open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xuanxe

**Xuanxe, Xuang xe**, **Sariq daryo** - Xitoyning sharqiy qismidagi daryo. Uzunligi 4845&nbsp;km, havzasining maydoni 771 ming km². Tibet togʻligining sharqiy qismidan, 4000 m balandlikdan boshlanib, OrinNur va JarinNur koʻllari orqali, Kunlun va Nanshan togʻlari tarmoqlari orasidan oqadi. Oʻrta oqimida, Ordos va Lyossli platoni kesib oʻtayotib, katta meandralar hosil qiladi. Quyiroqda, chuqur daralardan oʻtgach, soʻnggi 700&nbsp;km masofada Buyuk Xitoy tekisligidan oqadi. Sariq dengizning Boxayvan qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 2000 m³/sek., rejimi mussonli, yozda toshadi. Tekisliklarda suv sathi 4–5 m, togʻlarda 15–20 m gacha koʻtariladi. Daryo yiliga 1300 mln. t okiziq keltiradi va bu jihatdan dunyoda 1oʻrinni egallaydi. X. va uning irmoqlari keltirgan juda koʻp miqdordagi oqizikdardan suv loyqalanib, sariq gus oladi (daryo nomi shundan). Oqiziqlar quyi qismida toʻplanib borib, daryo oʻzanini koʻtaradi. Natijada tekislikdan oʻtgan qismida daryo oʻzani tevarakatrofdagi tekisliklardan 3–10 m baland. Toshqinlarning oldini olish maqsadida uz. 5 ming km li dambalar bilan oʻralgan. X. va uning irmoqlari gidroenergiya zaxirasiga boy. Sugʻorishda keng foydalaniladi. Ayrim qismlarida (jami 790 icm) kema qatnaydi. X. havzasi Xitoyning aholisi eng zich rnlaridan biri. Buyuk kanal orqali Xuayxe daryosi bilan bogʻlangan. X. boʻyida Lanchjou, Baotou, Loyan, Chjenchjou, Kayfin, Szinan kabi yirik shaharlar joylashgan.
Robert Huber

**Xuber Robert** (1937.20.2, Myunxen) — nemis biokimyogari. Myunxen texnika universitetini tugatgan (1960). Martinsriddagi (Myunxen yaqinida) M.Planka nomidagi Jamiyatning biokimyo institutida ishlaydi (1978-yildan institut direktori). Asosiy ilmiy tadqiqotlari murakkab bioorganik birikmalar, shu jumladan, oqsillarning rentgenostrukturaviy analiziga oid. 1970-yilda immunoglobulinlarning uchlamchi tuzilishini yuqori darajada aniqlashga erishgan. 1982-yilda yilDayzenxofer bilan hamkorlikda membranali integral oqsilning uch oʻlchamli tuzilishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1988; Y. Deyzenxofer va X. Mixel bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Xubilay

**Xubilay**, Qubilay (1210-1294) — Moʻgʻullar davlati hukmdori, qoon (1260—94). Tulixonning 4oʻgʻli, Chingizxoining nabirasi. Onasi — Surquktani kerayt qabilasi begi Vanxon Toʻgʻril (Oʻnxon)ning jiyani boʻlgan. 1251 yilda X. moʻgul zodagonlarining buyuk qurultoyida raislik vazifasini ado etgan. Shu paytdan eʼtiboran u Munke qoon farmoniga muvofiq, moʻgʻullar tomonidan bosib olingan Xitoy yerlarini boshqargan. Pekin shahridan taxminan 550&nbsp;km shim.da Kaypin shahrini barpo etgan, u keyinchalik Shandu deb atalgan. Munke vafotidan soʻng (1259) X. va uning ukasi Ariqbuqo oʻrtasida taxt uchun kurash boshlangan. 1260 yil X. oʻzini xoqon deb eʼlon qilgan va oʻz poytaxtini Kaypinga koʻchirgan. X. 1260 yilning kuzida xos Moʻgʻuliston hukmdori Ariqbuqo poytaxti Qoraqurumni qoʻlga kiritgan. X.ga qarshi olib borilgan harbiy harakatlarda magʻlubiyatga uchragan Ariqbuqo 1264 y. unga taslim boʻlgan. 1271 yilda X. hozirgi Pekin yaqinida yangi poytaxt qurgan va unga Xonbalgʻasun (xoqon shahri) deb nom bergan. Moʻgʻullar sulolasini esa Yuan nomi bilan yurita boshlagan. 1266 yilda X. ilk bor Yaponiyaga elchi yuborgan. Ayni chogʻda uning buyrugʻiga binoan, koreys ustalari tomonidan mingta yogʻoch kemalar qurib tugatilgan. 1270 y. 2marta Yaponiyaga elchilar joʻnatilgan. 1279 y. Jan. Sun davlati yoʻq qilingan va Xitoy mamlakati butunlay moʻgʻullar tasarrufiga kirgan. 1280 y. Yaponiyaga bostirib kirishga harakat qilingan. Lekin Yaponiya qirgʻoklarida yuzaga kelgan kuchli dovul tufayli bu yurish muvaffaqiyatsiz yakunlangan. 1283 yilda Birma bosib olingan. 1258, 1285 va 1287 yillarda X. Annam (Vyetnam) yerlariga suqilib kirgan. Bu yurishlar paytida moʻgʻul armiyasi jangovar fillardan jangda foydalanishni oʻrgangan. 1293 yilda Indoneziyaning Yava va boshqa orollaridagi davlatlar Yuan sulolasiga boʻysundirilgan. 1264 yildan umrining oxirigacha X. Ariqbuqo siyosatini qoʻllabquvvatlagan. Qaydu noʻyon (Oʻqtoy qoon nabirasi) isyoniga qarshi kurash olib borgan. X. zamonida uning hukmiga asosan, qogʻoz pullar muomalaga kiritilgan, toʻplar quyish yoʻlga koʻyilgan, aloqa yoʻllari rivojlangan, yomxonalar barpo etilgan. Xitoyda qoramol hamda otlar zotlarini yaratishga alohida eʼtibor qaratilgan. X. farmoniga kura, kvadrat shaklli yozuv ixtiro qilingan. X. Tibet lamasi Pagbani davlat maslahatchisi etib tayinlaydi. Harbiy sanʼat bobida u Marko Polo singari yevropaliklar xizmatidan foydalangan. Moʻgʻullarning xitoylashuviga qarshi choratadbirlar koʻrgan. U Xitoyda koʻpdankoʻp budda ibodatxonalari barpo etgan. Manbalarning dalolat berishicha, X.ning 12 oʻgʻli boʻlgan. X. sulola taxtini nevarasi Temur xoqonga qoldirgan.

Ad.:Rashid adDin, Sbornik letopisey, t.2, M.L., 1960; Bichurin N.Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t.2, M.— L., 1950.

Hamidulla Dadaboyev.
Xublidharvar

**Xublidharvar** — Hindistonning jan. qismidagi shahar, Karnataka shtatida. Aholisi 825 ming kishi (2001). Transport yoʻllari chorrahasi. Savdosanoat markazi. Mashinasozlik, ip gazlama sanoati, koʻnteri, sovun i.ch. korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari mavjud. Aeroport, universitet bor.
Xubsugul

**Xubsugul**, Kosogul — Mongoliyaning shim. qismidagi koʻl. Togʻ oraligʻidagi tektonik botiqsa, 1645 m balandlikda joylashgan. Maydoni 2620&nbsp;km², uz. 134&nbsp;km, eni 36&nbsp;km gacha. Eng chuqur joyi 238 m. Suvi chuchuk. X.dan EginGoʻl daryosi oqib chiqib, Selenga daryosiga quyiladi. Qirgʻoqlari baland, tik. dekabrdan may oyigacha muzlaydi. Baliq ovlanadi. Kema qatnaydi.
Xubey

**Xubey** — Xitoyning markaziy qismidagi provinsiya. Yanszi daryosi oʻrta oqimining har ikki sohilida, Duntinxu koʻlining shimolida joylashgan. Maydoni 187,5 ming km². Aholisi 59 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Uxan sh. Relyefi — tekislik. Iklimi subtropik, mussonli. Koʻl koʻp. Temir rudasi, toshkoʻmir, marganets konlari bor. Mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, qogʻoz, sement, keramika, qora metallurgiya korxonalari mavjud. Qishloq xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — dehqonchilik. Haydaladigan yerlarning katta qismi sugʻoriladi. Yiliga 2 marta hosil olinadi. Asosiy ekini — sholi. Bugʻdoy, arpa, makkajoʻxori, tariq ham ekiladi. Texnika ekinlaridan paxta, rami, kunjut, yer yongʻoq, raps, tamaki, shakarqamish, choy yetishtiriladi. Bogʻdorchilik (sitrus mevalar, olma, nok) rivojlangan. Oʻrmon xoʻjaligi bilan shugʻullaniladi. Koramol, choʻchqa, parranda boqiladi. Baliq ovlanadi. Yanszi daryosida kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Uxan, Xuanshi, Shashi, Ichan.

