open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vadim Chaykin

**Vadim Afanasyevich Chaykin** (1886, Kursk gubernyasining Novo-Oskol uyezdi — 1941.8.9) — tarixchi va jamoat arbobi. Ufa gimnaziyasida oʻqigan. 1904-yildan eserlar partiyasining aʼzosi. 1908—15 yillarda qamoq va surgunda boʻlgan. Turkistonda podsho Rossiyasi hukmronligiga qarshi kurashlarda faol qatnashgan. 1916-yil yozidan Andijonda yashagan. Mirkomilboy taklifi bilan Andijon aholisi nomidan Chaykin Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev bilan mardikorlikka safarbarlik ishini tekshirish uchun Petrogradga borgan (1916-yil iyul). Chaykin, U. Asadullaxoʻjayev, Mustafo Choʻqay hamroxdigida A.F.Kerenskiy va Q.B.Tavakkalovdan iborat komissiya Turkistonga keladi. 1917-yilda u siyosiy faoliyatini yanada jonlantirgan. Eserlar partiyasining Turkistondagi rahbarlaridan biri boʻlgan. Butun Rossiya Sovetlarining 1-sʼyezdi (Petrograd, 1917-yil iyun)da Chaykin U. Asadullaxoʻjayev bilan birgalikda qatnashgan. Rossiya Muvaqqat hukumati Turkiston qoʻmitasi raisi (1917-yil iyul—sentyabr). oktyabr toʻntarishitsj soʻng Chaykin oʻng eser sifatida bolsheviklarga qarshi chiqadi. Rossiya Taʼsis Majlisi aʼzosi (1917—1918).

Chaykin tarixchi olim sifatida 20-asr boshlarida Rossiyada inqilobiy jarayonlar va milliy munosabatlar, narodniklar tarixi, Ukraina va Turkistondagi siyosiy ahvol toʻgʻrisida asarlar yozgan. Uning qoʻlyozmalari 1933-yilda 5 jiddli kitob shakliga keltirilgan.

1922-yildan boshlab sovet rejimi tomonidan bir necha marta qamalgan va surgun qilingan. SSSR Oliy Sudi harbiy kollegiyasi qarori bilan Chaykin otib tashlangan (1941-yil 8-sentyabr).

## Manbalar

## Adabiyot
* Germanov V.V., Istoriki Turkestana v usloviyax politicheskogo terrora 20—30x godov, T., 2000; Aʼzamxoʻjayev S, Turkiston muxtoriyati, T., 2000; Shamsutdinov R., Istiqlol yoʻlida shahid ketganlar, T., 2001.
Pyotr Ilich Chaykovskiy

**Pyotr Ilich Chaykovskiy** [1840.25.4(7.5), hozirgi Votkinsk – 1893.25.10 (6.11), Peterburg] – rus kompozitori, yirik simfoniyachi, musiqiy dramaturg, dirijyor, pedagog. Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1865). Moskva konservatoriyasida professor (1866—78). Rus musiqa jamiyati Moskva boʻlimining direktori (1885-yildan). 1887-yildan Rossiya, shuningdek, Yevropa va AQShda gastrolda boʻlib, asosan, oʻz asarlariga dirijyorlik qilgan. Chaykovskiy chuqur milliy, xalqchil va demokratik uslubdagi opera, balet, simfonik va kamer asarlarning yuksak namunalarini yaratgan. Uning ijodi rus romansi, xalq qoʻshiqlari va romantizm davri ohanglariga asoslangan oʻziga xos musiqa uslubi bilan ajralib turadi. Chaykovskiy musiqasi nihoyatda taʼsirchanligi, ajoyib ohangdorligi, yorqin ifodaviy vositalari, joʻshqin, hayajonli kuylarga boyligi bilan ahamiyatlidir. Ijodida oʻta nozik ruxjiﬂ jarayonlar bilan birga koʻlami keng – muhabbat va taqdir, hayot va oʻlim, tabiat kabi mavzular oʻzining yuksak badiiy ifodasini topgan. Chaykovskiy turli janrlarda boy ijodiy meros qoldirib, 10 opera, 3 balet, 6 simfoniya, simfonik fantaziya, uvertyura va syuitalar, 3 fortepiano va 1 skripka konsertlari, diniy mavzudagi xor asarlari, shuningdek, fortepiano, skripka uchun pyesalar hamda vokal musiqaning yetuk namunalarini yaratgan. Ayniqsa, 4—6 simfoniyalari (1877—1893), „Francheska da Rimini“ (1876) va „Romeo va Julyegta“ (1869) simfonik uvertyura—fantaziyalar, „Italyancha kaprichio“ (1880), skripka (1878) va 1fortepiano (1875) konsertlari, „Yevgeniy Onegin“ (1878), „Qargʻa motkasi“ (1890), „Iolanta“ (1891) operalari, „Oqqush koʻli“ (1876), „Uyqudagi goʻzal“ (1889), „Shchelkunchik“ (1892) baletlari jahon simfonizma choʻqqilari hisoblanadi. Garmoniyadan rus tilida birinchi darelik („Garmoniyani amaliy oʻrganish boʻyicha qoʻllanma“, 1872) muallifi. Chaykovskiyning barcha asarlari nashr etilgan (Polnoye sobraniye sochineniy, t. 1—63, M., 1940—90). Votkinsk shahrida memorial muzeyi (1894-yildan) va Klin (1940) shahrida Chaykovskiy uy muzeyi bor. Moskva konservatoriyasi, 1958-yildan Moskvada eshak sikkan va eshak olib qolgan

## Manbalar
Chaynash

**Chaynash** — ogʻizda ovqatni maydalash, ezish, ularni soʻlak bilan namlash va yutum hosil kilishdan iborat fiziologik jarayon. Odam va koʻpgina hayvonlarda Ch. chaynov muskullari kiyekdrganda, pastki jagʻ harakatining yuqori jagʻ harakatiga nisbatan turlicha oʻzgarishi natijasida amalga oshadi. Ch.da til va lunjlar harakati ham ahamiyatga ega. Ch. apparatining shikastlanishi, ayniqsa, tishlarning boʻlmasligi yoki yetishmasligi ovqat hazm qilish aʼzolarining kasallanishiga olib keladi.
Chayot

**Chayot**, Meksika bodringi (Sechium edule L.) — qovoqdoshlar oilasiga, Sechium turkumiga mansub oʻsimlik turi, oziq-ovqat ekini. Markaziy Amerikada indeyslar tomonidan madaniylashtirilgan. 19-asr oʻrtalaridan Afrikada, soʻngra Janubiy Yevropada, Osiyoning tropik qismida tarqalgan. Asosan, Meksikada koʻp ekiladi. Tropiklarda koʻp yillik, subtropiklarda bir yillik ekin, poyasining uz. 10 m gacha boradi. Bargi besh boʻlmali, guli ayrim jinsli. Mevasi noksimon, rangi yashil, bir urugʻli, uz. 13—20 sm gacha, ogʻirligi 0,2–2&nbsp;kg. Mevasi tarkibida 3—3,5% qand, 20% kraxmal, oqsil, qisman moy bor. Qovurib yoki dimlab yeyiladi. Ekilganidan keyin 2yildan boshlab ildizida 2&nbsp;kg dan 30&nbsp;kg gacha tuganaklar hosil qiladi. Ildizda hosil boʻlgan tuganaklarda 20% gacha kraxmal, oqsil, smolali moddalar toʻplanadi, mazasi kartoshkaga oʻxshaydi, bolalar va bemorlar uchun parhez un tayyorlanadi. Poyasidan bosh kiyim va savatlar toʻqiladigan pishiq tola olinadi.

