Pele (iloha)

**Pele** (talaffuzi [ˈpɛlɛ]) – Gavayida yashovchi mahalliy aholi talqiniga koʻra, vulqonlar va olov maʼbudasi va Gavayi orollarining yaratuvchisi hisoblanadi. Koʻpincha hurmat belgisi sifatida „Madam Pele“ yoki „Tūtū Pele“ deb ham ataladi. U Gavayi mifologiyasida taniqli ilohadir. Pele oʻzining zamonaviy mavjudligi, qadimiy Gavayidagi doimiy shaxs sifatida madaniy taʼsiri bilan ajralib turadi. Maʼbuda epitetlari orasida *Pele-honua-mea* („Muqaddas yerning Pelesi“) va *Ka vahine ʻai honua* („Yer yeyuvchi ayol“)lardan iborat.

Maʼbuda Pele haqidagi gapiriladigan turli hikoyalarda u *Haumea ismli ayol ruhidan tugʻilgan* deyiladi. Bu ruh Gavayining xudolari haqida gapirganda muhim ahamiyatga ega, chunki u Papa yoki  Vakea, *Osmon Otasi* deyilgan. Ikkalasi ham oliy mavjudotlarning avlodlari. Shuningdek Pele qadimgi Gavayi qoʻshiqlarida aytilgan „Muqaddas yerni shakllantiradigan iloha“ sifatida ham tanilgan. Pelening haqidagi ilk nashr etilgan hikoyalar *Uilyam Ellis* tomonidan yozilgan.

## Afsonalar

Kilauea – hozirda faol vulqon boʻlib, Gavayi orolida joylashgan, va u hali ham keng oʻrganilmoqda. Koʻpgina Gavayiliklar Kilaueani „olov xudolari oilasi“ yashaydi deb atashadi, opa-singillardan biri Kilaueani boshqaradi va uning lava oqimini nazorat qilish uchun Pele mas’ul boʻlgan. Gavayi mifologiyasida Pele bilan bogʻliq bir qancha anʼanaviy afsonalar mavjud. Pele vulqonlar maʼbudasi sifatida tan olinishidan tashqari, oʻzining kuchi, ishtiyoqi, hasadgoʻyligi va injiqligi bilan ham mashhurdir. Uning koʻplab ukalari boʻlgan, jumladan Kane Milohai, Kamohoali,  Namaka va Iiaka ismli koʻplab opa-singillari, eng mashhurlari Hiiakaikapoliopele (Pelening bagʻrida Salom ). Ular odatda Haumeaʼnın avlodlari hisoblanadilar. Pelening opa-singillari orasida turli xil shamol, yomgʻir, olov, okean toʻlqin shakllari va bulut shakllarining xudolari mavjud. Uning uyi Yerdagi eng faol vulqonlardan biri boʻlgan Kilauea choʻqqisidagi Halemaʼumaʼu deb nomlangan olov chuquri ekanligiga ishoniladi, ammo uning hududi i Katta orolidagi barcha vulqon faolligini oʻz ichiga oladi.

Pele – vulqonlarda yashovchi boshqa foydasiz xususiyatlarga ega xudolarga oʻxshash xususiyatlarga ega, xuddi Kanar orollaridagi (Ispaniya) Guanche mifologiyasidagi iblis Guayota kabi. ( Teide vulqonida yashovchi va aborigen Guanches ham vulqon otilishi uchun javobgar deb hisoblanadi.)

Afsonaga koʻra, Pele oʻzi kanoeda Taiti orolidan Gavayiga sayohat qilgan deb ishoniladi. Sayohat chogʻida u turli orollarda oʻz olovlarini yaratmoqchi boʻlgan, ammo singlisi Namaka unga chek qoʻymoqchi boʻlib, uni taʼqib qilardi. Oxir-oqibat, ikki opa-singillar bir-birlari bilan jang qilishdi va Pele halok boʻldi. Bu voqea bilan uning tanasi yoʻq boʻldi, lekin uning ruhi Kilaueadagi Halemaʼumauda yashaydi. Ularning aytishicha: „Uning tanasi vulqondan chiqqan lava va bugʻdir. Shuningdek, u oq it, kampir yoki goʻzal yosh ayol sifatida koʻrinishi mumkin“.

