open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ulugʻvorlik

**Ulugʻvorlik** — estetika tushunchalaridan biri. Hajm va salmoqb-n bogʻliq boʻlgan narsahodisalarning bir qarashda ilgʻab olinmaydigan botiniy jihatlarini, ulkan qudrat va miqyosga ega voqelikning estetik koʻrinishini anglatadi. U. kundalik hayotda istisnoli voqelik sifatida namoyon boʻlib, odatiy voqea-hodisalardan oʻzining favquloddaligi bilan ajralib turadi. U. obyektiv va subyektiv asosga ega. Yulduzli osmon, vulqon, suv toshqini, ulkan dengiz toʻlqinlari kabi tabiatdagi narsa va hodisalar, fidoyilik, qahramonlik, buyuk tarixiy shaxslarning ijobiy faoliyati kabi jamiyatdagi voqeliklar U.ning obyektiv asoslari hisoblanadi. Favqulodda yoki odatiy tasavvurlardan tashqaridagi voqea-hodisalarni estetik idrok etayotgan inson qalbining moyilligi U.ning subyektiv asosi sanaladi; koʻpchilikni hayratga solgan voqelik baʼzilarni qayratga solmasligi va aksincha boʻlishi ham mumkin. U. oʻzining har tomonlama ijodiy ifodasini sanʼatda topadi, sanʼatning barcha tur, xil va koʻrinishlari uchun asosiy tasvir obʼyektlaridan biri boʻlib xizmat qiladi. U.ning sanʼatda namoyon boʻlishi axloqiylik va ijtimoiylik bilan bogʻliq. Insoniyat va jamiyat taraqqiyotida roʻy beradigan muhim voqealar, ulkan tarixiy shaxslar faoliyati, qahramonliklari, fidoyiliklari kishilarda hayrat va ularga ta(ushd qilish tuygʻularini uygʻotadi. Sanʼatdagi U. badiiy mazmun va shakl vositasida ifodalanadi, bunda gʻoya hal qiluvchi rol oʻynaydi. U. meʼmorlikda alohida ahamiyat kasb etadi. Misr ehromlari, Samarqand, Buxoro, Xiva sh.laridagi meʼmorlik obidalari oʻzining salobati, ulugʻvorligi bilan kishini hayratda qoldiradi. U. faqat miqyos bilan belgilanmaydi, undagi nafislik, atrof muhit bilan uzviy qoʻshilib ketganlik alohida ahamiyatga ega. U. insonni olijanoblikka, yuksaklikka, buyuklikka undaydi, tabiat hodisalarini estetik anglash va baholash imkonini beradi, shaxe, jamiyat va millat estetik tarbiyasida muhim rol oʻynaydi.
Ulugʻshoʻrkoʻl

**Ulugʻshoʻrkoʻl**, Ullishoʻrkoʻl, Shoʻrkoʻl – Xorazm viloyati janubidagi koʻl. Xiva shahridan 14&nbsp;km janubi-sharqda va Chigʻirchi qishlogʻidan 6&nbsp;km janubda joylashgan. Koʻlning janubiy qismi Turkmaniston hududiga kirib borgan. 86 m balandlikda, havzasi maydoni 14,8&nbsp;km². Koʻl shimoldan janubga choʻzilgan (uzunligi 16&nbsp;km). Shimoliy qismida eni 4&nbsp;km gacha. Ozyorniy kollektor suvlari va shimoliy qismidagi dalalarni yuvishdan oqib keladigan tashlama suvlardan toʻyinadi. Suvi shoʻr. Rekreatsiya ahamiyati bor. Xorazm baliqchilik xoʻjaligi faoliyat koʻrsatadi.

## Geografik tavsifi
Ulugʻshoʻrkoʻl koʻlining shimoliy qismi Oʻzbekiston hududida (Xorazm viloyati, Yangiariq tumani) va janubiy qismi Turkmaniston (Toshhovuz viloyati) chegarasida joylashgan. Xiva shahridan 14 km janubi-sharq, Chigʻirchi qishlogʻidan 6 km janubgacha oqib oʻtadi.

Ulugʻshoʻrkoʻl uchburchakka yaqin, shimoldan janubga choʻzilib, asta-sekin janubga tomon torayib boruvchi shaklga ega. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maʼlumotlariga koʻra, koʻlning uzunligi 16 km, shimoliy qismida eni 4 km, maydoni 14,8 km². Xuddi shu ensiklopediyaga koʻra, dengiz sathidan 86 m balandlikdan oqib oʻtadi. Bosh shtabning topografik xaritalariga koʻra esa dengiz sathidan taxminan 100 m balandlikda joylashgan. Shuni taʼkidlash kerakki, Ulugʻshoʻrkoʻlning qirgʻoq chizigʻi oʻzgaruvchan. Janub, gʻarb va sharqdan koʻl Zaunguz Qoraqumning qumli barxanlari bilan oʻralgan.

Ulugʻshurkoʻlning suvi shoʻr.

Drujba koʻli kollektori suv omborining shimoliy qismidan oʻtib, uni shimoli-sharqda Buryatapkoʻl koʻli bilan bogʻlaydi. Koʻl shu kanal orqali oqib oʻtadigan suv oqimi bilan toʻyinadi. Shimoldan dala sugʻorishdan keladigan chiqindi suvlar bilan ham toʻyinadi. Kollektor qurish gʻoyasi Xorazm viloyatining turli koʻllariga suvning oqib kirishi va bugʻlanishi oʻrtasidagi muvozanatsiz munosabat tufayli paydo boʻlgan, bu yerga koʻldan oqib chiquvchi suvlar toʻplanadi: avval suv omborining bir qismi qurigach, boshqa qismi toʻlib-toshar edi. 1954-yilda Doʻngʻuzkoʻldan Ulugʻshoʻrkoʻlga qadar koʻl suvini barqaror ushlab turishga qaratilgan kollektor faoliyatining 1-bosqichi amalga oshirilgan; Ulugʻshoʻrkoʻl – Shixkoʻl uchastkasidagi kollektor faoliyatining 2-bosqichi 1957-yilda ishga tushirilgan. Biroq, koʻllardagi zaif bugʻlanish ularni qiyinchilik bilan toʻldirishga va ilgari qurilgan kollektorlarning ishdan chiqishiga olib keldi. 1959-yilda Oʻzbekiston SSR va Turkmaniston SSRning birgalikdagi saʼy-harakatlari bilan *Xalqlar doʻstligi* nomidagi katta koʻl kollektori qurilishi boshlandi, bu esa meliorativ muammolarni hal qildi.
## Manbalar
Ulva

**Ulva** (Ulva), dengiz salati – ulvadoshlar oilasiga mansub suvoʻtlar turkumi. Tanasi yaproqsimon, yaxlit ikki qavat hujayralardan tuzilgan. Uzunligi 30-150 sm ga yaqin. 20 ta turi, asosan, subtropik va moʻtadil mintaqalarda tarqalgan. Yaponiya va boshqa baʼzi mamlakatlarda isteʼmol qilinadi.
Grigoriy Ulko

**Grigoriy Ilich Ulko** (1925.5.4, Novosibirsk viloyati Karasuk tumani Yekaterina qishlogʻi — 1999.8.4, Samarqand) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Xarkov rassomlik institutini tugatgan (1958). 1959-yildan Samarqandda. U.ning ijodiy izlanishlari mavzuli kompozitsiyalarda oʻz aksini topdi ("Velosipedchilar", "Afsona", "Birinchi reys", 1962); asarlarida zamon ruhi, davr nafasi seziladi, dastgoh va monumental rassomlikning ifoda vositalari uygunlashib ketgan: "Panjakent freskasi", "Xalq ustasi A.Hazratqulov portreti" (1961), "AmuBuxoro kanali quruvchilari" portretlar turkumi (1964), "Us t a U. Joʻraqulov portreti" (1965), "Suv", "Birinchi saflar" (1967); "Urgut tamakikorlari" (1971) va boshqa

U. asarlaridan namunalar respublika muzeylari (jumladan, Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi va boshqalar)da saqlanadi.
Ulskiy ovuli

