open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taraqqiy

"TARAQQIY" — jadidlar gazetasi. 1906-yil 14-(27) iyundan Toshkentda chop etilgan. Noshiri va muharriri — Ismoil Obiliy. "Taraqqiy" tom maʼnodagi ilk milliy nashr hisoblanadi. Uning saxifalarida chor Rossiyasining Turkistonda olib borayotgan mustamlakachilik siyosatini dadillik bilan fosh qilishga bagʻishlangan maqolalar, xabarlar va maʼlumotlar bosilgan.

"Taraqqiy" da bosilgan felyeton va boshqa materiallarda tanqidiy yoʻnalish, fosh qilish ruhi kuchli boʻlgani uchun u oʻsha davrning eng ommaviy nashriga aylangan va jamoatchilik fikriga katta taʼsir koʻrsatgan. Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxoʻja Behbudiy, Soʻfizoda, Nozimaxonim, Bahrombek Davlatbekov, Shokir Muxtoriy, Zarif Xoliqiy va boshqalarning ommaga milliy ozodlik, taraqqiyot gʻoyalarini targʻib va tashviq qiluvchi asarlari "Taraqqiy" saxifalarida chop etib turilgan.

"Taraqqiy" tutgan yoʻl, gaz.ning maslagi va maqsadi, unda chop etilgan asarlardagi oʻtkir tanqidiy ruh mustamlakachi maʼmurlarga maʼqul kelmagan. 19 soni chiqqanidan soʻng "Taraqqiy" yopib qoʻyilgan. Muharriri qamoqqa olinib, gaz.ning molmulki musodara qilingan.
Tardushlar

**Tardushlar** — Oʻrxun Yenisey bitiklarida uchraydigan atama; Turk xoqonliginpng 2 boʻlimidan birini anglatgan. Xoqonlikning siyosiy tuzilmasiga qabila ittifoqlari bilan bir katorda geofafik belgisiga koʻra 2 harbiy maʼmuriy qabila birlashmasi kirgan: T. (xoqonlikning gʻarbiy qismida yashovchi qabilalar) va tyolislar, yoxud tolislar (xoqonlikning sharqiy qismidagi qabilalar). Ulardan tashkil topgan lashkar Turk xoqonligi qoʻshinining oʻng va soʻl qanotini tashkil etgan. Har 2 birlashmani shadlar boshqargan. Ular xoqon xonadoniga mansub shaxslar boʻlib, xoqon tomonidan tayinlangan. Bu birlashmalar uygʻur davlatlari tuzilmasida saqlanib qolgan.

## Adabiyot
* Malov S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti Mongolii i Kirgizii, M.L., 1959; Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.
Tarelkalar

**Tarelkalar** (, , ) — urma musiqa cholgʻu asbobi. Ikkita maxsus temir qotishmasidan tayyorlangan disk (diametri 25—60 sm)dan iborat. Misr, Hindiston, Uzoq Sharq mamlakatlarida qadimdan maʼlum, Yevropada 18-asrdan "yanicharcha (turkcha) musiqa" taʼsiri ostida ommaviylashgan. T. bir biriga (yoki tayoqcha bilan) urilganda jarangdor sado beradi. U turli orkestr va estrada hamda jaz ansambllarida qoʻllanadi.
Tarje

**Tarje**, tarjiʼ (arab.— qaytarish, takrorlash, naqarot) — Shashmaqom cholgʻu boʻlimi tarkibidagi asosiy qismlardan biri. U Rost maqomidan tashqari barcha maqomlarda mavjud boʻlib, turkumda ikkinchi oʻrinni egallaydi. T.lar maqom nomlari bilan qoʻshilib, Tarjei Buzruk, Tarjei Navo, Tarjei Dugox., Tarjei Segoh, Tarjei Iroq, deb yuritiladi. Bularning aksariyati tasnif qismiga xos, Iroqda esa kattaroq 5 takt hajmidagi doira usuli joʻrligida keladi. T.lar shakli "xona" va "bozgoʻy" kuy tuzilmalarining almashinuvi natijasida gavdalanadi. Parda tuzilishi va kuy mavzui boʻyicha T.lar bir biridan farq qilib har bir maqomning tayanch pogʻonalari zaminida yuzaga kelgan ohanglardan hosil boʻladi. Ularning kuy rivoji jarayonida peshrav uslubi yetakchilik qiladi. T.lar tasniflarga koʻra biroz tezroq, harakatchan surʼatda boʻlib, yakka yoki cholgʻu joʻrnavozligi tarzida ijro etiladi. 

## Adabiyot
* Rajabov I. Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.
Tarz

**Tarz**, fasad — meʼmorlikda bino, inshootning tashqi (old, orqa, yon hovli, bogʻ, koʻcha) tomondan umumiy koʻrinishi. Bosh, yon, orqa T. shakli, nisbati, qismlari bino, inshootning qanday maqsadga xizmat qilishiga, atrofdagi muhit, bino, ansamblga muvofiq boʻlishiga, qurilma xususiyatlariga qarab belgilanadi.
Tarim

**Tarim** — Xitoyning gʻarbiy qismidagi dare. Kunlun, Qoraqurum, Tyanshan va Pomir togʻlaridan boshlanuvchi Yorkenddaryo, Oqsuv va Xoʻtan daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi Yorkend daryosi boshlangan joyidan 2030&nbsp;km, Markaziy Osiyoda eng uzun dare. Havzasining maydoni 1 mln. km². Ancha masofada Qashqar (Tarim) tekisligining gʻarbiy va shim. chekkasidan oqadi. Eng sersuv irmogʻi — Oqsuv. Yorkenddaryo va Xoʻtan daryosi baʼzi yillari qurib qrladi. T. oʻrta va quyi oqimida juda sertarmoq, asosiy oʻzani ham teztez oʻzgarib turadi. Deltasi murakkab tuzilgan boʻlib, Koʻnchidaryoga tutashgan. T.ning asosiy qismi Koʻnchidaryoga oqqan yili Lobnor koʻlining maydoni kengayadi, aksincha Koʻnchidaryo suvi T.ga oqqan yili Lobnor kichrayib yoki butunlay qurib, Krraboʻronkoʻlning maydoni kengayadi. Qadimda T.ga Qashqar, Tiznaf, Keriya daryolari ham quyilgan. T. qor va yomgʻirdan, yuqori oqimida muzlikdan suv oladi; may oyidan sentabrgacha sersuv boʻladi. Oʻrta oqimida eng yuqori suv sarfi 2500 m³/sek. Daryo qishda muzlaydi. Baliqqa boy. Suv parrandasi koʻp. T. suvidan ekinzorlarni sugʻorishda foydalaniladi.
Tarjiʼband

**Tarjiʼband** (arab. — qaytarish, takrorlash; band) — mumtoz adabiyotda lirika janrlaridan. T. gʻazal kabi qofiyalanib, 5 baytdan 12 baytgacha boʻladi, har bandi bir vaznda yozilib, bandlar oxirida boshqa bir bayt takrorlanib keladi. Bandlar takrorlanuvchi bayt — tarjiʼ vositasida oʻzaro bogʻlanishi tufayli T. deb yuritiladi. Barcha bandlarning oxiri oʻsha takrorlanadigan bayt bilan mazmun jixatidan uzviy boitanib keladi. T.da takrorlanadigan ushbu bayt bayt boshi deb aytiladi.

Shayx Axmad ibn Xudoydod Taroziy "Funun ulbalogʻa" asarida T.ni 5 turga ajratadi: 1) har bandning qofiyasi boshqacha boʻladi, lekin bayt takrori saqlanadi; 2) barcha bandlar bir qofiyada aytilib, tarjiʼ bayti takrorlanmaydi, balki har bandning oxirida boshqa bir bayt keladi; 3) barcha bandlar, jumladan tarjiʼ baytlar ham bir qofiyada yoziladi; 4) har bir band alohida, shuningdek, tarjiʼ baytlar ham gʻazal kabi qofiyalanadi (1misrasida qofiya boʻlmaydi) va ularni jam etsa, yaxlit gʻazal koʻrinishini oladi; 5) har bir bandning ham, tarjiʼ baytning ham qofiyasi alohidaalohida boʻladi.

