open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hazrat Obloqulov

**Hazrat Obloqulov** (1928, Gʻijduvon tumani Todon qishlogʻi) — usta dehqon, Oʻzbekiston Qahramoni (2000); Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjalik xodimi (1998). Mehnat faoliyatini Ikkinchi jahon urushi yillari Gʻijduvon tumani Todon qishlogʻidagi jamoa xoʻjaligi aʼzoligidan boshlagan. 1960-yildan shu tumandagi S. Ayniy nomli jamoa (hozirgi shirkat) xoʻjaligida paxtachilik brigadasi boshligʻi, 1999-yildan bosh pudratchi. Obloqulov rahbarlik qilayotgan jamoa aʼzolari paxtachilikda yangi agrotexnologiyalarni qoʻllab, yuqori hosildorlikka, shartnomaviy rejalarni muntazam oshirib bajarishga erishdi. Koʻplab shogirdlar yetishtirgan.

## Manbalar
Obmoʻri

**Obmoʻri** (fors, ob — suv va moʻri — quvur) — qalʼa, istehkom, qoʻrgʻon va shaharlarni ichimlik suvi bilan taʼminlovchi yer osti suv inshooti. U ikki xil — quduqli va sopol quvurlar yotqizilgan lahim (tunnel)li boʻladi. Quduqli Obmoʻri — qalʼa tubida gumbazsimon suvxona bino qilinib, tubidan quduq qaziladi. Suvxonaga zinapoyalar orqali tushiladi. Lahimli Obmoʻri suv manbalari (soy yoki daryo tarmogʻi) qalʼa tomon qazilgan lahim boʻylab tosh yoki pishiq gʻishtlardan novsimon suv yoʻli — ariq ishlanadi va unga sopol quvurlar yotqiziladi (masalan, Aksikat shahrining XX- XXI asrlarida barpo etilgan moʻrisining quvurlari 40 sm li boʻlgan). Quvurlardan oqib kelgan suvdan foydalanish maqsadida qalʼa ichida bir nechta suvxona va ularga tushish uchun zinali moʻrilar ishlab chiqiladi. Inshootning zinali suvxonasi "Kofir moʻri" anikrogʻi ("Kof-har moʻri") deb yuritiladi (yaʼni qasr suvxonasiga tushiladigan moʻri).

Shubhasiz koriz usulida barpo etilgan yer osti suv inshooti Obmoʻri kabi oʻrta ayerning murakkab gidrotexnikasini yaratgan muhandislar qalʼa yoki shahar aholisini, xususan, uning mudofaachilarini ichimlik suvi bilan taʼminlab, qamal vaqtida ularni suv tanqisligida qoldirmaslik chora va tadbirlarini nazarda tutganlar va ularning yechimini topa olganlar.

## Adabiyot
* Muhammadjanov A. R., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.

## Manbalar
Obo

**Obo** (moʻgʻulcha) — Qozogʻiston, Oʻrta va Markaziy Osiyodagi togʻ choʻqqilarida mahalliy aholi tomonidan bunyod etilgan tosh uyumi. Ruhlarga sajda qilish joyi.

## Manbalar
Obodon

**Obodon** — Eronning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar. Huziston ostonida, Shatt ul-Arab daryosi boʻyida, Fors qoʻltigʻi qirgʻogʻidan 50 km ichkarida. Aholisi 206,1 ming kishi (1997). Okean kemalari kira oladigan port. Yiliga 30 mln.t neftni qayta ishlab beradigan yirik zavod, neft-kimyo korxonasi bor. Neft konlaridan Obodonga neft quvurlari oʻtkazilgan. Obodon orqali chetga neft va neft mahsulotlari chiqariladi. Neft instituti, xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor.

## Joylashuvi
Shattul-arab (daryosi)ning sharqiy yoqasida Jazira al-xizr yoki keyinchalik Abbodon deb nomlangan yarim­ orolning shimoliy qismida asos solingan. Dastlab Basra ko‘rfazi qirg‘og‘ida bo‘lgan esa-da, Shattul-arab tashigan allyuviylar sababli hozir dengizdan 50 km gacha ichkarida qolgan. Dunyoning eng katta neft tozalash korxonalariga va eksport imkonlariga ega portlaridan biridir.

## Tarixi
VIII yoki IX asrlarda Abbod ibn Husayn ismli din olimi tomonidan bunyod etilgan shahar asoschisining nomiga monand ravishda Abadon nomini olgan, biroq bu nom 1935-yilda Rizoshohning Erondagi arabcha joy nomlarini forschalashtirish siyosati natijasida Obodonga o‘zgartirilgan. Abbosiylarning ilk davrlarida diniy markaz bo‘lgan Abadonda savdo-sotiqning ham rivoj topgani, bundan tashqari Basra hududining bo‘yra va tuz talabi shu yerdan qondirilgani ma’lum. Shattul-arab atrofidagi tuzli botqoqliklarda o‘sgan qamishlardan foydalangan holda Abadonda tayyorlangan bo‘yralar obodoniy nomi bilan dong taratgan. Misrda tayyorlangan bo‘yralarga ham keyinchalik xuddi shu nom berilgan. IX asr tarixchilaridan Nosir Xusrav Abadonni „Iroqning janubidagi yashash joyi“, XIV asrlarda esa Ibn Battuta „dehqonchilik maydonlaridan mahrum, tuzli vohada bunyod etilgan, ichida juda ko‘plab masjid va rabotlar bo‘lgan katta qishloq**“** deya ta’riflaganlar. Ushbu ma’lumotlardan shaharning vaqt o‘tishi bilan qurilgan yillaridagi tarovatini yo‘qotgani anglashiladi. Keyinchalik atrofidagi yerlar tuzdan tozalanib, u yerda xurmo yetishtirishga imkoniyat yaratilgan.

Uzoq muddat usmoniylar hukmronligi ostida qolgan Abadon 1847-yildagi Erzurum kelishuviga asosan Eronga o‘tgan

Iroq-Eron urushidan ko‘p zarar ko‘rgan bo‘lishiga qaramay neft bilan bog‘liq faoliyatlar davom ettirilmoqda. Neft bilan bog‘liq korxonalarning barchasi 1979-yil inqilobidan keyin milliylashtirilgan.

## Manbalar
Obloqul gʻolib

OBLOQUL "GʻOLIB" (1831/401917/ 27) — urgutlik choʻpkor, meʼmor. Ustalar musobaqasida gʻolib chiqib "Gʻolib buva" nomini olgan va shu nom bilan mashhur boʻlgan, 300 ga yaqin shogirdlari boʻlgan. Urgutda u boshchiligida bir qator jamoat binolari qurilgan (masalam, Urgutdagi Juma masjid, Choʻbin masjidi, Urgutlik eshon masjidi, Chorchinor qishlogʻidagi Guzni masjidi va boshqalar).

## Manbalar
Obliteratsiyalovchi endarteriit

**Obliteratsiyalovchi endarteriit** (yun. endon – ichidagi va arteriyalar), vinivarter kasalligi – oyoq arteriyalarining yalligʻlanishi bilan kechadigan surunkali kasallik. Bunda tomirlar asta-sekin torayib, bora-bora butunlay bekilib qoladi, uning qon bilan taʼminlanishi izdan chiqadi. Oyoqni sovuq oldirish, lat yeyish, miya shikastlanishi, chekish, intoksikatsiya, hayajonlanish, toliqish, periferik nervlar kasalligi, turli infeksiyalar va boshqa sabab boʻladi. 20—40 yoshdagi erkaklarda koʻproq uchraydi. Obliteratsiyalovchi endarteriitda oyoq tez toliqadi, tomir tortishadi, keyinchalik oqsaydigan boʻlib qoladi, et uvishishi, paresteziyalar, qattiq ogʻriq kuzatiladi. Toʻqimalar qon bilan taʼminlanishining buzilishiga qarab kasallikning 4 darajasi farqlanadi. 1darajada oyoq barmoklari sovuq qotadi, uvishadi, tez toliqadi, oyoq terisi oqaradi, sal uzoqroq yurganda ogʻriq paydo boʻladi. 2-darajada yurganda oyoq ogʻriydi, oyoq tirnoklari moʻrt boʻlib, tez sinadi. Oyoq arteriyalarida puls sustlashadi. 3darajada bemor 20—30 qadam yurganda oyokda ogʻriq zoʻrayadi, oyoq terisi oqaradi, sovuq boʻladi. Oyoq muskullari atrofiyasi, koʻpincha trofik yaralar kuzatiladi. 4 darajada oyoklarda doimiy ogʻriq, shish paydo boʻladi, trofik yaralar, barmoklar gangrenasi tez rivojlanadi, kasallik zoʻrayganda butun oyoq panjasi gangrenaga uchraydi. Kasallikning kechishiga qarab chegaralangan vatarqalgan shakllari tafovut qilinadi. Chekish, ichish endarteriit kechishini ogʻirlashtiradi, shuning uchun kasallikni davolashda zararli odatlardan voz kechish, fizioterapiya va konservativ davo buyuriladi. Bular naf bermasa, operatsiya qilinadi (tomirlar tiklanadi yoki oyoq kesib tashlanadi).