**Ulskiy ovuli** (hozirgi Rossiya Federatsiyasining Adigeya Respublikasi Ulyap Shovgenov rayoni) — qad. mozorqoʻrgʻonlarda topilgan ovul. 1898, 1908—10 yillarda N.I.Veselovskiy tomonidan 10 ta mozorqoʻrgʻon ochilgan. Ulardan eng qad.si mil. av. 6-asrga oid. Qabrlar talontoroj qilingan. Dafn vaqtida mayyit bilan birga qoʻshib koʻmilgan otlar va ayrim buyumlargina saqlangan. Eng katta mozorqoʻrgʻondan (bal. 15 m) kabila sardori bilan birga koʻmilgan 400 dan oshiq otlarning skeleti chiqqan. Topilmalar ichida skiflarning hayvoniy tasvir uslubida ishlangan buyumlari diqqatga sazovor. Mozorqoʻrgʻonlar mahalliy qabilalar — meotlar yoki Gʻarbiy Osiyoga qilingan yurishdan keyin Kuban orti dashtlarida yashab kalgan skiflarga tegishli boʻlgan.
Ultimatum

**Ultimatum** (lot. ultimus — eng oxirgi, soʻnggi) — xalqaro huquqda biron masala yuzasidan bir davlat hukumatining boshqa davlat hukumati oldiga diplomatik hujjatda yoki ogʻzaki shaklda bayon qilingan, hech qanday bahs yoki eʼtirozga oʻrin qoldirmaydigan qatʼiy talabi; U. qoʻygan hukumat agar bu talab koʻrsatilgan muddatda bajarilmasa muayyan choralar koʻrishini bildiradi.
Ultra...

Ultra (ma'nolari)
**Ultra…** (lot. ultra — ustida, yuqori; meʼyordan, haddan tashqari) — uzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi: miqdor va sifat belgilariga koʻra meʼyordan, haddan tashqari boʻlgan; eng chetki, oʻta kabi maʼnolarni bildiradi (mas, ultramodul, ultramikroskop, ultratovush).
Ulugʻtogʻ

**Ulugʻtogʻ**, Ulutov — Jezqazgʻan (Qozogʻiston)dan 100&nbsp;km shimolida, Sarisu daryosi shimolida joylashgan togʻ. 20-asrning 30-yillarida Jezqazgʻandan 50&nbsp;km gʻarbdagi Qarsaqpay koni yaqinida Qoramoʻla togʻi yon bagʻrida yozuvlik tosh topilgan (Ermitaj muzeyida saqlanadi). 1391-yil Amir Temur Toʻxtamishga qarshi yurishi chogʻida U.ga yetib kelib, bir kun ichida uning tepasiga tugʻ oʻrnatib, qarorgoh qurdirgan va qoʻshinga atrofdan tosh toʻplab keltirishni va minorasimon inshoot qurishni buyurgan. Toshtaroshlar xarsang toshga 2 tilda — arab va qad. uygʻur tilida bitik yozganlar. Bitik 11 satrdan iborat boʻlib, 8 satri qadimgi uygʻur va 3 satri ("Bismillohir rahmonir rahim") arab harfidadir. Bitiktoshda 793 (1391) qoʻy yili yoz faslining oʻrtasida (Nizomiddin Shomiyning yozishicha, 28 aprel) Turon sultoni Temurbek 200 ming kishilik oʻrdusi bn Toʻxtamishxonga qarshi safarga chiqqanligi va nishon sifatida shu qoʻrgʻonni bunyod ettirgani yozilgan. Oradan 200 yil oʻtgach, Abdullaxon II ham Soqibqirondan oʻrnak olib, Amir Temur qurdirgan minora qarshisida, U. safaridan yodgorlik sifatida masjid qurdirgan. Bu haqda Hofiz Tanish al-Buxoriy shunday yozadi: "Oʻsha kuni (1582-yil 3 may) namozi peshingacha toʻxtab lashkarga buyurdiki, "Koʻp tosh toʻplasinlar". Buyruqni bajarib toʻplangan toshdan oliyshaʼn u makonda bir masjid bino qildilar. Shu bilan roʻzgʻor sahifalarida u balandqadr shohdan bir yodgorlik qoldirdilar. Shunday ishni firdavsmakon, dinu dunyo qutbi shahriyor Amir Temur Koʻragon... ham qilgan edi".

Boyqoʻngʻir kosmodromi U.ga yaqin yerda boʻlgani tufayli 20-asrning 2-yarmida bu hududga kirish man etilgan. Manba: Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Nizom iddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996; Hofiz Tanish al-Buxoriy, Abdullanoma, "Sharafnomayi shohiy", 2kitob, T., 2000.

## Adabiyot
* Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Zolotaya Orda i yeye padeniye, M., 1950; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV— XVIII vv., AlmaAta, 1969.

Faxriddin Hasanov.
Ulugʻnor kanali

**Ulugʻnor kanali** - Andijon viloyatidagi Ulugʻnor — Baliqchi — Mazgil kanallar tarkibiga kiruvchi yirik sugʻorish inshooti. Katta Fargʻona kanalining Kuyganyor suv olish toʻgʻonidan 3,3&nbsp;km quyidan suv oladi. Uzunligi 44,7&nbsp;km, bosh qismidagi suv sarfi 35 m³/sek. Oltinkoʻl qishlogʻi yaqinida Asaka tashlama kanali bilan kesishadi. Kanalning 11&nbsp;km uzunlikdagi yuqori qismidan suv Asaka tashlamasiga tashlanadi, bu suv quyiroqda toʻsqich yordamida toʻsilib, taqsimlashrostlagich inshooti orqali kanalga qayta olinadi. Ulugʻnor kanalida yana 8 ta yirik: 20&nbsp;km da Qoʻshkoʻpir, 35&nbsp;km da Urmonbek, 45&nbsp;km da umumiy suv sarfi 8m³/sek boʻlgan shim. va jan. tarmoklar va boshqa inshootlar bor. Qoʻshkoʻpir inshootidan Qoradaryo va Zambarkoʻl kollektori oraligʻidagi yerlarni sugʻorish uchun Mazgil kanaliga, undan esa Oʻrmonbek tarmogʻiga suv olinadi. Ulugʻnor kanali Qoradaryoning chap sohilida 40 ming ga atrofidagi ekinzorni sugʻorish imkoniga ega.
Ultra-abissal

**Ultra-abissal** — okean tubining 6000 m dan chuqur qism i (qarang Abissal). Relyefi oʻnqirchoʻnqir. Juda chuqur botiq va novlar (8000—10000 m) uchraydi (Mariana novi). Hayvonot dunyosi qad. boʻlib, asosan, endemiklardan iborat.
Ultrametamorfizm

**Ultrametamorfizm** (ultra... va metamorfizm) — migmatitlar hosil boʻlishi kuzatiladigan regional metamorfizm. "U." termini shved geologi P. Xolmkvist tomonidan (1909) kiritilgan. U. natijasida metamorfik jinslar (gneys, piroksenplagioklazli slanets va amfibolitlar) takroriy metamorfizmga uchraydi, 650—800° temperatura va 4—10 kbar litostatik bosimda granitlanish roʻy beradi. Bunda piroksenlar oʻrnini shox aldamchilar, uning oʻrnini esa biotit, plagioklazkaliyli dala shpati, kvars oladi va jinslarning umumiy kimyoviy tarkibi oʻzgaradi. U. jarayonida migmatitlar hosil qiladigan jinslarning granitlanishi anateksis (jinslarning issikdan erishi)ning kuchayishi va ularning uchuvchi komponentlarga toʻyingan nrrdon magma bilan oʻrin almashishi natijasida sodir boʻladi. U. geosinklinal harakatchan zonalar taraqqiyotining orogenik bosqichida uchraydi.
Ultramikrokimyoviy analiz

**Ultramikrokimyoviy analiz** — juda oz miqdordagi moddalar namunasini tekshirishga asoslangan usul va uslublar majmui. Tajribada oddiy konsentratsiyali, lekin hajmi p (10"3—106) ml dan koʻp bulmagan eritmalardagi p (106—1012) g miqdor modda aniqlanadi. Ultramikrokimyoviy analiz mikrokimyoviy analiz yoʻli bilan aniklab boʻlmaydigan oz miqdordagi moddalarni aniqlash imkonini beradi. Ultramikrokimyoviy analiz usullari odsiy usullarda aniklash reaksiyalari kabi reaksiyalarga asoslangan. Tajribada mexanik manipulyatordan foydalaniladi. Tekshirishlar lupa (hajmi 10 3 ml) yoki mikroskop (hajmi 10~3 ml dan kichik) yordamida olib boriladi. Barcha operatsiyalar mikromanipulyatorlardan foydalanib mikroskop buyum stolchasining koʻrish maydonchasida oʻtkaziladi.

