open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jungʻariya tekisligi

**Jungʻariya tekisligi**, Jungʻariya botigʻi, Jungʻariya — Xitoyning shimoli-gʻarbidagi tabiiy viloyat. Mayd. 700 ming km² chamasida, oʻrta-cha bal. 600—800 m. Shimolida Mongoliya Oltoyi, janubida Sharqiy Tyanshan togʻ tizmalari bilan chegaralangan. J. t. yangi tektonik choʻkish natijasida qosil boʻlib, qad. va yangi yumshoq yotqiziklar bilan qoplangan. Ular orasida neftning katta zaxiralari, toshkoʻmir, oltin, rangli metall konlari bor. J. t.ning yer yuzasi past togʻlar va tepaliklardan, togʻ etaklarida oʻsimliksiz tosh-loq yerlardan, quyiroqsa grunt suvlari yuzaroq yerlarda voha va shoʻrxoklardan iborat. Markaziy qismida katta yerlarni choʻllar egallagan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental, yozi quruq, issiq, qishi sovuq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —20° dan —25° gacha, iyulniki 20—25°. Tez-tez kuchli shamol esadi. Yillik yogʻin 150—200 mm, togʻlarda 800 mm gacha. Daryo kam. Daryolar J. t.ning chekka qismlaridagi vohalardan oʻtgach qumga singib tugaydi. Eng yirik daryolari: Manas, Urungu; shimolida Ir-tishning yuqori oqimi. Gʻarbida bir necha yirik koʻl (Ebi-Nur, Manas, Ulungʻur) bor. Oʻsimliklari siyrak: saksovul, yulgʻun, juzgʻun, shuvoq, shoʻrxokli choʻllarda shoʻra, choʻl botiqlarida qiyoq va qamish oʻsadi. Yaylov chorvachiligi rivojlangan. Sugʻoriladigan joylarda bugʻdoy, tariq, paxta, gaolyan (joʻxorining bir turi) yetishtiriladi.

## Manbalar
Juft kuch

**Juft kuch** — miqdor jihatdan teng , qarama-qarshi tomonga yoʻnalgan, ustma-ust tushmaydigan parallel kuchlar. Kuchlarning taʼsir chizigʻi orasidagi eng qisqa masofa a. B. yelkasi, bu chiziq, orqali oʻtuvchi tekislik a. B. tekisligi deyiladi. A. B.ning qattiq jismga mexanik taʼsirini ifodalash uchun a. B. momenti qabul qilingan. U erkin vektor boʻlib, uchidan karaganda soat mili harakatiga teskari yoʻnalgan, miqdor jihatdan esa a. B.ni tashkil qiluvchi kuchlardan birining moduli bilan uning yelkasi koʻpaytmasiga teng . Gayka kalit bilan buralganda a. B. hosil boʻladi. Kalit gaykaning qaysi yoqlariga qoʻyilishiga qaramay, uning gaykaga taʼsiri oʻzgarmaydi.

## Manbalar
Juft tuyoqlilar

**Juft tuyoqlilar** () — sut emizuvchilar sinfining turkumi. Quyi eotsendan maʼlum. Oyoqlari oʻqi kuchli rivojlangan boʻlib, 3– va 4–barmoqlari oʻrtasidan oʻtadi. 2– va 3–barmoklari kucheiz rivojlangan, 1–barmogi boʻlmaydi. Oyoqlarining sagittal qismidan bukilishi va yozilishi tufayli harakat qiladi, oʻmrov suyagi yoʻq. 2 kenja turkum: kavshavchi va kavshamaydigan kenja turkumga boʻlinadi. Hozirgi zamon faunasida 150 ga yaqin turi maʼlum. Keng tarqalgan, Avstraliya va Yangi Zelandiyaga introduksiya qilingan. Oʻzbekistonda 8 turi maʼlum. Oʻsimlikxoʻr, baʼzan hammaxoʻr (toʻngʻiz). Bir qancha turlari (echki, qoʻy, sigir) xonakilashtirilgan. Koʻpchilik yovvoyi turlarining soni kamayib ketmoqda. Bir qancha turlari (jayran, arhar, togʻ echkisi) Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Juft chatishtirish

**Juft chatishtirish** — otaona oʻsimlik oʻrtasida bir marta oʻtkaziladigan chatishtirish; seleksiya usuli, oddiy chatishtirishning bir xili. J. ch. yoʻli bilan olingan duragaylar populyasiyasida yangi nusxalar paydo boʻlish jarayoni murtakka bir juft ota-onadan teng miqdorda oʻtgan irsiy materiallarning qayta juftlanishi asosida boradi. Retsiprok chatishtirish ham J. ch.ning bir xili. Bu usul oʻsimliklar seleksiyasida keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Juftabod

**Juftabod** — atlas, beqasam, shoyi kabi matolar tandasidagi ikki takabodning birikib juftlangan holati. Toʻqish dastgohiga solingan tandadagi J.ni tarqatmay (juftlab) tutib turadigan shoda J. shoda deyiladi. Tandaning J. shodadan oʻtadigan har ikkala ipini qoʻl bilan ajratib, terib chiqish J. terish deb ataladi. J. terish natijasida gula va tigʻdan ip oson oʻtadi.

## Manbalar
Jekson

**Jekson** — AQSH jan.dagi shahar, Meksikaboʻyi pasttekisligida, Perl daryosi boʻyida. Missisipi shtatining maʼmuriy markazi va eng katta shahri. Aholisi 196,6 ming kishi (2000; shahar atrofi bilan birga 400 ming). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Q. x. rayonining savdo-moliya markazi. Oziqovqat, oʻrmonchilik, yogʻochsozlik, elektrotexnika, silikat-keramika, mebel sanoati korxonalari, yirik aeroport bor. Avtomobil ehtiyot qismlari ishlab chiqariladi. Shaharga 1790 yilda asos solingan. 

## Manbalar
Jeksonvill

**Jeksonvill** – AQShning janubi-sharqidagi shahar. Aholisi – 735,6 ming kishi (2000). Florida shtatining shimoli-sharqiy qismining iqtisodiy markazi. Dengiz porti (yillik yuk ortib-tushirish 15 mln. t), muhim temir yoʻl va shosse yoʻllar tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (tamaki, yer yongʻoq va mevalar) yetishtiriladigan va oʻrmonchilik rayonining savdo markazi. Qora metallurgiya, metallsozlik sanoati rivojlangan. Sellyuloza-qogʻoz, yogʻochsozlik, poligrafiya, kimyo, oynashisha, oziq-ovqat, tamaki, ke-masozlik va kema remonti korxonalari, universitet bor. Shaharga 1822 yilda asos solingan. AQShning harbiy-dengiz bazasi.

## Manbalar
Jenmin Jibao

**Jenmin Jibao** („Xalq gazetasi“) — kundalik gazeta, Xitoy Kommunistik partiyasi MK organi. 1948-yil 15-iyundan beri nashr etiladi (Shitszyachjuan va Xandanda, 1949-yil martdan — Pekinda).

## Manbalar
Jyuri

**Jyuri** (ing . va frans. jury, lotincha juro — qasamyod qilaman) — 1) tanlovlar, koʻrgazmalar, sport musobaqalari va shu kabilarda mukofotlar berish masalasini hal qiluvchi mutaxassislar guruhi; 2) jinoyat protsessida fuqaroviy va jinoiy ishlarni koʻrishda qatnashuvchi noprofessional sudyalar — maslahatchilar hayʼati.

## Manbalar
Joʻva

**Joʻva** — jild xamir yoyish uchun ishlatiladigan kalta oʻkloq. J. qattiq yogʻoch (oʻrik, tut, yongʻoq, olma, qayragʻoch, chinor)dan tayyorlanadi. Uzunligi 25—30 sm, oʻrtasi yoʻgʻon — diametri 4—6 sm, ikki tomonida ingichkaroq dastasi boʻladi. 

## Manbalar
Jo'va

**Joʻva** — oshxona anjomi hisoblanadi, u asosan xamirni yoyish uchun moʻljallangan. U silindrsimon yoki vereten shaklida boʻladi.

