Ijtimoiy-iqtisodiy holat

**Ijtimoiy-iqtisodiy holat** (**SES**) — bu shaxsning ish tajribasi, resurslardan iqtisodiy foydalanish imkoniyati va shaxs yoki oilaning boshqalarga nisbatan ijtimoiy mavqeining umumiy iqtisodiy va sotsiologik oʻlchovidir. Oilaning SES koʻrsatkichi uy xoʻjaliklarining daromadlari, daromad oluvchilarning taʼlim va ish bilan taʼminlanganligi, shuningdek, ularning umumiy daromadlariga qarab belgilanadi, shaxsning SES esa faqat shaxsiy xususiyatlari bilan belgilanadi. Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, „daromadlar va zarur xarajatlar oʻrtasidagi muvozanat“ sifatida taʼriflangan moliyaviy stress SESning kamroq taniqli xususiyatidir. Biror kishining moliyaviy stressni idrok etishini oʻlchash uchun har oyning oxirida koʻproq, etarli yoki etarli emasligini aniqlang. Biroq, SES umuman jamiyatdagi iqtisodiy nomutanosiblikni ifodalash uchun koʻproq qoʻllanadi.

Yuqori, oʻrtacha va past ijtimoiy-iqtisodiy maqom darajalari odatda oila yoki shaxs kirishi mumkin boʻlgan uchta toifani tavsiflash uchun ishlatiladi. Oilani yoki shaxsni ushbu guruhlardan biriga tasniflash uchun uchta omilning (daromad, taʼlim va bandlik) har qanday yoki barchasini kiritish mumkin.

Yuqori darajadagi ijtimoiy-iqtisodiy oilalar koʻpincha oila ichida ham, mahallada ham taʼlimning ahamiyatini quyi ijtimoiy-iqtisodiy oilalarga qaraganda koʻproq taʼkidlaydilar. Oziq-ovqat, boshpana va xavfsizlik ustuvor ahamiyatga ega boʻlgan kambagʻal joylarda taʼlim koʻpincha hayotiy ahamiyatga ega emas. Amerikada yoshlar auditoriyasi turli xil sogʻliq va ijtimoiy muammolarga, jumladan, oʻsmirlarning homiladorligi, giyohvand moddalarni suiisteʼmol qilish va semirishga nisbatan zaifdir.

Bir qator jismoniy va ruhiy salomatlik muammolari, jumladan, nafas olish yoʻllari infektsiyalari, artrit, koronar kasallik va shizofreniya ham kam daromad va taʼlim bilan bogʻliq. Bu muammolar ular ishlayotgan muhitga bogʻliq boʻlishi mumkin yoki nogironlik yoki ruhiy kasalliklar boʻlsa, ular umuman ijtimoiy dilemmaning asosiy sababi boʻlishi mumkin.

## Muhim omillar

### Daromad

*Daromad* deganda ish haqi, oylik ish haqi, foyda, ijara haqi va olingan daromadlarning har qanday oqimi tushuniladi. Daromad, shuningdek, ishsizlik yoki ishchining kompensatsiyasi, ijtimoiy sugʻurta, pensiya, foizlar yoki dividendlar, royalti, trast, aliment yoki boshqa davlat, jamoat yoki oilaning moliyaviy yordami shaklida ham boʻlishi mumkin. Bu, shuningdek, lotereyalar va boshqa oʻyinlardagi yoki pul mukofotlari sifatida beriladigan tanlovlar kabi pul yutuqlaridan kelib chiqishi mumkin.

Daromad haqida oʻylashning ikki yoʻli mavjud: nisbiy va mutlaq. Iqtisodchi Jon Meynard Keynsning mutlaq daromad nazariyasiga koʻra, isteʼmol daromad bilan birga oshadi, lekin bir xil darajada emas. Shaxs yoki oilaning jamg‘armasi va isteʼmoli ularning boshqa oilalarga nisbatan daromadlari bilan belgilanadi. Koʻpchilik odamlar uchun hisoblash juda oddiy boʻlgani uchun daromad SESning tez-tez ishlatiladigan koʻrsatkichidir.

Jini koeffitsienti, bu yerda 0 qiymati mukammal tenglikni va 1 qiymati mukammal tengsizlikni bildiradi, bu butun dunyo boʻylab daromadlar nomutanosibligini oʻlchash uchun eng koʻp qoʻllanadigan usuldir. Kam taʼminlangan oilalar keyingi avlodlarga oʻtadigan boylik qurishdan koʻra, oʻzlarining bevosita ehtiyojlarini qondirishni birinchi oʻringa qoʻyadilar, natijada tengsizlik kuchayadi. Kattaroq daromadga ega boʻlgan oilalar boylik orttirish, shoshilinch ehtiyojlarni hal qilishga diqqatni jamlash, indulgensiyalarga berilish va favqulodda vaziyatlarni hal qilish uchun yaxshi jihozlangan.

### Taʼlim

Taʼlim darajasi ham daromadga taʼsir qiladi. Har bir maktab darajasi bilan oʻrtacha ish haqi oshadi. Maʼlumotlarga koʻra, professional va doktorlik darajasiga ega boʻlganlar har hafta eng koʻp pul oladi, faqat oʻrta maktab maʼlumotiga ega boʻlganlar esa kamroq pul oladi. Iqtisodiy va psixologik natijalarning yaxshilanishi (yaʼni, daromadning oshishi, nazorat va ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash) yuqori darajadagi taʼlim bilan bogʻliq.