T. da shoirlar koʻpincha falsafiy qarashlari, fikrmuloqazalarini ifodalashgan. Bu jihatdan Saʼdiy, Hofiz, Navoiy va Furqatlarning tasavvufiy mazmundagi T.lari mashhur. Mas., Navoiy:Xarobot aro kirdim oshuftaholMay istarga — ilgimda singan safol.—bayti takrorlanib keladigan mashhur T.ida oʻzining olam va odam toʻgʻrisidagi falsafiy qarashlarini tasavvuf taʼlimoti bilan bogʻlab aks ettiradi. Oʻzbek adabiyotida T. janrining dastlabki mukammal namunalarini Navoiy yaratgan. "Xazoyin ulmaoniy"da 4 ta T. mavjud boʻlib, ularning ikkitasi 10 band (biri 10, ikkinchisi 11 baytdan), uchinchisi 8[11 (ikki band 12) baytdan], toʻrtinchisi 7 (8 baytdan) ni tashkil etadi. Ularning barchasi falsafiy mazmunda.

Oʻzbek adabiyotida, shuningdek, Yusuf Amiriy, Nodira, Ogahiy, Avaz, Uvaysiy, Ravnaq, Furqat, Miriy va boshqalar T. lar yozishgan. Zamonaviy shoirlardan Habibiy, V. Saʼdulla, Chustiylar T. yaratishgan. Lekin bu T. larda mehnat nashidasi, vatanga va yorga muhabbat tuygulari tarannum etilgan.

Ad.:Ayniy S, Asarlar, 8j., T., 1967; Adabiy turlar va janrlar, 2j., 1992.

Ergash Ochilov.
Tarjimon (gazeta)

**Tarjimon** — Boqchasaroyda Ismoil Gasprinskiy muharrirligida chop etilgan gazeta. 1-soni 1883-yil 10-aprelda chiqqan va shartnomaga koʻra ikki — mahalliy va rus tilida boʻlib, biri ikkinchisining aynan tarjimasidan iborat boʻlgan. Keyinchalik I. Gasprinskiy mavzular doirasidan tarjimalar nisbati va koʻlamigacha oʻzgartirib borishga va gazetani turk islom dunyosining, ayniqsa Rossiya musulmonlarining chinakam milliy gazetasiga aylantirishga erishgan. Gazeta 1914-yil 11-sentabr — Ismoilbek Gasprinskiy vafotiga qadar uning noshirligi va muharrirligida chiqqan. Soʻng bu ishni oʻgʻli Rifat va safdoshi Hasan Sabriy davom ettirganlar. Tarjimon dastlabki yillarda haftada 1, 1903-yildan — 2, 1905-yildan — 3 marta chiqqan. 1912-yildan kundalik gazetaga aylangan. Jami 2826 soni chiqqan. Gazetaga 1905-yilda "Olami nisvon" ("Ayollar olami"), 1910-yildan "Olami sibyon" ("Bolalar olami") gazetalari ilova sifatida chiqarilgan. Obunachilari 5000 tagacha yetgan. Tarjimonning mushtariylari Turkistonda ham koʻpchilikni tashkil qilgan.

Gazeta turkiy xalqlarning umumiy adabiy tilini yaratishga, til birligiga alohida eʼtibor bergan. Uningcha, til va din birligi millatning millat boʻlishidagi eng muhim omillardan sanalgan. "Tilda, fikrda, ishda birlik" soʻzlari gazetaga shior qilib olingan. Gazetada dunyo xabarlari, Rossiya musulmonlari hayoti, mashhur kishilar turmushi, turk dunyosi adabiyoti namunalari kabi doimiy mavzulardan oldiqochdi hangomalar, reklama-eʼlonlargacha berib borilgan. Lekin Turkiston tarixi, kundalik hayoti, maktab maorifi, til va adabiyoti, umumiy milliy-fikriy uygʻonishidagi har bir yangilik gazetaning hamisha diqqat markazida turgan. Gazeta tarkibida Tarjimon bosmaxonasi ham faoliyat koʻrsatgan. Bosmaxonada yuzga yaqin turli-tuman risolalar chop etilgan.

## Adabiyotlar
* Gankevich V., Na slujbe pravde i prosvesheniyu, Simferopol, 2000.
Tarix muzeylari

**Tarix muzeylari** - tarixiy, madaniy va maʼnaviy yodgorliklarni toʻplash, saqlash, oʻrganish va tashvik, qilish kabi ishlarni amalga oshiruvchi ilmiymaʼrifiy, maʼnaviy maskan. Uzining ekspozitsiya va koʻrgazmalari vositasida ilmiy tashviqot va maʼnaviy tarbiya vazifasini bajaradi. Muzeylarta qiziqish qadimdan boshlangan. Tarixiy manbalarning shohidligicha ilk muzey mil. av. 3-asrda Iskandariyada muzalarga atalgan binoda — Muzeyonda kad. sanʼat yodgorliklari majmuasi sifatida tashkil etilgan.

Oʻzbekistonda xam 19-asrning 4-choragi boshlaridan Tarix muzeylariga qiziqish boshlangan. Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi Davlat muzeyi, Samarqanddagi "Afrosiyob", shuningdek, Samarqand Davlat birlashgan tarixiymeʼmoriy va badiiy muzey qoʻrikxonasi, Xivadagi "Ichanqalʼa" qoʻrikxonasi kabilar katorida mustakillik yillarida vujudga kelgan Oʻzbekiston Respublikasida Temuriylar tarixi davlat muzeyi — 1996-yil; Olimpiya shonshuhrati muzeyi — 1996.; "Katagʻon qurbonlari xotirasi" muzeyi — 2002-yil; Toshkent tarixi muzeyi — 2003-yil; Surxondaryo viloyati arxeologiya muzeyi — 2002-yil kabi yangi muzeylar faoliyat olib bormoqda. Respublikamizdagi bir qator oʻlkashunoslik muzeylaridagi tarix fani yoʻnalishidagi boʻlimlar zamona ruhiga moslab taʼmirlandi. Oʻzbekiston tarixida yangi qoʻlga kiritilgan yutuklar asosida boyitildi. Tarix muzeylariga UzR Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 23-martdagi "Oʻzbekiston Respublikasi madaniy boyliklarining olib chiqilishi va olib kirilish masalasini tartibga solish toʻgʻrisida"gi qarori tufayli Oʻzbekistondagi Tarix muzeylari dunyoning tanikli muzeylari ridan joy olmoqda. Hozir jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy rivojlanishida Tarix muzeylarining tadqiqotchilik oʻrni salmoqlidir. Tarix muzeylarining asosiy maqsadi xalq taqdiri bilan bogʻliq boʻlgan tarixiy jarayonlarni xolis yoritish va keng mushoxada etib ilmiy tadqiq etishdir.
Tarixiy geologiya

**Tarixiy geologiya** - geologiyaning Yer pusti va Yerning geologik tarixi va rivojlanish krnuniyatlarini butunligicha oʻrganuvchi sohasi. T.g. geologik fanlar: stratigrafiya, paleontologiya, litologiya, petrologiya, geokimyo, tektonika, geofizika va regional Geologiyaning xulosalariga tayanadi. T.g.ning asosiy vazifalari — Yer pusti shakllanishining asosiy bosqichlarini oʻrganish, togʻ jinslari gʻosil boʻlishining ketma-ketligini belgilash, tirik organizm dunyosi rivojlanish bosqichlarini oʻrganish, endogen va ekzogen jarayonlar vaqtida paydo boʻladigan qonuniyatlarni aniqlashdan iborat. T.g. foydali qazilmalarni hosil boʻlish sharoitlarini va ularni vaqtvaqti bilan oʻzgarishlarini oʻrganib, bular orqali baʼzi foydali qazilmalarni qidirish va bashoratlash uchun material tayyorlab beradi. T.g. Yer pusti strukturasining shakllanish tarixi (tarixiy geotektonika)ni ham oʻrganadi, bunda Yer poʻstining harakatlari va tektonik deformatsiyalari Yerda boʻladigan oʻzgarishlarning muhim omillari hisoblanadi. T.g. chuqur magmatizm, vulkanizm va metamorfizmning rivojlanishi Yer poʻstining deformatsiyasi bilan qonunan bogʻlanganligi masalalarida genetik petrografiyaga yaqindan yondashadi. T.g.da boshqa boʻlimlardan ilgari stratigrafiya boʻlimi tuzilib, 19-asrning boshlarida alohida mustaqil fan boʻlib shakllangan. 19-asrning 2yarmida Ch.Darvin, Ch. Layel tadqiqotlari natijasida Geologiyaga evolyutsion taʼlimot kirib keldi. T.g.ning fan soxasi boʻlib shakllanishi shu davrga toʻgʻri keladi. Geologik jarayonlarning asosiy rivojlanish krnuniyatlari (geosinklinal va platformalarning vujudga kelishi va oʻzgarishi, materiklarning shakllanishi, Yer tarixida magmatizm xarakterining oʻzgarishi va boshqalar) T.g.da yoritilgan, Yer pusti va planetaning toʻliq rivojlanishida umumiy yoʻnalish belgilangan. T. g. rivojlanishiga J. Kyuvye, U. Smit, shveysariyalik geolog A. Gresli hamda rus olimlari A.P. Karpinskiy, V.O. Kovalevskiy, N.M. Straxov va boshqa salmoqli hissa qoʻshdilar. Bu sohada H.M. Abdullayevning ruda mintaqalari haqidagi nazariyalari ham muhim ahamiyatga ega boʻldi.
Tarixiy materializm

