5-boblar)dan soʻng shoir oʻzi xaqida, dostonning yozilish sabablari, soʻz va uning qudrati, hamsanavislar (Nizomiy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va boshqalar) haqida fikr yuritgan. Asosiy qism 11-bobdan boshlanadi va asar xotima bilan yakunlanadi. Yetakchi mavzui – sevgi. U Husn va Dilning murakkab sarguzashtlarida oʻz aksini topgan. Aql, Ishq, Vafo, Mehr, Nomus, Himmat, Sabr, Raqib kabi obrazlarda kishilardagi muayyan xususiyatlar ifodalangan. Doston Husn va Dilning toʻy tantanasi, yaʼni ezgulikning smonlik ustidan gʻalabasi bilan tugaydi. Ayearda Vatanni sevish, xalqparvarlik, maʼrifat va adolat, mardlik, sevgi-sadoqat, yaxshi xulq-odob kabi gʻoyalar ilgari surilgan.

Doston qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 1198, 7013, 1997, 1666, 1027), Sam-DU (inv. № 21828) qoʻlyozma fondlarida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* Abdullayev V., Xoksor va Nishotiy, Samarqand, 1960;
* Oʻzbek adabiyoti tari-xi |5 j.li], 3-j., T., 1978;
* Tanlangan asarlar, T., 1960;
* Husn va Dil, Lirika, T., 1967.

## Manbalar


## Havolalar
Nishxoʻrd

**Nishxoʻrd** — hayvonlarga berilgan yem-xashak qoldigʻi, chiqit. Hayonlar konsentrat ozuqalardan (yorma holdagi don va don chiqindilari, kepak, kun-jara va shrotlardan), odatda, N. qoldirmaydi. N. koʻk oʻtlar, silos, senaj, pichan, poxol va toʻponlardan qoladi. Bunday ozuqalardan chiqadigan N. miq-dorini ularga ishlov berib yedirishga tayyorlash (ivitish, bugʻlash, maydalash, mineral qoʻshimchalar aralashtirish va boshqalar) yoʻli bilan kamaytirish mumkin. N.ni kamaytirishning yana bir yoʻli ttichanlardan donador ozuqalar va briketlar tayyorlashdir. Briket bilan boqilgan qora-mollarda N. chiqarish 4% dan oshmaydi.

## Manbalar
Niqob

**Niqob** — maskarad, karnaval qatnashchisining oʻzini tanitmaslik uchun yuziga kiyadigan (koʻz oʻrni ochiqboʻlgan), baʼzan odam basharasini, xdyvon yoki afsonaviy maxduq boshini tasvirlay-digan maxsus krplama. Hozirgi N.lar magʻ-zi soxta, plastmassa, rezina va boshqa ma-teriallardan yasaladi. N. kad. zamonlarda ov qilingan hayvon va qushlarning ta-biiy kallalari, poʻstaklari va patlaridan yasalgan. Odam timsollarini koʻrsatishda kalla suyaklari ishlatilgan. Keyinchalik ular oʻlgan kishini eslash va ajdodlar ruhiga sigʻinish bilan bogʻliq marosimlarda qoʻllanuvchi shartli tasvirlar bilan almashtirilgan. Yunon va Rim teatrida, Shark, mamla-katlari va qad. Xorazm, Baqtriya, Par-kona (Davan), Soʻgʻdiyona davlatlaridagi anʼanaviy shakldagi teatrlarda N.dan keng foydalanilgan. Afrosiyob, Xolchayon, Oyxonim, Tuproqqalʼa kabi qad. shaharlardan topilgan N. tasvirlari shundan dalolatdir. Arxeologik qazishlar natijasida Afrosiyobdan (1 -a.) qoʻlida N. ushlab turgan toʻrt aktyorning tasviri, Tuproqqalʼadan (3asr) masharaboz N.i topilgan. U rta asrlarda N. masharabozlar teatrida keng qoʻllangan. Xorazm masharabozlari "Xatarli oʻyin" degan turkum tomoshalarida shu kungacha N.dan foydalanib keladilar. Mamlakatning boshqa joylarida N. dor masharabozlari tomoshalarida uchraydi. Hindiston, Xitoy, Yaponiya va boshqalarning zamonaviy teatrlarida N. oʻrniga koʻpincha niqobsimon grimlardan foydalaniladi. Shuningdek, bu mamlakatlar va baʼzi Afrika xalqlari tomoshalarida ot, sher, ajdarqo va boshqa hayvon hamda afsonaviy mavjudotlar ifodalangan N. liboslar keng tarqalgan (yana qarang Maska).

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Niqoblash

**Niqoblash**, maskirovka — harbiy ishda — oʻz qoʻshinlarini dushman razvedkasi kuzatuvidan yashirish, dushmanni chalgʻitish uchun qoʻllanila-digan tadbirlar majmui. Haqiqiy obʼyektlarni yashirish (panalash), soxta obʼyektlar qurish, chalgʻitma harakatlar qilish, radiotexnika vositalari bilan yolgʻondakam shovqinlar tarqatish, N. toʻrlari qoʻllash, soxta xabarlar tarqatish, boshqaruv punktlarining oʻrnini tez-tez oʻzgertirib turish va boshqa tadbirlar orqali amalga oshiriladi. N.dagi asosiy vositalar: niqoblovchi kiyim-bosh, boʻyoqlar, oʻsimliklar, yorugʻlik, tutun, shovqinlar, toʻrlar va boshqa 

## Manbalar
Yusupjon Nigʻmatov

**Yusupjon Qoʻchqorovich Nigʻmatov** (1940.1.1, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1963). 1967-yildan Sobir Rahimov tumanidagi 11-sonli maktabda, 1968-yildan Shayxontohur tumanidagi 169-sonli, 1974—1999 yillarda Sobir Raximov tumanidagi 243-maktabda kimyo oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida kimyo boʻyicha ixtisoslashgan sinflar tashkil etish hamda dars sifati va samaradorligini oshirishda ibratli ishlarni amalga oshirdi.