Ish topish uchun zarur koʻnikmalarni rivojlantirish va yuqori SESga ega boʻlganlarni past SESga ega boʻlganlardan farqlash uchun taʼlim juda muhimdir. Annet Laro oʻrta sinfdagi ota-onalar nazorat ostida tuzilgan tadbirlardan foydalanish va suhbatni ragʻbatlantirish orqali huquq tuygʻusini shakllantirish orqali oʻz farzandlarining taʼlim va rivojlanishida faol ishtirok etadigan kelishilgan etishtirish kontseptsiyasini muhokama qiladi. Loroning soʻzlariga koʻra, kam taʼminlangan oilalar farzandlari ota-onalari bu harakatga qoʻshilmagani uchun oʻzlarini cheklangan his qilishadi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, quyi SES oilalaridagi ota-onalar oʻz farzandlariga oʻzaro munosabatlarda buyruq berishga koʻproq moyil boʻlishadi, yuqori SES oilalaridagi ota-onalar esa oʻz farzandlari bilan shugʻullanish va oʻynashga moyil. Shunday qilib, bola tarbiyasidagi bu ikki xilma-xillik taʼlim samaradorligida boʻshliqqa olib keladi. Tadqiqotlarga koʻra, yuqori SES uylarida tarbiyalangan bolalar past SES xonadonlarida tugʻilgan bolalarga qaraganda kuchliroq til qobiliyatiga ega. Ularning oʻrganish qobiliyatiga til koʻnikmalari taʼsir qiladi, bu esa kambagʻal va yuqori SES mahallalari oʻrtasidagi taʼlim tengsizligi muammosini yomonlashtiradi. Kam taʼminlangan uy xoʻjaliklari farzandlari oʻrta sinf oilalari farzandlari bilan bir xil darajaga erisha olmaydilar yoki ular koʻproq huquqli, bahslashuvchi yoki kattalar uchun koʻproq tayyor boʻlishi mumkin.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, SES darajasi past boʻlgan talabalar yuqori SES talabalariga nisbatan pastroq va sekinroq akademik yutuqlarga ega. Oʻqituvchilar oʻquvchilarga oʻz sinflari va SES asosida talabalar haqida taxminlar qilganda, akademik muvaffaqiyat uchun teng imkoniyatga ega boʻlishlariga toʻsqinlik qilmoqdalar. Oʻqituvchilar qashshoqlik bilan bogʻliq stigmani yoʻq qilish uchun harakat qilishlari kerak. Oʻqituvchilar SES darajasi past va oʻzini past baholagan oʻquvchini ragʻbatlantirmasliklari kerak. Bolalarni SES guruhi aʼzolari sifatida koʻrish oʻrniga, oʻqituvchilar ularni noyob odamlar sifatida koʻrishlari kerak. Oʻquvchilarga shu tarzda qarash orqali oʻqituvchilar alohida SES guruhlari talabalariga nisbatan notoʻgʻri qarashlardan qochishlari mumkin. Talabalarning oʻzlashtirish darajasini tenglashtirish taʼlim darajasini oshirish orqali mumkin boʻladi. Oʻqituvchilar oʻqitilayotgan materialni talabalarning oldingi bilimlari bilan bogʻlab, amaliy tajribalar bilan bogʻlasa, muvaffaqiyatni oshirish mumkin. Oʻqituvchilar sinfdagi va SESdagi tengsizliklar haqida ham halol boʻlishlari kerak. Har bir inson SES haqida xabardor boʻlishi, uni tushunishi va ochiq muhokama qila olishi kerak.

### Kasb-hunar

SESning bir qismi sifatida kasbiy nufuzga daromad ham, taʼlim darajasi ham kiradi. Kasbiy maqom bu lavozim uchun zarur boʻlgan taʼlim darajasini, shuningdek, kasbiy darajalar boʻylab va ichida oʻzgarib turadigan ish haqi darajalarini ifodalaydi. Bundan tashqari, u ishning oʻziga xos mahoratini namoyish etadi. Ishga joylashish xususiyatlarini, qaror qabul qilish qobiliyatini va nazoratini, ishdagi psixologik bosimni aniqlash orqali kasbiy holat ijtimoiy mavqeni baholaydi.

Boshqa tashkilotlarga qoʻshimcha ravishda, aholini roʻyxatga olish kasblarni tasniflaydi va keng jamoatchilik fikrini oʻrganadi. Shifokorlar va jarrohlar, huquqshunoslar, kimyo va biologiya muhandislari, universitet professorlari va aloqa boʻyicha tahlilchilar eng yuqori maqomga ega boʻlgan kasblardir. Yuqori SES tasnifiga kiruvchi bu lavozimlar qiyinroq ishni va ish sharoitlari ustidan koʻproq nazoratni taklif qiladi, lekin ular koʻproq mahorat talab qiladi. Ovqat tayyorlash xodimlari, peshtaxtalar xodimlari, barmenlar va yordamchilar, idish-tovoq yuvuvchilar, farroshlar, xizmatkorlar va uy xizmatchilari, avtomobil tozalovchilar va toʻxtash joyi xizmatchilari pastroq reytingga ega boʻlgan kasblar qatoriga kiradi. Kamroq talab qilinadigan ishlar koʻpincha qiyinroq, xavfliroq boʻladi va ishchilarni kamroq nazorat qiladi. Bundan tashqari, ular ancha kam toʻlaydilar.

Baholash uchun eng qiyin komponent bu kasbdir, chunki juda koʻp turli xil turlari va raqobatdosh tarozilar mavjud. Koʻpgina oʻlchovlar kasblarni malakasiz qoʻl mehnatidan tortib malakali mutaxassislargacha boʻlgan malaka miqdoriga qarab baholaydi yoki ular talab qilinadigan taʼlim va talab qilinadigan daromadning umumiy oʻlchovidan foydalanadilar.

Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, koʻpchilik akademiklar daromad, taʼlim va ish bilan taʼminlanganlik SESni eng yaxshi koʻrsatadi, degan fikrga qoʻshiladilar, ammo baʼzilari oila tarkibidagi tuzatishlarni ham hisobga olish kerakligini taʼkidlaydilar. SES talabalarning kognitiv qobiliyatlari va akademik muvaffaqiyatlariga taʼsir qiladi.. Bir nechta tadqiqotchilar SES talabalarning qobiliyatlariga taʼsir qilishini aniqladilar.

