Chili qalampiri

**Chili qalampiri** (shuningdek, **chile**, **qalampiri**, **chilli qalampiri** yoki **chilli**) - achchiq ta'mi uchun yetishtiriladigan ituzumdoshlar oilasiga mansub *[[Qalampir|Capsicum]]* turkumidagi oʻsimliklarning reza mevali navlari. Chili qalampiri koʻplab oshxonalarda taomlarga „achchiq“ taʼm berish uchun ziravor sifatida ishlatiladi. Kapsaitsin va kapsaitsinoidlar deb nomlanuvchi  birikmalar chili qalampirini iste'mol qilganda yoki topikal ravishda qoʻllanganda ularga intensivligini beruvchi moddalardir. Qalampirning boshqa navlariga bolgar qalampiri kiradi. C*hili qalampiri* (turli darajada) oʻtkir yoki „achchiq“ ta'mga ega, *bolgar qalampiri* esa odatda ovqatga qoʻshimcha shirinlik va mazali ta'm berish uchun qo'llanadi.

Chili qalampiri Markaziy yoki Janubiy Amerikada paydo boʻlgan deb taxmin qilinadi. Birinchi marta Meksikada yetishtirilgan. Kolumbiya almashinuvidan soʻng, butun dunyo boʻylab chili qalampirining koʻplab navlari tarqaldi, ular ham oziq-ovqat, ham anʼanaviy tibbiyot uchun ishlatiladi.

Shimoliy Amerika va Yevropada yetishtiriladigan navlarning barchasi *[[Shirin qalampir|Capsicum annuum]]* navidan kelib chiqqan. Odatda mevalari oq, sariq, qizil yoki binafsha ranggacha boʻladi. 2019-yilda dunyoda xom yashil chili qalampiri ishlab chiqarish 38 million tonnani tashkil etdi. Butun dunyo boʻylab ishlab chiqarilgan qalambirning teng yarmi Xitoyda yetishtiriladi.

## Tarix

### Kelib chiqishi
*Capsicum* oʻsimliklari zamonaviy Boliviyada paydo boʻlgan va miloddan avvalgi 7500 yildan beri taomlarning bir qismi boʻlib kelgan. Ular Amerikada yetishtirilgsn eng qadimgi ekinlardan biri hisoblanadi. Chili qalampirini yetishtirishning kelib chiqishi taxminan 6000 yil oldin sharqiy-markaziy Meksikada boshlangan, 2014-yilda Nyu-York botanika bogʻi matbuoti tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga koʻra, chili oʻsimliklari birinchi marta Amerikaning turli joylarida mustaqil ravishda yetishtirilgan. Ular Meksika, Markaziy Amerika va Janubiy Amerikaning baʼzi qismlarida yetishtirilgan oʻzini changlatuvchi ekinlardan biri boʻlgan.

Peruda *Capsicum* turkumi xilma-xilligi eng koʻp, chunki bu joy diversifikatsiya markazi boʻlib, u yerda barcha navlar Kolumbgacha boʻlgan davrga qadar oʻstirilgan va isteʼmol qilingan. Yovvoyi *Capsicum* qalampirining eng katta xilma-xilligi Boliviyada uchraydi. Boliviya isteʼmolchilari ikkita asosiy o'simlikni ajratib koʻrsatishadi: kichik yumaloq mevalarga ega turlar C.*ulupicas*, C. *eximium*, *C.* *cardenasii, C. eshbaughii* va *C. caballeroi* landraces va kichik choʻzilgan mevalarga ega turlar C.*arivivis*, *C. baccatum* var. *baccatum* va *C. chacoense* navlari.

### Yevropaga tarqatish
Christopher Columbus va uning ekipaji Karib dengiziga yetib borganida, ular birinchi boʻlin c*apsikum bilan tanishgan yevropaliklar boʻlishgan.* Ular oʻsimliklarni „qalampir“ deb atashdi, chunki ular Yevropada maʼlum boʻlgan *Piper* jinsining qora qalampiri kabi, boshqa ziravorlardan farqli oʻlaroq, achchiq, issiq taʼmga ega.

### Osiyoga tarqalishi
Chili qalampiri oʻzining savdo qiymati va qora qalampirning achchiqligiga oʻxshashligi sababli portugaliyalik savdogarlar tomonidan Osiyoga olib kirilgan. Hindistonda portugallar tomonidan 16-asrning oxirlarida kiritilgan. 21-asr Osiyo oshxonasida chili qalampiri keng qoʻllanilmoqda.

## Ishlab chiqarish

2020-yilda butun dunyo boʻylab 36 million tonna yashil chili qalampiri ishlab chiqarildi. Xitoy esa jami qalampirninf 46 % ni ishlab chiqardi.

## Turlari va navlari

Chili qalampirining beshta xonaki turi mavjud. *[[Shirin qalampir|Capsicum annuum]]* koʻplab keng tarqalgan navlarni oʻz ichiga oladi . *Capsicum frutescens* tarkibiga malagueta, tabasko, piri piri va malavi kambuzi navlari kiradi. *Capsicum chinense*, naga, habanero, datil va skotch bonneti kabi eng issiq qalampirni oʻz ichiga oladi. *Capsicum pubescens* Janubiy Amerika rokoto qalampirini oʻz ichiga oladi. *Capsicum baccatum* Janubiy Amerika aji qalampirini oʻz ichiga oladi.

Yashil va qizil bolgar qalampiri, masalan, *C. annuumning* bir xil navi, faqat pishmagan qalampir yashil boʻladi. Xuddi shu turlarda jalapeno, poblano (quritilganda ancho deb ataladi), Nyu-Meksiko, serrano va boshqa navlar mavjud. 

Qalampirlar odatda uchta guruhga boʻlinadi: bolgar qalampiri, shirin qalampir va achchiq qalampir. Eng mashhur qalampir navlari ushbu toifalardan biriga tegishli boʻladi.

## Intensivlik
Chili qalampiriga oʻtkirligini (achchiq issiqlik) beradigan moddalar kapsaitsin (8-metil- *N* -vanilil-6-nonenamid) va bir nechta tegishli kimyoviy moddalardir, ular birgalikda *kapsaitsinoidlar* deb ataladi. Kapsaitsin miqdori turlicha va oʻsayotgan sharoitga qarab oʻzgaradi. Suv taʼsiriga uchragan qalampir odatda katta mevalarni hosil qiladi. Habanero oʻsimligi stressga noqulay sharoitga tushib qolganda , masalan, suv miqdori kamayganda mevaning baʼzi qismlarida kapsaitsin kontsentratsiyasi oshadi.

Qalampirni sutemizuvchilar, masalan, odamlar isteʼmol qilganda, kapsaitsin ogʻiz va tomoqdagi ogʻriq retseptorlari bilan bogʻlanib, umurtqa pogʻonasi orqali miya sopi va talamusda ogʻriqni keltirib chiqaradi. Biroq, qushlar issiqni sezmaydilar va shuning uchun ular eng issiq qalampirni ham isteʼmol qilishlari mumkin. Chili qalampirining „issiqligi“ ning intensivligi odatda 1912-yilda amerikalik farmatsevt Uilbur Skovil tomonidan ixtiro qilingan Scoville issiqlik birliklarida (SHU) oʻlchanadi. Zamonaviy usul — chili qalampir navining kapsaitsinoid tarkibini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchash uchun yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (HPLC) yordamida SHU ning miqdoriy tahlilidir . Sof kapsaitsin xona haroratida hidrofobik, rangsiz, hidsiz va kristaldan mumsimon qattiq moddadir.

Bir tadqiqotga koʻra, kapsaitsin oʻsimlik tomonidan sutemizuvchilar yirtqichlari va mikroblardan, xususan, chili qalampirining ayrim turlariga hujum qiladigan hemipteran va fusarium qoʻziqorinidan himoya sifatida ishlab chiqariladi. Qalampirlar kapsaitsin miqdorini oʻsimlik urugʻlarida qoʻziqorin yirtqichlaridan kelib chiqqan zararga mutanosib ravishda oshiradi.

### Oddiy qalampir

Koʻp ishlatiladigan qalampirda keng intensivlik mavjud:

### Mashhur issiq qalampir
Dunyodagi eng issiq 8 ta qalampir (mamlakatlar boʻyicha):

QAYD: Yulduzcha (*) bilan belgilangan SHU daʼvolari Ginnesning rekordlar kitobi tomonidan tasdiqlanmagan.