Oz miqdordagi namunalarni analizga tayyorlash usullari oʻziga xos boʻlib, namunaning turi va tabiatiga bogʻliq. Tekshirilayotgan namunalar va ularning tabiati turlicha, mas, korroziya mahsulotlari, gʻubor, qoplama, minerallardagi qattiq va suyuq aralashmalar, meteoritlar, qotishmalardagi aralashmalar, kichik qajmdagi turli suyuqliklar, yangi kimyoviy elementlar va boshqa boʻlishi mumkin.
Ultramikroskop

**Ultramikroskop** (ultra... va mikroskop) — oddiy mikroskop yordamida koʻrib boʻlmaydigan mayda zarralarni koʻrishga xizmat qiladigan optik asbob. U. koʻriladigan obyekt (zarralar)ni yoritish usuli bilan oddiy mikroskopdan farq qiladi. Oddiy mikroskoplarda qoʻllanadigan obyektni yoritib kuzatish usuli oʻrniga, bunda qorongʻilashtirilgan maydon usulidan foydalaniladi. U.da obyektni yoritish uchun kuchli yorugʻlik manbai va juda katta yorugʻlik kuchiga ega boʻlgan optik tizimlar qoʻllanadi. Bu usulda tekshirilayotgan obyekt (zarralar) nur bevosita kuzatuvchining koʻziga tushmaydigan qilib, yon tomondan juda kuchli yoritiladi. Har bir yoritilgan zarra kuzatuvchiga qorongʻi maydonda oʻzidan yorugʻlik sochib turuvchi yorugʻ nuqta boʻlib koʻrinadi. Turli xildagi U. yordamida turli dispers sistemalarpat zarralarning konsentratsiyasi va harakati aniklanadi.q.). U. yordamida 2YU’9 m gacha kattalikdagi zarralarni oʻrganish mumkin. Dastlabki U. 1903-yilda avstriya olimlari G.Zidentopf (1872—1940) va R. Zigmondi (1865—1929) tomonidan yaratilgan.
Ultraasosli tof jinslari

**Ultraasosli tof jinslari**, ultrabazitlar, giperbazitlar — asosan, magnezialtemirli silikatlar (olivin va piroksen)dan iborat magmatik togʻ jinslari. Ultraasosli tof jinslarij. tarkibida oz miqdorda ikkilamchi minerallar (xromit, magnezit va boshqalar) hamda kremniy oksidi (SiO2) 30— 44% gacha, Mg esa kup (MgO 42% dan ortiq) boʻladi. Ultraasosli tof jinslarij.da dala shpatlari butunlay boʻlmaydi yoki juda kam. Asosan, rangli — piroksen, olivin yoki rudali minerallar (magnetit)dan tashkil topadi. Ultraasosli tof jinslarij.ning turlari: dunit va olivin, peridot vapiroksenitlar. Olivin yoki piroksenning toʻliq yoki qisman serpentin minerallar (xrizotil, antigorit, lizardit)ga oʻtib, serpentinitlar hosil qilishi Ultraasosli tof jinslarij. uchun xosdir. Ultraasosli tof jinslarij. asosan, gabbro, ishqoriy jinslar va karbonatitlar bilan birga uchraydi. Ultraasosli tof jinslarij. bilan foydali qazilma (platina, xromitli, silikatli, nikelli temir rudalarining hamda asbest, nefrit va boshqalar) konlarining koʻp turlari bogʻliq. Ultraasosli tof jinslarij. kalgan hamma magmatik jinslarga koʻra kam tarqalgan. Effuziv Ultraasosli tof jinslarij. Sibir (maymechitlar) va Kamchatkada topilgan.

## Manbalar
Ultratovush

**Ultratovush** — chastotasi 1520103 Gs dan 10’ Gs gacha boʻlgan elastik tebranishlar va toʻlqinlar. Ultratovushni past chastotali (1,5 104 Gs), oʻrta chastotali (105—107 Gs) va yuqori chastotali (107—10’ Gs) ultratovushga boʻlish mumkin.

Ultratovush tebranishlarni hosil qilishda maʼlum fizik hodisalarga asoslanib yasalgan ultratovush nurlatkichlari qurilmalaridan foydalaniladi. Mexanik nurlatkichlarda ultratovush tebranishlar gaz yoki suyuqlik oqimining mexanik energiyasi hisobiga sodir boʻladi. Elektromagnit nurlatkichlarning magnitostriksiya va pyezoelektr hodisalariga asoslangan turlari keng tarqalgan.

Ultratovush suv osti kemalarini izlashda, dengiz (okean) chuqurligini aniqlashda, texnologik jarayonlarni tezlatishda, qiyin kechadigan baʼzi kimyoviy reaksiyalarni roʻyobga chiqarishda, massa almashinish, kristall oʻstirish, elektroliz kabi jarayonlarni tezlatishda, moddalarning fizik xususiyatlarini oʻrganishda, materiallar sifatini tekshirishda, moddalarga ishlov berishda, diagnostika va davolashda keng qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Defektoskopiya

__NOTOC__
Ultraqisqa toʻlqinlar

**Ultraqisqa toʻlqinlar** - toʻlqin uz. 1&nbsp;mm (chastotasi 310” Gs) dan 10 m (chastotasi 3YU7 Gs) gacha boʻlgan radiotoʻlqinlar. Ultraqisqa toʻlqinlar nurlatkich qurilma (antenna) sining ixcham va kichik burchak boʻylab yoʻnaltirilgan xillarini yaratish mumkin. Bunday antennalarning kuchaytirishi katta boʻlgani tufayli ularning samaradorligi ham yuqori boʻladi. Ultraqisqa toʻlqinlar radioeshittirish va televizion koʻrsatuvlarni keng chastota diapazonida olib borishga imkon beradi.
Ulchlar

**Ulchlar**, olchlar (oʻzlarini nani, aynan — odamlar deb ataydilar) — Xabarovsk oʻlkasida (Rossiya Federatsiyasi) yashovchi xalq. 3,2 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ulch tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, pravoslavlar. Oʻtmishda Ulchlarda animizm, shamanizm keng tarqalgan. Ulchlarning etnogenezida taygadagi tunguslar, qadimgi tub joy aholi va boshqa etnik qatlamlar ishtirok etgan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — baliq ovlash.
Ulyanovsk

**Ulyanovsk** (1780-yilgacha — Sinbirsk, 1924-yilgacha — Simbirsk) — Rossiya Federatsiyasi Ulyanovsk viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Volga va Sviyaga daryolari boʻyida. Transport yoʻli chorrahasi. Daryo porti (Kuybishev suv ombori). Aeroport bor. Aholisi - 636 ming kishi (2002). Shahar 1648-yilda Sinbirsk istehkomi sifatida vujudga kelgan. 18-asr boshlaridan Kozon gubernyasida. 1780-yilda Simbirsk noibligiga asos solingan. 1796-yildan gubernya shahri. 19-asrda Volga boʻyidagi don, baliq, qoramol, yogʻoch-taxta savdosi markazlaridan boʻlib qoldi. Oziq-ovqat sanoati rivojlandi. Mashinasozlik va metallsozlik (aviatsiya sanoat majmui, "Avto UAZ" ishlab chiqarish birlashmasi; motor, ogʻir va unikal stanoklar, "Kontaktor" va boshqa zavodlar), qurilish materiallari i.ch., kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik, badiiy muzeylar, I.A.Goncharov tarixiy-memorial muzeyi; tarixiymemorial qoʻriqxona bor. Meʼmoriy yodgorliklardan: gimnaziya (18-asr), Lenin memoriali binosi (1967—70) mavjud. V.I.Ulyanov (Lenin) nomiga qoʻyilgan (Simbirskda tugʻilgan).

## Manbalar
Umaviylar

**Ummaviylar** — Yaqin va Oʻrta Sharq Movarounnahrda hukmronlik qilgan arab xalifalari sulolasi (661 — 750) bo'lib, ular arablarning Makkadagi quraysh qabilasining umayya urugʻidan kelib chiqishgan. Asoschisi — Muoviya I.

