open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tamaki

**Tamaki** () — Solanaceae oilasiga mansub bir va koʻp yillik o't oʻsimliklar turkumi, narkotik oʻsimlik. Tamakining 60 dan ortiq turi maʼlum Nicotiana turkumda. Yovvoyi holda tropiklarda, Amerika va Avstraliyada yovvoyi turlaridan N. alata va N.sandera oʻsadi. Ikki turi — tamaki (N. tabacum L.) va maxorka (N. rustica) ekiladi. Tamakining mavjud agroekotiplari 3 guruhga boʻlinadi: L.) papiros tayyorlanadigan bargi mayda sharqiy tamaki guruhlari — Kichik Osiyo va Bolqon yarim orolda tarqalgan; 2) Amerika papiros tamakilari — Janubiy Amerikada ekiladi, baland boʻyli, namga chidamli Tamakilar; 3) sigara Tamaki guruxlari — Braziliya, Gavana, Sumatra tamakilari. Tamakining vatani — Janubiy Amerika. taxminan 1518-yilda Portugaliya va Ispaniyaga keltirilib, dastlab manzarali oʻsimlik sifatida oʻstirilgan, keyin boshqa mamlakatlarga chekiladigan, iskaladigan ashyo sifatida tarqalgan. Jahonda asosiy ekin maydonlari 4,75 mln. ga, (1994). Xitoy, AQSH, Hindiston va Braziliya, Bolgariya, Turkiya, Rossiya, Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Tojikistonda va boshqa mamlakatlarda ekiladi. Oʻzbekistonda asosan Samarqand viloyatining Urgut tumanida yetishtiriladi. Ekin maydoni 8,7 ming ga, oʻrtacha hosildorligi 29,2 s/ga (1997).

Tamaki narkotik xom. ashyo olish uchun ekiladi. Poyasi (2 m gacha) tik, gʻovak, oʻzakli. Barglari ketma-ket joylashgan, yaxlit, tuxumsimon, uchi oʻtkir. Gullari ikki jinsli, besh boʻlmali, pushti, qizil yoki oq, oʻzidan changlanadi. Mevasi koʻsakcha, 1000 dona urugʻi vazni 0,050,12 g. Urugʻida 30—35% texnik moy mavjud. Tamaki: gullagan shox oʻsimligi (asosan chasi va baR™bargi)da nikotin, anabazin, nikotilin va boshqa alkaloidlari toʻplanadi. Tamaki ekilgach, 40—60 kunda gullaydi, 70—140 kunda pishadi. Sof Tamakining quritilgan barglarida 1—4% nikotin, 1% efir moyi, 4—13% uglevodlar, 7—13% kul moddasi, 4—7% smola va boshqa bor. Issiqsevar oʻsimlik, —1—3° da nobud boʻladi. Tamaki urugʻi 10—12° haroratda unib chiqadi, namga talabchan, sugʻoriladigan sur tuproqli yerlarga ekiladi. 4—8 marta sugʻoriladi. Oʻzbekistonda Amerikan 287S, DyubekOʻzgan9, Dyubek4407, Izmir navlari oʻstiriladi. Parnik va issiqxonalarda yetishtirilgan koʻchati dalaga may oyida keng qatorlab (qator orasi 60—70 sm) ekiladi. Vegetatsiya davri oʻrtacha 100—120 kun. Yetilgan barglari oʻsuv davrida qoʻlda 5—7 marta yigʻib olinadi, ipga tizilib, salqin joyda shamollatiladi, quyosh nurida, maxsus barg quritish binolarida quritiladi. Fermentlash zdlarida barglarga dastlabki ishlov beriladi. Bargidan tamaki sanoati korxonalarida papiros, sigara, sigaret, trubkali Tamaki, hidlama Tamaki va boshqa ishlab chikariladi.

Zararkunandalari: tamaki tripsi, tamaki shirasi, tamaki va kuzgi tunlam, simqurtlar, soxta simqurtlar; kasalliklari: tamaki mozaikasi, ildiz chirishi.

## Yana qarang

* Tamaki sanoati

## Manbalar
Tamaki sanoati

**Tamaki sanoati** — oziq-ovqat sanoatining tamaki va maxorka xom ashyosi tayyorlash, tamaki fermentlari, tamaki va maxorka mahsulotlari (chekiladigan papiros, sigara, sigarilla, oʻrama tamaki, iskalma tamaki, chaynalma tamaki) ishlab chikarish bilan shugʻullanuvchi tarmogʻi. Tamaki fabrikalari dastlab 17-asrda Angliya va Gollandiyada, 18-asrning 1-yarmida Rossiyada qurilgan va dunyoda birinchi boʻlib papiros Rossiyada ishlab chikarilgan.

Oʻzbekiston hududida birinchi tamaki fabrikasi rus sanoatchisi I.I.Pervushin tomonidan 1877-yilda Toshkentda qurilgan. Keyinchalik xom ashyo taqchilligi sababli yopilgan. 1925-yilda Toshkentda tamaki fabrikasi qurilib, 1926-yilda 203 mln. dona papiros ishlab chiqardi, 1949-yilda korxona sigaret ishlab chiqarish. asbobuskunalari bilan jihozlanadi, 1966-yildan filtrli sigaretlar, 1974-yildan yuqori sifatli sigaretlar ishlab chiqarish. oʻzlashtirildi. 1975-yilda Oʻzbekiston T.yeda 111 mln. dona papiros, 4013 mln. dona sigaret, shu jumladan 738 mln. dona filtrli sigaret ishlab chikarildi.

Respublikada tamaki yetishtirish uchun iklim, obxavo sharoitlarining qulayligi, malakali ishchi kuchi, Markaziy Osiyo mamlakatlari bozoriga kirish imkoniyatlari borligi tufayli 1994-yilda Buyuk Britaniyaning "British ameriken tobakko" kompaniyasi bilan hamkorlikda "OʻzBAT aksiyadorlik jamiyati" tamakimaxorka mahsulotlari ishlab chiqaradigan qoʻshma korxona tashkil etildi.

1994-yildan boshlab Toshkent sigaret fabrikasi, Urgut fermentatsiya zdi (Samarqand viloyati) rekonstruksiya qilindi, 1997-yilda yillik quvvati 12 mlrd. dona sigaret boʻlgan yangi Samarqand sigaret fabrikasi qurib bitkazildi. Kompaniya Oʻzbekiston Tamaki sanoati ga 1994—2003-yillarda jami 285,1 mln. dollar bevosita investitsiya kiritdi. 2002-yilda Moskvada oʻtkazilgan jahon tamaki koʻrgazmasida "Xon Lights" va "Xon Ultra Lights" sigaretlari oltin, "Karvon" sigareti kumush medallar bilan mukofotlandi. Respublika Tamaki sanoatida 6,5 mlrd. dona sigaret ishlab chiqarildi, 9 min g t ga yaqin tamaki bargi eksport qilindi (2003). Respublika Tamaki sanoati mahsulotlari (tamaki bargi, sigaret) Rossiya, Ukraina va boshqa mamlakatlarga eksport qilinadi.

Tamaki sanoati Xitoy, AQSH, Fransiya, Bolgariya, Rossiya, Braziliya, Hindiston, Italiya va boshqa mamlakatlarda rivojlangan.

