open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nijniy Novgorod

**Nijniy Novgorod** (1932—90-yillarda Gorkiy) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Nijniy Novgorod viloyati markazi. Oka daryosining Volgaga quyilish joyida. Yirik daryo porti, temir yoʻl tuguni. Aholisi 1367,6 ming kishi (1998). Mashinasozlik va metallsozlikning (avtomobilsozlik, stanoksozlik, „Metallist“ va boshqa ishlab chiqarish birlashmalari, „Krasnoye Sormovo“, dizelsozlik, aviasozlik, aloqa apparaturasi, televizor va boshqa zavodlar) yirik markazi. Qora va rangli metallurgiya, kimyo va neft kimyosi, kimyo-farmatsevtika, yogʻochsozlik, qurilish materiallari, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bor. 1985-yildan metropoliten ishlab turibdi. 9 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 5 teatr, badiiy, Maksim Gorkiy, Nikolay Dobrolyubov muzeylari, tarixiy-meʼmoriy qoʻriqxona bor. Shaharga 1221-yilda asos solingan. 1341—92-yillarda Nijniy Novgorod Suzdal knyazligining poytaxti. 1611—12-yillarda Nijniy Novgorodda Kuzma Minin va knyaz Dmitriy Pojarskiyning xalq lashkari tuzilgan. Nijniy Novgorod 1719-yildan gubernya markazi. 19—20-asr boshlarida Nijniy Novgorod ulgurji bugʻdoy savdosining muhim savdo-moliya markazi. Shaharda podsho Rossiyasi davridan deyarli har yili yarmarka oʻtkazilib kelinmoqda. Meʼmoriy yodgorliklardan Kreml (16—17-asrlar), Blagoveshchensk monastiri (17-asr), Pechyora monastiri (17-asr), Smolenskaya (17-asr oxiri) va Rojdestvenskaya cherkovlari saqlangan.

## Manbalar
Nijniy novgorod viloyati

**Nijniy novgorod viloyati** -RF tarkibidagi viloyat. 1929-yil 14-yanvarda tashkil etilgan (1932-yilgacha Nijniy Novgorod oʻlkasi, 1936 yilgacha Gorkiy oʻlkasi, 1990 yilgacha Gorkiy viloyati). Rossiya Yevropa qismining markazida, Volganing har ikkala sohilida joylashgan. Volga-Vyatka iqti-sodiy rayoniga kiradi. Maydoni 76,9 ming km². Aholisi 3657,0 ming kishi (2000). Shahar aholisi 78,2%. 1&nbsp;km² ga 48,1 kishi toʻgʻri keladi. Viloyat aholisining aksari qismi ruslar (94,7%), shuningdek, tatar (1,6%) mordva (1,0%), ukrain (0,9%), chuvash (0,3%) va boshqa yashaydi. 48 maʼmuriy tuman, 26 shahar, 71 shaharcha bor. Markazi — Nijniy Novgorod. N.Nijniy novgorod viloyati Sharqiy Yevropa tekisligining markaziy qismida joylashgan. Asosan, oʻrmonli oʻr-qir dashtdan iborat. Volga daryosi viloyat hududini oʻrmonli Chap sohil (Zavoljye) payettekisligi va Oʻng sohil balandligiga boʻladi. Relyefning karst shakllari rivojlangan. Qurilish materiallari, torf, fosforitlar, temir rudalari konlari bor.

Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —12°, iyulniki 19°. Yillik yogʻin miqsori 500&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 165—175 kun. Asosiy daryolari: Volga va uning irmoklari. Gorkiy suv havzasi, koʻllar (asosan, Zavoljyeda) bor. N.Nijniy novgorod viloyati jan. tayga, aralash va keng bargli oʻrmonlar mintaqasida joylashgan. Tuproklari asosan, chimli podzol va podzollashgan tuproqlar. Viloyat hududining 40% ga yaqin maydoni oʻrmon. Yassi suvayirgʻich va pastqamliklarda botqoklik koʻp. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, qoʻngʻir ayiq, silovsin, boʻrsiq, chipor yumron-qoziq, olaxurjun va boshqa bor. Los qoʻriqlanadi. Viloyat xududida Kerjen qoʻriqxonasi mavjud. Sanoatning asosiy tarmoqlari: mashinasozlik va metallsozlik (avtomobillar, dare va dengiz kemalari, samolyotlar, avtomobil va kema dvigatellari, stanoklar, pribor va asboblar, kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar, televizorlar ishlab chiqariladi), kimyo va neft kimyosi (organik sintez mahsulotlari, plastmassa va sintetik smolalar, organik shisha, boʻyoq, lok, zaharli kimyo-viy preparat va boshqalar), oʻrmon va sellyuloza qogʻoz, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari ishlab turibdi. Badiiy hunarmandchilik buyumlari ham ishlab chiqariladi. K-xning yetakchi tar-mogʻi — chorvachilik. Koramol (sutgoʻshtli zotlari), bugʻu, parranda, choʻchqa boqiladi. Bugʻdoy, qand lavlagi, sabzavot (shu jumladan, piyoz), javdar, arpa, suli, grechixa, kartoshka, yem-xashak ekinlari ekiladi. Transport yoʻli bor. Volga, Oka, Vetluga va Sura daryolarida kema katnaydi. Asosiy dare porti — Nijniy Novgorod. 10 oliy oʻquv yurti, 5 teatr, 9 muzey mavjud.

## Manbalar
Nijniy tagil

**Nijniy tagil** - Rossiya Federatsiyasi Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1917-yildan). Oʻrta Ural togʻlarining sharqiy yon bagʻrida, Tagil daryosi (Ob havzasi) boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 399,6 ming kishi (1998). Qora metallurgiya (metallurgiya kombinati va boshqalar), mashinasozlik, vagonsozlik, shuningdek, kimyo va koks-kimyo sanoatlari („Uralximplast“ ishlab chiqarish birlashmasi) rivojlangan, harbiy texnika ishlab chiqariladi. Mis rudasi qazib olinadi. Pedagogika instituti, 2 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat va boshqa muzeylar bor. N.T.ga 1722-yilda asos solingan. Oʻsha yerda konchilik rivojla-nishi bilan vujudga kelgan.

## Manbalar
Nizak tarxon

**Nizak tarxon**, Abul Xayyoj (? —706) — Koʻhistondagi Bodxiz shahrining merosiy hokimi (7-asr oʻrtasi). Balxdagi Navbahor ibodatxonasining bosh kohini Barmakni (qarang Barmakiylar) oʻldir-gach (652), Balx va Toharistonning amaldagi hokimi. Mahalliy hokimlarning arab bosqinchilariga qarshi ku-rashiga rahbarlik qilgan. Balxdan jan. dagi Dara-i Gaz vodiysidagi togʻ tepasida qurilgan tosh qalʼa (Barbar yoxud Farazdaz) Nizak tarxon tomonidan arablarga qarshi mudofaa maqsadida bunyod etilgan. 701 yil Nizak tarxon Sugʻd podshosi Tarxunning chaqirigʻiga koʻra, Termizga, Xalifalikdan ajralib chiqqan Sobit ibn Qutba va Muso ibn Abdullohga yordam berish uchun kelgan. 706 yil Qutayba ibn Muslim bilan sulh bitimi imzolagach, arablarning Movarounnahr shaharlariga qilgan harbiy yurishlarida qatnashgan. Biroq arablarning muvaffaqiyatlaridan xavfsirab, ularga qarshi kurashga otlangan. Nizak tarxon Balx sipohbadi, Marvarud shohi Bazam, Toliqon shohi Saxrek (Suxrob ?), Foryob shohi Tursul va Juzjon shohi al-Juzjoniyga noma yoʻllab, ularni kurashga daʼvat etgan va roziligini olgan. Xulm yoʻlagi (tor dara)da boʻlgan jangda Qutayba gʻolib chiqqach, Nizak tarxon Bagʻlon yaqinidagi Fanj Joh bulogʻi boʻyiga chekingan. Qutayba unga qarshi ukasi Abdurahmonni ilgʻor qilib joʻnatgan, Nizak tarxon togʻdagi al-Kurza qalʼasiga joylashib mustah-kam istehkom barpo etgan. Qalʼaga fa-qat birgina tor soʻqmoq yoʻl orqali chiqilgan. Qutayba qalʼani 2 oy qamal qilgan. Qalʼadagilarning oziqovqat zaxirasi tugagan, kishilar orasida chechak kasali tarqalgan. Qutayba Nizak tarxon oldiga elchisini yuborib unga omonlik, daxlsizlik berish haqida yolgʻon vaʼda qilgan. Bunga ishongan Nizak tarxon qalʼadan chiqib kelganda uni hibsga olgan va 700 ta safdoshi bilan qatl ettirgan.

