open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sehrli kvadrat

**Sehrli kvadrat** — natural sonlardan iborat kvadrat. Natural sonlar p ta qator va p ta ustunga boʻlingan va hosil boʻlgan p2 kataklarga maxsus usulda yoziladi. Bunda har bir qator, har bir ustun va ikki bosh diagonaldagi sonlar yigʻindilari bir xil songa teng, yaʼni bu yigʻindi j p(p + 1) dan iborat va p soni Sehrli kvadratning tartibi deyiladi. p=3 dan boshlab har qanday p uchun Sehrli kvadrat qurish mumkin. Bu kvadratlar mil. av. 2200-yilcha ilgari paydo boʻlib, arablar bu kvadratlarni sehrli yoki moʻʼjizali deb atashgan. Sehrli kvadrat, asosan, qiziqarli matematikada qoʻllanadi.

## Manbalar
Sehrli yadrolar

**Sehrli yadrolar** - 2, 8, 20, 28, 50, 82, 126 proton va neytronni oʻz ichiga olgan atom yadrolari (2,8 va hokazo sehrli sonlar deyiladi; boshqa yadrolar ichida eng katta turgʻunligi bilan farq qiluvchi atom yadrolaridagi nuklonlar soni). Sehrli yadrolarning qoʻshni atom yadrolarga nisbatan barqarorligi yuqori, ular tabiatda keng tarqalgan.

Protonlari va neytronlari soni sehrli son boʻlgan yadrolar qoʻshaloq sehrli yadrolar deb ataladi (mas, 2Ne2, 8Og, 2OSa2Ova 82R126).

Sehrli yadrolar atom yadrosining qobiq modeli haqidagi gʻoyaning vujudga kelishiga sabab boʻldi. Bu modelga, asosan, yadrodagi proton va neytron qobiqlarning har biri maʼlum sondagi nuklon (proton va neytron) lar bilan toʻldiriladi. Sehrli sonlar shu nuklonlar soniga teng. SI (frans. — internatsional sistema) — Xalqaro birliklar tizimintnt qisqacha nomi.

## Manbalar
Sialk

**Sialk** — Koshon sh. (Eron) yaqinida joylashgan koʻp madaniy qatlamli manzilgohharobasi (mil. av. 5—1ming yillik). Sdan turar joy krldiklari, qabrlar, sopol idishlar, mis va jezdan yasalgan qurollar va boshqa topilgan.

## Manbalar
Siamlar

**Siamlar** (kxontay) — tai guruhiga mansub xalq. Tailandning asosiy aholisi (29,5 mln. kishi). Umumiy soni 29,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Siam tilida soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar. S. sholikorlik, chorvachilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Kemasozlik azaldan rivojlangan.

## Manbalar
Norodom Sihamoni

**Sianuk Norodom** (1922.31.10, Pnompen sh.) — Kambodja davlat arbobi. Saygondagi litseyda va Fransiyada oʻqigan. 1941 i. 23 apreldan Kambodja qiroli, 1955 y. taxtni otasi — Norodom Suramaritga topshirgan. 1955 yildan mamlakat bosh vaziri. Otasi vafoti (1960)dan soʻng davlat boshligʻi (1960— 70; 1975—76), 1979—90 yillarda muhojirlikda yashagan. 1991 y. 14 noyabrda Pnompenga qaytgan va Kambodja hukumati uni davlat boshligʻi sifatida tan olgan (rasmiy ravishda 1993 y. 14 iyun). 1993 y. 24 sentabrdan Kambodja Qirolligi qiroli.

## Manbalar
Sehrgarlik

**Sehrgarlik** (jodugarlik) — xalq eʼtiqodiga koʻra, ayrim odamlarning ziyon yetkazish yoki undan xalos etish, kasalliklarni tuzatish borasidagi moʻʼjizaviy qobiliyati. Sehrgarlikning paydo boʻlishi ibtidoiy din shakllari — animizm, fetishizm, ajdodlar ruhiga sigʻinish va boshqa bilan bogʻliq. Sehrgarlikka ishonish deyarli hamma xalqlarga xoSehrgarlik Etnograflar fikricha, ziyon yetkazadigan Sehrgarlikning ijtimoiy asosi qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro dushmanlikdan kelib chiqqan. Boshqa qabila kishisiga kasallik, oʻlim tilab afsun oʻqish, yovuz ruhlarga eʼtiqod qilishning manbalaridan biri boʻlgan. S.ga ishonish buddizm, xristianlik, islom dinida va boshqa dinlarda sakdanib qolgan, qisman ular bilan aralashib ketgan. Oʻrta asrlarda Yevropada xristian cherkovida S — iblis xatti-harakatidir degan qarash mavjud boʻlgan. Cherkov va dunyoviy hokimiyat S.da shubha qilingan barcha kishilarni qattiq taʼqib etgan. Islomda S. bilan shugʻullanish ogʻir gunoh hisoblanadi.

## Manbalar
Sian

**Sian** — Xitoyning markaziy qismidagi shahar. Veyxe daryosi (Xuanxe daryosi irmogʻi) vodiysida joylashgan. Shensi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Metallurgiya, koʻp tarmoqli mashinasozlik (stanok, pribor, avtomashina, traktor va samolyotlar i.ch.), keramika, toʻqimachilik, farmatsevtika, lokboʻyoq, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. universitet, muzeylar bor.

Sian — qad. shahar. Shaharga mil.av. 202 yilda Xan imperiyasi poytaxti sifatida asos solingan va Chanʼan deb atalgan. 3—6-asrlarda Chanʼan Shimoliy Xitoy davlatlari poytaxti boʻlgan. 583 yilda hozirgi Sian oʻrnida Yan Szyan imperiyasi davrida Xitoyning yangi poytaxti Dasin sh. qurilgan va keyinroq Chanʼan deb qayta nomlangan.

10-asrdan boshlab, Sian avvalgi mavqeini yoʻqota borgan. 14-asrda yangitdan tashkil etilgan Sian okrugining maʼmuriy markazi boʻlgan va oʻsha vaqtdan Sian deb atala boshlagan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 3 yarusli minoralar (14-asr), shahar devori qoldiqlari, pagodalar (707—709) va boshqa saqlangan.


Xian-Terrakotta-Armee-08-2012-gje.jpg
Xian-Stadtmauer-20-2012-gje.jpg
Xian-Wildganspagode-06-2012-gje.jpg
Xian-Wildganspagode-05-2012-gje.jpg
Xian-Wildganspagode-Moenche-32-2012-gje.jpg
Xian-Grosse Moschee-04-2012-gje.jpg
Xian-Markt-10-Haendlerin-2012-gje.jpg
Xian-Markt-40-2012-gje.jpg


## Manbalar
Lutfulla Sibagatullin

**Lutfulla Sibayevich Sibagatullin** (1912.15.3, Perm viloyati Uinskoye tumani — 1978, Parkent) — Ikkinchi-jahon urushi qatnashchisi. Namangan viloyatidagi Norin tumanida oʻqituvchi, xalq maorifi boʻlimida ishlagan. 1938-yildan armiyada. 1943-yil 22 sentabrda Desna va Pripyat daryolarini kechib oʻtishda jasorat koʻrsatgan. 1943-yil 16 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. Toshkent viloyatining Parkent qishlogʻida maʼmuriyxoʻjalik ishlarida ishlagan. Parkent qishlogʻidagi koʻchalardan biriga nomi berilgan.

## Manbalar
Sibelius Yan

SIBELIUS (Sibelius) Yan (Yuxan Kristian) (1865.8.12, Xyamenlinna — 1957.20.9, Yarvenpya, Xelsinki yaqinida) — fin kompozitori. Milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan, musiqiy romantizm vakili. Xelsinkidagi musika institutini tugatgan (1889). S. ijodi xalqchillik bilan sugʻorilgan, yorqin milliy kolorit, ulugvorlik, samimiylik, kuychanlik va garmonik boyligi bilan ajralib turadi. Simfonik musiqa ustasi sifatida tanilgan S. 7 simfoniya, "Kalevala" eposi mavzulari asosida "Lemminkyaynen" syuitasi (4 simfonik afsona — "Tuonel oqqushi" va boshqalardan iborat), poemalar ("Finlandiya" va boshqalar), "Xazin vals", 3 syuita, skripka va orkestr uchun konsert, shuningdek, "Minoradagi qiz" operasi, "Skaramush" baleti, vokal, kamer va boshqa asarlar muallifi.

