Dilrasbonu begim

**Dilrasbonu begim** (Urdu talaffuzida: [dɪlrəs ˈbaːnuː ˈbeːgəm] ; 1622 — 1657-yil 8-oktabr) imperator Avrangzebning birinchi xotini. U oʻlimidan soʻng Rabia-ud-Daurani („Asrning Rabiasi“) unvoni bilan ham tanilgan. Aurangoboddagi Bibi Ka Maqbara Toj Mahalga (Aurangzebning onasi Mumtoz Mahal maqbarasi) juda oʻxshash boʻlib, eri tomonidan uning soʻnggi maskani sifatida foydalanishga qurilgan.

Dilras Forsdagi Safaviylar sulolasining aʼzosi boʻlib, Gujarat noibi boʻlib ishlagan Shoh Ismoil I avlodidan boʻlgan Mirzo Badi-uz-Zamon Safaviyning (Shohnavaz Xon) qizi edi. U 1637-yilda shahzoda Muhi-ud-dinga (keyinchalik „Avrangzeb“ nomi bilan atalgan) turmushga chiqdi va unga besh farzand tugʻib berdi, jumladan: Muhammad Aʼzamshoh (Aurangzeb tomonidan tanlangan merosxoʻr), u vaqtincha otasining oʻrniga oʻtgan. Iqtidorli shoira malika Zeb-un-Nissa (Aurangzebning sevimli qizi), malika Zinat-un-Nissa (" Padshah Begum " unvoni) va imperatorning eng sevimli oʻgʻli Sulton Muhammad Akbar.

Dilras, 1657-yilda, beshinchi farzandi Muhammad Akbarni tugʻganidan bir oy oʻtib va erining birodarkushligidan soʻng taxtga oʻtirishidan bir yil avval tugʻish payyidagi isitmadan vafot etgan.

## Oila va nasl
Dilras Banu Begum taniqli Safaviylar sulolasining aʼzosi boʻlgan. U Mirzo Badi-uz-Zamon Safaviyning (Shohnavozxon nomi va xalq orasida Mirza Dekan nomi bilan mashhur) qizi boʻlib, uning bobosi Safaviylar sulolasining asoschisi Shoh Ismoil I Safaviyning oʻgʻli edi. Shohnavaz Xon Gujarat noibi va boburiylar saroyida kuchli, yuqori martabasi ulugʻ edi. U dabdaba va ulugʻvorlikni yaxshi koʻrardi, bu uning qizi Dilrasning shahzoda Muhiiddin bilan boʻlib oʻtgan toʻy marosimida yaqqol koʻrinib turardi.

Dilrasning onasi Nauras Banu Begim Mirzo Muhammad Sharifning qizi, otasi esa imperator Jahongir davrida shon-sharafga koʻtarilgan Mirzo Rustam Safaviyning oʻgʻli edi. 1638-yilda Dilrasning singlisi Sakina Banu Begum Aurangzebning kenja ukasi shahzoda Murod Baxshga turmushga chiqgan. Shohnavazxonning jiyani va Dilrasning amakivachchasi ham Aurangzebning katta akasi shahzoda Shoh Shujaga yurmushga chiqgan edi. Bu nikohlar imperator oilasi bilan Shohnavozxon oilasi va uning davomi sifatida Safaviylar sulolasi oʻrtasidagi aloqalarni yanada mustahkamladi.

## Aurangzeb bilan turmush qurish

1637-yilning fevralida Dilras hukmron Boburiy imperatori Shoh Jahon va uning suyukli rafiqasi Mumtoz Mahalning uchinchi oʻgʻli shahzoda Muhi-ud-din (keyinchalik Avrangzeb nomi bilan mashhur) bilan unashtirilgan edi. Nikoh taklifi Shoh Jahon tomonidan ilgari surilgan va Dilrasning otasi tomonidan qabul qilingan va bu ularning nikohiga olib kelgan. Aurangzebni imperator Dekandan mehr bilan chaqirdi va u yerda kelishuv olib bordi va 1637-yil 15-aprelda Avrangzeb toʻyi uchun Agraga keldi. Nikoh bir necha hafta oʻtgach, 1637-yil 8-mayda Agra shahrida katta quvonchlar ostida boʻlib oʻtdi.

