open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batal janri

**Batal janri** (frans. bataille -jang) — tasviriy sanʼatning urush va harbiy hayot mavzularini aks ettirishga bagʻishlangan janri. Jang koʻrinishlari, harbiy yurishlar, qurolli kuchlarning hayotini tasvirlash Batal janri da asosiy oʻrinda turadi. Aniq jang lavhasini ifodalash, uning mazmunini ochib berilishi bu janrni tarixiy janrga yaqinlashtiradi. Tasviriy sanʼatda jang lavhalari tasviri juda qadimdan mavjud. Podsho, firʼavn, shoxlarning zafarli yurishlarining tasvirlari Qad. Sharq sanʼatida, miniatyuralarda, Xitoy va Kampuchiya devoriy rasm va boʻrtma tasvirlari va boshqalarda koʻp uchraydi. Yevropa tasviriy sanʼatida Batal janri  Italiya rassomlari (P. Uchchello, Pyero della Franchesko va boshqalar) ijodida oʻz ifodasini topdi. 15 — 16-alardan janr sifatida shakllandi. Rassomlar jang koʻrinishlarini tasvirlab, urushning kishilarga qanchalar ofatlar va baxtsizliklar keltirishini yorqin lavxalarda koʻrsatdilar. Fransuz inqilobi (1789 — 94) va Napoleon yurishlari ham koʻpgina rassomlar ijodida oʻz ifodasini topdi (A. Gro, T. Jeriko va boshqalar), ispan rassomi F. Goyya, fransuz rassomi E. Delakrua bu janrda salmoqli asarlar yaratdi. Rus sanʼatida Batal janri  18-asrdan rivojlanish bosqichiga oʻtdi. Rus rassomlaridan V. Vereshchagin rus qoʻshinlarining Turkistonni mustamlakaga aylantirish yoʻlidagi urush harakatlarida qatnashib, urush ofatlarini gavdalantirgan "Turkiston" turkumini yaratgan.

20-asrga kelib jahon urushlari davrida yaratilgan, urush dahshatlari, xalq boshiga tushgan kulfatlar, ozodlik uchun kurash gʻoyalarini aks ettirgan asarlarda Batal janri , tarixiy va maishiy janrlar oʻzaro uygʻunlashib ketdi. Ijtimoiy va milliy ozodlik harakatlari Batal janri da burilish yasadi, uning imkoniyat doirasini kengaytirdi, badiiy mazmunini boyitdi.

Oʻzbek tasviriy sanʼatida bu janrning sarchashmalari qadimdan — arxeologik topilmalar (sanʼat namunalari) va miniatyura sanʼatida koʻrinadi. Qoʻlyozma kitoblar bezagining ajralmas qismiga aylangan moʻʼjaz rasmlarda bazmlar, qabul marosimlari va boshqa lavhalar bilan bir qatorda jang lavhalarini tasvirlash qatʼiy anʼanaga aylangan. Behzod, Muhammad Murod Samarqandiy va boshqa musavvirlar jang lavhalarini oʻziga xos tarzda tasvirlagan. Shuningdek yozma manbalarda taʼkidlanishicha, Amir Temur saroyi devorlariga sohibqironning qahramonlik yurishlarini aks ettirgan jang lavhalari ishlangan. 20-asr rassomlari ijodida milliy ozodlik uchun kurash, Ikkinchi jahon urushidagi xalqning jasorati, vatanparvarligi yorkin ifodasini topdi. M. Nabiyev, Oʻ. Tansiqboyev, 3. Faxriddinov, A. Alimuhamedov va boshqa oʻzbek rassomlari ijodida jang manzaralarini aks ettirgan asarlar, shuningdek mahobatli sanʼatda ham bu janrga mansub lavhalar bor (jumladan, Ch. Ahmarovning Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti binosidagi devoriy rasmlari, tempera, 1969).

Neʼmat Abdullayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batalyon

**Batalyon** (frans. bataillon) — quruqlikdagi, havo-desant va dengiz piyodalari qoʻshinlaridagi asosiy taktik harbiy boʻlinma; motooʻqchi (piyoda, moto-oʻqchi), tank, dengiz piyodalari, aloqa, avtomobil va boshqa B.lar boʻladi. Odatda polk (brigada) tarkibiga kiradi yoxud qoʻshilma (birlashma)dagi alohida harbiy qism boʻlishi mumkin. 3 — 4 rota va boshqa boʻlinmalardan tarkib topadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batareya

**Batareya** (fransuzcha: *batterie*, battre – *urmoq*) – artilleriya qismlari va harbiy kemalarda 2 – 4 yoki undan koʻproq toʻplardan iborat *artilleriyaning birinchi oʻt ochuvchi* va *taktik boʻlinmasi*. Ikkita oʻt ochuvchi va bitta boshqarish zavodidan iborat. *Polk (divizion)* tarkibida yoki alohida boʻlishi mumkin. B. yopiq va ochiq pozitsiyadan oʻt ocha oladi. Artilleriyada toʻp, gaubitsa, minomyot, havoga otadigan, tanklarga qarshi hujumda boshqariladigan *reaktiv snaryadlar* B.si boʻladi. *Optik razvedka*, meteorologiya, suratga olish, topografiya, radiotexnika, projektor va boshqa B.lar ham boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batareya (maʼnolari)

**Batareya**:

* Batareya (frans.
* Batareya (qurilma) — bir xil turdagi elektr akkumulyatorlari, kondensatorlari yoki isitish radiatori, isitish asboblari hamda apparatlari va b.
Batat

**Batat**, shirin kartoshka (Ipomoea batatas) — pechakdoshlarga mansub, koʻp yillik issiqsevar oʻsimlik. Vatani Meksika va Markaziy Amerika. Oziq-ovqat sifatida konserva, kraxmal-qiyom va spirt sanoatida ishlatiladi. Qadimdan Xitoyda ham ekib kelingan. Yaponiya, AQSH, Ispaniya, Hindiston va 5. mamlakatlarda ekiladi, shuningdek Zakavkazye, Oʻrta Osiyo (Turkmaniston, Tojikiston)da oʻstiriladi. Hosildorligi 200 — 300 s/ga. B. kartoshkasi qalamchasidan koʻpaytiriladi. fevral—mart oylarida issiqxonalarda kartoshkasidan chiqqan oʻsimtalardan qalamcha tayyorlab, parniklarda ildiz ottiriladi. Koʻchatlari may oyida qator orasini 70 — 80 sm, qatordagi tup orasini 30 — 40 sm qilib oʻtqaziladi. Koʻchat atrofi yumshatilib, oʻgʻitlab turiladi, 12—14-marta sugʻoriladi. Sentyabr— oktyabr oylarida palagi oʻrilib, keyin kartoshkasi kavlab olinadi. Palagi (koʻk holida, quritilgani, siloslangani) chorva uchun yaxshi ozuqa hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bataklar

**Bataklar** — Indoneziyada (asosan Sumatra orollarida) yashovchi xalqlar guruhi (toba, karo, paklak, simalungun, mandayling , angkola). 4,5 mln. kishi (1992). Indonez tillari tarkibiga mansub tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon-sunniylar, toba — protestantlar, karolar anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batak tillari

**Batak tillari** — indonez tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Shim. Sumatraning ichki qismida, asosan togʻli xududlarida tarqalgan. 4,5 mln. kishi soʻzlashadi (1992).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batash

**Batash**, botosh — oʻzbek qabilalaridan biri. Batashlar 18 — 19-asrlarda Buxoro xonligining siyosiy hayotida muhim rol oʻynagan. V. Radlovning yozishicha, mangʻitlar sulolasidan boʻlgan Buxoro xoni taxtga oʻtirar ekan, uni 4 qabila vakillari kigizga oʻtqazib 4 tomonidan koʻtarganlar. Bu qabilalar — ming, allot (arlot), bahrin va batash boʻlgan. 19-asrning 70-y.larida Qashqadaryo viloyatida 5 ming Batash boʻlgan. Batashlar oʻtroq holda Buxoro, Surxondaryo viloyatlarida ham yashagan. Batash oʻzbek millati tarkibiga kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batial