## Manbalar
Tal

**Tal** (goll. talid) — yuk koʻtaradigan osma kurilma. Dastaki, elektr va pnevmatik xillari boʻladi. Dastaki T. muqim va koʻchma xillarga boʻlinadi. Bunday T. bilan yukni 12 m gacha balandlikka koʻtarish mumkin. Elektr T. yukni 4–30 m balandlikka koʻtaradi, koʻtarish tezligi 8–20 m/min. Elektr T. harakatlanadigan osma yoʻl bir yoki ikki relyeli boʻladi. T.da elektr tokidan foydalanish mumkin boʻlmagan hollarda pnevmatik T. qoʻllanadi. T. sexlar, ustaxonalar va boshqa joylarda ishlatiladi. T.lar bilan 0,25—10 t yukni koʻtarish mumkin.
Talk

**Talk** (nem. Talk; arab — talg) — varaqsimon silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Mg3[Si4O10](OH)2 boʻlib, unda MgO31,7%, SiO263,5%, H2O 4,8%. Baʼzan magniy Fe, Ni, Al, Cr bilan oʻrin almashishi mumkin. T.ning villemseit (nikelli), minnesotait (temirning miqdori 50— 80%), steatit (gilvatasimon yogʻli mineral; zich massivli) agalit (ingichka tolali) turlari mavjud. Oʻta asosli togʻ jinslarining magnezial silikatlarini gidrotermal oʻzgarishi mahsuli. Agregatlari varaq va tangachasimon shaklda, ushlaganda yogʻliqsimon. Yupqa varaqchalari shaffof yoki qisman nur oʻtkazadi. Yaltirashi shishadek, sadaf kabi tovlanib turadi. Varaqchalari egiluvchan, lekin qayishqoq emas. Bargsimon yoki ingichka donali, baʼzan 10 sm gacha boʻlgan notoʻgʻri shaklli plastinkasimon, ulanish tekisligida egiluvchan shaffof tangachalarga oson ajraluvchi moʻrt agregatlar hosil qiladi. Rangi oq, yashilroq. Qattiqligi 1, zichligi 2,6— 2,8 g/sm³. Olovbardosh, issiklik va elektrni yaxshi oʻtkazmaydi. T. konlari magnitga boy boʻlgan togʻ jinslarining oʻzgarish mahsulot, kontakt metasomatik jarayonlar bilan bogʻliq boʻlib, koʻpincha gidrotermal bosqichda dolomitlar bilan intruziv jinslar kontaktida yuzaga keladi. T. slanetslar va listvenitlarning jins hosil qiluvchi minerali. T.dan lokboʻyoq, rezina, qogʻoz, atirupa sanoatida toʻldiruvchi, texnikada qattiq surkama, kislota va olovga chidamli material sifatida, ayniqsa keramikada koʻp ishlatiladi. Temirsiz steatitli T.dan bezak toshlari sifatida foydalaniladi. Oʻzbekistonda Nurota, ZirabuloqZiyovuddin, ChatqolQurama togʻlarida T. namoyonlari, Sulton Uvaysda esa kichik koni mavjud.
Tamarxoʻt koʻli

**Tamarxoʻt koʻli** — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi koʻl; Kishtut daryosi boʻyida. Tamarxoʻt qishlogʻi yonida, 3000 m balandlikda. Togʻ qulashidan hosil boʻlgan. Koʻl doyra shaklida, diametri 500 m. Suvi tiniq. Koʻlda osmon baliq koʻp. Qirgʻogʻida qayin daraxtlari, atrofida archazorlar, subalp va alp utlokdari bor.
Tamaulipas

**Tamaulipas** — Meksikaning shim.sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 79,8 ming km². Aholisi 2,75 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — SyudadViktoriya sh. Yirik shaharlari: Matamoros, Reynosa, Tampiko va boshqa T. sharqiy qismining relyefi lagunali dengizboʻyi pasttekisligi, gʻarbi bal. 1300–1800 m li togʻlardan iborat. Eng baland joyi 4054 m. Iklimi qurgʻoqchil subtropik iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 15—30°. Yillik yogʻin shimolida 800&nbsp;mm dan, jan. da 800–1000&nbsp;mm gacha. Katta maydonlar chala choʻl yaylovlaridan iborat. T. — mamlakatning yirik neftgaz sanoati rni. Tampiko sh. yaqinida yirik neft konlari bor. Qishloq xoʻjaligida paxta, shakarqamish ekiladi. Chorvachilik rivojlangan. Paxta tozalash korxonalari bor.
Tambov

**Tambov** — Rossiya Federatsiyasi Tambov viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Sna daryosidagi pristan. Aholisi 316,9 ming kishi (1998). 1636-yilda Moskva davlati tomonidan janubiy hududlarni egallash maqsadida qalʼa sifatida barpo etilgan. 1719-yildan Tambov provinsiyasi, 1779-yildan namestnichestvosi, 1796-yildan gubernyasi markazi. Rossiya Federatsiyasining yirik industriya markazi. Mashinasozlik va metallsozlik (kimyo sanoati uchun asbobuskunalar, priborlar, avtomobillar va qishloq xoʻjaligi. mashinalari uchun ehtiyot qismlar), kimyo (boʻyovchi moddalar, rezinaasbest buyumlari) va oziqovkat sanoatlari rivojlangan; qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Tikuvchilik, mebel sanoati, issiklik elektr markazi bor. Universitet, 11 oʻrta maxsus bilim yurti, ilmiy tadqiqot institutlari, drama, qoʻgʻirchoq teatrlari, filarmoniya, kartinalar galereyasi, oʻlkashunoslik muzeyi, G.V. Chicherin uymuzeyi mavjud.
Tambov viloyati

**Tambov viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 27 sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 34,3 ming km². Aholisi 1179,6 ming kishi (2002), asosan, ruslar (97,2%), shuningdek, ukrain, belorus, tatar, koreys va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 23 tumanga boʻlingan, 8 shahar, 12 shaharcha bor. Markazi – Tambov shahri. Boshqa yirik shaxdrlari: Michurinsk, Morshansk. Shahar aholisi 57,2%.

## Tabiati
Tambov viloyati Sharqiy Yevropa te kisligining markazida joylashgan va OkaDon (Tambov) pasttekisligining markaziy qismini egallaydi. Jar kup. Oʻrtacha bal. 110– 115m (eng baland joyi 219 m). Foydali qazilmalari: har xil gillar, ohaktosh, qumtosh va fosforitlar. Dare vodiysida torf yotqiziqlari bor. Iklimi mo'tadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 10,5°, – 11,5°, iyulniki 19,4°–20,5°. Yillik yogʻin 450–500&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 185 kun. Daryolari: Sna va uning irmoklari. Hududining 10% oʻrmon.

## Iqtisodiyoti
Tambov viloyati – industrialagrar rayon. Sanoat ishlab chiqarishida ogʻir sanoat – mashinasozlik, metallsozlik (yalpi sanoat mahsulotining 45%), yengil sanoat (29%) va oziq-ovqat sanoati (26%) tarmokdari alohida oʻrin tutadi. Kime mashinasozligi korxonalari Tambov ("Tambovpolimermash"), Morshansk va Pervomayskiyda ("Ximmash"); Tambovda vagon taʼmirlash, Michurinskda lokomotiv taʼmirlash zavodlari bor. Tambov, Michurinskda avtomobil va traktor ehtiyot qismlari, Morshanskda teplovozlar uchun jihozlar ishlab chiqariladi. Anilinbuyoq, texnik rezina buyumlari zavodlari (Tambov), qadimgi sanoat tarmoklaridan movut kombinati (Rasskazovo, Morshansk), tikuvchilik fabrikalari (Tambov, Michurinsk, Morshansk), un, shakarqand, moy, goʻsht, tamaki korxonalari ishlab turibdi.

Qishloq xoʻjaligida gʻalla, qand lavlagi, kungaboqar, kartoshka ekiladi. Sabzavotchilik, bogʻdorchilik rivojlangan. Chorvachiligi sutgoʻshtga ixtisoslashgan. Xoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Transport yoʻli uzunligi 736&nbsp;km. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uzunligi 5120&nbsp;km. Sna daryosida kema katnaydi. Asosiy avtomagistrallari: Moskva – Tambov – Volgograd, Tambov – Yelets – Oryol. 3 oliy oʻquv yurti, jamoat kutubxonalari, filarmoniya bor. 25 taga yaqin sanatoriykurort va dam olish muassasasi faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Tambur

**Tambur** (fransuzcha, tombour — baraban; asli arabchadan) — meʼmorlikda binolarning tashqi eshiklari oldiga qurilgan kichik xona, daxdiz. Xonalarni issiq va sovuq havo kirishidan saqlaydi. Asosan yirik jamoat binolari, savdo inshootlari, tomosha zallari oldiga, baʼzan binolarga taqab alohida quriladi.

## Manbalar
Taman yarim oroli

**Taman yarim oroli** - Gʻarbiy Kavkaz oldidagi yarim orol. Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasi tarkibiga kiradi. "Taman" soʻzi adigey tilida "temen" — botkrklik demak.

