open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muhammad Buxoriy

**Muhammad Buxoriy** (toʻliq nomi Muhammad Said binni Mirzo Buxoriy, 17-asr) — musavvir; Kamoliddin Bexzod, Maxmud Muzaxxib, Muhammad Murod Samarqandsh anʼanalarining davomchisi. M.B. yaratgan miniatyuralar adabiy asarlarning, tasviriy bayoni boʻlishi bilan birga mahalliy xalqning koʻchmanchilik turmushi, qishloq hayotining badiiy ifodasi sifatida ham qimmatli. Jumladan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshu-noslik institutida saqlanayotgan Durbekning "Yusuf va Zulayho" dostoniga ishlagan 5 ta moʻʼjaz rasmlari saqlangan. M.B. rasmlaridan biri "Yusuf va uning ogʻalari" (1616) asarida tiniq ranglar, asar syujetining aniq tafsiloti orqali monumental ruhdagi miniatyura yaratishga muyassar boʻlgan.

## Manbalar
Muhammad Voris

**Muhammad Voris** (17-asr) - tarixchi va adib. Avrangzeb davrida yashagan. M. V. "Shoh Jahonnoma" ("ShohJahon davri tarixi") va "Zubdat ul-hikoyot" ("Hikoyalar sarasi") nomli fors tilida yozilgan asarlar muallifi. "Zubdat ul-hikoyot" bir necha tarixiy asarlar ("Tarixi Tabariy", Muhammad Avfiyning "Lubob ul-albob", "Boburnoma", Abulfazl Allomiyning "Tarixi Akbarshohiy" va boshqalar) asosida yozilgan boʻlib, undagi hikoyalarning koʻpchiligi Avrangzebga bagʻishlangan. "Zubdat ulhikoyot"ni Ogahiy oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Bu asar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

## Manbalar
Muhammad Amin inoq madrasasi

**Muhammad Amin inoq madrasasi** — Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa XVIII asr (1785-yil)ga tegishli boʻlib, bugungi kunda „Ichan qal’a“ mahallasi, Zargarlar koʻchasi, 34-uyda joylashgan. U Muhammad Amin inoq tomonidan qurdirilgan va Ichan qalʼa markazida qad rostlagan.

Muhammad Amin inoq madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

## Tarixi va qurilish uslubi
Bu madrasa 1785-yili Qoʻngʻirot sulolasining shajarasiga asos solgan va ushbu suloladan birinchi Xiva xoni boʻlgan Muhammad Amin inoq tomonidan qurdirilgan. Rivoyatlarga koʻra, ushbu madrasaning maxsus xonalaridan biriga Muhammad Amin inoq va uning oʻgʻli dafn qilingan deb taxmin qilinadi.

1935-yilda Xivaning bir necha tarixiy binolari vayron qilingan, shu davrda ishlagan keksalarning aytishiga koʻra, madrasa ichidan ikkita qabr topilgan. Qabr ichidagi jasadlar yaxshi saqlangan boʻlib, ularni kafanga qoʻshimcha tarzda teri bilan ham oʻrashgan. Madrasada 20 tadan ortiq hujralar boʻlib, uning old tomoni kiraverishdan ikki qavatli qilib qurilgan va ikki tomonidan tepaga koʻtarilish uchun maxsus zinapoyalar ishlangan.

Tarixiy madrasa qarshisida XIX asr boshlarida Fozilbiy masjidi ham qurilgan (Fozilbiy Muhammad Amin inoq davrida Amir al-umaro, Xiva xonligidagi harbiy qoʻshinlarning bosh qoʻmondoni vazifasida ishlagan, uning maoshi yiliga 500 tilla boʻlgan, hozirda bu inshoot buzilib ketgan). Madrasa qayta taʼmirlanib, uning ichki sathini yuqori qismi beton ustunlar yordamida bostirilib ganch qilingan, bu uning oʻzida bir vaqtda zamonaviylik va tarixni aks ettirishida yordam bergan.

Madrasa bosh tarzi maydonga qaragan. Janubiy peshtoqdan 3 gumbazli miyonsaroy orqali toʻgʻri toʻrtburchak tarhli hovliga (25,4x24 m) kiriladi. Hovli atrofida bir qavatli hujralar va qarama-qarshi joylashgan 2 ayvon bor. Hovlining kesik burchaklaridan hujraga kirish uchun tor yoʻlaklar ishlangan. Miyonsaroy Oʻrta Osiyo mumtoz meʼmorligiga xos boʻlmagan tarzda ishlangan. Uning gumbazlari oʻzaro ravoqlar orqali bogʻlangan. Gʻarbdagisi kengroq hajmda boʻlib, ayvon vazifasini oʻtagan. Unga masjidning gumbazli zali tutashgan. Peshtoqining 2 qanotida 1 qavatli, 2 qatorli hujralar va burchaklarida guldastalar, darsxona va masjid joylashgan.

Hozirgi kunda Muhammad Amin inoq madrasasida shahar FHDYO, yaʼni nikohlarni qayd qilish uyi faoliyat olib bormoqda.

## Yana qarang
*Matniyoz Devonbegi madrasasi
*Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
*Yusuf yasovulboshi madrasasi
*Arab Muhammadxon madrasasi

## Manbalar
Muhammad Garay

**Muhammad Garay**, Geray, Girey (? - 1523) - Qrim xoni (1515—23). Mengli-Garaynmt katta oʻgʻli. Otasi davridayoq u Rus davlatiga nisbatan adovat bilan qaragan. Katta qoʻshinga boshchilik qilib, Rus davlatining janubiy viloyatlariga chopqun uyushtirgan (1507, 1512, 1513, 1515-yillar). 1515-yilda taxtga oʻtirib, Qrim xonligiga 8 ta rus shaharlari — Bryansk, Novgorod, Seversk va boshqalarni, polyak qiroli Sigiz-mundga Smolensk shahrini berishni talab qilgan. 1516—17-yillarda Rus yerlariga yangi talonchilik yurishlari tashkil etishda qatnashgan. Qrimda Rus davlati tarafdori boʻlgan Mirza Oppoqtaʼsirining ortishi qisqa muddatli rus-qrim ittifoqiga olib kelgan. Muhammad Garay ruslarga qarshi Sigizmund bilan ittifoqda birlashib (1520), 1521-yilda Qozonda Shoh Alixon (Moskvaning buyuk knyazi Vasiliy III Ivanovichning gumashtasi)ga qarshi fitna uyushtirgan va ukasi Sohib-Garaynit xon boʻlishiga yordam bergan. M.G. Moskvani egallash uchun Qrim va Qozon tatarlariga bosh boʻlib yurish qilgan. Muhammad Garayning qoʻshini Moskvadan 60&nbsp;km janubida toʻxtagan, rus qoʻshinlarining yaqinlashayotganidan xabardor boʻlgach, juda koʻp aholini asir olib qaytib ketgan. 1522-yil dekabrda noʻgʻaylar bilan birga Astraxonga yurish uyushtirgan, shunda noʻgʻaylar mirzasi Agish tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar
Muhammad Darvish Samarqandiy

**Muhammad Darvish Samarqandiy** (16-asr oxiri — 17-asr boshi) — musavvir va xattot. Asarlarida Oʻrta Osiyo miniatyura maktabiga xos xususiyatlar oʻz ifodasini topgan. Uning "Dostoni zebu zevar" qoʻlyozmasiga ishlagan toʻrt rasmi (1618, Britaniya muzeyida), Saʼdiyning "Boʻston" asari qoʻlyozmasiga ishlagan miniatyuralari (1570, Dublindagi Chester Bitti kutubxonasida) va yozgan qitʼasi (Tehrondagi Saltanat kutubxonasida) bizgacha yetib kelgan.

## Manbalar
Muhammad Dovud Xon

**Muhammad Dovud Xon** (1908-1978) - Afgʻoniston davlat arbobi, general. Qandahor va Sharqiy viloyatlar general-gubernatori (1933—46), Markaziy armiya korpusi qoʻmondoni, ichki ishlar vaziri (1946—47), Afgʻonistonning Fransiya, Belgiya va Shveysariyadagi elchisi (1947—49), milliy mudofaa vaziri (1949—50), bosh vazir (1953-63). M.D. 1973-yil 17-iyulda armiya yordamida davlat toʻntarishi oʻtkazib, Afgʻonistonni respublika deb eʼlon qilgan. M. D. prezident kilib saylangan hamda bosh vazir qilib tayinlangan.