## Tarixi
Joʻvaning tarixi uzoq vaqtga borib taqaladi. Etrusklar taxminan 3000 yil oldin tosh joʻvadan foydalanishgan. Dunyoning boshqa mamlakatlarida xamirni yoyish uchun loyli va yogʻochli tsilindrlardan foydalanilgan. XIX asrning oxirida Jon Rid ismli odam oʻrtada yogʻoch silindrli va ikkala tomonida tutqichlari boʻlgan standart zamonaviy joʻvani ixtiro qilgan. Ushbu vositaning asosiy maqsadi xamirni tayyorlashdan oldin yoyishdir.

## Tuzilishi
Qoidaga koʻra, joʻvaning materiali qatron boʻlmagan yogʻoch, metall, shisha yoki toshdan tashkil topadi. Odatda joʻva ikki yoki kamdan-kam hollarda bitta tutqichga ega. Nostandart tuzilmadagi joʻva mavjud: ishlatishdan oldin iliq suv quyilgan plastik ichi mavjud.

## Matolarni tekislovchi joʻva
Kiyim dazmollari juda uzoq vaqtdan buyon mavjud. M. a. IV asrda Qadimgi Yunonistonda zigʻir matosidan kiyimlarni dumaloq oʻramgaga oʻxshash qayniq metall tayoq yordamida qoʻllangan.

Rossiyada matoga joʻva (katok, katalka) oʻralgan va *rubel* bilan tekislangan.

## Ommaviy madaniyatda
Ommaviy madaniyatda joʻvaning oʻrni — bu, ayniqsa, oilaviy nizolar paytida, hissiy jihatdan gʻazabda boʻlgan uy bekasi qoʻlidagi sovuq qurol ushlagan obyekt. Xotin erini (aytaylik, xiyonat, mastlik uchun) aynan u bilan kaltaklagani haqida haqiqiy holatlar maʼlum; natijada „agar ayolning qoʻlida joʻva boʻlsa, har doim ham pirog boʻlavermaydi“ degan gap mavjud.

## Galereya

Rolling pin 2017.jpg|ikki qo'l
Mini-Nudelholz -0992.jpg|Ikki qo'l bilan aylanadigan (G'arbiy Yevropa) 
Válečeky na těsto 03.jpg|bir qo'li


## Eslatmalar

## Adabiyotlar

* Skalki xozyaystvennie // Tovarniy slovar / I. A. Pugachyov (glavniy redaktor). — M.: Gosudarstvennoe izdatelstvo torgovoy literaturi, 1960. — T. VIII. — Stb. 176
Joʻja

**Joʻja** — tovuq va b. parranda palaponi. Tovuq J.lari 1 kunligida 35—40 g , 1 oyligida 240—270 g , 2 oyligida 550— 600 g , 3 oyligida 900—1100 g , 4 oyligida 1200—1500 g , 5 oyligida 1500— 1800 g boʻladi. Goʻsht (broyler) yoʻnalishidagi tovuq zotlarning 7—8 haftalik J.lari vazni 1,5—1,8&nbsp;kg ga yetadi. J.lar 2 oylikkacha katakli batareyalarda yoki poliga poxol toʻshalgan xonalarda saqlanadi, 4—5 kunligidan boshlab iliq kunlarda yayratish maydonchasiga, keyinchalik maysazorlarga chiqarib turiladi. Xonaki usulda boqishda J.larga birinchi haftada suvda qaynatib pi-shirilgan tuxum, tvorog , koʻk barra piyoz yoki sarimsoq mayda toʻgʻrab beriladi. Katakli batareyalarda har 1m2 ga 1 — 20 kunlik J.lardan 25—30; 21—40 kunligidan 15—20 va 41—60 kunligidan 9—12 ta; poliga poxol toʻshalgan xonalarda har 1m2 ga 1—30 kunligidan 8— 24; 30—60 kunligidan 16—18 ta joylashtiriladi. Xonaning harorati birinchi 20 kunlikda 29—22°, 21—40 kunligida 20—18°, 41—60 kunlikda 17—16° boʻlishi kerak. 2 oylik makiyon J.lar joʻjaxoʻrozlardan ajratilib, yayratish maydonchasining atrofi simtoʻr bilan oʻralgan xonalariga, yengil tipda qurilgan ayvonlarga oʻtkaziladi. J.lar maxsus tayyorlangan aralash ozuqa berib bo-qiladi. Birinchi oyda har 2 soatda, ik-kinchi oyda har 3 soatda, keyinchalik kuniga 2—4 marta don va aralash ozuka berib turiladi (qarang Broyler, Inkubatsiya).

Sayfiddin Azimov.

## Manbalar
Joʻja (maʼnolari)

**Joʻja**:

* Joʻja — tovuq va b.
* Joʻja (qushlar) — qushlarning bolalik davri, tuxumdan chiqqandan to jinsiy voyaga yetgungacha boʻlgan davr.
Joʻja (qushlar)

**Joʻja** — qushlarning bolalik davri, tuxumdan chiqqandan to jinsiy voyaga yetgungacha boʻlgan davr. Tuxumdan chiqqan J.ning rivojlanish darajalariga binoan qushlar J. ochuvchi va jish joʻja (palapon) ochuvchi guruhlarga boʻlinadi. Joʻja ochuvchi kuiiar tuxumidan chiqqan joʻjalarining koʻzi ochiq, tanasi pat bilan qoplangan, mustaqil yurish qobiliyatiga ega. Bu guruhga tuyaqushlar, tovuqsimonlar, suv-moshaklar kiradi. Jish joʻja ochuvchi qushlar palaponi ojiz, koʻzi yumuq, tanasi yalangʻoch boʻlib, ularni uzoq vaqt ota-onasi boqadi. Bu guruhga chumchuqsimonlar, qizilishtonlar, qaldirgʻochlar va b. kiradi. Boyqushlar va kunduzgi yirtqichlar jish joʻja ochuvchi boʻlsa ham palaponlari pat bilan qoplangan va koʻzi ochiq boʻladi. Turli qushlarda joʻjalik davri ham turlicha, mas, mayda chum-chuqsimonlarda 8—12 oy, kunduzgi yirt-qichlarda 1 yildan ortiq, yirik qushlar — baliqchilar, gagaralar, burgutlar, gʻoalarda 3 yilgacha.

## Manbalar
Juftlama

**Juftlama** — 1) taxta yogʻochlardan zich yopishtirib yasalgan eshik; 2) sochpopukning kumush boʻlaklarini bir-biriga juftlab yopishtirilgan ikkita kosachadan iborat qismi. 

## Manbalar
Joʻji ulusi

**Joʻji ulusi** - Chingizxon tomonidan 1224 y. qilingan taqsimga koʻra, Joʻjixon va uning xonadoniga merosiy boʻlib tekkan yer mulki. Unga Irtish daryosidan Uralga qadar va undan Gʻarbga tomon "moʻgʻul otlari tuyogʻi yetgunga qadar" boʻlgan yerlar kirgan; Janubda J. u. Chigʻatoy ulusi bilan chegaradosh boʻlgan. Shim. Xorazm, Amudaryo va Sirdaryoning quyi etaklari ham J. u.ga tobe boʻlgan. Joʻjixonning qarorgohi Irtish daryosi vodiysida boʻlgan. Botuxonning Sharqiy Yevropaga qilgan istilochilik yurishlari natijasida J. u. juda ulkan hududni qamrab olgan va u 13-asr oʻrtalariga kelib Moʻgʻullar davlatida amalda mustaqil boʻlgan (yana qarang: Oltin Oʻrda).

## Manbalar
Juftak

**Juftak** — miskarlik asbobi. Asosan mis idishlarni kavsharlashda ishlatiladi. Ombirga oʻxshaydi, biroq undan ancha kichik, yupqa va nozik boʻladi. Juftak soatsozlikda ham (soat qismlarini qimtib olib, joy-joyiga qoʻyishda) ishlatiladi. Juftakni ilgari chilangar ustalar yasagan. Hozir juftak oʻrnida asbobsozlik zavodlarida ishlangan qisqich (pinset) va boshqa asboblar qoʻllanadi.

## Manbalar
Joʻja ochuvchi qushlar

**Joʻja ochuvchi qushlar** (nidifugae yoki praecoces) — tuxumdan tanasi par bilan qoplangan, mustaqil yashay oladigan, koʻzlari ochiq, eshitish organi yaxshi rivojlangan joʻja ochuvchi qushlar guruhi. Koʻpchilik qushlarning tuxumdan chiqqan joʻjalari mustaqil yashay oladi va oziqlanadi, lekin maʼlum vaqtgacha ota-onasi bilan birga yuradi (mas, oʻrdak, turna va b.), tovuqsimonlarda esa otaonasi joʻjalariga oziqni koʻrsatib beradi (yana q. Jish joʻja ochuvchi qushlar). 