X. hududida qadimda man va i qabilalari yashagan. Mil. av. 9—8-asrlarda X.ga xitoylar koʻchib kela boshlagan. X. 1668 yildan hozirgi chegarasiga ega.
Xudbinlik

**Xudbinlik** — oʻz manfaatini boshqa kishilar manfaatidan yuqori qoʻyish. Salbiy axloqiy sifat deb baholanadi. Xudbinlik manfaatparastlik va shaxsiyatparastlikni oʻz ichiga oladi. Xudbin odam oʻz manfaati yoʻlida hech kimni, hech bir jamoani, hech qanday jamiyatni tan olmaydi. Xudbinlik jumardlik (oliyjanoblik)ning aksi. Xudbinlikni shaxsning oʻziga boʻlgan muhabbati bilan chalkashtirmaslik lozim. Imom Gʻazoliy muhabbatning 5 turi haqida fikr yuritib, insonning oʻziga, oʻzining aʼzolariga, salomatligiga boʻlgan muhabbatini birinchi oʻringa qoʻyadi. Uningcha, bu muhabbat Alloh, ota-ona, qarindosh-urugʻ, do'st-birodar, muhtoj-ehtiyojmandlar xizmatida boʻlishga imkon yaratuvchi vosita hisoblanadi. Xudbinlik muhabbat hissiga emas, nafsga, hirsga asoslanadi, oʻzini adolatsizlik, insofsizlik, berahmlik kabi illatlarda namoyon etadi. Jumardlik hammaning ham qoʻlidan kelavermaydi, lekin insonning oʻziga boʻlgan muhabbati, boshqalarda ham oʻziga shunday muhabbat borligini inkor etmaslik kerak, bu qoida buzilgan joydan Xudbinlik boshlanadi.

Xudbinlik avvalo oʻzini oʻzi sakdashning tabiiy instinkti sifatida paydo boʻlganligini eʼtirof etish lozim.
Xubbi

**Xubbi** – zardushtiylikda suv tangrisi (muakkili) nomi. Etnografik manbalarga koʻra, Oʻrta Osiyoda u X. (Xorazm va Ohangaron vodiysi), Erxubbi (Fargʻona vodiysida) nomlari bilan kayd etiladi. U kemachi va baliqchilarning „homiysi va madadkori“ hamda daryoda gʻarq boʻlayotganlarning „xaloskori“ hisoblangan. Mineral tuzlarga boy shifobaxsh chashmalar, dashtu biyobonlarda qazib ochiladigan quduqlarning zilol suvlari X.ning moʻʼjizasi deb tushunilgan. Afsonalarda u navqiron baliqchi yigit qiyofasida tasvirlanadi. U daryoning „moliki“ boʻlib, hayotlik chogʻlarida hamisha bedor turgan. Bunday davrlarda dare toshqinlari suv halokatlari va qurgʻoqchilik ofatlari, chanqoqlik azobu uqubatlari sodir boʻlmagan. Chunki oʻsha davrlarda hech qanday yovuz kuch daryoga yaqinlasha olmagan.

Xorazmning keksa dargʻa va qayiqchilari X.ni hamisha barhayot, Amudaryodek muqaddas daryoyi azimga doimo homiylik qiladi deb tushunganlar. Shu boisdan X.ga boʻlgan eʼtiqod nihoyatda kuchli boʻlgan. Dare, soylarning bahorgi va yozgi toshkinlari vaqtida xorazmlik va fargonaliklar bilan bir qatorda Oxangaron vodiysida piskentlik, oqqoʻrgʻonlik, toʻytepalik aholi ham X. yoki Erxubbidan madad soʻrab unga iltijolar kilganlar. Ibodat vaqglarida „daryo oʻz kanoridan oqsin!“; „toshkinlar sohillarni oʻpirib ketmasin!“; „paykallarni suv bosmasin!“, – deya X.ga iltijo qilib, fotihaga qoʻl ochib duo kilganlar. Hatto xorazmliklar va qoraqalpoqlar farzandlarini Xubbiniyoz yoki Ubbiniyoz, Xubbiqul yoki Ubbiqul kabi ismlar bilan atab, ularni sharaflaganlar.

Islomiyat davrida X. timsoli Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hasan atTermiziy (9-asr)ning „Jomeʼ alulum“ nomli asari orqali islom adabiyotiga oʻtib, „Xubbixoja“ nomi bilan taʼrif qilinadi.

## Adabiyot
* Gʻulomov Ya., Xorazmningsugʻorilish tarixi. Qadim zamonlardan hozirgacha, T., 1959.
Benito Juárez

**Benito Pablo Juárez García** (; 1806-yil 21-mart, San Pablo Gelatao, Oaxaka — 1872-yil 18-iyul, Mexiko, Meksika) — davlat va siyosat arbobi, Meksika milliy qahramoni. Kambagʻal indeys oilasida tugʻilgan. Diniy seminariyani (1827-yil) va yuridik maktabni (1833-yil) tugatgan. 1847—52-yillar Oaxaka shtataning gubernatori boʻlgan. 1846—48-yildagi amerika-meksika urushi davrida amerikalik interventlarga qarshilik koʻrsatishni tashkil etishsa katga rol oʻynagan. Antonio López de Santa Anna diktaturasiga qarshi chiqqanligi uchun mamlakatdan badargʻa qilingan (1853). 1854-yil inkilobi boshlanishi bilan Meksikaga qaytib kelgan va liberallar armiyasiga kirgan. Juárez Álvarez inqilobiy hukumatida adliya va kultlar vaziri boʻlgan (1855). 1857-yil konstitutsiyasi mualliflaridan biri. 1858—61-yilda hukumat boshligʻi. 1861—72-yilda mamlakat prezidenti. Cherkovning iqtisodiy va siyosiy mavqeini cheklovchi qonunlar chikargan. Angliya—Fransiya—Ispaniya intervensiyasi (1861—67-yil, Meksika ekspeditsiyasi) vaqtida chet el interventlariga qarshi kurashga rahbarlik qilgan.

## Manbalar
Xudoybergan muhrkan

**Xudoybergan muhrkan** (1822 Xiva — 1920) — xattot, naqqosh, bastakor. Toʻp quyuvchi usta Muhammad Panohning oʻgʻli. Otasidan toʻp quyushni, xattot usta Ermon xalfadan xattotlikni, muhrkan usta Islom xoʻjadan muhrkanlikni oʻrgangan. Xudoybergan muhrkan xon saroyida devon lavozimida ishlagani uchun "devon", davlat zarbxonasida tanga pullar uchun qoliplar va muhrlar yasagani uchun "muhrkan" nomlariga sazovor boʻlgan. Xudoybergan muhrkan Muhammad Rahimxon II saroyi kutubxonasidagi kitoblarning asosiy qismini (mas, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan Abdurahmon Jomiyning "Xaft avrang", "Silsilat uzzahab", "Layli va Majnun", "Yusuf va Zulayho" dostonlari va boshqalar) chiroyli nafis yozuvlarda koʻchirgan. Xudoybergan muhrkan marmar taxtalar, oʻratosh (poyustun)larni chiroyli yozuv va nafis naqshlar bilan, sheʼriy tarixlarni marmar toshga oʻyib yozgan va gullar bilan bezagan; Xudoybergan muhrkan ishlaridan namunalar Xivadagi koʻpgina meʼmoriy obidalarda saqlangan: Said Mahruyjon maqbarasi (1864), Asfandiyorxon harami (1896) va qabulxonasi (1912), Yusuf yasovulboshi (1906) va Polvon qori (1906) madrasalari, Islomxoʻja minorasi va maqbarasi (1910) va boshqa

Musiqaga ixlosi baland boʻlgan Xudoybergan muhrkan taniqli maqomchi darajasiga koʻtarildi, musiqa asboblari yasaydi, tuzatadi hamda ularni nafis naqshlar bilan bezaydi, Komil Xorazmiyning "Tanbur chizigʻi" nota kitobini koʻchirgan, oʻzi ham Rost maqomiga "Saqili muhrkan" nomi bilan kuy bastalagan.