Xelsinkidagi Musika akademiyasiga S. nomi berilgan (1939). 1950-yildan Xelsinkida har yili "Sibelius haftaligi" musiqa festivali oʻtkaziladi. S. nomida xalqaro mukofot taʼsis etilgan.

## Manbalar
Sibizgʻa

**Sibizgʻa**, sibiziq, choʻpon nay — 1) tilchalipuflama oʻzbek xalq musiqa cholgʻu asbobi. Hozirda, asosan, choʻponlar orasida tarqalgan. Qamishdan yasaladi. Diametri, odatda, 5–6&nbsp;mm, uz. 140–150&nbsp;mm boʻladi. Ustki tomonida, puflanadigan uchining 10–15&nbsp;mm pastrogida tilchasi, undan quyida uchta teshikchasi boʻladi. Diapazoni, odatda, seksta. S.da koʻproq oddiy cholgʻu mashqlar, xalq qoʻshiqlari kuylari chalinadi; 2) qozoq puflama musiqa cholgʻusi. Uzun (80—90 sm), toʻgʻri ushlab chalinadigan nayning turi. 5—6 barmoq teshiklari mavjud. Diapazoni 1,5 oktava atrofida. Professional cholgʻular qatoridan oʻrin olgan qozoq S.sida rivoyat kuylar, xalq lirik qoʻshiqlarining kuylari ijro etiladi.

## Manbalar
Sibizg‘a

**Sibizgʻa** (, Karach. qorachoy-bolqorcha. sybyzgy, nog. sybyzgy,  – *sybyzǵy*, , , kirgʻ. sybyzgy – tilchali puflama musiqa asbobi. Boshqird va tatar kurayining ochiq uzunchoq nayning bir turi. Uzunligi 600–650&nbsp;mm. Sybyzgʻa tovush qatori 4 tadan 6 ta teshikgacha oʻzgaradi. Hozirda juda kam uchraydi.

Qozogʻistonda turli ijrochilik maktablari bilan bogʻliq ikki xil sibizgʻa mavjud. Shunday qilib, sharqiy sybyzgʻa konussimon, uzunligi qisqaroq va diametri kichikroq, gʻarbiy turi esa kattaroq va uzunroqdir.

Sibizgʻaga oʻxshash cholgʻu asboblari Yevroosiyo mintaqasidagi koʻpgina xalqlarda mavjud: vengerlar, moldavanlar va bolgarlar orasida kaval, boshqirdlarda kuray, turkmanlarda gargy tuyduk, moʻgʻullar orasida tsor, oltoyliklarda shoor, qirgʻizlarda choor va shu kabilar. Hozirda qozoq musiqa va etnografik guruhlarning barchasida sibizgʻa chalinadi.

"Snot. Nayza, sopilka, snot, chalinadigan surnay, nay, sipovka, chibizgʻ, marjon daraxtidan yasalgan chakan, tol poʻstlogʻi va boshqalar. Duda. Quvur, tayoq. Choʻponlar, bolalar, kambagʻallar orasida boshqa cholgʻu asboblari bilan kam qoʻllaniladigan xalq musiqa asboblari; u marjon daraxtidan, qamishlardan, shuningdek, erta bahorda poʻstlogʻi olingan tol novdasidan yasaladi (sipovka, nozul, chibizga) "(V. Dahl).

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Sibiu

**Sibiu** — Ruminiyaning markaziy qismidagi shahar. Sibiu judetsi (viloyati) ning maʼmuriy markazi. Axoliyey 169,6 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (xususan, ogʻir va transport mashinasozligi, stanoksozlik va priborsozlik), kimyo, parfyumeriyakosmetika, yogʻochsozlik, toʻqimachilik (matolar, trikotaj, gilam), koʻnpoyabzal, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari, muzeylar bor. Turizm rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 13—18-asrlarda qurilgan cherkov, saroy, minoralar saqlangan.

## Manbalar
Siboiy

**Siboiy**, Yusuf asSiboiy (1917.10.6 — Qohira — 1978) — arab yozuvchisi, MAP jamoat arbobi. Oliy harbiy maʼlumot olgan. Osiyo va Afrika xalqlari birdamligi tashkilotining (1958-yildan) hamda Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari uyushmasi doimiy byurosining (1958-yildan) bosh kotibi. Misr yozuvchilar uyushmasini boshqargan va madaniyat vaziri boʻlgan (1973-yildan). Halqaro "Nilufar" jurnali bosh muharriri. Asarlari 1947-yildan nashr etila boshlagan ("Sharpalar" hikoyalar toʻplami va "Azroilning noibi" romani). Hozirgi turmush mavzularidagi 50 ga yaqin kitob, jumladan, "Tarsakilar va boʻsalar" tanqidiy maqolalar toʻplami (1959), "Biz yolgʻiz emasmiz" (1959), "Hayot koʻz ochib yumguncha oʻtadi" (1973) romanlari muallifi. "Davrdan kuchli" pyesasi (1966) Asvon toʻgʻoni qurilishiga bagʻishlangan. S.ning bir qancha asarlari ekranlashtirilgan, xorijiy tillarga tarjima qilingan. JolioKyuri nomidagi Tinchlik medali (1960) hamda xalqaro "Nilufar" mukofoti (1974) bilan takdirlangan.

## Manbalar
Glenn T. Seaborg

**Glenn Seaborg** (1912.19.4, Ishpeming, Michigan shtati – 1999.25.2) — amerikalik fizik va kimyogar, Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1948). Los Anjeles universitetini tugatgan (1934). Kaliforniya universitetida ishlagan (1937-yildan; 1945-yildan professor, 1958–61 yildan prezidenti). 1942–46 yillarda Chikagodagi Metallurgiya laboratoriyasida, 1954–61 va 1971-yildan Berklidagi Radiatsion laboratoriyaning ikkinchi direktori. 1961–71 yillarda AQSH atom energiyasi boʻyicha komissiya raisi. Ilmiy ishlari radiokimyo, yadro kimyosi va yadro fizikasiga oid. Edwin McMillan bilan hamkorlikda plutoniyni sintez qilgan (1940–41), boshqa olimlar bilan hamkorlikda ameritsiy, Kyuriy (1944), Berkliy (1949), Kaliforniy (1950), eynshteyniy (1952), fermiy (1953) va Mendeleyeviyni (1955) ochgan. Keyingi yillarda ancha ogʻir elementlarni sintez qilishda ishtirok etgan. Nobel mukofoti laureati (1951; Edwin McMillan bilan qamkorlikda).

## Manbalar
Sivalik

**Sivalik**, Old Himolay togʻlari — Himolay togʻlari sistemasidagi nisbatan pastroq tizmalar, Hindiston va Nepal hududida, PirPanjal va Mahabharat tizmalari oraligʻida, keng maʼnoda — Himolay togʻlarining Kashmirdan Tista daryosigacha boʻlgan qismining jan. chekka qismi. Shim.gʻarbdan jan.sharqqa 1700 km masofaga choʻzilgan parallel tizmalardan iborat, eng baland joyi 2591 m. Katta Himolay togʻlaridan vodiylar bilan ajralgan. Qumtosh, konglomeratlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari daryolar bilan oʻyilgan. Tropik oʻrmonlar oʻsadi. Choy plantatsiyalari bor.

## Manbalar
Sivar

**Sivar** — Xitoy manbalari (mil. 2—5 a.lar)da "tele" (turk soʻzining ayni zamondagi xitoycha talaffuzi) deb nomlangan 44 ta turk kabilalaridan birining nomi. Xitoy manbalarida supi deb ataladi. Turk xoqonligi tashkil topguncha boʻlgan 2 asrdan ortiq davr davomida adiz, xazar, bulgʻor, bijanak, qugʻoy, basmil, qipchoq, yemak kabi qabilalar bilan birga hozirgi Shimoliy va Gʻarbiy Qozogʻiston hududida yashagan. Turk xoqonliti tashkil topgandan soʻng uning fuqaroligiga oʻtib turk deb atala boshlangan. 