Shim.dan Azov dengizi, jan.dan Kora dengiz, gʻarbdan Kerch boʻgʻozi bilan oʻralgan. Maydoni 2000&nbsp;km² ga yaqin. Qirgʻoklari past, qoʻltiqlar bilan kesilgan (eng yirigi Taman qoʻltigʻi). Relyefi kenglik boʻylab choʻzilgan antiklinal qator tepalardan iborat, paleogen va neogen davrlariga mansub gilli togʻ jinslaridan tashkil topgan. Taman yarim orolida balchikli vulkan konuslari (umumiy soni 25 dan ortiq) bor, ularning bal. 164 m gacha.

Qator tepalar orasidagi pastqam yerlar toʻrtlamchi davr yotqiziqlari bilan toʻlgan. Bulardagi hamma tomoni berk shoʻr suv havzalari va qoʻltiqchalar shoʻrxokzorlar bilan tutashib ketadi. Neft, yonuvchi gaz, temir ruda konlari ochilgan. Iqlimi kuruq. yiliga 400&nbsp;mm gacha yogʻin tushadi. Yer yuzasining ancha qismi haydalgan, bugʻdoy, makkajoʻxori ekiladi. Tokchilik, bogdorchilik rivojlangan. Taman yarim orolio.da Temryuk sh. bor.
Tamara

**Tamara** (Tamar) (12-asrning taxminan 60y.lari oʻrtasi — 1207) — Gruziya podshosi (1184—1207). Uning davrida Gruziya katta harbiysiyosiy muvaffaqiyatlarga erishgan. Gruziya qoʻshinlari Shamxor yaqinida Ozarbayjon otabegi Abubakr va uning ittifokchilari ustidan (1194), Basiani yaqinida — Rum sultoni Rukniddin ustidan gʻalaba qilib (1202), Karsni (1204) egallaganlar va deyarli butun Zakavkazyeni T. oʻz hokimiyatiga boʻysundirgan. Vizantiyadan tortib olingan yerlarda Trapezund imperiyasi tuzilgan, u uzoq vaqt Gruziyaning taʼsir doirasida boʻlgan. Erzink sultoni, Arzirum amiri, Xilat sultoni, shuningdek, Shimoliy Kavkaz toglaridagi hukmdorlar Gruziyaning vassali boʻlishgan. Yirik mulqdorlar qonun chiqaruvchi hokimiyatni jamiyatning oliy tabaka vakillaridan tuzilgan majlisga berilishini, T.ga esa fakat ijroiya hrkimiyati huquqini qoldirishni talab etishgan. Muzokaralar natijasida T. davlat masalalarini yolgiz hal etish huquqidan mahrum boʻlib, uni Oliy davlat kengashi aʼzolari ("Darbozi") bilan birga hal etadigan boʻlgan. T. davrida mamlakatda yoʻllar, koʻpriklar, karvon saroylar, kalʼalar, cherkovlar, monastirlar qurilgan. T. ilmfanga xrmiylik qilgan. Sh. Rustavelining "Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon" dostoni T.ga bagʻishlangan.
Tamil adabiyoti

**Tamil adabiyoti** - Janubiy Hindistondagi Tamilnad shtati xalqining adabiyoti. 1ming yillikda shakllangan. Tamil tilidagi dastlabki (1—3-asrlar) yozma yodgorliklar — "Ettutoxey" ("Sakkiz toʻplam"), "Pattuppattu" ("Oʻn qoʻshiq kitobi") nazmda yaratilgan boʻlib, ular "sangi sheʼriyati" deyiladi. Unda "porul" (poetik mazmun) uzini 2 xil: "puram" ("tashqi maʼno") va "axam" ("ichki maʼno") tarzida namoyon etadi. "Puram"da tamil xalqining kundalik muammolari, kaxramonliklari, odil shoh madhiyasi, baʼzan harbiylar kuylangan. "Axam"da esa sevgi, oilaviy munosabatlar koʻproq aks etgan. Sheʼriyatda (6—12-asrlar) "tiney" ("turlar") toifasidagi toʻplamlar koʻp yaratilgan. Masalan, "Aintiney ejubadi" ("Besh mavzuli tineyga 70 ta sheʼr") yoki "Tineymaley nuttraimbadi" ("Tiney mavzusiga yuz ellikta sheʼr gulchambari") va boshqa "Tirukural" ("Muqaddas kurallar", 6-asr) va "Naladiyar" ("Toʻrtliklar", 6— 9-asr) din, hayot va sevgi mavzusidagi aforizmli sheʼriy toʻplamlardir. 13-asrlarga kelib Tamil adabiyoti rivojlanib, hikmatli soʻzlar, chuqur maʼnoli sheʼrlardan iborat toʻplamlar yaratilib, sheʼriy tarjimai hol janri shakllandi. Shivaizmga oid risolalardan Meykandarning "Sivanyanapodam" ("Shivaizm haqida ilmlar") toʻplami mashhurdir. Bu davrda "talapuranam" ("mahalliy puranlar") janri keng tuye oldi. 19-asrga kelib ijtimoiymadaniy hayotda koʻtarilish boʻldi, maʼrifatparvarlik goyalari oʻsdi, birinchi tamil jurnali "Tamil patrika" (1831) va "Svadesamittiran" (1880) gaz. nashr etildi. T. nayerchiligining otasi, shrilankalik yozuvchi Arumugu Navarala (1823—79) ham shu davrga mansub boʻlib, u 1sinflar uchun tamil tilida qoʻllanma yozgan. Birinchi tamil romani "Mudalnyor Pratan tarixi" (1879) muallifi S. Vedayanagam Pillai (1826—89) hamda A. Madaviya (1874—1926), Mareinmaleya Adigal (1876—1950) va boshqa yozuvchilar tamil romanini mavzu va gʻoyaviy jihatdan yuqori pogʻonaga koʻtardilar. S. Ayer (1881 — 1925) va boshqalarning dastlabki asarlarida xalqning kolonializmga qarshi kayfiyatlari bayon etilgan. Natesa Sastiri (1859—1906) detektiv hikoyaga, Rajam Ayyar (1872—98) publitsistikaga asos solgan. Dastlabki tamil roman va hikoyalarida maʼrifatparvarlik gʻoyalari, romantik motivlar ustun boʻlib, ayollarga past nazar bilan qarash qoralangan. 20-asr tamil sheʼriyatida Suppiramaniya Baradi (1882—1921) ijodi oʻziga xos oʻrin tutgan ("Milliy qoʻshiqlar", 1908; "Tush", 1910; "Baradining 66 sheʼri", 1917 va boshqalar). Keyingi davr Tamil adabiyoti taraqqiyotida M. Baradarajanning (1912) "Koʻmir boʻlagi", Lakshmining (1912) "Ayol qalbi" romanlari, Jagannadan (1906) va G. Ajahirisamining (1923) hikoyalari, B.S. Ramayyaning (1905) dramalari katta rol oʻynadi.

## Adabiyot
* Boʻchixina L. V., Dubyanskiy A. M. Tamilskaya literatura, M., 1987.

Ulfatxon Muhibova.
Tamillar

**Tamillar** — Hindiston (asosan, Tamilnad shtati) dagi xalq. 61 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari); Shri Lankaning shimolida taxminan 2,8 mln. kishi; shuningdek, Singapur, Myanma, Malayziya, Avstraliya va boshqa yerlarda yashaydi. Umumiy soni 64,1 mln. kishi. Tamil tilida soʻzlashadi. Dindorlari — hinduizmga eʼtiqod qiladi, sunniy musulmonlar va xristianlar ham bor. T.ning etnogenezi dravid xalklari bilan bogʻliq. Mil. 3-asrdan Hindiston tarixida Chola, Chera, Pandya kabi tamil davlatlari maʼlum. 11 — 12-asrlarda tamil davlatlari oʻzaro birlashganlar. 1337-yilda Vijayanagar imperiyasi vujudga kelib, 16-asrda Janubiy Hindistonning barcha hududini qamrab olgan. 18-asr oxiri — 19-asr boshlarida Tamillar yerlari ingliz mustamlakachilari tasarrufiga oʻtgan. Tamillar dehqonchilik, chorvachilik, baliq ovlash va hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar.
Tamilnad

**Tamilnad** (1969-yilgacha Madras) — Hindistonning janubiy qismidagi shtat, Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻi soxilida. Maydoni 130 ming km². Aholisi 62,1 mln. kishi (2001), asosiy kismi tamillar. Maʼmuriy markazi — Chennay sh. Shtat hududi Hindiston yarim orol janubiy chekkasining sharqiy qismidagi allyuvial dengizboʻyi tekisligi va Dekan yassitogʻligining jan. chekkasini egallaydi, gʻarbda uni 2500 m gacha balandlikdagi togʻlar chegaralab turadi. Iqlimi tropik mussonli iqlim, yillik yogʻin 600–1200&nbsp;mm. Yirik daryosi — Kaveri. Barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar shtat hududining 10% dan ortigʻini egallagan.

