open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qorashina

**Qorashina** () – Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanida joylashgan shaharcha. Dehqonobod tumanning maʼmuriy markazi. 2009-yil 13-martda Vazirlar Mahkamasining 68-sonli qaroriga asosan shaharcha maqomini olgan. U Dehqonobod tumanidagi ikkita shaharchadan biri hisoblanadi.

## Etimologiyasi
Shaharcha *qora* va *shin* yoki *shina* soʻzlaridan tarkib topgan. Shaharcha nomining Qarashina shaklidagi talaffuzi ham uchrab turadi. Turkiy va moʻgʻul tillarida qora, qara va xara soʻzlari balandlik, doʻnglik maʼnosida qoʻllangan. Qozoq tilida shin soʻzi choʻqqi, togʻning baland choʻqqisi, yuksak qoyasi maʼnosini bildiradi. Shuningdek, ting va shing soʻzlari ham togʻ choʻqqisi deganidir. Oltoy yoki uyrat, hakas, tuva, shor tillarida sin bu togʻ tizmasi, choʻqqi, qoya, balandlik deganidir. Xitoychada Tyanshan ham tangrilar togʻi maʼnosini beradi.

Shunga koʻra Qorashina bu uncha baland boʻlmagan togʻ deganidir. Qishloq nomiga togʻ etnonimi berilgan.

## Joylashuvi
Qorashina shaharchasi Dehqonobod tumanida, Qashqadaryo viloyatining markazi Qarshi shahridan 101 km janubi-sharqda joylashgan. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi boʻlmish Dehqonobod vokzali Beshbuloq MFY (10 km) da joy olgan.

## Aholisi
1989-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 5 285 kishi yashagan.

2002-yil holatiga koʻra, aholisi 8,4 ming kishi.

2013-yil 1-yanvardagi aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida koʻrsatilishicha Qorashina shaharchasida 11119 nafar, 2016-yilgi hisob-kitob natijalariga koʻra esa 11.9 ming nafar aholi istiqomat qilishi aniqlangan. Aholining demografik koʻpayish darajasi viloyatda eng yuqori boʻlgan shaharchalardan biri hisoblanadi.

Shahar hududida oʻzbeklar bilan bir qatorda qozoq, qirgʻiz va tojik millatiga mansub aholi ham istiqomat qiladi.
## Iqlimi
Shaharchaning iqlimi kontinental. Yanvar oyining oʻrtacha harorati – 0,6° C, iyul oyiniki 28,4° C ga teng.

### Yogʻin miqdori
Shaharcha hududiga yiliga oʻrtacha 277 mm miqdorida yogʻin tushadi.

## Suv taʼminoti
Shaharcha buloqlar suvidan taʼminlanadi. Shuningdek, shaharcha hududida katta suv havzasi ham mavjud.

## Ijtimoiy soha
Qorashina shaharchasida tuman hokimiyati binosi, umumiy taʼlim maktablari, musiqa maktabi, kasb-hunar kolleji, aloqa boʻlimi, kutubxona, meteorologiya stansiyasi, dehqon bozori, sport majmuasi, tuman markaziy kasalxonasi va boshqalar tibbiy muassasalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat olib boradi.

Dehqonobod Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoatchilik salomatligi texnikumi Qorashinadagi Boʻston mahallasida joylashgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Herbert von Karajan

**Herbert von Karajan** (1908.5.4 — Zalsburg — 1989.16.7) — avstriyalik dirijyor. Birinchi konsertni pianinochi sifatida 11 yoshida bergan, dirijyorlik faoliyatini 1927-yilda boshlagan. Berlin davlat kapellasi (1941—1944), Berlin filarmonik orkestri (1954—1989), Vena davlat operasi (1956—1964), Zalsburg musiqali teatr festival (1957—60 va 1964—1988)larini boshqargan. London filarmonik orkestri (1947), Zalsburg pasxa festivali (1967)ning asoschisi. Dirijyorlik uslubida har bir kompozitor asarining nota matniga batamom boʻysundirish, musiqa shaklini toʻlaligicha his etish, yorqin joʻshqinlik va ajoyib taʼsirchanlikka erishgan. 1969-yildan Berlinda har-yili Karajan nomidagi xalqaro dirijyorlar va yoshlar simfonik orkestrlari tanlovi oʻtkaziladi. Venada Karajan jamgʻarmasi (1986-yildan) hamda Karajan markazi (1995-yildan) faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Karageorgiyevichlar

**Karageorgiyevichlar** - Serbiyada 1808—13, 1842 — 58 yillarda knyazlar sulolasi, 1903 y.dan qirollar sulolasi, keyinchalik serblar, xorvatlar, slovenlar qirolligi (1918—29) va Yugoslaviya (1929—45, amalda 1941 y.gacha hukmronlik qilishgan)dagi hukmron sulola. Usmonli turklarga qarshi 1-serb qoʻzgʻoloni (1804—13) rahbari Karageorgiy 1808—13 yillarda Serbiya hukumati boshligʻi (oliy knyaz) boʻlgan. U "xalq yoʻlboshchisi" deb nom olgan va K. sulolasiga asos solgan. Asosiy vakillari: Karageorgiy (sulola asoschisi), Petr I (1903—21 yillarda qirol), Aleksandr I (1921—34 yillarda qirol), Petr II (1934 y.dan qirol), 1941 y. Yugoslaviyaga fashistlar Germaniyasi va Italiya hujum qilgandan keyin bir necha kun oʻtgach, xorijga qochgan. 1945 y. 29 noyabrda Yugoslaviya xalq ozodligi antifashist vechasining 3-sessiyasi monarxiyaning tugatilganligini rasman eʼlon qilgan.

## Manbalar
Karbazol

**Karbazol**, dibenzopirrol, d i fenilenimin, C12H9N — rangsiz kristall modda. Ikkita benzol va bitta pirrol halqadan tuzilgan. Mol. m. 167,2. Suyuqlanish temperaturasi 247°, qaynash temperaturasi. 355°; yengil haydalanadi. Suvda erimaydi. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Karbazol kuchsiz asos, kislotalar bilan beqaror tuzlar hosil qiladi. Karbazol, asosan, toshkoʻmir (antratsen moyi)dan va sunʼiy usulda ortoaminodifinil, fenantren 2-aminodifenilamin va b.dan olinishi mumkin. Karbazol va uning hosilalari dorivor moddalar, boʻyoklar, insektitsidlar, termoplastik materiallar olishda ishlatiladi. 

## Manbalar
Karbalo

**Karbalo** — Iroqdagi shahar. Karbalo muhofazasining maʼmuriy markazi. Furot daryosi vodiysida, Bagʻdod shahridan 85&nbsp;km janubiy-gʻarbda. Aholisi 200 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari).

Saudiya Arabistoni (Makka, Madina va boshqa shaharlar)ga boriladigan avtomobil yoʻllari ustidagi yirik savdo (xurmo, gʻalla) va transport punkti. Temir yoʻl stansiyasi. Gʻisht zavodi, meva konserva zavodi va boshqa korxonalar bor. Hunarmandchilik rivojlangan.Ali ibn Abu Tolibning oʻgʻli Husayn ibn Ali shahar yaqinida 680 yildagi hokimiyat uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan, Karbaloda dafn qilingan va keyinchalik masjid-maqbara qurilib, shialik mazhabidagi musulmonlarning ziyoratgohiga aylangan. Har yili muharram oyida Karbaloda motam marosimi oʻtkaziladi. Diniy marosim buyumlari bilan savdo qilinadi. Karbaloda Ozarbayjon mumtoz shoiri Fuzuliy tugʻilgan. Shahar 7-asrda bunyod etilgan.

## Manbalar
Karbamin kislota

**Karbamin kislota**, H2NCOOH — karbonat kislotaning amidi. Mol.m. 61,04. Erkin xrlda uchramaydi. Hosilalaridan K. k. efirlari (uretanlar), amidi (mochevina), gidrazidi (semikarbazid), tuzlari (karbamatlar) va galogen angidridlari maʼlum. Mas, ammoniy karbamat (H2NCOONH4) — gigroskopik kristall modda. Suvda, etanolda yaxshi, suyuq ammiakda yomon eriydi. 59° da karbonat angidrid (CO2) va gaz holatdagi ammiak (NH3)ra parchalanadi. SO2 va NH3 ni oʻzaro taʼsir ettirib olinadi. Karbamatlar olishda ishlatiladi. K. k. xlorangidridi (karbamoilxlorid) H2NCOC12 — suyukqik, qaynash temperaturasi 61—62° (ajralish bilan); saqlanganda sianur kislota va HClra ajraladi. Ammoniy xlorid yoki ammiakka fosgen taʼsir ettirib olinadi, mas.,IN4S1 + SOS12 -^ NH2COC1 + 2HC1. Organik birikmalarga CONH2 guruhini kiritish uchun qoʻllanadi.

## Manbalar
Karbanion

**Karbanion** — tarkibida manfiy zaryadlangan 3 valentli (shartli ravishda) uglerod atomi bor organik anion. Kimyoviy reaksiyalarga shiddatli ravishda kirishadi va shu sababdan juda beqaror. Organik moddalar oʻrtasida roʻy beradigan talaygina reaksiyalarda oraliq mahsulotlar (zarrachalar) tarzida ham hosil boʻladi. Karbanion asosida fazalararo kataliz sharoitida oʻtkaziladigan kimyoviy reaksiyalar muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Karbidlar

**Karbidlar** (lot. carbo — koʻmir) — uglevodorodning, asosan, metallar va baʼzi metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari. Kimyoviy bogʻi turiga koʻra, Karbidlar. 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi: ion (yoki tuzsimon), kovalent va metallsimon Karbidlar.

Ion K. tarkibida metall kationlari va uglerod anionlari boʻladi. Ion K.ga atsetilenidlar (atsetilen C2H2 dagi vodorod oʻrnini metall atomlari egallashidan xosil boʻlgan mahsulotlar) va metanidlar (metan CH4 dagi vodorod oʻrnida metall atomlari boʻlgan mahsulotlar) kiradi. Ishqoriy metallar karbidlari (Li2C2, Na2C2 va b.), ishqoriy-yer metallar karbidlari (SaS2, VaS2, MgC2 va b.), siyrak-yer metallarning yuqori karbidlari (YC2, LaC2 va b.), aktinoidlar karbidlari (ThC2 va hokazo) atsetilenidlardir. Kalsiy karbidga oʻxshagan atsetilenidlar suv yoki suyultirilgan kislotalarda parchalanib, atsetilen (yoki atsetilenning boshqa uglevodorodlar, baʼzan vodorod bilan aralashmasi)ni ajratib chiqaradi. Oson gidrolizlanib, metan ajratib chikaradigan berilliy karbid BeC, alyuminiy karbid Al4C, metanidlarga mansub.

Kovalent K.ga kremniy karbid SiC va bor karbid B4C (toʻgʻrirogʻi B2C3) misol boʻla oladi. Bularda atomlararo bogʻ juda mustahkam. Kovalent K. nihoyatda qattiq, issiqqa chidamli, kimyoviy jihatdan inert moddalar — yarimoʻtkazgichlar hisoblanadi.

Metallsimon K.ga qiyin eriydigan metallar K. i kiradi. Bu K. elektrni yaxshi oʻtkazgani uchun "metallsimon" deb atalgan. Ularning qattiqligi juda yuqori, ishqalanishga yaxshi chidaydi. Titan karbid TiC, pyx karbid ZnC, niobiy karbid NbC, gafniy karbid HfC va tantal karbid TaS larning bir-biri bilan hosil qilgan qotishmalari muhim. Masalan, 25% HfC va 75% TaS dan iborat qotishmaning suyuqlanish temperaturasi juda yuqori (4000° ga yaqin). Metallsimon K. ishqorlar taʼsiriga chidamsiz, lekin kislotalar taʼsiriga juda chidamli. Metall va koʻmir kukunini inert gaz yoki qaytaruvchi muhitda qizdirib, shuningdek, metallni 1500—2000° da suyuqlantirib (ayni vaqtda karbidlab) K. olish usullari koʻproq qoʻllanadi. K. elektr pechlar uchun isitkichlar tayyorlashda, qattiq metall keramik qotishmalar, issiqqa va olovga bardoshli qotishmalar, abraziv materiallar olishda, uzatma quvurlar, reaktorlar i.ch.da kaytaruvchi va katalizator sifatida, shuningdek, elektronikada koʻp ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* Visokotemperaturnie karbidi, pod red. G.V. Samsonova, Kiyev, 1975, Svoystva, polucheniye i primeneniye tugoplavkix soyedineniy.
* Spravochnik pod red. T.Ya. Kosolapovoy, M., 1986.

## Manbalar
Karboksigemoglobin

**Karboksigemoglobin**, NSO -is gazi (SO)ning gemoglobin (N) ga birikishidan hosil boʻladigan birikma. Kislorodning toʻqimalarga normal yetib kelishiga toʻsqinlik qiladi, natijada kishi is gazidan zaharlanadi (is tegadi).

## Manbalar
Karboksil guruh

**Karboksil guruh**, karboksil, SOON — bir valentli funksional GURUH- Karbon kislotalar tarkibiga kiradi va ularning kislotalik xossalarini belgilab beradi. 

## Manbalar
Karboksillash

**Karboksillash** — organik birikmalarga SO2 taʼsirida karboksil guruhi — SOONni kiritib, karbon kislotalar va ularning hosilalarini olish. Mas,SN3ON + SO RNFL+COSN,SOONRCONH2Metallorganik birikmalarni K. uchun ularning eritmalari orqali SO2 oʻtkaziladi; soʻnggi gidrolizlanish natijasida karbon kislota hosil boʻladi.

CH3MgBr+CO2--^CH3COOMgBrTibbiyotda qoʻllaniladigan salitsil va paminosalitsil kislota (PASK) ham tegishli fenolyat (mas, C6H5ONa)HH K. yoʻli bilan olinadi.

Organizmda K. maxsus fermentlar taʼsirida sodir boʻladi; mas, pirouzum kislotani K.da piruvatkarboksilaza fermenti katalizator vazifasini oʻtaydi. K. organizmdagi uglevodlar, yogʻlar va oqsillarning parchalanishi natijasida hosil boʻladigan oraliq mahsulotlarni oksidlashda muhim ahamiyat kasb etadi. K. reaksiyasidan sanoatda sirka kislota, akril kislota, dikarbon va yuqori karbon kislotalarning efirlarini olishda foydalaniladi.

## Manbalar
Karbamid

**Karbamid**, mochevina, (NH2)2CO - karbamid kislota amidi, sintetik usulda olinadigan, suv, spirt, suyuq ammiak, sulfit angidridda yaxshi eriydigan modda. Suyuqlanish harorati 132,7°. Tarkibida 46% azot boʻlgan eng konsentrlangan fiziologik nordon, qattiq azotli oʻgʻit. Uncha nam tortmaydi. Azotli oʻgʻit tarzida ishlatish uchun donador holida ishlab chikariladi. Donador K. saqlash vaqtida mushtlanib qolmaydi. K.tuprokda mikroorganizmlar taʼsirida oʻsimliklar oʻzlashtiradigan ammoniy karbonatga aylanadi. Samaradorligi jihatidan ammoniy nitratga teng , baʼzan undan samaraliroq.K.ni hamma xil tuproqlarda va barcha qishloq xoʻjaligi ekinlariga ishlatish mumkin. Sugʻorma dehqonchilikda ekishdan oldin (azot yillik meʼyorining 20—25% hisobida) va dastlabki oziqlantirishda ammiakli selitraga qaraganda sabzavot ekinlari, kartoshka, qand lavlagi hosildorligiga yaxshi taʼsir etadi.

Chorvachilikda kavsh kaytaruvchi mollarga beriladigan yem-xashaklar azotli oqsillari (protein) oʻrnini bosadigan modda sifatida (1g K. 2,6 g hazm boʻladigan proteinga teng) 1t makkajoʻxori silosiga 5—6 kg , qoramollar uchun 1t aralash yemga 25 kg (2,5%) K. ishlatiladi (yana q. Oqsilsiz azotli ozuqalar).

## Manbalar
Karboksimetilsellyuloza n

KARBOKSIMETILSELLYULOZA [C6H7O2(OH)3i(OCH2COOH)x]n – sellyulozaning monoxlorsirka kislota bilan oʻzaro taʼsiri mahsuloti. Sellyulozaglikol kislota, sellyuloza va glikol kislotaning oddiy efiri. Oq qattiq modda, kuchsiz kislota. Mol. m. (30-25)103; yumshash temperaturasi 170°; zichligi 1590 kg/m3. Suvda, ishqorlarning suvdagi eritmalarida, ammiak, osh tuzi va sellyuloza erituvchilarida eriydi, organik erituvchilar, mineral moylarda erimaydi. Ishqoriy sellyulozaga monoxlorsirka kislota yoki uning natriyli tuzini (NaOH ishtirokida) taʼsir ettirib olinadi. Sanoatda K.ning natriyli tuzi tovuvchi vositalar komponenti, kaliyli va misnikelli rudalarni boyitishda flotoreagent, gulqogʻozlar uchun yelim kompozitsiyalarining komponenti, tish pastalari, pardoz vositalari, oziq-ovqat mahsulotlari (mas, ichimlik va qiyomlar)ni quyultiruvchi modda sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Karbon kislotalar

**Karbon kislotalar** – tarkibida karboksil guruh saqlovchi organik birikmalar. Karboksil guruh bilan bogʻlangan radikalga qarab K.k. alifatik (toʻyingan, toʻyinmagan), alitsiklik, aromatik va geterotsiklik boʻlishi mumkin. Karboksil guruhning soniga qarab bir, ikki va koʻp asosli yoki molekulasiga —OH, =CO, H, kabi guruhlar kirishiga qarab oksi-, keto- va amino- K.k. deb ataladi. K.k. koʻpincha, anʼanaviy (trivial) nom bilan ataladi: sirka, salitsil, moy, kapron valerian kabi kislotalar kuchsiz boʻlib, dissotsialanish konstantasi 1,410 5 atrofida. Lekin karboksil guruhi elektrofil radikal bilan bogʻlangan boʻlsa, uning kislotalik kuchi ortadi, mas, benzoy kislota (C6H5CO-OH), propiol kislota (HC=C-COOH) va b.

K.k. kimyoviy faol boʻlib, karboksil guruhining gidroksilini boshqa guruhlarga almashtirishi mumkin, mas, K.k. spirtlar taʼsirida, mineral kislotalar ishtirokida) murakkab efirlar, RS15, tionil xlorid, sulfuril xlorid taʼsirida esa xlorangidridlar, suv tortib oluvchi vositalar ishtirokida esa angidridlar (RCO2)2O hosil qiladi. K.k. amidlarini xlor angidridlarga ammiak, aminlar taʼsir ettirib olish mumkin. K.k. radikal qismi boʻyicha ham turli xil reaksiyalarga kirisha oladi.

K.k. tabiatda erkin va birikma holida keng tarqalgan. Ular yogʻ, efir moyi, hoʻl mevalar tarkibiga kiradi. K.k. tabiiy birikmalardan (yuqori yogʻ kislotalari, limon kislotasi va b.) yoki sintetik usulda, mas, spirtlar, aldegidlarni oksidlab olinadi. Achitish (moy kislotali, sut kislotali, sirka kislotali achitish) yoʻli bilan K.k. olish ham keng tarqalgan. K.k. va ularning hosilalari xalq xoʻjaligida keng qoʻllanadi. Mac. paxta moyidan olinadigan distillangan yogʻ kislotalari asosida turli xil sovunlar tayyorlanadi. Telomerizatsiya usulida olingan yuqori tarmoqlangan yogʻ kislotalar (VIK) asosida lok, emallar i.ch. yoʻlga qoʻyilgan.

## Manbalar
Karbonat angidrid

**[[Karbonat angidrid]]**, **uglerod dioksidi**, **karbon dioksidi** (CO2) – gaz; karbonat kislota angidridi. Molekulasi uchta atomdan tashkil topgan.
Karbonat kislota

**Karbonat kislota**  — ikki asosli kuchsiz, beqaror kislota. Suvdagi eritma holidagina mavjud. Uglerod (II)-oksidga suv birikishidan hosil boʻladi: CO2 + H2O 2CO3 + 2Li = H2↑ + Li2CO8

H2CO3 + 2K = H2↑ + K2CO3

H2CO3 + Ba = BaCO3 + H2↑

H2CO3 + Ca = H2↑ + CaCO3

H2CO3 + 2Na = H2↑ + Na2CO3

Metallmaslar

H2CO3 + 2NH3 = (NH4)2CO3

Ishqorlar

H2CO3 + 2KOH = K2CO3 + 2H2O

H2CO3 + Ba(OH)2 = BaCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + Ca(OH)2 = CaCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + 2NaOH (kons.) = Na2CO3 + 2H2O

H2CO3 + NaOH (suyul.) = NaHCO3 + H2O

H2CO3 + Mg(OH)2 = MgCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + 2NH4OH (kons.) = NH4HCO3 + H2O (aralashmasi bilan (NH4)2CO3)

Asosli tuzlar

H2CO3 + Na2CO3 = 2NaHCO3

H2CO3 + CaCO3 = Ca(HCO3)2

## Manbalar
Karbonatit

**Karbonatit** — magmatik yoki metasomatik yoʻl bilan kelib chiqqan togʻ jinsi, asosan, karbonatlardan tashkil topgan. Murakkab intruziv jinslar tarkibiga kiradi; oqib chiqqan K. oqimlar va tuf qoplamlari koʻrinishida uchraydi. Tarkibiga koʻra, kalsitli, dolomitli, ankeritli va sideritli K.lar farq qilinadi. K. bilan tantal va niobiy rudalari, apatit, flogopit va b. kamyob yer elementlari konlari bogliq. K. Oʻzbekistonning gʻarbida (Nurota va Quljuqtovda) topilgan.

## Manbalar
Karbonatit konlari

**Karbonatit konlari** - oʻta asosli-ishqorli tarkibga ega (karbonatitlar) magmatik togʻ jinslari formatsiyalari bilan bogʻliq boʻlgan kalsiy, magniy va temir karbonatlarining yertomir va shtoklari. Gʻoyat qimmatbaho, noyob, tarqoq va nodir elementlarning muayyan toʻplami bilan tavsiflanadi. Unga quyidagilar xos: 1) ikkinchi darajali minerallar (magnetit, apatit va b.) majmui; 2) aksessor minerallar toʻplami (piroxlor, gatchettolit, karbonat va fosfatlar); 3) jins hosil qiluvchi minerallarni nodir elementlar bilan boyitilishi; 4) diopsid, forsterit, montichellit bilan boyitilgan endokontakt zonalarning mavjudligi; 5) yoʻl-yoʻl teksturalar; 6) ekzokon-taktlardagi nordon tog jinslarining fenitizatsiyasi. Tarkibida fosfor, tantal, niobiy, mis, qoʻrgʻoshin, shuningdek, turli slyuda minerallari mavjud, soʻnggi yillarda olmos borligi ham maʼlum boʻldi. Oʻzbekistonda ChatqolQurama va Nurota togʻlarida karbonatitlar borligi aniqlangan.

## Manbalar
Karbonatlar

**Karbonatlar** ( — koʻmir) — karbonat kislota (N2SO3) tuzlari. Normal, yaʼni SO, anionli oʻrta (mas, K2SO3), NSO3 anionli nordon (gidrokarbonatlar, mas, KNSO,) va asos (mas, Si2(ON)2SO3 — malaxit) K.ga boʻlinadi. Ishqoriy metallar, ammoniy va talliyning normal K.i suvda yaxshi eriydi. Ularning suvdagi eritmasi ishqoriy reaksiyali. Bariy, kalsiy, stronsiy va qoʻrgʻoshin (2 valentli) K.i suvda juda oz eriydi. Nordon K. suvda yaxshi eriydi. K. qizdirilganda parchalanadi (mas, Sa— SO3 = SaO + SO2). Gidrokarbonatlar qizdirilganda parchalanib normal K.ga aylanadi (mas, 2NaHCO3= Na2CO3 + + N2O + SO2). Kuchli kislotalar taʼsirida K. SO2 ni chiqaradi. K. tabiatda kalsit, dolomit, ohaktosh, malaxit, magnezit va b. tabiiy minerallar holida keng tarqalgan.

Baʼzi K. (masalan, rux, temir, marganets, qoʻrgoshin, mis karbonatlari) qimmatbaho metall rudalaridir. Ohaktosh, magnezit, viterit qurilishda, olovbardosh materiallar i.ch.da, kimyo sanoatida va b.da xom ashyo sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Sic

***Sic*** lotincha soʻz boʻlib, „bunday“ yoki „bu shaklda“ degan maʼnoni anglatadi, toʻliq shakli — *sic erat scriptum* — esa „shunday yozilgan“ degan maʼnoni bildiradi. Odatda kvadrat qavs ichida kursivda [*sic*] shaklida koʻrsatiladi va undan oldingi soʻz, ibora yoki imlo belgisi matnda notoʻgʻri yozilmagani, asl matnga muvofiqligini bildiradi.

## Etimologiya
Bu lotincha soʻzi dastlab *sīc* sifatida uzun i harfi bilan yozilgan va inglizcha „seek“ (IPA /'sik/) soʻzi kabi talaffuz qilingan. Biroq vaqt oʻtishi bilan inglizchalashib, „sick“ (/'sɪk/) deb oʻqila boshladi. Baʼzan Gʻarb tillarida *sic* soʻzi qisqartma sifatida yanglish qabul qilinadi. Bu iboralarga misol qilib ingliz tilidagi „spelling is correct“ (imlo toʻgʻri), „spelled incorrectly“ (imlo xatosi), „same in copy“ (nusxada ham shunday), „spelling intentionally conserved“ (imlo atayin saqlanib qolingan), „spelling included“ (imloni oʻz ichiga oladi), „said in context“ (matnda shunday yozilgan) va fransuzcha „sans intention comique“ (hazil maqsadida emas) keltirilishi mumkin.

## Qoʻllanuv
*Sic* soʻzi koʻpincha tarixiy matnlardan iqtibos keltirganda yoki soʻzning kamdan-kam ishlatilishiga duch kelganda ishlatiladi. Baʼzan matndagi xatoni istehzoga olish uchun ham qoʻllanadi.

: „The House of Representatives shall chuse [*sic*] their Speaker... (Vakillar palatasi oʻz Spikerini saylashi kerak...)“ AQSh Konstitutsiyasidan olingan bu parchada „choose“ (*tanlash*) feʼlining eski qoʻllanishi boʻlgan „chuse“ dan foydalanilganligi sababli, iqtibos keltirgan shaxs *sic* iborasini qoʻshib, u matn terish xatosi qilmaganini va bu asl matndagi shunday ifoda ekanligini taʼkidlagan.

Agar iqtibos qayta keltirilsa, *sic* iborasini kim qoʻygani aniq boʻlmasligi mumkin. Bunday hollarda iqtibos oxirida „(qavs iborasi asl matnda mavjud)“ kabi ogohlantirish qoʻyilishi mumkin.

## Yana qarang
* Lotin iboralari roʻyxati
* Sic et Non
* Sic semper tyrannis
* Sic transit gloria mundi

## Manbalar
Karbofos

**Karbofos** (Cl0Hl9O6PS2), malation, fosfotion — oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda qoʻllanadigan insektoakaritsid. Oʻziga xos badbuy hidli, rangsiz, moysimon suyuqlik. 50%li emulgirlanuvchi konsentrati texnika va sabzavot ekinlarida (2 martagacha) soʻruvchi va kemiruvchi zararkunandalarga (oʻrgimchakkana, shira va b.) hamda chorvachilikda ekto- va endoparazitlarga qarshi qoʻllanadi. Soʻnggi ishlov hosilni yigʻib olishdan kamida 20 kun ilgari oʻtkaziladi. Sarf meʼyori: gʻalla ekinlarida 0,25—0,6, gʻoʻzada 0,3— 0,6, tokzorlarda 0,5—1,3, sabzavot ekinlarida 0,3—0,6 kg/ga; ish suyuqligi 200—400 l/ra Hayvonlar va odamlar uchun oʻrtacha zaharli. 

## Manbalar
Karbotsiklik birikmalar

**Karbotsiklik birikmalar** (lot carbo-koʻmir va yun. kyklos — halqa, doyra), izotsiklik birikmalar — molekulasidagi uglerod atomlari halqasi (sikli) bor boʻlgan organik birikmalar. Mas, siklopentan (I), siklogeksan (II), benzol (III) va hokazo

K.b. molekulalari halqasida uglerod atomlaridan tashqari boshqa elementlar, mas, azot, kislorod, oltingugurt atomlari buladigan geterotsiklik birikmalardan, shuningdek, ochik, zanjir hosil qilib birikkan atsiklik birikmalardan farq qiladi. K.b. organik birikmalarning asosiy sinflaridan biri. Alitsiklik va aromatik birikmalar ga boʻlinadi. K.b. tabiatda goyat keng tarqalgan. Ularning koʻpchiligi amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega. K.b. ga neft uglevodorodlari, terpenlarning koʻpchiligi, bir qator antibiotiklar, buyoqlar, dorivor moddalar, insektitsidlar va b. kiradi. Sintetik smolalar, plastmassalar va h.q. olishda ishlatiladi.

## Manbalar
Karbyurator

**Karbyurator** (frans. carburateur) -yonilgʻi aralashmasi tashqarida hosil boʻladigan ichki yonuv dvigatellari uchun yonilgʻini dozalaydigan va havo bilan aralashtirib yonuvchi aralashma hosil qilib beradigan qurilma. Eng oddiy K. qalqovuch 2 li kamera , tuzitkich 6 li jiklyor, aralashtirish kamerasidan iborat. Aralashtirish kamerasida diffuzer va drosselli zaslonka joylashgan. Qalqovuchli kamerada yonilgʻi sathining bir xilligini ignali klapan va qalqovuch taʼminlaydi. Qalqovuchli kamera atmosfera bilan teshik orqali, aralashtirish kamerasi bilan esa jiklyor va toʻzitkich orqali tutashgan. Dvigatel silindridan porshen pastga harakatlanganda truboprovod da siyraklanish hosil boʻlib, havo oqimi K.ning aralashtirish kamerasiga keladi. Diffuzor havo oqimini oshirib, toʻzitkich oldida siyraklanish hosil qiladi. Qalqovuchli va aralashtirish kameralarida bosimlar farqi hosil boʻlib, toʻzitkichdan yonilgʻi oqib havo yordamida toʻziydi va havo bilan aralashib, yonilgʻi aralashmasi xrsil boʻladi. Dvigatel silindrlariga keladigan yonilgʻi aralashmasi drosselli zaslonka yordamida rostlab turiladi. Bir jiklyorli oddiy K. yonilgʻi aralashmasi tarkibini keraklicha oʻzgartirib bera olmaydi. Zamonaviy K.da ekonomayzer, tezlatkich nasosi, yurgizib yuborish qurilmalari boʻladi. K. avtomobil, mototsikl, motorli qayiq dvigatellarida ishlatiladi.

## Manbalar
Karvon

**Karvon** (fors.) — 1) uzoq, joylarga yuk va odam tashuvchi, qator boʻlib ketayotgan hayvonlar (tuya, eshak, xachir, otlar), aravalar va ularni boshqaruvchi shaxslar guruhi, qatori. K. uzilib qolmasligi uchun eng oldingi va oxirgi hayvonga qoʻngʻiroq osib qoʻyilgan; 2) oʻzaro yordam va xavfsizlikni taʼminlash uchun birga qoʻshilib yoʻlga chiqqan yoʻlovchilar, sayyohlar yoki elchilar guruhi. K.ni karvonboshi boshqargan; 3) daryo K.i — oʻzi suza olmagani uchun qator qilib shatakka olingan kemalar (barja, sollar); 4) uzoq masofalarga maxsus yuk tashib beradigan kemalar birikmasi; ketma-ket ketayotgan yoki ketma-ket turgan bir necha kema.

## Manbalar
Karbonatli jinslar

**Karbonatli jinslar** - kalsiy, magniy, temir karbonatlaridan tashkil topgan togʻ jinslari. Karbonatli jinslarning choʻkindi (ohaktosh, dolomit, mergel, boʻr va b.), metamorfogen (marmar) va magmatogen (karbonatit) turlari farq qilinadi. Karbonatli jinslarga koʻpincha gil va organik moddalar, kvars, glaukonit, pirit, fosforit va b. aralashgan boʻladi. Karbonatli jinslarning asosiy qismi dengiz va koʻl havzalarida choʻkindi tarzida hosil boʻladi va barcha choʻkindi jinslarning 20% pni tashkil etadi. Tipi va xili koʻp. Karbonatli jinslar Yer poʻstida koʻp tarqalgan, qalinligi bir necha yuz metr va uzunligi yuzlab km gacha qatlamlar hosil qiladi. Karbonatli jinslar universal mineral xom ashyodir; qurilishda, ohak tayyorlashda, sellyuloza-qogʻoz, sement sanoati, qora va rangli metallurgiyada flyus sifatida, qishloq xoʻjaligida, tuproq tarkibini yaxshilashda, aralash yem tayyorlash va b.da ishlatiladi.

## Manbalar
Karbonatli tuproklar

**Karbonatli tuproklar** - ustki chirindili katlamida kalsiy va magniyning karbonatli tuzlari boʻlgan tuproqlar. Bunday tuzlar ohaqtoshli, mergelli va lyossli yotqiziqlarning ustida hosil boʻlgan tuproqlarda koʻp. K.t. qaynash xususiyatiga ega (k,. Tuproq qaynashi). Tuprokdagi karbonatlar paydo boʻlishiga koʻra, birlamchi (jinsli yoki qoldiq karbonatlari) va ikkilamchi (tuproq hosil boʻlishida vujudga kelgan karbonatlar) boʻlishi mumkin.

K.t. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik zonalarida keng tarqalgan; koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlarining rivoji uchun qulay muhitga ega.

## Manbalar
Karvonsaroy

**Karvonsaroy** — karvonlar toʻxtab, tunab oʻtadigan rabot, saroy. Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Zakavkazye shaharlari savdo yoʻlida barpo etilgan. Karvonsaroylar, odatda, oʻrtada katta hovli, atrofi bir-ikki qavatli hujralar bilan oʻralgan, minorali qalʼaband istehkom shaklida boʻlib, savdo manzillarida va shahardagi bozorlar (tim va toqlar) qatoriga qurilgan. IX—XVIII asrlarda shaharlarning oʻsishi va karvon savdosining kuchayishi natijasida karvonsaroylar koʻplab bunyod etilgan. Arab sayyohlari Istahriy va ibn Xavqallarning maʼlumotiga koʻra, X asrda savdo markazi hisoblangan Movarounnahrda 10 mingdan ortiq karvonsaroylar boʻlgan (Raboti Malik, Doya xotin karvonsaroyi, Ollaqulixon karvonsaroyi). Temir yoʻl va boshqa zamonaviy transport rivojlanishi natijasida karvonsaroylar oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

## Manbalar
Kargo

**Kargo** (ispancha cargo — yuk, yuk ortish) — 1) kemada tashiladigan yuk; 2) tashiladigan yuklarni sugʻurtalash.hs

## Manbalar
Kardanli mexanizm

**Kardanli mexanizm** - birbiriga nisbatan oʻzgaruvchan burchak ostida joylashgan ikki valning aylani-shini taʼminlaydigan mexanizm. Italiyalik olim J. Kardano nomi bilan atalgan. Bikr (qattiq) va elastik (qayishqoq), sinxron va asinxron xillari bor. Bikr K. m.da vallar zvenolari qoʻzgʻaluvchan qilib biriktirilganligi uchun aylanadi; elastik K. m.da vallar maxsus elementlari elastik holatga ega boʻlgani uchun aylanadi; sinxron K. m.da vallar oʻzgarmas tezlikda; asinxron K. m.da vallar oʻzgaruvchan tezlikda aylanadi. Vallari oʻq boʻylab suriladigan K. m. ham boʻladi. Transport mashinalarning kardanli uzatmalarida stanoklar, asboblar va b.da qoʻllanadi.

## Manbalar
Kardanli uzatma

**Kardanli uzatma** — vallari bir-biriga nisbatan parallel yoki oʻzgaruvchan burchak ostida joylashgan, yetakchi valdan yetaklanuvchi valga aylanma harakat uzatadigan qurilma. Italiyalik olim J.Kardano nomi bilan atalgan. Kardanli uzatma kardan val va uning uchlariga mahkamlangan kardanli mexanizmlardan iborat. Asosan, avtomobillar, traktorlarda shuningdek, aylantirish momenti yetakchi koʻprikdagi bosh uzatmaga uzatmalar qutisi yoki tarqatish qutisidan uzatiladigan boshqa transport mashinalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Kardano formulasi

**Kardano formulasi** -x> + px+q =0 (*) shaklidagi kub tenglama ildizlarini uning koeffitsiyentlari opqali ifodalaydigan formula.

Har qanday kub tenglama (*) koʻrinishiga keltiriladi. K. f. bunday yoziladi:Birinchi kub radikalning qiymatini ixtiyoriy tanlab, ikkinchi radikalning shunday qiymatini olish lozimki (uchtasidan birini), uni birinchi radikalning tanlab olingan ildiziga koʻpaytirilganda koʻpaytma teng boʻlsin. (*) tenglamaning uchala ildizi shu yoʻl bilan hosil qilinadi. K. f. 16-asrda topilgan.

## Manbalar
Kardinal (ruhoniy)

**Kardinal** (lotincha cardinalis — bosh) -katolik cherkovi iyerarxiyasida Rim papasidan keyin, yepiskopdan oldin turuvchi ruhoniy. Kardinallar papaning cherkovni boshqarish sohasidagi eng yaqin maslahatchilari va yordamchilari hisoblanadi hamda shu lavozimga papa tomonidan tayinlanadi. 

## Manbalar
Kardiogramma

**Kardiogramma** (kardio... va ...gramma) — maxsus asbob (elektrokardiograf va b.) yordamida yurak faoliyatini qayd qilish uchun qogʻoz yoki fotoplyonkaga yozib olingan egri chiziq (yana q. Elektrokardiogramma).

## Manbalar
Kardiografiya

**Kardiografiya** (kardio... va ...graf— 1) - yurak faoliyatidagi oʻzgarishlarni grafik usulda qayd qilish (yana q. Elektrokardiografiya); 2) yurak faoliyati natijasida koʻkrak qafasining mexanik tebranishlarini grafik usulda qayd qilish.

## Manbalar
Kardioida

**Kardioida** (yun. kardia — yurak va eidos — shakl) — biror aylananing radiusi shu aylana radiusiga teng boʻlgan qoʻzgʻalmas aylana sirti boʻylab sirpanmay gʻildiraganda uning biror nuqtasi chizadigan egri chiziq. K. epitsikloidalar jumlasta kiradi; Paskal chigʻanogʻining xususiy holi. K.ning Dekart koordinatalaridagi tenglamasi: (x2 + u2)-2ax(x2 + u2)-a2u2; qutb koordinatalaridagi tenglamasi : p=tf(l+cos<p).

## Manbalar
Kardiologiya markazi

**Kardiologiya markazi** — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqot muassasasi hisoblanadi. Ilmiy markaz Toshkent shahrida joylashgan. 1976-yil Toshkent tibbiot akademiyasi tarkibida ilmiy tadqiqot instituti sifatida tashkil etilib, 1978-yilda mustaqil institut boʻlib ajralib chiqdi. 1999-yildan shu nomga sazovor boʻldi. Markaz ilmiy va amaliy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari — gipertoniya, yurak ishemik kasalligi, miokard infarkti, qon aylanishi yetishmovchiligi kabi kasalliklarning kelib chiqishi va oʻziga xos kechish xususiyatlarini oʻrganish; ularning diagnostikasi, oldini olish va davolash usullarini ishlab chiqish; Oʻzbekistonda kardiologiya muammosi bilan bogʻliq masalalarga rahbarlik qilish va boshqarish, respublikada kardiologiya xizmatini tashkil etish; yuqori malakali ilmiy va amaliy kardiolog mutaxassislar tayyorlash va boshqalardan iborat. Markazda 2 ilmiy guruh, 9 lab., 101 oʻrinli klinik kasalxona bor. Shuningdek, poliklinika va bemorlar kunduzi qatnab yotib davolanishlari mumkin boʻlgan ambulatoriya (SKAL)ishlab turibdi. Markazda 70 ga yaqin ilmiy xodim, jumladan 10 fan d-ri va 30 fan nomzodi xizmat qiladi (2002). K.m.da d-rlik va nomzodlik dissertatsiyalari qimoyasi boʻyicha maxsus ilmiy kengash faoliyat koʻrsatadi (1990-y.lardan). Markaz olimlari (R. Qurbonov, A. Xujayev, R. Mamutov, A. Kurmukov, G. Qiyoqboyev va b.) oʻtkir miokard infarqti bilan ogʻrigan bemorlarni bosqichmabosqich sogʻlomlashtirish, kardiologik yordam koʻrsatishning yangi shakli — maxsus ambulatoriya davolash kursi (MADKSKAL) hamda yurak kasalligining dolzarb masalalari boʻyicha koʻpgina ilmiy — amaliy anjumanlarda qatnashib keladi. Yurak kasalliklarini mahalliy xom ashyodan tayyorlangan dorilar (allapinin, aklezin, glirofam, oligvon, kavergal) bilan davolash yoʻl-yoʻriqlarini ishlab chiqib amaliyotga tadbiq etadi. Markaz ilmiy toʻplam, monografiya, darslik va turli qoʻllanmalar chop etadi, ixtirolar qiladi.

Ravshanbek Kurbonov.

## Manbalar
Kardioskleroz

**Kardioskleroz** (yun. cardia — yurak va skleroz — qotish, qattiqlashish) — yurak muskullarining turli sabablar (yalligʻlanish, qon kelishining tanqisligi, zaharlanish va b.) oqibatida biriktiruvchi toʻqima bilan almashinishi (turli oʻlchamdagi chandiq hosil boʻlishi). K. rivojiga turli infeksion kasalliklar, revmatizm va b. xastaliklarda yurak muskullarining oʻtkir va surunkali yalligʻlanishi, spirtli ichimliklarga ruju qilish, moddalar almashinuvining kuchli buzilishi (tireotoksikoz, qandli diabet va b.), oʻtkir miokard infarqti, surunkali davomli stenokardiya xurujlari va b. sabab boʻladi. Kelib chiqishiga koʻra, infarqtdan keyingi, miokarditdan keyingi va b. xil K. farqlanadi. K. egallagan maydoni, tarqoqlik darajasi, oʻchoqlarining koʻpligiga qarab yurak faoliyatiga turli darajada salbiy taʼsir koʻrsatadi. Koʻpchilik hollarda K. yurak oʻlchamlarining patologik kattalashishi, yurak aritmiyalari, yurak yetishmovchiligi kabi asoratlarga sabab boʻladi. Bunda bemorlarda yurak faoliyati buzilishining turli alomatlari (yurakning tez, notekis yoki kam urishi, hansirash, oyoq shishishi, lab koʻkarishi, behollik va b.) kuzatiladi. Bunday hollarda bemorlar, albatta, shifokorga murojaat etishi lozim. K.ning oldini olish uchun avvalo uni keltirib chiqargan sabablarni bartaraf etish yoki shu kasalliklarga uchraganda yaxshi davolanish kerak. Davosi: K.ning asoratlarini davolash, klinik alomatlarini susaytirishdan iborat. Agar yurak yetishmovchiligi darajasi juda yuqori boʻlib, bemor hayotiga jiddiy xavf solsa, uning umumiy ahvoliga qarab jarrohlik usulini qoʻllash mumkin (anevrizmektomiya, yurakni almashtirish va b.).

## Manbalar
Kardinal nuqtalar

**Kardinal nuqtalar** - markaz lashtirilgan optik sistemaning optik oʻqi yaqinida joylashgan buyumlar fazosining ixtiyoriy nuqtasi tasvirini yasashga xizmat qiluvchi asosiy nuqtalar (qarang Optika).

## Manbalar
Kardio...

**Kardio...** (yun. kardia - yurak) -qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi. Yurakka oidlikni, yurak bilan bogʻlanganlikni bildiradi (mas, kardiogramma, kardiologiya).

## Manbalar
Kardiospazm

**Kardiospazm** (yun. kardia, bu yerda — meʼdaning kirish qismi va spazm), kardi axalaziyasi, frenospazm — qiziloʻngachning meʼdaga kirish qismi — kardining torayib qolishi. Nervmuskul faoliyatining izdan chiqishi, qiziloʻngachning reflektor disfunksiyasi va b. sabablar natijasida yuzaga keladi. K.da qiziloʻngachdan ovqat luqmasining oʻtishi qiyinlashadi (qiltomoq), uning yuqori boʻlimlari (toraygan joyidan keyingi qismi) kengayadi, toʻsh sohasi orqasida ogʻriq seziladi, kekirish va hokazo kuzatiladi. Qiziloʻngachning kengaygan qismida ovqat turib qolib ayniganda, uning shilliq qavati yalligʻlanadi (ezofagit); jarayon baʼzan qiziloʻngach devorining hammasiga, hatto atrofidagi hujayralarga ham tarqalishi mumkin. Natijada chandiq hosil boʻlib, stenoz roʻy beradi. Kasallik asosan 20—40 ya shar ayol va erkaklarda uchraydi.

Davos i : K.ning dastlabki davrida konservativ davo: ovqatlanish maromiga rioya qilish, spazmga qarshi va tinchlantiruvchi dorilar buyuriladi. Kasallik zoʻrayib, bemorning ahvoli ogʻirlashaversa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

## Manbalar
Giosuè Carducci

**Giosuè Carducci** (1835.27.7, Toskana, Valdikastello — 1907.16.2, Bolonya) — italyan shoiri, adabiyotshunos. Ilk ijodi Italiyani birlashtirish gʻoyalari bilan sugʻorilgan ("Yoshlik sheʼrlari", 1860; "Yengil mashaqqat", 1860). Carducci 19-asrning 60-yillarida milliyozodlik harakati rahbarlari J. Madzini va J. Garibaldi tarafdorlari safida boʻlgan. Keyinchalik Birlashgan Italiya harakatining faol aʼzosiga aylangan. "Shayton huzuriga" (1863) dostoni, "Yamblar va epodlar" (1882) va b. sheʼriy toʻplamlarida Italiya ozodligi yoʻlida kurashgan jangchilar jasorati aks ettirilgan. "Yangi sheʼrlar" (1861—87), "Yovvoyilik qasidalari" (1877—93) sheʼriy asarlarida mavjud voqelik tasviri hamda antik adabiyotga xos koʻtarinki ruh ustunlik qiladi. K. Dante, Petrarka, Bokkachcho va b. haqidagi ilmiy maqolalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1906).
## Manbalar
Karel tili

**Karel tili** () — karellaring tili. Fin-ugor tillari oilasining boltiqboʻyi-fin guruhiga mansub. Karel tilida 131 ming kishi gaplashadi (1992). Karel, livvik yoki olonets va lyudik kabi dialektlarga boʻlinadi. Grammatik qurilishiga koʻra, agglyutinativ, yangi soʻzlar suffikslar yordamida hosil qilinadi. Unlilar baʼzan singarmonizma uchraydi. Shu tidda boy xalq ijodi ("Kalevala") saqlanib qolgan. 20-asr oʻrtalaridan boshlab yozuvi rus va fin alifbolari asosida.

## Manbalar
Kareliya boʻyni

**Kareliya boʻyni** - Boltik, dengizining Fin qoʻltigʻi bilan Ladoga koʻli orasidagi boʻyin. Yer yuzasi gneys, granit, muzlik, koʻl-muzlik yotqiziklaridan tarkib topgan. Oʻrtacha balandligi qariyb 50 m (eng baland joyi 205 m). Muzlik natijasida hosil boʻlgan koʻl koʻp. Igna bargli oʻrmon bilan qoplangan. Sersuv Vuoksa daryoyei kesib oʻtgan. Fin qoʻltigʻi sohilida kurortlar (Sestroretsk, Zemnogorsk, Repino, Solnechnoye va b.) bor. Turizm rivojlangan. 17-asr boshidan Shvetsiya tasarrufida boʻlgan. 1721 y. Rossiyaga qoʻshib olingan. 1918 — 40 yillarda K.b.ning koʻp qismi Finlandiya tarkibida edi. 1940 y.dan Rossiya egallagan.

## Manbalar
Karenlar

**Karenlar** (oʻzlarini ptxano — deb ataydilar) — Myanma (asosan, Karen milliy viloyatida) va Tailandning gʻarbidagi xalq. Umumiy soni 3,7 mln.kishi, jumladan, Myanmada 3,5 mln.dan ortiq kishi (1990-yillar oʻrtalari) yashaydi. Sin-tibet oilasiga mansub tilda soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, budda dinida, xristian — baptistlar ham bor.

## Manbalar
Kariatida

**Kariatida** (yunoncha: Karyatides) - Karia (Yunoniston)dagi Artemida ibodatxonasi kohinasi — toʻsinli tomlarni koʻtarib turuvchi ayol qiyofasidagi haykal-ustun. Meʼmorlikda K.dan bezak sifatida foydalanilgan. K.ning kanefora deb nomlangan xili ham boʻlib, u gul yoki meva bilan toʻldirilgan savatni boshida koʻtarib turuvchi ayolni eslatadi. Qad. davr va 17—19-asrlarda Yevropa meʼmorligida bezak sifatida keng rasm boʻlgan. Ioniy orderitsagi ustunlar ayol qiyofasiga oʻxshatilgan. Ad.: Voronina V. L., Kariatidi v arxitekture Sredney Azii, M, 1960.

## Manbalar
Karellar

**Karellar** (uzlarini karyala deb ataydilar) — xalq. Rossiya Federatsiyasining Kareliya Respublikasida yashaydilar. Umumiy soni 131 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Karel tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — pravoslavlar. Karellar ajdodlari mil. boshlarida Ladoga koʻli buylarida yashaganlar. 12—15-asrlarda qad. karel va ves kabilalari asosida karel elati, 18-asrda esa, karel xalqi shakllangan. Karellar dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik, baliqchilik, oʻrmonchilik (yogʻoch tayyorlash) bilan shugʻullanadilar.

## Manbalar
Karib And togʻlari

**Karib and togʻlari** - Venesuela shim.dagi togʻlar. Karib dengizi sohili boʻylab 800&nbsp;km ga choʻzilgan. And togʻlarining eng past qismi. Asosan, metamorfik, granit intruziyalari va effuziv chukindi jinslardan tuzilgan. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Markazidagi buylama soylik K. A. t.ni Shim. Sohilbuyi Kordilyerasi (bal. 2765 m gacha) va Serraniya-del-Interor jan. ichki tizmasiga (bal. 2600 m gacha) ajratib turadi. Togʻ etaklarida neft va gazning yirik konlari bor. Quyi mintaqa yon bagʻirlarida kserofit oʻrmonlar va butalar oʻsadi, 900– 1000 m dan boshlab barg toʻkuvchi va doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan. Bir necha milliy park tashkil etilgan.

## Manbalar
Karib dengizi

**Karib dengizi**, Karaib dengizi (; ; indeyslarning karib qabilasi nomidan) — Atlantika okeanidagi yarim berk dengiz. Markaziy va Janubiy Amerika oraligʻida. Shimoliy va sharqdan Katta Antil va Kichik Antil orollari bilan chegaralangan. Yukatan boʻgʻozi orqali Meksika qoʻltigʻi, boʻgʻozlar orqali Atlantika okeani va Panama kanali orqali Tinch okean bilan tutashgan. Maydoni 2777 ming km². Oʻrtacha chuq. 2491 m, eng chuqur joyi 7090 m. Suvining oʻrtacha hajmi 6860 ming km. Qirgʻoq chizigʻi egri-bugri. Gʻarbida va Antil orollari yaqinida marjon riflari bor. Sohili togʻli, baʼzi joylari pasttekislik. Eng katta qoʻltiqlari: Gonduras, Daryen, Venesuela. Dengiz tubining relyefi ancha murakkab: Grenada (4120 m), Venesuela (5420 m), Kolumbiya (4532 m), Yukatan (5055 m) kabi soyliklar suv osti tizmalari va sayyozliklar orkali bir-biridan ajralib turadi. Yirik orollari: Kuba, Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko. Dengiz tubining grunti ohakli balchiqdan, sayoz joylarda esa marjon choʻkindilaridan iborat. Iqlimi tropik iqlim, passat shamollari taʼsirida. Havoning oylik oʻrtacha temperaturasi 23—27°. Yillik yogʻin sharqida 500&nbsp;mm dan gʻarbida 2000&nbsp;mm gacha. Dengizning shim. qismida iyun — oktabrda tropik dovullar boʻlib turadi. Oqim tezligi 1–3&nbsp;km/soat, Yukatan boʻgʻozida 6&nbsp;km/soat. Suv yuza qismining oylik oʻrtacha temperaturasi 25—28°. Shoʻrligi 36 ‰ ga yaqin. Suvining rangi yashil va koʻk-yashil. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (balandligi 1 m gacha). Karib dengizida akulalar, uchar baliqlar, dengiz toshbaqasi, kit va kashalotlar, Yamayka orol yaqinida tyulen, lamantin va koʻplab endemik hayvonlar yashaydi.

Karib dengizi muhim iqtisodiy va strategik ahamiyatga ega. Dengiz orqali Tinch okean va Atlantika okeani portlarini bogʻlovchi eng qisqa dengiz yoʻli oʻtgan. Eng muhim portlari: Marakaybo, LaGuayra (Venesuela), Kartaxena (Kolumbiya), Limon (Kosta-Rika), Santo-Domingo (Dominikana Respublikasi), Kolon (Panama), Santyago-de-Kuba (Kuba) va boshqa

## Manbalar
Karib tillari

**Karib tillari** — indeys tillari oilasiga mansub tillar guruhi. taxminan yuzdan ortiq tillarni oʻz ichiga oladi. Jan. Amerikadagi Gayana, Surinam, Fransiya Gvianasi, Venesuela va qisman Kolumbiya va Braziliya hududlarida tarqalgan. K.t.da taxminan 170 ming kishi soʻzlashadi (1992). Genetik tasnifi ishlanmagan. Fonologik tizimida undoshlar kam, faqat portlovchi jarangli jarangsiz va sirgʻaluvchi jarangsiz undoshlar mavjud. Unli tovushlar katorida choʻziq burun unlilari va diftonglar bor.

## Manbalar
Keudenbay Karibayev

**Keudenbay Keudenbay** (1931.12.11, Beruniy tumani — 2002.18.4, Toshkent) — zootexnik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1984), professor (1986). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1954). Nukus qishloq xoʻjaligi texnikumida (1954—56), Samarqand qishloq xoʻjaligi institutida oʻqituvchi (1956—59). 1964-yildan Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutichorva hayvonlarini oziqlantirish va ozuqalar texnologiyasi boʻlimi mudiri. Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi hayvonlarini oziqlantirish, ozuqalar sifatini yaxshilash texnologiyalari, paxta shulxasini briketlash, somonni siloslash, tabiiy gilmoyalardan chorva mollari hamda parrandalar ratsionida foydalanish va b. masalalarga bagʻishlangan.

## Manbalar

* Korma: rezervi i ix ispolzovaniye, T., 1986; Texnologiya prigotovleniya kormov i puti uluchsheniya ix kachestva, T., 1993; Qishloq xoʻjaligi hayvonlarini oziqlantirish, T., 1999.
Kariblar

**Kariblar** — Jan. Amerikadagi indeys qabilalari guruhi (motiloi, makushi, arekuna, vai-vai, karexona, oakairi va b.). Karib til oilasiga mansub tillarda soʻzlashadi. Umumiy soni taxminan 100—150 ming kishi. Dindorlari — qabila kultlariga sajda qilishadi. Dehqonchilik, baliqchilik, ovchilik, terimchilik bilan shugʻullanadilar.

## Manbalar
Karim neft-gaz koni

**Karim neft-gaz koni** - Qashqadaryo viloyatidagi kon. Muborak sh.dan 12&nbsp;km jan.-gʻarbda. Strukturasi 1963-yilda aniqlangan. 1965—67 yillarda bir necha burgʻi qudugʻi kovlangan. Antiklinal asimmetrik braxiantiklinaldan iborat boʻlib, shim.-sharqdan jan.gʻarbga yoʻnalgan. Qanotlari yura davriga mansub ohaktoshlardan tuzilgan. Mezozoy va kaynozoy erasiga mansub togʻ jinslaridan tashkil topgan boʻlib, mezozoy erasi jinslari yura va boʻr davri yotqiziqlaridan iborat. Yura davri togʻ jinslari umumiy qalinligi 600 m ga yaqin, kontinental va dengiz sharoitlarida paydo boʻlgan qumtosh, gil, shagʻal, oqish va kulrang ohaktoshlar, tosh tuzi va angidritlardan tashkil topgan. Boʻr davri jinslarining umumiy qalinligi 1500–1600 m. Dengiz sharoitida paydo boʻlgan paleogen davri togʻ jinslari umumiy qalinligi 250–300 m boʻlib, ohaktosh, koʻkimtir gillardan tuzilgan. Sanoat ahami-yatiga molik neft-gaz 15- va 15a-gorizontlarining ohaktoshlarida topilgan. Qazilgan quduqlarda 46 obyekt sinab koʻrildi. Gaz debiti 120 ming m3/ sutkadan 785 ming m3/sutkagacha, neft miqdori 78m3/sutkadan 129,1 m3/sutkagacha.

Neft-gaz kondensat uyumi yaxlit, gumbazsimon, suv-neft chegarasi 1870 m dan, gaz-neft chegarasi 1863 m dan oʻtgan. 15-gorizontdagi gazning oʻrtacha mahsuldor qalinligi 21,9 m, neftga toʻyingan qatlamning qalinligi 4,9 m. Gʻovaklik koeffitsiyenti 0,046, gaz va neftga toʻyinganlik 0,90 ga teng . Kondagi gaz quruq. S. ogʻ. 0,626, tarkibidagi oltingugurt vodorodi 0,31—0,35%, karbonat angidrid 1,35—1,6%, azot miqdori 0,7% ni tashkil etadi. Metan miqdori 89,5 dan 90,9% gacha. Kondagi neft oʻrtacha ogʻirlikka ega — 0,885 g/ sm3. Oltingugurt miqdori koʻp (3,9%), 4,16% gacha parafin; asfaltenlar 2,46% dan oshmaydi. Konning sanoat ahamiyati katta.

## Manbalar
Karimata boʻgʻozi

**Karimata boʻgʻozi** — Kalimantan va Belitung o.lari oraligʻida. Jan. Xitoy dengizini Yava dengizi bilan bogʻlab turadi. Uzunligi 100 km, eng kambar joyi 210 km, eng sayoz joyi farvaterida 36 m gacha. Bir necha mayda orol va marjon riflari bor.

## Manbalar
Abduhakim Karimov

**Abduhakim Karimovich Karimov** (1944, Narpay tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1970). 1970-yildan Konimex shaharchasidagi 9-, Buxoro shahridagi 20-,Narpay tumanidagi 1-, 1976-yildan Oqtosh shahridagi 2-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. K. dars jarayonida taʼlimning noanʼanaviy usullaridan va texnika vositalaridan unumli foydalanadi.

## Manbalar
Amin Karimov

**Amin Qahqorovich Karimov** (15-mart 1936-yil, Buxoro – 16-mart 2006-yil, Buxoro) – dirijyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). Toshkent konservatoriyasining gʻijjak sinfini tugatgan (1958). Buxoro teatri (1952—1953) va Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1955—1958) da sozanda; Buxoro musiqa maktabida (1959—1965), Termiz musiqa bilim yurtida (1965—1973, 1988—1995) direktor; 1973—1988-yillarda Surxondaryo viloyati musiqali drama teatrida direktor va bosh dirijyor. „Jon qizlar“ (Boyseitov), „Sevmaganga suykanma“ (N. Xalilov), „Oʻjarlar“, „Momo yer“ (I. Akbarov), „Vatan ishqi“, „Nurxon“ (S. Boboyev), „Qizil durrali nozik niholim“, „Toshkentning nozanin malikasi“ (M. Leviyev), „Maysaraning ishi“ (S. Yudakov) kabi spektakllarga dirijyorlik qilgan.

## Manbalar
Jamol Karimov

**Jamol Xudoyberdiyevich Karimov** (1909.22.2 — Fargʻona — 1993.23.9,) — matematik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), professor (1962). 1935-yilda Oʻzbekiston universitetini tugatgan. Fargʻona pedagogika instituti matematika kafedrasi mudiri (1940— 43), Toshkent Davlat Universiteti matematika kafedrasi dotsenti, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi matematika va mexanika institutida boʻlim boshligʻi (1943—50), Fargʻona pedagogika instituti fizika-matematika fakulteti dekani (1950-yildan), matematik analiz kafedrasi mudiri (1962-yildan). Ilmiy ishlari chizikli boʻlmagan differensial tenglamalar nazariyasiga oid. Fargona pedagogika instituti matematika fakultetiga Karimov nomi berilgan (1994).

## Manbalar
Karibu

**Karibu** — Kanada qoyali togʻlaridagi togʻ massivi (Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasi). Uzunligi 300 km, oʻrtacha bal. 3000 m. Eng bal. joyi — 3581 m (Ser-Uilfrid-Lorye togʻi). Tokembriy kristall jinslaridan, qisman miotsen bazalt va andezitlaridan tuzilgan. Muzlik vodiylari (trog) bilan kuchli parchalangan. Muzliklar bor. Yon bagʻirlari siyrak igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan, 2000 m dan yuqori qismi alp oʻtloqlaridan iborat. Jan. qismida Uels-Grey parki tashkil etilgan. 

## Manbalar
Joʻra Karimov

**Joʻra Karimov** (1946-yil 17-dekabr — 2025-yil 26-sentyabr, Qarshi tumani Yakkayogʻoch qishlogʻi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Qarshi pedagogika institutining (hozirgi QarDU) fizika-matematika fakultetini tugatgan (1968). 1968—1979-yillarda Qarshi tumanidagi 12-maktab, 1979-yildan 9-maktabda fizika oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. Karimov fizika darsini oʻzi yasagan koʻrgazmali qurol asosida oʻtkazgan. Uning baholar koʻrsatkichi, elektr harakati koʻrgazmalari koʻrgazmali qurollar tanlovida sovrinli oʻrinni egallagan. Karimov yangi pedagogik texnologiyalar asosida fizika fanini oʻqitishda „konferensiya“, „muloqot“, „milliy oʻyinlardan foydalanish“ kabi zamonaviy darslar orqali EHMlardan foydalangan holda oʻquvchilarga bilim bergan.

## Manbalar