open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot banki

**Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot banki** (MOHTB) -Markaziy Osiyo mamlakatlarini iqtisodiy rivojlantirishga yordam koʻrsa-tuvchi xalqaro bank. 1994-yil 8-iyulda Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekiston Respublikalari oʻrtasida "Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot bankini tashkil etish toʻgʻrisida"gi qoʻshma kelishuvga asosan taʼsis etilgan. Taʼsischilari Oʻzbekiston, Krzogʻiston, Qirgʻiziston hukumatlari. 1998-yilda davlatlararo kengashning qarori bilan Tojikiston Respublikasi ham bank taʼsischilari sifatida aʼzo qilib olindi. Bankning ustav kapitali 12 mln. AQSH dollari. Markaziy Osiyo Hamkorlshi tashkiloti katnashchilari boʻlgan mamlakatlar Bosh vazirlari kengashining 1997-yil 14-martdagi qarori asosida 1997-yil oktabr oyida Toshkentda MOHTBning shoʻba banki ochildi. Bank zimmasiga Oʻzbekiston Respublikasi hududida respublika hukumati tomonidan kafolatlangan loyihalarni ham qoʻshib, investitsiya loyihalarini moliyalash vazifasi yuklatilgan. MOHTB Olmaota shahridagi Bosh bank hamda Toshkent va Bishkek shaharlaridagi shoʻba banklardan iborat.

.MOHTB Toshkent shoʻba banki oʻz faoliyati davomida uyali va xalqaro rouming alokalarini rivojlantirish dasturi boʻyicha "Koskom" qoʻshma korxonasini 1 mln. AQSH dollari miqdorida mablagʻ bilan taʼminladi. Bundan tashqari, ipakni qayta ishlaydigan "Adeliyabaxt" aksiyadorlik jamiyatiga 98 ming , kabel mahsulotlari ishlab chikaradigan "Spektr" qoʻshma korxonasiga 473,3 ming AQSH dollari miqsorida mablagʻ ajratilgan. Shoʻba bank bilan xorijiy Dresdner Bank AG va Commers Bank AG oʻrtasida vakillik munosabatlari oʻrnatilgan. Shoʻba bankning ustav kapitali 4275 mln. soʻm, majburiyatlari 996 mln. soʻm, daromadi 1442 mln.soʻm (2003-yil 1-yanvar).

## Manbalar
Markaziy tekisliklar

**Markaziy tekisliklar** - Shim. Amerikaning oʻrta qismidagi tekisliklar (AQSH va Kanada hududida), sharqsa Appalachi togʻlari, gʻarbda Buyuk tekisliklar, shim. va shim.-sharqda Lavrentiy qirlari va jan.da Meksika boʻyi pasttekisligi oraligʻida. Shim. Amerika platformasining jan. qismiga toʻgʻri keladi. Aksari qismining balandligi 150–500 m. Hududining 40° shahrik.dan shimolini toʻrtlamchi davrda muzlik qoplagan, relyefi sertepa, koʻl koʻp. *Buyuk koʻllar*, *Vinnipeg* , *Manitoba* va boshqa koʻllar bor. Iqlimi moʻtadil kontinental, eng jan.da subtropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim.da — 20°, jan.da 4°, iyulniki 19—26°. Yozi iliq, seryomgʻir. Yillik yogʻin 400–1200&nbsp;mm. Markaziy tekisliklar hududining 3/4 qismi qishloq xoʻjaligida foydalaniladi: yaylov, haydaladigan yerlar, bogʻlar, aholi punktlaridan iborat. Shim. qismi va daryo vodiylarida aralash va keng bargli oʻrmonlar uchraydi. Foydali qazilmalardan toshkoʻmir, neft, qoʻrgʻoshin, rux rudasi konlari bor. Markaziy tekisliklar AQSH va Kanadaning muhim qishloq xoʻjaligi (gʻallachilik va chorvachilik) rayonlaridan. Markaziy tekisliklarda Chikago, Detroyt, Klivlend shahri aglomeratsiyalari joylashgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Tektonik tekisliklar
* Buyuk tekisliklar
Markaziy Yakutiya pasttekisligi

Markaziy Yakutiya (Vilyuy) pasttekisligi - Lena daryosining oʻrta va quyi, shuningdek, Vilyuy va Aldan daryolarining quyi oqimlaridagi tekislik. Kenglik boʻylab 550&nbsp;km ga choʻzilgan. Balandligi 2000–4000 m. Yer yuzasi lyossimon, qumoq va qumlardan tuzilgan. Koʻp yillik muzlab yotgan jinslar, botqoqlik va termokarst koʻllari koʻp. Iklimi keskin konti-nental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 45°, mutlaq minimum — 63°, iyulning oʻrtacha temperaturasi 17°, mutlaq maksimum 39°. Yiliga 300&nbsp;mm yogʻin tushadi. Yillik oʻrtacha temperatura — 9°, —12° boʻlganidan abadiy muzlab yotgan yerlari bor (zamini 200–300 m chuqurlikkacha muzlab yotadi), yezda ustki qismigina eriydi va shu joylarda dehqonchilik qilish mumkin. Tuproqlari kam podzollashgan karbonatli, podzolli-gleyli, torfli-gleyli va oʻtloqi allyuvial tuproklar. Daraxtlardan, asosan, dauriya tilogʻochi, qaragʻay, qayin, togʻterak oʻsadi. Olmos, kumir, gaz, neft konlari bor.

## Manbalar
Markaziy harbiy sport klubi

**Markaziy harbiy sport klubi** (MHSK) - OʻzR Mudofaa Vazirligining sport muassasasi, 1993-yilda tashkil etilgan. Qurolli kuchlar harbiy xizmatchilari hamda ularning oila aʼzolari oʻrtasida sportni ommaviylashtirish, yuqori mahoratli harbiy sportchilar tayyorlash vazifasini bajaradi. Shu maqsadda harbiy xizmatchilar, harbiy xizmatga chaqiriq yoshidagilar va oʻsmirlar oʻrtasida turli toifadagi musobaqalar, Qurolli kuchlar birinchiliklarini oʻtkazadi. MHSK Toshkentda 2 ta sport majmuiga ega. Markaziy stadioni 15 ming tomoshabinga moʻljallangan. Unda futbol va basketbol maydonlari, yengil atletika uchun yoʻlkalar, kurash va ogʻir atletika zallari, ochiq va yopiq basseyn bor, shuningdek, unga basketbol, 2 ta eshkak eshish bazasi qaraydi. Ikkinchi sport majmuida futbol maydoni, basseyn, yopiq va ochiq kort mavjud. MHS-Kda 16 ta sport turi (basketbol, boks, velosport, voleybol, dzyudo, yengil atletika, merganlik, ogʻir atletika, suv polosi, taekvondo, tennis, temperaturam-polin, futbol, erkin kurash, yunonrum kurashi, harbiytexnik turlar) boʻyicha mashgʻulotlar olib boriladi. Shugʻullanuvchilarga 28 nafar murabbiy boshchilik qiladi. Ulardan 8 nafariga "Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sport ustozi" faxriy unvoni berilgan. Boris Granatkin (boks), Hujat Tuhfatullin (velosport), Poʻlat Sharipov (ogʻir atletika) kabi taniqli murabbiylar harbiy sportchilar tayyorlashadi. MHSK vakillarining 44 nafari xalqaro toifadagi sport ustasi, 134 nafari sport ustasidir (2003). Harbiy sportchilardan 7 nafari "Oʻzbekiston iftixori", 4 nafari "Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi" faxriy unvonlari bilan muko-fotlangan. MHSK bokschilaridan Rustam Saidov (2000, Sidney) va Karim Toʻlaganov (1996, Atlanta) olimpiada bronza medalini qoʻlga kiritgan. Yuriy Vitt (yunonrum kurashi), Sergey Voinov (yengil atletika), Fatma Galiullina (velosport), Dilshod Mansurov (erkin kurash), Kamol Murodov (kurash), Dilshod Oripov (yunonrum kurashi) jahon chempioni, Narimon Otayev (boks) esa jahon kubogi sohibidir. 11 nafar MHSK vakili Osiyo oʻyinlarida gʻolib chiqqan. Shuningdek, MHSK sportchilari Xalqaro harbiy sport kengashi (CISM) tasarrufida oʻtadigan jahon chempionatlarida sovrinlar olishgan. MHSK basketbol, suv polosi va futbol jamoalari mamlakat chempioni hisoblani-shadi, suv polosi jamoasi 2000-yilda Osiyo chempionlar kubogida 3-oʻrinni egallagan.

