Al-Husayn al-Kabir masjidi

***Al-Husayn al-Kabir masjidi*** () — Iordaniyaning Amman shahri markazida joylashgan jome masji. U shahardagi eng qadimiy masjidlardan biri hamda markaziy hududning asosiy diqqatga sazovor obidalaridan hisoblanadi.

Masjid dastlab milodiy VII asrda Damashq xalifaligi davrida Damashq masjidi sifatida bunyod etilgan. X asrda arab geografi al-Maqdisiy uni bozorlar yaqinida joylashgan masjid sifatida taʼriflagan. 1880-yillarda Amman shahri cherkaslar tomonidan qayta obod qilingach, masjidning namozgoh qismi tozalangan va tomi qayta qurilgan.

Asl masjid 1924-yilda Abdulloh ibn Husayn farmoniga koʻra buzib tashlangan. Shundan soʻng u qayta qurilib, uning otasi Husayn bin Ali (Makka sharifi) sharafiga hozirgi nom bilan atalgan. Al-Husayn al-Kabir masjidi 1921-yilda Transiordaniya amirligi tashkil etilgandan keyin barpo etilgan ilk yangi inshootlardan biri boʻlgan. Shu davrda Raghadan saroyi hamda kichik qamoqxona ham qurib bitkazilgan.

Masjid shahar markazining muhim meʼmoriy obidalaridan biri hisoblanadi. Uning oldida kichik maydon mavjud boʻlib, atrofida bir nechta bozorlar joylashgan. 1924-yildagi qayta qurilishdan soʻng masjid yana toʻrt marta rekonstruksiya qilingan. Al-Husayn al-Kabir masjidi Ammandagi siyosiy namoyishlar uchun ham asosiy yigʻilish joylaridan biri hisoblanadi.

## Tarixi

### Asl masjid

Mazkur hududda dastlab VII asrda Damashq xalifaligi tomonidan masjid barpo etilgan. Masjid undan ham qadimgi Vizantiya imperiyasi bazilikasi oʻrnida qurilgan. Asl masjid portallaridagi yumaloq ravoqlar Damashq xalifaligi masjidi hamda Busro va Qasr al-Hallabatdagi Umaviy masjidlari qurilish uslubiga oʻxshashligi bilan ajralib turadi. Shu bois u Umaviylar masjidi deb atalgan.

Umariy masjidi Iordaniyadagi eng yirik Umaviy masjidi boʻlgan, chunki Amman oʻsha davrda Balqa mintaqasining markazi hisoblangan. U yaqin atrofdagi sahrodagi Umaviy qasrlarida yashagan aholi, jumladan Qusayr ‘Amra va Qasr al-Hallabat aholisi tomonidan juma namozlari uchun foydalanilgan boʻlishi mumkin.

Masjid qadimgi Rim xarobalari joylashgan vodiyda, Nymphaeum inshooti yonida va Rim teatridan bir necha yuz metr masofada qurilgan. U oʻsha davrdagi bozorlar yaqinida joylashgani sababli oddiy aholi uchun moʻljallangan edi. Jabal al-Qal’a (Qal’a tepaligi) tepasidagi saroy yaqinida joylashgan boshqa Umaviy masjidi esa shahzoda va uning mulozimlari uchun xizmat qilgan.

Asl masjid ichidan kufiy yozuvida bitilgan lavha topilgan. Unda masjid Hasan ibn Ibrohim ismli qoʻmondon buyrugʻi bilan qurilgani qayd etilgan. Mazkur shaxs tarixiy manbalarda maʼlum emas, biroq yozuv Bagʻdod xalifaligi yoki Fotimiylar xalifaligi davriga oid deb sanaladi.

X asrda yashagan arab geografi al-Maqdisiy oʻz asarida Amman shahrini quyidagicha tasvirlagan:

Asl inshoot bir necha gʻarb sayyohlari tomonidan ham tasvirlangan. U ilk bor 1867-yilda Charles Warren, soʻngra 1920-yilda K.A.C. Creswell tomonidan qayd etilgan. 1881-yilda Falastinni tadqiq etish jamgʻarmasi tarkibida boʻlgan Klod Reynier Konder masjidni ziyorat qilgan va uning suratlarini olgan. 1880-yillarda Amman cherkeslar tomonidan qayta obod qilingach, masjidning namozgoh qismi tozalangan va tomi qayta qurilgan.

### Zamonaviy qayta qurilishi

1924-yilda amir Abdulloh ibn Husayn mavjud inshootni buzib, uning oʻrnida zamonaviy masjid qurishni buyurgan. Bu jarayon birinchi Hashimiylar rekonstruksiyasi nomi bilan tanilgan. Yangi masjid oʻsha yili Ammanga tashrif buyurgan uning otasi Sharif Husayn sharafiga Al-Husayn al-Kabir masjidi deb nomlangan.

Al-Husayn al-Kabir masjidi 1921-yilda Transiordaniya Amirligi tashkil etilgach, hukumat tomonidan Ammanda barpo etilgan ilk inshootlardan biri boʻlgan. Shu davrda Raghadan saroyi va kichik qamoqxona ham qurilgan. Shveysariyalik sotsiolog Irene Maffi bu qurilishni „muhim“ deb baholagan. Uning taʼkidlashicha, mazkur loyiha Amman shahrining yangi maqomini belgilash hamda mamlakatda Hashimiylarning siyosiy va diniy rolini tasdiqlashga qaratilgan edi.

1924-yilda eski inshootni, jumladan Vizantiya davriga oid bazilika devori qoldiqlarini buzish Ammondagi britaniyalik rezident St John Philby tomonidan qoʻllab-quvvatlanmagan. U va boshqa shaxslar Falastin boʻyicha Britaniya oliy komissari Herbert Samuel aralashuvini soʻragan. Samuel Quddusdan Falastin qadimiyatlar boshqarmasi rahbari John Garstangni Ammanga yuborgan. Garstang oʻrganish natijasida buzilgan devorning tarixiy va badiiy ahamiyati katta emasligini, chunki u avval ham bir necha bor vayron qilinganini maʼlum qilgan . Mazkur kelishmovchilik natijasida Philby Transiordaniyani tark etib, Arabiston yarimorolida Ibn Saud bilan ishlash uchun ketgan.

Masjid 1927-yildagi Jerico zilzilasi vaqtida ham zarar koʻrgan. Minoraning yuqori tosh qismi qulab tushgan. Ikkinchi rekonstruksiya jarayonida masjid hovlisi kengaytirilgan va 1940-yillarda tahorat uchun favvora oʻrnatilgan. Uchinchi rekonstruksiya 1986-yilda amalga oshirilgan boʻlib, bu paytda masjid taʼmirlanib, fasadi tozalangan va bezaklar qoʻshilgan. Toʻrtinchi rekonstruksiya 2019-yilda yuz bergan yongʻindan soʻng boshlangan. Yongʻin masjidning ayrim qismlariga zarar yetkazgan. Taʼmirlash va kengaytirish ishlari 2024-yilda yakunlangan.

Al-Husayn al-Kabir masjidi shahar markazining asosiy diqqatga sazovor obidalaridan biri hisoblanadi. Uning oldida kichik maydon mavjud boʻlib, atrofida bir nechta bozorlar joylashgan.

## Manbalar