Abu Mansur

**Al- Abbodiy, Abu Mansur** ( – Qutbuddin Amir Abu Mansur al-Muzaffar ibn Abu-l-Husayn Ardasher al-Abbodiy) – mutasavvif, muhaddis, voiz va xatib.

## Hayoti
Otasi Amir Abbodiy nomi bilan mashhur boʻlgan voiz Abu-l-Husayn Ardasher ibn Mansurdir. Al-Gʻazzoliy ham uning vaʼzlarini tinglagan. Al-Abbodiy Marvda mashhur boʻlgani uchun „*Voizi Marvaziy*“ deb tanilgan. Al-abbodiy ilk tahsilini Marvda olgan. Mashhur muhaddislardan hadisdan saboq olib, keyinchalik hadis rivoyat qilgan. Manbalarda, asosan, ishonchli hadis roviysi sifatida zikr qilingan al-Abbodiy ota kasbi boʻlgan voizlik bilan koʻproq shuhrat topgan. Vaʼzlarida xalqni ruhlantirgani sababli unga „Sultoni suhan“, „Xojai maʼno“, „Allomai roʻzgor“' kabi unvonlar berilgan.

Al-Abbodiy Marvda shuhratga erishganidan keyin Sulton Sanjarning elchisi boʻlib, Bagʻdodga boradi. Xalifa Muqtafiy-liamrillahning ishonchini qozonadi. Uch yil Bagʻdodda qolib, vaʼzlar qiladi va xalqning hurmatiga sazovor boʻladi. Xalifaning elchisi sifatida Marvga, u yerdan yana Bagʻdodga qaytadi. Elchilik vazifasi bilan Huzistonga borib, 547-yil 2-rabi’ul-avval oyida (milodiy 1152-yil 7-iyun) vafot etadi. Jasadi Bagʻdodga keltirilib, Shuniziyya mozoriga dafn etilgan.

Oʻsha davrda voizlikka ragʻbatning koʻp boʻlgani, uning yoshligidan bu maslakka qiziqishiga sabab boʻladi. U shuningdek, soʻfiylikka ham qiziqib, tasavvuf asarlarini oʻqib ulardan foydalanadi. Fikrlaridan tasavvuf mavzusidagi bilimining teranligi koʻrinsa-da, asarlarida shayx va mutasavviflar bilan boʻlgan muloqotlari haqida maʼlumotlar berilmagan. Soʻfiy tabaqot kitoblarida u haqida maʼlumotlar keltirilmagani, soʻfiylar nazdida mutasavvif olim deb tanilmaganini koʻrsatadi. Shogirdi Abu Saʼd as-Sam’oniy hadis rivoyati xususida al-Abbodiyning eʼtiborga loyiqligini zikr qilgan boʻlsa-da, biroq dinga toʻgʻri kelmaydigan ayrim ishlarni ham qilganini aytgan. Bu borada Hamza ibn Makkiy ham al-Abbodiyning namoz xususida beparvoroq boʻlganini naql etadiki, bularning barchasi uning diniy koʻrsatmalar qarshisida u qadar hassos boʻlmaganini koʻrsatadi. Oddiy xalq orasida din rahnamolarining nufuzi yuqori boʻlgan bir davrda yashagan al-Abbodiy notiqligi bilan xalqning ishonchini qozongan. Uning bu sanʼati davlat arboblari nazdida eʼtibor qozonishiga olib kelgan boʻlsa-da, hanbaliylarning tanqidiga uchragan. Chunki u Islom tarixida maʼlum bir ilmda mutaxassis boʻlmasdan, faqat notiqlik bilan shuhrat qozongan shaxslardan biri edi.

## Asarlari
* „*Soʻfiynoma*“ („*At-Tasfiya fӣ ahvāl al-mutasavvifa*“). Mazkur asar toʻrt boʻlimdan iborat boʻlib, birin­chi boʻlimida tasavvuf va tariqat mavzulari zikr qilinadi. Ikkinchi boʻlimda suluk ahli mubtadiylar*,* avosit, muntahiylar nomi bilan uchga boʻlinadi va ulardan har birining vazifalari tushuntiriladi. Uchinchi boʻlimda tasavvufiy hollar zohir va botin deb ikkiga boʻlinadi hamda birma-bir bayon qilinadi. Toʻrtinchi boʻlimda tasavvufiy istilohlar, soʻfiylarning odob va arkoni borasida soʻz yuritiladi. Ushbu asar sodda tilda yozilgan boʻlib, muallif maqsadini ravshan bayon qilish uchun tez-tez aniq misollar va oʻxshatishlar keltiradi. Unga koʻra, ummat uchun nabiy, talaba uchun muallim, jamoat uchun imom, kasal uchun tabib qanday boʻlsa, murid uchun shayx ham xuddi shu kabidir. Al-Abbodiy mazkur asarida shariatlarning birligi (vahdatush-sharoi’) masalasi haqida toʻxtalib, barcha nabiylarning vazifalari bir narsani taʼlim va tabligʻ etishdan iborat boʻlganini aytadi. Asar Gʻulom Husayn Yusufiy tomonidan nashr ettirilgan.
* „*Manāqib as-sӯfiyya*“. Ushbu asarida muallif soʻfiylar va tasavvuf terminlari haqida bayon qiladi. Asar kirish qismi, birinchi bob va har biri ikki boʻlimni ichiga olgan ikki asosiy qismdan tashkil topgan. Asar 1983-yilda Tehronda nashr etilgan.
* „*Risāla fӣ ibāha shurb al-xamr*“. Mazkur asarda sharob ichishning mubohligi haqida zikr qilinadi. Risolaning muallifga tegishli qoʻlyozma nusxasini koʻrganini zikr qilgan as-Sam’oniy, undagi fikrlar al-al-Abbodiyga oid emasligini, asardagi bu soʻzlar boshqalardan naql etilganini aytgan. As-Sam’oniy asar haqida „Abbodiy bu kabi risolani yozganiga ishonmayman, agar yozgan boʻlsa-da, hukmi ixtilofli boʻlgan nabizdan bahs yuritgan boʻlishi mumkin“, deb Ibn Hajarning qarashlariga qoʻshiladi.

* „*Marāsim ad-dӣn fӣ mavāsim al-yaqӣn“*. Mazkur asar Ali va ahli baytning fazilatlari haqida.

Gʻulom Husayn Yusufiy „*Soʻfiynoma*“ning soʻzboshisida al-Abbodiy qalamiga mansub Meʼrojnoma va „*Al-Vasӣla ilā maʼrifa al-fazӣla*“ asarlari haqida ham keng maʼlumot berib oʻtgan. Al-Abbodiy „*Soʻfiynoma*“sida „*Kitāb al-’unsӯr*“ nomli asari haqida ham aytgan boʻlsa-da, bu asar bizgacha yetib kelmagan.

## Adabiyotlar

* As-Sam’oniy. Al-Ansāb. – Damashq: 1976. VIII, 337-338;
* Ibn al-Javziy. Al-Muntazam. – Haydar­obod: 1938-40. X, 150;
* Yoqut. Mu’jam. – Bayrut: „Dor ihyo at-turos al-’arabiy“. III, 264;
* As-Subkiy. Tabaqāt. – Qohira: 1964-76. VII, 299;
* Ibn Kasir. Al-Bidāya. – Bayrut: 1981. XII, 230;
* M. Th. Houtsma. „Abbâdî“. İA. I, 8;
* Süleyman Uludağ. „Abbâdî, Ebû Mansûr“. TDV İA. – İstanbul: 1988. I, 14-15.

## Manbalar