open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qozoqi oqbosh qoramol zoti

**Qozoqi oqbosh qoramol zoti** — goʻsht yoʻnalishidagi qoramol zoti. 20-asrning 30—40-yillarida Qozogʻiston va Rossiya (Orenburg va Volgograd viloyatlari)da Qozogʻiston mahalliy va qisman qalmoq qoramol zotini gereford zoti bilan zavod usulida chatishtirib chiqarilgan. Zot sifatida 1950-yil tasdiqlangan. Oʻzbekiston, Turkmaniston va Tojikistonda goʻshtdor qoramolchilik hududlarida tarqalgan. Keskin kontinental iqlim sharoitlariga yaxshi moslashgan. Yozning issiq, qishning sovuq kunlarida ham yaylov sharoitida boqiladi. Tusi qizil, boshi, koʻkragi, qorni, oyoqlarining va dumining pastki qismi oq. Yozda jun qoplami kalta, silliq, yaltirab turadi, qishda junlari uzun boʻlib oʻsadi. Tana tuzilishi oʻrtacha, koʻkragi keng, suyaklari mustahkam. Buqalari vazni 800–900&nbsp;kg, sigirlariniki 500–550&nbsp;kg. Yangi tugʻilgan buzoqlarining vazni 27– 30&nbsp;kg va 8 oyligida 220–240&nbsp;kg ga boradi. Bu zot tez oʻsishi bilan farqlanadi. Tabiiy yaylovlarda boqilgan buzoqlar 13—18 oyligida vazni 450– 470&nbsp;kg ga yetadi. Soʻyim chiqimi 65— 67%. Oʻzbekistonda 1957—60 yillardan boshlab Qozoqi oqbosh qoramol zotiq.z.li mollarning reproduktor fermalari shakllantirilgan. Qozoqi oqbosh qoramol zotiq.z. goʻsht sifatini yaxshilash maqsadida sut yoʻnalishidagi zotlar bilan chatishtiriladi. Bu zot sof holda urchitib va mahalliy qoramollar bilan chatishtirishda foydalanib kelinmoqda. Oʻzbekistonda naslchilik podalari yaratilgan. Olingan chatishma avlodlar Jizzax viloyatining Zomin tumanida, Xorazm viloyatida va Qoraqalpogʻistonning Orolboʻyi hududlarida boqiladi.
Qozon universiteti

**Qozon universiteti** - Rossiyadagi eng qadimiy universitetlardan biri. 1804-yili Qozon shahrida tashkil etilgan. Matematika, fizika, geologiya, kimyo, biologiya, tarix, geografiya, huquq, filologiya, ekologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tarkibida bir qancha ilmiy tadqiqot institutlari va boshqa ilmiy muassasalar, muzeylar, nashriyot, ilmiy kutubxona (5 millionga yaqin asar) bor. Universitetda 11 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi, 1000 dan ortiq oʻqituvchi va ilmiy xodim ishlaydi.
Qozon xonligi

**Qozon xonligi** () — Oltin Oʻrda inqirozidan soʻng Oʻrta Volga boʻyi — Volga(Idel)-Kama Bulgʻoriyasi hududida tashkil topgan davlat (1438—1552).

Qozon xonlari sulolasiga Ulugʻ Muhammad (1438—45) asos solgan. Markazi — Qozon shahri Qishloq xoʻjaligi aholisi Qozon tatarlari (Volga bulgʻorlarining avlodlari), mari, chuvash, udmurd, mordva va boshqirdlardan iborat boʻlgan. Ular, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullangan.

Shaharlarida hunarmandchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi Rus davlati, Sibir, Kavkaz va Sharq davlatlari bilan savdo aloqalari olib borgan. Hokimiyatni yirik zodagonlar kengashi(devon) maslahati bilan xon boshqargan. Shirin, bahrin, argʻin, qipchoq urugʻ vakillari — qarachlar, zodagonlarning oliy tabaqasini tashkil etgan. Bulardan keyingi oʻrinda sultonlar va amirlar, mirzalar, ulanlar va askarlar turgan. Musulmon ruhoniylar katta hurmatga sazovor boʻlganlar. Aholining asosiy qismini qora xalq" tashkil etgan.

Qishloq xoʻjaligi maʼmuriy jihatdan dorugʻlar (okrug) va uluslarga boʻlingan. Armiyani xonga qarashli gvardiya, alohida zodagon qoʻshinlar va soliq toʻlovchi xalq orasidan chiqqan koʻngillilar tashkil etgan.

Qozon xonligi Rus yeriga tez-tez talonchilik hujumlari uyushtirib turgan, Rus qoʻshinlari esa 1467—69 yillarda Qozon, Vyatka shaharlariga yurish qilgan. 1487-yilgi yurish natijasida Alixon taxtdan agʻdarilib, uning oʻrnini akasi muhammad Ali (Ivan III ning gumashtasi) egallagan. Shu vaqtdan boshlab 1521-yilgacha Qozon xonligi Rossiyaga qaram (vassal) davlat boʻlib qolgan. 1552-yil rus qoʻshinlari Qozonni bosib olgach, Qozon xonligi tugatilgan va Oʻrta Volga boʻyining hammasi Rossiya tarkibiga kiritilgan.

## Yana qarang

* Volga-Kama Bulgʻoriyasi
* Bulgʻor
Qozoqlik

**Qozoqlik**, qozoqilik - 15—16-asrlarda hokimiyat uchun kurashda magʻlubiyatga uchrab, oʻz el-yurtidan ajrab boshqa oʻlkalarda kuch toʻplash uchun yurgan shahzoda yoki hukmdorlar "qozoq", ularning shunday yurish-turmushi esa "Q." deb atalgan (yana qarang Kazaklar).
Qozoqtov

**Qozoqtov** — Qizilqumning janubi-sharqiy qismi (Navoiy viloyati)dagi togʻ tizmasi. Shimoliy-gʻarbdan janubi-sharqqa 60&nbsp;km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 613 m. Gʻarbida Qoraxotin botigʻy, shim., sharqiy va janubiy qismlarida qumli massivlar bor. Tizmaning suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlari nurash natijasida vujudga kelgan elyuviy va delyuviy yotqiziqlari bilan qoplangan. Yon bagʻirlarini quruq soylar kuchli parchalagan. Soylar etaklarida kichik yoyilma konuslar hosil boʻlgan. Tizma tektonik antiklinal struktura, paleozoy davri slanets, qumtosh, granit, diorit, yon bagʻirlarining quyi qismida boʻr, paleogen davrlari konglomerat, mergel, gillaridan tashkil topgan. q. Turon plitasining gersin burmalanishi davrida shakllanib, yer yuzasiga chiqib qolgan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan qismidir. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq, yogʻin kam. Yon bagʻirlari va etaklarida sur-qoʻngʻir, qumli tuproqlar tarqalgan. Ularda, asosan, saksovul, shuvoq, teresken, boyalich va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Hududidan yaylov sifatida foydalaniladi.
Qozogʻiston respublikasi milliy fanlar akademiyasi

**Qozogʻiston respublikasi milliy fanlar akademiyasi** — Qozogʻistonning oliy ilmiy muassasasi. 1946-yil 31 mayda SSSR Fanlar akademiyasining Qozogʻiston filiali negizida tashkil etilgan. Olmaota shahrida joylashgan. Faoliyatining asosiy yoʻnalishlari i.t,larni amalga oshirish va muvofiqlashtirish, fanning muhim tarmoqlarini rivojlantirish va uning samaradorligini oshirish, ilmiy kadrlar tayyorlash, xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirish va fan tarmoqlari taraqqiyotiga xorijiy investitsiyalarni jalb etish va boshqalardan iborat. 56 Akademik, 143 muxbir aʼzosi bor (2003). Fan tarmoqlari boʻyicha 6 boʻlim (jum-ladan, 1 mintaqaviy) va 300 dan ortiq ilmiy tadqiqot institut va muassasasi, botanika bogʻi, kutubxonasi (4 mln.dan ortiq asar) bor. Akademiya "Xabarlar" (1944-yildan) va boshqa ilmiy jurnal hamda asarlar nashr etadi. Prezidenti — Murat Jurinov (2003-yildan).
Qolgan oʻzan