## Boshqa oʻzgaruvchilar

### Boylik

Uy xoʻjaligining favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish, iqtisodiy zarbalarni oʻzlashtirish yoki qulay yashash uchun resurslar bilan taʼminlash qobiliyati iqtisodiy zaxiralar yoki aktivlar toʻplami boʻlgan boylik bilan oʻlchanishi mumkin. Boylik — bu daromadlar va jamgʻarmalarning toʻplanishi, shuningdek, avlodlararo oʻtishning aksidir.

Daromad, yosh, oilaviy ahvol, oilaning kattaligi, dini, kasbi va maʼlumoti — bularning barchasi boylikka erishishning koʻrsatkichidir.

Daromadlar tengsizligi singari, boylikdagi farq ham AQShda nihoyatda keng. Irqiy boylikdagi boʻshliqlar qisman daromadlardagi tafovut va institutsional kamsitish natijasida erishilgan yutuqlar tufayli yuzaga keladi. Tomas Shapiroga koʻra, irqiy boylik farqi jamgʻarmalarning oʻzgarishi (daromad stavkalaridagi nomutanosiblik tufayli), merosni hisobga olish va uy-joy bozoridagi kamsitish natijasidir. Shapironing taʼkidlashicha, daromad oshgani sayin jamgʻarma stavkalari koʻtarilayotgan boʻlsa-da, afro-amerikaliklar bundan foyda koʻra olmaydilar, chunki ular evropalik amerikaliklarga (oqlar) qaraganda ancha kam maosh oladilar. Bundan tashqari, afro-amerikaliklar va yevropalik amerikaliklar oʻrtasidagi meros stavkalari juda farq qiladi. Biror kishining merosi, uning hayoti davomida yoki oʻlimidan keyin olingan boʻlishidan qatʼi nazar, ikkita alohida shaxs yoki oilaning boshlangʻich pozitsiyalari farq qilishi mumkin. Uy-joy, taʼlim va ish bilan taʼminlashda kamsitish ham ushbu turli xil boshlangʻich joylarga taʼsir qiladi. Afro-amerikaliklar bardosh berishlari kerak boʻlgan kamsitishning turli shakllari, masalan, uy-joy bozorida yuqori foiz stavkalari va yuqori foiz stavkalari Shapironing irqiy boylik farqi uchun uchinchi izohidir. Ushbu notoʻgʻri qarashlar afro-amerikaliklarning turli xil boshlangʻich joylari va natijada aktivlar darajasini pasaytirishning boshqa sabablariga yordam beradi.

## Taʼsirlari

### Salomatlik
Soʻnggi paytlarda epidemiologlarning iqtisodiy nomutanosiblik va uning aholi salomatligi bilan bogʻliqligi mavzusiga qiziqishi ortdi. Sogʻliqni saqlash va ijtimoiy-iqtisodiy daraja uzoq vaqtdan beri oʻzaro bogʻliq; Ijtimoiy miqyosda yuqori boʻlganlar koʻpincha pastdagilarga qaraganda yaxshiroq sogʻlikka ega. Ijtimoiy-iqtisodiy daraja va salomatlik oʻrtasidagi kuchli ijobiy bogʻlanishni hisobga olgan holda, ijtimoiy-iqtisodiy holat salomatlik nomutanosibligiga sezilarli hissa qoʻshadi. Bu korrelyatsiya shuni koʻrsatadiki, ijtimoiy-iqtisodiy zinapoyaning yuqoridan pastga qarab, maqomni salomatlik bilan bogʻlaydigan doimiy gradient borligini va hamma sogʻlom boʻlsa, nafaqat kambagʻallar kasal boʻlib qolishadi. Past ijtimoiy-iqtisodiy toifadagi ota-onalar koʻplab sogʻliqni saqlash resurslarini toʻlay olmaydilar, bu ularning farzandlari davolanishning etishmasligi natijasida yanada ogʻirroq kasalliklarga duchor boʻlishlarini anglatadi. Ushbu hodisa koʻpincha „SES gradienti“ yoki Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotiga koʻra „Ijtimoiy gradient“ deb ataladi. Pastroq ijtimoiy-iqtisodiy holat surunkali stress, yurak kasalliklari, oshqozon yarasi, 2-toifa diabet, revmatoid artrit, saratonning ayrim turlari va erta qarish bilan bogʻliq.

SES Gradientining kelib chiqishi muhokama mavzusi. Ijtimoiy maqomdagi nomutanosiblik tufayli tadqiqotchilar badavlat odamlarning iqtisodiy resurslari kattaroq bo‘lishiga qaramay, iqtisodiy holat va o‘lim darajasi o‘rtasidagi minimal korrelyatsiyani aniqladilar.

Hatto moliyaviy resurslar va tibbiy davolanish imkoniyatini hisobga olgandan soʻng, boshqa tadqiqotchilar, jumladan, Richard G. Wilkinson, J. Linch va G. A. Kaplan ijtimoiy-iqtisodiy holat salomatlikka sezilarli taʼsir koʻrsatishini aniqladi. Uaytxoll tadqiqotlari, Londonda joylashgan davlat amaldorlari boʻyicha bir qator tadqiqot loyihalari ijtimoiy-iqtisodiy sinf va salomatlik oʻrtasidagi bogʻliqligi bilan mashhur. Tekshiruvlar Angliyadagi barcha davlat amaldorlari sogʻliqni saqlashdan teng foydalanish imkoniyatiga ega boʻlishiga qaramay, ijtimoiy-iqtisodiy holat va sogʻliq oʻrtasida sezilarli bogʻliqlikni aniqladi. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, bu assotsiatsiya jismoniy mashqlar, chekish va spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish kabi sogʻliq bilan bogʻliq xatti-harakatlardan keyin ham saqlanib qolgan. Bundan tashqari, har ikkala holat ham ijtimoiy-iqtisodiy darajada pastroq guruhlarda keng tarqalgan boʻlishiga qaramay, hech qanday tibbiy yordam odamning 2-toifa diabet yoki revmatoid artrit rivojlanish xavfini kamaytirishga yordam bera olmasligi taʼkidlangan.