Xudoybergan muhrkan koʻplab shogirdlar (Sobirjon Xudoybergan oʻgʻli, Karimbergan Rahmonberganov, Komil Devoniy va boshqalar) tayyorlagan.
Gidrogenerator

**Gidrogenerator** (gidro... va generator) — gidravlik turbina yordamida aylanma harakatga keltiriladigan sinxron generator. Rotori gidroturbina ish gʻildiragi oʻqiga birlashtiriladi. Aylanish oʻqining joylashishiga qarab, Gidrogeneratorning vertikal va gorizontal xillari; aylanish chastotasiga qarab, sekin (100 ayl/min.gacha) va tez (100 ayl/min.

dan yuqori) aylanadigan xillari, hosil qilinadigan quvvatiga qarab, kam (50 Mvt gacha), oʻrtacha (50— 150 MVt) va katta (150 MVt dan yuqori) quvvatli xillari bor. Sekin aylanuvchi kuchli Gidrogeneratorning aylanish oʻqi vertikal, tez aylanuvchi Gidrogenerator (kovshli gidroturbinali)larniki esa gorizontal boʻladi. Gidrogeneratorlar daryolarning topologik va geologik xususiyatlarini eʼtiborga olib, tez aylanuvchi koʻpchilik Gidrogeneratorning oʻqdari vertikal oʻrnatiladi. Gidrogeneratorlarni konstrukiiyalashda va montaj qilishda gidroagregat aylanuvchi kismlarining mahkamlanishiga va rotor hamda stator chulgʻamlarini sovitishga alohida eʼtibor beriladi. Gidrogeneratorni uygʻotishda, odatda, volga oʻrnatilgan yordamchi oʻzgarmas tok generatoridan, baʼzi hollarda toʻgʻrilagichli sinxron generatordan foydalaniladi. Normal foydalaniladigan Gidrogeneratorning kuchlanishni generatsiyalash diapazoni 8,8 dan 18 kV gacha, quvvat koeffitsiyenta (soir)—0,8—0,95. Tez aylanuvchi Gidrogeneratorning f.i.k. 97,5-98,8; sekin aylanuvchilariniki — 96,3-97,5.

## Yana qarang

* Gidravlik turbina

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shvedcha Vikipediya

**Shvedcha Vikipediya** — Vikipediyaning shved tilidagi boʻlimi. Shvedcha Vikipediya 2001-yilning may oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Shvedcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Statistik tarixi
* 100 000 — 27-avgust 2005
* 200 000 — 23-dekabr 2006
* 300 000 — 13-dekabr 2008
* 400 000 — 19-iyun 2011
* 500 000 — 27-sentyabr 2012
* 600 000 — 16-yanvar 2013
* 700 000 — 1-fevral 2013
* 800 000 — 19-fevral 2013
* 900 000 — 25-mart 2013
* 1 000 000 - 15-iyun 2013

## Manbalar

## Havolalar

* Shvedcha Vikipediyaning statistikasi 
* Shvedcha Vikipediyaning statistik diagrammasi
* Shvedcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Shvedcha Vikipediyaning mobil nusxasi
Xudoybergan Toʻqtoʻq

**Xudoybergan toʻqtoʻq** (1900 Xorazm — 1961) — masxaraboz, qiziqchi. Kulgi sanʼatini mashhur masxaraboz — togʻasi Buvajon toʻqtoʻq (1870— 1940) dan oʻrgangan. „Xoʻkki toʻra“, „Onam oʻtinga yuborgani“, „Xolvachiga shogird tushganim“ kabi yumoristik hikoyalar, „Iroq uforisi“, „Galmadi, galmadi“, „Qumpishiq“ singari hazillapar va pantomimik raqslar Xudoybergan Toʻqtoʻqt. ijodidan oʻrin olgan. Xorazm masxarabozlari ichida sahnada birdaniga 4—5 kishi holatini bera oladigan, harakatlari tez va oʻtkir masxarabozlardan.
Ispancha Vikipediya

**Ispancha Vikipediya** () — Vikipediyaning ispan tilidagi boʻlimi. Ispancha Vikipediya 2001-yilning 20-may oyidan boshlab oʻz faoliyatini boshlagan.

## Hozirgi ahvoli
Hozirgi kunda Ispancha Vikipediyaning maqolalar soni . Roʻyxatdan oʻtganlar , ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator maqomiga ega. Jami tahrirlar soni — . Teranligidan Vikipediyalar orasida Ispancha Vikipediya yaxshi koʻrsatgichka ega. Teranligi (bugun): 

## Havolalar
* Ispancha Vikipediya
* «A War of Words Over Wikipedia’s Spanish Version», The New York Times. Статья о проблемах использования источников в Испанской Википедии
* Felipe Ortega Soto, José. Wikipedia: A quantitative analysis 
* Capacidad de autocorrección de Wikipedia. Microsiervos 
* «Википедия» распространяется на CD и DVD в торрентах
Yaponcha Vikipediya

**Yaponcha Vikipediya** — Vikipediyaning yapon tilidagi boʻlimi. Yaponcha Vikipediya 2001-yilning mart oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Yaponcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Statistik tarixi
* 12-fevral 2003-yil — 1 000 maqola.
* 23-mart 2003-yil — 5 000 maqola.
* 15-iyun 2003-yil — 10 000 maqola.
* 26-may 2004-yil — 50 000 maqola.
* sentabr oxirlarida 2004-yil— 75 000 maqola.
* 11-fevral 2005-yil — 100 000 maqola.
* 9-aprel 2006-yil — 200 000 maqola.
* 15-dekabr 2006-yil — 300 000 maqola.
* 10-avgust 2007-yil — 400 000 maqola.
* 25-iyun 2008-yil — 500 000 maqola.
* 8-iyul 2009-yil — 600 000 maqola.
* 31-avgust 2010-yil — 700 000 maqola.
* 22-may 2011-yil — 750 000 maqola.
* 3-aprel 2012-yil — 800 000 maqola.

## Manbalar

## Havolalar

* Yaponcha Vikipediyaning statistikasi 
* Yaponcha Vikipediyaning statistik diagrammasi
* Yaponcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Yaponcha Vikipediyaning mobil nusxasi
Asliddin Xudoyberdiyev

**Asliddin Haqberdiyevich Xudoyberdiyev** (1972.5.10, Urgut tumani) — yunon-rum kurashchisi, xalqaro toifadagi sport ustasi (1999). „Oʻzbekiston iftixori“ (2002). 60&nbsp;kg vazn toifasida Oʻzbekiston chempioni (1992, 1994, 1995, 1997, 1998, 1999, 2003). Markaziy Osiyo oʻyinlari gʻolibi (1995, Toshkent; 1999, Bishkek), Osiyo chempioni (2003, Dehli), Osiyo oʻyinlarining kumush medali sohibi (1998, Bangkok), harbiylar oʻrtasida jahon chempionati va xalqaro musobaqalarda sovrindor boʻlgan. Xudoyberdiyev Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1994). 1995-yildan Markaziy harbiy sport klubida sport yoʻriqchisi.

## Manbalar
Raxim Xudoyberdiyev

**Raxim Egamberdiyevich Xudoyberdiyev** (1922.1.1— Toshkent — 2003.17.3) — anatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971); tibbiyot fanlari doktori (1957), professor (1958). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgach (1943), shu institut anatomiya kafedrasida aspirant (1943— 46), assistent (1946—50), dotsent (195057). 1960-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi anatomiya kafedrasi mudiri, pediatriya (1960—71), stomatologiya ftlari (1971—73) dekani. Ilmiy ishlari turli aʼzolarning kon bilan taʼminlanishi va qon tomirlar jarohatlanganda yangi qon aylanish yoʻllari hosil boʻlishiga oid.

## Manbalar
* Plastichnost venoznogo rusla v usloviyax ostroy travmi osnovnix venoznix magistraley konechnosti, T., 1974; Odam anatomiyasi, 2nashr, T., 1975.
Xudoydod

**Xudoydod**, Xudododi Husayniy, Xudoydod Bahodir (? — 1409/1410) — Amir Temur sarkardalaridan biri. Seyiston (1382—83), Mozandaron (1384), Toʻxtamishxonga qarshi yurishlarda (1389—95) faol qatnashgan, qoʻshinning chap qanotiga tayin etilgan. Xalil Suyagponta otabeklik qilgan, keyinchalik u bilan nizolashib qolgan. Sohibqiron vafotidan keyin yuz bergan barcha voqealarda muhim rol oʻynagan. Xoʻjand va Fargʻona oʻsha vaqtda uning hukmronligi ostida boʻlgan.

Sohibqironning Xitoyga yurishi chogʻida Xalil Sulton bosh boʻlgan qoʻshinning soʻl qanotida oʻgʻruqqa rahbarlik qilgan. Sohibqiron vafotidan soʻng oʻgʻruq bilan Xalil Sultondan ajralib chiqib, AchchiqParkentga ketgan va Sirdaryo ortida isyon koʻtargan. X. moʻgʻullar bilan sulh tuzib Sohibqiron egallagan barcha yerlarni ularga qaytarib bergan. X. Jizzaxga chopqun qilib, Amir Temurning ot uyurlarini haydab ketgan.

1407-yil Xalil Sulton X.ga qarshi yurish qilgan. Xoʻjand va Shohruxiya unga jangsiz taslim boʻlgan. Toshkent uzoq qamaldan soʻng taslim etilgan. Toshkentdan shimolidagi Sharobxona mavzeida Xalil Sulton qoʻshiniga X. va Shayx Nuriddinlar qoʻqqisdan tungi hujum — shabixun uyushtirganlar. Xalil Sulton katta talafot bilan Samarqandga chekingan. 1409-yil Shohrux Movarounnahrga qoʻshin tortganidan foydalangan X. Uratepani egallab olgan. Xalil Sulton unga qarshi oz sonli qoʻshin (4 ming kishi) bilan otlangan, biroq Samarqand yaqinidagi Sultoniya (yoxud Sheroz)da X. unga katta qoʻshin bilan qoʻqqisdan hujum qilib, uni asir olgan (1409-yil, 30 mart) va Samarqandni egallagan. Shohrux unga qarshi 7 aprelda qoʻshin tortib, X.ni koʻp marotaba oʻz ixtiyori bilan tobe boʻlishga daʼvat etgan. X. unga raqibi Shayx Nuriddinni qoʻloyogʻi bogʻlangan holda joʻnatishlarini talab etgan. Shohrux buni rad etib, Sirdaryoga qoʻshin tortgan. X. moʻgʻullar tomonidan qatl etilgan.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996: Bartold VV., Sochineniya, t.2, chast 2, M., 1964.
Otajon Xudoyshukurov

ismi = Otajon Xudoyshukurov
portret=
tavallud sanasi = 
**Otajon Xudoyshukurov** (1944-yil 10-aprel, Oʻzbekiston SSR, , Qoraqalpogʻiston Avtonom Respublikasi, Toʻrtkoʻl tumani 1994-yil 22-dekabr, Oʻzbekiston, Xorazm) – xonanda. Qoraqalpogʻiston (1969), Oʻzbekiston (1977), Tatariston (1981) va Turkmaniston (1993) xalq artisti.

Ashula aytishni amakisi xonanda Yoʻldosh Olloshukurovdan oʻrgangan, keyingi ustozlari Komiljon Otaniyozov, Nazir qori, J. Bekchonov va boshqa 1963-yildan Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda. Repertuaridan mumtoz ashulalar („Feruz I—II“, „Xorazm Segohi“, „Bozurgoniy“, „Qoʻshchinor“, „Guluzorim“, „Kurd Eshvoyi“, „Samarqand ushshogʻi“, „Toshkent Irogʻi“ va boshqalar), Xorazm doston noma (qoʻshiq)lari („Najab oʻgʻlon“ dostonidan „Kimni sevar yorisan“, „Bahrom va Gulandom“dan „Ayriliq“, „Avazxon“dan „Qalandarim“), kompozitor va bastakorlar asarlari („Koʻzlaring sening“, „Oʻzbekistonim“, „Raʼno boʻlayin deb“, „Sogʻinib keldim“ va boshqalar), shuningdek, turkman, ozarbayjon, qoraqalpoq, qozoq va qirgʻiz xalq qoʻshiqlari oʻrin olgan. O. Xudoyshukurov sozanda (torchi) va oʻzi aytadigan („Mujgonlaring“, „Olamda bir“, „Birinchi muhabbatim“ kabi 300 dan ortiq) qoʻshiqlarning bastakori sifatida ham tanilgan. O. Xudoyshukurov jozibali, chiroyli tembrli, keng, barcha pardalarda ravon va jarangdor ovoz sohibi. Uning ashulalaridagi ehtiros, shijoat va joʻshqinlik, mazmuniy teranlik kabi xislatlar tinglovchilar qalbidan chuqur joy olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). 1999-yildan Otajon Xudoyshukurov nomida yosh xonandalarning Respublika tanlovi oʻtkazilmoqda. Ellikqalʼa va Toʻrtkoʻldagi koʻcha, xiyobon va bogʻlarga O. Xudoyshukurov nomi berilgan. Hozirda Toʻrtkoʻl tumanidagi uning uyida u haqidagi muzey joylashgan borib beʼmalol tomosha qilishingiz mumkin

## Unvon va mukofotlari
* Oʻzbekiston xalq artisti (1977-yil)
* Qoraqalpogʻiston xalq artisti (1969-yil)
* Tatariston xalq artisti (1981-yil)
* Turkmaniston xalq artisti (1993-yil)
* Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);
## Manbalar

## Havolalar
*
Xulm (maʼnolari)

**Xulm**:

* Toshqoʻrgʻon, Xulm — Afgʻonistonning shimoliy qismidagi shahar.
* Xulm (shahar) — oʻrta asrlarda Toxaristonta tobe boʻlgan qad.
Xulm (shahar)

**Xulm** — oʻrta asrlarda Toxaristonta tobe boʻlgan qad. shahar. Balxning sharkiy tarafida, Amudaryodan 6 farsax narida, Hindukush togʻidan oqib keladigan X. soyi boʻyida joylashgan. Uning xarobalari Toshqoʻrgʻon sh. (Shim. Afgʻoniston)ning shim.gʻarbiy tarafida boʻlgan. 7-asrda xitoy sayyoxi Syuan Szan Toxaristondagi Xulin yoki Xuyenmo mulkini qayd etib oʻtgan. U yerda 10 ta budda monastiri va 500 ga yaqin rohib boʻlgan. X. shahri 706-yil arablar tomonidan bosib olinib, vayron etilgan, lekin tez orada qayta tiklangan. 737-yil X.da arablarning qoʻrikchilari joylashgan. 9-asrda shaharda jome masjidi boʻlgan; arablarning azdiy, bakr, tamim va qays qabilalari yashagan. 10-asrda X. kichik shahar boʻlsada, koʻplab qishloklari va ekinzorlari boʻlgan keng rustoqqa ega edi. Mahmud ibn Valinyang yozishicha, X.ning havosi toza boʻlib, ertayu kech tinmaydigan shamol esgan, uni "X. shamoli" deb atashgan. 10-asrda X. daryosidan shahar atrofini sugʻorish uchun kanallar chiqarilgan. 15-asrda temuriylar davrida X.ning pul zarb etiladigan oʻz zarbxonasi boʻlgan. 17-asrda X. Balx viloyatining eng asosiy shaharlaridan hisoblangan. 18-asrda X.ning janubi-sharqida Toshqoʻrgʻon shahriga asos solingan, u Hindistondan Buxoroga keladigan savdo yoʻlida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Keyinchalik X. astasekin tanazzulga uchrab, 19-asrning 2-yarmida tashlandiq holga kelgan.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Xudoybergan hoji