## Manbalar
Nobeliy

**Nobeliy** (Nobelium), No - Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub sunʼiy kimyoviy element; aktinoidlarta kiradi. Tartib raqami 102. Barqaror izotoplari yoʻq. Massa sonlari 251—259 boʻlgan 9 ta izotopi maʼlum. Eng uzoq mavjud boʻluvchi izotopi —259No (T|/2=l soat). Oksidlanish darajei +2, +3; ion radiusi No2+ uchun 0,11&nbsp;nm. Ogirlik miqdorida olinmagan, xossalari 10 ta atomidan foydalanib oʻrganilgan. Stokgolmda (Shvetsiya) xalqaro olimlar guruhi 1957-yilda Nobeliy atomi olinganligini eʼlon qildi va uni Nobeliy Nobel (yana qarang Nobellar) nomi bilan atashni tavsiya etdi. Nobeliyning massa soni 252— 256 boʻlgan izotoplari 1963—67 yillarda Dubna shahrida Nobeliy Nobeliy Flerov boshchiligida olimlar tomonidan olindi.

## Manbalar

## Havolalar
Nobilitet

**Nobilitet** (lotincha nobilitas – yuqori tabaqa, oqsuyak) – Rim respublikasida miloddan avvalgi 3-asr boshiga kelib, patrisiylar bilan plebeylar oʻrtasidagi kurash natijasida shakllangan hukmron tabaqa. Nobilitet davlatning oliy mansablarini egallash huquqiga ega edi. Nobilitet aristokratik respublikaning siyosat anʼanalarini saqlovchilari hisoblangan, lekin uning orasidan siyosiy muxoliflar ham chiqqan. Imperatorlar davrida eski Nobilitet ga mansublik ilgarigidek ahamiyat kasb etmagan. Keng maʼnoda (qad. mualliflarda) Nobilitet— „xalq“, „qora xalq“ning ziddi boʻlgan „yuqori tabaka“, „oqsuyak“.

## Manbalar
Nov

**Nov** — 1) kanal, jar, soy va yoʻllar ustidan suv oʻtkazish maqsadida quriladigan maxsus gidrotexnik inshoot (ensiz, qiya sunʼiy kanal, ariqcha). Ilgari charxpalakda chikarilgan suv N. orqali ekinzorlarga yuborilgan. N. Oʻzbekiston hududida qad.dan qoʻllanib kelingan. Asosan, yogʻoch va toshdan ishlangan (qarang Joʻyi Arziz). Yogʻoch oqizish novi yogʻochlarni bittalab va koʻplab oqizish, gidroinshootdan oʻtkazish uchun moʻljallanadi. Baliq oʻtka-z i sh novi toʻsiqsiz va qarshi oqimli boʻladi. Tegirmon toshi va GES tur-binalarini aylantirish, mollarga suv berish va boshqa maqsadlarda ishlatiladigan N.lar ham bor (yana qarang Akveduk); 2) okeanlar ostidagi koʻpincha uzun choʻzilgan chuqur botiqlar. Mas, Mariana novi, Yava novi va boshqa 

## Manbalar
Novadon arigʻi

**Novadon arigʻi** - Samarqand shahrining eng qad. suv manbalaridan biri. Shahar hududini shim.dan jan-.ga kesib oʻtuvchi Novadon arigʻi buloq suvidan hosil boʻlgan. Abu Tohirxojaning "Samariya" asarida "Samar kazdirgan buloq" sifatida qayd etilgan. Man-balarda koʻrsatilishicha, Novadon arigʻidan chiqarilgan maxsus ariq orqali miloddan avvalgi 5—4-asrlarda Afrosiyo’bga suv olib kelingan. Ilk oʻrta asrlarda Novadon arigʻi "Chokardiza" nomi bilan mashhur boʻlgan. Undan suv shaharga Joʻyi Arziz orkali olib oʻtilgan. Ehtimol shu tufayli bu suv manbai — Novadon, yaʼni "Novali" nomini olgan.