Subtropiklarda butun mevasini band tomoni Chayot bilan ekib koʻpaytiriladi. Ekish sxemasi 2 m x 1,5 m. Sentabr da gullaydi, bir oydan keyin mevalari yetiladi (bir oʻsimlik 200 donagacha meva tugadi).
Chaka

**Chaka**, Shaka (taxminan 17871828-yil sentabr) — zulular hokimi (inkosi). Hozirgi Natal (JAR) provinsiyasidagi qardosh qabilalar birlashmasiga bosh boʻlgan, soʻngra oʻz hokimiyatini hozirgi Transvaalning bir qismi, Kap va Oranj viloyatlarida oʻrnatgan. Intizomli qoʻshin tuzgan. Chaka hokimligi davrida zulularda davlatchilikka asos solingan. Chaka hayotining oxirida cheklanmagan hokimiyatga ega boʻlgach, zolim mutlaq xukmdorga aylangan. Fitnachilar tomonidan oʻldirilgan.
Chakamigʻ

**Chakamigʻ**, yopishqoq qumrioʻt (Galium aparine L.) — roʻyandoshlar oilasi qumrioʻtlar turkumiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turi; begona oʻt. Poyasi toʻrt qirrali, yotib usadi, pastga qayrilgan tikanchalar bilan qoplangan. Boʻyi 80—100 sm. Barglari yaxlit qirrali, oʻtkir uchli, nashtar ponasimon, tikansimon, tikancha va qillari bor. Gullari oqish, tikansimon gulbandli. Mevasi buyraksimon yongʻoqcha. Ildizi oʻq ildiz. May—sentabrda gullab mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 1000 tagacha urugʻ beradi. Mevalari yetilishi bilan sochiladi. Sugʻorma dehqonchilik hududlarida urugʻlari kuzdayoq koʻkarib chiqadi. Oʻrta Osiyo, jumladan, Toshkent, Samarqand, Fargʻona, Andijon, Surxondaryo viloyatlarida keng tarqalgan. Sugʻoriladigan yerlar, ayniqsa, gʻallazorlarda, shuningdek, polizlar, bogʻlar, ariq boʻylari, yoʻl yoqalari hamda toʻqayzorlarda uchraydi.

Kurash choralari: urugʻlikni tozalash, gʻalla ekinlari yigʻishtirilgach, angʻizni yumshatish; yerlarni shudgor qilish; gʻalla ekinlariga gerbitsidlar purkash.
Chakin choʻr bilga

**Chakin Choʻr Bilga** - VIII asr boshlarida Panch (Panjikent)ni boshqargan turkiy hokim. 

Uning ismi Mugʻ togʻidan topilgan 8-asrga taalluqli sugʻdiy hujjatlar orasida uchraydi. Tadqiqotchilar Chakin uning ismi boʻlib, turkiy choʻr unvoniga ega boʻlganligi, Bilga (qad. turkcha "dono") soʻzi esa epiteta (sifat) boʻlganini taʼkidlaydilar. Bu paytda Panjikent Turk xoqonligi tarkibiga kiruvchi Sugʻd konfederatsiyasiga taalluqdi boʻlib, Samarqanddan keyingi oʻrinda turgan. Chakin Choʻr Bilga tomondan zarb qildirilgan tangalarda "Panch hukmdori podsho Bilga" jumlalari uchraydi. Panjikentda 7-asrning 1-choragida, yaʼni Devashtich hukmronligi davrida chiqarilgan tangalarda "Panch malikasi Nana" shaklida ayol hukmdorning ismi va unvoni aks etgan. Mazkur tangalardagi tamgʻa shakli Chakin Choʻr Bilgaga oid tangalardagi tamgʻa bilan deyarli bir xil. OstIndiya Smirnova, bu yerda zarb qilingan tangalardagi belgilarga asoslanib, bir asrga yaqin hukm surgan Panjikent hukmdorlari sulolasining kelib chiqishini Sirdaryo (Shosh vohasi) atrofidagi turkiy hokim urugʻlardan birortasi bilan aloqador  boʻlsa kerak, deb yozadi.

## Adabiyot
* Smirnova O.I., Katalog monet s gorodisha Pendjikent, M,, 1963; 
* Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar (Bir turkum sugʻd xujjatlarining oʻzbek tiliga tarjimasi va izohlari), T., 1992.
Chakka

**Chakka** — suzmaga oshkoʻklar aralashtirib tayyorlanadigan xushxoʻr parhez taom. Bu taom koʻproq Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo viloyatlarida yoz oylarida tayyorlanadi. Chakka tayyorlash uchun suzma yaxshilab iylanib tuz, tuyilgan murch, mayda toʻgʻralgan koʻkpiyoz, kashnich, ukrop, rayhon qoʻshib aralashtiriladi. Chakka salat sifatida dasturxonga tortiladi.
Chakkalik

**Chakkalik**, chakkatuzi — zargarlik buyumi; chakkaga taqiladigan ayollar taqinchogʻi. Quyi qismiga atrofi feruza koʻzlar bilan hoshiyalangan bezak tosh yoki rangli shisha oʻrnatilgan yirik hajmdagi halqa va bosma bezakli yaproqcha va marjonli shokilalardan tuzilgan. Chakkalikdan keyinchalik isirgʻa kelib chiqqan.
Chakmon

**Chakmon** — ustki kiyim turi; erkaklarning oldi ochiq qishki toʻni. Jun matodan tikiladi. Barlari old etak qismiga qoʻshimcha trapetsiyasimon kiyiq qoʻshilishi hisobiga birbiriga ustmaust kirib turadi, uchburchak boʻyin oʻmiziga yoqa oʻrnatiladi, yeng uchi tomon torayib boradi. Ch.ning qoʻltiq osti (xishtak) qismi ochiq qoldirilgan. Ch. ham toʻn kabi yoqa, bar, etak chetiga jiyaklar qoʻyib bezatilgan. Bahor, kuzda yaktak ustidan, sovuq oylarda paxtali toʻn, poʻstin ustidan kiyiladi. Xorazmda chap barlar oʻng bar ustini yopib turgan. Yaylovlarda hozir ham kundalik kiyim sifatida kiyiladi. Bu hududsa movut toʻnlar — ch a k moi, sholchakmon, yaktak singari astarsiz tikilgan. Jun mato ensiz boʻlgani sababli bitta Ch.ga 25 m gacha mato sarf qilingan. Ular, asosan, och jigarrang tuya junidan boʻlib, 2 andazali yoki 3 andazali bichiqsa tikilgan, yaʼni yon boʻlaktarzli yoki tarzlar qoʻshilmay tikilgan.

Samarqand—Buxoro muzofoti movut Ch.lari, asosan, qoʻy juni matosidan tayyorlanganligi tufayli, sidirgʻa och sariqyoki qora tusli boʻlgan. Shol Ch. (tuya junidan tayyorlangan), movut Ch. (fka movutidan tayyorlangan) lar qimmat sotilgan, asosan, oʻziga toʻq, boy aholi sotib olgan. Ch. oddiy toʻnlar singari bichilgan, yaʼni 3 andazali toʻgʻri bichiqda boʻlib, barlar oldiga kiyiklar solingan. Jiyaklar bilan bezatilgan.

Fargʻona — Toshkent muzofotida qoʻy junidan toʻqilgan movut Ch.lar — qoqma Ch. deyilgan. Eng arzon movut Ch.lar past navli aralash matolardan tikilgan (koʻk Ch.). Qoryomgʻirlarda boʻkib qolmaslik uchun koʻpincha qaynoq suvga boʻktirilgan. Ch. matosi toʻqilishiga qarab farqlangan. Asosan, koʻkish rangli boʻlgan, bichigʻi esa paxtali chopon, toʻnlar kabi 3 andazali toʻgʻri bichiqsa boʻlgan. Hozirgi kunda Ch.lar kundalik kiyimlar qatoridan joy olgan.