Imperator saroyi munajjimlari qaroriga koʻra, ularning nikoh marosimi tong otishidan toʻrt soat oldin, dabdabali va katta bayramlar ostida oʻtkazildi Shohnavazxonning saroyida boʻlib oʻtdi. Bayramlarning ulugʻvorligi yilnomachi Xofi Xon tomonidan tasvirlangan: „Oʻt oʻchirilishi yerni boshqa osmonga aylantirdi“ va qoʻshiqchilar va raqqosalarning jozibasi "hatto Veneraga " hasad qilgan boʻlar edi. *[[Qozi]]* er-xotinni imperator huzurida nikohlab berdi, *[[mahr]]* esa 400 000 rupiy qilib belgilandi. Toʻydan soʻng 14-may kuni Aurangzeb saroyida ziyofat (*valima*) boʻlib oʻtdi, unda imperator Shoh Jahon *[[Amir|amirlarga]]* toʻy sovgʻalarini topshirdi.

Yangi turmush qurgan er-xotin 1637-yil 4-sentabrda Aurangzeb noib boʻlib xizmat qilgan Dekanga ketishdan oldin imperator bilan Agrada uch oydan koʻproq vaqt oʻtkazdilar. Agrada boʻlgan paytida Dilras Aurangzebning birinchi farzandi: iqtidorli shoir malika Zeb-un-Nissadan homilador boʻlgan edi. U nikohdan toʻqqiz oy oʻtgach, 1638-yil 15-fevralda Dekanning Daulatobod shahrida tugʻilgan va otasining sevimli qizi edi. Keyingi oʻn toʻqqiz yil ichida imperator juftligi yana toʻrtta farzandli boʻladi, ularning barchasi Aurangzeb tomonidan ikkinchi darajali xotinlaridan qolgan bolalaridan ustun qoʻyilardi. Aurangzebning bosh turmush oʻrtogʻi sifatida Dilras unga katta taʼsir oʻtkazgan va uning haramini boshqargan. U erining ikkinchi darajali xotinlaridan farqli oʻlaroq, Boburiylar sudida eng yuqori martabali shaxslardan biri edi. Biroq Dilras sud siyosati va maʼmuriy ishlarda qatnashmadi, chunki eri ayollarning bunday ishlarga aralashishiga yoʻl qoʻymaganga oʻxshaydi.

Dilrasning taniqli jismoniy va shaxsiy fazilatlari uni goʻzal, quvnoq va maftunkor deb taʼriflaydi. Oʻzining feʼl-atvoriga koʻra, u magʻrur va oʻzini oʻzi istaydigan ayol boʻlganga oʻxshaydi va eri undan qandaydir hayratda edi. Avrangzebning soʻzlariga koʻra, u jahldor ayol boʻlgan va „oʻta qattiqqoʻl ayol edi, lekin umrining oxirigacha men uni sevishda davom etdim va hech qachon uning his-tuygʻularini yaralamadim“. Dilrasning magʻrur tabiati uning turmushida muammo tugʻdirmasdi, chunki Avrangzeb oʻzining magʻrur va hukmdor xotini bilan doimo kamtarlik qilgan. Hamma maʼlumotlardan koʻrinib turibdiki, Dilras ham eriga oʻxshamaydi. Ularning ikkalasi ham kuchli irodali, taqvodor va moddiy qadriyatlarning oddiy sxemasiga nisbatan befarq edi.

Biroq, Aurangzeb sunniy boʻlsa, Dilras Begum dindor shia edi. Oʻz saroyida malika shia va sunniy *[[Ulamo|ulamolari]]* oʻrtasida bahslarni tashkil qildi, unda malika Zeb-un-Nissa ham ishtirok etdi. Biroq, u imperator boʻlganida, Dilras vafot etganidan soʻng, Avrangzeb qizidan bu bahslarda qatnashmaslikni soʻradi. Aurangzeb hukmronligi davrida oʻsib chiqqan safaviy shialari Boburiylar imperiyasida har qachongidan ham kuchliroq taʼsirga ega boʻldilar va ularning harbiy rahbarlari Avrangzebning deyarli barcha muvaffaqiyatli harbiy yurishlarini qatnashgan.

Aurangzebning ikki ikkinchi darajali xotini bilan boshqa nikohlari maʼnosiz edi. Natijada, bu ikki past xotin, garchi ular unga yana toʻrtta farzand tugʻib bersalar ham, erlaridan ajralib qolishdi. Imperator turmush oʻrtogʻi boʻlish maqomi va vakolati faqat Dilrasga tegishli edi. U umrining oxirigacha eriga oʻz taʼsirini saqlab qoldi va har doim uning sevimli va bosh turmush oʻrtogʻi boʻlib qoldi. Uning bevaqt vafotidan keyin ham uning saroydagi, saroydagi va erining hayotidagi mavqeini uning ikkinchi darajali xotinlari ham egallamadi. Shunday qilib, Dilras hech qachon almashtirilmagan va hech bir ayol Avrangzeb saroyini boshqara olmadi.