**Tarixiy materializm** (tarixni materialistik tushunish) — marksizmning jamiyat taraqqiyoti toʻgʻrisidagi qarashi. Jamiyat taraqqiyotining eng umumiy qonunlarini oʻrganuvchi fan sifatida talqin qilib kelindi. Asosiy gʻoyalarini Karl Marx, Friedrich Engels va Vladimir Lenin ilgari surgan. Tarixiy materializm jamiyat moddiy hayoti — ijtimoiy borliqning ijtimoiy ongga nisbatan birlamchiligini eʼtirof etadi; jamiyat taraqqiyotining asosida moddiy ishlab chiqarish usuli yotadi, degan gʻoyaga asoslanadi. Ishlab chiqarish munosabatlarini ustqurmani belgilovchi iqtisodiy struktura (jamiyatning bazisi) sifatida ajratib koʻrsatadi; tarixni ijtimoiy-tarixiy formatsiyalarning almashinuvidan iborat qonuniy tabiiy-tarixiy jarayon, uning natijasida kommunizm qaror topadi, deb tushunadi.

XX asrning 20—30-yillaridan tarixiy materializm dogmalashtirildi va sxemalashtirildi, kommunistik partiyalar siyosatiga boʻysundirildi. Unda sinfiy boʻlinishning saqlanishi, sinfiy kurash, ijtimoiy inqilob kabi voqealarning qonuniy ekanligi va antagonistik formatsiyalarga xosligi uqtirib kelindi. Tarixiy materializm jamiyat taraqqiyoti, uning rivojlanish qonunlarini bir yoqlama yoki boʻrttirib talqin etgan, inson omiliga yetarli eʼtibor bermagan.
Tariekan

**Tariekan** — oʻrta asrlarga oid kumush koni. Iloq davlatiga qarashli boʻlgan. Qurama togʻ tizmasining Tariekan qismining shim. yon bagʻrida joylashgan. 120 ta kammahsulli, siyrak shaxtalardan iborat boʻlgan. T. atrofidan 11 —12-asrlarga oid sirli sopollar topilgan.
Tariq

**Tariq** () — boshoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi; don ekini.

Vatani Xitoy va Mongoliya. Osiyo, Amerika, Afrikada keng tarqalgan. Afgʻoniston, Hindiston, Janubiy Yevropa, Rossiya, Gruziya, Armaniston, Qozogʻistonda katta maydonlarga ekiladi. 500 ga yaqin turi bor. Tariq qadimdan ekiladigan oʻsimlik. Osiyo, Yevropa va Shimoliy Amerikada miloddan avvvalgi 3-ming yillikdan oʻstirilgan, Xitoyda 5 ming yildan beri ekib kelinadi.

Oʻzbekistonda koʻpincha bahorikor yerlarga doni uchun 1 turi — oddiy tariq (*Panicum miliaceum L*) ekiladi. Oddiy tariq roʻvagining shakliga qarab yoyiq, chochoq, siqiq, oval, yarim gʻuj va gʻuj kenja turlarga boʻlinadi. Ildizi popuksimon, 150 sm chuqurlikkacha boradi. Poyasi — poxolpoya (20—150 sm). Barglari nashtarsimon, tukli yoki tuksiz, yashil yoki qizgʻish, uzunligi 18—65 sm. Guli ikki jinsli. Doni qobiqli, shakli yumaloq, oval yoki choʻziq, rangi oq, sariq, qizgʻish, jigarrang; 1000 donasining vazni 4—9 g.

Tariq issiqsevar, qurgʻoqchilikka, shoʻrga chidamli oʻsimlik. Urugʻi harorat 8—10° boʻlganda unib chiqadi, 12—15° da maysalari koʻkara boshlaydi. Oʻsuv davri 60—100 (120) kun. Lalmi yerlarga aprelning oxiri — may oyining boshlarida, sugʻoriladigan yerlarda aprel oxirida, takroriy ekin sifatida iyunning oxiri — iyulning boshlarida ekiladi.

Tariq donida 10—15% oqsil, 50% uglevod, 3,8% moy mavjud. Donidan spirt olishda, boʻza tayyorlashda foydalaniladi, soʻk, yorma, un tayyorlanadi. Oqlangan doni (soʻk) mazali va toʻyimli oziq-ovqat mahsuloti hisoblanadi. Tariq uni non yopishda koʻpincha javdar uniga qoʻshiladi. Oʻzbekistonda tariqning Saratov-853 navi ekiladi.

Kasalliklari: qora kuya, bakterioz.

Zararkunandalari: tariq chivini, poya parvonasi va boshqa.

## Manbalar

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Halima Otaboyeva.
Tarkviniy magʻrur

**Tarkviniy magʻrur** (Tarquinius Superbus) — Rim rivoyatlariga koʻra, qad. Rimning soʻnggi podshosi (mil. av. 534/533-510/509). Serviy Tulliyni oʻldirib, taxtni egallagan; rimliklar tomonidan quvib yuborilgan.
U mamlakatga saylab qoʻyilgan hukmdorni oʻldirgani uchun shahar aholisi qoʻzgʻolon koʻtarib uni shahardan  haydab yuboradi.
Tarixiy va madaniy yodgorliklar muhofazasi

**Tarixiy va madaniy yodgorliklar muhofazasi** – insoniyat madaniy merosini saqlash va muhofaza qilish yoʻlidagi xalqaro, davlat va jamoatchilik tadbirlari tizimi. Tarixiy yodgorliklar, meʼmoriy obidalar, adabiyot, tasviriy va amaliy sanʼat asarlari, arxeologik topilmalar, milliy va xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan majmualar, muhim ilmiy tadqiqotlar muxrfaza etiladi. T. va m.yo.m., asosan, Uygʻonish davridan boshlangan. Buyuk fransuz inqilobi davrida shaxs i y kolleksiyalar natsionalizatsiya qilingan (Luvr muzeyinm tashkil etish toʻgʻrisidagi dekret, 1793). 19—20-asrboshlarida koʻpgina Yevropa davlatlarida tarixiy va madaniy yodgorliklar davlat muhofazasiga olingan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng YUNESKO tashabbusi bilan 1954-yilda (Gaaga konferensiyasi) Xalqaro konvensiya va „Qurolli konfliktlar roʻy berganda madaniyat boyliklarini himoya qilish toʻgʻrisida“ bayonnoma imzolangan. T. va m.yo.m. bilan Xalqaro muzeylar kengashi (1946), Madaniyat boyliklarini muhofaza etish va restavratsiya qilish xalqaro tadqiqot markazi (1959), Yodgorliklar va diqqatga sazovor joylarni muhofaza etish boʻyicha xalqaro kengash (1965) shugʻullanadi.