**Xudoybergan hoji** (19-asr oxiri — 20-asr boshlari) — xivalik gʻishtkor, toshtarosh usta. Madrasalar qurishga ixtisoslashgan. K,alandar Koʻchum bilan hamkorlikda ishlagan. Koʻproq minora, guldasta, gumbaz kabi murakkab ishlarni bajargan; Islomxoʻja madrasasi va minorasi, Krzi kalon (Salim Oxun) (1905), Abdurasulboy (1906) madrasalari, Matpanoboy madrasasi, Tolib Maxsum madrasasi va boshqa qurilishida ustaning ish uslubiga ijodiy erkinlik, ish jarayonida loyihani osongina oʻzgartira olish xos boʻlib, anʼanaviy meʼmorlikda gʻisht terish, sement qorishma ishlatish, toʻl bilan yopishni qoʻllagan.
Matpano Xudoyberganov

**Matpano Xudoyberganov** (taxallusi Suxanvar; 1888, Xiva — 1960, Urganch) — xonanda (lirik tenor), sozanda (tanbur, dutor), maqomchi, shoir. Sozandalikni, xalq musiqasi va Xorazm maqomlarini otasi Xudoybergan muhrkan va Matyoqub Xarrashovsap oʻrgangan. Sozchilar uyushmasi ansambli (192532), Urganch teatra (193234), Milliy estrada (1934—40)da sozanda va xonanda, maqomchilar ansambli rahbari (1942—47). Xorazm maqomlari va suvora yoʻllarining mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Xudoyberganovning keng ovoz diapazoniga asoslangan nafis xonandalik uslubi shogirdlari Boltayev, K.Otaniyozov, N.Yusupovalar ijrochiligida oʻz aksini topgan. Xudoyberganovning rahbarligi va nazorati ostida Sanʼatshunoslik institutida Xorazm maqomlarining ashula yoʻllari (H. Boltayevdan Buzruk, K. Otaniyozov, K. Ismoilovlardan Rost, Navo, Dugoh, Segoh) magnit lentasiga yozib olingan (1949—52). Shogirdi M.Yusupov Xudoyberganovdan oʻrgangan Xorazm maqomlarini toʻla notaga olgan va nashr ettirgan ("Oʻzbek xalq musiqasi", 6j., 1958; "Xorazm maqomlari", 1—3 j., 1980—87). Xudoyberganovning yozgan gʻazallari Nasrulloyi, Nasri Rost kabi maqom va anʼanaviy suvora turkumidagi kuylarda aytyladi.

## Manbalar
Xulosa chiqarish

**Xulosa chiqarish** - tafakkurning asosiy mantikiy shakllaridan biri. Unda mantiqning maʼlum qoidalari yordamida bir yoki bir necha hukm (asos)dan yangi hukm chiqariladi. Xulosa chiqarish chin asoslarga tayansa va toʻgʻri mavhvnbntikiy kridalardan foydalansa, u vaqtda chiqarilgan xulosa ham chin boʻladi. Bu prinsipga amal qilmaslik Xulosa chiqarishda xatoga olib keladi. Mas, "hamma mustaqil davlatlar BMT ga aʼzo" va "Oʻzbekiston mustaqil davlat" degan chin asoslardan mantikiy qoidalarga rioya qilingan holda "Oʻzbekiston BMT ga aʼzo" degan toʻgʻri xul osa kelib chiqadi. Voqelikni bilish jarayonida yangi bilimlarni hosil qilishning — Xulosa chiqarishning turli usullari mavjud. Asoslarining soniga koʻra, bevosita va bavosita Xulosa chiqarish, xulosaning chinlik darajasiga koʻra, zaruriy va ehtimoliy Xulosa chiqarish, fikrning harakat yoʻnalishiga koʻra, deduktiv, induktiv va analogiya kabi turlarga boʻlinadi. Xulosa chiqarishni fikrning harakat yoʻnalishiga koʻra turlarga ajratish nisbatan mukammalroq boʻlib, u Xulosa chiqarishni boshqa turlari haqida ham maʼlumot berish imkonini yaratadi. Xususan, deduktiv Xulosa chiqarish zaruriy Xulosa chiqarish deb, induktiv Xulosa chiqarish va analogiya ehtimoliy Xulosa chiqarish deb karalishi, bevosita Xulosa chiqarish esa deduktiv Xulosa chiqarishning bir turi sifatida oʻrganilishi mumkin.

Xulosa chiqarish nazariyasining yaratilishi va uni rivojlantirishda Aristotel, Forobiy, Ibn Sino, F. Bekon, M.I.Karinskiy, L.V.Rutkovskiy va boshqa mantiqshunos olimlarning xizmati katta.

## Yana toping
* Induksiya (mantiq)
* Deduksiya
Xulq

**Xulq bu** – axloqshunoslik tushunchalaridan biri. Insonning feʼl atvori bilan bogʻliq axloqiy hodisa boʻlib, kishi feʼlining axloqiylik doirasida namoyon boʻlishi tushuniladi. Insonning axloqiylik doirasidagi xatti-harakatlari xulqdan tashqari odob va axloqni ham oʻz ichiga oladi. Odob inson haqida yoqimli taassurot uygʻotadigan, lekin oila, jamoa, jamiyat va insoniyat hayotida oʻzgarish yasaydigan darajada ahamiyat kasb etmaydigan xatti-harakatlardan iborat boʻlsa, axloq – muayyan jamiyat, zamon, insoniyat tarixi uchun taʼsir eta oladigan turli xatti-harakatlar majmui, insoniy kamolot darajasini belgilovchi maʼnaviy hodisa. Xulq qamrovlilik jihatidan ana shu ikki hodisa oʻrtasidagi xususiyatlarga ega; u odobdan keng, axloqdan tor maʼnoga ega boʻlib, axloq singari jamiyat, zamon, tarix miqyosidagi voqelikka taʼsir koʻrsata olmaydi. Lekin, oila, mehnat jamoasi, mahalla koʻy doirasida sezilarli darajada koʻzga tashlanadi. Axloq oʻzini ezgulik va yovuzlik, adolat, insonparvarlik, fidoyilik singari ijtimoiylashgan tushunchalar va tamoyillarda namoyon qilsa, xulq yaxshilik va yomonlik, burch, joʻmardlik, mehmondoʻstlik kabi tushunchalarda aks etadi, odob esa kamtarlik, insoflilik, bosiqlik, halollik, rostgoʻylik va boshqa axloqiy meʼyorlarda ifodalanadi. Sharq falsafasi va axloq ilmida mazkur uch axloqiy hodisa, juda qatʼiy chegaralangan boʻlmasada, bir-biridan farqli tarzda olib qaralgan. Yevropada esa xulq bilan axloq koʻp hollarda aynanlashtiriladi yoki ular bir-biriga sinonim tushunchalar sifatida talqin etiladi.

Xulq oʻzicha, „sof“ olinganda mavhum axloqiy hodisa, u inson xatti-harakatlarida aniqlik kasb etadi; ijobiy xatti-harakatlarda namoyon boʻlishi – xushxulqlilik, salbiy amallardagi koʻrinishi – badxulqlilik deb ataladi. Xushxulq inson muloyim, shirinsuxan, oqkoʻngil, mehribonlik bilan munosabatda boʻlsa, badxulq odam qoʻpol, bemehr boʻladi.

## Manbalar


## Havolalar
Xum

**Xum** — ogʻzi keng yirik sopol idish; suv, oziq-ovqat mahsulotlari sakdashda ishlatiladi. Bal. 1,5 m gacha boʻladi. Loydan yasalib, X.ning belidan yuqori qismi chizma usulida handasiy naqshlar bilan bezatiladi, soʻng xumdonda pishiriladi. Asosan, idishning ichi sirlanadi, baʼzan tashqarisi ham beligacha sirlanishi mumkin. Koʻtarishga qulay boʻlishi uchun 2 (baʼzan 4) ta dasta ishlanadi. Oʻrta Osiyo hududida qadim (mil. av. 1-mingyillik 1-yarmi)dan keng foydalanilgan.
Xumbosh baliqlar

**Xumbosh baliqlar** (Hypophalmichthynae) — karpsimonlar oilasiga mansub chuchuk suv baliqlari kenja oilasi. Uzunligi 1 m gacha vazni 20–35&nbsp;kg. Jabra pardalari baʼzan oʻzaro qoʻshilib oʻsib, toʻr hosil qiladi. Peshonasi nisbatan baland (nomi shundan). 2 turi maʼlum. Sharqiy va Jan.Sharkiy Osiyo daryolarida yashaydi. 5—7 yilda jinsiy voyaga yetadi. Yozda suv toshganida 490—560 ming uvildiriq tashlaydi. Yosh baliqlar dastlab zooplankton, keyinroq fitoplankton bilan (oq Xumbosh baliqlar) yoki aralash oziqlanishga oʻtadi (chinor Xumbosh baliqlar) Xumbosh baliqlar koʻpchilik mamlakatlarda iqlimlashtirilgan. Amur, yaʼni oq Xumbosh baliqlar Oʻzbekiston suv havzalarida ham iqlimlashtirilgan. Xumbosh baliqlar ov obʼyekti, hovuzlarda ham boqiladi.
Xumdon

**Xumdon** (avvalgi *Navdonak* ; , ) — Tojikiston markazidagi qishloq va mahalla. Respublikaga bo'ysunuvchi tumanlardan biri Nurobod tumanida joylashgan.

Xumdon Dushanbedan sharqda, Pomir shossesida, Vaxsh daryosi vodiysida joylashgan boʻlib, Köppen iqlimi boʻyicha Dsa klassifikatsiyasiga ega boʻlib, yozi quruq salqin, nam va sovuq qishlarni boshdan kechiradi. Shahar bir vaqtning o'zida daryoni kesib o'tish joyi va magistral yo'l tutash joyidir.

## Tarix
1920-yillarda bu hudud Markaziy Osiyodagi sovetlarga qarshi qarshilik koʻrsatuvchi bosmachilar uchun oʻchoq boʻlgan.

Tojikistonda 1992-yildan 1997-yilgacha bo‘lgan fuqarolar urushi davrida bu hudud islomiy kuchlar o‘chog‘i bo‘lgan va 2010-yil oktabr oyida Tojikiston Ichki ishlar vazirligi mintaqada islomiy jangarilar kuchaygan bir paytda G‘arm yaqinida uch jangari o‘ldirilganini e‘lon qilgan edi.

## Manbalar
Xumuliy

**Xumuliy**, Jumaquli ibn Soʻfiy Tagʻoyi turk Urgutiy Samarqandiy (19-asr) — Buxoro amirligida ijod qilgan oʻzbek shoiri va tarixchisi. Tillakori madrasasida tahsil olgan.

Buxoro amiri Nasrulla (1827—1860) davrida Urgutda qozilik qilgan. Oʻzbek va tojik tillarida nasr va nazmda ijod etgan, tarixiy asarlar ham yozgan. Zamondosh olim va shoirlarning tarjimai holini yozib qoldirgan. X.ning "Tarixi Xumuliy", "Manzumoti tarixiy", "Shoh va gado", "Devoni Xumuliy", "Shayx Musoxon adDahbidiyning tarjimai holi" kabi asarlari bor. "Tarixi Xumuliy"da baʼzi bir darvesh shayxlarning tarjimai holidan va mangʻitlar sulolasi tarixidan maʼlumotlar keltirilgan. "Manzumoti tarixiy" asarida esa 1870-yil sodir boʻlgan tarixiy voqealar sheʼr bilan bayon qilinadi.

## Adabiyotlar
* Anke fon Kyugel'gen, Legitimizatsiya sredneaziatskoy dinastii mangitov v proizvedeniyakh ikh istorikov (XVIII-XIX vv.). Almaty: Dayk press, 2004

## Havolalar
*
Xun

**Xun** (fors. — qon) — qonli oʻch, qarindoshurugʻning hayoti, nomusori, shaʼni va mulkini himoya qilishdagi qad. odatlardan biri. Ibtidoiy jamoa davrida paydo boʻlgan. Baʼzi urugʻlarda fatsat qotilni oʻldirish bilan X. olinsa, ayrim hollarda uning urugʻiga tegishli biror yaqin qarindoshini mahv qilish bilan kifoyalangan. Davlat barpo boʻlgan yangi jamoada bu odatga bir oz chek qoʻyilgan. Qasoskorlar bilan javobgarlar doirasi birmuncha qisqartirilgan, keltirilgan zarar miqsori, qasos olingan obʼyektning jinsi, yoshi, jamiyatda tutgan oʻrni eʼtiborga olingan. Keyinchalik X. olish yetkazilgan zararni moddiy toʻlov bilan qoplash tizimi bilan ham almasha boshlagan.

Etnografik tadqiqotlarga koʻra, 19-asrning oxiri — 20-asrning boshlarida hozirgi Oʻzbekiston hududida urugʻchilik qoldigʻi boʻlmish qon uchun tovon — X. olish odati saqlanib kelgan. Qotil "xundor" deb atalgan. Marhumning qarindoshlari "xun soʻrovchilar", "oʻch oluvchilar" hisoblangan. Qotillik sodir boʻlgach, jabrlanuvchi tomon mahalliy hukumat — qozilarga murojaat qilgan. Qozi tomonlarning oʻzaro munosabatlarini shariat asosida aniqlagan. Qasddan oʻddirilgan yaqin qarindosh uchun X. olishga shariat ijozat bergan ("qonga qon — jonga jon"). X. faqat haqiqiy qotildan olingan. Shuningdek, shariat qotillik va mayib qilganlik uchun X. oʻrniga keltirilgan zararni qoplash maqsadida uni moddiy mablagʻ bilan almashtirishga imkon bergan. Masalan, oʻldirilgan odamning qoni uchun tovon puli toʻlangan.

Tovon hajmi marhumning mehnat qobiliyati, jamoadagi oʻrniga bogʻliq boʻlgan. Mas, katta yoshli erkakning X.i ayol X.idan va ayol X.i qiznikidan qimmatroq boʻlgan. Mabodo marhumning oilasi boquvchisiz qolsa, qotil butun umri davomida yordam berishi shart boʻlgan. Ayrim xalqlarda katta tovonlar toʻlash uchun qarindoshurugʻlardan mablagʻ toʻplangan. Tovon toʻlab boʻlingach, tomonlar yarashishgan va ular oʻrtasida oʻzaro munosabatlar davom ettirilgan. Jahondagi koʻp mamlakatlarda hozirgi X. olish taqiqlangan.

## Adabiyotlar
* Boʻriyev O.vab., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.
Xunan

**Xunan** (, tarjimasi: „janubiy koʻl“ Duntinxu) — Xitoyning markaziy qismida joylashgan provinsiya. Yanszi daryosi oʻrta oqimi va Duntinxu koʻli havzasida. Maydoni 210 ming km². Aholisi 65 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Changsha sh.

## Tarix

Xunan hududida qadimda man qabilalari yashagan. 4-asrdan xitoylar koʻchib kela boshlagan. 1937—45 yillarda X. hududining katta qismi yaponlar qoʻl ostida boʻldi.

## Jugʻrofiyasi

Yer yuzasi gʻarbiy va jan. kismida togʻlar, markazi va shimolida tekisliklardan iborat. 

## Iqlimi

Iqlimi subtropik, mussonli iklim. Yillik yogʻin 1100-2000&nbsp;mm. 

## Iqtisodiyot

Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi, xususan, dehkrnchilik. Asosiy ekin turi — sholi hisoblanadi. Bugʻdoy, makkajoʻxori, arpa, batat, rami, raps, yer yongʻoq, kunjut, tamaki, jut ekiladi. Choy va tung daraxti oʻstiriladi. Bogʻdorchilik, xususan, sitrus mevalar yetishtirish rivojlangan. Yogʻoch tayyorlanadi. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa boqiladi. Daryolardan va Duntinxu koʻlidan baliq ovlanadi. 

## Sanoat

Xunanda surma, qoʻrgʻoshin, rux rudalari, volfram, marganets qazib chiqariladi. Syantanda elektrovoz, elektrotexnika uskunalari, stanoklar, Xanyanda kon uskunalari ishlab chiqariladi. Oziqovqat, qogʻoz, toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Yanszi daryosi va Duntinxu koʻlida kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Chansha, Syantan, Chjuchjou va boshqa

## Yana qarang

## Manbalar
Xunveybinlar

**Xunveybinlar** ("qizil soqchi lar") — Xitoyda 1966 y.gi "madaniy inqilob" davrida tuzilgan otryadlarning qatnashchilari. Oʻrta maktab oʻquvchilari va talabalardan tashkil topgan. Ulardan hamda szaofanlardan siyosiy va jamoat arboblarini jazolash uchun foydalanilgan. 1968 yil X. siyosiy sahnadan yoʻqotidsi. Keyinchalik X. ning jinoyatlari Xitoyda qoralandi.
Muqaddam Xunoxunova

**Muqaddam Joʻrayevna Xunoxunova** (1955.24.3, Oqqoʻrgon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1978). 1978-yildan Oqqoʻrgʻon tumanidagi 17-maktabda kimyo-biologiya, 1992-yildan 49-ixtisoslashgan maktabda biologiya oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dars usullaridan samarali foydalanadi.
Xun syutsyuan

**Xun syutsyuan** (181464) - 185064-yillarda Xitoyda boʻlib oʻtgan Taypin qoʻzgʻoloni tashkilotchisi va oliy rahbari. Dehqon oilasida tugʻilgan, oʻqituvchilik qilgan. 1851-yildan Taypinlar davlati boshligʻi. 1864-yil Nankinni hukumat qoʻshinlari qamal qilganida oʻz joniga qasd qilgan.
Xumkalla qoʻngʻizlar

**Xumkalla qoʻngʻizlar**, yer kavlagich qoʻngʻizlar (Lethrus apterus) — plastinka moʻylovlilar oilasiga mansub qoʻngʻizlar. Xumkalla qoʻngʻizlar tanasi qisqa va yoʻgʻon (8–18&nbsp;mm); boshi va oldkoʻkrak yirik, qorni va koʻkragining keyingi ikki segmenta nomutanosib tarzda kichik (nomi shundan). Ustqanot chokidan qoʻshilib oʻsgan, qanoti yoʻq. Yuqori jagʻlar, ayniqsa, erkagida kuchli rivojlangan boʻlib, turtib chiqqan. Qoʻngʻizlari qishlaydi. Erta bahorda (aprel) qoʻriq, tashlandiq, partov va boshqa yerlarda shoxobchali uzun in yasaydi. Urgʻochisi shu in tarmoqchalari chetiga chuqurchalar yasab, bittadan tuxum qoʻyadi, ustini lichinkalar oziqlanishi uchun oʻsimlik poyasi, bargi, shoxchalar bilan yopadi. Urgʻochisi hammasi boʻlib 8—11 ta tuxum qoʻygach, in yoʻllarini tuproq bilan bekitib qoʻyadi. Xumkalla qoʻngʻizlar Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Qoʻngʻizi lalmi yerlar hamda choʻlga yondosh dalalardagi, ayniqsa, yangi oʻzlashtirilgan joylardagi ekinlarga katta zarar yetkazadi. Xumkalla qoʻngʻizlar turli ekinlarni, koʻproq bugʻdoy, arpani, shuningdek, qisman beda va gʻoʻzani shikastlaydi. Kurash choralari: Xumkalla qoʻngʻizlar koʻpayishi uchun qulay qoʻriq va partov yerlarni oʻzlashtirish; himoya yoki tutqich ariqchalar qazish. Ekin dalalari cheti hamda unga yondosh yerlardagi oʻsimliklarga xlorofosning 80%li texnik eritmasini va hoʻllanuvchi kukunini (0,75–2&nbsp;kg/ga) sepish.
Xums

**Xums** ( — beshdan bir) —islom anʼanasida musulmon qoʻshinlari qoʻlga tushirgan oʻljalarining (qarang Gʻanimat) beshdan bir qismi. Uni avval Muhammad (sav) ixtiyoriga, keyinchalik xalifalar xazinasiga (qarang Bayt ulmol) ajratilgan, qolgan qismini harbiy boshliqyaar oʻzlari va lashkarlarga taqsimlaganlar. Bu qoida ilk islom davridayoq Qurʼon oyatlarida (8: 41) bayon etilgan va shu asosida amalga kiritilgan, u oʻrta asrlarda barcha musulmon mamlakatlarida qoʻllangan. X. sifatida toʻplangan mablagʻlarning beshdan bir qismi avval Muhammad (sav) va uning avlodlarini taʼminlashga, shuningdek, qoʻshinlar xarajatlariga sarflagan. Xalifalar va keyingi hukmronlar davrida X. xazinaga tushgan.
Xunta

**Xunta** (ispancha junta) — ispan tilida soʻzlashuvchi mamlakatlardagi birlashma, ittifoq, komissiyalar, davlat organlarining nomi. Lotin Amerikasining ayrim mamlakatlarida harbiy toʻntarish natijasida hokimiyat tepasiga kelgan harbiy hukumat.
Xunuklik

**Xunuklik** — estetika tushunchasi. Inson goʻzalligi, shaʼni, qadrqimmati va ideal tasavvurlarga xilof keladigan xususiyat, narsa va hodisani ifodalaydi. Goʻzamiknint aksi. X. kishida turli xil salbiy histuygʻu, noxush kayfiyat, taassuf va nafrat qoʻzgʻatadi, yoqimsiz taassurot qoddiradi. X. — oʻzida nuqsonni ifodalaydi. U — insonning intellektual va iroda kuchiga boʻysunishi mumkin boʻlgan, shaxs, jamiyat uchun toʻgʻridantoʻgʻri xavf tugʻdirmaydigan, kelajakda insoniy imkoniyatlar doirasida shaklan yoki mazmunan ijobiy oʻzgarish kasb eta oladigan muvaqqat xususiyat. Shu nuqtai nazardan goʻzallik bilan uzviy boglik. Qad. xitoy donishmandlari X.ning ham oʻziga xos ahamiyati borligini taʼkidlab, odamlar X. orqali goʻzallik nimaligini anglab yetadilar, degan fikrni bildiradilar (Lao Szi). Yunon mutafakkirlari goʻzallikning X.ka oʻtib turishi mumkinligini aytadilar, bu fikrni yosh, goʻzal yigitning keyinchalik kasal qariyaga aylanishi bilan izohlaydilar (Aristotel). Shu maʼnoda X.ni qadrning qadrsizlanishi tarzida talqin qilish mumkin. X. sanʼat asariga koʻchganida, sanʼatkor mahorati va sanʼat qonuniyatlari vositasida oʻzining obʼyektdagi jirkantiruvchi jihatlarini yoʻqotadi, goʻzallikka aylanadi, ayni paytda, mazkur obʼyektga boʻlgan insondagi salbiy munosabat ongida saqlanib qolaveradi. Bu holat badiiy asarni idrok etuvchi kishining axloqiyestetik tarbiyasiga taʼsir koʻrsatadi.
Xurjun

**Xurjun** — ikki qopchiq (boʻlma)li toʻrva, Sharq mamlakatlarida qadimdan narsa (yuk) koʻtarib yurishda keng foydalaniladi. X. taxminan 100x40 sm li toʻrtburchak shaklga ega boʻlib, qopchiqlari yuz tomonining 2 chetida joylashadi, ikki buklanganda krpchiklar ustmaust tushadi. Kishi qopchiqlarni oldi va orqasiga oshirib yelkasiga osib oladi, ulovlar (ot, tuya, eshak va boshqalar)da esa X. ulov ustidan oshirib uning ikki yoniga osilgan holda joylashadi. Amaliy bezak sanʼati—gilamchilikda (paloye va gilam kabi) toʻqib tayyorlanadi, naqsh mujassamotini yoʻlyoʻl, handasiy shakllar tashkil qiladi.
Xurmodoshlar

**Xurmodoshlar**, safsandoshlar () — tropik va subtropiklarda keng tarqalgan oʻsimliklar oilasi. Daraxt yoki buta. Barglari oddiy va etli. Gullari, koʻpincha, ayrim jinsli va ikki uyli. Changchisi kup, 1 yoki 2 doyra boʻlib joylashgan. Urugʻchisi 2 — 16 mevabargli, koʻp uyali. Mevasi rezavor. X. 5 turkum (300 tur)dan iborat. Oʻzbekistonda X.ning bitta yovvoyi turi va bir nechta madaniy navlari bor.
Xurmoyi

**Xurmoyi** — oʻrtapishar jaydari oʻrik navi. Bovdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot intining Samarqand filialida Xurmoyi navi klonidan ajratib olingan. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Daraxti katta, 100 yilgacha yashaydi, shoxshabbalarining qalinligi oʻrtacha, bal. 7 —7,5 m, kengligi 8 —8,5 m. Chetdan changlanadi, iyun —iyulda pishadi. Mevasi keng tuxumsimon, zargʻaldoq, xushboʻi, shirali. Tarkibida qand miqdori 14 —16%, nordonligi 0,3%. Danagi etidan oson ajraladi. Koʻchati oʻtqazilgach, 4—5 yilda hosilga kiradi. Tupidan 200&nbsp;kg gacha hosil olinadi. Mevasi yangiligida yeyiladi, konserva qilinadi va qoqi solinadi. 1959-yildan Davlat reyestriga kiritilgan. Toshkent, Andijon, Fargʻona, Namangan, Sirdaryo, Xorazm viloyatlarida rnlashtirilgan.
Xurrak

**Xurrak**, xurrak otish — nafas yoʻlidan oʻtayotgan havo oqimi taʼsirida hosil boʻladigan tovush. Bunga kichik tilchaning havo oʻtayotganda tebranishi, yaʼni vibratsiyasi sabab boʻladi. Ogʻizni ochib (baʼzan ogʻiz yumuq boʻlganda ham) va chalqancha yotib uxlaganda kishi X. otadi, chunki bunda yumshoq tanglayning oʻta boʻshashishi uchun sharoit yaratiladi.

Burunhalqum tuzilishidagi oʻziga xos tugʻma xususiyatlar yoki surunkali yalligʻlanish kasalliklari: shumov, gaymorit, tonzillit, pnevmoniya, astma, shuningdek, burun poliplari va adenoidlar ham X. otishga sabab boʻladi. Baʼzi kasalliklarda, mas, difteriyadan soʻng paydo boʻlgan yumshoq tanglay falajida, miyaga qon quyilganda, miya ezilganda ham bemor X. otishi mumkin. Koʻp X. otadigan odam yonboshlab yotishga, yostigʻi iloji boricha baland boʻlishiga harakat qilishi lozim; mexanik mikromassaj, issiq qilish, ultratovush, lazer kabi muolajalar yaxshi naf beradi. Burundan normal nafas olishni tiklash maqsadida baʼzan xirurgik operatsiya qoʻllanadi.
Xurmoy

**Xurmoy**, Qizil xurmoy — oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Vatani — Oʻzbekiston. Sharkiy ekologikgeografik navlar guruhiga mansub. X. koʻproq Oʻzbekistonda oʻstiriladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, dumaloq, guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha (200 —300 g), shakli silindrsimon, oʻrtacha zich. Gʻujumi yirik, uzunchoqovalsimon, toʻq qizil, binafsha rang, yupqa nim gʻubor bilan qoplangan. Pusti qalin etdor.

Hosili faol harorat yigʻindisi 2700° da oʻrtacha 150 kunda yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Kasalliklarga oʻrtacha chidamli. Hosildorligi 160-200 s/ga. Yangiligida yeyiladi, Kjnura sakdanadi. Uzoq joylarga yuborishga chidamli.
Xurrit tili

**Xurrit tili** — Armaniston togʻligi jan.ida, shim. Suriya va Mesopotamiyada, Kichik Osiyoning jan.sharqiy qismida va Ugarit shahrida tarqalgan ulik til. Xurrit tilining genetik aloqalariga doir yagona fikr mavjud emas. Rus olimlari I. M. Dyakonov va S. A. Starostinlarning Xurrit tili va unga qarindosh urart tilinint naxdogʻiston tillari bilan qarindoshligi haqidagi farazi bir qadar ishonchli fikr xisoblanadi. Xurrit tilining saqlanib qolgan yodgorliklari unda oʻzaro farqdanuvchi 6 lahja borligini koʻrsatadi.

Xurrit tilining eng qad. yodgorligi mil. av. 3ming yillik oxiriga mansub. Xorijiy tillar matnlaridagi atokli otlar va soʻzlar mil. av. 2ming yillikdan keyin ham Xurrit tili Arman togʻliklarining ayrim joylarida soʻzlashuv tili sifatida qoʻllanganini koʻrsatadi. Mil. av. 1-ming yillikdayoq bunday matnlar mavjud boʻlmagan. Yozuvi — boʻgʻinli mixxat; ugarit alifboli mixxatida ham yodgorliklar uchraydi.
Xurritlar

**Xurritlar**, xurriylar — til jihatidan urartlarga qardosh boʻlgan qad. qabilalar. Shim. Mesopotamiya va Dajla daryosining soʻl irmoklari havzasida mil. av. 3ming yillikdan, mil. av. 2ming yillikdan esa Furot daryosining yuqori va oʻrta havzasida, Suriya, Tavr togʻlari, qisman Falastinda va boshqa yerlarda yashaganlar. X.ning eng koʻp tarqalgan markazi Zakavkazye boʻlgan degan taxminlar mavjud. Suriya va Mesopotamiyada X. somiylar bilan aralash yashashgan. Mil. av. 16 —13-asrlarda X. Shimoliy Mesopotamiyada Mitanni davlatini barpo etib, Xett podsholigita kuchli taʼsir koʻrsatgan. Mil. av. 2 —1-ming yillik boshidagi ossuriy manbalarida X. subareylar deb qayd etilgan. Mil. av. 1-ming yillikda X. Armaniston togʻlari atrofida tarqoq holda yashashgan. X. mixxat yozuvidan foydalanishgan.
Xursandtogʻ

**Xursandtogʻ** — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi choʻqqi. Hisor togʻining janubi-gʻarbida. Bal. 4117 m. Granit, konglomerat va ohaktoshlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari tik, tepalarida muzliklar bor. Atrofidan soylar oqib tushadi. Archazorlar uchraydi. X. yonida Xondiza ruxqoʻrgʻoshin koni bor. Baʼzi joylarda alp va subalp oʻtloqlari uchraydi.
## Manbalar
Xurushlash

**Xurushlash** (texnikada) - kattik materiallar (metall, krtishma, shisha va boshqalar) sirtiga kimyoviy va elektrkimyoviy usullarda ishlov berish. Kimyoviy ishlov kislotalar (sulfat kislota, nitrat kislota, ftorid kislota, xlorid kislota)ning suvdagi eritmasi, oʻyuvchi ishqorlar va ishqorli eritmalarda, elektrkimyoviy ishlov esa shunday muhitlar hamda tuzli eritmalarda elektr toki taʼsirida amalga oshiriladi. X. uchun maxsus vannalarga eritma toʻldirilib, buyum ana shu eritmaga botiriladi, yo boʻlmasa, uzluksiz yoki davriy ishlaydigan qurilmalarda eritmalar buyumga purkaladi. X. orqali metallar (qotishmalar) sirtidagi kuyundi (metall zaki) ketkaziladi, metall zagotovkalar zarur oʻlcham va shaklga keltiriladi, bosma sxema va klishelar sirtiga zarur qiyofa beriladi, mexanik ishlovdan keyin qolgan gʻadirbudurliklar tekislanadi, shisha sirti oʻziga xos xiraroq tusli va nakshli holga keltiriladi. Bundan tashqari, X. yordamida metallar va minerallar strukturasi aniqlanadi, metallardagi nuqsonlar topiladi. X.ning gazli, ultratovushli va boshqa usullari ham bor.
Xurshid (maʼnolari)

**Xurshid**:

* Xurshid (taxallusi; asl nomi Sharafiddinov Shamsiddin) (1892.
* Xurshid (gazeta) - "XURSHID" ("Quyosh") — ilk oʻzbek gazetalaridan biri.