Tamilnad — mamlakatning aholisi zich shtatlaridan. Mehnatga layoqatli aholining katta qismi qishloq xoʻjaligi.da ishlaydi. Yetakchi tarmoq —dehqonchilik. Ekin maydonining katta qismida oziq-ovqat ekinlari (sholi, bugʻdoy, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, sabzavotlar) yetishtiriladi. Texnika ekinlaridan yer yongʻoq, paxta, shakarqamish, kofe, choy, ziravorlar ekiladi. Kokos palmasi plantatsiyalari bor. Chorvachilikda koramol, qoʻy boqiladi. Baliq ovlanadi. Oʻrmonchilik rivojlangan. Dengizdan osh tuzi olinadi. Lignit, boksit, magnezit konlari bor. Asosiy sanoat tarmogʻi — toʻqimachilik (markazlari — Koimbatur, Maduray sh.lari). Oziq-ovqat, koʻnteri, mashinasozlik (toʻqimachilik mashinalari, mototsikllar, traktorlar, elektronika va radioelektronika jihozlari), qora metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Kurilish materiallari, asosan, sement ishlab chikariladi. Kime, neftni qayta ishlash, alyuminiy zdlari bor. Hunarmandchilik rivojlangan: koʻnteri, metall buyumlar tayyorlanadi, ipak matolar toʻqiladi. Asosiy sanoat markazi va porti — Chennay shahri. Shtat Hindistonning tamil xalqi yashaydigan tarixiy viloyati nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Igor Tamm

**Tamm Igor Yevgenyevich** (1895. 26.6(8.7), Vladivostok 1971.12.4, Moskva) — rus fizigi, ilmiy maktab asoschisi, akademik (1953), mehnat Qahramoni (1953). Moskva universitetni tugatgan (1918). Shu untda (1921-41 va 1954-yildan), SSSR Fanlar akademiyasi Fizika institutida  (1934—71) ishlagan. Ilmiy ishlari kvant nazariya, kattik, jism fizikasiga oid. Cherenkov — Vavilov nurlanishi nazariyasini yaratdi (1937), yadro zarralari oʻzaro taʼsirining takribiy usulini ishlab chiqdi (1945). Boshkariladigan termoyadro reaksiyasini amalga oshirishning va SSSR da vodorod bombani yaratishning nazariy asosini yaratdi (Andrey Saxarov bilan hamkorlikda, 1950). Nobel mukofoti laureati (1958).

## Manbalar
Tampa

**Tampa** — AQShning janubi-sharqiy qismidagi shahar, Florida shtatida. Aholisi 303,4 ming kishi (2000). Meksika qoʻltigʻi sohilidagi port, chetga, asosan, fosforitlar, sitrus mevalar chiqariladi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning yirik sanoat va savdomoliya markazlaridan. Oziq-ovqat, kimyo, poligrafiya, metallurgiya, metallsozlik, kemasozlik, radioelektronika sanoatlari korxonalari, 2 universitet bor. Iqlim kurorti. Turizm rivojlangan. Tampa yaqinidan fosforit qazib olinadi.
Tamtam

**Tamtam** (gʻindcha tovushga taqlid atama) — urma cholgʻu, gong turi. Qadimdan jan.sharqiy Osiyoda diniy marosimlarda qoʻllangan. 18-asr oxiridan simfonik orkestr tarkibiga kirgan (F. J.Gʻʼssekning "Mirabo oʻlimiga bagʻishlangan motam marshi", 1791). Turli (mis, kumush, surma va boshqalar) metallar krrishmasidan bolgʻalab koʻp qatlamli, qalin (8– 10&nbsp;mm) barkash shaklida (diametri — 6001500&nbsp;mm) yasaladi. Kigizli toʻqmoq bilan urganda past, gʻuvullovchi tovush chiqaradi.

## Manbalar
Tamshush

**Tamshush** — Qashqadaryo viloyatidagi soy. Xoʻjagulbars togʻidagi kichik koʻl va buloklar suvidan hosil boʻlgan. Uzunligi 22 km, suv sarfi 3,3 m³/sek.; havzasi maydoni 125,3&nbsp;km². Hisorak qishlogʻi yaqinida Oqdaryoga quyiladi. Shahrisabz tumanidagi Tamshush, Hisorak qishloqlari ekin maydonlarini suv bilan taʼminlaydi. Soy boʻylab Tamshush dovoniga yoʻl chiqadi.
Tamshush dovoni

**Tamshush dovoni** — Surxondaryo viloyatidagi dovon. Hisor tizmasining janubi-gʻarbida, dengiz sathidan 4113 m balandlikda joylashgan. Tamshush va Okdaryo havzalarida. Uz. 3,5&nbsp;km, eni 440 m. May oyidan oktabrgacha dovondan oʻtish mumkin, qolgan vaqtlarda qor bilan qoplanib yotadi. Dovondan Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarining chorva mollari yaylovlarga haydab oʻtiladi.
Tamshushdaryo

**Tamshushdaryo** — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Xisor tizmasining jan. dan boshlanadi. Uzunligi 38&nbsp;km, havzasining maydoni 380&nbsp;km². Daryoga 22 ta soy quyiladi. T. oʻzanining kengligi 60 m, qirgʻoklari tik va baland. Oʻrtacha yillik suv sarfi 6 m/sek. Toʻpolondaryoga quyiladi. Qoryomgʻirdan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi, tez-tez sel keladi. Vodiysida oʻtloqlar bor, yovvoyi tok, tol, olcha, bodom, doʻlana oʻsadi. T. Tamshush, Shartut qishloqlari va chorva yaylovlarini suv bilan taʼminlaydi.
Tamgʻa

**Tamgʻa** – 1) turkmoʻgʻul chorvador qavmlarda xususiy mulkning keng tarqalgan belgisi. Daraxtlarga, qurolyarogʻlarga, teri (hayvon terisi) va boshqalarga qoʻyilgan. Masalan, chorvachilikda koramol, otlarga va parrandalarga bosiladigan maxsus belgi(nishon). Xoʻjaliklarda naslchilik ishlarida, jonli mulk tariqasida hisobga olishda Tamgʻa qoʻyiladi. Uning bir necha usullari mavjud: molning qulogʻiga en solish, qirqish, quymichiga belgini kizdirib bosish, qulogʻiga seriyali raqamlar bitilgan sirgʻa taqish; parrandalar oyogʻiga halqa taqish va boshqa 2) Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Yaqin va Oʻrta Sharqning ayrim mamlakatlarida va 13-asrdagi moʻgʻullar istilosidan soʻng Rossiyada savdo, hunarmandchilik, turli kasbhunarlardan pul bilan olinadigan soliq. 16-asrning 70-yillarigacha mavjud boʻlgan. Eronda shoq Taxmasp I tomonidan bekor qilingan.
Tamgʻalidara rasmlari

**Tamgʻalidara rasmlari** - ChuIli togʻining janubi-gʻarbiy yon bagʻridagi Tamgʻalisoy darasi qoyatoshlariga ishlangan rasmlar. Olmaotadan 160 km shimoli-gʻarbda. 1890-yilda rus arxeologi N. N. Pantusov topgan, A. A. Topov, A. G. Maksimova tomonidan oʻrganilgan. Tasvirlarning 1 qismi miloddan avvalgi 2-ming yillikka, asosiy qismi miloddan avvalgi 7—5-asrlarga mansub, shuningdek ular orasida 6—8-asrlarga oidlari ham uchraydi. Hayvonlardan yovvoyi buqa, sirtlon, jayron, bugʻu, ot, tuya, qoʻy, echki va boshqalarning tasvirlari, turli ramziy belgilar, chavandozlar, raqs tushayotgan odamlar, ovchilarning itlar yordamida yovvoyi hayvonlarni ovlash manzaralari qoyatoshlarga oʻyib ishlangan. Tamgʻalidara rasmlari Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston xududida yashagan xalqlar tarixi, turmushi, madaniyatini oʻrganishda nodir manba sifatida qimmatlidir.
Tampiko