**Batial** (yunoncha bathys — chuqur), batial zona — Dunyo okeaninin  sublitoral va abissal (chuqur) qismlari oraligidagi zona (chuqurligi 200 m dan 3000 m gacha). Geomorfologik jihatdan materik yon bagʻri zonasiga toʻgʻri keladi. Okean maydonining 1/5 qismini Batial egʻallaydi. Batialda okean tubi relyefi juda notekis; suv temperaturasi va shoʻrligi yil davomida deyarli oʻzgarmaydi. Chuqur suv ostida yashashga moslashgan baliqlar, mollyuskalar va boshqa jonivorlar uchraydi. Organizmlar orasida hayvonlar koʻproq. Yorugʻlik kam boʻlganidan oʻsimlik juda oz (qarang Batial yotqiziqlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batist

**Batist** (frans. batiste) — juda ingichka pishitilgan ipdan polotnoli urilishda toʻqilgan gazlama. Zigʻir yoki paxta tolasidan olinadigan iplardan toʻqiladi. Oq yoki har xil och rangda boʻladi. B.dan yozgi koʻylak, ich kiyim, choyshab, yostiq jildlari va boshqa buyumlar tiqiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batman

**Batman** () DC Comics komikslaridagi superqahramondir. Bob Kane va Bill Finger tomonidan yaratilgan. Batman haqidagi ilk komiks („Detective Comics“ #27) 1939-yilning 30-martida chop etilgan. Shu kungacha ushbu personaj haqida koʻplab filmlar, animatsion filmlar, teleseriallar va videooʻyinlar tayyorlangan.

## Shaxsiyati
Bruce Wayne () — amerikalik filantrop. Gotham shahrida yashaydi. Bruce bolaligida ota-onasining (Dr. Thomas Wayne va Martha Wayne) jinoyatchilar tomonidan oʻldirilishiga shohid boʻladi. Bu esa uni oxir-oqibat jinoyatchilarga qarshi kurashuvchi qahramonga aylanishiga olib keladi.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti
Batna

**Batna** — Jazoirning shim.-sharqidagi shahar, Batna viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 182 ming kishi (1987). Savdo-sanoat markazi. Toʻqimachilik fabrikasi, teri oshlash, qurilish materiallari ishlab chiqarish, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shaharga 1844-yil asos solingan. Shahar yaqinida qad. Rim davriga oid Timgad shahri harobalari saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batolit

**Batolit** (yun. bathos — chuqurlik, lithos — tosh) — chuqurlikda yotuvchi magmatik togʻ jinslarining joylanish shakli. B. asosan granitoidlarning yirik massivlari (qariyb 200&nbsp;km²)dan iborat. Yer pusti burmali oblastlarining choʻkindi qatlamlari orasida yotadi. Nurash natijasida B.ning ayrim qismi baʼzan yer yuziga chiqib qoladi. Geofizik tadqiqotlar natijasida barcha granit jismlarning shaklan turlicha joy olishi va chegaralangan qalinlikka ega boʻlishi aniqlangan. Eng yirik B.lar Amerikaning Kordilyera togʻlarida, Oʻzbekistondagi togʻlar (Nurota, Qoratepa, Zirabuloq, Hisor, Chatqol-Qurama)da hamda Qozogʻiston, Ukraina, Kavkazda bor. B. tarqalgan rayonlarda volfram, molibden, oltin, temir konlari uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batometr

**Batometr** — suvning kimyoviy va fizikaviy xossalarini tekshirish, undagi organik hamda anorganik koʻshilmalarini aniqdash maqsadida tabiiy suv havzalaridan muayyan chuqurlikda namuna oladigan asbob. Tez toʻladigan va sekin toʻladigan xillari boʻladi. Tez toʻladigan dengiz Batometr ichi boʻsh metall silindr boʻlib, qopqoq va termometr bilan taʼminlanadi. Oddiy shisha idish sekin toʻladigan Batometr vazifasini oʻtaydi. Shisha idish maʼlum chuqurlikka tushirilib, tiqini maxsus chilvir yordamida ochiladi va suv toʻlgach, tortib olinadi. Bulardan tashqari tub (chuqurlik) Batometr ham boʻladi. U bilan daryo tubidagi oqiziqlar tutib olinadi va suvdagi muz kristallari miqdori oʻlchanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baton-ruj

**Baton-ruj** - AQSH jan.dagi shahar. Luiziana shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 220 ming kishi (1990). Missisipi daryosining quyi oqimidagi okean kemalari kira oladigan port. Neftni qayta ishlash va neft kimyosi (sintetik kauchuk, turli organik ximikatlar, mineral oʻgʻitlar), rangli metallurgiya sanoatining yirik markazi. Alyuminiy oksidi (glinozyom) tayyorlanadi. Shahar atrofidagi konlardan neft, gaz, oltingugurt qazib olinadi. Baton-ruj  va oʻrmon mahsulotlari qayta ishlanadi. Un-tlar bor. Shaharga 1719-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batiskaf

**Batiskaf** (yun. bathus — chuqur va skaphos — kema) — chuqur suv ostida okeanografik va boshqa tadqiqotlar olib borish uchun moʻljallangan oʻzi yurar apparat. Suvdan yengil suyuqlik (benzin) toʻldirilgan korpus va poʻlat shar (gondola)dan iborat. Korpusida ballastli sisternalar va akkumulyatorlar batareyasi bor. Gondolasida B. ekipaji (1 — 3 kishi), boshqarish apparatlari, havo almashtirish tizimi, radiostansiya, ultratovush telefoni, televizion kamera va ilmiy tadqiqot asboblari boʻladi. Tashqarisiga yoritqichlar va eshkak vintli elektr dvigatellar oʻrnatiladi. Zamonaviy Blar grunt namunasini oladigan qurilmalar, fotoapparatura va suv osti ishlarini bajarish uchun masofadan turib boshqarish manipulyatorlari bilan jihozlanadi. Qattiq ballast (odatda, poʻlat pitralar)ni tashlab yuborish va manevr sisternasidan benzinni toʻkish yoʻli bilan B.ning suzuvchanligi rostlanadi. Dastlabki B. (FNRS-2)ni Shveysariya olimi O. Pikkar 1948-yilda yasab, sinab koʻrgan. O. Pikkar ugʻli Jak bilan 1953-yilda "Triyest" B.ida 3160 m chuqurlikka tushgan. J. Pikkar va D. Uolsh 1960-yilda takomillashtirilgan "Triyest" B.ida Tinch okeandagi Mariana botigʻining eng chuqur (taxminan 11 ming m) joyiga tushishgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batial yotqiziklar

**Batial yotqiziklar** - dengiz va okean choʻkindilari. Materik yon bagʻri yoki shelf zonasida yigʻiladi. Batial yotqiziklar 200 – 3000 m chuqurlikda uchraydi. Batial yotqiziklar Dunyo okeani maydonining qariyb 20%ini qoplagan. Asosan quruklikdan keltirilgan terrigen yotkiziqlardyan hosil boʻladi. Koʻk, yashil, qizil yoki kulrang vulkan va ohaktosh gillaridan, chuqur suv osti qumi, baʼzan shagʻaldan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batoriy Stefan

BATORIY (Batory) Stefan (1533.27.9 — 1586.12.12, Grodno) — Polsha qiroli (1576-yildan), sarkarda. Livon urushi (1558 — 83) qatnashchisi. Vilno shahrida 1579-yil akademiya barpo etgan (keyinchalik Vilnyus universiteti.).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batterfly

**Batterflyay** (ing . butterﬂ y, aynan — kapalak) — sportcha suvda suzish usuli, bunda suvda koʻkrakda turgan holda qoʻllarni baravar aylanma shaklda harakatlantirib suziladi, oyoqlar brass usulidagidek harakatlantiriladi. 1934-yilda paydo boʻlgan. 1952-yilgacha brassning bir turi hisoblangan. 1953-yildan Xalqaro havaskorlik suvda suzish federatsiyasi (FINA) qaroriga koʻra mustaqil sport turiga aylangan. Shu yildan B.ning takomillashtirilgan koʻrinishi — "delfin" paydo boʻladi. Olimpiya oʻyinlari dasturiga 100 m (1968-yildan — erkaklar, 1956-yildan — ayollar oʻrtasida) va 200 m (1956-yildan — erkaklar, 1968-yildan — ayollar oʻrtasida) masofaga suzish kiritilgan.