## Adabiyot
* Suxareva O. A., Kostyum narodov Sredney Azii, M., 1982; Traditsionnaya odejda narodov Sredney Azii i Kazaxstana, M., 1989.
Chaksa

**Chaksa** — Oʻzbekiston hududidagi qad. oʻlchov birligi. Asosan, pudning 1/3 qismiga teng boʻlgan. Oʻzbekistonning Koson, Namangan, Sirdaryo, Fargʻona viloyatlarida, Tojikistonning Xoʻjand shahri atroflarida hozir ham aholi tomonidan foydalaniladi.
Chakchak

**Chakchak** — xamirdan tayyorlanadigan shirinlik turi. Ch. uchun tuxumning sarigʻi togʻorachaga solinib atalanadi va unga tuz, konyak (araq) qoʻshib xamir qoriladi. Xamir bir oz oʻrab tindirilgach, oʻqlov bilan 2&nbsp;mm qalinlikda yoyilib, turli shakl va oʻlchamlarda kesiladi va qizib turgan yogʻda ozozdan qovurib olinadi. Boshka bir idishga asal solib olovga qoʻyiladi. Asal erib suyulgach, shakar qoʻshib yana olovga qoʻyib, qiyom tayerlanadi. Qovurib olingan xamir qiyomga (sovimasdan) aralashtiriladi va yogʻlangan yuza idishlarga uyub solinib qoʻl bilan bosiladi. Tayyor Ch.ning ustini yongʻoq yoki mayda konfetlar bilan bezatiladi. Ch., asosan, toʻylar, bayramlar, tantanali oilaviy marosimlarda tayerlanadi.
Chala tugʻish

**Chala tugʻish** – homiladorlik muddati tugamay (homiladorlikning 29 haftasidan 38 haftasigacha) tugʻish. Bunda homila vaqtdan avval, chala tugʻiladi (qarang Chala tugʻilgan bola). Erkak urugʻidagi nuqsonlar, tuxum hujayraning toʻla rivojlanmaganligi, irsiy omillar, er xotinning yaqin qarindosh boʻlishi, platsentanint bachadonga notoʻgʻri birikib qolishi, homilaning teskari yotishi, ayol nerv va endokrin sistemasining buzilishi (mak tuxumdonlar, qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi, diabet), homiladorlik toksikozlari, abort, kamqonlik, oʻtkir va surunkali yuqumli kasalliklar (mak, brutsellyoz, toksoplazmoz, gripp, angina, virusli gepatit va boshqalar), shuningdek, ichki jinsiy aʼzolarning turli sabablar bilan yalligʻlanishi, ularda oʻsma paydo boʻlishi, ayol jinsiy aʼzolarining yetarli rivojlanmaganligi (infantilizm), ona bilan homila qon gruppalari va rezusfaktorning nomutanosibligi va boshqalar chala tugʻish ga sabab boʻladi. Asabiy, ruhiy va jismoniy shikastlanishlar, ogʻir ish sharoiti, oiladagi notinchlik va boshqa noqulay taʼsirotlar vaqtdan avval tugʻishga olib keladi. Buyrak, jigar, yurak qon tomir, nerv kasalliklari bilan ogʻrigan ayollarda ham chala tugʻish kuzatiladi. Bunda ona bilan homila oʻrtasidagi qon aylanishi buziladi, homilaning kislorod bilan taʼminlanishi yomonlashadi va bu vaqtdan avval tugʻishga olib keladi. Chala tugʻish aksariyat juda yosh yoki yoshi 35 dan oshib birinchi marta tugʻayotgan ayollarda uchraydi. Davo chala tugʻishga sabab boʻlgan asosiy kasallikka qarab belgilanadi. Chala tugʻish ehtimoli boʻlgan ayol homilador boʻlgunicha hamda homiladorlik davrida davolanishi lozim. Oldini olish chala tugʻish sabablarini oʻz vaqtida aniqlash va uni davolash chora tadbirlaridan iborat.
Chala choʻl zonalari

**Chala choʻl zonalari** - *chala choʻl landshafti* ustun boʻlgan quruqlikdagi tabiat zonalari. Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning moʻtadil, subtropik va tropik mintaqalarida choʻllar bilan dasht va savannalar orasida joylashgan. Iqlimi - quruq. Chala choʻl zonalarining katta qismida havo temperaturasi qishda 0—10°, yozda 25—25° boʻladi. Yogʻingarchilikka (300&nbsp;mm dan oshmaydi) nisbatan mumkin boʻlgan bugʻlanish 3—6 barobar koʻp; daryo juda kam, odatda mavsumiy. Tuproqlari och kashtan, qoʻngʻir, boʻztuproq, chirindisi kam (2—4%), shoʻrlangan yer koʻp. Oʻsimliklari shuvoq, shoʻralar, chim hosil qiladigan boshoqlilar, namgarchilik tanqisligiga moslashgan past boʻyli chala butalardan iborat. Hayvonlardan choʻl, dasht va togʻ oldi faunasi, yaʼni kemiruvchilar (yumronqoziq, qoʻshoyoq, olaxurjun), sudralib yuruvchilar (toshbaqa, ilonlar) va boshqalar yashaydi. Chala choʻl zonalarining katta qismidan yaylov chorvachiligida foydalaniladi, koʻp kismi oʻzlashtirilib, gʻalla ekiladigan yerlarga aylantirilgan. *Subtropik mintaqalarning* Chala choʻl zonalari Eron togʻligi, Gʻarbiy Osiyo, Shimoliy Afrika, Qoyali togʻlarning yon bagʻirlari, tropik mintaqalarda Sahroi Kabirning janubida, Tar tekisligida, Atakama choʻlining shimoliy qismi, shuningdek, tropik mintaqa togʻlarining quyi qismlarida, moʻtadil mintaqada Yevrosiyo materigining ichki qismida — gʻarbda Kaspiy boʻyi pastgekisligidan sharqda Ordos platosining sharqiy chekkasigacha boʻlgan hududlarda joylashgan. Oʻzbekistonda togʻ oldi qirlari va adirlar balandlik Chala choʻl zonalari mintaqasiga kiradi.
## Manbalar
Chalabutalar

**Chalabutalar** – tanasining faqat pastki qismi yogʻochlanib, qolgan yuqori qismlari qishda qurib qoladigan koʻp yillik oʻsimliklar. Ana shu xususiyati bilan buta va butachalardan farq qiladi. Chala butalar oʻlkalarda oʻsishga koʻproq moslashgan. Masalan, teresken, choʻl va adirlarda oʻsuvchi shuvoq, shoʻra va baʼzi turlari. Boʻyi oʻrtacha 80 sm, baʼzan 150—200 sm. Chala butalar koʻp yillik oʻtlardan kurtak chiqaradigan shoxlarning yer ustidan bir necha sm yuqorida oʻrnashganligi bilan farq qiladi.
Chalatishlilar

**Chalatishlilar** (Edentata) -yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Uzunligi 12 sm dan 1,2 m gacha. Oldingi oyoqlarining 2 yoki 3 ta barmogʻi boshqalariga nisbatan yirikroq boʻlib, kuchli tirnoqlari bor. Tishlarida emal va ildiz boʻlmaydi, doim oʻsib turadi; oziq va yirtqich tishlari rivojlanmagan (nomi shundan). Yoʻldoshi sodda, 3 ta oilasi (chumolixoʻrlar, yalqovlar, sovutlilar) bor. Janubiy Markaziy va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Yer ustida, daraxtlarda yashaydi. Oʻsimlik va hasharotlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik turlarining goʻshti isteʼmol qilinadi.
Chalish

**Chalish** — Xorazm viloyati Urganch tumanidatsh shaharcha. Amudaryo sohilida. Viloyat markazi Urganch shahridan 8&nbsp;km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Urganch (14&nbsp;km). Aholisi 5,6 ming kishi (2004). Ch. oʻrni avval Amudaryoning chap sohilidagi toʻqaychakalakzorlardan iborat hudud boʻlgan. 1886-yilda Amudaryo flotiliyasi tashkil topgandan soʻng pristan barpo etilib, yuk tashuvchi qozoklar bu yerda makon tutganlar.

"Chalish" atamasi — qayiq, sollarni eshkaklar yordamida daryodan kechib oʻtkazish joyi (kechuv) maʼnosida. Aholi dare boʻylaridagi toʻqayzorlarda oʻsuvchi yovvoyi kandirdan ip yigirib paloye va poyandozlar toʻqishgan. Shu sababli bu joy Kandirkum, Qoʻpoliq (Qamishzor) deb ham atalgan. 1929-yilgacha bu yerda Qoʻpoliq pristani boʻlgan. 1929-yil bahorida Amudaryo toshib pristanni yuvib ketgan. Keyinchalik uning oʻrnida qurilgan pristan Chalish deb atalgan. Chalish yonida Amudaryo paroxodchiligi suv yoʻlini nazorat qiluvchi texnika uchastkasi va boshqa tashkilotlar ishlay boshladi. 1940-yilda shaharchada bogʻdorchiliktokchilik xoʻjaligi barpo etildi.

1952-yilgacha Chalish Xorazm viloyatining asosiy transportkema (port) darvozasi hisoblangan. Xoʻjalik yuklari Amudaryo orqali Chorjoʻy (hozirgi Turkmanobod) va Orol dengizidan kemalarda tashib keltirilgan. Urganch—Chalish orasida tor izli (motovoz) temir yoʻlda yuk tashilgan. Chalish 1957-yilgacha Qoraqalpogistonning Beruniy tumani tasarrufida boʻlgan, soʻngra Xorazm viloyati Urganch tumani tarkibiga kiritilgan. 1969-yil 13-martda Amudaryo toshib ovul suv ostida qolgan. Toshqin oqibatlari tugatilgach, Chalishda toshqinga qarshi kurashadigan qurilish tashkiloti tuzildi. 1992-yilda Amudaryo ustidan Ch.ni Qoraqalpogʻistonning Beruniy shahri bilan bogʻlovchi ponton koʻprigi qurildi. Shaharcha yonida vinobop uzum yetishtiriladigan shirkat xoʻjaligi bor.

Chalishda Amudaryo kemalar qatnovi xavfsizligini taʼminlovchi "Chalish texxizmati" idorasi, viloyat ot sporti maktabi, qurilish tashkiloti va "Jayxun" sanatoriysi joylashgan. 2 umumiy taʼlim maktabi (oʻzbek va qozoq tillarida oʻqitiladigan), madaniyat uyi, kutubxona, vrachlik punkti mavjud. Amudaryo sohilidagi xushmanzara joylarda shaharliklarning dam olish zonalari, dala hovlilari bor.

## Manbalar

## Adabiyotlar
Nurjonov K., Koʻhna va Yangi Urganch, Urganch, 1993.
Chalaxordalilar

**Chalaxordalilar** (Hemichordata) – umurtqasizlar tipi. Ilgari xordalilar kenja tipi sifatida qaralgan. Xordaga oʻxshash organ – notoxordasi, jabra yoriklarining boʻlishi bilan xordalilarga oʻxshab ketadi. Chala xordalilar 2 yonlama simmetriyali, selomik hayvonlar. Gavdasi 3 boʻlim: xartum, yoqacha va tanadan iborat. Har bir boʻlimning oʻz sellomik xaltasi boʻladi. Notoxorda – ichakning uchi berk oʻsimtasi xartum uchun tayanch vazifasini bajaradi. Halqumda jabra yoriqlari joylashgan. Qon aylanish sistemasi organlari boʻylama orqa va qorin qon tomirlaridan iborat. Orqa qon tomirining notoxorda ustidagi qismi kengayib, lakunar yurakni hosil qiladi. Nerv sistemasi teri epiteliysida joylashgan boʻlib, yoqacha bilan tanasi oʻrtasidagi nerv halqasi va u bilan bogʻlangan orqa hamda qorin stvollaridan iborat. Ayirish organlari – juft selomoduktlar xartumda va yoqachada joylashgan. 2 sinfi: ichak bilan nafas oluvchilar va qanot jabralilar bor.
Sitsero

**Sitsero** — 1) bosmaxona shrifti. Oʻlchami (kegli) 12 punkt (4,51&nbsp;mm) ga teng. Dastlab, Sitseronning "Xatlar" asarini chop qilishda qoʻllangan (Rim, 1467-yil, nomi shundan). S. asosan bolalar uchun moʻljallangan nashrlar va boshlangʻich sinflar darsliklarini terish uchun qoʻllanadi; 2) bos-maxonalarda harf terish uchun ishlatiladigan chiziqli oʻlchovlar birligi: 1 S.=12 punkt = ^ kvadrat.
Chamandagul

**Chamandagul** (Verbena) — tizimguldoshlarga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik va yarim butalar turkumi; ekma gul. Vatani — Peru. Amerikaning tropik va subtropik mintaqalarida 200 dan ortiq turi oʻsadi. Gulchilikda gullari qalqonsimon, toʻpguli diametri 6—7 sm, oq, qizil, pushti, sariq, binafsha rangli, bir yillik duragay Ch. (V.hybrida) ekiladi. Boʻyi 2550 sm, tupi yoyiq, shoxlari gʻuj, bargi tuxumsimon, rangi yashil. Sovuqqa chidamli, erta tushgan qor ostida ham sovuq urmaydi. Ch. urugʻidan koʻpaytiriladi. Urugʻi fevralmart oylarida issiqxonalarda ekiladi. Iyundan oktabrgacha gullaydi. Ch. xonadonlarda, koʻp qavatli uylar balkonida, park va xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.
Chambal

**Chambal** — Hindistondagi daryo, Jamna daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 830&nbsp;km, havzasining maydoni 135 ming km². Vindhya togʻlaridan boshlanib, Malva platosini kesib oʻtadi. Oʻrtacha suv sarfi 600 m³/sek. Suvi, asosan, sugʻorishga sarflanadi. GES bor. Rampur shahri yaqinida yirik suv ombori qurilgan. Daryoning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Ch. boʻyida Kota shahri joylashgan.
Chambar gaz-kondensat koni

**Chambar gaz-kondensat koni** — Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi kon. Muborak temir yoʻl stansiyasidan 42&nbsp;km shim.sharqda. 1980-yilda ochilgan, 1986-yildan foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi kuchsiz tabaqalangan, zol qumlari bilan qoplangan choʻl tekisligidan iborat. Ch.g.k.k. Buxoro tektonik pogʻonasidagi Muborak koʻtarilmasining shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Ch.g.k.k.da qazilgan jami 4 ta burgʻi qudugʻida paleozoy erasi, yura, bur, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziklari ochilgan. Sanoat miqyosidagi gazlilik 13 va 12 gorizontlarda belgilangan. Gorizontlar qumtosh, alevrolit, gil, mergel va ohaktoshlardan tarkib topgan boʻlib, 886–1014 m va 917–1058 m chuqurliklarda ochilgan. Kondagi gaz metanli, quruq. Kondensat oltingugurtli, 1 m3 qatlam gazida 13 g kondensat mavjud. Benzin fraksiyalarining guruhiy uglevodorod tarkibiga koʻra, kondensat metannaftenaromatli tipga mansub. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Chamorro

**Chamorro** — xalq. Mariana orollarining asosiy aholisi. 97 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Guam orolida 80 ming kishi yashaydi. Indonez til guruhiga kiruvchi tidda soʻzlashadi. Dindorlari — xristian (katolik)lar.
Carlo Azeglio Ciampi

**CHAMPI (Ciampi) Karlo Adzelo** — Italiya davlat arbobi. Filologik va yuridik oliy maʼlumotga ega. Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakati ishtirokchisi. 1946-yildan Italiya Bankida mehnat faoliyatini boshlagan (1997-yildan boshqaruvchisi). 1993—1994 yillarda Italiya hukumati raisi. 1996-yildan Italiya xazinachilik vaziri, 1999-yil 13-maydan Italiya Respubikasi prezidenti.

## Manbalar
Chana

**Chana**, **chena** — asosan, qor va muz sirtida sirpanib yuriladigan gʻidsiraksiz aravacha. Usti ochiq, yopiq (kajavali), soyabonli va boshqa xillari bor. Sirpangʻich yogʻoch (changʻi) ustiga oʻrnatilgan korpusdan iborat. Baʼzan, sirpangʻich yogʻoch tagiga metall ham qoplanadi. Chanadan transport va sport vositasi, bolalar oʻyinchogʻi sifatida foydalaniladi. Chanani odam, ot, bugu, itlar va hatto gʻozlar tortib yurishi mumkin. Asosan, qish uzoq davom etadigan va qor koʻp yogʻadigan shimol mamlakatlarida keng tarqalgan. Qadimgi [Misr]?, Rus va boshqa baʼzi mamlakatlarda chana dafn marosimlarida ham qoʻllangan. [Oʻzbekiston hududida, asosan, bolalar va sport chanasi ishlatiladi. Chananing 6 — 8 sportchiga moʻljallangan "chanaqayiq" rusumli sport turi rezinapolimer materiaddan tayyorlanadi.
## Havolalar
Chalqartengiz