## Manbalar
Sivas

**Sivas** — Turkiyaning markaziy qismidagi shahar. Sivas elining maʼmuriy markazi. Aholisi 250,3 ming kishi (2000). Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, chorvachilik) rayonining savdo markazi. Vagonsozlik, sement, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi. universitet bor. Sivasning qadimgi nomlari Kabira, Diaspolis, Sebastiya. 4-asr oxirlaridan — 11-asrning 2-yarmigacha Vizantiya tarkibida boʻlgan. 11 — 14-asrlarda Saljuqiylar, xususan, 12-asr oxiri —14-asr boshlarida Koʻniya sultonligi qoʻl ostida boʻlgan. 14-asrdan Usmonli turk saltanati tarkibida.

## Manbalar
Sivuch

**Sivuch** () — qulokdi tyulenlar urugʻi. Bitta turi — sivuch () Tinch okean iliq suvlari va subarktika qismida tarqalgan. Kuril, Komandor va Rossiyaning b. orollari, Kamchatkaning sharqiy sohillarida uchraydi. Uzunligi 385 sm gacha, vazni 1120&nbsp;kg gacha. Juni dagʻal, toʻqsarikdan kulranggacha. Baliqlar va mollyuskalar bilan oziqlanadi. Bir necha yuztadan poda boʻlib yashaydi. Yezda dam olish uchun qoyali sohillarga chiqadi. Poligam (qarang Poligamiya). Urgʻochilari har yili bitta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 1 yilgacha, 3—8 yoshda balogʻatga yetadi. Terisi, yogʻi, goʻshti uchun ovlanadi. Soni juda kamayib ketganidan hozir ovlash man etilgan.

## Manbalar
Sivush moyi

**Sivush moyi** — xom etil spirtni rektifikatsiya qilish jarayonida ajralib chiqadigan moysimon suyuklik. Bu usulda spirtdan 0,4—0,6% Sm. ajratib olinadi. Zichligi 830–840&nbsp;kg/m³ (20°da), rangi ochsarikdan qoʻngʻirqizilgacha, hidi qoʻlansa, nafas yoʻli shilliq pardalariga taʼsir etadi. Kimyoviy tarkibi, asosan, amil va izoamil (68—80%), izobutil (16—25%), normal propil, shuningdek, oz miqdorda geksil spirt, erkin yogʻ kislotalari, efirlar, furfurol, terpenlar va terpengidratlar aralashmasidan iborat.

Sivush moyining koʻp qismi sutdagi yogʻ miqdorini aniqlashda avval qoʻllangan amil spirti oʻrnida reaktiv sifatida ishlatiladi. Amil atsetat i.ch.da amil, izoamil, izobutil va boshqa spirtlar olishda qoʻllanadi. Sm. zaharli.

## Manbalar
Manne Siegbahn

**Manne Siegbahn** () — otaoʻgʻil shved fiziklari: Karl Manne Georg (1886.3.12, Erebru — 1978.24.9, Stokgolm) — shved tadqiqotchifizigi, yadro spektroskopiyasi asoschisi. Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1922-yildan), London Qirollik jamiyati aʼzosi (1933-yildan). Lund universitetini tugatgach (1911), shu universitetda ishlagan (1920-yildan professor). Upsala universiteti professor (1924—37), Nobel fizika instituti (Stokgolm) direktori (1937—64). Ilmiy ishlari rentgen spektroskopiyasi, yadro fizikasi va yadro spektroskopiyasiga oid. Birinchi marta rentgen nurlari dispersiyasini aniklagan va uni oʻlchagan. 1&nbsp;mm da 1800 boʻlimli difraksion panjarani yasagan va uning yordamida yumshoq rengten nurlarni oʻlchagan. Deyarli barcha kimyoviy elementlarning rentgen spektrini oʻrgangan va yangi spektral chiziklarning katta miqdorini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1924).

## Manbalar
Seyalka

**Seyalka** (rus. seyat — ekmoq), ekkich — qishloq xoʻjaligi ekinlari va daraxtlar urugʻini muayyan chuqurlikda tekis ekish, ekinlarni oʻgʻitlash uchun moʻljallangan qishloq xoʻjaligi mashinasi. Ekish usuliga koʻra, katorlab, uyalab, urukni aniq tashlab (punktir) va sochib (oʻt urugʻi va oʻgʻitni) ekadigan turlarga bulinadi. Vazifasiga kura, chigit, sabzavot, poliz ekinlari, don (arpa, bugʻdoy, noʻxat, tariq, guruch va boshqalar), makkajoʻxori, bogʻdorchilik S.si farqlanadi. Traktorlar bilan ishlatish usuliga koʻra, S.lar tirkama va osma; ekish apparatlari tipiga koʻra, gʻaltakli va diskli; soshniklari tipiga koʻra, diskli va ankerli turlarga boʻlinadi. Barcha S.lar ishlash jarayoni va tuzili shi jihatdan oʻxshash boʻladi, urugʻni ekish chuqurligi, qator oralari, qatorlar soni va shakli boʻyicha birbiridan farqlanadi. Mas, chigit S.si chigitni qatorlab, kvadratuyalab va zichuyalab ekishga moslashtiriladi, sabzavot S.si urugʻni qatorli va lentali usullarda ekadi va hokazo. S, asosan, urugʻ solinadigan yashik, ekish apparati va soshniklardan iborat.

Oʻzbekistonda chigit, boshoqli don (arpa, bugʻdoy), sabzavot ekinlari (sabzi, piyoz, rediska va turp), kartoshka ekish, bogdorchilik (uzum, anor, anjir va boshqa mevali daraxt koʻchatlari ekish) S.lari ishlatiladi. "Oʻzbekqishloqmash" AJ da chigit ekish S.si (SMX4), paxtamakkajoʻxori S.lari (SMX3,6/4,2 va SMX5,4), qand lavlagi, makkajoʻxori, karam, baqlajon, yer yongʻoq, kunjut ekish uchun moʻljallangan pnevmomexanik S.lari (SXM40,4. SXM40401), don S.si (SMZ24), kartoshka S.si (KS2, KS4), mayda sabzavot ekinlari S.lari (HP.302, NR.300201); "Urganchozuqamash" AJ da chigitni anik, ekish S.si (STV8M), "Kimyoqishloqmash" AJ da chigitni ekish oldidan namlagich apparat (USN4) va boshqa ishlab chiqariladi.

Erta koʻklamda chigit endigina unib chiqqanda nihollarni sovuqdan asrash, qatqaloqning oldini olish maqsadida ekinzorlar ustiga plyonka yopish uchun moʻljallangan moslama (PRP4) ("Oʻzbekqishloqmash" AJ) S.lar SMX4, STX4, SCHX4 va SXU4 larga oʻrnatiladi. Barcha S.lar traktorlar bilan agregatlab ishlatiladi.

## Manbalar
Sigir

**Sigir** — buzoqlagan urgʻochi qoramol. Urgʻochi buzoqlar zotiga va oʻsishiga qarab 18—20 oyligida gʻunajin boʻlib yetishadi va qochirishga qoʻyiladi. Boʻgʻozlik davri oʻrtacha 282—285 kun. Gʻunajinlar tuqqanidan keyin sigirlar guruhiga kiritiladi. Sigirlar, asosan, sut va buzoq olish (podani toʻldirish) uchun boqiladi. Ularning sogʻim davri 300— 305 kun. Oʻzbekistonda boqiladigan qizil choʻl, bushuyev, qoraola, shvits zotli sigirlar bir yilda 3000–6000&nbsp;kg va undan koʻp sut beradi. Sigirlar oʻrtacha 20 (baʼzan 35) yil yashaydi. Xoʻjaliklarda sigirlardan 5—6, ayrim sermahsul, oʻrtacha yillik sogʻimi 9—12 ming kg boʻlgan rekordchilaridan 9—10 marta tugʻishiga qadar foydalaniladi. Qisir qolgan, qarigan, nuqsonli sigirlar semirtirib goʻshtga topshiriladi.