Butterfly stroke without text.gif
Butterfly stroke3 without text.gif

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Battoniy Abu Abdulloh Muhammad ibn Jobir

**Battoniy Abu Abdulloh Muhammad ibn Jobir** (858 — Batton (Suriya) — 929) — falakiyotshunos va riyoziyotchi. Raqqa va Bagʻdodda ijod qilgan. Yevropada Albategnius nomi bilan mashhur. "Sinuslar jadvali tuzishning mavhum usullari bayoni" ("Tajrid usul tarkib al-juy-ub"), "As-Sabiy ziji" ("Az-Zij as-Sa-biʼ") kabi asarlari maʼlum. B. "As-Sabiy ziji"da 1/2 dan oralatib kotangenslar jadvalini bergan. Unda Quyosh va Oyning qaramaqarshi turish jadvali, 273 ta joyning geografik koordinati, 533 ta yulduzning jadvali va b. ham berilgan. Bu asar Yevropada ham trigonometriya fani rivojiga katta hissa qoʻshdi. Oyning koʻrinadigan tomonidagi bitta krater B. nomi bilan atalgan.

Ad:. Matviyevskaya G. P., Rozenfild B. A., Matematika i astronomiya musulmanskogo srednevekovya i ix trudoʻ (VIII — XVII vv.), M., 1983; Borodin A. I.,Bugay A. S, Voʻdayuhiyesya matematiki, Kiyev, 1987.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batumi

**Batumi** () — Gurjiston Respublikasidagi shahar (1878-yildan), Ajariya Respublikasi poytaxti (1921-yildan). Qora dengiz sohilidagi yirik port, kurort shahar va sanoat markazi. Boku — Batumi temir yoʻlning oxirgi stansiyasi. Janubda Turkiya bilan chegaradosh. Aholisi 152 839 kishidan ziyod (2014). Batumining iqlimi iliq, nam subtropik. Oʻrtacha yillik temperatura 14°, avgustda oʻrtacha temperatura 23°, yanvarda 6,4°; yyliga 2500&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Shahar oʻrta asrlarda Batomi deb yuritilgan. XVII-asrda Usmonli turklar saltanati tarkibiga kirgan. Berlin shartnomasiga koʻra 1875-yilda Rossiyaga qoʻshib olingan.

Neft qayta ishlanadi, mashinasozlik (kemalar, neft va choy sanoati uchun jihozlar, transformator, elektrokar va boshqa ishlab chiqariladi), oziq-ovqat (choy, tamaki fabrikalari, sitrus mevalari mah-sulotlari kti va boshqalar), yengil (koʻn poyabzal va tikuvchilik ishlab chiqarish birlashmalari) sanoatlari rivojlangan. Texnik rezina buyumlari, kimyo-farmatsevtika, kofein zavodlari bor. Pedagogika instituti, 2 teatr, 2 muzey, akvarium-delfinariy bor. Batumi botanika bogʻida tropik va subtropik mintaqalarga xos oʻsimliklar oʻstiriladi. Shahar yaqinvda Maxinjauri, Zelyoniy Mis (Yashil burun), Sihisdziri, Kobuleti kurortlari joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batun piyozi

**Batun piyozi** (Allium ﬁstulosum L.) — koʻp yillik sabzavot ekini. Bosh piyoz hosil qilmaydigan, asosan, barrasi (bargi) uchun ekiladigan piyoz turi. Vatani Xitoy va Mongoliya. Bir joyda 3—4 yil oʻsadi. Bargi 25 — 30 sm ga yetganda yigʻishtirib olinadi. Hosiddorligi 300 s/ga. Tarkibida S vitamini koʻp. Koʻk holida isteʼmol etiladi. Urugʻi va bachkidan koʻpaytiriladi. Oʻzbekistonda barra piyoz sifatida ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batut

**Batut** (batud) (frans. batoude, ital. battuta, aynan — zarba) — toʻrtburchak shaklli, atrofi poʻlat prujinalar yoki rezinalar bilan mahkam tortilgan "sim krovat"ga oʻxshash sakrashga moʻljallangan anjom. Undan akrobatlar, suvga sakrovchilar, gimnastlar foydalanadi. Batutning uzunligi 5 metr, eni 1,5 metr, poddan balandligi 1,2 metr. Batutda sakrash (yakka va sinxron juftlik) — sport turi. AQShda kelib chiqqan. Xalqaro federatsiyaga 1964-yil asos solingan, 40 ga yaqin mamlakat aʼzo (1991). 1964-yildan jahon birinchiligi oʻtkazib kelinadi.

Oʻzbekistonga Batutda sakrash (trampolin) yangi sport turi sifatida 1972-yil kirib kelgan. 1984-yil Toshkentdagi 3-bolalar va oʻsmirlar sport maktabida ilk bor Batut boʻlimi ochildi. T. Miroqilov Batutdan birinchi sport ustasi boʻldi (1981). Oʻzbekistonlik D. Polyarush oʻsmirlar oʻrtasida Yevropa chempionatining oltin medalini qoʻlga kiritdi (1987). Yana besh marta shu qita birinchiligi gʻolibi boʻldi. 1990-yil Germaniyada boʻlgan jahon chempionatida 2 oltin va 1 kumush medal oldi, 1997-yil esa Kanadada ikkinchi marta jahon kubogini qoʻlga kiritdi. Sportning ana shu turida erishgan muvaffaqiyatlari uchun D. Polyarush xizmat koʻrsatgan sport ustasi, N. Jihareva (N. Aydinova) "Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan trener" unvoniga sazovor boʻlgan (1991).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bauer Bruno

BAUER (Bauer) Bruno (1809.6.9, Eyzenberg — 1882.13.4, Riksdorf) — nemis faylasufi, ilk xristianlikling tadqiqotchisi. Insonning maqsadi koinotning botiniy mohiyatini yuzaga chiqarishdan iborat, uning axloq-odobi ham ayni shu maqsad bilan belgilanishi zarur, deb hisoblagan. Uning fikricha, dunyo asosida "oʻz-oʻzini anglash" yotadi. B. inson ongini ilohiylashtiradi va tarixni harakatga keltiruvchi kuch aqliy faoliyat, deb hisoblaydi. Asosiy asarlari: "Ioann injilining tanqidi" (1840), "Sinoptik injillar tanqidi", 1 - 3-jild (1841 - 42). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustafo Bafoyev

**Mustafo Bafoyev** (1946.10.11, Kogon tumani Ganchkash qishlogi) – kompozitor va dirijyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1995). Toshkent davlat konservatoriyasining gʻijjak ijrochiligi (1969) hamda kompozitsiya (1977) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Buxoro musiqa bilim yurti, Buxoro davlat pedagogika institutida oʻqituvchi (1969– 79). 1979-yildan Oʻzbekiston teleradi-okompaniyasi qoshidagi D. Zokirov nomidagi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri dirijyori (1986-yildan bosh dirijyor va badiiy rahbari). B. ijodiga janrlar xilma-xilligi, mavzu (programma)li hamda vokal musiqaga moyilligi, badiiy unumdorlik xos. Uning musiqa uslubi ohangdorligi, milliy anʼanalarga hamda zamonaviy yoʻnalishlarga ijodiy yondashganligi bilan ajralib turadi. B. 5 ta simfoniya, simfonik poema, uvertyura va boshqa asarlar, 3 ta konsert, 3 ta opera ("Umar Xayyom", "Buxoroi Sharif" teleopera-doston, "Al-Fargʻoniy"), 4 ta balet ("Nodira", "Ulugʻbek burji" telebaletlar, "Moziydan nur" oratoriya-balet, "Buyuk ipak yoʻli"), 7 ta musiqali drama, koʻpgina vokalsim-fonik asarlar, 100 dan ortiq qoʻshiq va romans, bayram tomoshalariga, qator teatr va radiospektakllarga musik^ yozgan. Abdulla Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1997).

