Qadimgi Mesopotamiya tarixi

## Qadimgi Mesopotamiya [[Mesopotamiya|tarixi]]
**Mesopotamiya** — Yaqin Sharqning Furot va Dajla daryolari oraligʻida joylashgan hududi. Aslida bu soʻzning oʻzi „ikki daryo oʻrtasida“ degan maʼnoni anglatadi. Ushbu mintaqa katta tarixiy ahamiyatga ega, chunki u yerda qishloq xoʻjaligi boshlangan, birinchi shaharlar tashkil etilgan va birinchi tsivilizatsiyalar paydo boʻlgan. Tarixchilar taʼkidlashlaricha Mesopotamiyada tsivilizatsiya miloddan avvalgi 5000-yilda paydo boʻlgan, ammo baʼzi mualliflar miloddan avvalgi 3500-yilda boʻlgan deb taʼkidlashadi. Uning hududini ikki xil mintaqaga boʻlish mumkin: Ossuriyaliklar yashagan Yuqori Mesopotamiya va Shumerlar bilan Xaldeylar yashagan Quyi Mesopotamiya.

Mesopotamiya tarixi yaratilgan imperiyalarning koʻtarilishi va qulashiga sabab boʻlgan turli xil sivilizatsiyalar oʻrtasidagi urushlarga toʻla edi. Forslar tomonidan amalga oshirilgan soʻnggi bosqinchilik tarixchilar tomonidan ushbu hududdagi xalqlarning tanazzulga uchrashi uchun ishlatilgan. Mesopotamiyada sivilizatsiyaning kelib chiqish joyi boʻlishdan tashqari, koʻplab texnik va siyosiy yangiliklar paydo boʻldi. Eng koʻzga koʻringanlari orasida gʻildirak, sugʻorish tizimi, qonunlar yoki yozuvlarning birinchi toʻplamlari mavjud.
## Kelib chiqishi va tarixi
Dajla va Furot daryolari yaqinidagi yerlar yetishtirish uchun juda mos edi. Har yili daryolar toshib, yerunumdorligini oshirgan. Biroq, mintaqada juda katta muammo yuzaga keldi: yomgʻirning yetishmasligi. Bu shuni anglatadiki, mintaqa aholisi suv oqimini boshqarishni oʻrganmaguncha qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanish mumkin emas edi. Sanalar boʻyicha kelishmovchiliklar mavjud boʻlsa-da, tarixchilar dastlabki qishloq xoʻjaligi jamoalari miloddan avvalgi 7000-yillarda mintaqaning shimolida joylashgan deb daʼvo qilishadi. Oʻz navbatida, janubda ular miloddan avvalgi 5500-yilgacha paydo boʻlmagan. Oʻtgan sana Mesopotamiyaning janubiy qismida joylashgan Shumer aholisi sugʻorish kanallari, toʻgʻonlar va hovuzlarni qurishni boshladilar. Ushbu infratuzilmalar tufayli ular koʻplab mahsulotlarni etishtirishga muvaffaq boʻlishdi va aholi soni sezilarli darajada oshdi.
Tarixchilar Mesopotamiya tarixini besh davrga boʻlishdi, beshta turli imperiyalar: Shumer, Akkadiya, Bobil, Ossuriya va Yangi Bobil imperiyalari.
## El Obid davri (miloddan avvalgi 5500-4000)
Maʼlumki, bu davrdagi dastlabki aholi manzilgohlari miloddan avvalgi 5000-yilda paydo boʻla boshlagan. Doimiy manzilgohlar esa taxminan 500 yil oʻtgach paydo boʻldi.
Bu davrda baʼzi koʻchmanchi xalqlar Zagros togʻlaridan bu yerga kelishgan. Aholi manzilgohlari kattalashib bordi va ijtimoiy tashkilot aholi soniga moslashish uchun oʻzgarib bordi.
Ushbu davrdagi eng muhim shaharlardan biri bu uning nomini bergan shahar: Obid shahri edi. Topilgan qoldiqlar uylarning pishgan loy gʻisht bilan qurilganligini isbotlaydi.
Xuddi shu tarzda, ushbu bosqichda shaharlarda dastlabki diniy binolar barpo etilgan. Tekis shaklli va toʻrtburchaklar rejasini hisobga olgan holda, mutaxassislar ular ziggurotlarning dastlabi koʻrinishlari ekanligini aytishadi.
Bu davrning yana bir oʻziga xos xususiyati sugʻorish texnikasining, ayniqsa sugʻorish kanallarining rivojlanishi edi.
## Shummerlar
Birinchi buyuk Mesopotamiya tsivilizatsiyasi Shumer edi. Miloddan avvalgi 3000-yildan tashkil topgan bu shaharcha. Uruk, Uma yoki Ur alohida ajralib turadigan bir qator shahar-davlatlar.Ularning har birini qonuniyligi mahalliy qoʻriqchi xudosi oʻrinbosari boʻlgan mutlaq qirol boshqargan.
Ushbu tsivilizatsiyaning muhimligiga va uning shohlari roʻyxatlari topilganiga qaramay, haqiqat shundaki, ular haqida juda koʻp maʼlumot yoʻq.
Masalan, ularning iqtisodiyoti qishloq xoʻjaligiga asoslanganligi va mixxat yozuvidan birinchi boʻlib foydalanganliklari maʼlum. Bundan tashqari, ular buyuk diniy ibodatxonalarni koʻtarganliklari maʼlum.
Shunga oʻxshab, dalillar shuni koʻrsatadiki, Uruk shahri Mesopotamiyaning butun janubida oʻz madaniyatini kengaytirgan. Uning taʼsiri tufayli boshqa hududlarda koʻproq shaharlar qurildi. Tez-tez boʻlib turadigan urushlar bu shaharlarning mudofaa devorlari bilan jihozlanishiga olib keldi.
## Akkad imperiyasi
Shumerlar erishgan farovonlik mintaqaga turli xil koʻchmanchi qabilalarni olib keldi. Semit kelib chiqishi boʻlgan bu xalqlar orasida arablar, ibroniylar va suriyaliklar boʻlgan. Bosqinlar miloddan avvalgi 2500-yildan boshlab doimiy boʻlgan. va ular tez orada shumerlardan siyosiy ustunlikni qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻlishdi.
Miloddan avvalgi 3000-yillarda Mesopotamiyaning shimoliy qismiga koʻchish toʻlqinlari yetib kelgan. Natijada, amoritlar kabi guruhlar, shu jumladan finikiyaliklar, ibroniylar, aramiyaliklar va akkadiyaliklar, yaʼni koʻproq ahamiyat kasb etgan semit xalqlari yaratildi.
Miloddan avvalgi 1350-yillarda akkadlar Kish shahrini bosib oldilar. Keyinchalik, Sargon boshchiligida ular Agade nomli yangi poytaxtga asos solishdi va Shumerning qolgan shaharlarini bosib olishga kirishdilar. Ushbu fathdan keyin Akkad imperiyasi tarixda birinchi boʻldi.
Mintaqadagi siyosiy beqarorlik Sargon vafotidan keyin imperiyaga taʼsir koʻrsatdi. U orasida ajralib turadigan merosxoʻrlar koʻplab qoʻzgʻolonlarga duch kelishlari kerak edi. Shunga qaramay, Sargonning nabirasi Naram-Sin oʻz hukmronligini boshqa shahar-shtatlar hisobidan kengaytirishga muvaffaq boʻldi.
Nihoyat, doimiy isyonlar va Gutilar va Amoritlarning bosqinchiligi imperiyani ochilishiga olib keldi, taxminan miloddan avvalgi 2220-yil Amoritlar butun mintaqani boshqarish uchun kelganlar.
## Shumer Uygʻonish davri
Baʼzi Shumer shahar-davlatlari akkadiyaliklarga qarshilik koʻrsatishga muvaffaq boʻlishdi. Ular orasida Uruk, eng muhimlaridan biri.
Yodgorlik lavhasiga koʻra, u Shumer hokimiyatining qisqa vaqt ichida qayta tiklanishiga boshchilik qilgan Utu-gigal ismli Uruk qiroli edi. Miloddan avvalgi 2100-yilga kelib, monarx Shumer erlarida oʻrnashgan Gutilarni magʻlub etdi.
Ur shahridan boʻlgan yana bir Shumer qiroli oʻz navbatida Utu-gigalni magʻlub etdi. Bu Urga Urukni Uygʻonish deb atalgan davrda Urukni mintaqadagi eng qudratli shahar sifatida tan olishga imkon berdi.
Avvalgi voqealardan farqli oʻlaroq, Ur monarxlari Sargonning Akkad imperiyasi davrida qilgan ishlari tasvirida markazlashgan Shumer hokimiyatini yaratishga harakat qildilar. Bundan tashqari, ular oʻz hududlari akkadiyaliklarnikidan oshib ketguncha fath kampaniyasini boshladilar.
Ushbu bosqich miloddan avvalgi 2003-yil, Arabistondagi amoritlar gʻoliblari shumerlarni magʻlubiyatga uchratganda tugagan.

## Bobilliklar va Ossuriyaliklar

Ur oʻz gegemonligidan mahrum boʻlganida, mintaqa deyarli har bir shaharda asta-sekin turli xil Amorit sulolalarining koʻtarilishini boshdan kechirdi. Ularning bir nechtasi keyingi oʻn yilliklarda ustunlik haqida bahslashdi. Toʻqnashuvlar va bosqinlar doimiy edi.
Shimoliy Mesopotamiyada bir qancha kuchli davlatlar paydo boʻldi, ehtimol ular Anadolu bilan savdo-sotiq tomonidan boshqarilgan. Ushbu davlatlar orasida Ossuriya ajralib turdi, u Oʻrta er dengizigacha kengayishga muvaffaq boʻldi.
## Bobil imperiyasi inqirozi
Hammurapining oʻsha paytda ahamiyatsiz boʻlgan Bobil taxtiga kelishi miloddan avvalgi 1792-yilda sodir boʻlgan. Monarx Ur bilan toʻqnashuvdan boshlangan hukmronliklarini kengaytirish strategiyasini boshladi.
Dajla sohilidagi shaharlar tomonidan tashkil etilgan bir necha qoʻshni podshohliklarni va koalitsiyani magʻlubiyatga uchratgandan soʻng, Xammurapi oʻzini Sargon davrida paydo boʻlgan va butun Mesopotamiya ustidan nazoratni kuchaytirish uchun foydalanilgan Shumeriya akadini eʼlon qildi.
Shohlikning kengayishi keyingi yillarda, 1753-yilda Mesopotamiyaning shimoliy qismida joylashgan Ossuriya va Eshnunnani qoʻshib olishgacha davom etdi.
Xammurapining ishi uning figurasini mifologiyalashishiga olib keldi.U oʻzining harbiy gʻalabalaridan tashqari, katta infratuzilmalarni qurish va insoniyat uchun birinchi qonunlar kodini tuzish uchun javobgardir.
Monarx vafotidan soʻng, miloddan avvalgi 1750-yilda uning oʻgʻli Samsu-iluna taxtni egalladi. Shu vaqtdan boshlab qirollikka koʻchmanchi qabilalar Casitas hujum qila boshladi. Ushbu bosqinchilik urinishlari miloddan avvalgi 17-asrda ham davom etib, imperiyani yoʻq qildi.
Oxir-oqibat, Xet podshohi Mursili I Bobil qarshiliklarini tugatdi va Kasitalar mintaqani egallab olishdi.
## Ossuriyaliklar
Miloddan avvalgi 1250-yil atrofida Ossuriya butun shimoliy Mesopotamiyani egallab oldi. Ushbu shahar shahar-shtatlarda tashkil etilgan boʻlib, monarxiya mintaqaning ikkita poytaxtida joylashgan edi: Nineviya va Assur.
Bu sodir boʻlishidan oldin Ossuriyaliklar Anadolu bilan biznesda ustun mavqega ega boʻlishdi. Oʻsha yarim orolda ular oltin, kumush va bronzani tashish uchun foydalanadigan baʼzi savdo portlarini yaratdilar.

Oʻz shohligini oʻrnatmasdan oldin boshqa imperiyalar hukmronligi ostida boʻlgan Ossuriyaliklar ham buyuk jangchi edilar, ular juda zoʻravon deb tanilgan edilar. Ularning temirni zarb qilishni yaxshi bilishlari ularga yaxshi qurollardan tashqari, imkoniyat yaratdi.
Uning eng ulugʻvor paytlaridan biri Tiglatpileser I davrida (miloddan avvalgi 1115-1077) boʻlgan. Bu shoh Bobilda Navuxadnazar I ni magʻlubiyatga uchratdi va oʻz hukmronligini Oʻrta er dengiziga qadar kengaytirdi. Biroq, keyingi asrda uning kuchi pasayib ketdi.
## Yangi Bobil imperiyasi
Bobilning oʻz kuchini qaytarib olishida yana bir semit xalqi - Xaldeylar mas'ul edilar. VII asr oxirida shaharni qayta asos solgan shoh Nabopolassar edi. Uning oʻgʻli Navuxadnazar II taxtni meros qilib oldi va Mesopotamiyaning butun tarixidagi eng muhim hukmdorlardan biriga aylandi.
Uning siyosati va bosib olgan fathlari tufayli uning imperiyasi Mesopotamiyadan Suriyaga va Oʻrta er dengizi sohillariga qadar tarqaldi.
## Forslar istilosi
Bobilning bu qayta tiklanishi miloddan avvalgi 539-yilgacha davom etgan, oʻsha paytda Fors shohi Kir shaharni bosib olib, Mesopotamiya boʻylab oʻz hukmronligini oʻrnatgan.
## Dehqonchilik
Dajla va Furot oraligʻidagi Mesopotamiyaning geografik joylashuvi qishloq xoʻjaligini asosiy iqtisodiy faoliyatiga aylantirdi.
Biroq, yomgʻirning etishmasligi daryo havzalaridan uzoqda joylashgan erlarda ekinlarni etishtirishni juda qiyinlashtirdi. Shu sababli mintaqa aholisi oʻz erlariga suv olib keladigan samarali sugʻorish tizimini qurishlari kerak edi.
Sugʻorishni yaxshilash boʻyicha texnik yangiliklardan tashqari Mesopotamiyaliklar gʻildirak va shudgorni ixtiro qilganlar. Ikkala elementdan foydalangan holda, ular erni osonroq ishlov berishga muvaffaq boʻlishdi.
Eng keng tarqalgan mahsulotlar orasida yormalar (arpa, bugʻdoy, javdar yoki sesame), zaytun daraxtlari, xurmo yoki uzum bor edi.
## Savdo
Dastlab, ishlab chiqarilgan barcha narsalar ichki isteʼmolga moʻljallangan edi. Vaqt oʻtishi bilan savdo uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan ortiqcha narsalar mavjud edi.
Boshqa tomondan, hunarmandlar tijorat uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan buyumlarni, masalan, ovqatlanish uchun idishlar, asboblar, naqshlar yoki dastgohlar uchun ogʻirliklar yasashgan.
Shumerlar bir muncha vaqtgacha uzoq joylarga etib boradigan savdo yoʻllarini tashkil qildilar. Shunday qilib, ular Anadolu, Suriya va Hindistonga etib borishlari maʼlum boʻldi. Odatda ular Mesopotamiyada ishlab chiqarilgan mahsulotlarni yogʻoch, tosh yoki metall kabi xom ashyoga almashtirdilar.
## Metallurgiya
Mesopotamiyada mis yoki bronza kabi metallar juda tez orada ishlatila boshlandi. Koʻpincha, bu metallardan kuchli qurollar tayyorlash uchun foydalanilgan. Xuddi shunday, ular mehnat qurollarini tayyorlash uchun ham ishlatilgan.
Miloddan avvalgi 3500-yillarda bronza keng tarqalgan. Ushbu mis kalay qotishmasi boshqa materiallarga qaraganda kuchliroq boʻlib, asboblar, qurol-yaroqlar yoki bezaklar uchun ishlatilgan. Mintaqaning hayotini sezilarli darajada yaxshilagan ushbu qotishmaning yana bir ishlatilishi buqalar sudrab boradigan omochlarga metall choyshab yasash uchun material sifatida ishlatilgan.
## Din
Mesopotamiyada joylashgan turli xil tsivilizatsiyalar oʻz xudolari va eʼtiqodlariga ega edilar. Umumiy jihati shundaki, barcha dinlar koʻp xudojoʻy edi.
## Xudolarning xususiyatlari
Taʼkidlanganidek, Mesopotamiyadagi turli xil dinlar koʻp xudojoʻy edi. Bu shuni anglatadiki, ular turli xil xudolarga sigʻinishgan.
Yunon mifologiyasida boʻlgani kabi, Mesopotamiya xudolari umuman inson qiyofasi va xulq-atvoriga ega edi. Shunday qilib, ular ovqatlanishdi, turmush qurishdi, oʻzaro urushdilar yoki farzand koʻrishdi. Biroq, odamlardan farqli oʻlaroq, bu xudolar oʻlmas va buyuk kuchlarga ega edi.
Umuman olganda Mesopotamiya aholisi oʻz xudolaridan qoʻrqishgan. Ular juda qasoskor edilar va odamlar ularga boʻysunmasdan turib shafqatsiz boʻlishdan tortinmasdilar. Hatto shohlar ham jazolashlari mumkin emas edi, shuning uchun xudolar ularning qarorlarini maʼqullayaptimi yoki yoʻqligini bilish uchun har doim ruhoniylarga murojaat qilishgan.
## Asosiy xudolar

Mesopotamiyadagi xudolar panteoni umuman ierarxik edi. Shu tarzda, baʼzi bir yirik va boshqa kichik xudolar mavjud edi.
Shumerlarning eng muhim xudolari Enlil (suv xudosi), Enki (yer xudosi) va Aun (osmon xudosi) edi. Semit xalqlari istilosidan keyin bu uchlikni Ishtar (urush, unumdorlik va muhabbat maʼbudasi), Sin (oy xudosi) va Shamash (yulduzlar va Quyosh xudosi) oʻzgartirdi.
Miloddan avvalgi II ming yillikda Bobilning hukmronligi keyingi diniy oʻzgarishlarni keltirib chiqardi. Shahar xudosi Mardukning ahamiyati tobora ortib bormoqda va asosiy xudoga aylandi.
## Ruhoniylar (kohinlar)
Dinning ahamiyati ruhoniylarni eng qudratli sinflardan biriga aylantirdi. Uning vazifasi har kuni tegishli marosimlarni bajarish va diniy bayramlarni tashkil qilishni oʻz zimmasiga olish edi. Kohinlar, erkaklar va ayollar har doim yuqori sinf oilalaridan edilar.
Mesopotamiya aholisining dinlari sehrlarini oʻz eʼtiqodlari qatoriga kiritgan. Shu sababli, ular ruhoniylar maʼlum kuchlarga ega deb oʻylashdi, masalan, jinlarni chiqarishga imkon berishdi.
Miloddan avvalgi 3-ming yillikdan Mesopotamiya dinida yana bir muhim omil. bu muqaddas fohishabozlikning mavjudligi edi. Bu Ishtar kultiga aloqador edi.
Sodiq ruhoniyga u bilan jinsiy aloqada boʻlish uchun pul toʻlagan va shu tariqa maʼbudani ulugʻlagan. Ushbu ruhoniy lavozimlarini egallagan ayollar ijtimoiy jihatdan juda obroʻli edilar.
## Adabiyotlar
Dastlab yozuv faqat rasmiy hujjatlarda, ayniqsa hisob-kitoblarni yuritish uchun ishlatilgan. Keyinchalik u voqealar, hikoyalar, afsonalar yoki falokatlarni aks ettirish uchun ishlatila boshlandi.
Bu dastlab diniy jihatlarga yoʻnaltirilgan yozma adabiyotning tugʻilishini anglatadi.
Shunday qilib, shumerlar uchta buyuk mavzuda yozishgan:
*Xudolarni ulugʻlash uchun matnlar boʻlgan madhiyalar.
*Podshohlar yoki shaharlar, xudolar ishtirokidagi hikoyalar bogʻliq boʻlgan afsonalar.
*Har qanday halokatli hodisani qayd etgan va bu xudolarning gʻazabiga sabab boʻlgan deb bilishgan.
Shumerlar hikmatlar toʻplamlaridan tashqari, dialog shaklida sheʼr turini yozganlar.
## Haykaltaroshlik
Mesopotamiya haykaltaroshligining asosiy mavzusi xudolar va hukmdorlar boʻlgan. Har bir ish mukammal individualizatsiya qilingan va aksariyat hollarda aks ettirilgan personaj nomini oʻz ichiga olgan.
Monumental va parietal, stela, emalli gʻisht va muhr eng yengil usullar edi. Ikkinchisi ularda toʻliq tarixni rivojlantirishga imkon berdi.
Odamlarni tasvirlashda rassomlar mukammal mutanosiblikni izlamaganlar. Kontseptual realizm deb nomlangan uslubda bosh va yuz mutanosib edi. Jismlar, aksincha, umuman nosimmetrik edi.
Yana bir takrorlanadigan mavzu yirik buqalarning vakili edi. Bunday holda, haykaltaroshlar realizmni tanladilar. Ushbu hayvonlar mintaqada himoya daholari deb hisoblangan.

## Mesopotamiya hududidagi davlatlar

## Adabiyotlar roʻyxati
*Algaze, Gilermo, 2008 Qadimgi Mesopotamiya tsivilizatsiya tongida: shahar landshaftining evolyutsiyasi. Chikago universiteti matbuoti. ISBN 9780226013770
*Atlas de la Mésopotamie et du Proche-Orient ancien, Brepols, 1996 ISBN 2-503-50046-3. 
*Benoit, Agnes; 2003. Sanʼat va arxeologiya: les sivilizatsiyalari du Proche-Orient ancien, Manuels de l'Ecole du Luvr.
*Bottero, Jan ; 1987. (fransuz tilida) Mesopotamiya. L'écriture, la raison et les dieux, Gallimard, coll. «Folio Histoire», ISBN 2-07-040308-4. 
*Bottero, Jan (1995-yil 15-iyun). Mesopotamiya: yozish, fikrlash va xudolar. Bahrani, Zaynab tomonidan tarjima qilingan; Van de Mierop, Mark. Chikago universiteti matbuoti. ISBN 978-0226067278.
*Edzard, Dits Otto; 2004. Geschichte Mesopotamiens. Von den Shumerern bis zu Alexander dem Großen, Myunchen, ISBN 3-406-51664-5
*Frankfort, Anri, Qadimgi Sharq sanʼati va arxitekturasi, likan sanʼati tarixi, 1970-yil 4-nashr, Pingvin (hozirgi Yale sanʼat tarixi), ISBN 0-14-056107-2
*Hrouda, Barthel va Rene Pfeilschifter; 2005. Mesopotamiya. Die antiken Kulturen zwischen Evfrat va Dajla. Myunxen 2005 (4. Aufl.), ISBN 3-406-46530-7
*Joannes, Frensis; 2001. Mésopotamienne tsivilizatsiyasi lugʻati, Robert Laffont.
*Korn, Volfgang; 2004. Mesopotamien - Wiege der Zivilisation. 6000 Jahre Hochkulturen and Furot va Dajla, Shtutgart, ISBN 3-8062-1851-X
*Kurt, Ameli; 1995. Qadimgi Yaqin Sharq: c. Miloddan avvalgi 3000-330 yillar. 2 jild. Routledge: London va Nyu-York.
*Liverani, Mario; 1991. Antiko Oriente: hikoyalar, jamiyat, iqtisod. Laterza muharriri: Roma.
*Metyu, Rojer; 2005. Mesopotamiyaning dastlabki tarixi - miloddan avvalgi 500 000 dan 4 500 yilgacha, Turnhout 2005, ISBN 2-503-50729-8
*Oppenxaym, A. Leo; 1964. Qadimgi Mesopotamiya: oʻlik sivilizatsiya portreti. Chikago universiteti matbuoti: Chikago va London. Erika Reyner tomonidan toʻldirilgan qayta koʻrib chiqilgan nashr, 1977-yil.
*Pollok, Syuzan; 1999. Qadimgi Mesopotamiya: hech qachon boʻlmagan Adan. Kembrij universiteti nashriyoti: Kembrij.
*Postgate, J. Nicholas; 1992. Erta Mesopotamiya: tarix boshida jamiyat va iqtisod. Routledge: London va Nyu-York.
*Roux, Jorj; 1964. Qadimgi Iroq, Pingvin kitoblari.
*Kumush, Morris; 2007. Qadimgi Mesopotamiya iqtisodiyotida qayta taqsimlash va bozorlar: Polanyini yangilash, Antiguo Oriente 5: 89-112.
*Snell, Daniel (tahr.); 2005. Qadimgi Sharqqa hamroh. Malden, MA: Blackwell Pub, 2005-yil.
*Van de Mierop, Mark; 2004. Qadimgi Yaqin Sharq tarixi. miloddan avvalgi 3000-323 yillar. Oksford: Blackwell nashriyoti.

## Manbalar