Oʻzbekistonda yodgorliklarni muhofaza etish, asosan, 20-asrning 20y.laridan boshlangan. 1920-yil Maorif xalq komissarligi qoshida muzeylar, sanʼat asarlari va qad. yodgorliklarni muhofaza qilish Turkiston qoʻmitasi – Turkkomstaris tuzilgan, keyinchalik Sredazkomstaris bu ish bilan shugʻullangan. Hozir Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi huzuridagi Madaniy meros obʼyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish ilmiyishlab chiqarish. Bosh boshqarmasi shugʻullanmoqda. Respublika hududida va chet mamlakatlarda saqlanayotgan noyob qoʻlyozmalar, madaniy, tarixiy yodgorliklar, hunarmandchilik, xalq ogʻzaki ijodi namunalari, sanʼat va badiiy asarlar, teatrmusiqa, qad. davlatchilik tarixiga oid hujjatlar, qad. cholgʻu asboblarini yigʻish, saqlash va boshqa bilan shugʻullanish maqsadida „Oltin meros“ xalqaro xayriya jamgʻarmasi tuzilgan (1999-yil 12 oktabr).
Tarkibning doimiylik qonuni

**Tarkibning Doimiyligi Qonuni** — kimyoning asosiy qonunlaridan biri. Kimyoviy birikma qanday usudda olinmasin bir xil elementlardan tarkib topadi, ularning massasi oʻzgarmas nisbatda boʻladi. Mas., suv massasiga koʻra 11,11% vodorod (H) va 88,89% kislorod (O) dan iborat. Mol. m. 18,016 ga teng. Bu H2O formulasi bilan ifodalanib, bunda 2 atom vodorodga 1 atom kislorod toʻgʻri keladi (qarang Kimyoviy formulolar).7.d,.q.nm 1809-yilda fransuz kimyogari J. Prust kashf etgan.

Tarkibning Doimiyligi Qonuni gazsimon va suyuq moddalargagina qoʻllanadi. Kristall moddalar tarkibi o'zgarmas, ham oʻzgaruvchan boʻlishi mumkin. Tarkibi oʻzgarmas birikmalar daltonidlar, tarkibi oʻzgaruvchan birikmalar esa bertollidlar deb ataladi (qarang Daltonidlar va bertollidlar). Koʻpchilik birikmalar, jumladan deyarli barcha organik birikmalar daltonidlar mansubdir.
Tarnov (meva turi)

**Tarnov** — oʻrtacha kechpishar urugʻsiz, vinobop uzum navi. Hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot intida Nimrang va Krra kishmish navlarini chatishtirib chiqarilgan (A. M. Negrul, M. S. Juravel). Tupi oʻrtacha oʻsadi. Barglari oʻrtacha, toʻgarak, besh boʻlmali, orqa tomoni tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, konussimon, tigʻiz. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, sargʻishoch yashil. Poʻsti tarang, yupqa mum/ubor bilan qoplangan. Eti sersuv, sershira. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 2900° boʻlganda 147 kunda pishadi.

Novdasi yaxshi yetiladi. Hosildorligi 600 s/ga. Sovuqqa chidami past. Sharbatlar, oq va shampan vinolari tayyorlanadi. 1959-yildan Samarqand va Toshkent viloyatlarida rnlashtirilgan.
Tarnov (maʼnolari)

**Tarnov**:

* Tarnov — oʻrtacha kechpishar urugʻsiz, vinobop uzum navi.
* Tarnov (moslama) — balandlikdan suv tushiriladigan moslama; "ovning bir turi.
Tarnov (moslama)

**Tarnov** — balandlikdan suv tushiriladigan moslama; "ovning bir turi. Tomdan qoryomgʻir suvlarini tushirish, ayrim notekis joylarda (ayniqsa, togʻli hududlarda) kamroq miqsordagi suvni pastga oqizish uchun foydalaniladi. Yogʻoch, tunuka, sopol va boshqalardan yasaladi. Tomdan qoryomgʻir suvlari oqib tushishi uchun uning bir necha joyiga T. oʻrnatiladi. Tomga ishlangan T.larning uzunligi koʻpincha 1 m dan oshmaydi, lekin tomdan yergacha tushadigan uzun xillari ham boʻladi. Qadimgi tomi koʻp tor hovlilarda suvni ariqqa chiqarib oqizish uchun tarnovning shunday uzun xillari ishlangan. Keyinchalik uzun T.lar tunukadan quvur shaklida ishlanib, uyning suv oqadigan tomonlariga devor bilan parallel qilib tik oʻrnatiladigan boʻddi. Koʻp qavatli uylarda T. asbotsement, choʻyan quvurlardan ham ishlanadi va binoning ichki qismida (koʻpincha, balkonning ichkarisida) va tashqarisida devor orasiga oʻrnatiladi. Buloqlardan qishloqlarga suv keltiriladigan, un tegirmoniga suvni yoʻnaltirib beradigan T.lar ham bor.
Tarozi

**Tarozi** — jismga taʼsir etuvchi ogʻirlik kuchi asosida jismlar vaznini aniqlaydigan asbob.

Tarozi qadimiy oʻlchash asboblaridan. Ikki yelkali va tarelkasimon pallali oddiy tarozi qadimgi Bobilda mil. av. 2,5 ming yillikda va Misrda mil. av. 2 ming yillikda paydo boʻlgan. Savdo, ishlab chiqarish va fanning rivojlanishi bilan tarozi asta-sekin takomillashib borgan. Tarozining umumiy maqsadlarga moʻljallangan, namuna (etalon; toshlarni tekshirish uchun) va laboratoriya (analitik, mikroanalitik, namuna aniqlanadigan va boshqalar) turlari bor. Ishlash tarzi boʻyicha richagli, elektrometrik, gidrostatik, gidravlik va prujinali xillarga boʻlinadi. Tortish chegarasi boʻyicha umumiy maqsad uchun moʻljallangan tarozining stol ustiga oʻrnatiladigan — 50 kilogrammgacha, koʻchma — 50 kg dan 6 tonnagacha, muqim (vagonetka, avtomobil, vagon, elevatorbunkerlarni tortish uchun) — 5 tonnadan 200 tonnagacha yukni torta oladigan xillari bor.

Tarozilarning barcha xillari ushbu koʻrsatkichlar bilan tavsiflanadi: 1) chegaraviy tortish kuchi — metrologik koʻrsatkichlarini buzmagan holda tarozi chidashi mumkin boʻlgan eng katta statik nagruzka; 2) boʻlinmalari qiymati — shkalaning bir boʻlimi oʻzgarishiga mos vazn; 3) tortishda yoʻl qoʻyiladigan xatolar chegarasi — bir galgi tortilgan vazn bilan haqiqiy vazn orasidagi farq; 4) tortishlar paytida shkala koʻrsatishidagi yoʻl qoʻyiladigan farqlar — bir jismning oʻzini har gal tortib koʻrganda vazni har xil chiqishi. Shu koʻrsatkichlar tarozining sifatini va sinfini belgilaydigan omillar hisoblanadi. Hozir yukning ham vaznini, ham qiymatini xaridorga koʻrsatib turadigan elektron tarozilar koʻproq qoʻllanadi.
Taroziy

**Taroziy** (arabcha: الميزان — Taroziy — Toʻliq ismi: Shayx Ahmad ibn Xudoydod (XIV asr oxiri XV asr boshi)) — shoir va adabiyotshunos.

## Hayoti
Taroziy (XIV asr oxiri — Movarounnahr — XV asr 1 yarmi) — shoir va adabiyotshunos. Movarounnahrda Ulugʻbek hukmronligi davrida yashab ijod qilgan. Oʻsha davrning mashhur shoirlari Lutfiy, Haydar Xorazmiy, Atoiy, Sakkokiylarga zamondosh boʻlgan Taroziy faqat turkiy tildagi emas, balki arab va fors tillaridagi adabiyotlar, adabiyot nazariyasiga oid asarlarni ham oʻrgangan. Bobur "Muxtasar" asarida aruzning rajaz va ramal baxrlari izohida uning sheʼrlaridan misol keltirishi Taroziyning ancha yetuk shoir boʻlganligidan darak beradi.

