Raqqa eyaleti

**Raqqa yoki Urfa eyaleti** () – Usmoniylar imperiyasi tarkibidagi eyalet (viloyat). XIX asrda maydoni taxminan  deb koʻrsatilgan.

Eyalet 1586-yilda ilgari Diyorbakir tarkibiga kirgan hududlar asosida tashkil etilgan. XVI asrda Raqqa shahri tarixiy manbalarda Usmoniylar imperiyasining Furot daryosi boʻyidagi bojxona punkti sifatida tilga olingan. Biroq ushbu eyaletning poytaxti va eyalet hokimining qarorgohi Raqqa emas, balki undan taxminan 200 km shimolda joylashgan ar-Ruha shahri edi.

## Raqqa sanjagi
Taxminan 1535-yildan 1586-yilda Raqqa eyaleti tashkil topguniga qadar, Raqqa Diyorbakir eyaleti tarkibidagi bir *[[sanjak]]* boʻlgan. Bu sanjak haqidagi eng qadimiy yozma manba 1548–1551-yillar orasida tuzilgan Diyorbakir tarkibidagi sanjaklar roʻyxatida qayd etilgan. Sanjak uchun oʻtkazilgan eng dastlabki soliq roʻyxati 1564-yilga tegishli boʻlib, unda 629 akçe miqdorida soliq qiymati koʻrsatilgan (taqqoslash uchun, Halab sanjagining qiymati 11 734 193 akçe edi).

Raqqa sanjagi toʻrtta *[[nohiya]]ga* boʻlingan edi: birinchisi – Raqqa (*Nefs-i Rakka*), ikkinchisi – Raqqaning shimolidagi Balix vodiysi (yaʼni *Ayn Arus*), uchinchisi – Jaʼbar va toʻrtinchisi – „qamishzor“ maʼnosidagi Kapulı Bük boʻlib, Furot boʻyidagi Raqqaning quyi oqimlaridagi hududlarni oʻz ichiga olgan.

Asosiy qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bugʻdoy, makkajoʻxori (*demet*), arpa va paxta edi. Soliqlar qisman ushbu ekinlardan mahsulot shaklida undirilgan. Soliqlarning aksariyati, ayniqsa, Balix va Nefs-i Rakka nohiyalarida, iltizam tizimi orqali yigʻilgan, yaʼni ular *timar* yoki *zeamet* tizimlariga kirmagan.

Bu davrda Rakka sanjagi imperiyaning harbiy-maʼmuriy tizimiga toʻliq kiritilgan boʻlib, sanjak-bey (hokim), qozilar va qal’a qoʻmondoni – dizdar tomonidan boshqarilgan. Oliy Porta tomonidan tayinlangan sanjak-bey Rakkaning garnizon qoʻshinlariga boshchilik qilgan. Qozi esa nafaqat sud ishlari bilan, balki vaqf mablagʻlarini yigʻish, soliqqa oid suiisteʼmollarni tekshirish va sanjak-bey ustidan nazoratni amalga oshirish bilan ham shugʻullangan. Dizdar esa Rakka qal’asi va ehtimol butun shahar ustidan „politsiya vakolati“ga ega boʻlgan.

Usmoniylar 1500-yillar oxirida Mesopotamiya chekka hududlari ustidan nazoratni kuchaytirishga kirishgan, bu jarayon „qayta zabt etish“ deb atalgan. 1565-yildan boshlab Raqqa sanjakbeylariga mahalliy qabilalarni boʻysundirish va qarzdor soliqlarni yigʻish boʻyicha topshiriqlar berilgan. Shu davrda Usmoniylar sodiq askarlar va ittifoqchi qabilalarni bu hududlarga joylashtirgan, bu esa baʼzida mahalliy koʻchmanchi qabilalar bilan toʻqnashuvlarga sabab boʻlgan. Masalan, 1572-yilda Raqqa qozisi va Banu Rabi’a arab qabilasi rahbari Istanbuldagi rasmiy shaxslarga murojaat qilib, Jaʼbar qal’asi atroflaridagi „Temur davridan beri vayron boʻlgan“ yerlarni kamida 100 ta sipohiy darajasidagi yer-mulk sifatida berishni soʻragan, shunda bu yerlar yana dehqonchilik uchun tiklanishi mumkin boʻlar edi.