## Manbalar
Sergey Obrazsov

**Sergey Vladimirovich Obrazsov** ( 22-iyun 1901-yil (5.7) – Moskva – 8-may 1992-yil) — qoʻgʻirchoq teatri aktyori va rejissyor 1920-yildan estradada parodiyachi aktyor (qoʻgʻirchoklar bilan) boʻlib ishlagan. 1931-yildan Moskva markaziy qoʻgʻirchoq teatrini boshqargan, teatr nazariyasi va uslubiyatini ishlab chiqqan, aktyor va rejissyorlar tayyorlagan, repertuarini bo-yitgan. "Alovuddin chirogʻi", "Antiqa konsert", "Mister Tvister", "Markaziy qoʻgʻirchoq teatri gapiradi va koʻrsatadi", "Shoʻrtan baliq amri bilan" kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Kinoda ham ssenariychi, ham rejissyor sifatida "Kinokamera ayblaydi", "Aklga sigʻmas haqiqat", "Kichik doʻstlarimiz", "Kimga ham kerak, bu Vaska" singari filmlarni ekranga chiqardi. Obrazsov oʻz teatri bilan 1971-yil Oʻzbekistonda gastrolda boʻlgan.

## Manbalar
Yelena Obrazsova

**Yelena Vasilyevna Obrazsova** (7-iyul 1939-yil, Sankt-Peterburg – 12-yanvar 2015-yil, Leipzig) – rus xonandasi (metsso-soprano). Xalq artisti (1976). Leningrad konservatoriyasini tugatgan (1964). Toʻlaqonli va kuchli ovoz, yuksak vokal hamda dramatik mahorat sohibasi. 1964-yildan Katta teatrning yetakchi yakkaxon xonandasi. Opera sahnasida Marfa („Xovanshchi-na“, M. Musorgskiy), Lyubasha („Shoh qayligʻi“, N. Rimskiy-Korsakov), Karmen („Karmen“, J. Bize), Eboli, Azu-chena („Don Karlos“, „Trubadur“, J. Verdi) kabi bosh partiyalarni ijro etgan. Konsert repertuaridan kamervokal asarlari keng oʻrin olgan. Yevropa, Osiyo, Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. P. Chaykovskiy nomidagi (Moskva, 1970), F. Vinyas nomidagi (Barselona, 1970) va boshqa xalqaro tanlovlar golibi. Glinka nomidagi Rossiya Davlat mukofoti bilan taqdirlangan (1973).

## Manbalar
Obrenovichlar

**Obrenovichlar** – Serbiyadagi knyazlar (1815—42, 1858—82), soʻngra qirollar (1882—1903) sulolasi. Asoschisi – Milosh Obrenovich. 1842-yil mamlakatdan quvgʻin qilingan; 1858-yil Serbiya taxtiga qayta tiklangan. Obrenovichlar sulolasi hukmdorlari: Milosh .(1815—39, 185860); Mixail (1839-42, 1860— 68); Milan (1868 – 89, 1882-yildan qirol); Aleksandr (1889—1903). Obrenovichlarning soʻnggi vakili – Aleksandr Karageor-giyevichlar tarafdorlari boʻlgan zobitlar guruhi tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar
Obrligʻ

**Obrligʻ** (Arbilax) – Shok, davlatiga qarashli oʻrta asr shahri. Toshkent viloyatining Oblik, stansiyasi yaqinida. Yu. F. Buryakov tomonidan tekshirilgan (1962). Maydoni 80 ga boʻlib, VII-X asrlarda barpo etilgan. Obrligʻ Iloqning boshqa shaharlariga oʻxshamaydi: ark shahristondan ajralmagan; hunarmandchilik rabodlari qishloq yerlari bilan tutashib ketgan. Shahar iqtisodiy hayotining yuksalishi IX-X asrlarda kon ishlari, ayniqsa, unga yaqin boʻlgan oltin va kumush konlaridan keng foydalanishga bogʻliqdir. Lekin, maʼdan qazib olish XII asrdan tushkunlikka uchraydi. XII asr boshlarida shahar vayronaga aylangan. XIV asr oxiri XV asrda shaharning gʻarbiy qismida hayot jonlangan, keyinchalik shahar hozirgi Obliq qishlogʻi tomon kengaygan.

## Manbalar
Obrok

**Obrok** – oʻrta asrlarda Rossiyada pomeshchiklar tomonidan dehqonlardan pul va oziq-ovqat koʻrinishida olinadigan yillik yigʻim. Oziq-ovqat Obroki 1861-yil 19-fevraldagi Nizomga asosan bekor qilingan, pul Obroki – vaqtincha majburiyat asosida ishlovchi dehqonlar uchun 1883-yilgacha saqlanib qolgan.

## Manbalar
Observatsiya

**Observatsiya** (lotincha: observatio — kuzatish, nazorat) — karantinga olingan yuqumli kasalliklarga (oʻlat, vabo, chinchechak) chalingan bemorlar bilan muloqotda boʻlganligi sababli vaqtincha alohidalab qoʻyilgan kishilar ustidan tibbiy kuzatuv. Zarurat boʻlganda observatsiya boshqa yukumli kasalliklarga ham belgilanishi mumkin.

Observatsiyani sanitariya-epidemiologiya xizmati amalga oshiradi. Observatsiya muddati observatsiya qilish buyurilgan kasallik yashirin davrining eng uzoq muddatiga (qarang Inku-batsion davr) bogʻliq.Observatsiya qilinadigan kishilar doim vrach nazoratida boʻladi. Har kuni ularning hol-ahvoli soʻrab chiqiladi, koʻzdan kechiriladi, gavda temperaturasi oʻlchanadi, zarur boʻlsa, tegishli tekshiruvlar oʻtkaziladi, shoshilinch maxsus profilaktika qilinadi, ehtiyotdan emlanadi va hokazo. Tibbiy kuzatuvdagi kishilarga mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi beriladi. Observatsiyada transport vositalari va yuklarga ishlov berish (dezinfeksiya, dezinseksiya, deratizatsiya) ham koʻzda tutiladi.

## Manbalar
Obsidian

**Obsidian** (lotincha Obsidianus lapis – Obsidiy toshi; toshni Efiopiyadan keltirgan rimlik Obsius nomidan) – shishasimon vulkanik togʻ jinsi. Rangi koʻpincha qora, qizgʻish-qoramtir; mayda changsimon gematit zarrachalari obsidian ga dogʻsimon tus beradi. Qattiqligi 5; zichligi 2,5—2,6 g/sm³. Kimyoviy tarkibi har xil, koʻpincha liparitga yaqin, hajmining 80% atrofida silikat shishasi va 1% gacha suv bor. Nordon liparit yoki liparitdatsit lavalarining qotishidan hosil boʻladi. Obsidian oson silliklanadi. Obsidiandan tosh va jez davrlarida kamon oʻqi va nayza uchi, pi-choklar yasalgan, hozirgi davrda baʼzilari bezak buyumlar tayyorlashda, asosan, yengil betonlarga boʻrttiruvchi qoʻshimcha sifatida, yoʻl qurilishida va binolarni bezashda ishlatiladi. Obsidianning baʼzi turlaridan (ongonitlar) litiy, seziy, berilliy va boshqa noyob elementlar ajratib olish uchun foydalanish mumkin.