## Faoliyati
Taroziyning alohida sheʼrlar devoni borligi nomaʼlum. Hozircha uning "*Funun ulbalogʻa*" ("Badiiylik ilmlari") asari maʼlum boʻlib, bu asar dastlab "*Latoyifi Taroziy*" ("Taroziy sovgʻalari") nomi bilan yozilgan (1436—1437) va Ulugʻbekka bagʻishlangan. Oʻzbek adabiyotshunoslik tarixida sheʼrshunoslikka doir oʻzbek tilidagi ilk nazariy qoʻllanma boʻlgan "*Funun ulbalogʻa*" 5 qismdan iborat; 1qismda sheʼrning gʻazal, qasida, qitʼa, ruboiy, masnaviy, musammat, mustazod, fard va boshqa turlariga keng ilmiy izoh beriladi; 2 qismda qofiya va radif masalalari oʻrganilib, qofiya sheʼrning asosi ekanligi, qofiyasiz sheʼr boʻlishi mumkin emasligi taʼkidlangan; 3 qismda badiiy tasvirning garseʼ, tashbeh, i(y)gʻom, irsol ulmasal, tazmin, istiora, laffu nashr, radd ulmatla singari 97 turi turkiy va forsiyzabon shoirlar asarlaridan olingan parchalar asosida tushuntirib berilgan; 4 qism hajm jihatdan asarning asosini tishkil etib, u aruz vazni tahliliga bagishlangan. Taroziy aruzni oʻzbek tilidagi sheʼriyat bilan bogʻlab, bahrlar sonini 40 taga, uning tarmoqlari sonini 366 taga yetkazgan. Aruzning 120 dan ortiq turi izohlangan bu qismning ancha varaqlari urinib, bir qancha soʻzlar oʻchib ketgan; oxirgi, 5 qism Sharq sheʼriyatining muammo janriga bagʻishlangan (bu qism yoʻqolgan).

Taroziyning ushbu asari yana shunisi bilan ahamiyatliki, unda shu paytgacha nomlari bizga nomaʼlum boʻlgan, turkiy tilda ijod qilgan Muhammad Temur Bugʻo, Hoji Aqcha Kindiy, Bu Nasaq, Qutbiddin Saroiy, Bu Siyoqa, Jaloliy, Shams Qisoriy hamda forsiyda yozgan Sayfiddin Isfarangiy, Mavlono Sayfiddin, Imom Umid Kamoliy, Imom Ziyovuddin Forsiy, Jalol Samarqandiy kabi shoirlar eslatilib, ularning asarlaridan parchalar keltirilgan. "*Funun ulbalogʻa*"ning yagona qoʻlyozma nusxasi Angliyaning Bodlean kutubxonasida saqlanadi. Ana shu nusxaning faksimilesi asosida "*Funun ulbalogʻa*" hozirgi oʻzbek yozuvida nashr etildi ("Oʻzbek tili va adabiyoti" jurnali, 2002-yil, 1—6son; 2003-yil, 1—3son).

## Asarlari
 “Fununu-l-balog‘a”, “Latoyi-fi Taroziy”

## Manbalar

## Adabiyot
* Hayitmetov A., Temuriylar davrida oʻzbek adabiyoti, T., 1996; Hayitmetov A., Adabiy merosimiz ufk,pari, T., 1997.

Abduqodir Hayitmetov.
Tarki

**Tarki** — oʻrta asr shahri. Maxachqalʼa (Dogʻiston)dan 4&nbsp;km masofada, Kavkaz togʻlari va Kaspiy dengizi oraligʻidagi tor togʻlik yerda, qumiqlar yashaydigan hududda joylashgan. Volga boʻyidan Zakavkazye va Eronga boruvchi savdo yoʻli T.dan oʻtgan. 1396-yil Amir Temur T.da boʻlgan. 16—17-asrlarda T. Shamxalning poytaxti boʻlgan. 17-asrda — Shamxal qalʼasi va saroyi boʻlgan kichik shahar. 16—17-asrda shahar bir necha harbiy tajovuzlarni boshidan kechirgan. 1668-yil S. Razin otryadlari T.ni talontaroj qilgan. 1821-yil T.da togʻ tepasida ruslarning Burnaya qalʼasi qurilgan. 1844-yil T. yaqinida Petrovskoye istehkomi (hozirgi Maxachqalʼa sh.) qurilgan.
Taroziy Nasrulloh Mubashshir at-Taroziy

**Taroziy Nasrulloh Mubashshir atTaroziy** (1922.15.3, Taroz — 2002.20.4, Qohira) — yirik islom ulamosi, tarixchi, adib. Sayyid Mubashshir Taroziyning katta oʻgʻli (Amir Said Olimxonnint kuyovi). Fors tili va adabiyoti doktori. (1949), professor (1970). Qohiradagi "Dor ulkutub" kutubxonasi nodir qoʻlyozmalar boʻlimida ishlagan (1951—84). 36 jildlik qoʻlyozma kitoblar katalogini nashr qildirgan. Aynush Shams va alAzhar untlarida turk va fors tillari va adabiyotidan. dare bergan. "Amir Temur va Temuriylar haqida Misr kutubxonasida saqlanayotgan manba va qoʻllanmalar fihristi" (1996; 450 bet) ni nashr ettirgan. 1996—99 yillarda Oʻzbekistonda oʻtkazilgan xalqaro konferensiyalarda qatnashib, Imom Buxoriy, Ahmad alFargʻoniy, Amir Temur va Jaloliddin Manguberdi faoliyati xaqida maʼruzalar qilgan. T.ning sheʼriy devoni ham bor. Otaturk til, tarix va madaniyat akademiyasi (Ankara) aʼzosi. Istanbuldagi Marmara universiteti tomonidan T.ga turk tili va adabiyoti doktori (faxriy) unvoni (1995), Toshkent davlat sharqshunoslik instituti tomonidan falsafa fanlari doktori faxriy unvoni (1996) berilgan. Qozogʻiston Fanlar akademiyasi faxriy akad., Taroz shahrining faxriy fuqarosi edi (2001).
Taroziy (maʼnolari)

**Taroziy**:

* Taroziy (asl ismi Shayx Ahmad ibn Xudoydod) (14-asr
* Taroziy (ulamo), Sayid Abu Nasr Mubashshir (1896, Avliyoota — 1977, Qohira) — ulamo, adib.
Taroziy (ulamo)

**Taroziy**, Sayyid Abu Nasr Mubashshir (1896, Avliyoota - 1977, Qohira) - ulamo, adib. Toshkentdagi Abulqosim, Buxorodagi Mir Arab madrasalarida oʻqidi. Taniqli ilohiyotchi shayx Muhammad al-Asaliy ash-Shomiy (Shomiy domla)dan saboq oldi. 1920-yillarning boshida avj olgan xudosizlikka qarshi "Qurʼon va Nubuvvat" ("Qurʼon va Paygʻambarlik") kitobini yozdi. Taroziyning oʻzbek tilidagi bu kitobi fors, arab tillarida yozilgan boshqa asarlari bilan birga koʻp oʻtmay shoʻrolar tomonidan musodara qilindi. Taroziy "Ulamoi Turkiston" jamoasining jurnali — "Izoh ul-Marom" tahririyatida ishladi (1923), Taroz shahrining diniy idorasiga rahbarlik qildi, maktablar ochib Islom dinini targʻib etdi. Uning bu faoliyati shoʻrolarga yoqmas edi. Taroziy 1930-yil vatanini tark etishga majbur boʻldi. Muhojirlik (Afgʻoniston, Misr)da yashab ilmiy-ijodiy ish bilan shugʻullandi. Taroziyning Islom ilohiyotiga oid 47 asari bor, uning diniy mavzudagi maqolalari Misr, Saudiya Arabistoni, Suriya, Iroq, Livan, Hindiston, Yaponiya, Pokiston, Indoneziya, Afgʻonistonda chop etilgan.
Tarona

