Strategik razvedka

**Strategik razvedka** - bu strategiyani ishlab chiqishga taʼsir qiluvchi davlat, tashkilot yoki boshqa ijtimoiy hamjamiyatning strategik salohiyati va strategik niyatlari toʻgʻrisida maʼlumot olish uchun qoʻllaniladigan razvedka faoliyati.

Bu razvedka faoliyatining eng yuqori shakli boʻlib, uning samaradorligi uni amalga oshiruvchi davlat yoki tashkilotning hayotiyligiga bogʻliq. Strategik darajadagi razvedka maqsadlar va vazifalarni belgilashni amalga oshiradi, maʼlumotlarni qidiradi, ajratib oladi va qayta ishlaydi, ahamiyatsizlarini qoldirib, uning eng muhim yoki strategik tarkibiy qismlarini aniqlaydi va natijasini davlatning yoki tashkilotning eng yuqori siyosiy va harbiy rahbariyatiga taqdim etadi.

„Strategik razvedka“ tushunchasi 19- asrning birinchi yarmida, nemis harbiy mutafakkiri va nazariyotchisi Karl Klauzevits oʻzining „Urush toʻgʻrisida“ asarida „strategiya“ va „urush“ kabi tushunchalarni aniq belgilab berganida shakllandi. Urushni hujum va mudofaa sifatida muvaffaqiyatli rejalashtirish uchun davlatning yuqori siyosiy va harbiy rahbariyati uchun strategik ahamiyatga ega boʻlgan maʼlumotlarni olishga qodir boʻlgan razvedka kerakligi aniq boʻldi. Iqtisodiy, siyosiy, diplomatik va harbiy razvedka faoliyatining bir turi sifatida bir xil strategik razvedka, shubhasiz, birinchi davlatlar mavjudligi bilan bir vaqtda u yoki bu shaklda mavjud boʻlib, ularning tabiiy strategik ehtiyojlariga xizmat qilgan.

## Strategik razvedka amalga oshiriladigan ijtimoiy sohalar

* jamiyat
* iqtisodiyot
* siyosat
* diplomatiya
* din
* fan
* taʼlim
* ommaviy axborot vositalari
* kommunikatsiyalar
* strategik geografiya
* mafkuraviy soha
* qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat
* harbiy soha

## Strategik razvedka olib boriladigan geografik hududlari
Amalga oshirilgan:

* havoda
* yerda
* yer osti
* okeanlar suvlarida
* suv ostida
* kosmosda

## Strategik razvedka turlari

* yopiq razvedka
* Diplomatik razvedka
* Milliy tashqi razvedka
* Harbiy tezkor va strategik razvedka
* Biznes strategik razvedka
* Nodavlat strategik razvedka

## Milliy strategik razvedkaning maxsus turlari

* Raketa hujumi haqida ogohlantirish tizimi, Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari.
* Kosmosni boshqarish tizimi, Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari.
* Amerika Qoʻshma Shtatlari dengiz kuchlarining strategik dengiz havo razvedkasi va kuzatuv tizimi

## Strategik razvedka maʼlumotlari manbalari
Strategik razvedka maʼlumotlarining manbalarida ochiq va yopiq maʼlumotlar boʻlishi mumkin.

Strategik razvedkada qoʻllaniladigan maʼlumotlar turlari:

* Ilmiy axborot - fan yutuqlari, sogʻliqni saqlash, ilmiy kadrlar va ularni tayyorlash, fanning ishlab chiqarish va ilmiy-tadqiqot ishlarini rivojlantirishga koʻmaklashish qobiliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.
* Geografik maʼlumotlar, jumladan topografiya, ob-havo, iqlim, gidrografiya va okeanografiya.
* Kommunikatsiya haqida maʼlumot; strategik logistika: aloqa yoʻllari, transport oqimlari, yoʻllar, koʻpriklar, tunnellar, togʻ dovonlari, boʻgʻozlar va boshqalarning holati, joʻnash va kelish punktlari, markazlashtirilgan nuqtalar - transport yoʻnalishlarining toʻplanish va kesishish joylari, muvofiqlashtirish va tarqatish markazlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.
* Iqtisodiy maʼlumotlar, jumladan, sanoat, moliya, band va ishsiz ishchi kuchi va boshqalar haqida maʼlumot.
* harbiy maʼlumotlar.
* Sotsiologik maʼlumotlar, jumladan, aholi, din, taʼlim, milliy anʼanalar va xalq maʼnaviyati haqidagi maʼlumotlar.
* Siyosiy maʼlumotlar, jumladan, hukumat tizimi, siyosiy partiyalar, tashqi siyosat va boshqalar haqidagi maʼlumotlar.
* Mamlakatdagi siyosatchilar va nufuzli yetakchilar, muxolifat yetakchilari va boshqalar haqida ma’lumot.

## Strategik razvedka faoliyati shakllari
Tarixiy jihatdan strategik razvedka faoliyatining ikki shakli mavjud edi:

* rasmiy ruxsat berilgan vakolatli yoki qonuniy razvedka
* rasman taqiqlangan maxfiy yoki noqonuniy razvedka

### Huquqiy strategik razvedka
Huquqiy strategik razvedka rasmiy ravishda, milliy, xalqaro qonunchilik yoki davlatlar yoki tashkilotlar oʻrtasidagi ikki tomonlama shartnomalar asosida amalga oshiriladi. Ushbu huquqiy strategik razvedka faoliyatiga quyidagilar kiradi:

* diplomatik razvedka
* harbiy diplomatik razvedka
* ilmiy tadqiqot faoliyati
* jurnalistika
* xorijiy mamlakatlardagi madaniy vakolatxonalar
* diniy tashkilotlarning missionerlik faoliyati
* xorijiy mamlakatlarga sayohat va ekspeditsiyalar
* insonparvarlik missiyalari

### Noqonuniy yoki yashirin strategik razvedka
Noqonuniy yoki yashirin strategik razvedka milliy/xalqaro qonunchilikni buzgan holda amalga oshiriladigan noqonuniy faoliyatdir. Noqonuniy strategik razvedka kontrrazvedka idoralari tomonidan qonuniy ravishda bostiriladi. Noqonuniy razvedka jinoiy huquqbuzarlik hisoblanadi va uni amalga oshirgan shaxslar milliy/xalqaro qonunchilikka muvofiq ularning noqonuniy faoliyati aniqlanishi, hibsga olinishi, surishtiruvi va sudlanishi kerak. Qonuniy asosli dalillar bazasi mavjud boʻlganda, noqonuniy razvedka faoliyati bilan shugʻullangan shaxslarni qidirish Interpol tomonidan amalga oshiriladi.

### Qora ofis xizmati
Pochtani ushlash, koʻrib chiqish, olib qoʻyish yoki nusxalash va agar pochtada shifrlangan xabar boʻlsa, uning shifrini ochish bilan shugʻillanuvchi maxsus idoralar tarixda ham mavjud boʻlgan. Strategik darajadagi maʼlumotlar zudlik bilan davlatning yuqori siyosiy va harbiy rahbariyatiga yetkazilgan. Taxminlarga koʻra, Qora kabinet maxfiy davlat xizmati sifatida 17-asrda Fransiyada paydo boʻlgan. Keyinchalik shunga oʻxshash xizmatlar boshqa mamlakatlarda ham ishlay boshlagan.

Pochta yozishmalarini ushlash va koʻrib chiqish xabarlar shifrlana boshlanishiga olib keldi va bunga javoban Qora idoralar xodimlarida professional davlat shifrini ochish xizmati paydo boʻldi. Bu, oʻz navbatida, davlat tuzilmalarining yaratilishiga sabab boʻldi, ular kasbiy asosda, fanning turli sohalari mutaxassislarini jalb qilgan holda, turli hajmdagi axborotni shifrlash va uzatish usullari va vositalarini yaratish bilan shugʻullanganlar. 

## Qarama-qarshi razvedka faoliyati
Strategik darajadagi ayrim maʼlumotlar davlat siri boʻlib, qonuniy ravishda chet davlatlar, uchinchi tomon manfaatdor tashkilotlar va jismoniy shaxslar tomonidan tajovuzlardan himoyalanishi va himoya qilinishi kerak.

Noqonuniy razvedka faoliyatini bostirish kontrrazvedka idoralari tomonidan amalga oshiriladi.

Kontrrazvedka oʻz davlati hududida chet el fuqarolarini yollash bilan ham shugʻullanadi va shu bilan razvedka xarakteridagi maʼlumotlarni olishi mumkin, yaʼni razvedka funksiyalarini bajaradi.

## Strategik razvedka xodimlarini kasbiy tayyorlash

### Rossiya Federatsiyasi
Rossiya Federatsiyasi Tashqi razvedka xizmati uchun kadrlar tayyorlashni amalga oshiradi

* Tashqi razvedka akademiyasi

Qurolli Kuchlar Bosh shtabi Bosh boshqarmasi ofitserlarini maxsus tayyorlash:

* **Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligining Harbiy akademiyasi, Moskva** | **Rossiya Mudofaa vazirligi**
** *Strategik maxfiy razvedka fakulteti*
** *Agent-operativ razvedka fakulteti*
** *Akademiyada - adyunktura va oliy akademik kurslar*
* **Cherepovets radioelektronika oliy harbiy maktabi, [[Cherepovets]]**
* Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Harbiy akademiyasining razvedka boʻlimi
* **6-Markaziy tadqiqot instituti, Moskva | Markaziy ilmiy-tadqiqot instituti - 6**
* **18-Markaziy tadqiqot instituti, Moskva | Markaziy ilmiy-tadqiqot instituti – 18** 

## Strategik razvedkani amalga oshiruvchi davlat tashkilotlari

### [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]]

* **Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik vazirligi** | Tashqi ishlar idorasi | TIV va DS|| FCO |**Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik vazirligi**
** mustaqil hukumat razvedka agentligi
** tashqi siyosat boʻlimi, hukumatning „toʻrtta asosiy“ boʻlimlaridan biri
** boʻlim boshligʻi - Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik ishlari boʻyicha Davlat kotibi | Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik ishlari boʻyicha Davlat kotibi
** shtab-kvartirasi: King Charlz koʻchasi, Whitehall, London, FCO asosiy binosi, Uaytxoll, London
** Jargon I London
** Jargon II *Uaytxoll*
** Jargon III *Tashqi ishlar vazirligi*
** Jargon IV *[[Tuman (tabiiy hodisa)|Tumanli]] [[Albion]]* | ... *Tumanli Albion sohilida*

### [[Isroil]]

* **Mossad**

### [[Portugaliya|Portugaliya Respublikasi]]
Strategik razvedkani amalga oshiruvchi yetakchi milliy agentliklar quyidagilardir:

* ashqi ishlar vazirligi | | Vazirio dos Negocios Estrangeiros
** tashqi ishlar vaziriga boʻysunadi
* <Milliy Mudofaa vazirligi| | Ministério da Defesa Nacional
** mudofaa vaziriga bo'ysunadi
* **Portugaliya Respublikasining axborot tizimi** | |Sistema de Informações da República Portuguesa
** Bosh vazirga hisobot beradi;
** Rahbar: **Portugaliya Respublikasi axborot tizimi** agentligi bosh kotibi

* **Portugaliya Respublikasining axborot tizimi** |Sistema de Informações da República Portuguesa - umumiy fuqarolik va harbiy sohalarda strategik razvedka va kontrrazvedkaning ikkita mustaqil razvedka xizmati faoliyatini muvofiqlashtiruvchi ixtisoslashgan davlat organi; bu:
* Axborot va xavfsizlik xizmati | NIB | | SIS | Segurança
** tashqi operativ va strategik razvedkani amalga oshiradi; kontrrazvedka funksiyalarini bajarish orqali ichki davlat xavfsizligini ta'minlaydi
* Mudofaa strategik axborot xizmati | SSIO | | SIED| Defesa Estrategicas Informações Service
** harbiy operativ va strategik razvedka ishlarini olib boradi

### [[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]]
Rossiya Federatsiyasida milliy manfaatlar uchun strategik razvedka davlat ixtisoslashtirilgan idoralari tomonidan amalga oshiriladi:

* Rossiya Federatsiyasi Tashqi razvedka xizmati **SVR**
* Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabining **GRU** Bosh razvedka boshqarmasi

### [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Amerika Qo'shma Shtatlari]]
Qo'shma Shtatlarda milliy manfaatlar uchun strategik razvedka davlat ixtisoslashgan departamentlari tomonidan amalga oshiriladi:

* **[[Markaziy Razvedka Boshqarmasi|Markaziy razvedka boshqarmasi]]** |'''CIA''' | '''Central Intelligence Agency'''
* Milliy xavfsizlik agentligi | **NSA** | '''National Security Agency'''
* Mudofaa vazirligi Razvedka boshqarmasi '''DIA''' | '''Defense Intelligence Agency'''