Asror Moʻminov.

## Manbalar
Markazit

**Markazit** (fors, margashishe — kolchedan), nursimon kolchedan — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi FeS2. Qoʻshimchalar tarzida, koʻpincha, Ni, As, Sb, Ti, Co va boshqa mavjud. Metalddek yaltiroq. Rangi jezsimonsariq, yuzasi kulrang-yashil tovlanadi. Rombik sistemada kristallanadi, kristallari taxtachasimon, ustunsimon, qoʻshaloq, nayzasimon, baʼzan taroqsimon. Koʻpincha, murakkab agregatlar — birikkan holda, kurtaksimon va oqiq hosilalar koʻrinishida, ayniqsa, pirit bilan koʻproq uchraydi. Qattiqligi 6,0—6,5, zichligi 4,9 g/ sm3. Moʻrt. Alohida kon hosil qilmaydi. Piritdan kristall shakllari bilan farq qiladi. Gidrotermal konlarda pirit, pirrotin va boshqa sulfidlar bilan birga hosil boʻladi. M. choʻkindi jinslarda, asosan, koʻmirli, ayniqsa, qoʻngʻir koʻmirli qumtosh gillar orasida konkretsiya va noaniq shaklli donalar hosil qiladi. Oʻzbekistonda koʻproq Angren kumir konida, kamroq oltin konlari (Muruntov va boshqalar), grafit (Toshqazigan), skarnlisheyelitli (Ingichka, Langar, Qoʻytosh va boshqalar), polimetalli, kolchedanli (Uchquloch, Xondiza va boshqalar) konlarda tarqalgan. Sulfat kislota olishda ishlatiladi. Koʻmir va oʻtga chidamli gillarda zararli qoʻshimcha hisoblanadi.

## Manbalar
Markazlashgan rus davlati

**Markazlashgan rus davlati** (Rossiya davlati) — 15-asr oxiri — 16-asr boshlarida Rus yerlarini Moskva buyuk knyazligi atrofida birlashuvi natijasida tashkil topgan davlat. 16-asr oʻrtasida tabaqaviy vakillik monarxiyasi shaklini olgan. Mutlaq monar-xiyaga oʻtish jarayoni, asosan, 18-asrning 1-choragida yakunlangan.

## Manbalar
Markay zilzilasi

**Markay zilzilasi** – Fargʻona vodiysining sharqiy qismida sodir boʻlgan zilzila. 1962-yil 3-avgustda roʻy bergan. Zilzila kuchi 12 ballik MSK—64 shkalasi boʻyicha 8 ball, magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha M-5,4, chuq. N-18&nbsp;km boʻlgan. 8 ballik zona 100&nbsp;km² ni egallagan. Zilzila oqibatida koʻpgina imoratlar shikastlangan.

## Adabiyotlar
* Ibragimov R. N., Seysmogennaya zona Sredinnogo Tyan-Shanya, T., 1978.

## Manbalar
Markaryan galaktikalari

**Markaryan galaktikalari** - oʻzagi juda faol boʻlgan galaktikalarning bir turi. Ular oʻzagi spektrida kuchli emission chiziqlar mavjud va uzluksiz ultrabinafsha nurlanishga ega. Bu galaktikalarni birinchi boʻlib Armaniston astronomi B. Ye. Markaryan kuzatgan. Mas, Markaryan 205 ningoʻzagi massasi 108 Quyosh massasiga, yorqinligi 1045 erg/s ga teng. 

## Manbalar
Markgraf

**Markgraf** (nem. Markgraf, aynan — marka grafi)— 8—9-asrlarda Frank davlatida chegara okrugi hokimi. Oʻrta asrlarda Germaniyada markgraflar feodal knyazliklar (markgrafliklar) hokimi boʻlganlar.

## Manbalar
Markiz

**Markiz** (frans. *marquis*) — 1) Frank davlatida markgrafga toʻgʻri keluvchi unvon; 2) oʻrta asrda Fransiya va Italiyada (10-asrdan) yirik mulkdor, oʻz mavqeiga koʻra, tabaqaviy pogʻonada gersog va graf oʻrtasida turgan; 3) Fransiya va Italiyada, 14—15-asrlardan esa Angliya, Ispaniya va Portugaliyada merosiy dvoryanlik unvoni.

## Manbalar
Markiz orollari

**Markiz orollari** – Tinch okeanning markaziy qismidagi vulkan orollari guruhi, Polineziyada joylashgan. Fransiya mulki. Maydoni 1049&nbsp;km². Eng yirik orollari: Nukuxiva va Xiva-Oa. Zamini bazalt va tuflardan tashkil topgan. Eng baland joyi 1259 m. Qirgʻoklari qoyali, tik. Iqlimi tropik, passatli iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 22 °C dan past boʻlmaydi. Yiliga 1000&nbsp;mm gacha, shamolga roʻpara yon bagʻirlarda esa 2500&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi. Orollar sernam tropik oʻrmonlar va butazorli savannalar bilan qoplangan. Kokos palmasi, paxta, banan, kofe plantatsiyalari bor. Baliq, marvarid va dengiz toshbaqasi ovlanadi. Turizm rivojlangan. Markiz orollarini 1595-yilda ispan dengizchi sayyohi A. Mendanyade-Neyra tadqiq etgan va Peru vitseqiroli markiz Mendosa sharafiga shunday atagan. Maʼmuriy markazi – Taioxae.

## Manbalar

 

## Havolalar
Marko Polo

**Marko Polo** (; 1254 yil 15 sentyabr, Venesiya — 1324 yil 8 yanvar, Venesiya) — italiyalik sayyoh va yozuvchi. M. P. 1271—75 yillarda venetsiyalik savdogarlar bilan birga kemada Kichik Osiyo yarim orolning jan.-sha-rqiy sohillariga, u yerdan Bagʻdod, Basra, Tabriz va Kermonga kelgan, soʻngra Balx, Qashqar, Xotan, Kampichu (Gan-chjou) shaharlari va Gobi choʻlini kesib oʻtib Qoraqurumga yetib borgan. M. P. Xitoyda 17 yil yashagan, Xubilayxon saroyida 1292-yilgacha uning xizmatida boʻlgan. U mamlakatning turli viloyatlarini borib koʻrgan. M. P. Xonbaliq (Pekin) shahridan myanmaliklarning ilk davlati Paganning 11 —13-asrlardan poytaxti boʻlgan Pagan shahriga (mamlakat markazida) sayohat qilib, yana orqaga qaytgan. Soʻngra Janubiy Xitoy dengizi, Bengaliya qoʻltigʻi, Arabiston dengizi, Eron orqali 1295-yil vataniga qaytib borgan.

Rustichano bilan birga "Marko Polo kitobi"ni (1298) yozib qoldirgan. Bu asar Kavkaz xalq^ari, Eron, Xitoy, Mongoliya, Hindiston, Indoneziya va boshqa mamlakatlar geografiyasi, etnografiyasi va tarixi haqida muhim maʼlumotlar beradi; shuningdek, unda xalq udumlari, rivoyatlar, ertaklar ham bor. Boshqa Yevropa tillariga tarjima qilingan bu kitob 14—16-asrlarda yashagan dengizchilar, yozuvchilar va haritashunoslar (jumladan X. Kolumb va L. Ariosto)ga taʼsiri katta boʻlgan.