## Manbalar
Joʻybor

**Joʻybor** — 1) Buxoro sh.ning jangʻarbida joylashgan mavze. 11-asr oxirida bu joy obod qilinib shohona saroy qurilgan. Bu saroy Buxoro xukmdorlarining qarorgohi boʻlgan. 15-asr boshlarida bu yerga Joʻybor xojalari kelib joylashgan (nomi shundan); 2) kanal, daryo, baʼzan ariq boʻyidagi joylar; tarixiy manbalarda, xususan, vaqfnomalarda koʻp uchraydi. 

## Manbalar
Joʻjixon

**Joʻjixon**, Joʻchi, Joʻji, Chjochi (taxminan 1184—1227) — moʻgʻullarning yirik sarkardasi, Chingizxonning katta oʻgʻli; uning harbiy rejalarini roʻyobga chiqargan. Rivoyatlarga koʻra, Chingizxonning xotini Borte (Boʻrta fujin) homiladorlik paytida markit qabilasi tomonidan asirlikka olingan. Keyinchalik uni asirlikdan xalos etishgach, Joʻjixon tugʻilgan. Abulgʻoziy Bahodirxonning yozishiga koʻra, "Joʻchi"ning maʼnosi "mehmon" boʻlgan ("Shajarayi turk", 47-6.). Joʻjixon Xitoy (1211 — 15), Oʻrta Osiyo (1219—21), Dashti Qipchoqni bosib olishda faol ish-tirok etgan. Joʻjixon boshchiligidagi 20 ming nafar moʻgʻul qoʻshini Irgʻiz daryosi boʻyidagi jangda Muhammad Xorazmshohning 60 minglik qoʻshini bilan jang qilgan, bu islom lashkarlarining moʻgʻullar bilan dastlabki toʻqnashuvi boʻlgan. Faqatgina Jaloliddin Manguberdinmng harbiy mahoratigina Xorazmshoh qoʻshinini magʻlubiyatdan saqlab qolgan. Chingizxon qoʻshini Oʻrta Osiyoga yurish qilganda otasi Joʻjixonni Sirdaryo boʻyidagi Jand, Oʻzgand, Sigʻnoq kabi shahar, qalʼalarni egallashga buyurgan. Joʻjixon bu qalʼalarni olgach, ukalari Chigʻatoy va Oʻktoyxon bilan birga Xorazm poytaxti Urganchnsh qamal qilgan, shaharni yetti oylik janglardan soʻnggina egallagan. Chingizxon moʻgʻullar zabt etgan yerlarni oʻgʻillariga taqsimlab berganida (1224) Joʻjixonga Irtishdan Uralgacha va undan Gʻarbga tomon choʻzilgan yerlar mulk qilib berilgan (qarang Joʻji ulusi). Joʻjixon Sharqiy Yevropaga qilmoqchi boʻlgan harbiy yurishi boshlanmasidan oldin vafot etgan; baʼzi maʼlumotlarga koʻra, Joʻjixonni markaziy hokimiyatdan ajralib chiqmoqchi ekanlikda gumonsiragan Chingizxon maxfiy buyruq berib qatl ettirgan. Joʻjixonning qabri Jezqazgʻan sh. (Qozogʻiston)dan 45&nbsp;km. shim.-sharqda, Qora-Kengir daryosining soʻl qirgʻogʻida joylashgan.

Faxriddin Hasanov.

## Manbalar
Joʻy

**Joʻy** — ayriq, kanal (tarixiy manbalarda). hozirgi paytda esa, asosan, Buxoro va Samarqand viloyatlarida ariq, baʼzan kichikroq kanal J. deb ataladi. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida bu soʻzning kichraytirilgan (diminutiv) shakli — joʻyak saqlanib qolgan. J. joy nomlari tarkibida uchraydi (Joʻyidam, Joʻyinav, Joʻyiqoʻrchi va hokazo).

## Manbalar
Joʻyi arziz

**Joʻyi arziz** (fors. — qoʻrgʻoshin ariq) — Afrosiyobni suv bilan taʼminlagan qadimgi kanal. taxminan 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida qurilgan. Joʻyi arziz pishiq gishtdan qurilib, ichki qismi qalay bilan qoplanganligi uchun tarixiy manbalarda „Joʻyi arziz“ nomi bilan tilga olinadi. Joʻyi arziz krldikdarini 1946 yilda arxeolog A. I. Terenojkin Samarkand dehqon bozorining roʻparasidan topgan. Joʻyi arziz kattaligi 59×40×9 sm, 42×42×9 sm, 28×49×9 sm, 36×49×9 sm lik pishiq gʻisht bilan kul aralash ohak qorishmasidan qurilgan. Samarqandni suv bilan taʼmin etishda muhim inshoot boʻlgan Joʻyi arzizni muhofaza qilishga alohida ahamiyat berilgan. Is-taxriyning (10-asr) yozishicha, bu inshootga yil davomida qarab turish otashparastlar zimmasiga yuklangan. Bu xizmatlari uchun ular jon soligʻidan ozod etilgan. Joʻyi arziz 1220-yil moʻgʻullar tomonidan vayron qilingach, Afrosiyob suvsiz qolib, xarobaga aylangan.

## Manbalar
Joʻn kanali

**Joʻn kanali** – Toshkent viloyatidagi kanal. Toshkent shimolining janubi sharqiy qismidan oʻtadigan Salor kanalining suv taqsimlagichidan boshlanadi. Tugash joyi Bo‘zsuv kanali. Kanalning Toshkent ichidan oqib oʻtuvchi qismi atrofida qadimgi Shoshtepa va Qovunchitepa xarobalari joylashgan.
## Tavsifi
Uzunligi 54 km. Eng qadimgi kanallardan biri. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga egri-bugri boʻlib oqadi. Maksimal suv sarfi 32,0 m³/sek. Eni 4-9 m, chuqurligi 2—3,5 m. Atrofdagi yerlarni sugorish uchun kanaldan juda koʻp tarmoqlar chiqarilgan. Kanalning koʻp qismi jarlik va noqulay joylardan oʻtadi. 1927—28-yillarda kanal gidrotexnik inshootlar bilan toʻla taʼminlandi. Kanal rekonstruksiya qilindi va yoʻnalishi yildan yilga toʻgʻrilanib, uzaytirib borildi. Bosh qismi betonlashtirilgan. Joʻn kanali Yangiyoʻl tumanida 20 ming ga dan koʻproq yerni sugoradi. Shu tuman hududida ariqlarga boʻlinib tugaydi.
## Kanal oqimi

Joʻn, Boʻrijar kanalining Salor daryosiga quyilish joyi yaqinidagi, Joʻn-Salor suv ajratgichidan hosil boʻladi. Suv ajratuvchi qurilma Toshkent shahrining janubi-gʻarbiy chekkasida, Shoshtepa koʻchasi va Sergeli shossesi kesishmasida joylashgan.

Poytaxt ichida kanal Sergeli tumani hududidan, Shoshtepa koʻchasi va Salor kanali oraligʻidan oʻtadi. Shahar chegarasidan chiqib, Toshkent viloyatining Zangiota va Yangiyoʻl tumanlaridan oqib oʻtadi. M-34 va M-39 avtomobil yoʻllari (Katta Oʻzbekiston magistrali), Toshkent-Samarqand va Keles-Oʻzbekiston temir yoʻl liniyalarini kesib oʻtadi.

Yangiyoʻl tumani hududida Joʻn bir necha sugʻorish ariqlariga boʻlinadi. „Toshkent qadimiy madaniyatining kelib chiqishi“ asariga koʻra, kanal suvining bir qismi Bo‘zsuvga qoʻyiladi. Joʻn suvlarining oʻrta Boʻzsuvga oqib oʻtadigan joyi Oʻzbekiston va Qozogʻiston chegarasida, Qumchuqkoʻl aholi punkti yaqinida joylashgan. Suvning bir qismi Qoraqulduq kanaliga qoʻshiladi.