## Davlat tuzulishi
Umaviylar davrida arablar gʻarbda Shimoliy Afrika, Pirenei yarim orolining katta qismi, sharqda Tabariston, Jurjon, Movarounnahr, Sind va boshqa hududlarni bosib olishgan. Muoviya 1 (661—680) va Abdulmalik davrida (685—705) davlatning harbiy, siyosiy, iqtisodiy qudratini oshiruvchi bir qancha maʼmuriy va harbiy islohotlar oʻtkazilgan. Hususan, halifa lavozimi nasliy boʻlib qolgan, davlat xazinasi va davlat arxivi tashkil etilgan, arab tili davlat tili deb eʼlon qilingan, yangi (oltin, kumush va mis) pul chiqarilgan, harbiydengiz floti tashkil etilgan. Umaviylar poytaxtni Damashq shahriga koʻchirganlar, shu tufayli bu halifalikni Damashq xalifaligi deb ham atashadi. Umaviylar davrida koʻplab qoʻzgʻolonlar (736—737 yillar Oʻrta Osiyodagi Xoris ibn Surayj, 731—740 yillalarda Marokashdagi barbarlar qoʻzgʻoloni, 742-yil Magʻribda xorijiylar qoʻzgʻoloni va boshqalar) boʻlgan.

## Umaviylarning qulashi
747—750 yillalardagi Abu Muslim qoʻzgʻoloni natijasida halifa Marvon II taxtdan tushgan, hokimiyat abbosiylar qoʻliga oʻtgan.

## Hukmdorlari
* Muoviya I — (661 — 680),
* Yazid I — (680—683)
* Muoviya II — (683-684)
* Marvon I — (684-685)
* Abdulmalik — (685—705)
* Valid — (705—715)
* Sulaymon — (715-717)
* Umar — (717-720)
* Yazid II — (720-724)
* Hishom — (724-743)
* Valid II — (743-744)
* Yazid III — (744)
* Ibroxim — (744)
* Marvon II — (744—750)

## Manbalar
Umaviylar masjidi

**Umaviylar masjidi**, Katta masjid — Suriya (Damashq)dagi oʻrta asr arab yirik meʼmoriy yodgorligi. AlValid hukmronligi davrida Yupiter ibodatxonasi masjidga moslashtirilib qayta qurilgan (705—715). Umaviylar masjidi koʻp ustunli jozibador shaklda boʻlib, meʼmoriy bezakka ega dastlabki yodgorliklardan. Masjid keng maydon (385x305) oʻrtasida joylashgan, atrofini bozorlar egallagan. Hovli sahnining 4 burchagiga minora oʻrnatilgan (ulardan faqat shim.sharqiy qismidagisi saqlangan). Tashqi devori bal. 14 m ga yaqin. Bosh tarzi devorlari oraligʻiga ustungoʻsha (pilyastra)lar ishlangan. 2 darvoza jez bilan qoplangan. Masjid hovlisi 3 tomondan galereyali peshayvon bilan oʻralgan. Jan.dan xonaqoh (132x37 m) tutashgan. Mil. 1-asrdagi bazilika xonaqoh uchun moslashtirilgan. Bosh tarzi 3 nef (ravoq)li, har bir nef bal. 15 m, ulardagi ravok^ar qator qilib terilgan marmar ustunlarga tayangan. Tepasidagi mayda ravoqchalar bezak sifatida qoʻllangan. Tomi 2 nishabli, toʻsinli. Ustunlar asosi marmardan, kallagiga tilla hal yurgizilgan. Devorlari va shipiga koshinkori naqshlar bilan bogʻ va saroylar tasviri tushirilgan. Umaviylar masjidi yongʻindan keyin qayta qurilgan (1893). Jan.sharqiy burchagiga minora oʻrnatilgan (1340), jan.gʻarbidagi minora tepasiga qafasa ishlangan (1488). Hovlida tomi gumbazli, 8 qirrali, ustunli 3 ta koʻshk oʻrnatilgan, gʻarbida xazinaxona (778), markazida hovuz saqlangan. Umaviylar masjidi keyingi davr Suriya va boshqa mamlakatlar meʼmoriy rivojiga taʼsir koʻrsatgan yodgorliklardan.

## Manbalar
Javlon Umarbekov

**Javlon Yusupovich Umarbekov** (1946.17.6, Toshkent) – rang-tasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademik (1997), Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1989), Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). P.Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1966) va Butunittifoq davlat kinematografiya instituti (1972) ni tugatgan. Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida bosh rassom (1972–1973), Toshkent sanʼat institutida pedagog (1974—1976), 1976-yildan Oʻzbekiston rassomlar uyushmasi boshqaruvi aʼzosi, raisi (1984—1987). Umarbekov ijodi serqirra, mavzuga boyligi, uslubiy rang-barangligi bilan diqqatga sazovor: ilk ijodi realistik sanʼat anʼanalari asosida ijtimoiy fikrlarni ifodalashdan asta Sharq, eng avvalo Oʻrta Osiyo miniatyura sanʼati anʼana va uslubini Yevropa realistik sanʼat anʼanalari bilan uygʻunlashtirishga, hissiy kechinmalarini erkin ifodalashga oʻta bordi. Jahon tasviriy sanʼatidagi uslub va izlanishlar hamda oʻzbek tasviriy sanʼatida sodir boʻlgan plastik izlanishlar Umarbekovning asarlarida oʻziga xos yechimni belgilashda sezilarli oʻrin egallaydi: „Bolalik“ (1968), „Qoʻshiq“ (1969), „Mening doʻstim“ (1971), „Tafakkurli inson“ diptixi (1979—80), „Men insonman“ (1981—83), „Hovuz boʻyida“ (1988), „Kelinchak“ (1995), „Sohibqiron Amir Temur“ (1995), „Yetti iqlim sultoni“ (1995), „Uchrashuv“ (1996), „Zaqiriddin Muhammad Bobur“ (1996). Umarbekov, shuningdek, natyurmortlar („Oy natyurmorti“, „Kushon natyurmorti“ va boshqa,), manzaralar („Boʻzsuv“, „Karvon“, „Ipak yoʻli xarobalari“ va boshqalar) hamda turkumli asarlar („Jazoir boʻylab“, 1978; „Surxondaryo“, „Toshkentning 30 koʻrinishi“, 1983 va boshqalar) muallifi.

Umarbekov Germaniya (1980, 1986, 1991), Yaponiya (1982, 1995), Kuvayt (1989, 1990), Turkiya (1993), AQSH (1997, 2004) va boshqa mamlakatlarda ijodiy safarlarda boʻlgan; asarlari bilan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etadi, asarlaridan namunalar respublika va xorijdagi muzey va toʻplamlarda saqpanadi.

Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi Oltin medali bilan mukofotlangan (2002).

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Javlon Umarbekov [Katalog|, T., 1996.
Zinoviy Markovich Umanskiy

**Zinoviy Markovich Umanskiy** (1906.28.1, Litin sh., Ukraina — 1985, Toshkent) — provizor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967); farmatsevtika fanlari doktori (1948). Vinnitsa farmatsevtika institutini tugatgan (1929). Kiyev farmatsevtika instituti aspiranta, ayni vaqtda shu institut analitik kimyo kafedrasida assistent, anorganik kimyo kafedrasida dotsent (1932—35). Dnepropetrovsk farmatsevtika instituti farmatsevtik kimyo kafedrasida dotsent (1936—39), Leningrad kimyo farmatsevtika ilmiy tadqiqot institutining analitika boʻlimi rahbari (1939—41). 1941-yildan Toshkent farmatsevtika instituti dorilar texnologiyasi va galen preparatlari kafedrasining tashkilotchisi va mudiri hamda Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti farmatsevtika kafedrasi mudiri (1959—66). Ilmiy ishlari tibbiyotfarmatsevtika sanoati mahsulotlarining texnik sharoiti va farmakopeya standartlarini oʻrganishga oid.
Umar Boqiy

**Umar boqiy** (18-asr oxiri Xiva 19-asr boshlari) — yozuvchi. Alisher Navoiy "Xamsa"siga kirgan "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun" dostonlarining nasriy variantlarini yaratgan. "Farhod va Shirin"ni asl matniga juda yaqin ifodalagan boʻlsa, "Layli va Majnun" bayonida matndan birmuncha chetga chiqqan. U. B. Navoiy dostonlarining gʻoyaviy mazmunini, obrazlar xarakterini saqlab, asliyatga nihoyatda yaqinlashtirgan. Dostonlarning muqaddima va xotima qismlarini tushirib qoldirib, xalq kitoblaridagidek, voqealarning asosan asar mazmuniga moye ravishda boshlanishiga erishgan.