## Manbalar
Andrey Markov

**Andrey Andreyevich Markov** [1856.2(14).6, Ryazan – 1922.20.7, Petrograd] — rus matematigi. Peterburg Fanlar Akademiyasi akademik (1890). Peterburg universitetini tugatgan (1878), professor (1886). Markov ehtimollar nazariyasiga katta hissa qoʻshgan. U katta sonlar qonunini eng umumiy shartlarda isbot qilgan. Markov fanga (ke-yinchalik uning nomi bilan atalgan – Markov zanjirlari, Markov jarayonlari) maxsus bogʻlanishga ega boʻlgan tasodifiy miqdorlar ketma-ketligini kiritgan va ular uchun markaziy limit teoremani isbot qilgan. Markov jarayonlari fizika, texnika, biologiya va boshqa sohalarda koʻplab tatbiq etiladi. Markovning eng kichik kvadratlar usulini asoslashga bagʻishlangan ishlari ham bor.
## Yana qarang
* Limit teoremalar
## Manbalar
Mixail Markov

**Mixail Nikitovich Markov** (1910.17.10, Toshkent — 1985.14.8) — paxta terish mashinalari konstruktori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan ixtirochi (1964). "Tashselmash" zavodida katta texnik-konstruktor (1939—41), katta muhandis-konstruktor, katta muhandiskonstruktor guruhi rahbari (1941—46). Paxtachilik mashinalari boʻyicha Davlat maxsus konstruktorlik byurosida turli lavozimlarda ishlagan. (1946—85). M. rahbarligida SXM—48 markali dastlabki paxta terish mashinasi yaratildi (1949). M. 1964-yildan boshlab ishlab chiqarilgan ikki qatorli XT—1,2 markali, terish apparatlari old qismiga joylashtirilgan paxta terish mashinasining osma qurilmasi sistemasini ishlab chiqishda qatnashgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).

## Manbalar
Markov jarayonlari

**Markov jarayonlari** - tabiatshu-noslik va texnikaning turli sohalarida tatbiq qilinadigan tasodifiy jarayonlar. Radioaktiv moddaning parchalanish jarayoni unga misol boʻladi. Biror sistemaning so, holatdan a holatga oʻtish ehtimoli P.. (t) faqat t ga bogʻliq boʻlib, jarayonning oʻtishiga bogʻliq boʻlmasa, bunday jarayon Markov jarayoni deyiladi. Yuqoridagi shart Markov jarayonlarini matematika usullari bilan toʻla tekshirishga imkon beradi. Mas, radioaktiv moddaning parchalanishida har bir atomning cheksiz kichik dt vaqt oraligʻida parchalanish ehtimoli adt ga teng boʻlib, u boshqa atomlarga bogʻliq emas (parchalanish jadalligi a modda turiga bogʻliq koeffitsiyent). Markov jarayonlari nazariyasi A. A. Markov tadqiqotlari asosida yuzaga kelgan (1907), 1930-yilda A. N. Kolmogorov oʻrgana boshlagan. Markov jarayonlari nazariyasining rivojlanishi va tatbiqiga T. A. Sarimsoqov, S. H. Sirojiddinov katta hissa koʻshgan.

## Manbalar
Ivan Markovin

**Ivan Vasilyevich Markovin** (1878,Tver gubernyasi — 1947, Toshkent) — sud tibbiyoti mutaxassisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1941), professor (1928), tibbiyot fanlari doktori (1936). Moskva universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1908). Varshava untida, 1918-yildan Rostov universitetining normal anatomiya kafedrasida ishlagan. Toshkent tibbiyot akademiyasi sud tibbiyoti kafedrasi mudiri (1928—46). Ilmiy ishlari sud tibbiyoti ekspertizasining dolzarb masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
Harry Markowitz

**MARKOVITS (Markowitz) Harri** - amerikalik iqtisodchi. Kaliforniya universiteti professor (1968), "Arbitraj menejment kompani" prezidenta (1969—72), Pensilvaniya universiteti moliya professor (1972—74), Rutjerov universitetining iqtisodiyot va moliya boʻyicha xizmat koʻrsatgan professor Amerika moliya assotsiatsiyasi prezidenti. M. qimmatli qogʻozlar bozoriga matematik usullarni koʻllash imkoniyatlarini, shuningdek, portfel investitsiyalarini tanlash, investitsiyalarni samarali diversifikatsiyalash muammolarini tadqiq etgan. U turli qimmatli qogʻozlarga kapitalni optimal investitsiyalash nazariyasini yaratdi. M.ning portfel investitsiya nazariyasi asosida qimmatli qogʻozlarni diversifikatsiyalashning maqsadga muvofiqligi va xatarlarni baholash toʻgʻrisidagi gʻoyalari AQShda katta muvaffaqiyat qozondi. Yirik asarlari: "Portfel tanlovi: investitsiyalarning samarali diversifikatsiyasi" (1959), "Portfelni va kapital bozorlarini tanlashda oʻrtacha va dispersiyalar taxdili" (1987). Nobel mukofoti laureati (1990; Merton Miller va William F. Sharpe bilan birga).

## Manbalar
Vladimir Markovnikov

**Vladimir Vasilyevich Markovnikov** [1838.13.(25).12 - 1904.29.1 (11).2] — rus organik kimyogari. A. B. Butlerovning shogirdi. Qozon universiteti professor (1870-yildan). Ilmiy ishlari organik birikmalarning tuzilish nazariyasini rivojlantirish hamda neft va alisiklik uglevodorodlar kimyosiga oid. Markovnikov molekulalarda atomlarning izomeriyasi va oʻzaro taʼsirini oʻrgandi, oʻrin almashish, birikish va parchalanish reaksiyalarining qator qonuni-yatlarini ochdi. 1869-yilda Morkovnikov qoidasiip kashf etdi. Suv elementlari yoki galogenvodorodlar qoʻshni uglerod atomlaridan ajralib hosil boʻlishini oʻrgandi. 80-yillardan boshlab Kavkaz neftlarini oʻrgana boshladi. Uglevodorodlarning yangi sinfini aniqlab, ularga naftenlar deb nom berdi. 5 aʼzoli naftenlarni oʻrgandi, koʻpchilik sikloparafinlarni, shuningdek, tarmoqlangan zanjirli parafinlarni sintez qildi. Amaliyot uchun zarur boʻlgan aromatik uglevodorodlarni sikloparafinlardan katalitik yoʻl bilan olish usullarini topdi. Markovnikov organik kislotalar, jumladan, izomoy kislotani ilk bor sintez qiddi. Shoʻr koʻllar va tuz konlarini oʻrganib, ulardan foydalanish yoʻllarini koʻrsatib berdi.

## Manbalar
Markovnikov qoidasi

**Markovnikov qoidasi** - nosimmetrik alkenlar yoki alkinlarga proton kislotalari yoki suv birikkanda vodorod atomining koʻproq gidrogenlangan uglerod atomiga birikishi. 1869-yil V.V. Morkovnikov tomonidan eʼlon qilingan. Mac, pentenga HCI ni biriktirilganda vodorod atomi ikki vodorod tutgan uglerod atomiga uchinchi boʻlib, xlor atomi esa vodorod atomi tutmagan uglerod atomiga birikadi. Ushbu holat nosimmetrik uglevodorod molekulasida elektr zaryadining baravar tarqalmasligi tufayli vujudga keladi. Qoʻsh bogʻning qutblanishi natijasida manfiy zaryad koʻproq gidridlangan uglerod atomi tomon siljiydi va musbat zaryadlangan vodorod atomini tortadi. Kamroq gidrogenlangan (musbat zaryadlangan) uglerod atomiga esa anion (keltirilgan reaksiyalarda xlor atomi) tortiladi. Markovnikov qoidasiga muvofiq bunday reaksiyalar eng barqaror oraliq kationlar hosil boʻladigan yoʻnalishda kechadi. Elektronoakseptor effekti kattaroq oʻrinbosarlar mavjud boʻlganda, mas, umumiy formulasi SN2=SNX (bu yerda X-CN, SOON, SGʻ3) boʻlgan moddalarga galogenvodorodlar yoki suv biriktirilganda reaksiyaning Markovnikov qoidasiga teskari yunalishda amalga oshishi isbotlangan.

## Manbalar
Markoman urushi

**Markoman urushi** (166-180) -german va sarmat kabilalarining Rim bilan urushi. Rim imperiyasi chegaralarini buzgan ushbu qabilalar Shimoliy Italiyaga bostirib kirib, bir necha jangda gʻalaba qilganlar. Oʻzaro tuzilgan bitimga koʻra, urushgacha boʻlgan chegaralar qayta tiklangan.

## Manbalar
Markomanlar

**Markomanlar** — german kabilasi. Miloddan avvalgi 1ming yillikning 2-yarmida hozirgi Saksoniya va Tyuringiya hududida yashagan. 166—180 yillarda Rimga qarshi urushgan. 4-asrdan M. Xalqlarning buyuk koʻchishi oqimiga qoʻshilib ketgan. 5-asr oxirida Bavariya hududida muqim yashab qolishgan.

## Manbalar
Guglielmo Marconi

**Guglielmo Marconi** () (1874.25.4, Bolonya - 1937.20.7, Rim) — italiyalik radiotexnik va tadbirkor. Muntazam ilm olmagan. Elektromagnit toʻlqinlar haqida asosiy maʼlumotlarni italyan fizigi A. Rigidan olgan, uning rahbarligida oʻsmirlik davrida fizika bilan shugʻullangan. 1896-yilda Buyuk Britaniyaga koʻchgan va u yerda elektromagnit toʻlqinlar yordamida signal berish tajribalarini oʻtkazgan. 1897-yilda simsiz telegraflash usuliga tegishli ixtirosiga patent olgan, aksiyadorlik jamiyatini tashkil qilgan (1897). Aloqa vositasi sifatida radioni rivojlantirgan. 1901-yilda Atlantika okeani orqali radioaloqa oʻrnatgan. Nobel mukofoti laureati (1909; K. F. Braun bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Marksizm

**Marksizm** — Marks va Engels asos solgan falsafiy, iqtisodiy va siyosiy taʼlimot.

## Tarixi
Nemis mumtoz falsafasini (Gegel, Feyerbax va boshqalar), ingliz siyosiy iqtisodini (Smit, Rikardo va boshqalar), fransuz xayoliy sotsializmini (Sen-Simon, Furye va boshqalar) oʻrganishga tayanib, Marks va Engels dialektik, tarixiy materializmga asoslangan falsafa, qoʻshimcha qiymat nazariyasiga asoslangan siyosiy iqtisod va kommunizm taʼlimotini ishlab chiqdilar.

Marksizmda moddiy ishlab chiqarish usuli, ishlab chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish munosabatlari jamiyatning negizi sifatida qaraladi. Marksizm xususiy mulkchilikka asoslangan jamiyatda ishlab chiqarishning ijtimoiy va oʻzlashtirishning xususiy harakterga ega ekanligiga tayanib, ijtimoiy inqilob toʻgrisidagi qonunni asoslashga urinadi. Ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya, sinfiy kurash bilan bogʻliq nazariyani ilgari suradi. Jamiyat tarixiga sinflar kurashi tarixi sifatida qaraydi. Marksizmga koʻra, sinfiy kurash proletariat diktaturasiga olib keladi. Proletariat diktaturasining maqsadi esa sinfsiz jamiyat qurishdan iborat deb hisoblaydi. Marksizm ishlab chiqarish vositalariga faqat ijtimoiy mulkchilikni tan oldi, boshqa mulk shakllarini inkor etdi. Xususiy mulkni barcha ijtimoiy illatlarning asosiy sababi degan notoʻgʻri qarashni ilgari suradi.

Marksizmning qoʻshimcha qiymat qonuni kapitalizmning asosiy iqtisodiy qonuni deb qaralgan. Marksizmda tarixni materialistik tushunish orqali jamiyatning rivojlanish qonunlari, kapitalizmning sotsializm bilan almashinishi muqarrarligi, kapitalizmdan sotsializmga oʻtish davri, kommunizmning ikki fazadan iborat ekanligi gʻoyasi ilgari suriladi va sotsializm kommunizmning quyi fazasi sifatida qaraladi.

Marksizm  asr ijtimoiy fikr taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatdi. Ayni vaqtda undagi xayoliy, ziddiyatli va xato tasavvurlar tanqidga uchradi. Marksizmda ijtimoiy qarama-qarshiliklar, sinfiy kurash va zoʻrlik nazariyasi mutlaqlashtirildi, proletariatning tarixiy roli asossiz ravishda ulugʻlandi. Marksizm Rossiyadagi Oktabr toʻntarishi va kommunistik totalitarizmga xizmat qildi.

Marksizm davlat mafkurasi boʻlib qolgan koʻp mamlakatlarda  asrning 80-yillaridan boshlab mustabid rejimlarning yemirilishi va mustaqil davlatlarning taraqqiyot yoʻllarini belgilab olishi marksizmni tanqidiy oʻrganish va unga baho berishda yangi davrni boshlab berdi.

## Manbalar

## Havolalar
Markuze Gerbert

MARKUZE (Marcuse) Gerbert (1898. 19.7, Berlin — 1979.29.7, Shtarnberg) — nemis-amerika faylasufi va sotsiolog . 1934-yildan AQShda. Fan va texnika rivojlangan jamiyatda inqilobiy oʻzgarishlar qilish tashabbusi "qoloqlar" (lyumpenlar, ishsizlar) va radikal ziyolilar hamda talabalar tomoniga oʻtadi, deb uqtirgan. Kurashning oshkora shakllarini "parlament oʻyini" sifatida baholab, ulardan voz kechishni talab qilgan. M. gʻoyalari Gʻarbda soʻl ekstremistik kuchlar dunyoqarashiga oʻz taʼsirini koʻrsatdi. Asosiy asarlari: "Eros va sivilizatsiya" (1955), "Loqayd inson" (1964), "Psixologik taxlil va siyosat" (6nashri, 1980).

## Manbalar
Marksheyderiya

**Marksheyderiya** (nem. mark - chegara va scheiden — boʻlmoq, ajratmoq) — konchilik fani va texnikasining bir tarmogʻi; tabiiy sharoitdagi obʼyektda aslidan oʻlchashlar va Yer kaʼridagi foydali qazilma uyumining shakli va oʻlchamlari, qazilmada foydali va zararli komponentlarning joyla-shuvi, oʻzida saqlovchi jinslar xususiyati, lahimlarning fazoviy joylashishi, kon ishlari natijasida sodir boʻladigan kon bosimi va yer yuzasi jinslarining deformatsiyasini oʻrganadi. Ish jarayoni marksheyderlik priborlari yordamida olib boriladi. M. maʼlumotlari geometrik proyeksi-yalar usulida olingan konchilikka oid grafik hujjatlar, chizmalarda sintez qilinadi.

M. kompleks fan boʻlib, matematika, fizika, texnika, astronomiya, geodeziya, geologiya, konchilik ishi va boshqa fanlar bilan chambarchas bogʻliq. Marksheyderlik xizmati foydali qazilmani konlardan qazib olishning har bir bosqichida (qidiruv, loyihalashtirish, shaxtalarni qurish, qazib olish, kon korxonalarini tugatish va boshqalar) qatnashadi. M. kuyidagi 2 funksiyani bajaradi: taʼ minlash funksiyasi (qidiruv va boshqa konchilik inshootlarini loyihadan natura xoliga oʻtkazish, lahimlarga yoʻnalish berish, konlarning plan hamda kesma koʻrinishini fazoviy geometrik oʻlchash usullari bilan haritaga tushirish va ularni marksheyderlik hujjatlarida aks ettirish) va nazorat qilish funksiyasi (qidiruv la-himlarining oʻtishni oʻz vaqtida kuzatish, qurilishmontaj ishlarini, foydali qazilmalar va qoplama jinslarni qazib olishda, talofat va sifatsizlanishida tezkor hisob nazorati, zaxiralar oʻzgarishini hisobi, atrof muhitni saqlashda konchilik ishlarini toʻgʻri olib borishni nazorat qilish, kon bosimi va yer yuzasining siljishi (deformatsiyasi)ni kuzatish va boshqa turli ishlarning nazorati). 1990-yillardan M. ishlarida oʻta aniq pribor — yorugʻlik bilan uzoqni oʻlchovchi, yoʻnalishli lazerli koʻrsatkichlar, gigroskopik va kodli teodolitlar va ta-xeometrlar, vizirli nivelirlar, avtomatprofilograflar va boshqa elektron-optik asboblar qoʻllanilmoqda. Oʻzbekistonda M.ga oid amaliy ishlarni konchilik korxonasi qoshidagi marksheyderlik xizmati bajaradi.institutlar esa ToshTU va konchilik ilmiy tadqiqot institut larida olib boriladi.