## Daryo boʻyi madaniyati
Joʻn kanalining chap va oʻng sohillarida Shoshtepa xarobalari joylashgan boʻlib ulardan biri tik va baland, ikkinchisi yassiroq ulkan tepaliklardan iborat. Umumiy maydoni taxminan 25 ga. Ariqning chap sohilida joylashgan balandligi 18–19 m li tik tepa ilk istehkomli qishloq xarobasi boʻlib, uning ostki madaniy qatlamlaridan qadimiy dehqonchilik madaniyatining soʻnggi bosqichi (mil. av. VI-IVasrlar)da yashagan oʻtroq ziroatkor aholi turar joylarining qoldiqlari saqlanib qolgan.

Bundan tashqari daryo boʻyida Qovunchi madaniyatining bir qismi boʻlgan turar joy xarobalari topilgan. Tekshiruv davomida uylar asosan xom va pishiq gʻishtdan yasalgani aniqlangan, bundan tashqari qazishmalarda qabrlar, taqinchoq hamda qoʻl tegirmonlari topilgan.

## Manbalar
Joʻn madaniyati

**Joʻn madaniyati** - Krvunchi madaniyati turlaridan biri. Toshkent vohasidagi Jun kapali boʻyidan topilgan yodgorliklar (3—4-asrlar). Joʻn madaniyati, asosan, Sirdaryoning oʻrta oqimi boʻylab keng tarqalgan. G. V. Grigoryev, M. E. Voronets, T. G. Obolduyeva va boshqa qazish ishlari olib borgan (1937—39). Joʻn madaniyatiga oid mozorqoʻrgʻonlar, shahar harobasi tekshirilgan. Turar joylar xom va pishiq gʻishtdan qurilgan. Aholi dehqonchilik (bugʻdoy, tariq, arpa va boshqalar) va chorvachilik bilan shugʻullangan. Tekshirish nati-jasida turli rang angob bilan boʻyalgan sopol idish (koʻza, xum, xumcha, hoʻqacha, tovoq va boshqalar)lar, temir qilich, xanjar, oʻq yoy uchi, kamon, oyna, turli munchoq taqinchoklar, tosh oʻgʻir dasta, qoʻl tegirmon topilgan. Qurollar — hatto ayol qabrlarida ham uchraydi.

## Adabiyot
* Obolduyeva T. G., Kurgani Kaunchinskoy i djunskoy kulturi v Tashkentskoy oblasti, M.— L., 1948.

Svetlana Lunina.

## Manbalar
Joʻra qayroq avlodi

**Joʻra qayroq avlodi** - gʻijduvonlik xalq qoʻgʻirchoqbozlari: 1) Joʻra qayroq (1796—1898) — mash-hur xalq qoʻgʻirchoqbozi, raqqos (qayroq bilan raqsga tushgan, laqabi shundan), surnaychi, qoʻgʻirchoqbozlar toʻdasining raqbari; 2) Hamro (1818—1910) —"chodir jamol" xalq qoʻgʻirchoq teatrining taniqli ustasi, anʼanaviy "Kachal Polvonning sarguzashtlari" xalq komediyasini yaratgan; 3) Narzullo (1908—62) — xalq qoʻgʻirchoqbozi. Oʻz toʻpi bilan "Dangasa er va zarbdor xotin" komediyasini yaratgan; 4) Nasrullo Hamroyev (1936) — xalq qoʻgʻirchoqbozi. Xalq qoʻgʻirchoq teatrini hozirgi zamon talablari darajasida rivoj-lantirishga intiladi. 1966-yilda anʼanaviy syujetlar asosida yozilgan "Kachal Polvon uylanadi" (M. Xalil), "Laqma laycha" (H. Rahmat, T. Mahramov), "Quyonboyning tugʻilgan kuni" (B. Omonov) va b. pyesalar sahnalashtirildi.

## Adabiyot
* Qodirov M., Xalq qoʻgʻirchoq teatri, T., 1972.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Joʻyi moʻliyon

**Joʻyi moʻliyon**, Joʻyi mavoliyon — Buxorodan 4–5&nbsp;km shimolda joylashgan qad. manzilgoh va ariq nomi. J. m.da Ya. F. Gʻulomov va A. Qosimzoda arxeologik tadqiqot ishlari olib borganlar (1956).

Joʼyi mo'liyon yerlari qadim vaqtlarda Tagʼshodaning mulki boʼlib, u oʼz farzand va kuyovlarining har biriga taqsim qilib bergan. Marhum amir Ismoil Somoniy bu yerlarni xalifa al-Mustaʼin ibn al-Muʼtasimning lashkarboshisi boʼlgan Hasan ibn Muhammad ibn Tolutdan sotib oldi. Аmir Ismoil Joʼyi mo'liyonda saroylar va bogʼlar barpo qilib, uning koʼproq qismini mavoliylarga vaqf qildi. U hozirgacha ham vaqf. Аmir Ismoil doimo oʼz mavoliylariga gʼamxoʼrlik koʼrgizar edi.  Bir kuni amir Ismoil Buxoro hisoridan Joʼyi mo'liyonga qarab turganida uning yonida otasining mavlosi Simo-ul-kabir — «Ulugʼ siymo» turgan edi. Аmir Ismoil uni doʼst tutar va yaxshi koʼrar edi, unga qarab: «Bir vaqti ketsa-da, Xudoyi taolo biror sabab tugʼdirib, bu yerlarni sizlar uchun sotib olsam va menga umr bersa-da, bu yerlar sizlarniki boʼlganini koʼrsam, chunki bu yerlar Buxoroning barcha yerlaridan qiymatliroq, yaxshiroq va xush havoliroqdir»— dedi. Xudoyi taolo nasib etib amir Ismoil u yerlarning hammasini sotib olib, mavoliylarga berdi va nihoyat, u yerlar Joʼyi mavoliyon deb ataldi, koʼpchilik xalq esa uni Joʼyi muliyon, deydilar.  Buxoro hisoriga bir tekislik yer tutashgan boʼlib, uni «Dashtak» deydilar. Bu yerlarning hammasi qamishzor edi. Marhum amir Ismoil bu joyni ham Hasan ibn Muhammad ibn Tolutdan o'n ming diramga sotib oldi va birinchi yildayoq qamishning pulidan oʼn ming diram hosil undi. Аmir Ismoil bu joyni masjidi jomega vaqf qildi. Аmir Ismoildan keyin uning farzandlaridan kimki amir boʼlsa u goʼzalligi, toza va xushhavoligi tufayli Joʼyi mulnyonda oʼzi uchun bogʼ va koʼshklar bino qildi.  Darvozayi Navda shahar darvozasiga tutash bir mavze borki, uni «Koraki Аlaviyon» — «Аli avlodi ekinzori» deydilar. Аmir Mansur ibn Nuh bu joyga gʼoyat goʼzal bir koʼshk qurdi. Аbu Bakr Narshaxiy. Buxoro tarixi goʼzallikda uni misol qilib gapirar edilar; u uch yuz ellik oltinchi yili (17 dekabr 966—6 dekabr 967) (qurilgan) edi. Koraki Alaviyonnnng bu yerlari to Nasrxon ibn Tamgʼochxon davrigacha sultonlik mulki boʼlgan edi. Nasr xon bu yerlarni shaharga yaqin boʼlganligi uchun faqihlarning dehqonchilik qilishlari osonroq boʼlsin deb,ilm ahllariga berdi va oʼzi buning evaziga uzoqroq yerlardan oldi.  Joʼyi muliyon va Koraki Аlaviyon somoniylar hukmronlign davrining oxirigacha obod edi.  Mamlakat somoniylar qoʼlidan ketgach, u saroylar xarob boʼldi hamda toki Shamsulmulk Nasr ibn Ibrohim Tamgʼochxon davrigacha Buxoroda faqat hisordan boshqa (podshohlar uchun) biror muayyan qarorgoh boʼlmadi. 