**Qolgan oʻzan**, qolgan daryo, qoldiq oʻzan — daryoning oldingi oʻzanidan butunlay yoki qisman ajralib qolgan qismi. Daryo oʻzaniga oqiziqlar tiqilib qolishi yoki daryoning boshqa tomonga burilib ketishi natijasida hosil boʻladi. Dastlab kichikroq koʻl, keyinroq bqiziqlar toʻlib botqoqlikka yoki zaxkash oʻtloqqa aylanadi.
Qolgandaryo

**Qolgandaryo** — Andijon viloyatidagi Qoradaryoning Andijon viloyati Baliqchi tumani va Namangan viloyati Norin tumanining janubiy hududidan oʻtgan qolgan oʻzani. Daryoning chap sohiliga shoʻr tuproq va qumoq yerga qurilgan (1848—50) kanalni 1876 yildan daryo suvi yuvib keta boshlagan. 1883 yil suv toshqini natijasida Qoradaryo tamoman kanalga oqa boshlagan. Daryo oʻzani balandda qolib ketgan. Daryo chinobod qishlogi yaqinida yana eski oʻzaniga burib yuborilgan. Qoradaryoning shimolida qolib ketgan 20&nbsp;km uzunlikdagi oʻzani Q. nomi bilan atalgan va sizot suvlar bilan toʻlgan. 20-asr boshlaridan buyon sholikorlikda foydalaniladi hamda yaylov xizmatini oʻtaydi. Koʻp qismi ekin maydonlariga aylantirilgan.

Andijon viloyati shimolidan oqib keladigan Oqboʻra daryosini Shahrixonsoy kesib oʻtgan shimoliy tomondagi qolgan oʻzani ham Q. deb atalgan. Oqboʻra oqovasi Shahrixonsoyga qoʻshilib, uning oʻzani qurib qolgan. Hozirgi Q. oʻrni Jalolquduq tumanining ekinzorlari orasida joylashgan. Endilikda sobiq oʻzandan ariq oqib oʻtadi.
Qozogʻiston arxarmerinosi

**Qozogʻiston arxarmerinosi** — goʻsht-jun yoʻnalishidagi mayin junli qoʻy zoti. 1930—50 yillarda Qozogʻistonda turlararo duragaylash usuli bilan chiqarilgan. Novokavkaz zotli ur-gʻochi merinosni ovlab oʻldirilgan yovvoyi arxar qoʻchqori urugʻi bilan urugʻlantirib olingan birinchi chatishma avlodni prekos va rambulye qoʻy zotlari bilan U arxar va mayin jugʻshi qoʻy zoti qoniga ega boʻlgan 3-chatishma avlod olinguncha chatishtirilgan. 3-chatishma avlodni zot ichida urchitib koʻpaytirildi. Chatishtirish yil boʻyi yaylovda boqish, maqsadli tanlash va saralash asosida olib borildi. Ushbu zot gavdasi yirik, suyaklari mustahkam. Qoʻchqorlari 90—115 (150) kg gacha, sovliqlari 55— 65 (90) kg gacha. Juni, asosan, 60 raqamli sifatga ega, uz. 8—9 sm. Qoʻchqorlaridan 7—8 (10&nbsp;kg), urgʻochilaridan 3,2—3,5 (6&nbsp;kg gacha) kg jun olinadi.

Serpushtligi 110—120%. Qozogʻiston arxarmerinosi tez yetiladigan zot, togʻoldi yaylovlari sharoitlariga yaxshi moslashgan. Qozogʻistonning Olmaota, Sharqiy Qozogʻiston va Pavlodar viloyatlarida urchitib koʻpaytiriladi.
Qoldiq koʻl

**Qoldiq koʻl** — qad. yirik suv havzalari — okean va dengizlarning chekinishi natijasida ular oʻrnida saqlanib qolgan koʻllar. Mas, Kaspiy, Orol, Chad, Eyr koʻllari. Daryolar oʻzanlarini oʻzgartirganda eski oʻzanning chuqur joylarida ham koʻllar hosil boʻladi, bular ham Qoldiq koʻllar deyiladi. Ular, odatda, kichik, koʻpincha vaqtli boʻladi. Sirdaryo, Amudaryoning tekisliklardan oʻtgan qismidagi vodiylarida bunday koʻl koʻp uchraydi.
Qoldiq togʻ

**Qoldiq togʻ** — baland togʻli oʻlkaning uzoq vaqt davom etgan yemirilishidan qolgan va, asosan, qattiq togʻ jinslaridan tuzilgan yakka-yakka togʻ, qir va tepalar. Iqlim, joy relyefi, togʻ jinslariga bogʻliq ravishda nurash Qoldiq togʻ, yuvilma Qoldiq togʻ farqlanadi. Oʻzbekistonda Qizilqumdagi. Tomditov, Boʻkantov, Ovminzatov shunday Qoldiq togʻlardir (yana qarang Yetimtogʻ).
Qozogʻiston past togʻlari

**Qozogʻiston past togʻlari**, Sariorqa, Markaziy Qozogʻiston past togʻlari — Qozogʻistonning markaziy va sharqiy qismlarida joylashgan hamda past togʻlar va tizmalari boʻlgan tekislik-qirli hudud. Shimolida Gʻarbiy Sibir, shim,-sharqda Oltoy togʻlari, Zaysan botigʻi. sharqda Tarbagʻatoy, janubiy va janubi-gʻarbda Turon tekisligi, Balxash-Olakoʻl botigʻi, Betpakdala choʻli, gʻarbda Toʻrgʻay platosi bilan oʻralgan. Ushbu hudud ilmiy adabiyotlarda "Markaziy Qozogʻiston", "Qozogʻiston bur-mali oʻlkasi", "Sharqiy Qozogʻiston penepleni", "Sariorqa" nomlari bilan maʼlum. Gʻarbdan sharqqa 1500&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni gʻarbida 950&nbsp;km, sharqiy qismida 350–400&nbsp;km. Yer yuzasi tekis, faqat 2 togʻ: gʻarbida Ulugʻtov (113 m) va shimolida Koʻkchatov qirlari (Sinyuxa togʻi, 947 m) bor. Sharqiy qismi balandroq (oʻrtacha 500–1000 m) va relyefi oʻr-qirli. Qozogʻiston past togʻlarit.ning eng baland joyi — markaziy qismidagi Qar-qarali toglari (1565 m). Sharqida Chingiztov tizmasi (1077 m) joylashgan. Past togʻlar (mutlaq balandligi 500–600 m) Qozogʻiston past togʻlarip.ni oʻrab olgan. Qozogʻiston past togʻlarit. paleozoy davrining metamorfik slanets, kvarsit, qumtosh va ohaktoshlaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental, yogʻin kam, quruq. Qishi sovuq, qor qoplami qalin emas. Yozi issiq, bulut kam. Havo temperaturasi amplitudasi katta, yanvar

ning oʻrtacha temperaturasi —14°, —18°, iyulniki 20—24°. Yillik yogʻin 200–300&nbsp;mm. Eng yirik daryolari: Ishim (Irtish havzasi), Nura, Sarisuv. Daryolari qishda muzlaydi. Koʻl koʻp. Qozogʻiston past togʻlarit.ning shimoliy qismi dasht zonasida boʻlib, har xil oʻt, betaga-chalov, markazi quruq dasht zonasida, toʻq kashtan va kashtan tuproklarda betaga-chalov oʻsimliklari, janubiy va sharqiy qismi chala choʻl zonasida boʻlib, och kashtan tuproqlarda dasht va choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Muhim tabiiy qazilma boyliklari koʻmir, temir, marganets, mis, rux, nikel rudalari, boksit, qoʻrgʻoshin, fosforit, kaliy va osh tuzi konlaridir. Qurgʻalji qoʻrikxonasi va Barnaul milliy bogʻi tashkil etilgan.