## Adabiyot
* Istoriya at-Tabariy, T., 1987; Ka-mal iddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po arabo-yazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Nizomiddin ahmad hirotiy

**Nizomiddin Ahmad Hirotiy** (1549—1594) – hind tarixchisi. Akbar davrida yuqori harbiy lavozimlarni egallagan, 1585-yil Gujarotda baxshi (armiyaning bosh intendanti), 1593-yildan davlat baxshisi. „Tabaqoti Akbariy“ nomli katta asar muallifi (1593-yil yozib tugatilgan), unda 30 ga yaqin turli manbalardan foydalanilgan. Asarda boburiy podshoh Akbar hukmronligi tarixi bilan bir qatorda Gʻazna, Gʻur, Dehli sultonlari, Bahmaniylar davlati, Gujarot sultonligi, Malva, Bengaliya, Sind, Kashmir va Hindistondagi boshqa musulmon davlatlari tarixi bayon etilgan.

## Manbalar
Nizomiddin Shomiy

**Nizomiddin Shomiy** (? - taxminan 1412) — Temuriylar davri tarixchi olimi.

Oʻrta Osiyo hamda Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlarining 14-asrdagi hayotiga oid maʼlumotlarni yozib qoldirgan. Adabiyotlarda Shomiy nisbasi bilan mashhur boʻlsada, baʼzan Shanbi Gʻozoniy nisbasi bilan qam uchraydi (Shom, Shanb yoki Shanbi Gʻozon — Tabriz yaqinidagi mavze). N.shahrining hayoti va tarixnavislik faoliyati haqida toʻliq maʼlumot yoʻq. Ilmiy ada-biyotda mavjud boʻlgan juda oz maʼlumot esa uning Amir Temur farmoni bilan yozilgan asari "Zafarnoma"dan olingan. N.shahrining "Zafarnoma" asari anik, manbalar va muallif oʻz koʻzi bilan koʻrgan voqealar asosida yozilgan.

Ad.: Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma.., 1996.

## Manbalar
Gollandiya (tarixiy davlat)

**Gollandiya** (Holland) - oʻrta asr grafligi, soʻngra tarixiy Niderlandiya tarkibidagi viloyat, 17—18-asrlarda Birlashgan viloyatlar respublikasi (viloyat nomi bilan uni koʻpincha Gollandiya, Gollandiya respublikasi deb qam atashadi) tarkibida. Hozirgi Niderlandiya (uni, shuningdek, norasmiy ravishda G. deb ham atashadi) tarkibi 2 viloyatga — Shimoliy G. va Janubiy G.ga boʻlingan.

## Manbalar
Nizomiy Aruziy Ibn Samarqandiy

**Nizomiy Aruziy Ibn Samarqandiy** (11-asrning 90-yillari — Samarqand — 1160) — adib, adabiyotshunos olim. Kotib, shoir, munajjim, tabib sifatida ham tanilgan. Aruzni puxta egallagani uchun Aruziy nomi bilan ham mashhur boʻlgan. 1111-yilda Sharq mamla-katlari boʻylab sayohat qilgan. Balx, Hirot, Tuye, Nishopur shaharlarini kezib, Afgʻonistonning Gʻur va Bomiyon viloyatlarida shansabiylar sulolasida 45 yil xizmat qilgan. Bizgacha "Majmaʼ unnavodir" ("Nodirlar majmuasi") yoki "Chahor maqola" ("Toʻrt maqola", 1156— 57) deb nomlangan asarigina yetib kelgan. Asar muqaddima va 4 maqoladan iborat. Muqaddimada kitobning yozilish sabablari, maqsadi aytilgan. Asosiy qismidagi maqolalarda dabirlik ilmining mohiyati va yetuk dabir si-fatlari; sheʼr ilmining mohiyati va shoirning salohiyati; ilmi nujumning mohiyati va munajjimning bilimi, tibbiyot ilmining mohiyati, tabiblik, tabibning vazifalari haqida fikr yuritilgan. Har bir maqola muallif tomonidan ilgari surilgan gʻoya va fikrlarni aks ettiruvchi 10—12 hikoyat bilan ziynatlangan. N. A. har bir kasbga taʼrif berganda, shu kasb egasining maʼnaviy qiyofasi va bilimi qanday boʻlishi lozimligini uqtiradi. Ayniqsa, kitobdagi ikkinchi ma-qola — "Sheʼr ilmining mohiyati, shoir saloqiyati"da ijodkor burchi, masʼuliyati, uning oʻziga talabchan, hamisha izlanishda, oʻrganishda boʻlishi, yosh ijodkorlarga gʻamxoʻrlik qilishi kerakligi aytilgan. Badiiy asarda shakl va mazmun birligi, sheʼriyatning inson tafakkuriga taʼsiri, badiiy-estetik, taʼlim-tarbiyaviy ahamiyati, uning inson kamolotiga, estetik di-diga taʼsiri borasida ham qimmatli fikrlar bor. Asar Oʻrta Osiyo va Xuro-son xalqlari ilm-fani, madaniyati, yozuvchishoirlar hayoti va ijodini oʻrga-nishda muhim manbadir. "Majmaʼ unnavodir"ning dunyo qoʻlyozma xazinalarida 12 ta qoʻlyozma va bir necha toshbosma nusxalari mavjud. Istanbul nusxasi eng moʻʼtabar nusxa hisoblanadi. Ingliz olimi Eduard Braun xuddi shu nusxani ingliz tiliga tarjima qilgan (1899). Eron olimi M. Muinning tanqidiy matni asosida asarni S. Bayevs-kiy va 3. Vorojeykina rus tiliga (1963), asl forsiy nusxadan M. Hasaniy oʻzbekchaga (1985) qisqartirib tarjima qilganlar.

## Manbalar

* Nodir hikoyalar, T., 1985.

## Adabiyot
* Bertels Ye.E., Izbrannie trudi, t. 1, Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M, 1960 Abdull ayev I., Hikmatullayev H., Samarqandlik olimlar, T., 1969.

Begali Qosimov.
Nizomiy Hoʻqandiy

**Nizomiy xoʻqandiy** (taxallusi; asl ism-sharifi Nizomiddin Muhammadaminxoʻja oʻgʻli) (17-asr oxiri — 18-asr boshi) — shoir. Buxoroda tahsil koʻrgan. N.X.dan falsafiy mazmundagi "Majmuat ul-maqosid" ("Maqsadlar majmuasi") nomli kitob, 300 ga yaqin gʻazal va muhammaslardan iborat sheʼrlar toʻplami qolgan. Uning ayrim sheʼrlari toshbosma usulda bosilgan bayozlarda ham uchraydi. N.X. asarlarida oʻz zamonidagi illatlarga nafrat koʻzi bilan qaraydi, insoniy tuygʻularni, muhabbat va sadoqatni uluglaydi. Sheʼrlari ravon, sodda tidda yozilgan.

## Adabiyot
* Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961.

## Manbalar
Jamol Nizomxoʻjayev

**Nizomxoʻjayev Jamol** (1921.15. 12 -Toshkent – 1992.26.9) – opera xonan-dasi (bariton), Oʻzbekiston xalq artista (1964). Moskva Oʻzbek opera studiyasida taʼlim olgan (1938—39), Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1950). Navoiy teatrida solist (1939— 83), shuningdek, Toshkent madaniy-oqartuv bilim yurtida oʻqituvchi (1961— 87). N. musiqali dramalarda Qodir (Yashin, M.Muhamedov; R.Glier, „Gul-sara“) va boshqa, oʻzbek operalarida Nav-fal (R. Glier va T. Sodiqov, „Layli va Majnun“), Boʻron (S. Vasilenko va M.Ashrafiy, „Boʻron“), Farhod (V. Uspenskiy va G.Mushel, „Farhod va Shirin“), Niyozmatbek, Ardasher (M. Ash-rafiy, „Shoir qalbi“, „Dilorom“), shuningdek, mumtoz operalarda Eska-milo (J. Bize, „Karmen“), Tomskiy (P. Chaykovskiy, „Qargʻa motkasi“), Gryaznoy (N. Rimskiykorsakov „Shoh qayligʻi“) kabi partiyalarni ijro etgan. Opera ijrochiligida milliy ashula ijro uslubini uygʻunlashtirishga intilgan. Oʻzbek xalq ashulalari („Laylodin ortiqsan“, „Qoshlari qalamlar“ va boshqalar), maqom yoʻllari („Dugoh“, „Dugoh taronasi“, „Ushshoq“ kabi) va zamonaviy qushiklar („Vatanga mehr“, „Illy tong hamdam“, „Assalom“ va hokazo) N. ijodida muhim oʻrin tutadi.

## Manbalar
Nizomshohlar

**Nizomshohlar** - Shim.-Gʻarbiy Dekandagi Ahmadnagar davlatini boshqargan sultonlar sulolasi (1490—1633). Asoschisi — Malik Ahmad Bahriy, bahmaniylar lashkarboshisi. U oʻzini mustaqil deb eʼlon qilib nizomshoh unvonini qabul qilgan. Burhon 1 (1509— 53) davrida N. nihoyatda kuchaygan, boburiylar bilan kurash olib borganlar. Akbar N.dan Berar viloyatini tortib olgan. 1633-yil soʻnggi nizomshoh Husayn-shoh III (1630—33) boburiylarga asir tushgan va ular 1636-yil Ahmadnagarni oʻz davlatlariga qoʻshib olganlar.

## Manbalar
Niigata

**Niigata** — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu o.ning gʻarbiy sohilida, Sinano da-ryosi quyilishida. Niigata prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 501,3 ming kishi (2000). Yirik dengiz porti (yiliga 20 mln. t yuk ortib-tushiriladi). Neft qazib olish va uni qayta ishlash hamda neft kimyosi markazi. Metallurgiya, elektronika va transport mashinasozligi, toʻqimachilik (ipak va sunʼiy matolar ishlab chiqarish), taxta tilish, qogʻoz, sement sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi, universitet bor.

## Manbalar
Raʼno Nizomova

**Raʼno Hoshimovna Nizomova** (1935.25.12, Qoʻqon) — raqqosa, baletmeyster, pedagog. Oʻzbekiston xalq ar-tisti (1974). Toshkent xoreografiya bilim yurtini mumtoz raqs boʻlimini (1954), Toshkent madaniyat institutining rejissyorlik boʻlimini (1982) tugatgan. 1954—57 yil Navoiy teatrida, 1957—78 yillar "Bahor" ansamblida yetakchi raqqosa (ayni vaqtda 1956-yildan repetitor-baletmeyster va badiiy rahbar oʻrinbosari). "Nargiz" bolalar ashula va raqs ansamblining tashkilotchisi (1978), badiiy rahbari va baletmeyster (1989-yilgacha). 1980-yildan Toshkent madaniyat institutining xoreografiya boʻli-mida oʻqituvchi (1992-yildan professor).

Raʼno Nizomova ("Pomircha raqs Navoiy teatrining "Oqqush koʻli", "Uyqudagi goʻzal", "Yetti goʻzal", "Esmeralda", "Jizel" va boshqa spektakllarida balet partiyalarini ijro etgan. N.ning ijodi serqirra boʻlib, Far-gʻona, Buxoro, Xorazm uslubidagi oʻzbek mumtoz, xalq zamonaviy raqslarini, qardosh va xorijiy xalqlar raqsini bir maromda mahorat bilan ijro etgan. N. repertuaridan "Bahor" ansamblida "Pilla", "Jonon", "Rohat", "Tanavor", "Fargʻona ruboiysi", "Asta qiyolab oʻtdi", "Oʻyna Raʼno", "Buxorocha raqs", "Togʻli Badaxshon raqsi", "Zav-qim kelur", "Shoʻx qiz", "Oʻynasin" kabi hamda afgʻon, hind, pokiston, polyak va boshqa xalqlar raqslari oʻrin olgan. Baletmeyster sifatida "Lolalar", "Yoshlik valsi", "Soqiynomai Bayot", "Dilxiroj", "Oʻzbekiston qizlari", "Duxtari zebo" va boshqa raqslarni sahnalashtirgan. Avstriya, Chexoslovakiya, Indoneziya, Yaponiya, Hindiston, Pokiston, Kanada, Misr va boshqa mamlakatlarda gastrolda boʻlgan.

## Manbalar
* Havaskorlik bolalar va raqs ansambllarini tashkil qilish va ularning faoliya-ti (hamkorlikda), T., 1985.
Nizomulmulk

**N**izomulmulk (1017-yil, Tuye – 1092-yil, Nahovand) – Saljuqiylar davlati arbobi Abu Ali al-Hasan ibn Ali ibn Ishoq at-Tusiyning unvoni, „Nizomulmulk“, yaʼni mulkning nizomi, tartibi nomi bilan shuhrat qozongan. Nishopur va Marvda oʻqib, voyaga yetgach, Balxga borib, Ali ibn Shodon xizmatiga kiradi. Keyinchalik u Dovud ibn Mikoilga dabir boʻladi. Saljuqiylar shohi Alp Arslon saroyida vazirlik mansabigacha koʻtariladi. 1072-yil Alp Arslon oʻldirilgach, uning oʻgʻli, 17 yoshlik Malikshoh (1072–1092-yillar) saroyida Nizomulmulk vazirlik qilib, qariyb davlatning hamma ishlarini oʻzi olib borgan. Malikshox uni oʻz homiysi – otabek deb atagan. Nizomulmulk mamlakatda yirik mulkdorlar va qabila boshliqlarining ayirmachilik (separatistik) harakatlariga qarshi kurashib, davlatni boshqarish ishlarini markazlashtirish siyosatini oʻtkazgan. 1067-yil Bagʻdodda „Nizomiyya“ aqoid va huquq madrasasini qurdiradi. 1091-yil „Siyosatnoma“ („Siyar ul-muluk“) asarini yozadi. Unda davlat boshqaruviga aloqador qariyb hamma qoida va qonunlar, usul va vositalar, qozi va qozixona ishlari, qoʻshin va sarbozlar, xizmatchi va shaxsiy sarbozlar masalalari, saroydagi soqchilaru posbonlar vazifalari, ularning maoshlari, pochta va aygʻoqchilik (razvedka) ishlari, ularning moddiy jihatlari, hatto shohning oilaviy ishlari, soliq va hiroj, zakot va vaqf masalalari ham oʻrin olgan. Asarning asosiy gʻoyasi shundan iboratki, vazir Nizomulmulk shoh va hokimlarni adlu insofga, sulh va muruvvatga, davlatni oqilona boshqarib, qatʼiy qoida va tartib oʻrnatishga, amaldorlarni vijdonli, pok, halol va iymonli boʻlishga, mamlakat obodonligi, uning ahli farovonligi, tinchlik va totuvligini taʼminlash uchun harakat qilishga daʼvat qiladi. Nizomulmulk Bagʻdod safari yoʻlida yollangan qotil tigʻidan halok boʻladi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
* Nizomulmulk, Siyosatnoma yoki Siyar ul-muluk, Toshkent, 1997-yil.
Nikaraguanlar

**Nikaraguanlar** - xalq, Nikaraguaning asosiy aholisi (3,5 mln. kishi). Umumiy soni 3,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar va kreollar. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar, bir kismi — protestantlar.

## Manbalar
Nikelin

**Nikelin**, qizil nikel kolchedan i — arsenidlar sinfiga man-sub mineral. Kimyoviy tarkibi NiAs. Aralashma sifatida So, Fe, Sb, S va boshqa boʻladi. Geksagonal singoniyali kri-stallari kam uchraydi, koʻpincha dona-dor yaxlit yoki tayoqchasimon massalar hosil qiladi. Rangi och qizil, metal-lsimon yaltiroq. Qattiqligi minera-logik shkala boʻyicha 5,5—6,0. Zichligi 7600–7800&nbsp;kg/m3. Elektr tokini yaxshi oʻtkazadi. N. magmatik va gidrotermal mis-nikel-kumush va uran-vismutli rudalarda uchraydi. Yer yuzasidagi qatlam sharoitlarida osongina ikkilamchi mineral annabergitga aylanadi. Germaniya, Rossiya Federatsiyasi, AQSH, Kanada va boshqa mamlakatlarda uchraydi. Kattaroquyumlari toʻplangan joyda nikel olish uchun muhim ruda hisoblanadi.

## Manbalar
Nikellash

**Nikellash** — metall buyumlar sir-tiga nikel qoplash. Odatda, nikel 1 — 2 mkm dan 40—50 mkm gacha qalinlikda qoplanadi. Elektrolit, kimyoviy va kontakt usullari bor. Eng koʻp tarqalgani elektrolit usuli (qarang Galvanotexnika). Bunda uchta asosiy kompo-nentdan iborat elektrolitlar: buyum sirtida elektrsizlanuvchi ionlar man-bai hosil qilish uchun sulfat kislo-tali nikel (70—280 g/l); katod katla-mida kislota katlamini rostlash uchun borat kislota (30 g/l); anodlarning normal erishini osonlashtiruvchi osh tuzi (5—15 g/l) dan foydalaniladi. Kimyoviy usulda natriy gipofosfatdan foydalaniladi. Elektrolit usulida N. qiyin boʻlgan sirtlar shu usulda nikellanadi. Kontakt usulida 40 g/l borat kislota qoʻshilgan nikel xloriddan foydalaniladi. Vaqt oʻtishi bilan nikellangan buyumlar sirti xiralashib krladi. Shuning uchun, koʻpincha, nikel katlami ustiga xrom qatlami ham qoplanadi (qarang Xromlash). N.dan tibbiyot asboblari, avtomobil, velosiped va boshqa mashina qismlarini bezash yoki korro-ziyadan saqlashda foydalaniladi.

## Manbalar
Nikelli qotishmalar

**Nikelli qotishmalar** - asosini nikel tashkil qiladigan qotishmalar. Nikelli qotishmalar bosim ostida yaxshi ishlanadi va stanoklarda oson kesiladi. 19-asr oxi-ridan boshlab plastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi yuqori boʻlgan mis-nikel qotishmalari keng ishlatila boshladi. Magnit jihatdan yumshoq materiallarga tegishli Ni (40—85%) ning temir bilan ferromagnit qotishmalari texnikada katta rol oʻynaydi. Texnik nikel, kremniyli nikel, xromel, alyumel, nixrom, permalloy kabi Nikelli qotishmalar koʻp ishlatiladi.

Texnik nikel — suyultirilgan toza nikelga oz miqdorda magniy, marganets va kremniy qoʻshilib, aralashmalardan tozalab olinadi. Korroziyabardosh, atmosfera taʼsiriga tur-gʻun qotishma. U kimyo va oziq-ovqat sanoatida, elektrotexnikada, aniq mexanika asboblari yasashda ishlatiladi. Kremniyli nikel — texnik toza nikeldan marganets, mis, oltin-gugurt, uglerod va fosfor aralashmalarini yaxshilab tozalab olinadi. U ra-diolampalar, elektr-vakuum asboblari yasashda qoʻllanadi. Xromel — nikelning asosan xrom bilan qotishmasi va alyumel — nikelning asosan alyuminiy bilan qotishmasi; termoelektr yurituvchi kuchi yuqori. Shuning uchun ulardan 1000° gacha temperaturani oʻlchay-digan termoparalar yasaladi. Permalloy — nikelning asosan temir bilan qotishmasi; magnit oʻtkazuvchanligi yuqori, kuchsiz maydonlarda ham oson magnitlanish va magnitsizlanish xos-sasiga ega material; u elektrotexnika apparatlarining qismlarini yasashda ishlatiladi. Mexanik xossalarining yaxshiligi, kimyoviy tarkibiga qarab fizik-kimyoviy xossalarining turlicha boʻlishi tufayli Nikelli qotishmalar texnikaning turli sohalarida keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Nikel rudalari

**Nikel rudalari** - tarkibidagi nikelni sanoat miqyosida ajratib olish iqtisodiy foydali boʻlgan ta-biiy mineral hosilalar. Nikel rudalarining sulfidlimis va silikatli turlari boʻladi. Hozirgi tarkibida nikel boʻlgan 100 dan ortiq mineral maʼlum. Sulfidli-mis Nikel rudalariga, asosan, pirrotin, pentlandit, xalkopirit va magnetit, ikkinchi darajali va kamyoblariga pirit, xromit, kubanit, millerit, polidimit, platinoid minerallar va boshqa kiradi. Bu ruda konlarining aksari qismi tokembriy kris-talli qalqonlar va qad. platformalarga mansub magmatik hosilalarga tegishli. Yaxlit va xol-xol rudalar qatlam va to-mirsimon tana, linza va tomir koʻrinishida joylashgan. Qalinligi 50 m gacha, baʼzan 300 m gacha. Sulfidli rudalarda nikelning miqdori 0,3 dan 4% gacha boʻladi. Rudadan nikel va misdan tashqari bir qancha boshqa elementlar ham ajratib olinadi. Konlari RF (Norilsk, Pechenga), Kanada, Avstraliya va Jan. Afrikada bor. Silikatli Nikel rudalari ultrabazitlar nurash poʻstining boʻsh gilsimon hosilalaridan iborat. Ularda Ni 4% gacha va undan yuqori boʻladi. Asosiy minerallari: garniyerit, non-tronit, nepuit, revdinskit, kerolit, serpentin, gidrogetit, gyotit, asbolan, gidroxlorit. Silikatli rudalar orasida temirli, magneziyali, kremniyli, gil-tuprokli turlari mavjud. Konlari Gretsiya, Turkiya, Rossiya Federatsiyasi (Norilsk va Tuvada), Ukraina va boshqa joylarda bor. Oʻzbekistonda Toshqazigan (Quljuqtov) ko-nida mavjud.

## Manbalar
Nikeya imperiyasi

**Nikeya imperiyasi** - Konstantinopol salibchilar tomonidan bosib olingach, Kichik Osiyoda vujudga kelgan davlat. Vizantiya imperiyasidan 1204-yil oxiri — 1205-yil boshlarida ajralib chiqqan uchta grek markazlaridan biri (Nikeya imperiyasi Epir podsholigi va Trapezund imperiyasi). Poytaxti — Nikeya (hozirgi Iznik). 1261-yil Nikeya imperiyasi imperatori Konstantinopolni egallab poytaxtini shu yerga koʻchirgan. Natijada Vizantiya imperiyasi qayta tiklangan.

## Manbalar
 Ozbekiston milliy ensiklopediyasi

 1261-yil nikeya imperatori Mixail VIII Paliolog lotin salibchilarini Konstantinopoldan quvib chiqarib oz hokimiyatini urnatdi va 1453-yilgacha Mehmet II fotih Konstantinopolni fatx qilgunigacha Paliologlar silolasi sharqiy rim imperiyasini boshqarib kelishdi
Nikaragua (maʼnolari)

**Nikaragua**:

* Nikaragua – 
**Nikaragua** (Nikaragua Respublikasi) poytaxti – Managua shahri.
* Nikaragua (koʻl) – Markaziy Amerikadagi eng katta koʻl, Nikaragua davlati hududida.
* Nikaragua (Nicaragua), Nikaragua Respublikasi (Republika de Nicaragua) – Markaziy Amerikadagi davlat.
Nikaragua (koʻl)

**Nikaragua** — Markaziy Amerikadagi eng katta koʻl, Nikaragua davlati hududida. Maydoni 8430&nbsp;km, uz. 160&nbsp;km, eni 70&nbsp;km gacha. Eng chuqur joyi 70 m. Tektonik botikda, dengiz sathidan 32 m balandlikda joylashgan. Suv sathi yil davomida oʻzgarib turadi. Tinitapa daryosi orqali Managua koʻli bilan bogʻlangan. N. suvi San-Xuan daryosi orqali Karib dengiziga oqadi (qadimda N. qoʻltiq boʻlgan deb ham tax-min qilinadi, chun-ki dengiz faunasi saqlangan). Qirgʻoqlari pasttekislik. Koʻlning gʻarbiy qismida Ometepe vulkani (1556 m) bor. Kema qatnaydi, baliq ovlanadi.

## Manbalar
Nikitin Afanasiy

**Afanasiy Nikitin** (ruscha: *Афанасий Никитин*; XV asr (?), Tver – 1475) — rus sayyoxhi, tverlik savdogar. 1466-yil Tver shahridan chiqib jangga ketayotgan karvonlar bilan birga Volga daryosi va Kaspiy dengizi orqali Darbandga, Shemaxa xonligi orqali Bokuga yetib kelgan. Sungra Eron orqali yurib 1469-yil Xoʻrmuz shahriga, undan Arabiston dengizini suzib o'tib Hindistonga yetib borgan va oʻsha yerda kariyb 3 yil yashagan. Vataniga qaytishda Afrika sohilida (Somali), Arabiston yarim orolda (Maskat) boʻlgan. Soʻngra yana Eron shaharlari orqali yurib Trabzon shahriga yetib boradi. Qora dengizni suzib oʻtib, 1472-yil Kafa (Feodosiya) shahriga, undan Kiyevga yetib borgan.

Tverga qaytishda vataniga yetmasdan oʻsha yili kuzda Smolensk shahri yaqinida vafot etgan. Sayohat davomida Nikitin Afanasiy Hindistonning ijtimoiy tuzumi, davlatni boshqarish, xoʻjalik hayoti, dini, xalqining urf-odati, qisman tabiati haqida xil-ma-xil maʼlumotlar toʻpladi. Hindiston va Eronda barcha koʻrgan-kuzatganlari haqidagi xotiralarini, shuningdek, Shri Lanka, Xitoy va boshqa mamlakatlar haqida boshqalardan eshitganlarini "Uch dengiz osha" kundalik daftariga yozib qoldirgan. Undagi aniq faktik materiallar Hindistonning oʻsha davrdagi ijtimoiy hayoti haqida muhim manbadir. Tver shahrida 1955-yilda Nikitin Afanasiyga xaykal qoʻyilgan.

## Adabiyot
* Vitashevskiy M.N., Stranstviya Afanasiya Nikitina, M., 1972.

## Manbalar
Aleksandr Nikolayev

**Aleksandr Ivanovich Nikolayev** (1922.22.11, Ryazan viloyati — 1994.26.11 — Toshkent) — immunolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1979). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1964). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1949), shu institut biokimyo kafedrasida katta laborant (1949—50), Harbiy akademiyaning maxsus kursi oʻquvchisi (1950—52), Toshkent tibbiyot akademiyasi, soʻngra farmatsevtika institutida oʻqituvchi (1952—58), Oʻzbekiston onkologiya va radiologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori oʻrinbosari (1958—68), Toshkent tibbiyot akademiyasining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1968—75), 1975-yildan Oʻrta Osiyo (hozirgi Toshkent) pediatriya tibbiyot instituti biokimyo kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari umumiy immunologiya, autoimmunopatologiya va biokimyo masalalariga oid.

## Manbalar
* Immunnie reaksii pri ximioterapii, T., 1969; Metodi opredeleniya autoan-titel i ix sravnitelnaya otsenka, T., 1971 (hamkorlikda); Eksperimentalnie i klinicheskiye aspekti autoimmunopatologii, T., 1974.
Mykolaiv

**Mykolaiv** () — Ukrainadagi shaqar, Mykolaiv viloyati markazi (1937-yildan). Qora dengizning Bug qoʻltiqchasi chap sohilida. Janubiy Bug va Ingul daryolarining qoʻshilgan joyida. Dengiz va dare porti. Temir yoʻl tuguni. Aeroporta bor. Axoliyey 430 ming kishi (2024). Mykolaiv Ukrainaning janubidagi muhim sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Yetakchi sanoat tarmogʻi — mashinasozlik (xusu-san, kemasozlik). Yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari, mebel sanoatlari rivojlangan. Glinozyom zavodi ishlab turibdi. 2 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, filarmoniya, telemarkaz, oʻlka-shunoslik, badiiy, kemasozlik va flot muzeylari mavjud. Mykolaiv 1784-yilda isteh-kom sifatida vujudga kelgan. Shahar Ikkinchi jahon urushi yillarida vayron qilingan. 1946—50 yillarda toʻla tiklandi. Mykolaivda klassitsizm usulida qurilgan dengizchilar gimnaziyasi va kazarmalar (18-asr), Nikola cherkovi, Ofi-serlar majmui, rasadxona (19-asr) bi-nolari saqlangan.

## Manbalar
Mykolaiv viloyati

**Mikolaiv viloyati** () — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1937-yil 22-sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 24,6 ming km². Aholisi 1322,1 ming kishi (1997). Asosan, ukrainlar. Shuningdek, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 19 tuman, 6 shahar, 19 shaharcha bor. Markazi — Mykolaiv shahri.

Relyefi tekislik; shimolidan janubiga (Qora dengizga) pasaya boradi. Hududining koʻp qismi Qora dengiz boʻyi past-tekisligiga kiradi. Foydali qazilmalari: granit, gneys, oxdktosh, mergel, gil, kaolin, shagʻal, qum, qoʻngʻir koʻmir. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 27°, yanvarniki −4, −5°. Yillik yogʻin miqdori 300-350&nbsp;mm, shimolida 450&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 210 kun. Asosiy daryolari: Janubiy Bug, Ingul, Ingulets. Tuproklari shim.da oddiy qoratuproq, janubida qoratuproq va toʻq kashtan tuproklar. Tabiiy dasht oʻsimliklari faqat jarlar yon bagʻirlaridagina saqlanib qolgan. Viloyat hududining 2% oʻrmon. Tulki, buri, malla to-vushqon, olaxurjun, yumronqoziq, kushlardan bedana, qirgʻovul, yovvoyi oʻrdak va gʻozlar, baliqchi, dasht dala toʻrgʻaylari bor. Dengiz va daryolarda baliq koʻp.

Sanoatining yetakchi tarmoqlari: mashinasozlik va metallsozlik, qisman kemasozlik. Dizel, gidroapparatura, murakkab energetika asbob uskunalari, metall konstruksiyalar ishlab chiqariladi. „Dormashina“ (Mikolaiv) zavodi skreper, buldozer, asfalt yotqizuvchi mashina va yoʻl mashinalari ishlab chiqaradi. Oziqovqat sanoati rivojlangan. Yengil sanoatning eng yirik korxonalari: trikotaj, parfyumeriyashisha kombinatlari, tikuvchilik fabrikalari, poyabzal fabrikasi, uysozlik kombinati, devor bloklari, gʻisht, cherepitsa, ohaktosh zavodlari bor.

Qishloq xoʻjaligi mexanizatsiyalashgan, koʻp tarmoqli. Gʻalla, sabzavot-poliz, kartoshka, texnika, yem-xashak ekinlari ekiladi, tokzorlar, bogʻ va mevazorlar, yaylov va pichanzorlar bor. Baliqchilik va baliq ovlash bilan shugʻullaniladi. Asalarichilik rivojlangan. Chorvachilikning yetakchi tarmogʻi — goʻsht-sut yetishtirish. Qoramol, choʻchqa, qoʻy boqiladi. Temir y’ol, avtomobil yoʻllari zich. Dengiz transporti muhim ahamiyatga ega. Porti — Mikolayiv. 5 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 3 teatr, kutubxonalar bor.

## Manbalar
Nikolay I

**Nikolay I** (Nikolay Pavlovich Romanov) (1796.25.6, Sarskoye Selo, hozirgi Pushkin shahri — 1855.18.2, Peterburg) — Rossiya imperatori (1825—55). Pavel I ning 3-oʻgʻli. Dekabristlar qoʻzgʻolonini bostirgan (1825). Nikolay I davrida markazlashgan davlat byurokratik apparati kuchaytirilgan, 3-boʻlim (inqilobiy harakatga qarshi kurashish uchun siyosiy politsiya) barpo etilgan; Rossiya imperiyasi qonunlar majmuasi tuzilgan, yangi senzura ustavlari joriy qilingan (1826, 1828). 1837-yil Rossiyada birinchi marta Tsarskoye Seloda temir yoʻl harakati ochilgan. Nikolay I ichki siyosatining asosiy maqsadi — samoderjaviye-krepostnoylik tuzumining mustahkamligini saqlash edi. 1830—1831 yillardagi Polsha qoʻzgʻoloni; 1848—1849 yillardagi Vengriya inqilobini qonga botirgan. Muqaddas ittifoqning tamoyillariga qaytishi Nikolay I tashqi siyosatining muhim tomoni boʻlgan. Nikolay I davrida Rossiya Kavkaz (1817—1864), Rossiya—Eron (1826—1828), Rossiya—Turkiya (1828-1829), Qrim (185356) urushlarini olib borgan. Xiva xonligini bosib olish maqsadida Perovskiy eks-peditsiyasini joʻnatgan.

## Manbalar
Nikolay II

**Nikolay II** yoki **Nikolay Aleksandrovich Romanov** () (1868.6. 5, Sarskoye Selo, hozirgi Pushkin shahri — 1918. 17.6, Yekaterinburg) — Rossiyaning soʻnggi imperatori (1894—1917), imperator Aleksandr III ning kata oʻgʻli. N. II davrida mamlakat sanoat-iqtisodiy jihatdan tez surʼatlarda rivojlangan. Rossiya Yaponiya bilan boʻlgan urush (1904—1905)da magʻlubiyatga uchragan, bu esa Rossiyada 1905—1907-yillar inqilobiga sabab boʻlgan. Inqilob davrida (1905-yil 17-oktyabr) Manifest qabul qilingan. Unga koʻra, mamlakatda siyosiy partiyalar tuzilishiga va Davlat dumasi taʼsis etilishiga ruxsat etilgan; Stolipin agrar islohoti amalga oshira boshlangan. 1907-yil Rossiya Antanta aʼzosi boʻlgan va uning tomonida turib Birinchi jahon urushiaa qatnashgan. 1915-yil avgustdan oliy bosh qoʻmondon. Turkiston va Rossiyaning boshqa mintaqalaridan front va front ortidagi mudofaa inshootlarini qurish uchun kishilarni safarbar qilish toʻgʻrisidagi (1916-yil 25-iyun) farmoni Turkistonda ommaviy qoʻzgʻolonlar koʻtarilishiga olib kelgan. 1917-yil fevral inqilobi jarayonida taxtdan voz kechgan (2 (25) mart). Oilasi bilan birga Yekaterinburgda Lenin koʻrsatmasi bilan bolsheviklarning Ural oblast Soveti qarori asosida otib tashlangan (Oilaviy oʻldirilgan va sulolaga barham berilgan).

## Manbalar
Naum Nikomarov

**Naum Davidovich Nikomarov** (1904.6.1, Boku - 1974.27.11, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Boku teatr texnikumini (1920), Moskva markaziy teatr sanʼati texnikumini (1924), Diksiya va deklamatsiya institutini (1925) tugatgan. Turli yillarda Boku, Samara teatrlarida, 1946-yildan Toshkent rus drama teatrida ishlagan. Kutuzov ("Feldmarshal Kutuzov"), Satin ( "Tubanlikda"), Mister Dulitl, Genri Xiggins ("Pigmalion"), Montanelli ("Soʻna"), Uriel Akosta ("Uriel Akosta"), Yegor Bulichyov ("Yegor Bulichyov va boshqalar"), Famusov ("Akllilik balosi") kabi rollari bilan tanildi. Sahnaviy joziba, joʻshqinlik, oʻtkir ifodaviy vositalar topa bilish uning ijodiga xosdir.

## Manbalar
Nikopol

**Nikopol** (1782-yilgacha Nikitine se-losi) — Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatidagi shahar. Dnepr daryosiga kurilgan Kaxovka suv ombori soxilida. Dare porti. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 161 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Marganets rudalari qazib olish markazi. Qora metallurgiya (Nikopol janubiy quvur-metallurgiya, ferrokrtishmalari zavodlari), mashinasozlik (kran qurilish va boshqa zavodlar), qurilish materi-allari ishlab chiqarish, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. N.da Dnepropetrovsk metallurgiya institutining umumiy texnika fakulteti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Manbalar
Nikopol jangi

**Nikopol jangi** — Bolgariyaning Nikopol shahri yaqinidagi jang (1396.25.9). Sultan Boyazid boshchiligidagi turk armiyasi (taxminan 200 ming askar) bilan venger qiroli Sigizmund qoʻmondonligidagi salibchilar qoʻshini (taxminan 70 ming askar; fransuzlar, italyanlar, inglizlar, ispanlar, chexlar va boshqalar) oʻrtasida boʻlgan. Salibchilarning magʻlubiyati bilan tugagan. Bu gʻalaba natijasida Turkiya Bolqon yarim oroldagi hukmronlik mavqeini mustahkamlab olgan.

24 ta davlat ittifoqidan iborat Sigizmund boshchiligidagi venger otliq qoʻshinlari 1396-yil Nikopol jangida Usmonli imperiyasiga magʻlub boʻldi. Oz sonli Bolqon ittifoqi qoʻshini daryodan kechib oʻtib, jang maydonini tark etishdi. Bu gʻalabadan soʻng Boyazid Yildirim I bevosita butun Yevropaga tahdid sola boshladi. Uning keyingi maqsadi Sharqiy Rim Imperiyasining poytaxti Konstantinopolni egallash edi.

## Manbalar
Nikolay kuzalik

**Nikolay kuzalik** (Nicolaus Cusanus), haqiqiy ismi Nikolay Krebs (Krebs) (1401, Mozeldagi Kuza degan joy — 1464.11.8, Todi, Umbriya viloyati) — nemis faylasufi, ilohiyotchi, olim, diniysiyosiy arbob. Rim papasi Piy II (1405—64)ning yaqin maslahatchisi, kardinal (1448). Neoplatonizm dialektikasi va nemis mistikasi (Ekhart) gʻoyasidan kelib chiqib, mutlaq qaramaqarshiliklarning mosligi (cheksiz "maksimum" bilan cheksiz "minimum"ning aynanligi) degan taʼlimotni rivojlantirgan. Uningcha, inson bilimi "bilmaslik bilimi" ("ilmiy bilmaslik")dir; u mutlaqga jo boʻlgan haqiqatga cheksiz yaqinlashishdan iborat boʻlib, "taxminlar" ("farazlar") yordamida roʻyobga chiqadi. Masalan, risolalar muallifi, Kopernikning kosmologiya haqidagi taʼlimotiga (Yer ham, boshqa samoviy jismlar kabi, Koinotning markazi boʻla olmaydi) va tajribaga asoslangan tabiatshunoslikka yoʻl ochganlardan biri.

## Manbalar
Charles Nicolle

**Charles Nicolle** (1866.21.9, Ruan - 1936.28.2, Tunis) — fransuz mikrobiologi. De Frans kolleji professor (1932-yildan). 1903-yildan Tunisdagi Paster instituti doktori. Ilmiy ishlari, asosan, infeksion kasalliklar (teri va visseral leyshmanioz, toksoplazmoz, traxoma, skarlatina, gripp, Oʻrta dengiz isitmasi va boshqalar)ning qoʻzgʻatuvchilarini oʻrganishga hamda maxsus vaksina va zardoblar tayyorlash usullarini ishlab chiqishga bagʻishlangan. Toshmali terlama (tif)ning qoʻzgʻatuvchisi kiyim biti ekanligini tajribada isbotlab bergan (1909). Nobel mukofoti laureati (1928).

## Manbalar
Nikotin kislotasi

**Nikotin kislotasi**, piridin 3-karbon kislota — suvda oz eriydigan rangsiz kristall. B vitamin guruhiga mansub, suyuqlanish temperaturasi 236—237°. Organizmda keng tarqalgan. Sut, baliq, sabzavotlar-mevalar, achitqi, bugʻdoy kepagi, goʻsht, ayniqsa, jigar va buy- rakda koʻp. Nikotin kislotasi amidi — nikotinamid (qarang Vitaminlar) kofermentlar — nikotinami-dadenindinukleotid (NAD) va nikotinamid-adenindinukleotidfosfat (NADF) tarkibiga kiradi. Nikotin kislotasi ning organizmdagi ahamiyati meʼda-ichak yoʻllari epidermasi va epiteliysini hamda nerv sistemasi funksiyasini normal holatda tutib turishdan iborat. Kishining Nikotin kislotasiga boʻlgan bir kecha-kunduzdagi ehtiyoji 20–30&nbsp;mg. Nikotin kislotasi yetishmasa, pellagra kelib chiqadi. Nikotin kislotasi pellagradan tashkari, meʼda-ichak kasalliklari, ateroskleroz va boshqa kasalliklarni davolashda ham ishlatiladi. Sanoatda nikotinni oksidlab olinadi.

## Manbalar
Nikoh toʻyi

**Nikoh toʻyi** — kelin va kuyovning nikohini jamoatchilikka maʼlum qilish tantanasi. Bu marosim davrlar oʻtishi bilan qisman oʻzgarib borgan va har bir etnik guruhda oʻziga xos xususiyatlari bilan oʻzaro farq qilgan. Oʻzbek xalqining qad. Nikoh toʻyi tizimida bir qancha marosimlar mavjud: sovchilik, unashtirish, uy koʻrar (qiz koʻrar), fotiha toʻyi, toʻy yuborish, qiz oshi (qizlar majlisi), nikoh oʻqitish, kelin tushdi, kelin salom, charlar, quda chaqiriq kabi marosimlar va ular bilan bogʻliq urf-odatlar. Ularning aksari-yati hozirgacha saqlanib, amal qilinib kelinadi. Nikoh toʻyi kuni yoki bir kun oldin qiz tomonga toʻyning oshini pishirib yoki xomligicha yuboriladi. Qiz xonadonida jamoaga osh tortiladi. Baʼzan kuyovnikida ham osh beriladi. Toʻy kuni yoki bir kun oldin qizning otasinikida nikoh marosimi oʻtkaziladi. Kuyov yaqin joʻrasi, togʻasi bilan boʻlajak kelin xonadoniga borgan. Imom kuyovga er-xotinlik burchi va huquqlarini tushuntirgach, qizning yangasi orqali ruxsatini olib keyin "Xutbai nikoh" (nikoh haqidagi duo) oʻqigan. Qad. oʻzbekchilik udumiga koʻra, nikoh toʻyi tantanalari kuyovnikida oʻtkaziladi. Toʻy oqshomi kuyov joʻralari bilan, karnay-surnay, childirma-yu nogʻoralar sadolari ostida shoʻx oʻyin-kulgi va zavkli qiyqiriqlar bilan ke-linnikiga keladi. Ular chimildiq tor-tilgan xonada, noz-neʼmatlar toʻla das-turxon atrofida siylanadilar. Suyuq ovqat, osh yeyilib boʻlingach, kuyov joʻralaridan biri kelin tomondan kuyov sarposini "sotib oladi". Kuyovni qibla tarafga qaratib unga qizning onasi tayyorlagan chopon, salla kiygiziladi. Kuyov joʻralar muborakbod etgach, surnay xonishi ostida kuyovni qizning onasi, xola-ammalari bilan koʻrishgani olib kelishadi. Ona va buvining oq fotihasi, ezgu duolarini olib kuyov oʻz joʻralari bilan uyiga qaytadi. Kelinga oq libosini kiydirib, otasi, buvasi va togʻa, amaki kabi yaqin qarindoshlar bilan xayrlashgani olib chiqadilar. Kelin yangalari, dugonalari davrasida otasining oldiga kelib taʼzim ila bergan nonu tuziga rozilik soʻraydi. Otasi qizining peshonasidan oʻpib, yelkasidan quchib roziligini bildiradi, baxt tilaydi. Qiz onasi oldiga borib "ona-jon, bergan oq sutingizga rahmat" deb bagʻriga singib rozi-rizolik soʻraydi. Kelin mashinaga chiqmasidan avval ota unga oq fotiha beradi, baxt tilaydi. Ishtirokchilarning hammasi duoga qoʻl ochib unga joʻr boʻladilar. Eng qadim odatimizga muvofiq kelin kuyovning uyiga qadar yor-yor bilan kuzatib koʻyiladi. Bu odatlar har viloyatda, qishloklarda oʻziga xos tarzda oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston Respublikasida Nikoh toʻyilarida milliylikni saqlagan holda dab-dababozlikka berilmay, isrofgarchiliksiz, ixcham oʻtkazishga qaratilgan hukumat qarorlari qabul qilingan.

## Fotogalereya

Fayl:Minangkabau wedding 2.jpg|Indoneziya to'yi
Fayl:MinhagYerushalayim3909.JPG|Yahudiylarning to'yi
Fayl:MeijiShrineWedding.jpg|Yaponlarning an'anaviy to'y marosimi
Fayl:Scotland Wedding.jpg|Shotlandiya to'yi
Fayl:Bauernhochzeit Jomala 1.jpg|An'anaviy fin to'yi.
Fayl:Costumed wedding party in Georgia.jpg|Gruzin to'y
Fayl:Wedding-ghana.jpg|Ganadagi to'y
Fayl:Bless the bride and groom (Unsplash).jpg|katolik to'yi
Fayl:Ayapov-185.jpg


## Manbalar
Nikohni bekor qilish

**Nikohni bekor qilish**, ajralish — er-xotinning tiriklik chogʻida nikohning buzilishi. Oʻzbekistonda OK ajralishning asosiga qarab, uni amalga oshirish tartibini belgilagan. Qonunchilikka koʻra, nikohdan sudda va maʼmuriy tartibda, yaʼni fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FHDYO) organida ajratiladi. Ajralish erxotindan birining yoki har ikkisining bergan arizasiga kura amalga oshiriladi. Agar er-xotin alohida yashasa, daʼvo javobgar er yoki xotin turgan joydagi sudda qoʻzgʻatiladi, tu-rar joyi nomaʼlum boʻlsa, ariza javobgar oxirgi yashab turgan joydagi sudga topshiriladi. Ajralish ishlari ochiq sud majlisida koʻriladi. Ajralish toʻgʻrisidagi ish er-xotinning arizasiga muvofiq, zarur hollarda, sudning ajrimiga asosan yopiq sud majlisida koʻrilishi ham mumkin. Sud ishning koʻrilishini keyinga qoldirib, er-xotinga yarashish uchun 6 oyga muhlat tayinlashga hakli. Sud er-xotinni yarashtirish maqsadida, zarur hollarda, ajrim nusxalarini ular yashaydigan joydagi xotin-qizlar qoʻmitalariga, oʻzini oʻzi boshqarish organi, mahalla oqso-qollari kengashiga, ular huzuridagi yarashtirish komissiyalariga muhokamaqilish va yarashtirish uchun yuborishi mumkin. Aniq holatlarni hisobga olgan holda sud, er-xotinning yoki ulardan birining arizasiga koʻra, ularning yarashishi uchun berilgan muhlatni oʻzgartirishga va bu muhlat oʻtgunga qadar ishni koʻrishga hakli. Sudlar ajralishning haqiqiy sabablarini aniqlab, oʻzining butun faoliyatini oilani saqlab qolishga va uni mustahkamlashga, onalik va bolalik manfaatlaryni himoya qilishga qaratilgan chora-tadbirlarni koʻrishi lozim.

Quyidagi hollarda Nikohni bekor qilishq. sud tartibida koʻriladi: er-xotindan biri n.b.q.ga rozi boʻlmasa; oʻrtada voyaga yet-magan umumiy bolalar boʻlib, ularni kimda qoldirish va taʼminoti uchun aliment undirish yuzasidan nizo boʻlsa, er-xotin oʻrtasida mehnatga layoqatsiz, muhtoj er yoki xotinga aliment undirish va uning miqdori haqidagi masala tugʻilsa; birga umumiy mulkni boʻlish boʻyicha nizo boʻlsa.

Voyaga yetmagan bolalari boʻlmagan erxotin n.b.q.ga oʻzaro rozi boʻlsalar, ular nikohdan fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FHDYO) organida ajratiladi. Shuningdek, agar er-xotindan biri: sud tomonidan bedarak yoʻqolgan; ruhiyati buzilishi (ruhiy kasalligi yoki akli zaifligi) sababli muomalaga layokatsiz deb topilgan boʻlsa; sodir qilgan jinoyati uchun 3 yildan kam boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilingan boʻlsa, oʻrtada voyaga yetmagan farzandlari borligidan qatʼi nazar, er-xotindan birining arizasiga koʻra, FHDYO organida nikoh bekor qilinadi.

## Manbalar
Richard Nixon

**NIKSON (Nixon) Richard Milxauz** (1913.9.1, Yorba-Linda, Kaliforniya shtati-1994.22.4) – AQShning 37-prezidenti (1969—74). Respublikachilar partiyasidan. 1953—61 yillarda vitseprezident. 1973-yil N. hukumati Vyetnamda harbiy harakatlarni toʻxtatish va tinchlik oʻrnatish haqidagi shartnomani imzolashga majbur boʻlgan. 1972-yildan oliy darajadagi Sovet—Amerika uchrashuvlarida qatnashgan. „Uotergeyt ishi“ degan gʻayriqonuniy harakatlarda ishtiroki uchun ayblanish xavfi borligi munosabati bilan isteʼfoga chiqqan.

## Manbalar

## Havolalar
Yuriy Nikulin

**Nikulin Yuriy Vladimirovich** (1921.18.12, Smolensk viloyati — 1997.21.8, Moskva) — rus sirk artisti, kinoaktyor. Sirk sanʼatida mashhur masxaraboz (kloun) sifatida tanilgan. 1982-yildan Svetnoy bulvardagi Moskva sirkining bosh rej.i va direktori. Kinoda 1958-yildan suratga tushgan: "Kavkaz asirasi", "Brilliant qoʻl", "I operatsiyasi va Shurikning boshqa sarguzashtlari", "Daraxtlar katta boʻlganida", "Qaroqchi chollar", "Chuchelo" kabi filmlarda komik rollar bilan bir qatorda dramatik obrazlarni ham birday mahorat bilan ijro etgan. U kinoda yaratgan obrazlari orqali komik aktyor sifatida shuhrat qozongan.

## Manbalar
Nikosiya

**Nikosiya**, Lefkosiya — Kipr poytaxti. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Orolning deyarli qoq markazida, Mesaoriya tekisligida joylashgan. Iklimi subtropik, oʻrta dengiz iklimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10°, iyulniki 28°. Yiliga oʻrtacha 360&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Shahar oʻrmonsiz dasht zonadagi yashil voha koʻrinishiga ega. Aholisi 270,8 ming kishi (1999, shahar atrofi bilan).

Shaharga taxminan miloddan avvalgi 7-asrda asos solingan va dastlab Ledra, keyinroq Levkoteon deb atalgan. Miloddan avvalgi 58 yilda shaharni rimliklar bosib olgan va Rim imperiyasi, keyinroq Vizantiya tarkibiga kirgan. 1192—1489-yillarda Kipr salbchilari qirolligi poytaxti. 1570-yilda Usmonli turklar tasarrufiga oʻtgan. 1960-yildan Kipr Respublikasi poytaxti.

N. — transport yoʻllari tuguni. Aero-porti xalqaro ahamiyatga ega Toʻqimachilik, tamaki, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, yogʻochsozlik, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik (kulolchilik) rivojlangan. Turizm markazi. Arxeologiya muzeyi, Kipr tarixi va madaniyati muzeyi, Sulton Mahmud Nikosiya shahri. Arxiyepiskop saroyi.

II turk kutubxonasi, kartinalar galereyasi, oliy oʻquv yurtlari, teatr bor. Qalʼa devori bilan oʻralgan shahar markazida meʼmoriy yodgorliklardan Ayo Sofiya gotika sobori (hozirgi Salimiya masjidi), cherkovlar, Umariya masjidi, arxiyepiskop saroyi, Bediston yopiq bozori va boshqa saqlantan. Venetsiya qalʼasidan tashqarida koʻplab zamonaviy binolar qurilgan.

## Manbalar
Nikotin

**Nikotin**, C|0H14N2 — alkaloid, oʻziga xos hidli, moysimon, uchuvchan, rangsiz suyuklik. Qaynash temperaturasi 247°, havo taʼsirida qoʻngʻir tusga kiradi. Suvda va organik erituvchilarda yaxshi eriy-di, kuchli asos. Tamaki va baʼzi boshqa oʻsimliklar tarkibida boʻladi. Ilk bor Yevropaga tamakini fransuz diploman-ti J. Niko (shu sababli oʻsimlik Nicotiana tabacum, alkaloidi nicotine deb nomlangan) olib kelgan (1560). N. 1828-yilda oʻsimlikdan ajratib olingan, 1904-yilda esa shveysariyalik kimyogar A. Pikte sintez yoʻli bilan olgan. N. kuchli zahar, uning bir necha tomchisi (200 g tamakidagi 100–200&nbsp;mg miqdori) kishini oʻldirishi mumkin. Odam N.dan zaharlanganda koʻngli ayniydi, ko'ngil aynishi,
ichi ketadi, nerv sis-temasi, nafas va yurak faoliyatining buzilishi kabi salbiy oqibatlar ke-lib chiqadi. N. sulfatning 40%li suvdagi eritmasi va tamakining suvdagi ekstrakti qishloq xoʻjaligida insektitsid sifatida qoʻllanadi. Sanoatda N.dan nikotin kislota olinadi.

## Manbalar
Nil (modda)

**Nil**— koʻk boʻyoq modda. Mol. m. 262,27, 390—392° da suyuqlanib parchalanadi. Suv va spirtda erimaydi, anilinda eriydi. N. juda qadimdan maʼlum. N.li oʻsimliklar (indigofera va boshqalar)dan, sanoatda esa anilin yoki izatinni sintez qilib olinadi. N. qaytarilgandauning leyko-hosilasi — "oq N." hosil boʻladi. N. gazlamalarni boʻyashda ishlatiladi. Uning hosilalari, ayniqsa, tetrabromindigo va analoglari, Mas, tioindigoid boʻyoklar katta ahamiyatga ega.

## Manbalar