## Manbalar
Muhammad Yoqub Chingiy

**Muhammad Yoqub Chingiy** (XVII asr 2-yarmi — XVIII asr boshlari, Boburiylar davlati) — lugʻatshunos olim. Boburiylar sulolasi vakillaridan Avrangzeb (1658—1707) hukmronligi davridayashagan.

Muhammad Yoqub Chingiy tarjimai holi boʻyicha uning saroyda xizmat qilgani, *[[Kelurnoma]]* nomli oʻzbekcha-forscha lugʻat tuzganidan boshqa maʼlumot mavjud emas. Ushbu lugʻat 15 bobdan iborat boʻlib, uning 1—14-boblarida 400 ga yaqin turkiy (oʻzbekcha) feʼllar arab alifbosi tartibida har biri 15 tagacha shaklda berilgan. Masalan, aytmoq feʼli asosiy shakl sifatida keltirilib, undan keyin aytti — aytiptur — aytur — aytibidi — aytadur — aytmadi — aytmaptur — aytmas — aytmabidi — aytmadur — ayt — aytma — aytarbiz — aytmasbiz kabi zamon va mayl shakllari forscha tarjimasi bilan berilgan. Lugʻatning soʻnggi, 15-bobi, oʻz navbatida, 9 ta qismga boʻlinadi: bunda 820 ga yaqin soʻz va shakllar mavzu guruhlariga boʻlib berilgan.

Muhammad Yoqub Chingiy Kelurnomani tuzishda XVIII asrda Hindistonda yashagan turkiyzabon aholining ogʻzaki nutqidagi lugʻaviy birliklarni qamrab olishga harakat qilgan. Bunday birliklarning aksariyati hozirgi oʻzbek tilida ham qoʻllansa, ayrimlari (arna, atan, acha, egachi, engak, but, ildirim va boshqalar) oʻzbek tili shevalarida uchraydi, baʼzi birlari esa arxaiklashib, hozirgi oʻzbek tilida qoʻllanmaydi. Lugʻatning 2 ta qoʻlyozma nusxasi mavjud boʻlib, ularning biri Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida (inv. №5052), ikkinchisi Britaniya muzeyida saqlanadi.

## Manbalar

## Adabiyot
* Muhammad Yakub Chingi, Kelurname (starooʻzbeksko-persidskiy slovar XVIII v.). Vvedeniye, transkripsiya, perevod teksta, glossariy A. Ibragimovoy, T., 1982.
Muhammad Joʻgiy Mirzo

: *[[Mirzo Abdullatif]]ning oʻgʻli [[Muhammad Joʻqiy ibn Abdullatif]] bilan adashtirib yubormang.*

**Muhammad Joʻgiy Mirzo** (1402—1444) — temuriy shahzoda. Shohruxnint oʻgʻli. Onasi — Gavharshodbegim. 1433-yil Garmsir viloyati hokimi, 1443-yildan Balx hokimi. 1419-yil Moʻgʻuliston xoni Shamʼi Jahrnning qizi Mehr Nigor ogʻoga uylangan. 1427-yil 15fev.da otasining topshirigʻiga koʻra, Baroqxonga qarshi harbiy yurish qilgan akasi Ulugʻbekka yordam berish uchun Hirotdan qoʻshin bilan otlangan va Samarqanddan Sigʻnoqqa boradigan yoʻlda unga qoʻshilgan. Sigʻnoq yaqinidagi qirlarda son jihatdan koʻp boʻlsada, raqibga nisbatan tegishli xavfsizlik tadbirlarini koʻrmagan shahzodalar Baroqxon qoʻshinidan magʻlubiyatga uchrashgan. Ulugʻbekning shu yilning aprel

da uyushtirgan qayta yurishida M.J.M. betobligi sababli Samarqandda qolgan. Shohruxning M.J.M. ni oʻziga valiaxd qilish niyati bor edi, lekin Hirotda amaldagi hokimiyat Gavharshodbegim qoʻlida boʻlib, devondagi muhim masalalarni hal qilishga uni yaqinlashtirmas edi. M.J.M. koʻp vaqtini Hirotda oʻtkazgan, otasining Gʻarbiy Eronga qilgan yurishlarida qatnashgan. Hirotdagi Gavharshodbegim madrasasidagi Boysunqur maqbarasiga dafn etilgan.

## Manbalar
Muhammad ibn Husayn Mirakiy Samarqandiy

**Muhammad ibn Husayn Mirakiy Samarqandiy** (16-asr) — xattot. U nastaʼliq xatida koʻchirgan Ali ibn Husayn al-Ansoriyning dorishu-noslikka oid "Ixtiyoroti Badiyʼiy" (Badiyʼiyga bagʻishlangan saylanmalar", 1541, OʻzFA SHI, inv. №1598) asarini koʻchirgan. Bu qoʻlyozma nihoyatda chiroyli bezalgan, unga 602 rasm ishlangan; ularda dori sifatida ishlatiladigan giyoh, daraxt va jonivorlar tasvirlangan. Nemis olimi K. Brokkelmanning taʼkidlashicha, Muhammad Ibn Husayn Mirakiy Samarqandiy H. Ahmad ibn Hojar alhaysamiyning "Ithof ixvon assafo bi nubiz min axbor al-xulafo" ("Oq koʻngillilarning xalifalari tarixidan olingan maqolalar tuhfasi", 1574) asariga sharh yozgan.

## Manbalar
Muhammad Kozim

**Muhammad Kozim** (1720/21, Marv — 1753) — Eron tarixchisi, vazir, Nodirshohning akasi Ibrohimxon saroyidagi amaldor oilasida tugʻilgan. Otasi va M.K. Nodirshoh va uning oʻgʻillari saroyida xizmat qilishgan. M.K. Nodirshohning katta oʻgʻli Rizoquli Mirzo saroyida lashkarnavis (1739— 41) boʻlib, Nodirshoh saroyida devon xizmatchisi (1744—47) va 1747-yil Marvdagi qurol-aslaha vaziri boʻlgan. Nodirshohning harbiy yurishlarida qatnashgan hamda uning turli topshiriqlarini bajargan xonga yaqin toʻralardan biri hisoblangan. M. K. "Nomai olamaroi Nodiri" ("Mashhur Nodir-shohga bagʻishlangan risola") nomli asar muallifi. Asar 3 jilddan iborat. 1jidd — Erondagi asosiy voqealar, 1689—1736-yillardagi Nodirshohning tugʻilganidan to Eron shohi etib saylangan davrigacha mamlakatning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy hayoti bayon etilgan. 2jild — Eron, Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo, Shimoliy Hindiston va boshqa mamlakatlardagi voqealarni (1736—43) (Nodirshohning taxtga oʻtirishidan, Shirvondagi qoʻzgʻolonning bostirilishigacha boʻlgan davrni) oʻz ichiga oladi. 3jild — Eron, Oʻrta Osiyo, Turkiya va Zakavkazyedagi siyosiy voqealar yoritilgan (1743—47). M.K.M. ning asari Eron va Oʻrta Osiyoning 18-asr yarmiga oid muhim manbadir.

## Manbalar
Muhammad mahram majmuasi

**Muhammad mahram majmuasi** – Xivaning Dishan qalʼa qismidagi meʼmoriy yodgorlik (1903). Xiva xoni Muhammad Rahimxon II ning yaqin mulozimlaridan boʻlgan Muhammad (Mamat) Mahram tomonidan qurilgan. Madrasa, guzar masjidi, minora va boshqa qoʻshimcha xonalardan iborat. Majmua (21,0 x39,0 m) bosh tarzi (eni 27,0 m) janubga qaragan, bir qavatli, gʻishtin ravoqli. Peshtoq hamda 2 gumbazli miyonsaroy orqali hovliga kiriladi. Miyonsaroyning sharqida yarmi ochiq 2 ustunli ayvon bilan bogʻlangan 2 uzun jamoatxona, janubda masjid, minora hamda koʻndalangiga turli hajmdagi tor hujralar va boshqa qoʻshimcha xonalar joylashgan. Minora balandligi 9 m, diametri – 4,2 m, gʻishtdan belbogʻlar hosil qilib bezatilgan. Qafasasi kichik darchali, tepasi murqarnas va qubba bilan yakunlangan.

## Tarixi
Muhammad mahram majmuasi tarkibidagi Muhammad mahram madrasasi 1903-yilda Xiva shahrida qurilgan, hozirda Kaltaminor mahalla fuqarolar yigʻini Boltayev va Onash Xalfa koʻchalari chorrahasida joylashgan. Madrasa Xiva xoni Muhammad Rahimxon II ning maslahatchisi va nufuzli amaldorlaridan biri boʻlgan Muhammad mahram tomonidan qurilgan. Madrasaning mayodni 7327 tanob (1 tanob – 334,4 kvdatrat metr). Muhammad mahram madrasasi pishgan gʻishtdan qurilgan. Fasadi gʻarbga bir oz siljigan holda janubga qaragan, Janubi-gʻarbiydan burchakdan tashqari qolgan uchta burchak uncha katta boʻlmagan „guldasta“ minoralarga ega. Janubi-gʻarbiy burchakda masjidning yon xonalari va minora ikki gumbazli tekis miyonsaroyga tutashgan.

Madrasa anʼanaviy uslubda geometrik tarzda gullar shaklida ishlangan rang-barang mayolika va terrakota mozaikalari, shuningdek, xattotlik yozuvlari bilan bezatilgan. Kirish arkasi ustidagi ulkan mozaik panno besh-oʻn qirrali yulduzlar uygʻunligi bilan yulduzli osmonni aks ettiradi. Restavratsiya ishlari natijasida deyarli butunlay yoʻqolgan koʻplab koʻrinishlari qayta tiklangan hamda yodgorlikning konstruksiyasi puxtalik bilan mustahkamlangan. Xususan, madrasaning janubi-sharqiy va shimoli-sharqidagi minoralar toʻgʻrilanib, yuz yillar davomida yer ostida yashiringan janubiy va gʻarbiy fasadlarining marmar postamenti qazib chiqarilgan.

Madrasaning tashqi tomoni juda sodda tarzda, lekin ichi boy qilib bezatilgan. Madrasaning ichkarisidagi 16 ta hujralar bir-biriga tutashgan boʻlib, hovliga chiqish imkoniyatiga ega boʻlgan. Oʻz vaqtida madrasa talabalariga hujralar bepul berilgan, talabalarning baʼzilariesa hujarlarni uchinchi shaxslarga sotishga muvaffaq boʻlishgan.

Muhammad mahram minorasi ham 1903-yilda qurilgan boʻlib, madrasa va masjid bilan yagona majmuani tashkil etgan. Minora madrasaning janubi-sharqiy burchagiga joylashgan. Minora binafsha va oq rangli sirlangan koshinlardan iborat yupqa dekorativ kamar shaklida bilan bezatilgan. Minora tepasida mis qubba saqlanib qolingan. Minoraning balandligi 19 metr, poydevor diametri 4,2 metrni tashkil qiladi.

Muhammad mahram masjidi atrofi keng hovli va yogʻoch ustunli ayvonlar bilan qaytadan qurilgan. Masjidning gumbazli zali bor. Masjid shiftlari anʼanaviy gumbazli qilib emas, balki tekis tom bilan qoplangan.

## Manbalar
Muhammad Mirolim Buxoriy

**Muhammad Mirolim Buxoriy** (XIX asr) — buxorolik tarixchi olim.

Amir Nasrulloh (1827—1860) davrida Gʻuzor hokimi Muhammad Olimbekning xizmatida boʻlgan va uning topshirigʻi bilan „Fathnomai Sultoniy“ („Sulton fath-nomasi“) tarixiy kitobini yozgan. Asar muqaddima va 29 bobdan iborat. U Amir Shohmurod (1785—1800) davridan to Amir Nasrulloh hukmronligining dastlabki yillarigacha Buxoro amirligida boʻlib oʻtgan voqealarni oʻz ichiga oladi. Amir Shohmurodning Afgʻoniston hukmdori Temurshohga qarshi harbiy yurishlari tasvirlangan. Muarrix Amir Nasrulloh davri voqealarini batafsil yoritadi. Uning vafoti tufayli asarning 2-qismi yozilmagan. „Fathnomai Sultoniy“ning Muhammad Murod Samarqandiy. „Rustam filni oʻldirishi“ (16-asr oxiri, Firdavsiyning „Shohnoma“ asariga ishlangan).

1-qismi O. Chexovich tomonidan rus tiliga tarjima qilingan (lekin, nashr etilmagan). Asar qoʻlyozmasi va ruscha tarjima Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyot
* Saidqulov T., Oʻrta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavhalar, T., 1993; Ahmedov B., Oʻzbekiston tarixi manbalari, T., 2001.

## Manbalar
Muhammad Murod Samarqandiy

**Muhammad Murod Samarqandiy** (16-asr) — musavvir, Samarqand miniatyura maktabinchng yirik vakili. Oʻziga xos uslubi, yuksak badiiy saviyadagi asarlari bilan Oʻrta Osiyoda miniatyura sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan. Firdavsiyning "Shohnoma" (1556-yilda koʻchirilgan nusxasini bezagan 115 ta miniatyurasi OʻzFA SHIda), Saʼdiyning "Boʻston" (Dublindagi Chester Bitti kutubxonasida) asarlariga ishlagan miniatyuralari bizgacha yetib kelgan. M.M.S. ijodida badiiy usullarni yangilashga intilgan; anʼanaviy syujet va kompozitsiyalar tuzilishidan qochgan musavvir keskin syujetlarni tanlab olib (mas, oʻzining orqasidan ommani zulmga qarshi ergashtira olgan temirchi Kova qoʻzgʻoloni, oʻzining be-gunoxligini olovda sinash bilan isbotlagan Siyovush va boshqalar), kishilarning qiyofalarini taʼsirchan ruhiy holatda bera olgan; kam shakllar orqali qoʻshinlar, ularning sarkardalari oʻrtasidagi qizgʻin jang lavhalarini yaratishga erishgan. Asarlar koloriti jiddiy, keng boʻyokdar gammasida yorqin ranglar bilan bir qatorda ularning xilmaxil tuslaridan ham foydalanilgan; musavvirning har bir asar uchun alohida qatʼiy ranglar uygʻunligini tanlab olishi diqqatga sazovor.

## Manbalar
Muhammad Muso Turkistoniy Gʻoyib Nazar oʻgʻli

**Muhammad Muso Turkistoniy Gʻoyib Nazar oʻgʻli** (1904, Fargʻona viloyati, Oltiariq tumani – 1991, Madina) – tarixchi olim va maʼrifatparvar. Ulamo oilasida tugʻilgan. 2 yoshligida ota-onasi bilan Andijonga koʻchib kelgan. Arab, fors va rus tillarini puxta oʻrgangan. „Ittihodi islom“ jamiyati aʼzosi (1919). Ota-onasi bilan birga Qashqarga muhojirlikka joʻnab ketishga majbur boʻlgan (1926). Haj safariga borib, Saudiya Arabistonida yashagan va savdo-tijorat bilan shugʻullangan (1929-31). 1931-yilda Qashqarga qaytib, uygʻur xalqining Xitoyga qarshi milliy ozodlik harakatiga faol qatnashgan. Tazyiq kuchaygach, Qashqardan ketib Kobul (1934— 37), Makka va Madinada yashagan. Arab matbuotida tarixiy, adabiy va siyosiy maqolalar bilan qatnashgan. Muhammad Muso Turkistoniy „Kommunizmning chehrasi“ (1966), „Ulugʻ Turkiston fojiasi“ (1979, 1-jild), „Aqoyid“, „Besh masala“, „Zamzam va tarixi“ va boshqa asarlar yozgan.

## Manbalar
Muhammad Zamon Mirzo

**Muhammad zamon Mirzo** (1496— 1539) — Husayn Boyqaronshnt nabirasi, Badiuzzamonning 2-oʻgʻli. 1506-yil Damgʻon uchun boʻlgan jangda amakisi Faridun Husayn mirzo bilan Shapboniyxonga asir tushib qolgan, lekin Shayboniyxon ularni qoʻyib yuborgan. 1506-yil maydan Balx va uning viloyatiga egalik qilish uchun amir Oʻrda Shayx bilan kurashgan. Biroq, Oʻrda Shayx Balxni Boburga topshirish niyatida elchi yuboradi. M.Z. uni xoinlikda ayblab qatl etadi. Oʻrda Shayxning ukasi Qavombek bundan xabar topib, qoʻshin toʻplab, Kobulga, Bobur huzuriga elchi yuboradi. Bu orada Boburning Zafarbek boshchiligidagi qoʻshini shahar atrofida edi, Qavombek shahardan chiqib shahar kalitlarini unga topshiradi. Mana shu holat sababli M.Z. Sanuchahoryak mavzeiga ketadi, u yerda Bobur huzuriga Muhammad Boqini elchi qilib joʻnatib, tobeligini izhor qilgan. Keyinchalik M.Z. Shibirgʻon hokimi Imin-bek bilan Boburga qarshi ittifoq tuzishga intilgan va shu maqsadda Saripulga yoʻl ochgan. Biroq Bobur undan chaqqonroq harakat qilib Qorayogʻochga yurish qilib, M.Z.ning oʻgʻruqini egallab olgan. Shundan soʻng M.Z. ham Garchistonga ketib, togʻli viloyatlarda tentirab yurgan, Balxni olish uchun bir necha bor urinib koʻrgan, soʻng Sanuchahoryak viloyatiga, u yerdan Shibirgʻonga yoʻl olgan. Bu yerda u Iminbek va Ibrohim chopuqlarning birlashgan qoʻshinidan yengilgan, asir tushgan va Bobur huzuriga, Kobulga joʻnatilgan. Xondamirning guvohlik berishicha, Bobur M.Z. ning barcha gunohlarini kechirgan, yaqinlari qatoridan joy bergan va ikki oydan keyin unga Balxni inʼom etgan. M.Z. Balxda 1523-yil sentabrgacha hokimlik qilgan.

## Manbalar
Muhammad ibn Otsiz

**Muhammad ibn Otsiz** — oʻrta asrda yashab ijod etgan saraxslik meʼmor. Marvdagi sulton Sanjar maqbarasini qurgan (12-asr) va unga oʻz nomini yozib qoldirgan.

## Manbalar
Muhammad Muqim

**Muhammad Muqim** (yoki **Xoja Muqim**, 17-asr) — musavvir. Ashtarxoniylardan Abdulʼazizxon (1645—80) va Subxonqulixon (1680—1702) kutubxonasida ijod qilgan. M.M. kishilar tasviriga alohida ahamiyat beradi, tasvirlar nafis ishlanishi, qiyofalar ifodaliligi, kompozitsiyalar mutanosibligi, kam shaklliligi hamda shakllar yirikligi bilan diqqatga sazovor. Xoja Gado, Avaz Muhammad, Mulla Behzod kabi musavvirlar va Mirzo Barqiy, Mulla Mir Munshiy, Ibn Arabshoh kabi xattotlar bilan birga ishlab, Nizomiyning „Hamsa“ (1669, Dublindagi Chester Bitti kutubxonasida), Firdavsiyning „Shohnoma“ (1664, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida, inv. № 3463) asarlarini badiiy bezagan. Shuningdek, Firdavsiyning „Shohnoma“, „Narimonnoma“, „Bayonnoma“, „Faramuznoma“ qoʻlyozmalar majmuasiga (1670, O. Oleber maj-muasida) rasmlar ishlashda qatnashgan.

Muhammad Muqim. „Siyovushni oʻtda sinash“ (Firdavsiyning „Shohnoma“ asariga ishlangan, 1664, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti).

## Manbalar
Muhammad Nodir Samarqandiy

**Muhammad Nodir Samarqandiy** (16-asr oxiri — 17-asr) — musavvir, yirik portretchi. Asli Samarqandlik, keyinroq Hindistonga borib Jahongir (1605 — 27) va Shohjahon (1627—58) saroyida ijod qilgan. M. N. Samarqandiy ijodida Oʻrta Osiyo va Hindiston miniatura maktablari anʼanalari uygʻunlashgan. Portretlarida kishilarning ruhiy holati, ichki olamini yoritishga intilish seziladi. "Savdogarlar Yusufni quduqdan tortib olmoqdalar" (Rossiya milliy kutubxonasida) kabi koʻp shaklli kompozitsiyalar, Jahongir, Shohjahon, shahzoda Doniyol (Britaniya muzeyida) va Husrav (Luvrda), davlat arboblari: Halilulloxon, Izzatxon, Asafxon oʻgʻli Mirzo, Sher Muhammad (Britaniya muzeyida) portretlarini yaratgan.

## Manbalar
Muhammad Odilshoh maqbarasi

**Muhammad Odilshoh maqbarasi** — Bijapur (Xindiston)dagi meʼmoriy yodgorlik (1626—1660). "Gol-gumbaz" maqbarasi deb ham nomlanadi. Maqbara murabba tarxdi (60x60 m), balandligi 65 m, ichi ravokli, ustunsiz va bezaksiz. Gumbaz (diametri 41 m) kattaligi jihatidan jahonda 2-oʻrinni egallagan. Doira shaklida pishiq gʻishtdan terilgan. Uning asos qalinligi 3 m, yuqori qismi qalinligi esa 2,72 m dir. Ichi ravoqlari va balandligi hisobiga ancha keng koʻrinadi, 4 burchagida bir Muhammad Odilshoh maqbarasi. xilda alohida minoralar ishlangan. Minoralar jimjimador shaklda, aylana tarxli, mayda ravoqchali darchalardan tashkil topgan. 7 qatlamli, yuqorisidagi qafasasi gumbazcha bilan yakunlangan. Bu minoralar oʻziga xos koʻrinishi bilan hashamatli binoni ixcham qilib koʻrsatadi. Bosh tarzi 3 qismli, oʻrtadagi kiraverish turli shakldagi mayda ravoqchalar va sharafalar bilan bezatilgan. Maqbara Boburiylar hukmronligi davrida qurilgan. Tuzilishi Ismoil Somoniy mafarasjg. oʻxshash. Unda Oʻrta Osiyo va Hindiston meʼmorligi oʻzaro uygʻunlashgan. M.O.M. muhandisqurilish sohasidagi buyuk namunadir.

## Manbalar
Muhammad VI

**Muhammad VI**, **Muhammad ibn Hasan** (1963, Rabot) - Marokash davlat arbobi. Rabot universitetini tugatgan (1985). Divizion generali (1994). 1985 yildan Marokash Qurolli kuchlari bosh qoʻmondonligi muvofiqlashtirish va xizmat byurosi boshligʻi. 1999 yil 30 iyuldan Marokash Podsholigi podshohi.

## Manbalar
Muhammad Rafi

**Muhammad Rafi** (1924.4.12, Panjob shtati — 1981.31.7, Bombay) — hind xonandasi. Nihoyatda jozibali, keng diapazonli ovoz sohibi. Dastlabki musiqa saboqlarini Abdul Vohiddan olgan. 13 yoshidan oʻz xushovozligi bilan tanilib, yirik shahar (Bombay, Dehli va boshqalar) larda konsert bergan. 1940-yillardan boshlab Bombay radiosi va kinostudiyalarida ishlagan. Qariyb 40 yillik faoliyati davomida koʻpgina hind kinofilmlarida ("Bav-ju bavra", "Dunyo", "Sangam", "Tojmahal", "Qasos va qonun" va boshqalar) minglab qoʻshiq kuylagan. Repertuaridan, shuningdek, hind mumtoz "gʻazal"lari, panjob, bengal, tamil tillarida aytilgan qoʻshiklari oʻrin olgan. Hindistondagi "Film-feyer" festivali hamda "Yilning eng yaxshi qoʻshigʻi" uchun beriladigan Davlat mukofotiga bir necha bor sazovor boʻlgan (1961—80).

## Manbalar
Muhammad Sodiq Qoshgʻariy

**Muhammad Sodiq Qoshgʻariy** (Qashqariy) (1740-yilda Qashqarda tugʻilgan, 1849-yilda vafot etgan) — tarixchi, faylasuf, tilshunos olim, adib va shoir. Qashqardagi "Sochiya" madrasasida dunyoviy va diniy ilmlar, arab, fors tillari, sharq mumtoz adabiyotini mukammal egallagan. M.S.K. "Tazkirai azizon" ("Azizlar tazkirasi") (1768-69), 1844-yilda yozilgan "Tazkirai Ashob ul-qahf" ("Gʻor egalari tazkirasi") va "Risolai kasbdor" ("Kosiblar risolasi") kabi asarlar muallifi. "Tazkirai azizon" da Maxdumi Aʼzam va uning avlodlarining Sharqiy Turkiston — Yorkend xonligi (1465—1759) dagi faoliyati, Yorkend xonligining 16—18-asrdagi siyosati, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniyat tarixini yoritib bergan. Asarda Naqshbandiya tariqati vakillari va ularning tariqatlari toʻgʻrisida muhim maʼlumotlar berilgan. M.S.K. falsafa va pedagogikaga oid asarlar ham yozgan. M.S.K. tilshunos olim va usta tarjimon. Tabariyning "Tarixi Tabariy" hamda Muhammad Haydarnnng "Tarixi Rashidiy" asarlarini fors tilidan turk (uygʻur) tiliga tarjima qilgan. Tarixiy asarlarning turkiy tarjimasi Markaziy Osiyo, Turkiston, Kavkaz, Kaspiy dengizining jan. etagi, Tibet, Shimoliy Hindiston va Afgʻonistonda yashayotgan xalqlar tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. M.S.K. "Sodiq" taxallusi bilan turk va fors tillarida gʻazal, muhammas, ruboiy, masnaviy, qitʼalar yaratgan. M.S.K. adib sifatida oʻz zamonasida yashab ijod etgan yozuvchi, shoirlar ijodi haqida bizga yangi-yangi maʼlumotlar beradi. Oʻsha qimmatli maʼlumotlar asosida uygʻur mumtoz adabiyoti tarixi yangi namoyandalar bilan toʻldirildi. M.S.K. Qashqardagi Yusuf Xos Hojib maqbarasi oldidagi "Oq mozor" qabristoniga dafn etilgan.

Omonbek Jalilov.

## Manbalar
Muhammad Rizo Pahlaviy

**Muhammad Rizo Pahlaviy** (; 1919-yil 26-oktyabr, Tehron, Eron Shohligi — 1980-yil 27-iyul, Qohira, Misr) — Pahlaviylar sulolasidan boʻlgan Eronning oʻttiz beshinchi va soʻngi shohi (shahanshohi). 1941—1979-yillarda mamlakatni boshqargan. Eron qurolli kuchlari bosh qoʻmondoni ham edi. Pahlaviylar sulolasi asoschisi Rizoshoh Pahlaviyning oʻgʻli. 1931-1936-yillarda Shveysariya kollejida, 1936-1938-yillarda Tehron harbiy akademiyasida tahsil olgan. Otasi Rizoshoh Pahlaviyning SSSR va Buyuk Britaniya bosimi ostida majburan taxtdan voz kechtirilishi va mamlakatdan badargʻa qilinishi natijasida taxtga oʻtirgan. 

Muhammad Rizo Pahlaviyning Eron Shahansholigidagi boshqaruvi paytida mamlakatda chuqur ildiz otgan turli islomiy aqida va odatlarni sugʻurib olishga harakat qilgan. Ushbu harakatlar natijalaridan biri sifatida U anʼanaviy eroniy taqvimni hijradan emas, balki Ahamoniylar sulolasi boshqaruvining ilk yilidan hisoblashni yoʻlga qoʻydi, ammo koʻp sonli eʼtirozlar tufayli ushbu qarorini bekor qildi. Aynan Muhammad Rizo Pahlaviy boshqaruvi paytida Eron gʻarb mamlakatlari bilan yaqin va doʻstlik aloqalarni oʻrnata oldi va ushbu yaqinlashuv yoʻlida mamlakatda ulkan islohotlar oʻtkazildi.

1978-yildan Eronda diniy ulamolar boshchiligidagi ommaviy namoyishlar va tartibsizlikar roʻy berishni boshladi. 1979-yilning yanvar oyidan ushbu namoyishlar yanada kuchliroq tusga ega boʻldi. Oʻsha yilning 16-yanvar kuni mamlakat bosh vaziri Shopur Baxtiyor maslahatiga koʻra Muhammad Rizo Pahlaviy, xotini va farzandlari bilan Eronni tark etdi.

1979 yil taxtdan agʻdarilgan va mamlakatdan quvgʻin qilingan.

## Manbalar
Muhammad Temur sulton

**Muhammad Temur sulton** (14?- 1514, Dashti Kuloh) — shayboniylardan. Shayboniyxonning oʻgʻli. 

Shayboniylar Movarounnahrni egallaganlarida M.Muhammad Temur sultonga poytaxt Samarqand va uning viloyati berilgan (1501), uning oʻgʻli Poʻlod sultonga Xorazm tekkan. Balxni (15O5) egallagan. 1505—07 yillarda M.Muhammad Temur sulton Ubaydulla sulton bilan birga te-muriylardan Faridun Husayn mirzo va uning ukasi Ibn Husayn mirzoni Raboti Dudar mavzeida tormor etgan. 1507-yil Shayboniyxon Hirotni olgach, M.Muhammad temur sulton va Ubaydulla sultonlarni Abul-muhsin mirzo va Kepak mirzoga qarshi Mashhadga yuborgan, ular zafar qozonishgan. Otasi Ismoil I Safaviy bilan Marv yonida jang qilganida (1510) yordamga kech qolgan. 1511 — 12 yillarda Movarounnaxr va Toshkent uchun shayboniylarning Bobur bilan boʻlgan kurashlarida qatnashgan. Turkiston, Sirdaryo boʻyidagi shaharlarga egalik qilish uchun qozoq sultonlari (Qosimxon va boshqalar) bilan kurashgan (1513-yildan). 1511-yil martda Suyunchxoʻjaxon Boburni qizil-boshlilar bilan ittifoklikda Movarounnahrga hujum qilishidan xavfsirab Chagʻoniyon mulkini Maxdiy sulton va Hamza sultonlardan ajratib olib, u yerga M.Muhammad Temur sultonni joʻnatgan. 1512-yil Koʻli Malik jangitsa Ubaydulla sulton, Jonibek sulton va M.Muhammad temur sultonlarning birlashgan qoʻshini Bobur ustidan toʻliq gʻalabaga erishgan. 1513-yil 11-martda Ubaydulla sulton bilan birgalikda Marvni egallagan. M.Muhammad temur sulton davrida Samarqandda obodonchilik -qurilish ishlari olib borilgan. Oliyai xoniya madrasasi va M.Muhammad temur sultonning xotini Mehr Sulton xonim tomonidan qurilgan Xoniya madrasasi lojuvard va zarhal koshinlar bilan bezatilgan juda katta peshtoq bilan birlashtirilgan edi. Madrasa su-pasida, aniqrogʻi, daxmada samarqandlik shayboniylar avlod-ajdodi dafn etilgan. Samarqandning sharqiy qismida yangi mahalla (Nav) paydo boʻlib, bu yerda Samarqand zodagonlarining bogʻlari joylashgan, ular orasida Dil-afroʻz bogʻi oʻzining goʻzalligi bilan ayniqsa shuhrat qozongan edi. M.Muhammad temur sulton davrida Samarqandda ilm-fan, madani-yat, sanʼat rivojlangan, koʻplab mashhur shoir, adiblar, tarixchilar ijod qilgan (qarang Buxoro xonligi).

