Katta Yevropa pufak kamerasi

**Katta Yevropa Pufak kamerasi** (Big European Bubble Chamber- **BEBC**) — ilgari CERN da zarrachalar fizikasini oʻrganish uchun ishlatilgan katta detektor. Kamera korpusi, zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan idish, 35 kubometr oʻta qizdirilgan suyuq vodorod, suyuq deyteriy yoki neon-vodorod aralashmasi bilan toʻldirilgan, uning sezgirligi 2 tonna ogʻirlikdagi harakatlanuvchi porshen yordamida tartibga solingan. Odatda ish harorati 27K atrofida boʻlgan suyuqliklar taxminan 5 atmosfera bosimi (510kPa) ostida joylashtirilgan. Kamera hajmini kesib oʻtgan zaryadlangan zarrachalar nuri bilan sinxronlashtirilgan porshen kengayishi bosimning tez pasayishiga olib keladi; natijada suyuqlik qaynash nuqtasiga yetadi. Har bir kengayish jarayonida suyuqlikdan oʻtadigan zaryadlangan zarralar suyuqlik atomlarini ionlashtirdi va ular tomonidan toʻplangan energiya ularning yoʻli boʻylab qaynay boshladi va mayda pufakchalar izlarini qoldirdi. Ushbu izlar kamera tepasiga oʻrnatilgan beshta kamera tomonidan suratga olingan. Stereo fotosuratlar keyinchalik skanerdan oʻtkazilib, barcha hodisalar nihoyat olimlar guruhi tomonidan baholangan. Har bir kengayishdan keyin qaynashni toʻxtatish uchun bosim yana oshirilgan. Keyin pufak kamerasi yana nur taʼsirining yangi sikliga tayyor boʻladi.

Gargamelle va BEBC kabi ulkan pufak kameralarining kontsepsiyasi va qurilishi 1960-yilda CERNda ishga tushirilgan 30 sm vodorod kamerasi va 2 m pufak kamerasi kabi kichikroq pufak kameralarini qurish va ishlatish orqali olingan „know-how“ga asoslangan edi.

## Faoliyati
BEBC loyihasi 1966-yilda CERN, Fransiya (Saclay) va Germaniya (DESY) tomonidan ishga tushirilgan va 1970-yillarning boshida CERNda oʻrnatilgan. Kamera tanasi oʻsha paytdagi eng katta oʻta oʻtkazuvchan solenoid magnit bilan oʻralgan edi. Magnit gʻaltaklar CERN da mis bilan mustahkamlangan niobiy-titanli superoʻtkazgich kabelidan foydalangan holda ishlab chiqarilgan. BEBC gʻaltaklari kameraning sezgir hajmida 3,5 Tl kuchli magnit maydon hosil qilgan. Shunday qilib, kameradan oʻtadigan tez zaryadlangan zarralar magnit maydonda egilib, ularning impulslari haqida maʼlumot berdi.

Birinchi tasvirlar 1973-yilda BEBC birinchi marta Proton Sinxrotronidan (PS) nur olganida qayd etilgan. 1977-yildan 1984-yilgacha kamera Super Proton Sinxrotronining (SPS) Gʻarbiy hududdagi neytrino nurlari chizigʻini va 450 GeV gacha energiyada adron nurlarini suratga oldi. 1978-yil davomida vodorod va ogʻir suyuqlik pufak kameralarining afzalliklarini birlashtirish uchun Track-Sensitive Target (TST) oʻrnatildi. Vodorod bilan toʻldirilgan kameralar zarrachalarning erkin protonlar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganishga imkon beradi, ammo ular gamma-nurlarini aylantirish uchun past samaradorlikka ega. Boshqa tomondan, ogʻir suyuqlik bilan toʻldirish gamma nurlarini aniqlash uchun koʻproq mos keladi, ammo bunda sodir boʻladigan hodisalarni izohlash qiyinroq. 1979-yilda kameradan chiqayotgan myuonlarni va zaryadlangan adronlarni aniqlash uchun tashqi myuon identifikatori (EMI) va tashqi zarracha identifikatori (EPI) 1979-yilda BEBCga qoʻshildi. Bundan tashqari, ichki piket panjarasi (IPF) fonni bostirishga yordam beradigan pufak kamerasida sodir boʻlgan voqealar uchun vaqt signallarini olish uchun ishlatilgan. Ushbu oʻzgarishlar BEBC ni gibrid detektorga aylantirdi.

## Tajribalari
BEBC tajribalari quyidagilardan iborat edi: T225/231, T243, WA17, WA19, WA20, WA21, WA22, W24, WA25, WA26, WA27, WA28, WA30, WA31, WA 6, WA 3, WA 5, WA 5, WA 5, WA21 PS180. 1984 yilda faol hayotining oxiriga kelib, BEBC 22 ta eksperimentga jami 6,3 million fotosurat yetkazib berdi. 3000 km fotoplyonkadagi suratlarni tahlil qilishda dunyoning 50 ga yaqin laboratoriyalaridan 600 ga yaqin olimlar qatnashgan. BEBC D-mezonlarini kashf qilish imkonini berdi va neytrino va adron fizikasining rivojlanishiga yordam berdi, eng boy fizika dasturlaridan birini amalga oshirdi. Hozir u CERN mikrokosmos muzeyida namoyish etilmoqda.

## Yana qarang

* Pufak kamerasi
* 2 m pufak kamerasi (CERN)

## Manbalar