## Manbalar
William Baffin

**William Baffin** (1584 – 1622.23.1, Hoʻrmuz) – ingliz Arktika tadqiqotchisi. 1612 – 1616 yillarda Shimoli-Gʻarbiy suvyoʻlagini topish maqsadida dengizda suzgan: 1615-yilda Gudzon qoʻltigʻini, 1616-yilda Grenlandiyadan gʻarbdagi dengizni (keyinchalik uning nomiga qoʻyilgan) tadqiq qilgan. Xeys yarim orolni (Grenlandiya), Kanada Arktika arxipelagidagi Elsmir, Devon olarining katta qismini kashf qilgan. Baffin nomiga Grenlandiya ortidagi dengiz, Kanada shimolidagi orol (Baffin Yeri) qoʻyilgan.

## Manbalar
Baffin dengizi

**Baffin dengizi**, Baffin qoʻltigʻi – Shimoliy Muz okeanidagi yarim yopiq dengiz. Grenlandiya bilan Kanada Arktika arxipelagining sharqiy qirgʻoqlari oraligʻida. Atlantika okeani bilan Deyvis boʻgʻozi orqali tutashadi. Maydoni 530 ming km². Oʻrtacha chuq. 861 m, eng chuqur joyi 2414 m. Suvning ustki qatlamidagi temperatura yozda 4 – 5°, qishda –G. Shoʻrligi qishda 34‰, yozda 30 – 32‰. Baffin dengizi qishda suzib yuruvchi muzlar bilan qoplanadi. Yozda muzlar Baffin dengizining markaziy va gʻarbiy qismidagina qoladi. Asosiy baliqdari – beluxa, treska, seld. Dengiz ingliz qutb sayyohi U. Baffin nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baffin yeri

**Baffin yeri** – Kanada Arktika arxipelagidagi eng yirik orol. Maydoni 476 ming km². Orolda qariyb 3,4 ming kishi yashaydi. Baffin yeri arxey va proterozoy burmalaridan tuzilgan. Shimoliy Amerika qalqonida joylashgan. Sharqiy qirgʻoqlari baland (2591 m gacha); gʻarbiy qirgʻoqlari past. Orolning koʻp qismi yassitogʻ va ayrim togʻlardan iborat. Gʻarbida botqoqlik va koʻl koʻp. Iqlimi sovuq va nam. Qor koʻp yogʻadi. Togʻlarda muzliklar bor. Arktika va togʻ tundralaridan iborat. Oʻsimliklari – yoʻsin, lishaynik, tundra butalari. Hayvonlari – lemming, qutb tulkisi, Arktika quyoni. Asosiy aholi punkti – Ikaluit (avvalgi Frobisher-Bey). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amin Baxiyev

**Amin Baxiyev** (1937-yil 15-may, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Kegeyli tumani – 2014-yil 27-avgust) – geobotanik, ekolog olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Biologiya fanlari doktori (1981), Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika institutini tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali botanika sektorining mudiri (1972 – 1983), filial Prezidiumi raisining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1984-yildan), ayni vaqtda geobotanika laboratoriya mudiri, Tabiiy fanlar kompleks instituti direktori (1991-yildan). Baxiyev Amudaryoning quyi qismidagi oʻsimliklar qoplamini oʻrgangan va hamkorliksa geobotanik haritalar tuzish usullarini ishlab chiqqan (shu asosda „Amudaryo quyi qismining hozirgi oʻsimliklar qoplami“ nomli xarita tuzilgan). Ilmiy faoliyati Orol dengizi atrofidagi oʻsimliklar qoplamini saqlab qolish hamda dengizning qurishi bilan bogʻliq muammolarni bartaraf etishga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxillik

**Baxillik** – axloq tushunchasi. Biron shaxsning oʻsishini, darajasi, obroʻ-eʼtibori oshishini, yutugʻi, isteʼdodi va boshqalarni ich-ichidan koʻra olmaslik. Baxillik shaxsiyatparast, xudbin va koʻngli qora kishilarga xos xususiyat boʻlib, odamlar oʻrtasidagi ijtimoiy-axloqiy munosabatlarga salbiy taʼsir qiladi, ularni buzadi, jamiyatdagi insonparvarlik va adolatga putur yetqazadi, jaholatni kuchaytiradi. Baxil kishilar boshqalarni koʻrolmaganligidan tashqari, ularning baxtsizligi, notinchligini istaydilar. oʻzgalarning muvaffaqiyatsizligidan, notinchligidan mamnun boʻladilar. Baxillikka azaldan yomon nazar bilan qaralgan, xalq ogʻzaki ijodi namunalarida, hikoya, ertak va dostonlarda u eng yaramas odat sifatida tasvirlangan. Qurʼoni karim va hadislarda ham baxillik hamma harom ishlarning va yaramas xulklarning boshi sifatida qoralangan, saxiy, himmatli, muruvvatli, feʼli keng inson boʻlishga daʼvat etilgan.

## Manbalar


## Havolalar
Baxiltogʻ

**Baxiltogʻ** — Samarqand viloyatining shimoli-gʻarbidagi togʻ. Nurota togʻ tizimida, Oqtov tizmasining gʻarbiy davomi. Uzunligi 50&nbsp;km. Eng baland joyi 2000 m. Gʻarbga tomon pasayib boradi (1000 m). Nurota togʻ oraligʻi botigʻiga qaragan shimoliy yon bagʻri ancha tik va oʻydim-chuqur. B.ning oʻq qismi quyi paleozoyning metamorfik ohaktoshlaridan, etaklari boʻr, paleogen va koʻproq toʻrtlamchi davr yotqiziklaridan tashkil topgan. Yuqori paleozoy da yuz bergan gersin burmalanishida quruklikka aylangan va alp burmalanishi davri (paleogen oxiri)da yuvilgan. Neogen (miotsen va pliotsen)dagi alp burmalanishida yemirilgan. Shimoliy yon bagʻirlarida tuproq va oʻsimlik qoplamlari mutlaqo yoʻq. Janubiy yon bagʻirlarida karbonatli jigarrang va toʻq boʻz tuproqlar tarqalgan boʻlib, bugʻdoyiq, togʻrayhon, kiyikoʻt, togʻ piyozi, shuvoq, kovrak va boshqa oʻsadi. Soylar oraligʻidagi suvayirgʻichlarda qoʻngʻirbosh, togʻterak, karrak uchraydi. Yon bagʻirlarining kuyi qismi darasimon vodiylar boʻlib, ularda faqat bahorda vaqtincha suv oqadi. Oqhargul, bodom, zarquloq, tuyasingren kabi oʻsimliklar tarqalgan. Togʻ yon bagʻrilarining oʻydim-chuqurligi, oqar suvlarning yoʻkdigi va yaylovlarda oʻsimlik kamligi tufayli mahalliy aholi uni Baxiltogʻ deb ataydi. Chorvachilikda ahamiyati kam.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxmal

**Baxmal**,yuzining ma'nosi **olamni**  ola baxmal, **duxoba** — mayin, silliq, patli gazlama. Patlari tabiiy yoki sunʼiy ipakdan, zamini ip yoki kanopdan toʻqiladi. B. toʻqishda ikkita oʻrish ipi ishlatiladi: biri zamin, ikkinchisi esa pat hosil qiladi. Ikkinchi oʻrish iplari birinchisidan 4 — 6-marta uzun boʻladi, chunki ish jarayonida bu iplar arqoq oʻrniga kiritilgan asos atrofida tugma bandlar hosil qiladi, soʻngra bandlar maxsus pichoq bilan kesilganda hurpayib, patlar hosil qiladi. Oʻzbekiston (Buxoro va Samarqand)da qadimdan ishlab chiqariladi. Boburning maʼlumotiga koʻra, Samarqand jahondagi koʻpgina mamlakatlarga och qizil B. chiqarib sotgan. B. Ishlab chiqarish Buxoroda, ayniqsa, 19-asrda rivojlangan. B. koʻpincha xandasiy va abrli naqshlar bilan bezatilgan. Abrli B.da naqshlar ikkinchi oʻrish iplarida hosil qilinadi. B. 20-asrning 20-ylaridan toʻquv dastgohparida ishlab chikarila boshladi. Oʻzbekiston (Samarqand shoyi toʻqish fabrikasi)da 50-yillardan B.ning uzun (6&nbsp;mm) patli gʻijim duxoba (pati bir tekis boʻlmay, gajimlangan kabi tovlanib turadi) va taqir duxoba (pati 1 – 2&nbsp;mm) kabi siyrakroq toʻqilgan xillari ishlab chiqariladi. Keyingi yillarda B. gazlamalarning silliq, guldor, siqiq, bosma va boshqa turlari ishlanmoqda. Zamonaviy baxmallar nakshlari tayyor gazmol ustiga bosilishi (abrbandi usuli qoʻllanmasligi) bilan XX asr boshlarigacha toʻqilgan baxmallardan farq qiladi. fabrikada toʻqilgan B.lardan kiyim-kechak, doʻppi, soʻzana, gulkoʻrpa, zardevor, dasturxon, koʻrpa va koʻrpachalar tayyorlanadi, mebellarni qoplashda, interyerlarni be-zashda ishlatiladi.

## Manbalar
Abul Hasan Marzubon oʻgʻli Baxmanyor

**Abul Hasan Marzubon oʻgʻli Baxmanyor** (? — 1067) — ozarbayjon faylasufi. Ibn Sinoning shogʻirdi. Forobiy va Ibn Sino taʼlimotlarini himoya qilgan va rivojlantirgan. Islom aqidalarini asoslashda aristotelizm va neoshgatonizmdan foydalangan. B. mavjudot haqida panteistlarcha fikr yurittan (k-Panteizm). U olamni "boshlangʻich ruhiy sabab" — Allohdan keltirib chiqaradi va emanatsiya asosida tushuntiradi; barcha mavjud narsalarni oʻrta asr falsa-fasida keng tarqalgan tushunchalar — vujudi mumkin, vujudi vojib asosida talqin etishga harakat qiladi. B. bilish nazariyasida aqliy bilishni himoya qilib, ratsionalizmnn rivojlantirdi. B.ning "Mabod attabiat ("Metafizika") va "Marotib al-mavjudot" ("Mavjudotning martabalari") (Qohira, 1911, arab tilida; Leypsig , 1851, nemis tilida) asarlarida mavjudot va bilish masalalari qarab chiqilgan. "Kitob attahsil" ("Tahsil kitobi") va "az-Ziynat" ("Ziynatlash") asarlari mantiq ilmiga, "al-Baxjad va as-saodat" ("Goʻzallik va baxt") kitobi axloq masalalariga bagʻishlangan. B. bilan Ibn Sino oʻrtasidagi falsafiy yozishmalarning keyinchalik koʻchirilgan ayrim nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Manbalar
Baxmal daraxt

**Baxmal daraxt**, poʻkak daraxt (Phellodendron amurense) — toshbaqa-toldoshlar (rutadoshlar) oilasiga man-sub daraxt. Boʻyi 25 – 30 m, tanasining diametri 70 — 80 sm ga yaqin; asosan Uzoq Sharq, Jan. Saxalin, Yaponiya va Xitoyda usadi. 300 yilgacha yashaydi, poʻstlogʻi kulrang , baxmalsimon buj-maygan, ichida och sariq poʻkak qatlami bor. Shuning uchun poʻkak daraxt ham de-yiladi. Barglari patsimon murakkab, karamaqarshi joylashgan, hidi qoʻlan-sa. Mevasi qora, mayda, hidli. Yogʻochidan faner ishlab chiqarishda, pukagidan sanoatda foydalaniladi. Lub qavatidan och sariq boʻyoq va tanidlar olinadi. Koʻpincha xush-manzara oʻsimlik sifatida ekiladi. Oʻzbekistonda ham oʻstirilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxmalsoy

**Baxmalsoy** — Jizzax viloyati Gʻal-laorol tumaniyaagn soy. Turkiston tiz-masining shim. yon bagʻridan boshlanadi, Jiloycha qishlogʻi yonida Koʻkjarsoy (Sangzorning oʻng irmogʻi)ga quyiladi. Uzunligi 10 km. Vodiysi tor. B. asosan bulok, yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Bahorda sersuv, yezda baʼ-zan kuriydi. B. vodiysidagi Koʻkjar qishlogʻida pansionat bor. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxt (shahar)

**Baxt** (1964-yilgacha *Velikoalskseevskaya*) — Sirdaryo viloyatining shimoliy-sharqqismida joylashgan shahar (1980 yildan). Viloyatning shimoliy-sharqida joylashgan. Aholisi 27 ming kishi (2019). Toshkent — Xovos temir yoʻl hamda Katta Oʻzbekiston trakti (Toshkent — Termiz avtomobil yoʻli) yoqasida. Toshkentdan 95&nbsp;km janubiy-gʻarbda. Baxt shaxrida paxta tozalash, non zavodlari, qandolatchilik, yaxna ichimliklar sexlari, ishlab chiqarish tijorat firmasi, 4 umumiy taʼlim maktabi, kechki taʼlim maktabi, bolalar va oʻsmirlar markazi, oʻquvchilar ijodiy uyi, markaziy kasalxona, ambulatoriya, madaniyat uyi, 2 kutubxona bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxtiyoriy

**Baxtiyoriy** — xoʻraki hamda vinobop jaydari uzum navi. Tup i kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta (boʻyi 18 — 21 sm, eni 22 — 23 sm), toʻgarak, besh boʻlakchali, cheti bir oz yuqoriga qaytarilgan, mayda arra tishli, tuksiz. Uzum boshi silindrkonussimon, katta (boʻyi 20 - 25 sm, eni 10 - 20 sm), oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 500—600 g . Gʻujumi oʻrtacha (14 – 20&nbsp;mm), tuxum shaklida, sargʻish-yashil, etdor va ser-shira, poʻsti yupqa. Sentabr boshlarida pi-shadi. Tarkibidagi qand 18 — 19%. Hosildorligi 120 — 140 s/ga. Bu nav qurgʻoqchilikka ancha chidamli, shuning uchun lalmikor yerlarda yaxshi oʻsadi. So-vuqqa chidami oʻrtacha. Samarqand viloyatida keng tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxtiyoriilar

**Baxtiyoriilar** — Eronning asosan janubi-gʻarbi (Baxtiyoriya)da yashovchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi qabilalar. Soni 1 mln. kishi (1992). B. fors tilida soʻzlashadi. Islom diniga eʼtiqod qilishadi. B.da qabila-urugʻchilik tartiblari hanuzgacha saqlangan. B. asosan ikki uyushma (haftlanglar va chahorlanglar) ga boʻlingan. Uyushmalarni ilxonlar, urugʻlarni esa xonlar boshqaradi. B. Eronning eng qad. xalqlaridan boʻlib, markaziy hokimiyatga boʻysunmay, doimo mustaqil hayot kechirib kelgan. B. asosan chorvachilik — qoʻy, echki boqish va qisman dehqonchilik bilan shugʻullanadi. B.ning bir qismi Jan. Erondagi neft sanoatida ishlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxtsiz hodisa

**Baxtsiz hodisa** - turli tabiiy ofat, avariya va boshqa koʻngilsiz hodisalar oqibatida badanga shikast yetish, mayib boʻlish yoki oʻlish hollari. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida korxonalar, qurilish, transport, konlar va bosh joylarda xavfsizlik qoidalari buzilishiga yoʻl qoʻyib, Baxtsiz hodisalarga sababchi boʻlgan shaxslarga nisbatan tegishli jazo choralari belgilangan. Jumladan, radioaktiv materiallar va yadro qurilmalaridan foydapanish qoidalarini buzish, shu materiallarni konunga xilof tarzda ishlatish, tadqiqot ishlarini bajarishda, togʻ kon, qurilish yoki portlatish ishlarida xavfsizlik, mehnatni muhofaza etish, yongʻin xavfsizligi qoidalarini buzish hollari, transport harakati va vositalaridan foydalanish xavfsizligiga zid ravishda jinoyatlar sodir etilgani uchun Oʻzbekiston Respublikasi JKda tegishli jazo choralari koʻzda tutilgan. Jumladan, xavfsizlik texnikasi, sanoat sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza qilishga oid boshqa qoidalarning ular ijrosi uchun masʼul shaxslar tomonidan buzylishi oʻrtacha ogʻir yoki tan jarohati yetkazilishiga sabab boʻlsa, eng kam ish haqining 25 baravaridan 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 5 yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, oʻsha qilmish odam oʻlishiga va boshqa ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlsa, muayyan huquqdan va 5 yilgacha ozodlikdan mahrum kilish bilan jazolanadi (257-modda). Transport vositasidan foydalanish uchun masʼul shaxsning Mast holatda yoki giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki aql-idrokka taʼsir koʻrsatuvchi boshqa moddalar taʼsiri ostida boʻlgan shaxsning transport vositasini boshqarishiga yoʻl qoʻyishi badanga ogʻir shikast yetkazilishiga yoxud odam oʻlishiga sabab boʻlsa, oʻsha masʼul shaxs eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima toʻlaydi yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud muayyan huquqdan va 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi (261-modda). Transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi koidalarining transport vositasini boshqaruvchi shaxs tomonidan buzilishi badanga oʻrtacha yoki ogʻir shikast yetkazilishiga sabab boʻlsa, eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan, oʻsha qilmish odam oʻlishiga sabab boʻlsa, muayyan huquqdan va 7 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, oʻsha qilmish odamlar oʻlimiga, xdlokatga va boshqa ogʻir oqibatlarga sabab boʻlsa, muayyan huquqdan va 10 yilagacha ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanadi (266-modda).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxshi

**Baxshi** (; ; ; ; bagʻsha — ustod, maʼrifatchi; sanskritcha bhikshu — qalandar, darvesh):

1) xalq dostonchisi. Qoʻshiq va dostonlarni yoddan kuylovchi, aytuvchi, avloddan-avlodga yetkazuvchi sanʼatkor. Baxshi soʻzi baʼzan shaman maʼnosida ham qoʻllanadi. Dostonchilarni esa yuzboshi, soqi, sannovchi, jirov deb ataydilar. Baxshilar, asosan, ikki toifaga — ijrochi va ijodkor Baxshilarga boʻlinadi. Ijro-ch i Baxshilar, asosan, ustozidan oʻrgangan dostonlarni juzʼiy oʻzgarishlar bilan aynan kuylasalar, ijodkor Baxshilar ogʻzaki epik anʼana asosida dostonning oʻz variantlari, hatto ular asosida yangi dostonlar ham yaratadilar. Bunday Baxshilar shoir deb ham yuritiladi. Mas, Ergash shoir, Fozil shoir, Poʻlkan shoir, Abdulla shoir, Xidir shoir va boshqa Baxshi doston va qoʻshiqdarni qoʻbiz, doʻmbi-ra, dutor kabi sozlar joʻrligida kuy-laydi. Xorazm Baxshilari dostonlarni asosan, dutor, qisman tor bilan ijro etadilar, ularga gʻijjak va boʻlamonda sozchilar joʻr boʻladilar. Doston kuylash, shogʻird yetishtirishda qatiy tartib, qonun-qoidalarga rioya qilingan (yana q. Dostonchilik); 

2) moʻgʻullar istilosi davrida budda dinidagi qalandarlarni, uygʻur alifbosi asosida turli hujjatlar tuzuvchi idora xodimlarini, moʻgʻullardajarrohlarni.Chigʻatoy ulusi, Oltin Oʻrda, Qozon va Qrim xonliklarida kotiblarni, Boburiylar davlatidagi harbiy qismlarning hisobkitob ishlarini olib boruvchi va ularga maosh toʻlovchi yirnk amaldorlarni, Buxoro xonligida maʼmuriy binolar qurishda mablagʻ (sarf-xarajat) hisobini olib boruvchi kishilarni, turkmanlarda urut oqsoqollarini ham Baxshi deb atashgan.

## Yana qarang

* Dostonchilik
* Oqin
* Oshiq

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bog‘imozorsoy

**Bog‘imozorsoy** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi soy (Shu yerlik aholi tilida pastki oqimi ko‘pincha Sangnoq(Sang‘oq) deb ataladi. Sangnoq so‘zi "sang" - "tosh" so‘zidan va "noq"("g‘oq") - o‘rin-joy holatini ifodalovchi "loq" qo‘shimchasining moslashishidan kelib chiqqan. Bunga sabab soy paski oqimi asosan toshlar bilan qoplangan, "toshloq" jerdan iborat. Sangzor daryosining chap irmogʻi. Qoratepa togʻi (Turkistontov tizmasi)ning shim. yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 21&nbsp;km, suv toʻplash maydoni 44,6&nbsp;km, oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,52 m³/sek. Bog‘imozorsoy asosan buloqsuvlaridan, bahorda qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bahorda soy oʻzanidan baʼzan sel kelib, Sangzorga borib quyiladi. Toʻlinsuv davri martning oʻrtalaridan iyulning o‘rtalarigacha davom etadi. Bog‘imozorsoyda aprel, may oylarida oʻrtacha oylik suv sarfi 2,5 m’/sek, baʼzan 3,0 m³/sek ga yetadi. Bog‘imozorsoy koʻpincha kuz va qishda qurib qoladi. Bog‘imozorsoy havzasining togʻli qismida oʻtloq va archazorlar bor. Mazkur soy havzasida, tov etaklarida hayot kechiruvchi aholi tomonidan soy suvi uy-joylarga, olma boqlariga burilib, sug‘orishda foydalaniladi. Havza hududida Moʻgʻol va Uyas qishloqlari bor. Qishloq nomiga soy nomi ham qo'shilib Bog‘imozor Uyas deb atashadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxt

**Baxt** — maʼnaviy-axloqiy tushuncha. Kishi oʻz faoliyati natijalaridan, hayotda qoʻlga kiritgan yutuqlaridan toʻla qoniqish, yashash tarzidan mamnunlik, muayyan maqsadga yetganlik, orzu-umidning ushalishi, bearmonlik holati sifatida namoyon boʻladi.