## Adabiyot
* Djanaliyeva K. M., Budnikova T. K. i dr., Fizicheskaya geografiya Kazaxstana i Sredney Azii, L., 1965; Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A.. Oʻrta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002.

Murod Mamatqulov.
Jumagʻali Qoldiqorayev

**Jumagʻali Qoldiqorayev** (1922, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, ,  – 1944.26.1, Gomel viloyati Mozir shahrida dafn etilgan) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. K-zda ishlagan. 1941-yildan frontda. 7-gvardiyachi tankxa qarshi qiruvchi diviziya (Markaziy front 61-armiyaning 7-gvardiyachi otliq askarlar korpusi)ning oddiy askari. Gomel viloyatining Komarin shahridan 20&nbsp;km shimolida daryoni kechib oʻtishda va jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1944. 15.1). Xoʻjayli shahridagi va oʻzi oʻqigan maktab uning nomi bilan atalgan.
## Tarjimayi holi
Jumagʻali Qoldiqorayev 1922-yil 28-martda hozirgi Qoraqalpogʻiston (Oʻzbekiston)ning Xoʻjayli viloyati Ivan-Yab qishlogʻida dehqon oilasida tugʻilgan, millati qozoq.

Toʻliq boʻlmagan oʻrta taʼlimga ega. 1937-yildan Turkmaniston SSR Toshhovuz viloyati Kalininskiy tumanida joylashgan Kirov nomidagi kolxozda yashab ishlagan. Kurslarni tamomlab, traktorchi boʻlib ishlagan.

1941-yil bahorida Toshhovuz viloyati Kalinin harbiy komissariati tomonidan Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1941-yildan boshlab ikkinchi jahon urushi qatnashchisi.

Jumagʻali Qoldiqorayev Dnepr daryosini kesib oʻtishda va daryoning oʻng qirgʻogʻidagi koʻprikni ushlab turish paytidagi janglarda ajralib turdi. 1943-yil 27-sentyabrga oʻtar kechasi Qizil Armiya askari Jumagʻali Qoldiqorayev uchta PTR ekipaji tarkibida birinchilardan boʻlib Komarin qishlogʻidan 20 km shimolda Dneprning oʻng qirgʻogʻiga oʻtdi. Qoldiqorayev oʻz artilleriyasi bilan birgalikda gʻarbiy qirgʻoqdagi dushmanning mudofaa chizigʻini vayron qiladi. Dushman xandaqlari va ariqlarida Jumagʻali qoʻl jangida oʻnlab dushmanlarni oʻldiradi. Natijada dushman xandaqlarining bir qismini egallab olinadi va butun otryadning daryodan oʻtishi taʼminlanadi.

Ushbu jangdagi jasorati uchun Jumagʻali Qoldiqorayev 1943-yil oktyabr oyida Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga nomzod boʻladi. Ammo Qoldiqorayev mukofotni qoʻlga kirita olmaydi. 1944-yil 26-yanvarda Mozir shahri (Belarussiyaning Gomel viloyati) yaqinidagi jangda Qizil Armiya askari Qoldiqorayev halok boʻladi. U Mozir shahrida dafn etilgan.

## Mukofotlar
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi farmoni bilan „Qoʻmondonlikning nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontidagi jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ Qizil Armiya askari Qoldiqorayev Jumagʻali Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan. Unga Lenin ordeni ham berilgan.

Xoʻjayli shahridagi va Kirov nomli kolxozdagi maktablar qahramon Jumagʻali Qoldiqorayev nomi bilan ataladi.
Beyneu (Qozogʻiston) shahridagi maktabga Jumagʻali Qoldiqorayev nomi berilgan.
Mozir shahridagi koʻcha ham Jumagʻali Qoldiqorayev sharafiga nomlangan.
## Manbalar
Qolip

**Qolip** — 1) amaliy sanʼatda — bezak naqshni quyib (terib), bosib yasash uchun ishlatiladigan maxsus shakldagi moslama; andaza. Oʻyma gulli Q. ip matoga gul bosishda ishlatiladi; jez quyishda ishlatiladigan yogʻoch yoki ganch shakl; zargarning ziynat buyumlar yuzasida bezak yaratishda qoʻllaydigan gul Q., gʻisht Q. — xom gʻisht quyadigan yogʻoch moslama; ganch bezak quyishda, koshin parchinlardan terib tayyorlanadigan bezak. Q. zargarlik, pichoqchilik, doʻppidoʻzlik, poyabzalchilik, chitgarlik va boshqalarda ishlatiladi; 2) buyumlarga shakl yoki ishlov berish uchun foydalaniladigan moslama. Metallar va plastmassalardan quyib yoki boshqa materiallar (mas, yogʻoch) dan kesib yasaladi. Tayyorlanadigan asbob yoki buyumlar turiga koʻra shakli va oʻlchamlari turlicha boʻladi. Qozon, gʻisht, tish Q.lari va boshqa bor; 3) quymachilik korxonalarida plastmassa va metall quyish uchun ishlatiladigan moslama. Undan bir yoki koʻp marta foydalanish mumkin. Q. kvars qumi, bentonit, loy, metall va boshqalardan tayyorlanadi.
Qolipaki

**Qolipaki**, qolipi bosma — zargarlikda buyumlar va ularning bezaklarini qolip yordamida ishlash; shu usulda yaratilgan buyum ham Q. deb ataladi.
Qoloqsoy

**Qoloqsoy**, Kolaksais — skiflar bobokaloni Targʻitoysh kenja oʻgʻli. Gerodotnnnt yozishicha, Q.dan skiflarning paralatlar qabilasi tarqalgan. Bu qabila podsho-skiflar qavmidan boʻlgan. Rivoyatlarga koʻra, bu davrda skiflar yeriga osmondan oltin buyumlar: omoch, boʻyinturuq, oybolta va qadah tushgan. Akalari Lipoqsoy va Arpoqsoy ularga yaqinlasha olmagach, Q. bu buyumlarni yerdan koʻtarib olishga va oʻz uyiga olib kirishga muvaffaq boʻladi. Q. oltin buyumlarga ega boʻlgach, skiflar podshosi etib saylangan. Bu buyumlarni skif podsholari nihoyatda ehtiyot qilib saqlaganlar. Har yili ularga atab qurbonlik qilishgan. Q. skiflar mamlakatini uchta podsholikka boʻlib, 3 oʻgʻliga taqsimlab bergan. Oltin buyumlar eng katta podsholikda asralgan.
Qoldiq konlar

**Qoldiq konlar** — Yer poʻstining ustki qismida shakllangan foydali qazilma yotqiziklari; togʻ jinslarining nurash mahsulidan tashkil topadi. Qoldiq konlar erigan birikmalarni va erishi qiyin boʻlgan minerallar (temir, marganets, nikel va kaolinning baʼzi konlari) qoldiqlari toʻplamlarining suvda oqib chiqishidan hosil boʻladi. Muhim ahamiyatga ega boʻlgan Qoldiq konlarga boksit, kaolin, marganets oksidlari, talk, magnezit uyumlari, titan, qalay, volfram, tantal, niobiy, oltin minerallari konlari kiradi.
Qon bosimi

**Qon bosimi** — tomirlarda oqayotgan qonning shu tomirlar devoriga koʻrsatadigan bosimi (tazyiqi); yurak ishi va tomirlar devorining qarshiligi tufayli vujudga keladi. Arteriyalar ichida — arterial, kapillyarlar ichida — kapillyar va venalar ichida — venoz bosim boʻladi. Qon bosimi qonning tomirlar sistemasi boʻylab oqishiga imkon beradi va shu bilan organizm toʻqimalarida moddalar almashinuvini taʼminlaydi. Arterial bosimning (AB)- yuqori yoki past boʻlishi, asosan, yurak qisqarishlarining kuchi va yurakning har qis-qarganda tomirlarga haydaydigan qon miqdori, tomirlar (ayniqsa, periferik tomirlar) devorining qon oqimiga koʻrsatadigan qarshiligi va kamroq darajada vaqt birligida yurak qisqarishlarining soni bilan belgilanadi. Aylanib yuradigan (sirkulyatsiya qiladigan) qon miqdori, uning yopishqoqligi, bosimining nafas olishga bogʻliq boʻlgan qorin va koʻkrak qafasi boʻshligʻidagi oʻzgarishlari va boshqa omillar ham AB ning yuqori yoki past boʻlishiga taʼsir koʻrsatadi. Yurakning chap qorinchasi qisqarganda (sistola) AB maksimal darajaga yetadi. Bu jarayonda yurakdan 70 ml qon otib chiqariladi, bu miqdor qon birdaniga mayda qon tomirlari (ayniqsa, kapillyarlar) orqali oʻtib ketolmaydi. Shuning uchun elastik aorta kengayadi, undagi bosim (sistolik bosim) esa ortadi. Arteriya, vena va kapillyarlarda Qon bosimi turlicha boʻladi. Yurakdan uzoqlashgan sari Qon bosimi pasayib boradi (aortada ancha yuqori, kapillyarlarda birmuncha past, venalarda ancha past boʻladi). Katta odamda normal arterial bosim 100–140&nbsp;mm simob ustuni (sistolik bosim) ga va 70–80&nbsp;mm simob ustuni (diastolik bosim) ga teng . Bu bosimlar farqi puls bosimi deyiladi. Organizmdagi biror-bir illat tufayli Qon bosimi ushbu koʻrsatkichdan koʻtarilishi yoki pasayishi mumkin. Yurak qorinchalarining qisqarishlari orasidagi pauza (yaʼni diastola) vaqtida kengaygan qon tomirlari (aorta va yirik arteriyalar)ning devori qisqara boshlaydi va qonni kapillyarlarga haydaydi. Qon bosimi asta-sekin pasayadi va diastola oxirida minimal darajaga tushadi (aortada 90&nbsp;mm simob ustuni, yirik arteriyalarda 70&nbsp;mm simob ustuni atrofida boʻladi).

## Manbalar
Qon bosimini tushiruvchi moddalar

**Qon bosimini tushiruvchi moddalar**, gipotenziv moddalar — qon tomirlar tonusini pasaytiruvchi dorilar. Ular arterial bosim (AB)ni meʼyoriga tushirib, nishon-aʼzolarda kechadigan oʻzgarishlarni kamaytiradi, gipertoniya kasalligi asoratlarining oldini oladi. Tibbiyot amaliyotida qon bosimi oshishining turli bosqichlariga taʼsir qiluvchi yuqori samarali dori vositalari koʻp, lekin ularning koʻpchiligi arterial bosimni pasaytirish bilan birga, sezilarli ravishda uglevod va yogʻlar almashinuvini buzadi, markaziy nerv sistemasi faoliyatini susaytiradi, qon reologiyasi va boshqalarni oʻzgarishiga olib keladi. Shu bois amaliyotda nojoʻya taʼsiri kamroq "birinchi qator" preparatlar guruhi ajratib olingan. Bular:— siydik haydovchi dorilar (tiazid va "halqali" diuretiklar), qisman kaliy saqlovchi vositalar;—Ca+ ioni antagonistlari (nifedipin guruhi — amlodipin, nitrendipin va boshqalar);—sx-adrenoblokatorlar;— R-adrenoblokatorlar, jumladan "gibridlar";— angiotenzin oʻzgartiruvchi ferment ingibitorlari;— angitenzin "retseptorlari blokatorlari". Ilgari keng qoʻllangan rezerpin, benzogeksoniy, pentamin, apressin va boshqa hozirda faqat yordamchi ahamiyatga ega. Hozirgi klofelin, fentolamin, prazozin, apressin va boshqa Qon bosimini tushiruvchi moddalart.m. qoʻllanadi. Vrach kasallikning davriga va organizmning holatiga, shuningdek, dorining taʼsir etishiga qarab biror xil dorini buyuradi. Qon bosimini tushiruvchi moddalarni oʻz boshimchalik bilan ichmaslik kerak. Agar ular vrach ruxsatisiz ichilsa, taʼsiri boʻlmasligi yoki yurak faoliyatini zararlashi, koʻngil aynishi, qusish, quvvatsizlik, bosh aylanishi va boshqa kuzatiladi, shuningdek, arterial bosim toʻsatdan pasayib ketib, hayot uchun xavfli holat — kollapst olib keladi. Qon bosimini tushiruvchi moddalarni faqat vrach koʻrsatmasiga muvofiq ishlatish kerak.
Qon depolari

**Qon depolari** — odam va yuksak darajada rivojlangan hayvonlarda mavjud qonning 50% ini zaxirada saqlaydigan rezervuar aʼzolar. Jigar, taloq va teri Qon depolari hisoblanadi. Bu aʼzolarning tomir sistemasi oʻziga xos tuzilgan. Taloqda qonning bir qismi hujayralar orasiga tarqalgan boʻlib, qon aylanishida ishtirok etmaydi. taloq silliq muskullarining qisqarishi tufayli qon umumiy qon oqimiga qayta quyiladi. Jigar tomirlarida qon sekin oqadi. Jigar tomirlarining qisqarishi natijasida qon tomirlar boʻylab tarqatadi. Terida qon kapillyarlarda toʻplanadi. Organizmda kislorod yetishmaganida (mas, ogʻir jismoniy ish qilganda) yoki qon tarkibidagi gemoglobin miqdori kamayganda (mas, koʻp qon yoʻqotganda), Qon depolaridagi qon umumiy qon aylanish sistemasiga chiqadi va miqdori koʻpayadi.
Qon ivishi

**Qon ivishi** — suyuq qonning yumshoq quyqum (laxta)ga aylanishi; odam va hayvon organizmining qon yoʻqotishga qarshi fiziologik himoya reaksiyasi. Qon tomir zararlanib, qon oqqanda qon plazmasida erigan fibrinogen oqsilning erimaydigan fibrin holiga aylanishi va bu tolalar qonning shaklli elementlari (trom-botsitlar) bilan oʻralashib quyqum hosil boʻlishi natijasida vujudga keladi va u tomirning shikastlangan joyini toʻsib qoʻyadi.

Qon ivishi murakkab fermentativ jarayon boʻlib, u bosqichma-bosqich (3 fazada) kechadi. Qon ivishi qon ivishi fak-torlari (qarangI.F.) — qon plazmasining qator oqsillari va Sa2+ionlari ishtirokida amalga oshadi. Asosiy Q.I.F. 13 ta boʻlib, ular rim raqamlari bilan belgilanadi. Bu faktorlarning bir nechtasi qonning shaklli elementlari tarkibida boʻladi.

Qon ivishining asosiy reaksiyalari quyidagilar: faol tromboplastin hosil boʻlishi; protrombin trombinga aylanishi; fibrinogen fibringa aylanishi; fibrinning stabilizatsiyasi.

Normada odam qoni tomirdan chiqqach, 5—12 min.da iviydi. Ayrim patologik holatlarda Qon ivishi sekinlashishi yoki tezlashishi mumkin, bu trombozlarga olib keladi.

Tibbiyotda qon ivishini susaytiruvchi (antikoagulyantlar), kuchaytiruvchi va barqarorlashtiruvchi vositalardan keng foydalaniladi.
Qon kasalliklari

**Qon kasalliklari**, qon sis temasi kasalliklari — periferik qon va qon yaratuvchi aʼzolarning shikastlanishi bilan kechadigan kasalliklar guruhi. Qon kasalliklarining kelib chiqish sabablari va belgilari xilma-xil, lekin ularning hammasida ham qon hujayralarining ishlanib chiqishi, funksiyalari, organizmda taqsimlanishi va boshqa koʻrsatkichlari buziladi. Bu oʻzgarishlar qon yaratilishini idora etadigan nerv-endokrin sistema funksiyasi hamda boshqa aʼzolar (meʼda, jigar) faoliyatiga, organizmning irsiy xususiyatlarini belgilovchi gen apparatiga bogʻliq. Qon kasalliklariga olib keladigan jarayonlar mexanizmi murakkab va xilmaxilligi sababli Qon kasalliklarini shartli ravishda patogenetik xususiyatlari va klinik belgilariga qarab leykozlar, kamqonliklar va koagulopatiyalarga ajratiladi. asosan, qizil qon sistemasi kasalliklari, oq qon sistemasi kasalliklari, trombotsitlar (qon plastinkalari)ning kasalliklari tafovut qilinadi. Bularning kelib chiqishida qon sistemasida roʻy beradigan aplastik, giperplastik oʻzgarishlar va qon yara-tilishining buzilishiga olib keladigan boshqa patologik jarayonlarning ahamiyati katta.

Qizil qon sistemasi kasalliklari. Bunga qizil qon shaklli elementlari — eritrotsitlar kamayishi bilan kechadigan turli xil anemiyalar, ularning ortiqcha ishlanib chiqishi bilan ifodalanadigan eritremiyalar, oq qon sistemasi kasalliklariga turli xil leykozlar, koʻp sonli miyeloma kasalligi, Xojkin kasalligi (limfogranulema-toz), limfosarkoma, retikulosarkoma va boshqa kiradi.

Trombotsitlar kasalliklari koʻmikda megakariotsit hujayralar yoki trombotsitlar faoliyatining susayishi bilan bogʻliq ravishda paydo boʻladi. Bularga idiopatik trombotsitopenik purpura, Glansman xastaligi kiradi. Qon kasalliklari birbiridan farq qilsa ham, lekin maʼlum bir qonuniyat bilan avj olib borib, organizmdagi talaygina aʼzolar faoliyatining izdan chiqishiga sabab boʻladi.

Qon kasalliklari turi, xususiyatlari va avj olish darajasiga qarab davo qilinadi.

Qk.ning kelib chiqish sabablari va avj olish mexanizmlarini oʻrganish, davolash chora-usullarini ishlab chiqish masalalari bilan gematologiya shugʻullanadi.
Qon aylanishi

**Qon aylanishi** — yurak qisqarishi tufayli qonning qon oʻtkazish sistemasida harakatlanishi. Qon aylanishi organizm toʻqimalari bilan tashqi muhit orasidagi moddalar almashinuvi va gomeostaz turgʻunligini taʼminlaydi. Qon toʻqimaga kislorod, suv, oqsil, uglevodlar, yogʻ, mineral moddalar, vitaminlar va boshqa olib keladi va toʻqimadan karbonat angidrid hamda moddalar almashinuvida paydo boʻlgan boshqa chiqindi moddalarni olib ketadi. Termoregulyatsiya va gumoral regulyatsiyaii amalga oshiradi. Immunitetning muhim omilidir. Qon aylanishini 1628-yil ingliz shifokori U.Garvey kashf qilgan.

Koʻpchilik umurtqasiz hayvonlarda ochiq qon aylanishi doirasi mavjud (gemolimfa gavda muskullari yoki tomirlar qisqarishi tufayli harakatlanadi). Odam va ayrim yuqori darajada rivojlangan umurtqasizlarda qon aylanishi doirasi yopiq boʻladi. Suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, sut emizuvchilar va qushlarda qon aylanishi doirasi 2 ta. Odam shu jumladan, sut emizuvchilar va qushlarda qon aylanish sxemasi bir xil. Yurak chap qorinchasidan chiqib, toʻqimalar orqali oʻng boʻlmachaga kelgan tomirlar sistemasi katta, oʻng qorinchadan chiqib, oʻpka orqali chap boʻlmachaga kelgani kichik qon aylanish doirasini tashkil etadi. Chap boʻlmachadan qon chap qorinchaga oʻtadi va qon aylanishi davom etadi. Yurak muskullarining qisqarib boʻshashishi tufayli qon tomirlarda harakatlanadi. Yurakning bir minutda haydaydigan qon miqdori minutli hajm deyiladi. Odam tinch turganidagi minutli hajm 4-5 l ga teng, emotsional taʼsir holatida esa u 3-4 marta ortadi. Yurak qonni arteriyaga bosim bilan haydaydi. Qon quyilishi bilan arteriyalar devori kengayadi. Diastola yigʻilgan energiya arteriyalarda qon bosimini maʼlum darajada saqlab, kapillyarlarda uzluksiz qon oqimini taʼminlaydi. Organizmdagi qonning faqat 5% i kapillyarlarda boʻladi, biroq qon aylanishining asosiy funksiyasi qon bilan toʻqima orasidagi moddalar almashinuvi shu kapillyarlarda amalga oshadi. Qonning kapillyarlardagi gidrostatik bosimi sababli suyuqlik, kapillyardan toʻqimaga filtrlanadi (qon plazmasining onkotik bosimi bu jarayonga toʻsqinlik qiladi). Qon kapillyarlarda qarshilikka uchraydi, buni yengishda u energiya yoʻqotadi va qon bosimi pasayadi. Qon aylanish doirasi suvda hamda quruqlikda yashovchilardan boshlab ikki doira boʻylab aylanadi yaʼni katta va kichik qon aylanish doiralari. Kichik qon aylanish doirasiga yurakning oʻng qorinchasidan chiquvchi arteriya va oʻpkadan chiquvchi oʻpka venalari kiradi. Mazmunan kichik qon aylanish sistemasi qondagi gazlar almashinuvida ishtirok etadi. Katta qon aylanish doirasi (sistemasi) yurakning chap qorinchasidan chiquvchi aorta , arteriya, arterial kapilyar, toqimalardan boshlanuvchi venal kapilyar vena kovak venalar ularning choʻntakchasimon klapnlari kiradi. Katta qon aylanish sistemasi toʻqima va organlarga oziq moddalar va kislorodni yetkazib berish va u yerdan moddalar almashinuvidan hosil boʻlgan zararli moddalarni ayiruv organlariga yetkazib berish hamda gumaral boshqarishda ishtirok etadi.

## Yana qarang
* Yurak
* Venalar
* Arteriyalar

## Manbalar
Qon tomirlari

**Qon tomirlari** – bu qon aylanish tizimining naychasimon tuzilmalari boʻlib, umurtqali hayvonlar tanasi boʻylab qon tashiydi. Qon tomirlari qon hujayralari, ozuqa moddalar va kislorodni organizmning aksariyat toʻqimalariga yetkazib beradi. Shuningdek, ular toʻqimalardan chiqindi moddalar va karbonat angidridni olib ketadi. Baʼzi toʻqimalar, masalan, xaftaga, epiteliy, hamda koʻzning nurlari va gavhari qon tomirlariga ega emas va avaskulyar deb ataladi.

## Yana qarang

* Qon aylanishi
* Arteriyalar
* Venalar
Qon tuflash

**Qon tuflash** — yoʻtalganda nafas yoʻllaridan qon ajralishi. Oʻpkadagi turli illatlar (yalligʻlanish, sil, oʻsma, abssess, infarkt), baʼzi yurak poroklari, exinokokkoz, zaxm va qon sistemasi kasalliklarida bemor qon tuflaydi. Nafas yoʻllari tomirlarining yorilishi, yurak poroklari oqibatida oʻpkada qon dimlanishi va tomirlar devori oʻtkazuvchanligining oshishi ham Qon tuflashga sabab boʻladi. Koʻpincha milk yoki burun qonashi natijasida nafas yoʻllariga qon oqib tushib, soxta Qon tuflash roʻy beradi. Qon tuflaganda qon aralash balgʻam, "toza qon laxtalari" (boʻlaklari) yoki balgʻam zang rangida boʻlishi mumkin. Qon tuflashda qon qoʻp ajralishi oʻpkadan qon ketishidan dalolat beradi. Bemorni orqasiga narsa qoʻyib suyab oʻtqazib qoʻyiladi; gaplashish, harakat qilishga ruxsat etilmaydi, zudlik bilan vrach chaqirish, Qon tuflash sababini aniqlash va tegishli davo choralarini koʻrish lozim.
Qon toʻxtatuvchi dorilar