**Tampiko** — Meksikaning sharqiy qismidagi shahar. Tamaulipas shtatida, Panuko daryosining quyilish yerida joylashgan. Meksika qoʻltigʻi sohilidagi port. Mamlakatning yirik neft qazib olinadigan va qayta ishlanadigan rayoni markazi. Kimyo, oziq-ovqat sanoatlari va qishloq xoʻjaligi. mashinasozligi korxonalari bor. Baliq ovlanadi. T.dan Mexiko va Reynosa sh.lariga gaz, shuningdek, Tuspan va PosaRika sh.lariga neft kuvurlari oʻtkazilgan. T.ga mustamlakachilar kelgunga qadar asos solingan. 1683-yilda qaroqchilar tomonidan vayron kilinib, 1823-yilda kayta tiklangan.
Tampere

**Tampere**, Tammerfors – Finlandiyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar, turli balandlikdagi Nasiyarvi va Pyuxyayarvi koʻllarini bogʻlab turuvchi KokemyaenYoki daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 193,1 ming kishi (1999). Iqtisodiy ahamiyati boʻyicha mamlakatda Xelsinkidan keyin 2oʻrinda. Muhim sanoat markazi. Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, toʻqimachilik, sellyulozaqogʻoz, oziq-ovqat sanoati korxonalari; GES, untlar, badiiy galereya, muzeylar bor. Shahar haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1405-yilga oid manbalarda uchraydi. 1779-yildan shahar maqomini olgan. 19-asr oʻrtalarigacha yirik toʻqimachilik markazi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (1902— 07), vokzal binosi va boshqa saqlangan.
Tan olish

**Tan olish**, xalqaro huquqiy tan olish — yangi davlatlar yoki hukumatlar yoxud boshqa organlarni mavjud davlatlar tomonidan xalqaro huquqqa muvofiq tan olish; bu hol ana shu davlatlar yoki hukumatlar yoxud boshqa organlar bilan rasmiy yoki norasmiy, toʻla yoki qisman, doimiy yoki vaqtinchalik munosabatlar oʻrnatish imkonini beradi. Xalqaro huquqiy Tan olishning turli koʻrinishlari bor: davlatni Tan olish, hukumatni Tan olish, qoʻzgʻolon koʻtargan tomonni Tan olish, milliy ozodlik organlarini Tan olish, qarshilik koʻrsatish organlarini Tan olish va boshqa hozirgi diplomatiya amaliyotida u yo bu mamlakat hukumatlari bilan mavjud davlatning yangi hukumati yoxud yangi paydo boʻlgan davlat hukumati bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatish yoki diplomatik munosabat oʻrnatishga rozilik berish bunday Tan olishning keng tarqalgan shakli hisoblanadi. Xalqaro huquqiy Tan olishning asosiy shakllari deyure va defaktoinr. Bironbir shartlarsiz rasman Tan olish toʻgʻrisida, deyure va defakto Tan olish toʻgʻrisida, diplomatik munosabatlar oʻrnatish yoki bunday munosabatlar oʻrnatishga rozi boʻlish toʻgʻrisida bayonot berish rasmiy tan olish hisoblanadi. Muayyan mamlakat hukumatining boshqa mamlakatning rasmiy tan olinmagan hukumati bilan aloqa oʻrnatishi, bir-birini tan olmaydigan davlatlarning xalqaro anjumanlar yoki xalqaro tashkilotlar doirasida hamkorlik qilishi norasmiy Tan olishni bildiradi. Mustaqillikni qoʻlga kiritgan Oʻzbekiston Respublikasini jahonning 160 dan ortiq davlati tan oldi. Mamlakatimiz bilan 120 dan ortiq davlat diplomatik aloqa oʻrnatgan.
Tana (maʼnolari)

**Tana**:

* Tana — odam va umurtqali hayvonlar gavdasining asosiy qismi; bundan bosh, qoʻloyoqlar va dum (hayvonlarda) mustasno.
* Tana (qoramolchilik) (qoramolchilikda) — urgʻochi yosh mollar guruhi.
* Tana (koʻl), Sana, Dembea — Efiopiyadagi koʻl.
* Tana (qadimgi shahar) — Don daryosining soʻl qirgʻogʻida, Azov sh.
Tana (qoramolchilik)

**Tana** (qoramolchilikda) — urgʻochi yosh mollar guruhi. Ularning yoshi buzoqlar guruqidan soʻng boshlanib, 10—12 oyligidan to jinsiy voyaga yetib, qochib, boʻgʻoz boʻlishiga (24— 30 oyligida) qadar davom etadi. Zotli va jadal parvarishlangan T. rivoji yaxshi oʻtadi va biologik tomondan tez yetiladi. Ular zot andozasi vazniga yetganida (300—390 kg) 14— 16 oyligida urugʻlantirilib, boʻgʻozligi aniqlangandan soʻng (20—22 oyligida) gʻunajinlar guruhiga oʻtkaziladi.
Tana (koʻl)

**Tana**, Sana, Dembea — Efiopiyadagi koʻl. Efiopiya togʻligidagi tektonik soyliqda, 1830 m balandlikda joylashgan. Maydoni 3,1—3,6 ming km² (mavsum boʻyicha oʻzgarib turadi), Chuq. 70 m gacha. Orol koʻp. T.ga juda koʻp daryo quyiladi, koʻldan Abbay (Koʻk Nil) daryosi oqib chiqadi. Baliq ovlanadi. Kema qatnaydi.
Tana (qadimgi shahar)

**Tana** — Don daryosining soʻl qirgʻogʻida, Azov sh. (Rostov viloyati) atrofida mavjud boʻlgan qad. shahar. Venetsiyalik va genuyalik savdogarlarning savdo manzilgohi sifatida 12-asr oxiridan maʼlum. 13— 14-asrlarda Oltin Oʻrda hukmronligi ostida. 1475-yil turklar tomonidan egallangan va bir ozdan soʻng barham topgan.
Tan

**Tan**, Tang sulolasi (/tɑːŋ/, [tʰǎŋ]; xitoycha: chàngì) yoki Tan imperiyasi – 618—907 yillarda Xitoyda hukmronlik qilgan markazlashgan davlat va sulola. Undan oldin Suy sulolasi va undan keyin besh sulola va oʻn shohlik davri kelgan. Tarixchilar, odatda, Tangni Xitoy sivilizatsiyasining yuqori nuqtasi va kosmopolit madaniyatning oltin davri deb hisoblashadi. Dastlabki hukmdorlarining harbiy yurishlari natijasida qoʻlga kiritilgan Tan hududi Xan sulolasi bilan raqobatlashardi.

Li oilasi Suy sulolasi tanazzul davridan foydalanishi va ularning yakuniy qulashini tezlashtirgandan soʻng sulolaga asos solgan, oʻz navbatida sulola hukmronligining birinchi yarmida taraqqiyot va barqarorlik davrini boshlagan. 690— 705-yillarda imperator Wu Zetain taxtni egallab, Wo Chjou sulolasini eʼlon qilgan va Xitoyning yagona qonuniy imperatori hukmron boʻlganida, sulola rasmiy ravishda toʻxtatilgan. Vayronkor An Lushan qoʻzgʻoloni (755–763) xalqni larzaga soldi va sulolaning ikkinchi yarmida markaziy hokimiyat obrosining pasayishiga olib keldi. Oldingi Suy sulolasi singari, Tan davlat xizmati tizimini standartlashtirilgan imtihonlar va idoraga tavsiyalar va olim-mansabdor shaxslarni yollash orqali saqlab qoldi. 9-asrda jiedushi nomi bilan mashhur boʻlgan mintaqaviy harbiy gubernatorlarning koʻtarilishi bu fuqarolik tartibini buzdi. IX asrning ikkinchi yarmida mamlakatda ijtimoiy iqtisodiy ahvol yomonlashgani ketma-ket xalq qoʻzgʻolonlari sodir boʻlishi ichki siyosiy tanazzulni kuchayishiga va Tan imperiyasini 15 ta mayda hokimliklarga boʻlinib ketishiga olib kelgan. Agrar qoʻzgʻolonlar aholining ommaviy yoʻqolishi va koʻchirilishiga, keng qashshoqlikka va hukumatning yanada tanazzulga tutishiga olib keldi, natijada 907-yilda sulola tugatildi.

Changʻan shahridagi Tan poytaxti (hozirgi Sian) sulola mavjud boʻlgan davrda dunyodagi eng gavjum shahar boʻlgan. 7- va 8-asrlarda oʻtkazilgan ikkita aholini roʻyxatga olishda imperiya aholisi taxminan 50 million kishini tashkil etgan, sulolaning oxiriga kelib ularning soni 80 millionga yetgan. Sulola Ichki Osiyoni va Buyul Ipak yo'li boʻylab foydali savdo yoʻllarini nazorat qilish uchun koʻchmanchi kuchlar bilan kurashish uchun yuz minglab qoʻshinlardan iborat professional va chaqirilgan armiyalarni toʻpladi. Uzoq qirollik va shtatlar Tan saroyiga o'lpon toʻlagan, Tan esa protektorat tizimi orqali bir qancha hududlarni bilvosita nazorat qilgan. Tan oʻzining siyosiy gegemonligidan tashqari, Yaponiya va Koreya kabi qoʻshni Sharqiy Osiyo xalqlariga kuchli madaniy taʼsir koʻrsatdi.
## Manbalar
Tan jazosi

**Tan jazosi**, jismoniy jazo (huquqda) — ibtidoiy jamoa davrida, shuningdek, musulmon huquqiyal jinoyat sodir etgani uchun jinoyatchini jismoniy qiynash, azoblash, unga tan jarohati yetkazish. Asosan zino, tuhmat, oʻgʻirlik, qaroqchilik (bosqinchilik), odam oʻldirish yoki uni jarohatlash, mast qiluvchi ichimliklar isteʼmol qilish, dindan qaytish, isyon kutarish va boshqa jinoyatlarga nisbatan belgilangan. Bunday jazolarni darra bilan urish, shaxening qoʻl va oyogʻini kesish, toshboʻron qilib, osib yoki boshini tanasidan judo qilib oʻldirish bilan amalga oshirish koʻzda tutilgan. Tan jazosi asosan qamchilar orqali ijro etilgan. Qamchi tuya yoki boshqa hayvon terisidan ishlangan.

Musulmon davlatlarida eng koʻp tarqalgan jazo turlaridan biri qoʻllarni kesish jazosidir. Bunday jazoni tayinlash uchun oʻgʻirlangan pul yoki moddiy boylik miqdori belgilab qoʻyilgan. Uyga, mayejidga kirib, choʻntakka tushib sodir etilgan jinoyatlar uchun soʻzsiz qoʻllar kesilgan. Kesish asosan barmoklarni, bilagigacha, oyoqni esa toʻpigʻigacha kesish orqali ijro etilgan. Shariat qoidalariga koʻra, oʻgʻirlik va bosqinchilik yoʻli bilan fuqarolarning mulkini egallash katta gunoh, oʻta ogʻir jinoyat hisoblangan. Shariatga oid manbalarda qaroqchilar musulmon yoki zimlshyning molini olgan boʻlsa, ularning oʻng qoʻllari bilan chap oyoqlari kesilgan. Agar mollarini olmasdan, ularni oʻldirgan boʻlsalar, jinoyatchilarning oʻzlari ham oʻldirilgan. Agar aybdorlar molni olmasdan turib, shaxsga tan jarohati yetkazgan boʻlsa, ularning barchasidan yetkazilgan tan jarohati darajasida qasos olingan. Bordiyu, jinoyatchilar molmulkni olib, soʻng shaxsga jarohat yetkazgan boʻlsa, ularning qoʻloyoqlari kesilgan.

Yangi ijtimoiy munosabatlarning tarkib topishi barobarida musulmon davlatlari huquqida 19-asrning 2yarmidan yangi jinoyat, savdo, protsessual va boshqa qonun hamda kodekslar asosida mahkama ishlarini yuritish ustuvorlik kila boshladi (Jazo).

Gulchehra Matkarimova.
Tanais

**Tanais** — 1) antik shagʻar (mil. av. 3-asr — mil. 5-asr). Don daryosining quyi oqimi boʻyida joylashgan. Mil. boshlarida Bospor davlati tarkibida boʻlgan. T. Bospordagi yunonlar bilan Azov va Don boʻyidagi koʻchmanchilar oʻrtasidagi muhim savdo markazi boʻlgan. Mil. 3-asrning 40y.larida gotlar rahbarlik qilgan kabilalar ittifoqi tomonidan butkul vayron qilingan. 4-asrning 2yarmida qayta tiklangan, lekin kichik bir manzil sifatida 5-asr boshiga qadar mavjud boʻlgan. T.dan turar joy, mudofaa devorlari, minoralar, darvozalar qoldiqlari, bitiklar, qabrlar va boshqa topilgan; 2) yunon muarrixlari tomonidan Don va baʼzan Sirdaryoning atalishi.
Tanais daryosi boʻyidagi jang

**Tanais daryosi boʻyidagi jang**, Yaksart jangi — Oʻrta Osiyo xalqlarining Aleksandr (makedoniyalik Iskandar)ga qarshi olib borgan janglaridan biri (miloddan avvalgi 328-yil). Tanais (hozirgi Sirdaryoning yunoncha nomlaridan, boshqa bir nomi — Yaksart) boʻyida sodir boʻlgan. Aleksandr dare boʻyiga oʻrnashib olgach, Aleksandriya Esxata (Chekka Iskandariya) shahrini qurishga kirishgan. Biroq daryoning oʻng qirgʻogʻida (qad. Toshkent vohasida) yashovchi saklar (qangʻarlar) kabila ittifoqi boshligʻi ukasi Kartazis boshchiligida katta otliq qoʻshin yuborib, unga Aleksandr qurdirgan istehkomni buzib tashlab, makedoniyalik jangchilarni bu yerlardan haydab yuborishni buyuradi. Saklar Sugʻdiyonada koʻtarilgan Spitamen qoʻzgʻolonilan xabar topib, agar qoʻzgʻolon muvaffakiyat bilan tugasa makedoniyaliklarga qarshi hujumga oʻtmoqchi edilar. Ular daryoning narigi betidan turib boskinchilarga qarshi betoʻxtov kamon oʻqi yogʻdiradilar. Aleksandr qoʻshini daryo qirgʻogʻiga katta oʻqlarni otishga moʻljallangan mashina (qurilma)larni oʻrnatib, saklarni oʻqqa tuta boshlagan va shu oʻq yomgʻiri panasida kamonchilar bilan sopkrnchilar daryoni kechib oʻtadilar. Ular saklarning ilgʻor qismini chekinishga majbur qilib, bu bilan falanga va otlikdarning daryodan oʻtib olishiga imkon yaratib berganlar. Daryoning oʻng sohilida qattiq jang boshlanib ketgan. Uni 2 bosqichga boʻlib taʼriflash mumkin. Birinchi bosqich — makedon qoʻshinining ilgʻor qismi jangi. Saklar ga qarshi makedoniyaliklarning sarissa (nayza) bilan qurollangan otliq otryadi tashlanadi. Saklar ularni oʻrab olib oʻqqa tutadilar. Aleksandr yordamga piyoda askarlarni joʻnatadi. Saklar raqiblarini koʻzdan qochirmasdan ataylab chekina boshlaganlar. Ikkinchi bosqich — asosiy kuchlar jangi va saklarning umumiy chekinishi. Dastlab saklar makedon qoʻshini xujumlarini muvaffaqiyat bilan kaytarishgan. Shundan soʻng Aleksandr jangga oʻzining barcha otliq qoʻshinlarini tashlagan. Saklar choʻl ichkarisiga chekina boshlaganlar. Aleksandr saklarni 15&nbsp;km masofagacha taʼqib etgan. Arrianning yozishicha, jazirama issiq, tashnaliqdan qiynalgan Aleksandr "aynigan kulmak suvini ichib kasal boʻlib qolgan". Aslida esa Kir II ning mashʼum xatosini yodida tutgan Aleksandr saklar yerining ichkarisiga kirib borishga jurʼat etmagan, chunki saklar ularni mamlakat ichkarisiga aldab olib kirib tormor qilishlari mumkin edi. Arrianning yozishicha, saklardan 1000 kishi, jumladan, ularning sarkardalaridan biri Strak halok boʻlgan, 150 kishi asir olingan. Kvint Kursiy Rufning yozishicha, makedoniyaliklardan 60 suvoriy, 100 nafar piyoda askar halok boʻlgan, 1000 kishi yaralangan. Jangdan soʻng saklar Aleksandr oldiga elchilar yuborib sulh tuzgan boʻlsalarda, kurashni davom etdirganlar.