## Manbalar
Novaya Zemlya

**Novaya zemlya** — Shim. Muz okeanidagi arxipelag. Barens va Karadengizlari orasida, RF Arxangelsk viloyati tarkibida. Matochkin Shar boʻgʻozi (eni 2–3&nbsp;km) ajratib turadigan 2 katta orol — Shimoliy va Janubiy orollardan va bir kancha mayda orollardan tarkib topgan. Janubiy-gʻarbdan shimoliy-sharqqa taxminan 1000&nbsp;km choʻzilgan. Maydoni 83 ming km² dan ziyod. N.Z. Ural-Payxoy burmali oblastining shim. davomi hisoblanadi. Paleozoy davrining yotqiziqlaridan tarkib topgan. Muzlik, delyuviy, dengiz, torf-botqoq yotqiziqlari keng tarqalgan. Eng baland joyi 1547 m. Hamma joyda koʻp yillik toʻngib yotgan muzloq yerlar bor. Iqlimi dengiz ark-tika iqlimi, sovuq. Qishi uzoq va sovuq (—40° gacha), kuchli shamol (tezligi 40–50 m/sek) va boʻronlar boʻladi. Avg.ning oʻrtacha temperaturasi shim.da 2,5°dan jan.da 6,5°gacha. Yiliga 300–600&nbsp;mm yogʻin tushadi. Muzning qalinligi 300 m dan ortiq. Orollarning bir qismi tundra zonasida. Koʻp joylar botqoq. Yoʻsinlishaynik oʻsadi. Sut emizuvchilardan qutb tulkisi, lemming, shimol bugʻusi, oq ayiq; dengizlarda nerpa, dengiz quyoni, Grenlandiya tyuleni, morj, beluxa, treska, seld bor. Yezda qushlar uchib keladi.

## Manbalar
Nobile Umberto

Nobile (Nobile) Umberto (1885— 1978) — italyan dirijabl konstruktori va sayoxatchisi. R.Amundsen ekspeditsiyasida oʻzi qurgan "Norvegiya" dirijablida ishtirok etgan (1926), "Italiya" dirijablida Shimoliy qutbga qilingan ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan. Nobile Umberto 1932—1936 yillarda SSSRda ishlab, dirijablsozlikka oʻz hissasini qoʻshgan.

## Manbalar
Novaya Sibir orollari

**Novaya sibir orollari** ()- Laptevlar va Sharqiy Sibir dengizlari orasidagi arxipelag. Saxa (Yakutiya) tarkibida. Maydoni 38 ming km² ga yaqin. Novaya Sibir yoki Anju (29 ming km²), Lyaxov (6,1 ming km²), De-Long o.laridan iborat. Orollar mezozoy burmala-nishida paydo boʻlgan va asosan, paleozoy ohaktoshlari, mezozoy slanetslari, qumtoshlari va otqindi jinslardan tarkib topgan. Toʻrtlamchi davr allyuvial, koʻl-allyuvial, dengiz va muzlik yotqiziqlari keng tarqalgan. Relyefi, asosan, akkumulyativ tekislik, oʻrtacha bal. 60–80 m. Eng baland joyi 374 m (Kotelniy o.dagi Mala-katin-Tas togʻi).

Novaya Sibir orollario. iklimi nisbatan kontinen-tal Arktika sovuq iklimi. Qish 7—8 oy davom etadi, qor qoplami 9 oy erimay turadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —28°dan —ZGgacha, iyulniki 1—3°. Yillik yogʻin 132&nbsp;mm gacha. Yer osti (qazil-ma) muzliklari keng tarqalgan.

Tundra landshafti asosiy oʻrin tutadi. Shimol bugʻusi, boʻri, qutb tulkisi, oq ayiq, oq kaklik, lemming uchraydi. Dengizlarda morjlar, qoyali qirgʻoqlarda "qushlar bozori" bor.

## Manbalar
Nobellar

**[[Nobellar]]** — shved ixtirochilari va sanoatchilari. E m Manuel Nobel (1801.24.3 - 1872.3.9) - suv osti minalari ixtirochisi. 1842—59 yillarda Peterburg (Rossiya)da yashagan, u yerda mexanika zavodiga asos solgan. Alfred Bernhard Nobel (1833. 21.10 — 1896.10.12) — dinamit ixtirochisi. Em Manuel Nobelning oʻgʻli. 1867-yilda dinamit tayyorlashga An-gliyadan patent olgan. Dinamit ishlab chiqaradigan korxona egasi. Koʻp mamlakatlarda dinamit ishlab chiqarish fabrikalari qurgan. London Qirollik jamiyati va Shvetsiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. Nobel mukofotlari taʼsis qilish haqida vasiyat qilgan. Lyudvig Nobel (1831.27.7 - 1888.12.4) - korxona egasi, stanoklar konstruktori. Emmanuel N.ning oʻgʻli. Peterburgdagi otasi asos solgan korxonani "Lyudvig Nobel" nomli yirik mashinasozlik zavodiga aylantirgan. 1871-yil aka-ukalari Robert va Alfredlar bilan birgalikda Boku (Ozarbayjon) da neft sanoati korxonasi (1879-yildan "Aka-uka Nobellar hamkor-ligi")ga asos solgan. Emmanuel Nobel (1859.22.6 - 1932.31.5) - Lyudvig N.ning oʻgʻli. Peterburgda "Aka-uka Nobellar hamkorligi"ni, "Lyudvig Nobel" jamiyati va boshqa korxonalarni boshqargan (1888—1917).

## Manbalar
Novgarzon dovoni

**Novgarzon dovoni** — Ohangaron va Fargʻona vodiylarini tutashtirib turuvchi dovon. Qurama tizmasining suvayirgʻich qismida, 2200 m balandlikda. Novgarzonsoy vodiysida. Dovonning ikki tomonidagi yon bagʻirlari archa bilan qoplangan.

## Manbalar
Novgarzonsoy

**Novgarzonsoy** — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Ohangaron daryosining chap irmogʻi. Qurama tizmasining shim.-gʻarbiy yon bagʻridagi (2800 m) bir qancha mayda buloklardan boshlanadi. Umumiy uz. 55&nbsp;km boʻlgan 35 dan ortiq irmogʻi bor. Yuqori oqimida vodiysi chuqur, yon bagʻirlari tik. Oʻrta va quyi oqimida vodiysi keng, 2—3 ta koʻhna qayiri (terrasa) bor. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1 m³/sek, fevral— mart oylaridan 3—5,5 m³/sek.