Asarlari Toshkentda toshbosmada chop etilgan (1909, 1910).

## Manbalar
* Kulliyoti Farhodu Shirin, T., 1908; Kitobi Majnun va Layli, T., 1909.
Abdurahim Umarov

**Abdurahim Umarov** (1947.24.8, Toshkent) — ganchkor usta, meʼmor. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1999), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1992). Mahmud Usmonovntg shogirdi. Toshkent politexnika institutini tugatgan (1971); shu intda "Jamoat binolari va interyerlarini meʼmoriy loyihalash" kafedrasida pedagog (1971— 76). 1976-yildan Toshkent tajriba keramika ktida ganchkor usta, 1985-yildanRespublika "Us to" xalq sanʼati ustalari birlashmasi bosh direktori, 1997-yildan "Us to" Respublika maxsus ijodiyi.ch. uyushmasi raisi. Uning ijodiy faoliyati oʻzbek xalqining boy madaniy merosini asrash, hayotda qoʻllash, xalq amaliy bezak sanʼatini zamonaviy meʼmorlikda qoʻllab, unga milliy ruh berishga bagʻishlangan. Uning ijodiy rahbarligida respublika va xorijiy mamlakatlarda koʻplab meʼmoriy inshootlar (Temuriylar tarixi davlat muzeyi, "Qatagʻon qurbonlari xotirasi" muzeyi, Oʻzbekiston konservatoriyasi, Termiz arxeologiya muzeyi, Oʻzbek milliy akademik drama teatri binolari, Buxoriy meʼmoriy majmui, Baqouddin majmuasi va boshqalar) milliy meʼmorlik va amaliy sanʼat namunalari bilan bezatilgan.

## Manbalar
Akrom Umarov

**Akrom Umarov** (1899–1956) — samarqandlik ganchkor usta, meʼmor. Hunarni otasi usta Umar va Abduqodir muhandis (Abduqodir Boqiyev)dan oʻrgangan. 1928-yildan Samarqanddagi meʼmoriy obidalarni tiklash bilan shugʻullangan; Sherdor Madrasa (devori va peshtogʻi), Tillakori va Ulugʻbek madrasalarining minoralarini tiklashda qatnashgan; Shohizinda ansamblidagi Qoʻshgumbaz maqbarasi, Amir Temur maqbarasi poygumbazi va gumbazi ustini koshinlar bilan toʻliq qoplagan. Buxoro va Shahrisabzdagi meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda qatnashgan.

## Manbalar
Karimjon Umarov

**Karimjon Umarov** (1948.10.6, Kosonsoy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970—2003-yillarda Kosonsoy tumanidagi 28maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

## Manbalar
Saidkomil Umarov

**Saidkomil Hamroyevich Umarov** (2-noyabr 1946-yil, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (2000), "El yurt xurmati" ordeni sohibi (2014).

„Oʻzbekfilm“ qoshidagi kinoakterlar tayyorlash studiyasini (1970), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1971) tugatgan. „Ajal minorasi“ (A.Dyuma) spektaklida akauka Gotye D’one va Filipp D’onelar uning sahnada yaratgan ilk obrazlaridir. U obraz yaratishda asosiy diqqatni psixologik taxlilga karatadi. Yaratgan obrazlari badiiy yaxlitligi, qahramonlarining yuqori maʼnaviy fazilatlarini, dunyoqarashini, insoniy histuygʻularini nozik his qila bilishi va taʼsirli ifodalay olishi bilan ajralib turadi. Teatrda „Gang daryosining qizi“da Okxoʻy, „Qaroqchilar“da Karl Moop, Shvars, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“da Hakim, „Sohibqiron“da Sulton Boyazid, „Abulfayzxon“da Ulfatsaroy, „Zebunniso“da Roziy, „Otello“da Kassio, „Qutlugʻ qon“da Salimboyvachcha, „Istanbul fojiasi“da Iskandar, „Shayton va Farishta“da Qobil, „Bir qadam yoʻl“da Shokir, „Sabʼai sayyor“ da Moniy kabi rollari bilan tanilgan. U. kinoda ham bir qancha obrazlar yaratgan: Elmurod („Oy borib, omon qayt“), Mirkomil Mirsharopov („Uzoqyaqin yillar“), Samandar („Qor koʻynida lola“), Gasprinskiy („Fidoiylar“) va boshqa shular jumlasidan. Mulla Abdushukur („Qutlugʻ qon“), Navoiy („Navoiy va Guli“), Meʼmor Fazliddin („Bobur“), Miryoqub („Kecha va kunduz“), Chernishevskiy („Yosh Rossiya“), Elmurod („Oʻqituvchi“) kabi rollarni esa televizion videofilmlarda oʻynagan.

## Manbalar
Sulton Umarov

**Sulton Umarovich Umarov** (1908.1 1(24).8, Xoʻjand 1964.6.5, Dushanba] — fizik olim, davlat va jamoatarbobi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1943), professor (1949). Tojikiston Fanlar akademiyasi akademik (1957). Tojikistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1958). Samarqand Pedagogika akademiyasini tugatgan (1930). Oʻzbekiston universiteti dotsenti va kafedra mudiri (1936-yildan). Toshkent pedagogika instituti direktori oʻrinbosari (1941), Oʻrta Osiyo universiteti rektori (1942—43; 1945—50). Oʻzbekiston XKS raisining oʻrinbosari (1943—45). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika instituti nazariy fizika boʻlimi mudiri (1950—56), shu institut direktori (1956—57). Tojikiston Fanlar akademiyasi prezidenta (1957—64). U.ning ilmiy ishlari kinetik nazariya, statistik va yadro fizikasi, fizik elektronika, yarimoʻtkazgich asboblarning ishlash nazariyasi va fizikaning falsafiy muammolari masalalariga oid. As: Atom yadro energiyasi, T., 1965.

## Manbalar

## Havolalar
* Nekrolog
Abdulhay Umarov

**Abdulhay Rashidovich Umarov** (1928.6.10 Toshkent 2002.31.5) - sanʼatshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1978). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1952). 1957-yildan Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, 1961-yildan katta ilmiy xodim, 1963-yildan Oʻzbekistonning zamonaviy tasviriy sanʼati boʻlimi mudiri, 1959-yildan Oʻzbekiston Rassomlar uyushmasi boshqaruvi aʼzosi (rais muovini, 1968—73). U. Oʻzbekiston tasviriy va amaliy sanʼatining rivoji, zamonaviy mavqeiga oid ilmiy asarlar, oʻzbek rassomlari ijodini taxlil etuvchi makrlalar muallifi; Oʻzbekiston sanʼati tarixiga oid koʻplab kitob, albomlarda muallif sifatida qatnashgan.