### Bolalari
Dilrasning homiladorligi kamida toʻrt yil oraliqda sodir boʻlgan. Professor Enni Kriger-Krynickining taʼkidlashicha, „Aurangzeb, Mumtoz Mahal bilan oʻlimga olib kelgani kabi, tez-tez koʻp homilador boʻlib, uning zaif sogʻligʻiga taʼsir qilishni xohlamagan boʻlishi mumkin“. Yigirma yillik turmushi davomida imperator juftligi besh farzandning ota-onasi boʻldi:

* Shahzadi Zeb-un-Nissa Begum (1638-yil 15-fevral — 1702-yil 26-may) turmush qurmagan holda vafot etgan.
* Shahzadi Zinat-un-Nissa Begum (1643-yil 5-oktabr — 1721-yil 7-may) Avrangzeb hukmronligi davrida imperiyaning birinchi xonimi (Padshoh Begum) vazifasini bajargan, u turmushga chiqmagan holda vafot etgan.
* Shahzadi Zubdat-un-Nissa Begum (1651-yil 2-sentabr — 1707-yil 17-fevral) oʻzining birinchi amakivachchasi, amakisi Dara Shikoning oʻgʻli shahzoda Siphir Shikohga erga tekkan; muammosi bor edi.
* Shahzoda Muhammad Aʼzam Shoh *Shohi Ali Jah* (1653-yil 28-iyun — 1707-yil 8-iyun) qisqa muddatda otasining oʻrniga Boburiylar imperatori lavozimini egalladi, oʻzining birinchi amakivachchasi, Dara Shikoning qizi malika Jahonzeb Banuga uylandi.
* Shahzoda Sulton Muhammad Akbar (1657-yil 11-sentabr — 1706-yil 31-mart) amakivachchasi, Dara Shikoning nevarasi malika Salimaga uylandi.

## Vafoti

1657-yil 11-sentabrda Dilrasbonu beshinchi farzandi Muhammad Akbarni dunyoga keltirgan, shundan soʻng u tugʻruqdan kelib chiqqan asoratlar tufayli isitmasi chiqib, 1657-yilning 8-oktyabrida vafot etgan. Uning vafotidan keyin Avrangzeb qaygʻuga botgan, toʻngʻich oʻgʻli shahzoda Aʼzam tushkunlikka tushgan. Dilrasbonuning toʻngʻich qizi, malika Zebunniso yangi tugʻilgan ukasini katta qilishni oʻz zimmasiga olgan. Zebunniso begim va Avrangzeb shahzoda Muhammad Akbarni juda yaxshi koʻrib tarbiya qilganlar.

### Bibi Ka Maqbara
1660-yilda Dilras vafotidan uch yil oʻtgach, Avrangzeb Bibi Ka Maqbara („Xonimlar qabri“) nomi bilan mashhur boʻlgan Aurangobodda maqbara qurdirdi. Shunisi eʼtiborga loyiqki, Avrangzeb yarim asrlik hukmronligi davrida hech qachon tarixiy binolarni qurmagan, faqat bitta istisno, yaʼni xotini maqbarasini qurishni istisno qilgan. Bu yerda Dilras vafotidan keyin „Rabia-ud-Daurani“ („Asrning rabiyasi“) nomi bilan dafn etilgan. Bibi Ka Maqbara Toj Mahalga, Dilrasning qaynonasi imperator Mumtoz Mahal maqbarasiga juda oʻxshaydi, uning oʻzi tugʻish paytida vafot etgan.

Bibi Ka Maqbara Aurangzebga tegishli boʻlgan eng katta tuzilma boʻlgan va uning nikoh sadoqati ramzi hisoblanadi.

Fayl:Aurangabad, Bibi Ka Maqbara, mausoleo per la prima moglie di aurangzaeb Dilras Banu Begum, 1660-69 ca., corpo centrale, mosche a02.jpg|alt=Bibi Ka Maqbarasi ichki tuzilishi
Fayl:Aurangabad, Bibi Ka Maqbara, mausoleo per la prima moglie di aurangzaeb Dilras Banu Begum, 1660-69 ca., corpo centrale e minareti, interno 03.jpg

Keyingi yillarda uning qabri Aurangzeb buyrugʻi bilan oʻgʻli Aʼzamshoh tomonidan taʼmirlandi. Aurangzebning oʻzi Xuldaboddagi maqbarasidan bir necha kilometr uzoqlikda dafn etilgan.

* Bibi Ka Maqbara
* Safaviylar sulolasi
* Aurangzeb

## Manbalar