## Manbalar
Novgorod

**Novgorod** — Rossiya Federatsiyasidagi shahar. Novgorod viloyati markazi. Volxov daryosining har ikkala sohilida, Ilmen koʻlidan 6&nbsp;km. Moskva — SanktPeterburg avtomagistralida temir yoʻl tuguni. Pristan aholisi 232,4 ming kishi (1998 yil). Shahar dastlab 859-yilga mansub Novgorod I yilnomasida tilga olingan. Sharqiy Yevropaning muhim savdo yoʻli oʻtgan yerda joylashgani uchun yirik savdo markazlaridan hisoblangan. X asrda hunarmandchilik rivojlangan. Xloratlar 1136—1478-yillarda Novgorod feodal respublikasining markazi. Xloratlarga moʻgʻullar istilosi davrida shikast yetmagan, shuning uchun milliy madaniy boyliklar yaxshi saqlangan. Moskva knyazi Ivan III 1478-yil Xloratlarni Moskva knyaz-ligiga koʻshib oldi. 1727—1927-yillarda Novgorod gubernyasining maʼmuriy markazi. Ikkinchi jahon urushi davrida shahar jiddiy zarar koʻrdi. Shaharning koʻpchilik zavod va fabrikalari urushdan keyin qurilgan. Sanoati: mashinasozlik va metallsozlik (shu jumladan, radioelektronika sanoati), kimyo, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, yengil sanoat. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Shahar hududida qadimiy yodgorliklardan: Sofiya sobori (1045—1050) va boshqa soborlar va cherkovlar saqlanib qolgan. Arxeologik qazishmalar natijasida shahar qurilishi qoldiklari, yogʻoch qoplangan koʻchalar, moddiy madaniyat buyumlari, beresta yorliqlari topildi. 3 ta oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), teatr, tarixiy-meʼmoriy muzey-qoʻriqxonasi bor.

## Manbalar
Novgorod viloyati

**Novgorod viloyati** - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1944-yil 5-iyulda tashkil etilgan. Rossiya Yevropa qismining shimoli-gʻarbida joylashgan. Shimoli-Gʻarbiy iqtisodiy rayon tarkibida. Maydoni 55,3 ming km². Aholisi 728,7 ming kishi (2000), asosan ruslar, shuningdek, ukrain, belorus va boshqa millat vakillari yashaydi. Shahar aholisi 71,2%. 21 maʼmuriy tuman, 10 shahar, 22 shaharcha bor. Markazi– Novgorod shahri

Novgorod viloyati relyefiga koʻra, tekislik (gʻarbiy) va baland (sharqiy) qismlarga boʻlinadi. Gʻarbiy qismi Ilmen boʻyi pasttekisligi bilan band. Janubi-sharqida Valday qirlari (eng baland joyi – Rijoxa togʻi, 299 m) joylashgan. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Qishi yum-shoq, qorli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 7°, iyulniki 16°. Yozi moʻʼtadil issiq. Yillik yogʻin 800&nbsp;mm gacha. Vegetatsiya davri 120–130 kun. Yirik daryolari: Meta, Lovat, Polist, Shelon. Ilmen koʻlidan Volxov daryosi boshlanib Ladoga kuliga quyiladi. Koʻl koʻp. Tuproqlari, asosan, chimli-podzol, shim,gʻarbida botqoqlangan tuproklar. Viloyat hududining 50% oʻrmon, 7% oʻtloq, 11% torfli botqoqzor. Yovvoyi hayvonlardan los, tulki, qunduz, norka, sassiqkoʻzan, suvsar, tiyin, quyon, boʻri bor. Daryo va koʻllarda baliq turi koʻp.

Mashinasozlik va metallsozlik (rangli televizorlar, videomagnitofonlar, televizion sistemalar, optik priborlar, yogʻochsozlik stanoklari, avtomatlashtirish vositalari va boshqalar), oʻrmon, yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz (mebel, qogʻoz, fanera va boshqalar), oziq-ovqat (sutgoʻsht, konserva, konditer), kimyo (mineral oʻgʻitlar, metanol va boshqalar), yengil (shu jumladan, zigʻirga ishlov berish) sanoatlari, xalq hunarmandchiligi – kashtachilik ("Krestets strochka" fabrikasi) rivojlangan. Viloyatning, eng yirik korxonalari: "Akron", "Kvant", "Planeta", "Start", "Volna", "Spektr", (hammasi Novgorod shahrida); Borovichidagi oʻtga chidamli qurilish materiallari kombinati, Staraya Russadagi "Starorusspribor" aviaremont zavodlari. Qishloq xoʻjaligida zigʻirchilik va goʻsht-sut chor-vachiligi asosiy oʻrinda. Bugʻdoy, jav-dar, suli, tolali zigʻir, kartoshka, sabzavot, yem-xashak ekinlari ekiladi. Qoramol, qoʻy, choʻchqa, parranda boqiladi. 1149&nbsp;km temir yoʻl, 6 ming km ga yaqin avtomobil yoʻli, 700&nbsp;km suv yoʻli bor. Volxov, Meta daryolari va Ilmen, Valday koʻllarida kema qatnaydi. 2 oliy oʻquv yurti, jamoat kutubxonalari, 7 muzey, drama teatri faoliyat koʻrsatmoqda. Viloyat hududida Staraya Russa balneobalchiq kurorti, sanato-riylar bor.