Olov maʼbudasi roli va vulqonlar bilan kuchli aloqasi bilan bir qatorda, Pele „hula maʼbudasi“ sifatida ham qabul qilingan. U hula tarixida birinchi boʻlib hula raqsga tushgan singlisi Hi  iaka tufayli muhim shaxs sifatida koʻriladi. Pelening huladagi ahamiyati natijasida unga va uning oilasiga bagʻishlangan koʻplab hula raqslari va qoʻshiqlari boʻlgan. Hula Pelega bagʻishlanganligi sababli, raqs koʻpincha uning shiddatli shaxsiyati va vulqonlarning harakatini ifodalovchi tarzda ijro etiladi.

### Haydalganlik versiyasi
Hikoyaning bir versiyasida Pele – Fata Morgana kabi suzuvchi erkin yer – Kuaihelaning mistik mamlakatida Kanehoalani va Haumeaning qizi. Kuaihelani Kaxiki (*Kukulu o Kahiki*) mintaqasida edi. U oʻt oʻchiruvchi Lono-makua bilan onasining oloviga yaqin turadi. Uning katta singlisi Na-maka-o-Kaha ʻ, dengiz maʼbudasi, Pelening orzusi-vatanini boʻgʻib qoʻyishidan qoʻrqadi va Peleni haydab yuboradi. Kamoxali Peleni janubga Honua-ia-kea deb nomlangan kanoyeda, singlisi Hiʼiaka va akalari Kamohoaliʻ, Keyn-milo-hai, Keyn-apua bilan olib, Gavayi orollari ustidagi orollarga yetib keladi. U yerda Keyn-milo-xay Mokupapapada, shunchaki xaroba boʻlib, uni inson yashashi uchun yaroqli qilib qurish uchun qoldiriladi. Okeandan 800 fut balandlikdagi Nixoada Pele Lexuaga tashrif buyurib, kau-noʻya gulchambarini qoʻygandan keyin Keyn-apuani tark etadi. Pele akasiga achinib, yana uni koʻtarib oladi. Pele yangi uy tanlash uchun Paʼoa tayogʻidan foydalanadi. Bir guruh hikoyalar Namakaokaxaining taʼqibi haqida hikoya qiladi, u Peleni parchalab tashlaydi. Uning suyaklari, KaiwioPele, Kaxikinuida tepaligini tashkil qiladi, uning ruhi  orolga qochib ketgan deb ishoniladi.

### Toʻfon versiyasi
Boshqa bir versiyaga koʻra Pele ota-onasi Keyn-xoa-lani va Ka-hina-  ʻi, aka-uka Ka-moho-  va Kaxuila-o-ka bilan „bulutlarga yaqin“ mamlakatdan keladi. Eri Vahieloadan (shuningdek, Vahialoa deb ataladi) uning Laka ismli qizi va Menehune ismli oʻgʻli bor. Pele-kumu-xonua erini oʻziga tortadi va Pele uni izlab sayohat qiladi. Dengiz uning boshidan Kanaloa yeriga quyiladi va uning akalari:
Ey dengiz, buyuk dengiz!
 Forth dengizni portlatib yubordi:
 Mana, u Kanaloada yorilib ketadi!Quruqlikni suv bosadi, keyin esa chekinadi; Bu suv toshqini Kai a Kahinalii („Ka-hina-li  i dengizi“) deb ataladi, chunki Pelening dengiz bilan aloqasi uning onasi Kahinaliidan oʻtgan deb ishoniladi.

## Pele va Poliaxu
Pele Gavayi qor maʼbudasi Poliaxu va uning opa-singillari Lilinoe (yomgʻir maʼbudasi), Vayau (Vayau koʻli maʼbudasi) va Kahoupokane (kapa yasash faoliyati momaqaldiroqni keltirib chiqaradigan kapa ishlab chiqaruvchi)ning raqibi hisoblanadi., yomgʻir va chaqmoq). Kahoupokane tashqari hamma Mauna Keada yashaydi. Kapa ishlab chiqaruvchisi Hualalayda yashaydi.

Bir afsonada aytilishicha, Poliaxu oʻz doʻstlari bilan Mauna Kea shahridan Hamakua janubidagi oʻtloqli tepaliklar boʻylab chana poygalarida qatnashish uchun kelgan. Pele chiroyli notanish qiyofasida keladi va uni Poliaxu kutib oladi. Biroq, Pele Mauna Keaning maʼbudasiga hasad bilan gʻazablandi. U Mauna Kea gʻorlarini ochadi va ulardan Poliaxu tomon oʻt yoqadi, qor maʼbudasi choʻqqi tomon qochib ketadi. Poliaxu nihoyat uning yonayotgan qor mantiyasini ushlab, togʻdan oʻtishga muvaffaq boʻldi. Zilzilalar orolni larzaga keltirdi, qor mantiyasi olov favvoralariga yetib borguncha, lavani sovutib, qattiqlashtirdi. Lava daryolari Mauna Loa va Kilaueyaga qaytarildi. Keyinchalik janglar ham Pelening magʻlubiyatiga olib keldi va orolning shimoliy qismida qor maʼbudalarining, janubiy qismida Pelening ustunligini tasdiqlanadi.

### Pele, Hiʻiaka va Lohiʻau
Pele haqidagi afsonalarning birida u katta singlisi Namakaokaxai tomonidan issiq joylar yaratgani uchun Taitidagi uyidan haydalgan, u ham oilasining qolgan aʼzolarini Pele hammasini yoqib yuborishiga ishontirgan. Keyinchalik Pele akasi Kamohoaliʻi bilan yangi uy topish uchun Honuaiakea kanoesida sayohat qiladi. Onasi unga gʻamxoʻrlik qilish uchun tuxum beradi va u qizaloq tugʻadi va Pele uni Hiʻiaka-i-ka-poli-o-pele (Pele bagʻridagi Hiʻiaka) yoki qisqacha Hiʻiaka deb nomlaydi. U oʻzining sevimli singlisi va uni Puna xalqi bilan doʻstlashishga undagan. Biroq, Hiʻiaka Xopo ismli qiz bilan eng yaqin doʻst boʻlganida, Pele ularning doʻstligiga hasad qiladi. Pele tushida Kauayning boshligʻi Loxiauni koʻrdi, u qirq kundan keyin Xiakani yuborib, uni qirq kundan keyin uning oldiga olib kelsin, aks holda u ularni jazolaydi. Hiʻiaka Lohiʻauni qidirganda, u oʻlganligini bilib oladi, lekin uni tiriltirish uchun sehrgar maʼbudasi Ulining kuchiga murojaat qiladi. Hiʻiaka safarga ketayotganida, Pelening sabri chidab, qirq kun oʻtmay Xoponing uyiga lava oqimini yuboradi. Xiʻiaka Lohiʻau bilan Gavayiga qaytib kelganida, u tosh bilan qoplangan Xoponi koʻrdi va buning ortida Pele turganini bildi. Pelening nazarida Hiʻiaka Loxiauni qattiq quchoqladi, bu esa Pelening gʻazabini qoʻzgʻatdi, keyin u Lohi’auni ham lava bilan qopladi. Opa-singillar ularning gʻazabi oʻzlari uchun eng muhim boʻlgan ikki kishining oʻlimiga olib kelganini koʻrdilar, shuning uchun Pele uzr soʻrab Lohi’auni tiriltirdi va kimni tanlashini oʻzi hal qildi. Afsuski, Pele Lohiau Xiakani tanladi, ammo Pele ikkalasiga ham oʻz duosini berdi.

Afsonaning boshqa versiyasiga koʻra Pele uxlayotganida Kauaidan kelayotgan baraban va qoʻshiq ovozini eshitadi va u yerda oʻzining ruhiy shaklida sayohat qiladi. U oʻzini goʻzal yosh ayol qiyofasida yashiradi va shu tarzda Lohiʻau bilan uchrashadi. Uch kunlik sevgidan soʻng, Pele Gavayiga qaytib keladi va Lohiau yurak ezilishidan vafot etadi.

## Zamonaviy zamonlar
Pelega eʼtiqod 1819-yilda eski din rasman bekor qilingandan keyin ham davom etdi. 1823-yilning yozida ingliz missioneri Uilyam Ellis missiya stantsiyalari uchun joylarni aniqlash uchun orol boʻylab sayohat qildi. Kilauea vulqoniga ozgina oziq-ovqat bilan uzoq sayohat qilgandan soʻng, Ellis u yerda oʻsayotgan yovvoyi rezavorlarni ishtiyoq bilan yedi. *(Vacsinium reticulatum)* oʻsimligining mevalari Pele uchun muqaddas hisoblanadi. Anʼanaga koʻra, Pelega ibodat va qurbonliklar har doim rezavorlarni eyishdan oldin qilingan. Vulqon krateri faol lava koʻli boʻlib, mahalliy aholi Pelening buzilishdan mamnun emasligidan dalolatdir deb qoʻrqishdi. Yogʻoch oʻymakorligi va somon ibodatxonalari osongina vayron qilingan boʻlsa-da, vulqon maʼbuda uchun tabiiy yodgorlik edi.

1824-yil dekabr oyida oliy rahnamo Kapi ʻ olani anʼanaviy Gavayi ibodati oʻrniga Pelega nasroniylik ibodatini oʻqib boʻlgach, Halemaʼumauga tushdi. Bashorat qilinganidek, u tirik qoldi va bu voqeani koʻpincha missionerlar imonlarining ustunligini koʻrsatish uchun aytib berishdi. Alfred, lord Tennison (1809-1892) 1892-yilda voqea haqida sheʼr yozgan.

Shahar afsonasida aytilishicha, Pelening oʻzi vaqti-vaqti bilan mahalliy aholini yaqinlashib kelayotgan vulqon otilishi haqida ogohlantiradi. Goʻzal yosh ayol yoki oq sochli, baʼzida kichkina oq it hamrohligida va har doim qizil muumuu kiygan keksa ayol qiyofasida paydo boʻlgan Pele Kilauea yaqinidagi yoʻllar boʻylab yuradi, lekin agar oʻtkinchilar boʻlsa gʻoyib boʻladi. Tirilish Maryam yoki yoʻqolib borayotgan avtostop afsonasiga oʻxshash unga yordam berishni toʻxtatadi. Keyin oʻtayotgan odam boshqalarni ogohlantirishi yoki keyingi portlashda baxtsizlikka duchor boʻlishi shart. Boshqa bir afsona Pelening laʼnatida aytilishicha, Pelening gʻazabi uning orolidan narsalarni olib tashlagan har bir kishiga tushadi. Har yili koʻplab mayda tabiiy buyumlar Peledan kechirim soʻrab, milliy bogʻ xizmatiga pochta orqali qaytariladi. Pelening laʼnati 20-asr oʻrtalarida sayyohlar depredatsiyasini oldini olish uchun ixtiro qilingan deb ishoniladi.

Biznesmen Jorj Likurg 1904-yildan 1921-yilgacha Kilauea qirgʻogʻida Vulkan uyi deb nomlangan mehmonxonani boshqarganida, u koʻpincha sayyohlar uchun Pelega „ibodat qilardi“. Park amaldorlari uning kraterga jin idishlari (tarkibini ichgandan keyin) kabi narsalarni tashlash amaliyotiga norozi boʻlishdi.

Uilyam Xayd Rays 1923-yilda Gavayi afsonalari toʻplamiga Pele haqidagi afsonalarning 11 sahifalik qisqacha mazmunini kiritgan boʻlib, uning qayta nashri Bernis P. Bishop muzeyining maxsus nashrlar boʻlimida onlayn versiyada bor.

2003-yilda Vulkan sanʼat markazi Pele rasmlari uchun 20-asr boshlarida Gavayi vulqonlari milliy bogʻi tashrif buyuruvchilar markazida namoyish etilgan D. Xovard Xitkokning rasmini almashtirish uchun maxsus tanlov oʻtkazdi. Gavayi maʼbudasi sifatida sargʻish kavkazlik kabi koʻrinadigan mavjud portret koʻplab mahalliy Gavayilar tomonidan tanqid qilingan. 140 dan ortiq rasmlar taqdim etildi va finalchilar parkdagi saytlarda namoyish etildi. Tanlov gʻolibi Punalik rassom Artur Jonsen boʻldi. Ushbu versiyada maʼbuda qizil rangda, chap qoʻlida qazish tayogʻi *Pāʻoa* va oʻng qoʻlida singlisi maʼbuda Hiʻiakaning embrion shakli tasvirlangan. Rasm hozirda Kilauea tashrif buyuruvchilar markazida namoyish etilmoqda.

„Love Has Won“ diniy guruhi qisqa vaqt ichida Gavayiga koʻchib oʻtadi va ularning asoschisi Emi Karlsonni Pele deb daʼvo qilganidan keyin mahalliy aholining keng koʻlamdagi noroziliklariga sabab boʻladi.

## Qarindoshlar
Pelening boshqa taniqli qarindoshlari:

* Ai-kanaka, doʻstim 
* Ahu-i-maiʻa-pa-kanaloa, birodar, ism „Kanaloa dalasining banan dastasi“ deb tarjima qilingan 
* Haumea (mifologiya), Pelening onasi
* Salom ʻ iaka yoki Hiʻiaka-i-ka-pua-ʻena-ʻena, singlisi, raqs ruhi, ley yaratuvchisi, davolovchi 
* Hina-alii, ona va turli shakllarni oladi
* Ka-maiau, urush xudosi, Pele va Xiakaga nisbatan 
* Ka-moho-ali ʻ, akula xudosi va hayot suvining qoʻriqchisi
* Kane-ʻapua, yarim xudoning kichik ukasi 
* Kamapuaʼa, shaklni oʻzgartiruvchi kupua va Gavayi folklorida takrorlanuvchi shaxs boʻlib, baʼzida Pelening turmush oʻrtogʻi sifatida tasvirlanadi.
* Keyn-Xekili, momaqaldiroq ruhi (kamtar)
* Kane-hoa-lani, otasi va olov bilan boʻlinishi
* Ka ʻ ōhelo, oʻlik opa
* Kapo, unumdorlik maʼbudasi
* Ka-poho-i-kahi-ola, portlashlar ruhi
* Ke-ō-ahi-kama-kaua, lava favvoralarining ruhi (kambur)
* Ke-ua-a-ke-po, yomgʻir va olov ruhi
* Namaka Pelening singlisi Pele siklida dengiz maʼbudasi yoki suv ruhi sifatida paydo boʻlgan.
* Tama-ehu, aka, salamandrlar va olov xudosi Taiti
* Vahieloa, turmush oʻrtogʻidan Laka va Menehune oʻgʻillarini tugʻdi.

## Qoʻshiqlar

Yuqoridagi ikkala qoʻshiq ham Pele hozir yashayotgan Halemaʼumaʼuda ijro etilgan.

## Boshqa maʼlumotlar
Pele vulqonlarda yashovchi boshqa zararli xudolarga oʻxshash xususiyatlarga ega, xuddi Kanar orollaridagi (Ispaniya) Guanche mifologiyasidagi iblis Guayota misolida, Teide vulqonida yashovchi va aborigen Guanches tomonidan vulqon otilishi uchun javobgar deb hisoblangan.

## Geologiyada

Vulkanizm bilan bogʻliq bir qancha hodisalar va jarayonlar uning nomi bilan bogʻliq, masalan Pelening sochlari, Pelening koʻz yoshlari va Limu o Pele (Pelening dengiz oʻtlari). Yovian oyidagi Io vulqoniga Pele nomi ham berilgan.

Pele haqidagi afsonalar tarixiy tabiat hodisalarini shifrlaydi. Pelening sayohati xronologiyasi Gavayi orollarining geologik yoshiga toʻgʻri keladi.

2006-yilda bir vulqonolog Pele va Xiaka oʻrtasidagi jang miloddan avvalgi 1500 yil atrofidagi geologik hodisalardan ilhomlanganligini aytdi.