## Manbalar
Marmar dengizi

**Marmar dengizi** — Atlantika okeanining qurukliklar oʻrtasidagi dengizi. Yevropa bilan Kichik Osiyo yarim orol oralarida. Bosfor boʻgʻozi orqali Qora dengiz bilan, Dardanel boʻgʻozi orqali Egey dengizi bilan tutashgan. Maydoni 12 ming km². Uzunligi 280&nbsp;km, eni 80&nbsp;km gacha. Eng chuqur joyi 1273 m. Yer poʻstida katta siniqlar paydo boʻlishi natijasida vujudga kelgan. Sohillari, asosan, togʻli, janubi va shimolida kuchli parchalangan. Shimoliy qirgʻoqlariga yaqin joylarda suv osti rifi koʻp Marmar, Shahzoda orollari va boshqa orollar bor. Dengiz qishda ham muzlamaydi. Suvining yuza qismidagi temperaturasi qishda 8—9°, yezda 29° gacha koʻtariladi. Shoʻrligi shimolida 20 %o dan janubida 25—26 %o gacha. Marmar dengizi ning gidrologik rejimi suvning boʻgʻozlar orqali Qora va Egey dengizlari suvi bilan almashinib turishiga bogʻliq. Marmar dengizining oʻsimlik va hayvonlari Oʻrta dengiznikiga oʻxshash. Baliq (skumbriya) ovlanadi. Marmar dengizi orqali Qora dengizdan Oʻrta dengizga boriladigan muhim aloqa yoʻllari oʻtgan. Shimoliy sohilida Istan-bul shahri joylashgan.

## Manbalar
Marmar kishmish

**Marmar kishmish**, marmari, yerevani — marmar rangli urugʻsiz mayizbob uzum navi. Vatani — Armaniston. Oq kishmishning vegetativ oʻzgarishidan yuzaga kelgan deb hisoblanadi. Sharqiy ekologik geografik navlar guruhiga mansub. Bargi oʻrtacha dumaloq, toʻqyashil, 3—5 boʻlak, chetlaridagi tishlari arrasimon, keng asosli, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik (oʻrtacha ogʻirligi 400 g, boʻyi 22, eni 15 sm), shakli silindrsimon, gʻujumlari zich yoki oʻrtacha zich, gʻujumi mayda, yumaloq, Etdor, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda, tarkibida qand moddasi 25%, nordonligi 4,8 g/l. Vegetatsiya davri 145—147 kun. Avgust oxirida toʻliq pishadi. Hosilga erta kiradi. Hosildorligi 120—150 s/ga. Kul kasalligi va barg oʻrovchilarga nisbatan chidamli. Oʻrta Osiyo hududida ekiladi. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi (mayiz chiqishi 26%).

## Manbalar
Marmar oniksi

**Marmar oniksi** — karbonatli jins; mayda kristalli zich, yarim shaffof, qatlamli oqiq; asosan, kalʼsitdan iborat, baʼzan aragonit bilan birga uchraydi. Issiq mineral buloqlardagi karbonatli minerallarning choʻkishidan vujudga keladi. Marmar oniksining notoʻgʻri navbatlangan qatlamlaridagi oq, sariqpushti, sariq-yashil va qoʻngʻir rangli alohida qatlamlari sayqal berilgan yuzada nihoyatda goʻzal manzarali bezakni hosil qiladi. Birxil yoki turli xil rangdagi yoʻllarning qalinligi millimetrning bir necha ulushidan bir necha sm gacha boʻladi. Bir xil tarkibli, yoʻlyoʻl teksturali xillari manzaralibadiiy, mozaika va qoplama bezak ishlarida qoʻllanadi. Oʻzbekistonda va qoʻshni mamlakatlarda (Turkmaniston, Tojikiston va boshqalar) baʼzi gʻorlarda uchraydi, shuningdek, Armaniston, Jazoir, Misr, Argentina, Meksika va boshqa mamlakatlarda ham mavjud.

## Manbalar
Marmar tarvuz

**Marmar tarvuz** — oʻrtapishar tarvuz navi. Hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida Astraxon tarvuz navidan yakka tanlash usuli bilan yaratilgan. Marmar tarvuz oʻrtapishar tarvuzlar orasida eng tezpishar va shirin nav. Palagi oʻrtacha kattalikda, barg shakli konussimon, rangi yashil, barg shapalogʻining orqa tomoni kulrang. Tarvuz shakli sharsimon, rangi och yashil, silliq yuzasida bir-biridan turli masofada joylashgan yashil tasmalari bor, vazni 2,5—3 kg gacha. Eti qumoq, malina rangida, sersuv, sershira. Meva sharbati tarkibida 7,9% quruq modda, 6,9% qand mavjud. Urugʻi mayda, jigarrang . Hosildorligi 150—200 s/ga. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.

## Manbalar
Marmarak

**Marmarak** (Solvia L.) — koʻp yillik oʻtlar turkumi; gulzorlarda ekiladigan bir yillik manzarali oʻsimlik. Marmarakning yaltiroq Marmarak, Korolkov Marmarakgi, xushboʻy Marmarak, xivicheimon Marmarak, choʻl Marmarakgi (zigʻirak) kabi 5 turi bor. Yaltiroq Marmarak (S.splendens ver. Gawl.) — bir yillik oʻt, boʻyi 50—80 sm, poyasi tik usadi. Barglari uchburchaklinashtarsimon. Gultoji 50–60&nbsp;mMarmarak Iyun — Oktyabroylarida gullaydi, gullari sariq, 25–33&nbsp;mMarmarak Korolkov Marmarakgi (S.korolkovii Rgl. et Schmalh.) — koʻp yillik oʻt. Boʻyi 24— 50 sMarmarak Ildiz boʻgʻizidagi barglar nashtarsimon, uchi oʻtkir, dumaloq ponasimon, yashil tukli. Iyun—avgust oylarida gullab urugʻlaydi, gullari siyoh rang . Togʻli mintaqalarda oʻsadi. Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Xushboʻy Marmarak (S.sclarea L.) — koʻp yillik oʻt. Boʻyi 50—100 sMarmarak Poyasi tik usadi, tepa qismidan shoxlangan. Barglari yashil, ellipssimon-choʻziq, yirik burmali, Iyun—avg . oylarida gullab urugʻlaydi. Togʻli mintaqalardagi bogʻlarda, togʻ daralarida oʻsadi. Efir moyli oʻsimlik hisoblanadi.

## Manbalar
Marmelad

**Marmelad** (frans. marmelade, por-tugalcha marmelo — behi) — jelesimon shirinlik; rezavor-meva aralashmali pyure, shakar, patoka, agar (yoki pektin), oziq-ovqat kislotalari, xushboʻy va boʻyoq moddalari qoʻshib qaynatib tayyorlanadi. Mevali va jeleli xillari bor. Mevali M. meva, asosan, olma pyuresini shakar va qiyomga qoʻshib qaynatib tayyorlanadi. Masalliq vakuum-apparatda yoki ochiq qozonda pishiriladi, pishishiga 1—2 min. kolganda unga qiyom qoʻshiladi. Hosil boʻlgan massaga tegishli kislota, boʻyoq moddalari, efir moylari va essensiya qoʻshiladi. Massani yaxshilab aralashtirib, qoliplarga quyiladi; massa 30—45 min.da qotadi, soʻngra namligi 22—25% boʻlguncha quritiladi. Jeleli M. tarkibida jele hosil qiluvchi oʻsimlik moddalar (mas, agar) boʻladi. Shakddor qoliplarga quyiladi. 

