open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ilmiy-ommabop kino

**Ilmiy-ommabop kino** – ilmiy kino turi. Barcha ilm jabhalari – fan, texnika muvaffaqiyatlari targʻib qilinadi, ijtimoiy-siyosiy va madaniy qayotning turli jihatlarini aks ettiradi. Ilk bor 1897-yilda koʻrsatilgan. Ilmiy publitsistika va kinojurnal shaklida boʻladi. Tabiat va jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini xulosalab koʻrsatadi, murakkab ilmiy muammolarni ommaga tushunarli qilib yetkazadi. Oʻzbekistonda imiy-ommabop kino ishlab chiqaruvchi Oʻzbekiston Respublikasi ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasi bor. „Gʻoʻza zararkunandalariga qarshi kurash“ (rejissyor N. Saidov), „Xalqobod“ (rejissyor I. Gibalevich), „Oʻzbek atlasi“ (rejissyor S. Davlatov), „Suv keldi“, „Turnalar choʻli“ (rejissyor D. Salimoye) va boshqalar filmlar shu studiyada ishlab chiqarilgan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ilova

**Ilova** — 1) bayon etilgan asosiy fikr yoki rasmiy hujjatga qoʻshimcha *izoh*, *tafsilot*. Masalan, qarorning ilovasi; 2) kitob, gazeta yoki jurnalga qoʻshib chiqarilgan alohida nashr. Masalan, "Mushtum" jurnalining, "Afandi" gazetasining ilovasi.

## Manbalar

## Havolalar
Iloilo

**Iloilo** — Filippindagi shahar. Iloilo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 366 ming kishi (2000). Panay o.ning jan.-gʻarbiy sohilidagi port. Shakar eksport qiladigan markazlardan. Kema remonti, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari bor.

16—17-asrlarga oid (Ispaniya mustamlakachiligi davridagi) meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

## Manbalar
Iloklar

**Iloklar** (ilokanlar) — Filippindagi xalq. Aholisi 7,1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ilokan tilida gaplashadilar. Dindorlari — katoliklar. Asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanishadi.

## Manbalar
Ilmiy xodim

**Ilmiy xodim** — ilmiy tadqiqot muassasalari yoki oliy oʻquv yurtlarida fanning biror sohasi boʻyicha tadqiqotlar olib boruvchi mutaxassis. Oʻzbekistonda katta ilmiy xodim unvon va lavozimi hamda kichik Ilmiy xodim lavozimi bor. Katta Ilmiy xodim ilmiy unvoni fan doktori yoki fan nomzodi ilmiy darajalariga ega, ilmiy ishlari eʼlon qilingan va ilmiy tadqiqot muassasalarida mustaqil ilmiy tadqiqot ishlari olib boruvchi shaxslarga beriladi. Bu unvonni talabgor ishlab turgan muassasa ilmiy kengashi tavsiyasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi beradi.

## Manbalar
Ilmiy-badiiy adabiyot

**Ilmiy-badiiy adabiyot** - adabiyotning fan, ilmiy izlanishlar haqida, fandagi "gʻoyalar dramasi" va uning ijodkorlari taqdiri haqida hikoya qiluvchi alohida turi; unda badiiy, hujjatli-publitsistik va ilmiy-ommabop adabiyotlarga xos xususi-yatlar oʻz ifodasini topgan boʻladi. Bilim orttirish va oʻquv-tarbiyaviy va-zifalarga eʼtibor beriladigan ilmiy-ommabop adabiyotdan farqush ravishda I.-b.a.da koʻproq fanning insoniy tomoniga, uning ijodkorlari maʼnaviy qiyofasiga, ilmiy ijodning ruhiy jihatlariga, ilmiy kashfiyotning falsafiy manbalari va uning oqibatlariga eʼtibor beriladi. Didaktik adabiyotnshg ayrim janlarini (mas, Abu Rayhon Beruniyning "Yodgorliklar"i, Gesiodning "Mehnatlar va kunlar"i, Gyotening "Oʻsimliklarning oʻzgarishi" va boshqalar), shuningdek, 19-asrdagi bir qator olimlarning tarjimai hollarini uning ilk namunalari qisoblash mumkin.

## Manbalar
Ilon (yulduz turkumi)

**Ilon** (lotincha ) — ekvatorni kesib oʻtuvchi yulduzlar turkumi. Belgisi . Uni Ilon eltuvchi yulduzlar turkumi kesib, bosh va quyruq qismga aj-ratadi. Mezon, Sunbula, Hoʻkizboqar, Shimoliy Toj, Gerkules, Burgut, Qalqon va Qavs yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzi 2kattalikda. Bahor va yozda koʻrish mumkin.

## Manbalar
Ilon zahari

**Ilon zahari** — zaharli ilonlarning zahar bezidan chiqadigan sargʻish yoki och yashil, hvdsiz tiniq suyuklik. Quritilgan I.z.ning 70—90% i murakkab oqsil moddalar, qolgani anorganik moddalardan iborat. Zahar tarkibida erkin aminokislotalar, yogʻlar, yogʻ kislotalar, har xil tuzlar bor; natriy, kalsiy, kaliy, rux, magniy, fosfor, kremniy, temir, kumush kabi elementlar ham uchraydi. I.z.da 15 ga yaqin oqsil moddalar borligi elektroforsz usulida aniqlanib bu moddalarning biologik xossalari turlicha ekanligi qayd qilingan. Ulardan biri odam yoki hayvonni oʻldirsa, ikkinchisi qonni ivi-tadi, uchinchisi qizil qon tanachalarini yemiradi, boshqasi esa organizmga hech qanday taʼsir koʻrsatmaydi. Koʻzoynakli ilon zaharidan nervga taʼsir etadigan modda — neytrotoksin, koʻlbor ilon va charx ilon zaharidan bir qancha fermentlar ajratib olingan. Ilon chaqqan odamning zaharlani-shida ana shu maxsus toksinlar va baʼ-zi- fermentlar asosiy rol oʻynaydi. Yaxshilab quritilgan va havo kirmaydigan qorongʻi joyda saqlangan I. z. 15—20 yilgacha barcha xossalarini saqlab qoladi.

Oʻrta Osiyodagi zaharli ilonlar zaharining organizmga taʼsiri ham bir xil emas, mas, koʻzoynakli ilon zahari, asosan, nerv sistemasiga, koʻlbor ilon, charx ilon va boʻsh ilon zahari esa, asosan, kon tomir devori va qonga taʼsir etadi. Bu ilonlar chaqqanda jarohatlangan joy va uning atrofi zahardagi gemorragik moddalar taʼsirida shishadi va qattiq ogʻriq paydo boʻladi. I. z.ning taʼsiri odamning kaysi jo-yini ilon chaqqaniga ham bogʻliq. Koʻkrak yoki boʻyinni chaqsa, juda xavfli, chunki bu qismda yirik qon tomirlar koʻp.

Ilon chaqqanda koʻriladigan eng asosiy choralardan biri organizmga kirgan zahar miqdorini kamaytirishdir. Buning uchun ilon chaqqan joy mahkam ushlanadi va qattiq siqib, jarohatdan qon chiqariladi. Qonni ogʻiz bilan ham soʻrib olish mumkin, lekin ogʻiz boʻshligʻida yarachaqa boʻlmasligi kerak. Ilon oyoq yoki qoʻlni chaqsa, zahar badanga tez tarqalmasligi uchun, ularni mutlaqo qimirlatmaslik kerak. Qaysi ilon chaqsa, organizmga oʻshaning zaharidan tayyorlangan maxsus zardob yuboriladi. Bunday zardoblar Toshkentdagi Vaksina va zardoblar ilmiy tad-qiqot institutida tayyorlanadi.

I.z.dan tayyorlangan preparatlar shi-fobaxsh dori sifatida ishlatiladi, mas, vipraksin, nayasin va viprosallar yalligʻlanishga qarshi va ogʻriqsizlantiruvchi xossalarga ega boʻlib, revmatizm va nerv kasalliklarini davolashda qoʻllanadi. I. z.dan ajratib olingan fermentlar nuklein kislotalar va oqsil moddalar strukturasini, organizmning baʼzi ferment sistemalarini, oqsillar almashinuvida oraliq moddalar hosil boʻlishini oʻrganishda koʻllanilmoqda. Oʻzbekiston FA Biokimyo institutipa. Oʻrta Osiyodagi zaharli ilonlar zaharining kimyoviy tarkibi va taʼsiri oʻrganiladi.

Ilonlardan har 25—30 kunda bir marta zahar olinadi. Oʻzbekistonda uchraydigan ilonlardan kuzoynakli ilon (kapcha ilon) va koʻlbor ilon (gyurza)da koʻp, charx ilon va boʻsh ilon (qalqontumshuq ilon)da kamroq, choʻl qora iloni (gadyuka)da juda kam zahar boʻladi. Har galda koʻpi bilan 0,1 g quruq zahar olish mumkin.

## Adabiyot
* Karimov 3. N., Ilon zahari tibbiyot xizmatida, T., 1967.

## Manbalar
Ilon eltuvchi

**Ilon eltuvchi** (lotincha ) — ekvatorning ikki tomonida joylashgan katta yulduzlar turkumi. Belgisi . Ilon yulduzlar turkumini kesib oʻtgani va Yerdan qaraganda goʻyo uni koʻtarib ketayotgandek koʻringani uchun shunday ataladi. Ilon, Gerkules, Burgut, Qavs va Aqrab yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzi 2kattalikda. Yoz paytlarida yaxshi koʻrinadi.

## Manbalar
Ilon oʻyin

**Ilon oʻyin** — ilonlar bilan tomosha koʻrsatiladigan qadimiy sirk janri. Hindistonda paydo boʻlgan. Zaharli ilon surnay chalib oʻynatiladi, ogʻzi, qulogʻiga "kiritadi", yelka va qoʻllarida oʻrmalatadi; boʻgʻma ilonni badaniga oʻrab, "bellashadi". Hozir ham Xindiston, Pokiston, Bangladesh, Myanma, Shri Lanka kabi sharq mamlakatlarida surnay chalib zaharli ilon oʻynatiladi. Markaziy Osiyoda ham I.oʻ. qadimdan maʼlum. Arxeologik qazilmalarda Dalvarzintepa (Surxondaryo)dan ilonlar bilan oʻralgan bolaning , Oltintepa (Turkmaniston)dan sochlari oʻrnida ilonlar tasvirlangan maʼbuda hay-kalchalari.

## Manbalar
Ilonboʻyin toshbaqalar

**Ilonboʻyin toshbaqalar**, ter rapinlar (Chelidae) — toshbaqalar oilasi. Uzun boʻyni va boshini yon tomondan egib, kosasining ostiga yashiradi. Avstraliya I. t.i (Cheloﬁ na longicollis) boʻynining uz. tanasining uz.ga teng keladi. Kosasi, odatda, bir oz yassi. 10 urugi, 30 dan ortiq turi maʼlum, Jan. Amerika, Avstraliya va Yangi Gvineyada tarqalgan, Etxoʻr. 15— 20 dona tuxum qoʻyadi. Ayrim turlari ovlanadi. Bir turi Tabiatni Muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Ilonkaltakesaklar

**Ilonkaltakesaklar** (Ophiomo rus) — ssinklar oilasiga mansub kal-takesaklar urugʻi. Gavdasi ilonsimon, oyoqlari kuchsiz rivojlangan yoki boʻlmaydi. Uzunligi 20 sm gacha. Pastki harakatchan qovogʻida tiniq tuynukchasi ooʻladi. 9 turi maʼlum, Yevrosiyoning togʻ va choʻl mintaqalarida tarqalgan. Tuproqni kavlab qurgan inlarida yashaydi, yer yuzasiga kam chiqadi. Turkmanistonda uchraydi, Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Ilonlikoʻl

**Ilonlikoʻl** — Toshkent viloyati Bekobod tumanidagi koʻl. Sirdaryoning oʻng sohilida, Dalvarzin choʻlida, Yangixayot qishlogʻidan 5&nbsp;km jan.sharqda. Mayd. (180 ga) va chuq. (3–4 m) oʻzgarib turadi. Sirdaryoning qoldiq oʻzani oʻrnida hosil boʻlgan. I.ga ekinzorlarning tashlama suvlari va sizot suvlar quyiladi. Qoʻlda qamish, qoʻgʻa va b. suv oʻtlari oʻsadi. Suvi nisbatan shoʻr. I.da baliqchilikni rivojlantirish imkoniyatlari katta.

## Manbalar
Ilonsoy

**Ilonsoy** — Samarqand viloyati Samarqand tumanidagi soy. Zarafshon togʻ tizmasining tarmogʻi — Qoratepa togʻlarining shim. yon bagʻridan boshla-nuvchi 40 ga yaqin irmoqlarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Samarqand sh.dan oʻtuvchi Dargʻom kanaliga (chapdan) quyiladi. Uzunligi 24&nbsp;km. Ilonsoy, asosan, yomgʻir va buloqlardan toʻyinadi. Baxrr oylarida sersuv boʻladi, etak qismi yozda koʻpincha kurib qoladi. Ekinzorlarni sugʻorishda foydalaniladi.

## Galereya

Fayl:Petroglyph of a goat in Tamga-Tash group (Ilan-Say).jpg|Ilonsoy rasmlari
Fayl:Millstones in Ilan-Say.jpg


## Manbalar
Ilonsoy rasmlari

**Ilonsoy rasmlari** - Zarafshon tizmasining shim. yon bagʻridagi Ilonsoy darasidan topilgan qoyatosh rasmlari (soyning chap qirgʻogʻi boʻylab joylashgan). Samarqanddan 15–16&nbsp;km jan. da. 1938-yilda I. Suharev, 1965—70-yillarda G. Shatskiy, R. Ravshanov, M. Xoʻjanazarovlar tomonidan oʻrganilgan. Ilonsoy rasmlari mil. av. 1mingy.likning 2-yarmi, mil. 1ming yillikka mansub, shuningdek, keyinchalik yaratilgan rasmlar ham uchraydi. Rasmlar tosh va metall qurollar yordamida sharpa, shakl va chizma tarzda chekma usulda oʻyib ishlangan. Hayvonlardan togʻ echkisi, kiyik, ilon, it, ot, tuya va b., chavandozlar, odam shakli, turli narsa (oʻq-yoy)lar tasvirlangan, shuningdek, arab yozuvlari ham uchraydi. Ilonsoy rasmlari shu hududda yashagan elatlar madaniyati, tarixini oʻrganishda qad. sanʼat obidasi sifatida katta badiiy qimmatga ega.

## Galereya

Fayl:Petroglyph of a horse in Tamga-Tash group (Ilan-Say).jpg
Fayl:Petroglyph of a rider and matchlocks in Tamga-Tash group (Ilan-Say).jpg
Fayl:Animals and knights in Tamga-Tash group.jpg


## Adabiyot
* Shatskiy G. R., Risunki na kamne, T., 1983.

## Manbalar
Ilonbosh

**Ilonbosh** ( yoki ) – olabugʻasimonlar turkumiga mansub baliq. Tanasining uzunligi 15–120 sm, vazni 7&nbsp;kg gacha. Asl vatani tropik Afrika, gʻarbiy va janubiy-sharqiy Osiyo, Amur daryosi havzasi. Yassilashgan boshi tangachalar bilan qoplangan boʻlib, ilon boshiga oʻxshaydi. Orqa va anal suzgichlari uzunligi ilonboshning atmosfera havosidan nafas olishga imkon beradigan jabra usti organi bor.

Ilonbosh  Amur daryosi havzasida tarqalgan. Tanasining uzunligi 85 sm gacha, vazni 7&nbsp;kg gacha. Botqoqlashgan va hatto ifloslangan kulmak suv havzalarida yashay oladi, suvsizlikka bir necha kun chidaydi. 3 yoshida voyaga yetadi, iyun–iyul oylarida urchiydi. Urgʻochilari suv yuzasida poya va barglardan yasalgan uyaga oʻrtacha 7300 uvildiriq tashlaydi, erkagi bu tuxumlarni qoʻriqlaydi. Yirtqich, XX asrning 60-yillarida Oʻzbekiston suv havzalariga ovlanadi.

## Manbalar
Ilonburgut

**Ilonburgut** (Circaetus gallicus) — yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaylar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 67—72 sm, vazni 1,5—2 kg . Tanasining ustki tomoni xira qoʻngʻir, ostki tomoni oqish, yirik qoʻngʻir xollari bor. Koʻzlari sariq va yirik.

Yevropa, Osiyo va Shim. Afrikada uch-raydi. Oʻzbekistonda daraxt va qoyalarga uya quradi. Bitta oqtuxum qoʻyadi. Urgʻochisi 45 kun tuxum bosadi. Joʻjasi 70—90 kunda uchirma boʻladi. Ozigʻining asosiy qismini har xil ilonlar, kaltakesaklar tashkil etadi. Noyob tur boʻlgani uchun Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Ilonchisoy

**Ilonchisoy** — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Nurota tizmasining sharqiy tarmogʻi — Qoʻytosh togʻlarining shimoliy yon bagʻridan (1500 m) boshlanuvchi 15 ga yaqin kichik irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Shimoliy yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 32&nbsp;km, havzasining maydoni 47&nbsp;km. Boshlanishida Oqbuloqsoy deb, Oqtepa qishlogʻi yonida unga Yomchisoy qoʻshilgach, Ilonchisoy deb ataladi.

Xonbandi togʻini kesib oʻtgach, Uchquloch shaharchasidan 1&nbsp;km shimoli-gʻarbda tugaydi. Ilonchisoy qor, mavsumiy yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Yillik oqimning 70—80% mart — aprelda oqib oʻtadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 200—250% l/sek. Ilonchisoydan sugʻorishda foydalaniladi.

## Foydalanish
Ilonchisoy suvi yon-atrofdagi qishloqlarga ekinlarni sugʻorish uchun asosiy suv manbai hisoblanadi. Uning suvlari mashhur „Forish uzumlari“ yetishtiriladigan uzumzorlar, poliz ekinlari, daraxtzorlar va chorva uchun sarf boʻladi. U boshlanish nuqtasidan tuproqqa singgib yoʻq boʻlib ketkuncha quyidagi qishloqlarni kesib oʻtadi:

* Katta Bogʻdon q.
* Sayyod q.
* Usta-Qishloq q.
* Ilonchi q.
* Jayraxona q.
* Oqtepa q.
* Toʻqay q.
* Damariq q.
* Xonbandi sh.cha

XX asrda hozirgi Xonbandi shaharchasi yonidagi Pasttogʻ darasiga toʻgʻon qurilib suvidan sugʻorish uchun foydalanilgan.

## Manbalar
Ilonoʻtti

**Ilonoʻtti** — Molguzar va Nurota togʻlari orasidagi togʻ yoʻlagi, Sangzor daryosining tor vodiysi (Jizzax viloyatida). Uz. 16-18&nbsp;km, eni 200-500 m, eng tor joyida oʻzanning kengligi 30 m. Mutlaq balandligi 450-550 m. Togʻ yon bagʻirlarining mutlaq balandligi 65-700 m. Ilonoʻttining kadimiy turkiy nomi Temir qapigʻ („Temir darvoza“) boʻlgan. Bundan tashqari „Jizzax yoʻli“, „Sangzor vodiysi“ kabi tarixiy nomlari ham bor.

Ilonoʻttida mahalliy togʻ — vodiy shamoli esib turadi. Shamolning oʻrtacha tezligi sekundiga 2,3—2,8 m, eng kuchli esganda 25-28 m ga yetadi. Ilonoʻttining ikki yon bagri tik koʻtarilgan. Quyi paleo-zoyning slanets, qumtosh, marmarlashgan ohaktosh, porfiritlari (Molguzar togʻlari yon bagʻri) bilan intruziv jinslar — granit granodioritlardan (Quytosh togʻlari yon bagʻri) tuzilgan. Sangzor vodiysi oʻrta pleystotsenning boshlarida daryoning Molguzar togʻlarini yuvishi va uni kesib (yorib) utishi natijasida vujudga kelgan. Oʻsha davrda Mirzachoʻl xududining tektonik harakatlar tufayli bukilishi daryoning shu tomonga qarab oqishiga sabab boʻlgan.

Ilonoʻttidan Toshkent — Samarqand avtomobil yoʻli va temir yoʻl oʻtgan. Avtomobil yoʻlini qurish yon bagʻir hisobiga amalga oshirilganligi tufayli u ancha tik va keskin burilishlarga ega.

Tog yoʻlagi sohibqiron Amir Temur nomi bilan atalib, u yerda sayohatchilar va yoʻlovchilar dam olishi uchun mehmonxonalar, choyxonalar va boshqalar infratuzilmalarni qurish rejalashtirilgan (3-jild, 593-b.dagi suratga q.).

## Manbalar
Ilorin

**Ilorin** — Nigeriyaning jan.gʻarbidagi shahar. Kvara shtatining maʼmuriy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Aholisi 441 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat sanoati korxonalari, tamaki va gugurt fabrikalari bor. Kulolchilik buyumlari ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Ilotlar

**Ilotlar** (yun. heilotai) — Spartakda dehqonchilik bilan shugʻullangan oʻtroq aholi. I. davlat mulki hisoblanib, toʻla huquqli grajdanlar — spartiatlarning yer uchastkalariga biriktirib qoʻyilgan. Bu tabaqa Peloponnesning ilgarigi aholisini doriylar tomonidan boʻysundirilganligi natijasida shakllangan boʻlsa kerak.

## Manbalar
Iloq

**Iloq** () — hiloldoshlar oilasiga mansub ildizpoya koʻp yillik oʻt. Boʻyi 15—20 sm, poyasi uch qirrali, barglari ensiz, gullari koʻrimsiz. Mevasi qoʻngʻir. Ildizpoyasi 10— 20 sm chuqurlikka joylashib, har 10—20 sm dan poya chiqaradi. Shuning uchun ildizpoyasining boshlangan va tugagan joyini topish qiyin. I. qalin va chigal toʻr ildiz hosil qilib, qumni koʻchmaydigan qiladi. Oʻrta Osiyodagi barcha qumli choʻllarda har xil buta va oʻtlar bilan birga poyonsiz I. zorlar hosil qiladi. I. fevralda koʻkarib, martda gullaydi, mayda urugʻi pishib, poya va barglari quriydi. I., asosan, vegetativ yoʻl bilan koʻpayadi. I. toʻyimli ozuqa, tarkibida (gullash davrida) 20% cha oqsil, 3,1% moy, 24,4% kletchatka boʻladi. Qizilqum oʻtloqlarida I. qoʻylar bahorgi ovqatining 85% ini, yozdagisining 70% ini tashkil qiladi. 

## Manbalar
Iloq zarbxonasi

**Iloq zarbxonasi** - Iloqda tanga pul zarb qilish uchun Tunkat sh.da qurilgan korxona (8-asr). Ilok konlaridan oltin va kumushning koʻp qazib chiqarilishi tanga zarb qilinadigan maxsus korxona tashkil qilish zaruratini tugʻdirgan. Ilokda 8—9.-a.larda "Maʼdan ash-Shosh" zarbxonasida koʻplab kumush dirhamlar zarb etilgan. Tangalarda sof kumushning koʻpligi sababli I. tangalari 9-asrda boshqa mamlakatlarga ham tarqalgan. Arxeologik qazishlarda shim.da Shvetsiya va Nor-vegiyadan tortib jan.da Armanistongacha boʻlgan hududda Iloq tangalari xazinalari topilgan. Tarixiy manbalarga koʻra, 10-asrda Movarounnaqrda davlat zarbxonalari faqat Samarqandda va Iloqning poytaxti Tunkatdagina boʻlgan. I. z.da pullar mahalliy muomalalar uchun misdan, umumdavlat xa-zinasi uchun qimmatbaho metallardan zarb qilingan. I.z.da chiqarilgan oxirgi tangalar 11-asrning 2-yarmiga oid.

## Manbalar
Iloq konlari

**Iloq konlari** - Jan. Chatqol va Qoramozor togʻlarida joylashgan qad. konlar. Jez davridan maʼlum boʻlgan. Oltin, feruza, kumush, mis, qoʻrgʻo-shin, qalay, turli rangli javohirlar, boʻyoq hamda chinni tayyorlashda ishla-tiladigan gil qazib chiqarilgan. I.k. nodir metallari, ayniqsa, yuqori sifatli kumush bilan shuxrat qozongan. Mil. av. 1ming yillikning 2-yarmida mil. 10-asrlargacha mashhur boʻlgan. Sharq geo-graflari I.k.ni Afgʻonistondagi eng mashhur "Yangi Panjshir" kon nomi bilan ataganlar. Shuningdek, ular bu yerda Koʻhisim (Kumush togʻ) koni ham borligini qayd etishgan. I.k.dan oltin qazib chiqarish ikkinchi oʻrnida turgan. Arxeologik va geologik tadqiqotlarga koʻra, Beruniy ham I.k.ni "Feruza koni" deb tilga olgan. I.k.da 2,5 mln. m3dan ortiq boʻlgan qazish ishlari oʻtkazilgan, shundan 50% kumush, 25% oltin olish uchun qazilgan. I.k,larining oltin konlari — Qizilolma, Qoʻshbuloq, Oqturpoq, Sartabutkon, Feruza konlari — Oʻngurlikon, Oqturpoq, Feruzakon, kumush va noyob metall ruda konlari — Konimansur, Qoratoshqoʻton, Konsoy va b. boʻlgan. 11-asrdan boshlab I.k.da ruda qazish ishlari susayadi. Moʻgʻullar istilosi davrida kon ishlari deyarli toʻxtagan.

Amir Temur davrida I.k.ni ishga tushirishda birmuncha jonlanish yuz bergan, ammo keyinchalik kon ishlari yana toʻxtab qolgan. 1920-y.lardan ke-yingina qad. I.k. oʻrnida Chatqol — Qu-rama sanoat rni vujudga keldi.

## Manbalar
Iloqiy Sharafutdin Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf

**Iloqiy Sharafutdin Abu Abdulloh Muhammad Ibn Yusuf** (?, Iloq — 1068) — oʻrtaosiyolik tabib, Ibn Sinoning shogirdlaridan. Buxoroda taʼlim olgan. Tib va tib tarixiga oid "Kulliyoti tibbi Iloqiy" ("Iloqiy tabobati haqidagi risolalar toʻplami"), "Fusul Iloqiy fi kulliyot tibb" ("Tabobat xaqidagi risolalar toʻplamida Iloqiy boblari"), "Muolajati Iloqiy" ("Iloqiyning davo usullari"), "Muxtasari Iloqiy" ("Iloqiy muxtasari") kabi asarlar yozgan. "Kitob ul-asbob val-alomot" ("Sabablar va belgilar haqida kitob") asarida turli kasalliklarning kelib chiqishi, sabablari, belgilari, ularni aniqlash va davolash usullari bayei ztilgan. Buasarning qoʻlyozmasi Bayrut va Iskandariya ku-tubxonalarida saqlanadi. I.ningasarlari oʻz davrida tabiblar uchun muhim qoʻllanma boʻlgan. Hind olimi Muhammad Aʼzamxon Chashtiy tabobatga oid "Iksiri Aʼzam" ("Aʼzam obi hayoti") asarini yozishda I. asarlaridan foydalangan.

## Manbalar
Ilohiyot

**Ilohiyot** (arab. — xudo toʻgʻrisidagi taʼlimot) — diniy aqidalar va ular haqidagi ilohiy koʻrsatmalarni oʻz ichiga olgan asosiy diniy taʼlimot. Islomda Ilohiyat ilk shakllanish davridan boshlab kalom deb nom olgan. 

## Manbalar
Prajagraj

**Prajagraj** — Hindistoning shim.dagi shahar, UttarPradesh shtatida, Jamna daryosining Gang daryosiga quyilish yerida joylashgan. Aholisi 806 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Shahar oʻrtasidan oʻtgan temir yoʻl uning koʻhna qismini yangi qismidan ajratib turadi. Ilohobodning zamonaviy qismida yangi turar joy mahallalari, oziq-ovqat, tamaki, oyna sanoati korxonalari joylashgan. Diniy marosim buyumlari ishlab chiqariladi. Universitet (1887 yil) bor. Ilohobod — hindularning diniy bayram oʻtkazadigan va ziyoratgoh joyi. Musulmon va hindu meʼmoriy yodgorliklari koʻp, jumladan podsho Ashoka davridan (mil. av. 242 yil) qolgan tosh ustunlar, katta "Xusrav bogʻi" (bu bogʻda podsho Jahongirning oʻgʻli Xusravning makbarasi bor, 17-asr) va b. Ilohobodning bunyod etilgan vaqti nomaʼlum. Qad. Hindistonda u Prayaga deb atalgan. Akbarshoh Prayaga yaqinida 1583 yilda Ilohobod qalʼasini qurdirgan; shu vaktdan shahar ham Ilohobod deb atala boshlagan.

## Manbalar
Ilcha

**Ilcha** — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. 19-asr da Toshkentda 1 I. Toshkent botmoninnt 1/512 qismiga, yaʼni 336 g ga teng boʻlgan. Agar 1 Toshkent botmoni 10,5 pudta teng boʻlsa (1 pud=16,3805&nbsp;kg), 1 I.=1/512 Toshkent botmoni = 335,9=336 g boʻladi.

## Manbalar
Iloq (maʼnolari)

**Iloq**:

* Iloq (Carex physodes) — hiloldoshlar oilasiga mansub ildizpoya koʻp yillik oʻt.
* Iloq (tarixiy viloyat) — tarixiy viloyat.
Tatyana Ilinia

**Tatyana Georgiyevna Ilina** (1920.26.6 — Toshkent) — koʻz kasalliklari boʻyicha mutaxassis. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1969), tibbiyot fanlari doktori (1971), professor (1973). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgan (1942). Koʻz kasalliklari kafedrasi professor (1972— 80); mudiri (1980—88), 2-Toshkent tibbiyot akademiyasi da kafedra mudiri (1989—91), professor (1991—94), 1994-yildan professorkonsultant. Traxoma, glaukoma (nazla) kabi xastaliklar, shuningdek, ishemik kasalliklar, gipertoniya, qand kasalligi, ateroskleroz, podagra, buyrak va jigar kasalliklarida koʻz tomirida boʻladigan oʻzgarishlar ustida tadqi-qot olib borgan. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib odam va hayvonlar koʻzi toʻqi-malaridagi mikroelementlarni radio-aktivatsion tahlil qilish usulini ishlab chiqqan.

## Manbalar
Ilmenit

**Ilmenit**, titanli temir-tosh (Uraldagi Ilmen togʻi nomi-dan) — mineral, kimyoviy formulasi FeTiO, FeOTiO. Tarkibida biroz magniy, baʼzan marganets ham boʻladi. Trigonal singoniyali, kristallari yoʻgʻon taxtachasimon, romboedrik, goho plastinkasimon. Rangi qoramtir, qora, kulrang . Qattiqligi 5—6. Zichligi 4,8 g/sm3. Asosli intruziv (gabbro, piroksenit, diabaz) va ishqorli jinslarda magnetit, choʻkindi jinslarda esa koʻpincha magnetit bilan birga uchraydi. Rossiyada’Ilmen togʻlarida (Janubiy Ural), Norvegiyada Egersunn-Sogndal yonidagi Telnes koni va Krageryo konlari bor. Titan olinadigan asosiy ruda. Aviatsiya sanoatida va poʻlatning alohida turini olishda ishlatiladi. 

## Manbalar
Ilmenorutil

**Ilmenorutil** — rutil guruhidagi Nb2Osra (19,64% gacha) boy mineral. Kimyoviy formulasi (Ti, Nb, Fe) O2. Tarkibidagi niobiyning miqdori juda oʻzgaruvchan boʻlib, zichligi, yaltirokligi kabi xususiyatlariga taʼsir etadi. Tetragonal singoniyali, alohida kristallar yoki ularning uyumlari xrlida uchraydi. Rangi qora. Qattikligi 6. Zichligi 4350–5590&nbsp;kg/m3. Yaltirokligi kuchli olmossimon, xira me-tallsimon. Pegmatitli yertomirlarda jelvaklar qosil qiladi. Baʼzan sochil-malarda ham boʻladi. Norvegiya (Evye va Tvedestrand), AQSH (Jan. Dakota shtata), Rossiya (Ilmen togʻlari)da bor. Oʻzbekistonda kam uchraydi.

## Manbalar
Ilmen

**Ilmen** — RF Novgorod viloyatidagi koʻl. Mayd. 982&nbsp;km (suv sathi 733&nbsp;km dan 2090&nbsp;km gacha oʻzgarib turadi). Uz. qariyb 45&nbsp;km, eni 35&nbsp;km. Chuq. 10 m gacha. Qirgʻoklari, asosan, botkrklikdan iborat. Koʻlga 50 tacha irmoq quyiladi. Koʻldan Volxov daryosi oqib chiqadi. noyabr da muzlab, aprel da muzdan boʻshaydi. Baliqovlanadi. Kema qatnaydi. I. dan 6&nbsp;km narida Volxov daryosi boʻyida Novgorod sh. joylashgan.

## Manbalar
Ilmen togʻlari

**Ilmen togʻlari** - Janubiy Uraldagi bir guruh tizmalari (Rossiya Federatsiyasining Chelyabinsk viloyati). Eng baland joyi 748 m (Ilmentov). Granit, gneys va mu-rakkab hamda turli mineralogik tarkibli juda koʻp pegmatit yertomirlaridan tarkib topgan; bu yertomirlarda ilmenit, apatit, granat, topaz va b. (180 tacha mineral) bor. Yon bagʻirlari oʻrmon bilan qoplangan, vodiylarda oʻtzor va botqoklar koʻp. I. t. da Ilmen qoʻriqxonasi tashkil etilgan. 

## Manbalar
Ilmen qoʻriqxonasi

**Ilmen qoʻriqxonasi** - Jan. Uraldagi barcha tabiiy boyliklarni kompleks ravishda oʻrganish ishlari olib boriladigan ilmiy markaz. I. q. oʻzining mineralogik boyliklari boʻyicha Yer sharidagi noyob rayonlardan. Rossiyaning Chelyabinsk viloyati hududida, Jan. Uralning sharqiy yon bagʻirlarida joylashgan. Qoʻriqxona tarkibiga Ilmen togʻ tizmasining 55 km uzunliqsagi qismi, Kosaya togʻi, Ar-gayash, Katta Tatkoʻl, Kichik Kisegach, Katta Miass koʻllari kirgan. Mayd. 30380 ga. 1920 yilda mineralogiya muzeyi sifatida tashkil qilingan. 1935 yilda kompleks qoʻrikxonaga oʻzgartirilgan.

I. q. Jan. Uralga xos boʻlgan minerallar va togʻ jinslari hamda Ilmen togʻlarining flora va faunasini saqlash va oʻrganish maqsadida tashkil qilingan. I. q. da laboratoriyalar bilan taʼminlangan ilmiy baza faoliyat koʻrsatmoqda. Qoʻriqxona hududida olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari davomida bu yerdan 200 ga yaqin mineral turi (shulardan 11 tasi jahonda il k bor) aniqlangan boʻlib, ularning 30 dan koʻprogʻi, jumladan slyuda, topaz, ilmenit, kankrinit, vishnevit, chevkinit, ishkulit va b. dastlab shu yerdan topilgan. Qoʻriqxonada foydali qazilma konlarining qad. qoldiklari saqlangan. Bu esa tabiiy mineralogiya muzeyi sifatida katta ilmiy ahami-yatga ega.

## Manbalar
Sergey Ilyushin

**Sergey Vladimirovich Ilyushin** [1894.18.(30). 3, Vologda gubernyasi — 1977.9.2 — Moskva] — rus aviakonstruktori, akademik (1968), muxandislik-texnika xizmati generalpolkovnigi (1967), 3-marta Mehnat Qahramoni. (1941, 1957, 1974). I. Ye. Jukovskiy nomidagi Harbiyhavo muhandislik akademiyasini tugatgan (1926). 1931-yilda aviatsiya konstruktorlik byurosini tu-zib, unga boshchilik qildi. Dastlab ikki motorli SKB-26 (SKB-30, SKB-30-F) jangovar samolyotlarida turli yuklar bilan yuqoriga kutarilish boʻyicha dunyo rekordini oʻrnatgan, 1938—39 yillarda Moskva — Vladivostok, Moskva — Misku (AQSH) oroli boʻylab qoʻnmay uchgan. I. boshchiligida konsturktorlik byurosida bombardimonchi Il-4, shturmchi Il-2 (1939), Il8, Il-10 (1943), reaktiv bombardimonchi Il-28 (1948) va shturmchi Il-40 (1953) hamda Il-12(1946), Il-14 (1951), Il-18(1957), Il-62(1962) yulovchilar samolyotlari yaratilgan. I. yoʻlovchi va harbiy samo-lyotlar yaratish bilan birga samolyotsozlikda oʻz maktabini qam barpo qildi.

## Manbalar
Ilgʻatu Malik

**Ilgʻatu malik**, Ilatgʻu Malik (13-asr) — Xorazmshohlar davlatinnnt harbiy arboblaridan biri. Muhammad Xorazmshohning Banokatsyagsh noibi. Moʻgʻullar istilosi arafasida Muqammad Xorazmshoq Jand va Yorkend noibi Amir Buji Pahlavon Qutlugʻxonni 10 ming otliq askar bilan I. m. ka yordamga junatgan. Banokat garnizoni, asosan, angʻlilardan tashkil topgan boʻlib ularga I. m. qoʻmondonlik qilgan. Chingizxon Oʻtrorga kelib, Banokatni egallash uchun Alaq noʻyon, Saq-tu va Buqa boshchiligida 5000 kishilik qoʻshin joʻnatgan. Bular tevarakatrofdan ularga qoʻshilgan qoʻshinlar bilan Banokatni qamal qilganlar (1220). I. m. rahbarlik qilgan shahar mudofaachilari 3 kun mobaynida moʻgʻullar bilan qahramonona jang kidali. Biroq kuchlar teng boʻlmagani bo-isidan qamalning toʻrtinchi kuni Banokat taslim boʻlgan. Moʻgʻullar shahar aholisini shahardan tashqariga olib chiqib, ularni jangchilar, hunarman-dlar va oddiy fuqarolarga ajratgan. Soʻngra jangchilarni qilich bilan cho-pib, kamon bilan otib oʻldirganlar, qolgan xalqni minglik, yuzlik, oʻnliklarga ajratgan. Yoshlarni hashar sifatida olib Xoʻjand tomon yurish qilishgan.

## Manbalar
Ilgʻor

**Ilgʻor**, ilgʻa (qad. turkiycha — tez harakat qilmoq, hujum qilmoq) — 1) 6—8-asrlarda turkiy xalqlarda koʻshinning old tomonida boruvchi harbiy qism, avangard. Koʻk Turk xoqonligi cherigida yizak, jizag , ilki su; qoraxoniylar, xorazmshohlar qoʻshinida yazak, temuriylar, shay-boniylar hamda soʻnggi xonliklar ar-miyasida manglay, hiravul, taloya (toliyʼa) kabi istiloh I. maʼnosida isteʼmolda boʻlgan; 2) suvoriylarning qoʻqqisdan uyushtirgan huju-mi, oʻlja olish maqsadida qilingan bosqin, gʻorat maʼnosida eski oʻzbek tilida keng qoʻllanishda boʻlgan; "Qosimbek va Ibroqim Soru va Vays Logariy boshliklarni ikki tarafga ilgʻor yiborilib edi" (Boburnoma, 58).

## Manbalar
Anvar Ilhomov

**Anvar Ilhomov** (1946.20.8, Toshkent) — naqqosh, Oʻzbekistonda xizmat kursatgan sanʼat arbobi (1983). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1963— 68), ToshPIning meʼmorlik fakultetini tugatgan (1973). Toshkentdagi kulollik tajriba zavodi (1967—77), "Us to" birlashmasi (1977—80) da naqqosh, ijodiy guruh rahbari (1980-yildan). I. zamonaviy binolarni anʼanaviy na-qshlar bilan bezashda kulollik buyumlari, naqqoshlik, yogʻoch oʻymakorligi sanʼatining uygʻunligiga erishdi. Naq-qoshlikda unutilgan kundal usulini rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi. Naqshlar mujassamotida esa ranglarning bir-biriga mayin bogʻlanishini taʼminladi. Toshkentdagi Xalqlar Doʻstligi saroyining banket zali (1980), "Dilorom" (1980), "Yulduz", "Sirdaryo" qahvaxonalarini, Toʻqimachilar madaniyat saroyi (1987), Guliston shahridagi Sirdaryo teatri (1985), Germaniyaning Ganover shahridagi "Turkiston" restorani (1992), Toshkentdagi "Turkiston" saroyi (1995), Temuriylar tarixi davlat muzeyi (1997), Imom Buxoriy majmuasi (1998), Quva shahridagi Ahmad Fargʻoniy majmuasi (1998) va b. binolarni bezadi.

Kamoliddin Behzod nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1997).

## Manbalar
Imago

**Imago** ( — koʻrinish) — hasharotlar individual rivojlanishidagi soʻnggi (definitiv) bosqich, voyaga yetgan hasharot. Qanotlarining toʻliq rivojlanganligi va qornining key-ingi qismida jinsiy oʻsimtalarning boʻlishi imago ning asosiy belgisi hisoblanadi. Imago davrida hasharotlar tarqaladi va koʻpayadi. Hasharotlarning oʻsishi va pust tashlashi tugallanadi. Bir qancha hasharotlar imagosi oziqlanmaydi yoki oziqlanishi cheklangan boʻladi. Koʻpchilik hasharotlar imago davrida harakatchan boʻladi. Imago davri bir necha soat yoki kundan (kunliklar, ayrim tangaqanotlilar, yelpigʻichqanotlilar erkaklari) bir necha oy yoki yilgacha davom etadi. Ona asalari imagosi 3— 5 yil, ayrim qora tanli qoʻngʻizlar imagosi 15 yilgacha hayot kechiradi.

## Manbalar
Imai Tadasi

**Imai Tadasi** (1912.8.1) — yapon kinorejissyori, yapon kino sanʼatida demokratik oqimning eng yirik arboblaridan. "Har holda yashamoqdamiz!", "Kun oʻrtasidagi zimiston", "Koʻpriksiz daryo", "Aka va singil", "Tarbiya oʻyini", "Guruch", "En ismli yapon ayoli", "Yalmogʻiz" va b. filmlarida ijtimoiy no-haqlik, ishsizlik, mirshab va sudlarning shafqatsizligi kabi muammolar aks etdi. 1969-yil mustaqil boʻlgan "Xorupu pro" kompaniyasiga asos solgan.

## Manbalar
Imandra

**Imandra** — Kola ya. o. ning jan.gʻarbiy qismidagi koʻl. RF Murmansk viloyatida. Mayd. 876&nbsp;km, chuq. 67 m gacha. Koʻl tektonik choʻkish natijasida paydo boʻlgan. Unda orol koʻp. Koʻlga 20 ga yaqin daryo quyilib, Niva daryosi oqib chiqadi. Baliqovlanadi. I. ningshim.-gʻarbiy sohilida Monchegorsk sh. joylashgan.

## Manbalar
Imbetsillik

**Imbetsillik** (lotincha imbecillus -zaif) — akli norasolikning oʻrtacha darajasi; ruhiy jihatdan bir qadar rivojlanmay qolish (oligofreniya). Bunda bemorning soʻz boyligi oz boʻlib, uni hisoblash va oʻqishga oʻrgatib boʻlmaydi, lekin unda joʻnroq mehnat koʻnikmalarini hosil qilish mumkin.

## Manbalar
Ilhom

**Ilhom** — odamning ruhiy holati; undagi barcha ijodiy kuchlarning kuyilib kelishi, ruhiy jarayonlarning faollashuvi. Bunday holatda butun ruhiyat ayni bir vaqtda ishga solinadi. Ilhom paytida ong tiniqlashishi kuzatiladi, fikrlash va ijodiy hayolot sermahsul boʻladi, his-tuygʻular toʻlib toshadi, eʼtibor butkul ijod obʼyektiga qaratilgan boʻladi. Ilhomning fiziologik asosi dominanta (vaqtincha hukmronlik qiluvchi reflektor tizimi) hisoblanadi.

Ilhomni „ilohiy ruxlanish“ bilan bogʻlovchilar uni faqat badiiy ijodda namoyon boʻladi, deb hisoblaydilar. Ilhomga moddiyunchilik nuqtai nazaridan yondoshuvchilar uni qattiq mehnat qilish natijasi deb biladilar. I. ni ijodiyotning ijtimoiy va individual omillari, atrof muhit va shaxsning ijtimoiy shartsharoitlari bilan bogʻlaydilar. Mehnat faoliyatining har qanday koʻrinishi ilhombaxsh va ijodiy boʻlishi mumkin. Ilhomning paydo boʻlish sabablari, namoyon boʻlish shakllari xilma-xildir. Barcha fan sohiblarida Ilhom boʻladi. Ilhom ijodning qudratli omili, u ijodkorlarning hamma kuchlarini ishga soladi, ijodiy samaradorlikka yordam beradi. 

## Yana qarang

* Ijod

## Manbalar
Ilhom (maʼnolari)

**Ilhom** ( — ishontirish, ruhlan(tir)ish):

* Ilhom – odamning ruhiy holati; undagi barcha ijodiy kuchlarning kuyilib kelishi, ruhiy jarayonlarning faollashuvi.
* Ilhom (studiya) – teatr-studiya;
* Ilhom — erkaklar ismi.
Imeretiya podshohligi

**Imeretiya podshohligi** - Gʻar biy Gruziyadagi tarixiy viloyat — Imeretiya hududida mavjud boʻlgan davlat (15-asr oxiri — 1811). Poytaxti — Kutaisi. Ichki oʻzaro urushlar oqibatida zaiflashib qolib, 1555-yil dan Usmonli turk imperiyasigya itoat etgan va unga boj toʻlab turgan. 1804—10 y. larda Rossiya himoyasida boʻlgan, 1811-yil esa Rossiya tarkibiga butunlay qoʻshib olingan. 

## Manbalar
Imij

**Imij** (ing . image, lotincha imago — timsol, koʻrinish) — shaxs, hodisa, narsaning ommalashtirish, reklama qilish va hokazo maqsadlarda odamlarga hissiyruhiy taʼsir koʻrsatishni koʻzlab shakllantiriladigan qiyofasi; targʻib qilish vositalaridan biri (mas, siyosiy arbob I.i). 

## Manbalar
Imillab yuruvchilar

**Imillab yuruvchilar** (Tardig rada) — sistematik oʻrni toʻla aniqlanmagan umurtqasiz hayvonlar; boʻgʻim-oyoqlilar tipiga mansub sinf sifatida taxmin qilinadi. Tanasi kalta (0,1 — 1 mm) va yoʻgʻon, aniq boʻgʻimlarga boʻlinmagan; oyoklari 4 juft (koʻpincha boʻgʻimsiz), juda sekin harakat qiladi. Boshida 2 ta stileti bor. Nerv sis-temasi halqum usti va 5 qorin nervi gangliylaridan iborat. Yer yuzida keng tarqalgan, 300 ga yaqin turi maʼlum. I. yu. dengiz va chuchuk suvlarda, kichik koʻlmaklarda, hatto, oʻsimlik barglari, yoʻsinlar orasida yigʻilib qolgan suv tomchisida ham yashaydi. Qurib noa-niq shaklga kirgan I. yu. bir necha yil tirik qolishi, bir necha soat davomida 27 G sovuqqa, 150° li qisqa muddatli haroratga chidashi mumkin. Anabiozga oid tekshirishlarda I. yu.dan foydalaniladi.

## Manbalar
Imitatsiya

**Imitatsiya** (lot. imitatio — taqlid) — 1) biror narsaga taqlid qilish, oʻxshatma; 2) musiqada — biron ovozda sadolangan koʻp ovozli musiqa asari kuyini boshqa (yuqori yoki past) ovozda aynan yoki oʻzgacharoq qilib takrorlash. Baʼzan I. taqlid qilinayotgan ovoz tugashidan oldinroq boshlanadi. Kuy bir necha ovozda navbatmanavbat takrorlanishi mumkin. Bir vaqtning oʻzida ikki, uch, baʼzan undan koʻproq ovozlardagi I. lar ham uchraydi. Fuga va kanon kabi polifonik musiqa shak-llari I. asosida yaratiladi. Oʻzbekiston kompozitorlaridan A. Kozlovskiy, M. Burhonov, I. Akbarov, T. Qurbonov va b. I. dan unumli foydalanganlar. 

## Manbalar
Immerman Karl Lebrext

**Immerman Karl Lebrext** (1796.24.4, Magdeburg — 1840.25.8, Dyusseldorf) — nemis yozuvchisi, dramaturg , teatr arbobi. Dyusseldorfdagi teatr rahbari (1832—37). Ijodi romantizmdan tanqidiy realizmga oʻtish davrining namunasidir. Dastlab sheʼrlar yozgan ("Sheʼrlar" toʻplami, 1822). I. "Tirol fojeasi" (1827) dramasi, "Aleksey" (1833) dramatik trilogiya va "Epigonlar" (1836), "Myunxgauzen" (1838), "Esdaliklar" (1840— 43) kabi oʻtkir hajviy romanlar muallifi. Teatr boʻyicha ilmiy tadqiqotlari bor.

## Manbalar

## Havolalar
Immersion suyuqliklar

**Immersion suyuqliklar** (lot. immersio — tushish) — kristall va amorf holdagi moddalarning sindirish koʻrsatkichi "p" ni aniqlashda qoʻllaniladigan suyukliklar. Tahlil qilinayotgan modda (100—500 mkm li) zarralarini "p" maʼlum boʻlgan I. s. ga tushirib, mikroskop ostida tekshiriladi. Taxlil qilinayotgan modda "p" bilan I. s. "p" teng boʻlgan taqdirda faza chegaralari koʻrinmaydi, "p"lar har xil boʻlganda ikki faza oraligida rangsiz tiniq chiziq koʻrinadi (Bekke chizigʻi). "p" maʼlum boʻlgan Ix. ning toʻplamidan foydalanib qattiq moddalar "p"i aniqlanadi. "p"dan tashqari, I. s. yordamida optik oʻklar oraligʻidagi burchakni, optik oʻklar sonini va baʼzi b. kristallooptik tavsiflarni aniqlash ham mumkin.

I. s. toʻplami tarkibiga izoamil spirt, neftning yengil haydaluvchi va kerosinning 220—240° da qaynovchi fraksiyalari, o- xlornaftalin, di-yodmetan, oltingugurtning diyodmetandagi eritmasi va b. kiradi. Baʼzi I. s. bir necha suyukliklarni aralashtirib olinadi. Bunda oltingugurt, sulfidlar, glitserin, suv va b. dan foydalaniladi.

## Manbalar
Immigrantlar

**Immigrantlar** (lotincha: immigrans — koʻchib keluvchi) — bir davlatdan boshqa bir davlat hududiga doimiy yoki uzoq vaqt istiqomat qilish uchun koʻchib kelgan fuqarolar. Ular iqtisodiy, siyosiy yoki liniy sabablarga koʻra koʻchib kelishi mumkin. Davlatlarning koʻpchiligi avvaldan ruxsat olish sharti bilan I. ning oʻz hududidan koʻchib kelishiga yoʻl qoʻyadi. Ayrim mamlakatlarda, mas, AQShda I. haqida qonunlar chiqarilgan, shuningdek, immigratsiyam oid kvotalar belgilangan.

## Manbalar
Immigrantlar (biologiya)

**Immigrantlar** (biologiyada) - bu tunlay boshqa joyda tugʻilib va rivojlanib, keyinchalik ayni hududga kelib tarqalgan (odamlar olib kelgan va iqlimlashgan) qayvon turlari (turkumlari, oilalari va hokazo). Masalan, ondatra boshqa mamlakatlar orqali Oʻzbekistonga Amerikadan olib kelib tarqatilgan.

## Manbalar
Immobilizatsiya

**Immobilizatsiya** (lot. immobilisis — qimirlamaydigan, harakatsiz) — gavdaning shikastlangan yoki kasal qismini (odatda, qoʻl-oyoq va umurtqa pogʻonasini) qimirlamaydigan qilib qoʻyish. Suyak singanda, chiqqanda, ta-yanch-harakat aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklarida (osteomiyelit, sil va b.), suyak va yumshoq toʻqimaning turli jaroxatlarida, shuningdek, operatsiyadan keyin gavdaning tegishli joylarini maʼlum vaziyatda ushlab turish uchun I. qoʻllanadi. Shikastlanganda ogʻriqni kamaytirish, travmatik shok va infeksiya tushishining oldini olishda, bemorning tezda sogʻayib ketishida I. ning ahamiyati katta. Vaqtincha (transport) va doimiy (davolash) I. qilinadi. Vaqtincha I. suyak singanda va b. ogʻir shikastlanishlarda birinchi yor-dam koʻrsatishning eng muhim vosita-sidir. Vaqtincha I. uchun maxsus shinalar (Detiriks, Kramer, Bogdanov va hokazo), shuningdek, qoʻl ostida bor boʻlgan faner, taxta va b. materiallar (mas, taxtakach) dan foydalaniladi. Shinalash — vaqtincha I. ning asosiy turi hisoblanadi. Bemor kasalxonaga keltirilgandan soʻng vaqtincha I. doimiy I. bilan almashtiriladi (qarang Suyak si-nishi, Suyak chiqishi). Davo I. si gips bogʻlov, tortib qoʻyish, ortopedik moslama, korset va b. yordamida kilinadi. Singan suyak boʻlaklarini jarroxlik yoʻli bilan biriktirib qoʻyish uchun maxsus vint, plastinka va b. qoʻllanadi. Taxtakachlash ham I. ga yordam beradi. 

## Manbalar
Immanent falsafa

**Immanent falsafa** — 19-asr oxiri — 20-asr boshida vujudga kelgan ne-mis falsafasidagi oqim. Bilib olinadigan reallik ong doirasidagina boʻlishi mumkin, yaʼni ongga xosdir deb hisoblaydi. I. f. ong mohiyatini yagona reallik deb biladi. Asosiy vakillari — V. Shuppe, Y. Remke, R. Shubert-Zoldern. Pozitivizm ham I. f. nuqtai nazariga yaqin turgan.

## Manbalar
Immobillashgan fermentlar

**Immobillashgan fermentlar** — molekulalari polimer birikmalar bilan kovalent bogʻlangan, sunʼiy olinadigan ferment preparatlar. Shuning uchun immobillashgan fermentlar denaturatsiyani vujudga keltiruvchi taʼsirlarga nisbatan chidamli boʻladi. Bunday fermentlar nativ (tabiiy) fermentlarga nisbatan afzalliklarga ega. Ular proteoliz fermentlari va mikroorganizmlar taʼsirida parchalanib ketmaydi; turgʻun no-immunogen xususiyatiga ega boʻladi, shuningdek, organizmning zarur joyida toʻplanadi. Immobillashgan fermentlar analitik tadqiqotlar va nozik organik sintez jarayonlarida qoʻllanadi. Kelajakda ularni tibbiyotda va biotexnologik sanoatda (antibiotiklar, aminokislotalar, oziq moddalar olishda) qoʻllash mumkin.

## Manbalar
Immun zardoblar

**Immun zardoblar** - biror antigen bilan immunlangan odam va hayvonlar qonidan olinadigan va tarkibida shu antigenga xos antitelolari boʻlgan zardoblar. Immun zardob, odatda, sunʼiy immunlangan hayvonlar (quyon, ot, dengiz choʻchqalari) qonidan (qarang Immunlash) yoki baʼzi yuqumli kasalliklar bilan ogʻrib oʻtgan kishilar qonidan olinadi. I. z. ning himoya va davo xususiyatlari ular tarkibida maxsus birikmalar — kasallik qoʻzgʻatuvchi omillarni topa olish (ularga nisbatan maxsus sezuvchanligi bor) va zararsizlantirish xususiyatiga ega boʻlgan antitelolar borligiga asoslangan (qarang Immunitet). Yot oqsili bor har qanday agentning kirishiga javoban odam yoki hayvon organizmida antitelolar qosil boʻladi va uning qon zardobida uzoq vaqt, baʼzan, umrbod saqlanadi. Baʼzi yuqumli kasalliklar bilan ogʻrigan odamlarning bir umr ushbu kasallik bilan qayta kasallanmasliklarining boisi shunda. Diagnostika (serodiagnostika) va davo-profilaktika (seroprofilaktika, seroterapiya) maqsadida qoʻllanadigan I.z. mavjud. Organizmga I. z. yuborilganda passiv immenitet hosil boʻlib, u maʼlum muddat (2—4 hafta) saqlanib turadi. Shuni nazarda tutib, infeksion kasallik (mas, qizamiq) bilan ogʻrigan bemorga yaqin yurgan kishilarni kasallikdan saqlash maqsadida I. z. bilan emlanadi. I. z. boʻgʻma, qoqshol, botulizm va hokazoni davolashda, shuningdek, ilon, ari, baʼzi hasharotlar chaqqanda va b. hollarda qoʻllanadi. Zardob tarkibidagi antiteloning tabiatiga qarab antitoksik, antibakterial, antivirus va ilon zahariga qarshi I. z. farqlanadi. Ke-yingi yillarda antileykotsitar zardoblarning kashf etilishi va ularni tibbiyot amaliyotida qoʻllanishi aʼzo va toʻqimalarni koʻchirib oʻtkazishda donor va retsipiyentni aniqlash, shuningdek, immunogenetika masalalarini oʻrganish imkonini berdi. I. z. yuborilgandan keyin baʼzan shok va zardob kasalligi roʻy berishi mumkin. Buning oldini olish uchun immun zardobni yuborishdan oldinroq (15—30 daqiqa, baʼzan 1—2 kun ilgari) uning ozroq miqdori yuborib koʻriladi.

## Manbalar
Immun status

**Immun status**, immun holat — immun sistemasining hujayraviy va gumoral omillarini klinik va laborator-immunologik usullar yordamida aniqlangan miqdoriy koʻrsatkichlari. Immunologik koʻrsatkichlar kishilarning yoshiga, yashayotgan geografik muhitiga, ekologik vaziyat va epide-miologik holatga qarab oʻzgaradi. I. s. ni aniqlash nafaqat odamning hozirgi holatini baholash, balki ekologik va xavfli antropogen (fizik, kimyoviy va biologik) omillar taʼsirida uning kelajakdagi sogʻligʻini oldindan aytib berish imkonini beradi. Bundan tashkari, odam I. s. ni baholash orqali immuntanqislik holatlariga yuqori moyilligi boʻlgan kishilarning xavfli guruhini tuzish hamda uning asosida immuntiklash va immunprofilaktika usullarini ishlab chiqish mumkin boʻladi.

Zamonaviy tibbiy immunologiyada I. s. ni baxrlovchi usullar mavjud. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining tavsiyalariga asoslanib, akad. R. V. Petrov tomonidan 1984 y. "Odam immun statusini baholash" uslubiy qoʻllanmasi ishlab chiqilgan, unga asosan baholash usullari ikki darajaga boʻlinadi. Bi-rinchi daraja usullarida immun xrlatda oʻzgarish bor yoki yoʻkligi 1—2 kun ichida taxminan baholanadi. Agar bunda oʻzgarishlar topilsa, immun sistemadagi nuqsonni chuqur va toʻliq aniqlash uchun ikkinchi daraja usullari qoʻyiladi. Bu tekshirishlar natijasi 5—6 kunda bilinadi.

R. V. Petrov hamkasblari bilan MDH davlatlarida yashaydigan sogʻlom aholi maʼlum bir qismining immun sistema koʻrsatkichlarini oʻrganib, har xil xududlar aholisi uchun I. s.ning bir necha turini belgiladi.

Oʻzbekiston aholisining I.s.i Oʻzbekiston FA Immunologiya instituti xodimlari tomonidan oʻrganiladi. Dastlabki natijalarga koʻra, respublikaning har xil viloyatlari aholisida gumoral immunitet supressiyasi bor, hujayraviy immunitet koʻrsatkichlari meʼyorida yoki qisman pasaygan; gumoral boʻgʻim faollashgan. I. s. hamda uning aralash turi kuzatiladi (bunda hujayraviy boʻgʻim supressiyasi va gumoral boʻgʻimning maʼlum bir koʻrsat-kichlari oshadi). Bu holatlarni shu geo-grafik-iqlim hududida yashovchi xalq immun sistemasining tabiiy sharoitga moslashuvi sifatida qabul qilish mumkin.

## Manbalar
Immunitet (maʼnolari)

**Immunitet**:

* Immunitet (lotincha
* Immunitet (xususiyat), fotoimmunitet, oʻsimliklar immuniteti — oʻsimliklarning kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlarni oʻziga yuktirmaslik va ular ajratadigan zaharli moddalar taʼsiriga chidamlilik xususiya-ti.
* Diplomatik immunitet — q. Diplomatik immunitet; Konsullik immuniteti.
Imloq

**Imloq** — qadimiy shahar harobalari. Olmaliq shahridan (Toshkent viloyati) 12 km sharqda, Ohangaron daryosining chap soxilida joylashgan. Shahar markazi 5 ga, undan sharqda joylashgan shaqriston maydoni 12,5 ga boʻlgan. Shahristonning daryoga qaragan shimoliy tomoni mudofaa inshootlari bilan mustahkamlangan, qolgan tomonlari rabod bilan oʻralgan. Arxeologik qazish natijasida 6—7-asr larga oid mudofaa inshootlarining harobalari, 4—11-asr larga oid turar joylar va jamoat binolari, hunarmandchilik korxonalarining qoldikdari topilgan. Shahriston va rabodda topilgan metallurgiya, kulolchilik, shishasozlik korxonalarining qoldiqlari, yirik va kichik kanallar, hovuzlarning izlari I. da madaniyat va sugʻorish ishlari taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Arxeologik va yozma manbalarga asoslanib I. Iloqnnnt markazi — Tunkat shahri bilan bir deb hisoblanadi.

Ld.: Masson M . Ye., Axangeran. Arxeologo-topograficheskiy ocherk, T., 1953; Burya ko v Yu. F., Arxeologicheskiye materiali po istorii Tunketa i Abrliga. Materiali po istorii Oʻzbekistana, T., 1966.

## Manbalar
Immunitet (xususiyat)

**Immunitet**, fotoimmunitet, oʻsimliklar immuniteti — oʻsimliklarning kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlarni oʻziga yuktirmaslik va ular ajratadigan zaharli moddalar taʼsiriga chidamlilik xususiya-ti. I. ni oʻsimliklarda kasallik qoʻzgʻatuvchilarga chidamlilikning eng yuqori darajasi deb hisoblash mumkin. I. sirtdan quyidagicha namoyon boʻladi: kasallik qoʻzgʻatuvchi va uning oʻsimlikka yuqishi uchun zaruriy sharoitlar mavjud boʻlganda I. li oʻsimliklar kasalga chalinmaydi, ularda patologik ja-rayon vujudga kelmaydi; immuniteti yoʻq oʻsimliklar esa bunday sharoitda kasallikka chalinadi. I. ning xususiy koʻrinishi oʻsimlikning chidamliligi (tolerantligi)dan iborat boʻlib, bunda kasallik yuqqan oʻsimlikda hosil miqdori va sifatining keskin pasay-ishi kuzatilmaydi. I.ning namoyon boʻlishi koʻpincha xoʻjayin-oʻsimlikning fermentlar sistemasi, fiton-sidlar, fitoaleksinlar taʼsiri, ok-sidlanishenergiya almashinuvining barqarorligi, baʼzi kimyoviy birik-malar miqdori, shuningdek, oʻsimlikning alohida morfologik tuzilish xu-susiyatlariga bogʻliq. Oʻsimliklarning kasallik qoʻzgʻatuvchilardan himoyalanish mexanizmi yana ularning oʻta taʼsirchanlik reaksiyasidan iborat. Oʻsimliklarda bu xususiyatning asosi shundan iboratki, kasallik yuqqan hujayralar tezda nobud boʻladi va ularda kasallik qoʻzgʻatuvchilar tarkala olmaydi. Kasallik qoʻzgʻatuvchilar va oʻsimliklar himoyalanish mexanizmining turli-tumanligi xususida yagona nazariya yoʻq. Oʻsimliklarning antigenlarga qarshi antitelalar hosil qilish xususiyatlari ham isbotlanmagan. Oʻsimliklarda I. ning maxsus va guruhli xili uchraydi. Maxsus I. da oʻsimliklar kasallik qoʻzgʻatuvchilarning biror turigamansub boʻlgan biotipga yoki irqiga chi-damlilikni, guruhli I. da esa ularning bir qancha irqi yoki turiga chidamlilikni namoyon etadi.

I. irsiy xususiyat boʻlib, duragaylashda naslga beriladi. Kasalliklarga chi-damli navlar yaratishda chidamlilik negizlariga ega boʻlgan oʻsimlik shakllaridan foydalaniladi. Masalan, gʻoʻzaning viltga chidamli Toshkent navlarini yaratishda chidamlilik manbai sifatida yovvoyi Meksika gʻoʻzasidan foydalanilgan (yana q. Oʻsimlikning himoya reaksiyasi).

Abdukarim Zikiryoyev.

## Manbalar