### [[Fransiya|Fransiya Respublikasi]]
Fransiyada milliy manfaatlar uchun strategik razvedka ixtisoslashgan davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi:

* **DRM** Federativ Respublikasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabining Harbiy razvedka boshqarmasi
** 1992-yil 16-iyundan - strategik va taktik razvedkani amalga oshiruvchi harbiy davlat razvedka tashkiloti; Qurolli Kuchlarning barcha bo'linmalarining razvedka faoliyatini muvofiqlashtirish uchun javobgardir; fransuz razvedka hamjamiyatining a'zosi; Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi boshlig'iga bo'ysunadi.
** bosh qarorgohi Parijda
* **DGSE** tashqi xavfsizlik bosh boshqarmasi
** Bosh qarorgohi Parijda joylashgan Fransiya Mudofaa vazirligiga bo'ysunuvchi tashkilot

## Davlat kontrrazvedka tashkilotlari

### [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]]

* Xavfsizlik xizmati | MI5 || Security Service
** hukumat qarshi razvedka agentligi

### [[Isroil]]

* Isroil umumiy xavfsizlik xizmati  | Shabak || shb"k | שב"כ | שרות הביטחון הכללי |  Sherut ha-Bitahon ha-Klali | Shin-bet
** bevosita Bosh vazirga hisobot beradi

### [[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]]

* '''Rossiya Federatsiyasi Federal xavfsizlik xizmati''' | **[[Rossiya Federatsiyasining Federal xavfsizlik xizmati|Rossiya FSB]]**

### [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Amerika Qo'shma Shtatlari]]

* **[[Federal tekshirishlar byurosi|Federal tergov byurosi]]** | **[[Federal tekshirishlar byurosi|FBI]]** || '''Federal Bureau of Investigation'''

### [[Fransiya]]

* **DPSD** mudofaa xavfsizligi boshqarmasi
** Davlat harbiy kontrrazvedka xizmati, Fransiya razvedka hamjamiyatining a'zosi
** maqsadi: Fransiya Qurolli Kuchlari joylashgan joylarda faoliyatni amalga oshiradi, shuningdek, sanoat xavfsizligi sohasida iqtisodiy kontrrazvedka funksiyalarini bajaradi.
** hukumatga bo'ysunadi
** boshliq - direktor
** shtab-kvartirasi: Fort de Vanves, Stalingrad bulvari 141, Parijning G'arbiy Faubourgi Malakoff, Hauts-de-Seine departamenti
** tashkil etilgan: 1981-yil 20-noyabr
** oldingi: 1948-yil 31-yanvar, Qurolli Kuchlarning yagona xavfsizlik xizmati | SSFA
* **DGSI** ichki xavfsizlik bosh boshqarmasi
** Bosh qarorgohi Parijda joylashgan Fransiya Ichki ishlar vazirligiga bo'ysunuvchi tashkilot

## Qiziq faktlar

* Xyu Strechenning ta'kidlashicha, "strategiya" tushunchasining o'zi birinchi marta harbiy leksikaga 19-asrning buyuk nemis harbiy mutafakkiri va nazariyotchisi Karl Klauzevits tomonidan kiritilgan.
* 1912—1913-yillarda dunyoda birinchi marta rossiyalik samolyot konstruktori Igor Sikorskiyning loyihasi bo'yicha Rigada "strategik razvedka uchun yirik samolyot sifatida" og'ir to'rt dvigatelli "Rus ritsar" samolyoti qurildi.

## Manbalar:

## Yana qarang

* harbiy razvedka
* Harbiy strategik razvedka
* Global strategiya
* Diplomatik razvedka
* Rezident (maxsus xizmatlar)
* Strategiya
* Davlat strategiyasi
* harbiy strategiya
* Strategik rejalashtirish

## Adabiyotlar

* 

* 

* Geosiyosat va geostrategiya. - M., 2002-yil.
* 

* 

* 

* 

* *Dmitrenko V. V.* 

* 

* Kokarev K. A. Sovet maxsus xizmatlari va Sharq // Osiyo va Afrika bugungi kunda. - 2014. - No 5. - B. 77.
* 

* 

* 

* 

* 

* 

*