### Siyosiy ishtirok

Siyosatshunoslar SES va siyosiy ishtirok oʻrtasidagi ishonchli aloqani aniqladilar. Masalan, tengsizlik va Amerika demokratiyasi boʻyicha Amerika siyosiy fanlar guruhi 2004-yilda ijtimoiy-iqtisodiy mavqei yuqori boʻlgan odamlarda ishtirok etish darajasi pastroq odamlarga qaraganda yuqori ekanligini aniqladi.

## Psixologik

### Tilni rivojlantirish

#### Uy muhiti

SES darajasi yuqori boʻlgan bolalar muhiti bilan solishtirganda, SES darajasi past bolalarning muhiti ota-onalarning kamroq suhbati, kam kitob oʻqishi va birgalikda eʼtiborning kamligi, bola va kattalarning bir xil narsa yoki hodisaga umumiy eʼtiborini qaratishi bilan tavsiflanadi. Boshqa tomondan, SES darajasi yuqori boʻlgan uylardagi chaqaloqlar koʻproq bolalarga qaratilgan muloqotni eshitishadi. SES darajasi yuqori boʻlgan bolalar 10-oyligida SES darajasi past sinfdoshlariga qaraganda oʻrtacha 400 ta koʻproq soʻzni eshitadilar.

Til sigʻimi SESga qarab sezilarli darajada farq qiladi; masalan, kasb-hunar uylarida yashovchi 3 yoshli bolalarning oʻrtacha soʻz boyligi kambagʻallarnikidan ikki baravar koʻp edi.

Yuqori daromadli oilalar farzandlari bilan solishtirganda, kam taʼminlangan uy xoʻjaliklaridagilar yotoqxonalarida ommaviy axborot vositalaridan koʻproq foydalanishlari mumkin, lekin koʻchma oʻyinchoqlardan kamroq foydalanishlari mumkin edi. Natijada, kambagʻal ijtimoiy-iqtisodiy uylardagi bolalar oʻz tengdoshlariga qaraganda jismoniy faoliyatga kamroq kirishadi, bu esa ularni noqulay ahvolga soladi.

#### Ota-onalarning oʻzaro taʼsiri

SES ota-onalarning ogʻzaki kiritish miqdoridan tashqari, oila tanlagan tarbiya uslubiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Ota-onalar va bolalar til almashinuvining ohangi va maqsadiga ushbu turli xil ota-onalarning yondashuvlari taʼsir qiladi. Masalan, SES darajasi yuqori boʻlgan ota-onalar koʻproq liberal yoki avtoritar tarbiya usullaridan foydalanadilar. Bu ota-onalar farzandlarining nutqini rivojlantirish uchun ularga koʻproq ochiq savollar berishadi. Bundan farqli oʻlaroq, ijtimoiy-iqtisodiy muhiti past boʻlgan ota-onalar koʻproq avtoritar soʻzlarni ishlatishadi. Farzandlari bilan suhbatlarida koʻproq imperativlar va ha/yoʻq savollari qoʻllanadi, bu esa ularning javob berish va ogʻzaki ifoda etish qobiliyatiga xalaqit beradi.

Jamiyatdagi alohida guruhlarning pozitsiyalari ota-onalarning farzandlari bilan qanday munosabatda boʻlishini tushuntirish uchun ishlatilishi mumkin. Ishchi sinf odamlari koʻpincha ish joyida kam quvvatli, boʻysunuvchi ishlarni egallaydi. Ijtimoiy ierarxiyadagi bu mavqe uchun aloqador va moslashuvchan munosabat va oʻzaro taʼsir uslubi zarur. Kattalar avtoritar murojaat uslubidan foydalanganda, bolalar koʻproq moslashish va itoatkor munosabatni talab qiladigan bunday rollarga yaxshiroq tayyorlanishadi. Shu sababli, ogʻzaki oʻzaro taʼsir SES darajasi past boʻlgan ota-onalarning oila koʻproq ierarxik, ota-onalar hokimiyat tuzilmasi tepasida ekanligi haqidagi tushunchasi bilan shakllanadi. Hokimiyatdagi bu nomutanosiblik ishchilar sinfining sharoitlarini aks ettiradi, bu yerda odamlar obroʻga ega boʻladilar va hokimiyatga qarshi chiqishdan qaytaradilar.

Aksincha, yuqori SES darajasi yuqori boʻlgan shaxslar koʻproq ifodalilikni talab qiladigan yuqori quvvatli lavozimlarni egallaydi. Yuqori SES darajasiga ega ota-onalar oʻz farzandlarini atrofdagi dunyoga savol berishga undaydilar. Farzandlariga koʻproq savollar berishdan tashqari, bu ota-onalar farzandlarini oʻzlari uchun savollar yaratishga undashadi. Bu odamlar koʻpincha ota-onalar va bolalar oʻrtasidagi kuch nomutanosibligini, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli past boʻlgan ota-onalardan farqli oʻlaroq, oila uchun zararli deb bilishadi. Bolalarni teng huquqli deb hisoblaydigan yuqori SES munozaralari ota-ona va bola oʻrtasidagi berish va olish bilan tavsiflanadi. Ushbu oʻzaro taʼsirlar bu bolalarni koʻproq ifodalashni talab qiladigan kasblarga tayyorlashga yordam beradi.

### Tilni oʻzlashtirishdagi nomutanosibliklar

SES darajasi past va yuqori boʻlgan bolalar til va savodxonlikni rivojlantirishning koʻplab sohalariga, jumladan fonologiya, sintaksis, morfologiya va semantikaga taʼsir qiladigan juda xilma-xil lingvistik muhitga ega.