## Ommaviy madaniyatda

* Musiqachi Tori Amos albomini uning sharafiga *"Boys for Pele"* deb nomladi. „Doʻstim Muhammad“ qoʻshigʻidan bitta lirik parcha „Pelening zarbasini koʻrmaguningizcha hech qachon olov koʻrmagansiz“ degan yagona toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlanishni keltirib chiqaradi. Biroq, butun yozuv odatda Pele bilan bogʻliq boʻlgan gʻoyalar, masalan, ayollik „olov“ yoki kuch bilan bogʻliq. Amosning taʼkidlashicha, bu nom Pele tomonidan oʻgʻil bolalarni yutib yuborishi yoki oʻgʻil bolalar Pelega sigʻinishlari gʻoyasini aks ettiradi.
* Saymon Vinchester oʻzining *Krakatoa* kitobida Pele afsonasi haqida shunday dedi: "Koʻpgina afsonalar singari, bu eski ipning ham oʻz asosi bor. Dengiz vulqonlarga hujum qiladi &#x2013; suvlar va toʻlqinlar yangi qoʻyilgan toshlarni eroziya qiladi. Va shuning uchun Pelening oʻzi koʻchib oʻtdi, har doim yosh va yangi vulqonlarga oʻtdi va shimol-gʻarbiy eski va eskirgan orollardan tinimsiz uzoqlashdi.
* 2004 yilda amerikalik bastakor Brayan Balmages Mayami Frost universiteti musiqa maktabining fransuz shoxi professori Jerri Pilning buyurtmasiga binoan „Yakkaxon shox va shamol ansambli uchun Pele“ asarini yaratdi. Uning premyerasi Mayami universitetining shamol ansambli tomonidan Gari Grin rahbarligida Jerri Piel shoxda boʻlib oʻtdi.
* Stiven Reyneke Pelening hikoyasi va hayotidan ilhomlangan „Olov maʼbudasi“ deb nomlangan musiqiy kompozitsiyani yaratdi.
* U „The Backyardigans“ epizodida " Vulkan opa-singillari afsonasi "da „Huka Pele“ nomli qoʻshigʻida tilga olingan.
* 1990-yillarda oʻzini maʼbuda Pele deb daʼvo qiladigan qahramon DC Comics komikslari *Superboyda* yovuz qahramon sifatida paydo boʻldi. Keyinchalik Pele *[[Moʻjizakor ayol|"Mojizaviy ayol"]]* komikslarida yana paydo boʻldi, u yerda u oʻsha hikoyada uning otasi boʻlgan Kane Miloxayni yunon xudosi Zevs qoʻlida oʻldirgani uchun „Moʻjizakor ayol“dan qasos olishga harakat qildi.
* Pele „Yaxshi, yomon va Luau“ epizodida *oʻsmir jodugar Sabrinada* Sabrinaning amakivachchasi sifatida paydo boʻladi va u unga oilaviy sir haqida soʻnggi maʼlumot beradi. Pelening ushbu versiyasida oʻz-oʻzidan oʻz-oʻzidan oʻt qoʻyish uchun hazilkash moyillik bor.
* Karsten Knight tomonidan yozilgan *Wildfire* kitoblari seriyasida Pele asrlar davomida oʻsmirlarda qayta tugʻilgan koʻplab xudolardan biridir. Ashline Wilde va uning ikki singlisi (Evelin va Rose) maʼbuda (olov, uchqun va sugʻurta) ruhini ifodalaydi, uni (oʻz-oʻzini) vayron qilish qobiliyati tufayli Cloak tomonidan uchga boʻlingan.
* Pele 1969 yilgi *Gavayi besh-0* seriyasida „Katta Kahuna“ epizodida paydo boʻladi, unda uning tashqi koʻrinishi bir nechta firibgarlar tomonidan soxtalashtirilgan, u amakisini qoʻrqitib, mulkini ularga sotishni maqsad qilgan.
* Nahko va Medicine for the People tomonidan yaratilgan Budding Trees qoʻshigʻi Gavayi maʼbudasi Pelega ishora qiladi.
* U butun Polineziya panteonini ifodalovchi oʻynaladigan Smite (video oʻyin) qahramonidir.
* U Willow Smitning " 
* Pele vaqtinchalik „Loyalty’s Requiem“ tadbirida " Dragalia Lost " oʻyinida ishga olinadigan ajdaho sifatida namoyon boʻladi.

## Yana qarang

* Pelening rasmi
* Ti’iti’i, Samoa mifologiyasida olov xudosi.
* Mahuika, Maori mifologiyasida olov maʼbudasi.
* Rūaumoko, Maori mifologiyasida zilzilalar, vulqonlar va fasllar xudosi.
* Vulkan, qadimgi Rim olov xudosi

## Manbalar

## Havolalar

* Afsonaviy shohlik: Pele, olov maʼbudasi
* Mahalliy maʼruzachi Kaʼupena Vongning MP3 namunasi: Pele afsonasi, olov maʼbudasi