**Chalqartengiz** - Qozogʻiston Respublikasi Oqtoʻba viloyatidagi shoʻrxok. Orol dengizining shim.sharqidagi botiqsa. Maydoni 1800&nbsp;km², uz. 74&nbsp;km, chuqurligi 3 m. Kirgʻoqlari past, yotiq, qumloq jinslardan tuzilgan. Tubi tekis, balchiq bilan qoplangan. Bahorda Ch.ga Irgʻiz va Toʻrgʻay daryolari quyiladi va achchiqshoʻr koʻlga aylanadi.
Chalqar

**Chalqar** — Qozogʻistondagi bir necha kul nomi. Eng yiriklari: 1) Ch. (Charxal), Oqtoʻba viloyatida, Uralsk shahridan 65&nbsp;km jan.da. Maydoni 190&nbsp;km², uz. 18,6&nbsp;km, eni 14&nbsp;km, chuq. 13,5 m. Suvi shoʻrroq (yezda shoʻr). Sholakonkat va Isenankat daryolari va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Baʼzan, Solyanka daryosi orqali Ural daryosiga quyiladi. Baliq ovlanadi; 2) Ch. (Shalqar) Qozogʻistonning Koʻkchatov shahridan gʻarbda joylashgan oqmas koʻl. Mayd 40&nbsp;km², chuq. 17 m. Suvi shoʻrroq.
Chana sporti

**Chana sporti** — qishki sport turi, bir kishilik (ogʻirligi 22&nbsp;kg) va ikki kishilik (ogʻirligi 26&nbsp;kg) chana (sirpanchiklarining eni 15 sm, orasi 48 sm, uz. 124—150 sm) da 800–2000 m qorli yoki muzlatilgan maxsus qiyalik trassadan tez uchish musobaqasi. Chana sporti 19-asr oxirida Yevropada sport turi sifatida shakllangan, 1883-yilda Shveysariyaning Davos shahri yaqinida birinchi xalqaro musobaqa oʻtkazilgan. 1884-yildan Germaniyada sport chanalari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Chana sporti 1924-yildan Xalqaro bobsley va toboggan federatsiyasi tarkibida rivojlana boshladi. 1954-yilda Xalqaro Chana sporti federatsiyasi (FIL) tashkil topdi, unga 40 dan ziyod davlat aʼzo. Chana sporti boʻyicha 1955-yildan jahon chempionati oʻtkazib kelinadi, 1964-yildan olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Chana sporti Avstriya, Germaniya, Italiya, Norvegiya, Polsha, Chexiya, Shveysariya kabi davlatlarda rivojlangan.
Chang donachalari

**Chang donachalari**, chang zarralari (palinologiyard) — gullardagi changdonlarda hosil boʻladigan donachalar. Mikrosporangiyda mikrosporadan rivojlanadi. Chang donachalari urugʻkurtak kamerasiga (ochiq urugʻlilarda) yoki urugʻchi tumshuqchasiga ( yopiq urugʻlilarda) tushib, uni changlantiradi. Chang donachalarining tashqi (ekzina) va ichki (intina) pardalari bor. Ochiq urugʻlilarda Chang donachalari changlanguncha bir necha tirik hujayralardan, shu jumladan, vegetativ va generativ hujayralardan iborat boʻladi. Bulardan birinchisi chang kamerasida chang naychasi (gaustor)ni, ikkinchisi esa urugʻlanishda qatnashadigan ikkita erkak jinsiy xujayra — gametalarni hosil qiladi. Usimlikning turiga qarab Chang donachalarining shakli va kattaligi turlicha.

Koʻpchilik urugʻli oʻsimliklar (monadalar)da chang donachalari, odatda, koʻp boʻladi.
Changdon

**Changdon** — changchining asosiy qismi. Unda mikrosporalar hosil boʻladi. Keyinchalik ulardan chang donachalari shakllanadi.
Changsoʻrgich

**Changsoʻrgich** — xonalarni yigʻishtirish, mebel, kiyimkechak, gilam va qalin pardalarni changdan tozalash uchun moʻljallangan havo soʻruvchi qurilma. Devorlarni boʻyash, yogoch va metall sirtlariga boʻyoq purkash, havoni namlash, oʻsimliklarga dori sepishda ham Ch.dan foydalanish mumkin. Asosiy qismlari — metall yoki plastmassa korpus, kollektorli dvigatel va markazdan qochma ventilyator. Uzaytiribqisqartirsa boʻladigan (gofrirlangan) shlang va turlituman uchliklar bilan butlanadi. Ch.ning polda turadigan, dastaki va orqaga osib yuriladigan, choʻtkasimon turlari bor. Ishlash tarziga koʻra, toʻgʻri oqimli silindrik, uyurmali (kanistrli) va boshqa xillari bor. Gilamlarni yuvish, pol yuvish va yaltiratish, mebelni yaltiratish, avtomobillarni tozalash uchun moʻljallangan moslamali Ch. ham boʻladi. Ch s. isteʼmol kiladigan elektr toki quvvati — 150—800 Vt.
Changlanish

**Changlanish**, oʻsimliklarda — changlarning urugʻchi tumshuqchasiga (gulli oʻsimliklarda) yoki urugʻ kurtakka (ochiq urugʻlilarda) tushishi. Ch.dan soʻng changdan chang naychasi rivojlanadi; naycha tugunchaga qarab usadi. Naycha orqali urugʻ hujayralar — spermitlar urugʻ kurtakdagi tuxum hujayraga yetib boradi. Uruglangan tuxum hujayradan murtak rivojlanadi. Gulli oʻsimliklarda chetdan va oʻzidan Ch. sodir boʻladi. Chetdan Ch.da bir gulning changdonidagi changlar 2gul urugʻchisi tumshuqchasiga, oʻzidan Ch.da changlar shu gul urugʻchisi tumshuqchasiga tushadi. Chetdan Ch.da hosil boʻladigan yangi organizm urugʻli oʻsimliklar belgilari kombinatsiyasiga ega boʻlgani uchun oʻzidan changlanishga nisbatan biologik ustunlikka ega. Oʻzidan Ch. esa tur belgilarining turgʻunlashuviga imkon beradi. Koʻpchilik oʻsimliklar oʻzidan changlanadi. Chetdan changlanadigan oʻsimliklarda biror sababga koʻra chetdan Ch. sodir boʻlmaganida (mac, obhavo noqulay kelganida) oʻzidan Ch. roʻy beradi.

Oʻsimliklarda evolyutsiya davomida chetdan Ch.ga moslashish (gullar va ayniqsa, oʻsimliklarning ayrim jinsli boʻlishi, ikki jinsli gullarda changdonlar va urugʻchining bir vaqtda yetilmasligi) paydo boʻlgan.

Chetdan Ch.da hayvonlar (zoofiliya), jumladan, qushlar (ornitofiliya), sut emizuvchilar — koʻrshapalaklar, kemiruvchilar, ayrim xaltalilar (Avstraliyada), lemurlar (Madagaskar o.da) ishtirok etadi. Lekin chetdan Ch.da hasharotlar (entomofiliya), shamol (anemofiliya) va suv (gidrofiliya) asosiy ahamiyatga ega. Evolyutsiya davomida hayvonlar (asosan, hasharotlar) bilan gulli oʻsimliklar oʻrtasida Ch.ga oʻzaro moslashish belgilari (koevolyutsiya) sodir boʻlgan. Mingdevona gul qoʻrgʻoni nayining choʻzilishi bilan uni changlatadigan arvoh kapalak xartumi ham uzayib borgan. Orxideyalar gullari esa ularni changlatadigan hasharotlar urgʻochisiga oʻxshash boʻlib qolgan. Orxideyalar va bir qancha boshqa oʻsimliklar gullarining ochilishi ularni changlatadigan hasharotlar rivojlanishining muayyan davriga toʻgʻri keladi. Bir xil oʻsimliklar (mac, anjir) faqat bir turdagi, boshqalari oʻnlab, hatgo yuzlab hasharotlar yordamida changlanadi.