Baxt qadimgi davrda evdemonizm falsafasining asosiy tushunchasi boʻlgan. Uning vakillari Baxtga hayotning asosiy maqsadi, kishilar institutiladigan masrurlikka erishilgan holatning , shod-xurram boʻlishning eng oliy koʻrinishi sifatida qaraganlar. Aristotel, Epikur, Diogenlar ham shunday tushunganlar. Farobiy, Beruniy, Ibn Sino, Saʼdiy, Navoiy kabi olim va mutafakkirlar ijodida bu mavzu muhim oʻrin egallagan. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida ham bu mavzuga katta eʼtibor berilmoqda.

Baxt nisbiy tushuncha, mutloq Baxt yoʻq. Baxtni qanday maʼnoda tushunish shaxsning ijtimoiy oʻrniga, bilimi, yoshi, dunyoqarashiga bogʻliq. Baxt haqidagi kishilarning tasavvurlari ijtimoiy tuzum va undagi ijtimoiy munosabatlar majmuasi bilan uzviy bogʻliq. Chinakam Baxtli boʻlish uchun har bir shaxs erkin, teng, oʻz isteʼdod va qatʼiyatini har tomonlama namoyon qilishi, moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish imkoniyatiga ega boʻlmogʻi zarur. Shuningdek, Baxtga erishish uchun har bir shaxs jamiyatda, oilada oʻz oʻrnini topgan, burch va masʼuliyatni anglagan boʻlishi lozim. Odam oʻz ongi, tafakkuri, dunyoqarashi, xatti-harakati, xulqi, aql-zakovati bilan Baxtli boʻlish uchun intilishi va kurashishi kerak. Inson oʻz taqdirini xalq, Vatan taqdiri bilan uygʻunlashtirgandagina toʻla Baxtli boʻlishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Baxya

**Baxya** (fors.) — toʻgʻri chok: 1) rangli yoʻgʻon (paxta yoki ipak) ipdan tiqilgan chok. Mahsi, etik, tufli va boshqa bu-yumlarga tiqiladi; 2) kiyim-kechakning toʻgʻri chok bilan bostirilgan qirgʻogʻi, cheti; 3) chevarlikda keng tarqalgan va asosiy chok. Tayyorlanayotgan buyumlarning barcha asosiy qismlarini biriktirib tikishda qoʻllanadi; 4) meʼmorlikda gʻisht terish va boshqalarda hosil boʻladigan chok.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batsillalar

**Batsillalar** (lotincha bacillum — tayoqcha) — sporalar hosil qiladigan tayoqchasimon bakteriyalar. Oddiy boʻlinish yoʻli bilan koʻpayadi. B. saprofitlar (kasalliktarqatmaydigan, zararsiz) va patogen mikroblar (kasallik tarqatuvchilar) deb ikki guruhga boʻlinadi. Saprofitlar tabiatda koʻp uchraydi. Patogen B.ga kuydirgi, qoqshol va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatuvchi mikroblar kiradi. B. organik moddalarni mineral moddalarga aylantirishda qatnashadi. Ayniqsa pektinlar hosil boʻlishida ularning ahami-yati katta.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bachadon boʻyni eroziyasi

**Bachadon boʻyni eroziyasi** – bachadon boʻyni shilliq qavatining yuza shikastlanishi. Bachadon boʻyni eroziyasi esa koʻpincha jinsiy aʼzolardagi shishlanish kasalliklari (kolpit va boshqalar) sabab boʻladi. Bu kasalliklarda bachadondan koʻp chiqindi ajraladi, bundan tashqari, bachadon boʻynidagi bezlar ham koʻp shilliq ajratadi, natijada shilliq qavat yuzasi bichilib, shilinadi. Bachadon boʻyni eroziyasi  abort, tugʻruq vaqtida bachadon boʻyni shilliq qavatining zararlanishi, shuningdek , gormonal jarayonlarning buzilishidan ham yuzaga kelishi mumkin. Shilliq qavatning zararlangan yuzasi (chin eroziya) tezda bachadon boʻyni kanalidan oʻsib chiqqan silindrik epiteliy bilan qoplanadi – soxta eroziya vujudga keladi. Kasallik uzoq, vaqtgacha (oylab, yillab) hech qanday belgisiz kechishi mumkin. Uni qancha barvaqt aniqlansa, tez va oson davo qilinadi. Agar kechiktirib yuborilsa, xavfli oʻsmaga aylanib ketishi mumkin. Bachadon boʻyni eroziyasining oldini olish uchun jinsiy aʼzolarning turli yalligʻlanish kasalliklarini oʻz vaqtida davolash, eng muhimi muntazam ravishda yiliga ikki marta tibbiy koʻrikdan oʻtib turish lozim.

## Manbalar
Bachadon tushishi

**Bachadon tushishi** – bachadon va diloqning oʻz oʻrnidan pastga siljishi bilan kechadigan kasallik; bunda bachadon toʻla (jinsiy teshikdan chiqib ketadi) yoki qisman (jinsiy teshikdan bachadon boʻyni chiqadi xolos) tu-shishi mumkin. Koʻproq yoshi kattaroq ayollarda kuzatiladi.

Ichki jinsiy aʼzolarni oʻz oʻrnida ushlab turadigan chanoq tubi muskullari faoliyatining buzilishi, qorin ichki bosimining ortishi, jinsiy aʼzolarning rivojlanmay qolishi, tugʻ-ruq asoratlari, organizm toʻqimalarining boʻshashishi va boshqa sabab boʻladi. Bachadon tushishi natijasida chanoqdagi boshqa aʼzolar: qovuq, toʻgʻri ichak devori ham siljiydi. Bachadon tushganda belda ogʻriq pay-do boʻladi, koʻp oqchil keladi, yurish qiyinlashadi. Agar bachadon toʻla tushgan boʻlsa, bemor siyishga qiynaladi, chunki siydik yoʻli bekilib qoladi, bunda kuchli ogʻriq, baʼzan bachadonning yalligʻlanish kasalliklari va bachadon boʻynida turli yarachaqalar hosil boʻli-shi kuzatiladi. Bemorning ahvoliga qarab davo tayinlanadi, zaruriyat boʻlsa operatsiya qilinadi. Hozirgi vaqtda operatsiya yangi – laparoskop apparati yordamida yengil oʻtkazilmoqda. Operatsiya qilish mumkin boʻlmasa, bachadon xalqasi (kolso)dan foydalanish tavsiya etiladi, buni faqat vrach (ginekolog) buyuradi. Bachadon tushishining oldini olish uchun, uning ilk alomatlari sezilganda dar-hol ginekologga koʻrsatish va buyurganlarini (jismonan zoʻriqmaslik, davo fizkulturasi bilan shugʻullanish, qorin devori boʻshashgan boʻlsa, bandaj taqish va boshqalar) bekam-koʻst bajarish lozim; bunda eng muhimi chilla davri tartibiga qatiy rioya qilishdir.

Bachadon tushishi hayvonlarda hamuchraydi. Bunda bachadon agʻdarilib, tashqariga chiqib qoladi. U, asosan, hayvonlarning vaqtidan oʻtib tugʻishi, buzoq va yoʻldoshning qiyinlik bilan tortib olinishi, hayvon tuqqandan keyin toʻlgʻoqning zoʻrayishi natijasida sodir boʻladi. B. tushganda jinsiy yoriqdan qizil goʻshtdor narsa chiqib, pochaning yuqorisigacha osilib qoladi. Oʻz vaqtida yordam berilmasa, bachadon qorayib, toʻq qizil rangga kiradi, soʻng nekroz hosil boʻladi. Davolash: sigirning chanoq to-monini yelkasiga qaraganda balandroq qilib qoʻyib, bachadondan yoʻldosh aj-ratiladi. Toʻlgʻoqni pasaytirish uchun 1% li novokain eritmasidan 20 – 30 ml yuboriladi. Bachadon achchiqtosh eritmasi yoki kaliy permanganatning kuchsiz (1:4000 – 6000) eritmasi bilan yuviladi. Bachadonni toʻgʻrilash uchun qin lablariga yaqinroq joyni qoʻl bilan qisib, chanoq boʻshligʻiga kirgiziladi.

