open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bashorat

**Bashorat** (arab. — xushxabar, suyunchi xabar) — ilmiy bilishning bir shakli, hali fanga toʻla maʼlum boʻlmagan, imkoniyat tariqasidagi hodisalar, turli jarayonlar toʻgʻrisida oldindan fikr aytish. Bashorat ijodiy jarayon boʻlib, tabiat, jamiyat taraqqiyoti obyektiv qonunlarining fanda oʻrganilgan asoslariga suyanadi, shundan kelib chiqadi. Har bir fan Bashorat uchun boy material beradi. Mas, astronomiyadagi bilimlar Oy va Quyosh tutilishi muddatini bir necha yil oldin aiiq qilib belgilash imkonini berdi; kimedagi bilimlar asosida hali topilmagan elementlar oldindan aytildi va hokazo. Nazariy va tajriba maʼlumotlarini umumlashtirish, hodisalar qonuniyatlari va aloqasini hisobga olish asosida oldindan aytish ijtimoiy hayotda, fan rivojida muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baya-mare

**Baya-mare** (Rumin tili: *Baia Mare*; Venger tili: *Nagybanya*; Nemis tili: *Frauenbach*)  — Ruminiya shim.dagi shahar, Maramuresh judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 150 ming kishi (1989). Konchilik sanoati rayoni markazi. Rangli metallurgiya (mis, oltin, kumush, qoʻrgʻoshin) sanoati rivojlangan. Kime, mebel ishlab chiqarish, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shahar 1329-yildan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan Shtefan minorasi (15-asr) va boshqa saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayamo

**Bayamo** — Kubaning sharqiy qismidagi shahar, Granma provinsiyasining maʼmuriy markazi, Bayamo daryosi boʻyida. Aholisi 125 ming kishi (1990). Bayamo  tugun i. Shakarkamish, kofe, kakao, don ekinlari, msvalar yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. B.da oziq-ovqat (asosan shakarqand zavodlari), toʻqi-machilik, tamaki, qurilish materiallari ishlab chiqarish sanoati korxonalari bor. Shaharga 1513-yilda asos so l in gai.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayamon

**Bayamon** — Puerto Rikodagi shahar, Bayamon munitsipal okrugining maʼmuriy markazi. Aholisi 220 ming kishi (1990). Neftni qayta ishlash, mashinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, sement sanoati korxonalari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bachki

**Bachki** – 1) oʻsimlik ildizidagi kurtaklardan yoki tana ostidan oʻsib chiqadigan novdalar. Bachkilarning oʻsib chiqishi tabiiy vegetativ koʻpayishning bir usulidir. Yantoq, pechak, olcha, olxoʻri, terak, qayragʻoch, boʻztikan Bachkilar orqali koʻpayadi. Bunday koʻpayishda oʻsimliklarning tuproq orasidagi poyasi bilan birga ildizlari ham kurtaklanib, poya chiqaradi. 2) ustki kiyim (chopon, chakmon, yaktak va boshqalar)ning tagi tor kelganda oldi va orqa qismi orqasiga kiritiladigan uloq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayan shirey

**Bayan shirey**, Banans, Ag shirey – kechpishar vinobop uzum navi. Vatani – Ozarbayjon. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli usadi. Bargi katta (diametri 19 – 22 sm), toʻgarak, besh, boʻlakchali, bargining usti silliq, orqasida tuklar deyarli yoʻq, cheti oʻtkir arra tishli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha kattalikda, silindr-konussimon, tigʻizligi oʻrtacha, ogʻirligi 200—250 g . Gʻujumi oʻrtacha (10 – 18&nbsp;mm), yumaloq, sargʻish-yashil, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda. Mevasi faol harorat yigʻindisi 3500° boʻlganda (kurtak yozganidan boshlab 165 kunda) yetiladi. Tarkibida 18—20% qand bor. Hosildorligi 120—200 (yaxshi qaralganda 350) u/ga, kasalliklarga chidami oʻrtacha. Bu nav Zakavkazye, Oʻrta Osiyo, Shimoliy Kavkaz, Ukrainada rayonlashtirilgan. Oʻzbekistonning hamma hududlarida yaxshi oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. Koʻproq novda qoldirib, uzunroq qoʻyib kesiladi. Asosan vino mah-sulotlari va sharbat olish uchun yetishtiriladi (qarang Tok).

## Havolalar
* 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Teshaboy Bayandiyev

**Teshaboy Bayandiyev** (1931.19.12, Toshkent) — teatrshunos olim. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼ-at arbobi (1981). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1994). Toshkent davlat sanʼat institutipi tugatgan (1954). 1954—59 yillar Qoraqalpogʻiston davlat filarmoniyasida badiiy rahbar. 1968—74 yillar Toshkent davlat sanʼat institutida dotsent, fakultet dekani, oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1974-85), 1992-yildan professor vazifasini bajaruvchi oʻqituvchi. 1986—92 yillar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi Tarix, til va adabiyot institutining katta ilmiy xodimi. Ilmiy faoliyati asosan qoraqalpoq va oʻzbek teatri muammolariga bagʻishlangan. "Qoraqalpoq qizi", "Nevara" nomli pyesalarning muallifi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anatoliy Bayanov

**Anatoliy Viktorovich Bayanov** (1930.20.4, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1952). 1952—88 yillarda Namangan pedagogika instituti, Lsninobod pedagog xodimlar malakasiii oshirish instituti, Chelyabinsk va Toshkent shahri hamda tumanidagi maktablarda ishlagan. 1988—98 yillarda Toshkent tumanidagi 4-maktab rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida oʻz tajribasiga suyangan holda 50 ga yaqin metodik qullanmalar yaratgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqa joʻxorisi

**Baqa joʻxorisi**, torol (Lepidium latifolium L.) — krestguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi tik usadi (40 —100 sm), suyet shoxlanadi. Barglari yaxlit, choʻzinchoq, arra tishli. Gullari oq, shoda toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi qoʻzoqcha (1,5 – 2&nbsp;mm). Ildizi oʻq ildiz. Maydan avgustgacha gullaydi va mevalaydi, iyun va sentabrda urut-laydi. Urugʻidan va bachkisidan koʻpayadi. Urugʻlari 15 — 25° da unadi. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkaz, Gʻarbiy Sibirda koʻp tarqalgan. Xalq tabobatida dorivor oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda gʻallazor, bedapoya, paxtazorlarda, ariq boʻylari, partov yerlar, bogʻ va dalalarda begona oʻt sifatida uchraydi. Ekin qator oralariga ishlov berish, oʻtoq qilish bilan yoʻqotiladi (yana q. Tunbosh).

