open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sumsarshertogʻ togʻlari

**Sumsarshertogʻ togʻlari** — Qashqadaryo daryo havzasining yuqori qismida joylashgan togʻlar hisoblanadi. Bu togʻlar Zarafshon va Hisro tizmalarini oʻzaro bogʻlab turadi.

## Joylashuvi
Mazkur hududda Sumsarshertogʻ togʻliklari Zarafshon va Hisor tizmalarini tutashtirib turadi. Shimoliy qismidan Qashqadaryo qaryosining chap irmogʻi Jinnidaryo (uzunligi 57 km), janubiy va janubi-sharq qismidan esa Qashqadaryoning eng sersuv irmogʻi Oqsuv daryolari (uzunligi 62 km) oqib oʻtadi. Togʻlarni bir biridan Qorasuv daryosi (uzunligi 33 km) (Oqsuvning oʻng irmogʻi) ajratib turadi.

## Hosil boʻlishi
Sumsarshertogʻ togʻliklari gersin togʻ burmalanishi vaqtida paydo boʻlgan. Gersin burmalanishi quyi va oʻrta toshkoʻmir davrlarida oʻta kuchli boʻlgan. Sumsarshertogʻ togʻliklari, Birdak va Sangtor dovonlarida boʻr, paleogen va neogen davriga xos boʻlgan choʻkindi jinslari mavjudligi aniqlangan.

## Tuzilishi
Sumsarshertogʻ togʻlari kenglik boʻylab choʻzilgan. Eng baland joyi 2262 metrni tashkil etadi. Oʻrtacha balangligi 2000 metrdan kam emas. Tizmalarda Birdak (uzunligi 1647 metr), Sangtor kabi dovonlar mavjud boʻlib, ular Oqsuv, Jinnidaryo va Qashqadaryo vodiylarini bir biri bilan bogʻlaydi.

### Tarkibi
Tektonik jihatidan antiklinal struktura, silur, devon, boʻr, paleogen davrlari slanets, qumtosh, konglomerat, ohaktosh, gil, gips, diorit, granit, granodiorit togʻ jinslaridan tashkil topgan.

## Geografiyasi
Sumsarshertogʻ Qashdarayo tabiiy geografik okrugi hududida joylashgan.

### Iqlimi
Iqlimi togʻ iqlimiga hos boʻlib, yozi issiq, quruq va davomli, qishi nisbatan iliq kechadi. Sumsarshertogʻ togʻliklarida iyulning oʻrtacha harorati 20-25°C, yanvarning oʻrtacha harorati esa −5 −7 °C ni tashkil etadi.

### Yogʻin miqdori
Yillik yogʻin miqdori 600-700 mm atrofida boʻladi. Togʻ yaqinidagi daryo tarmoqlari zich joylashgan. Yogʻin miqdorining yuqoriligi sababi ham Oqsuv va Jinnidaryo suvlari shu togʻ yaqinida toʻlib oqadi.

### Tuprogʻi
Toʻq boʻz, togʻ jigarrang, togʻ oʻtloq tuproqlar, baland togʻ oʻsimliklari, efemerlar, bugʻdoyiq, betaga, togʻ arpa oʻsimliklari, butalar, siyrak oʻrmonlar keng tarqalgan. Togʻ yon bagʻirlari, asosan, yaylov sifatida keng foydalaniladi.

### Oʻsimlik dunyosi
Sumsarsher togʻ dorivor, efir moyli, mevali daraxtlar, yem-xashak va boshqa maqsadlarda foydalaniladigan oʻsimliklarga boy. Bahorda efemer va efemeroidlar, bugʻdoyiq, shuvoq koʻproq oʻsadi. Soʻnggi yillarda insonlarning mazkur hududga qilgan safarlari va tabiatga ziyonlari sababli ham, oʻsimlik dunyosi va hayvonot dunyosiga keskin zarar yetmoqda.

### Hayvonot dunyosi
Sumsarsher togʻda yovvoyi hayvonlarning ham koʻp turlari keng tarqalgan. Togʻ oldi va togʻ hududlarida boʻri, tulki, boʻrsiq, kiyik, togʻ takasi, togʻ qoʻyi; qushlardan burgut, lochin, kaklik; kemiruvchilardan esa kalamush, qoʻshoyoq, yumronqoziq singari jonivorlar koʻplab topiladi.
## Adabiyotlar
* 
## Manbalar
Sunʼiy tillar

**Sunʼiy tillar** – muayyan maqsadni koʻzlab yaratiladigan va tabiiy tillarning oʻrinbosari sifatida qoʻllanadigan tillar. Sunʼiy tillar maxsuslashuvi moʻljaliga qarab, shuningdek, tabiiy tillar bilan oʻxshashlik darajasiga koʻra farqlanadi: xalqaro yordamchi tillar, matematik yordamchi tillar, informatsion tillar. Xalqaro yordamchi tillar tabiiy tillar bilan yuqori darajada oʻxshash boʻlgan, umumisteʼmolga moʻljallangan, maxsuslashmagan tillardir.

Xalqaro muomala vositasi sifatida Sunʼiy tillar yaratish gʻoyasi fransuz olimi R. Dekart va nemis olimi G. Leybnitsga tegishlidir. Bular tushunchalarning mantiqiy tasnifiga tayanuvchi ratsional til loyihalari boʻlgan. 17—20-asrlarda bunday tillarning 1000 ga yaqin loyihasi yaratilgan boʻlsada, ularning ayrimlarigina (volapyuk, esperanto, ido, interlingva) amalda qoʻllangan. Sunʼiy tillar aprior (tabiiy tillarga bogʻliq boʻlmagan), aposterior (tabiiy tillarning matyorialini oʻzlashtirgan) va aprioraposterior (aralash) tillarga boʻlinadi. Xalqaro muomalaga kirgan dastlabki Sunʼiy tillar volapyuk (ing. world va speak soʻzlarining fonetik oʻzgarishidan: volapiik – „jahon tili“) aralash Sunʼiy tillar boʻlib, 1879-yilda Germaniyada I. M. Shleyer tomonidan yaratilgan. Aposterior Sunʼiy tillar dan esperanto 1887-yilda Polshada varshavalik vrach L. L. Zamengof tomonidan yaratilgan. Ido, interlingva, oksidental ham aposterior Sunʼiy tillar larga mansubdir, yaʼni ularning yaratilishida baynalmilal leksikadan unumli foydalanilgan.

Matematik yordamchi tillar, boshqacha aytganda, turli moʻljaldagi maxsus St., asosan, matematika mantiq, lingvistika, kimyo, fizika va boshqa fanlarning ramziy (ramzlarga asoslangan) tillaridir. Bunday tillarning yaratilishi ham oʻz tarixiy bosqichlariga ega: matematik ifodalardagi harfiy ramzlar Yevropada 16-asrdan qoʻllangan; matematik mantiq tili 19—20-asrlarda, tilshunoslikning ramziy til unsurlari oʻtgan asrning 20— 40-yillarida paydo boʻlgan.

Informatsion tillar, yaʼni insonmashina muomalasiga asoslangan tillar oʻtgan asrning 40-yillarida, EHMning paydo boʻlishi bilan bir davrda shakllana va rivojlana boshlagan (qarang: Informatsion tillar).

Baʼzan „Sunʼiy tillar“ termini shakllanishi va rivojlanishiga insonning ongli taʼsiri yuqori darajada boʻlgan tabiiy tillarning kichik tizimlariga nisbatan ham qoʻllanadi. Masalan, laxja va shevalarga nisbatan adabiy tillar, umumxalq tiliga nisbatan xunarmandlar va maxsus guruhlar tillari Sunʼiy tillar hisoblanadi.

Sunʼiy tillar ni har ikki maʼnoda oʻrganish tilning sistemaviylik, kommunikativlik, yaroqlilik, barqarorlik va oʻzgaruvchanlik kabi xususiyatlari haqidagi, shuningdek, insonning tilga ongli taʼsiri chegaralari haqidagi nazariy tasavvurlarni kengaytiradi.