#### Semantika

Soʻz va ibora maʼnosini oʻrganadigan fan semantika deb nomlanadi. Lugʻat SES taʼsir qiladigan semantika bilan qoplangan. 24 oylik yoshida SES darajasi yuqori boʻlgan bolalar soʻzlarni tezroq qayta ishlash qobiliyati tufayli katta ifodali lugʻatga ega boʻladilar. SES darajasi past va yuqori boʻlgan bolalar uch yoshga kelib nutq va til rivojlanishining sezilarli darajada farq qiladi. Ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan xilma-xil tadqiqotga koʻra, SESning lugʻatga taʼsiri bolalikdan oʻsmirlik va hatto erta balogʻat yoshiga qadar davom etadi. Bolalarda umumiy eʼtiborning etishmasligi, SES darajasi yuqori boʻlgan tengdoshlari bilan solishtirganda, soʻz boyligining yomon oʻsishiga yordam beradi. Birgalikda eʼtibor va kitob oʻqish bolalarning soʻz boyligini oshirishga taʼsir qiluvchi muhim omillardir. Voyaga etgan odam va ikkalasi ham bir narsaga eʼtibor qaratganda, bola soʻzlarni xaritada aniqlay oladi. Masalan, ona ochiq havoda poyga qilayotgan jonivorni ko‘rsatib, „Mana, it“ deb aytadi. Bola diqqatini onasi koʻrsatayotgan joyga qaratadi va „it“ atamasini koʻrsatilgan hayvon bilan bogʻlaydi. Shunday qilib, umumiy eʼtibor bolalarning soʻzlarni oʻrganishiga yordam beradi.

#### Sintaksis

Sintaksis soʻz va iboralarning jumla hosil qilish uchun joylashishini anglatadi. SES jumla tuzilmalarini ishlab chiqarishga taʼsir qiladi. 22 dan 44 oygacha boʻlgan bolalarda oddiy jumla tuzilmalarini ishlab chiqarish SESga qarab farq qilmasa ham, past SES murakkab jumla tuzilmalari bilan bogʻliq qiyinchiliklarga yordam beradi. Murakkab jumlalarga bir nechta feʼl soʻz birikmasi boʻlgan jumlalar kiradi. Murakkab jumlaga misol: „Men u yerda oʻtirishingizni xohlayman“. Oddiy ibora shakllari endi kundalik muloqotning muhim qismi hisoblanadi. Murakkab jumla tuzilmalarini oʻrganish qobiliyati ixtiyoriydir va u ishlab chiqilgan kontekstga bogʻliq.

SES darajasi past boʻlgan bolalarda butun jumlalarni yaratish qobiliyati kechikishi mumkin, chunki ular ota-onalar nutqi orqali murakkab sintaksisga kamroq duchor boʻlishadi. SES darajasi past boʻlgan ota-onalar bolalardan kamroq javob beruvchi soʻrovlarni soʻrashadi, bu esa bu bolalarning yanada murakkab nutq shakllarini rivojlantirish imkoniyatlarini kamaytiradi. Buning oʻrniga, bu ota-onalar farzandlariga koʻproq toʻgʻridan-toʻgʻri buyruq beradilar, bu esa qiyinroq ot va feʼl iboralarni oʻzlashtirishga salbiy taʼsir koʻrsatishi aniqlandi. Bundan farqli oʻlaroq, SES darajasi yuqori boʻlgan uy xoʻjaliklari bolalariga nutqni rivojlantirish uchun keng savollar berishadi. Koʻproq savollarga duchor boʻlish bolalarning soʻz boyligini va murakkab ismli soʻz birikmalarini yaratishga ijobiy hissa qoʻshadi.

#### Morfologiya

SES bolalarning morfologiyani qanchalik yaxshi tushunishiga, soʻzlarning qanday shakllanishini oʻrganishga taʼsir qiladi. SES darajasi past boʻlgan bolalar bilan solishtirganda, yuqori SES bolalari grammatik qoidalarni qoʻllashda afzalliklarga ega, masalan, ot va sifatlarning koʻpligi. Otlarni ko‘plashtirish uchun baʼzi otlarning muntazam ekanligini va that -s birdan ortiq maʼnoni anglatishini tushunish, shuningdek, tartibsiz otlarga turli qoidalarni qo‘llashni bilish zarur. Koʻplik qoidalari gapirish va yozishda oʻrganish va tushunish uchun muhim mahoratdir. Koʻchada bir nechta itlar poygasi borligini samarali etkazish uchun itga -lar qoʻshilishi kerak. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ot va sifatlarni koʻplik qilish qobiliyatidagi boʻshliq yoshga yoki maktabga qarab kamaymaydi, chunki past SES bolalarning ot va sifatlarni koʻplashtirishga reaktsiya vaqtlari kamaymaydi.

#### Fonologiya

SES fonologik ongga taʼsir qiladi, bu soʻzlarning bir nechta tovush tarkibiy qismlaridan iboratligini tushunish qobiliyatidir. Ikkinchi va oltinchi sinflar oʻrtasida SES darajasi past boʻlgan bolalarning fonologik xabardorligi yomonligi kuzatiladi. Sinf darajasiga koʻra, fonologik xabardorlik farqi kengayadi. Agar SES darajasi past boʻlgan bolalar fonologik xabardorlik darajasi past boʻlsa va ularning muhiti uning oʻsishiga yordam bermasa, bu boʻshliq yanada muammoli. Erta yoshdan yuqori fonologik ongga ega boʻlgan bolalar SESga taʼsir qilmaydi.

#### Past SESning ijobiy natijalari

Bolalar rivojlanishi boʻyicha mutaxassislar orasida past SES tajribasiga ega boʻlgan bolalar muammolari boʻyicha oʻrganish hajmini hisobga olgan holda, tadqiqotlarni past SES haqida ijobiy yoʻnalishga yoʻnaltirishga intilish mavjud. Maqsad kam taʼminlangan oilalarning farzand tarbiyalashdagi afzalliklariga eʼtiborni qaratishdir. Masalan, SES darajasi past boʻlgan afro-amerikalik bolalar ogʻzaki hikoya qilish yoki hikoya qilish qobiliyatiga ega, bu ularga keyinchalik oʻqishda muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi. Yuqori SES darajasidagi tengdoshlari bilan solishtirganda, bu bolalar hikoyalarni yaxshiroq tushunishgan. 2012-yildan beri, shuningdek, SES darajasi past oilalarda oʻsadigan odamlarda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan salbiy ijobiy salomatlik natijalarini hisobga olishga harakat qiladigan Shift-and-persist modeli boʻyicha baʼzi tadqiqotlar olib borildi.

### Savodxonlikni rivojlantirish

SES darajasi past va yuqori SES darajasi yuqori boʻlgan bolalar oʻrtasida oʻqish oʻsishidagi boʻshliq mavjud boʻlib, bu bolalar yuqori sinflarga oʻtgan sari kengayadi. Oʻqish oʻsishini sinovdan oʻtkazadigan oʻqish baholashlari asosiy oʻqish koʻnikmalarini (yaʼni, chop etishni bilish, harflarni aniqlash, bosh va yakuniy tovushlar, qofiyali tovushlar, soʻzlarni aniqlash), lugʻat (reseptiv lugʻat) va oʻqishni tushunish qobiliyatlari (yaʼni, tinglab tushunish, soʻzlar) boʻyicha chora-tadbirlarni oʻz ichiga oladi. kontekstda). Bolalar bogʻchasi va birinchi sinf oʻrtasida, oʻquvchilar oʻqishni rivojlantirish uchun maktabga koʻproq bogʻliq boʻlsa va ota-onalariga kamroq bogʻliq boʻlsa, oʻqish oʻsishida sezilarli farq bor. SES darajasi yuqori boʻlgan bolalar SES darajasi past boʻlgan tengdoshlariga qaraganda koʻproq oʻqishni boshlaydilar. SES darajasi yuqori boʻlgan bolalar oʻqish tezligi past boʻlgan bolalarga qaraganda tezroq oʻsadi. Erta oʻqish qobiliyati keyingi akademik muvaffaqiyatga taʼsir qiladi. Koʻproq ortda qolgan bolalarga erishish qiyinroq va kelajakda buni qilish ehtimoli koʻproq. Qoʻshma Shtatlardagi past SES oʻquvchilari oʻrta maktabga kirganlarida oʻqish oʻsishi boʻyicha yuqori SES tengdoshlaridan orqada qoladilar.

#### Uy muhiti

Uydagi muhit bolaning farovonligining etakchi omillaridan biridir. Notoʻgʻri yashash sharoitlari boʻlgan kambagʻal uyda yashovchi bolalar kasallik va jarohatlarga koʻproq moyil boʻladi. SES darajasi yuqori va past boʻlgan bolalar oʻrtasidagi uy sharoitidagi tajribalardagi nomutanosiblik oʻqish natijalariga taʼsir qiladi. Uy muhiti SES oʻqish natijalariga asosiy hissa qoʻshuvchi hisoblanadi. SES darajasi past boʻlgan bolalar oʻzlarining SES darajasi yuqori boʻlgan tengdoshlariga qaraganda kamroq tez-tez oʻqiladilar va uyda kamroq kitoblar bor, bu esa SES darajasi past boʻlgan bolalar bogʻchaga kirishda SES darajasi yuqori boʻlgan bolalarga qaraganda boshlangʻich oʻqish ballari pastroq ekanligiga javob beradi. SES darajasi past ota-onalar ham oʻz farzandlarining maktab taʼlimida kamroq ishtirok etadilar. Koʻpchilik oʻquvchilarning uydan uzoqda maktabga borishi bu ularning savodxonligini rivojlantirishga taʼsir qiluvchi yagona omil ekanligini anglatmaydi. Hissiy, jismoniy va ruhiy salomatlik sinfdagi akademik muvaffaqiyat uchun juda muhimdir va ularning barchasi uyda tarbiyalash orqali shakllanadi. Bu oʻqituvchilar eʼtiborga olishlari kerak boʻlgan muhim elementdir, chunki ota-onalarning doimiy stressi va oʻrganish strategiyasi kabi chegaralar, masalan, oʻquvchilarning savodxonligini rivojlantirishga sezilarli taʼsir koʻrsatadi.

Boshlangʻich bolalar bogʻchasidagi oʻqish boʻshliqlarini bashorat qilishning eng muhim omili bu uy muhitidir. Ota-onalarning sinfda va uy muhitida ishtirok etishi uy muhitining ikkita xususiyatidir. Ota-onalarning farzandlariga ovoz chiqarib o‘qish chastotasi, bolalarning maktabdan tashqari kitob o‘qish chastotasi va oila aʼzolarining bolalarni kutubxonaga olib borishi uydagi savodxonlik muhitining ko‘rsatkichlari hisoblanadi. Ota-onalar konferentsiyasida ishtirok etish, PTA yigʻilishi, ochiq eshiklar kuni, koʻngillilik, mablagʻ yigʻishda qatnashish va maktab tadbirida qatnashish ota-onalarning sinfdagi ishtirokiga misoldir. Oʻquvchilarning oʻqish darajasi birinchi marta bogʻchada baholanganda, oila resurslari, tajribalari va munosabatlari oʻqishdagi nomutanosiblik bilan eng chambarchas bogʻliqdir. Oilaviy omillarning boshlangʻich oʻqish darajasiga taʼsiri bolalarning bogʻchaga qadar maktabda kam oʻqiganligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin — ular asosan oʻqish oʻsishi uchun oilalariga tayanishi kerak.

Ijtimoiy-iqtisodiy holat maʼlum ota-onalarning boshqalarga nisbatan ishtirokida rol oʻynaydi. Bu ota-onalarni tarbiyalash amaliyotiga taʼsir qiladi va natijada uy xoʻjaliklarini solishtirganda bolalar muvaffaqiyatining kuchli prognozchisi ekanligini isbotlaydi. Ota-onaning farzandining o‘qish savodxonligi bo‘yicha rivojlanishidagi ishtiroki ko‘pincha qashshoqlik, irqiy va etnik o‘ziga xoslik, oiladagi va ota-onalik stressi, ota-onaning taʼlim darajasi kabi demografik omillar bilan bartaraf etiladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ota-onalar farzandlari bilan maktabdan tashqarida kitob oʻqish bilan bogʻliq mashgʻulotlarga jalb qilinsa, oʻqish qobiliyati, savodxonligi, oʻqishga boʻlgan muhabbati va til koʻnikmalari yaxshilanadi. Ota-onalarning farzandlarini maktabda o‘qishga jalb etishlari ularning o‘qishni qanchalik yaxshi o‘rganishida muhim rol o‘ynasa-da, ota-onalar farzandlarini qanday tarbiyalashlari ham bolaning umumiy rivojlanishiga katta taʼsir ko‘rsatadi. Ushbu turdagi ishtiroklarga koʻpincha imtiyozlar va ota-onalar koʻtarishi kerak boʻlgan stress miqdori taʼsir qiladi, ayniqsa ular past ijtimoiy-iqtisodiy kelib chiqishi boʻlsa. Bu allaqachon mavjud boʻlgan tengsizliklarning kuchayishi oʻqish savodxonligidagi boʻshliqni yanada oshkor qildi. Tadqiqotlarga koʻra, oʻqish savodxonligi, ijtimoiy-emotsional tayyorgarlik va oiladagi jarayonlar oʻrtasida aniq bogʻliqlik bor, ular ota-onalarning stressi va tarbiyalash usullarini oʻz ichiga oladi. Garchi ota-onaning oʻz farzandi bilan oʻzaro munosabati va farzandining uyda oʻrganishi bir-biriga bogʻliq boʻlmasa-da, ular maktabda oʻqish savodxonligini qanchalik yaxshi oshirishlari uchun zamin yaratadi.

Muvaffaqiyatdagi farqning kamchiliklari talabalar va bolalar uchun yanada oshkor boʻldi, chunki talabalar 2020 yilgi pandemiyadan masofadan oʻqitish amaliyotini oʻtkazishga majbur boʻlishdi. Ota-onalar ishtirokining kamayishi va ochiq havoda oʻynash imkoniyatining ortishi kombinatsiyasini hisobga olsak, tegishli maktab resurslaridan foydalanishning cheklanganligi bolaning oʻqish darajasiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Bu taʼsir onlayn taʼlimga oʻtish davomida kuchayadi. Pandemiya davrida ish joyini yoʻqotish, ish vaqtining qisqarishi va/yoki daromadning qisqarishini oʻz ichiga olgan bandlikning oʻzgarishi darajasi oʻrta sinfdan pastgacha boʻlgan uy xoʻjaliklari uchun eng yuqori boʻldi. Bu kabi yirik tarixiy voqealar ushbu demografik oʻquvchilarga salbiy taʼsir koʻrsatadi, chunki ular mavjud tengsizliklarni yanada kuchaytiradi va taʼkidlaydi. AQSh Mehnat Departamenti qora tanlilar, latinolar, kam taʼminlangan ishchilar va ayollar kabi tarixan marginallashgan aholi COVID 19 epidemiyasi paytida sodir boʻlgan ishdan boʻshatishdan eng koʻp taʼsirlanganligini aniqladi. Bu shuni anglatadiki, xuddi shu ishlaydigan kattalarning bolalari ham nomutanosiblikni boshdan kechirdilar. AQSh Savdo vazirligining 2013-yildagi hisobotida afro-amerikaliklarning atigi 55 foizi va qishloq uy xoʻjaliklarining 58 foizi oʻz uylarida internetga ega ekanligi aniqlangan. Buni ishonchli internetga ega boʻlgan 74% oq va 81% Osiyo Amerika uylari bilan solishtirish mumkin. Ushbu 2013-yilgi hisobotni 2020-yildagi voqealar bilan solishtirish, demografik talabalar hali ham ushbu „raqamli boʻshliq“ va internetga va/yoki zarur texnologik jihozlarga kirishda nomutanosiblikni boshdan kechirayotganini hisobga olsak, unchalik farq qilmaydi. Uyda toʻgʻri materiallar, jumladan kitoblar va raqamli vositalardan foydalana olmasa, talabalar oʻqish savodxonligi boʻyicha imtiyozli sinfdoshlari kabi yaxshi natijalarga erisha olmaydi.

Oilaviy SES ham yozda oʻqish yutuqlarining oʻsishi bilan bogʻliq. Yuqori SES oilalaridagi oʻquvchilarning bolalar bogʻchasidan keyin oʻqish qobiliyati oʻsishda davom etmoqda va past SES oilalari oʻquvchilari oʻqish oʻsishida shunga oʻxshash miqdorda orqada qolishadi. Bundan tashqari, ular oq oʻquvchilarga qaraganda past SES oilalaridan kelib chiqqanligi sababli, afro-amerikalik va ispaniyalik talabalar yozgi muvaffaqiyatsizlikka nomutanosib ravishda taʼsir koʻrsatadi. Bundan tashqari, SES darajasi past boʻlgan uy xoʻjaliklarida baʼzida maktab mashgʻulotlari boʻlmaganda bolalarining oʻqishni rivojlantirish uchun zarur resurslar yetishmaydi. Uzoq yozgi taʼtildan soʻng, oʻrta va quyi ijtimoiy sinf oʻquvchilari oʻrtasida oʻqish savodxonligi boʻyicha 3 oylik farq borligi aniqlandi. Agar hal qilinmasa, maktabdan taʼtildan keyin koʻnikmalarni sezilarli darajada yoʻqotish vaqt oʻtishi bilan sezilarli darajada yomonlashishi mumkin. Ushbu jamoalar boshdan kechirayotgan noqulayliklar tsiklini buzish uchun, ayniqsa, ushbu muammoni hal qilish va SES darajasi past boʻlgan yosh talabalar uchun echimlarni ishlab chiqish juda muhimdir. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, yozda kam taʼminlangan oʻquvchilarga oddiygina kitob berish boshlangʻich sinf oʻquvchilarining oʻqish yutuqlari sezilarli darajada oshadi. Xususan, yoz oylarida oʻz-oʻzidan tanlangan kitoblarga doimiy ravishda kirishni taʼminlash oʻqishdagi qiyinchiliklarni cheklashda muvaffaqiyatli boʻladi. Bu talabalarning koʻpchiligi tushkunlikka tushishda davom etadilar, kamroq motivatsiyaga ega va shuning uchun koʻproq orqada qolishadi. Imkoniyat orqali ragʻbatlantirish orqali savodxonlikni rivojlantirishda kelajakda muvaffaqiyatga erishish imkoniyati koʻproq boʻladi.

#### Qoʻshnilarning taʼsiri

SES darajasi past va yuqori boʻlgan bolalar oʻrtasidagi oʻqish boʻshliqlari ular tarbiyalangan jamiyat muhitiga taʼsir qiladi. Mahallaning bu xususiyatlariga ko‘chadagi axlat yoki axlat, u yerda giyohvand moddalar sotuvchi yoki ishlatadigan odamlar, yaqin atrofda bostirib kirish yoki o‘g‘irlik, zo‘ravon jinoyatlar, yaqin atrofdagi bo‘sh uylar va bolalar o‘ynash qanchalik xavfsiz ekanligi kiradi, lekin ular bilan cheklanmaydi. mahalla. SES darajasi yuqori boʻlgan tengdoshlari bilan taqqoslaganda, SES darajasi past boʻlgan bolalar bunday hududda oʻsish ehtimoli koʻproq. Bolalarning oʻqishi maktabning jamiyat tomonidan qoʻllab-quvvatlanishi va maktabning jismoniy muhiti bilan ham bogʻliq. Maktabga kirishda oʻqish testi ballaridagi farq, ayniqsa oʻquvchilar yuqori sinflarga oʻtayotganda, qisman mahallaning xususiyatlari bilan izohlanadi. Kam taʼminlangan mahallalardagi SES darajasi past boʻlgan bolalar ulgʻaygan sari, ularning oʻqish rivojlanishi yuqori SES darajasidagi tengdoshlariga qaraganda ancha orqada qoladi va bu ularga sinf darajasida oʻqish malakasiga erishishni qiyinlashtiradi.

M.Kils tadqiqotiga ko‘ra, kam taʼminlangan xonadonlar shaharlardan shahar atrofiga ko‘chirilganda bolalar o‘rtasida huquqbuzarlik darajasi kamayadi. Turli ijtimoiy qatlamlarga mansub oilalarni solishtirsak, bolaning rivojlanishida mahalladagi atrof-muhit muhim rol o‘ynashi ayon bo‘ladi.

#### Maktab taʼsiri

SES darajasi past va yuqori boʻlgan bolalar oʻrtasidagi oʻqishdagi tafovutlarga maktab omillari, jumladan, tengdoshlari va oʻqituvchilarining xususiyatlari taʼsir qiladi. Masalan, tengdoshlar yosh bolalarning oʻqish qobiliyatiga taʼsir qiladi. Kam malakali, past SES va oʻqish jarayoni sekinroq boʻlgan ozchilik tengdoshlari past SES maktablarida koʻproq tarqalgan. Dastlabki muvaffaqiyat va oʻsish sur’atlari sinf darajasidan pastroq oʻqiydigan oʻquvchilar ulushi, shuningdek, kam taʼminlangan oilalardagi tengdoshlarning mavjudligi bilan izchil bogʻliq edi. Bolalar uchun oʻqish koʻnikmalarini oshirish juda qiyin, chunki ularning SES darajasi past boʻlgan doʻstlari odatda SES darajasi yuqori boʻlgan bolalarga qaraganda cheklangan koʻnikmalarga va kamroq moliyaviy resurslarga ega. Bolalar bogʻchasi va birinchi sinf oʻrtasida oʻqish qobiliyati eng tez rivojlanadi. Oʻqituvchining tajribasi (maʼlum bir maktabda oʻqituvchilik yillari va maʼlum bir sinf darajasida oʻqitilgan yillar soni), oʻqituvchining dars berishga tayyorgarligi (erta taʼlim, boshlangʻich taʼlim va bola rivojlanishi boʻyicha oʻtkazilgan kurslar soniga qarab), eng yuqori daraja erishgan va oʻqishni oʻrgatish boʻyicha oʻtkazilgan kurslar soni oʻqish oʻqituvchisining malakali yoki yoʻqligini aniqlaydi. Past SES talabalari past malakali oʻqituvchilarga ega boʻlish ehtimoli koʻproq, bu ularning oʻqish oʻsish sur’atlari yuqori SES hamkasblarining oʻsish sur’atlaridan sezilarli darajada past boʻlishi bilan bogʻliq.

### Ogʻzaki boʻlmagan xatti-harakatlarga taʼsir qilish

SES darajasi yuqori boʻlgan ota-onalarning bolalari SES darajasi past boʻlgan tengdoshlariga qaraganda koʻproq ajralish xatti-harakatlarini namoyon etishadi. Maykl Kraus va Dacher Keltner tomonidan olib borilgan ushbu tadqiqot natijalari 2008-yil dekabr oyida Psychological Science jurnalida chop etilgan. Buning aksi, bosh irgʻayish, qoshlarini koʻtarish, kulish va hamrohga qarashni oʻz ichiga olgan nishon xatti-harakatlari uchun toʻgʻri edi. Bu signallar aloqani rivojlantirish va mustahkamlash istagini, shuningdek, sherigiga qiziqishni koʻrsatdi. Ularning SES darajasi yuqori boʻlgan tengdoshlari koʻproq ajralish xulq-atvorini namoyish etgan boʻlsa-da, past SES ishtirokchilari oʻzlarining suhbatdoshlari bilan koʻproq ishtirok etish xatti-harakatlarini ifodalashga moyil boʻlishdi. Mualliflarning nazariyasiga koʻra, SES koʻtarilishi bilan insonning oʻz talablarini qondirish qobiliyati ham oshadi. Bu katta mustaqillik tuygʻulariga olib kelishi mumkin, bu esa yuqori SES darajasiga ega boʻlgan shaxslarni suhbatdoshlar bilan yaqin munosabatlarga ega boʻlishga kamroq moyil qiladi, chunki ular kelajakda ularning yordamiga muhtoj boʻlish ehtimoli kamroq.

## Manbalar