**Tarona** (fors.) — qoʻshiq, ashula turi. Oʻtmishda ruboiy shaklidagi sheʼrlar bilan ijro etiladigan qoʻshiq va ashulalar T. deb yuritilgan. T. atamasi, ayniqsa 14—15 a.lardan keng qoʻllanila boshlagan. Najmiddin Kavkabiy va Darvishali Changiypshnt musiqa risolalarida kuy (qoʻshiq)ning muayyan shakli sifatida tushuntirilgan; Oʻn ikki matsom tizimida Ushshoq maqomi T. deb xam atalgan. "T." atamasi bizgacha maqomlarning tarkibiy qismi (xususan, 15—17 a.larda keng qoʻllangan naqsh, amal, kor, qavl, rexta, sajʼ, savt, zarbayn kabi kuy va qoʻshiq shakllari)ning umumlashgan nomi sifatida yetib kelgan. Ularni Shashmaqom, Xorazm va Fargʻona — Toshkent maqom turkumlari.tarkibidagi T.lar orkali tasavvur et’ish mumkin. Jumladan, Shashmaqom ning 1gurugʻ shoʻbalari tarkibidagi T.larning umumiy soni 57 ta boʻlib, ular hajman ixcham koʻrinishdan tortib, shaklan rivojlangan, bastakorlik ijodiyotiga mansub ashulalargacha boʻlgan namunalarni oʻzida mujassam etgan (mas., xalq qoʻshigʻiga yaqiya boʻlgan Saraxbori Dugoxning 2 T.si, bastakorlik ijodiyotiga mansub 6T.si) va boshqa Xorazm maqomlari turkumida sof "T." nomli yoʻllaridan tashqari, oʻzga maqomlarda uchramaydigan Suvora, Naqsh, Faryod kabi ashula qismlari mavjud. T.ga turdosh mazkur aytimlarning musiqiy tuzilishi asosan rivojlangan shoʻba shakliga moye keladi, ularning har biri murakkab usullariga asoslanib, mumtoz shoirlar sheʼrlari bilan aytiladi. Fargʻona — Toshkent maqomlari tarkibida dastlabki qismlardan keyin keluvchi ashulalarning ayrimlari oʻzining tuzilishi, vazni va doyra jihatidan T.larni eslatadi. Ushbu turkum taronalari ham Xorazm maqom taronalari singari shaklan shoʻbalar darajasiga yetgan ashulalardir. Mazkur T.larning musiqiy tili ham, uslubi ham murakkab. Baʼzan T.larning kuy rivojida namudlar ham uchraydi. T.lar koʻpincha 3/4, 4/4, 3/4=3,8, 3/4Q4/4, 6/4 va, hatto murakkab 13/4 oʻlchovidagi Suvora usuliga bogʻlab aytiladi. Maqom T.lari makrmlarning 2 asosiy shoʻbasini oʻzaro bogʻlaydi, hajman yirik, tabiatan vazmin asosiy shoʻbalar orasida yangilanish (kontrast)ni yuzaga keltiradi, asosiy shoʻbalarning ijrochi (yetakchi hofiz)lariga dam olish imkoniyatini yaratadi. T. atamasi hozirgi zamon musiqa amaliyotida kuy, ogʻang maʼnosida ham keng qoʻllanadi (mas., "Sharq taronalari", "Chang taronalari"). 

Shahnoza Oyxoʻjayeva.
Taroni

**Taroni** — kechpishar xoʻraki uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot intida Echkiemar va Parkent navlarini chatishtirib chiqarilgan (S. A. Pogosyan, S. S. Xachatryan, E. L. Martirosyan). Tupi kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, besh boʻlmali, orqa tomoni silliq, guli 2 jinsli. Uzum boshi yirik, konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi yirik, choʻziq, toʻq binafsha rang. Quyuq gʻubor bilan qoplangan. Pusti kalin. Eti goʻshtdorsersuv. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3400° boʻlganda 160—165 kunda toʻliq yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Sovuqqa chidami past. Hosildorligi 160—180 s/ga. Oidium bilan zararlanadi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, uzoq saqlanadi.
Taroqbosh

**Taroqbosh** () — boshoqdoshlar oilasi, yaltirboshlar turkumiga mansub bir yillik oʻt. Boʻyi 15—20 sm. Poyasi tuksizyoki qiskatukli. Barglari kalin, yassi, qisk£ tukli. Roʻvagi tigʻiz, uz. 10 sm. Changchisi 3 ta, urugʻchisi patsimon. Boshoqlari 4 sm gacha, 6—16 gulli. Boshoqcha qipiqchalari nashtarsimon, tuksiz yoki gʻadir-budur. May—iyul oylarida gullab urugʻlaydi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida choʻl, adir va togʻ zonalari, ekin maydonlari, bogʻ va dare boʻylarida usadi. T. yaylovlarda chorva oʻtlashi uchun yaxshi koʻk oʻt hisoblanadi.
Taroqlilar

**Taroqlilar** () — dengiz umurtqasizlari tipi. Tanasi shaffof, dildiroq, oval, tuxumsimon, choʻziq silindrsimon yoki boshqa shaklda. Tanasining bir uchida ogʻiz teshigi, 2uchida muvozanat organi (statotsist) joylashgan. Tana devori boʻshliqichlilar singari ektoderma va entodermadan iborat. Ektoderma bilan entoderma oraligʻida dildiroq mezogliy (strukturasiz qavat) boʻladi. Umumiy tuzilishi radial simmetriyaga moye keladi. Ogʻiz teshigi halqumga ochiladi; halqum oshqozon bilan bogʻlangan. Oshqozondan radial naylar tarqalgan. Bu naylar T. tanasi chetiga kelib tana boʻylab joylashgan 8 qator meridional naylarga ulanib ketadi. Meridional naylar boʻylab qarakat organlari — 8 qator taroqsimon plastinkalar joylashgan. Har bir taroqsimon plastinka qator boʻlib bir-biriga yopishgan kiprikchalardan iborat.

T. germafrodit. Tuxumdan kiprikli lichinka chiqadi. 1 sinf (taroklilar) 2 ta kenja sinf (paypaslagichlilar va paypaslagichsizlar)ni oʻz ichiga oladi. 100 ga yaqin turi maʼlum. Barcha dengizlarda uchraydi; erkin suzib yuruvchi, dengiz tubida oʻrmalovchi yoki oʻtroq yashovchi hayvonlar. Asosan, plankton, baʼzan baliqlar uvildirigʻi va chavoqlari bilan oziqlanadi. Oʻljasini ogʻzi yoki uzun paypaslagichlari bilan yopishtirib oladi. T. treskasi mon baliklar uchun oziq. Keng tarqalgan turi beroyo boshqa T.ni yeydi.
Tarpan

**Tarpan**, Yevropa yovvoyi oti (Equus caballus gmelini) — xonaki otning kenja turi. Qadimda Sharqiy Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan. 19-asrning 70y.lariga qadar Ukrainaning dasht mintaqalarida uchragan. Tabiiy sharoitlarda uy hayvonlari podalari taʼsirida va qisman odam tomonidan ovlanishi natijasida yoʻqolib ketgan. Koʻlga oʻrgatish qiyin boʻlgan. Boʻyi past (qarchigʻayigacha bal. 116—136 sm), tanasi pishiq. Uyur boʻlib yashagan. Goʻshti va terisi uchun ovlangan.
Tarrak

**Tarrak** (Cucumis melo ssp. ﬂ exuosus Greb.) – yarim madaniy qovun turiga mansub bir yillik oʻsimlik, poliz ekini. Oʻrta Osiyoda hamda Januniy Gʻarbiy Osiyoda oʻsadi. Mevasi 1 m gacha va undan ham uzunroq boʻlib, egri-bugri koʻrinishga ega (shu sababdan baʼzan ilonsimon qovun deb yuritiladi), mazasi bodringga oʻxshaydi. Bodring kabi barraligida isteʼmol qilinadi. Pishganini yeb boʻlmaydi. Koʻproq Afgʻoniston, Eronda yetishtiriladi. hozir Oʻzbekistonning ayrim joylarida havaskor polizchilar yetishtiradi.
Tarroh

**Tarroh** (arab.) — lopiha ishlovchi usta, meʼmor, loyihachi. Tarh tuzish sanʼatini mukammal egallagan muhandis — usta.
Tars

**Tars** (*Gyozlyu-Kule*) — qadimgi manzilgoh (mil. av. 6ming yillik — mil. 3—4-asrlar) – Turkiyaning Tarsus shahri chetida joylashgan. T.dagi qazilmalar (1934—38) natijasida Kichik Osiyo janubining arxeologik madaniyatini belgilovchi aniq stratigrafiyasi aniqlandi. Mil. av. 6—5-ming yillikda T. — neolit davri manzilgohi boʻlib, aholisi qoramtirkoʻk rangdagi idishlar tayyorlashgan. Mil. av. 3-ming yillikda T. — atrofi mudofaa devori bilan oʻralgan mustahkam shaharcha. Mil. av. 2ming yillikda xemmaap davlati tarkibida (xett muhrlari topilgan). Mil. av. 1100—850 yillarda T.da dastlabki temir buyumlar yasalgan. T. madaniyatiga oid aholi Suriya va Ossuriya bilan yaqindan aloqada boʻlgan. Mil. av. 7-asrda T. Ossuriya tarkibiga kirgan. T.ning yuqori qatlamlaridan ellinistik va Rim davriga oid (mil. av. 4-asr — mil. 3—4 asrlar) qabrlar chiqqan.