Manbalar: Arrian, Anabasis Aleksandra, T., 1911; Kvint Kursiy Ruf, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M., 1963.

## Adabiyot
* Shoniyozov K, Qangʻ davlati vaqangʻlilar, T., 1990.

Fahriddin Hasanov.
Tanakoʻzi

**Tanakoʻzi** — xoʻraki, mayizbop uzum navi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, besh boʻlmali, orqasi siyrak tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (boʻyi 18—22 sm, eni 6—9 sm), silindrsimon, oʻrtacha tigʻiz, gʻujumi yirik, dumaloq. Iyulda pishadi. Tarkibida oʻrtacha 20% qand, 5% kislota bor. Hosildorligi 110—150 s/ga. Oʻzbekistonning koʻpgina viloyatlarida tomorqa bogʻlarda oʻstiriladi.
Tanatologiya

**Tanatologiya** (yunoncha, tanatos oʻlim va ... logiya), — oʻlim, uning sabablari, mexanizmi va belgilarini, shuningdek, oʻlim oldi azoblarini yengillashtirish masalalarini oʻrganadigan fan. Umumiy va xususiy T. ajratiladi. Umumiy T. oʻlim sabablaridan qatʼiy nazar, uning umumiy krnuniyatlarini, oʻlimni aniqlash, uni har xil sabablaridagi terminal holatlarning xususiyatlarini, shuningdek, oʻlim sodir boʻlgandan soʻng murdada yuzaga keladigan oʻzgarishlarni, murdalarni tekshirish usullarini, ularni sunʼiy konservatsiya qilish bilan bogʻliq masalalarni oʻrganadi. Xususiy T.da kompleks maʼlumotlarning izchil taxlili (kasallik tarixi, kasallikning klinik va morfologik koʻrinishi va boshqalar) qoʻllanib, shular asosida klinikanatomik epikriz tuziladi. Sud tibbiyoti T.si qasddan sodir etilgan va toʻsatdan yuz bergan oʻlimda murdadagi klinik, biokimyoviy va morfologik oʻzgarishlar mogʻiyatini, murdalarni sud tibbiyotiga oid tekshirish muammolarini va sudtergov bilan bogʻliq turli masalalarni oʻrganadi. Sogʻliqni saqlash tizimida kasalliklarning oldini olish, tashxis xatoliklarini aniqlash, jarohatlanishning oldini olish usullarini ishlab chiqishda sogʻliqni saqlash muassasalariga yordam beradi. Reanimatologiya rivojlanishi bilan hayotiy funksiyalarning susayish qonuniyatlari va ularning terminal davrda tiklanishini oʻrganadigan eksperimental Tanatalogiya ham vujudga keldi.
Tangajevak

**Tangajevak** — zargarlik buyumi; ayollar boʻyinlariga taqadigan taqinchoq. Tangalardan tuzilgan yoki tangalar bilan turli munchoq va tumorlardan tarkib topgan jevak turi. 19-asr oxiri — XX asr boshlarida keng tarqalgan.
Tanganyika

**Tanganyika** — Afrikadagi koʻl, Kongo Demokratik Respublikasi, Tanzaniya, Zambiya va Burundi hududlarida. Maydoni 34 ming km². Sharqiy Afrika yoriklari zonasidagi tektonik botiqda, 773 m balandlikda. Uzunligi 650&nbsp;km, eni 80&nbsp;km gacha, eng chuqur joyi 1470 m (chuqurligi boʻyicha Baykal koʻlidan keyin 2oʻrinda). Qirgʻokdari tekis, baʼzi joylarda baland va tik. Tanganyikaga Malagarasi va Ruzizi daryolari quyiladi. Lukuga va Lualaba daryolari opkali oqib chiqadi. Koʻl suvi chuchuk. Faunasi endemiklarga juda boy. Begemot, timsoh, suzuvchi parrandalar turi koʻp. Atrofida milliy bogʻlar tashkil etilgan. Baliq ovlanadi. Kema qatnaydi. Portlari: Kigoma, Bujumbura, Kalima. Tanganyikaga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1858-yilda ingliz sayyoxlari R.Byorton va J.Spik borganlar.
Tangasoy

**Tangasoy** — Samarqand viloyatining janubi-sharqidagi soy. Zarafshon tizmasining 2360 m balandlikdagi buloklardan boshlanadi. Uzunligi 25&nbsp;km. Suv sarfi 1,10 m³/sek.dan 0,3 m³/sek.gacha. Urgut tumani ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.
Tangachalilar

**Tangachalilar** () — sudralib yuruvchilar turkumi. Gavdasi har xil shakldagi tangachalar va qalqonlar bilan krplangan. Tangachalar ostida suyak plastinkalar joylashgan. Kalla suyagi chakka qismidagi suyaklar reduksiyaga uchragan. Yuqori jagʻ kvadrat suyagi koʻpincha bosh qutisi bilan harakatchan birikkan. Kloakasi kundalang tirqishsimon. Erkagining kopulyativ organi bir juft. Koʻpchilik T. (kaltakesaklar, ilonlar) tuxumlari yumshoq pergamentsimon pust bilan krplangan; bu pust ostida oqsil parda boʻlmaydi.Z kenja turkum: kaltakesaklar, amfibiyasimonlar *([[amfisbenalar]]?)* va ilonlarga boʻlinadi. 6600 turi bor. Antarktikadan boshqa barcha qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda T.ning kaltakesaklar va ilonlar kenja turkumiga mansub 58 turi tarqalgan; 16 turi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Tangenslar teoremasi

**Tangenslar teoremasi** - uchburchakning ikkita tomoni uzunliklari bilan ular karshisidagi burchaklar tangenslari orasidagi munosabatni ifodalovchi teorema. Bu formulalarni nemis matematigi Regiomontan (1436—76) topgan. 

: \frac{a-b}{a+b} = \frac{\mathrm{tg}[\frac{1}{2}(\alpha-\beta)]}{\mathrm{tg}[\frac{1}{2}(\alpha+\beta)]}.
Tanbur chizigʻi