## Manbalar
Novgorod respublikasi

**Novgorod respublikasi** – Rusning shimoli-gʻarbi va shimolida 1136–1478-yillarda mavjud boʻlgan davlat. Poytaxti — Novgorod. Xoʻjalik asosini dehqonchilik va chorvachilik tashkil qilgan. Ovchilik, asalarichilik, baliqchilik keng tarqalgan. Hunarmandchilik dehqonchilik bilan birga olib bo-rilgan. Boshqaruv organlari — boyarlar kengashi, yepiskop (soʻngra arxiyepiskop), posadnik (shahar boshligʻi), mingboshilarni saylaydigan veche boʻlgan. Knyazlar veche bilan kelishilgan holda taklif etilgan va ular asosan lashkarboshilik qilishgan. Novgorod respublikasida shahar aholisining 80 ga yaqin norozilik chiqishlari, jumladan, qoʻzgʻolonlari boʻlgan. 13–15 asrlarda shvedlar va Livon ordeni agressiyasini muvaffaqiyatli qaytargan. Ivan III harbiy yurishlari natijasida Rus davlatiga qoʻshib olingan.

## Manbalar
Andrea Doria

**Andrea Doria** (; 1466-yil 30-noyabr, Oneglia — 1560-yil 25-noyabr, Genoa) — Genuyalik admiral, condottiero va davlat arbobi.

## Hayotining erta yillari

Doria eski genuez zodagonlari — Dorialar oilasida tugʻilgan. Uning otasi Cheva Doria (), Oneglia lordi boʻlgan, onasi esa Karakoza Doria () boʻlgan. Doria erta yetim qoladi, askar sifatida avval Rim papasi Innokentiy VIIIni qoʻriqlovchi gvardiyada, soʻng Neapol qirollari Ferdinand I va Alfons II, shuningdek turli xil italyan shahzodalari qoʻl ostida hizmat qiladi.

1503—1506-yillarda Korsikada Genuya armiyasi safida urushgan. Oʻsha paytlarda Genuya Fransiya vassali edi va Doria fransuzlarga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonda qatnashadi. Oʻsha vaqtdan boshlab u harbiy dengiz qoʻmondoni shuhratiga erisha boshladi.

1513-yilda Doria Genuya galeralari boshqaruvini oʻz qoʻliga oldi. Bir necha yil davomida Doria boshchiligidagi genuez floti O`rta Yer dengizini qoʻriqlab, turklar va qaroqchilar bilan jang olib bordi.
Novvot

**Novvot** — shakar qiyomidan tayyorlanadigan yaltiroq, qattiq, rangsiz yoki sargʻish tusli shirinlik. Yirik qand kristallaridan iborat. Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida keng tarqalgan. Tarkibida 99,75% saharoza (shakar moddasi) mavjud. Namligi 1% dan oshmaydi.

Novvot tayyorlash texnologiyasi: qozonga 2 ulush shakar vah 1 ulush suv (Mas, 10 kg shakarga 5 l suv) solib, miltillatib qaynatish yoʻli bilan sharbat hosil qilinadi. Sharbatni yaxshilab aralashtirib, koʻpik hosil boʻlguncha qaynatiladi, koʻpikni olib tashlab, qaynatish toʻxtatiladi. Sharbatga tuxum (80— 100 kg shakarga 1 l suvga chaqilgan 1 dona tuxum) qoʻshiladi. Sharbatni yana qaynatib, koʻpigi olib turiladi. Soʻngra maxsus qozonga 3—4 qator oq ip pa-rallel tortiladi. Iplarning uchini birlashtirib, yelim bilan yopishtirib qoʻyiladi. Boshqa qozonda qaynab turgan sharbat ip tortilgan qozonga quyiladi, 1 soatcha turgandan keyin sharbat sirtida parda hosil boʻladi. Qozonni maxsus qopqoq bilan yopib, uch sut-ka shu holicha qoldiriladi. Bu davrda iplar atrofida kristallar hosil boʻlib, oʻsa boshlaydi. Uch sutkadan keyin qopqoqni ochib, qozonda qolgan sharbat boshqa idishga quyib olinadi. Undan qandolat mahsulotlari tayyorlashda foydalaniladi. Qozon tagiga yopishib qolgan novvot ham isteʼmol qilinadi. Kristallar yopishgan iplarni qozondan olib, stolda quritiladi. Novvot shu ipi bilan sotishga chiqariladi. Bu novvot duri deyiladi (65% cha dur chiqadi). Novvotni kundalik shirinlik sifatida isteʼmol qilish mumkin.

## Galereya

Brauner Kandiszucker.jpg|Shakarlangan qamish shakar
Kluntje.jpg|Sharqiy Friziyadan shakar
Persian sugar (20417863833).jpg|Eronda shakar (novvot)
Samarcanda, Siyab 7.jpg|Samarqand shakar (novvot)
Rock-Candy-Sticks.jpg|Qo'shma Shtatlarda sotiladigan rangli va xushbo'y konfetlar
Kandiszucker weiß.jpg|Oq shakarlangan novvot


## Manbalar
Novvos

**Novvos** - 2-3 yoshli buqacha. N. 6-8 oyligida jinsiy yetiladi. Zotli N.lar 16—18 oyligida sigirlarni qochirishga qoʻyiladi. Xoʻjaliklarda ulgʻaygan N.lardan 6—8 yil sigirlarni qochirishda foydalaniladi. N.larning aksariyat qismi goʻsht yetishtirish uchun boqiladi. N.lar jadal usulda boqilganda 15 oylikdan 18 oylikkacha har kuni bir kg dan et oladi, ekstensiv usulda parvarishlanganda kunlik oʻsish darajasi past boʻladi. N.lar tirik vazni 420–450&nbsp;kg ga yetganda soʻyiladi va goʻsht chiqimi 58—60% gacha boradi.

## Manbalar
Fiziokratizm

**Fiziokratizm** — (; yunonchadan tarjima qilganda „hokimiyat tabiati“ maʼnosini beradi), 18-srdagi fransuz iqtisodchilari hamda klassik siyosiy iqtisod vakillaridir. Fiziokratlar maktabi Fransiyada feodalizmdan kapitalizmga oʻtish davrida vujudga keldi. Bu tasodifiy hol emas edi. Oʻsha davrda Fransiyada manufaktura ancha rivojlangan boʻlsada, ammo mamlakat hali ham agrar holatda edi. Aholining asosiy qismi qishloqlarda yashar, milliy boylikning 2/3 qismi shu sohada yuzaga keltirilar edi. Qishloq xoʻjaligi ahvolini yaxshilash tadbirlari fiziokratlar tadqiqotlarining asosini tashkil etadi. Ular qishloq xoʻjaligini iqtisodiyotning yagona unumli sohasi deb hisobladilar. Ularning fikricha, boylik faqat qishloq xoʻjaligida yaratiladi, sanoat va savdoda esa u qayta ishlanadi va qayta taqsimlanadi, xolos.

Ilk fizioktratlar maktabining asoschisi fransuz demokratisti François Quesnay (1694–1774) hisoblanadi. Uning 17-asrda Parijning kichik bir nashriyotida chop etilgan „Tableau économique“ (*Iqtisodiy jadvallar*) kitobi orqali ushbu fiziokrat maqomida atalgan birinchi insonlardan biri sanaladi. Uning kitobida keltirilishcha xalq boyligining manbasi va mamlakat iqtisodiyotini rivojlanishi bu aholining qishloqxoʻjalik mahsulotlarini ishlab chiqarishiga bogʻliq deb hisoblanilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* The Physiocrats - In Our Time - BBC Radio 4, 2013
Skism

**SKisM**, asl ismi - **Tommy Dash**, britan dubstep musiqachisi va DJdir. Never Say Die Records ovoz yozish studiyasi asoschilaridan biri.

## Diskografiyasi
### EPʼlari
* Down With The Kids (2010)
* Down With The Kids: Remixed (2012)
* Division (2012)

### Singllari
* "The Blank" (2009)
* "Rise of The Idiots" / "Back Off" (2009)
* "Jump Back" (Flux Pavilion & Foreign Beggars bilan) (2011)
* "Division Series Part 1" (feat. DC Breaks & Dee Freer) (2012)
* "Division Series Part 2" (2012)
* "Division Series Part 3" (2012)
* "Division Series Part 4" (feat. Zomboy) (2012)

## Manbalar

## Havolalar
* Never Say Die Records
* SKisM Facebook sahifasi
* SKisM Twitter sahifasi
Switchfoot

**Switchfoot** () amerikalik alternativ rok guruhi boʻlib, 1996-yili San Diegoda tuzilgan. Guruhda Jon Foreman (bosh vokalchi, gitarachi), Tim Foreman (bas gitarachi, bek-vokalchi), Chad Butler (dovulchi), Jerome Fontamillas (gitarachi, klavishchi, bek-vokalchi) va Drew Shirley (gitarachi, bek-vokalchi) ijro etishadi. 2002-yili chiqqan *[[A Walk to Remember]]* filmiga soundtrack ishlab, mashhur boʻlib ketishdi; ularning 2003-yilgi *[[The Beautiful Letdown]]* albomining 2,6 million adadi sotildi. Switchfoot shuningdek joʻshqin jonli ijroli konsertlari bilan ham tanilgan. Guruhning yettinchi albomi *[[Hello Hurricane]]* *Eng Yaxshi Rock Gospel Albomi* Grammy mukofotini keltirdi.

Jon Foreman aytishicha, "Switchfoot" (ingl. "oyoq almashtiruv") atamasi surfing bilan aloqador; u surfing taxtasi ustida turgan surferning boshqa tomonga burilishi uchun chap va oʻng oyoqlarni koʻtarib joyini oʻzgartirishni bildiradi.
## Diskografiyasi
* 1997: *[[The Legend of Chin]]*
* 1999: *[[New Way to Be Human]]*
* 2000: *[[Learning to Breathe (Switchfoot albomi)|Learning to Breathe]]*
* 2003: *[[The Beautiful Letdown]]*
* 2005: *[[Nothing Is Sound]]*
* 2006: *[[Oh! Gravity.]]*
* 2009: *[[Hello Hurricane]]*
* 2011: *[[Vice Verses]]*
* 2013: *[[Fading West]]*

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy sayti
А (kirill)