**Qon toʻxtatuvchi dorilar**, gemostatik vositalar — qon oqishini toʻxtatuvchi moddalar. Mahalliy taʼsir etuvchi va organizmga dori soʻrilgandan soʻng umumiy taʼsir koʻrsatuvchi Qon toʻxtatuvchi dorilard. farq qilinadi; ular oʻz navbatida spetsifik (fibrinogen, protrombin kompleksi — II, VII, IX va X faktorlari, antigemofiya glo-bulin — VIII faktori, XIII faktor konsentrati va boshqalar) va nospetsifik (ad-rokson, rutin va boshqalar) vositalarga boʻlinadi. Mahalliy taʼsir etuvchi Qon toʻxtatuvchi dorilard. sifatida odam va hayvonlar qonidan tayyorlangan bir qancha moddalar, jumladan, trombin (kapillyarlardan qon oqqanda), gemostatik bulutcha (tarkibida trombin, trombokinaza va baʼzi tuzlar boʻlgan quruq gʻovak massa), mayda jarohatlarda achchiqtoshdan tayyorlangan "qon toʻxtatuvchi qalamlar" qoʻllanadi. Organizmga soʻrilgandan soʻng qon toʻxtatuvchi moddalarga vikasol, kaltsiy xlorid, fibrinogen va boshqa kiradi. Baʼzi oʻsimliklar (lagoxilus, qichitqi oʻt, boʻyimodaron)dan tayyorlangan damlamalar ham Qon toʻxtatuvchi dorilard. sifatida ishlatiladi.
Qon uni

**Qon uni** — soʻyilgan mollar qonini qayta ishlab tayyorlanadigan mahsulot. Chorva mollari, asosan parranda, moʻynali hayvonlar va choʻchqalarni boqishda protein manbai sifatida ishlatiladi (1-nav Qon unida 80% dan ortiq protein bor). Namligi 9% boʻlgan 1&nbsp;kg Qon unida 1,06 ozuqa birligi va 758 g hazm boʻladigan protein boʻladi. Choʻchqa va parrandalar ozuqa ratsionining 10% ga qadar qoʻshiladi.
Qon yaratilishi stimulyatorlari

**Qon yaratilishi stimulyatorlari** — qon yaratilishini kuchaytiruvchi dori moddalari guruhi. Qon yaratilishi stimulyatorlaris. ning kimyoviy tarkibi va taʼsir mexanizmi turlicha boʻlib, eritrotsitlar (eritropoez) yoki leykotsitlar yaratilishi (leykopoez) ni kuchaytiradi.

Baʼzi vitaminlar — folat kislotasi, sianokobalamin, piridoksin, nuklein kombinatalari sintezini tezlashtiruvchi — pentoksil, metilurapil. natriy nukleinat va leykogen; stero-id gormonlar — glyukokortikoidlar, androgen preparatlar, litiy tuzlari Qon yaratilishi stimulyatorlaris. hisoblanadi.

Buyrakda ishlab chiqariladigan eritropoetin gormoni qizil qon tanachalari yaratilishini, shuningdek, leykopoetin leykotsitlar hosil boʻlishini, trombopoetin moddasi trombotsitlar yaratilishini faollashtiradi. Hozirgi chuqur leykopeniya va trombotsitopeniya holatlarini davolash uchun G-KSF (granulotsitar koloniya stimullovchi faktor) — neypogen, GM-KSF (granulotsitmonotsitar koloniya stimullovchi faktor) deb atalgan preparatlar qoʻllanilmoqda.
Qon soʻrar chivinlar

**Qon soʻrar chivinlar** — uzunmoʻylovli ikki qanotlilar oilasi. Uzunligi 8&nbsp;mm gacha. Tanasi, baʼzan qanotlarining bir qismi tangachalar bilan qoplangan. Ogʻiz organlari sanchib soʻruvchi xartumdan iborat. 2500 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekiston faunasida 25 turi bor. Urgʻochi Qon soʻrar chivinlarch., odatda, umurtqalilar qonini soʻradi, erkaklari oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi. Qurtlari planktonda, odatda, oqmaydigan suv havzalari, suv toʻplanadigan daraxtlar kovagida, uylarning yertoʻlalarida, hatto suv solingan bochkalarda, asosan, yilning iliq davrida, baʼzan qishda ham rivojlanadi; suvdagi mikroorganizmlar bilan oziqlanadi. Qon soʻrar chivinlarch., odatda, bezgak tarqatuvchi va bezgak tarqatmaydigan (qolgan 5 ta urugʻ) guruhlarga ajratiladi (yana qarang Bezgak chivinlari).
Qon soʻrarlar

**Qon soʻrarlar**, qon soʻrar pashshalar— doira chokli kalta moʻylov ikki qanotlilar oilasi. Qushlar va sut emizuvchilar qonini soʻruvchi ektoparazitlar (nomi shundan). Kuchli rivojlangan oyoqlari va tishchali tirnoqlari yordamida oʻz xoʻjayinining yungi va patlariga yopishib oladi. Qanotli, kalta va qanotsiz (mas, qoʻy Qon soʻrarlari) turlari bor. 200 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik Qs. muayyan hayvonlar guruhida parazit yashashga moslashgan. Oʻzbekiston faunasida 11 turi aniqlangan. Qurtlari urgʻochisining bachadonsimon kengaygan tuxum yoʻlida rivojlanadi; 2 ta yirik qoʻshimcha bezlar ishlab chiqaradigan suyuqlik ("sut") bilan oziqlanadi; muayyan vaqt oraligʻida bittadan tugʻiladi. Qurtlari gʻu.mbakka aylanishdan oldinroq tugʻiladi. Yangi tugʻilgan qurtlar tanasi yelimsimon modda bilan qoplangan. Bir necha soat davomida qurt yelim gʻilof ichida gumbakka aylanadi. Shuning uchun Qon soʻrarlarni gʻumbaklik davrida tugʻiluvchilar guruhiga kiritiladi. Ot, eshak va sigirlarda ot Qon soʻrarlari, itlarda it Qon soʻrarlari, qoʻylarda qoʻy Qon soʻrarlari parazit holda yashaydi. Qon soʻrarlar baʼzan odamga ham hujum qiladi. Qon soʻrarlar hayvonlarni bezovta qilib, ziyon yetkazadi.
Qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar

**Qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar**, infuzion vositalar — davolash maqsadida qon yoki plazma oʻrniga ishlatiladigan vositalar; shok holatida, koʻp qon yoʻqotganda, kamqonlik, yiringli septik kasalliklarda, kuyganda va boshqalarda qoʻllanadi. Taʼsir etishiga koʻra gemodinamik (shokka qarshi), dezintoksikatsion va parenteral qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar ajratiladi.

Shokka qarshi preparatlarga dekstran asosidagi oʻrta molekulali poliglyukin, polifer, poliglyusol, makrodeks, intradeks, dekstran, plazmodeks, xemodeks va boshqa, shuningdek, quyi molekulali reopoliglyukin, reoglyuman, reomakrodeks, lomodeks, dekstran-40, gemodeks; jelatina preparatlari — jelatinol, gemojel, jelofuzin, plazmojel; gidrooksietilkraxmal asosidagi preparatlar — oksiamal, volekam, plazmosteril, voleks, 6—XES; polietilen glikol asosidagi polioksidinlar ishlatiladi. Dezintoksikatsion (organizmni zaharli moddalardan tozalovchi preparatlar) taʼsir etuvchilarga quyi molekulali polivinil-pirrolidon asosidagi preparatlar, asosan, gemodez, neogemodez, periston-N, subtozan, plazmozan, komidon va hokazo kiradi. Ular har xil zaharli moddalar bilan kompleks birikmalar hosil qiladi va siydik orqali organizmdan chiqib ketadi. Parenteral ovqatlantirishda (ovqat sifatida) oqsil mahsulotlari (plazma, albumin), shuningdek, oqsil gidrolizatlari (kazein gidrolizati, gidrolizin, aminopeptid, fibrinosol va boshqalar) qoʻllanadi. Yogʻli emulsiyalar (infuzolipol, intralipid, lipifizian, lipofundin, lipozin, infonutrol, fatgen) ham parenteral ovqatlantirish va organizmning quvvatini oshirish uchun ishlatiladi. Kompleks taʼsir koʻrsatuvchi, shuningdek, kislorod tashish faoliyatiga ega, suv-tuz hamda kis-lota-ishqor muvozanatini boshqaruvchi qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar ham mavjud.
Qon quyilishi