## Manbalar
Baqalar

**Baqalar**, **baqasimonlar** (*Ranidae*) — dumsiz, suvda hamda quruqlikda yashovchilar oilasi. Tanasining uzunligi 3 sm dan 20 sm, baʼzan 32 sm gacha. Tishlari yuqori jagʻlarida joy-lashgan. Tanasi ixcham, orqa oyoqlari nisbatan uzun (sakrovchi). 46 urugʻi 555 turi maʼlum. Jan. Amerika, Janubiy Avstraliya va Yangi Zelandiyadan tashqari yer yuzining hamma qitalarida keng tarqalgan. Evolyatsiya jarayonida sodir boʻlgan adaptiv radiatsiya tufayli bu oila bir necha filogenetik guruhlarga, 8 kenja oilaga boʻlingan. Ularning asosiysi asl baqalar (Rana) urugʻi 200 turni, shu jumladan uzunligi 32 sm, ogʻirligi 3,5 kg keladigan goliaf baqasini (R. goliaph) va hoʻkiz-baqani oʻz ichiga oladi. Asl baqalarning orqa oyoqlaridagi barmoqlari orasida pardasi, tilining orqa erkin uchida ayrisi boʻladi. Oʻlja ushlayotgan baqalar tilining orqa tomonini otadi. Asl baqalar, yashil (oʻt) baqa (R. temporaria), hovuz baqasi (R. esculenta, yaʼni R. lessonae), oʻtkir tumshuq baqa (R. arvalis, yaʼni R. terrestris) Yevropaning sharqiy qismida uchraydi. Oʻrta Osiyo, jumladan Oʻzbekistonda asl baqalarning faqat bir turi — koʻl baqasi (R. ridibunda) tarqalgan. Bu tur Kavkaz, Qozogʻiston va Yevropa mamlakatlarida ham uchraydi. Koʻl baqasining suvda yashaydigan shakli yashil, quruqlikda yashaydigan shakllari esa qoʻngʻir tusda boʻladi. Baqalarning bir qancha turlari (oʻtkir tumshuq baqa, yashil baqa), suv havzalari yaqinidagi nam joylarda yashab, faqat koʻpayish davrida suvga tushadi, boshqalari (mas, koʻl baqasi) asosan suvda yashaydi va oʻrmon hamda dasht mintaqalaridagi suv havzalarida tarqalgan. Baqalar odatda juda harakatchan boʻlib, faol hayot kechiradi. Qanotli hasharotlar, yirik baqalar esa mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Ayrim baqalar suv havzalari tubidagi balchikda, boshqalari quruqlikdagi pana joylarda yashaydi. Asosan suv havzalariga tuxum qoʻyib koʻpayadi. Urgʻochisi 500 dan 11 minggacha tuxum qoʻyadi. Koʻpchilik baqalar koʻpayish davrida har xil ovoz chiqarib sayraydi. Baqalar ovozi har bir tur va jineda oʻziga xos boʻladi. Ayrim baqalar (mas, kul baqalar) koʻpchilik mamlakatlarda pishirib isteʼmol kilinadi. Baqalar lab. tekshirishlari uchun asosiy obyekt hisoblanadi. Shim. Amerikada uchraydigan leopard baqalar Xalqaro Qizil ki-tobga kiritilgan. Baqa koʻzining orqa tomonida joylashgan nogʻora pardasi eshitish organi hisoblanadi. Erkak baqalar boshining ikki yonida tovushni kuchaytiradigan kulrang pufaklar — rezonatorlar boʻladi. Baqalar urchish davrida vaqillagan ovoz chiqaradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqachanoq

**Baqachanoq** (Anodonta) – ikki pallalilar sinfiga mansub mollyuskalar urugʻi. Plastinka jabralilar turkumi sadafdorlar oilasiga kiradi. Chigʻanogʻining uz 20 smgacha. Chigʻanogʻida qulfli tishlar boʻlmasligi tufayli tishsiz deyiladi. Baqachanoq Yevropa, Shimoliy Afrika, Oʻrta Osiyo (jumladan Oʻzbekiston) va Sibirdagi oqmaydigan yoki sekin oqadigan chuchuk suv havzalarida yashaydi. 50 ga yaqin turi maʼlum. Chigʻanogʻi ikkita palladan iborat. Terisi tananing ikki yonida mantiya hosil qiladi, chigʻanogʻi chetida boʻrtib chiqqan naychasimon 2 ta sifoni bor. Suv tana boʻshligʻiga ostki sifondan kirib, ustki sifondan chiqib ketadi. Baqachanoq suv oqimi orqali nafas oladi va oziqlanadi. Ayrim jinsli, germafrodit turlari ham uchraydi. Tuxumlari jabrasiga yopishib rivojlanadi. Tuxumdan chiqqan lichinkasi (gloxidiy) sifon chiqarib, baliqlar terisiga yoki jabrasiga yopishib olib parazitlik qiladi. Lichinka suv ostiga tushib voyaga yetadi. Lichinkasi va yosh Baqachanoqlar baliqlar uchun oziq hisoblanadi. Chigʻanogʻi va goʻshti uy hayvonlariga yem sifatida beriladi. Chigʻanogʻi boshqa sadafdorlarnikiga nisbatan yupqa boʻlganidan sadaf olish uchun foydalanilmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqachinorsoy

**Baqachinorsoy** (Kalqonotasoy) -Navoiy viloyati Navoiy tumanidagi soy. Koratogʻning jan. yon bagʻridan 850 m balandlikdan boshlanadi va Zaraf-shon daryosiga yetmasdan, Qalqonota qishlogʻi yonida tugaydi. Uzunligi 28&nbsp;km, hav-zasining maydoni 142&nbsp;km². B. juda kamsuv, asosan buloq suvlaridan tuyinadi, faqat yogʻingarchilik paytlarida toʻlibroq oqadi. Bahorda B.dan koʻpincha sel keladi. Eng yirik irmogʻi Bironsoy.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqaqurilloqlar

**Baqaqurilloqlar** (Hylidae) -dumsiz amfibiyalar turkumining oilasi. 35 uruqqa boʻlingan, 580 turi bor. Yer yuzining hamma qismida uchraydi, tropik Amerika va Avstraliyada koʻproq tarqalgan. Oʻzbekistonda uchramaydi. B., asosan, daraxtlarda yashaydi. Shuning uchun ular daraxt baqasi deb ham ataladi, barmoqlarining uchidagi disksimon yumshoq bezli plastinkasi B.ning daraxt shoxi va bargiga yopishib turishiga yordam beradi. Xaltachali baqaqurilloq (Notatrema marsupiatum)miHr urgʻochisi 200 tacha tuxumini orqasidagi xaltachada olib yuradi. Tuxumidan chiqqan itbaliqpari metamorfoz davrini suvda tugallaydi. Boshqa bir turi (N. oviferum) baqaga aylangandan ke-yii ona xaltachasidan chiqadi. Temirchi-baqaqurilloq (Hyla faber) tuxumini hasharotlardan saqlash uchun koʻlmak suv yoki nam yerda "qoʻra" yasab, shunga quyadi. Fillomeduza kabi baʼzi turlari suv tepasida osilib turgan oʻsimlik barglarini naycha qilib oʻraydi va uning ichiga yigʻilgan suvga tuxum qoʻyadi. Rossiyaning janubida, Ukraina va Kavkazda oddiy B. yoki daraxt baqasi (Hyla arborea) yashaydi. Daraxt baqasining tanasi 4 — 5 sm cha, rangi koʻm-koʻk boʻlib, oʻzgarib turadi. Yirik bargli daraxtlar va butalar ustida hayot kechiradi. Uvildiriq tashlash uchun suvga tushadi. Uzoq Sharqda yapon baqaqurillogʻi (Hyla japonica) tarqalgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqir

**Baqir** (turkiycha) — 1) mis maʼdani. Mis erituvchi, misdan turli as-bobanjom, idish-tovoq, jihoz buyumlari yasovchi misgar B.chi deb atalgan; 2) misdan zarb qilingan, ogʻirligi 4 g dan kam 2 tiyinlik chaqa, paqir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqiroq maymunlar

**Baqiroq maymunlar** (Alouatta) - gajak dumli maymunlar oilasining urugʻi. Tanasining uzunligi 37 — 72 sm gacha. Dumi tanasidan uzun (49 — 75 sm) va baquvvat, uchi gajak. Dumining ostki tomoni junsiz yalangʻoch, juda sezgir. Baqiroq maymunlar  dumi yordamida shoxlarga ilashib, daraxtda oʻrmalab yuradi. Yuzida jun boʻlmaydi. Boshidagi uzun junlari iyagining ostiga osilib tushib soqol hosil qiladi. Erkaklari urgʻochilariga nisbatan yirik. Baqiroq maymunlarning hiqildoq xaltalari yaxshi rivojlangan boʻlib, tovushni kuchaytiruvchi rezonator vazifasini bajaradi, ovozi bir necha km masofadan eshitilib turadi. Shuning uchun Baqiroq maymunlar  degan nom berilgan.Ularing 5 turi maʼlum. Jan. va Markaziy Amerikaning nam va togʻli (2000 m gacha balandlikda) oʻrmonlarida, asosan daryolar yaqinida tarqalgan. Hayotining koʻp qismini baland daraxtlarning shoxlarida oʻtkazadi. Kunduzlari faol hayot kechiradi. Ochiq, tekis joylarda kam uchraydi. Daraxtlarning bargi, kurtaklari va mevasi bilan oziqlanadi. 3 — 4 yilda voyaga yetadi, bitta (baʼzan ikkita) bola tugʻadi. Bolasiga onasi bilan birga bolasiz urgʻochilari va yosh hayvonlar ham gʻamxoʻrlik qiladi. 2 turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqiroqsoy

**Baqiroqsoy** — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Oygaing daryosining chap irmogʻi. Piskom togʻ tizmasining yogʻin koʻp yogʻadigan va abadiy qor hamda muzliklari boʻlgan gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 12&nbsp;km, havzasining maydoni 49&nbsp;km². B.da suv may — iyun oylarida koʻpayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,7 m³/sek.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqaterak

**Baqaterak** — toldoshlarga mansub daraxt (qarang Terak).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqatishlar

**Baqatishlar** () - burchaktishlilar oilasiga mansub suvda hamda qurukdikda yashovchilar urugʻi. Tanglayidagi tishlari baqalarnikiga oʻxshash koʻndalang qisqa qator boʻylab joylashgan. Oldingi oyoqlarida 4 tadan, orqa oyoqlarida 5 tadan barmoqlari boʻladi. Tanasi yashil-kulrang yoki qoʻngʻir tusda, uzunligi 25 sm gacha. B. togʻlardagi tubi toshloq soylarda 2500 m gacha balandlikda tarqalgan. Har xil hasharotlar, oʻrgimchaksimonlar, chuvalchanglar bilan oziqlanadi. Kunduzi toshlar ostiga bekinib oladi, kechasi faol ov qiladi, baʼzan quruqlikka ham chiqadi. Urgʻochisi 50-100 ta tuxum qoʻyadi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. 5 yilda voyaga yetadi. 2 turi maʼlum.

Xitoyda tarqalgan. Yettisuv B. uzunligi 20 sm. Jun-gʻor Olatovi (Tyanshan) endemigi qizil kitobga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqiya

**Baqiya** (arab. — qoldiq, ortiqcha) — Sharq musiqa ilmida nisbati 243/256 ga teng 90 sentlik interval, diatonik yarim ton. Yunon musiqa ilmida limma deb atalgan. Yana q. Boʻd. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqo

**Baqo** — Buxorodagi Katta minora (Minorai Kalon)ning (1127 y.) meʼmori. Boshqa ishlari nomaʼlum. Biroq shu minoraning oʻzi uning isteʼdodli meʼmor boʻlganligidan dalolat beradi. U minoraning yuqori belbogʻidagi gʻishtin yozuvlar davomiga oʻz nomi ("amali Baqo")ni qoʻshib yuborgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqo va fano

**Baqo va fano** (arab, baqo - boqiylik, barqarorlik; fano — foniylik, yoʻqolish, oʻtkinchilik) — oʻrta asr Sharq falsafasidagi tushuncha. Cheksizlik va cheklilik maʼnosida qoʻllangan. Islom dinida baqo — Alloh sifatlaridan biri. Baqo — barcha yaxshi sifatlarni oʻzida mujassam qilish deb ham tushuniladi. Fano — oʻzidagi barcha yomon sifatlarni yoʻq qilish yoʻli bilan Allohga yaqinlik hosil qilishlikdir. Sufiylikda fano maqomiga yetgach solik Allohning haqdigi va ulugʻligi toʻgʻrisidagi fikru zikrga gʻarq boʻlib, bu foniy dunyodagi jamiki narsalarni unutib yuboradi. Bu maqom "fano filloh" deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqorilar

**Baqorilar** (Plecoptera) — eng qadimiy hasharotlar turkumi. Perm davridan maʼlum. Qanotlari ikki juft, toʻrsimon va shaffof, yoyilganida 10 — 80 mm keladi. Boshi yirik, moʻylovlari uzun. ogʻiz organlari kemiruvchi tipda tuzilgan. Koʻpchilik turlarining yetuklik davrida ogʻiz organlari reduksiyaga uchraydi. Lichinkasi suvda, yetuk davrida quruqlikda yashaydi. U 1 — 3 yil davomida rivojlanib, voyaga yetadi. Yetuk davrida bir necha kundan bir necha haftagacha yashaydi. Urgʻochisi suv ustida uchib yurib, tuxumini suvga tashlaydi. Tuxumlari suv tubida rivojlanadi. Voyaga yetayotgan lichinkalar suvdan chiqib tullaydi va qanot chiqarib, yetuk hasharotga aylanadi. Koʻpchilik turlarining qanotlik davri bahor fasliga toʻgʻri keladi. Yetuk hasharotlar tuxum qoʻyib halok boʻladi. Baqorilar ifloslanmagan oqar suvlarda, ayniqsa togʻ daryolari va soylari tubida (bentosda) koʻp uchraydi. Suvdagi har xil mikroorganizmlar bilan oziqlanadi, ayrim turlari yirtqich. Baqorilarning 2000 ga yaqin, jumladan Oʻrta Osiyoda 50 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik turlari Oʻrta Osiyo faunasi uchun endemik hisoblanadi. Oʻzbekistonda 25 ga yaqin turi (6 oilasi) tarqalgan. B. baliqlarning asosiy ozigʻi hisoblanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqtriya tekisligi

**Baqtriya tekisligi** – Afgoniston shim.dagi togʻ oldi tekisligi; Amudaryoning chap sohilida. Uzunligi 400 km, eng serbar joyi 140 km. Balandligi shimoli-gʻarbida 250 m dan jan.da 500 m ga yetadi. Tektonik botikda boʻlib, yer yuzasi aksari qumgil va lyosedan tarkib topgan. Iqlimi quruqsubtropik iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi ZG, yanvar oyiniki 3°. Yiliga 150–250 mm yogʻin yogʻadi. Landshafta shimda kumli choʻddan iborat; Amudaryo boʻyida toʻqay va oʻtloqlar bor. Baqtriya tekisligi janubdagi Mozori Sharif viloyatida Mozori Sharif, Tosh-qoʻrgon, Shibirgʻon, Qunduz va boshqa shaharlar joylashgan. Paxta, bugʻdoy, qand lavlagi, sholi ekiladi. Qoʻychilik, yilqichilik bilan shugʻullaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqqol

**Baqqol** (arabcha— koʻkatfurush, sabzavotfurush, gʻallafurush) – bozor, guzar va mahallalardagi doʻkonchalarda maydachuyda roʻzgʻor mollari, kundalik yegulik oziq-ovqatlar sotuvchi mayda savdogar. Baqqollar va Baqqollik doʻkonchalari Turkistonda oʻrta yerdan 20-asrning 20-yiligacha keng tarqalgan. Bozor iqtisodiyotiga oʻtilishi munosabati bilan OʻzR va boshqa qoʻshni mamlakatlarda qayta faoliyat koʻrsata boshladi. Arab mamlakatlari, Eron, Afgʻoniston va Turkiyada ham bor. Yevropa mamlakatlari, jumladan Rossiyada qoʻllaniladigan „bakaleya“ atamasi Baqqol soʻzidan olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻal

**Bagʻal** – meʼmoriy bezak. Gumbaz ostidagi shakl. Toʻgʻri toʻrtburchak, murabba targʻli xonalar bagʻal yordamida doira shakliga keltiriladi. Binoning ichki qismidagi gumbaz ostiga yoki poygumbazga ishlanadi. Gumbaz ogʻirligi asosan bagʻalga tushadi. Koʻpincha ravoqchalar koʻrinishida boʻladi. Vizantiya meʼmorligining asosiy konstruktiv elementlaridan biri hisoblangan (asosan xochsimon tarhli binoning gumbazlari qurilishida), keyinchalik rus meʼmorligida ham qoʻllangan. Shuningdek Uygʻonish davri meʼmorligida gumbazli binolar qurishda bagʻalning murakkab namunalari yaratilgan. Turkistonda IX–XI asrlar meʼmorligida qoʻllanila boshlagan. XIV –XV asrlarda bagʻal yuksak darajada rivojlanib, uning oʻziga xos milliy meʼmorlik anʼanalari asosida badiiy namunalari yaratilgan. Saroy, madrasa, masjid, maqbaralar qurilishida sergʻovak, charhi, ravoqli, qalqonsimon ravoqli, muqarnas ravoqli, qalqonsimon mumtoz, toʻliq boʻlmagan qalqonsimon, ravoklarda kesishgan koʻp qatlamli qalqonsimon kabi bagʻallardan foydalanilgan. Bagʻallar toʻrt, sakkiz, katta binolarda oʻn olti ravoqchali qilib ishlangan, oraligʻi gajaklar yordamida toʻldirilgan, uchburchak shaklida yupqa devor hoshiyalar terilgan. Muqarnas, iroqi, iroqi-muqarnas, pogʻonali, qolipkori uslubida bezatilgan. Keyingi yillar meʼmorligida ham uchraydi.

## Manbalar
Bagʻdod (maʼnolari)

**Bag‘dod**:

* Bag‘dod — Iroqning poytaxti (1921); Bagʻdod muhofazasining maʼmuriy markazi.
* Bag‘dod (shaharcha) — shaharcha, Fargʻona viloyati Bagʻdod tumani markazi.
Baqtra

**Baqtra** — qad. shahar; Baqtriyannng markazi, hozirgi Vazirobod (Balx) shahri yaqinida joylashgan. Miloddan avvalgi 1ming iillik oʻrtalaridan maʼlum. Rivoyatga koʻra, zardushtiylik tarqalgan joy, keyinchalik Markaziy Osiyoda buddizmning yirik markazlaridan biri.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqtrian

**Baqtrian** — ikki oʻrkachli tuya. Qalmoq, qozoqi va moʻgʻul zotlari bor. 35-40 yil yashaydi. Vatani Markaziy Osiyo. Juda qadimdan xonakilashtirilgan. XIX asrning oxirlarigacha Janabiy Gʻarbiy Mongoliya choʻllarida yovvoyi holda ham yashagan. Xalqaro Tabiat muhofazasi Kengashi Qizil kitobiga kiritilgan. Markaziy Osiyo mamlakatlarida boqiladi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻdod (Oʻzbekiston)

**Bagʻdod** – shaharcha, Fargʻona viloyati Bagʻdod tumani markazi. Tumanning shimoli-sharqiy qismida. Katta Fargʻona kanali yaqinida. 1894-1962 yillarda Se-rovo deb atalgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Furqat. Aholisi 12,8 ming kishi (2000). asosan, paxtachilik bilan shugʻullanadi. Mebel, poyabzal f-kalari, qishloq xoʻjaligi mashinalarini taʼmirlash ustaxonasi, aksiyadorlik jamiyatlari, tumanlara-ro taʼminot bazalari (neft, kimyo va boshqalar), kichik va xususin korxonalar, telestudiya mavjud. 1-son Kasb-hunar maktabi 2 umumiy taʼlim maktabi, 2

litsey, 2 kutubxona. 1 aloqa boʻlimi, 1 kasalxona, 2 poliklinika, muzey va 25 dan ziyod maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

## Manbalar
Bagʻdod ipak qurti

**Bagʻdod ipak qurti** – Bagʻdod shahridan keltirilgan monovoltin zotiga mansub ipak qurti. Pillasi yirik (2 – 3 g), shakli uzunchoq, beldor, rangi oq, baʼzan sargish-yashil. Pillasidan 14 – 17% ipak chiqadi, ipakning tortilish miqdori 60 – 80%. Bagʻdod ipak qurti qurti Oʻzbekistonda qadimdan boqib kelingan. Oq pilla olishga kirishilgach, bundan voz kechilgan. Qisman seleksiya ishlarida foydalaniladi.

## Manbalar
Bagʻdod miniatyurasi

**Bagʻdod miniatyurasi** – X-XIII asrlarda arab qoʻlyozmalariga ishlangan rasm va bezaklar, arab mamlakatlarida xalifalik iiqirozidan keyingi davrlarda yuzaga kelgan oʻziga xos uslub va mazmunga ega boʻlgan tasviriy sanʼat turi. Oʻrta asrlarda Yaqin Sharq rassomligi taraqqiyotida muhim bosqichni tashkil etgan Bagʻdod miniatyurasi Misrdan koʻchib oʻtgan rassomlar (XII asr), sharqiy xristian doiralari sanʼati, Eron badiiy anʼanalari, Sharqiy Turkiston hududidagi manixey va budda sanʼatlari taʼsirida shakllangan. Bezak butunligiga institutilish, tasvirni tekis yuzali qilib ishlash xos boʻlgan. Qoʻlyozma kitoblarga ishlangan rasmlarda meʼmoriy obidalar mukammal tasvirlanib, manzaraga shama qilingan, u ramziy ifodalangan. Koʻchirilib bezatilgan qoʻlyozmalardagi Vizantiya sanʼati taʼsirida yaratilgan bezaklarda saroy hayotidan olingan dabdabali lavhalar aks ettirilgan. Ilmiy qoʻlyozmalar, risolalarga ishlangan bezaklar va oʻquv jadvallari aniq va ixcham, tasvirdagi harakat ifodali, ozgina detallar bilan joyning belgilanishi, ifodali boʻyoq dogʻlari va chiziqlari bilan diqqatga sazovor (Dioskoridning „Farmakologiya“ asariga Abdulloh ibn Fadl ishlagan miniatyuralari, 1222). Bagʻdod miniatyurasining yetuk namunalari Haririyning „Maqomlar“iga ishlangan rasmlarga (Yahyo ibn Mahmud ishlagan) shaharlik Abu Zaydning kechmishlari asos qilib olingan (1237-yilda bezalgan nusxasi Parijdagi milliy kutubxonada; XIII asr boshlarida koʻchirilgan nusxasi Rossiya Fanlar Akademiyasi Sharq-shunoslik institutining Sankt-Peterburg boʻlimida). Shahar va qishloq hayotidan ishlangan janrli lavhalar (qabul marosimi, olimlar anjumani, bayram bazmi, safardagi karvon va boshqalar) jonli, ifodali, taʼsirchan va mahorat bilan erkin ishlangan. Eron va Oʻrta Osiyo rassomligining keyingi taraqqiyotiga XIV asr musavviri Junayd Sultoniyning ijodi (Hoji Kirmoniyning „Hamsa“siga ishlangan asarlari, 1396) sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Bagʻdod miniatyurasining badiiy uslubi sodda, rasmlarda mayda va ikkinchi darajali boʻlaklar yoʻq. Mugʻullar davlatining tuzilishi tufayli inqirozga uchragan. Bagʻdod miniatyurasi maktabining keyingi taraqqiyoti yangi madaniy jarayonlar bilan bogʻliq holda kechgan.

## Manbalar
Bagʻdod temir yoʻli

Bagʻdod temir yoʻli – Bosfor boʻgʻozini Fors koʻrfazi bilan bogʻlaydigan temir yoʻl (uz. taxminan 2400&nbsp;km)ning XX asr boshlarida kengtarqalgan nomi. Turkiya, Suriya va Iroq hududidan oʻtadi. 1888- yilda dastlab Germaniyaning „Doyche bank“i Bosfordan Izmirgacha 1871-yilda qurilgan temir yoʻlni Anqaragacha uzaytirish boʻyicha koniyessiyani Turkiya hukumatidan sotib oldi. 1899-yilda tuzilgan Fransiya-Germaniya bitimiga binoan.