## Adabiyot
* Umarov Abdulxay Rashidovich [Katalog], T., 1989.

## Manbalar
Ulugʻbek Umarov

**Ulugbek Yunusovich Umarov** (1958.15.12, Fargʻona shahri) — ishlab chiqarish novatori, Oʻzbekiston Qahramoni (1999). Qoʻqon avtomobil yoʻllari texnikumini tugatgan (2004). Mehnat faoliyatini 1980-yilda "Fargʻona irrigatsiya qurilishi" tresti qurilishmontaj boshqarmasida ekskavator mashinisti boʻlib ishlashdan boshlagan. Fargona avtomobil yoʻllaridan muntazam foydalanish boshqarmasida ekskavator, avtoskreper mashinisti (19832000), 2001-yildan shu boshkarmada mexanik. Respublikadagi muhim yoʻl qurilishi obʼyektlarida faol ishtirok etib, yuqori mehnat koʻrsatkichlariga erishgan, koʻplab ekskavatorchi shogirdlar yetishtirgan.
Xolxoʻja Umarov

**Xolxoʻja Mukarramovich Umarov** (1955.2.2, Toshkent) — quruvchiusta, ishlab chiqarish novatori, Oʻzbekiston Qahramoni (1997). Urta maktabni tugatganidan soʻng 1977-yildan "Toshkent uyjoyin vestqurilish" kor poratsiyasiga qarashli "Toshkent maxsus pardoz qurilish" aksiyadorlik jamiyatining 42qurilish boshqarmasida usta (1977—80), suvoqchilar brigadasi boshligʻi (1980—2000), 2001-yildan usta. U. Toshkent shahrida, ayniqsa, 90-yillardan keyin barpo etilgan uyjoy, madaniymaishiy, sport majmualari binolari, saroylarini pardozlash ishlarida mahorat koʻrsatgan, yuqori mehnat unumdorligiga erishgan, koʻplab-quruvchipardozlovchi shogirdlar yetishtirgan.
Hamza Umarov

**Hamza Umarov** (1925.17.12, Qoʻqon 1987.26.11, Toshkent) — aktyor, rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida (1948-51) oʻqigan. 1950—86 yillar Muqimiy teatrida, 1987-yil yanvar—avgustda Hamza teatrida, soʻngra "Oʻzbekfilm" kinostudiyasida ishlagan. "Armugʻon" spektaklidagi Jaʼfar U.ning sahnada yaratgan ilk obrazidir. "Oltinkoʻl" (Uygʻun)da Gʻani, "Nurxon" (K.Yashin)da Huzurxoʻja, "Farhod va Shirin" (Xurshid)da Shopur, "Ravshan va Zulhumor" (K.Yashin)da Tersak rollari bilan tanildi. U. ijodida 50-yillar shakllangan xarakterli, lirik va kulgili-hajviy yoʻnalishlar keyingi yillar ham davom etdi. Qahramonlarining feʼl-atvori va xususiyatlarini bir oz boʻrttirib ifodalashi, soʻzlarini dona-dona va jarangdor talaffuz qilishi, qoʻshiqlarini qahramon holatiga singdirib yuborishi, qarama-qarshi his-tuygʻularni kuchli psixologik dramatizmda yetkazishi bilan U. sanʼati alohida ajralib turadi. Isfandiyorxon ("Gʻazal fojiasi"), Maʼdalixon ("Nodira"), Sayd ("Guli siyoh"), Masxaraboz ("Oʻn ikkinchi kecha"), Asqarali ("Mavlono Muqimiy"), Gung ("Qizbuloq"), Pantashvili ("Xonuma xonim") kabi obrazlari bunga misoldir. Rejissyor sifatida "Bagʻri tosh", "Qaynona", "Ishqing bilan" kabi asarlarni sahnalashtirgan.

Umarovning kino sanʼati rivojiga koʻshgan xizmatlari alohida boʻlib, kinoda uning yangi qirralari ochildi, qiyofasi, chehrasi, ovozi, xatti-harakatlari, oʻzini tutishi, ichki kechinmalarining yuzida, koʻzlarida zohir boʻlishi kinematografiya imkoniyati va ifoda vositalariga juda moye tushgan.

Kinoda Salimboyvachcha   ("Qutlugʻ qon"), Umar ("Mahallada duvduv gap"), Madaminbek ("Favqulodda komissar"), Homid ("Oʻtgan kunlar"), Qoriyev ("Inqilob chavandozlari"), Asqarov ("Yoz yomgʻiri"), Normat ("Shijoat"), Sulaymonov ("Falokat oyoq ostida"), Jabborov ("Shiddat"),Qoʻldoshev ("Seni kutamiz, yigit"), Matnazar ("Olovli sohil") kabi 60 dan ortiq obraz yaratgan. U bir qancha televizion spektakllar (Masxaraboz, "Qirolning dilxushi" va boshqalar)da ham oʻynagan. Dublyaj sanʼatining mohir ustasi sifatida tanilgan (1000 dan ortiq filmda ovoz bergan). "Bagʻri tosh", "Hayot yoʻli"; "Dil tortsa", "Yor yurgan koʻchalar", "Tong farzandlari" pyesalarining muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).

## Havolalar
* https://press.natlib.uz/ru/editions/101563
Muhammad Umarxoʻjayev

**Muhammad Umarxoʻjayev** (1910.5.1 – Toshkent – 1984) – Oʻzbekiston xalq artisti (1968). 1931—80 yillar Hamza teatrida aktyor. Turdivoy (Uygʻun, I.Sulton, „Alisher Navoiy“), Tixon (A.Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“), Doj (U.Shekspir, „Otello“), Saidobid (M.Shayxzoda, „Mirzo Ulugbek“), Zokir (A.Muxtor, „Samandar“) kabi rollari bilan tanilgan. Qahramon xarakterini boʻrttirib gavdalantirish, ularni koʻtarinki, joʻshqin ifodalash U. ijodiga xos.

## Manbalar
Umarshayx

**Umarshayx, Umarshayx Mirzo** (1356—1394, Xarmotu) — temuriy shahzoda. Amir Temurning ikkinchi oʻgʻli.

Onasi Toʻlun ogʻo (Toʻmlun ogʻo). Yoshligidan mohir chavandoz va mard jangchi boʻlib yetishgan. Keyinchalik koʻp janglarda koʻrsatgan jasurligi va qahramonligi evaziga „Bahodir“ unvoniga erishgan. 1370-yil Amir Temurning Husayn ibn Musallab bilan boʻlgan jangida, Umarshayx Balx qalʼasini qamal qilish chogʻida mardona kurashgan, lekin jang oxirida oyogʻidan yaralangan. U moʻgʻullarga qarshi olib borilgan koʻpgina janglarda faol qatnashib, Sohibqiron qoʻshinidagi isteʼdodli sarkardalar qatoridan oʻrin olgan. 1393-yil Amir Temur Umarshayxni Fors viloyatini zabt etish ishiga masʼul etib tayinlaydi. Umarshayx Mirzo Istahr, Farak, Shahriyor va boshqa qalʼalarni egallab, navbatdagi Sarjon qalʼasini egallash uchun uni qamal qiladi. Ayni shu chogʻda Amir Temur Misr va Shom (Suriya)ni qoʻlga kiritish uchun Diyorbakir tomon qoʻshin tortadi. Shu bois, Sohibqiron Umarshayxni oʻz huzuriga yetib kelishini buyuradi. Umarshayx Mirzo Sarjon qalʼasini qamal qilish amaliyotini amir Idiku Barlosga topshirib, oʻzi Sherozga keladi. Bu yerda Umarshayx ishonchli amiri Sevinchakni Forsni zabt etish ishiga mutasaddi qilib, oʻzi otasini qoshiga yoʻl oladi. Umarshayx Mirzo safar paytida Bagʻdod (baʼzi manbalarda Shavliston) yoʻli bilan yurib Bagʻdoddan toʻrt manzil masofadagi Kurdistondan oʻtib borayotganida yoʻl chekkasidagi Xarmotu qalʼasiga duch kelgan. Umarshayx ushbu qalʼani yaxshiroq tomosha qilish maqsadida bir tepalikka chiqadi. Shu payt qalʼa ichidan otilgan nogahoniy kamon oʻqi uning qulogʻi ostidagi koʻk tomirga tegadi. Umarshayx Mirzo shu zahoti olamdan koʻz yumadi. Uning qoʻshini Xarmotuni yer bilan yakson etadi. Ushbu voqeadan xabar topgan Amir Temur qattiq iztirobga tushadi. U amir Uchqaro bahodirni oʻgʻlining jasadini Sherozga olib kelish uchun Xarmotu tomon joʻnatadi. Umarshayxning jasadi Sherozga olib kelingach, motam tutilib, Mirzoni muvaqqat dafn qiladilar. Maʼlum fursatdan soʻng, Umarshayxning xotinlari — Sevinch Qutluq ogʻo begim, Beka Mulk ogʻo begim va Mulkat ogʻo begimlar hamda hali voyaga yetmagan oʻgʻli Iskandar Mirzolar jasadni Sherozdan Kesh (Shahrisabz)ga olib keladilar va temuriylar xonadoni uchun maxsus barpo etilgan daxmaga dafn etadilar. Umarshayx vafotidan soʻng, Amir Temur Fors mamlakati yerlarini boshqarishni uning toʻngʻich oʻgʻli Pirmuhammad Mirzoga topshiradi. Umarshayx Mirzodan shuningdek, yana besh oʻgʻil — Rustam Mirzo, Iskandar Mirzo, Ahmad Mirzo, Said Ahmad Mirzo va Boyqaro Mirzolar qolgan edi.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1966; Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1996.
Umarshayx Mirzo (maʼnolari)