    Abu Bakr Muhammad ibn Ja'far an-Narshaxiy haqida batafsil ma'lumot

  Buxoro tarixi asari haqida batafsil ma'lumot

  Narshaxiy-Buxoro tarixi.Yuklab olish uchun manba

## Adabiyot
* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.

## Manbalar
Joʻka

**Joʻka** () — joʻkadoshlar oilasiga mansub buta va daraxtlar turkumi. Oʻzbekistonda 9 turi oʻstiriladi. 3 turi — yirik bargli joʻka, mayda bargli joʻka va yuraksimon bargli joʻka dorivor hisoblanadi. Ular boʻyi 25 m gacha keladigan daraxtlardir. 300—400 yil usadi. Barglari uzun bandli, ketma-ket joylashgan. Gullari tarkibida efir moyi, S vitamin, karotin va b. moddalar bor. Quritilgan bargi va preparatlari terlatuvchi dori sifatida, shuningdek, damlamasi ogʻizni chayqash uchun ishlatiladi. Yogʻochi oq, yumshoq boʻlib, mebel, faner va b. tayyorlashda ishlatiladi.

## Yana qarang
* Lipa
## Manbalar
Mengniyor Joʻrayev

**Mengniyor Sattorovich Joʻrayev** (1942.15.1, Jarqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1966). 1966-yildan Jarqoʻrgʻon tumanidagi 47-maktabda biologiya oʻqituvchisi, 1967-yildan Qumqoʻrgʻon tumanidagi 13-maktabda direktor oʻrinbosari, 2000-yildan kimyo-biologiya oʻqituvchisi. J. darslarni hozirgi davr talabi asosida tashkil etadi, taʼlim jarayonida yangi pedagogik texnologiyalarni qoʻllaydi, koʻrgazmali qurollar va oʻquv texnika vositalaridan unumli foydalanadi. 

## Manbalar
Nurali Joʻrayev

**Nurali Joʻrayev** (1941.10.7, Baliqchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1990). Namangan pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan (1966). 1966-yildan Balikchi tumanidagi 1-mak-tabda, soʻngra 14-maktabda matematika oʻqituvchisi. 1998-yildan nafaqada. J. darslarni qiziqarli, koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan foydalangan qolda oʻtgan; u maktabda zamonaviy matematika kabinetini tashkil etgan. J. yuqori sinf oʻquvchilarini fan yoʻnalishlari boʻyicha oʻqitish tashabbuskori. 

## Manbalar
Rahmat Joʻrayev (pedagog)

**Rahmat Joʻrayev** (1941.20.2, Marhamat tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutining boshlangʻich taʼlim metodikasi fakultetini tugatgan (1975). Mehnat faoliyati 1961-yildan boshlangan. 1964-yildan Marhamat tumanidagi 4-maktabda, 1971-yildan 6-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. J. har bir darsga ijodiy yondoshib, ish jarayonida yuzlab koʻrgazmali qurollarni qoʻlda tayyorladi.

## Manbalar
Toʻxtamurod Joʻrayev

**Toʻxtamurod Joʻrayevich Joʻrayev** (1934.25.10, Toshkent — 2009.14.09, Toshkent) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), fizika-matematika fanlari doktori (1972), professor (1973). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1958), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika pa inshootlarni n g seysmik mustahkamligi instituti direktori (1974-85), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida direktor (1985—92 va 1997-yildan), Toshkent Davlat Universiteti rektori (1992— 95), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti (1995— 2000). Ilmiy ishlari xususiy hosilali differensial tenglamalar va chegaraviy qatlam nazariyasiga oid. Uning aralash va aralash-qoʻshma tipli tenglamalarga oid ishlarida yangi chegaraviy masalalar oʻrganilib, muhim na-tijalar olingan; matematik fizikada muhim tatbiklarga ega boʻlgan chegara-viy qatlam nazariyasiga oid ishlarining axdmiyati katta. J. bir qancha xalqaro akademiyalar va xalqaro jamiyatlar aʼzosi. Koʻp jildli (1-, 2-j., T., 1999) "Oliy matematika asoslari" darsligi hammuallifi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi (1992— 95), 1-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). "Doʻstlik" (1996), "Mehnat shuhrati" (1999) ordenlari bilan mukofotlangan.

## Manbalar

* Krayevie zadachi dlya uravneniy smeshannogo i smeshanno-sostavnogo tipov, T., 1979.
Frunze Joʻrayev

**Frunze Sodiqovich Joʻrayev** (1929.12.11, Buxoro) — teatrshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1952). Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik institutida kichik ilmiy xodim (1952-1955, 1958-1968), keyinchalik katta ilmiy xodim (1968—1970 va 1984—1992), respublika gazetalarida adabiy xodim (1955—1958), Madaniyat ishlari vazirligida repertuar tahrir hayʼati bosh muharriri (1970—1973); teatr va musiqa tashkilotlari bosh boshqarmasi boshligʻi (1981—1984). Navoiy teatri direktori (1978—1981).

## Manbalar
Asror Joʻrayev

**Asror Joʻrayev**(1911.22.11 – Samarkand – 1983.28.11) – rejissyor va aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Maxsus rejissyorlik kursini tugatgan (Moskva, 1939, 1948). Ijodiy faoliyatini „Koʻk koʻylak“ havaskorlik truppasida boshlagan. 1930 yildan Samarqand teatrida aktyor, 1933 yildan rejissyor (1940 – 44, 1948 – 57 bosh rejissyor). 1964 yildan Samarqand opera va balet teatrida rejissyor Aktyor sifatida Oʻlmas („Yondiramiz“), Yegor („Oila“) kabi obrazlarni yaratgan. Eng yaxshi spektakllari: „Davron ota“, „Hamshahar yigit“, „Nurxon“, „Alisher Navoiy“, „Shohi soʻzana“, „Sepsiz qiz“, „Nodira“ va boshqalar. Shuningdek, „Dilerom“ (M. Ashrafiy), „Tohir va Zuhra“ (T. Jalilov), „Maysaraning ishi“ (S. Yudakov), „Farhod va Shirin“ (V. Uspenskiy, G. Mushel) kabi operalarni sahnalashtirgan. Jizzax, Qashqadaryo viloyat musiqali drama teatrlari, Kattaqoʻrgʻon drama teatri sahnalarida ham spektakllar qoʻygan.

## Manbalar
Xayrulla Joʻrayev

**Xayrulla Ravshanovich** **Joʻrayev** (1945.20.1, Zomin tumani – 2023-yil 19-noyabr, Oʻzbekiston) – kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). ToshDUning jurnalistika fakultetini tugatgan (1970). Oʻzbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida rej., muharrir, bosh muharrir (1976—87). „Videofilm“ markazining direktori (1988— 89). Prezident devonida masʼul xodim (1990—92), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat kinokompaniyasining raisi (1992—93), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Davlat maslahatchisi (1993-96), 1996-yil 1 noyabrdan Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vaziri. Qisqa metrajli: „Ahmatovlar oilasi“, „Abdumannon Umarov“, „Abdulla Qodiriy“, „Hamid Olimjon“ va b.; toʻla metrajli: „Fuqaro“, „Barcha fazilatlar senda mujassam“, „Afgʻoniston, 85-yil kuzi“, „Ikki million tanish chehra“ (M. Qayumov bilan hamkorlikda) va b. filmlar yaratgan. „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlangan (2000). 2023-yil 19-noyabr kuni 78 yoshida vafot etgan.

## Manbalar
Yursinboy Joʻrayev

**Yursinboy Joʻrayev** (1944.10.4, Oltiariq tumani) — usta paxtakor, Oʻzbekiston Kahramoni (2000). Mehnat faoliyatini Oltiariq tumanidagi B. Otaqulov nomli jamoa xujaligi aʼzoligidan boshlagan (1960—64). Shu jamoa xoʻjaligida hisobchi (1964-70), brigada boshligʻi (1970-71), 1991 yildan bosh pudratchi. J. rahbarlik qilgan brigada uzoq yillar davomida paxtachilik va donchilikda dehqonchilikni ilmiy asosda olib borib muttasil yuqori koʻrsatkichlarga erishdi. 1999 yilda paxtadan 54 s/ga; 2000 yilda gʻalladan 60 s/ga hosil olishga erishdi. Mehnat faoliyati davomida koʻplab shogirdlar tarbiyaladi, respublikada qishloq xoʻjaligi sohasidagi islohotlarni amalga oshirishda faol ishtirok etdi.