**Qon quyilishi** - qon tomirlari oʻtkazuvchanlik xususiyatining oshishi yoki shikastlanib yorilishi natijasida organizm boʻshliqlari va toʻqimalarida qon toʻplanishi. Qon quyilishi qon tomirlari shikastlanganda, qonning ivuvchanligi buzilganda kuzatiladigan ichki qon ketishining oqibatidir. Qon quyilganda u toʻqimalarga singishi yoki bir joyda toʻplanib va gematoma hosil qilib toʻqimalarni chetga surib qoʻyishi mumkin. Quyilgan qon toʻqimalarda yalligʻlanish reaksiyasini hosil qiladi, ularni qon bilan taʼminlovchi mayda qon tomirlarini bosib qoʻyadi, natijada ogʻriq roʻy beradi. Teri va teri osti kletchatkasining qonga boʻkishi moʻmataloq paydo boʻlishiga olib keladi.

Oz miqdorda quyilgan qon toʻla soʻrilib ketadi. Qon quyilishining organizm uchun xavfliligi uning joylashgan joyiga bogʻliq. Mas, miya toʻqimasiga quyilgan qon muskullar, boʻgʻimlar boʻshligʻiga quyilgan qondan ancha kam boʻlsa ham, nihoyatda xavflidir. Qon quyilishini davolash uning joylashishi va paydo boʻlish sababiga koʻra (qarang Gematoma, Insult, Lat yeyish) belgilanadi. Qorin boʻshligʻidagi koʻpayib boruvchi qon toʻplanishi Qon quyilishi emas, balki boʻshliqdan qon ketishi deyiladi, chunki bunday hollarda organizm uchun xavfli qon yoʻqotish (oʻtkir kamqonlik) bilan bogʻliq boʻlgan buzilishlar yuzaga keladi.
Qonli bit

**Qonli bit**, qonli olma biti — oʻsimlik bitlari oilasiga mansub hasharot. Tanasi 2,1—2,6&nbsp;mm. Olmaning xavfli zararkunandasi. Vatani — Amerika. Janubiy Afrika, Yevropa, Osiyo, shu jumladan, Oʻzbekistonda tarqalgan. Bir mavsumda 19-marta nasl beradi. Olma (baʼzan nok) tanasida, ildizida qishlaydi. Qonli bit toʻdalari oʻzidan oq mumsimon ip ajratib, novda, poya hamda ildizni oʻraydi va oʻsimlik shirasini soʻrib oziqlanadi. Daraxtning zararlangan joylari yoʻgʻonlashadi, boʻrtma va yaralar paydo boʻladi. Oʻsishi hamda hosildorligiga, ayniqsa, yosh nihollarga zarar keltiradi. Kurash choralari: bahorda qishlovchi lichinkalari va urgʻochi bitlarga qarshi nitrafen purkash; biologik qarshi kurash maqsadida afelinusdan foydalaniladi.
Qonning shaklli elementlari

**Eritrotsitlar** – oʻrtasi ikki tomondan yupqalashgan disk shaklidagi qizil rangli yadrosiz hujayralar. Bunday shakl hujayra yuzasini kengaytirib, gaz almashinuvini yaxshilaydi. Ularning oʻlchami juda kichik boʻlib, millimetrning mingdan bir qismiga toʻgʻri keladi .1mm3 qonda4 6 mln, oʻrtacha 5 mln dona eritrotsit boʻladi.
Qontalash

**Qontalash** — yumshoq toʻqimalarga qon quyilishi. Shikastlangandan bir necha soat (baʼzan bir necha min.) keyin gavda toʻqimalarining yuzasiga qon quyilishi bilan kechadi. Qontalash oldiniga toʻq qizil rangda boʻladi; quyilgan qondagi gemoglobinning parchalanishidan Qontalashning rangi asta-sekin oʻzgarib, qizildan koʻk rangga, soʻngra yashil, oxiriga borib sariq rangga oʻtadi va keyinchalik qontalash butunlay soʻrilib ketadi. Qontalashning rangiga qarab lat yeyish qachon sodir boʻlganini aniqlash mumkin. Ogʻriq qoldiruvchi vositalar, qontalashning soʻrilib ketishi uchun boshida sovuq, keyinchalik issiq qilinadi.

Chuqur toʻqimalarga qon quyilganda shikastlangandan bir necha kun keyin qontalashyuzaga kelishi mumkin. Baʼzan qontalash hayot uchun xavfli hisoblanadi. Masalan, bosh shikastlanib, koʻz qovoqlarida qontalash ("koʻzoynak" koʻrinishida) paydo boʻlishi, kalla suyagi singanligidan dalolat beradi (qarang Kalla suyagi). 

Qon yoki qon tomirlari kasalliklarida, yengil lat yeganda ham qontalash. paydo boʻladi.
Qon yaratuvchi aʼzolar

**Qon yaratuvchi aʼzolar** - odam va hayvonlarda qon va limfa hujayralari hosil boʻladigan aʼzolar. Odamda va sut emizuvchi hayvonlarda qizil koʻmik, taloq, limfa tugunlari, ayrisimon bez Qon yaratuvchi aʼzolara. hisoblanadi. Qizil koʻmik asosiy qon yaratuvchi aʼzo. Qizil koʻmikning hamma toʻqimasi qonning yetilgan hujayra elementlari bilan toʻla boʻladi. Qizil koʻmikdan farq qilib, sariq koʻmikda yogʻ ham boʻladi. Koʻmikda eritrotsitlar, leykotsitlarning turli shakllari va trombotsitlar shakllanadi.

Limfa tugunlari (qarang Limfa sistemasi) qon yaratilishi va organizmning himoya reaksiyalarida qatnashadi, ularda, asosan, limfotsitlar rivojlanadi. Qon yaratish aʼzolarining asosiy vazifasi qon hujayralarining yemirilishiga qaramay, ularni doimiy nisbatda saqlab turishdan iborat.
Qon chiqarish

**Qon chiqarish** — davo maqsadida qon tomirlaridan (koʻpincha venadan) qon chiqarish; bunda venani teshib (venepunksiya) yoki tilib (veneseksiya) qon chiqariladi. Oʻtkir yurak yetishmovchiligida yurakka kelayotgan qon oqimini kamaytirish va uning ishini yaxshilashda; oʻpka shishganda oʻpka tomirlaridagi qon miq-dorini kamaytirish maqsadida ; ogʻir gipertoniya krizlarida (qarang Gipertoniya kasalligi) qon bosimini tushirish uchun; baʼzi qon kasalliklari-da, ayrim zaharlanishlarda (mas, is gazidan) Qon chiqarish yaxshi foyda beradi. Qon chiqarish uchun baʼzan vrach tavsiyasi boʻyicha tibbiyot zuluklaridan foydalaniladi.
Qontepar

**Qontepar** — qontepardoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. 5 turni oʻz ichiga oladi. Qalin momiq tuklar bilan qoplangan koʻp yillik oʻt. Ildizi yoʻgʻon, tuganaksimon. Poyasi bitta yoki bir nech-ta; tik, balandligi 40—60 sm. Barglari choʻziq tuxumsimon yoki nashtarsimon, uz. 10— 20 sm, eni 1,5—5 sm, 3 karra patsimon boʻlingan, qalin tukli, tupguli shingilsimon. Gullari sariq, changchisi 10 ta. Aprel — iyunda gullab, meva beradi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi past togʻlarda, ularning pastki va oʻrta qismidagi toshli yonbagʻirlarda tarqalgan.
Qonun (maʼnolari)