## Taniqli misollar
* Volapuk (1879)
* Esperanto (1887)
* Ido (1907)
* Oksidental (1922)
* Novial (1928)
* Sona (1935)
* Interlingva (1951)
* Klingon tili (1984)
* Lojban (1987)
* Lingua Franca Nova (1998)
* Tokipona (2001)
* Slavyanlararo tili (2006)
* Turon tili

## Manbalar
Sunʼiy qon aylanish apparati

**Suniy qon aylanish suniy oʻpka gemodialis aparatlari ''Sunʼiy**'' yurak oʻpka apparati – bemor organizmida yoki donorning ajratib olingan aʼzosida qon bir tekis aylanishini va bir meʼyorda moddalar almashinuvini taʼminlaydigan apparat. Yurak va oʻpka vazifasini vaqtinchalik oʻtashga moʻljallangan. Birinchi Sunʼiy qon aylanish apparatia.a. avtojektor 1925-yilda rus fiziologi S. S. Bryuxonenko tomonidan yaratilgan. Keyinchalik shu apparat yordamida hayvonlarda koʻpgina yurak operatsiyalari oʻtkazildi. Sunʼiy qon aylanish apparatia.a. oʻzaro bogʻliq boʻlgan sistema va bloklar kompleksidan: „Sunʼiy yurak“—nasos, yuritkich, uzatkichdan iborat boʻlib, qonni hayotni taʼminlay oladigan hajmiy tezlikda oqadigan qilib haydaydi; oksigenator deb ataladigan „Sunʼiy oʻpka“ – gaz almashinish qurilmasi boʻlib, qonni kislorod bilan toʻyintirish, karbonat angidrid gazini chiqarib yuborish va kislotaishqor muvozanatini normal saqlab turish uchun xizmat qiladi.

Hozirgi jahonda 100 dan ortiq tipdagi turli maqsadlarda ishlatiladigan Sunʼiy qon aylanish apparatia.a.lari yaratilgan. Xavfli oʻsmalar, yalligʻlanish jarayonlari va destruktiv shikastlarni kimyoviy moddalar bilan davolashda, yurakoʻpka faoliyati buzilganda yordamchi sunʼiy qon aylantirishda, klinik oʻlim holatidagi bemorni tiriltirishda, koʻchirib oʻtkazishga moʻljallangan aʼzolarni tirik saqlab turishda ishlatiladigan Sunʼiy qon aylanish apparatia.a. bor.
Sunʼiy qochirish

**Sunʼiy qochirish** (urugʻlantirish) — qishloq xoʻjaligi. hayvonlarini qochirish (urugʻlantirish) uchun erkak hayvonlardan olingan spermani kuyikkan urgochi hayvon jinsiy yoʻliga (bachadon boʻyniga yoki bachadonga) sunʼiy kiritish. Seleksiyanaslchilik ishida eng mahsuddor naslli erkak hayvonlardan unumli foydalanish, hayvonlar zotlarining nasl sifatlarini jadal yaxshilash maqsadlarida qoʻllanadi, mollar tabiiy qochirilganda jinsiy aʼzo orqali yuqishi [mumkin boʻlgan kasalliklar (brutsellyoz, vibrioz va boshqalar)ning oldi olinadi. Spermalar naslchilik korxona (stansiya)laridagi eng yaxshi nasddor erkak hayvonlardan olinadi. S.k,. 5 ta asosiy texnik usuldan iborat: erkak hayvondan sperma olish, uning sifatini baholash, maxsus sharoitda suyultirish, urugʻlantirish qobiliyatini yoʻqotmay sovuq muhitda saqlash, urgʻochi hayvon jinsiy yoʻliga kiritish.

Tarixiy maʼlumotlarga qaraganda, Sunʼiy qochirishning ibtidoiy usuli mil. av. davrlarda otlar zotini yaxshilashda qoʻllangan. 18—19-asrlarda bu usulga qiziqish va uni oʻrganish avj oldi. Sunʼiy qochirishni 1763-yilda nemis olimi S.A.Yakobi baliklarda, 1780—82 yillarda Italiyada Spalansani va Rossi itlarda, 1893-yilda Rossiyada veterinar vrach Lideman biyalarda qoʻllagan. 1928—33 yillarda yangi urugʻ olish, saqlash va suyultirish usullari kashf etilgan. Hayvonlar spermasini chuqur muzlatish va uni uzoq muddat saqlash usuli 1946-yilda ishlab chiqilgan.

Sunʼiy qochirish qoramolchilikda yil davomida, qoʻychilik va baliqchilikda mavsumiy qoʻllanadi. Sunʼiy qochirish uchun sperma buqalardan haftada 2—4 marta, qoʻchqorlardan kuniga 2—4 marta, choʻchqalardan 3 yoki 2 kunda 1, aygʻirlardan 1 kunda 1 marta olinadi. Suyultirilgan va —2—4°da saqlangan buqa spermasidan 3 sutka, qoʻchqornikidan 24 (baʼzan 36) soat, aygʻirnikidan 24—36 soat davomida foydalanish [[mumkin.

Bitta nasldor buqaning bir martalik 4—5 sm³ shahvati (spermasi)dan oʻnlab, suyultirilgan urugʻlaridan 1500—2000 bosh sigir va gʻunajinni S q. [[mumkin.

Sunʼiy qochirishda urgʻochi hayvonlarning kuyikish holati muntazam kuzatib boriladi. Qoramolchilikda har kuni 3 mahal (ertalab, tushda va kechqurun) podadagi kuyikkan sigir va gʻunajinlar ajratilib, sunʼiy urugʻlantiriladi, soʻngra ular 10—12 soatdan keyin yana qayta urutlantiriladi. Sunʼiy qochirishda shpritskateteri, shpritsyarim avtomat va yoritgichli qin oynasi kabi asboblardan foydalaniladi. Har bir qochirilgan ona hayvon uchun maxsus kartochka yuritiladi. Kartochkada ona molning laqabi yoki tartib inventar raqami, zoti, yoshi, birinchi marta qochirilgan yoshi, qochirish va takroriy qochirish muddatlari, urugʻi qoʻllangan erkak hayvonning laqabi yoki inventar raqami va zoti, qochirilgan ona molning tugʻish muddatlari qayd etiladi (qarang Davlat [naslchilik korxonasi). Oʻzbekistonda Sunʼiy qochirish usuli 20-asrning 50y.laridan boshlab amaliyotga kiritiddi.

Sayxonov Karomat.
Sunszi

**Sunszi**, Sun U (mil. av. 65-asrlar) – qadimgi xitoylik harbiy nazariyotchi va sarkarda. Sunszi Si podshohligida tugʻilgan boʻlib, 514—496 yillarda U podshohligida lashkarboshi boʻlib, Chu, Si va Szin podshohliklariga qarshi zafarli yurishlarda qoʻshinga rahbarlik qilgan. Sunszi 13 bobdan iborat „Harbiy sanʼatga doir risola“ asarining muallifidir.
Sunʼiy tanlash

**Sunʼiy tanlash** — odam tomonidan eng qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan hayvon va oʻsimliklarning ayrim nusxalari, zotlari, novlarini ulardan avlod olish maqsadida tanlab olish. St. nazariyasi asoslarini. Ch. Darvin ifodalab bergan (1859). U St. uy hayvonlari zotlarini va ekinlar navlarining paydo boʻlishiga sabab boʻlgan asosiy omil ekanligini koʻrsatib berdi. Sunʼiy tanlashning taʼsiri va natijalarini tadqiq qilish Darvinning tabiiy tanlanishni asoslab berishida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Ibtidoiy davrlarda odam foydali hayvonlarni xonakilashtirish va isteʼmolga yarokli oʻsimliklar oʻstirishda St. ongsiz holda yuz bergan. Ibtidoiy chorvadorlar  dehqonlar hayvon va o’simliklarning saralarini saqlab qolishga va ulardan nayel, urugʻ olishga harakat qilishgan. Eng yaxshi hayvonlarni avloddan avlodga saqlab borish podani yangilab, qayta tiklab turish imkonini bergan, yaxshi urugʻlar ekish esa barqaror hosilni taʼminlagan.