Fransiya yoʻl qurilishiga sherik boʻldi. 1903-yilda temir yoʻl qurilishini davom ettirish konsessiyaning Turkiya tomonidan Germaniyaga berilishi yirik davlatlar urtasida ziddiyatlarning kuchayishiga sabab boʻlgan. Angliya-Germaniya bitimiga (1914) muvofiq, Germaniya Bagdoddan janubida Fors koʻrfazi yoʻnalishida temir yoʻl qurilishini Angliyaga berdi. Xususiy ingliz va fransuz kompaniyalari Bagʻdod temir yoʻlining soʻnggi qismlarini tugallab, foydalanishga topshirdi (1934 – 1941). Hozir Bagʻdod temir yoʻli qismlari Turkiya, Suriya va Iroqqa qaraydi. Texnika, transport va aloqa yoʻllarining taraqqiyoti tufayli Bagʻdod temir yoʻli oʻzining siyosiy-strategik ahamiyatini yoʻqotdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻlon (maʼnolari)

**Bag‘lon**:

* Bag‘lon - BAGʻLON (baqtriycha bagolaggo — ibodatxona, sajdagoh) — Toharistonichnt eng qad.
* Bagʻlon (shahar) - BAGʻLON — Afgoniston shim.
* Bagʻlon (qabila) - BAGʻLON — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan 92 oʻzbek urugʻqabiladan biri.
Bagʻlon (shahar)

**Bagʻlon ** – Afgʻoniston shimolidagi shahar, Surxob daryosi yaqinida, Kobul – Xonobod avtomobil yoʻli yonida. Bagʻlon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 44,6 ming kishi (1987). Qand lavlagi yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. Shakarqand ishlab chiqarish kichik korxonalari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻlon (qabila)

BAGʻLON – oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan 92 oʻzbek urugʻqabiladan biri. "Nasabnomayi oʻzbek" asarida boshqa oʻzbek urugʻqabilalari qatorida sanab oʻtilgan. Toponim nom sifatida Oʻzbekiston, Afgʻonistonda saqlanib qolgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻonali

**Bagʻonali** (bagʻoqachli) – oʻzbek urugʻlaridan birining nomi. Bagʻonali avlodlari asosan qipchoq, nayman hamda bahrin qabilalari tarkibiga kirgan.

## Manbalar
Baxavalpur

**Baxavalpur** — Pokistondagi shahar. Satlaj daryosi boʻyida. Panjob viloyatida. Aholisi 200 ming kishi chamasida (1981). Toʻqimachilik, oziq-ovqat (sholi, yogʻ, un) sanoati korxonalari bor. B.da qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (don, paxta va boshqalar) bilan savdo kilinadi. Hunarmandchilik (gilam toʻqish, kulolchilik) rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahmaniy sultonligi

**Bahmaniy sultonligi** – Hindistonda oʻrta asr davlati. Bahmaniylar sulolasining asoschisi Hasan Zafarxon boʻlib, Abu Muzaffar Alouddin shoh nomi bilan taxtga chiqqan. Dastlab Gulbargani, keyin (1429-yildan) Bidorni oʻziga poytaxt qilgan. Bahmaniylar davlati Dekan mulkdorlarining Dehli sultonligiga qarshi qoʻzgʻoloni natijasida vujudga kelib (1347), hukmronlik musulmon mulkdorlari qoʻliga oʻtdi va harbiy tuzum joriy etildi. Yosh sultonlar Nizomshoh (1461–1463) va Muhammadshoh Sh ning otaligʻi (regenti) va vaziri Mahmud Xovan davrida bahmaniylar davlati anchagina qudratli edi. Mahmud Xovan asli Eron savdogarlaridan boʻlib, keyinchalik bahmaniylar saroyida vazirlik darajasiga koʻtarilgan. Mulkdorlarniig oʻzaro kurashi, ayniqsa Vijayanagar davlati bilan doimiy urushib turishi natijasida bahmaniylar zaiflashdi. XV asr oxiri – XVI asrning boshida bahmaniylar davlati Bijopur, Golkonda, Bidor, Bsror va Ahmadnagar sultonliklariga ajralib ketdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baho

**Baho** (baho berish) (falsafada) – ijtimoiy hodisalar, inson faoliyati, xulqiga boʻlgan munosabat, ularning ahamiyatini, muayyan axloq meʼyorlari va tamoyillariga mosligini koʻrsatish (maʼqullash yoki qoralash, rozi boʻlish, tanqid qilish va shahri k.). Insonning ijtimoiy mavqei, dunyoqarashi, madanny saviyasi. Aqliy va axloqiy kamoloti bilan belgilanadi. Boshqa tomondan esa, qilingan harakat sabablari, vositalari va maqsadlarini, uning qanday sharoitda bajarilganligini, shaxs xulqidagi oʻrnini hisobga olish bu shaxsga toʻgʻri baho berishning zarur shartidir.

## Manbalar
Bagʻdodi

**Bagʻdodi** – 1) yaxlit taxtalardan yasaladigan eng qadimgi eshik turi. Bu eshik qoʻsh tabaqali boʻlib, tabaqalarining har birida uchtadan dila boʻladi, shundan dilali eshik deb ham ataladi. Dilalar handasiy oʻyma naqshlar bilan bezatiladi. Oʻzbekiston va Tojikistonda mayda taxtachalardan yigʻib tayerlanadigan juftlama eshikdan farqlash uchun Bagʻdodi atamasi qabul qilingan; 2) zaminsiz, uch qirrali handasiy oʻyma shakllar hosil qilish usuli dilali eshik, sandiq, javon va boshqalarni bezashda qoʻllanadi; 3) kulollikda handasiy (doira, uchburchak, yulduzsimon qirrali) shakllarni yasashda qoʻllanadigan uslublardan biri. Bu uslubda ishlangan naqshlar sariq, qizil, yashil boʻyoqlar bilan bezatilgan lagan, kosa, shokosa va toʻy laganlarida uchraydi.

## Manbalar
Bagʻlon

BAGʻLON (baqtriycha: bagolaggo – *ibodatxona*, *sajdagoh*) – *Toharistonichnt* eng qadimgi shaharlaridan biri. Milodning boshlarida u yerda "Podsho Kanishka Muzaffarning ibodatxonasi" joylashgan, uning harobalari Afgʻonistondagi hozirgi Bagʻlon shahri yaqinida. baland Surx koʻtal tepaligida saqlanib qolgan. U yerdan katta baqtriy yozuvida bitilgan toshtaxta topilgan, unga koʻra, bu ibodatxona milodiy I-asrdagi Kushon podshosi Kanishka tomonidan qurilgan. VII-asrda xitoy sayyohi *Syuan Szan* Toharistonda Pokyelang mulkini qayd etib oʻtadi, u ilk oʻrta asrdagi Bagʻlonga toʻgʻri keladi. Bagʻlon yaqinidagi tepalikdan kushonlarning buddaviylikka oid tosh rslyeflari topilgan. Bu yerdan sal narida murabba shakldagi Shom qalʼa tepaligidan buddaviylikka oid tosh kapitellar va ustunlarning asosi topilgan. Bular kushonlar davrida Bagʻlon Baqtriya-Toharistonning yirik liniy markazlaridan biri boʻlganidan darak beradi.