**A, a** — oʻzbek kirill alifbosining birinchi harfi. Unli, til oldi, lablanmagan tovushni ifoda etadi (mas, archa, barcha). 1929—39-yillarda amalda boʻlgan oʻzbek lotin alifbosi va 1995-yilda qabul qilingan keyingi oʻzbek lotin alifbosida birinchi harf ham ayni shunday. Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda A harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan. A.., AN... (yunoncha: a, unli soʻzlar oldidan an) — chet soʻzlarda, asosan yunoncha soʻzlarda ishlatiladigan old qoʻshimcha. Bu qoʻshimcha soʻz oʻzagida ifodalangan maʼnoning inkor etilishini bildiradi. Mas, abiogenez, anaeroblar. Hoz. oʻzbek tilidagi no-, be-, gʻayri kabi qoʻshimchalarga toʻgʻri keladi. Masalan, anormal (gʻayri moʻʼtadil), anorganik (noorganik) va b.

## Manbalar
Abdiy Mirabdullaxoʻja

**Abdiy Mirabdullaxoʻja** (1870-yil Buxoro – 1922-yil) – shoir va tazkiranavis. Abdiyning ayrim zamondoshlariga bagʻishlangan qasida va gʻazallaridan namunalar Afzal Primastiyning („Afzal ut-tazkor“ (1904) va Neʼmatulla Muhtaram („Tazkirat ush-shuaro“, 1910) tazkiralarida uchraydi. „Tazkirai Abdiy“ (yoki „Tazkirat ush-shuaroi mutaaxxirini Buxoro“, „Tazkirat ush-shuaro“, 1904) tazkirasida Amir Abdulahadxon davrida yashab ijod etgan 118 shoir haqida biografik maʼlumot va asarlaridan namunalar berilgan. Tazkira muqaddima va 28 maqsad (bob) dan iborat. Muqaddimada sheʼr va shoirlik haqida fikr yuritiladi. Muallif shoirlarni oddiy, kamtar boʻlishga, yengil obroʻ va boylik izidan quvmaslikka undaydi. Boblarda shoirlar ijodiga baho berilgan. Asar XIX arsning oxiri – XX asrning boshi Turkiston adabiy harakatchiligini, xususan, oʻzbek-tojik adabiy aloqalarini oʻrganishda muhim manbalardandir. Jumladan, tazkirada Ahmad Donish, Vozeh, Shohin, Sadriddin Ayniy, Toshxoʻja Asiriy kabilar haqida qimmatli maʼlumotlar bor.

## Manbalar

## Havolalar
Abdukarimxoʻja sulolasi

**Abdukarimxoʻja sulolasi** — gʻijduvonlik qoʻgʻirchoqbozlar avlodi.

## Shajarasi

* **Abdukarimxoʻja** (1800-1870) — surnaychi va qoʻgʻirchoqboz;
* **[[Siddiq kalon]]** (1858-1940) — sozanda va maqomchi hofiz, qoʻgʻirchoqboz. Masxaraboz, qoʻgʻirchoqboz va nayrangbozlar toʻdasiga rahbarlik qilgan. Toʻdada Fayzi mextar, Shodi puchuq, Toʻxta nogʻorachi, Aziz muallaq, Hamro masxaraboz, Sayfiddin sherboz kabi sanʼatchilar ishlagan;
* **[[Xolmurod Siddiqov|Xolmurod bobo Siddiqov]]** (1891-1967) — qoʻgʻirchoqboz. U „Polvon Kachal“, „Bichaxon“, „Usmaxon“ kabi qoʻgʻirchoqlarini oʻynatib kelgan. Anʼanaviy qoʻgʻirchoq teatrini hayotga yaqinlashtirishga, qoʻgʻirchoqlarning soʻzlari bilan harakatlarini uygʻunlashtirishga, tomoshalarning maroqli va taʼsirchan chiqishiga intilgan.

## Manbalar
Abdulkarim Sotuq Bug‘roxon

**Abdulkarim Sotuq Bug‘roxon** (859-955) — qoraxoniylar sulolasi asoschisi. 880-yil Torim vodiysining Loʻp, Charchan, Xoʻtan, Kuchor shaharlari joylashgan hududida markazlashgan hokimiyatga asos solgan. Rivoyatlarga qaraganda, u Qashgʻarga savdo karvoni bilan kelgan Hoji Abu Nasr Somoniy vositasi bilan islom dinini birinchi boʻlib qabul qilgan va 12-25 yoshlarida Qurʼoni Karimni yod olgan. Abdulkarim sotuq bugʻroxon Qoraxondan boshlab islom dini Qashgʻar, Yorkent, Oqsuv va Xoʻtanga tarqalgan. Uning qabri Qashgʻarning Ostin Ortush mavzesida boʻlib, musulmonlar orasida tabarruk ziyoratgoh sifatida mashhur.

## Manbalar
Abdulla bulbul Iso Hofiz oʻgʻli

**Abdulla bulbul Iso Hofiz oʻgʻli** (? – 1916, Toshkent) – oʻzbek sozanda va xonandasi. Gʻijjak, dutor, tanbur kabi milliy cholgu asboblarida chalinadigan kuylarning mohir ijrochisi sifatida tanilib, xalq orasida „Bulbul“ laqabini olgan. Xushxonligi va sozandaligi tufayli „Sozanda hofiz“ nomi bilan ham tanilgan. Abdulla bulbul Iso Hofiz oʻgʻli Abdulla bulbul Iso Hofiz oʻgʻli zamonasining ilgor fikrli kuychisi. Navoiy, Fuzuliy, Furqat gʻazallarini xalq orasida kuylagan. „Bayot“, „Segoh“, „Chorgoh“, „Ushshoq“, „Shahnozi Gulyor“ kabi maqom yoʻllarini Madumar Hofiz talqinidagi erkin („Yovvoyi“) usuldan soz usuliga oʻtkazgan.

## Manbalar
Abdulazizxoʻja madrasasi

**Abdulazizxoʻja madrasasi** – Meʼmoriy yodgorlik Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan – davlat muhofazasiga olingan.

## Tarixi
Madrasa Xoʻja Abdulazizboy tomonidan 1909-yilda qurilgan. U Qarshining oʻziga toʻq, saxovatli, ilmli kishilardan boʻlgan. Hozirda madrasa Qarshi shahrining „Eski shahar“ qismi Odina bogʻida joylashgan.

## Arxitekturasi

Madrasa peshtoqida uning qachon bino etilganligi yozilgan lavh bor. Madrasa anʼanaviy udumga rioya qilib bunyod etilgan. Chiroyli tarxga ega bino ikki qavatdan iborat. Uning birinchi va ikkinchi qavatidagi hujralar har xil shaklga ega. Kirish qismidagi peshtoq baland boʻlib, u binoga salobat berib turadi. Peshtoqning yon tomoniga qubbachalar ishlangan, ularga koshin bezaklar berilgan. Madrasaning ichki tomonida bu xildagi bezaklardan foydalanilmagan. Madrasa binosiga ishlatilgan gʻishtlar ham bir xilda emas. Binoning pastki tarafidan baland joylashgan qubbaga hadar kichik hajmli gʻishtlar ishlatilgan. Peshtoq va uning yon qismiga esa shakli turlicha gʻishtlar terilgan. Bino poydevori juda pishiq. Madrasaning old hismi bezaklarga ega boʻlmasada, oʻziga xos mahobat sezilib turadi.

Madrasaning hajmlari boʻyiga – 26 metr, eniga – 24 metrni tashkil qiladi. Uning 27 ta hujrasi bor. Hovlisi 14+14 metrli kvadrat shaklga ega, uning oʻrtasida yigʻilgan suvlar oqib kegadigan tarnovi (kanalizatsiya) boʻlgan. Markaziy peshtoq biqinida ikkinchi qavagga olib chiqadigan zina mavjud. Hozirgi kunda madrasada viloyat „Xuarmand“ uyushmasi joylashgan.

## Adabiyotlar
* 
* 

## Manbalar
Abdulvadud kotib

**Abdulvadud Ahmad ibn Abdulvosiʼ Shoshiy** (XIV asr) — toshkentlik xattot. 1339-yil Xatiyb at-Tabriziyning „Mishkot ulmasobih“ („Chiroqlar tokchasi“) hadislar toʻplamini nasx xati bilan koʻchirgan. Bu qoʻlyozma Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Manbalar
Shabnam Surayyo

**Shabnam Surayyo** — (), 1981-yil 14-oktyabrda Tojik SSRning Koʻlob shahrida dunyoga kelgan. Tojik estrada yulduzi va Tojikistondagi mashhur zamonaviy ijrochilarning biridir. Shabnamni onasi Surayyo Qosimovadan (Tojikistondagi mashhur ijrochilarning biridir) artislik ismlarini olgan. Singlisi Farzona Khurshid degan ijrochi – estrada yulduzi va Tojikistondagi zamonaviy ijrochilarning biri. Jahon estradagi yilduzlari boʻlgan Leila Foruhhar, Sadriddini Najmiddin, Suhrobi Safarzod, Yulduz Usmonovalar bilan duet ijro etgan. 2014-yil „Baʼdi boron“ nomli konsert dasturini taqdim etadi va shundan soʻng Haj safariga boradi. Safardan soʻng kiyinishi va ijodida tubdan oʻzgarishlar boʻladi. Oxirgi klip va qoʻshigʻi „Nadore“ va „Gulli gulli“ deb nomlanadi.

## Havolalar
* Официальный сайт певицы 
* Интервью с Шабнами Сурайё 
* Шабнами СУРАЙЁ: «Если обо мне говорят, значит, я чего-то стою» 
* Видео: Шабнами Сурайё и её сестра (2012) 
* Сколько миллионов стоит лицо Шабнам? 
* '''Клипы Шабнами Сурайё'''
* '''фото Шабнами Сурайё'''
* '''Все песни Шабнами Сурайё''' 

## Manbalar

* Wikipedia contributors, «http://ru.wikipedia.org/w/Сурайё,_Шабнам,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed April ۱۳, ۲۰۰۸).
Abdulla ibn Burayda maqbarasi

**Abdulla ibn Burayda maqbarasi** – Oʻrta Osiyo meʼmoriy yodgorligi (XI asr, meʼmori Abu Bakr). Turkmaniston hududida. Vakil Bozor qabristoni yaqinida joylashgan. Murabba tarhli (tashqi 3,8x3,8 m, ichki 2,6x2,6 m) maqbara, tomi – chortoq gumbaz. Peshtoq yuqorisiga naqsh ishlangan, gʻishtin belbogʻida kufiy yozuvi bor. Ichki qismi (devori va ravoqlari) oʻyma va islimiy naqshlar bilan bezatilgan, ular orasida nasx yozuvlari saqlangan.

## Manbalar