**Umarshayx Mirzo**:

* Umarshayx Mirzo - #redirect Umarshayx 
* Umarshayx Mirzo (temuriy) (1456, Samarqand — 1494.
Umarshayx Mirzo (temuriy)

**Umarshayx Mirzo** (1456, Samarqand — 1494, Axsi) — temuriy shahzoda. Abu Said Mirzoning toʻrtinchi oʻgʻli. Zahiriddin Muhammad Boburning otasi. Abu Said Mirzo Kobul viloyatini Umarshayxga bergan, biroq Umarshayx Mirzo hali yosh boʻlgani bois unga Boboyi Kobuliyni bek atka qilib tayinlaydi. Tez orada mirzolarning xatna toʻyini oʻtkazish munosabati bilan otasi Umarshayxni Samarqandga qaytaradi. Toʻydan keyin Abu Said Mirzo Umarshayxga Andijon viloyatini boshqarishni topshirgan. Bu gal shahzodaga Xudoyberdi tukchi Temurtoshni bek atka qilib tayinlaydi. Keyinchalik akasi Sulton Ahmad Mirzo Umarshayxga Toshkent bilan Sayramni beradi. Shohruxiyani esa, oʻzi firib bilan qoʻlga kiritadi. Maʼlum vaqtdan keyin Toshkent va Shohruxiya Umarshayx Mirzoning tasarrufidan chiqadi, uning qoʻl ostida Fargʻona, Xoʻjand va Oʻratepa qoladi. Umarshayx Mirzoning oʻz saltanati hududlarini kengaytirish maqsadida qilgan harakatlaridan tahlikaga tushgan akasi Sulton Ahmad Mirzo Toshkent hukmdori Sulton Mahmudxon (Xonika) ibn Yunusxon oʻzaro ittifoq tuzib 1494-yilda Andijonga qoʻshin tortadilar. Biroq shu yilning 9-iyunida Umarshayx Mirzo Axsi shahridagi qarorgohida kaptar uchirish vaqtida kaptarxona bilan birga jarga qulab halok boʻladi. „Boburnoma“da qayd etilishicha, Umarshayx Mirzo past boʻylik, paxmoq soqolli, yumaloq yuzli, toʻla, loʻppi kishi boʻlgan. Kiyimni tor tiktirib kiyar, sallani chirmab oʻrar edi; hanafiy mazhablik, sof eʼtiqodlik kishi edi, besh vaqt namozni vaqtida ado etardi. Xoja Ahror Valiyni oʻziga pir sanar, uning koʻpdan-koʻp suhbatlarida qatnashgan. Umarshayx Mirzo xushxulq, sahovatli va mard inson boʻlgan.
Umid neft-gaz-kondensat koni

**Umid neft-gaz-kondensat koni** — Qashqadaryo viloyati Mirishkor tumanidagi kon, Qarshi shahridan 125&nbsp;km gʻarbda. 1976-yilda ochilgan, 1989-yildan foydalanishga topshirilgan. Kon maydonining bal. 250–303 m. Umid neft-gaz-kondensat konig.k.k. Chorjoʻy tektonik pogʻonasining jan.sharqiy qismida, Dengizkoʻl koʻtarilmasining Kushob egilmasi bilan tutashgan joyida joylashgan. Konning geologik tuzilishida tuz usti, tuz osti va rif osti struktura qavatlari ajratiladi. Jami 18 ta quduq qazilgan, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Yura davri yotqiziklari mahsuldor boʻlib terrigen, karbonat va tuzangidrit jinslaridan tarkib topgan. Tuzangidritli qatlam regional qopqoq vazifasini oʻtaydi. Sanoat miqyosidagi neft va gaz yuqori yura davrining ohaktoshli gorizontlarida (2503–2629 m chuqurlikda) uchraydi. 15R gorizontidagi jinslar tuzilishiga koʻra rif va rif oraligʻi zonalariga boʻlinadi. Rif zonasi, asosan, rif genezisli gʻovakli ohaktoshlardan tuzilgan. Geologik kesim (gorizontning umumiy qalinligi 168 m) 80—100% kollektordan iborat. Gaz uyumi massiv koʻrinishda boʻlib, unda neft hoshiyasi mavjud. Gaz uyumining uz. 8&nbsp;km, eni 3,6&nbsp;km, bal. 110–125 m. Neft uyumining uz. 8,4&nbsp;km, eni 3,9&nbsp;km, bal. 10–12 m. Kondagi gaz quruq, metanli, kam oltingugurtli. Tarkibida metan, propan, izobutan, moʻʼtadil butan, izopentan, karbonat angidrid gazi, vodorod sulfid, azot va geliy mavjud. Kondagi neft ogʻir, kam oltingugurtli, yuqori smolali, parafinli, kam benzinli, asfaltenlar miqdori kam. Kondensatlar zichligi 0,78 g/sm3, yuqori oltingugurtli kam parafinli. Asfalten va smola uchramaydi. Faqat benzin fraksiyasidan iborat. Yuqori yura davrining karbonatli mahsuldor jinslaridagi qatlam suvlari xlorkaltsiyli tipga mansub boʻlib, minerallashganligi 91 — 106 g/l. Kimyoviy tarkibi: xlor, sulfat, gidrokarbonatdan iborat. Mikrokomponentlardan: yod, brom, ammoniy boʻlib, suvdan yod, brom hamda nodir elementlar (litiy, rubidiy, stronsiy)ni sanoat miqyosida ajratib olish mumkin. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Botir Umidjonov

**Botir Hoshimovich Umidjonov** (1933.31.1, Dushanbe 2004.2.9, Toshkent) — xor dirijyori, kompozitor. Oʻzbekiston xalk, artisti (1982). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1960). Oʻzbek davlat filarmoniyasida xor xonandasi va xormeyster (1952— 60), Oʻzbekiston televideniye va radiosining xor jamoasi tashkilotchisi, badiiy rahbari va bosh dirijyori (1960—93). Mukimiy teatrida xormeyster (1995—2000). Dirijyor sifatida oʻziga xos, milliy anʼanalarga asoslangan xor ijrochiligini yaratishga muvaffaqboʻlgan. Kompozitorlik ijodi Sharq xalqlarining musiqa merosi hamda Yevropa koʻp ovozli (xor) musiqa uslublarining uygʻunlashuviga asoslangan. Oʻzbekiston xor jamoalarining milliy repertuarini shakllanishiga katta hissa qoʻshgan. 100 dan ortiq oʻzbek ("Chamanda gul", "Qilpillama", "Qora soch", "Yallama yorim" va boshqalar), tojik ("Diliman", "Chorbaytxo", "Ey sanam"), qirgʻiz ("Komuzchu", "Oy tobo"), qozoq ("Yapuray", "Shanibyau"), uygʻur ("Uynamdu yaxshi"), ozarbayjon ("Tesnif") xalq qoʻshiqlari, shuningdek, mumtoz ("Saraxbori Navo", "Segoh", "Chorgoh") ashula yoʻllarini joʻrsiz xor uchun kayta ishlagan. "Asrim sadosi" kantatasi (Oybek; D.Zokirov bn), "Ipak yoʻli" xor turkumi, "Oqibat" musiqali drama, romans va qoʻshiqlar, kinofilm va radiospektakllar musiqalari muallifi. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan, bir necha xalqaro xor festivali, anjuman va tanlovlar qatnashchisi. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasida saqlanadi.

## Manbalar
Umidiy

**Umidiy** (Havoiy, Margʻiloniy — taxalluslari; asl ismsharifi Muhammadumar qori Neʼmatulla oxun oʻgʻli) (1835 — Margʻilon sh. — 1905) — shoir, tarixchi. Hayoti Fargʻona va Margʻilonda, Sharqiy Turkiston (Qashqar)da kechgan, Furqat, Muqimiy va boshqa shoirlar bilan yakin ijodiy hamkorlikda boʻlgan. Ijodiy faoliyati 19-asrning 2-yarmida Fargʻonadan boshlangan; adabiy merosi kichik hajmdagi lirik va satirik sheʼrlar hamda epik dostonlardan iborat. Uning "Masnaviyi Umidiy", "Devoni Umidiy" (1981), "Kachkuli Qalandariy" (1891—92; nazmiy va nasriy yoʻl bilan yozilgan hikoyalar, afsona va rivoyatlar toʻplami) asarlari, "Badavlatnoma yoki Tarixi Xoʻqand" (1880), "Maktubchai xon" (1884), "Jangnoma" (1888), "Hayrat ulolam" va boshqa tarixiy, falsafiy-didaktik dostonlari yetib kelgan. Umidiy lirikasida vatanparvarlik, vafo va sadoqat, sof muhabbat kabi insoniy fazilatlar tarannum etilsa, dostonlarida Fargʻona vodiysi va Sharqiy Turkistondagi turli jangu jadallarda xarob boʻlgan yurt, xalq ahvoli haqqoniy tasvirlanadi. Masalan, 2700 misradan iborat "Badavlatnoma yoki Tarixi Xoʻqand" dostonida Umarxon vafoti (1822) dan 1875-yilgacha boʻlgan Qoʻqon tarixi va Yoqubbek (Muhammad Yoqubbek Badavlat)ning harbiy yurishlari hikoya qilinadi.

Umidiyning astronomiya va tibbiyot ilmlari bilan shugʻullanganini koʻrsatuvchi masnaviylari ham bor. Asarlarining koʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti, Rossiya Fanlar akademiyasi Sankt-Peterburg boʻlimi fondlarida saqlanadi. Omon Jalilov.
Umirbek laqqi

**Umirbek laqqi** — qoraqalpoq xalq latifalarining qahramoni. Umirbek 19-asrning 2yarmida oʻtgan tarixiy shaxe boʻlib, Chimboy sh. yaqinidagi ovulda yashagan. "Laqqi" uning xalq qoʻygan laqabi. Qoraqalpoq xalqining ogʻir qismati 18-asr oxiri va 19-asr boshlarida yaratila boshlagan dostonlarda va Umirbek nomi bilan bogʻliq latifalarda oʻz aksini topgan. Bu latifalarda hazilkashlik, topqirlik, baʼzan esa hiylakorlikni ifodalovchi hangomalar Umirbek laqqi nomidan hikoya qilinadi. Uning nomi bilan bogʻliq latifalar "Qoraqalpoq xalq afsonalari ham latifalari" toʻplamida bosilib chiqqan (1962). Rus tilida "Anekdoti Omirbeka" ("Umirbek latifalari") toʻplami nashr etilgan (1977). "Ogonyok", "Krokodil", "Mushtum" va boshqa jur.larda bunday latifalardan namunalar berib borilgan. Nukus drama teatrida "Umirbek laqqi" komediyasi sahnalashtirilgan.
Buvsora Umirova

**Buvsora Qoʻziboyevna Umirova** (1952.21.12, Boyovut sh.chasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Sirdaryo pedagogika institutini tugatgan (1978). 1970-yildan Boyovut tumanidagi 40, 1975-yildan 15maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Umbriyel

**Umbriyel** — Uran sayyorasining yoʻldoshi. Diametri taxminan 1100&nbsp;km, sayyoradan oʻrtacha uzokligi 265 ming km. Uran atrofini 4 sutkada aylanib chiqadi. 1851-yilda ingliz astronomi U. Lassel kashf etgan. U. sayyora atrofida uning aylanishiga teskari tomonga harakatlanadi (yana qarang Sayyoralarning yoʻldoshlari).
Umesh mehra

**Umesh mehra** (1953.6.8, Dexli) -hind kino rej.i. "Iglfilmz" studiyasining asoschisi F.S.Mehraning oʻgʻli. "Meniki—Seniki" (1977) filmi uning birinchi mustaqil ishidir. "Notinchlik", "Sening quchogʻingda", "Alanga", "Nobud", "Qasam", "Vardi", "Guru", "Mazlum", "Daydi oshiq", "Bagʻri tosh yor", "Eng katta raqqosa", "Raqqosalarning raqqosasi", "Qalʼa", "Xalqaro raqqosa", "Bu muhabbatdir" kabi filmlari bilan hind kinosi rivojiga munosib hissa qoʻshdi. U.M. "Oʻzbekfilm" bilan hamkorlikda filmlar ("Alibobo va qirq qaroqchi", "Sevgi afsonasi", "Ovchi") ishlagan. Oʻzbekistonda chiqadigan hind filmi haqida hikoya qiluvchi "Filmz" jur.ning ikkinchi bosh muharriri.
Umlaut

**Umlaut** (nem. Umlaut — unlini almashtirish) — soʻzdagi unlilarning grammatik shakl yasash vositasi sifatida almashinuvi; oʻzakdagi orqa qator unlining oʻzidan keyingi (asosan, suffiksal) unli taʼsirida old qator unliga aylanishidan iborat fonetik hodisa. Masalan, german tillarida, xususan, nemis tilida a, o, i unlilari oʻzakka qoʻshiladigan qoʻshimchalardagi i tovushi taʼsiri ostida yoki koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilganda, koʻplik shaklini hosil qilishda yumsharib, a, b, i tovushlariga aylanadi: Nutz — foyda, niitzlich — foydali; Buch — kitob, Biicher — kitoblar; alt — keksa, alter — keksaroq; Sohn — oʻgʻil, Sohne — oʻgʻillar va boshqa

"U." termini germanistikadan tashqari turkiyshunoslishA ham qoʻllanadi, chunonchi uygʻur pilit va oʻzbek tilining ayrim (Namangan viloyati) shevalarida U. xrdisasi uchraydi. Mas, uygʻur tilida at(uy hayvoni)+i = ati va sh.k.
Umma (maʼnolari)

**Umma**:

* Umma (arab, ummat — maʼlum dinga eʼtiqod qiluvchilar jamoasi) — Madinada Muhammad izidan borgan va islom dinini qabul qilgan kishilar jamoasi.
* Umma (davlat) (shumercha Ubme) — Jan.
Umma (davlat)

**Umma** (shumercha Ubme) — Janubiy Mesopotamiyadagi qad. shahardavlat (hozirgi Iroqdagi Joxa sh. xarobasi). Mil. av. 3-ming yillikda Mesopotamiyada hukmron boʻlish daʼvogarlaridan biri. Mil. av. 24-asr oxirida U. Akkad podshosi Sargon tomonidan bosib olinib, Akkad davlati tarkibiga kiritilgan. Mil. av. taxminan 2200-yil gutiylar (kutiylar) bosqiniga uchragan. Mil. av. 21-asrda Shumer va Akkad podsholigi barpo etilgach (Urning III sulolasi), viloyat (okrug) markazi. Urning III sulolasi qulagach (mil. av. taxminan 2000-yil), ahamiyatini yoʻqotgan. Mil. 20-asr boshlarida Joxa sh. xarobasida mahalliy aholi tomonidan kuplab mixxat jadvallari (mil. av. 23— 21-asrlarga oid podshoning ibodatxona xoʻjaligi arxivi) topilgan. Bu yozuvlarg qad. Shumer jamiyatini oʻrganishda muhim rol oʻynaydi.
Alijon Ummatov

**Alijon Ummatov** (1948.1.6, Quva tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1971). 1970-yildan Quva tumanidagi 15maktabda fizika oʻqituvchisi. Darsda koʻrgazmali qurol va texnika vositalaridan unumli foydalanadi.
Ummon togʻlari

**Ummon togʻlari**, Xojar togʻlari — Arabiston yarim orolning sharkiy qismidagi togʻlar. Aksari qismi Ummon hududida. Arabiston dengizining Ummon qoʻltigʻi sohili boʻylab 600&nbsp;km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 3353 m (Shom choʻqqisi). Asosan, ohaktosh, bazalt va serpentinlardan tuzilgan. Jan.gʻarbiy va gʻarbiy etaklari choʻl, yon bagri savanna va tropik oʻrmonlar, togʻ tepalari esa oʻtloqdan iborat. Vohalarda bugʻdoy va makkajoʻxori ekiladi, banan va xurmozorlar barpo etilgan.