## Manbalar
Marna

**Marna** () — Fransiya shimolidagi daryo, Sena daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 525&nbsp;km, havzasining maydoni 12,7 ming km². Langr platosidan boshlanib, Parij havzasi boʻylab oqadi va Parij shahri yaqinida Sena daryosiga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 100 m³/sek. Asosan, yomgʻir suvidan toʻyinadi. Qishda toʻlib oqadi (suv sathi 4–5 m gacha koʻtariladi). Kema qatnaydi. Kanallar orqali Reyn va Sena daryolari havzasi bilan bogʻlangan.

## Manbalar
Marlo Kristofer

MARLO (Marlowe) Kristofer (1564.6.11, Kenterberi - 1593.30.5, Deptford) — ingliz shoiri va dramaturgi. Diniy xizmatdan voz kechib, 1587-yildan Londonda aktyorlar truppasida ishlagan, dramaturgiya bilan shugʻullangan. 2 qismli "Buyuk Temur" (1587—88) temperaturagediyasida Amir Temur afsonaviy, romantik boʻyoqlarda tasvirlangan. Nemis xalq afsonasi asosida yaratgan "Doktor Faustning fojiali tarixi" (1592) pyesasida qudratli insonning olam sirlarini bilishga intilishi, "Maltalik yahudiy" (1588), "Parijdagi qonxoʻrlik" (1593) temperaturagediyalarida mol-dunyo va hokimiyatga erishish yoʻlida insoniylik qiyofasini yoʻqotgan shaxslar fojiasi tasvirlangan. Shekspirning dastlabki ("Genrix VI", "Tit Andronik") pyesalari M. bilan hamkorlikda yozilgan, deb taxmin qilinadi. Tragediya janrini yangi boskichga koʻtargan.

## Manbalar
Marmar

**Marmar** (,  [marmaros] — yaltiroq tosh soʻzidan) — kristalli togʻ jinsi. Ohaktosh yoki dolomitning toʻla qayta kristallanishidan hosil boʻlgan. Mineral donachalarining oʻlchamiga qarab (0,05 — 2,25&nbsp;mm) mayda, oʻrtacha va yirik donachali Marmarlar farq qilinadi. Mayda donachali Marmar sifatli hisoblanadi, chunki unda gʻovak va darzlik kam. Marmarningtarkibi, asosan, kalsit (SaSO3)dan iborat, ozroq MgO, GʻeO, Gʻe2O3. MpO, A1O2 va A12°z bOʻladi. Tarkibida MgO koʻp boʻlgan turi dolomitli Marmar deb ataladi. Marmarga boshqa minerallar (kvars, xalsedon, limonit, xlorit, gematit, pirit va boshqalar), shuningdek, organik birikmalarning kup qoʻshilganligi uning xossalarini (mustahkamligi, rangi, zichligi va hokazo) keng diapazonda oʻzgarishiga sabab boʻladi. Marmarga kvars qoʻshilgan boʻlsa uning mustahkamligi ortadi, binobarin ishlov berish ham qiyinlashadi. Qoʻshimchalar Marmarning sifatini yo oshiradi yoki kamaytiradi. Strukturasi bir xil boʻlgan Marmarlar sovuqqa chidamli boʻladi. Qurilish amaliyotida Marmar deb sayqal berish mumkin boʻlgan oʻrtacha qattiqlikdagi metamorfik jinsga aytiladi; bular — marmar, marmarlashgan ohaktosh, zich dolomit, ofikalsit, karbonatli brekchiya va kar-bonatli konglomeratlar. Marmarning rangi (qizil, pushti, sargʻish, qoʻngʻir, yashil, jigarrang, qora, kulrang, oq) turli xil kimyoviy va mexanik aralashmalarga bogʻliq. Marmarning fizik xossalari: zichligi 1900–2800&nbsp;kg/m3, siqishga mustahkamlik chegarasi 10,0— 25,0 MPa, sinishga chidamlilik chegarasi 10—30 MPa, suv shimuvchanligi 0,15—0,50%, gʻovakligi 1%gacha. Qattiqligi 3—4. Marmarning bir tekis oq yoki qora ranglisi juda qadimdan xaykaltaroshliqda ishlatilib kelinadi. Oʻzbekistonning qad. Samarqand, Buxoro, Xiva, Qoʻqon va boshqa shaharlaridagi meʼmoriy obidalarida Marmarning katta harsang toshlaridan tortib, to mayda Marmar oniksi plastinkalarigacha ishlatilgan. Toshkent shahridagi koʻpgina teatr, maʼ-muriy binolar va metropoliten st-yalarida Oʻzbekiston Marmar ishlatilgan. Marmar karyerlarda, kam hollarda yer ostidan qazib olinadi. Yaxlit katta boʻlaklar tosh qirquvchi mashinalar, maxsus arralar yordamida qirqib olinadi. Marmar konlari Oʻzbekiston (Gʻozgʻon, Koʻkpatos, Omonqoʻton, Ogʻaliq va boshqalar), Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi (Kareliya, Ural, Sibir), Armaniston, Italiya, Gretsiya, Kuba, Fransiya, Norvegiya, AQSH va boshqa mamlakatlarda mavjud.

Oʻzbekistonda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan Marmar konlari: Gʻozgʻon (yiliga 12 ming m3), Nurota (0,8 ming m3), Zarband (7 ming m3), Tomchiota (1,4 ming m3), Koʻchat (2 ming m3), Makrid (0,4 ming m3), Qaxralisoy (Qoraqalpogʻistonda) (1 ming m3) va boshqa Marmarning sanoat zaxiralari 50 mln. m3dan ziyod (2000). Marmar qazib oluvchi va ishlov beruvchi yirik korxonalar: "Oʻzsanoatqurilishmateriallari" AJ, "Qizilqumnodirmetalloltin" va "Oʻzavtoyoʻl" davlat aksiyadorlik kompaniyalari.

## Manbalar
Marokanda

**Marokanda** — Samarqandning yunoncha nomi (miloddan avvalgi 4-asr —milodiy 4-alar). Aslida Samarqandning qadimiy nomi Sugʻd yozma manbalarida Smarakansa (Smarakansa) boʻlib, uni yunon tarixchilari Marokanda deb yunonchaga agʻdarib olganlar. Samarqandning Marokanda nomi 17-asrdan soʻng Yevropa tarixchilarining asarlari orqali kirib kelgan. Arxeologik tadqiqot natijalariga koʻra, dastlab, miloddan avvalgi 8—7-asrlarda M. atrofi mudofaa devorlari bilan oʻralgan qalʼa-qoʻrgʻon boʻlgan. Miloddan avvalgi 7-asrdan shahar devori devgʻishtlardan qayta tiklangan. Uning shim. qismida hukmdor qarorgohi — Arki aʼlo joylashgan. Yunon mualliflari Arri-an, Strabon va Kursiy Kvint Ruflarning maʼlumotlariga koʻra, miloddan avvalgi 329 yilda Aleksandr qoʻshinlari Hindukushdan oshib oʻtib uni zabt etib, vayron qilgan. Oʻsha kezlarda shahar maydonining aylanasi 12&nbsp;km boʻlgan. Aleksandr qoʻshinlariga qattiq qarshilik koʻrsatgan sugʻd qahramoni Spita-men otryadining toʻsatdan paydo boʻlishidan choʻchigan yunonlar shaharda oʻz harbiy garnizonini saqlash maqsadida shahar qalʼa devorini qayta tiklatgan. Strabonning maʼlumotlariga koʻra, Spitamen boshchiligidagi qoʻzgʻolon bostirilgach, Aleksandr yana M.ni vayron qilishni buyurgan. Keyinchalik shahar atrofidagi mudofaa devori mahalliy hokimlar tomonidan antik davrga xos anʼana asosida qayta tiklangan. M. miloddan avvalgi 8-asrdan to milodiy 9-asrgacha sugʻdiycha Smarakansa, soʻng forsiycha Samarqand, 9-asrdan turkiycha Semiz-kent nomi bilan manbalarda uchraydi. Keyinroq Samarqand nomi shaharning mutlaq nomiga aylandi. Uning Afrosiyob nomi esa shaharning qad. Qalʼai Hisor — Koʻhna qalʼa qismiga nisbatan 17-asrdan boshlab mahalliy aholi tomonidan ishlatila boshlangan.

