Sijiutlar

**Sijiutlar** () — moʻgʻullarning nirun shoxobchasiga kiruvchi qabilalardan biri. Hozirgi vaqtda etnik guruh xalxa moʻgʻullari, tumetlar, moʻgʻuljinlar, barkutlar va xotogoitlardan iborat.

## Tarixi
"Moʻgʻullar maxfiy tarixi"ga koʻra, Nachin-Baaturning qonuniy xotinidan tugʻilgan oʻgʻli Shijiguday Sijiutlar urugʻiga asos solgan (Mongolin nuuts tovchoo: § 46). „Solnomalar toʻplami“da esa, *Sijiut (shizhiud)* qabilasi Xaydu Xonning kenja oʻgʻli Chaojin Ortegeyning oʻgʻlidan kelib chiqqaniqayd etilgan. Yaʼni qabila Chingizxonning asl ajdodlaridan tarqagan. Maʼlumki, Nachin Baatur va Xaydu Xon bir davrda yashagan. Ular taxminan XI asrning 20-yillari oʻrtalarida tugʻilgan. Shunga mos ravishda, *shizhiud (sidzhiut)* urugʻi XI asrning oʻrtalarida paydo boʻlgan. „Solnomalar toʻplami“da yozilishicha, *Sijiut* qabilasidan koʻplab mashhur kishilar chiqqan. Chingizxon tiriklik chogʻidayoq toʻngʻich oʻgʻli Joʻjiga *shijiut* qabilasidan boʻlgan jangovar qoʻshinlarni bergan. Botuxon davrida ham ayni urugʻ vakillari qoʻshinlarga qoʻmondonlik qilgan.

*Shijigud* va *sijiut* bir urug nomining ikki xil koʻrinishidir. Faqat manbalarda turlicha koʻrsatilgan. Soʻzning asosi, ehtimol, *shijin* soʻzi boʻlib, undan koʻplik affiksini qoʻshish orqali shijiud ~ shijiudey (shijigudai) soʻzi kelib chiqqan. Shijiday *Shijin* urugʻidan boʻlgan insonni anglatadi. *Shijiud* nomi unga -ud (-uud) affiksini qoʻshish orqali hosil boʻlgan. „Solnomalar toʻplami“da shunday bitilgan.

XIII asrda Shijinuud urugʻining ayrim vakillari Oltin Oʻrdaga koʻchib ketgan. Aksar koʻpchiligi oʻz vatanida qolgan. Biroq, moʻgʻul tuprogʻida qolgan shijinlar sezilarli darajada parchalanib ketgan.

## Hozirgi davr
Ichki Moʻgʻulistonda yashab keluvchi sharqiy *Tumetlar* orasida *Shijid nomli urugʻ mavjud.* *Moʻgʻuljinlar* orasida esa *Shizhingud* urugʻi bor.

Moʻgʻulistonda *shijidlar* Sharqiy aymoq (viloyat)ning Xalxgol somoni (tumani)da, *sheejin (shejin)* esa Xentey viloyatining Omnodelger somonida roʻyxatga olingan. *Shizhid*, *shizhingud* va *sheejin* — ayni *shijin* urugʻi nomining turli xil koʻrinishlaridir. Bundan tashqari, Sharqiy Gobi viloyatining Tsagaandelger, Gov-Ugtaal, Bayanjargalan va Ondurshil somonlarida; Suxbaator viloyati, Erdenetsagaan somonida, Bulgan viloyatining Oʻrxon va Sayxon somonlarida, Markaziy viloyatning Bayanjargalan, Mongönmort, Erdene, Bayandelger, Bayan, Sergelen va Oltanbulog somonlarida; Norovlin va Bayan-Ovoo Khentey viloyatida *tseyjin*, *gʻarbiy* va *sharqiy tseyjinlar*, *tseyjhid*, *tseyzhiud (tseyzhinud)* va *tseyzhi* urugʻlari istiqomat qilib keladi. Bu nomlar ham *shijin*, *shizhin*, *shijin* kabi nomlarning talaffuzidagi o**zgarishlaridir''. Bunday oʻzgarishlar Sharqiy Moʻgʻulistonning b''argutlar'' va [[Buryatlar|b''uryatlar'']] yashaydigan hududlarda ham uchrashiga eʼtibor qaratish kerak. ''Shijin'' maʼlum darajada ''bargutlar'' va buryatlar bilan aralashib ketgan**'. Bargutlar orasida *seezenguud* *(seezhingud) * urugʻi qayd etilgan.

*Shijinlarning* baʼzilari XVII asrdan oldin ham gʻarbiy hududlarga koʻchib oʻtgan va *Xotogoytlar* tarkibiga kirgan. Keyinchalik oltita Xotogoyt shoxobchasidan biriga aylangan. Chingunjavaning manjurlarga qarshi qoʻzgʻolonini bostirish paytida, Chinlar bu shoxobchalarni parchalab tashlagan. S*hijinudlar* urugʻining katta qismi Dzasagtuxanov viloyatining Duregch dzasaka xoshuniga koʻchirilgan. 1930-yillarda MXRda maʼmuriy islohot oʻtkazilgach, avvalgi Erdene Duregch-van xoshuni hududida tseezhinuud bagi tashkil etildi. Uning aholisi qadimgi *shizhinuud urugʻining avlodlaridir*.

## Manbalar