## Manbalar
Taror oltin koni

**Taror oltin koni** - Zarafshon daryosining chap sohilida, Zarafshon togʻ tizmalaridagi Moʻgʻiyon togʻlarida joylashgan (Tojikiston, Panjakent tumani). 1967-yil ochilgan. Taror oltin konik. yuqrri karbon yoshidagi kvarsli dioritlar shtoki yorib chiqqan silur davriga mansub turli darajada metasomatik oʻzgargan choʻkindi togʻ jinslari — ohaktosh, qumtosh va slanetslar bagʻrida joylashgan. Genezisi boʻyicha gidrotermalmetasomatik rudalar, asosan, skarnlar, kvarsitlar va ularga turdosh boʻlgan jinslar bilan bogʻliq. Ruda tanalari Taror sinigʻi zonasida joylashgan minerallashgan jinslardan (skarnlar, kvarsitlar, kremniylar va hokazo) iborat boʻlib, ularning umumiy tarqalish uz. 500–600 m, qalinligi 30 m gacha, chuqurligi esa 450–500 m va undan ortiq. Konda ruda oksidlanishi chuqur, tugʻma elementlar (oltin, kumush, mis, vismut, surma), sulfatuzli minerallar (tetraedrit, aykinit, jemsonit, Bi, Ag, Sb larning sulfatuzlari) keng tarqalgan. Asosiy sulfidli minerallararsenopirit, pirit, xalkopirit, antimonit hamda noruda minerallar— kvars, dolomit, kaltsit, ankerit va boshqalardan iborat. Oltin koni rudalari kompleks (koʻp elementli) boʻlib, uning tarkibida oʻzgaruvchi miqdordagi (21 — 128 g/t) oltindan tashkari kumush, kadmiy, indiy, vismut va boshqa foydali elementlar mavjud. Konda bir necha xil ruda turlari ajratilib (sulfidli, gematitli, kvarskaltsitli va hokazo), ulardan sanoat ahamiyatiga moligi — sulfidli (xira rudali va arsenopiritli) rudalar hisoblanadi. Taror oltini tugʻma, kumushli oltinlardan hisoblanadi.
Tartar

**Tartar** — yunon mifologiyasida jahannam, Yer osti dunyosining eng tubi. Yer osmondan qanchalik uzoq masofada boʻlsa, Tartar yer yuzidan shunchalik uzoq chuqurlikda joylashgan. Zevs Aid va Poseydon tomondan mag'lubiyatga  uchragan Titan Xronos qamalgan zindon. Tartar O'lim Mabudi Aid hukumdorlik qilgan yer osti olamida joylashgan.
## Yunon mifologiyasi
Yunon mifologiyasida Tartar yer ostida dunyosida joylashgan.
### Maʼbud sifatida
Yunon shoiri Hesiodning miloddan avvalgi VIII asr oxirlarida yaratilgan *Theogony* asarida Tartar Maʼbudlarning Chaos va Gaia (Yer)lardan keyingi va Erosdan oldingi uchinchi avlodligi aytib oʻtilgan. Gaiaga asoslanadigan boʻlsak, u maxluq Typhonning otasi hisoblanadi. Hyginusga koʻra Tartar Aether va Gaianing farzandi boʻlgan.
### Hudud sifatida
Hesiod yana shuni atasdiqlaganki, bronza anvil jannatdan yerga qulashi uchun 9 kun vaqt ketgan. Yerdan Tartarga tushish uchun ham yana 9 kun kerak boʻlgan. Miloddan avvalgi VIII asrda yaratilgan Iliada dostonida, Zevs Tartarni osmon yerdan qancha yuqorida joylashgan boʻlsa, Aidning shuncha tubiga joylashtirgan. Mifshunos Apollodorus ham Tartarni „Aiddagi osmon yerdan qancha uzoqda joylashgan boʻlsa shuncha chuqurlikdagi zulmat joy“ deya tasvirlagan.

Yunon mifologiyasiga koʻra, Aid qirolligi oʻliklar maskani boʻlib, Tartar unda yashaydiganlardan biri boʻlgan. Xronos Titanlar taxtiga kelganda, 3ta qadimiy bir koʻzli Sikloplarni va 100 qoʻlli Hecatonchireslarni Tartarga zindonband etgan va Campeni qoʻriqchi etib tayinlagan. Zevs Campeni oʻldirib, devlarni Titanlar bilan boʻlgan jang uchun ozod qiladi. Olimpiya xudolari gʻalaba qozonishadi. Xronos va boshqa Titanlar, jumladan, Prometey, Epimetey va ayol Titanlar, xususan, Metis va boshqalar Tartarga surgun qilinadi.
### Mahkumlar
Asosan, Tartar Olimpiya xudolariga qarshi chiqqanlar uchun qamoq vazifasini bajargan. Tartar deyarli hamma mifologiyada xudolarga qarshi chiqqanlarga qamoqxona va jazo makoni boʻlgan hamda jazo turlari noodatiy boʻlgan. Masalan:
* Qirol Sizif oʻz mehmon va sayohatchilarini oʻldirganligi sababli Tartarga mahkum etilgan.
* Qirol Tantal oʻz farzandi Pelopsni oʻldirib, qaynatib, undan xudolar uchun atalgan ziyofatga taom tayyorlagani uchun Tartarda qolgan umrini oʻtkazgan.
* Thessalyning qadimiy qabilalaridan biri boʻlgan Lapaiths qiroli Iksion qarindoshlar bilan bogʻliq ilk qotillik, yaʼni oʻz qaynotasini koʻmir va oʻtinli yotoqda yoqib yuborgani uchun mahkum etilgan.
## Manbalar
Tartarak

**Tartarak** — qushlarni choʻchitib haydashda ishlatiladigan asbob. T. yasash uchun qalinligi 0,5—1, eni 4—5, uz. 35—40 sm va 2 dona taxtaga bir tomondan xuddi shunday qalinlik va enli, uz. 20— 25 sm li taxtacha birkitilib, "rom" hamda uz. 30, diametri 5—6 sm li kattik, yogʻoch gʻoʻlasidan T. oʻqi yasaladi. Buning uchun gʻoʻlachaning ikki tomoni 10 sm uzunlikda yoʻnilib bir tomonidan diametri 3—4 sm dasta chikariladi, oʻrtasida 1 sm chuqurlikda tik yoʻllar ochilgan gupchak qoldiriladi. Soʻngra rom oʻqqa kiydiriladi. Yupqa yogʻoch taxtachadan gupchak oʻlchamida parrak ("til") yasalib, uning bir tomoni "rom"ning koʻndalang taxtachasi oʻrtasiga mahkamlanadi, bir uchi gupchakka takalib turadi. Tilning mustahkam turishi uchun oʻrtasiga bel qoʻyiladi. T. dastasidan ushlab aylantirilganda, "tarillagan" qattiq ovoz chiqadi. T.dan asosan, bogʻ, uzumzorlarni chugʻurchuq va chumchuqlardan qoʻriklashda foydalaniladi.
Tartib

**Tartib** (matematikada) — matematik obʼyektlarning sonli xarakteristikasi. T. turli obʼyektlar uchun turlicha aniqlanadi: 1) Gʻ(x, u) q 0 algebraik chiziqning tartibi Gʻ(x,u) koʻphad darajasiga teng. Bu tushunchalar cheksiz katta miqdorlar uchun yukrridagiga oʻxshash taʼriflanadi (yana qarang Differensial hisob, Differensial tenglamalar).
Tartib sonlar

**Tartib sonlar** — natural sonlarning boshkacha nomi. Natural, yaʼni butun musbat son chekli toʻplamdagi elementlar sonini yoki tartiblangan ketma-ketlikda element oʻrnini belgilashi mumkin. Birinchi holda natural son miqdoriy son, ikkinchi xolda esa tartib son boʻladi. Cheksiz toʻplamlar uchun Tartib sonlarni umumlashtiruvchi transfinit son tushunchasi kiritiladi.
Tartu