## Adabiyot
* Arrian, Poxod Aleksandra, M., 1962;
* Kvint Kursiy Ruf, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M., 1963;
* Strabon, Geografiya v 17 ti knigax, perevod s grecheskogo Likoshina, M., 1964;
* "Afrasiab", sbornik, vip. 1, T., 1969.

## Manbalar
Marokash (maʼnolari)

**Marokash**:

* Marokash, Marokash Podshohligi (Al-Mamlaka al-Magʻribiya yoki AlMagʻrib al-Aksa, maʼnosi — uzoq gʻarb) — Afrikaning shim.
* Marokash (shahar) — Marokash davlatining jan.
Marokash (shahar)

**Marokash** — Marokash davlatining jan.-gʻarbiy qismidagi shahar. Baland Atlas togʻlarining shim. etagida. Marokash viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1 mln. kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakat jan. qismining muhim iqtisodiy markazi. Oziq-ovqat, kimyo, toʻqimachilik, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Savdohunarmandchilik markazi. Qoʻlda gilam, badiiy matolar toʻqiladi, yogʻoch va teridan turli buyumlar yasaladi. Qishki kurortlari bor. Turistlar kup keladi.

Shaharga 1062 (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 1060) yilda asos solingan. M. karvon yoʻllari kesishgan yerda joylashganligidan tez orada yirik savdo markaziga aylangan. 1554—1659-yillarda Marokash davlatining poytaxti. W12 yilda Marokash ustidan Fransiya protektorata oʻrnatilgach, M.ning siyosiy mavqei pasaydi.

Meʼmoriy yodgorliklardan Qutubiya masjidi (1153), Bin Yusuf madrasasi (1565), Baqiya saroyi (1894—1900), maqbaralar ansambli (16-asr 2-yarmi) va boshqa saqlangan. Muzeylar, universitet bor.

## Manbalar
Marokash chigirtkasi

**Marokash chigirtkasi** (Docios-taurus maroccanus Thumb.) — toʻgʻriqanotlilar turkumiga mansub hasharot. Tanasining uz. 2,5—4,2 sm, qizgʻishsariq. Och-qoʻngʻir tusli old koʻkragidagi "x" harfiga oʻxshash oq naqshi bilan boshqa chigirtkalardan farq qiladi. Koʻzachasida 18—42 ta tuxum boʻladi. Lichinkalari 5 yosh davomida rivojlanadi. Tuxumdan lichinkalari, odatda, aprelning 1-yarmida yoki birmuncha kechroq chiqadi. May oyida qanot chiqaradi. Bir toʻdadagi lichinkalarning qanot chiqarishi uchun 7—10 kun kerak. Shundan 8—10 kun oʻtgach, ular urugʻlanadi va tuxum qoʻya boshlaydi. Marokash chigirtkasi galagala boʻlib hayot kechiradi. Lichinka toʻdalari dasht tomondan keng koʻlamda harakatlanib, ekinlarga yopiriladi (shuning uchun koʻpincha uni dasht chigirtkasi deb ham atashadi). Dehqonchilik mintaqalarida keng tarqalgan. Qishloq xoʻjaligi ekinlarining xavfli zararkunandasi.

Marokash chigirtkasining tabiiy kushandalaridan biri shaqshaqlar oilasiga mansub qush — sochdir. Bu qushlar baʼzan chigirtkalarning ayrim tuda va galalarini yeb, butunlay yoʻq qiladi.

Kurash ch oral ar i : qoʻriq va tashlandiq yerlarni oʻzlashtirish; sumitsidinning 20%li emulgirlanuvchi kon-sentratsiyasi (0,2—0,3&nbsp;kg/ga) yoki detsisning 25% li emulgirlanuvchi konsentratsiyasini (0,2—0,5&nbsp;kg/ga) purkash.

## Manbalar
Marokashliklar

**Marokashliklar**, marokash arablari — xalq, Marokashning asosiy aholisi (19,4 mln.kishi). Jazoir (70 ming kishi), Tunis (15 ming kishi), Fransiya (500 ming kishi), Belgiya (100 ming kishi)da va boshqa mamlakatlarda ham yashaydi. Umumiy soni 20,35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Arab tilining marokash shevasida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Xalq xoʻjaligining yetakchi sanoat tarmoqlari — avtomobilsozlik, mahalliy va xalqaro turizm, qurilish sanoati, oʻrmon xoʻjaligi, vinochilik, tamaki, sitrus mevalari yetishtirish. Marokashliklar sanoatida rezina, probka, fosfat yetakchi oʻrin egallaydi. Marokashliklar azaldan dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, kosiblik va savdogarlik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Marosim

**Marosim** – 1) diniy yoki anʼanaviy urf-odatlar munosabati bilan oʻtkaziladigan maʼraka, yigʻin: diniy marosimlar, toʻy marosimlari, dafn marosimi va b; 2) tantanalar bilan oʻtkaziladigan rasmiy yigʻin: yubileylar, mukofot berish marosimi, haykalning ochilish marosimlari va boshqa 

## Manbalar
Marosim qoʻshiqlari

**Marosim qoʻshiqlari** - musiqiy folklorupttning asosiy va qadimiy turlaridan sanaladi. Turli mehnat, oilaviy, diniy va boshqa marosimlar jarayonida ijro etiladigan qoʻshiqlar mavsum-marosim qo‘shiqlari sirasiga kiradi. Marosim qoʻshiqlarining matni, asosan, xalq toʻrtliklari va baytlaridan iborat boʻlib, shakli band yoki band-naqarot xususiyatlariga ega boʻladi...... Marosim qoʻshiqlari har bir marosimning ichki gʻoyasi va mazmunini sheʼr va kuy-ohanglarning mushtarakligida badiiy ifodalab, tadbir qatnashchilarining ruhiy holatiga taʼsir oʻtkazadi. Oʻzbek xalq musiqa ijodida mavsum-marosim qoʻshiqlaridan "Boychechak", "Sust xotin", "Lola", "Sumalak", "Qoʻsh" va b; oilaviy Marosim qoʻshiqlaridan Alla, "Yor-yor", Oʻlan, Marsiya kabilar; diniy aytimlardan "Kitobxonlik", "Zikr", "Ramazon"; tabobat qoʻshiqlaridan "Koʻch", "Dam solish" va boshqalar hozirgacha saqlanib qolgan. Marosim qoʻshiqlari koʻpchilik bo‘lib ("Beshqarsak", "Naqsh", "Yor-yor"), yakka holda ("Alla", "Kelin salom") hamda aytishuv tarzida (lapar va boshqalar) ijro etiladi. Hozirgi davrda baʼzi marosim qoʻshiqlari bolalar tomonidan davra o‘yinlari sifatida("Oq terakmi, koʻk terak", "Yomgʻir yogʻaloq" kabilar)  ham ijro etilmoqda.

## Manbalar
Nikolay Marr

**Nikolay Yakovlevich Marr** [1864.12 (1865.6.1), Kutaisi – 1934.20.12, Leningrad] – sharqshunos, tilshunos olim.

Rossiya Fanlar Akademiyasi akademik (1912). Peterburg universitetining sharqshunoslik fakultetini tugatgan (1890). Tadqiqotlarini armangruzin tilining genetik aloqalarini oʻrganishdan boshlagan („Arman va gruzin filologiya boʻyicha matnlar va izlanishlar“, l-13-asrlarboʻyicha; 1900-13). M., shuningdek, Kavkaz tillari (kartvel, abxaz va boshqalar), tarixi, arxeologiyasi va etnografiyasi sohalarida asarlar yozgan. Kartvel tillari grammatikasini oʻrganish jarayonida bu tillarning jahondagi boshqa tillar bilan qarindoshligini aniqlashga uringan va bir qator faraziyalar (kartvel tillarining semit, bask va boshqa tillar bilan qarindoshligi)ni bayon etgan. Ammo bu faraziyalari ilmiy tilshunoslik faktlari bilan mos kelmagach, mutlaqo yangi lingvistik nazariyani – „yafetik nazariya“ ni ilgari surgan (lekin bu nazariya ham umum tomonidan qabul qilinmagan). Marr til va jamiyat, til va tafakkur munosabati muammolarini oʻrganish tilshunoslik taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega ekanligini taʼkidlagan. Marr bir qator tillarni oʻrganish va yozuvi boʻlmagan tillarning yozuvlarini yaratish sohasida koʻp ishlar qilgan

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Izbrannie raboti, t. 1—5, M. – L., 1933-37.