**Qonun**:

* Qonun (falsafada) – narsa va hodisalar oʻrtasidagi muhim, zaruriy, barqaror, takrorlanuvchi munosabat.
* Qonun (huquq) (huquqda) – inson, jamiyat va davlat manfaatlari nuqtai nazaridan eng muhim hisoblanadigan ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlash, rivojlantirish va tartibga solish vositasi.
* Qonun (cholgʻu) – Oʻrta va Yaqin Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan torlitirnama cholgʻu.
Qonun chiqaruvchi hokimiyat

**Qonun chiqaruvchi hokimiyat** — hokimiyat boʻlinishi prinsipi va nazariyasiga muvofiq davlatning uch hokimiyat tarmogʻidan biri. Qonun chiqaruvchi hokimiyat. Konstitutsiya va qonunlarni qabul qilish, ularga tegishli oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish, zarur hollarda ularni belgilangan tartibda bekor qilish vakolatlariga ega boʻladi. Federativ davlat tuzilishi shakliga ega mamlakatlarda qonun chiqarish vakolati federatsiya subyektlariga ham berilishi mumkin. Masalan, AQShda shtatlar, Rossiyada federatsiya subyektlari qonun chiqarish vakolatiga ega. Federatsiya subyektlari tomonidan qabul qilingan qonunlar federatsiya Konstitutsiyasi va federal qonunlarga zid kelmasligi kerak. Oʻzbekistonda Qonun chiqaruvchi hokimiyat yaxlit davlat hokimiyatining mustaqil bir tarmogʻi boʻlib, u qonun yaratish jarayonini Oʻzbekiston Respublikasi parlamenti — Oliy Majlisi faoliyati orqali amalga oshiradi.
## Yana qarang
*Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Qonuniy vakillar

**Qonuniy vakillar** - muomalaga layoqatsiz, muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatli boʻlsa-da, jismoniy (qariligi, kasalligi va boshqalar) holati tufayli shaxsan oʻz huquqlarini amalga oshira olmaydigan va burchlarini bajara olmaydigan fuqarolarning shaxsiy va mulkiy huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini hamma muassasalarda, jumladan, sudda alohida vakolatsiz, qonunga binoan himoya qiluvchi shaxslar. Qonuniy vakillar qonunda belgilangan huquq doirasida oʻzlari vakolatini olganlar nomidan ular manfaatini koʻzlab bitim tuzadi hamda ularning huquq va manfaatlarini boshqa shaxslar tomonidan sui-isteʼmol qilinishidan himoya etadi.

Oʻzbekiston Respublikasining FPKga koʻra, muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan shaxslarning huquqchari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini sudda ularning Qonuniy vakillari (ota-onalari, ularni far-zandlikka olganlar, vasiylar yoki homiylar) himoya qiladilar. Qonuniy vakil sudda ish olib borishni vakil sifatida oʻzi tanlagan boshqa shaxsga topshirish huquqiga ega (FPK, 51-modda). Jinoyat protsessida, qonuniy vakil ishda ishtirok etishga voyaga yetmagan yoxud belgilangan tartibda muo-malaga layoqatsiz deb eʼtirof etilgan gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yoki jabrlanuvchining huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun jalb qilinadi. Ishda Qonuniy vakillar sifatida otaonalar, farzandlikka olganlar, vasiylar, homiylar, voyaga yetmaganga yoki belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb eʼtirof etilgan ishtirokchiga homiylik qiluvchi muassasalar va tashkilotlarning vakillari qatnashishlari mumkin. Qonuniy vakillarning huquq va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasi JPK da belgilangan (61-modda).
Qonuniylik

**Qonuniylik** — qonunlar va ularga muvofiq chiqarilgan huquqiy hujjatlarga barcha davlat organlari, mansabdor va boshqa shaxslarning ogʻishmay amal qilishi. Qonuniylik demokratiya va huqukiy davlatnnng elementlaridan biri. Qonuniylikning quyidagi prinsiplari bor: Qonuniylikning birligi (mamlakat hududida qonun va qonunga asoslangan hujjatlar bir xilda tushunilishi va qoʻllanishi); konstitutsiya va qonunlarning ustunligi (barcha normativ va individual \uquqiy hujjatlar konstitutsiya va qonunlar asosida qabul qilinishi hamda ularga zid kelmasligi); inson va fuqaro huquq hamda erkinliklari, burchlarining kafolatlanganligi; Qonuniylikning madaniyat bilan bogʻliqligi (jamiyat aʼzolari yuqori darajada madaniyatli, jumladan, huquqiy madaniyatli boʻlgandagina Qonuniylikka erishish mumkin); Qonuniylikning maqsadga muvofiqligi (qonun va qonun osti) hujjatlari davlat va jamiyatning manfaat, maqsadlariga mos kelishi. Bunda maqsadga muvofiqlilik bilan Qonuniylik oʻrtasida ziddiyat kelib chiqmasligi zarur).

Qonun va qonunga asoslangan hujjatlarga toʻla rioya etishni taʼminlovchi vosita va sharoitlar Qonuniylikning kafolatlari hisoblanadi. Bunday kafolatlarning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, tashkiliy, mafkuraviy, maxsus yuridik jihatlari bor. Jamiyatning iqtisodiy riuvojlanish darajasi, turli shakldagi mulkchilik. jamiyatdagi iqtisodiy erkinliklar Qonuniylikning ijtimoiy-iqtisodiy kafolati boʻladi. Siyosiy hurfikrlilik, koʻppartiyaviylik, davlat tuzumining demokratik tamoyillarga mosligi Qonuniylikning siyosiy kafolatini belgilaydi. Qonun va qonunga asoslangan hujjatlarni tatbiq etish va ularning nazoratini taʼminlovchi samarali mexanizmning mavjudligi Qonuniylikning tashkiliy kafolatidan darak beradi. Aholining huquqiy ongi darajasi, axloqiy tarbiyasi Qonuniylikka mafkuraviy kafolat beradi. Qonuniylikning taʼminlanishi uchun amaldagi qonunchilikda mavjud usul va vositalar maxsus yuridik kafolat vazifasini bajaradi.

Jamiyatda Qonuniylik amalda boʻlgan holdagina huquqiy tartibot oʻrnatiladi.

Olim Xusanooyev.

## Yana qarang

* Qonunchilik
Qonunchilik tashabbusi

**Qonunchilik tashabbusi** - qonun loyihalarini qonun chiqaruvchi organlar muhokamasiga taqdim etish huquqi; mazkur organlar qonun loyihasini muhokama qilishga va shu loyiha yuzasidan qaror qabul qilishga majbur. Zamonaviy davlatlarda Qonunchilik tashabbusi huquqiga, odatda, parlament deputatlari, parlament qoʻmitalari, hukumat, davlat boshligʻi va umummilliy kompetensiyali alohida idoralar egadir. Qonunchilik toashabbusi huquqi qanday idoralar va shaxslarga berilishi Konstitutsiyada belgilab qoʻyiladi. Mas, Qonunchilik tashabbusi huquqiga O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, davlat hokimiyatining oliy vakillik organi orqali Qoraqalpog‘iston Respublikasi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ega. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi, Oliy sudi va Bosh prokurori ham o‘z vakolatlari jumlasiga kiritilgan masalalar bo‘yicha qonunchilik tashabbusi huquqiga egadir.
Qonunchilik tashabbusi huquqi qonun loyihasini qonunchilik tashabbusi huquqi subyektlari tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga kiritish orqali amalga oshiriladi.O‘zbekiston Respublikasining saylov huquqiga ega bo‘lgan, yuz ming nafardan kam bo‘lmagan fuqarolari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo‘yicha vakili (ombudsman), O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi qonunchilik takliflarini qonunchilik tashabbusi tartibida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga kiritishga haqli. (98-modda). Qonunchilik tashabbusi huquqiga ega boʻlmagan tashkilot va ayrim fuqarolar ham muayyan qonunlar tayyorlanayotganda oʻz takliflarini berishi mumkin (ular qonun tayyorlanish jarayonida koʻrib chiqiladi va inobatga olinadi)