Anemofiliya, odatda, ochiq yerlarda oʻsadigan oʻsimliklar va koʻpchilik daraxtlar uchun xos. Bunday oʻsimliklar gullari mayda boʻlib, toʻpgulga toʻplangan; gullar juda koʻp chang hosil qiladi. Ular barg yozishdan oddin gullaydi yoki toʻpgullari barglaridan ancha yuqori koʻtarilib turadi (bugʻdoydoshlar). Anemofil oʻsimliklarning toʻpgullari kuchsiz shamolda ham tebranib, changini havoga tarqatadi.

Suv orqali changlanadigan oʻsimliklar changlari toʻkilgach, suv orqali urugʻchi tumshuqchasiga tushadi. Ayrim oʻsimliklar har xil yoʻl bilan changlanadi. Masalan, zubturum hasharotlar va shamol yordamida changlanishi mumkin.
Changchi

**Changchi** — gulli (urugʻli) oʻsimliklar gulining asosiy qismi. Ch. changdon va changchi ipidan iborat. Ch. oziq moddalar (qand, yogʻ, mineral tuzlar, oqsil)ga boy boʻlib, ular chang donachalarining oʻsishi uchun sarflanadi. Ch. tarkibida urugʻlanish jarayoni uchun zarur fermentlar, karotinoidlar, vitaminlar va boshqa biologik faol moddalar bor. Ch.ning yashash xususiyati har xil oʻsimlik turlarida turlicha. Shuning uchun sunʼiy changlantirishda Ch.ni saqlashning turli usullari ishlab chiqilgan.
Changqoʻbiz

**Changqoʻbiz**, changqovuz — tilchali cholgʻu asbobi. Plastinkasimon va yoysimon turlari bor. Suyak, yogʻoch, qamish, gʻarov, metalldan yasaladi. Osiyo (Sibir, Uzoq Sharq, Oʻrta Osiyo), Afrika va Yevropa xalqlarida turli nomda tarqalgan boʻlib, musiqiy folklor qatlamiga mansub cholgʻudir. Ch. tishlarga yaqin ushlab yoki bosib turib, tilchasi (turiga qarab) unga bogʻlangan ip yordamida tortib yoki qoʻl barmoklari (odatda, koʻrsatgich barmoq) bilan tirnab chalinadi. Undan maʼlum balandlikdagi doimiy bir ovoz va shu ovoz obertonlaridan ogʻiz artikulyatsiyasi yordamida muayyan ohanglar chiqariladi. Ovozning balandpastligi ogʻiz boʻshligʻining kattakichik ochilishiga, cholgu tilchasining uzun va qalinligiga bogʻliqdir. Ch. oʻziga xos past ovozi, nisbatan tor (oktava doirasidagi) diapazoni bilan ajralib turadi. Oʻtmishda oʻzbeklarda suyak Ch. ("Alpomish" dostoni) va temir Ch. turlari boʻlib, asosan, xotinqizlar tomonidan qoʻllangan. Hozir Oʻzbekistonda, asosan, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Surxondaryo, Qashqadaryo, shuningdek, Samarqand va Buxoro viloyatlarida temir Ch. tarqalgan. 1990-yillardan boshlab baʼzi folkloretnografik jamoalar tomonidan keng ishlatiladigan boʻldi. Ch. maʼlum Temir changqoʻbiz. marosim bilan bogʻliq boʻlmay, unda oddiy (baʼzida badiha uslubidagi) kichik kuylar ("CH. kuy" yoki "CH. chertit") chalinadi. Shuningdek, Ch.da turli hayvonlarning ovozlariga oʻxshatmalar qilinadi.
Chandigarh

**Chandigarh** — Hindistonning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, Himolay togʻlari etagida. Panjob va Xaryana shtatlarining (ushbu shtatlar tarkibiga kirmaydi) hamda Chandigarh ittifoqdosh hududining maʼmuriy markazi. Aholisi 746 ming kishi (2001). Yetakchi sanoat tarmoqlari: kimyo va mashinasozlik, shuningdek, oziq-ovqat, jun, trikotaj va farmatsevtika sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar 1951—56 ylarda hind va xorijiy meʼmorlar loyihasi asosida qurilgan. Koʻchalari toʻgʻri, binolari zamonaviy uslubda, hind va Yevropa meʼmorligi uslublaridan uygʻunlikda foydalanib qurilgan.
Chandigarh (maʼnolari)

**Chandigarh**:

* Chandigarh — Hindistonning shim.
* Chandigarh (hudud) — Hindistondagi ittifoqdosh hudud (1996-yil
Changitkich

**Changitkich** — oʻsimliklarni zararkunanda va kasalliklardan himoya qilish, gʻoʻzaning barglarini toʻkish (defoliatsiya) maqsadida ularga quruq changsimon moddalar (zaharli dorilar) sepish uchun moʻljallangan qishloq xoʻjaligi mashinasi. Xuddi shu maqsadda oʻsimliklarga suyuq moddalarni sepadigan mashina purkagich deb ataladi (qarang Purkagichlar). Ch.ning traktorga oʻrnatib va yelkaga osib ishlatiladigan turlari boʻladi. Traktorga oʻrnatib ishlatiladigan Ch. bilan bir yoʻla 8 yoki 16 qator oʻsimlikka (mac, gʻoʻzaga) dori sepish mumkin. Asosiy qismlari: ventilyator (yoki dori aralashtirish kamerasi), parrak, dorini toʻzituvchi uchlik, taʼminlagich shnek, gʻaltak va tarelka (rasmga q.). Ch.ning ish organlari traktorning quvvat olish validan harakatlanadi. Yelkaga osib yuriladigan Ch.ning asosiy qismlari: taʼminlagichli bunker, qoʻlda harakatlantiriladigan ventilyator, toʻzituvchi uchlikli nay, yelkaga osish tasmasi. Barcha Ch.larning ish tarzi bir xil: taʼminlagich bunkerdagi dorini aralashtirish kamerasiga haydaydi, ventilyator hosil qiladigan havo oqimi uni toʻzitkich orqali oʻsimlikka purkaydi. Ch.lar bilan gʻoʻzalar, daraxtlar, toklarga ishlov beriladi.
Changxoʻrlar

**Changxoʻrlar** (Alleculidae) — qoʻngʻizlar oilasi. 1300 ga yakin turi maʼlum. Uzunligi 4—25 mm, tanasi oval shakdda; rangi qora, qoʻngʻir yoki sariq. Yer yuzida, ayniqsa, jan. mamlakatlarda koʻp Tapkalgan. Oʻsimlik bargi, ayniqsa, gul changi bilan oziqlanadi. Baʼzi Ch. (mac, dogʻiston changxoʻri) ekinlar maysasi va urugʻini yeb, zarar keltiradi.
Chandragupta

**Chandragupta** — Qad. Hindistondagi Magadha davlati podshosi, Mauriyalar sulolasi asoschisi (miloddan avvalgi 317—293). Yoshligida nandlar (Magadha podsholari) saroyida xizmat qilgan, keyinchalik ular bilan taxtga egalik qilish uchun kurash boshlagan, magʻlubiyatga uchrab mamlakatning shim.garbiga ketgan. U yerda Hindistonga bostirib kirgan Iskandar (Aleksandr) qoʻshiniga qoʻshilgan va uni nandlarga qarshi gijgijlagan. Aleksandr Hindistondan ketgach, Ch. yunonmakedoniyaliklarni mamlakatdan butunlay quvib chiqarish uchun boshlangan kurashga rahbarlik qilgan. Bunda ancha yutuqlarga erishgan Ch. Magadha uchun kurashni qayta boshlagan, Dxan Nanduni taxtdan agʻdarib hokimiyatni qoʻlga olgan. Shim. Hindistonni tobe etib Mauriyalar imperiyasiga asos solgan. Miloddan avvalgi 305 yil Salavk I Nikator bosqinini qaytargan, u bilan tuzilgan sulhga koʻra, Ch. 500 ta fil evaziga Hind daryosi gʻarbidagi katta hudud (hozirgi Balujiston va Afgʻonistonning bir qismi)ni olgan va Salavkning qiziga uylangan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, Ch. miloddan avvalgi 293 yil jaynizmni kabul kilib, toju taxtdan voz kechib rohiblikka ketgan.
Subrahmanyan Chandrasekhar

**Subrahmanyan Chandrasekhar** (1910.19.10, Lahur, Hindiston — 1995) — amerikalik fizik va astrofizik; millati xind. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1944), Amerika fan va sanʼat akademiyasi, AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Madras universitetini tugatgan (1930). Kembrij universitetida ishlagan (193336). 1936-yil AQSH ga koʻchib oʻtgan (1953-yildan AQSH fuqarosi) va 1937-yildan Yerk rasadxonasida, Chikago universitetida (1942-yildan professor) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari yudduzlar tuzilishi, yulduzlar atmosferasi va dinamikasini tadqiq qilishga, matematik fizika (stoxastik jarayonlar nazariyasi)ga oid. Oq mitti yulduzlar nazariyasini yarattan va ularning maksimal massasi (Chandrasekhar chegarasi) ni, yulduz izotermik yadrosining massasi (Shenberg — Chandrasekhar chegarasi)ni topgan. Nurlaniipjyat uzatilish nazariyasida, yudduzlar dinamikasida, magnit gvdrodinamikasida, muvozanatli figuralar va qora tuynuklar nazariyasida fundamental natijalar olgan. Nobel mukofoti laureati (1983; William Fowler bilan hamkorlikda).
Chiang Kai-shek

**Chan Kayshi** (Szyan Szeshi) (1887.31.10, Finxua, Chjetszyan viloyati — 1975.5.4, Taypey) — Xitoydagi Gomindan maʼmuriyatining rahbari (1927-yildan). Baodin va Tokiodagi harbiy akademiyalarni tugatgan. 1927-yil 12-aprelda harbiy toʻntarish qilib mamlakatda diktatorlik tuzumini oʻrnatgan. 1931-yildan Gomindan (millatchi) partiyasi rahbari, Ikkinchi jahon urushida Yaponiya taslim boʻlgach, Xitoy kommunistik partiyasining koalitsion hukumat tuzish haqidagi taklifini rad etib, mamlakatda fuqarolar urushini boshlab yuborgan (1946, iyun). 1949-yil oxirida Tayvanga qochgan va u yerda gomindanchilar hukumatini tuzgan.
Chanoq

**Chanoq**, tos — gavda skeletining pastki qismi. Chanoq odamda oyoqlarni, sut emizuvchilarda esa orqa oyoqlarni, tanaga birlashtiradi. Chanoq umurtqa pogʻonasi va tananing yuqori qismi uchun tayanch vazifasini bajaradi. Chanoq oʻng va chap nomsiz chanoq suyaklari hamda dumgʻaza va dum suyaklaridan hosil boʻladi.

Chanoq suyaklari bir-biriga oldidan qov simfiziga oʻxshab, orqadan esa juft dumgʻaza yonbosh boʻgʻimlari koʻrinishida dumgʻazaga birlashadi. Har bir nomsiz suyaklar (oʻsish davri oxirida qoʻshilib ketadi) yonbosh, quymuch va qov suyaklaridan tashkil topadi. Ular birlashish joyining tashqi tomonida quymuch kosasi joylashadi.

Chanoq tuzilishining jinsiy xususiyatlari bor. Ayollarda chanoq erkaklarnikiga nisbatan bir qadar keng va kalta boʻladi. Katta va kichik chanoq bor. Katta chanoq oldidan qorin old devori yumshoq toʻqimalari bilan, orqadan umurtqa pogʻonasi, yondan yonbosh suyak qanotlari bilan, kichik chanoq oldidan qov suyaklari, orqadan dumgʻaza va dum suyagi, yondan quymuch suyagi va yumshoq toʻqimalar bilan oʻralgan. Katta chanoqda qorin boʻshligʻi pastki qismidagi aʼzolar, kichik chanoqda toʻgʻri ichak, qovuq, erkaklarda prostata bezi va urugʻ pufaklari, ayollarda bachadon va uning ortiqlari hamda qin joylashgan. Chanoq suyaklarida orqa tomondan orqa va umurtqa pogʻonasi muskullari, oldidan qorin muskullari birlashadi. Oyoq muskullari ham chanoqdan boshlanadi. Dumbaning katta muskuli chanoq sohasidagi eng katta muskul hisoblanadi. Yonboshning ichki juft arteriyalari chanoq devori va undagi ichki aʼzolarni qon bilan taʼminlaydi; dumgʻaza nervi chigallarining shoxchalari innervatsiya qiladi.

Chanoq sinishi chanoqning xavfli shikastlaridan xisoblanadi. Chanoq chikishi kam uchraydi, lekin bolalarda chanoq shikastlanishi natijasida boylamlar uzilishi, chanoq-son boʻgʻimi chiqishi koʻproq kuzatiladi. Tugʻruq vaqtida baʼzan chanoqning qov birikmasi uzilishi mumkin. Quymuch kosasi singanda koʻpincha son chiqadi. Chanoq kasalliklariga qon orqali tarqaladigan (gematogen) osteomiyelit (bunda, odatda, yonbosh suyagi qanotlari va dumgʻaza zararlanadi), brutsellyoz va revmatoid artrit esa dumgʻaza yonbosh boʻgʻimining zararlanishi va boshqa kiradi.

## Manbalar
Chanoq-son boʻgʻimi

**Chanoq-son boʻgʻimi** – chanoq suyagidagi quymuch kosasi bilan son suyagining boshi birlashishidan paydo boʻladi. Quymuch kosasining qirgʻogʻida chuqurchaning kattalashtirishga moslashgan fibroz togʻay labi bor. Boʻgʻim xaltasi erkin joylashgan boʻlib, son suyagi boshining harakat qilishiga xalaqit bermaydi. Chanoq-son boʻgʻimi, yonboshson, oʻtirgichson, qovson boylamlari bilan mustahkamlanadi. Chanoq-son boʻgʻim atrofidagi muskullar boʻgʻim harakatida boylamlarning unchalik taranglanmasligiga imkon yaratadi. Boʻgʻim yongʻoqsimon shaklda boʻlib, frontal oʻqida tanaga yaqinlashib uzoqlashishi, vertikal (tik) oʻqi boʻylab tashqari hamda ichkariga aylanishi va doira shaklida harakat qilishi mumkin.

## Manbalar
Chanoqqalʼa

**Chanoqqalʼa** — Turkiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Chanoqqalʼa elining maʼmuriy markazi. Aholisi 40 ming kishidan ziyod. Dardanell boʻgʻozidagi port. Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Oziq-ovqat, keramika, kemasozlik va boshqa sanoat korxanalari mavjud.
Chandigarh (hudud)

**Chandigarh** — Hindistondagi ittifoqdosh hudud (1996-yil 1-noyabrdan). Mamlakatning shim.gʻarbiy qismida, Himolay togʻlari etagida. Maydoni 114&nbsp;km². Aholisi 876 ming kishi (2001), asosan, panjoblar. Maʼmuriy markazi — Chandigarh shahri Maydonining 1,5 ming gektari haydaladi. Bugʻdoy, yemxashak ekinlari va sabzavotlar yetishtiriladi. Hududining 27% oʻrmon. Ch.da 15 dan ortiq yirik va oʻrta korxonalar bor.
Chandir

**Chandir** — turkiy qabila. VIII—IX asrlarda Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimida, Orol dengizining jan.dagi choʻllarda yashovchi oʻgʻuzlar tarkibida boʻlganlar. Keyinchalik Ch.larning bir qismi Movarounnahrga oʻtib, oʻzbeklar va turkmanlar bilan aralash yashab, ular tarkibiga singib ketgan. Ayrim guruhlari oʻgʻuzlar tarkibida Ozarbayjonda oʻrnashib qolgan. XIX-asr oxiri — XX-asr boshlarida Chandirning ayrim guruhlari oʻtroq hayot kechirib, asosan, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan. 1924-yildagi maʼlumotlarga koʻra, Chandir jami 3425 kishini tashkil etgan.
Chanoh

**Chanoh**, janoh (arab. — qanot) — Temuriylar davrida qoʻshin qanotini anglatgan istiloh. Sogʻ Ch. va soʻl Ch. qoʻshinning oʻng va chap qanotlarini anglatgan. Qoʻshinning oʻng va chap qanotlarini qoʻriqlab turuvchi maxsus harbiy boʻlinma ham Ch. deb atalgan.
Chan xing dao

**Chan xing dao** (Tran Hu’ng Dao), Chan Kuok Tuan (Tran Quoc Tuan) (1226—1300) — Vyetnam sarkardasi, Vyetnam xalqining moʻgʻul istilochilariga qarshi kurash tashkilotchisi. Moʻgʻullar Dayvyet (Vyetnam)ga 1257— 58, 1284—85, 1287—88 yillarda hujum qilishgan vaqtda mamlakat qurolli kuchlari bosh qoʻmondoni (1283-yildan). 1288-yil 9-aprelda Vyetnam qoʻshinlari Ch.X.D. rahbarligida Batdang daryosi boʻyidagi jangda yirik gʻalabaga erishganlar. Natijada moʻgʻul istilochilari Dayvyet hududidan quvib chiqarilgan. Bu sana har yili milliy bayram sifatida nishonlanadi.
Changchun

**Changchun** — Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi shahar, Itunxe daryosi boʻyida. Girin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axoliyey 6,9 million kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Mashinasozlikning yirik markazi (transport vositalari, asosan, avtomobillar, stanoklar, radiotexnika, optik priborlar ishlab chiqarish, radioelektronika). Kime (shina, plastmassa, oʻgʻitlar, dorilar ishlab chiqarish), toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Fanlar akademiyasi filiali, universitet bor. Shaharga 19-asr boshlarida asos solingan. 1897—1903-yillarda XitoySharqiy temir yoʻlning kurilishi bilan yirik savdosanoat markaziga aylandi.
Changsha

**Changsha** () — Xitoyning markaziy qismidagi shahar. Xunan provinsiyasining maʼmuriy markazi. 

## Tarixi

Hozirgi shahar oʻrnidagi aholi yashaydigan manzil miloddan avvalgi 5-asrdan maʼlum.

## Aholisi

Aholisi 6,1 million kishi (1999). 

## Transport

Transport yoʻllari chorrahasi. Syanszyan daryosi boʻyidagi port. 

## Sanoat

Rivojlangan qishloq xoʻjaligi rayonining (sholi va boshqalar) markazi. Yengil va oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Poʻlat, alyuminiy, stanoklar, elektr va sanoat jihozlari, vagonlar, oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Yirik sholi bozori. 

## Ma'muriy-hududiy bo'linishi
Changsha shahar okrugi 6 ta tuman, 2 ta shahar uyezdi va 1 ta uyezddan iborat. Bular:

## Yana qarang

* Xunan

## Manbalar
Chanqash

**Chanqash**, tashnalik – organizmda suv tanqisligi oldidan yuzaga keladigan fiziologik holat. Organizmning suvsiz qolish muddatiga, ter, siydik bilan suv yoʻqotishiga, yeyilgan ovqatdagi osh tuzi miqdoriga qarab, odam har xil darajada chanqaydi. Odam chanqaganda ogʻzi va tomogʻi quriydi. Bu holat ogʻiz va tomoqni suv bilan chayganda, miriqib suv ichganda butunlay yoʻqoladi. Chanqashning paydo boʻlishi organizmdagi suv tuz muvozanatini saqlashga qaratilgan. Chanqash natijasida organizmda jiddiy oʻzgarishlar roʻy berishi mumkin. Bu jarayonning kelib chiqishi markaziy nerv sistemasining turli qismlari (gipotalamus, retikulyar formatsiya, katta yarim sharlar poʻstlogʻi) dagi bir qancha nerv hujayralarining reflektor faoliyatiga bogʻliq.

Chanqash organizmda suv miqdorining kamayishiga boʻlgan normal reaksiyagina emas, balki ayrim kasalliklar (masalan, diabet, buyrak kasalliklari va hokazo) belgisi boʻlishi ham mumkin.

Bosh miya faoliyatining buzilishiga aloqador kasalliklarda kishi tashnalikni umuman sezmaydi. Juda kuchli chanqash yuqori temperatura (issiq iqlim va hokazo) sharoitida ishlovchi kishilarda kuzatiladi. Bunda yuz beruvchi kuchli terlash organizmning faqat suvni emas, balki tuzlarni ham yoʻqotishiga olib keladi. Natijada organizmning suvni ushlab qolish qobiliyati pasayadi, kishi koʻp terlaganidan tashnalik uni holdan toydirib qoʻyadi. Bunday oʻzgarishlarni maxsus suv ichish rejimi yordamida sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
Chapandoz

**Chapandoz** (fors. — teskari, chapaqay) — 1) oʻzbek va tojik musiqasida 3/4+3/8 takt oʻlchovidagi murakkab doyra usuli. Talqin usulining aksi boʻlib (teskari ijro etilishi uchun) shunday nom olgan.

2) shu nomli doyra usuli joʻrligida ijro etiladigan mumtoz kuy va ashulalar. Koʻproq hazaji musammani solim (mafoilunmafoilun...) vaznidagi gazallar bilan ijro etiladi. Ch.lar muayyan kuy va ashulaning Ch. usuliga tushirilgan varianti boʻlib, asosiy ashula yoʻli va nomi bilan qoʻshib ataladi (mac, "Chapandozi Navo", "Chapandozi Iroq"). Hozirda Ch. usuli va kuy yoʻllari talqinlaridan deyarli farq qilmaydi.
Chapar

**Chapar** — daraxt novdasi yoki simdan toʻqilgan qalqonsimon mudofaa vositasi. Oʻrta ayerlarda Temuriylar, Oʻrta Osiyo xonliklari va Eron qoʻshinlarida qoʻllanishda boʻlgan. Koʻpincha mudofaa inshootlari hisoblanmish xandaq hamda moʻrjal (okop) oldiga oʻrnatilgan va u askarlarni dushman otgan oʻq, tosh va boshqalardan himoya qilish uchun moʻljallangan. Xiva xonligi qoʻshinida bunday mudofaa aslahasi chib (jib) deb nomlangan.
Chapaqaylik

**Chapaqaylik** — irsiyatga bogʻliq holat; bunda baʼzi maqsadga muvofiq harakatlarni bajarishda koʻproq chap qoʻl ishlatiladi. Odam bosh miyasining rivojlanish jarayonida funksiyalar chap va oʻng yarim sharlar oʻrtasida taqsimlanadi. Chap yarim shar zimmasiga nutq, oʻqish, yozish, hisoblash, analitik faoliyatning (logik, matematik) murakkab shakllari, oʻng yarim shar zimmasiga esa aniq obrazli faoliyat (tashqi olamdagi narsalarning koʻrinishi, tovushi, rangi va boshqa boʻyicha aniqlash) tushadi. Oyoq-qoʻllar harakatini bajarishda ikkala yarim shar qatnashadi; chap yarimshar ixtiyorida oʻng qoʻl va oyoq, oʻng yarim shar ixtiyorida chap qoʻl va oyoq boʻladi. Koʻpchilik kishilarda chap yarim shar ustunlik qilganidan oʻng qoʻl koʻproq ish bajaradi; oʻng qoʻl yordamida ishlash, ovqat yeyish va boshqa odatdagi holat. Chapaqaylarda bosh miyaning oʻng yarim shari funksiyasi chap yarim sharnikidan ustun turadi. Rivojlanishning har ikkalasi: oʻnaqaylik ham, chapaqaylik ham normal hisoblanadi. Biroq turmushda va ishlab chiqarishda hamma asboblar va mehnat qurollari oʻnaqaylarga moʻljallanganligi tufayli chapaqay bolalarni oʻnaqaylikka oʻrgatish maqsadga muvofiq. Oʻnaqaylik va chapaqaylikni aniqlash nevropatologiyada muhim ahamiyatga ega. 2020-yil aprel oyida dunyo aholisining kamida 10,6 foizi chapaqay ekanligi, aniqrog‘i mintaqaga qarab 9,3 foizdan 18,1 foizgacha bo‘lgan tadqiqot e’lon qilindi. Dunyodagi har 10 kishining bittasi chapaqay. Chapaqaylarning qiziq xususiyati shundaki, ularning chap qo‘li dominant bo‘lib, ularga turli musobaqalarda ustunlik beradi. Buning sababi shundaki, o‘naqaylar o‘ng qo‘lini faol ishlatadigan va zarba boshqa tomondan kelishini kutmaydigan raqiblar bilan muomala qilishga odatlangan.