## Yana q.

* Qoramol
* Buyvollar

## Manbalar
Sigirquyruqdoshlar

**Sigirquyruqdoshlar** (Scrophulariaceae) — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Koʻpchiligi oʻt va yarimbuta, ayrimlari buta va daraxt (daraxtsimon turlari tropik va subtropik rayonlarda uchraydi). Toʻpguli shingilsimon, roʻvaksimon. Gullari har xil, changchilari 2— 5 ta, urugʻchisi bitta. Tugunchasi ikki uyali. Koʻpchiligining mevasi koʻsakcha. 5000 dan ortiq turi (300 ta turkumi) bor. Aksariyati oʻrta mintaqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 25 turkumga mansub 226 turi bor. Baʼzilari ekinlar orasida begona oʻt sifatida usadi. Koʻpchiligi zaharli boʻlgani uchun mollar yemaydi. Angishvonagul, sigirquyruq va boshqa tibbiyotda ishlatiladi. Ajdargul, itbinafsha manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Oʻzbekistonning adir va togʻ yon bagʻirlarida tarqalgan sigirquyruqning boʻyi 60—150 sm, barglari bandsiz, mevasi va poyasi tuk bilan qoplangan, sariq shingilsimon toʻpgulli, mevasi koʻsakcha. Iyundan sentyabrgacha gullaydi. Sigirquyruqni mol yemaydi. Tarkibida saponin va S vitamini bor. Bargidan tayyorlangan qaynatma xalq tabobatida jarohatni davolashda ishlatiladi.

## Manbalar
Signal

**Signal** (lot. signum — belgi) — 1) axborot, maʼlumot va boshqalarni muayyan masofaga uzatish uchun ishlatiladigan shartli belgi. Mexanik, issiqlik, yorugʻlik (mas, sfetofor Si), elektr, elektromagnit, tovush va boshqa turlari boʻladi.Signal ikki xil bo'ladi analog(vaqt boyicha uzluksiz) va raqamli(1(Ha) va 0(Yo'q))."S." tushunchasi kibernetika fanida aniq ifodalab berildi. Shunga koʻra, aniq bir hodisa toʻgʻrisidagi axborotni eltuvchi S. 4 tarkibiy qism birligidan iborat. Bular: S.ning fizik vositasi (eltuvchisi), S.ni ifodalash shakli (sintaksis); interpretatsiya mazmuni (semantika); ayni bir S.ga har xil maʼno berish qoidalari (pragmatika). S.larni oʻzgartirish va uzatishga oid umumiy qonuniyatlarni informatsiya nazariyasi oʻrganadi; 2) geodeziyaaa triangulyasiya punktlarida oʻrganiladigan yogoch yoki metall belgi (minora). Bir minoradagi S. ikkinchisidan koʻrinib turishi kerak. Joylarda burchak oʻlchash paytida teodolitni oʻrnatish va boshqa geodezik oʻlchash ishlari uchun qoʻllanadi (yana qarang Geodezik punkt).

## Manbalar
Signalizatsiya

**Signalizatsiya** — diqqatni jalb qilish, xabar yoki buyruk, berish va ikki tomonlama gaplashishda signal uzatish uchun ishlatiladigan shartli belgi, qurilma va moslamalar majmui. Vazifasiga qarab, avariyaning oldini olish, chaqirish, buyruq berish, oʻt oʻchirish, qidirish, ogoxlantirish uchun moʻljallangan S.larga boʻlinadi. Signal qurilmalari. mexanik, gidravlik, pnevmatik, elektr va radio tizimlar bilan ishga tushiriladi. Signallarni elektr orqali uzatish usuli keng tarqalgan. U avtomatik vositalar bilan bajariladi; vizual yoki akustik xillari bor. Vizual Sta lampochkali tabloning yonishi, mnemosxem ad a avariya yuz berishi mumkin boʻlgan uchastka tasvirining yoritilishi va boshqa kiradi. Avariyaning oldini olish uchun, koʻpincha, yoniboʻchadigan qurilmadan foydalaniladi. Akustik signallar sifatida sirena, qoʻngʻiroq, gudok ishlatiladi.

## Manbalar
Signatura

**Signatura** (lot. signo — belgilayman, koʻrsataman) renessans.uz (matbaada) — 1) kitobdagi har bir bosma taboqning tartib raqami. Uning 1 va 3betlariga yoziladi. Kitob varaqlarini tartibga solib tikish (juzlash)da foydalaniladi; 2) literaning pastki qismidagi oʻyiq. Uning terilgan qatorga toʻgʻri tushishini tekshirish imkonini beradi; 3) vrach yozib bergan dori retseptining nusxasi. Dorixonada doriga qoʻshib beriladi.

## Manbalar
Sigizmund I

**Sigizmund I** (13681437) -"Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1410-yildan), 1387—1437-yillarda Vengriya qiroli, shuningdek, 1419—21, 1436—37 ylarda Chexiyaning Lyuksemburglar sulolasidan boʻlgan qiroli; Rim papasi bilan guschilarga qarshi kurashga rahbarlik qilgan.

## Manbalar
Sigizmund II Avgust

**Sigizmund II Avgust** (152072) -Polsha qiroli (1547-yildan; 1530-yil toj kiydirilgan), Litvaning Yagellonlar sulolasidan boʻlgan ulugʻ knyazi (1529-yildan). 1558—83 yillardagi Livon urushi qatnashchisi. S. II davrida 1569-yilgi Lyublin uniyasi imzolangan.

## Manbalar
Signatura (maʼnolari)

**Signatura**:

* Signatura (lotincha
* Signatura (matematika) (matematikada) — ikkinchi darajali bir hadli koʻphad (kvadratik forma)ning sonli ifodasi.
Siddiq Muhammad

**Siddiq Muhammad** - Balx xoni (1683—85). Ashtarxoniylarayan. Subhonqulixonnnpg oʻgʻli. Akasi Abul Mansurxonga qarshi uyushtirilgan fitnaga bosh boʻlib, taxtni egallagan (1683-yil avgust). S. M. ga qarshi bir qancha koʻchmanchi qabilalar (ming, qoʻngʻirot, olchin va boshqalar) sardorlari bosh koʻtarganlar. SM. Shibirgʻondagi ming qabilasi isyonini shafqatsiz suratda bostirgan. Balxga qaytishda Bade miroxur boshchiligidagi qoʻngʻirotlar unga hujum qilishgan, biroq magʻlubiyatga uchrashgan. SM. oʻzi safardaligida Balx viloyatiga bostirib kirgan Bayet qora toʻqsabo boshchiligidagi olchinlarni tormor qilib Xoʻja Xayrongacha ularning qishloklarini talontoroj qilgan. 1686-yil oktabr — noyabrda Subhonqulixon Balxga qoʻshin tortgan. Bunga sabab Xorazmdan Anushaxon Buxoroga qoʻshin tortib kelib Samarqand va Shaxrisabzni egallagan chogʻda Subhonqulixon oʻgʻlidan madad soʻragan. SM. Balx va Badaxshon qoʻshini bilan Kalifgacha kelib, otasiga yordamga ozgina lashkar yuborgan, bu lashkar ham aslida yordam uchun emas, balki vaziyatni aniqlash maqsadida yuborilgan edi. S.M., Kalifda bir necha kun turgach, Anushaxonning Samarqandni olgani va Buxoroni qamal qilganidan xabar topgach, Balxga qaytib ketgan. Subhonqulixon shunda Maxmudbiy otaliqdan yordam olib Anushaxonni quvib yuborgan (1683). Subhonqulixon qoʻshini Kalifdan oʻtib Xonobodda toʻxtagan. SM. Balx mudofaasiga shaylangan. Otasi SM.ni qon toʻkmasdan hiyla bilan daf etishga axd qilgan. Shu maqsadda Balxga Muhammad Yusuf xoja naqshbandiyni elchi qilib joʻnatib, yaxshi niyat bilan kelayotganini bildirgan. Xoja Samandar Termiziyning yozishicha, otabola oʻrtasida uzoq muzokaralar boʻlgan. Nihoyat Balx arkiga kirgan Subhonqulixon zudlik bilan SM.ni bandi qilish va uni qatl etishga farmon bergan. Subhonqulixon Balx taxtiga Muhammadjon otaliq yuzni belgilab, 1687 i. mart oyining boshlarida Buxoroga qaytib kelgan.

## Adabiyot
* Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982.

## Manbalar
Sideratlar

**Sideratlar** (frans. sideration) — tuproq unumdorligini oshirish maqsadida tuproqqa qoʻshib haydab yuboriladigan ekma oʻsimliklar (qarang Koʻkat oʻgʻit).