18-asrning 2-yarmida paydo boʻlgan seleksiya mahorati (muayyan uslublar asosida tanlash) chorvachilik va oʻsimlikshunoslikda oʻz ahamiyatini toʻliq saqlab kelmoqda. Ilmiy St. ayrim bir qimmatli xoʻjalik belgilari boʻyicha olib boriladi, bu esa organizmlarda genetik va morfologik korellyasiya tizimlarining buzilishiga olib keladi. Shu sababli koʻp hollarda Sunʼiy tanlashning qoʻshimcha natijasi tarzida organizmlarning fenotipik oʻzgaruvchanligi ortadi, umumiy hayotchanligi pasayadi. Sunʼiy tanlashning yalpi va yakka (individual) tanlash shakllari bor. Yalpi tanlashda fenotip boʻyicha zot yoki nav standartlariga muvofiq, kelmaydigan barcha nusxalar yaroqsizga chiqariladi (zot yoki nav sifatlarini saqlab qolish maqsadlarida oʻtkaziladi)G Yakka tanlashda ayrim nusxalar belgilarning irsiy barqarorligini hisobga olgan xolda, genotip boʻyicha oʻsimlik navi yoki hayvon zotini bir qancha avlodlarda baholash bilan olib boriladi (zot va navga xos sifatlarni takomillashtirishni taʼminlaydi). Bahodir Normativ, Izatulla Eshmatov. Gold Boy, Richmenovlar
Supasimon oʻlkalar

**Supasimon oʻlkalar** - tektonik harakatlar natijasida tevarak atrofdan bir oz koʻtarilgan tekisliklar. S.oʻ. zaminidagi togʻ jinslari gorizontal yoki bir oz qiya, ustki qismini choʻkindi jinslar qatlami yoki lava qoplagan boʻladi. S.oʻ.ning eroziya natijasida parchalanishi, tekislangan yuzalarning tektonik yoriqlar bilan ayrim palaxsalarga boʻlinishi natijasida supasimon togʻlar vujudga keladi. Ularning usti tekis yoki salgina oʻrqir, yon bagʻirlari kesilgandek tik tushgan boʻladi. Yuzasi tekis boʻlgani sababli supa deb ataladi. Turkiston tizmasining gʻarbiy qismi (Jizzax viloyati)da Kattasupa, Kichiksupa nomli baland tekisliklar, Fargʻona botigʻining shim.gʻarbi (Namangan viloyati)da Supatogʻ degan togʻ bor. Baʼzan daryo terrasalari ham supa deb yuritiladi.
Super...

**Super...** (lot. super — yuqorida, ustida) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi: 1) biror narsaning oliy sifatli, yuqori darajali ekanligini (mas, superelita); 2) muayyan narsaning ustida, yuqorida joylashganlikni (mas, superfinish, superoblojka); 3) bosh, asosiy degan maʼnoni (mas, superarbitr, supermarket) bildiradi.
Superortikon

**Superortikon** (super... va ortikon) — sezgirligi yuqori boʻlgan uzatuvchi televizion trubka. Unda fotokatod yorugʻ tasvirni elektron gasvirga oʻzgartiradi, bu tasvir ikki tomonli nishonga koʻchiriladi, bu yerda tasvir chikish elektr signallari (videosignallar)ga aylanadi va videosignallar kuchaytiriladi. S. telekoʻrsatuvda va studiyadan tashqarida koʻrsatuvlar olib borish uchun moʻljallangan keng tarqalgan uzatuvchi trubkalardan hisoblanadi.
Superfosfat

**Superfosfat**, Ca(H2PO4)2•H2O•H2SO4 (erkin N3RO4 aralashmali) — asosiy fosforli oʻgʻit. Tabiiy fosfatlardan (apatit va fosforitdan) yoki appatit konsentratidan sulfat kislota bilan ishlab olinadi. Sanoatda bir necha xil S. ishlab chikariladi. Kukun (oddiy) S. — tez taʼsir qiluvchi, deyarli mushtlanmaydigan, rezina hidi keladigan kulrangoq unsimon universal oʻgʻit. 19,5% fosfat angidrid boʻlgan oliy navi va 18% fosfat angidrid boʻlgan birinchi navi ishlab chikariladi. Donador S. kukun S.ni donadorlash va quritish yoʻli bilan olinadi. Fizik xususiyatlari yaxshi, saqlanganda mushtlashib qolmaydi. Donadorlar namligi 2— 4% (kukun S.niki 12—13%). Tarkibidagi erkin kislota 2,5—1% boʻlgani uchun oʻzlashtiriladigan fosfor (19,5% dan kam emas) kukun S.ga keraganda birmuncha ortiq. Qoratov fosforitidan olingan donador S. tarkibida kamida 14% R2O5 va kupi bilan 2,5% erkin kislota boʻladi.

Ammoniylashgan S. superfosfatni suvsiz ammiak, ammiakli eritma yoki ammiakatlar.bilan toʻyintirib olinadi. Uning tarkibi kiritilgan ammiak miqdoriga bogʻliq. Ammiak kam dozada boʻlganda S.ning erkin kislotasi (N3RO4) bilan monoammoniyfosfat (NH4H2PO4) hosil qiladi, oʻgʻitda suvda eruvchi R2O5 miqdori kamaymaydi. Ammiak koʻp miqdorda kiritilganda monoammoniyfosfat va sitratda ertuvchan dikalsiyfosfat hosil boʻladi, yaʼni suvda eruvchan R2O5 miqdori kamayadi. Yaxshi fizik xususiyatlarga ega; namlanmaydi, mushtlashib krlmaydi, sochiluvchan, idish va qishloq xoʻjaligi. mashinalarining metall qismlarini yemiradigan erkin kislotadan xoli. Nisbatan yuqori samaraligi bilan ajralib turadi. Qoʻsh S. — apatit konsentratini fosfat kta bilan ishlab olinadigan konsentrlangan fosforli oʻgʻit. R2O5 miqdori 44—46%. Marganetsli S. tarkibida 14—19,5% R2O5 dan tashkari 1,5—2,5% marganets boʻladi, borli S.da 0,1—0,3% bor va molibden l i S.da 0,1% molibden boʻladi.

Dunyoda ishlab chiqariladigan fosforli oʻgʻitlarning yarmiga yaqini S.ga toʻgʻri keladi. S.ni hamma tipdagi tuproqlarda har xil usullar bilan hamma ekinlarga qoʻllash mumkin.

Sugʻorma dehqonchilikda qoʻproq ammoniylashgan S, shuningdek, ammofos qoʻllanadi, bu oʻgʻitlarning asosiy qismi kuzgi shudgorda, qolgani oʻsuvgullash fazasida solinadi.

## Adabiyot
* Nabiyev M.N., Azotnokislotnaya pererabotka fosfatov, t. 1—2, T., 1976; Vishnyakov A.A., Fosfornie udobreniya iz karatauskix, guliobskix i drugix fosforitov, T., 1972.

Risqivoy Yoqubov.
Suporish

**Suporish** (fors. — topshiriq, havola) — oʻzbek va tojik mumtoz ashula va cholgʻu yoʻllari, ayniqsa, maqom turkumlarining tushirim qismi. Shashmaqomda S shoʻʼbalar turkumining ijro etilishida ularning birini ikkinchisiga (mas, Saraxbor shoʻʼbalaridan — talqinlarga, talqinlardan — nasrlarga) uzviy bogʻlash vazifasini ham oʻtaydi. Baʼzan yirik shoʻʼbaning tugallovchi (xotima) qismi sifatida kelgan S. tarona ham deyiladi. Slarda doira usuli oʻzidan keyin keladigan shoʻʼbalar usulida boʻladi. S.ning yana bir turi har bir maqom birinchi guruh shoʻʼbalari turkumining tugallovchi qismi boʻlib, odatda, Saraxborlarning boshlangʻich kichik boʻlagiga asoslanadi.
Suppletivizm

**Suppletivizm** (lot. suppletivis — toʻldiruvchi, qoʻshimcha) — turli oʻzakli yoki turli asosli soʻzlarning bir grammatik juftlikka (bir grammatik katorga) birlashuvi; bunda oʻzak yoki asoslar shaklan farqlanishiga karamay, lugʻaviy maʼno oʻzgarishsiz krladi, "soʻzlarning farqi" faqat grammatik maʼnolarni farqlashning grammatik usuli hisoblanadi. Masalan, oʻzbek tilida I va II shaxs birlik kishilik olmoshlarining "men", "sen" soʻzlari bilan, koʻpligining esa "biz", "siz" soʻzlari bilan ifodalanishi, rus tilida "ya"ning muayyan kelishiklarda "menya", "mne" shakllariga ega boʻlishi, nemis tilida gut (yaxshi) soʻzining kuchaytirma shakli besser (yaxshiroq) boʻlishi va boshqa S.ga misol boʻladi.
Supa

**Supa** — Oʻrta Osiyo monumental meʼmorligida binolar bilan oʻralgan hovli oʻrtasiga yoki chetiga (bino devoriga tutashtirib) ishlangan sahn. Hovli yuzasidan baland, usti ochiq yoki yopiq (ayvonga oʻxshash) boʻladi. Supa bogʻning sermanzara, soya-salqin joyida, daraxtzor tagida, hovuz yoki ariq yonida yarim doira, murabba, toʻgʻri toʻrtburchak tarxli qilib, loy va gʻishtdan, togʻli hududlarda toshdan quriladi. Supadan yozda dam olib oʻtirish, yotish uchun foydalaniladi. Karavot, soʻri, chorpoya vazifasini ham oʻtaydi.

## Adabiyot
* Nozilov D., Chorbogʻ, T., 1997.
Sun Yat-sen

**Sun Yat-sen** (boshqa ismlari: **Sun Chjunshan**, **Sun Ven**) (1866—1925) — Xitoy siyosat arbobi. 1894-yil Sinchjunxoy tashkilotini, 1905-yil — Tunmexoy ommaviy tashkilotini tuzgan. 1911 — 13 yillardagi Sinxay inqilobi rahbari. Xitoy Respublikasining 1- (muvaqqat) prezidenti (1912-yil 1 yanvar — 1 aprel). 1912-yil gomindan partiyasiga asos solgan.
1940-yilda Sun Yat-senga "millat otasi" unvoni berildi.
## Manbalar
Support

**Support**, sup ort (ing. support — turib turaman) — metall kesish (mas, tokarlik) stanogining asosiy ish organi. Metall kesish asboblari yoki ishlov beriladigan buyumlarni mahkamlash va surish uchun xizmat qiladi. Asosan, keskich tutqich va yoʻnaltirgich (salazka) dan iborat boʻladi. Buyumga ishlov berish usuliga kura, tokarlik, silliklash va boshqa, keskich tutqichning turiga koʻra, keskichga moʻljallangan va revolverli; stanokka oʻrnatilishiga koʻra, yuqoriga oʻrnatiladigan, oldinga oʻrnatiladigan va boshqa; harakat yoʻnalishi va harakteriga kura, boʻylama, koʻndalang va tebranma turlarga boʻlinadi. Universal S.lar ham bor.
Sur (maʼnolari)

**Sur**:

* Sur — 1) ochiq havoda soyada osib qoʻyib yoki dudlab quritilgan, qoqi qilingan goʻsht, baliq va h.
* Sur (karnay) (arab. — qoʻrgʻon, qalʼa) — shoxdan ishlangan karnay, bugʻ.
* Sur (teri) — qizilga moyil, och jigarrang , qorakoʻl teri turi. 
* Sur (Livan) – shahar
* Sur (Ummon) – shahar
Sur (karnay)

**Sur** (arab. — qoʻrgʻon, qalʼa) — shoxdan ishlangan karnay, bugʻ. Qurʼonda aytilishicha, qiyomat kuni Isrofil farishta Surni chaladi.
Sur

**Sur** — ochiq havoda soyada osib qoʻyib yoki dudlab quritilgan, qoqi qilingan goʻsht, baliq va hokazo;

## Manbalar
Surabaya

**Surabaya** — Indoneziyadagi shahar. Sharqiy Yava provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni (Madura orolga parom qatnaydi). KaliMac daryosi quyilish yeridagi port. Mashinasozlik (kemasozlik, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, elektrotexnika), neft kimyosi, oynashisha, sement, yengil sanoat korxonalari bor. Badiiy buyumlar ("batik" matosi toʻqish, yogʻoch oʻymakorligi va boshqalar) tayyorlanadi. universitet, muzey bor.
Surakarta Sunanate

**Surakarta-**(asosan *Solo* nomi bilan ma'lum) Markaziy Java viloyatining janubi-sharqiy qismida joylashgan avtonom shahar. U Bengavan Solo daryosi bo'yida (qisqacha Solo) joylashgan va deyarli 580 000 aholi istiqomat qiladi (2021-yil oxirigacha).

## Geografiyasi

### Tabiati
Surakarta shahri dengiz sathidan 90 metr balandlikda joylashgan.Surakarta, Yogyakarta bilan bir qatorda,Yava madaniyatining ikki  muhim markazlaridan biri bo'lib,unda qadimgi saroy an'analari o'z ta'sirini ko'rsatishda davom etmoqda. Avtonom munitsipalitet (  ) 110°45'15" va 110°45'35" E oralig'igacha cho'zilgan.&nbsp;L. va 7°36′ dan 7°56′ s gacha. Bu gubernatorlikka ega() Sukoharjo,gʻarbda Kecamatan Kolomadu (Karanganyar gubernatorligi eksklavi ),shimoli-gʻarbda Boyolali gubernatorligi va shimoli-sharqda Karanaganyar gubernatorligi bilan chegaradosh. Bu Markaziy Java viloyatining olti avtonom shaharlari ichida aholi eng zich joylashgan hududi hisoblanadi. 

## SHaharning taniqli shaxslari

* Nyi Ageng Serang (1752-1838), milliy qahramon ;
* Maks Strutt (1903–1992), Gollandiyalik elektrotexnika muhandisi;
* Hendrik Houwens Post (1904-1986), gollandiyalik romantik va luzitanist;
* Villem Yoxan van Blommeshteyn (1905-1985), gollandiyalik gidrotexnika muhandisi;
* Oemar Seno Adji (1915-1984), siyosatchi va huquqshunos
* Siti Xartina Suxarto (1923-1996), Suxartoning rafiqasi, Indoneziyaning ikkinchi prezidenti
* R. Soeprapto (1924–2009), siyosatchi
* Aleksandr Djayazizvaya (1931-2006), Rim-katolik ruhoniysi va Bandung episkopi
* Willibrordus S. Rendra (1935–2009), shoir, dramaturg, aktyor, rejissyor
* Koen Zuidema (1942 yilda tug'ilgan), golland shaxmatchisi
* Darmadi (1945 yilda tug'ilgan), badmintonchi
* Chen Yuniang (1946 yilda tug'ilgan), xitoylik badmintonchi va murabbiy
* Indra Gunavan (1947–2009), badmintonchi
* Siti Fadila (1949 yilda tug'ilgan), shifokor va siyosatchi
* Johannes Pujasumarta (1949-2015), Semarang Rim-katolik arxiyepiskopi
* Luluk Purvanto (1959 yilda tug'ilgan), jazz musiqachisi
* Edhi Xandoko (1960–2009), shaxmat grossmeysteri
* Joko Vidodo (1961 yilda tug'ilgan), 2014 yildan beri Indoneziya prezidenti 
* Rudi Gunavan (1966 yilda tug'ilgan), badmintonchi
* Joko Suprianto (1966 yilda tug'ilgan), badmintonchi
* Bambang Suprianto (1969 yilda tug'ilgan), badmintonchi
* Eng Xian (1977 yilda tug'ilgan), badmintonchi
* Shri Indriyani (1978 yilda tug'ilgan), og'ir atletikachi
* Wynne Prakusya (1981 yilda tug'ilgan), tennischi
* Suryo Agung Vibovo (1983 yilda tug'ilgan), sprinter
* Andreas Adityawarman (1987 yilda tug'ilgan), badmintonchi
* Rizki Amelia Pradipta (1990 yilda tug'ilgan), badmintonchi
* Muhammad Ulinnuha (1991 yilda tug'ilgan), badmintonchi
* Renna Suvarno (1992 yilda tug'ilgan), badmintonchi
* Rio Xaryanto (1993 yilda tug'ilgan), avtomobil poygachisi
* Arya Maulana Aldiartama (1995 yilda tug'ilgan), badmintonchi

## Havolalar

* Kota Magelang statistik sahifasida PDF formatidagi turli nashrlar (Indoneziya/ingliz)
* Open Data Surakarta  (Indoneziya)

## Havolalar
Suralay gʻozlar

**Suralay gʻozlar** () — oʻrdaklar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 7 turi bor. Patlari oqqora va jigarrang, modasi ochroq rangda, Yevrosiyo, Afrika, Avstraliya, Yangi Zelandiyada tarqalgan. Dasht, yarim dasht va choʻllardagi shoʻr yoki chuchuk suv qavzalarida yashaydi. Oʻzbekistonda 2 turi: suralay gʻoz () va angʻirt () yil davomida uchraydi. Tanasining uz. 60 sm cha, vazni 1 — 1,6&nbsp;kg. Suv havzalari qirgʻogʻiga uya quradi; koʻpincha tulki, boʻrsiq va boshqa hayvonlar inidan foydalanadi. 8—15 ta tuxum qoʻyadi; uni faqat modasi bosadi. Qis Suralay gʻoz. qichbaqasimonlar, mollyuskalar, oʻsimlik urugʻlari va boshqa bilan oziqlanadi. Goʻshti va prai uchun ovlanadi.
Suprematizm

**Suprematizm** (lot. supremus — eng yuqori, oliy) — 20-asr boshlarida shakllangan avangard sanʼat yoʻnalishi. Abstrakt sanʼat turi sifatida asarlari tasviriylikdan holi, turli rang va turli hajmdagi sodda handasiy shakllar (toʻrtburchak, uchburchak, yoʻlsimon chiziq va boshqalar)ning asimmetrik uygʻunlashuvidan hosil boʻladi. Asoschisi K.S.Malevich; V. Kandinskiy, P. Sezann taʼsirida xandasiy abstrakt izlanishlarni birlashtirishga harakat qildi ("Qora kvadrat", "Dinamik suprematizm", 1914 va boshqalar). S. vakillari asimmetrik kompozitsiyalarda rangli, handasiy shakllarning tartibi va joylashuvi orqali asarlarning ichki harakatini koʻrsatishga intildi.
Surapati

**Surapati** (Surapati) (? 1706) - Indoneziya milliy qahramoni, Yava o.da golland mustamlakachilariga karshi harakat rahbari (17-asrning 80y.lari — 18-asrning boshlari). Jakartadagi bir golland savdogarining quli boʻlgan. Gʻarbiy Yavaga qochib, gollandlarga qarshi kurashayotgan partizan otryadlaridan birining komandiri boʻlgan, keyinchalik, Gollandiya OstIndiya kompaniyasida xizmat qilgan. Golland ofitserlarining tahqiriga chidamay, oʻrmonga qochgan. Mataram sultoni xizmatiga kirgan (1685) va poytaxt Kartasurgaga uni qoʻlga tushirish uchun kelgan golland otryadi ustidan gʻalaba qozongan. Shundan keyin Sharqiy Yavada mustaqil davlat tuzgan. 1705-yilda gollandlarga karshi urushda ishtirok etgan. 1706-yil kattiq yaralanib, vafot etgan. Bangil qalʼasini mudofaa qilishda S.ning oʻgʻillari gollandlarga karshi kurashganlar (1719-yilgacha). Davlat barham topgach, S. avlodlari Sharqiy Yavada 18-asrning 60y.larigacha partizanlik kurashini davom ettirishgan.
Surat (shahar)

**Surat** — Hindistondagi shahar, Gujarot shtatida. Aholisi 2,1 mln. kishi (2001). Arabiston dengizi sohilidagi port. Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, oziqovqat, qogʻoz, neft kimyosi, mashinasozlik va elektronika sanoati korxonalari mavjud. universitet, aeroport bor. Hunarmandchilikda turli matolar, parcha, zarxal va kumush ipli toʻrlar toʻqiladi; yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan. Shaharga 1613-yilda inglizlarning Hindistondagi dastlabki faktoriyasi sifatida asos solingan.
Suratlisoy rasmlari

**Suratlisoy rasmlari** — Olay togʻlarining shim. yon bagʻridagi Suratlisoy (Fargʻona viloyati) qoyatoshlariga oʻyib ishlangan rasmlar. 1939-yilda arxeolog M. Voronets va T. Obolduyevalar tomonidan topilgan. M. Voronets, A. Kabirov, M. Xoʻjanazarov va boshqa tomonidan oʻrganilgan. 500 dan ortiq rasmlar eneolit davri (mil. av. 4—3ming yillik), mil. av. 7—2-asrlarga mansub boʻlib (keyingi davrlarda ishlanganlari ham bor), tosh, jez va temir bilan (urib, choʻkichlab) handasiy, kontur, soya (sharpa), oddiy chiziq uslubida ishlangan. Suratlisoy rasmlarida yovvoyi gʻayvonlarni ovlash, qad. chorvador va ovchi qabilalarning xoʻjalik hayoti, diniy marosimlarning ijrosi haqidagi turli manzaralar tasvirlangan. Odamlar, hayvonlar (sigir, buqa va boshqalar), turli buyumlar va boshqa tasviri oʻziga xos aks ettirilgan. Suratlisoy rasmlari ibtidoiy, qad. hamda ilk oʻrta asrlar sanʼatining oʻziga xos namunasi, shuningdek, muhim tarixiy maʼlumotlar manbai sifatida qimmatlidir.
Surgi vositalari

**Surgi vositalari** - ichak peristaltikasini kuchaytirib, ich yurishini tezlashtiradigan moddalar. Sv. ichak shilliq pardasi *retseptorlar* (nerv uchlari) iga qitiqlovchi taʼsir koʻrsatadi. Surgi vositalari qabziyatda, odam zaharli moddalardan zaharlanganda ichakni tozalashda, shuningdek, meʼdaichak yoʻllarini tekshirish, operatsiyaga tayyorlash va boshqa xrllarda qoʻllanadi. Asosan, yoʻgʻon ichakka taʼsir koʻrsatadigan va butun ichak boʻylab taʼsir etadigan Surgi vositalari mavjud. Surunkali qabziyatda, asosan, yoʻgʻon ichakka taʼsir etadigan Surgi vositalari buyuriladi. Ular oʻsimlik (ravoch, itjumrut, sano) preparatlari boʻlib, tarkibida antraglikozidlar tutadi. Kimyoviy tuzilishi va taʼsiri jixatidan antraglikozidlarga oʻxshab ketadigan moddalar — fenolftalein va izofeninlar sintez yoʻli bilan olinadi. Bu guruh vositalari ingichka ichakdagi qazm jarayonini buzmasligi uchun uzoq muddat (yillar mobaynida) qoʻllanishi mumkin. Ular har kuni yoki kunora, odatda, kechasi uykudan oldin buyuriladi va 8—12 soatdan keyin taʼsir koʻrsatadi. Tarkibida antraglikozidlar tutuvchi preparatlarga odam oʻrganib qolishi mumkin, shuning uchun ularni birini ikkinchisi bilan almashtirib ishlatishga toʻgʻri keladi.

Butun ichak boʻylab taʼsir etadigan Surgi vositalariga tuzli surgi va kanakunjut yogʻi kiradi. Tuzli surgi suvda yaxshi eriydi. U *dissotsiatsiyalanganda* ionlar *meʼdaichak* yoʻlida yaxshi soʻrilmaydi. Ichakda bu tuzning konsentratsiyasi koʻpayganda osmotik bosim oshib ketadi, bu oʻz navbatida suvning ichakda soʻrilishini toʻxtatib qoʻyadi. Bu jarayon ichakdagi suyuqlik xajmining ortib ketishi bilan boradi. Natijada ichak peristaltikasi kuchayib, ich yurishadi. Shuni aytib oʻtish kerakki, tuzli surgilar ichakda suvdan boshqa moddalarning ham soʻrilishini toʻxtatadi. Shu sababli, ular zaharli moddalar meʼdaichak yoʻlidan kirib, zaharlanish yuz berganda davo sifatida ishlatiladi.

Kanakunjut moyining taʼsiri shunga asoslanganki, u oʻn ikki barmoq ichakda parchalanib, butun ichakning shilliq qavati retseptorlarini qitiqlab, peristaltikani kuchaytiradigan moddalar hosil qiladi (qarang: Ovqat hazm qilish sistemasi). Tuzli surgilar muntazam ishlatilganda, ular ichakni taʼsirlantirishi natijasida ichak shilliq pardasi yalligʻlanishi mumkin. Surgi vositalarini fakat vrach koʻrsatmasiga muvofiq ichish kerak, chunki baʼzi kasalliklar (mas, appenditsit bilan bogʻliq boʻlgan kabziyat)sya Surgi vositalarini oʻz bilgicha ichish yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin.

## Manbalar
Surgun

**Surgun** — jinoiy jazo turi; mahkumni muayyan boshqa bir joyda yashash uchun majburiy ravishda koʻchirish. Sobiq shoʻrolar davrida S. qilish inson huquqlarini poymol etishning oʻziga xos usullaridan biri boʻlgan. S. asosiy jazo sifatida ham, qoʻshimcha jazo sifatida ham 2 yildan 5 yilgacha boʻlgan muddatga tayinlanishi mumkin edi. Mehnatga layoqatli mahkum S. muddatini, albatta, mehnat qilish bilan birga oʻtagan. Qatagʻonlar davrida qanchadanqancha begunoh odamlar, siyosat, fan, madaniyat arboblari sovuq yurtlarga "xalq dushmani" degan tamgʻa bilan S. qilingan. Repressiyam uchrab, S. qilingan minglab yurtdoshlarimiz Oʻzbekiston oʻz mustaqilligini qoʻlga kiritishi sharofati bilan, Prezidentning saʼyharakatlari tufayli okdandi.

Oʻzbekiston Respublikasining JK (1994-yil 22 sentabr)dagi jazo tizimida S. shaxsning shaʼni, qadrqimmati toptalishiga olib keladigan jazo turi boʻlgani uchun oʻz ifodasini topmagan.
Surami tizmasi

**Surami tizmasi**, Lixitizmasi, Mesxi tizmasi — Gruziyadagi togʻ tizmasi. Katta Kavkaz bilan Kichik Kavkazni birlashtiradi. Kolxida payettekisligini Kura botigʻidan ajratib turadi. Eng baland joyi 1926 m. Eng past dovoni — Surami (949 m). Surami dovonida tunnel orqali temir yoʻl oʻtkazilgan. Yon bagʻirlari keng bargli oʻrmonlar bilan qoplangan.
Surgut

**Surgut** — Rossiya Federatsiyasi Xanti-Mansilar muxtor okrugidagi shahar (1965-yildan). 1975-yilda Tyumen sh. bilan temir yoʻl orqali bogʻlangan. Ob daryosining oʻng sohilidagi port. Aholisi 420 ming kishi (2024). S. 1593-yil Ostyak qalʼasi oʻrnida ostrog sifatida barpo qilingan. Shahar nomi unga yaqin boʻlgan Ob daryosining tarmoqchasi nomidan olingan. S. Sibirni ruslar tomonidan mustamlakaga aylantirishda tayanch markazi boʻlgan. 1782-yildan Tobolsk namestnichestvosidagi shahar. 1804—67 yillarda shahar maqomida boʻlmagan. 1868-yildan Tobolsk gubernyasi, 1898-yildan uyezdi markazi. 1920y.lar boshida aholisi kamligi bois shaharchaga aylantirilgan. 1930-yildan Tyumen viloyati tarkibidagi XantiMansilar milliy okrugida. 1950—60y.larda neft va gaz konlarining ochilishi munosabati bilan S. tez rivojlana boshladi. 1965-yilda shahar maqomini oldi. Neft qazib olish sanoatining yirik markazi. Gazni qayta ishlash, yogʻochsozlik, oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Uyjoy qurilish, baliqni qayta ishlash ktlari bor. Oliy oʻquv yurti, oʻrta maxsus bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud.
Surdina

**Surdina** (frans. sourdine; lot. surdus — jarangeiz soʻzidan) — musiqa cholgʻu asboblarida tovush kuchini pasaytirish hamda tembr (tovush tusi)ni qisman oʻzgartirish (yumshatish) uchun moʻljallangan moslama. Torlikamonli sozlarda S. uch tishli "taroq" shaklida boʻlib, harak ustidan torlarni bosib turadi. Mis (baʼzan yogʻoch) puflama cholgʻu asboblarda esa S. noksimon yoki konus shaklida yasalib, sozlarning rastrubi ("katta ogʻzi")ga oʻrnatiladi. Fortepianoda S. vazifasini chap pedal bilan ishga tushiriladigan moderator bajaradi.
Surdopedagogika

**Surdopedagogika** (lot. surdus kar va pedagogika) – defektologiya tarmogʻi; kar yoki zaif eshituvchi bolalarni maxsus oʻqitish va tarbiyalash masalalarini ishlab chiqadi. S. ga kar yoki zaif eshituvchi bolalarni oʻqitish nazariyasi tarixi, kar va zaif eshituvchi bolalarning psixologik rivojlanish, oʻquv fanlarini oʻqitish, talaffuzni oʻrgatish va „lab bilan oʻqish“, mehnatga oʻrgatish, tarbiyaviy ishlar metodikalari kiradi. S. kar yoki zaif eshituvchi bolalarning rivojlanish xususiyatlarini oʻrganib, maxsus oʻquvtarbiya jarayoni tuzilishining asoslarini, maxsus oʻquvtarbiya muassasalarini tashkil etish tartibkridalarini ishlab chiqadi. Fan asoslarini oʻrganish bilan zaif eshituvchi bolalarda ogʻzaki nutq shakllanib boradi. Zaif eshituvchilarga ogʻzaki nutqni oʻrgatish uchun soʻzlar talaffuz qilinganda nutq organlarining harakati koʻrsatiladi. Shu harakatlarga qarab zaif eshituvchilar tovush va soʻzlarni ajratib olishga, yaʼni „labga qarab oʻqishga“ oʻrganadi. Nutq harakatlarini takrorlashga oʻrgangan zaif eshituvchilar gapirish imkoniyatiga ega boʻladilar. Shuningdek, karlar maxsus oʻquv alifbosi – daktilologiyasan foydalanib gapirishlari ham mumkin. Maxsus taʼlim sharoitida oʻquvchilarda i. ch. faoliyatining malaka va koʻnikmalari gʻosil qilinadi va normal hayotga tayyorlanadi. S. otolaringologiya, akustika, logopediya, umumiy pedagogika, tilshunoslik, psixologiya, fiziologiya bilan uzviy bogʻliq. S. boʻyicha ilmiy tadqiqotlar Oʻzbekistonda Toshkent pedagogika universitetining defektologiya ftida olib boriladi.
Surenota

**Surenota** — Gʻarbiy Tyanshan togʻ sistemasiga kiradigan tizma. Toshkent viloyatining shimoli-sharqida. Oqsoqotasoy bilan Parkentsoyning suvayirgʻichi. Oʻrtacha balandligi 1800 m, uz. 13&nbsp;km. Alp burmalanishida palaxsalanib koʻtarilgan. Paleozoyning granit, porfirit, ohaktoshlaridan tuzilgan. Yozi iliq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 23°— 26°, yanvarniki —G, —3°. Yillik yogʻin 600-800&nbsp;mm. Tizma yon bagʻirlaridan bir qancha soylar oqib tushadi. 1300 m balandlikkacha efemerlar usadi, yuqorirokda (1300-2000 m) siyrak archazorlar uchraydi. Tizmaning yuqori qismi alp oʻtloklaridan iborat. S. yon bagʻirlari yozgi yaylov. Togʻ etaklaridan temir rudasi koni topilgan.
Surepitsa

**Surepitsa**, dala karami (Brassica campestris) — karamguldoshlar oilasi karam turkumiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turi; moyli ekin. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil iqlimli mintaqalarida, shuningdek, Rossiyaning janubida begona oʻt tarzida uchraydi. S. Eron, Afgʻoniston, Hindiston va Xitoyda, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari, qisman Oʻrta Osiyoda moy olish hamda yem-xashak uchun ekiladi. Kuzgi va bahorgi shakllari bor. Poyasi tik usadi, bal. 20—100 sm gacha, yaxshi shoxlanadi, pastki qismi tukli. Pastki barglari bandli, choʻzinchoq. Gultoʻplami uzun shingil, sariq. Mevasi qoʻzoq, uz. 3—5 sm. 1000 ta urugʻi vazni 1.4—2,6 g.

Urugʻi tarkibida 38—50% moy boʻlib, sovun ishlab chiqarish., oziqovqat sanoatida, alif va boʻyoqlar olishda ishlatiladi. Kunjarasi va koʻkati chorva mollariga yaxshi ozuqa hisoblanadi.

Zararkunandalari: burgalar, bargxoʻr, kana, shira, tunlamlar, krrakuya.

Kasall iklari: ildiz chirishi, bakterioz va boshqa

Halima Otaboyeva.
Dala karami

**Dala karami**, yoki **kolza** () - bir yillik o'simlik, karamdoshlar oilasiga mansub karam turi.

Agrotexnik nomi "kolza".

Bu tur ba'zi manbalarda sholg'om turlarining kichik turi  Brassica rapa deb hisoblashadi.

O'simlikning sinonimiyasiga kiritilgan boshqa nomlar:

* Brassica rapa subsp. campestris (L.) A.R.Clapham
* Brassica rapa subsp. sylvestris Janch., nom. nud.
* Brassica rapa var. sylvestris Purchas & Ley

## Botanik tavsifi
Poyasi balandligi 75 dan 100 sm gacha bo'ladi.

Barglari oddiy, muqobil, uzunligi 5 dan 10 sm gacha. Pastki barglari poyaning tagidagi poyaga tutashgan, ustki (oʻsimta) barglarida poyasi qisqargan.

Gullari aktinomorf, sariq, ikki jinsli, qoʻsh periantli, toʻrtta qoʻshilmagan gulbarglardan (tik gulbarglardan) va gulbarglardan iborat. Gullar poyaga pedikel yordamida birikadi, o‘simtasimon gullari yo‘q.

Meva turi ko'pincha dukkakli hisoblanadi.

## Keng tarqalishi
Bu o'simlik Rossiya va Kichik Osiyoda keng tarqalgan.

## Ahamiyati va qo'llanilishi
Yovvoyi tabiatda, gullashdan oldin (otlar bundan mustasno) barcha turdagi chorva mollari bu o'simlikdan hashak o'rnida oziqlanadi. Ayniqsa, quyonlarning sevimli ozuqasi. Bu bilan oziqlangan sigirlarning ham suti va sariyog'i kuchli, noyob ta'mga ega bo'ladi.

Dala karami tuproqni juda zaiflashtiradigan begona o'tdir. Bahorgi ekinlarni, shu o'rinda, sabzavotzorlarni zararlaydi.

Karam urug'idan superitsa yog'i olinadi (35-45%), u sovun yaratish va bo'yoq ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Karam barglari salatlar uchun mos keladi.

## Manbalar
Suryoniy yozuvi

**Suryoniy yozuvi** — finikiyoromiy konsonant yozuvining bir turi. Finikiy yozuvidagidek tartibga ega boʻlgan 22 belgidan iborat; harflari qoʻshilib, oʻngdan chapga qarab yoziladi. Bu yozuv 1-asrdan adabiy oromiy lahjalaridan hisoblangan suryoniy tili (dastlab Yuqori Mesopotamiyadagi Edessa sh. lahjasi) uchun qoʻllana boshlagan. Suryoniy yozuvining asosiy koʻrinishlari estrangelo (yun. "yumaloq yozuv, xat"); 430y. oʻrtalarida Suriya cherkovining 2 ga ajralishi natijasida paydo boʻlgan gʻarbiy suryoniy (yaʼqubiy yoki serto) vasharqiy suryoniy (nestorian) yozuvlaridir. Nasturiy yozuvi nasroniy missionerlar tufayli Oʻrta Osiyo va Xitoyga qadar tarqalgan. Suryoniy yozuvi faqat undosh tovushlarni ifodalagan; 7—8-asrlardan unlilarni ifodalovchi satrusti va satrosti diakritik belgilar qoʻllangan. Bu belgilar turlicha joylashgan nuqtalar yoki kichkina yunoncha harflar koʻrinishida boʻlgan; tinish belgilar ham qoʻllangan. 1840-yilda Suryoniy yozuvining nasturiy turi asosida yangi yozuv turi yaratilib, u Eron va Iroqda, shuningdek, Turkiyada yashovchi ossuriylart qoʻllana boshlagan.
Sur tuproqlar

**Sur tuproqlar** (boʻz tuproqlar) — choʻldasht mintaqasidagi oʻt oʻsimliklar bilan qoplangan, togʻ etaklari qiya tekisliklarida tarqalgan tuproq tipi. Oʻrta Osiyodagi choʻldashtlarda keng tarqalgan boʻlib, shagʻalli yotqiziqlar ustidagi lyoss va lyossimon qumoklarda hosil boʻladi. Sur tuproqlar  yil davomida qisqa nam va iliq, uzoq davom etuvchi issiq va quruq davrning keskin navbatlanib kelishi sharoitida rivojlanadi. Yillik yogʻin miqdori 200–600&nbsp;mm. Oʻsimlik qoplami efemeroid rivojlanish sikliga ega boʻlib, butun vegetatsiya davomida oʻsadigan koʻp yillik oʻsimliklar hamda chala butalar bilan aralash oʻtlardan iborat. Tuproq kesimi aniq genetik qatlamlarga ajralmagan. Granulometrik tarkibiga koʻra, asosan, changsimon, yengil va oʻrtacha, kamdankam ogʻir qumoqli zarrachalardan iborat. Togʻ oldi tik qiyaliklarida esa toshliqumoqli Sur tuproqlar  (A — chirindili qatlam qalinligi 10—20 sm, chirindi miqdori 1—3%, usti chimli; V — karbonatli qatlam, asosan, tipik va toʻq tusli; S. — ona jins) genetik qatlamlardan tashkil topadi. Och tusli, tipik, toʻq tusli va kam karbonatli Sur tuproqlar  tipchalari bor. Och tusli St., dengiz sathidan 200–800 m balandlikda dare terrasalari hamda tog etagi tekisliklarida (ayrim xrllarda undan yuqori, mas, Sherobod shahri, qoyali Oqtogʻ togʻlari va Qurama togʻlarining kuchli eroziyalangan jan. qiyaliklarida uning yuqori chegarasi 1000–1100 m balandlikda) tarqalgan; chirindili qatlami qalinligi 40—50 sm. Tipik Sur tuproqlar  och tusli Sur tuproqlar ga nisbatan balandroqda, yogʻingarchilik koʻp, harorat birmuncha past boʻlgan togʻ oldi tekisliklarida, adirlar va pastliklarida (dengiz sathidan 500–1000 m balandlikda) tarqalgan. Chirindili qatlam qalinligi 60—80 sm (yuqori qatlamlarda chirindi miqdori 1,5—2,5%). Toʻq tusli Sur tuproqlar  dengiz sathidan 700–1600 m balandlikdagi togʻ oldi va past toglarda tarqalgan. Chirindili qatlam qalinligi 100—130 sm. Kam karbonatli Sur tuproqlar  togʻ oldidagi lyossli va Tyanshan togʻ etaklari tekisliklaridagi shim. qiyaliklarda tarqalgan.