## Manbalar
Bachadondan tashqari homiladorlik

**Bachadondan tashqari homiladorlik (Ectopic homiladorlik)** – urugʻlangan tuxum hujayraning bachadondan tashqarida taraqqiy etishi. Urugʻlangan tuxum hujayraning payvandlangan joyiga qarab, homila bachadon nayining oʻzida (Bachadondan tashqari homiladorlikning shu xili eng koʻp uchraydi), tuxumdon yoki qorin boʻshligʻida, shuningdek bachadonning rudimentar shoxida rivojlanishi mumkin. Bachadon naylarining (fallopiy nayi) Ampulla qismida eng ko'p uchraydi va homila yorilishi Isthmus qismida ko'p sodir bo'ladi. Bachadon naylarida yalligʻlanishga xos oʻzgarishlar (chandiq va boshqalar) boʻlishi oqibatida ular oʻzining asosiy funkiiyasi, yaʼni urugʻlangan tuxum hujayrani bachadon boʻshligʻiga oʻtkazish qobiliyatini yoʻqotadi (qarang Homshshdorlik), natijada urugʻlangan tuxum hujayra shu joyning oʻzida taraqqiy etadi. Koʻpincha ayollar jinsiy aʼzolari kasalliklari (polip, oʻsma va boshqalar), infantilizm (jinsiy aʼzolarning yetilmay qolishi), bot-bot bola oldirish, bolani uzoq vaqt emizish va boshqa sabab boʻladi. Kasallikning kechishi va belgilari uning xili, bos-qichi hamda homiladorlikning muddatiga bogʻliq. Bachadondan tashqari homiladorlikning hamma xilida ham qindan qonli chiqindi ajraladi, baʼzan qon ketishi, qorin pastida ogʻriq, boʻshashish, bosh aylanishi, koʻngil aynishi, rang oʻchishi kuzatiladi. Bachadondan tashqari homiladorlik bachadon nayida boʻlsa, homiladorlikning 4 – 6 haftasida nay yoriladi, bunda qorin pastila chidab boʻlmaydigan ogʻriq boʻlib, hatto hushdan ketish mumkin. Agar o'ng bachadon nayida sodir bo'lsa, bu belgilar Appenditsit bilan o'xshash bo'ladi. Koʻp qon ketishi tufayli qon bosimi pasayadi, tomir tez, lekin bilinar-bilin-mas u radi. Ogʻirroqhollarda shok roʻy berishi mumkin. Bachadondan tashqari homiladorlik h.ga gumon qilinganda ayol darhol kasalxonaga yotqiziladi va jarroxlik usuli bilan davolanadi. Operatsiyadan keyin maʼlum muddatgacha yalligʻlanish kasalliklarini oʻz vaqtida da-volatish, vaqt-vaqti bilan muntazam tibbiy (asosan akusherginekolog) koʻrikdan oʻtib turish Bachadondan tashqari homiladorlik h.ning oldini olishda juda muhim ahamiyat kasb etadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
Skyorovya I. S.Shevchenko T. K., Aktualnoʻe problemoʻ akusherskoy patologii, T., 1990.
Bashadar qoʻrgʻonlari

BASHADAR QOʻRGʻONLARI - Togʻli Oltoy oʻlkasining yaylov va choʻllarida yashagan (miloddan avvalgi 1ming yillikning 2-yarmi) chorvador skif qabilalarining qabristoni. Bashadar qoʻrgʻonlari  Oltoyning Qorakoʻl daryo vohasida joylashgai Kulada qish-logʻi yaqinidagi Bashadar degan joydan topilgan. 1950-yilda professor S. I. Rudenko tekshirgan, 60 dan ortiq qoʻrgʻon borligi aniqlangan. Ulardan 2 tasi ochilgan. Qoʻrgʻonlar doyra shaklida. Bal. 1,5 – 2 m, diametri 40 – 60 m ga yetadi. Bashadar qoʻrgʻonlari da yogʻoch harilar toʻshalgan, tomiga 50 — 60 sm qalinlikda daraxt poʻstlogʻi toʻshamasi va 1 m qalinliqda shox-shabba yopilgan maxsus xona topildi. Xonaning shipi qora namat bilan qoplangai. Bu xonaga moʻmiyolangan murda solingan tobut qoʻyilgan. Murda va u bilan birga kumilgan buyumlar yaxshi saqlangan. Bashadar qoʻrgʻonlari  urugʻ yoki qabila oqsoqollarining mo-zorlari boʻlib, ularda suyak va jezdan ishlangan yoy oʻqi, zeb-ziynat buyumlari, kiyim-kechak qoldiklari, moʻmiyolangan murda va bosh suyaklari yorilgan 10 otning skeleti topildi. Ularning egar va yuganlari oltin qoplama naqshlar bilan bezatilgan. Shuningdek, ikkita yogʻoch tobutda erkak va ayol murdasi va 14 ot skeleti ham topildi. Ikkala tobut va ularning qopqoqlari hayvon su-ratlari bilan bezatilgan. Erkak tobutiga qator ketayotgan 4 yoʻlbars va burama shoxli bugʻu surati solingan. Ayol tobuti qopqogʻiga ham 4 yoʻlbars, pastrogʻiga esa 2 bugʻu, 3 arhar va 2 toʻngʻiz surati chizilgan. Tobut devoridagi yoʻlbars suratlari ustiga gul solingan hoshiyali namat yopilgan. Murdalarning kamari va qindagi shamshiri ham saqlangan. Biroqmo-zor bir vaqtlar talangani uchun undagi qimmatbaho buyumlar, otlarning egar, yuganlaridagi oltin va kumush taqinchoqlar yoʻqolgan. Bashadar qoʻrgʻonlari da topilgan bu sanʼat buyumlari Sibirning uzoq oʻtmish madaniyatidan, Togʻli Oltoy aholisining qadimdan Yaqin Sharq va Old Osiyo bilan iqtasodiy va madaniy aloqada boʻlganidan dalolat beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qutlugʻ Basharov

**Qutlugʻ Basharov** (1925.31.12, hozirgi Olmaota viloyati Malaaksu qishlogʻi — 01.2004) — grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1975). Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi faxriy aʼzosi (1997). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1952 — 56), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1982). Asosan linogravyura, litografiya, akvarel usuli da ishlangan dastgoh va kitob grafikasi asarlari bilan tanilgan. B. asarlarida bezatilayotgan asar, badiiy asar harakternoʻy ochib berishga institutiladi, obrazlar ruhiyatini chuqur sritadi. Dastgoh grafikasiga mansub triptixlari, avtolitografiya turkumlari flomaster bilan qogʻozga ish-lagan "Oʻzbekiston musiqasi va raqslari" turkumi (1973), portretlar ("Alisher Navoiy", 1968; "Abu Rayhon Beruniy", 1972; "Akmal Ikromov" va boshqalar), rangli gravyura turkumlari ("Insonga tinchlik kerak", 1983; "Sharq ayollari", 1984)bor. Rangtasvirda ham samarali ijod qildi: "Navoiyning hayoti va ijodi (1995), Amir Temur 660 yilligiga moybuyoq asarlari turkumlari ("Amir Temur lashkarboshi", "Amir Temur portreti" va boshqa, 1996) va boshqa Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil