Shirin qalampir

**Shirin qalampir** (lot. *Capsicum annuum*) — bir yillik oʻt oʻsimlik boʻlib, vatani Markaziy Amerika (Meksika, Gvatemala) hisoblanadi. Qimmatli sabzavot ekini. Oʻzbekistonda shuningdek bulgʻor qalampiri (bolgarskiy) deb ham yuritiladi.

## Tarixi
Amerika qitʼasi kashf qilingandan soʻng, shirin qalampir Yevropa hamda Osiyo davlatlariga tezda tarqala boshladi. Dastlab qalampir 15-asrlarda Ispaniya va Portugaliyada etishtirilib boshlandi. Shundan soʻng 16-asrning oʻrtalarida u Italiya, Jazoir va Osiyo hamda Oʻrta yer dengizi davlatlariga tarqay boshladi. Shu davrdan boshlab qalampir Portugaliyaliklar tomonidan boshqa Osiyo va Afrika qitʼasi davlatlariga yetib bordi. Rossiyaga shirin qalampir 16-asrda Turkiya va Erondan kirib borgan. Oʻzbekiston hududida shirin qalampir dastlab bulgʻor dehqonlari tomonidan Toshkent atroflarida yetishtirila boshlangan boʻlishi mumkin.

## Botanik tavsifi

Poyasi oʻtsimon, tik oʻsadi, shoxlanuvchan, boʻyi 25-30 sm dan 80 sm gacha, issiqxonada 2 metrdan ham baland o’suvchi navlari yetishtiriladi. Barglari  uzun yoki kalta bandli, usti silliq yoki tukli, uzinchoq shaklda. 
Gullari ikki jinsli,  oq, sariq yoki och binafsha rangda boʻlishi mumkin. Naviga qarab ekilgandan 80-90 kun oʻtgach gullaydi va kuzgi sovuq tushguncha davom etadi. Fakultativ oʻzidan changlanuvchi, hasharotlar (chumoli, tripslar, qisman asalarilar) yordamida 15% chetdan changlanishi mumkin. Shirin qalampir achchiq qalampir navlaridan uzoqda ekilishi shart. Mevasi - ichi boʻsh soxta rezavor. 2,4,6 kamerali boʻladi, Shirin qalampir mevalari turli xil shakl (silindrsimon, kvadrat va yomoloq) va ogʻirlikda (100-190 gram), biologik pishgan mevalari qizil, qizgʻish, sariq, pushti, och yashil va hatto toʻq binafsha rangli boʻlishi mumkin. Urugʻlari och sariq rangli, yumaloq, 1000 tasinig vazni 4-8 gram keladi.  Ildizning asosiy qismi tuproqning 20-30 sm li qavatida rivojlanadi.

## Biologik xususiyatlari

Tropik iqlimlarda qalampir koʻp yillik, moʻtadil va subtropik sharoitlarda bir yillik oʻsimlik. Qalampir issiqsevar, oʻsuv davri (urugʻlari ungandan pishguncha) 120-160 kun. Oʻsib rivojlanishi uchun maqbul harorat 18-25C boʻlishi zarur. 13C dan past haroratda oʻsishi toʻxtaydi, -0,5 – -1C da nobud boʻlishi mumkin. Keskin yuqori haroratlarda ham (35C3/ga normada sugʻorish zarur.   
 
### Hosilni yigʻish
Shirin qalampir meva tuga boshlagandan soʻng, hosili 35-45 kunda texnik etiladi. Bunda u normal yiriklida va yashil soʻngra qizil rangga kirib, xushboʻy hid va mazzaga ega boʻladi. Hosil har 4-5 kunda teriladi.

### Navlari
Oʻzbekistonda ochiq maydonlarda shirin qalampirning Dar Tashkenta, Zarya Vostoka, Lastochka, Nargiza, Tong, Zumrad kabi navlari etishtiriladi.

## Mevasining kimyoviy tarkibi
Mevalarining kimyoviy tarkibi nafaqat navlariga balki ularning pishganlik darajasiga ham qarab o’zgaradi. Savzavot ekinlari orasidan  C vitaminga nihoyatda boyligi bilan ajralib turadi.  Ko’k mevari tarkibida uning miqdori 150–270&nbsp;mg% bo’lsa, qizilining tarkibida 480&nbsp;mg% gacha bo’lishi mumkin. Shirin qalampir mevalari shuningdek A, B1, B2, B6, B9, P, PP, E vitaminlarga boy. Vitaminlardan tashqari o’zining tarkibida temir, kalsiy, kaliy, natriy, magniy, xlor, ftor, marganes, mis, kobalt, ruh, fosfor, xrom kabi elementlarning  birikmalarini tutadi.
100 gram shirin qalampir mevasida tahminan 27 kkal bor.

## Havolalar
* Issiqxonada shirin qalampir etishtirish bo'yicha qo'llanma (ingliz tilida)

## Manbalar