## Manbalar
Obuna

**Obuna** (frans. abonner — yozilmoq) — davriy nashrlar (gaz., jur.) va tegishli bosma kitoblar (koʻp jildli badiiy, ilmiy, ilmiy-ommabop asarlar) uchun oldindan buyurtma toʻplash, ularga yozilish. Obuna maʼlum maʼnoda nashr mahsulotlari adadi (miqdori)ning qancha boʻlishini avvaldan belgilash imkonini beradi. Oʻzbekistonda davriy nashrlarga Obuna "Matbuottarqatish" uyushmasi, pochta-aloqa boʻlimlari, korxona, muassasa va oliy oʻquv yurtlaridagi jamotchi tarqatuvchilar tomonidan, boshqa bosma asarlarga Obuna kitob savdosi bilan shugʻullanuvchi tashkilotlar, maxsus kitob doʻkonlari tomonidan amalga oshiriladi.

## Manbalar
Oburdon ustunlari

**Oburdon ustunlari** – Zarafshon daryosining yuqori qismidagi Oburdon qishlogʻidan topilgan yogʻoch ustunlar. 1920-yil etnograf M. S. Andreyev tomonidan topilgan. Oburdon ustunlari somoniylar mada-niyatini aks ettiruvchi noyob yodgorlik. Zarafshon oʻymakorlik usulida ishlangan yogʻoch yodgorliklarning koʻpchiligi mahalliy usta-oʻymakorlar tomonidan yasalib, mayejid va imoratlarga ishla-tilgan. Us tunlarning naqshlari oʻsimlik va hayvonlar suratidan iborat. Oburdon ustunlari Oybek nomidagi Oʻzbekiston xalklari tarixi muzeyida saqlanmokda.

## Manbalar
Obchak svitasi

**Obchak svitasi** — Fargʻona vodiysining shim.da neogen yotqiziklari tarkibidagi stratigrafik birlik. Geolog olim M. N. Gramm tomonidan aniqlangan. Obchak svitasi qizgʻish-qoʻngʻir, qizil va toʻq qoʻngʻir alevritli gil, qumtosh va konglomeratlardan tarkib topgan. Umumiy qalinligi 400 m (Norin) dan 600 m (Varziq)gacha. Konglomerat va qumtoshlar tarkibidan, asosan, paleozoy choʻkindi-metamorfik jinslarining siniq (donacha)lari uchraydi. Obchak svitasi Moylisoy svitasi ustida yotadi, uning yoshi tarkibida saqlangan chuchuk suv joni-vorlaridan ostrakoda va gastropoda hamda suvoʻt qoldiqlari asosida aniqlangan. Obchak svitasi stratigrafik ahamiyatga ega.

## Manbalar
Vladimir Obruchev

**Obruchev Vladimir Afanasyevich** (10-oktabr 1863-yil, hozirgi Tver viloyati —19-iyun  1956-yil Moskva) — rus geologi va geografi, akademik (1929), Peterburg konchilik institutini tugatgan (1886), Tomsk texnologiya institutida (1919—21), Simferopol universitetida (1918—21) va Moskva konchilik akademiyasida (1921—29) professor Abadiy toʻngliklarni oʻrganish komissiyasi raisi (1930—39), Fanlar akademiyasi Toʻnglikshunoslik instituti direktori (1939—56), Fanlar akademiyasi geologiya-geografiya boʻlimining akademik-kotibi (1942—46). Obruchev Vladimir Sibir, Markaziy va Oʻrta Osiyo geologiyasini tadqiq etgan. Neogentoʻrtlamchi davrda Yer poʻstining vertikal harakati ahamiyatini asoslagan. Tyanshan togʻlarining geologiya sini atroflicha oʻrgangan. 1886—88 yillarda Qoraqumda ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan va qumli relyeflarni 4 tur (barxanli, egri-bugri, joʻyakli va choʻl)ga ajratgan. Jungʻariya Olatovida bir qancha neft, oltin va boshqa konlarni ochgan. Ilmiy ishlari rudali konlar geologiyasi, geomorfologiya, geografiyaga bagʻishlangan.

Obruchev Vladimir nomiga Rossiya Fanlar akademiyasi Toʻnglikshunoslik instituti, Kyaxta shahrida oʻlkashunoslik muzeyi, koʻpgina geografik obʼyektlar, muzlik, togʻ, mineral buloqlar, Xi-toydagi bir qancha toshqotgan jinslar va boshqa qoʻyilgan. Fanlar akademiyasi Sibir geologiyasi boʻyicha olib borilgan ishlarga V.A.Obruchev nomidagi mukofot taʼsis etgan. As: Geologiya Sibiri, M., 1935—38; Rudnie mestorojdeniya, M., 1935; Istoriya geologicheskogo issledovaniya Sibiri, M., 1931—49; Po goram i pustinyam Azii, M., 1948; Izbrannie raboti po geografii Azii, M., 1951.

## Adabiyot
* Mirzayev E., Vladimir Afanasyevich Obruchev, T., 1964.

## Manbalar
Obroʻ

**Obroʻ** — ijtimoiy hayotning turli jabhalarida (mas, ilmiy, diniy, siyosiy sohalarda, jamoada, oilada) biron shaxening bilimi, tajribasi, tashkilotchiligi, axloqiy fazilati tufayli orttirgan, koʻpchilik tomonidan eʼtirof etilgan taʼsiri, nufuzi. Obroʻ ayniqsa shaxening xalqi, Vataniga chin sadoqat bilan xizmat qilishi tufayli ortib boradi. Aksincha, nojoʻya harakati, soʻzi bilan ishining toʻgʻri kelmasligi kishini obroʻsizlantiradi.

## Manbalar
Ob (daryo)

**Ob** () – Rossiya va Yer sharidagi eng yirik daryolardan biri; Rossiyada sersuvligi jihatidan 3-oʻrindagi (Yenisey va Lenadan keyin) daryo. Daryoning tegrasida yashagan Qalmoqlar uni **Umar** deb atashar erdi. Ob Oltoydagi Biya va Katun daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi va Gʻarbiy Sibir hududini janubidan shimoliga kesib oʻtib, Kara dengizining Ob qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 3650&nbsp;km (Irtish daryosining boshlanishidan hisoblaganda 5410  km), havzasining maydoni 2990 ming km². Hav-zasining asosiy qismi (85%) Gʻarbiy Sibir tekisligida, janubi-sharqiy qismi Janubiy Sibir togʻlarida joylashgan (Oltoy, Kuznetsk Olatovi, Salair kryaji va Togʻli Shoriya). Ob havzasiga 150 dare quyiladi. Havzaning yuqori qismi togʻlarda joylashgan boʻlib, u yerdan Biya va Katun hamda koʻpchilik irmoqlari boshlanadi.

Tom daryosi quyilish joyidan quyirokda Ob sersuv va Irtish daryosiga qoʻshilgunga qadar tayga zonasi boʻylab oqadi. Bu yerda Ob vodiysining eni 30– 50&nbsp;km va undan ortiq. Chuqurligi 4–8 m. Yirik irmoklari: Tom, Chulim, Ket, Tim, Vax va boshqa

Irtish daryosi quyilgandan soʻng Ob shimolga buriladi. Vodiysi keng, assimetrik. Qayiri ham keng (40–50&nbsp;km). Ob Peregrebnoye shahridan quyiroqda 2 oʻzanga – Katta Ob va Kichik Obga boʻlinadi. Quyi oqimining asosiy irmoklari: Kazim, Poluy (oʻngda), Shimoliy Sosva, Shchuchya (chapda). Ob Ob qoʻltigʻiga delta (maydoni 4 ming km²dan or-tiq) hosil qilib quyiladi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Barnaul shahri yaqinida 1470 m³/ sek, Salehard shahri yaqinida 12700 m³/ sek. Obning yuqori oqimida muz 150 kun, quyi oqimida 220 kun erimay yotadi.

Ob havzasi har xil tabiiy resurslarga boy. Gʻarbiy Sibir neft, gaz va koʻmir zaxirasi boʻyicha Rossiyada muhim oʻrin egallaydi. Rossiya Federatsiyasidagi barcha torf za-xirasining asosiy qismi shu yerda. Suv, oʻrmon va boshqa resurslar ham koʻp. Ob va Ob qoʻltigʻida 50 ga yaqin baliq turi uch-raydi. Ob havzasining umumiy potensial gidroenergiya resursi 250 mlrd. kVt-s. Novosibirsk GES, Buxtarma GES va Oʻskemen GES ishlab turibdi. Ob – Gʻarbiy Sibirning asosiy transport magistrali. Obning boshlanish joyidan quyilish yerigacha kema qatnaydi. Ob xavzasining asosiy port va pristanlari: Novosibirsk, Tomsk, Surgut, Labitnangi, Pavlodar, Omsk, Tobolsk, Tyumen.