**Tartu** — Estoniyadagi shahar. Emayiga daryosining har ikkala sohilida, Tallindan 187&nbsp;km jan.sharkda. Dare porti. Transport yoʻli va shosse yoʻllar tuguni. Aholisi 100,1 ming kishi (2000). T. 5-asr dan maʼlum, 1030-yil manbalarida Yaroslav Mudriy qayta kurgan Yuryev kalʼasi sifatida tilga olinadi. 1224—1893-yillarda Derpt, 1893-yildan yana Yuryev, 1919-yildan T. deb atalgan. 1941-yil 24 iyuldan 1944-yil 25 avgustgacha T.ni nemis fashistlari egallab turgan. Urushdan keyingi yillarda shahar qayta qurildi. Sanoat ahamiyati jihatidan va madaniy markaz sifatida T. Estoniyaning Tallindan soʻng 2shahri. Asosiy sanoat korxonalari: priborsozlik zdi, "Voʻyt" qishloq xoʻjaligi. mashinalari zdi, temirbeton buyumlar zdi, sut va goʻsht ktlari, shuningdek, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, polifafiya sanoati korxonalari. T.da Tartu universiteti va Estoniya qishloq xoʻjaligi. akademiyasi, 5 muzey, musikali drama teatri bor. T.ning meʼmoriy qiyofasi 19—20-asrlarda vujudga kelgan. Koʻpchilik binolari klassik uslubda qurilgan (jumladan, Ratusha, 1789-yil). Gotika uslubida qurilgan ikki inshoot — Yaan cherkovi hamda PyotrPavel sobori saqlanib qolgan (ikkalasi ham 13—14-asrlar).
Tartu universiteti

**Tartu universiteti** () - Estoniyadagi yirik va qad. oliy oʻquv yurti. Tarixi 1632-yil Tartuda tashkil etilgan va 1710-yilgacha faoliyat yuritgan Gustavian akademiyasidan boshlanadi. 1802-yil Derpt universiteti nomi bilan qayta ochilgan. 1893—1919-yillarda Yuryev universiteti deb nomlangan. 1919-yildan hozirgi nomda. 1918-yil Tartu universitetining Voronejga evakuatsiya qilingan boʻlimi negizida Voronej universiteti, 1946-yil universitet boʻlimlari asosida Estoniya Fanlar akademiyasi ning bir necha ilmiy tadqiqotlar instituta, 1951-yil Estoniya Qishloq xoʻjaligi akademiyasi tashkil topgan. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, tibbiyot, geografiya, tarix, filologiya, iqtisodiyot, huquq, pedagogika va boshqa ixtisosliklar, shuningdek teologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir nechta muammoli va soha laboratoriyalari, botanika bogʻi, muzeylari, kutubxonasi (3 mln.dan ortiq asar) mavjud. 7 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. "Ilmiy asarlar" nashr etadi.


Kogu perega..JPG
Tartu Observatoorium.jpg
Uus Anatoomikum.JPG
TÜ kunstimuuseum, sinine saal.JPG
TÜRKA Vanemuise suures majas -- tants Kodukotus.JPG
Tudengite kevadpäevad 2009 - paadiralli 05.JPG
Tarxankut yarim oroli

**Tarxankut yarim oroli** - Qrim yarim orolning gʻarbiy chekkasi. Qora dengizga tutash. Yer yuzasi tekislik. Eng baland joyi — Tarxankut balandligi (179 m). Asosan, ohaktoshlardan tuzilgan. X,ar xil oʻtlar, shuvoqboshoqli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Qiya jarliklarda butazorlar bor. Tarxankut yarim orolio.ning janubigʻarbida Tarxankut burni joylashgan.
Tarqoq elementlar

**Tarqoq elementlar** - tabiatda, asosan, yoʻldosh elementlar sifatida turli minerallarda uchraydigan va boshqa metall rudalaridan yoki foydali qazilmalar (kumir, tuz, fosforit va boshqalar)dan yoʻlyoʻlakay ajratib olinadigan kimyoviy elementlar (rubidiy, kadmiy, seziy, galliy, indiy, talliy, germaniy, gafniy vanadiy, selen, tellur, reniy) guruhi. Tarqoq elementlar tabiatda juda kam uchraydi. Tarqoq elementlar boshqa minerallar tarkibida quyidagi: "etakchi" elementining izomorf oʻrin almashinishi (mas., gafniy, sirkonli minerallarda); faqat mikrozond lash yordamida aniklanishi mumkin boʻlgan mikrominerallar (mas., piritdagi telluridlar); "tuproqsimon" amorf minerallar yuzasiga shimilgan sorblashgan qoʻshimchalar (mas., montmorillonitdagi vanadiy, limonitdagi selen); metalloorganik birikmalar (mas., koʻmirlarda) hosil boʻlishi; kristall panjaralarning nuqsonlarida Tarqoq elementlarning joylashishi shakllarida uchrashi mumkin. Tarqoq elementlar Yer poʻstida nisbatan koʻproq miqdorda uchraganda ham, odatda, mustaqil minerallar hosil qilmaydi. Faqat maʼlum hollardagina Tarqoq elementlar (Sc, Tl, Ge, V, Se, Te va Cd) oʻz minerallarini hosil qilishi mumkin. Ularning boshqa elementlar orasida tarqoqdigi yoki oʻz minerallarining vujudga kelishi tabiiy jarayonlarda Tarqoq elementlar konsentratsiyalarining oʻzaro nisbati va ularning keng tarqalgan geokimyoviy analoglari bilan aniklanadi. Mas., kadmiy sinkning geokimyoviy analogi boʻlib, chuqur zonalarda doim sink minerallari orasida tarqaladi va ulardan ajratib olinadi, ammo oksidlanish zonasida Cd va Zn ning boʻlinishi sodir boʻladi. Bunda Zn chiqib ketib, Cd esa oʻz birikmalari shaklida yigʻiladi (monteponid CdO, (grikonit CdS, otavit CdCO3, selenid CdSe). Oʻrta Osiyoda Tarqoq elementlarning yuqori birikmali rudalari (reniy, indiy, germaniy, tellur, nodir yer elementlari va boshqalar) uchraydi.
Targʻil

**Targʻil** — naqqoshlikda pardoz turi; naqsh mujassamotidagi gul va barglar (undagi soya, gul urugʻi va changlar)ni rangli chiziklar yordamida tasvirlash. T. gul va barglar rangidan hamisha toʻq ranglar bilan ishlanadi. T. ishlangan naqsh mujassamotining badiiyligi, jozibasi oshadi, oʻziga xos koʻrinishga ega boʻladi. T. bilan pardozlash oʻzbek milliy naqqoshligida oʻziga xosligi va ranglari bilan ajralib turadi.
Targʻitoy

**Targʻitoy** — skiflarning afsonaviy bobokaloni. Gerodotning yozishiga koʻra, skiflar mamlakati qadimda kimsasiz boʻlib, dastlabki inson T. boʻlgan. Rivoyatlarga koʻra, T.ning otasi yunonlarning bosh xudosi Zevs, onasi Borisfen (Dnepr) daryosi maʼbudasi boʻlgan. Bu rivoyatga Gerodotning oʻzi ham shubha bilan yondashgan. T.ning 3 oʻgʻli: Lipoqsoy, Arpoqsoy va Qoloqsoy bor edi. Ularning podshohligi davrida skiflar yeriga osmondan oltin buyumlar: omoch, boʻyinturuq, oybolta va qadah tushgan. Bu buyumlarni dastlab katta oʻgʻli koʻrgan. U borib buyumlarni koʻtarish uchun engashganda oltin buyumlar alanga olgan. Shundan soʻng katta oʻgʻil chekinib, oʻrtancha oʻgʻil yaqinlashgan. Oltin buyumlarni yana alanga chulgʻab olgan va uning issiq tafti ikki akaukani tisarilishga majbur etgan. Shunda 3kenja oʻgʻil yaqinlashgan, alanga oʻchib qolgan va u oltin buyumlarni oʻz uyiga olib kirgan. Shuning uchun akalari podsholikni unga berishga rozi bulishgan. T. ismi urta ayerlarda Dashti Qipchoq aholisi urtasida Targʻutoy, Tarqutoy, shaklida xam keng tarqalgan ("Shajarayi turk").
Tarxun

**Tarxun** — Sugʻd podshosi (taxminan 700— 711 yillarda hukmronlik qilgan). 707 y. buxoroliklar va turgashlar bilan ittifoq boʻlib, Oʻrta Osiyoda arablarga qarshi kurashgan. 709—710 ylardaarablar bilan bitim tuzib, tovon toʻlagan, shu tufayli Sugʻd zodagonlari tomonidan taxtdan agʻdarilib, qatl etilgan.