## Manbalar
Siderik aylanish davri

**Siderik aylanish davri**—( – yulduz, osmon yoritqichi), **yulduz davri** - maʼlum bir astronomik obyekt boshqa obyekt atrofida bir orbitani bajarish uchun ketadigan vaqt miqdori. Astronomiyada u odatda Quyosh atrofida aylanadigan sayyoralar yoki asteroidlarga, sayyoralar orbitasidagi yo'ldoshlarga, boshqa yulduzlar orbitasidagi ekzosayyoralarga yoki qo'shaloq yulduzlarga nisbatan qoʻllanadi. Bu, shuningdek, sunʼiy yo'ldoshning sayyora yoki oyni aylanib chiqishi uchun bir orbitani bajarish vaqtini ham anglatishi mumkin. Yerning yulduz davri 365,25636 o'rtacha quyosh kuniga to'g'ri keladi, bu tropik yildan (ketma-ket bahorgi tengkunlik kunlari o'rtasida o'lchanadigan) 365,24219 dan bir oz ko'proqdir. Ko'pgina kalendar tizimlarida yil uzunligi 365 kun deb qabul qilinadi, bu Yerning yulduz davriga yaqin.Kuzatiladigan voqealar sanalari (masalan, kun toʻtilari va tengkunlik kunlari) va ularning kutilayotgan kalendar sanalari oʻrtasidagi kalendar siljishini kamaytirish uchun kabisa yillari qoʻshiladi.

Umuman samoviy jismlar uchun orbital davr bir jismning birlamchi atrofida 360° aylanishi bilan aniqlanadi, masalan. Quyosh atrofida Yer.

Astronomiyada davrlar vaqt birliklarida, odatda soatlar, kunlar yoki yillar bilan ifodalanadi.

## Yana qarang
* Sinodik aylanish davri

## Manbalar
Siderit

**Siderit** (yunoncha: sideritis — *temir*) — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Sinonimi — temir shpati. Kalsit guruhidagi temir karbonati. Kimyoviy formulasi FeCO3. Tarkibida 62% FeO, 38% CO3 bor. Tabiatda FeCO3—MpSO3; FeCOjMgCO,; FeCO3CaCO3 va FeCO3—SoSO3 kabi izomorf qatorlarni tashkil etadi. Kristallari romboedrik, prizmatik va tabletkasimon boʻladi. Kristall strukturasi ankeritnikiga oʻxshash. Agregatlari donali oolitli, tuproqsimon; qizgʻish-jigarrang, sargish va yashilsimon kulrang. Nuraganda toʻq qoʻngʻir rangga oʻtadi. Qattiqligi 4—4,5; zichligi qariyb 4 g/sm³. Shishasimon yaltiroq, qizdirilganda NaCl da eriydi. Katod nuri taʼsirida yorqin pushti rangda tovlanadi. Gidrotermal, metamorfik va choʻkindi yoʻllar bilan tiklovchi geokimyoviy sharoitlarda hosil boʻladi. Muhim temir rudasi hisoblanadi. Oʻzbekistonning deyarli barcha rudali rayonlarida uchrasada, amalda ishlatilmaydi.

## Manbalar
Siderofil elementlar

**Siderofil elementlar** (yun. sideros — temir va phileo — yoqtiraman) — V.M. Goldshmitning elementlar geokimyoviy tasnifidagi kimyoviy elementlar guruhi. Bularga Gʻe oilasi va jami 11 element (So, Ni, Mo, Ru, Rh, Pd, Rd, Re, Os, Ir va Pt) kiritilgan. Siderofil guruhidan tashqari xalkofil, litofil va atmofil elementlar guruxdari ham ajratilgan. Hozirgi vaqgda har bir element nafaqat maʼlum bitta, balki turli darajadagi barcha geokimyoviy xususiyatlarga ega hisoblanadi. Shundan kelib chiqib qayd etilgan guruhlar qatoriga biofil, gidrofil, neytral (betaraf) galogenofillari koʻshildi. U yoki bu geokimyoviy xususiyatlarni namoyon boʻlishi elementning qanday tabiiy sharoitdaligiga bogʻliqdir. Masalan, oltin deyarli barcha geokimyoviy xususiyatlarga ega boʻlib qolmay, balki tubdan farqlanuvchi — siderofildan tortib to atmofil genetik turdagi konsentratsiyalar (yigʻilmalar, birikmalar) qosil qiladi.

## Manbalar
Sidibalabbos

**Sidibalabbos** — Jazoirning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Oran viloyasida. Aholisi 152 ming kishidan ziyod. Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, tokzor, zaytunzorlar) rayonining savdosanoat markazi. Oziqovqat, koʻnpoyabzal sanoatlari rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi mashinalari va jihozlari ishlab chiqariladi. Tayyor qismlardan radio va televizor yigʻish korxonalari bor.

## Manbalar
Tugalboy Sidiqbekov

**Tugalboy Sidiqbekov** [1912.1(14).5, Kensu tumani —1998, Bishkek] — Qirgʻiziston xalq yozuvchisi (1968). Qirgʻiziston FAakad. (1954). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Kurash" (1933). "Bahodirlar" (1936), "Insonga" (1969), "Dovonda" (1980) sheʼriy kitoblari, "Kebekning oʻlimi" (1935), "Xasis ota" (1940) dostonlari bor. Romanlarida qishloq hayoti ("KenSu", 1—2kitob, 1937—38; qayta nashri — "Togʻlar orasida", 1958), qirgʻiz xalqining front ortidagi qahramonona mehnati ("Zamonamiz kishilari", 1948) hikoya qilingan. "Ayollar" trilogiyasida (1—2, 1962—66) qirgʻiz ayollarining jamiyatda tutgan oʻrni va roli, ularning joʻshqin faoliyati aks etgan. "Boʻronda", "Doʻstlik", "Dugonalar" hikoyalar toʻplami (1949) va "Togʻ bolalari" (1953), "Tengdoshlar" (1977) romanlari muallifi. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Zamonamiz kishilari, T., 1951; Togʻ bolalari, T., 1954; Togʻlar orasida, T., 1961; Ispoved Bukentay [roman], M., 1980.
Sidon

**Sidon** — Finikiyadagi shahardavlat. Oʻrta dengizning sharqiy sohilida joylashgan (hozirgi Livandagi Sayda sh.). Mil. av. 4ming yillikda barpo etilgan. Mil. av. 2—1ming yillikda xalqaro savdoning yirik markazi; Finikiyada gegemonlik qilish uchun Tir bilan kurash olib borgan.

## Manbalar
Sidra

**Sidra**, Katta Sirt — Oʻrta dengizning Liviya qirgʻoklari yaqinidagi qoʻltiq. Uz. 115&nbsp;km, eni kiraverish joyida 465&nbsp;km. Eng chuqur joyi 1374 m. Suv har yarim sutkada koʻtariladi (bal. 0,4 m). S. sohilida Bingʻozi, MarsaalBreyga, AsSidar portlari joylashgan.

## Manbalar
Siderik oy

**Siderik oy** — Oyning osmon sferasidagi koʻrinma harakati davomida 2 marta ketma-ket bitta vaziyatdan (yulduzlarga nisbatan) oʻtishi orasidagi davr. Oy harakatining notekisligi tufayli So. doimiy boʻlmay, bir necha soatgacha oʻzgarib turadi. Oyning osmon sferasida toʻliq bitta aylana hosil qilish uchun kerak boʻlgan davr 27,321661 sutka (27rf07*43ml 1,5s) ga teng. 

## Manbalar
Siderik yil

**Siderik yil** — Quyoshning osmon sferasida yulduzlarga nisbatan koʻrinma harakatida 2 marta ketma-ket bir xil vaziyatdan utishi oraligʻida oʻtgan vaqt, yaʼni Yerning Quyosh atrofida toʻliq bir marta aylanish davri. U 365,25636 oʻrtacha quyosh sutkasiga teng. 

## Manbalar
Sidqiy Xondayliqiy

**Sidqiy Xondayliqiy** (taxallusi; asl ism-sharifi **Sirojiddin Maxdum Mirzohidoxund oʻgʻli**; 1884-yil – hozirgi Boʻstonliq tumani Xondayliq qishlogʻi – 1934-yil) – shoir, xattot, tarjimon.

## Hayoti
Arab, fors tillarini oʻrgangan. Xattotlikka qiziqqan, zamonasining mashhur qilqalami Muhammad Shohmurod kotib (1850— 1922)ga shogird tushgan. S. tosh yoʻnib, unga ishlov berish, turli bezaklar tushirish, suratlar ishlash, muhr yasash bilan ham shugʻullangan. Ayni paytda sheʼr mashq qilgan. Shoir sifatida shakllanishida Kamiynknt xizmati katta boʻlgan. U boshliq adabiy davralarda faol ishtirok etgan. Ilk sheʼrlarini „Shuhrat“, „Shevan“ (nola, figʻon) taxalluslari bilan yozgan („Tuhfai Shavkat“, 1913; „Savgʻoti Shavkat“, 1914 – toʻplamlar). Keyinroq barcha asarlarini Sidqiy Xondayliqiy taxallusi bilan chop ettirgan. Lirik sheʼrlarida mumtoz adabiyotimizdagi hayotiy, insoniy muhabbat, odamiylik singari yaxshi anʼanalarni davom ettirgan. Poetik merosining salmoqli qismini hajviyot va ijtimoiy sheʼrlar tashkil qiladi. Ijtimoiysiyosiy sheʼrlari esa davrning muhim voqealariga bagʻishlangan („Muhoraba“, „Yashasun yoshlar“, „Toza hurriyat“ va boshqalar). Mardikorlik voqealari haqida asarlar yozgan ["Rabo(t)chilar namoyishi". „Rabo(t)chilar kelishi“, 1917].

Sidqiy Xondayliqiyning „Rusiya inqilobi“ dostoni (1917, mart) Rusiya inqilobi voqealarini keng epik planda tasvir etuvchi dastlabki asar. Dostonning haj.mi 1502 misra. Shundan 72 misrasi fors-tojik tilida, qolgani oʻzbekchada yozilgan. Voqealar 23 fevral – inqilobning birinchi kuni tasviridan boshlanadi, soʻng kunmakun beriladi. S. X. Fevral inqilobini quchoq ochib qarshi olsada, uning natijalaridan qanoatlanmagan. Doston inqilobdan keyingi sharoitni jiddiy va atroflicha tahlil etish, barchani birlikka, hamjihatlikka chorlash bilan yakun topgan. Bu gʻoya „Umidi ittifoq“ (1918) tarjiʼbandida davom etadi. S. X. „Tazkirai imomi Aʼzam“, „Sad irshodi mulla Sidqiy Xondayliqiy“ („Mulla Sidqiy Xondayliqiyning yuz nasihati“), „Mezoni shariat“ (1915, 1917, 1992), „Zarbulmasali Sidqiy“, „Holoti Sidqiy“ kabi nasriy asarlar ham yozgan. Ularning koʻpchiligi diniyaxloqiy mavzuda. „Hikoyai latifa“, „Bahrom va malikai Gulandom“, „Ajoyib ulmaxluqot“, „Oʻgʻri va qozi“, „Boʻston“ (Saʼdiy) kabi asarlarni tarjima qilgan. S. X. koʻchirgan devon, bayoz va risolalar, yasagan muhrlari nusxalari, toshlavhalar hamda chizgan Toʻychi Hofiz va Tavallo suratlari xususiy va davlat ku’ gubxonalarida, shuningdek, 20 dan ortiq bosma va k^;lyozma asarlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (R7629), 7631, R—7629—III).

## Adabiyotlar
* Navbahor, T., 1984;
* Tanlangan asarlar, T., 1998.

## Adabiyotlar
* Murodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971

## Manbalar

## Havolalar
Siyenit

**Siyenit** (Syene — Siyena, qad. Misrdagi Sun sh., hozirgi Asvon) — intruziv magmatik togʻ jinsi; asosan, ishqorli dala shpatlaridan (60—90%) hamda bir yoki bir necha rangli minerallardan (eng harakterlisi amfibol, 10—12% gacha) tashkil topgan kvarssiz, butunlay kristallangan togʻ jinsi. Odatda, kam miqdorda plagioklaz (oligoklaz, andezin) uchraydi. S.larda baʼzida 5% gacha aksessor minerallar (apatit, sfen, sirkon, magnetit) boʻladi. Ishqorlarning miqdoriga qarab S.lar 3 guruhga — normal va yuqori ishqorli hamda ishqorli S.larga boʻlinadi. Strukturasi toʻliq kristalli va tekis donali yoki porfirsimon. Agarda nefelin qatnashsa tog jinsi nefelinli S, kam miqdorda kvars boʻlsa kvarsli S boʻladi. Ishqoriy dala shpatlariga (ortoklaz va boshqalar) nisbatan plagioklaz miqdori yuqori boʻlgan holda togʻ jinsi Sdan siyenitdiorit va monsonit orqali gabbroga oʻtadi (asosli plagioklazga bogʻliq). Zichligi 2600—2800 kt/m³. Rangli minerallarni ortishi bilan normal S melanokratli S.ga va yana shonkinitga aylanadi. Bezak toshi sifatida va qurilishda ishlatiladi.

## Manbalar
Siyob makoni

**Siyob makoni** — Samarqand shahridagi Siyob anhori chap qirgʻogʻida joylashgan soʻnggi paleolit davriga oid qarorgoh. Oʻzbekiston FA ning arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan (1969). Siyob makonini qazish natijasida bir necha joydan soʻnggi paleolit davriga oid koʻpgina tosh qurollar chiqqan. Ular, asosan, 2 guruhga boʻlinadi: 1guruh qurollari sargʻish, oq, jigarrang va koʻk rangli chaqmoqtoshlardan tayyorlangan; 2guruhga mansub tosh qurollar, asosan, dioripshan yirikroq qilib yasalgan. Sm. tosh qurollarining koʻpi prizmatik va boshqa shakldagi nukleuslardan urib, uchirib olingan tosh parchalardan tayyorlangan. Siyob makonining asosiy qurollari: turli xildagi pichoqsimon tosh keskichlar, tosh qirgʻichlar, botiq tigʻli qurollar va boshqa 

## Manbalar
Siyam qoʻltigʻi

**Siyom qoʻltigʻi** - Janubiy Xitoy dengizidagi qoʻltiq. Malakka yarim oroli bilan Hindixitoy yarim orolining jan.sharkiy kismi oraligʻida. Uzunligi 720&nbsp;km, eni kiraverish joyida 400&nbsp;km chamasida. Eng chuqur joyi 70 m. Suv koʻtarilishi har yarim sutkadatakrorlanadi (bal. 4 m). Siyom qoʻltigʻiga MenamChaoPraya daryosi quyiladi.
Siyovushiylar

**Siyovushiylar** — oʻzlarini Siyovush avlodi deb hisoblagan qad. Xorazm shohlari. 1940-yil Tuproqqalʼadan topilgan kumush tanga Xorazm S.ining eng qad. tangasi hisoblanadi (mil. av. 2-asr). Tanganing old tomonida soqol qoʻygan shohning boshi va gʻalaba maʼbudasi — Nikaning tasviri tushirilgan. Tanganing orqa tomonida chavandoz va S.ning Siyovushiylar tangasi. D^tamgʻasi tushirilgan. S. ramzlari tushirilgan tangalar mil. 8-asrga qadar muomalada boʻlgan.

## Adabiyot
* Tolstov S. P., Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii, M.—L., 1948.

## Manbalar
Siyolkat

**Siyolkat** — Pokistonning shim.sharqiy qismidagi shahar, Panjob viloyatida. Hindiston chegarasiga yaqin. Aholisi 417,6 ming kishi (1998). Yirik savdosanoat markazi. Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (elektrotexnika) va metallsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari bor. Tibbiyot (jarroxlik) va musika asboblari, sport anjomlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda metall idishlar tayyorlanadi, gilam toʻqiladi, yogʻoch va metall oʻymakorligi rivojlangan. Sda sikh diniga asos solgan Guru Nanakning maqbarasi va boshqa meʼmoriy yodgorliklar saqiangan.

## Manbalar
Siyosatnoma

**Siyosatnoma** yoki **Siyar ul-muluk** *(“Podshohlar turmushi”)* — Saljuqiylar shohi Alp Arslon va uning oʻgʻli Malikshohga vazirlik qilib, davlatning butun ishlarini oʻzi olib borgan Abu Ali Hasan ibn Ali Tusiy Nizomulmulkning 1091-yilda fors tilida yozgan tarixiy asari.

## Tarixi
Malikshoh saroy fozillari va olimlariga davlat boshqaruvi qoidalari, tartibi va usullari haqida risola yozishni buyurgan. Bir nechta olimlar *(Sharafulmulk, Tojulmulk, Majdulmulk va b.)* oʻzi yozgan risolalarini shohga taqdim qilishgan va Malikshohga Nizomulmulkning risolasi maʼqul boʻlgan. 1091-yili yozilgan dastlabki nusxa 39 bobdan iborat edi. Nizomulmulk 1092-yili asarni qayta ishlab, uni yangi bob va qismlar bilan boyitadi hamda Malikshohga berib qoʻyish uchun saroy kotibi Muhammad Magʻribiy an-Nosihga topshiradi. Oʻzi esa Bagʻdod safariga yoʻl oladi. 1092-yili Malikshoh oʻldiriladi. 1105-yilga kelib Muhammad Magʻribiy ushbu asarni eʼlon qiladi.

## Bayoni
Asarda davlat boshqaruviga aloqador qoida va qonunlar, usul va vositalar, qozi va qozixona ishlari, qoʻshin va sarbozlar, xizmatchi va shaxsiy sarbozlar masalalari, saroydagi soqchilar-u posbonlar vazifalari hamda ularning maoshlari, pochta va aygʻoqchilik ishlari hamda ularning moddiy jihatlari, xazina va baytulmol, elchilarga munosabat, shohning oilaviy ishlari, uning bazm va majlislari, xos xodim va shaxsiy soqchilar, moliya va xoʻjalik ishlari, soliq va xiroj, zakot va vaqf mavzulari oʻrin olgan.

## Tarjima va nashrlari
“Siyosatnoma”ning eng qadimiy nusxasi Birlashgan Qirollik muzeyida va Berlinda saqlanadi. Ushbu nusxalar 1168–1169-yillarda Urmiya shahrida amir-hojib Alp Jamoliddin farmoni bilan koʻchirilgan. 1989-yilda Dushanbe shahrida chop etilgan. Charlz Sheffer 1291-yilda koʻchirilgan nusxadan foydalanib, asarni fransuz tiliga tarjima qilgan va 1893-yilda nashr ettirgan. 1914-yilda Kalkutta shahrida asarning toshbosma nusxasi chop etilgan. 1932-yilda Tehron shahrida Ibrohim Xalxoliy ishtirokida 5 nusxa asosida solishtirilib, nashr ettirilgan. 1949-yilga kelib Boris Nikolayevich Zaxoder asarni rus tiliga tarjima qilib nashr etgan. 1960-yilda esa ingliz tilida chop etilgan.

### Oʻzbek tilidagi tarjimasi
Asar 1997-yilda Shodmon Vohidov va Aftondil Erkinovlar tomonidan fors tilidan tarjima qilinib, Toshkentda “Adolat” nashriyotida nashr et

ilgan. Asarning ushbu tarjimasiga 1932-yili Eronning Tehron shahri nashri asos qilib olingan. “Siyosatnoma” asari 50 fasldan iborat boʻlib, unda muallif oʻtgan shohlar tarixi va hayotiy tajribasidan misollar keltirib asarni yanada boyitgan.

## Havolalar

* Ziyouz kutubxonasida Nizomulmulkning “Siyosatnoma” asari

## Manba
Siyosiy tizim

**Siyosiy tizim** - jamiyatda siyosiy hokimiyatni amalga oshiruvchi ijtimoiy muassasalar majmui. Siyosiy tizim ayni vaqtda, turli siyosiy gʻoyalar, qarashlar, tasavvurlarni, siyosiy hayotni tartibga soluvchi va belgilovchi siyosiy normalar, axloqiy tamoyillar, anʼanalarni ham oʻzida ifoda etadi (qarang Jamiyatning siyosiy tizimi).

SIYOSIY TIZIM (yunoncha: systema - boʻlakdan iborat tarkib, tuzilma, politike - siyosat) - siyosatni shakllantirish va amalga oshirish bilan bogʻliq munosabatlar, harakatlar, tashkilotlar, me‘yorlar, qadriyatning umumlashgan ifodasidir. Siyosiy tizim sub'ektlarini hokimiyat, davlat, siyosiy partiyalar, ijtimoiy-siyosiy harakatlar, shaxs, siyosiy lider kabilar tashkil etadi. Siyosiy ong, siyosiy madaniyat, siyosiy faoliyat kabi tushunchalar esa siyosiy tizim in‘ikosi hisoblanadi. Siyosiy tizimni institutsional, normativ, funksional va kommunikativ kabi elementlar tashkil etadi. XX-asrning 50-60-yillarida siyosiy tizimning klassik modellari amerikalik olim D.Iston, G.Almond va K.Doychlar tomonidan ishlab chiqildi. D.Iston nazariyasi asosida - talab manbalarning taqsimlanishiga doir hokimiyatga qaratilgan norozilik yoki rozilik impulslaridir. Madad esa hokimiyatning faoliyatini qoʻllab - quvvatlovchi impulslar, ularning koʻpayishi siyosiy tizim kuchayishini, kamayish esa aksincha, zaiflashishini anglatadi. Madadning shakllari xilma-xil: ular soliqlarni vaqtida toʻlash, harbiy burchni ado etish, qonunlarni hurmat qilish kabilardan iborat. Talab va madad impulslarining haddan tashqari, ortib yoki kamayib ketishi tizim faoliyatini yomonlashtiradi. Apatiya siyosiy loqaydlik; siyosiy voqea - hodisalarga nisbatan befarqlikni anglatadi. U siyosiy jarayonlarga ta‘sir koʻrsatish imkoni va qobiliyati  yoʻqolganida tugʻiladi. Siyosiy qarorlar kirishdagi talab, madad va partiyaga siyosiy tizim javobi tarzida vujudga keladi. U qonunlar, imkoniyatlar va maqsadlar haqidagi bayonnomalar shaklida boʻladi. Qarorlar bajarilishiga oid hokimiyatning xatti-harakatlari ham belgilab beriladi. Siyosiy tizim nazariyalari mualliflaridan biri Gabriel Almondga koʻra siyosiy tizimlar quyidagi vazifalarni bajaradi: siyosiy ijtimoiylashuv, manfaatlar artikulyatsiyasi, manfaatlarni umumlashtirish va e‘tirozlarni, talablarni kelishtirish orqali ularni bir siyosiy platforma, siyosiy bayonot koʻrinishiga keltirish, siyosiy muloqot, fuqarolar va siyosiy tizim institutlari, tashkilotlari faoliyatini tartibgasoluvchi normalarni ishlab chiqish. Siyosiy tizim 3 tip: demokratik, avtoritar va totalitar siyosiy rejimlardan iborat.

## Manbalar
Siyosiy huquq va erkinliklar

**Siyosiy huquq va erkinliklar** — fuqarolarning asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan bir guruhi (fuqarolik, shaxsiy huquq va erkinliklar, iqtisodiy huquq va erkinliklar kabilar bilan bir qatorda). Siyosiy huquq va erkinliklar fuqarolarga mamlakat ijtimoiy va siyosiy hayotida qatnashish imkonini beradi. Bu huquq va erkinliklar jamiyat va davlat boshqaruvida qatnashish huquqi, saylov huquqi, qonunlarga muvofiq, jamoat birlashmalariga uyushish, mitinglar, yigʻilishlar va namoyishlar oʻtkazish, axborot erkinligi, ommaviy harakatlarda ishtirok etish, ariza, taklif va shikoyatlar berish orqali davlat organlari, muassasalar yoki xalq vakillariga murojaat qilish huquqi kabilarni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston fuqarolarining siyosiy huquq va erkinliklari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida (8-bob), „Fuqarolarning saylov huquklari kafolatlari toʻgʻrisida“ (1994-yil 5-may). „Oʻzbekiston Respublikasining referendumi toʻgʻrisida“ (1991-yil 18-noyabr (2001-yil 30-avgustda yangi tahrirda) qabul qilingan), „Siyosiy partiyalar toʻgʻrisida“ (1996-yil 26-dekabr), „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“ (1991-yil 14-iyun (1998-yil 1-mayda yangi tahrirda) qabul qilingan), „Kasaba uyushmalari, ularning huquqlari va faoliyatining kafolatlari toʻgʻrisida“ (1992-yil 2-iyul), „Oʻzbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari toʻgʻrisida“ (1991-yil 15-fevral) kabi bir qancha qonunlar va qonun kuchiga ega boʻlgan hujjatlar bilan belgilab qoʻyilgan.

## Manbalar
Siyosiy iqtisod

**Siyosiy iqtisod**, **siyosiy ekonomiya** yoki **politekonomiya** ( — davlat tuzumi va oykos — xoʻjalik) — siyosatshunoslik va iqtisodiyotning iqtisodiy tizimlar (xususan, bozorlar, milliy iqtisodiyotlar) hamda ularning siyosiy tizimlar (masalan, qonun, institutlar va hokimiyat) tomonidan boshqarilishini oʻgranuvchi tarmogʻi.

## Manbalar
Siyosiy-maʼmuriy xaritalar

**Siyosiy-maʼmuriy xaritalar** — davlatlar yoki ularning ayrim qismlarini hozirgi kundagi siyosiy-maʼmuriy tuzilishini aks ettiruvchi xaritalar. Siyosiy-maʼmuriy xaritalarda xaritalashtirilayotgan hududning siyosiy va maʼmuriy boʻlinishi (hududiy, siyosiy va maʼmuriy birliklarning joylashuvi, chegaralari), davlat tuzilishi va boshqaruv shakllari, siyosiy, strategik va maʼmuriy markazlari, xalqaro, davlat va mahalliy ahamiyatga ega kommunikatsiyalar tasvirlanadi. Siyosiy-maʼmuriy xaritalardan maʼlumotnoma sifatida, tashkiliy xoʻjalik, oʻquv maqsadlarida va boshqa mazmundagi mavzuli xaritalarni tuzishda asos sifatida foydalaniladi. Oʻzbekistonda muntazam ravishda dunyoning 1:30 000 000, respublikaning 1:1 000 000 va 1:1 500 000, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va alohida viloyat hamda tumanlarning 1:200 000 dan 1:1 00 0 000 gacha masshtabli siyosiy-maʼmuriy xaritalari nashr etiladi.

## Manbalar
Siyoh qalam

**Siyoh qalam** — naqsh chiziqlarini moʻyqalam bilan boʻyokda chizib chiqish. Naqshni uning zaminidan ajratib, aniq koʻrinishini taʼminlaydi hamda naqsh mujassamotiga joziba, aniklik baxsh etadi.

## Manbalar
Sizigiya

**Sizigiya** (yunoncha: *syzygia* — qoʻshilish, juftlik) — Oyning ikki fazasi — yangi oy va toʻlin oyning umumiy nomi. Bu davrda Yerdan qaraganda Oy yangi oy paytida Quyoshga juda yaqin burchak masofadan oʻtib, u bilan „qoʻshilgani“ tufayli shunday nom olgan. Sizigiya paytidaQuyosh va Oy Yer bilan bir toʻgʻri chiziqda yotadi. Ularning Yer sirtiga beradigan koʻtarilishlari maksimum qiymatga ega boʻladi. Quyosh va Oy tutilishlari doimo sizigiya davriga toʻgʻri keladi. „Sizigiya“ atamasi Quyosh bilan birlashish va unga roʻpara turish maʼnosida sayyoralarga nisbatan ham qoʻllanadi. SIZIF, Sisif (lot. Sisyphus) yunon mifologiyasida shamol maʼbudi Eolning oʻgʻli. Korinf sh. bunyodkori va shohi. Vafotidan soʻng yer osti zulmat dunyosi — Aidaa ogʻir mehnatga mahkum etilgan. Unga koʻra, sizigiya ogʻir harsangtoshni dumalatib togʻning tepasiga chiqarishi lozim boʻlgan, biroqhar gal endi choʻqqiga yetdim deganda tosh pastga qulab keta bergan. Ogʻir. tuganmas, samarasiz ish va azobuqubatni anglatuvchi „Sizif mehnati“, „Sizif toshi“ iborasi shundan. Sizigiyaning mana shunday azobga mahkum etilganining sababi haqida miflarning turli xil variantlari saqlanib qolgan (xudolarning sirlarini oshkor qilib qoʻygani va boshqalar). S obrazi yunon dramaturgiyasi (Esxil, Sofokl, Yevripidlarning saqlanmagan asarlari) yangi davr adabiyotida (A. Kamyu, F. Merl) va tasviriy sanʼatda (Titsian) saqlangan. SIZLOGʻICH, follikulit tuk (soch) xaltachasi ogʻzi (follikula)ning yiringli yalligʻlanishi. Stafilokokklar qoʻzgatadi. Teri tozaligi va shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik, terining tirnalishi va chaqalanishi, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, A va S vitaminlar yetishmasligi, koʻp terlash va boshqalar sizigiyaga sabab boʻladi. Faqat yuzdagi soch xaltachasi (qarang Soch) yalligʻlanganda sikoz roʻy beradi va surunkali kechadi. Terining tukli qismida: yuz, boʻyin, son va boshqa sohalarda uchraydi. Yuza va chuqur sizigiya farq qilinadi. Yuza sizigiyada mayda (0,5 sm cha), dumaloq qizil tuguncha hosil boʻladi, uning atrofi bir oz qichishadi, tez orada shu tugunchadan oʻrtasida sochi bor sargʻimtiryashil yiringcha uch beradi. Baʼzan yiringlagan joy atrofi qizarib qoladi. Yuza S, odatda, hech qanday iz qoldirmay 2—3 kunda yoʻqolib ketadi. Chuqur sizigiyada tugunchalar xiyla kattaroq (diametri 1 sm cha), konussimon shaklda boʻladi, teri qipqizarib turadi: shu joy qattiq boʻlib, bezillab ogʻriydi, yorilganda ichidan yiring chiqadi. Kasallik 7—10 kunda tuzaladi, lekin oʻrnida dogʻ qoladi. Teriga 1—2 dona mayda yiringchalar toshib, ichidan soch chiqib turgan hollarda dastlabki davo sifatida 1% li brilliant koʻki, metilen koʻki va boshqa bilan artish tavsiya etiladi. Agar yiringchalar soni koʻp boʻlsa, darhol vrach ga uchrashish lozim. Sizigiyani (xususan, yuzdagi sizigiyani) sitish yaramaydi, aks holda infeksiya tarqalib ketishi mumkin. Sizigiya surunkali kechganda parhez sakdash, achchiq, shirin, shoʻr ovqatlar isteʼmol qilmaslik; sut va oʻsimliklardan tayyorlangan servitamin ovqatlar tanovul qilish tavsiya etiladi. Sizigiyaning oldini olishda teri tozaligiga alohida eʼtibor berish ayniqsa muhim.

## Manbalar
Sizran

**Sizran** — Samara viloyatidagi shahar. Volgadagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 188,3 ming kishi (1998). Mashinasozlik (ogʻir mashinasozlik, "Sizranselmash", turbosozlik va boshqa korxonalar), shuningdek, neft va slanetsni qayta ishlash, neft kimyosi sanoati korxonalari mavjud. Qurum ishlab chiqarishning yirik markazi. Oziqovqat, yengil sanoat, qurilish materiallari korxonalari bor. Oliy oʻquv yurti, oʻnga yaqin oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud.

## Manbalar
Siydik ajratish

**Siydik ajratish**, siyish, diurez— qovuq toʻlganda vaqtvaqti bilan uni boʻshatib turishdan iborat murakkab fiziologik jarayon; qovuq muskulining qisqarishi va sfinkterining boʻshashi tufayli roʻy beradi. Qovuq toʻlganda mexanoretseptorlar taʼsirotni nerv impulyelari orqali markaziy nerv sistemasiga yetkazadi va shu onda kishini siygisi qistaydi. Siydik ajratishni boshqarish markazi orqa miyaning beldumgʻaza qismida joylashgan.

## Manbalar