## Manbalar
Ob-havo xaritalari

**Ob-havo xaritalari** - meteorologik va aerologik stansiyalardan olingan maʼlumotlar (sonlar va shartli belgilar)ni geografik xaritalarga koʻchirib tuziladigan sinoptik va aerologik xaritalar. Yer yarim shari, butun Yer yuzasi uchun, shuningdek, kichik rayonlar uchun tuzilishi mumkin. O.-h. x. ob-havo byurolarida kuniga bir necha marta tuzilib, odatda, kuzatishdan olingan maʼlumotlar asosida EHM lar va max-sus moslamalar yordamida tayyorlanadi. O.-h. x. da konik, merkator, stereografik proyeksiyalardan foydalaniladi. Ularda quruqlik, dengiz va boshqa orografiyalarning muhim xususiyatlari beriladi. O.-h. x. kompleks, aerologik, yordamchi xaritalarga boʻlinadi. Ular ob-havo xizmatida muttasil, talabga qarab har 3, 6, 12 soatlar orasida tuziladi. Bu xaritalarni tahlil qilib, boʻlib oʻtgan, hukm surayotgan va boʻlajak ob-xavo anikdanadi. Meteorologik maʼlumotlar asosida tuzilgan xaritalar Yer yaqini sinoptik O.-h. x.lari, aerologik kuzatish natijalari tushirilgan xaritalar barik topografiya yoki aerologik xaritalar deyiladi. Kompleks xarita sinoptik xarita boʻlib, unda dengiz yuzasiga moslashtirilgan qavo bosimi, temperaturasi va namligi, uzoqni koʻrish masofasi, har xil bulutlar, yogʻin turlari, atmosfera hodisalari va hokazo ifodalanadi. Kompleks xaritalardan ob-havoni va atmosfera sinoptik holatini tahlil qilishda foydalaniladi. Aerologik xaritalar atomosferaning maʼlum balandliklari uchun tuziladi. Bu xaritalarda shamol tezligi va yoʻnalishi, temperatura, namlik va hokazo belgilanadi. Aerologik xaritalar, asosan, aviatsiya xizmatida katta ahamiyatga ega. Yordamchi, kompleks, sinoptik xaritalarga qoʻshimcha qilib, ayrim meteorologik elementlar (mas, tumanlar, chang boʻronlar, yashin va chaqmoqlar, yaxmalaklar, kuchli yogʻinlar, eng yuqori va eng past temperaturalar, tropopauza balandligi va boshqa asosida) tuziladi. Kichik rayonlar uchun tuziladigan O.-h.x. mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan koʻp sonli meteorologik st-yalar maʼlumotlaridan foydalanib tuziladi. Aviatsiya xizmati uchun moʻljallangan O.-h.x. maʼlum rayon uchun uni halqa koʻrinishida oʻrab olgan zich meteorologiya stansiyalari maʼlumotlari asosida tuzilgan ob-havo xaritasi asosida qisqa vaqt oraligʻi uchun tuziladi. Aviameteorologiya markazlarida muntazam ravishda maxsus prognoz xaritalari tayyorlanadi.

Tohir Muxtorov.

## Manbalar
Ob-havo xizmati

**Ob-havo xizmati** — xalq xoʻjaligini yoki uning biror tarmogʻini, shuningdek, Vatan mudofaasini kundalik ob-havo va ob-havo prognozlariga tegishli maʼlumotlar bilan taʼminlash vazifasini oʻtaydigan tashkilot. Bu tashkilot ishi meteorologiya va aerologiya kuzatish stansiyalari maʼlumotlariga asoslanadi. O.-h. x. barcha davlatlarda mavjud. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Maqkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya bosh boshkarmasi bu ishlarga rahbarlik qiladi (qarang Boshgidromet). Bevosita ob-havo muammolari bilan gidrometeorologiya markazi shugʻullanadi. Bundan tashqari, har bir viloyatda gidrometeorologiya boshkarmasi mavjud boʻlib, ular zimmasiga, boshqa ishlar qatori O.-h. x. ham yukla-tilgan. Umuman, Jahon meteorologiya tashkiloti tashabbusi bilan 3 ta (Moskva, Melburn, Vashington) jahon, 34 ta regional va 185 ta milliy meteorologiya markazlari tashkil etilgan. Ana shu 34 ta regional markazlardan biri Toshkentda joylashgan. Jaxrn ob-havo xizmati tarmogʻi har kuni quruklikda joylashgan 10 000 ta meteorologik, 1000 ta aerologik, 7300 ta suzuvchi kemalar, dare va okeanlarning sayoz yerlarini koʻrsatuvchi 600 ta Kuchma nishonlar, shuningdek, 70000 ga yaqin qoʻshimcha maʼlumotlarni beradigan va 3000 ta havo kemalaridan axborot oladi. Xalqaro kelishuvga binoan, har bir davlatdagi O.-h. x. quyidagi ishlarni bajaradi: barcha meteorologiya kuzatish styalari (quruklikda, dengiz va togʻlarda) bir xil muddatga ob-havoni kuzatish; aerologiya stanyalarida radiozond, samolyot, aerostat va uchar sharlar yordamida har xil balandliklardagi meteorologik elementlar — havo temperaturasi, bosimi va namligi, shamol tezligi va yoʻnalishi, bulutlar va boshqalarni bir vaqtda kuzatish; meteorologik va aerologik kuzatish natijalari har xil uzatish vositalari yordamida markaziy tashkilot va gidrometeorologiya markazlariga yuborish; gidrometeorologiya markazlarida tuzilgan sinoptik va aerologik haritalar, vertikal qirqim va grafiklar taxlil qilinib ob-havo xizmati holati, uning rivoji, boʻlajak ob-havo sharoitlari aniklanib tegishli muassasalarga yuboriladi.

## Manbalar
Ob-havoni oldindan aytish

**Ob-havoni oldindan aytish** — atmosferada sodir boʻlayotgan jarayonlar rivojlanish qonuniyatlarini hisobga olgan holda ob-havoning kelajakdagi holati (ob-havo prognozi) haqida ilmiy asosda maʼlumot berish. O.-h. o. a. muddatlari: oʻta qisqa muddatli (12 soatgacha), qisqa muddatli (1—2 sutka), oʻrta muddatli (3—10 kungacha), uzaytirilgan oʻrta muddatli (1 oygacha), oy, fasl prognozlariga boʻlinadi. Ob-havo prognozi alohida joy, hudud, trassa, viloyat va respublika hududi uchun berilishi mumkin. O.-h. o. a.da umumiy va maxsus maqsadlar koʻzda tutiladi. Umumiy ob-havo prognozida eng muhim meteorologik elementlar (temperatura, bosim, budut, yogin, shamol), shuningdek, tuman, chang yoki qor boʻronlari, momaqaldiroq, dovul, oʻsimliklarni sovuq urishi, qor koʻchkilari, yaxmalak va boshqa meteorologik hodisalarning kelajakdagi oʻzgarishlari haqida maʼlumotlar beriladi. Xalq xoʻjaligining turli sohalari: mas, bulutlarning pastki va yuqori chegaralari, Yer sirtida va yuqori balandliklarda shamol tezligi va yoʻnalishi (aviatsiya uchun); yogʻin miqdori, havo temperaturasi, oʻsimliklarni sovuq urishi, qurgʻoqchilik va hokazo (qishloq xoʻjaligi uchun); qor boʻroni, kuchli jala, uzoqni koʻrish masofasi (temir yoʻl transpor-ti uchun) va boshqa uchun maxsus prognozlar ham tuziladi.

Sutkali O.-h. o. a. oʻtgan asrning60-yillarida boshlandi. 20-asrning 30-yillarida atmosferaning yuqori qatlamlarini sistematik oʻrganishga imkon beradigan radiozondningyaratilishi (sobiqSSSR da), atmosferada jarayonlarining fizik qonuniyatlarini chuqur oʻrganish Ob-havoni oldindan aytish o. a. usullarining takomillashishiga olib keldi. O.-h. o. a. uchun kerakli maʼlumotlar meteorologik st-yalardan sutka davomida bir necha marta telegraf yoki radio orqali olinadi. Ob-havo byurolarida Yer uchun sinoptik xarita va yuqori qatlamlar uchun barik topografiya xaritalari va boshqa tuziladi. Shular yordamida Yer sharining katta hududida ob-havo holati taxlil qilinib, barik si-stemalar, siklonlar, antitsiklonlar hamda havo massalari, atmosfera frontlarining siljish tezligi va yoʻnali-shi aniklanadi. Bu maʼlumotlar hamda joyning mahalliy xususiyatlari (Yer yuzasi landshafti, orografiyasi va hokazo) punkt, trassa yoki anik, bir rayon uchun O.-h. o. a. ga imkon yaratadi.

Uzoq muddatli O.-h. o. a. muammosi qisqa muddatli prognozga nisbatan ancha murakkab. Katta miqiyosdagi atmosfera jarayonlarining bir necha kundan bir necha oygacha davrdagi sirkulyasiyasi oʻrganilib, ularning almashinish krnuniyatlari va kelajakda qanday boʻlishi aniklanadi. Oylik prognozda oʻrtacha oylik temperatura va yogʻinlar miqdorining koʻp yillik meʼyordan qancha farq qilishi yoki ishorasi qanday boʻlishi haqida fikr yuritiladi va oy davomida boʻladigan oʻzgarishlar haqida axborot beriladi. Oʻrta Osiyo mamlakatlari uchun oylik Ob-havoni oldindan aytish. o. a.ni Toshkentdagi gidrometeorologiya markazi amalga oshiradi.

Tohir Muxtorov.

## Manbalar
Ob (maʼnolari)

**Ob**:

* Ob — RF va Yer sharidagi eng yirik daryolardan biri; Rossiyada sersuvligi jihatidan 3-oʻrindagi (Yenisey va Lenadan keyin) daryo.
* Ob (mehnat faoliyati), ov qilish, shikor — yovvoyi hayvon va parrandani ovlash; odamning hayot kechirish jarayonidagi qad.
Obyektiv

**Obyektiv** — optik asbob yoki fotoapparatning obyektning teskari tasvirini hosil qiladigan qismi; bir necha linza yoki koʻzgulardan iborat boʻladi. Quyidagilarga boʻlinadi: 1) koʻrish trubasi va teleskop obyektlari; tasvirni kichraytirib beradi; 2) mikroskop obyektlari; tasvirni kattalashtirib beradi; 3) fotografik va proyeksion obyektlar; oʻz tuzilishi va ajrata olish qobiliyatiga qarab, ham kichraytirib, ham kattalashtirib beradi. Muhim koʻrsatkichlari: fokus masofasi (tasvirning masshtabini ifodalaydi), koʻrish maydoni burchagi, nur kirish tirqishi, yorugʻlik kuchi (nur kirish tirqishi diametrining fokus masofasiga nisbati) va ajrata olish qobiliyati.

Obyektlar tuzilishiga koʻra, linzali (refraktor, dioptriklar), koʻzguli (reflektor, katoptriklar) va koʻzgulinzali; ajrata olish xususiyatiga koʻra, universal, teleobyektiv, yorugʻligi kuchli, keng (tor) burchakli va boshqa xillarga boʻlinadi. Obyektgacha masofaga koʻra, ularni maʼlum (aniq) bir masofada joylashgan buyumning tasvirini hosil qiladigan obyekt (mikroskop obyekt, proyeksion obyekt); chek-siz uzoklikda joylashgan buyumning tasvirini hosil qiladigan obyekt (kurish trubasi obyekti, teleskop obyekt va kupchilik fotografik obyektlar)ga bulish mumkin.

Teleskoplarda linza va koʻzgulinzali obyektlar qoʻllanadi. Refraktorlarsa 2 linzali obyektlardan, astrograflaraa osmon yoritqichlarining surati olinadigan, 3 va 4 linzali obyektlardan foydalaniladi.

Astronomik obyektlarga Yer sunʼiy yoʻldoshlarinn kuzatish sistemasida qoʻllanadigan obyektlar (yoʻldosh kame-ralari) va atmosferaning yuqori qatlamlaridagi jismlar (masalan, meteorlar) ning harakatini suratga olishda ishlatiladigan obyektlar ham kiradi. Bu obyektlar oʻz koʻrsatkichlari boʻyicha bir tomondan astrograf obyektlariga oʻxshasa, ikkinchi tomondan fotografik obyektlarning baʼzi turiga oʻxshaydi.

Fotografik (kinoga olish va reproduksiyalashda qoʻllanadigan) obyektlar buyum tasvirini aniq hosil qilish bilan boshqa obyektlardan farq qiladi. Ishlatilishiga qarab, ular havas-korlik va kasbga oid fotografiyada; kinematografiyada qoʻllanadigan, televizion, reproduksion, flyuorografik, astrografik va boshqalarga boʻlinadi. Mikroskop obyektlari boshqa obyektlardan buyumga juda yaqin turishi bilan farq qiladi. Bunday obyektlarning eng takomillashgani planaxromat va pla-napoxromatlardir. Xossalari jihatidan fotofafik obyektga yaqin boʻlgan spektral asboblar obyektlari; lazerlar bilan ishlatiladigan obyektlar va boshqa obyektning alohida guruhiga kiradi.

Fotoapparat obyektivi (chapda); mikroskop obyektivi sxemasi.

## Manbalar
Obyektivizm

**Obyektivizm** — dunyoqarashdagi, ijtimoiy fanlardagi, adabiyot va sanʼatdagi yoʻnalish. Subyektivizmning aksi. Voqelikni toʻgʻri bilish ijtimoiy hodisalarni sinfiy tahlil etishni rad qiladi. Unga koʻra, ilmiylik partiyaviylikdan va sinfiylikdan xoli boʻlmogʻi lozim; qadriyatlar va maqsadlarni ijtimoiytanqidiy baholashdan, mushoxadalashdan saqlanish, falsafiy va axloqiy masalalardan, ayniqsa, partiyalarning xulosalaridan chetda turish yoʻli bilangina *obyektiv bilimga* ega boʻlish mumkin.

## Manbalar
Ob (mehnat faoliyati)

**Ob**, ov qilish, shikor — yovvoyi hayvon va parrandani ovlash; odamning hayot kechirish jarayonidagi qad. mehnat faoliyatlaridan biri. Odamlar dastlab guruh boʻlib, keyin yakka holda ov qilishgan. Kadimda tosh, nayza, keyinroq pichoq, toʻr va boshqalardan ov quroli sifatida foydalanilgan. Kamon kashf etilishi ovchilikda katta ahamiyat kasb etgan. Osiyodagi koʻchmanchilar ot minib, iskovuch it va qush yordamida ov qilgan. Hozir koʻproq miltiq, qopqon va toʻr, it bilan ov qilinadi.

Hayvon va parrandalar qurol bilan ov qilinganda itlardan foydalaniladi. Bunda, asosan, moʻynali va tuyokli hayvonlar, oʻrmon va suv parrandalari ovlanadi. Qurolsiz ovda moʻynali hayvonlar va ilvasin tutiladi. Bunda qopq-ondan va tuzoqsan foydalaniladi, ular hayvonlar ini ogʻziga, yuradigan yoʻliga qoʻyiladi. It yordamida ov qilishda otliq, baʼzan piyoda ovchi ov itlaridan foydalanadi, bunda tez yuguradigan tozi it hayvonni ochiq maydonga "haydab" beradi, ovchi bilan ov iti esa uni quvlab borib tutadi. Ot va tez yuguradigan tozi it yordamida ov qilinganda hayvon itga oldiriladi, bunda it hayvonni quvib tutguncha ovchi otda yetib boradi va itdan uni ayirib oladi. Ovchi qushlar bilan ov qilishda hayvonlar, asosan, ochiq maydonlarda, burgut, lochin, qirgʻiy kabi qoʻlga oʻrgatil- gan qushlar yordamida tutiladi.

Ov shartli ravishda sano’at, sporthavaskorlik va ilmiy maqsadlardagi ovlarga boʻlinadi. Sanoat maqsadidagi ovda aholi va sanoat ehtiyoji uchun moʻynali, tuyoqli yov-voyi hayvonlar va suv qushlari tutiladi. Sport ovi dam olishning bir turidir. Ilmiy ov ovlanadigan hayvonlarni, yovvoyi hayvonlar kasalliklarini, ovchilik ishi va oʻlkani oʻrganish maqsadida ilmiy muassasalar topshirigʻi bilan olib boriladi.

Moʻynali hayvonlarning 100 dan ortiq turi, tuyokli yovvoyi hayvonlarning 20 dan ziyod va ovlanadigan parranda (qush)larning 150 dan koʻp turi mavjud. Ovning asosiy tovar mahsuloti — moʻyna, qoʻshimcha mahsuloti — goʻsht, yogʻ; qimmatbaxr xom ashyosi: teri, pat, par, jun.

Oʻzbekistonda 18 yoshga kirgan, ovchilar uyushmasi aʼzosi va ovchilik bile-ti boʻlgan fuqarolar ov miltigʻidan foydalanish huquqiga ega. Hayvonlarning qimmatbaho turlari maxsus rux-satnoma (litsenziya) bilan ovlanadi. Ov toʻgʻrisidagi qonunlarga rioya qilish, ov muddatlari va usullarini belgilash ishlarini "Oʻzbekovchibaliqchi" uyushmasi va ovchilik nazorati xizmati bajaradi (qarang Ovchilik xoʻjaligi).

Bahodir Abdullayev.

## Manbalar
Ov itlari

**Ov itlari** — ovchilikda foydalanadigan maxsus it zotlari guruhi. Yer sharida 100 dan ortiq Ov itlari zoti bor. Qimmatbaho moʻynali hayvonlar (olmaxon, suvsar, sobol), asosan, Ov itlari yordamida ovlanadi. Ov itlari zoti bir necha guruhga boʻlinadi: laykalar — oʻrmonli joylarda moʻynali va tuyokli hayvonlar (yovvoyi choʻchqa, los, bugʻu), shuningdek, oʻrmon, oʻrmondasht zonalaridagi yovvoyi, suvda suzuvchi par-randalarni ovlashda foydalaniladi. Laykalar ovlangan hayvon yoki parrandalarni qidirib topib, ovchi kelgu-nicha ushlab turadi. Tez yugurar tozilar — oʻrmon, oʻrmondasht zo-nalarida quyon, tulki, boʻri, chiyaboʻri, silovsin va tuyokli hayvonlarni ovlashda foydalaniladi. Ular, ovchi oʻljasini otmaguncha, vovullab hayvon izidan boraveradi. Tozilar — quyon, tulki, oʻrmondasht, dasht va yarim choʻl rayonlarida mayda tuyoqli hayvonlarni ovlashda foydalaniladi. Tozilar katta, oʻziga xos tana tuzilishiga ega, kuchli it, koʻzi oʻtkir, tez yugurishga moslashgan (20 m/sek gacha yugura oladi). Ular hayvonlarni quvib ushlab oladi (yoki boʻgʻadi). U ya itlari (taksa, teryerlar, foksteryerlar) — inlaridagi tulki, boʻrsiq, yenotsimon itlarni ovlash uchun foydalaniladi; ular inlaridagi hayvonlarni ovchi oldiga haydab chiqaradi yoki inida holsizlantiradi. Iskovuchlar (setter, poynterlar va boshqalar) — botqoq, oʻrmon, dasht va suvda suzuvchi parrandalarni hidlab topib pisib yotgan joyini ovchiga bil-diradi. Ovchining imosi bilan parrandani choʻchitib, otishga qulay qilib beradi. Spaniyellar yerda pisib yotgan parrandalarni choʻchitib, uchiradi. Otilgan parrandalarni topib, ovchiga olib keladi. (yana qarang It, Itchilik).

## Adabiyot
* Posobiye po sobakovodstvu, 2 izd., M., 1973.

## Manbalar
Ov qushlari

**Ov qushlari** — yovvoyi parrandalarning mazali goʻshti, qimmatbaho par va patlari, moʻynasi uchun ovlanadigan guruhi. Baʼzi qushlarning tuxumlari ham yigʻiladi. Qushlar qadimdan ov obʼyekti sifatida sut emizuvchilardan keyingi oʻrinda turgan. Qush ovlari qad. misr freskalari va yunon vazalarida tasvirlangan. Qush ovlashning turli usullari mavjud. 9-asrdan qushlarni maxsus oʻrgatilgan lochinlar yordamida ovlana boshlangan. 10—17-asrlarda esa ovning bu usulidan foydalanish ommaviy tus olgan. Tarixiy manbalardan ov qilish uchun 17-asrdan ilgari Buxoroga Rossiyadan maxsus oʻrgatilgan lochinlar olib kelingani maʼlum. Oʻzbe-kistonda qushlarning 100 dan ortiq turi sport, havaskorlik va anʼanaviy ov obʼyekti qisoblanadi. Ovlanadigan qushlar togʻ, choʻl, suv, oʻrmon va boshqa eko-logik muhitlarda tarqalgan. Yer yuzida koʻproq gʻozsimonlar, tovuqsimonlar, balchiqchisimonlar turkumlarining va-killari ovlanadi. Respublika, asosan, suzuvchi qushlar (oʻrdaklar, qashqaldoqlar, balchiqchilar va boshqalar), kaklik, kir-gʻovul, bedana va kaptarlar ovlanadi. Shuningdek, qarqaralar, bulduruklar, chu-gʻurchuqlarni ovlash ham kuzatilgan. 19-asr oxirida Yer yuzida, ayniqsa, Yevropada qushlarni ovlash gʻoyat kuchayib ketdi, har yili bir necha mln. qushlar ovlanadi.

Oʻzbekistonda sportchi va havaskor ovchilar har yili suvda suzuvchi minglab qushlarni ovlaydi. Ularning asosiy qismini oʻrdaklar va qashqaldoqlar tashkil etadi. Ovlanadigan hayvon turlari resurslaridan barqaror foydalanish maqsadida hozir 40 ga yaqin ovchilik va baliqchilik xoʻjaliklari tashkil etilgan. Ularning katta shemi suv oldi hududlarida joylashgan boʻlib, suvda suzuvchi kushlarni ovlashga ixtisoslashgan. Ov qilish qoidalari, muddati va miqdorini tegishli tashkilotlar nazorat qilib turadi. Keyingi yillarda Ov qushlari yashashiga salbiy taʼsir etuvchi omillarning koʻpay-ganligi inobatga olinib, ularni yashash joylarida, migratsiya va qishlash davrida muhofaza qilishni kuchay-tirish, huquqiy jihatdan takomillashtirishni amalga oshirish hamda mu-voffiqlashtirish maqsadida suvda suzuvchi qushlarni oʻrganish boʻyicha xalqaro byuro tashkil etilgan. Suvda suzuvchi qushlar majmuini, shuningdek, ayrim turlari muhofazasini koʻzda tutib, xalqaro konvensiyalar, bitimlar tuzilgan. Oqbosh oʻrdak, ola qanot, marmar churrak, toʻxta va yoʻrgʻa tuvaloklar kabi ov qushlari Xalqaro va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.

Elmurod Shernazarov.

## Manbalar
Ovallar

**Ovallar** (lot. ovum — tuxum) — yassi, qavariq yopiq egri chiziqlar. Masalan, aylana, ellips. Agar oval yetarlicha silliq boʻlsa, ularning egriligi maksimum va minimumga erishadigan kamida 4 uchga ega boʻladi (ellipsda toʻrtta). Oval nuqtalari orasidagi masofaning aniq yuqori chegarasi uning diametri, bi-ror yoʻnalishdagi urinmalari orasidagi masofa shu yoʻnalishdagi eni deyiladi. Mas, ellipening OAX yoʻnalishdagi eni V[V2 ga, OBt yoʻnalishdagi eni AtA2 ga teng. Aylananing eni hamma yoʻnalishda bir xil. Rasmda yana bir necha eni oʻzgarmas oval (Relo uchburchaklari) koʻrsatilgan. Eni h oʻzgarmas boʻlgan ovalning uzunligi nh ga teng (Barbye teoremasi). Baʼzan, oval deganda umuman oʻz-oʻzini kesmaydigan yopiq chiziklar tushuniladi.

