open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ussuri

**Ussuri** — Rossiya Federatsiyasi Primorye va Xabarovsk oʻlkalarining Xitoy bilan boʻlgan chegarasidagi dare. Amurning oʻng irmogi. SixoteAlin toglaridan boshlanadigan Ulaxe va Daubixe daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi 588&nbsp;km. Ulaxe daryosi bilan birga 897&nbsp;km. Havzasining maydoni 193 ming km. Yomgʻir, qor va yer osti suvlaridan tuyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyi oqimida 1150 m³/sek., eng koʻp suv sarfi — 10520 m³/sek. Baliq koʻp. Quyilish joyidan 622&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Yuqori oqimida Lesozavodsk shahrigacha yogʻoch oqiziladi. Ussurining quyilish joyida Xabarovsk shahri joylashgan.

## Manbalar
Usta Omonilla

**Usta omonilla** (XIX asr oʻrtalari taxminan 1900) – Samarqandlik gʻishtkor, ganchkor. Quruvchi usta Jalilning shogirdi. Registondagi barcha meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda qatnashgan. Sherdor madrasaning jan. kiraverishidagi qalqonsimon qanosida „Usta Omonilla 1313“ hijriy (mil. 1895) yozuvi saqlangan. Samarqanddagi Buxoro koʻchasida joylashgan daha masjidini usta Abdurashid bilan hamkorlikda qurgan. Tosh terish sanʼati bilan shuhrat qozongan.
Usta rahim Obidov

**Usta rahim Obidov** (19-asr oxiri — 1924) — samarqandlik toshtarosh usta, toshtaroshlar sulolasi vakili. Toshkent, Qoʻqon, Samarqandda katta ustaxonalari boʻlgan. Marmarni yoʻnib, koʻza, poyustun, taxtachalar va boshqa buyumlar tayyorlagan hamda ularni mayda boʻrtma islimiy va handasiy (girih) naqshlar bilan jozibador bezagan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan; jumladan, usta Joʻra Obidovning farzandlari — jiyanlari Bolta va Jalil Joʻrayevlarta ustozlik qilgan.
Usta Sharif Saidov

**Usta Sharif Saidov** (1887 ?) – buxorolik yogʻoch oʻymakori, duradgor usta. Usta Shirin Murodov bilan birga hunar oʻrgangan, Buxoro amiri saroyida ishlagan, koʻplab jamoat binolari (Boloxrvuz mayejidi, Sitorai Mohi Xosa va boshqalar)ni qurishda, Buxorodagi Mir Arab, Koʻkaldosh madrasalarini taʼmirlashda qatnashgan. Keyinchalik koʻplab kz klublarini qurgan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. U. Sh. yogʻoch oʻymakorligida yuksak mahorat bilan bezab tayyorlagan ishlaridan namunalar (bir necha eshik) Buxoro viloyat oʻlkashunoslik muzeyida saqlanadi.
Usta Shirin Murodov

**Usta Shirin Murodov** (1879-yil 18-avgust, Buxoro, Buxoro amirligi – 1957-yil 2-dekabr, Toshkent, OʻzSSR, SSSR) – sovet oʻzbek azimkor ustasi – naqqosh-rassom, ganch oʻymakori, xalq meʼmori; Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasining faxriy aʼzosi (1943), Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Birinchi darajali Stalin mukofoti sovrindori (1948).

Hunarni otasi usta Murod va bobosi usta Nosirdan oʻrgangan, yoshligidan amakisi usta Hayot qoʻlida qolgan va undan taʼlim olgan. Mustaqil usta sifatida Buxoro amirligi hukmdorining Karmanadagi saroyi, Sitorai Mohi xossa yozlik saroyining Oq zalini bezashda qatnashib, tanilgan. Usta Shirin ijodida ganch oʻymakorligi anʼanalarini mahorat bilan qoʻllagan, ularni yangi mazmun va shakllar bilan boyitgan, ilk bor ish faoliyatida (ganch oʻymakorligida) naqsh zaminida koʻzgudan foydalandi, yaʼni koʻzgu ustiga ganchkori naqshlar ishlab, jozibadorlikka, ajoyib naqsh jilvasiga erishdi.

Usta Shirin koʻplab klublar, maʼmuriy binolarni nafis ganchkorlik naqshlari bilan bezadi: Butunittifoq qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasidagi Oʻzbekiston SSR, Turkmaniston SSR pavilyonlari (1938), Toshkent kuranti, Navoiy teatri (Buxoro zali), Muqimiy teatri, Alisher Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi va boshqa; meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda qatnashgan: Somoniylar maqbarasining buzilgan qismi, Mir Arab madrasasi, Abdulazizxon madrasasi gumbazlarini, Magʻoki attori masjidi peshtogʻining koshinkori naqshlarini tikladi va boshqalar.

1957-yil 12-fevral kuni vafot etgan. Toshkentdagi Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

Usta Shirin koʻplab shogirdlar yetishtirgan: Samarqand taʼmirchilar maktabi, Toshkent qurilish sanʼati maktabi (1940—1942), Moskva badiiy sanʼat bilim yurti (1942—1943), P. Benkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtida (1952—1957) dars bergan. Respublikadagi (jumladan, Toshkent, Buxoro va boshqalardagi) maktab, koʻchalarga Usta Shirin nomi qoʻyilgan; Buxorodagi Sitorai Mohi xossa hovlisida uning byusti oʻrnatilgan. Vafotidan soʻng „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (2001).

## Manbalar

## Havolalar
* Nekrolog
Usta shodi Azizov

**Usta shodi Azizov** (1878, Gʻijduvon tumani — 1943, Gʻijduvon) — xonanda, sozanda (nay, doyra), raqqos. Oʻzbekiston xalq hofizi (1940). Buxoro — Samarqand mussha uslubi vakili. Bolalikdan milliy raqs, masxarabozlik yoʻllariga qiziqib, xalq toʻysayillarida xizmat qilgan. Tez orada xalq orasida shuhrat qozonib, 1895-yil Buxoro amiri saroyiga chaqirilgan. Shashmaqom yoʻllarini Ota Jaloldan oʻrgangan. 1930-yillarda Gʻijduvon kolxoz—sovxoz teatrida yakkaxon xonanda, pedagog va raqslar ustasi (sahnalashtiruvchisi). U. Sh. ijrosida Ye. Romanovskaya Shashmaqomning bir necha ashula yoʻllarini yozib olib, notaga tushirgan. Shogirdlari orasida Tojikiston xalq artisti B. Fayzullayev va boshqa bor.
Ustav

**Ustav** (rus.) — muayyan munosabat doirasidagi faoliyat yoki biror davlat organi, korxona, tashkilot va sh.k.ning tuzilishi, vazifasini yoʻnaltirib turadigan asosiy qonunqoidalar majmui (masalan, siyosiy partiya, kasaba uyushmasi, temir yoʻl, daryo transporti, bank ustavlari va hokazo). Harbiy xizmatchilar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar qurolli kuchlar Ustavi bilan tartibga solinadi. Ustav yuridik shaxslarning asosiy taʼsis hujjati hisoblanadi. Yuridik shaxs oʻz istavi asosida ish olib boradi. Ustav yuridik shaxs muassislari tomonidan tasdiqlanadi va davlat roʻyxatidan oʻtkaziladi. Ustavda yuridik shaxsning nomi, uning joylashgan yeri, pochta manzili, yuridik shaxs faoliyatini boshqarish tartibi belgilab qoʻyilishi, shuningdek, ularda tegishli turdagi yuridik shaxslar toʻgʻrisida qonunda nazarda tutilgan boshqa maʼlumotlar boʻlishi kerak. Ustavda yuridik shaxs faoliyatining sohasi va maqsadlari belgilab quyilgan boʻlishi lozim. Ayrim hollarda xalqaro shartnomalar ham Ustav deb atalashi mumkin (masalan, BMT Ustavi).
Ustad imran xon

**Ustad imran xon** (1936, Kal kutta) — sozanda (sitar, surbahar), xonanda; 20-asr hind mumtoz musiqa madaniyatining yirik vakili. Mashhur (16-asrda Akbarshoh davrida asos solingan) musiqachilar sulolasi vakili. Ashulachilikni onasi Bashiran Begim xamda bobosi Us t ad Bandex Hasan Xonlardan, sitor ijrochilik sirlarini otasi Us t ad Inayat Xon va akasi Vilayat Xondan oʻrgangan. Yoshligidan xayal (hind mumtoz lirik ashula) ijrochisi sifatida tanilgan. Keyinchalik sitor ijrochiligiga xonandalikka oid boy ohang bezaklari, tovush chiqarish usullarini singdirib, oʻzining yangi uslubini kashf etgan. 1956-yildan akasi Vilayat Xon bilan birgalikda oʻzining mukammal ijro va badiha mahorati, virtuoz texnikasini Yevropa va boshqa mamlakatlarda namoyish qilgan. 1963-yildan Yevropa va AQSH Un-t va kollejlarida dare va maʼruzali konsertlar bergan. Eng nufuzli Hindiston va xalqaro (Edinburg, Berlin, Gonkong, Tokio, Vashington, Parij, Moskva, London va boshqalar) musiqa festivallarining doimiy qatnashchisi. Ijrolari 100 ga yaqin gramplastinka va kompakt diskga yozilgan. Bir necha kinofilmlarga musika yozishda ijrochi sifatida qatnashgan. Hindiston hukumati tomonidan eng oliy "Sangit Natak akademiya" mukofoti bilan takdirlangan (1988).
Ustazoda

**Ustazoda** — ustaning farzandi; otabobolarining hunarini egallagan farzand, yaʼni sulola davomchisi.
Ustarasit

**Ustarasit** — mineral. Kimyoviy tarkibi PbBi6S10. U. tarkibida Bi (60— 65%), Pb(10ll%), Cu(0,3—1,4%), Sb(l,8—6,8%) va S(17—18%) mavjud. Kristallari prizma shaklida boʻlib, vismutinga oʻxshash. Kulrang, metalldek yaltiraydi. Qattikligi 2,5. U. vismut, kobellit, kozalit, galenovismutin, vismutin, sheyelit va boshqa minerallar bilan assotsiatsiyada uchraydi. U. kam tarqalgan mineral boʻlib, Piskom togʻlaridagi Ustarasoy konida topilgan.
Ustaxona

**Ustaxona** — 1) kasbhunar egalari — ustalar ishlashi uchun maxsus jihozlangan joy, ishxona. Sharq (jumladan, Oʻrta Osiyo)da ustalar, asosan, koʻcha yuziga qaratib, uylaridan maxsus joy ajratib, U. qilganlar; shu tarzda zargarlik, temirchilik va boshqa U.lar mahalla (rasta)lari yuzaga kelgan. Shuningdek, U.da ustalar ishlash bilan birga "ustashogird tizimi" asosida shogirdlar ham tayyorlagan; bu anʼana hozir ham saqlangan; 2) sanoat korxonalarida tuzatish ishlari olib boriladigan boʻlim; 3) ijodkor, jumladan, rassom, haykaltarosh va boshqalarning ish (ijod) xonasi (yana k. Studiya).
Usto moʻmin

**Usto moʻmin** (taxallusi; asli Nikolayev Aleksandr Vasilyevich) (1897.30.8, Voronej 1957.27.6, Toshkent) — rangtasvir ustasi, grafik rassom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskvadagi Bichkuri rassomlik studiyasida (1916—18) va erkin ustaxonalarda taʼlim olgan. 1920-yildan Oʻzbekistonda. Koʻpgina asarlarini levkasga tempera usulida ishlagan. U.M. ijodining maʼlum davrida miniatyura sanʼati taʼsirida asarlar yaratgan ("Kuyov", "Sallali yigit", "Bedanabozlar" — 20-yillar). U.M. ijodi uchun realistik rasmning aniq va tugallanganligi xos, obrazlarning badiiy ifodasida mayin chiziklar, jonli shakllar muhim ahamiyat kasb etgan: "Bahor" (1924), "Boy" (1932), "Xoʻja Nasriddin bozorda", "Uygʻur raqsi" (1944) va boshqa Abdulla Qodiriyning "Obid ketmon" (1935), M. Kozimiyning "Koʻrqinchli Tehron" va boshqa asarlarni badiiy bezagan. "Pravda Vostoka", Us to Moʻmin (A. Nikolayev). "Bahor" (1932).

"Qizil Oʻzbekiston" gazetalari, "Mushtum" jurnalda ishlab, rayem va karikaturalari bilan qatnashgan, plakatlar yaratgan.

## Manbalar
Usto Respublika maxsus ijodiy ishlab chiqarish uyushmasi

"USTO" Respublika maxsus ijodiy ishlab chiqarish uyushmasi — respublika xalq amaliy sanʼati ustaparining birlashmasi. 1978-yilda Oʻzbekiston Badiiy fondi qoshida amaliy bezak sanʼatini qaytadan tiklash va rivojlantirish, xalq ustalari bilan ishlash, ularga ijodiy ishlarida har taraflama yordam berish maqsadida tashkil qilingan. Oʻzbekistonda tasviriy va amaliy sanʼatni yanada rivojlantirishga oid 1997-yil 23 yanvar qaroriga binoan hozirgi nomida qaytadan tuzildi. "U." ning asosiy maqsad va vazifalari — xalq amaliy sanʼatini rivojlantirish, uning yoʻqolib borayotgan turlarini qaytadan tiklash, xalq ustalarining faoliyatiga yordam berish, ustoz — shogird oʻquv tizimini rivojlantirish, milliy amaliy sanʼatni respublika va xorijda keng targʻib qilish, amaliy sanʼat, monumentol rangtasvir va monumental haykaltaroshlikni milliy meʼmorlikla hamda xorijdagi zamonaviy binolarda qoʻllash. "U." tarkibiga respublika hududidagi 16 korxona birlashgan boʻlib (2004), ularda 50 ga yaqin amaliy sanʼat turi (kulollik, koshinkorlik, ganch oʻymakorligi, yogʻoch oʻymakorligi, zargarlik, kandakorlik, naqqoshlik, gilamchilik, zardoʻzlik, kashtadoʻzlik, lokli miniatyura, matoga gul bosish va boshqalar) boʻyicha ustalar ijodiy mehnat qiladi. Birlashmaning malakali ustalari respublikada (Oliy Majlis, Oʻzbekiston konservatoriyasi, Oʻzbek milliy akademik drama teatri, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, "Qatagʻon qurbonlari xotirasi" muzeyi va boshqalar) va chet mamlakatlarda yirik meʼmoriy inshootlarni bezaganlar. "U." aʼzolarining badiiy asarlari respublika va xalqaro koʻrgazmalarda keng namoyish qilinib, yuksak baholarga sazovor boʻldi: Xalqaro "Oltin globus" (1993), "Sifat asri" oltin mukofoti (2002, Shveysariya) va boshqa
Ustod Qulmuhammad Udiy

**Ustod qulmuhammad udiy** (15-asr) — sozanda (ud, gʻijjak, qoʻbiz), shoir va bastakor, Navoiy "Majolis unnafois" asarida U. Q. U.ning sozandalik sanʼatiga yuqori baho bergan. Boshqa manbalarda "Peshravi Udiy", "Amali Udiy", "Savti Udiy" kabi asarlariga doir maʼlumotlar mavjud.
Ustritsalar

**Ustritsalar** (Ostreidae) — dengiz ikki pallali mollyuskalari oilasi. Chigʻanogʻining bal. 45 sm gacha, toʻgarak yoki oval — ponasimon shaklda, tishsiz. Odatda, germafrodit, baʼzi turlari ayrim jinsli. Urugʻ hujayralari suv oqimi bilan mantiya boʻshligiga oʻtib, tuxumlarni urugʻlantiradi. 0,3—6 mln. tuxum qoʻyadi. Lichinkasi suvda rivojlanadi. Bir necha 10 ta turi bor. Sohil chizigʻidan boshlab 60 m chuqurlikkacha tarqalgan. Harakatsiz, chigʻanogʻi chap tomoni bilan substratga yopishib yashaydi. U. dengiz tubida koʻp qavat boʻlib joylashgan minglab mollyuskalardan iborat "ustritsa bankalari"ni hosil qiladi. Suvni filtrlab oziqlanadi; tanasida ogʻir metallar va zaharli moddalarni toʻplash xususiyatiga ega. Muskullari yeyiladi. Maxsus dengiz plantatsiyalarida (asosan, Yaponiya, Amerika, Fransiyada) koʻpaytiriladi.
Ustun

**Ustun** — binoning tayanch qismi. Asosan, tomni koʻtarib turishga xizmat qiladi. Ustun deyarli hamma xalqlarning meʼmorligida qadimdan mavjud. Meʼmorlik sanʼati yuksak darajaga koʻtarilgan Qadimgi Misr, Yunoniston, Rimda, shuningdek, budda dini tarqalgan mamlakatlarda ustunning shakli, hajmi, bezaklariga asoslangan meʼmorlik orderlariga kolonna va kolonnada parnit turli tasvir va naqshlar bilan bezatilgan oʻziga xos turlari vujudga kelgan.

## Oʻrta Osiyoda

Oʻrta Osiyoda geografik muhit taqozosi bilan ustunlar xalq meʼmorligida, asosan, tik va toʻgʻri oʻsgan daraxt (tol, terak, qayragʻoch) tanasidan yasalgan xillari keng tarqalgan. Ustunlar qosh, toqya, bosha, urya, madohil, koʻzagi, xumorcha, zuanga/marginak, poyustun kabi qismlarga boʻlingan. Ular badiiy talqinda odam gavdasiga qiyos etiladi. Ustunlar tayanch vazifasidan tashkari bezak sifatida ham muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Yogʻoch oʻymakorligida pardozlangan ustunlar xaqiqiy sanʼat asari hisoblanadi. Ustunlar aylana, murabba, 6 va 8 qirrali shakllarda ishlanadi.

Ustunlar xozirgi kunda kun meʼmorligida ham keng qoʻllanadi. Pishiq gʻisht, tosh, metall, temirbeton kabi ustunlarning oʻziga xos turlari zamonaviy qurilishda keng tadbiq etilmoqda.

### Xorazmda
Xorazm ustunlari mustahkamligi, bezaklarga boyligi, balandligi (7,8 metrgacha) bilan ajralib turadi (Juma masjid, Toshhovli va boshqalar).
Ustungusha

**Ustungusha** — burchak tayanchi, ustun. Bino burchaklaridagi ustunsimon bezak. Bino mustahkamligini taʼminlagan va bezak sifatida peshtok, ravoq, mehrob chetiga ustun, hoshiya, morpech shaklida ishlangan. Ismoil Somoniy maqbarasi, Ali Nasafiy makbarasi, Turkan ot maqbarasi, Amirzoda maqbarasi, Oqsaroy, Amir Temur maqbarasi, Sherdor Madrasa va boshqalarning U.lari turli shaklda, oʻziga xos bezakdor qilib pardozlangan.
Ustyurt makonlari

**Ustyurt makonlari** – neolit davriga oid makonlar. Ustyurt platosida joylashgan. SP. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya etnografiya ekspeditsiyasi (1948), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali arxeologiya otryadi (1964) tomonidan oʻrganilgan. 60 ga yaqin makon aniqlangan. Ulardan toshdan yasalgan qurollar, qirgʻichlar, tosh parrakchalar, oʻq uchlari topilgan. Ustyurt makonlari ichida eng yirigi Tempa makoni boʻlib, undan 1300 ga yaqin chaqmoqtosh qurollar chiqqan.
Usul

**Usul** — 1) Sharq musiqa nazariyasida musiqiy ritm asoslarining umumiy tushunchasi. Kds. mumtoz musiqada aruz vaznlari bilan musiqiy vaznlarning umumiyligini ifoda etgan. Sheʼrning uzunqisqa boʻgʻinlar almashinuvi Ularda "t" va "n" unsiz harflar yordamida belgilangan: ochiq "ta", "na" boʻgʻinlari qisqa, yopiq "tan", "nan" boʻgʻinlar orqali — uzun zarb (naqr)lar oʻz ifodasini topgan. 2) doira va nogʻoralarda ijro etiladigan zarb tuzilmalari. Forobiy, Safiuddin alUrmaviy, ashSheroziy va boshqa ning musiqa risolalarida juda koʻp qad. usullar keltirilib, ular davri avsat, davri turkiy, davri ravon, davri asl, davri kabir, davri saqil, duyak, chorzarb, miatayn, ufar, zarbul fath, muxammas, hafif singari nomlar bilan atalgan. Bu usullarning koʻpi bizgacha ustoz sanʼatkorlar ijodi orqali yetib kelgan. Oʻzbek anʼanaviy musiqasida "Katta oʻyin", "Shodiyona" kabi U. turkumlari mavjud.
Usul ad-DIN

**Usul ad-DIN** (arab. — din asoslari, islom asoslari) — islom shariati va dindan olingan eʼtiqodiy hukmlarni bahs qiluvchi ilm. Bu ilm asosiy hisoblanib, boshqa diniy ilmlar unga ergashadi. Bu istiloqni birinchi boʻlib Abul Hasan alAshʼariy ishlatgan. U oʻz kitobini "AlIbona an usul addiyona" deb nomlagan. Abul Qoxir alBagʻdodiy alAshʼariy (1037-yilv.e.) "Usul addin", alLolkoiy (1026-yilv.e.) "Usul usSunna" kitobini yozgan. Aqoid masalalari dinning asli boʻlgani uchun bu ilmning faqat nomiga emas, oʻziga ham katta eʼtibor berilgan. Musulmonlar uchun Usul ad-DINd.ni oʻrganish katta ahamiyatga ega boʻlgan, uni bilmagan odamning ibodati ham durust boʻlmasligi hammaga uqtirilgan. Hozirgi paytda, "Usul ad-DINd." istilohi kam qoʻllanadi, uning oʻrniga "aqoid" soʻzi ishlatiladi.

## USUL ad-DIN
Birinchi, Tavhid usuli. Alloh taoloni yagona bilish va bu e'tiqodda mustahkam turish.

Ikkinchi, Adl usuli. Dunyoviy ishlarda va shariat ahkomlarida doimo toʻgʻri yoʻlda turmoq, doimo rost soʻzlamoq.

Uchinchi, Amomat usuli. Din va dunyo ishlari bir kelib qolganda avval diniy ishlarni bajarmoq.

Toʻrtinchi, Nubuvvat usuli. Paygʻambarimiz Muhammad mustafo va ul zotdan avval oʻtgan barcha anbiyo va paygʻambarlarga iqror boʻlmoq.

Beshinchi, Amru ma'ruf usuli. Alloh taolo Muhammad ummatiga amr etgan (farzu sunnat qilgan) narsalarga amal qilmoq.

Oltinchi, Nahyi munkar usuli. Alloh taolo man qilgan ishlardan saqlanish.

Yettinchi, Tavallo usuli. Allohning doʻstlarini doʻst tutmoq. Paygʻambarlar, sahobalar, Haq yoʻldagi e'tiqodi sof, iymoni mukammal boʻlgan barcha ulamolar, namoz va roʻzasini qazo qilmovchi, Uning amriga itoat etuvchi kishilar Allohning doʻstlaridir.

Sakkizinchi, Tabarro usuli. Alloh taoloning dushmanlarini dushman tutmoq.
 ==
Ust-oʻrda buryatlari muxtor okrugi

**Ust-oʻrda buryatlari muxtor okrugi** — Rossiya Federatsiyasi Irkutsk viloyati tarkibidagi okrug. 1937-yil 26 sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 22,4 ming km². Aholisi 135,3 ming kishi (2002). Aholisining koʻpchilik qismi ruslar (56%) va buryatlar (36%), shuningdek, tatar, ukrain va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Markazi — UstOrdinskiy shaharchasi. Tarkibida 6 maʼmuriy tuman, 4 shaharcha bor.

Muxtor okrug Oʻrta Sibir yassitogʻligining jan. qismida, Baykal qoʻlining gʻarbida, LenaAngara platosi doirasida joylashgan. Oʻrtacha bal. 1000 m. Yer yuzasi dare vodiylari bilan oʻyilgan. Foydali qazilmalari: toshkoʻmir (Irkutsk havzasining shim. chekkasi), gips (Unga daryosi vodiysida) qurilish materiallari (ohaktosh, gil va boshqalar). Iqlimi keskin kontinental. Qishi kam qorli, sovuq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —22°, iyulniki 17°. Yiliga 300&nbsp;mm ga yaqin yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 110—125 kun. Yirik daryolari — Angara va uning irmoklari. Chekka shim.sharkida Lena havzasiga mansub daryolar bor. Hududining katta kismida chimlikarbonatli ishqorsizlangan va kuchsiz podzollashgan tuproqlar tarqalgan. Oʻsimliklari oʻrmonli dasht zonasiga xos. Keng bargli daraxtlardan qayin va togʻterak uchraydi. Oʻrmonlarda har xil hayvonlar yashaydi (rosomaxa, tulki, kolonok, oʻrmon sassiqkoʻzani, kemiruvchilardan tiyin, burunduk va boshqa; kush turi koʻp).

Xoʻjaligida yetakchi tarmoklar: konchilik (koʻmir qazib olish), oʻrmonchilik ("Baytog" oʻrmonchilik xoʻjaligi), yogʻochsozlik, oziq-ovqat (yogʻ va pishloq i. ch.) sanoatlari. Asosiy sanoat markazi — UstOrdinskiy shaharchasi. Okrug Baykalboʻyining asosiy qishloq xoʻjaligi rayonlaridan biri. Chorvachiligi goʻshtsut va jun yetishtirishga ixtisoslashgan. Qoʻy, choʻchka, yilqi boqiladi. Bugʻdoy, suli, arpa, shuningdek, kartoshka, sabzavot ekiladi. Muxtor okrug jan.gʻarbidan TransSibir magistrali (30&nbsp;km) oʻtgan. Angara daryosida kema qatnaydi. Avtomobil yoʻli uz. 2194&nbsp;km (2002). Aeroport, pedagogika bilim yurti, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 1 sanatoriykurort muassasasi faoliyat koʻrsatadi.
Usuli savtiya

**Usuli savtiya** (arab. — tovush usuli) — xatsavod oʻrgatish usullaridan. Bu usulda soʻzning eng kichik boʻlagi, yaʼni nutq tovushlarini izchil idrok etish (analitik tovush usuli) va nutq tovushlarini yozuv belgilari (harflar) opkali tiklash asos qilib olinadi. Koʻp tillarda, jumladan, oʻzbek tilida savod oʻrgatish analitiksintetik tovush usuliga, yaʼni analitik va sintetik tovush usullarini uzviy bogʻlab olib borish tamoyiliga asoslanadi. Analitik tovush usulini dastlab fransuz pedagogi J.Jakoto (19-asrning 30-yillarida), sintetik tovush usulini nemis pedagogi G. Stefani (19-asr boshlarida) qoʻllagan. Analitiksintetik tovush usulining eng maqbul variantini Rossiyada K.D. Ushinskiy, Gʻarbiy Yevropada F. Disterveg, K. Fogel va boshqa yaratgan. Tovush usuli Oʻrta Osiyodagi mahalliy maktablarda, jumladan, oʻzbek maktablarida 19-asrning oxiri — 20-asr boshlarida paydo boʻlgan. Uning tarqalishida oʻlkadagi rustuzem maktablari va tatar muallimlari ochgan maktablar asosiy manba boʻlgan. Shu maktablar taʼsirida ilgʻor mahalliy ziyolilar, jadidlar maktabxonalardagi taʼlim usuli (usuli hijoya)da savod urgatish qiyinligini anglab, oʻzlari ochgan maktablarida Usuli savtiyada dare bera boshladilar. 1902-yil S. Saidazizov sintetik tovush usulida "Us todi avval" oʻzbekcha dareligini tuzgan. Bu darelik uzoq yillar yangi usuldagi bir nechta maktablarda asosiy alifbe kitobi sifatida oʻqitilib kelingan. Musulmon ukituvchilarning Toshkentda boʻlib oʻtgan 1qurultoyi (1918-yil avgust) barcha oʻzbek maktablarida tovush usulida dare berish haqida qaror qabul qildi. Davr oʻtishi bilan bu usul pedagogika va psixologiya maʼlumotlari asosida takomillashib borgan.

## Manbalar
Ustav fondi

**Ustav fondi** — taʼsischilar — ishtirokchilarning oʻzlari tashkil etgan kompaniya, xoʻjalik jamiyatiga dastlabki kiritgan va doimiy ulush hisoblanadigan moddiy va pul mablagʻlari majmui. Ustav fondi kompaniyaning xoʻjalik faoliyatidan olinadigan foyda hisobiga koʻpayib borishi mumkin. Ustav fondi kompaniya, jamiyatning asosiy va aylanma mablagʻlari qiymatini tashkil etadi.Tadbirkorning ustav fondi o'z sohasidan kelib chiqadi.
Usunlar

**Usunlar** - Markaziy va Oʻrta Osiyodagi koʻchmanchi qabilalar. U. xitoy manbalariga kura, mil. av. 3-asrda yueyjilar bilan birga Dunxuan (Doʻngxuang) bilan Tangritogʻning sharqi, Qorongʻu togʻ (Kunlun)ning shimolidagi Chilan togʻi orasidagi kichik bir davlat aholisi boʻlgan. Mil. av. 177 yil ular yueyjilarning tazyiqi natijasida sharqqa siljib, xunlar orasiga (hozirgi Gansu oʻlkasining shim.sharqidagi Ersin yaylovi) borib joylashgan. U. gunmosi (kunbeyi, xoni) Nandubey oʻldirilgan. Mil. av. 160 yil uning oʻgʻli LiyeJiaobek hunlar yordamida yueyjilarni magʻlub etib, ularning hududini egallab gʻarbga siljiganlar. Yettisuvda ular kuchli davlat tashkil etgan. Uning markazi xitoy manbalarida Ili daryosining janubidagi Chigu (Qirgʻizistondagi qad. Kizil koʻrgʻon sh.) deb yuritilgan. Mil. av. 3-asrda Usun xonligi Fargʻonaning shim.da, Kangqiya (Kangyuy, Kangʻ) ning gʻarbida boʻlib, uning hududiga Issiqkoʻlning shim., Balxash koʻlining janubidagi yerlar kirgan. U.ning bir kismi kuchmasdan uz yurtlarida qolgan. Arxeologik maʼlumotlarga kura, 5-asrda U. yueyjilar bilan birga Xesi yulagida yashashgan. U.ning Xitoy bilan ittifoq boʻlib hunlarga qarshi uzoq muddat kurashi ularning parchalanishiga olib kelgan. Natijada Usun xonligi avar (jujan)lardan yengilib, mil. 404—410 ylarda Pomir togʻlari atrofiga borib joylashgan. 420—854 yillarda Usun xonligi aholisi 630 ming kishini tashkil qilgan. 938 yil mazkur xonlik qoraxitoylar xoniga bojxiroj toʻlaganligi haqida xitoy manbalarida maʼlumot berilgan.

U. chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanishgan, ularning davlat tuzilishi, urfodatlari hunlar bilan uxshash boʻlgan.

Turkiy xalqlar, jumladan, o‘zbek, qozoq, qirgʻizlar tarkibiga kirgan uyshun qabilasi U. bilan aynan bir deb taxmin etiladi.
Utamaro Kitagava

**Utamaro Kitagava** [1753, Kavagoe — 1806.30.10/19.6, Edo (hozirgi Tokio)] -yapon rassomi, rangli ksilografiya ustasi. Ukiyoe maktabining yirik vakili. Edoda ijod qilgan. U. asarlari koloritida rang (mas, qogʻozning oq tuyey va boshqalar)dan mahorat bilan foydalangan, yapon ksilografiyasida ilk bor ayollarning koʻkrakkacha boʻlgan portretlarini yaratgan, ayollarning ruhiy holatlarini mayin oquvchan chiziq „ larda yuksak mahorat bn tasvirlagan. U. hunarmandlar hayoti mavzuida asarlar, manzaralar yaratgan, oʻsimlik va hayvonot dunyosini tasvirlagan ("Hasharotlar haqida kitob" gravyuralar albomi, 1788 va boshqalar); biroq u bidzinga (goʻzal ayollarni tasvirlash) janrida yaratgan asarlari bilan shuhrat qozongan ("Tikayotgan ayollar", 1790-yillar; geyshalarga bagʻishlangan "Yosivar yashil uylari yilnomasi" gravyuralar albomi, 1804 va boshqalar).
Utbiy

**Utbiy**, Abu Muhammad ibn Abduljabbor alUtbiy (961, Ray — taxminan 1036, Gʻazna) — tarixchi olim. Badavlat va nufuzli zodagon oilasida tugʻilgan. Yoshligidan Xurosonda yashagan. Somoniylarning Xurosondagi noibi Abu Ali Simjuriy, soʻngra Xurosonda surgunlikda yashagan ziyoriylar hukmdori Qobus ibn Vushmagirning shaxsiy kotibi (sarkotibi), Gʻaznaviylar (Sabuktegin, Mahmud Gʻaznaviy, Masʼud Gʻaznaviy) saroyida yirik amaldor. U. sulton Mahmud Gʻaznaviyning elchisi sifatida Garchiston viloyatiga borgan (999) va Bodhizning sharqiy qismidagi Ganj rustak viloyatida sohib barid boʻlib turgan. Saolibiyning yozishicha, U. arab tilida "Tarixi Yaminiy" ("Yaminiy tarixi"), "Latoif alkuttob" ("Kotiblarning latif soʻzlari") va boshqa tarixiy asarlar yozib krldirgan. "Tarixi Yaminiy" asari Sabuktegin va Mahmud Gʻaznaviy davrida Gʻaznaviylar davlati tarkibiga kirgan Xuroson, Xorazm va qisman Movarounnahrning 975—1021y.lardagi ijtimoiysiyosiy tarixini oʻz ichiga olgan. Mazkur asar "Yamin uddavla" ("Davlatning oʻng qoʻli") unvoniga sazovor boʻlgan sulton Mahmud Gʻaznaviyga bagʻishlanganligi uchun ham "Tarixi Yaminiy" deb atalgan. Asarda /(oraxoniylarnit Movarounnahrga hujumi (922—996) haqida nodir maʼlumotlar mavjud. Bu asar oʻrta asrlar tarixshunosligiga xos ogʻir uslub — sajʼ bilan yozilgan. "Tarixi Yaminiy"ning arabcha matni Dexli (1847), Bulok, (1874) va Lohur (1883) da chop etilgan. Bu asarning forscha tarjimasi Tehronda 3 marta nashr etilgan (1856, 1955, 1966). Inglizcha tarjimasi ham bosilgan (London, 1858). Undan ayrim parchalar fransuz, nemis, rus, oʻzbek tillarida nashr qilingan.

Manba:Saolibiy, Yatimatuddahr [4jild T., 1976.

## Adabiyot
* Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X — XIX vv. T., 1988; Axmedov B. A., Oʻzbekiston xalklari tarixi manbalari, T., 1991.
Allaniyoz Uteniyozov

**Allaniyoz Uteniyozov** (1936-2006 yy.) – Oʻzbekiston Qahramoni (2001), Oʻzbekiston xalq oʻqituvchisi (1992), Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1986), „Mehnat shuhrati“ ordeni (1995).

## Tajimai holi
Allaniyoz Uteniyazov 1936-yil 8-fevralda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Kegeyli tumani Qazayaqli ovulida tugʻilgan. 1949- yilda onasi bilan togʻasining yoniga – hozirgi Nukus tumani Uzunkoʻl ovuliga koʻchib kelishadi. Allaniyaz Nukus shahridagi maktabda oʻqish bilan bilrga uyida poliz va sabzavotlar yetishtirgan. 1958 – 1962-yillarda Qoraqalpogʻiston pedagogika institutining (hozirgi Nukus davlat pedagogika instituti) chet tillar fakultetida oʻqigan. 1962-yildan Nukus tumanidagi 4-umumiy oʻrta taʼlim maktabida ingliz tili oʻqituvchisi sifatida boshlab, 42 yil davomida dars berdi.

## Faoliyati
Fidoiy ustoz oʼquvchilarga dars oʼtish bilan bir qatorda qishki va yozgi taʼtil paytlarida yolgʼiz boshli, yordamga muhtoj 42 nafar qariyaga uy qurib berib, bu mehnatlari uchun haq olmagan. Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasidagi maʼlumotlarga koʻra Allaniyoz Uteniyazov 40 ta turar joy, 2 ta maktab, 2 ta bolalar bogʻchasi, 2 ta shifoxona va bitta kutubxona qurgan. Undan tashqari 174 ta xonadonning uylarini kapital taʼmirlagan. Hamma qurgan uylari uchun shaxsan oʼzi hech qanday texnikalarning yordamisiz 860 ming dona gʼisht quygan.

1999-yili Nukus tumanida „Saxovat“ fermer xoʻjaligini tashkil etib, olma, oʻrik, shaftolizorlar barpo etdi. Bu bogʻlarning mevalaridan Xoʻajayli tumanidagi Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari birinchi navbatda bahramand boʻlishgan. Xoʻjalik hududidagi ishsiz aholini bandligini taʼminladi. 

Allaniyoz Uteniyazovning taʼlim samaradorligini oshirib borishdagi zarur metodlaridan biri bu – zamonaviy texnologiyalar vositasida dars oʻtish, elektron darsliklardan foydalanish, internet termoqlari maʼlumotlari bilan darslarni boyitish, lingafon, kompyuter xonalaridan samarali foydalanish.

Allaniyoz Uteniyozov 2006 yil 27 yanvarda Toshkentda vafot etdi.

## Mukofotlari
* Oʻzbekiston Qahramoni (2001)
* Oʻzbekiston xalq oʻqituvchisi (1992)
* "Mehnat shuhrati" ordeni (1995)
* Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1986)

## Allaniyaz Uteniyazov haqida iqtiboslar
Ingliz tili muallimining mehr-saxovatli ishlari haqida xabar topgan nafaqat yurtdoshlarimiz, xorijiy gazetalarda oʻqigan millioner, madaniyat va fan arboblari, dunyoga tanilgan chempion, estrada yulduzlari, taniqli insonlar unga ehtirom, minnatdorchilik xatlari yoʻllaganlarː

## Manbalar
Utopiya

**Utopiya** ( — „yoʻq“ va  — „joy“, yaʼni „yoʻq joy“, „xayoliy joy“, boshqa taxminlarga koʻra,  — „farovon“  va  — „joy“, yaʼni „farovon joy“) — ilmiy asoslab berilmagan ideal ijtimoiy tuzum tasviri; ilmiy fantastika janri; ijtimoiy katta oʻzgarishlarning noreal rejalari aks etgan barcha asarlarning atalishi. „Utopiya“ termini Thomas Morening „Utopia“ asari nomidan olingan. Bu tushuncha keyinchalik adolatli ijtimoiy tuzum timsoli — bir xayoliy mamlakat tavsifi sifatida qoʻllaniladigan boʻldi.

## Yana qarang
* Xayoliy sotsializm
Usuli hijoiya

**Usuli hijoiya** (arab. boʻgʻin usuli), boʻgʻin usuli — xatsavod oʻrgatish usullaridan. Bu usul soʻzlarning tovush tarkibiga emas, balki boʻgʻin (hijo)lar hosil qilib, ularni yod olishga asoslangan. Usuli hijoiyada soʻzdagi undosh tovushlarga tegishli unli tovushlar qoʻshilib, hijo xrsil qilingan, soʻng hijolar qushib oʻqilgan.

Usuli hijoiya taʼlimda qadimdan qoʻllanib kelgan. Mil.av. asrlardayoq Yunoniston va Rim davlatlarida savod oʻrgatish shu usul asosida olib borilgan. Oʻrta Osiyo, umuman Sharkdagi maktabxonalarda ham Usuli hijoiya uzoq davr hukmronlik qilgan.

Maktabxonalarda Usuli hijoiyada savod urgatish (harflar nomini yodlash, bugʻinlar hosil qilish, boʻgʻinlarni qushish) 3 bosqichga bulingan: 1bosqichda arab harflarining yozilish shakli bandlarga ajratilib yozib borilgan. Oʻquvchi har bir banddagi harflarni yodlab olgandan soʻng ("alif", "be", "te", "se" tarzida) 2bosqichga oʻtilgan. Bu bosqichda har bir harfning nomi aytilib, unga "zeru zabar" qoʻshib boʻgʻin hosil qilingan (mas, "be" + "zabar" + "ba"). 3bosqich abjad uqish bilan boshlangan. Unda bolalar qoʻlidagi taxtachaga "abjad", "havvaz", "xutti", "kalaman", "saʼufas", "qarashat", "saxxaz", "zagʻaz" soʻzlari yozib borilgan. Bu soʻzlarning tarkibida arab alifbosidagi barcha 28 harf, chunonchi "abjad" soʻzida "be", "jim", "dol" harflari qatnashgan.

Boʻgʻin usulida savod oʻrgatish qiyin boʻlganligi sababli 19-asrdan uni birmuncha isloh etishga harakat qilindi. Xususan, yangi usuldagi oʻzbek maktablarida usuli maddiya (arab. — choʻzish usuli)da savod urgatish rayem buldi. Bu usulda harflarning nomiga unli tovushlar qoʻshilib, choʻzib boʻgʻin hosil qilingan. A. Avloniynish "Birinchi muallim", A. Ibodiyevttg "Tahsilulalifbo", M. Faxriddinotshnt "Rahbari avval" darsliklari usuli maddiya asosida tuzilgan. Usuli hijoiyaga nisbatan usuli maddiyaning birmuncha ijobiy tomoni boʻlgan: bola boʻgʻinning qanday hosil boʻlishini bir oz boʻlsada, anglagan, shu boʻgʻinlar qatnashgan soʻzlarni oʻqigan. 19-asr oxirlaridan yangi usuldagi maktablarda tovush usuli (qarang Usuli savshiya) paydo boʻlib, Usuli hijoiya va usuli maddiyadan afzalligini koʻrsatdi va keyinchalik savod oʻrgatishda asosiy usul boʻlib qoldi.
Utrext

**Utrext** – Niderlandiyadagi shahar. Utrext provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 256,2 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Reyn daryosi deltasidagi port. Mamlakatning qadimiy savdo, moliya, sanoat va madaniy markazi. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik (XI asrdan) sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1636-yil), muzeylar bor. Utrext qadimgi rimliklar qishlogʻi oʻrnida bunyod etilgan. Meʼmoriy yodgorliklardan romangotika sobori (XI—XVI asrlar), gotika cherkovlari saqpangan. Shaharda har yili xalqaro yarmarka oʻtkaziladi.
Utrext universiteti

**Utrext universiteti** — Niderlandiyadagi qadimgi va yirik untlardan biri. 1636-yil Utrext shahrida tashkil etilgan. 1815-yil qirollik universiteti, 1961-yil davlat universiteti maqomini olgan. Huquq, tibbiyot, veterinariya, tabiiy fanlar, matematika, teologiya, gumanitar fanlar buyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1581-yil tashkil etilgan)da 1 millionga yaqin asar saqlanadi. Universitetda 20 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
Uttar-Pradesh

**Uttar-Pradesh** (; ; )  — Hindistonning shimoliy qismidagi shtat. Himolay togʻlarining janubiy etagida. Maydoni 240,9 ming km². Aholisi 166 mln. kishi (2001), aksari qismi hindu va musulmonlar. Asosiy tili — hindi, aholisining bir qismi urdu tilida soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Lakhnau shahri. Yirik shaharlari: Agra, Kanpur, Varanasi, Aligarh, Ilohobod.

## Geografiyasi
Yer yuzasi, asosan, tekislik (HindGang tekisligi), 1/5 qismi Himolay togʻlarining janubiy tarmoqlari (eng baland joyi Nandadevi choʻqqisi, 7816 m). Iqlimi tropik, mussonli iqlim. Tekislik qismida may oyida oʻrtacha harorat 32°, iyulda 16°. Yillik yogʻin 700— 1200 mm. Qurgʻoqchilik ham boʻlibturadi. Eng yirik daryolari: Gang va uning irmoqlari. Sugʻorish kanali koʻp. Iyul — avgustda daryolar toʻlib oqadi, baʼzan toshqinlar boʻladi. Haydalmagan yerlarda palmazorlar va butali, seroʻt savannalar bor. Shtat hududining 12% dan ziyod qismi oʻrmon.

## Iqtisodiyoti
Xujaligida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Asosiy ekinlari: sholi, bugʻdoy, dukkaklilar, arpa, shakarqamish, paxta, kunjut, tariq, yeryongʻoq, kartoshka. Chorvachilikda sut chorvachiligi rivojlangan. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalardan iborat. Oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, qogʻoz, tamaki, aniq priborlar, elektr uskunalari korxonalari, mexanika va temir yoʻl ustaxonalari bor. Agrada shisha buyumlar ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda gazlama, kalava ip, poyabzal, mebel, zargarlik buyumlari tayyorlanadi. Shtatda untlar va boshqa oliy oʻquv yurtlari bor. Uttar-Pradesh — qadimiy hind madaniyati markazi. Agrada mashhur Toj Mahal saroyi bor. Turizm rivojlangan.
Uturgurlar

**Uturgurlar** — ilk oʻrta asr turkiy qabilalaridan biri. Sharqiy Yevropaga koʻchib oʻtgan gunnlarning bir qismi 5-asrning 2-yarmidan utigur yoki uturgur deb atalgan. Bu davrda ular Azov dengizining sharqiy qismida koʻchib yurishgan. Ularning boshligʻi — mashhur Sandilx boʻlgan. Vizantiya U.ni ularga qardosh quturgurlarga qarshi gijgijlagan va natijada ular oʻrtasida kurash uzoq vaqt davom etib oʻzaro qirilib ketishga olib kelgan. 560 yil Uturgurlar avarlar tomonidan boʻysundirilgan. 570 yillarda ular Turk xoqonligiga qaram boʻlishgan. 630 yillarda Uturgurlar va Azov dengizi boʻyida yashagan boshqa turkiy qabilalarning avlodi Kubratxon boshchiligida Bulgʻor podsholigiga asos solingan.

## Adabiyot
* Artamono v M. I., Istoriya Xazar, L., 1962.
Ufa

**Ufa** () Rossiyaning Chelyabinsk va Sverdlovsk viloyatlari hamda Boshqirdiston Respublikasidagi daryodir. Oq Idil daryosining oʻng irmogʻi (Kama havzasi). Uzunligi 918&nbsp;km, havzasining maydoni 53,1 ming km². Oʻrta Uraldagi uncha katta boʻlmagan Ufa koʻlidan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 32,9 m/sek. (Pavlov GES yonida). Eng kup suv sarfi 3740 m’/sek. dekabr boshlarida muzlab, may boshlarida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoklari: Ai, Yuryuzan (chapda), Bisert, Tyuy (oʻngda). Dare havzasida karst rivojlangan. Yogʻoch oqiziladi. Daryoda Pavlov GES qurilgan. GESdan yuqorida 135&nbsp;km va quyida 170&nbsp;km qismida kema qatnaydi. Ufa sohilida Krasnoufimsk shimolidq, quyilish joyida Ufa shahri joylashgan.

## Manbalar
Ufa (maʼnolari)

**Ufa**:

* Ufa — RF Chelyabinsk, Sverdlovsk viloyatlari va Boshqirdiston Respublikasidagi dare.
* Ufa (shahar) — shahar (1586 y.
Ufa platosi

**Ufa platosi** — Ufa daryosi havzasidagi plato. Rossiya Federatsiyasi Boshqirdiston Respublikasi va Perm, Sverdlovsk viloyatlarida. Gʻarbda Sharqiy Yevropa tekisligi qoʻshilib ketadi, sharqiy yon bagʻri tik. Eng baland joyi 517 m. Yer yuzasi sertepa. Asosan, ohaktosh, dolomit, qumtoshlardan tuzilgan boʻlib, karst hodisasi rivojlangan. Qoraqaragʻayqayin oʻrmonlari, jan. keng bargli oʻrmonlar bilan qoplangan.
Usul al-Fiqh

**Usul al-Fiqh** (arab. — fiqh asoslari, ildizlari) — islom shariatida asosiy manba hisoblangan Qurʼon, sunna, ijmo va qiyosni oʻrganadigan ilm. Shu 4 manba barcha islom maktablari tomonidan eʼtirof qilingan boʻlsada, soʻnggi 2 manbaning ahamiyati va imkoniyatini turli mazhab namoyandalari turlicha tushuntiradilar. Ayrim faqixlar huquqiy masalalarni oqilona bir tizimga solish va shaxsiy fikr (ray) asosida hal etishga intilsa, boshqalari barcha fiqh meʼyorlarini pirovard natijada xudoning vahiysi deb hisoblaydilar. U. alf.ning rivojlanishi Muhammad ibn Idris Shoriʼiy nomi bilan bogʻliq. U "Kitob alumm" toʻplamiga kirgan "arRisola" asarida fiqhshunoslik asoslarini bayon etdi. U. alf.ga koʻra, Qurʼon va sunna fiqhning asosiy manbaidir, chunki ular aniq feʼlatvor qoidalarini oʻz ichiga oladi yoki ularni ilohiy vahiylardan anglab olishning oqilona usullarini koʻzda tutadi. Ijmo 3manba hisoblanib, u Qurʼon va sunnada hal etib berilmagan masalalar yuzasidan mujtahidlarning yakdil fikri deb tushuniladigan boʻlgan. Qurʼon va sunnada aniq javob berilmagan savollarni oʻxshashligiga qarab hal etish usuli — qiyos fiqhning 4 manbai deb eʼtirof qilinadi. Bundan tashqari, U. alf. huquqiy yechimlarni izlashning boshqa oqilona usullaridan qoʻshimcha fiqh manbalari sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyadi. Qiyos kabi ular ham manba va ijtixrdga kiritilgan aniqlik deb hisoblanadi.
Ufa (shahar)

**Ufa** — shahar (1586-yildan), Boshqirdiston Respublikasi poytaxti. Oq Idil daryosiga Ufa va Dema daryolari quyiladigan joyda. Transport yoʻli, daryo, avtomobil va havo yoʻllari chorrahasi. Aholisi 1 144 809 ming kishi (2020). Shahar 1574-yilda boshqirdlar qalʼasi Toʻratau oʻrnida rus qalʼasi sifatida vujudga kelgan. 1781-yildan Ufa noibligi, 1796-yildan Orenburg, 1865-yildan Ufa guberniyasi markazi. 1922—91 yillarda Boshqirdiston Muxtor SSR, 1991-yildan Boshqirdiston Respublikasi poytaxti.

Neftni qayta ishlash, kimyo, neft kimyosi ("Bashneft" i.ch. birlashmasi, Novoufim, Ufa neftni qayta ishlash zavodlari, "Ufaneftexim", "Ufaorgsintez" korxonalari), mashinasozlik va metallsozlik (motorsozlik, priborsozlik, agregat, "Orgtexnika" i.ch. birlashmalari; "Elektroapparat", "Promsvyaz", "Ufaselmash" va boshqa zavodlar), yogʻochsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 7 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, Boshqirdiston universiteti), Rossiya Fanlar akademiyasi ning ilmiy markazi, 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri). Boshqirdiston davlat badiiy muzeyi, M. Gʻafuri muzeyi bor. Shahar markazida Salavat Yulayevga yodgorlik oʻrnatilgan.

## Manbalar
Ufar

**Ufar**, ufor — qad. doyra (shuningdek, nogʻora) usullaridan biri. Oʻtmish musiqa risolalarida U.ning bir kancha turlari keltirilgan. Ularning hozirda keng tarqalgan shakli — bumbak; 2) xalq va mumtoz musiqada shu usul joʻrligida ijro etiladigan cholgʻu va ashula yoʻllari U.lar 3/4 va 6/8 takt oʻlchovidagi 2 xil usulda ijro etiladi (bumbakabakbumbak yoki bumbakobumbak); Shashmaqom ashula boʻlimining 1 va 2guruh shoʻbalari turkumi U.lar bilan tamomlanadi. Ular 1 guruh shoʻbalarida Ufari Uz zol (Buzruk makrmida), Ufari Ushshoq (Rostda), Ufari Bayet (Navoda), Ufari Chorgoh, Ufari Segoq (Segohda), Ufari Iroq (Iroqda) deb nomlanadi. 2guruh shoʻbalarida esa Savt, Moʻgʻulcha yoʻllaridagi shoʻbalar nomi bilan qoʻshib ataladi. Mas, Ufari Moʻgʻulchai Buzruk, Ufari Savti Ushshoq kabi. Shoʻʼbalardagi U.lar u yoki bu shoʻba asosiy qismining U. usuliga tushirilgan ritmik variantidir. U. larning surnay yoʻllari ham yaratilgan. Ayniqsa, turkumli surnay yoʻllarida kuylarning oxirgi qismi U. usulida ijro etiladi. U.lar jozibali, yengil kuy va ashulalar boʻlib, yoqimli va ravon yangraydi. Koʻpincha ular joʻrligida turli raqslar ijro etiladi. U.lar uzbek, tojik va koʻpgina boshqa Sharq xalklari musiqasida keng tarqalgan.
Ufq

**Ufq** (yun. horizo — chegaralayman) — ochiq joyda Yer yuzasining koʻrinadigan chegara qismi yoki Yer yuzasining osmon sferasi bilan kesishadigan qismi. Koʻrinma U. va matematik U. farqlanadi. Kuzatuvchiga osmon sferasi Yer yuzasi bilan tutashib ketadigandek boʻlib koʻrinuvchi egri chiziqni koʻrinma Ufq deyiladi. U.ning koʻrinma uzoqligi quyidagicha ifodalanadi: d~ 3,83VA, bu yerda d —masofa, km larda; h — kuzatuvchining Yer yuzasidan (dengizda esa suv sathidan) turgan balandligi, m larda ifodalanadi. Balandlik ortishi bilan U.ning koʻrinma uzokligi, shuningdek, U.ning pasayishi ortib boradi. Mas, dengiz qirgʻogʻida turgan odam 5–6&nbsp;km, 10 m balandlikda esa 12,1&nbsp;km uzoqdagi buyumlarni koʻrishi mumkin. Kuzatuvchi turgan nuqtada shovun chizigʻi osmon sferasini zenit va nadir nuqtalarida kesadi (qarang Osmon sferasi). Shovun chizigʻiga perpendikulyar boʻlgan tekislik bilan osmon sferasining kesishishidan hosil boʻlgan katta doyra matematik yoki haqiqiy U. deyiladi. Koʻrinma U., odatda, matematik U.dan pastda yotadi. Shunga kura, koʻrinma U. haqiqiy U.dan kichik boʻladi. Joyning meridiani haqiqiy U. bilan ikki nuktada: shim. nuqta N va jan. nuqta S da kesishadi. N va S lar oʻrtasida shim.ga qarab turgan kuzatuvchining oʻng tomoni sharq Ye va chap tomoni gʻarb Jboʻladi. U. osmon ekvatori bilan xuddi shu Ye va W nuqtalarda kesishadi. N, S, Ye va I^lar U.ning asosiy (bosh) nuqtalari boʻlib, unga dunyo tomonlari ham deyiladi.

## Manbalar

## Havolalar
Ufq tekisligi

**Ufq tekisligi** - berilgan nuqtada shovun chizigʻi (zenit va nadir chizigʻi)ga perpendikulyar oʻtgan osmon sferasining katta doirasi tekisligi. Ochiq dengizda koʻrinma ufq, kichik doyra tekisligini tashkil etib, u haqiqiy Ufq tekisligiga parallel boʻladi (Yana q. Ufs).
Uxlatuvchi dorilar

**Uxlatuvchi dorilar** - uyqu keltiruvchi dorilar; organizmga yuborilganda tabiiy uyquga monand holatni paydo qiladi. Uxlatuvchi dorilarning samarasi markaziy nerv sistemasining turli qismlariga tormozlovchi taʼsir koʻrsatishiga asoslangan. Uxlatuvchi dorilarning kichik dozasi kishini tinchlantiradi.

Uxlatuvchi dorilarga barbiturat kislota hosilalari yoki barbituratlar va kimyoviy tuzilishi turlicha boʻlgan moddalar kiradi. Tinchlantiruvchi moddalar ham uyquni normallashtirishga yordam berib, hayajonni kamaytiradi, tajanglik va bezovtalikni yoʻqotib, uyqu keltiradi. Uyquning turli buzilishlarida Uxlatuvchi dorilar qoʻllanadi.

Uxlatuvchi dorilar uyqu keltirish tezligi hamda uxlatish muddatiga koʻra, uzoq muddatli va oʻrtacha muddatli dorilarga boʻlinadi. Vrach turlicha uyqu buzilishini davolash uchun dori tanlashda bu xususiyatlarni eʼtiborga olishi lozim.

Koʻpchilik Uxlatuvchi dorilar kuchli taʼsir etuvchi dori moddalari qatoriga kiradi. Ularni faqat vrach ruxsati bilan qabul qilish lozim, aks holda odam bu dorilarga oʻrganib qoladi.
Uxta

**Uxta** — Komi Respublikasidagi shahar (1943 yildan). Uxt a daryosi va uning irmogʻi Chibyu boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 103 ming kishi (2002). 1931 yilda barpo qilingan. Neftgaz va neftni qayta ishlash sanoati markazi. Yetakchi korxonasi — neftni qayta ishlash zavodi; mexanika va taʼmirlashmexanika va boshqa zavodlari; mebel fabrikasi, qurilish materiallari va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Bir necha ilmiy tadqiqot intlari, industriya instituti mavjud.
Uxuanlar

**Uxuanlar** — qadimda Mongoliyaning sharqida yashagan va xitoy manbalarida Dun xu deb atalgan xalqning bir kismi. Mil. av. 3-asrning boshlarida hundar U.ni oʻziga boʻysundirib Uxun togʻi yon bagʻriga koʻchirtirganlar. Shundan boshlab ular uxuan deb atala boshlagan. Mil. av. 119 yil Xan imperiyasi qoʻshinlari hunlar bilan urushganda, xitoylar hunlarga qarshi kurashda ulardan foydalanish uchun U.ni sharq tomonga koʻchishga majbur qilganlar. Mil. av. 1-asrning boshlarida U. kuchayib nafaqat Xan hukmdorlariga, balki hunlarga ham qarshi harakat qilgan. Ammo hunlar ular ustidan gʻalaba qilib, qaytadan oʻz fuqaroligiga oʻtkazgan. Shundan keyingi 2—3-asrlar davomida U. goh xunlar, goh xitoylar taʼsirida boʻlib turgan. Mil. 207 yil Vey hokimligi hukmdori Sao Sao U.ni tormor keltirib, 200 ming nafar kishini asirga olgan. 10 ming oilani esa, Xitoyning markaziy tekisligiga koʻchiradi, qolgan qismini Manjuriyada qoldiradi. Shundan keyin, U. asta sekin mahalliy xalq bilan aralashib, mustaqil xalq sifatida tarix sahnasidan yoʻqolib ketgan.
Uxumsoy

**Uxumsoy** — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Nurota tizmasining shim. yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 28&nbsp;km, havzasining maydoni 73,2&nbsp;km². Uxum dovonidan (1300 m) 2&nbsp;km shim.gʻarbda Qorasoy nomi bilan boshlanadi. Oʻrta Uxum qishlogʻi yaqinida Tikchasoy bilan qoʻshilgach, U. deb ataladi. Togʻlar orasida yon bagʻirlari baland, keng vodiyda nishabi katta toshloq oʻzanda oqadi. Havzasi, asosan, suvni yaxshi oʻtkazadigan jinslardan tuzilganligidan qor va yomgʻir suvlarining koʻp qismi yer ostiga singib ketadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,17m³/sek. dan (koʻp suvli yilda) 0,130 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi, yoz oxiri, kuz boshlarida suvi kamayadi. Togʻlar orasidan tekislikka chiqqach, yozda oʻzani qurib qoladi. Suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.
Uffitsi

**Uffitsi** (Ufﬁ zi, aynan "kanselyariya") — Florensiyadagi davlat kartinalar galereyasi; Italiyadagi eng yirik toʻplamlardan biri. Hukumat kanselyariyasi uchun qurilgan binoga joylashgan (1560—85, meʼmori J. Vazari va boshqa Buontalenti). Medichilar sulolasi toʻplami zaminida shakllangan U.ga 1575-yilda asos solingan. U. 13— 18-asrlar Italiya rangtasvir asarlarining jahondagi eng boy toʻplamiga ega (Duchcho, Jotto, Uchchello, Pyero della Francheska, Bottichelli, Leonardo da Vinchi, Rafael, Jorjone, Titsian, Karavajo va boshqalar), antik sanʼat, fransuz, nemis, niderland, golland va flamand sanʼatining ajoyib namunalari saqlanadi. Yevropa rassomlarining avtoportretlari, ayniqsa, nodirdir.
Uch Avliyo majmuasi

**Uch avliyo majmuasi** – Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (1549, 1821). Ichan qalʼaning sharqiy qismida joylashgan. Maqbara 3 avliyo shayx (Boqiy, Maqsud va Latif)lar nomi bilan bogʻlangan.

Maqbara bir xonali, murabba tarhli (6×6 m), pishiq gʻisht (27×27×5 sm)dan qurilgan. Poliga ham pishiq gʻisht (26×26×5 sm) yotqizilgan. Gumbazi 16-asr Buxoro meʼmorligiga xos „qolibkori“ uslubida qurilgan boʻlib, katakkatak yulduzchalar bilan bezatilgan. Maqbaraning shim. devoridagi ravoqda supa ustiga 6 ta sagʻana yonmayon joylashtirilgan. Ularning 3 tasi pastki shim.sharqiy qismida. Maqbara bezaksiz, unga 3 tomondan kiriladi. Bosh tarzi baland peshtoqli (bal. 12 m). Peshtoq tokchasi va tepasidagi yassi ravoqlar gʻishtdan hoshiyali qilib terilgan. Maqbaraning yagona bezagi yogʻoch uymakori eshigi boʻlib, uni ishlashda qatnashgan xivalik ustalardan Abdulla ibn Sayid, Ahmad Samarqandiyning oʻgʻli va shogirdi Asad Husayn nomlari yozilgan. Keyinchalik peshtoq qarshisida qorixona, xonaqoh va bir ustunli ayvon qurilgan. Ayvondagi yozuvda Hoji Maqsud tomonidan qurdirilgani (1893) qayd etilgan. Peshtoqdagi marmar taxtachada mutavalli Nazarxoʻja buyrugʻi bilan taʼmirlanganligi (1821—22) yozilgan. Uch Avliyo majmuasim. I. Notkin (1956—59) va A. Rahmonov (198182) rahbarligida ilmiy oʻrganilgan.
Uch jism masalasi

**Uch jism masalasi** (astronomiya da) — butun olam tortishish qonuniga muvofiq oʻzaro tortishuvchi uch jism harakati haqidagi masala. Bunda jismlar moddiy nuqtalar deb olinadi. Bunday deb olish uchun ular sharsimon shaklda, oralikdagi masofa ularning xususiy oʻlchamlariga nisbatan juda katta boʻlishi kerak. Bir qancha osmon jismlari, mas, Kuyosh, sayyoralar va ularning yoʻldoshlari bu shartni yetarli darajada qanoatlantiradi. 1912-yilda fin astronomi K.F. Sundman Uch jism masalasim. umumiy yechimini cheksiz qatorlar koʻrinishida chiqardi, biroq bu yechim murakkab boʻlgani sababli amaliy maqsadlarda foydalanilmaydi. Uch jism masalasim. faqat maxsus boshlangʻich shartlar qoʻyilgandagina toʻla yechimga ega boʻladi.