open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eklampsiya

**Eklampsiya** (yunoncha: — *chaqnash*) — homiladorlik toksikozlarining xavfli shakli. Birinchi marta boʻyida boʻlgan, aksari egiz homiladorlik yoki buyrak, yurak-tomir kasalliklari bor ayollarda homiladorlikning ikkinchi yarmida, koʻpincha soʻnggi oylarida vujudga keladi. Eklampsiyaning asosiy belgisi tutqanoq tutishidir. Eklampsiyadan avval nefropatiya va preeklampsiya alomatlari (qattiq bosh ogʻrishi, koʻz xiralashishi, koʻz oldi jimirlashishi, qon bosimi koʻtarilishi, siydikda oqsil koʻpayishi, uyqusizlik, betoqatlik va boshqalar) namoyon boʻladi. Eklampsiyada tutqanoq tutadi, bemor hushdan ketadi. Eklampsiya homiladorlikda, asosan, tugʻruq vaqtida, baʼzan chilla davrida ham uchraydi.
Eklampsiya xuruji ma’lum bir kеtma-kеtlikda rivоjlanadi: 
1. Prоdrоmal(Aura)-15-25ya yuz va qo’l mushaklari kichik fibrillyar 
qisqarish kuzatiladi, xushidan kеtadi. 
2. Tоnik -10-20 sоniya, mushaklar qоtishi va harakatsizlanishi, diafragma 
spazmi, nafas to’xtashi, lab shilliq qavatlari va оyoq-qo’llar ko’karishi, tanasi 
оrqaga bukilishi, tishlar jipslanishi,ko’zlar bo’rtishi bilan kuzatiladi. 
3 Klоnik -1-1,5 daqiqa davоm etadi, mushaklarni kuchli qisqarilishi,ko’p 
so’lak ajralishi, оg’izdan ko’pik kеlishi, nafas qiyinlashishi, so’lak tiqilishi,tilini 
tishlab оlishi mumkin. 
4. Tarqalish davri- tutqanоqlar to’xtaydi, chuqur uzlikli nafas, оg’izdan 
ko’pik chiqishi, ko’p hоllarda qоn aralash, nafasi davriylashadi, 
pоsteklampsik kоma kuzatilishi mumkin, ba’zan yaxshi оqibatlar bilan tarqaladi 
va hushiga kеladi. Tutqоqdan so’ng amnеziya bоshlanadi. Agar atrоfda hеch 
kim bo’lmasa,faqat jarоhatlariga qarab (lat yеyishlar, tili tishlangan) yoki 
kоma hоlatidan bilish mumkin. 
5. Kоmatоz- individual hоlatidan kеlib chiqib, daqiqalar yoki sоatlar 
davоm etadi, shоvqinli va tеz nafas, yuzi shishgan, ammо ko’karmagan. 
Tutqanоq takrоrlanishi mumkin, shu sababli yaxshi parvarish va sеdatsiya 
kеrak. Baʼzan eklampsiya alomatlari roʻy-rost koʻzga tashlanmaydi, ularni vaqtida aniqlash ancha qiyin. Shu sababli u goʻyo bexosdan paydo boʻlgandek boʻladi. Tutqanoq tutganda bemorning biror joyiga shikast yetib qolmaslik chorasini koʻrish lozim; u tilini tishlab olmasligi uchun ogʻziga bandiga doka oʻralgan qoshiq solib qoʻyiladi; tutqanoq xuruji oʻtib ketgach bemorning soʻlagi nafas yoʻllariga tushmasligi uchun ogʻzini toza salfetka bilan artib olinadi. Eklampsiyada oʻpka shishishi yoki miyaga qon quyilishi tufayli ayol, platsentaning oʻrnidan koʻchishi, bachadonga qon quyilishi tufayli esa homila nobud boʻlishi mumkin.

Davosi: Markaziy nerv sistemasi faoliyatini normallashtiruvchi, qon bosimini pasaytiruvchi, siydik ajralishini kuchaytiruvchi dori-darmonlar, kislorod, parhez buyuriladi. Oldini olish: homiladorlikning ilk toksikozlarini oʻz vaqtida davolashdan iborat.

Ad.:Qodirova A., Homiladorliktoksikozlari, T., 1994.
Ad.: Ayupova F.M., Akusherlik va Ginekologiya 2021.

## Manbalar
Eklektizm

**Eklektizm**, eklektika (yunoncha: — tanlovchi) — turli xil, hatto bir-biriga qarama-qarshi qarash, gʻoya, nazariyalarning "eng yaxshisi"ni tanlab olishga intilish. Dastlab soʻnggi yunon falsafasida paydo boʻlgan. "Eklektizm" terminini aleksandriyalik Potamon (2-asr) qoʻllagan va oʻz maktabini eklektik maktab deb atagan. Eklektik tafakkur usulida narsa va hodisalarning muhim va muhim boʻlmagan, asosiy va asosiy boʻlmagan xususiyatlari, ular oʻrtasidagi bogʻlanishlar yuzaki ravishda birlashtirilib, qorishtirilib ifodalanadi. Narsa va hodisalarga, ularning bogʻlanishlariga aniq, muayyan makon va zamonda, muayyan vaziyat va shart-sharoitda yondashmaslik, ulardagi asosiy va ikkinchi darajali tomonlarni hisobga olmaslik asosida eklektik tafakkur usuli paydo boʻladi. Tasviriy sanʼat va meʼmorlikda eklektizm turli-tuman, oʻzaro nomuvofiq badiiy unsurlarni birlashtirishdir. Odatda, yirik badiiy yoʻnalishlarning inqirozi davriga xos. Eklektizm xususiyatlari, jumladan, qadimiy Rim sanʼatining soʻnggi davri (Yunoniston, Misr, Old Osiyo va boshqalar sanʼatida oʻzlashtirilgan shakllar qoʻshilishi)da koʻzga tashlanadi. Uygʻonish davrining buyuk namoyandalari ijodining eng yaxshi tomonlarini qoʻshib mukammallikka erishish mumkin deb hisoblagan. Bolonya maktabi vakillari ham ekelktizmga moyil boʻlgan. Ekelektizm turli uslublarning shakllarini toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻllagan XIX asr 2-yarmi meʼmorligi (ayniqsa, interyerlarni bezash) uchun ham xos boʻlgan, biroq uning meʼmoriy va bezak ekelktizmi oʻzining keng koʻlami, mohiyati eʼtibori bilan yaxlit bir "modern" uslubini shakllanishiga muhim taʼsir koʻrsatdi. XX asr oʻrtalaridan eklektizm anʼanalari Gʻarbiy Yevropa va Amerika badiiy madaniyatida keng tarqaldi.
Eklimetr

**Eklimetr** (yun. ogʻdiraman va metr) — geodeziyada — joyda (yerda) chiziqlarning qiyalik burchagini oʻlchash uchun ishlatiladigan geodezik asbob. Doira shaklidagi metall quticha va uning yon tomoniga mahkamlangan prizmatik naycha 2 dan iborat. Metall quticha ichida gardishiga gradusda darajalarga boʻlingan halqa (disk) 3 joylashgan. Gradus darajalar noldan boshlab har ikkala tomonga raqamlar bilan belgilangan. Oʻz oʻqida erkin turgan halqa unga mahkamlangan yuk (ogʻirlik) taʼsirida doim bir holatni, yaʼni gardishdagi nol darajadan oʻtuvchi diametr chizigʻi gorizontal holatni egallaydi. Oʻlchashni bajarib boʻlib, halqa maxsus prujinalar yordamida qoʻzgʻalmas holda saqlanadi. Chiziqning qiyalik burchagini oʻlchash uchun uning bir uchida eklimetr bilan turib, ikkinchi uchiga belgi tayoq tik oʻrnatiladi va eklimetrning prizmatik naychasi tayoqsa koʻz balandligi boʻyicha belgilab qoʻyilgan nuqtaga qaratiladi. Quticha sirtidagi tugmacha bosilib, halqa erkin holatga keltiriladi va oynachadan halqa gardishidagi shkala boʻyicha sanoq olinib, qiyalik burchagining qiymati aniqlanadi. Eklimetr bilan qiyalik burchagi 0,1° aniqlikda oʻlchanadi.
Ekliptika

**Ekliptika** (yun. — tutilish) — Quyoshning osmon gumbazidagi koʻrinma yillik harakat yoʻli. Bu harakat katta aylana boʻylab sodir boʻlib, osmon gumbazining sutkali harakatiga qaramaqarshi yoʻnalgan va tezligi sutkasiga 59’8" ga teng. Quyoshning yillik koʻrinma harakati Yerning Quyosh atrofidagi haqiqiy harakati natijasida kelib chiqadi. Yerning orbita tekisligi ekliptika tekisligidan iborat. ekliptika tekisligining ekvator tekisligiga oʻrtacha ogʻmaligi ye=23°27’08",26. E. va ekvator bir-biri bilan ikki nuqtada — bahorgi teng kunlik va kuzgi teng kunlik nuqtalarida kesishadi. Ekliptika zodiaqdagi 12 ta yulduz turkumidan oʻtadi. Ekliptika tekisligi osmon koordinatalari sistemasida asosiy tekisliklardan biri hisoblanadi.
Eklogit

**Eklogit** (yun. — tanlash) — chuqurlikdagi metamorfik togʻ jinsi; yaxlit, baʼzan varaqsimon koʻrinishda boʻladi. Asosan, granat, piroksen (omfatsit), kvari va rutildan tashkil topgan. Ikkinchi darajali aksessor minerallardan kianit, korund, sanidin, koesit, enstatit, grafit, olmos va flogopit uchraydi. Allotriomorf donador, granoblastik struktura va yaxlit teksturaga ega. Kimyoviy tarkibiga qoʻra bazalt va gabbroga oʻxshash. Geologik yotish sharoitiga nisbatan eklogit 3 tipga boʻlinadi: metamOrfik mintaqalardagi eklogit glaukofanli slanetslar va alpinotipli giperbazitlar bilan assotsiatsiyada; granulitli, gneysli va amfibolitli metamorfik majmualarda; kimberlitlar va ishqorli bazaltoidlarda qoʻshilmalar (ksenolitlar) hosil qiluvchi boʻladi. Eklogit bilan rutil konlari bogʻliq, ancha chuqurlikdagi eklogitlar orasidagi kimberlitlarda esa olmos uchraydi.
John Eccles (neyrofiziolog)

**Ekls**, **Ekkls Jon Keryu** (1903.27.1, Melburn 1997.2.5, Shveysariya) — avstraliyalik fiziolog. Melburn universiteti (1925) va Oksforddagi Magdalen kollejini tugatgan (1929), 1927—37 yillarda Oksfordda Ch. Sherrjgton rahbarligida ishlagan. Sidneydagi patologiya instituti direktori (1937—44). Otago (Yangi Zelandiya) universitetida fiziologiya professori (1944—51). Kanberra  Avstraliya milliy universitetida fiziologiya professor (1951—66). Chikago instituti va Nyu-York universitetida turli lavozimlarda faoliyat yuritgan. Ilmiy faoliyati nerv hujayralaridagi elektrik jarayonlarga oid. Ekkls nerv hujayralarida qoʻzgʻalish va tormozlanishning ion mexanizmlarini oʻrgangan, bir hujayrada hosil boʻlgan nerv impulslari ikkinchi hujayraga qanday oʻtkazilishini koʻrsatib bergan. London qirollik jamiyati aʼzosi (1941-yildan), Nobel mukofoti laureati (1963; AL.Xojkin va A.F. Xaksli bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Ekologik valentlik

**Ekologik valentlik** — turning oʻzgaruvchan muhit sharoitiga moslanish darajasi. Miqdoriy jihatdan muhit sharoitining mazkur tur hayot faoliyati saqlanib qoladigan chegarada oʻzgarishi bilan ifodalanadi. Ekologik valentlikga turning bitta alohida omilga yoki bir qancha omillar kompleksiga nisbatan reaksiyasi sifatida qarash mumkin. Muayyan omilning keng koʻlamda oʻzgarishiga chidamli turlar "evri" qoʻshimchasi orqali belgilanadi (masalan, evritermlar — harorat taʼsiriga, evrigalinlar — shoʻrlanishga nisbatan va hokazo). Mazkur omilning tor koʻlamda oʻzgarishiga chidamli turlar "steno" qoʻshimchasi bilan ifodalanadi (masalan, stenotermlar, stenogalinlar). Kompleks omillarga nisbatan keng koʻlamdagi Ekologik valentlikga ega boʻlgan organizmlar evribiontlar, buning aksi stenobiontlar deyiladi. Evribiontlik turning turli xil yashash joyini egallashiga imkon bersa, stenobiontlik esa tur tarqalishi joyining keskin kamayishiga olib keladi. Bu tushunchalar turga nisbatan evritop va stenotip deb ataladi (qarang Ekologik omillar).
Ekologik joy

**Ekologik joy**, ekomuhit – tabiatda tur yashashi mumkin boʻlgan barcha muhit omillari majmui. Ekologik joy tushunchasi, odatda, ekologik jihatdan yaqin va bitta trofik darajada turadigan turlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni tadqiq qilishda qoʻllanadi. „Ekologik joy“ termini amerikalik ekolog J. Grinnel (1917) tomonidan turlarning taqsimlanishini tavsif etish uchun tavsiya etilgan. Bu termin yashash joyi tushunchasiga yaqin maʼnoni anglatadi. Keyinchalik amerikalik zoolog Ch. Elton (1927) trofik bogʻlanishning muhim ahamiyatini koʻrsatish uchun ekologik joyni turning ekologik sistemadagi holati tarzida talqin qilgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida koʻpchilik tadqiqotchilar ekologik jihatdan oʻzaro yaqin va jamoa ichida oʻxshash holatni egallagan 2 turning bir xil maydonda turgʻun hayot kechira olmasligini aniqlashgan. Bu empirik axborot 2 turning oziq uchun raqobati matematik modeli (italyan matematigi V. Volterra) va rus mikrobiologi G. F. Gauzening (1986) eksprimental ishlari orqali tasdiqlandi.

Ekologik joyning zamonaviy konsepsiyasi amerikalik ekolog J. Xatchinson (1957, 1965) taklif etgan model asosida shakllandi. Bu modelga binoan Ekologik joyni koʻp kamerali maydon (giperhajm) tarzida faraz qilish mumkin: bu maydonning alohida oʻlchamlari turning normal hayot kechirishi uchun zurur boʻlgan omillarga mos keladi. Divergensiya orqali turlarning ekologik joyida sodir boʻladigan farq ularning yashash joyi, oziq xili va bir xil yashash joyining oʻzidan har xil vaqtda foydalanishi bilan bogʻliq. Ekologik joyning miqyosi va har xil turlar ekologik joyini baholash metodlari ishlab chiqilgan.
Ekologik krizis

**Ekologik krizis**, ekologik tanglik — ekologik sistemalar, alohida hududlar yoki biosfera miqyosidagi tabiiy ofatlar; toshqin, yer silkinishi, vulkanlar otilishi, qurgʻoqchilik, dovul, chigirtkalar ofati, yongʻin va boshqalar holatlar oqibatida yuz beradigan ekologik vaziyat. Ekologik krizisning yuzaga kelishida, ayniqsa, odamning xoʻjalik faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan antropogen omillar: daryolarni toʻsib suv oqimining oʻzgartirilishi, qoʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi, oʻrmonlarning kesilishi, kon qazish ishlarining olib borilishi alohida ahamiyatga ega. Tabiat qonunlarini bilmaslik yoki ularni nazarpisand qilmasdan tabiiy resurslardan foydalanish, zavod va fabrikalar qurish, ichdan yonar dvigatellarning atmosferani ifloslantirishi natijasida ekologik muvozanatnish buzilishi Ekologik krizisning kelib chiqishiga sabab boʻladi.

## Manbalar
Ekologik muvozanat

**Ekologik muvozanat** — inson, oʻsimlik va hayvonlar uchun zarur boʻlgan tabiiy sharoitlar muvozanati. Maʼlumki, tabiat komponentlari bir-birlari bilan uzviy bogʻlangan, doim oʻzaro aloqada va taʼsirdadir. Ular komponentlar oʻrtasida muttasil ravishda roʻy berib turadigan modda va energiya almashinuvi oqibatida hosil boʻladi va tabiatning bir butunligini taʼminlaydi. Tabiat komponentlari oʻrtasidagi bunday oʻzaro taʼsir va aloqalar uzoq geologik davrlar mobaynida rivojlanib, turli joylarda turli ekosistemalarni shakllanishiga olib kelgan. Ekosistemalarda modda va energiyaning kirib kelishi bilan chiqib ketishi oʻrtasida dinamik tenglik (balans) yuzaga kelgan. Bunday tenglik yoki muvozanat ekosistemani sifat jihatdan maʼlum bir holatda uzoq muddat mavjud boʻlib turishini taʼminlaydi.

Ekologik muvozanat 2 xil boʻlishi mumkin: komponentlararo Ekologik muvozanat — ekosistema komponentlari oʻrtasidagi tenglikka asoslanadi; hududiy Ekologik muvozanat — biror hududda intensiv va ekstensiv tarzda foydalaniladigan joylarning ayrim nisbatlari asosida yuzaga kelib, shu hududning Ekologik muvozanatning buzilmasligini taʼminlaydi.
Ekologik omillar

**Ekologik omillar** — atrof muhitning organizmlar faoliyatiga oʻziga xos taʼsir etuvchi maʼlum sharoitlari va elementlari majmui. Ekologik omillar 2 katta guruh — abiotik  va biotik omillarga boʻlinadi. Ekologiyada „cheklovchi omillar“ tushunchasi ham mavjud, ular tarkibiga organizmlar mavjudligi va rivojlanishini cheklovchi har qanday omilni kiritish mumkin.

Tirik organizmlarga taʼsir etuvchi muhitning har qanday boʻlaklari ekologik omillar deyiladi.

Muhit — quruqlik, suv, havo va yer osti qismlaridan iborat. Tashqi muhit tushunchasidan tashqari yashash sharoitlari degan tushuncha ham mavjud boʻlib, bu tushunchaga organizmning yashashi uchun zarur boʻlgan elementlar yoki omillardan yorugʻlik, issiqlik, suv, oziqlanish va shu kabilar kiradi. 1933-yilda D.N.Kashkarov muhit omillarini 3 guruh (iqlim, edafik va biotik)ga boʻladi. Keyinchalik 1950-yilda Alyoxin ekologik omillarni iqlim, edafik, orografik, biotik, antropogen va tarixiy guruhlarga ajratib oʻrganishni taklif qiladi.

Ekologik omillar 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi:

1. Abiotik omillar — anorganik tabiat sharoitining yoki oʻlik tabiatning yigʻindisi. Bularga harorat, yorugʻlik, namlik, suv, tuproq, relyef kiradi.

2. Biotik omillar: Bunga tirik tabiat elementlari (tirik organizmlarning bir-biriga va yashash muhitiga taʼsiri) kiradi. Biotik omillar fitogen va zoogen omillarga boʻlinadi. Fitogen omillar deganda yuksak va tuban oʻsimliklarning organizmga taʼsiri eʼtiborga olinsa, zoogen omillar deganda esa organizmga barcha hayvonlarning taʼsiri nazarda tutiladi.

3. Antropogen omillar — bu inson faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan omillar, yaʼni odamlarning oʻsimlik va hayvon turlari yoki ular guruhlarining tuzilishiga koʻrsatgan taʼsiridir. Tirik organizmlarga juda koʻp omillar taʼsir koʻrsatadi.

Ana shu omillarning ayrim organizmlarga koʻrsatgan taʼsiri natijasi esa xilma-xildir. Omilning organizm hayoti uchun eng qulay darajasi — optimal daraja deyiladi. Har qanday ekologik omillarning eng yuqori darajasi maksimum va eng quyi darajasi minimum boʻladi. Tabiiyki, har bir tirik organizm uchun u yoki bu ekologik omilning oʻz maksimumi, minimumi va optimumi boʻladi. Chunonchi, uy pashshasi 7° dan 0° gacha yashashi mumkin. Ular uchun yashashning optimum darajasi 36—40° ni tashkil etadi.
Shuni ham taʼkidlash zarurki, ekologik omillar organizmlarga kompleks taʼsir etgandagina ular yuqori natija beradi.
Ekonomayzer

**Ekonomayzer** (ing. saqlash) — 1) bugʻ qozoniga beriladigan sovuq suvni qozondan chiqib ketayotgan gazlar issiqligi bilan oldindan isitib beradigan issiqlik almashgich qurilma. Suv qaynaydigan va qaynamaydigan turlarga boʻlinadi. Pastroq (2,5 MPa gacha) bosimga moʻljallangan ekonomayzer  choʻyandan qovurgʻali qilib yasaladi, undan yuqori bosimga moʻljallangani esa poʻlat trubalardan toʻgʻri qilib tayyorlanadi; 2) ichki yonuv dvigateli karbyuratoridagi moslama. Drosselli qopqoq (zaslonka) toʻliq ochilganda yoki uning shunga yaqin vaziyatida yonuvchi aralashmani boyitish (yonuvchi aralashma tarkibidagi yonilgʻi havo nisbatini oʻzgartirish, yaʼni yonilgʻini koʻproq, havoni kamroq kiritish) uchun xizmat qiladi.
Ekonometriya

**Ekonometriya** (yun. uy xoʻjaligini yuritish sanʼati va...metriya), ekonometrika — iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish, iqtisodiy axborotlarga ishlov berishning matematik va iqtisodiystatistik usullarini va modellarini ishlab chiqish va qoʻllash bilan shugʻullanadigan fan; ekonometriya iqtisodiy hodisa va jarayonlarning aniq miqdoriy qonuniyatlari va oʻzaro aloqalarini matematik va statistik usullar, modellar yordamida oʻrganadi. E.da qoʻllanadigan modellar yordami bilan statistika, prognoz va reja maʼlumotlar asosida miqdoriy natijalar olinadi. Ekonometriyaning paydo boʻlishi iqtisodiy tahlillar va taxminlash uchun iqtisodiy statistik usullar va yoʻ lyoʻriqlarning zarurati bilan bogʻliq.

Iqtisodiy-statistik maʼlumotlarni matematik usulda oʻrganish XIX asrning oxirlari — XX asrning boshlaridan boshlandi. XX asrning 20—30-yillarida ekonometriya mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi. "Ekonometriya" terminini dastlab polyak iqtisodchisi A. Chompa (1910) qoʻllagan, norveg iqtisodchisi, Xalqaro ekonometriya jamiyati (1930)ning asoschilaridan biri R. Frish unga ilmiy yoʻnalish berdi (1926). Dastlab ekonometriya doirasida iqtisodiy jarayonlar va ularga taʼsir etadigan omillar oʻrtasidagi korrelyatsion aloqalarni ifodalovchi analitikstatistik modellar ishlab chiqildi. Iqtisodiy rivojlanishni tahlil qilishda iqtisodiy oʻsish modellaridan foydalanildi. Rus olimi L.V. Kantorovich normativ modellarni ishlab chiqishga katta hissa qoʻshdi.

Hozirgi ekonometriya usullari yordamida prognozlashga oid koʻplab masalalarni yuqori aniqlik darajasida yechish mumkin. Hozirgi davrda ekonometriya iqtisodiy rivojlanishning matematik usullarini takomillashtirishda, iqtisodiy sikllilikni asoslash, talab va taklif koʻrsatkichlarini hisoblash, talabning oʻzgaruvchanlik xususiyatlarini baholash, ishlab chiqarish sarfxarajatlarini va jamgʻarish surʼatlari oʻzgarishlarini tahlil etish, ishlab chiqarishning tarmoqlararo bogʻlikdigini oʻrganishda va boshqalar masalalarni tadqiq va taxlil etishda qoʻllanadi. Ekonometriya boʻyicha Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika instituti, Oʻzbekiston milliy universitetining amaliy matematika fakulteti, ToshTU va Toshkent iqtisodiyot untlarida nazariy va amaliy ishlar olib boriladi. 2017-yil Oʻzbekiston milliy universitetining Iqtisodiyot fakultetida Ekonometrika kafedrasi ochildi. 2018-yildan boshlab esa bu kafedraga talabalar qabul qilinishi boshlandi.

Tursunxo'jayev G'iyosiddin
Ekran

**1-savol Ekran** (frans. — parda) — 1) tasvirlar tushirish yoki hosil qilish uchun moʻljallangan qurilma. Masalan, kino ekrani (parda), televizor ekrani (shisha qurilma) va boshqalar; 2) turli nurlanishlarni yutadigan, qaytaradigan yoki insonni ulardan himoya qiladigan qurilma (masalan, bug qozoni ekran— suvni isitish uchun issiqlik nurlarini yutadi, rentgen qurilmasining ekrani — rentgen nurlarini koʻrinuvchi nurlarga aylantiradi va insonni ularning zararli taʼsiridan himoya qiladi); 3) radiotexnika va elektrotexnika qurilmalari va boshqalarni foydasiz va xalaqit beruvchi tashqi elektromagnit maydondan himoya qilish uchun moʻljallangan toʻsiq. Bunday ekran elektr tokini yaxshi oʻtkazuvchi metall (mis, alyuminiy) dan yasaladi. Unda tashqi elektromagnit maydon oʻzgaruvchan tok hosil qiladi. Bu tok ekranda ikkilamchi elektron maydonni vujudga keltiradi. Bu maydonning amplitudasi tashqi maydon amplitudasiga teng, fazasi esa qarama-qarshidir. Shuning uchun natijaviy elektromagnit maydonning taʼsiri kamayadi. Qurilmalarni bunday ekranlar bilan taʼminlash ekranlash deb ataladi.
Emmelie de Forest

**Emmelie Charlotte-Victoria de Forest** (; 28-fevral, 1993) daniyalik shved qoʻshiqchidir. U 2013-yili Shvetsiyaning Malmö shahrida oʻtkazilgan Eurovision qoʻshiq tanlovida Daniya vakili boʻlib, „Only Teardrops“ () ashulasi bilan birinchilikni qoʻlga kiritdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy sayti 
* 
* Emmelie de Forest Facebook sahifasi
* Emmelie de Forest Instagram sahifasi
Hipsterlar

**Hipsterlar** deb 1990-yillar oxirida shakllangan yoshlar submadaniyatining bir turiga aytiladi. "Hipster" atamasi hippi kabi  („urf“) soʻzidan kelib chiqqan. Hipsterlar submadaniyati mustaqil musiqa, mustaqil kino, noyob kiyinish, progressiv yoki mustaqil siyosiy qarashlar, muqobil diniy ishonchlar yoki ateizm/agnostitsizm va farqli turmush tarzi bilan xarakterlanadi.

Hipster madaniyati „uslub, did va hatti-harakatlarning oʻzgarayotgan, trans-atlantik qaynab turgan qozoni“ga qiyoslangan. Hipsterlar emo, punk, hippi kabi boshqa submadaniyatlar unsurlarini madaniy „hazm qilib“, oʻz madaniyatlariga singdiradilar.

## Manbalar
Ekonomicheskoye obozreniye

"EKONOMICHESKOYE OBOZRENIYE" ("Iqtisodiy tahlil") — oylik ilmiy-amaliy iqtisodiy jurnal. Muassisi Iqtisodiy tadqiqotlar markazi. BMTning Iqtisodiy dasturi koʻmagida 1998-yildan Toshkentda rus tilida nashr qilinadi. Tahririyat kengashi Oʻzbekiston Respublikasi vazirlik va idoralarining rahbarlaridan tashkil topgan. Baʼzi maqolalar oʻzbek, ingliz tillarida bosiladi. Jur. iqtisodchilar, tadbirkorlar, menejerlar, davlat xizmatchilariga moʻljallangan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasining iqtisodiy rivojlanishi masalalari, biznesni yuritish, xususiylashtirish, iqtisodiy oʻsish va aholini ijtimoiy himoyalash, soliq va byudjet, pulkredit, tashqi iqtisodiy faoliyat, axborot texnologiyalarining nazariy va amaliy masalalarini yoritadi. Nashrda mamlakat va xorij iqtisodiyoti yangiliklari, sharhlar, statistika, ishbilarmonlar uchun amaliy maʼlumotlar beriladi. Adadi 12 ming nusxa (2005).
Ekotip

**Ekotip**, ekologik tip — muayyan ekologik sharoitga moslashgan. bir turga mansub oʻsimliklardagi bir xil populyatsiyalar majmui; shu sharoitda irsiy morfologik, fiziologik, biokimyoviy va boshqalar xususiyatlar vujudga keladi. "Ekotip" terminini fanga shved olimi G.Turesson kiritgan (1920). Ekotipning 3 turi bor: iqlimiy yoki geografik Ekotip — tur yashash arealining alohida qismini ishgʻol qiladi; ular maʼlum iqlim sharoiti taʼsirida shakllangan, mas, janubiy Ekotip shimoldagisidan past boʻyliligi, qisqa, ingichka va dagʻal bargi hamda ustida mumsimon qavat boʻlishi bilan farq qiladi; edafik Ekotip — tuproq taʼsirida hosil boʻladi; mas, Piskom daryosi havzasida oʻsgan piskom piyozi alohida tur sifatida tavsiflangan; biotik yoki senotik Ekotip — tur atrofidagi maʼlum oʻsimliklar qoplami taʼsirida vujudga keladi va rivojlanadi; mas, oqsoʻxtaning oʻtloq va oʻrmondagi ekotipi.

Ekotip turlarning kelib chiqishi jarayonidagi bosqichlardan biri. U uzoq davom etgan tarixiy jarayonda paydo boʻladi.
Ekranlashtirish

**Ekranlashtirish** – badiiy asar (roman, qissa, hikoya va boshqalar) asosida film yaratish.

## Yana qarang
* Kinodramaturgiya

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ekranoplan

**Ekranoplan** (ekran va fransuzcha, – parvoz qilmoq) – yer yoki suv sirtiga (ekranga) yaqin (odatda, qanotlari enining 0,1—0,2 qismiga teng) balandlikda uchish uchun moʻljallangan uchish apparati. Birinchi Ekranoplanni fin muhandisi T. Karno 1935-yilda yasagan. XX asr 70-yillarida Finlandiya, Shvetsiya, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya va Rossiyada tajriba variantlari ishlab chiqarilgan. Aerodinamik kuch (koʻtarish kuchi) hosil qilishda tayanch sirtining yaqinligi effekti („Ekran effekti“) dan foydalanishi bilan samolyotdan farqlanadi. Ekran effektining mohiyati shundaki, bunda aerodinamik quvvatni (aerodinamik koʻtarish kuchining aerodinamik qarshilikka nisbatini) oshiruvchi havo yostigʻi hosil boʻladi. Ekranoplanlarning deyarli barchasi suv sirtidan koʻtarilish va suv sirtiga qoʻnishga moʻljallangan, lekin faqat quruqlikda uchadigan Ekranoplanlarlar ham ishlab chiqarilgan. Ekranoplanlarning texnik koʻrsatkichlari: massasi – 5 t gacha, 1 ta yoki 2 ta dvigatelining quvvati = 500 o.k. gacha, uchish tezligi 250 km/soat gacha. Bortiga 1—6 yoʻlovchi sigʻadi. Ekranoplan eksperimental tadqiqotlarni bajarish, razvedka va qutqarish ishlarida qoʻllash uchun maxsus buyurtmalar boʻyicha ishlab chiqariladi.
Eks...

**Eks...** (lotincha yex —...dan tashqari) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; 1) chiqish, ajralish, tashqariga chiqarish maʼnolarini anglatadi (masalan, eksgumatsiya); 2) avvalgi, sobiq maʼnosini (masalan, eksprezident, ekschempion) bildiradi.
Eksgumatsiya

**Eksgumatsiya** (lotincha: yexshltiz yerdan) — murdani koʻzdan kechirish va ekspertiza oʻtkazish zaruriyati tugʻilganda uni dafn etilgan joyidan qazib olish. Oʻzbekistonda eksgumatsiya tergovchi yoki surishtiruvchining qarori va prokurorning sanksiyasi asosida oʻtkaziladi. Qarorda eksgumatsiyaning sabablari koʻrsatiladi. Eksgumatsiya, odatda, oʻlimga sabab boʻlgan holatlarni aniqlash, oʻlgan kishining shaxsini belgilash, birinchi marta yoki qayta sud tibbiy ekspertizasi oʻtkazish va boshqa maqsadlarda qilinadi. Eksgumatsiya paytida sud tibbiyoti sohasidagi shifokor, zarur boʻlsa, boshqa mutaxassislar ham qatnashadi.
Eksiton

**Eksiton** (lotincha, yexsIo — qoʻzgʻataman) — yarimoʻtkazgich yoki dielektriklarda elektronlar tizimining uygʻongan holati, kvazizarra (qarang Kvazizarralar). Eksiton tushunchasinifangadastlab 1931-yilda Y.I.Frenkel kiritgan. Eksiton atom, molequlyar kristallarda ayrim molekulalar elektron tizimining uygʻongan holati (Frenkel eksitoni) dan, yarimoʻtkazgichlarda oʻgkazuvchan zonadagi elektron va valent zonadagi kovakning vodorodsimon bogʻlangan holati (Vanye — Mott eksitoni)dan iborat.
Yeskeldi (tuman)

**Yeskeldi tumani** — Almati viloyatidagi tuman. 1933-yili tashkil topgan. Maydoni 4,3 ming km2. Aholisi 49,693 kishi, oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km2-ga 11,5 kishidan toʻgʻri keladi (2013). Tumanning maʼmuriy markazi — Qorabuloq qishlogʻi.

## Aholisi
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 49,693 kishini tashkil qildi. Tuman aholisining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin (2010):
* qozoqlar — 34 650 kishi (68,70 %)
* ruslar — 12 312 kishi (24,41 %)
* olmonlar — 952 kishi (1,89 %)
* tatarlar — 856 kishi (1,70 %)
* koreyslar — 609 kishi (1,21 %)
* ukrainlar — 229 kishi (0,45 %)
* chechenlar — 192 kishi (0,38 %)
* uygʻurlar — 164 kishi (0,33 %)
* polyaklar — 102 kishi (0,20 %)
* boshqalari — 370 kishi (0,73 %)
* Jami — 50 436 kishi (100,00 %)

## Iqlimi
Oqsuv tumanining iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati tekis hududlarda −8 — 11&nbsp;°C, qish oylarining ayrim kunlarida havo harorati −30&nbsp;°C-gacha boʻladi. Iyul oyining oʻrtacha yillik harorati tekis hududlarda 23&nbsp;°C, togʻ yon bagʻirlarida 18&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 250 – 350&nbsp;mm, togʻli hududlarda 800 – 1000&nbsp;mm.

## Manbalar
Ekskorioz

**Ekskorioz** — tokning zamburugʻ kasalligi. Tok zangida, barg va novdalarida qora uzunchoq dogʻ va yoʻl-yoʻl chiziqlar koʻrinishida paydo boʻladi. Ekskorioz kasalligi tez tarqaladi, chiziqlar oʻrnida yoriqlar hosil boʻladi. Poʻstloq ingichka uzun boʻlaklarga boʻlinib koʻcha boshlaydi, novda oʻsib chiqqan joy yoʻgʻonlashadi. Novdaning asosi yoʻgonlashib (shishib), oziq moddalar oʻtmay qoladi. Novdalarda choʻzinchoq qoramtir dogʻlar paydo boʻlishi mumkin. Kech kuzda novdalar uchi oqaradi, ularda ham dogʻ paydo boʻladi. Ekskorioz yomgʻir koʻp yoqqan yilda juda tez rivojlanadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisi novda oʻsib chiqqan joylarda mitseliy koʻrinishida qishlaydi.

## Kurash choralari
Toklarga yorugʻlik va havoning yaxshi oʻtishi uchun qulay sharoit yaratiladi, kurtak chiqqunga qadar hamda novda oʻsish davrida fungitsidlar, organik preparatlar bilan ishlov beriladi. Kurtaklar boʻrtishiga qadar 2% li nitrafen purkash yaxshi natija beradi.
Ekskursiya

**Ekskursiya** (lotincha: — sayr qilish) — bilimni boyitish, amaliy tajriba hosil qilish yoki madaniy-maʼrifiy maqsadida diqqatga sazovor joylar (madaniyat maskanlari, tabiatning goʻzal goʻshalari, muzeylar, korxonalar va hokazo)ga jamoa boʻlib borish. Koʻpincha turizm bilan birga amalga oshiriladi.
Ekslibris

**Ekslibris** (lotincha — kitobdan) — kitobning biror kimsaga mansubligini koʻrsatuvchi belgi. Kitobning muqovasi yoki zehiga relyef hosil qilib ishlanadigan (superekslibris) va muqovaning ichkari tomoniga yopishtirib qoʻ’yiladigan (qogoz ekslibris) xillari bor. Gravyura usulida tayyorlanadigan ekslibris Germaniyada XVI asrda paydo boʻlgan. Ekslibris yirik grafika ustalari (A. Dyurer, X. Xolbeyn Kichkina, A. I. Kravchenko. V. A. Favorskiy va boshqalar) tomonidan yaratilishi grafikaning mustaqil janrini yuzaga keltirdi. Oʻzbekistonda rassomlar V. Kaydalov, V. Kedrin, Q. Basharov, M. Kagarov, M. Starovoyt, V. Parshin va boshqalar koʻplab ekslibrislar yaratgan.
Ekspansivlik

**Ekspansivlik** (frans. birdan kuchayish, oʻzini tuta bilmaslik) — narsahodisalarga joʻshqin, tezkor javob qaytarishga yoki munosabat bildirishga shay, ehtirosli holat. Inson vujudida toʻlib toshgan ham biologik, ham psixologik quvvatning tashqi ifodasi. Ekspansivlik hissiyotiga beriluvchi odam hayajonlanib, hovliqib, yuragi takapuka boʻlib, eshitgan yoki koʻrgan hodisa gafsilotini shoshilinch tanishbilishlarga yoyishga oshiqadi. Ekspansivlik tuygʻusi oʻz tabiati bilan begʻarazlikdan kelib chiqadi. Bunday hissiyotli odamlar vujudiga, qalbiga gap, xabar yoki ovoza sigʻmaydi, ularning koʻnglida sir yotmaydi. Ekspansivlik negizida aksariyat hollarda boʻhton yotmasada, koʻpchilikda noxush taassurot qoldirishi mumkin. Ekspansivlikga odatlangan bola yoki talaba oʻqish jarayonida materialni bilsa ham, bilmasa ham qoʻl koʻtarib, tengdoshlari davrasida oʻzini koʻrsatishga harakat qiladi. Kishilarning sport maydonlari, tomosha zallaridagi qiyqirishlari, ishqivozlik luqmalari ekspansivlik ifodasidir. Ekspansivlik turli yoshda, turli jinslar oʻrtasida turlicha namoyon boʻladi. Xotirjamlik bilan ekspansivlikning uygʻunlashishi ijobiy emotsional holatni vujudga keltiradi.
Ekspansiya

**Ekspansiya** (lotincha — kengaytirish, yoyish) — yangi hududlarni, boshqa mamlakatlardagi bozorlarni egallash, taʼsir doirasini kengaytirish yoʻlidagi harakat. Ekspansiyaning hududiy, iqtisodiy, siyosiy ko'rinishlari boʻladi.
Eksperimental psixologiya

**Eksperimental psixologiya** — psixik hodisalar va jarayonlarni ilmiy metodlar yordami bilan tadqiq qilish. Psixologiyaning fan sifatida falsafadan ajralib chiqishida eksperimental tadqiqotlar oʻtkazish asosiy rol oʻynagan. XIX-asrning oʻrtalarida ilk bor sezgi, idrok yuzasidan tadqiqotlar olib borilgan. Eksperimental psixologiyaning fan sifatida ajralib chiqishiga nemis olimi V. Vundt katta hissa qoʻshgan. Ilk eksperimental tadqiqotlar oʻzini oʻzi kuzatish uslubi yordami bilan shaxsning ichki mayllari, motivlari, fikr yuritishiga bagʻishlangan. Keyinchalik tekshirishlar turli hayvonlarda oʻtkazila boshlagan. Koʻp tadqiqotlarni AQShlik T.L.Morgan, E. L. Torndayk va boshqalar olib borganlar. Eksperimental psixologiya murakkab tadqiqot (koʻp shkalali, koʻp bosqichli) metodlari, metodikalari (ishonchliligi, kafolatliligi, test yoki retest xususiyatiga egaligi)dan tashqari elektron hisoblagichlar, texnik asboblar va moslamalar, sodda yoki murakkab tuzilgan maxsus apparatlar, zamonaviy texnika va texnologiyalarga asoslanadi. Eksperimental psixologiya yordamida psixik funksiyalargina emas, shu bilan birga shaxs hissiyoti, emotsiyasi, individual xususiyati, diqqat, xotira, idrok singari bilish jarayonlari ham tadqiq qilinadi. Eksperimental psixologiya tadqiqotlari natijalari psixologiya sohalari nazariyasini ishlab chiqishda asos boʻlib xizmat qiladi. Olimlardan F. Galton (1822-1911), D. Kettel (18601944), E. Tolmen (1886-1959), G.Rorshax (1884-1984), A. Bine(1857-1911), P.Jane (1859-1947), J. Piaje (1896—1980) va boshqalar Eksperimental psixologiyaning rivojlanishiga muhim ulush qoʻshganlar.
Ekspertiza

**Ekspertiza** (lotincha: tajribali) — mutaxassis yoki mutaxassislar guruhi tomonidan u yoki bu sohada malakali yechim talab qilinadigan masalalarni oʻrganish (tibbiy ekspertiza, sud ekspertizasi, sanʼat ekspertizasi, buxgalteriya ekspertizasi, ekologik ekspertiza va boshqalar). Ekspertizaning amaliy yoki hujjat tarzidagi natijasi ekspert (mutaxassis)ning yoki ekspertlar guruhining xulosasi hisoblanadi. Ekspertning fikri majburiy hisoblanmasada, unga qoʻshilmaslik tegishli qarorlar, ajrimlar va hukmda asoslab qayd etilishi kerak. Agar ekspertiza toʻla yoki yetarli darajada aniq emas deb topilsa, qoʻshimcha ekspertiza tayinlanishi mumkin.
Ekspozitsiya

**Ekspozitsiya** (lotincha: — koʻrsatish, bayon etish) — badiiy asar, moddiy madaniy yodgorliklar, tarixiy hujjat va boshqalarni koʻrgazma va muzey zallarida yoki ochiq joylarda maʼlum tizimda joylashtirilishi. Doimiy va davriy ekspozitsiyaning maqsadi barcha eksponatlarni ularning badiiy va ilmiy qiymati, tarixiy badiiy jarayondagi oʻrni, materiallarning ahamiyatini mukammal yoritib berishdir. Ekspozitsiya erkin yoki tomoshabinlarning tanishish yoʻnalishlarini hisobga olgan holda tuziladi. Zamonaviy sharoitda ekspozitsiya eksponatlarni saqlash qoidalariga javob beradigan maxsus uskunalar, eksponatning qisqacha xarakteristikasi hamda ekspozitsiya xususiyatlari, asarlari bayon qilingan ixcham matnlar bilan taʼminlanadi.
Ekspozitsiya (maʼnolari)

**Ekspozitsiya**:

* Ekspozitsiya (lotincha
* Ekspozitsiya (unsur) — 1) adabiyotda badiiy adabiyotda qoʻllanadigan unsur.
* Ekspozitsiya (joylashuv), yon bagʻir ekspozitsiyasi — yon bagʻirlarning dunyo tomonlariga, binobarin, Quyosh va shamollarga nisbatan joylashganligi.
Ekspozitsiya (unsur)

**Ekspozitsiya** — 1) adabiyotda badiiy adabiyotda qoʻllaniladigan unsur. Badiiy asar syujetining tarkibiy qismlaridan biri boʻlib, voqealar roʻy beradigan zamon va makon, personajlar toʻgʻrisidagi muallif maʼlumotlari hisoblanadi. Bunday maʼlumotlar, odatda, badiiy asar syujetining kirish qismida voqelik tuguni, rivoji, asosiy toʻqnashuvlar hamda kulminatsion nuqtadan avval beriladi. Ekspozitsiyada oʻquvchi asarda ishtirok etuvchi qahramonlar, ular harakat qiladigan joy, toʻqnashuvchi shaxslar va hodisalar toʻgʻrisida dastlabki maʼlumotlarni oladi. Garchi ekspozitsiya badiiy asarda bosh konfliktni rivojlantirib, keyingi voqealarga turtki berishga jiddiy koʻmaklashmasada, koʻpincha, asosiy voqea rivojining yoʻnalishi hamda xarakterini oldindan aniqlashga xizmat qiladi.

Ekspozitsiya kompozitsion unsurlardan biri sifatida yozuvchi maqsadiga koʻra badiiy asarning turli oʻrinlarida, har xil koʻrinishda keladi va turli nomlar bilan ataladi. Voqealar boshlanishidan oldin berilsa, toʻgʻri ekspozitsiya (A. Qodiriy va Oybek romanlarida), syujet tugunidan soʻng berilsa, kechiktirilgan ekspozitsiya (A. Qahhorning "Sinchalak" qissasi, "Qoʻshchinor chiroqlari" romani), asar oxirida berilgan maʼlumotlar esa teskari ekspozitsiya deb ataladi. Ayrim yirik hajmli asarlarda qahramonlar va voqelik oʻrni toʻgʻrisidagi maʼlumotlar butun asarga "sochib" yuboriladi. Bular sochma ekspozitsiya deyiladi (L.Tolstoyning "Urush va tinchlik", U. Hoshimovning "Tushda kechgan umrlar" romanlari). Hozirgi oʻzbek nasrida ekspozitsiyaning sochma turi koʻproq uchramoqda. Asar janriga qarab ekspozitsiya ham turlicha boʻlishi mumkin; 2) musiqada — asar kompozitsiyasi (mas, sonata shakli yoki fuga)nit birinchi boʻlimi, asosiy mavzularning bayonidan iborat. Oʻzbek mumtoz musiqasining yirik shakldagi namunalarida daromad (baʼzida, miyonxat bilan birga), shuningdek, bozgoʻy (birinchi xona bilan birga) ekspozitsiya vazifasini bajaradi.
Ekspozitsiya (joylashuv)

**Ekspozitsiya**, yonbagʻir ekspozitsiyasi — yon bagʻirlarning dunyo tomonlariga, binobarin, Quyosh va shamollarga nisbatan joylashganligi. Togʻ landshaftlarining turlicha boʻlishiga Ekspozitsiyaning bir-biridan farq qilishi sababdir. Yon bagʻirlarning qaysi tomonga qaraganligiga qarab ularning iqlimi, oʻsimlik, tuproq va hayvonot dunyosi ham har xil boʻladi.
Ekspeditsiya

**Ekspeditsiya** (lotincha: — tartibga keltirish, yurish) —1) biror narsa (mas, xatxabarlar, yuk va shahrik.)ni joʻnatish, tarqatish; 2) muayyan narsani joʻnatuvchi, tarqatuvchi muassasa, korxona boʻlimi; 3) biror maxsus (ilmiy, harbiy) topshiriqqa ega boʻlgan shaxslar guruhi, otryadning safari; shundan tadbir qatnashchilari guruhi.
Eksperiment

**Eksperiment** (lot. yexreptepgshp — tajriba, sinab koʻrish) — fanda narsa va hodisalarni sezgi predmet faoliyati bilan tadqiq qilish, oʻrganish. Kuzatishga qaraganda yuksakroq bilish usuli. Mohiyat eʼtibori bilan tajriba tushunchasini ifodalasada, eksperiment fanga nisbatan ishlatiladi. Eksperiment zarur shartsharoit yaratishni, turli vositalar bilan obʼyektni qayd etishni yoki hodisani sunʼiy ravishda yuzaga keltirishni, tegishli texnika va moslamalarni tatbiq etish va oʻlchash ishini oʻz ichiga oladi. Eksperiment bilish obʼyektini takror hosil qiladi, farazlarni tekshiradi. Eksperiment insonning obʼyektga moddiy taʼsir koʻrsatishiga, voqelikni amaliy oʻzlashtirishiga, bilimlarni boyitish va rivojlantirishga yordam beradi. Tabiiy va texnika fanlarida eksperimentdan haqiqatni bilish va uni isbotlash vositasi sifatida foydalaniladi. Eksperiment ijtimoiy hodisalarni, xususan, ijtimoiy fanlarni tadqiq etishda ham keng qoʻllanadi.

Eksperiment metodining asosiy farqi va afzalligi shundan iboratki, bunda tadqiqotchi o‘z xohishi bilan qandaydir psixik jarayon yoki xususiyatni yuzaga keltirib, psixik hodisaning tashqi sharoitga bog'liqligini tekshirib ko'rishi mumkin. Eksperiment metodining ana shu afzalligi uning psixologiyada keng qo'llanilishi bilan tushuntiriladi. Empirik, ya’ni tajriba yo‘li bilan qo'lga kiritilgan faktlaming asosiy ko'pchiligi psixologiyada eksperimental yo‘l bilan olingandir. Biroq har qanday tadqiqot qilinadigan vazifalarga eksperimentni qo'llab bo'lmaydi. Masalan, agarda psixik jarayonlar va funksiyalar ko'proq eksperiment yo‘Ii bilan o'rganilsa, shaxsning birmuncha sodda xususiyatlari (temperament, ko'pgina qobiliyatlari) ham shu metod yordamida o'rganiladi. Lekin xarakter va qobiliyatlarning murakkab turlarini eksperiment metodi bilan o'rganib bo‘lmaydi.
Ekspomarkaz

**Ekspomarkaz** — xalqaro ishtirokchilar bilan hamkorlikda ekspozitsiyalar (koʻrgazmalar) tashkil etish va oʻtkazish boʻyicha markaz. 1958-yildan boshlab umumjahon koʻrgazmalari "EKSPO" nomi bilan oʻtkaziladi. Bunday markaz (koʻrgazma) Oʻzbekistonda xalq xoʻjaligi yutuqlari koʻrgazmasi shaklida 1964-yil oktda ochilgan. "Oʻzekspomarkaz" (savdo koʻrgazma markazi) Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan, sobiq Oʻzbekiston SSR Xalq xoʻjaligi yutuklari koʻrgazmasi asosida 1992-yilda tashkil etilgan (yana qarang Koʻrgazma, Yarmarka).
Eksponat

**Eksponat** ( — koʻrgazmaga qoʻyilgan) — muzey va koʻrgazmalarga qoʻyiladigan va namoyish qilinadigan narsa (badiiy asar, tarixiy hujjat va hokazo).
Eksponometr

**Eksponometr** (lot. yexropo qoʻrsataman va ...metr) — fotografiyada — foto yoki kino suratga olishda, yo boʻlmasa, foto yoki kinonusxalar koʻchirishda ekspozitsiya (yorugʻlik sezgir materialning yoritilganligi bilan uning yoritilish vaqti koʻpaytmasi) ni aniqlash uchun moʻljallangan qurilma. Ishlash tarziga koʻra, jadvalli, optik (vizual) va fotoelektrik turlarga boʻlinadi. Bularning ichida fotoelektrik eksponometrlar keng ishlatiladi. Bunday eksponometr larning ishi fotosuratga yoki kinosuratga olish obʼyektining yorqinligi yoki yoritilganligini oʻlchashga asoslangan. Koʻpchilik zamonaviy foto yoki kino suratga olish apparatlari ichki eksponometrli qilib ishlab chiqariladi.
Eksport krediti

**Eksport krediti** — eksportni ragʻbatlantirish vositasi sifatida oʻz mamlakatidan tovarlar va xizmatlar, texnologiyalar sotib olishni moliyalashtirish maqsadlarida xaridorga yoki unga xizmat koʻrsatadigan bankka beriladigan kreditlar; firmaning Eksport krediti eksportyor nomidan taqdim etiladi, lekin bank tomonidan moliyalanmaydi. Bank Eksport krediti xorijiy xaridorlarga bevosita banklar tomonidan beriladi. Davlat Eksport kreditining xususiy banklar va xalqaro tashkilotlarning kreditlari bilan qoʻshilgan holda beriladigan koʻrinishlari ham bor. Mustaqillik yillarida Oʻzbekistonda Koʻkdumaloq neftgazkondensat konini oʻzlashtirish, Buxoro neftni qayta ishlash zavodi, Shoʻrtan gazkimyo majmui kabi korxonalar qurilishiga AQSH, Fransiya, Yaponiya va boshqalar davlatlarning eksportimport banklari katta miqdorda Eksport kreditilari ajratgan.
Ekspressivlik

**Ekspressivlik** (lotincha: ifodalanish, namoyon boʻlish) — har xil individlarda maʼlum gen allelining fenotipik namoyon boʻlish darajasi. "Ekspressivlik" terminini fanga rus olimi N. V. TimofeyevResovskiy kiritgan (1927). Allel gen tomonidan boshqariluvchi belgida oʻzgaruvchanlik boʻlmaganida doimiy ekspressivlik, aks holda oʻzgaruvchan ekspressivlik namoyon boʻladi. Har xil genlarning allellari turli darajadagi ekspressivlik bilan tavsiflanishi mumkin. Odamlarda AVO (qon guruhlari) allellari tizimi deyarli doimiy ekspressivlikka, koʻz rangini belgilovchi allellar oʻzgaruvchan ekspressivlikka misol boʻladi. Drozofila pashshasida koʻz fasetkalarining sonini kamaytiruvchi mutatsiya gomozigotali pashshalarda fasetkalar sonini 0 dan 50% gacha oʻzgarishini taʼminlaydi. Oʻzgaruvchan ekspressivlik hodisasi genotipik muhit va tashqi muhit sharoitlarining taʼsirida roʻy beradi. Shuning uchun organizm genotipi genotip bilan yashash muhiti sharoiti taʼsirida fenotipik namoyon boʻladigan genlarning oʻzaro taʼsiri natijasida shakllanadi.
Ekspressivlik (maʼnolari)

**Ekspressivlik**:

* Ekspressivlik (lotincha
* Ekspressivlik (tilshunoslik) (tilshunoslikda) — til birligining semantikstilistik belgilari majmui; til birligining aloqasoʻzlashuv jarayonida soʻzlovchining nutq mazmuniga yoki nutq qaratilgan shaxsga nisbatan subyektiv (ijobiy yoki salbiy) munosabatining ifoda vositasi boʻla olishini taʼminlaydi.
Ekspromt

**Ekspromt** (lotincha: — tayyor, tez) — maxsus tayyorgarliksiz, hozirjavoblik bilan yaratilgan asar, improvizatsiya. Doston, terma, sheʼr, askiya, soʻz oʻyini, lapar, yor-yor, qoʻshiq va boshqalar koʻrinishlarda boʻlishi mumkin. XVIII asrda Fransiyada, XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida Rossiyada (N.Karamzin, A. Pushkin, M. Lermontov va boshqalar ijodida) keng tarqalgan. V. Mayakovskiy, M. Svetlov, Gʻ.Gʻulom, shuningdek, oʻzbek baxshilari, askiyachilari uchun xarakterli. Musiqada — badihagoʻylik tarzida (asosan, fortepiano uchun) yaratilgan cholgʻu pyesa. Mustaqil janr sifatida XIX asr boshida romantik kompozitorlar ijodida yuzaga kelgan (Ya. Vorjishek, G. Marshner). F. Shubert, F. Shopen, F. List E.ning mumtoz namunalarini yaratishgan. Ekspromt turli (sonata, murakkab 3 qismli, variatsiya va boshqalar) shaklda boʻlishi mumkin.
Ekspropriatsiya

**Ekspropriatsiya** (lotincha, „dan“ va — shaxsiy) — davlat hokimiyati tomonidan majburiy ravishda (haqini toʻlab yoki toʻlamasdan) mulkdan mahrum qilish. Ekspropriatsiyaning asosiy turlari natsionalizatsiya, rekvizitsiya, musodaralar hisoblanadi.
Ekssudat

**Ekssudat** (lotincha, — tashqariga chiqaman, ajralaman) — yalligʻlanish tufayli mayda venalar va kapillyarlardan atrofdagi boʻshliq va toʻqimalarga sizib chiqadigan suyuqlik. Tarkibida oqsil, leykotsitlar, eritrotsitlar va koʻpincha mikroblar boʻladi. Ekssudat hamma yalligʻlanish jarayonlarida hosil boʻlib, tana boʻshliklarida toʻplanadi. Ekssudat atrofdagi toʻqimalarni siqib, ular faoliyatining buzilishiga, yalligʻlanish oʻchogʻidan toʻqimalarga yorib oʻtganda infeksiya tarqalishiga sabab boʻladi. Tarkibiga koʻra, Ekssudatning seroz, yiringli, qonli, fibrinoz va hokazo turlari ajratiladi. Oʻz vaqtida toʻgʻri davo qilinsa, Ekssudat hech bir asoratsiz, batamom soʻrilib ketadi. Ekssudat shish bilan kechadigan kasalliklarda kuzatiladigan transsudatdan farklanadi. 
Ekssudat turlari:
#Kataral              
#Fibrinozli
#Gemorragik
#Yiringli
#Chirik 
#Aralash
Seroz ekssudat tiniq, solishtirma ogʻirligi past (1015-1020), tarkibida oqsil miqdori kam , hujayra elementlari (asosan PYaL , makrofaglar)ni kam tutgan suyuqlik. Bunday ekssudat asosan seroz pardalarning yalligʻlanishida (plevrit,peritonit,perikardit, kuyishning 2 bosqichida) uchraydi. Yiringli ekssudat oʻz tarkibida koʻp miqdorda oqsil, leykotsitlar, nisbatan koʻproq zaharli antigenlarga boy yalligʻlanish suyuqligi.
Ekstirpatsiya

**Ekstirpatsiya** (lotincha — ildizi bilan olib tashlash) — biror aʼzo (masalan, meʼda, bachadon, taloq va boshqalar)ni butunlay yoki qisman kesib olib tashlash. Asosan, aʼzolarning xavfli oʻsmalarida ishlatiladi. Onkologiyada (meʼda, toʻgʻri ichak oʻsmasi), ginekologiyada (bachadon miomasi va boshqalar xavfli oʻsmalari), xirurgiyada (taloq shikastlanganida) qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Amputatsiya
Ekstra

**Ekstra** (lotincha, ustida, tashqarida, ortiqcha) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi, nihoyatda, haddan tashqari, odatdagi meʼyordan, biron narsadan ortiq kabi maʼnolarni bildiradi (masalan, ekstraordinar, ekstrapolyatsiya).
Ekstraditsiya

**Ekstraditsiya** (lotincha – dan va – berish) – bir davlatdan boshqa bir (xorijiy) davlatga oʻz fuqarosini (yoki chet el fuqarosini) ushlab berish. Xorijiy fuqarolarni va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarni berishga, xalqaro shartnomalarda koʻrsatilganidek, faqat tegishli davlatlar oʻrtasida tuzilgan shartnomada nazarda tutilgan hollarda yoki „oʻzarolik prinsipiga“ asosan yoʻl qoʻyiladi. Xalqaro huquqning umum eʼtirof etilgan prinsiplariga asosan, fuqarolarga nisbatan o‘lim jazosi yoki qiynoqqa solish xavfi boʻlgan davlatlarga ekstraditsiya qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Ekstrazonal oʻsimliklar

**Ekstrazonal oʻsimliklar** (lot — oʻta va yun. — mintaqa) — oʻzi hosil qilgan oʻsimlik mintaqasidan, yaʼni oʻzining asosiy arealidan tashqarida joylashgan tabiiy oʻsimliklar. Ekstrazonal oʻsimliklar oʻzi uchun ekologik jihatdan eng qulay boʻlgan hududlarda alohida orollar holida uchraydi. Ekstrazonal oʻsimliklarga choʻl zonasida alohida orollar hosil qiladigan eman oʻrmonlari, jan. tayga mintaqasidagi keng bargli oʻrmonlar, choʻl mintaqasidagi oʻtloqlar kiradi. Baʼzan ekstrazonal oʻsimliklar areali qisqarib borayotgan mintaqaviy relekt hisoblanadi (masalan, tundra mintaqasidagi oʻrmon orollari).
Ekstraksiyalash

**Ekstraksiyalash** (lotincha: ajratayapman) – suyuq yoki qattiq moddalar tarkibidagi komponentlarni maxsus (selektiv) erituvchi (ekstragent)lar yordamida toʻla yoki qisman ajratish. Eksraksiyalashning fizik mohiyati ajratib olinayotgan (ekstraksiyalanayotgan) moddaning toʻqnashuv paytida bir faza (suyuq yoki qattiq faza)dan ikkinchi faza – *suyuq ekstragent* fazaga oʻtishidan iborat.

**Ekstraksiyalash** quyidagi jarayonlarni: dastlabki modda aralashmasi bilan ekstragentni *toʻqnashtirish* (aralashtirish); hosil boʻlgan ikki fazani mexanik ajratish; ekstragentni har bir fazadan ajratib olish va regeneratsiyalashni oʻz ichiga oladi.

**Ekstraksiyalash** jarayonidan sof farmatsevtik preparatlar olishda, shakar, yogʻlar ishlab chiqarishda, aromatik uglevodorodlar, sulfidli neftlarning moyli fraksiyasi, kaprolaktam, texnik krezollardan m va p krezollarni, *divinil rektifikatsiyasi* qoldiqlaridan dietil efirni, suyultirilgan eritmalardagi sirka kislotani, oqova suvda qolgan fenol va hokazoni ajratib olishda foydalaniladi. Nikel bilan kobalt, nikel bilan mis, siyraker elementlari, platinoidlar, sirkoniy bilan gafniy, niobiy bilan tantal va boshqalarni ajratib olishda *Ekstraksiyalash usuli* keng qoʻllanadi.

**Ekstraksiya, ekstrakt **terminlari lotincha „extraho “– „chiqarib olaman“, „sugʻurib olaman“ maʼnolaridagi soʻzdan yasalgan. Bu soʻzning oʻzagi lotin tilida *extractum* – „maydalangan“, „tuyilgan“ degan maʼnolarni beradi. Bu terminlar nafaqat kimyoda, balki, tibbiyotda ham keng qoʻllanadi. Shuningdek, ish yuritishda ham, katta hajmdagi matndan iborat hujjatda koʻzda tutilgan eng asosiy muddaoni qisqa va loʻnda qilib, alohida yozib qoʻyilgan qismini ekstraksiya deyish mumkin.

Ekstraksiyalash boʻyicha labaratoriya

Chigit magʻzidan moyni ekstraksiya qilish

## Reaktiv va materiallar
15-20 dona chigit magʻzi, benzin, filtr qogʻoz, ajratgich voronka, chinni kosacha.

Qisman erituvchi va qaynatgich (kipyatilnik) solingan kolbaga qaytar sovitgichli maxsus nasadka ulanadi. Chinni kosachaga 15-20 ta chigit magʻzidan solib toʻla maydalanadi. Kattaroq filtr qogʻozga maydalangan chigit magʻzi solinib, yoʻgʻonligi 1 sm cha qilib yaxshilab oʻraladi va ip bilan 4 tomondan bogʻlanadi. Tayyorlangan oʻrani (gilza)ni nasadkaning ichiga qoʻying. Kolbadagi erituvchini qaynaguncha qizdiriladi, erituvchi avval bugʻlanib, soʻng asta sekin nasadkada yigʻiladi, uning yonidagi naychalarga xam erituvchi toʻplanib qoladi. Suyuqliklar yuzasi meʼyordan oshgach, yigʻilgan suyuqlik kolbaga tushadi. Shunday qilib, modda uzluksiz ekstraksiyalana boradi (1,5-2 soat).Ekstraksiyalangan suyuqlikning erituvchisi oddiy atmosfera bosimida haydaladi, unda kolba tubida moy qoladi. Qoldiq moy miqdori oʻlchanadi.

## Manbalar