**Tanbur chizigʻi**, Xorazm tanbur chizigʻi — Xorazm tanbur chizigʻi — 19-asrning 2-yarmida Xorazmda yuzaga kelgan nota yozuvi. Tabulatura turi. Shoir va sozandabastakor Komil Xorazmiy joriy qilgan. Tanburning 17 ta pardasi va ochiq simiga moʻljallab chizilgan 18 gorizontal chiziqlarga joylashtirilgan nuqtalardan iborat. Chiziq ustiga qoʻyilgan nuqtalar kuy ijrosi jarayonida tanburning muayyan pardasida noxunning tepadan pastga, chiziq ostidagi nuqtalar pastdan tepaga chertilishini bildiradi. Vertikal chiziqlar pardalar yoʻnalishini koʻrsatadi. Tanbur chizigʻidagi nuqtalar asosan nimchorak va baʼzan chorak notalar choʻzimiga teng. Chiziqlarning ostiustiga nuqtalar qoʻyilib, ularning ustmaust yoki yonmayon joylashishi tanbur zarblari (“yakka zarb”, “qoʻsh zarb”lar)ga ishora deb bilinadi. Pauza (jimlik) alomati, “skun” (o) bilan ifodalanadi. Doira usullari uzunqisqa zarblarni anglatuvchi boʻgʻinlar vositasida koʻrsatiladi: “gul”, “taq”, “taqa”, “takqa" va hokazo. Kuy boʻlaklari (“xona”, “bozgoʻy”, “hang”), toʻxtovlar yoyli chiziq (strelka) ishorasi yordamida belgilab yuboriladi. Tanbur chizigʻida sheʼriy matnlar ham berilgan. Ular toʻliq yoki lavha tarzida kuy yoʻlini anglatuvchi nuqtalardan alohida, bir chekkada yoziladi. Aksariyat hollarda sheʼrlarning faqat boshlangʻich misralari keltiriladi. Unga qarab ashulachilar gʻazalning qolgan qismlarini esga solib oladilar. Tanbur notasi arab yozuviga oʻxshab, oʻngdan chapga oʻqiladi. Komil Xorazmiy Tanbur chizigʻi yordamida Xorazm maqomlaridan Rostning boshlangʻich qismini, uning oʻgʻli Muhammad Rasul Mirzo mazkur maqomning qolgan qismlarini hamda Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq maqomlarining 19-asr oxirida maʼlum boʻlgan cholgʻu (chertim) va ashula (aytim) yoʻllarini yozib olgan. Uning oʻndan ortiq koʻchirilgan nusxalari bizgacha yetib kelgan. 2002-yil topilgan Hazorasp nusxasida yuqorida nomlari keltirilgan maqomlardan tashqari Zihi Nazzora, Qaddim xamligʻi (Urganjiy), Miskin, Rahoviy, Sadri Iroq, Oxyor, Choki giribon deb nomlanuvchi aytim yoʻllaridagi turkum yozib qoldirilgan. Bular “Dutor maqomlari”, yaʼni dutor joʻrligida aytiluvchi mumtoz yoʻllar hisoblanadi. Xorazmlik musiqashunoslar oldindan qad. Sharq nota yozuvi namunalaridan xabardor boʻlganlar. Tanbur chizigʻi ixtiro qilinishidan avval Muhammad Sharif Qanbar Bobo ismli dutorchi — dutor uchun shunday nota yaratishga uringan, ammo oʻng qoʻl xdrakatlarini qogʻozga tushira olmaganligidan bu ish amalga oshmay krlgan. Shuningdek, Tanbur chizigʻida Safiuddin alUrmaviy nota jadvalidagi oʻxshash unsur (element)lar mavjud. Tanbur chizigʻining tiklanishi, tadqiq qilinishi, zamonaviy nota yozuviga koʻchirilishiga V. Belyayev, V. Uspenskiy, T.Sodikrv, M.Yusupov, Il. Akbarov, keyinchalik bu ishning rivojiga va bevosita ijro qilinishiga (amalda sadolantirilishiga) O.Bobonazarov, alXorazmiy nomidagi Urganch davlat universiteti oʻqituvchilari B.Rahimov, R.Boltayev, M.Matyoqubov, S.Xudoyberganov va boshqa hissa qoʻshganlar. 

## Adabiyot
* Bekchon M., Devonzoda M.Yu., Xorazm musiqiy tarixchasi, 2-nashri, T., 1998; Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963; Matyoqubov O., Maqomat, T., 2004.

Botir Matyoqubov.
Tangensoida

**Tangensoida** (tangens va yun. eibos — koʻrinish, shakl) — tgx ning grafigi. T.ning yon bagʻirlari tik tushgan badand qoyalardan iborat boʻladi. T. tektonik yoriqlarda va togʻ daryosi qiyaligi katta boʻlgan joylarda vujudga keladi. Tojikiston Respublikasi, Surxondaryo, Qashqadaryo, Samarqand, Jizzax viloyatlarida joy nomlari tarkibida koʻp uchraydi: Kattatangi, Kichkinatangi, Chortangi va boshqa Yon bagʻirlari pastroq, qoyatoshlar kamroq boʻlsa, yertangi deb ataladi.
Tangimush

**Tangimush** — Surxondaryo viloyatidagi dara. Shim.sharqda Takasakragan va jan.gʻarbda Sherobod tizmalarini kesib oʻtgan. Boysun soyligini Surxondaryo vodiysi bilan tutashtiradi. Uzunligi 2 km ga yaqin. Juda tor, yurish qiyin. Koʻp joyda, ayniqsa, gʻarbiy qismida, tosh uyumlari uchraydi. Uzunquduq (Surxondaryo vodiysida) va Dashtigʻoz (Boysun soyligida) qishloqlarini bogʻlaydigan soʻqmoq yoʻl oʻtgan.
Tangla

**Tangla** — Xitoydagi togʻ tizmasi. Tibet togʻligining markaziy qismida. Uzunligi 700 km, eng baland joyi 6096 m (BasudanOʻla togʻi). Tizmaning atrofdagi tekisliklardan nisbiy bal. 1000 m chamasida. Asosan, ohaktosh va gilli slanetslardan tuzilgan. Choʻqqilari gumbazeimon, yon bagʻirlari yotiq. Baland togʻ dashti va toshloq choʻl landshafti xos. Togʻ tepalarida muzliklar bor.
Tanglay

**Tanglay** — burun va ogʻiz boʻshligʻini bir-biridan ajratib turadigan anatomik tuzilma. Kattiq va yumshoq T. boʻladi. Qattiq T. yuqori jagʻ suyagining tanglay oʻsigʻi bilan tanglay suyagi kundalang plastinkalarining birikuvidan vujudga keladi. Yumshoq T. shilliq parda bilan qoplangan muskullardan iborat. Yumshoq T.ning orqa uchida oʻsiqcha— tilcha bor. Yumshoq T. yon tomonlarida ravoqlar hosil qilib, til va halqum bilan birlashadi. Ravoqlar orasida har iyusi tomonda (uchburchak shaklida) murtak boʻshligʻi boʻlib, unda tanglay murtagi joylashgan. Qattiq va yumshoq T. shilliq qavati ostida mayda soʻlak bezlari, shilliq qavatida esa qon tomirlari va nervlar bor.

T. kasalliklari tugʻma va orttirilgan boʻladi. Yumshoq yoki qattiq T.ning tugʻma nuqsoni koʻp uchraydi. Bu embrional rivojlanish davri (homila)da tanglay oʻsiqlarining oʻzaro yoki yumshoq tanglayning muskulli tuzilmasi bilan jipslashmay qolishidan yuzaga keladi. Buni "boʻri tanglay" deyiladi. T. ning orttirilgan kasalliklariga uning shikastlanishi yoki kasallikdan zararlanishi, yalligʻlanishi (mas., stomatit), xavfli va xavfsiz oʻsmalar va boshqa kiradi.

## Manbalar
Tango

**Tango** (ispan. tango) — 1) 18—19-asrlar oraligʻida Lotin Amerikasida kora tanli aholining rake va qoʻshiqlar bilan oʻtkaziladigan har qanday bayram hamda shu bayramlar oʻtadigan joy ifodasi; 2) zamonaviy bal raqsi. 19-asr 2yarmida andalusiycha T., kreolcha T., argentincha T. kabi turlari ommalashgan. Musiqa oʻlchovi 2/4, surʼati oʻrtacha, ritmikasi oʻziga xos urgʻu (sinkopa)lar bilan ajratiladi. Ijrochilar juft boʻlib, bir-birining yelkalarini ushlab raqsga tushadi. 1910y.larda Parijda argentincha T. asosida yevropacha T. rivoj topib, oʻziga xos, alohida ehtiros bilan ijro etiladigan salon va estrada raqsi (keyinchalik, kuy va ashula) sifatida butun dunyoda tarkaldi. Ritmikasi oxirgi sakkiztalik hissadagi keskin urgʻusi bilan ajralib turadi. Oʻzbek estrada sanʼatiga 1950y.lar oxirida B. Zokirov ijrosidagi "Arabcha tango" (suriyalik bastakor Daris al Atrashning Ya. Frenkel kanta ishlagan ashulasi) bilan kirib kolli. Keyinchalik, A. Nazarov ("Ket, muhabbat", N. Hamroqulov), A. Rasulov ("Dilerom", Gʻ. Yoqubov) va boshqa kompozitorlar turli T.larni yaratgan.