## Manbalar
Mars (kosmik stansiya)

"MARS" — **Mars** va kosmik fazoni oʻrganish uchun uchirilgan SSSR sayyoralararo avtomatik kosmik st-yalarning nomi. 1962—77 yillarda 7 ta "M". uchirilgan. Bortida radiotexnika as-boblari, avtomat st-yani Marsga tushiruvchi apparat, quyosh batareyalari, raqamli hisoblash mashinasi, teleskop, fototelevizion kamera va boshqa apparatlar oʻrnatilgan. Tushiruvchi apparat ekran-vakuum issiklik izolyasiyasi, atm. bosimini oʻlchaydigan asboblar va boshqa bilan jihozlangan. M. eltuvchi raketalar yordamida uchirilgan. "M-1" yordamida (1962) Yer bilan Mars orbitalari orasidagi kosmik fazoning fizik xossalari, kosmik nurlanish intensivligi va fazoning boshqa fizik xossalari oʻrganildi. "M-2" va "M-3" (1971) Mars sirtining tuzilishi, radionurlanishi, magnit maydoni va boshqa oʻrganildi. "M-3" sayyora sirtiga qoʻndiriladigan ilmiy kuzatuv apparatni ham yetkazdi. Ular 8 oy davomida Mars atmosferasi, sirtqi qatlamning harorati, suv bugʻi miqdori va boshqalarni tekshirdi. "M-4" 1973-yilda Mars sirtini fotosuratlarga tushirdi. "M-5" (1974) Mars sirtiga qoʻndirilgan apparatlarning joyini fotosuratlarga oldi. "M-6", "M-7" (1974) Mars sirtiga ap-paratlarni ohista qoʻndirdi va atmos-ferani tekshirdi. Ular Marsning sunʼiy yoʻldoshi orbitasida va uning sirtida turib, televizion tasvirlarni Yerga yetkazish masalalarini sinovdan oʻtkazdi. Bundan tashqari, kosmik apparatlar yordamida olingan fotosuratlarda Mars sirtidagi yil fasllariga qarab oʻzgaradigan qoramtir sohalarning chegaralari Yerdan turib olingan fotosuratlarga oʻxshamasligi, ular asta-sekin yorugʻ sohalarga tutashib ketishi aniqlandi.

## Manbalar
Mars maydoni

**Mars maydoni** - 1) Qad. Rimda Tibr daryosining chap sohilidagi maydon (shahar tashqarisida). Dastlab Marsga bagʻishlangan marosimlar, harbiy va gimnastik oʻyinlar, chavandozlik musobaqalari oʻtkazilgan. Respublika davri (miloddan avvalgi 6-asr oxiri)da xalq yigʻini oʻtkazilgan joy. Keyinchalik maydonning bir qismida imorat qurilib, Mars mehrobi oʻrnatilgan joygina Mars maydoni deb yuritiladigan boʻlgan; 2) Parijdagi (Sena daryosining chap sohilida) maydon. 18-asrning 2-yarmida harbiy mashklar, Buyuk fransuz inqilobi davrida ommaviy namoyishlar va tantanali marosimlar oʻtkazilgan. Mars maydoni da 1889-yilda Eyfel minorasi kurilgan; 3) Peterburgdagi maydon, shahar markazi loyiha tizimidagi muhim tarkibiy qismi. 1818-yil qad. Rim Mars maydoniga qiyoslab nomlangan. Sarkarda P. A. Rumyansev ("Rumyansev obeliski", marmar granit, 1798—99, meʼmor V. F. Brenno) va A. V. Suvorov (bronza, granit, 1799—1801, haykaltarosh M. I. Kozlovskiy)ga yodgorlik oʻrnatilgan. Ansamblda marmarli saroy (1768—85, meʼmor A. Rinaldi), Pavlovsk kazarmalari (1817—20, meʼmor V. P. Stasov), shuningdek, Muhandislik qoʻrgʻoni, Yozgi bogʻ bor.

## Manbalar
Marsel

**Marsel** — Fransiyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Oʻrta dengizning Lion qoʻltigʻi sohilida, Rona daryosi etagida. Bush-dyu-Ron departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 855 ming kishi (2013). Kattaligi va ahamiyati jihatidan mamlakatda Parijdan key-in 2-oʻrinda. M. — mamlakatning eng yirik porti (yuk ortib-tushirish 90 mln. t dan ziyod). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Marsel va avtomobil yoʻllari tuguni.

Shaharga miloddan avvalgi 6-asrda yunonlarning Massaliya koloniyasi sifatida asos solingan. Miloddan avvalgi 1-asrdarimliklar egallagan. Miloddan avvalgi 6-asrdan Franklar davlati, 11-asrdan Provans grafligi, 1481-yildan Fransiya qirolligi tarkibida. M. — mamlakatning muhim sanoat markazi. Neftni kayta ishlash, neft kimyosi, kimyo, mashinasozlik (jumladan, kemasozlik, samolyotsozlik) sa-noatlari rivojlangan. Oziq-ovqat, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari mavjud. M.dan Strasbur va Karlsrue shaharlariga neft quvurlari oʻtkazilgan. Metropoliten qurilgan. Fanlar va sanʼat akademiyasi, 2 universitet, konservatoriya, arxeologiya, nafis sanʼat va boshqa muzeylar, akvarium, botanika va hayvonot bogʻlari bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Rim qalʼasi qoldiqlari, Sen-Viktor cherkovi (11 — 15-asrlar), La-Major sobori (12-asr), ratusha, bazilika (1864) va boshqa saqlangan. Turizmning yirik markazi.

## Manbalar
Marsiya

**Marsiya** (marsiya) — 1) Yaqin va Oʻrta Sharq poeziyasida adabiy janrlardan biri; 2) biror mashhur kishi yoki keksa oila aʼzosi vafoti munosabati bilan gʻam-alam va hasratni ifodalaydigan xalq ogʻzaki poetik va musiqa ijodiyotining azamotam janri. M. qoʻshiq yoki ashula turi sifatida dafn marosimida hayotdan koʻz yumgan kishining yaxshi hislatlari, ish faoliyatlari, qarindoshlik aloqalari esga olinib erkaklar tomonidan joʻrsiz rechitativ yoki kuychan, ogʻir, mungli ohanglarda aytiladi. M.da xalq soʻzlari, gʻazal, ruboiy, muhammas va boshqa asosida shaxs boshiga tushgan kulfat, yakin kishidan judo boʻlish qismati aks etadi. Ayrim xududlarda, baʼzan esa oilalarda M.ni ayollar ham alohida taʼsirchan va mahorat bilan aytgan. "Sadr"yoki "Jaxr" marosimlarida M. ("aytib yigʻlash" maʼnosida) lar yakin qarindoshlari davrasida hofiz yoki xonanda tomonidan ijro etilgan (ayrim xrlatlarda cholgʻu joʻrnavozligida). Yozma manbalarda M. haqida maʼlumotlar va namunalar berilgan: Narshaxiyning "Buxoro tarixi" kitobida Siyovushga bagʻishlangan M., Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida Alp Ertunga M.si, adabiyotda Alisher Navoiyning ustozi Abdurahmon Jomiyga bagʻishlangan M.si, Hamzaning birinchi oʻzbek aktrisasi Tursunoyga bagʻishlab yozgan M.si, xalq orasida Mulla Toʻychi Hofizga bagʻishlangan M. va boshqa 20-asr oʻzbek adabiyoti va musiqasida M.lar ijod etilgan: Rasul kori Mamadaliyev tomonidan bir necha M.lar yaratilgan; M. Burhonovning "Epitafiya" asari M. shaklida yozilgan. Rustam Abdullayev.

## Manbalar