Faxriddin Hasanov.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Khafiz-i Tanysh Bukhari, Sharaf-nama-yi shakhi (Kniga shakhskoy slavy). CH.1. Perevod D. A. Salakhetdinovoy. M., 1983.
* Trever K. V., Yakubovskiy A. YU., Voronets M. E.: Istoriya narodov Uzbekistana, tom 2. - Tashkent: AN UzSSR, 1947. 
* Akademik Bartol'd V. V. Sochineniya. Tom 8. Moskva: Izdatel'stvo «Nauka». Glavnaya redaktsiya vostochnoy literatury, 1973
Muhammad Tugʻloq

**Muhammad Tugʻloq** (? - 1351) - Dehli sultonligi hukmdori (1325—51). Hukmronligining dastlabki yillarida mamlakat hududini kengaytirgan. M.T. Dehli shahrida turib Dekanni boshqarish mumkin emasligini tushunib, shim. poytaxt aholisini Devagiri shahriga koʻchirib, yangi poytaxtni Davlatobod deb atagan. Lekin bu bilan mamlakatdagi separatik harakatni toʻxtata olmagan, Janubiy Hindiston, Dekan, Bengaliya Dehli sultonligidan ajralib chiqqan. M.T.ning iqtisodiy tadbirlari: soliqlarning keskin oshishi (dehqonlar qishloklarni tashlab ketishgan, natijada dalalar ishlovsiz qolgan), davlat xazinasini toʻldirish uchun qiymati past tangalarning joriy qilinishi va boshqa mamlakat xoʻjaligining barbod boʻlishiga olib kelgan. M.T. oʻz davrining oʻqimishli kishilaridan boʻlib, astronomiya, falsafa, matematika va boshqa fanlardan xabardor boʻlgan, fors tilida sheʼrlar yozgan.

## Manbalar
Muhammad Sharif

**Muhammad Sharif** — samarqandlik meʼmor, gumbaz barpo etish boʻyicha mutaxassis. Tojmahal maqbarasini qurishda ishtirok etgan (1632—50). 

## Manbalar
Muhammad Sharif (musavvir)

**Muhammad Sharif** (16-asr oxiri -17-asr boshlari) — musavvir, Oʻrta Osiyo miniatyura maktabi namoyandasi. Muhammad My rod Samarqandiy va Muhammad Darvish Samarqandiy bilan Saʼdiyning "Boʻston" asari qoʻlyozmasini (1570, Dublindagi Chester Bitti kutubxonasida) bezashda qatnashib, 4 ta rayem ishlagan. Shuningdek, hamkorlikda "Yigit rasmi" (Luvrda) va "Goʻzal qiz" (shaxsiy majmuada) kabi alohida asarlar ham yaratgan.

## Manbalar
Muhammad Sharif ibn Muhammad Naqiy

**Muhammad Sharif ibn Muhammad Naqiy** (19-asr) — buxorolik tarixchi olim. Hayotiga oid maʼlumot saqlanmagan. Buxoro xonligi tarixiga oid "Toj uttavorix" ("Yil-nomalar toji") asarini yozgan (1800). Unda Chingizxon va avlodlari, shayboniylar va ashtarxoniylar tarixi, mangʻitlarning shajarasi, amir Haydar hukmronligining dastlabki yillaridagi voqealar xususida soʻz boradi. Asarning 2 nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida sak,panada.

## Manbalar
Muhammad Sharif Buxoriy

**Muhammad Sharif Buxoriy**, al-Alaviy, Muhammad Sharif ibn Muhammad al-Husayniy al-Buxoriy (1609—1697) — buxorolik faylasuf va tarixchi. Falsafa, tasavvuf, tarix, fiqh, tilshunoslik, sheʼriyat, astronomiya sohasida 20 dan ortiq asarlar yozgan. „Arrisola addavriya“ („Davriylik haqida risola“) asari makon va zamon masalalariga bagʻishlangan, Adudiddin al-Idjiyning „Adudiyya aqidalari sharhiga hoshiya“ va Saʼduddin Taftazoniyning „Mavlaviy Sharif tahzib sharhiga hoshiya“ asarlariga sharhlar yozgan. Faylasufning „Devoni Sharif“ yoki „Gʻazaliyoti Sharif“ nomi bilan tanilgan devoni ham mavjud boʻlib, turli kotiblar tomonidan koʻchirib kelingan. Uning arab tilshunosligiga oid „Hoshiyai Mavlaviyi Sharif bar favoyidi Ziyoiyya“ („Mavlaviyi Sharifning Ziyoiy foydalariga izohi“) asari boʻlib, u „Al-Qofiya“ga sharh sifatida yozilgan. Bundan tashqari, „Jomeʼ ulmasoyil“ („Masalalar majmui“), „Zubdat ul- afkor“, „Aqoid asoslari haqida risola“, „Mavlaviy Sharif risolasi“, „Nazm ul-muxtasar“ va boshqa asarlar muallifi.

Muhammad Sharif Buxoriy Mir arab madrasasiva mudarrislik qilgan. Uning „Kitobi favoyidi xoqoniyya“ („Xoqonga foydali maslahatlar kitobi“) asari 25 bob va 32 fasldan iborat boʻlib, unda shariat qonun-qoidalari, ijtimoiy hayot va axloqiy muammolarga oid maʼlumotlar, hukmdorlar toʻgʻrisida qiziqarli lavhalar mavjud.

Qahramon Rajabov.

## Adabiyot
* Oʻzbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixidan, T., 1995;
* Nuritdinov M., Iz istorii obshestvennofilosofskoy misli Sredney Azii v XVI—XVII vekax, T., 1996;
* Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001;
* Hoshimxonov M., Mashrabi moʻtabar oʻzim, T., 2002.

## Manbalar
Muhammad Yunus Toib Muhammad Amin oʻgʻli

**Muhammad Yunus Toib Muhammad Amin oʻgʻli** (1830, Toshkent – 1907, Qoʻqon) – qozi, shoir va xattot. Yorkend va Qoʻqonda yashagan.
## Tarjimai holi
Muhammad Yunus Toib Muhammad amin oʻgʻli 1830 yilda Toshkentda, Sebzor dahasi, Kunjak mahallasida tavallud topgan. Dastlabki taʼlimni Toshkentda olib, keyinchalik Qoʻqon madrasalarida tahsil olgan.

## Faoliyati
Muhammad Yunus Toib – Qoʻqon xonligi hamda Sharqiy Turkistonning tarixi va madaniyaitida katta iz qoldirgan shaxslardan. U 1860 yili Qo’qon sarkardasi amirlashkar Amiquli (1830-1865) xizmatiga oʻtib, avval mirzo, keyin mirzaboshi, dodxoh va shigʻovullik (tashqi ishlar vaziri) mansabiga koʻtariladi. Muhammad Yunus Toib 1860-1865 yillari amirlashkar Aliquliga shaxsiy maslahatchi boʻlib, Qoʻqon xonligining ichki va tashqi siyosatiga oid ishlarda faoliyat koʻrsatgan. Muhammad Yunus Toib maslahati bilan 1860 yillarning boshlarida Xitoy, Afgʻoniston, Turkiya, Angliya va Rossiyaga elchilar yuborilgan.

U Avliyoota va Turkiston himoyasida, Chimkent va Toshkent mudofaasida faol qatnashgan. Toshkent ruslar qoʻliga

oʻtgandan keyin 1865 yilning oxirlarida Muhammad Yunus Toib Sharqiy Turkistonga borib, Yoqubbek Badavlat tomonidan tuzilgan  davlatning Yorkent shahrida hokim boʻladi.

Londonda nashr etiladigan „The journal of the royal Geographical Society of London“ning 1871 yilgi 41-sonida Hindistondagi ingliz harbiy amaldori T. G. Montgomerining „Report of the Mirzas“. Exploration from Caubul to Kashgar" nomli maqolasida ham Muhammad Yunus Toib haqida maʼlumotlar berilgan.

1877 yilda Yoqubbek Badavlatning sirli vafotidan soʻng, ichki nizolarga yuz tutgan uning davlati Xitoy tomonidan bosib olinadi. Natijada Muhammad Yunus Toib Yorkand shahrini tashlab, Qoʻqon shahriga qaytib keladi. Muhammad Yunus Toib Qoʻqon shahrida ijod bilan mashgʻul boʻladi. 1897 yilda Qatagʻon dahasining qozisi etib tayinlanadi.

## Yozgan asarlari
Sharq klassiklari asarlarini oʻrgangan. Ularga naziralar bogʻlagan, qasidalariga javob yozgan (mas, Jomiy qasidasiga javob va boshqalar), taʼrix va marsiyalar yaratgan. Ularda oʻz davrining turli ijtimoiy masalalari aks etgan. Fargʻona tarixi haqidagi „Hadoiq ul-anvor“ asari (1859) da Qoʻqon xonligining Muhammadalixon hukmronligi davri toʻliq bayon etilgan. 1905-yilda „Tuhfai Toib“ asarini yozgan. Muhammad Yunus asarlari qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 6696, 596).

U kishi isteʼdodli shoir, muarrix, xattot boʻlib, mukammal devondan tashqari, „Tarixi Aliquli amirlaskar“, „Xadiqat al-anvor“ („Nurlar boʻstoni“) hamda „Tuhfai Toyyib“ kabi asarlarni yozib qoldirgan.

## Vafoti
Muhammad Yunus Toib 1905 yilda Qoʻqon shahrida vafot etgan.

## Manbalar
Muhammad Yusuf Tabriziy

**Muhammad yusuf tabriziy** - oʻrta asrda yashab ijod qilgan tabrizlik meʼmor va naqqosh. Shahrisabzdagi Oq saroyni qurishda ishtirok etgan (14-asr). Saroy peshtoqini koshin bilan bezab naqshlar orasiga oʻz ismini yozib qoldirgan.

## Manbalar
Muhammad Gʻuriy

**Muhammad gʻuriy**, Muiziddin Muhammad (?—1206) — gʻuriylar sulolasidan boʻlgan sulton; Hindiston fotihi. 1173-yil akasi Gʻiyosiddin Muhammad Gʻuriy Gʻazni viloyatini bosib olgach, M.Gʻ. unga hokim etib tayinlangan. 1175-yil Sharqiy Afgʻoniston va Shimoliy Hindistonga bosqinchilik yurishlari qilishni boshlagan. 1186-yil soʻnggi gʻaznaviylar poytaxti Lohurni bosib olib, Gʻaznaviylar davlatiga xotima bergan. 1192-yil Gorain yonida Shimoliy Hindistonning rajput hukmdorlari qoʻshinlarini tormor keltirgan va bir necha yil ichida Gang daryosi vodiysidagi koʻplab yerlarni egallab olgan. Gʻiyosiddinning vafotidan soʻng (1203), Gʻuriylar davlati sultoni boʻlgan. Bu davlat hududi Afgʻonistonning katta qismi va Shimoliy Hindistondan tarkib topgan. X,indlarning gakhar qabilasi tomonidan oʻldirilgan (1206). M.Gʻ. saltanati harobalarida Dehli sultonligi barpo etilgan.

## Manbalar
Mirzo Muhammad Haydar

**Mirzo Muhammad Haydar** (**Muhammad Haydar Dugʻlot**; 1499, Toshkent — 1551, Kashmir) — tarixchi, davlat arbobi. Muhammad Husayn koʻragonning oʻgʻli, onasi Xub Nigorxonim Yunusxonning kichik qizi, Boburning onasi — Qutlugʻ Nigorxonimning singlisi edi.

## Hayoti
1508—1509-yillarda Shayboniyxon buyrugʻi bilan otasi qatl qilingach, yosh Muhammad Haydarning hayoti xavf ostida qoladi. Muhammad Husaynning ishonchli kishilaridan biri Mavlono Muhammad koʻp qiyinchiliklar bilan Muhammad Haydarni Buxorodan Badaxshonga olib qochadi. 1509-yil Qobulga — Bobur saroyiga olib keladi. Bobur unga yuksak ehtirom koʻrsatadi. Mirzo Haydarning yozishicha, Bobur unga ota oʻrnida otalik qiladi. 3 yildan soʻng Mirzo Haydar Andijonga — Sulton Saʼidxon huzuriga ketadi va xonning oxirgi kunigacha u bilan birga boʻladi. 1514-yil Qashqarda Sulton Saʼidxon hokimiyati oʻrnatilgach, Mirzo Haydar u bilan birga Qashqarga keladi. Xon barcha qoʻshin salohiyati va saltanat ishlarini unga ishonib topshirib, cheklanmagan huquqqa noyil qiladi, shuningdek, Sulton Saʼidxonning oʻgʻli — valiaxd Abdurashidning tarbiyasini ham unga topshiradi. Sulton Saʼidxon davrida Mirzo Haydar Badaxshon, Kofiriston, Tibet, Lodak va boshqa koʻpgina harbiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qiladi. 1533-yilda Sulton Saʼidxon vafot etgach, taxtga uning oʻgʻli Abdurashid oʻtiradi. Ammo, Dugʻlotlar xonadonida vujudga kelgan qarama-qarshiliklar Muhammad Haydarni mamlakatni tashlab ketishga majbur qidali. Muhammad Haydar avval Badaxshonda sargardonlikda yurib, soʻngra Lohurga — Boburning oʻgʻli Komron Mirzo huzuriga boradi. 1539—1540-yillarda Muhammad Haydar Agrada Humoyunga qoʻshiladi. 1541-yilda Qashqar zabt etilgach, Muhammad Haydar boburiylar nomidan Qashqarda hukmronlik qiladi. Haqiqatda esa oʻz-oʻziga mustaqil hukmron edi. Togʻ qabilalari bilan boʻlgan toʻqnashuvda Muhammad Haydar halok boʻlgan.

## Ijodlari
Muhammad Haydar mashhur "Tarixi Rashidiy" nomli asar va "Jahonnoma" nomli geografiyaga oid turkiy sheʼriy risola muallifi. "Tarixi Rashidiy" Sharqiy Turkiston, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoning 15—16 asr 1-yarmidagi tarixiga oid qimmatli manbadir. Muhammad Haydar bu asarini Kashmirda, bir necha yil mobaynida yozgan. Asar 2 qism — "daftarlar" (kitoblar)dan iborat. 1qismda Moʻgʻuliston va Qashqarda hukmronlik qilgan chigʻatoiylar tarixi — Tugʻluq Temur davridan Abdurashidxon (Rashidxon) davrigacha izchil bayon etilgan boʻlib, u 1546-yil, yaʼni 2-qismdan keyin yozilgan. 2-qism 1541—42 yillarda tugatilgan, u hajm jihatdan 1-qismdan toʻrt marta katta boʻlib, muallifning xotiralaridan iborat. Bu asar "Boburnoma" kabi memuar adabiyotning yorqin namunasi hisoblanadi.

## Manbalar
* Mirzo Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi (Vvedeniye, per. s pers. A.Urunbayeva, R.P.Djalilovoy, L.M.Yepifanovoy), T., 1996.

## Havolalar
*Muhammad Haydar Dugʻlotiy (1499–1551-yillar) 
*Muhammad Haydar Dugʻlotiy 
*Dugʻlotiy va uning zamoni 
*Muhammad Haydar Dugʻlotiy 
*Muhammad Haydar Dugʻlotiy
Muhammad Yaʼqub Buxoriy

**Muhammad Yaʼqub Buxoriy**, Muhammad Yaʼqub Kenja ibn Ali Mirzo Buxoriy (taxminan 1771 – 1831) – Buxoro amirligida ijod qilgan oʻzbek tarixchi olim, mangʻitlar sulolasining amaldagi hukmdori Doniyolbiy otaliqning (1758—1785) oʻgʻli.

Uning bizgacha „Gulshan ul-muluk“ („Podshohlar gulshani“) nomli tarixiy asari yetib kelgan. Asar 1825—1831-yillarda yozilgan boʻlib, oʻz mazmuni hamda yozilish uslubi bilan 18-asr oxiri va 19-asr 1-yarmida yaratilgan tarixiy asarlardan farq qiladi. Asarning birinchi qismida Buxoroning qadimgi tarixi, uning hukmdorlari shajarasi bayon qilingan, ikkinchi qismi esa muallif yashagan davr tarixiga bagʻishlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Anke fon Kyugel’gen, Legitimizatsiya sredneaziatskoy dinastii mangitov v proizvedeniyakh ikh istorikov (XVIII-XIX vv.). Almaty: Dayk press, 2004
Muhammad Husayn Mirzo

**Muhammad Husayn Mirzo** (1476— 1503) — temuriy shahzoda. Husayn Boyqaronit 4-oʻgʻli. Onasi — Minglibiy Ogʻacha begim. Sulton Husayn Boyqaro Badiuzzamon Mirzo isyon koʻtargan vaqtda Astrobodni M.H.ga inʼom qilgan (1499). M. H. Astrobod bilan cheklanmay, yangi-yangi yerlarni oʻz tasarrufiga kiritish xayoliga tushadi. 1500-yil u Is-faroinga hujum qiladi. Isfaroin hukmdori amir Badriddin Husayn Boyqaroning eng yaqin kishilaridan edi. Jangda amir Badriddin qoʻshini yengilib, oʻzi ham qalok boʻladi. Bu xabarni eshitgan Muzaffar Husayn Mirzo ukasi M.H.ga qarshi qoʻshin yuboradi, lekin jang uning magʻlubiyati bilan tugaydi. M.H. qoʻshini Nishopurgacha gʻorat qilib boradi. Johil farzandlarini tinchlantirish uchun Husayn Boyqaro Hirotni amir Alisher Navoiy va amir Muhammad Valibek ixtiyoriga topshirib, oʻzi Astrobodga askar tortadi. M.H. otasining katta qoʻshiniga dosh berolmasligini sezib, Astrobodni tashlab qochadi. Husayn Boyqaro Astrobodga kelib, 3—4 kunda osoyishtalik oʻrnatadi. Shu asnoda M.H. oʻz otasiga qilgan xatti-harakatlaridan afsuslanib, shahanshoxdan uzr soʻrab, elchi yuboradi. Husayn Boyqaro oʻgʻlining gunoxlarini kechirib, Jurjon mulkini inʼom qilib, oʻzi Hirotga qaytadi. Ammo, qoʻp oʻtmay (1503-yil) M.H. xasba (qora bezgak) kasaliga uchrab, 28 yoshida vaTurgʻun Fayziyev

## Manbalar
Muhammadvali gʻori

**Muhammadvali gʻori** -Andijon viloyati Xoʻjaobod tumanidagi gʻor. Chilustun togʻining shimoliyyon bagʻrida, 1085 m balandlikda joylashgan. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorni birinchi boʻlib akademik D. I. Shcherbakov tekshirgan (1931). Gʻor ogʻzi shimoli-sharq tomon ochilgan (eni 1,6 m, balandligi 2,5 m). Gʻor shipi va devorlari kalsiy mineralidan tashkil topgan hosilalar bilan qoplangan gumbazsimon xonadan boshlanadi (uz. 3 m, balandligi 2,7). Undan ichkariga tomon bir qancha yoʻlaklar (uz. 3,5 m gacha, balandligi 2 m gacha, eni 2,5 m gacha) davom etadi hamda yana 4 ta xona (uz. 3,5- 22 m, eni 2,5-4 m, balandligi 1,7-5 m) tutashgan. Gʻor sahni notekis, oxirida pasayib tor yoriqqa aylanadi. Bu qismida suv yigʻilib qolgan. Gʻorning umumiy uz. 57 m, maydoni 92 m2, hajmi 276 m3.

## Manbalar
Najimaddin Muhammaddinov

**Najimaddin Muhammaddinov** (1937.26.8, Qoraqalpogʻiston, Taxtakoʻpir tumani) — qoraqalpoq kompozitori. Qoraqalpogʻiston (1974) va Oʻzbekiston (1977)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Olmaota konservatoriyasini tugatgan (1971). Berdaq nomidagi Qoraqalpoq filarmoniyasi badiiy rahbari (1971—77), Qoraqalpogʻiston kompozitorlar uyushmasi raisi (1977— 88), Qoraqalpogʻiston Respublikasi madaniyat ishlari vaziri (1986—99), Nukus sanʼat kolleji direktori (1999-yildan). "Birinchi qoraqalpoq simfoni-yasi", birinchi milliy opera ("Ajiniyoz", 1987) va baleti ("Ayjamal", 1997) ni yaratgan. Simfonik va vokalsimfonik, kamer-cholgʻu (fortepiano uchun sonata, variatsiyalar va boshqalar) va ka-mervokal (mas, "Nereste" balladasi) asarlari, "Keng dala", "Quvnoq oʻlkam", "Boʻlmas", "Yeryor aytayin", "Mustaqillik gullari" qoʻshiklari muallifi.

## Manbalar
Ato Muhammadjonov

**Ato Samigʻiddinovich Muhammadjonov** (1940.2.9, Dushanba) – Tojikiston xalq artisti (1981). 1958-yildan Loxutiy nomidagi teatrda ishlaydi. Tojikistonning mashhur filmlari M. nomi bilan bogʻliq. Eng yaxshi rollari: Atham („Olim Atham“), Chol („Cholning hikoyasi“), Klaudio („Hamlet“), Bobojon Gʻofurov („Millat dramasi“), Qirol Lir („Qirol Lir“) va boshqa M. oʻzbek kinosi rivojiga ham oʻz hissasini qoʻshgan. Ota („Alvido, gʻoʻr yoshligim“), Qozi („Maysaraning ishi“), Amir ibn Mansur („Dax, oning yoshligi“), Rais („Karaxtlik“), Sayidali ota („Buyuk Amir Temur“) va boshqa rollari mashhur. Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureati (1983).

## Manbalar
Moʻminjon Muhammadjonov

**Moʻminjon Muhammadjonov** (taxallusi Toshqin; 1883 — Toshkent 1964) — yozuvchi, maʼrifatparvar, jadidchilik harakatining namoyandasi. Sharofboy, Beklar begi (Toshkent), Oliya (Ufa) kabi madrasalarda tahsil olgan. Ayni paytda eski maktablarda dare bergan. Toshkent, Namangan, Qoʻqon, Andijon, Ush, Jalolo-bod, Xoʻjand, Shahrisabz va boshqa shaharlarda yangi usuldagi maktablar ochgan. "Sadoyi Turkiston", keyinchalik "Ishtirokiyun" gazetalari va "Maorif", "Mushtum" jur.larida ishlagan. Andijonda Choʻlpon va Toshkentda Hamza bilan hamkorlik qilgan. XXSR maorif nozirligida xizmat qilgan (1920—21). Keyinchalik Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ishlagan (1944—50). M. "Qonli tun" (1926; Ziyo Sayd bilan hamkorlikda) pyesasi, "Turmush urinishlari" (1926) xotiralar kitobi va turli hajviy sheʼrlar muallifi.

## Manbalar
* Turmush urinishlari [4nashr], T., 1969.
Shomahmud Muhammadjonov

**Shomahmud Shohodiyevich Muhammadjonov** (1954.27.4, Toshkent) — miniatyurachi rassom, kitobat sanʼati ustasi. Oʻzbekiston BAakad. (1997). Oʻzbekiston xalq rassomi (2001). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1974). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik inutida rassom. 1970-yillarda Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida professor Ch.Ahmarov va H. Sulaymonlardan rassomlik va miniatyura sanʼatini oʻrgandi. Sharqmini-atyurasi va kitobat sanʼati sohasida chuqur izlanishlari natijasida qad. qogʻoz tayyorlash usuli va sahifa bezagining abri bahor turini qayta tikladi, miniatyura sohasida samarali ijod qilmoqda. Oʻrta asr Sharq miniatyurasiga oid chuqur bilim va akademik dastgohli rangtasvir malakalari M.ning oʻziga xos badiiy uslubining shakllanishini taʼminladi: qiyofa vazi-yat, imo-ishoralar, ranglarning ramziy maʼnolari orqali qahramonlarining ruhiy holatini aks ettiradi, miniatyura sanʼatining anʼanaviy tizimiga zamonaviy muallifning oʻziga xos badiiy tafakkurini ham singdiradi. A.Qodiriyning "Mehrobdan chayon" asariga rasmlar (1974, Toshkentdagi Adabiyot muzeyida), Sharqadabiyoti (Firdavsiy, Nizomiy va boshqa asarlari) mavzuida lokli miniatyura namunalarini yaratdi (1983—84, Amaliy sanʼat muzeyida). Kitobat sanʼati usulida "Navoiy lirikasi" toʻplami (1983, Yaponiyada), "Kalila va Dimna" asari boblari boʻyicha 2 ta (1985, 1991; Metropoliten muzeyida), M. Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asari (1985, Oʻzbekiston tarixi muzeyida), "Temur tu-zuklari" (1991) qoʻlyozma nusxalarini tayyorladi. "Ipak yoʻli hikoyalari" asarlar turkumi (1999) va boshqa asarlari mashhur.

M. asarlari respublika va chet mamlakatlardagi (jumladan, Eron, 1998, 2000; Turkiya, 1999) koʻrgazmalarda namoyish etilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989). "Shuxrat" medali bilan mukofotlangan (1996).

## Manbalar