## Manbalar
Gulsum Joʻrayeva

**Gulsum Temirovna Joʻrayeva** (1954.24.6, Vobkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1975). 1975-yildan Vobkent tumanidagi 8-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. J. taʼlim-tarbiya jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi. Maktabda oʻzbek tili va adabiyoti boʻyicha sinfdan tashqari ishlarni tashkil etib, oʻquvchilarning yozma va ogʻzaki nutqini rivojlantirish, oʻzbek xalqining boy adabiy merosini urganish va shu orkali ularning maʼnaviyatini shakllantirishga katta eʼtibor beradi.

## Manbalar
Joʻrayevlar

**Joʻrayevlar** – samarqandlik aka-uka toshtarosh ustalar: 1) Jalil Joʻrayev (1892—1977) toshtaroshlikni togʻasi Abdurayim Obidovdan oʻrgangan. Oʻrta Osiyo davlat universiteti (ishchilar fakulteti)da taʼlim olgan (1923—25). Samarqanddagi „Marmar“ (1927—35), „Gornyak“ (1936—43) artellarida ishlagan; 2) Bolta Jurayev (1893-1973) meʼmorlikni otasi usta Joʻradan oʻrgangan. „Marmar“ (1929—35), „Gornyak“ (1937—43) artellarida ishlagan. J. Samarqand, Toshkentda koʻpgina bi-nolarni bezashda qatnashgan: Toshkent temir yoʻl vokzalining eski binosi, Toshkent kuranti, Oʻzbekiston FA Prezidiumi binosi, hozirgi „Bahor“ konsert zali; Navoiy teatri binosining marmar zinalari bezagi uchun Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1948). Asarlaridan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Joʻrauzum

**Joʻrauzum** — kechpishar xoʻraki uzum navi. Hoz. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Nimrang va Pushti Toifi navlarini chatishtirib chiqa-rilgan (A.M. Negrul va M.S. Juravel). Tupi kuchli oʻsadi. Guli qoʻsh jinsli. Bargi oʻrtacha, besh boʻlakli, arra tish-li, barg bandi uzun. Uzum boshi katta (oʻrtacha vazni 500—550 g), sershingil, gʻujumlari yirik, tuxumsimon, och yashil. Poʻsti qattiq, yupqa, seret, sersuv, mazasi yoqimli. Sent.ning oxirida pishadi. Tarkibida 22—23% qand, 6,5—7,5&nbsp;mg% kislota bor. Gektaridan 400—500 s gacha hosil beradi. Toshkent, Samarqand viloyatlarida ekiladi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, vinolar tayyorlanadi.

## Manbalar
Joʻraqand

**Joʻraqand** — qovunning oʻrtapishar navi. Xalq seleksiyasida yaratilgan. Shakli choʻziq, ellipssimon yoki tuxumsimon. Poʻsti silliq, bir oz gʻadir-budur, uz. 18— 23 sm, ogʻirligi 2—3 kg . Yoppasiga toʻr bilan qoplangan, toʻrlari yirik, dagʻalroq. Eti qalin (4—4,5 sm), oq, baʼzan och yashil, muloyim, sal karsillaydi, shirin. Tarkibida 12,1% quruq modda, 9,5% qand, shu jumladan 7,2% saharoza bor. Urugʻi Joʻraqand qovun navi. oʻrtacha, sargʻish. Urugʻidan unib chiqqandan soʻng birinchi xrsili 78—90 kunda pishadi. Oqpalak kasalligiga chidamliroq. Hosildorligi 20—28 t/ga. Asosan Toshkent, Fargʻona viloyatlarida ekiladi. 

## Manbalar
Umarqul Joʻraqulov

**Umarqul Joʻraqulov** (1894 — Samarkand — 1973.22.3) — kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1953). Otasi usta Joʻraqul Qobulovdan hunar oʻrgangan. Sopol idishlar, badiiy buyumlar tayyorlash bilan shugʻullangan. Samarqand hunarmandchilik sanoat texnikumida dars bergan (1930—32). Boʻrtma naqshlari boʻyab bezatilgan lagan, tovoq, kosa kabi idishlar (oʻrdak, lagan, shokosa, koʻza va b.), oʻyinchoq (xushtak)lar ishlab, kulollikning Samarqandgagina xos uslubi (kulollik maktabi)ni yaratgan. J. ishlagan badiiy buyumlar respublika va chet mam-lakatlar muzeylarida saqlanadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

## Manbalar

## Havolalar
* https://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/SSRM19381954/1970/11.pdf
Joʻrnavozlik

**Joʻrnavozlik**, **joʻrovozlik**, **akkompanement** ( — joʻr boʻlish) — 1) musiqa ijrochiligida yakkaxon xonanda, sozanda, raqqosa yoki ijrochilar guruhiga bir yoki bir necha musiqa cholgʻular (ansambl, orkestr)ning joʻr boʻlishi.

Oʻzbekistonda qadimdan rivojlanib kelgan. Ayritom, Afrosiyob, Varaxsha va boshqa joylardan topilgan yodgorliklarda hamda ulardan keyingi davrlarga oid miniatyuralarda yakkaxon va guruh-guruh sozandalar, raqqosalar tasvirlangan. Qadimdan, mas, „Katta oʻyin“ turkumidagi raqslar nogʻora (yoki doyra), Shashmaqomning nasr (ashula) yoʻllari tanbur joʻrligida ijro etilgan. Oʻzbek anʼanaviy ijrochiligida tor, dutor, tanbur, rubob kabi yakka (yoki doira bilan birgalikdagi) sozlar va cholgʻu ansambli joʻrligidan foydalaniladi;

2) Garmoniya, gomofoniya kabi koʻp ovozli musiqa uslublarida yetakchi, ohangdor ovozga boshqa, koʻmakdosh ovoz (akkord)larning joʻr boʻlishi. 

## Manbalar

## Havolalar
Joʻrchi

**Joʻrchi**, kal jurchi (Neophron percnopterus) — qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qush. Boʻyi 60—70 sm, vazni 2,5 kg gacha. Janubiy Yevropa, Afrika, Hindiston va Osiyoning gʻarbiy qismida yashaydi. Oʻzbekistonda togʻ etaklari va Qarshi choʻlida uchraydi. Tuxum qoʻyish davrida togʻ, qir va jarliklarda, boshqa davrda esa ochiq tekisliklarda, shahar va qishloqlarda yashaydi. Qoya va jarlikka in quradi. Aprel—mayda 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 40 kungacha bosib yotadi. Joʻjalari iyul—avgustda uchirma boʻladi. Jo‘rchi asosan, oʻlimtiklar va har xil tashlandiqlar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Joʻsha

**Joʻsha** — qizil gil (kesak). Kulolchilikda rang tayyorlashda muhim xom ashyo hisoblanadi. Sopol idishlarga qizil rang yoki naqsh berishda qoʻllanadi. Buning uchun buyum suvda suyultirilgan J.ga chayib olinadi yoki suyuklik bilan unga naqsh beriladi. J. Oʻzbekistonning ayrim joylari (mas, Andijon va Margʻilon) da roʻsha ham deyiladi.

## Manbalar
Joʻyak

**Joʻyak** — tuproqning mexanik tarkibi, ekin turi va ekish usuliga koʻra kuzda yoki baxrrda yer yetilganda olinadigan ekish arigʻi; ikki pushta oʻrtasidagi ariq. Koʻproq kartoshka va poliz ekinlari J. olib ekiladi. J.ning "ilon izi","dandana", toʻgʻri (egat) xillari bor. J.ning egat xili keng tarqalgan. "Ilon izi" ("aylanma") shaklida olingan J. ning kengligi 80— 90 sm, chuq. 40—50 sm, pushtasi (ikki arigʻi oʻrtasi) poliz ekinlari uchun 1,5—2,5 m, boshqa ekinlar uchun 60— 80 sm kenglikda olinadi. Uning bir burilishi bilan ikkinchi burilishi oʻrtasidagi oraliq yer nishabiga qarab 4^7 m. J.ga quyilgan suv oyoklagach, etagidan boshlab, J. suv bilan (2/3 qismgacha) toʻlishiga qarab, quloq bogʻlab chiqiladi (har 1—2 ariqning suv bilan toʻlgan joyi tuproq tortib bekitiladi). J.ning nam chiqqan yeriga urugʻ ekiladi. Ekin butun oʻsuv davrida J.dan sugʻorib turiladi. J.ning burilgan joyiga chim bosib, suvni oqova qilib quyish ham mumkin. J.ning "dandana" usulida J. barmoq shaklida olinadi, uzunasiga tortilgan oʻq ariqdagi suv boshi berk (barmoq) ariklarga toʻldirib qoʻyiladi. J.ning "ilon izi" va "dandana" turlari asosan ketmon bilan ochiladi (mexanizatsiyadan foydalanib boʻlmaydi). Egat — 100–150 m va undan ortiq uzunlikda bir-biriga parallel olingan J.lardir. Paxtachilikda markyor tashlab 120 yoki 180 sm kenglikda va 25—30 sm chuqurlikda olinadi. Ekin J.ning ikki tomoniga yoki ikki qirgʻogʻiga ekiladi. Gullash faza-sida ekilgan qatorlar oʻrtasidan egat ochilganda 90 yoki 60 sm li qator oraligʻi hosil boʻladi, ekin pushta oʻrtasida qoladi. Tekis dalaga nisbatan J.dagi tuproqning havo-issiklik va suv rejimi qulay boʻladi. J.da urugʻ tushgan atrof va undan pastroqda tuproq harorati boshqa joylarga Karaganda 0,9—3,0° koʻproq isiydi.