## Manbalar
Ovambo

**Ovambo** (ambo) — Namibiyadagi bantu guruxiga mansub xalq (750 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari); Angolada ham (240 ming kishi) yashaydi. Dindorlari — xristianlar (asosan, lyuteranlar).

## Manbalar
Ovatsiya

**Ovatsiya** (lotincha ovatio) — Qad. Rimda kichik triumf. O.ga fakat magistratlargina sazovor boʻlishgan; gʻolibni toʻla triumf bilan taqdirlash mumkin boʻlmagan chogʻdagina O. oʻtkazilgan. U triumfdan kamroq tantanavorligi bilan farq qilgan: oddiy magistrat kiyimini kiygan sarkardalar, boshlariga lavr emas mirta yaproqlaridan qilingan tojni kiyib Rimga jang aravasida emas piyoda yoki ot mingan holda kirib kelishlari lozim boʻlgan. Qurbonlik chogʻida buqa emas, qoʻy soʻyilgan. "O." soʻzi lotincha ovis — qoʻydan yoki ajablanish tuygʻusi — O! O!dan kelib chiqqan. 

## Manbalar
Ovidiy

**Ovidiy**, (Publiy Ovidiy Nazon — Publius Ovidius Naso) (miloddan avvalgi 43 — mil. taxminan 18) — Rim shoiri. Ijodini ishqiy sheʼrlar bilan boshlagan ("Ishqiy elegiyalar", milodiy 1—2-yillardan oldin). "Sevgi sanʼati", "Sevgi davosi" dostonlari (ikkalasi ham taxminan miloddan avvalgi 20—milodiy 1-yil) didaktik ruhda, ularda Rim hayoti lavhalari ifodalangan. Mashhur "Metamorfozalar" mifologik eposi (15 kitobdan iborat, taxminan milodiy 1—8-yillar) — O. ijodining choʻqqisi. Axloq xususidagi dadil fikrlari uchun imperator Avgust tomonidan Tomi shahri (hozirgi Ruminiyaning Konstansa porti)ga surgunqilingan va shu yerda umrining oxiri-gacha turib (taxminan 10 yil), "Gʻussali elegiyalar" (5 kitob, taxminan milodiy 8-yildan keyin) va boshqa asarlarini yozgan. "Elegiyalar", "Metamorfozalar", "Gʻussali elegiyalar"dan namunalar Oybek tarjimasida oʻzbek tilida nashr qilingan.

## Manbalar
Ovimbundu

**Ovimbundu** (mbundu) — Angoladagi bantu guruhiga mansub xalq. 3,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dindorlari — katoliklar va protestantlar; anʼanaviy diniy eʼtiqodlar ham saqlangan.

## Manbalar
Ovloq

**Ovloq**, avloq — yovvoyi hayvonlar koʻp boʻlgan, ov qilinadigan joy. Qadimda Oʻrta Osiyoda qulon, jayran, kiyik, arhar, parrandalar ov qilinadigan joylar O. deyilgan.

## Manbalar
Ovga

**Ovga** — Shimoliy Nurota tizmasining suvayirgʻichidagi dovon. 1699 m balandlikda. Nurota botigʻidagi Sambur va Nurota tizmasining shimoliy qismidagi Keskin qishloqlari orasida joylashgan. Dovondan chorva mollarini qaydab oʻtishda foydalaniladi.

## Manbalar
Tashnov

**Tashnov (adan, obdon, ovdan, xadik)** — yer osti va yomgʻir suvlarini bir joyga yigʻish uchun shaharlarda quriladigan inshoot (maxsus oʻra, chuqur joy). Markaziy Osiyodagi sardobalarning bir turi. Asosan, oʻrta asrda Ozarbayjonda keng tarqalgan. Odatda, meʼmorlik majmuasining, bogʻ yoki parklarning bir qismi sanaladi. Shakli va hajmi muayyan joyning tuzilishi, geologik sharoiti va relyefiga qarab turli xil boʻlgan. Tashnov suvidan shahar aholisi turli maqsadlarda foydalangan. Koʻpincha suv ombori, hovuz ovdan deb yuritiladi.

Hovli sahnidagi kir oʻrani, xora poygohidagi qoʻl yuviladigan maxsus joyni ham tashnov yoki hadik deb aytiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Ovoz boylami

**Ovoz boylami** — dumsiz amfibiyalar, baʼzi sudralib yuruvchilar, koʻpchilik sut emizuvchilar va odamda hiqil-doqyon devorining ichki yuzasidan bur-chak boʻlib chiqadigan ikkita burma. Fibroz-elastik toʻqimadan tuzilgan boʻlib, shilliq parda bilan qoplangan. Bu haqiqiy Ovoz boylamidir. Baʼzi sut emizuvchilar va odamda haqiqiy Ovoz boylamidan bir oz yuqoriroqda soxta Ovoz boylami ham boʻlib, u ovoz xrsil boʻlishida qatnashmaydi.

Odam da haqiqiy Ovoz boylami — muskul toʻqimasi va biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan juft boylamdir. Tovush hosil boʻlishida qatnashadi, shuningdek, nafas yoʻllarini yot jismlar tushishidan saqlaydi.

## Manbalar
Ovoz boʻgʻilishi

**Ovoz boʻgʻilishi** - odatdagi ovozning oʻzgarishi. Ovoz boylamlarining shakli yoki harakatining oʻzgarishi na-tijasida ularning bir meʼyorda tor-tilmasligi sabab boʻladi. Boylamlarning oʻtkir va surunkali yalligʻlanishida, polip va oʻsma paydo boʻlganda boylamlarni tortadigan muskul falaj boʻlib qolganda kuzatiladi.

## Manbalar
Ovoz operatori

**Ovoz operatori** — kinoda filmni suratga oluvchi ijodiy jamoa aʼzo-si. Ssenariy muallifi va rejissyorning umumiy gʻoyasiga muvofiq filmni ovozlashtiradi.Film ovozi bezagining badiiy va texnik sifatiga javob beradi. Ovozlar izohini tayyorlaydi, aktyorlar ovozini sinash uchun yozib oladi. Fonoteka materiallarini tanlaydi, sinxron ovoz yozish, musiqa va shovq-inlarni yozish kabi ishlarni amalga oshiradi. Radioeshittirish, televideniye va ovoz yozib olish studiyalarida Ovoz operatori magnit fonogrammalarini yozib oladi va eshittiradi. Ovoz rejissyori rahbarligida yozib olingan fonogrammalarni montaj qiladi, ulardan nusxa oladi va eski fonogrammalarni taʼmirlaydi.

## Manbalar
Ovoza

**Ovoza**, ovoz — Oʻn ikki maqom tizimidagi pardalar tuzilmasi. O.lar 6 ta boʻlib, Navroʻz, Salmak, Gardoniya, Guvasht, Moya va Shahnoz deb nomlangan. O.larning koʻplari maqomlar bosh pardasiga nisbatan kvarta, kvinta baland pardalardan boshlanib, musiqa asarlarida ogʻishma natijasida yuzaga keladigan yangi lad-tonalliklar oʻrnini egallagan. O.lar Shashmakrmning shakllanishiga ham taʼsir koʻrsatgan va ularning baʼzilari, keyinchalik ma-qom shoʻʼbalari tarkibiga kiritilgan.

## Manbalar
Ovozli kino

**Ovozli kino** – tasvirni koʻrsatish bilan birga, kinolentaning ovoz yoʻliga yozib olingan nutq, musiqa, shovqin va boshqa tovushlar bilan hamohang olib boriladigan kinematografiya turi. Kinematografning dastlabki davridanoq tasvirni ovoz bilan koʻrsatishga intilishlar boʻlgan: musiqa joʻrligidan foydalanilgan (pianino, orkestr va boshqalar), film ishtirokchilarining ovozi, qoʻshiqlari va hokazolarni tasvirga binoan ijro etuvchi aktyorlar jalb etilgan. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida film ovoz bilan sinxron ravishda qayd etilishiga imkon beruvchi qurilma yaratishga harakat qilingan. Buning uchun Thomas Edison kinetofoni (AQSh, 1899), Léon Gaumont xronefoni (Fransiya, 1901), grammofon plastinkalaridan foydalanilgan.

Ammo sinxronlikka tasvir va fotografiyaga ovoz yozish uslubini kinolentada birga qoʻshib yozish va uni takomillashtirish natijasidagina erishildi. Ovozli kino tizimi XX asrning 20-yillarida yuzaga keldi (AQSH, Rossiya, Germaniyada). Oʻzbekiston kinosida ovozli kino davrini „Qasam“ filmi (1937, rejissyor A. Usolsev) boshlab berdi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ovozsiz kino

**Ovozsiz kino** — kinematografning dastlabki rivojlanish davridagi nomi. Ovozsiz kino davrida filmning tuzilish xususiyatlari, oʻziga xos estetik jihatlari belgilandi. Badiiy filmlar mazmuni va vokealarning rivojlanib borish holati soʻzsiz — faqat tasvir yordamida ochib berilardi. Dastlabki rivojlanish davridagi oʻziga xosligi uning aktyor ijrosi bilan boglik, ifoda vositalari boʻlib, kadr tagiga voqeani tushuntirib beruvchi yozuvlar yozib borilgan. Asosiy ifoda vositalari XX asrning 20-yillarida kino sanʼati asoslari (kinematografik rejalar, suratga olish rakurslari, montajning almashinib turishi, yaxlit asar yaratish, unga loyiq talqin topish va boshqalar) ga suyangan holda ishlab chiqildi. Birinchi ovozsiz filmlar rej.lari fransuz aka-uka Lyumyerlar (hujjatli) va J. Melyes (fantastik ertak) jahon kinosining bosh yoʻnalishini belgilab berdi. Ovozsiz kinoni fransuz "avangard"lari, nemis ekspressionizm vakillari, shuningdek, D. Griffit, Ch. Chaplin, R. Flaerti kabi amerika kinorejissyorlari olib bordilar. A. Nilsen, B. Kiton, M. Linder, Ch.VChaplin, M. Pikford va boshqa Ovozsiz kinoning yetakchi aktyorlari boʻldi.

Oʻzbekistonda ovozsiz kino davri 1925—35-yillarni oʻz ichiga oladi. "Soyabon arava", "Ravot qashqirlari", "Ikkinchi xotin", "Yuksalish" va boshqa dastlabki ovozsiz filmlardir. Xudoybergan Devonov, S. Xoʻjayev, E.Hamroyev, N. Gʻaniyev, K. Yormatov, R. Pirmuhamedov, Y. Aʼzamov, Z.Shokirova, M.Jaʼfarova kabi sanʼatkorlar ovozsiz kino davrida milliy kinoning shakllanishida muhim rol oʻynaganlar.

## Manbalar
Ovnatanyan

**Ovnatanyan** - 17-19-asrlarda yashab oʻtgan arman rassomlari sulolasi. Sulola boshligʻi Ovnatan Nagash (1661 — 1722) — rangtasvir ustasi; Echmiadzindagi ibodatxona devoriy rasmlarining muallifi. Oʻgʻillari Akop (1692-?) va Arutyun (1706/07-?) Ovnatanyan qoʻlyozma kitoblariga miniatyu-ralar ishlashgan, otalari bilan ibodatxona devoriy rasmlarini yaratishda ishtiroketishgan. Akopningoʻgʻli Ovnatan Ovnatanyan (1730—1801, Tbilisi) gruzin podshosi Irakliy II ning saroy rassomi boʻlgan, shogirdlari bilan Echmiadzindagi ibodatxona uchun yangi devoriy rasmlar ishlagan hamda Injildan olingan mavzularda asarlar yaratgan (1782—86); uning oʻgʻli Mkrtum O. (Avnatamov, 1779, Tbilisi — 1845) rangtasvirchi boʻlib, cherkov uchun rasmlar ishlagan, arman podsho va harbiy sarkardalari portretlarini ishlagan ("Shoh Trdat", 1836; Armaniston kartinalar galereyasida); Akop Ovnatanyan (Yakov Avnatamov, 1806, Tbilisi — 1881, Eron) — rangtasvir ustasi, arman tasviriy sanʼatida portret janrining asoschilaridan; tasviriy sanʼat asoslarini otasidan oʻrgangan. Uning portretlari (N. Teumyan, Ye. Gurgenbekyan va boshqalar)da arman sanʼatiga xos xususiyatlar — tasvirlanuvchining tinch, qotib qolgan holatida koʻrsatish, mayda detallarga eʼtibor bergan holda ularni aniq tasvirlash, asar fakturasining emaldek silliq va yaltiroq darajada ishlanishida bilinsa, oʻziga xos tomonlari nozik ruhiy kechinmalarni shoirona ifodali tasvirlanishi, rang tizimining sipo va birmuncha oddiyligida ifodalanadi. Agafon (Avnatamov, 1818, Tbilisi — 1893, Sankt-Peterburg) — Mkrtum Ovnatanyanning oʻgʻli, Peterburg Badiiyot akadimyasida oʻqigan (1836—43) va shu yerda ishlagan; Akop Ovnatanyan portretlaridan litografik ishlar, chopqir otlarga bagʻishlangan kompozitsiyalar yaratgan.

## Manbalar
Ovoz

**Ovoz** — 1) ovoz aʼzolari yordamida chiqariladigan, balandligi, kuchi va tembri har xil boʻlgan tovush (odam va oʻpkadan nafas oluvchi hayvonlarda). Ovoz hiqildoqda hosil boʻladi: oʻpkadan chiqayotgan havo oqimi, bir-biriga tegib turgan Ovoz boylamlari oraligʻidan oʻtib uni tebratadi, natijada nozikkina Ovoz hosil boʻladi, soʻngra buni yuqori rezonatorlar (ogʻiz boʻshligʻi, halqum, burun va yondosh boʻshliqlari) kuchay-tirib berib, Ovoz oʻziga xos ohang (tembr) oladi. Oʻpkadan chiqayotgan havo oqimining kuchiga, jips turgan Ovoz boylamlarining koʻrsatayotgan qarshiligi va ularning tebranish amplitudasiga qarab, Ovoz kuchli yoki kuchsiz, shuningdek, tebranishining uzunligi va chas-totasiga qarab baland yoki past boʻlishi mumkin. Ovoz paydo boʻlishida ishtirok etadigan aʼzolarning hammasi sogʻlom boʻlsa, Ovoz yengil va bemalol eshitiladi. Turli kasalliklar, xususan, hiqildoq, bu-runhalqum yoki burun kasalliklarida Ovoz oʻzgaradi, baʼzan manqacha boʻlib qoladi. Yurak, bronxlar, markaziy nerv sistemasi kasalliklari va yuqumli kasalliklarda ham Ovoz oʻzgarishi mumkin. Ovoz koʻpincha, sovqotish, angina, yuqori nafas yoʻllari yalligʻlanishi, laringit, traxeit va bronxitdan ke-yin oʻzgaradi. Hadeb baqirib gapira-verish ham Ovoz buzilishiga sabab boʻladi. Chekish va ichkilikka ruju qilish, shuningdek, tish yoʻqligi yoki yasama tishning notoʻgʻri koʻyilganligi va boshqa ham Ovoz "sifati"ga taʼsir etadi. Odatda, yoshlarda oʻtish davrida boʻladigan ovoz oʻzgarishida alohida ehtiyot choralariga rioya qilish zarur. Ovozni asrashda eng muhimi organizmni chiniqtirishdir. Ovoz oʻzgarganda, albatta, mutaxassis vrachga murojaat etish lozim; 

2) musiqada — odamning aniq balandlik va uzoq sadolanishga ega tovushi (qarang Xonanda ovozi); koʻp ovozli musiqa asarining muayyan kuy yoʻli; partituradan alohida koʻchirib yoziladigan xor yoki orkestr guruqi ijro yoʻli.

## Manbalar

## Havolalar
Ovoskop

**Ovoskop** (lot. ovum — tuxum va yun. skopeo — qarayman) — tuxumning si-fati tekshiriladigan asbob. U ichiga elektr lampochka oʻrnatilgan, tuxum shaklidagi teshikli gʻilofdan iborat. Tuxum shu teshikka oʻrnatilib tekshiriladi. Novlarga qator terib qoʻyilgan tuxumlarni tekshirish uchun yorituvchi blokli O.-stoldan foydalaniladi. Yangi, sogʻlom tuxum sarigʻi uning mar-kazida joylashgan boʻladi. Inkubatorda ochiltiriladigan tuxumlarni tanlashda, ularni biologik jixatdan nazorat qilishda ham O.dan foydalaniladi.

## Manbalar