Sur tuproqlar da qishloq xoʻjaligi. ekinlari sugʻorilib yetishtiriladi.
Suryoniy tili

**Suryoniy tili** (ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ) — somhom tillari oilasiga mansub oromiy tillarining sharqiy guruhidagi ulik tillardan biri; Yuqori Mesopotamiyadagi qad. Edessa hududidan Erongacha tarqalgan. Mil. 3-asr dan Old Osiyodagi oromiy tilida soʻzlashuvchi xristianlarning adabiy tili boʻlgan. 8-asrdan boshlab Suryoniy tili astasekin arab tili tomonidan siqib chiqarilgan. Hozirgi vaqtda Eron, Iroq, Suriya va boshqa mamlakatlarda yashovchi nasturiylar va yaʼqubiylarning ibodat tili hisoblanadi. Yozuvi oromiy yozuvidan kelib chiqqan suryoniy alifbosining 3 koʻrinishi [estrangelo, serto va nasturiy]ga asoslangan. Unda mil. 1-asr ga mansub oʻyma yozuv matnlari, 3—14-asrlarga mansub boy xristian diniy adabiyoti mavjud.
Suriylar

**Suriylar**, Sur — Shim. Hindistonda hukmronlik qilgan sulola (16-asr). Hindistonning Bihar viloyatidagi afgʻonlarning sur qabilasidan chiqqan Farid (keyinchalik Shershoh nomini olgan) tomonidan asos solingan. Shershoh Boburtt oʻgʻli Humoyunni yengib, uni Hindistonni tark etishga majbur qilgan (1540). Natijada Hind daryosidan Bengaliyagacha boʻlgan hudud S.ga tobe boʻlgan. Shershohning vorisi Islomshoh vafoti (1554) dan soʻng S.ning Dehlidagi taxtiga oʻz daʼvogarlarini oʻtkazishda afgʻon zamindorlari oʻrtasida uzaro nizolar kuchaygan. Bunday vaziyatdan foydalangan Humoyun Shershoh vorislaridan birining qushinini Sarhindda yengib (1555), Hindistonda boburiylar hokimiyatini tiklagan.
Vasiliy Surikov

**Vasiliy Ivanovich Surikov** [1848.12(24).1, Krasnoyarsk — 1916.6(19).3, Moskva] — rus rassomi, rang-tasvir ustasi. Peterburg Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1869—75). Oʻqish davridayoq akademik sanʼat uslublaridan voz kechgan, asarlariga hayotiy lavhalar kiritib, ularning taʼsirchanligiga erishgan, meʼmoriy obidalarni tarixiy haqqoniy tasvirlashga eʼtibor bergan. 1877-yildan Moskvada yashagan. Germaniya, Ispaniya, Italiya, Avstriya, Shveysariyada boʻlgan. S. oʻtmish tarixni eʼzozlab, shu tarix saboklarida zamonaviy masalalarni koʻrishga harakat qildi. Asarlarining koloriti ham tiniq ranglar hisobiga ochilgan, rang surtmalari ritmi asar gʻoyasini yanada chuqurlashtiradi. "Oʻqchilar qatl etilgan tong" (1881), "Menshikov Beryozovoda" (1883), "Boyar xotin Morozova" (1887), "Qorshaharchaning bosib olinishi" (1891), "Sibirning Yermak tomonidan zabt etilishi" (1895), "Suvorovning Alpdan oʻtishi" (1899) va boshqa S, shuningdek, portretlar ("Sibir goʻzali. Ye.A.Rachkovskaya", 1891; "Stepan Razin", 1903—10; "Avtoportret", 1913), akvaredda manzaralar yaratgan. Oʻzbekiston sanʼat muzeyida S. asarlari saqlanadi (mas, "Qatlga olib ketilayotgan oʻqchining qayligʻi", 1879 va boshqalar). Moskvadagi badiiy intga S. nomi berilgan. Krasnoyarekda S.ning uy-muzeyi bor.

V.I.Surikov. "Qorshaharchaning bosib olinishi" (1891).
Surilma

**Surilma** — togʻ jinslarining gravitatsion jarayonlar taʼsirida yon bagʻir boʻylab pastga tomon siljishi. Surilgan togʻ jinslarining hajmi bir necha oʻn m³ dan 1 mlrd. m³ gacha boʻlishi mumkin. S. massa (tana), uzilish devori, sirpanish yuzasidan iborat (qarang sxema). Qalinligi 1 m dan 20 m gacha va undan ortiq boʻladi. S.ning yuzaga kelishiga, asosan, yon bagʻirlar ostki qismida tayanchlarning yoʻqolishi yoki kamayishi sabab boʻladi. Ular esa yon bagʻirlarning suv yuvishi natijasida yemirilib qiyaligini ortishi, tog jinslarining nurash yoki yogʻingarchilik va yer osti suvlari taʼsirida ortikcha namlanishi sababli jinslar mustahkamligining kamayishi, seysmik harakatlar, joyning geologik sharoitlari hisobga olinmay olib borilayotgan qurilish va boshqa xoʻjalik faoliyatlari (yon bagʻirlarda yoʻllar qurilishi, bogʻ va ekinzorlarni ortiqcha sugʻorish va hokazo) oqibatida kelib chiqadi. Siljishning, asosan, 4 tipi farq qilinadi: sirpanish — bunda zoʻriqish qulab tushishi pogʻonasiga yetadi; yuvilish — yer osti eroziyasi vujudga kelib, qatlamlar orasi erib oqadi; suyulish — yon bagʻirlarda suvga toʻyingan qumgilli va lyossli jinslarda seysmik tebranishlar natijasida suv utkazmaydigan 2 qatlam oraligʻidagi loysimon massa oqib chiqadi; sudral ib tushish — doimiy bosim ostida sekinasta deformatsiyalanish. S.larning yuzaki, loyli oqim, seysmogen turlari ham bor. Seysmogen S.lar hajmi katta, chuqur, shiddatli boʻladi [mas, Usoy (1911), Fayzobod (1943,1947), Burchmulla (1946), Hait (1949), Hisor (1989) va boshqa|. S.larning aniq vaqtini oddindan aytish kiyin, chunki u meteorologik, gidrogeologik va seysmik omillar bilan bogʻliq. S. koʻp hollarda suvli va suv utkazmaydigan gilli qatlamlar navbatlanib joylashgan, yon bagʻirlar ostini suv yuvib ketgan joylarda roʻy beradi. Yuzasining qiyaligiga kaiab juda yotik (5°). yotik (5—15°). Surilma pogonalari yoki dongliklor tikroq (15—45°), tik (45°) yon bagʻirlarda sodir boʻladigan S.lar mavjud. Yuzasining chuqurligi yuza (1 m gacha), sayoz (5 m gacha), chuqur (20 m gacha) va juda chuqur (20 m dan ziyod) boʻlishi mumkin. Sathi bir necha m2 dan 500— 600 m2 gacha. S.lar togʻli hududlar xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Ularga qarshi yon bagʻirlarda oʻsimliklar ekish, suvli qatlamga tushadigan suv miqsorini kamaytirish va boshqa tadbirlar amalga oshiriladi. Oʻzbekistonda 2 mingga yaqin S. maydonlari qayd etilgan boʻlib, ularda soʻnggi 40 yil davomida 8 ming chamasida mayda va yirik S roʻi berdi. Avtomobil yoʻllari, kanallar, konlar, suv omborlari chekkasidagi qiyaliklarda texnogen S.lar soni 1980-yildagidan 3—4 barobarga ortdi. Oʻzbekistonda S.lar, asosan, Chirchiq, Ohangaron vodiylari togʻ yon bagʻirlarida, Gʻalvasoy, Xoʻjakent, Ohangaron, Zagʻanasoy va boshqa joylarda, shuningdek, Tojikiston va Qirgʻizistonda koʻproq sodir boʻladi. S. dunyoning juda koʻp regionlarida uchraydi. Aholi yashaydigan joylarda vayronagarchiliklarga olib keladi. YUNESKO qoshida 2002-yilda S boʻyicha Xalqaro konsern tashkil etilgan.
Suriyaliklar

**Suriyaliklar** (Suriya arablari) – xalq, Suriyaning asosiy aholisi. Suriyada 11,75 mln. kishi yashaydi (1990y.lar oʻrtalari). Shuningdek, Kuvayt (100 ming kishi)da ham yashaydi. Umumiy soni 11,85 mln. kishi. Arab tilida soʻzlashadi. Dindorlari – sunniy musulmonlar, shialar, xristianlar ham bor. Mil. 7-asrda Suriya Arab xalifaligiga qoʻshib olinishi natijasida mahalliy, oromiy tilda soʻzlashuvchi aholi tez surʼatlarda arablashgan va S. xalq sifatida shakllana boshlagan. Asosiy mashgʻulotlari – dehqonchilik, yarim koʻchmanchi chorvadorlik; S.ning bir qismi sanoatda band.