Abdurahim Ermatov.

## Manbalar
Joʻyak qumlar

**Joʻyak qumlar** — bir-biriga parallel joylashgan kambar qator-qator qum doʻnglari. J. q. koʻp esadigan shamollar yoʻnalishiga moye joylashgan boʻladi. Uzunligi bir necha km ga yetadi, bal. 1 m dan 70 m gacha boʻladi. Joʻyaklar oraligʻidagi pastlikning kengligi 2—4 km ga teng . Oʻrta Osiyo choʻllarida chala mustahkamlangan va oʻsimliklar qoplagan J. q. koʻp tarqalgan. J. q. Avstraliya va Afrikada ham bor.

## Manbalar
Joʻyaklab ekish

**Joʻyaklab ekish** — qishloq xoʻjaligi ekinlarini joʻyakning ikki tomoniga yoki ikki qirgʻogʻiga ekish. Poliz ekinlari, tomorqa xoʻjaliklarida pomidor, kartoshka, makkajoʻxori yetishtirishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Jhukar madaniyati

**Jhukar madaniyati** - jez davri madaniyati (mil. av. 2-ming yillik oʻrtalari). 1928 yilda hind arxeologi N. Mad-jumdar Jhukar aholi turar joyi (Pokistonning Sind viloyati)dan topgan. J. m.ning asosiy yodgorliklari — Jhukar, Lohumjodaro va Chanxudaro (2 qatlam). J. m. uylari pishiq gʻishtdan, oʻchoqlar qurilganligi bilan oʻziga xos. Sopol idishlaridagi geometrik va oʻsimliksimon naqshlar sargʻish fonda qora va qizil boʻyoq bilan chizilgan. Jez buyumlaridan keng foydalanilgan (bolta, bandak, tamgʻa va hokazo). Tamgʻamuhrlar sopol, toshdan tayyorlangan, turli geometrik shakllar, baʼzan hayvonlarning rasmlari bilan bezatilgan. J. m.ning tamgʻa-muhrlari Harappa tamgʻamuhrlaridan yozuvi yoʻqligi bilan farq qiladi. J. m. koʻp jihatdan Balujiston, Shim. Eron va Oʻrta Osiyo madaniyatiga oʻxshab ketadi.

Ad..Masson V. M., Drevnezemledelcheskaya kultura Margiani, M., L., 1959.

## Manbalar
З (kirill)

**З** — oʻzbek-kirill alifbosining toʻqqizinchi harfi. Til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli undosh tovush. Soʻzning boshi (zar, zarur), oʻrtasi (oziq, chiziq), oxirida (kuz, tuz) kela oladi. Soʻz oxirida jarangsizlanib "s" tovushiga tomon bir oz oʻzgaradi (siz — sis, koʻrasiz — koʻrasis), bu hol imloda aks etmaydi. Tub oʻzbekcha soʻzlarda soʻz boshida deyarli qoʻllanmaydi. Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Z harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan. 

## Manbalar
Zaane echki zoti

**Zaane echki zoti** - suti uchun boqiladigan zot. 19-asr oʻrtalarida Shveysariyaning Zane (Saane) daryosi vodiysida chiqarilgan. Echkilari yirik, gavda tuzilishi mustahkam, aksariyatining yelini katta, soʻrgʻichlari yaxshi shakllangan. Terisi yupqa, asosan, oq rangda. Takasining yagʻrin bal. 75—80 sm, vazni 70—80 sm, echkilari 50—60 kg , dumgʻazasi tor, juni kalta, qiltiqlari ingichka. Echkilari bir yilda oʻrtacha 600—700 kg sut beradi (rekord sut mahsulotdorligi 2235 l), sutining yogʻliligi 3,5—4,5%. Har yuz bosh echkidan 180—200 uloq olish mumkin. Bu zot Fapbiy va Markaziy Yevropada keng tarqalgan. Yevropa, Osiyo, Amerikadagi koʻpgina mamlakatlarda sut yoʻnalishidagi echkichilikni rivojlantirishga katta taʼsir koʻrsatdi. 20-asr boshlarida Rossiyaga keltirilgan, undan qisman Oʻzbekistonda tarqalgan (shaxsiy xoʻjaliklarda boqiladi). Mahalliy jaydari rus echki zotlarining sut mahsuldorligini yaxshilashda foydalanilgan. Duragaylari bir yilda 500—1000 kg sut beradi. Rossiyaning markaziy va shim.-gʻarbiy viloyatlarida koʻp boqiladi.

Bozorboy Suvonqulov.

## Manbalar
Zabaykalye

**Zabaykalye** — Baykal koʻlidan sharkda joylashgan togʻli hudud. Shim. dan janubga 1000&nbsp;km ga choʻzilgan. Aksari oʻrtacha balandlikdagi (1200–1300 m) togʻlar oʻlkasi; shim. va gʻarbda baland togʻlar (3000 m gacha) bilan oʻralgan. Z.ning 2/3 qismi granitlardan tuzilgan. Oltin, titan, temir, rux, qoʻngʻir koʻmir va toshkoʻmir konlari bor. Z.ning shim.gʻarbiy qismida Baykal boʻyi baland tizmalari (Hamar-Daban, Barguzin, Jida, bal. 2500–3000 m gacha) va 3. togʻlari hamda katta soyliklar joylashgan. Bu qismida 9—10 balli, sharkroqdagi oʻrtacha, past togʻlarda va yassi tekisliklarda 6—7 balli zilzila boʻlib turadi. Iklimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —20° (—35° gacha), iyulniki soyliklarda 15°, togʻlarda 7—10°. Yiliga oʻrtacha 250&nbsp;mm dan 1000&nbsp;mm gacha yogʻin tushadi. Yirik daryolari: Vitim, Olyokma, Selenga, Shilka, Argun. Koʻllari: Baykal, Torey, Baunt, Yeravnoye, Gusinoye.

## Manbalar
Jhangar madaniyati

**Jhangar madaniyati** - Sind (Pokiston)ning aholi yashaydigan bir qancha turar joylaridan topilgan soʻnggi Harappa (taxminan mil. av. 12—11-asr lar) arxeologik madaniyati. Birinchi marta 20-asrning 20-y.larida Sind viloyatining Jhangar aholi turar jo-yidan topilgan. Asosiy yodgorligi Chan-xudaro boʻlib, Jhukar madaniyatinint birinchi qatlami hisoblanadi. Asosan, loydan yasalgan koʻzachalar, turli idishlardan iborat. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, J. m.ni yaratuvchilarning kichikroq guruhi Chanxudaroni jhukarliklar tashlab ketgandan soʻng , maʼlum vaqtgacha ishgʻol kilganlar. J. m.dan topilgan yodgorliklar Shim. Balujiston va Eronning jez davrida yashagan kabilalari bilan yaqinligini koʻrsatadi. Bu yaqinlik beluj va eron qabilalarining Hind daryosi vodiysiga koʻchib kelib, uzoq vaqt birga yashaganliklari samarasidir.

## Manbalar
Jhangmaghiyona

**Jhangmaghiyona**, Jang Mahiyona — Pokistondagi shahar. Panjob viloyatida, Chinob daryosiga yaqin yerda joylashgan. Aholisi 292,2 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Kiyim tikiladi, metall va teridan turli buyumlar ishlab chikariladi. Oziq-ovqat, koʻn, sovungarlik korxonalari bor. Qoʻlda gazlama toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi. 