Oʻrta asr manbalarida Bagʻlon baʼzan Baqlon shaklida ham uchraydi. Samʼoniyning yozishicha, Bagʻlon shahri ikki qismdan – yuqori Bagʻlon va quyi Bagʻlondan iborat boʻlgan, ularning har biri alohida shahar – "balda" hisoblangan. IX– X-asrlarda quyi Bagʻlonda jome masjidi boʻlgan. X-asrda yuqori Bagʻlonda mashhur istirohat yeri sa-nalgan "katta qishloq" boʻlgan. Bu yerda butun vodiy yam-yashil daraxtlarga burkangan, aholisi koʻp boʻlib, shaharga turli tomondan karvon yoʻllari kslib tutashgan; ov qilish uchun qulay joy sanalgan. Beruniygʻgʻshgʻt yozishicha,  l-asrda u yerda baland bir tepalik boʻlib, uning tepasida zaharli quziqorinlar oʻsgan. Kuyi B. maʼmuriy markaz boʻlib, unda hokim saroyi joylashgan. Bagʻlon qadimgi nomini shu kungacha saqlab qolgan boʻlib Bagʻlon daryoning Kunduzdaryoga quyiladigan yeriga yaqin joylashgan. U yerda shifobaxsh Chashmai Shir bulogʻi mavjud. XIII-asr boshida Bagʻlonni moʻgʻullar bosib olgan. Moʻgʻullardan keyingi davr manbalarida Bagʻlon yirik shahar sifatida qayd etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baho (maʼnolari)

**Baho**:

* Baho (baho berish) (falsafada) — ijtimoiy hodisalar, inson faoliyati, xulqiga boʻlgan munosabat, ularning ahamiyatini, muayyan axloq meʼ-yorlari va tamoyillariga mosligini koʻrsatish (maʼqullash yoki qoralash, rozi boʻlish ski tanqid qilish va sh.
* Baho (narx) - q.
Bahodur tudun

**Bahodur tudun** (tutun) – Choch hokimlaridan biri. 713-yil Choch viloyati hokimi, Xitoy yilnomalarida Moxedu tutun deb berilgan. Qutayba ibn Muslim rahbarligidagi arab fotixlarining Chochga 713-yilda qilgan dastlabki hujumini qaytarishga muvaffaq boʻlgan.

Sugʻd hujjatlaridan birida Panjikent hokimi Devashtichning elchisi Fatufarn 719 it. Chochda tudun va Choch hokimi bilan uchrashgani haqida ran boradi. Bunda tudun xoqonlik tayin etgan lavozim nomi xolos. Shunga koʻra, Moxedu tudunning Choch bilan bogʻlanishi bir ilmiy taxmin deb qaralishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (shoir)

**Bahor** (taxallusi; asl ismi Muhammad Taqi) (1884, Mashhad – 1951, Tehron) – eronlik shoir, jamoat arbobi. 1903 – yil „Malik ush-shuaro“ (Shoirlar sultoni) nomini olgan. Tehron universiteti professor (1953). Eron milliy majlisiga bir necha bor vakil boʻlib saylangan. Boshlangʻich saboqni B. otasi Xuroson shoiri, malik ush-shuaro Muhammad Kozim Saburiydan olgan. B. „Eronga xudo yordir“, „Ser Eduard Grenga maktub“ (1909) asarlari bilan shuhrat qozonadi. U „Nai-bahor“ gazetasini nashr etadi (1905 – 11). Shoir adabiy jamiyat tuzib, „Donishkada“ („Ilmxona“) jurnalini ham chiqaradi (1918). B. sheʼrlari ichki va teskarichi guruhlarga, baʼzi mutaassiblarga qarshi qaratilgan. U monarxiyaga qarshi yozgan sheʼrlari uchun Isfahonga badargʻa qilinadi (1932). Xalqning demokratiya uchun kurashini quvvatlovchi „Jahannam“, „Zindon kundaliklari“, „Tong qushi“ kabi asarlari shu yerda yozilgan. B. 3 jildli „Stilistika“ (1958) ilmiy asarini yaratgan. B. qadimgi pahlaviy tilidan „Yodgore Zariron“ („Zarirlar yodgorligi“) dostonini fors tiliga tarjima qilgan. Uning fors sheʼriyatiga bagʻishlangan asarlari sharqshunoslik sohasida hanuz oʻz qimmatini saqpab qolgan.

## Adabiyotlar
* Shomuhamedov Sh., Bahor, T., 1965.

## Manbalar
Bahor (tarixiy shahar)

**Bahor** — Toharistondagi o‘rta asr shaharlaridan biri. Arab tarixchisi Qu-doma ibn Ja’farning ma’lumotiga ko‘ra, B. shahri Xulmdan 7 farsax (45— 50 km) narida, cho‘lda joylashgan. B.da suv faqat bir qudukdagina bo‘lib, unga narvon bilan tushilgan. Sam’oniy (12-asr) Balx viloyatida Shobuxor qishlog‘ini, Yoqut Hamaviy shu viloyatda Bahoriza qishlog‘ini qayd etganlar, ularni B. bilan aynan bir deb hisoblash mumkin. "Bahor" atamasi bu yerda islom dinidan avval v i x a r a, ya’ni buddaviylar monastiri — ibodatxonasi bo‘lganidan dalolat beradi. "Narvon bilan tushiladigan kuduq", ya’ni sardoba bo‘lgan. Atamalardan biri tarkibidagi "sho" qad. "xsha" — "podshoh" so‘zidan, ya’ni "sho-hona vihara" turgan yer. Ikkinchisida — "za" qo‘shimchasi sug‘dcha "zay, zaya" — "joy, o‘rin, yer" ma’nosiga ega. Qiyos qiling: Toshkentda Novza mavzei — "yangi yer" deganidir. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (soʻz)

**Bahor**, ko‘klam — 1) yil fasli, mavsum. Yerning Shim. yarim sharida ba-horgi kecha-kunduz tengligi (20 yoki 21 mart)dan yozgi quyosh turg‘unligigacha, ya’ni kunduz eng uzun, kechasi eng qisqa bo‘lgan kelishi bilan kunlar tez isiy boshlaydi, daraxtlar barg yozadi, maysalar ko‘karadi, qushlar uchib kela boshlaydi va hokazo. Bular turli joylarda har xil paytlarda ro‘y beradi, Qutb kengliklarida B. qiska bo‘ladi, tropiklarda sezilmay o‘tib ketadi (qarang Yil fasmari); 2) qad. og‘irlik o‘lchov birligi; musul-mon davlatlarida qo‘llanilgan. Klimata ishlatilish joyi va davriga qarab har xil bo‘lgan: a) vazni 229&nbsp;kg ga teng bo‘lgan kichkina va vazni 422&nbsp;kg ga teng bo‘lgan katta B.larga bo‘linadi. B.ning 207.4&nbsp;kg li turi ham bor; b) Makkada 1 B. 183,7&nbsp;kg ga teng bo‘lgan (16-a).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (gilos navi)

**Bahor** — ertapishar gilos navi. R. R. Shreder nomidagi bogdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Fransis va Savri Surxon navlarini chatishtirish yoʻli bilan chiqarilgan (1952). Daraxti kuchli oʻsadi, keng shox-shabbali, shakli piramidasimon, bir yillik novdalari yoʻgʻon, toʻgʻri, jigarrang . Bargi yirik, qizgʻish-yashil, choʻzinchoq, uchiga tomon ingichkalashib boradi. Guli oq, hushboʻy, kattaligi bilan boshqa navlardan farqlanadi. Mevasi yirik (8 g), dumaloq, yaltiroq, toʻq-qizil yoki qoramtir-qizil rangda, seret, sersuv, shirin (13,8% qand). Koʻchati eqilgandan keyin 3 — 4-yili hosilga kiradi. Apr.ning birinchi yarmida gullaydi, mayning oʻrtalarida pishadi. Mevasi 30 kungacha sifati buzilmay daraxtda turishi mumkin. Kompot, murabbo tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha zonalarida ekiladi (qarang Gilos).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor katari

**Bahor katari** – konyunktivitning oʻziga xos bir turi; bot-bot qoʻziydi va yillab davom etadi. Bahorda qoʻziganligi uchun „bahor katari“ deb ataladi. Asosan 6 – 20 yoshdagi oʻgʻil bolalarda uchraydi. Bunda erta bahorda quyosh nuri, koʻkat va gullar hidi taʼsirida ikkala koʻz qizaradi, achishib qichishadi, qovoqlar qirrasi shishib, yuqori qovoq bir oz salqib turadi. Surunkali kechadi. Koʻproq allergiyaga sabab boʻladi. Bahor katarini oldini olishda koʻzni kuchli yorugʻlik va changdan ehtiyot qilish; koʻzning qichishishini yoʻqotish uchun vrach buyurgan dorilarni qoʻllash tavsiya etiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahorgi teng kunlik

**Bahorgi teng kunlik** – Quyosh osmon sferasining Janubiy yarim sharidan Shimoliy yarim shariga oʻtishida osmon ekvatorini kesish nuqtasi. Quyosh Bahorgi teng kunlik k.da boʻlganda Yer yuzidagi hamma geografik kenglamalarda sharq nuktasida chiqib, gʻarb nuqtasida botadi. Bu har yili 21-mart atrofida sodir boʻladi. Bunda ufq tekisligi osmon ekvatorini teng ikkiga boʻladi. Shuning uchun bahorgi teng kunlik kunlik paytida Quyoshning ufq ustidagi va ostidagi yoʻllari bir-biriga teng boʻladi, yaʼni kun bilan tunning uzunligi (davomiyligi) tenglashadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahoriston tumani

**Bahoriston tumani** – Qashqadaryo viloyatidagi tuman. 1979-yil 10-aprelda tashkil etilgan. Viloyatning janubiy-gʻarbida joylashgan. Muborak, Kasbi, Usmon Yusupov tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 1,93 ming km². Aholisi 30 mingdan ortiq kishi (2000). Bahoriston tumanida 3 qishloq fuqarolari yigʻini (Pomuq, Chamanzor, Chandir) bor. Markazi – Pomuq qishlogʻi.

Tabiati. Bahoriston tumani Qarshi choʻli zonasida joylashgan. Yer usti tekislik, qir va adirlardan iborat. Mutlaq balandligi 400 – 500 m. Yozi uzoq va issiq. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 28 – 29,5°, yanvarniki tekisliklarda –0,2° dan 1,9° gacha. Yiliga 190 – 200&nbsp;mm yogʻin tushadi.

Aholisi, asosan oʻzbeklar; rus, tatar, arman, gruzin, ukrain va boshqa ham yashaydi. 1&nbsp;km- ga oʻrtacha 16 kishi toʻgʻri keladi.

Xoʻjaligi. Bahoriston tumanida 8 kichik korxona mahsulotlar tayyorlash, taʼmirlash, sav-do-sotiq va ishlab chiqarish bilan shugʻullanadi. Bahoriston tumanida sugʻoriladigan yerlar 26,1 ming ga, ekinzorlar 21,6 ming ga, shu jumladan 10,6 ming ga yerga paxta, 0,3 ming ga yerga sabzavot, 1,4 ming ga yerga beda, 0,2 ming ga yerga makkajoʻxori, 9,0 ming ga yerga gʻalla ekinlari ekiladi. Bahoriston tumanida 7 jamoa shirkat xoʻjaligi, 43 fermer xoʻjaligi bor. Shuningdek chorvachilik ham rivojlangan. "Oʻzbekiston" qorakoʻl-naslchilik xoʻjaligi (40 mingdan ortiq qoʻy-qoʻzi) mavjud. Tuman jamoa va shaxsiy xujaliklarida 13,9 ming qoramol, 129,5 ming qoʻy va echki, 16,5 ming parranda, 96 tuya bor (2000).

1999/2000 oʻquv yilida 14 umumiy taʼlim maktabi, 1 biznes maktabi, 1 sport maktabi va 1 akademik litseyda 8 mingga yaqin oʻquvchi taʼlim oldi. 31 omma-viy kutubxona, 4 klub, 4 kinoteatr bor; 2 kasalxona, 5 feldsher-akusherlik punkti, 3 konsultativ diagnostika ambulatoriyasida 40 vrach, 200 oʻrta maʼ-lumotli tibbiy xodim ishlaydi. Key-ingi yillarda 600 oʻrinli tennis korti binosi, 5000 oʻrinli stadion, nu-roniylar choyxonasi, "Supermarket" savdo doʻkoni, 422 oʻrinli maktab binosi, 150 oʻrinli dehqon bozori va boshqa qurildi. 1980-yildan "Bahoriston haqiqati" tuman gazetasi chiqa boshladi. 
2003-yilga kelib Bahoriston tumani va Usmon Yusupov tumani birlashtirilib Mirishkor tumani tashkil etildi va Bahoriston tumani tugatildi.
Xozirgi kunda (2016) ushbu hududda "Qishloqxo'jalikkimyo" AJ Pomuq filiali, Bahoriston ETK, tuman Shifoxonasi, Mini Agro-bank, Mini Xalq banki, Yong'in Xavfsizligi qismi, Obodonlashtirish bo'limi, 2 ta to'yxona, Pomuq shaxarchasi o'yingoxi va boshqalar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahorgi shudgor

**Bahorgi shudgor** – tuproqqa ishlov berish usullaridan biri, bahorda haydalgan yer. Oʻzbekistonda shamol eroziyasiga uchraydigan yengil tuproqlarda hamda tuproq-iqlim sharoitlari bahorda haydashni talab qiladigan yerlar (Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati)da oʻtkaziladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahouddin Muhammad ibn Muayyad al-Bogʻdodiy

**Bahouddin Muhammad ibn Muayyad al-Bogʻdodiy** (12-asr) — tarixchi olim. Xorazmning Bogʻdod qishlogʻida tugʻilib, Xurosonning Niso sh.da yashagan. Xorazmshoh Takash (1172 — 1200) uni saroy xizmatiga taklif qiladi va munshiylar devoniga boshliq qilib tayinlaydi. B. M. devon boshilik davrida yiqqan turli vasiqa va hujjatlar, boshqa davlatlar bilan boʻlgan yozishmalarni doʻstlarining iltimosi va podshohning buyrugʻi bilan toʻplab, ularga "Attavassul ilattarassul" ("Yozishmalarni qoʻlga kiritish") nomini beradi. Bu asarda 1182 va 1184 yillardagi voqealar, davlat va devon ishlariga oid muhim tarixiy maʼlumotlar bor. Leyden va Parij kutubxonasidagi bu asar qoʻlyozmasini 1936 yil Tehronda Ahmad Baxmanyor birinchi marta nashr etgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahori ekinlar

**Bahori ekinlar** – bahorda ekiladigan va shu yilning oʻzida hosil beradigan bir yillik ekinlar. Bir vegetatsiya davri (bahorgi-yozgi) bilan kuzgi ekinlardan farqlanadi. Bahori ekinlarga donli, don-dukkakli, moyli, tola beradigan oʻsimliklar, bir yillik ozuqabop dukkakli oʻsimliklar, gʻalladoshlar va boshqa kiradi. Baʼzi ekinlar shartli ravishda bahorgi va kuzgi xillarga boʻlinadi, ularning orasida kech kuz va erta ba-horda eqilganda xrsil beradigan oraliqformalar –duobalari hambor. Baʼzi ikki yillik oʻsimliklar (bahorda ekilganida shu yilning oʻzida hosil beradigan oʻsimliklar) va koʻp yillik oʻsimliklar (bir yillik ekinlar tariqasida ekiladigan pomidor, tamaki singari ekinlar) ham bahori ekinlarga kiradi.

Qurgʻoqchil joylarda bahori ekinlarni yetishtirishda tuproqda namni saqlab qolishga imkon beradigan agrotexnika usullari – erta shudgorlash, qor toʻplash, ekinni optimal muddatlarda ekish va boshqa muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahr ul-azraq

**Bahr ul-azraq** (arab, bahr – daryo, dengiz; azraq – koʻk) – Koʻk Nilning Sudan hududidagi tekislikdan oʻtgan qismining arabcha nomi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahrali nam

**Bahrali nam** (foydali nam) – tuproqdagi namning oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan qismi. Bahrali nam koʻpincha tuproq dala nam sigʻimining 65 – 70% ga teng boʻladi. Bu miqdor oʻsimlik xiliga va tuproqning mexanik tarkibiga qarab oʻzgaradi. Masalan, poliz ekinlari uchun 75 – 80%, gʻoʻza va boshoqli oʻsimliklar uchun 65 – 70%, shuningdek yengil tuproqlarda ozroq, ogʻir tuproqlarda koʻproq. Tuproqdagi namning oʻsimlik oʻzlashtira olmaydigan qismi bahrasiz nam deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahri bayt

**Bahri bayt** (arab, bahr – vazn va bayt soʻzidan) – ijodiy musobaqa. Bu avvaldan Sharq ijodkorlari o‘rtasida mavjud bo‘lgan ijodiy musobaqa hisoblanadi. Ushbu ijodiy musobaqa uchun maxsus qoidalar ishlab chiqilgan bo‘lib, bunda qatnashuvchilar navbatma-navbat bayt aytib tortishishadi.

## Turlari
Bahri baytning 2 turi bor: 

1) qatnashuvchilardan biri aytgan baytning oxirgi soʻzi qaysi harf bilan tugagan boʻlsa, ikkinchisi birinchi soʻzni xuddi shu harf bilan bosh-lab bayt aytadi. Masalan: 

Kimga qildim bir vafo, kim yuz jafosin koʻrmadim,

Koʻrguzub yuz mehrkim, dardu balosin koʻrmadim.

Men vafosi vaʼdasidin shodmen.

Ul vafo, bilmonki, qilmas yo qilur.

Bahri baytda mavzu va mazmun birligi shart emas, ammo aytilgan bayt yoki misra takrorlanmasligi kerak; 2) qatnashuvchilardan biri ikkinchisiga qayerga borgani, kimnikiga qoʻngani, qoʻnoq joyda kimni koʻrgani. qanday ovqat yegani va qanday qoʻshiq aytgaii yoki eshitgani haqida soʻroq beradi. Javob beruvchi soʻroqqa biror joyning nomini aytadi. Keyingi har bir soʻroqqa oʻsha joy nomining oxirgi harfi bilan boshlanadigan jumla yoki qoʻshiq bilan javob qaytaradi. Tortishuv tomonlardan biri yengilgunga qadar yoki muayyan vaqt mobaynida shu tartibda davom etadi.

## Mavzu
Bahri baytda mavzu va mazmun birligi shart emas, ammo aytilgan bayt yoki misra takrorlanmasligi kerak. Qolaversa, o‘yinni ma’lum bir ijodkor she’riyati yuzasidan yoki umumiy tarzda ham o‘ynash mumkin. Ushbu o‘yindan ko‘zlangan asosiy maqsad ishtirokchining quvvai hofizasi va adabiy didini sinovdan o‘tkazish hisoblanadi. 

Bahribayt so‘zining bir-biridan go‘zal, bir-biridan qolishmaydigan kabi ma’nosi ham bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahrin (maʼnolari)

**Bahrin**:

* Bahrin (Barin) — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan birining nomi.
* Bahrin (lochin), tundra lochini, oq yuz lochin (Falco peregrinus leuco-genys) — lochinlar kenja turidan biri.
Bahrin (lochin)

**Bahrin**, tundra lochini, oq yuz lochin (Falco peregrinus leuco-genys) – lochinlar kenja turidan biri. Yirtqich qushlar turkumining lochinsimonlar oilasiga mansub. Sharqiy yarim shardagi tundrada va Shimoliy Muz okeanidagi orollarda uya quradi. Qishlash uchun janubiga uchib ketadi. Oʻzbekistonda Toshkent vohasi va Fargʻona vodiysida bahor va kuzda (uchib oʻtayotganda), baʼzan qishda ham uchraydi. Dare qirgʻoqlarining baland joylariga uya kurib, mayning oxiri va iyunning boshida bola ochadi. Qushlarni tutib yeydi. Tundra sharoitida baʼzan kemiruvchilar bilan ham oziqlanadi. Ovchilar bahrinni qoʻlta oʻrgatib, qush ovlashga olib chiqishadi. Bir qator mamlakatlarning Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahromgoʻr

**Bahromgoʻr** yoki **Varaxran V** (shohlik yillari 421 – 438) – Eronda xukmronlik qilgan sosoniylardan Yazdigardning oʻgʻli.

Yaman podshohi Nuʼmon va uning oʻgʻli Munzir tarbiyasida oʻsgan. Yazdigard zulmidan bezor boʻlgan xalq u vafot qilgandan soʻng Ardasher nasliga mansub Kisro (baʼzi manbalarda Hisrav, Xusrav)ni taxtga koʻtaradi. Bu voqeadan xabar topgan Baxrom lashkar tortib Eronga keladi. U otasining xatolarini takrorla-maslik va mamlakatda adolat, tinchlik oʻrnatishga oʻz aʼyonlari va xalq oldida kdeamyod qiladi. Anʼanaviy shartga muvofiq ikkita sherni oʻldirib, ular oʻrtasidagi tojni oladi va podshoxlik taxtiga oʻtiradi. Uning sevgan mashgʻuloti goʻr (qulon) ovi boʻlganligi uchun ham u Goʻr laqabini olgan. Bahromgoʻr davrida Eronda zardushtishshk dinini mustahkamlash va keng yoyish maqsadida yangi-yangi otashkadalar kurildi. Nasturiylik (xristianlikdagi oqimlardan biri) qattiq taʼqib ostiga olindi. Bu harakat Eron-Vizantiya urushini keltirib chiqardi (423 – 424). Urushda Vizantiyaning gʻalabasi nasturiylikka qarshi qaratilgan siyosatni bir oz susaytirdi. Bahromgoʻr Turon bilan ham urush olib borgan. V asrning 30-yillarida Ozarbayjon va Xuroson sosoniylar davlatiga kushib olindi. Bahromgoʻr shoir va bastakor-sozanda ham boʻlgan. U sosoniylar orasida birinchi boʻlib sheʼr va musika vaznini ijod etgan. Sharqning mashhur olti musika usuli (Shodiyona, Duyan, Axloqiy, Nanreziy, Ravona, Ulusiy) dan eng shoʻx va quvnogʻi – Shodiyonaning bastakori. Firdavsiyning „Shohnoma“, Nizomiyning „Haft paykar“, Hisrav Dehpaviytmt „Hasht bigʻisht“ vaAlisher Shvoiynnng „Sabʼai sayyor“ dostoshgarida Bahromgoʻr adolatli shogʻ, jasur sarkarda, ayni vaqtda maishatparast, xudbin shaxs sifatida tasvirlangan. Maʼlumotlarga koʻra, Bahromgoʻr 63 yil (baʼzi manbalarda 70 yil) umr koʻrgan. Yozma adabiyotda uning shaxsi badiiy obraz darajasiga koʻtarilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Bahrom Jaloyir

**Bahrom Jaloyir** (7-1373) - chigʻatoy ulusi beklaridan, jaloyir urugʻidan. 1361-yil oxirida Amudaryo boʻyida Amir Temur qoʻshini safiga kelib qoʻshilgan. Lekin Jeta xoni Tugʻluq Temurdan hayiqib Hindistonga qochgan. 1362-yil Badaxshonda yana Amir Temurga kelib qoʻshilgan va bir muddat moʻgʻullarga qarshi kurashlarda qatnashgan, biroq 1365-yil oxirida butun urugʻini olib Jetaga ketgan. U yerda bir yilcha turgach, yana Amir Temur huzuriga qaytib u bilan birga amir Husaynga qarshi kurashgan. 1373-yil Xorazmga qilingan ikkinchi yurish chogʻida halok boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil