Xayit Toʻrayev

**Xayit Xudaynazarovich Toʻrayev** (1957-yil 25-may, Boysun tumani, Surxondaryo viloyati, Oʻzbekison Respublikasi) — oʻzbekistonlik olim, kimyo fanlari doktori, professor.
## Biografiyasi
Xayit Toʻrayev 1957-yil 25-may Boysun tumanida tugʻilgan. 1983-yilda Toshkent politexnika institutining kimyo-texnologiya fakultetini tugatgan. 1983—1985-yillarda Termiz davlat pedagogika instituti yoshlar qoʻmitasi raisi, 1985—1988-yilarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi yadro fizikasi instituti aspiranti, 1988—1991-yillarda Termiz davlat pedagogika instituti kimyo kafedrasi katta oʻqituvchisi, 1991—1996-yillarda Termiz davlat universiteti anorganik va analitik kimyo kafedrasi mudiri, 1996—1999-yillarda Termiz davlat universiteti doktoranti, 1999—2005-yillarda Termiz davlat universiteti anorganik va analitik kimyo kafedrasi mudiri, 2005—2010-yillarda Termiz davlat universiteti akademik litsey va kasb-hunar kollejlari bilan ishlash boʻyicha prorektori, 2010—2012-yillarda Termiz davlat universiteti maʼnaviy-maʼrifiy ishlar boʻyicha prorektor vazifasini bajaruvchi, 2012-yildan buyon Termiz davlat universiteti kimyo fakulteti dekani. 2014-yil 2-yanvardan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasining kimyo va farmatsevtika fanlari boʻyicha ekspert kengashi aʼzosi. 
## Ilmiy faoliyati
1985—1988-yillarda aspiranturada, 1995—1998-yillarda doktoranturada tahsil olgan. 1990-yilda „Ditiofosfat kislotasi hosilalari yordamida nodir metallar ekstraksiyasi va ularni radioaktivatsiya usulida aniqlash“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini, 1998-yili „Nodir metallarning tarkibida oltingugurt va fosfor boʻlgan ligandlar bilan koordinatsion birikmalari va ularni ekstraksiya-sorbsiya metodlari yordamida ajratish“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini  himoya qilgan. 2005-yildan noorganik kimyo ixtisosligi boʻyicha professor. Xayit Toʻrayevning nodir metallar kimyosi va analiziga bagʻishlangan 860 dan ortiq ilmiy ishlari chop etilgan boʻlib, shundan 2 ta darslik, 8 ta oʻquv-metodik qoʻllanmalar, 14 ta monografiya, 5 ta mualliflik guvohnomasi, 6 ta patentlaridir. 2021-yil „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligining 30 yilligi“ esdalik nishoni bilan taqdirlangan. 

Xayit Xudaynazarovich Turayev nodir metallar ekstraksiyasi va sorbsiyasi sohasidagi hamda sulfidli minerallar tarkibidan nodir metallarni aniqlashning neytron-aktivatsion va ekstraksion-radiometrik usullarini ishlab chiqqan taniqli olimdir. 

X.X.Turayevning nodir metallar kimyosi va analiziga bagʻishlangan 920 dan ortiq ilmiy ishlari chop etilgan boʻlib, shundan: 2 ta darslik, 15 ta oʻquv-metodik qoʻllanmalar, 18 ta monografiya, 5 ta mualliflik guvohnomasi (Moskva), 2 ta Xalqaro patent (Qozog'iston) va 11 ta OʻzR patentlaridir. Shuningdek, u 62 ta xalqaro va 135 ta respublika ilmiy-amaliy anjumanlarida oʻz ma’ruzalari bilan ishtirok etgan.

Soʻnggi uch yilda Scopus va Web of Science xalqaro ilmiy bazalarida indeksatsiyalangan yuqori inpakt faktorli ilmiy jurnallarda 77 ta maqolalari chop etilgan va indeksatsiya qilingan . 

Termiz davlat universitetida an’anaviy ravishda oʻtkaziladigan  akademik A.Gʻ.Gʻaniyev  nomidagi (2002, 2005, 2008, 2011, 2014, 2017, 2020, 2022-y.y.) “Analitik kimyoning dolzarb muammolari” Respublika ilmiy-amaliy anjumanining doimiy tashkilotchisi.

Xayit Xudaynazarovich Turayev Respublikamizda ilmiy, ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlashda ham oʻzining hissasini qoʻshmoqda, jumladan, uning ilmiy rahbarligida 9 nafar fan doktorlari (DSc), 36 nafar fan nomzodlari va falsafa doktorlari (PhD) tayyorlangan. Hozirgi kunda esa X.Turayev 4 nafar tayanch doktorantlar va 2 nafar doktorantlarga ilmiy rahbarlik qilib kelmoqda.  

Shuningdek, Xayit Xudaynazarovich Turayevning rahbarligida 10 nafar Ulugʻbek nomidagi Davlat stipendiatlari, 2 nafar “Yurt kelajagi” Respublika yoshlar tanlovi  gʻoliblariva 1 nafar “Zulfiya” nomidagi Davlat mukofoti sohibasi tayyorlangan.

X.Turayevning ilmiy-tadqiqotlari natijalari Respublikamiz ishlab chiqarish korxonalarida joriy qilinib, katta iqtisodiy foyda bermoqda. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2021-yil 1-2-iyun kunlari Surxondaryo viloyatiga tashrifi davomida berilgan topshiriqlar va kengaytirilgan tarzda oʻtkazilgan 30-sonli yigʻilish bayonnomasi Qaroriga asosan X.Turayev hamda uning shogirdlari tomonidan yaratilgan 4 ta ilmiy ishlanma tijoratlashtirilib, Oltinsoy tumani “Yoshlar innovatsion ishlab chiqarish zonasi”da tashkil etilgan ishlab chiqarish korxonalarida mahsulotlar ishlab chiqarilmoqda. 

8 ta davlat grantlariga (IDK-6, OT-F3-081, A-12-FQ-17926, F-7-28, OT-F7-34, PZ-20170926176, BT-I-101,  A-OT-2021-22,) va  Olmaliq KMK ning 63-9665YUR-sonli xoʻjalik shartnomasiga ilmiy rahbarlik qilgan. U ayni paytda, bajarilishi 2024-2026-yillarga moʻljallangan FL-7923051854-sonli “Tabiiy xomashyolar asosidagi yangi ultra- va nanofiltratsion membranalar” mavzusidagi Oʻzbekiston-Belarus va bajarilishi 2024-2028-yillarga moʻljallangan FL-8323102103-sonli *“*Yangi avlod yarimoʻtkazgichli tandem quyosh elementlari va ularni samaradorligini cheklovchi elektron-kovak tashish jarayonlari*”* mavzusidagi fundamental davlat grantlari hamda  Surxon SQK ning 24/06-sonli shartnomasi boʻyicha olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlariga rahbarlik qilib kelmoqda. 

X.X.Turayevning ilmiy-tadqiqotlari natijalari Respublikamiz ishlab chiqarish korxonalarida joriy qilinib, katta iqtisodiy foyda bermoqda. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2021-yil 1-2-iyun kunlari Surxondaryo viloyatiga tashrifi davomida berilgan topshiriqlar va kengaytirilgan tarzda oʻtkazilgan 30-sonli yigʻilish bayonnomasi Qaroriga asosan X.Turayev hamda uning shogirdlari tomonidan yaratilgan 4 ta ilmiy ishlanmalar tijoratlashtirilib, Oltinsoy tumani “Yoshlar innovatsion ishlab chiqarish zonasi”da tashkil etilgan ishlab chiqarish korxonalarida  mahsulotlar ishlab chiqarilmoqda. Ushbu ilmiy ishlanmalar uchun Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan bir yilga jami 6,2 mlrd. soʻm ajratilgan.

Surxondaryolik  iqtidorli yoshlarni qoʻllab-quvvatlash va ularning ilmiy-tadqiqot ishlari uchun keng imkoniyatlar yaratish maqsadida Xayit Xudaynazarovich Turayev tashabbusi va sa’yi-harakatlari bilan Termiz davlat universitetida kimyo fanlari boʻyicha ilmiy darajalar beruvchi 2 ta ixtisoslashgan ilmiy kengash tashkil qilingan,  2022-2023 oʻquv yili qabuli uchun esa kimyo fakultetida 3 ta yangi bakalavriat ta’lim yoʻnalishi va 1 ta magistratura mutaxassisligi ochildi.  X.Turayev ayni paytda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi  huzuridagi Oliy Attestatsiya Komissiyasining kimyo, kimyoviy-texnologiya, farmatsevtik tadqiqotlar va xalq tabobati fanlari boʻyicha ekspert Kengashi aʼzosi hamda vazirning 2023-yil 15-maydagi 147-sonli  buyrugʻi bilan  vazirlik huzuridagi Taʼlim-fan kengashi rais oʻrinbosari etib tasdiqlangan. 

Shuningdek, u “Oʻzbekiston kimyo jurnali” hamda “Kimyo va kimyo texnologiyasi” jurnallarining tahrir hayʼati aʼzosi sifatida ham faoliyat koʻrsatib kelmoqda., 

Turayev Xayit Xudaynazarovich 2021-yil “Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligining 30 yilligi”  esdalik nishoni bilan taqdirlangan. Yurtimizning nurli istiqbolini belgilaydigan yoshlarni tarbiyalashda, kimyo ta’limi, ilmi va fanini yuksaklarga koʻtarishdagi samarali mehnatlari uchun Surxondaryo viloyati hokimining va 2022-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligining Faxriy yorligʻlari bilan taqdirlangan.

## Manbalar