## Manbalar
Zabje

**Zabje** — Polshaning jan.dagi shahar. Aholisi 200,1, ming kishi (1999). Yuqori Sileziya aglomeratsiyasi tarkibida. 3. yonidan koʻmir qazib olinadi, koks ishlab chiqariladi. Metallsozlik va ogʻir mashinasozlik (kon uskunalari, poʻlat konstruksiyalar, koʻtarma kranlar), kimyo, koks kimyosi, radioelektronika, oziq-ovqat, oyna sanoati korxonalari mavjud. Teatr, tibbiyot akademiyasi, muzey bor. Shaharga 13-asrda asos solingan.

## Manbalar
Zaboy

**Zaboy** (rus.) — foydali qazilma boyliklari va qoplovchi jinslar qazib olinadigan ish joyi; kon inshootlari (shurf, shtolnya va burgi kovagi)ning eng pastki yuzasi, mas, burgʻi kovagining tubi. Kon ishlari natijasida 3. surilishi mumkin. Ishlar olib borilayotgan 3. ishlab turgan va, aksincha, ishlar toʻxtatilgan 3. ishlamayotgan 3. deyiladi. Shaxta va konlarda 3. gorizontal (yotiq), vertikal (tik) va qiya, ochiq konlarda 3. yonlama va frontal (old tarafda) boʻladi. Z.ning maydoni foydalanish maqsadiga qarab 5 sm2 dan bir necha 100 m2 gacha boradi. Z.dagi ishlar tayyorlash va tozalash ishlariga boʻlinadi. Tayyorl ash ishlarida hamma kon inshootlari foydali qazilmalarni qazib olish uchun maʼlum tizim asosida tayyorlanadi. Tayyorlash ishlari foydali kazilmalarning joylashish qonuniyatlari, qalinligi va b. fizik xossalarini aniqlashga yordam beradi. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun oʻtka-ziladigan barcha ishlar yigindisi tozalash ishlariga kiradi; 2) quduklar burgilashda burgilash asboblari bilan kovlab borishda quduqning oʻyiladigan yon sirti.

## Manbalar
Zaboni gov

**Zaboni gov** (fors.-toj. — hoʻkiz tili) — tandir nonining qad. turlaridan biri. Uni Samarqand novvoylari temuriylar davrida kashf etishgan. Inqilobga qadar ham bunday non Samarqand bozorida sotilib turgan. Z.g . hamiri shirmoy non hamiri kabi qorilgan, odatdagicha yumaloq emas, balki qayiqsimon-oval shaklida yasalib, oʻrtasi nafis — 1 sm, chekka hoshiyalari 2—3 sm qalinlikda boʻlgan. Oʻrtasiga chakich urilgan, chekkalari pichoq bilan tilinib, naqsh berilgan. Tandirga yopib gʻoʻzapoya choʻgʻida pishirilgan. Z.g .ni pishirishni biladigan novvoylar hozir ham Samarqand va Shahrisabzda bor.

## Manbalar
Zavod

**Zavod** (rus) — 1)  ishlab chiqarish jarayonlari mexanizatsiyalashgan sanoat korxonasi. Siyosiy iqtisodda Zavod va fakultet tushunchalari teng maʼnoda ("korxona" maʼnosida) ishlatiladi; 2) zotli va nasldor chorva mollarini yetishtiradigan xoʻjalik (mas, ot zavodi; qorakoʻlchilik zavodlari). Zavod juda, oʻta ketgan qiziqarli, joylardan biri hisoblanadi. Zavodga borgan odam, mol, qòylarni kòrish uchun emas, balki madaniy hordiq chiqarish uchun ham boradi.

## Manbalar
Zagorsk tovuq zotlari

**Zagorsk tovuq zotlari** - goʻsht-tuxum yoʻnalishidagi zotdor tovuqlar guruhi. Sobiq Ittifoq Parrandachilik ilmiy tadqiqot va texnologiya institutida **20-asrning 50-yillarida** rus oq tovugʻi, yurlov, nyu-gempshir va rod-aylend zotlarini chatishtirib chiqarilgan. Yirik, etdor, toji gulsimon oq tovuq va toji yaproqsimon sargʻish-jigarrang guruhlarga boʻlinadi. Tovugʻining vazni oʻrtacha **3,5–4&nbsp;kg** , xoʻrozi **4,5–5&nbsp;kg** . Tovugʻi yilda **160—180 ta** tuxum qiladi. Tuxumi **58—60 g** . Joʻja tovugʻi 180 kunligidan tuxumga kiradi. Bu tovuqning yuragi **4 kamerali** , oshqozoni esa 2 bo'lmaga ega. Oʻzbekistonda ham boqiladi.
Zagreb

**Zagreb** — Xorvatiya poytaxti. Sava daryosining chap sohilida joylashgan. Aholisi 707 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Markaziy va Gʻarbiy Yevropadan Adriatika dengizi va Bolqon yyarim orolga boradigan temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Zagreb — Xorvatiyaning eng yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Mashinasozlikning turli tarmoqlari (stanoksozlik, elektrotexnika buyumlari); kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati uchun uskunalar ishlab chiqarish, shuningdek, neftni qayta ishlash, kimyo, poligrafiya, qurilish materiallari, yogʻochsozlik, qogʻoz, toʻqimachilik, koʻn poyabzal va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Zagrebda xalqaro yarmarka oʻtkaziladi. Fanlar va sanʼat akademiyasi, universitet (1669-yildan), yadro fizikasi instituti, oliy oʻquv yurtlari, yirik nashriyotlar, teatrlar, meʼmoriy va etnografik muzeylar, badiiy va hunarmandchilik muzeylari, kartinalar galereyasi bor.

Zagreb tarixiy manbalarda dastlab 1094-yildan tilga olingan. 16-asr oʻrtalaridan Xorvatiyaning bosh shahri. 1526—1918-yillarda (nem. Agram nomi bilan) Gabsburglar monarxiyasi tarkibida. 1918-yildan Serb, Xorvat va Slovenlar qirolligi (1929-yildan Yugoslaviya) tarkibida, 1992-yildan mustaqil Xorvatiya poytaxti.

Meʼmoriy yodgorliklardan Yepiskop qarorgohi, sobori bilan (13—15, 19-asrlar), shahar qalʼasi (13—18-asrlar), gotika cherkovi (14— 15-asrlar), barokko va klassitsizm uslubidagi binolar (18-asr) saqlangan. Zamonaviy binolar shaharning janubiy qismida.

## Manbalar
Zagreb universiteti

**Zagreb universiteti** — Xorvatiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1669-yil falsafa-teologiya oliy maktabi sifatida Lepoglav shahrida tashkil topgan. Keyinchalik Zagreb shahriga koʻchirilgan. 1874-yilda universitet maqomini olgan. Falsafa, huquqshunoslik, iqtisod, tabiiy fanlar, matematika, tibbiyot, meʼmorlik va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir nechta ilmiy tadqiqot instituti, kutubxonasi (17-asrda tashkil etilgan, 1 milliondan ortiq asar) bor. 50 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Zagros

**Zagros** (forscha: *Patak*, *Poshtekoʻh*) — Erondagi togʻ sistemasi, Eron togʻligining janubi-gʻarbida Uzunligi 1600&nbsp;km chamasida, kengligi 200–300&nbsp;km, aksar qismining balandligi 2000–3000 m, eng baland joyi 4548 m (Zardkoʻh togʻi). 3. vodiy va botiqlar bilan ajralgan bir necha (15—20) parallel tizmalardan iborat. Togʻlar ohaktosh va sla-netslardan tuzilgan. Karst relyef shakli koʻp. Neft konlari bor. Iklimi subtropik, quruq, katta qismining landshafti choʻl. Gʻarbiy, sernam qis-mida dub, qayragʻoch, zarang , akatsiyali oʻrmonlar, yuqoriroqda alp oʻtloqlari va past boʻyli butazorlar bor. Kichikroq muzliklar uchraydi. Botiqlarda shoʻrxok, koʻl va vohalar (xurmo, sitrus oʻsimliklar, tokzorlar) mavjud. Bamu va Erjon milliy parklari tashkil etilgan.

## Manbalar