## Foydalanadi

### Pazandachilikda foydalanish

Chili qalampir mevalari rezavorlardir. Ular koʻpincha sabzavot kabi tayyorlanadi va isteʼmol qilinadi. Butun mevalar quritilishi va keyin maydalanishi yoki ziravor sifatida ishlatiladigan chili kukuniga aylantirilishi mumkin. Chililarni saqlash muddatini uzaytirish uchun quritish mumkin. Chili qalampirini shoʻrlash, dukkaklarini moyga botirish yoki tuzlash orqali ham saqlash mumkin.

Poblano kabi koʻplab yangi chililarning tashqi poʻstlogʻi qattiq boʻlib, pishirish paytida buzilmaydi.

Deyarli barcha boshqa Solanaceous ekinlarning barglarida toksinlar boʻlsa-da, chili qalampirida yoʻq.  Bir oz achchiq va mevadek issiqlik beruvchi barglar Filippin oshxonasida koʻkat sifatida ishlatiladi, bu yerda ular *dahon ng sili* (soʻzma-soʻz „chili barglari“) deb ataladi. Ular tovuq shoʻrvasida ishlatiladi. Koreys oshxonasida barglar kimchida ishlatilishi mumkin. Yapon oshxonasida barglar koʻkatlar sifatida foydalaniladi, shuningdek, saqlash uchun *tsukudani* uslubida pishiriladi.

Koʻpgina meksika taomlari, shu jumladan chili rellenosidagi butun chilidan foydalanadi. Quritilgan butun chilini maydalashdan oldin qayta tiklash mumkin. Meksikaning shimolidagi Sinaloa va Sonora shtatlarida chiltepin qalampiri (yovvoyi qalampir) taomlarga achchiqlik qoʻshish uchun pishloq va shoʻrvalarda ishlatiladi. Meksikaning janubida mol sousi ancho chipotle qalampiri kabi quritilgan chili bilan tayyorlanadi. Chililar salsalarda ishlatiladi. Meksikalik uy xoʻjaliklari odatda chili oʻsimliklarini yetishtiradilar.

Hindistonda koʻpchilik uy xoʻjaliklari doimo yangi issiq yashil chili zaxirasini saqlaydilar. Odatda taom tayyorlashning dastlabki bosqichlarida yogʻ qalampir bilan ozgina qovuriladi. Hindistonning baʼzi shtatlari, masalan, Rajastanda barcha taomlarni faqat ziravorlar va chili yordamida tayyorlanadi.

Chili Butanda asosiy meva hisoblanadi. Butanliklar bu hosilni *ema* (Dzongxada) yoki *yakkaxon* (Sharchopda) deb atashadi.

Chili koʻplab oshxonalarda ishlatiladi. Ushbu maqolaning boshqa joylarida aytib oʻtilganlardan tashqari baʼzi diqqatga sazovor chili taomlari orasida arrabbiata sousi, paprikash, mol poblano, nam phrik, *sambal* va som tam mavjud.

Yangi yoki quritilgan chili koʻpincha issiq sousni tayyorlash uchun ishlatiladi. Issiq souslar koʻplab oshxonalarda, jumladan, Shimoliy Afrikadan harissa, Xitoydan chili yogʻi (Yaponiyada rāyu deb nomlanadi) va Tailanddan srirachada uchraydi.

### Manzarali oʻsimliklar
Rangi va chiroyli tashqi koʻrinishi sababli chili oʻsimliklarini bogʻ uchun dekorativ oʻsimlik sifatida oʻstirish mumkin.

* Qora marvarid qalampiri : kichik gilos shaklidagi mevalari bor. Barglari jigarrangdan tortib qora rangacha boʻladi
* Qora venger qalampiri: binafsha gullar va binafsharang tomirlarga ega yashil barglar, jalapeno shaklidagi mevalari bor
* Yepiskop toji qalampiri, Rojdestvo bolgar qalampiri: qizil yepiskop toji yoki qizil Rojdestvo qo‘ng‘irog‘iga o‘xshagan uch qirrali shakli tufayli shunday nomlangan

### Topikal foydalanish va sogʻliqni saqlash tadqiqotlari
Chili qalampiri tarkibidagi oʻtkir kimyoviy kapsaitsin ogʻriqni yoʻqotish uchun topikal malhamlar, burun spreylari va teri yamoqlarida analgetik sifatida ishlatiladi. 2022-yilgi dastlabki tadqiqotlarni koʻrib chiqish shuni koʻrsatdiki, chili qalampirini muntazam isteʼmol qilish yurak- qon tomir kasalliklari va saraton kasalligidan oʻlim xavfini kamaytirishi mumkin.

### Kimyoviy tirnash xususiyati beruvchi moddalar
Chilidan olingan kapsaitsin qalampir purkagichlarida va baʼzi koʻzdan yosh oqizuvchi gazlarni tayyorlashda ishlatiladi. Bu buyumlar itoatsiz shaxslar yoki olomonni nazorat qilish uchun kamroq zarar beradigan qurol sifatida ishlatiladi. Bunday mahsulotlar notoʻgʻri foydalanish shikastlanish yoki oʻlimga olib kelishi mumkin.

### Ekinlarni himoya qilish
Afrika va Osiyo mamlakatlarida dehqonlar va fillar oʻrtasidagi nizolar uzoq vaqtdan beri keng tarqalgan boʻlib, u yerda fillar tunda ekinlarni yoʻq qiladi, don uylariga bostirib kirishadi va baʼzan odamlarni oʻldiradi. Fermerlar chilidan fillarga qarshi foydalana boshladilar. Fillar kapsaitsinni yoqtirmaydi. Fillar katta, sezgir burunga ega boʻlgani sababli, chili hidi ularga noqulaylik tugʻdiradi. Qimmatbaho ekinlar atrofida bir necha qator meva ekib, dehqonlar fillar oʻta olmaydigan bufer zonasini yaratadilar. Buning uchun chili goʻng bombalari ham qoʻllanadi. Bu goʻng va chilini aralashtirishdan yasalgan gʻishtdir. Bomba yondirilganda zararli tutun hosil qiladi, bu och fillarni dehqonlarning dalalaridan uzoqlashtiradi. Bu odamlar va fillar oʻrtasidagi xavfli jismoniy qarama-qarshilikni kamaytirishi mumkin.

### Oziq-ovqat himoyasi
Qushlar kapsaitsinga nisbatan bir xil sezuvchanlikka ega emas. Chili qalampiri qushlar tomonidan isteʼmol qilinadi, bu chili qalampirida urugʻlarning tarqalishiga hissa qoʻshishi mumkin, chunki uchayotgan qush urugʻlarni ota-ona oʻsimlikidan oʻtib, undan uzoqroqqa yoyishi mumkin. Ovqat hazm qilish tizimi har qanday quruqlikda yoki daraxtda yashovchi sutemizuvchilarga qaraganda bir xil sharoitlarda buni amalga oshirishi mumkin, bu esa resurslar uchun raqobatni kamaytiradi.

## Ozuqa qiymati
 
Qizil tarkibida qalampir 88 % suv, 9 % uglevodlar, 2 % protein va 0,4 % yogʻ (stol) bor. Chili qalampirining 100 grammida 40 kaloriya mavjud va S vitamini va <sub>B6</sub> vitaminining boy manbaidir (stol).

## Imlo va foydalanish
Uchta imlo *chili*, *chile* va *chilli* boʻlib, ularning hammasi lugʻatlar tomonidan tan olingan.

* *Chili* Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadaning ingliz tilida keng qoʻllanadi. Biroq, u odatda chili con carne (soʻzma-soʻz „goʻshtli chili“) ning qisqa nomi sifatida ishlatiladi goʻshtlarning koʻpchiligi chili kukuni bilan ziravorlanadi, bu esa oʻz navbatida toza quritilgan, maydalangan chili qalampiriga ishora qilishi mumkin.
* *Chile* Meksikada va boshqa Lotin Amerikasi mamlakatlarida, shuningdek, Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadaning baʼzi qismlarida eng keng tarqalgan ispan imlosida oʻsimlik va uning mevasini bildiradi. Amerika Qoʻshma Shtatlarining janubi-gʻarbiy qismida (ayniqsa, Nyu-Meksikoda) *chili* bu mevadan tayyorlangan qalin, achchiq, sirkasiz sousni bildiradi.
* *Chilli* uchun Náhuatl tilidagi soʻzning asl romanizatsiyalashtirilgani boʻlgan va *Oksford inglizcha lugʻatiga* koʻra afzal qilingan ingliz imlosi boʻlib, u shuningdek, *chili* va *chili* variantlari sifatida roʻyxatga olingan. *Chilli* (va uning koʻplik *chillilari*) Hindiston, Shri-Lanka, Avstraliya, Malayziya, Yangi Zelandiya, Pokiston, Singapur va Janubiy Afrikada eng keng tarqalgan imlo.

*Qalampir* dastlab *Capsicum* emas, balki *Piper* turkumiga kiritilgan boʻlsa-da, ikkinchisi ingliz lugʻatlarida, jumladan *Oksford inglizcha lugʻatida* va Merriam-Websterda mavjud. *Qalampir* soʻzi botanika va pazandachilik sohalarida turli turdagi oʻtkir oʻsimliklar va ularning mevalari nomida ham keng qoʻllanadi.

## Xavfsizlik
Achchiq qalampirdagi efir moyi terida qichishish xususiyatini keltirib chiqarishi mumkin, bu esa qoʻl yuvish va koʻzlarga yoki tananing har qanday nozik qismlariga teginishda ehtiyot boʻlishni talab qiladi. Achchiq qalampirni isteʼmol qilish oshqozon ogʻrigʻi, giperventiliya, terlash, qusishga olib kelishi mumkin.
Fayl:Habanero closeup edit2.jpg|Habanero qalampiri
Fayl:Buds and flowers of chili plants.jpg|Kurtaklar va gullar
Fayl:Chili pepper.jpg|Dalada pishmagan chili
Fayl:Shan Hills, Myanmar, Red chili pepper plant.jpg|Dalada pishgan chili, Myanma
Fayl:Black pearl cultivar.jpg|Qora marvarid navi
Fayl:Cubanelle Peppers.jpg|Kubanel qalampiri
Fayl:Chilli paper bd.jpg|Urugʻlar bilan pishgan chili qalampiri
Fayl:HotPeppersinMarket.jpg|Karib dengizi bozorida skotch bonnet chili qalampiri
Fayl:Chillies drying in Kathmandu.jpg|Katmandu, Nepalda quritilgan chili qalampiri
Fayl:Mujer chiles 3.JPG|San-Pedro Atokpanda quritilgan chilidan tomirlar va urugʻlarni olib tashlash
Fayl:2014 Dried chilli flakes.jpg|Quritilgan qalampir parchalari va yangi chili
Fayl:Chili pepper 01.JPG|Iordaniyaning Amman shahridagi anʼanaviy restoranda chili qalampiri
Fayl:Phrik haeng.jpg|Quritilgan Tailand qush koʻzlari chili
Fayl:Aesthetic green Chillies.JPG|Yashil qalampir
Fayl:Andhra Chillies.jpg|Guntur chilli quyoshda quritilmoqda, Andxra-Pradesh, Hindiston
Fayl:Sundried chilli.jpg|Imogiri shahrida quritilgan chili
Fayl:Red chili peppers Mesilla NM.jpg|Nyu-Meksiko chililari Nyu-Meksiko shtatining Mesilla shahridagi zavodda quritilgan
Fayl:A bottle of chili pepper wine.jpg|Virjiniyadan chili qalampir sharobi
Fayl:Ristras Drying.jpg|alt=Chili peppers drying in hanging ristras|Arizonada quritilgan chili qalampiri
Fayl:White flower of chili paper plant.jpg|Kechasi chili qogʻozining oq guli
Fayl:Pimientos choriceros.jpg|Choricero qalampiri
Fayl:Chilli pickle in a plate 2.jpg|Hindistonda tuzlangan chili
Fayl:Chili peppers cultivated in Myanmar.jpg|Myanmada etishtirilgan chili qalampiri
Fayl:Inle Lake, Dried red chili (chilli) pepper, Capsicum annuum, Myanmar.jpg|Quritilgan chili qalampir parchalari, Myanma
Fayl:Green-chillies.jpg|Shimoliy Hindistondan yashil chilli. Ular koʻplab hind taomlarida ziravor sifatida ishlatiladi.


## Manbalar