## Raqqa eyaleti
1500-yillar oxirida Usmoniylar imperiyasining boshqaruv tizimi harbiy sanjaklarga asoslangan boshqaruv tizimidan soliqqa asoslangan eyalet tizimiga oʻtgan. Bu jarayon, shuningdek, Furot daryosi oʻrta oqimining iqtisodiy salohiyatini anglash, chegara xavfsizligini mustahkamlash va Usmoniylar–Safaviylar urushi (1578–1590) davridagi strategik ehtiyojlar natijasida 1586-yilda Raqqa eyaleti tashkil etilishiga sabab boʻlgan.

Yangi eyalet dastlab Furot daryosining oʻrta oqimidan tortib Anahgacha boʻlgan hududlarni, shuningdek, butun Xabur vodiysini oʻz ichiga olgan boʻlishi mumkin, biroq bu yerlar tez orada ajratib yuborilgan. Birejik ham dastlab ajratib yuborilgan, ammo 1588-yilda yana Raqqa eyaletiga qayta biriktirilgan.

1600-yillar boshida Celali qo‘zg‘olonlari va Usmoniylar–Habsburg urushlari sababli markaziy hokimiyatning Raqqadagi taʼsiri sustlashgan. 1606–1618-yillar oraligʻida Raqqa beylik hokimligi kurd amiri cizrelik Sharaf poshoga topshirilgan. Boshqa paytlarda esa bu lavozim faqat nomigagina yuqori harbiy qoʻmondonlar yoki ularning oʻgʻillariga berilgan. Asl boshqaruv esa Urfadagi qudratli *[[emir|ümera]]* oilalarining qoʻlida boʻlgan.

1600-yillar oxiriga kelib, Raqqa eyaleti imperiyaning *iskan* (koʻchmanchi qabilalarni joylashtirish) siyosatining markaziga aylangan. Raqqa qal’asi 1683-yilda taʼmirlangan, shundan soʻng eyalet hokimi Kadizoda Huseyn posho (1590–1595) rahbarligida iskan siyosati faol boshlangan. U Onadoʻlidan koʻchirilgan turkman va kurd qabilalarini, ayniqsa, Raqqa shimolidagi Balix vodiysiga joylashtirish bilan shugʻullangan.

Bu davrda eyalet hokimi boshqa viloyatlar hududlariga oʻtib, qabilalarni boʻysundirish vakolatiga ham ega boʻlgan. Kilis tumani bu jarayonda muhim ahamiyatga ega boʻlib, Raqqa hokimlariga koʻpincha Kilis hududidagi *iltizam* soliqlarini yigʻish huquqi ham berilgan.

## Maʼmuriy boʻlinmalar
17-asrda Raqqa eyaletining sanjaklari quyidagilar boʻlgan:

# Jemasa sanjagi
# Xarpud (Harput) sanjagi
# Deir Rahba sanjagi
# Beni Rebia sanjagi
# Saruj sanjagi
# Harran sanjagi
# Rika (yaʼni Rakka) sanjagi
# Ana va Hit (bugungi Anah va Hit, Al-Anbarda) sanjagi
# Roha yoki Urfa sanjagi – posho qarorgohi

1700–1740-yillarda sanjaklar quyidagicha edi:

# Posho sanjagi (Rakka–Ruha)
# Birecik sanjagi
# Deyr-i Rahba sanjagi
# Beni Rabi’a sanjagi

## Yana qarang
* Raqqa viloyati

## Manbalar