Sariq matbuot

**<big>Sariq matbuot</big>** (ing Yellow Journalism) – bu gazeta tirajini koʻpaytirish maqsadida koʻplab oʻquvchilarni jalb qiladigan shunday formatda yangiliklarni nashr qilish usuli. Bu jurnalistikaning oʻziga xos turi boʻlib, unda yangiliklar hech qanday dalilsiz chop etiladi. Sariq jurnalistikaning asosiy maqsadi jamiyatdagi odamlarning eʼtiborini jalb qilishdir.

= Sariq matbuot =
Gazetalar yangiliklarning birinchi usuli boʻlib odamlarni radio va televideniya ixtiro qilinishidan ancha oldin sodir boʻlgan voqealar haqida xabardor qilib turardi. Biznesda muvaffaqiyatga erishish uchun gazeta nashriyotlari, oʻquvchilarni jalb qilishning yangi usullarini qoʻllashni boshladi. Bu 1800-yillarning oxirlarida sariq jurnalistikaning boshlanishi edi, chunki noshirlar oʻz daromadlarini oshirish imkoniyatini bu yoʻlda koʻrdilar. Savol ular oʻz gazetalarini raqobatdan qanday qilib ajratib koʻrsatishlari haqida boʻldi.

1890-yillarda gazeta egalari Uilyam Rendolf Xerst (Nyu-York jurnali) va Jozef Pulitser (Nyu-York dunyosi) oʻz qogʻozlarini mubolagʻa, melodrama va hatto romantikadan foydalanib sotish gʻoyasini oʻrtaga tashladilar. Bu uslub oxir-oqibat „sariq jurnalistika“ deb nomlana boshladi. Xerst va Pulitser koʻproq gazeta sotish uchun haqiqiy voqealarni boʻrttirib, hech qachon sodir boʻlmagan voqealarni toʻqib chiqardilar. Asosiy maqsad, eʼlon qilinayotgan tafsilotlar haqiqatmi yoki yoʻqmi, faqatgina oʻquvchi shaxslarni eʼtiborini jalb qilish edi.

Zamonaviy davrda sariq jurnalistikani oziq-ovqat doʻkonlaridagi tablolar va yangiliklar boʻlimidada topish mumkin edi. Agar sarlavhada undov belgisi boʻlsa, yoki „hayratlanarli“, „dahshatli“ yoki „aql bovar qilmaydigan“ kabi soʻzlar mavjud boʻlsa, unda qogʻoz sariq jurnalistika bilan shugʻullanadi. Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi eng mashhur „tutruqsiz gazeta“lardan biri – The National Enquirer – sariq jurnalistikadan foydalanish bilan mashhur edi. Tabloid (*Tabloid – bu odatiy gazetalardan kichikroq boʻlgan oʻlchamdagi gazeta. Ushbu gazeta formati uchun standart oʻlcham mavjud emas.) nashriyotini yurituvchilar mashhur shaxslarga tegishli, haqiqatda ham haqiqat boʻlmagan va mashhur shaxsning obroʻsiga putur yetkazishi mumkin boʻlgan (tuhmat) „faktlarni“ nashr etganliklari uchun bir necha bor sudga tortilgan.

„Qoʻrqituvchi“ sarlavhalar yangiliklarning oʻzi kichik boʻlishiga qaramay, katta shriftda chop etiladi.

„Sariq jurnalistika“ atamasi Pulitserning New York World gazetasida chop etilgan va juda mashhur boʻlgan „Hoganʼs Alley“ komiksidan kelib chiqdi. Komiksda sariq kiyim kiygan va „sariq bola“ deb atalgan qahramon tasvirlangan. Xerst oʻz raqobatini magʻlub etishga shunchalik qaror qildiki, u haqiqatan ham „Hoganʼs Alley“ ga mas’ul boʻlgan karikaturachini yolladi – R. F.

Oradan koʻp oʻtmay, boshqa bir gazeta —"New York Journal" ham shunga oʻxshash chizmalar toʻplamini chop qila boshlagan. Keyinchalik ikki gazeta oʻrtasida oʻsha „sariq bola“ yuzasidan nizo kelib chiqqan.

1895 yilda amerikalik grafik rassom Richard Autkault Nyu-Yorkdagi „The World“ gazetasining bir qator sonlarida kulgili matnlari bilan bir qator bemaʼni rasmlarni nashr ettirgan. Chizmalar orasida turli kulgili soʻzlar aytilgan sariq koʻylakli bola ham boʻlgan.

Oradan koʻp oʻtmay, boshqa bir gazeta —"New York Journal" ham shunga oʻxshash chizmalar toʻplamini chop qila boshlagan. Keyinchalik ikki gazeta oʻrtasida oʻsha „sariq bola“ yuzasidan nizo kelib chiqqan.

1896 yilda „New York Press“ muharriri Ervin Uordmen oʻz jurnalida ikkala raqib gazetani ham „sariq matbuot“ deb atagan maqolasini nashr ettirgan. Oʻshandan beri „sariq matbuot“ iborasi keng ishlatilib kelinmoqda.

= Sariq matbuotning kuchi yoxud Amerika va Ispaniya urushi =
Ispaniya-Amerika urushi koʻpincha „matbuotga asoslangan urush“ deb nomlangan va uning yakuniy natijasi Amerikadagi Ispaniya hukmronligining tugashiga olib kelgan. Urush oʻsha paytda Amerika gazetalarida Ispaniya haqida chop etilgan narsalar tufayli „matbuot tomonidan boshqarilgan“. Noshirlar qogʻozlarni sotish uchun sensatsiyani qoʻzgʻatishga urinishgan. Nashriyotchilar oʻquvchilarning qaytib kelishlarini va koʻproq qogʻoz sotib olishlarini xohlashdi, shuning uchun ular voqealarni boʻrttirib koʻrsatadigan maʼlumotni taqdim etishdi, baʼzan esa hech qachon sodir boʻlmagan voqealar haqida yolgʻonlar ham toʻqib chiqarishdi.

Urush dastlab Kubada, 1895-yilning fevral oyida Ispaniyadan mustaqillikka erishmoqchi boʻlganidan boshlandi. Ispaniya Kuba qoʻzgʻolonini toʻxtatishda shafqatsiz usullaridan foydalandi. Ularning „ayyorona“ usullari jamoatchilikni gʻazablantirish uchun Amerika gazetalarida grafik holatda taqdim etilgan. Natijada, Amerika fuqarolari kubalik isyonchilarga xayrixoh boʻlib, AQShning urushga qoʻshilishi talabi kuchaydi. Bu talab Amerika fuqarolari va mulkini himoya qilish uchun Kubaga yuborilgan AQSh jangovar kemasi USS Meynning tushunarsiz ravishda choʻkib ketganligi sabab kuchaydi.

Ispaniya 9-aprel kuni Kuba bilan sulh eʼlon qildi va Kubaga cheklangan boʻlsa-da, oʻzini oʻzi boshqarish vakolatlarini berish rejasi ustida ishlamoqda edi. Ammp, koʻp oʻtmay, AQSh Kongressi Kubaga mustaqillik huquqini beruvchi rezolyutsiyalarni taklif qildi va Ispaniyaga oʻz qoʻshinlarini, Kubadan olib chiqib ketishni talab qildi.

Ispaniya bunga javoban 1898-yil 24-aprelda, AQShga urush eʼlon qildi. AQSh esa 25-aprelda urush eʼlon qildi, lekin keyinroq bu deklaratsiya 21-aprelgacha orqaga surildi. Ispaniya, bir soʻz bilan aytganda, Qoʻshma Shtatlar bilan jangga tayyor emas edi. Uning armiyasi ham, dengiz floti ham AQSH kuchlariga teng kela olmas edi.

Qizigʻi shundaki, AQSh oʻz oʻquvchilarini gʻazablantirish uchun qanday gazetalar chop etayotganiga asoslanib urushga tortilgan boʻlsa-da, mamlakat haqiqatan ham almashinuvdan foyda koʻrgan. Qoʻshma Shtatlar dunyoda eʼtiborga olinadigan davlatga aylandi, natijada mamlakat xalqaro siyosatda hurmatli ovozga aylandi. Boshqa tomondan, Ispaniya oʻzining magʻlubiyati, oʻz eʼtiborini boshqa yerlarni bosib olishga urinishdan koʻra, oʻzining ichki iqtisodiyotini yaxshilashga yoʻnaltirishga imkon berdi.

= Zamonaviy sariq matbuot =
Clickbait – bu sariq jurnalistikaning zamonaviy versiyasi. „Clickbait“ atamasi faqat reklamadan daromad olish bilan bogʻliq boʻlgan veb-kontentni taʼriflaydigan salbiydir. Clickbait odamlarni maqolalarni bosishga majburlash uchun haddan tashqari koʻp vaʼda beradi yoki notoʻgʻri talqin qiladi. Misol uchun, Clickbait maqolasi, ushbu maqolaga mutlaqo aloqasi boʻlmagan hayratlanarli tasvir bilan birlashtirilishi odatiy holdir. Ushbu rasmning yagona maqsadi odamlarni havolani bosish uchun yetarlicha qiziqish uygʻotishdir. Oʻquvchilar havolaga bosgandan soʻng, ular reklamalar bilan oʻralgan va toʻlib-toshgan baʼzi mazmunsiz yoki hatto mutlaqo yolgʻon maqolalar dunyosiga tushib qoladilar.

Clickbait maqolalari „Keyingi sodir boʻladigan narsa sizni hayratda qoldiradi!“ kabi iboralarni ishlatish bilan mashhur. yoki „U nima boʻlganiga ishonmaysiz…“ Albatta, maqolada nima boʻlgani oʻquvchiga aytilmaydi. Sarlavha oʻquvchining qiziqishini shunchalik kuchli uygʻotish uchun moʻljallanganki, u keyingi nima boʻlishini bilish uchun havolani bosishi kerak. Buesa saytlarga foyda keltiradi, chunki ular qanchalik koʻp sahifani koʻrishsa va tashrif buyuruvchilar oʻz saytlariga qanchalik koʻp kirsalar, reklama beruvchilar oʻz sahifalarida reklama joylashtirish uchun shunchalik koʻp pul toʻlaydilar.

Maqolalarning oʻzi odatda foydali yoki aniq boʻlishi bilan bogʻliq emas. Buning oʻrniga, ular xuddi gazetalar kabi sensatsion sarlavhalarga tayanadilar. Oʻquvchini havolani bosishga undash uchun koʻzni qamashtiruvchi eskiz odatda sarlavha bilan bogʻlanadi va oʻquvchilar ushbu maqolalarni Facebook yoki Twitter kabi ijtimoiy media tarmoqlari orqali baham koʻrishlari tavsiya etiladi.

Clickbait sarlavhalari „qiziquvchanlik“ deb ataladigan narsadan foydalanish uchun moʻljallangan. Ular bir vaqtning oʻzida haddan tashqari koʻp maʼlumot bermasdan, oʻquvchiga ularning qiziqishini uygʻotish uchun tezkor maʼlumotni berish uchun moʻljallangan. Bu oʻquvchilarni oʻlja qilish, ularni koʻproq oʻqish istagini uygʻotish va bogʻlangan linkka bosishdir.

Facebook 2014-yilda foydalanuvchilarning yangiliklar lentalarida paydo boʻladigan Clickbait maqolalari sonini kamaytirish boʻyicha faol chora-tadbirlar koʻrayotganini eʼlon qildi.

2016-yil boshida Fox News Snopes veb-saytiga eʼlon qilingan maqolalardan birida Foxni „soxta yangiliklar sayti“ va „clickbait“ deb nomlagan Snopes veb-saytini sudga berdi. Foks 20 million dollar miqdorida tovon toʻlashni talab qildi. (Snopes – bu internetdagi mish-mishlarni bartaraf etishga ixtisoslashgan veb-sayt.) Fox-ning taʼkidlashicha, Snopes-ning asosiy motivlaridan biri reklama beruvchilariga pul ishlash uchun oʻz veb-saytiga trafik olib borishdir. Qaysidir maʼnoda, Snopes sariq jurnalistikaning oʻziga xos turida ishtirok etadi.

Shov-shuvli sarlavhalar odamlarni maqolalarni bosishga undaydi va Fox ham ishtirok etishda xuddi shunday aybdor.

Fox News oʻtmishda oʻz tomoshabinlarini qoʻrqitish yoki gʻazablantirish va ularni jalb qilish uchun muammolar haqida xabar berishda ayblangan. Biroq, Snopes xuddi boshqa muxbirlarning yangiliklari Clickbait degan ayblovlardan tashkil topgan Clickbait yaratib, sariq jurnalistika bilan shugʻullangani uchun ham aybdor. Snopes taʼkidlashicha, farq faktlarni tekshirishda va u oʻz auditoriyasiga faktlarni mustaqil tekshirish imkonini beruvchi manba havolalarini taqdim etadi.

= Tavsiya qilinadigan qoʻshimcha manbaa =

* Sariq jurnal

## Havolalar
"„Axlat tituvchilar“ – dunyoni oʻzgartirishga qodir jurnalistlar"

„Sariq Jurnalistlik: asoslari“