open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çubukoğulları bekligi

**Çubukoğulları bekligi** () — sharqiy Onadoʻli hududida markazi Harput boʻlgan va 1085-1112-yillar oraligʻida mavjud boʻlgan turk-islom bekligi. 1112-yilda markazi Paluda joylashgan beklik Artuklu bekligi tomonidan egallangan boʻlsa, markazi Harputda joylashgan beklik 1119-1121-yillarda egallandi.

Beylik tarkibiga Xarput, Palu, Mazgirt, Chemishkezek, Dersim, Egin, Arapgir, Pyuturge hududlari kirgan.
## Tarix
1071-yilda Manzikert jangida Vizantiya imperiyasi magʻlubiyatga uchragandan soʻng, koʻplab turkman qabilalari Vizantiya hududidan tortib olingan yerlar Onadoʻliga koʻchib oʻrnasha boshlaganlar. Markazi Koʻniya boʻlgan saltanat tashkil etildi. Kichik Osiyo xududida beklar tasarrufidagi saljuqiy qabilalari joylasha boshladi. Alp-Arslon sarkardalari Vizantiya yerlarini bosib olib, mustaqil yoki yarim mustaqil bekliklarni tuzdilar******''.
### Çubuk
Çubuk Bey Artuk Bey bilan birga Vizantiyaga yurish qilgan. Çubuk Bey Malikshoh bilan Marvoniylar davlatini bosib olishda qatnashgan. 1085-yil 31-avgustda Mayafarikin qamal qilinib, qoʻlga kiritilgach, saljuqiylar sultoni Malikshoh Fahriddinning vaziri Çubukni shaharga hokim qilib tayinlab, unga 300 ta askar berib, Harput va uning atrofini zabt etishga koʻrsatma beradi. Çubuk Bey vazifani muvafaqqiyat bilan bajardi va Harput va unga tutash hududlarni iqto sifatida qabul qilib oldi. Ibn al-Asir 1092/93-yillarda Çubukning Adanni zabt etishdagi ishtirokini eslatib oʻtgan. Çubuk Bey Tutush qoʻshinida xizmat qilib, jangda 1292/93-yilda vafot etgan.

### Mehmed
Çubuk Beydan soʻng beklik taxtiga Mehmed chiqdi. Mehmed birinchi marta 1104-yil voqealari munosabati bilan tilga olinadi: u Sulton Berkyaruk va uning ukasi Muhammad Tapar oʻrtasidagi Hoy jangida qatnashgan. Mehmed 1112-yilda vafot etadi. Harput bekining vafot etganidan xabar topgan Artuk bekning nabirasi Balak Gazi uning yerlarini tortib ola boshlaydi. 1112-yilda Mehmed Beyning oʻlimi bilan Çubukoğulları bekligi Artuklu bekligi tomonidan bosib olindi va tugatildi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
*  
*
Prussiya litvaliklari

**Prussiya litvaliklari** (**Letuvininki**, , **Kichik** ) — 1945-yilgacha Sharqiy Prussiyaning shimoli va sharqida — Kichik Litvada (hozirda Rossiyaning Kaliningrad viloyatining sharqiy qismi va Litvaning Klaypeda viloyati) istiqomat qilgan litvaliklarning maxsus guruhi.

1871-yilda Germaniya birlashganidan keyin germanlashtirishning kuchayishi, assimilyatsiya qilish, mahalliy Litva taʼlimini soddalashtirish va XIX asr oxiri XX asr boshlarida Sharqiy Prussiyaning german tilida soʻzlashuvchi shaharlarida kichik litvaliklarning ozod qilinishi tufayli, Kichik litvaliklar soni tez kamayib borardi. 1890-yilgi german aholisini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, ularning soni 121 000 edi. Kichik litvaliklarning buzilgan huquqlarini tilshunos Georg Zauervayn faol himoya qildi.

Koʻpgina boshqa litvaliklardan, asosan katoliklardan farqli oʻlaroq, Kichik litvaliklar XVI asrdan beri asosan lyuteranlar boʻlgan. XX asrning boshlarida Kichik litvaliklarning bir qismi litvaliklarning qolgan qismiga (Katta Litva litvaliklari) qarshi chiqqan, ularni jemaytlar deb atashgan. Ular Litva tili uchun boshqa orfografiya va gotik shriftdan foydalanganlar, moddiy madaniyatda nemislarga yaqin boʻlib, faol german vatanparvarlari edilar.

1945-yilda Sharqiy Prussiyaning qolgan aholisi bilan birga ular Germaniyaning Sovet bosib olgan hududiga majburan deportatsiya qilingan, u yerda ular nemislar bilan sezilarli darajada assimilyatsiya boʻlgan, ularning baʼzilari Litvaning sobiq Klaypeda viloyatida istiqomat qilishadi.

## Yana qarang
* Prussiya latviyaliklar
## Manbalar


## Adabiyotlar
* Прусские литовцы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
## Havolalar
* Проблема появления литовцев в Восточной Пруссии 
* Карта языков Восточной Пруссии в 1900 году большая  
* Christoph Kairies. Das Litauertum in Ostpreußen südlich des Memelstromes im jahre 1921 
* Online heritage book Memelland 
* 
* Publications Funded by the Foundation of Lithuania Minor  
* Kleinlitauen  
* Bilingual Chantbook of 1667  
* Bilingual Bible of 1727
Arab tilining Oʻrta Osiyo lahjalari

**Arab tilining Oʻrta Osiyo lahjalari**, **Oʻrta Osiyo arab tili** ( — Afgʻoniston, Tojikiston va Oʻzbekistondagi kam sonli arablar orasida soʻzlashadigan arab tilining bir turi. Ular yoʻq boʻlib ketish arafasida. Oʻrta Osiyoning arab shevalari arab tilining boshqa maʼlum turlaridan juda farq qiladi va dialektlarning mustaqil guruhini tashkil qiladi .

Oʻrta Osiyo dialektlari Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo (hozirgi Oʻzbekiston), Xatlon viloyati (hozirgi Tojikiston) va hozirgi Afgʻonistonning ayrim hududlarida yashagan Oʻrta Osiyo arablarining turli oʻtroq va koʻchmanchi jamoalari uchun til vazifasini oʻtagan. Oʻrta Osiyo shevasi Oʻrta Arabiston va Iroqning badaviy lahjalari bilan koʻp umumiyliklarga ega .

Birinchi arablar Oʻrta Osiyoda 8-asrda arablar istilolari davrida paydo boʻlgan. Bu hududda xalifa hokimiyati oʻrnatilib, bu yerlar aholisi islom dinini qabul qilgandan keyin arab tili adabiyot va fan tiliga aylandi. Markaziy Osiyo arablarining aksariyati alohida jamoalarda yashab, XX asrning 60-yillari oxirigacha mahalliy aholi bilan qorishib ketgan . Bu holat arab tilining 20-asrgacha saqlanib qolishiga imkon berdi.

19-asr oxirida koʻplab arab chorvadorlari Rossiya imperiyasi tasarrufiga oʻtib ketgan hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududini tark etib, Afgʻoniston shimoliga koʻchib oʻtgan. Bu arablar hozirda arab tilini bilmaydilar va dari yoki oʻzbek tillarida gaplashadilar. SSSR vujudga kelganidan soʻng Oʻzbekiston va Tojikistonning Oʻrta Osiyo arablari koʻchmanchi turmush tarzidan voz kechishga majbur boʻldilar, ular oʻzbeklar, tojiklar va turkmanlar bilan aralasha boshladilar. 1959-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Markaziy Osiyo arablarining atigi 34 foizi arab tilida soʻzlashgan, qolganlari oʻzbek yoki tojik tillarini oʻz ona tillari deb atagan. Hozirda Surxondaryo, Qashqadaryo va Buxoroning beshta qishlogʻida Markaziy Osiyo arab tilida soʻzlashadi. 1980-yillarda bu tilda soʻzlashuvchilar asosan keksalar ekanligi maʼlum boʻlgan . Oʻzbekistonda Markaziy Osiyo arab tilining ikki bir-biriga tushunarsiz Qashqadaryo va Buxoro shevalari mavjud.

Isaak Vinnikov uzoq yillar davomida SSSRdagi Oʻrta Osiyo arablarining madaniyati, tili va folklorini oʻrganadi. Uning "Buxoro arablarining tili va folklori " asari 25-64 yoshlardagi Joʻgʻariy va Arabxona qishloqlaridan arab xabarchilarining soʻzlaridan yozib olingan 67 ta matnni oʻz ichiga oladi .

## Adabiyotlar
* Sovet etnografiyasi. — Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1972-yil Djarylgasinova R. Sh., Tolstova L. S. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston milliy guruhlari oʻrtasidagi etnik jarayonlar. — Nauka, 1980. — 232 b. Vinnikov I. N. Buxoro arablarining tili va folklori. — M., 1969. — 359 b. Tsereteli GV Markaziy Osiyodagi arab shevalari // Sharqshunoslarning XXIII xalqaro kongressidagi Sovet delegatsiyasining maʼruzalari. Semitologiya boʻlimi. — M, 1954-yil. Tsereteli GV Markaziy Osiyodagi arab shevalari. — Tbilisi, 1956. — T. 1. Karmisheva B. X. Tojikiston va Oʻzbekistonning janubiy rayonlari etnik tarixi boʻyicha ocherklar. Etnografik maʼlumotlarga koʻra. — Nauka, 1976. — 321 b.
## Manbalar
Fleskestay

**Fleskestay** (datcha: *flæskesteg*), ['flɛːskə.stɐ̯j] — Daniyaning eng asosiy milliy taomlaridan biridir. Terisi shilinmagan choʻchqa goʻshtidan Daniyacha usulda dudlanib pishirilgan taom. Daniyada Nasroniy Mavlid kunining eng mashhur kechki ovqati. Yogʻ miqdori koʻp boʻlganligi sababli, daniyaliklar uni odatda sovuq mavsumda pishirishni xush koʻradi. Gʻsht yuzasidagi krakerlarga oʻxshaydigan qirsildoq terisi eng mazali tansiq taom (datcha: *svær*) hisoblanadi.

## Tarixi
Daniyada asrlar davomida choʻchqa goʻshti eng xushxoʻr taom boʻlib kelgan. Biroq 1860-yillardagi sanoat inqilobidan soʻng, uy sharoitida oʻtin yoqiladigan pechkalardan foydalanila boshlangach, kolbasa va vetchinadan tashqari, qovurilgan choʻchqa goʻshti mashhur taomga aylandi. Goʻsht har doim qirsillab pishishi uchun terisi bilan pishirilgan.

## Anʼanaviy retsept
Ushbu bayramona taomni tayyorlash uchun choʻchqa boʻyni (dat. nakkekam), toʻshi (dat. svinekam) yoki qovurgʻalari (kotlet qismi) (dat. Ribbensteg) ishlatiladi. Fleskestayni qozonda, pechkada yoki panjarada (gril) pishirish mumkin. Fleskestay har doim qirsillashi uchun teri bilan pishiriladi. Bir boʻlak choʻchqa goʻshtining teri tomoni yuqoriga qarab qoʻyiladi. Avval terini goʻshtgacha orasini tor qilib chiziqcha shaklida kesishingiz kerak. Keyin unga tuz va qalampirni ishqalang. Kesilgan oraliqlarga odatda dafna barglari va taʼbga koʻra chinnigul urugʻi (qalampirmunchoq) qadaladi. Soʻngra goʻsht issiq duxovkada qovuriladi. Taomga qaynatilgan kartoshka yoki mayda karamellangan kartoshka qoʻshib tortiladi(dat. brunede kartofler). Buning uchun shakar tovada yuqori olovda bir parcha sariyogʻ qoʻshib eritib olinadi. Taom tarkibiga, odatda, sariyogʻ va sirka bilan qovurilgan qizil karam ham kiradi (dat. rødkål). Koʻpincha karamga mayda kesilgan olma va qizil qoragʻat sharbati qoʻshiladi. Aksar daniyaliklar fikricha, taomning anʼanaviy retsepti Kristin Mari Jensen tomonidan 1901-yildagi oshxona kitobida yozilgan.

## Buterbrodlar
Fleskestay qizil karam bilan birga (dat. Flæskesteg med rødkål) javdar noni orasiga qoʻshib tayyorlangan sovuq taom sifatida ham tayyorlanadi. Daniyada Smørrebrød nomi bilan maʼlum boʻlgan sendvich albatta qirsillagan boʻlishi keraq. Sendvich orasiga qorali, apelsin boʻlagi va tuzlangan bodring tilimlari qoʻshilishi mumkin. Toʻgʻralgan fleskestay qoʻshilgan bulochka yoki gamburgerlarni koʻplab barlar, koʻchalardagi doʻkonlarda sotib olish mumkin. Shuningdek, supermarketlarda muzlatilgan yarim tayyor mahsulot shaklida ham uchratasiz.

## Yana qarang

* Chicharron

## Manbalar
Ramil Islomov

**Ramil Raisovich Islomov** (1973-yil 21-avgustda tugʻilgan) — oʻzbek va rossiyalik erkin kurashchi, jahon chempionati sovrindori, Osiyo chempioni sanaladi. 

## '''Tarjimai hol'''

Ramil 1973-yilda Toshkent shahrida dunyoga keladi. U 1995-yilda Osiyo chempioni boʻldi. 1996-yilda Atlantada oʻtgan oʻyinlarda ishtirok etgan, lekin vaziyat u oʻylagandek boʻlib chiqmay 5-oʻrinni egallaydi. Ramil 1997-yilda jahon chempionatining kumush medali sovrindori boʻldi.

Kurashchi 1998-yilda Osiyo oʻyinlarining kumush medalini qoʻlga kiritdi. Oʻziga ishongan Islomov 1999-yilda Osiyo chempionatining kumush medali va jahon chempionatining bronza medali sovrindori boʻldi. Ramil 2000-yilda Osiyo chempioni boʻlishga erishdi, biroq Sidney Olimpiadasida jarohati butkul bitmagani sababli 17-oʻringa tushib ketadi. 

Ramil Ismoilov 2003-yilda Rossiyaga koʻchib oʻtdi va "MHSK"ga aʻzo boʻldi, shu yilning oʻzida Yevropa chempionatida 5-oʻrinni egalladi.

Hozirgi kunda erkin kurash boʻyicha Rossiya ayollar terma jamoasi bosh murabbiyi.

## '''Mukofot va unvonlar'''

• 1996-yilda “Shuhrat” medali

• 2000-yilda Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi

## '''Havolalar'''
*  Ramil Islomov

## '''Manbalar'''
Onuris

**Onuris** (Misr: Anhar, Anhar, Anharet, Anhur; boshqa-Grech. Ὄνουρις)  — ov va urushning qadimgi misrlik neteri (ilohiy tamoyil). U Apopga qarshi kurashda Raga yordam beradi, togʻ esa setga qarshi kurashda yordam beradi. Qadimgi Yunon Ὄνουρις, soʻzma-soʻz „eshak quyruq“, oʻsimlik malvovnik degan maʼnoni anglatadi.

Onuris qadimgi yunoncha Iapetus  Titanidlar otasi, Atlantis, Menoit, Prometey va Epimeteyga  toʻgʻri keladi. Gretsiyada uni Aresga ham oʻxshatisharedi.

Onuris xudosining tantanali epitheti"Uzoqdan olib keladigan kishi" dir. Onuris Nubiya choʻlidan oko ra-Tefnutni Arslon shaklida qaytayotgan  Shuga oxshar edi. Menhit maʼbudasi bilan birgalikda hurmat qilinadi. Tunik kiygan oʻsmir sifatida tasvirlangan, uning oʻng qoʻli doimo yuqoriga koʻtarilgan.

## Manbalar
Psillar

**Psillar** () — Shimoliy Afrikadagi qadimgi xalq.

## Tarixi
Katta Sirt koʻrfaziga tutash hududda yashagan. Nomi mifologik qirol Psill nomidan olingan.

Ilon sehrgarlari sifatida tanilgan, ular zaharini oʻzlariga zararsiz soʻra olganlar. Kassiy Dionning soʻzlariga koʻra, Oktavian ilon chaqishi natijasida vafot etgan Kleopatrani psillar yordamida tiriltirishga harakat qilgan.

Afsonaga koʻra, psillar oʻzlarining bolalarini ham ilon chaqishi bilan sinab koʻrishgan, agar bola oʻlsa, ayol chet ellik bilan gunoh qilgan deb ishonilgan.

Gerodot maʼlumotiga koʻra uning davrida psillar allaqachon choʻl qumlarida butunlay yoʻq boʻlib ketgan, ularning yerlarida nasamonlar yashagan. Ammo bu xalqni keyinroq boshqa yozuvchilar ham tilga olishgan (Strabon 13, 588, 17, 838).

## Adabiyotlar
* «Неживой зверь». Опубл.: 1916. Источник: Тэффи Н. А. Собрание сочинений в пяти томах. Т. 2. — М.: Книжный клуб «Книговек», 2011.
## Manbalar


## Havolalar
* Ливийцы
Hasan Hüseyin Korkmazgil

**Hasan Hüseyin Korkmazgil** (1927—1984-yil 26-fevral) – turk shoiri, sotsialistik-realistik sheʼriyatning yetakchi namoyandalaridan biri sifatida ijod qilgan adib.

## Hayoti
Hasan Hüseyin 1927-yil Sivasning Gurun tumanida tugʻilgan. 1948-yil Hasan Hüseyin Adanadagi oʻgʻil bolalar litseyini, undan keyin 1950-yili Anqaradagi Gazi taʼlim institutini tamomlagan. Hasan Hüseyin Korkmazgil dastlabki faoliyatini Goʻksun shahridagi maktabda dars berishdan boshlagan. Siyosiy qarashlari sababli oʻqituvchilikdan haydaladi, hibsga olinadi va siyosiy harakat ishtirokchisi sifatida ayblanib sudlanadi. 1955—1960-yillarda Gurun va Sivasda kotiblik qilgan. Bundan tashqari, rassom va qurilishda ishchi boʻlgan.

1960-yil biroz muddat Istanbulda yashaydi, keyin esa Anqaraga koʻchib oʻtadi. „Akis“ jurnalida ishladi. U bir muddat (1968—1970) „*Forum*“ jurnalining badiiy sahifalariga muharrirlik ham qiladi. „Qizil irmoq“ nomli kitobi uchun kommunistik targʻibot olib borganlikda ayblanadi va unga qarshi jinoiy ish ochiladi. Hasan Hüseyin 3 yilga ozodlikdan mahrum qilinadi. Lekin biroz muddat oʻtgach oqlanadi.

Hasan Hüseyin oʻrta maktabda oʻqib yurgan kezlardayoq ilk sheʼrlarini yoza boshlaydi. Uning dastlabki sheʼri 1959-yilda „Dost“ nomli jurnalda chop etilgan edi. Bu yillarda uning hajviy hikoyalari ham nashrdan chiqadi. „Kavel“ (tarjimasi: Ish tashlash, 1963) nomli kitobi bilan 1964-yilda Yeditepe sheʼriyat mukofotini, 1970-yil „Kızılkuğu“ nomli asari uchun TRT telekanalining „sanʼat muvaffaqiyati“ mukofotini (1971), 1981-yil Ömer Faruk sheʼr mukofoti va „Filizkıran Fırtınası“ asari uchun Nevzat Üstün mukofotini (1981) qoʻlga kiritgan.

Shoir 1983-yilda miyasiga qon quyilishi oqibatida bir yil davomida ogʻir ahvolda yashagan. 1984-yil 26-fevralda esa oʻz uyida vafot etgan. Maltepe masjidida oʻqilgan janoza namozidan keyin Karşıyaka qabristoniga dafn qilingan.

## Oilasi
Hasan Hüseyin Korkmazgilning rafiqasi Azime Korkmazgildan „Bir Oğlum Olacak Adı Temmuz“ sheʼrida tilga olingan Temmuz Korkmazgil (1965) ismli bir oʻgʻli bor. U ham ijod qilib keladi.

### Sheʼrlari
* Kavel (1963)
* Temmuz Bildirisi (1965)
* Kızılırmak (1966)
* Kızılkuğu (1971)
* Ağlasun Ayşafağı (1972)
* Oğlak (1972)
* Acıyı Bal Eyledik (1973)
* Kelepçemin Karasında Bir Ak Güvercin (1974)
* Koçero Vatan Şiiri (1976)
* Haziranʼda Ölmek Zor (1977)
* Filizkıran Fırtınası (1981)
* Acılara Tutunmak (1981)
* Işıklarla Oynamayın (1982)
* Tohumlar Tuz İçinde (1988)
* Kandan Kına Yakılmaz (1989)

### Hajviy hikoyalari
* Öhhöööö! (1964)
* Made in Türkey (1970)
* Bıyıklar Konuşuyor (1971)

### Sarguzasht
* Bağdat Basra Yollarında (1974)

### Bolalar uchun kitoblar
* Eşeğin Gözyaşları
* Aşıcı Baba
* Ormanın Öcü
* Ressamın Bıldırcınları
* Becerikli Çocuğun Düşleri

## Manbalar
Pitis

**Pitis** (dr. Nitus) — yunon mifologiyasida Pan xudosining sevgisini rad etib, qaragʻay daraxtiga aylangan pokiza togʻ nimfasi (oreada).

## Tasviriy sanʼatda

Afsonaning birinchi versiyasiga koʻra,  shimoliy shamol xudosi Borey oshiq boʻlgan Pitis nay tovushlarini eshitgan. Unda echki tuyoqli xudo Pan oʻynagan. Musiqadan hayratga tushgan Pitis Panning oldiga kelib, u bilan gaplashdi. Sevganini oʻzga xudoning oʻyiniga qiziqishini  koʻrib, Borey rashkdan alangalanib, katta kuch bilan puflay boshladi, shu tufayli badbaxt nimfa oyogʻida turolmay, tubsizlikka tushib, vafot etdi. Pitisning qaygʻuli taqdiri koʻplab xudolarga taʼsir qildi.Gaia nimfaga hamdard boʻlib, uni qaragʻay daraxtiga aylantirishga qaror qildi. Pan esa, uning xotirasiga, bagʻishlab boshiga qaragʻay novdalaridan gulchambar kiyishni boshladi.

Afsonaning yana bir versiyasida Pan Pitisni taʼqib qilib, unga zoʻravonlik qilgan. Nimfa uning sevgisini rad etdi, shuning uchun Pan uni gʻazadan uni oʻldirdi. Soʻngra syujet birinchi versiyaga oʻxshash stsenariy boʻyicha rivojlanadi: Pitis archa  (yoki qaragʻay) ga aylandi va Pan nimfa xotirasiga uning shoxlaridan bosh kiyim yasadi. Bularning barchasi Panning yana bir afsonasini aks ettiradi: xuddi Pitis kabi, echki tuyoqli xudo yana bir nimfni — Siringni taʼqib qilib, u Pandan qochib, botqoq qamishiga aylandi; keyinchalik bu qamishdan Pan Bokira Siringa nomini olgan kop qamishli nay yasaydi.

Pitisning hikoyasi kamida uchta qadimgi yunon shoirlari tomonidan toʻplangan: Nonnom Panopolitanski („Dionisus“, II, 108), Long („Dafnis va Hloya“, II, 7 va 39) va Lukian („oʻliklarning dialoglari“, 22, 4.

## Tasviriy sanʼatda
Syujet sahnalari baʼzi rasmlarda tasvirlangan: III-asrga oid Rim mozaykasida (Neapol Milliy arxeologiya muzeyida saqlangan) va Edvard Kalvertning 1850-yillarda yozilgan moyli rasmida (Britaniya muzeyida joylashgan). Shunga oʻxshash syujetda — Pan va Siring haqida (Nikolas Pussin, Jeykob Jordans, Fransua Baucher, Uilyam Bugero, Annibale Karrakchi, Arnold Beklin, Lorens Alma-Tadema, Maksfild Parrish va boshqalar) koʻproq sanʼat asarlari yaratilgan.

## Manbalar


## Havolalar
* Питис // Мифологическая энциклопедия.
* [Pitys](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Pitys_(mythology)) // Википедия.
* *Кондрашов А. П.* Легенды и мифы Древней Греции и Рима. — : 2005
Pirehm

**Pirehm** (qadimgi yunoncha: nyarapuks) — qadimgi yunon mifologiyasidagi qahramon. Makedoniyadagi Amidon shahridan (μµυδνν) peonsning yoʻlboshi Aksios daryosida joylashgan, uning joylashuvi aniq maʼlum emas. Troya ittifoqchisi. Gomer Pirehmning kelib chiqishi haqida hech narsa demaydi. Krit Diktis uni Aksiya oʻgʻli deb ataydi (Aksios daryosining eponomi (yunoncha: Αξόs) zamonaviy Makedoniyada. Patrokl vahimaga tushgan troyanlarga hujum qilganda, Axillesning zirhlarini kiygan Patrokl tomonidan oʻldirilgan. Patrokl toplangan dushmanlarning oʻrtasiga nayzani tashlaganida, Pirham Protesilay kemasida edi. Kritskiy Diktisning yozishicha, Pirehm  Diomedni peshonasiga nayza otib oʻldirdi.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Diktis Kritskiy. Dnevnik Troyanskoy voyni / Perevod s latinskogo i kommentarii V. N. Yarxo // Vestnik drevney istorii. — Moskva, 2002.
Pirena

**Pirena** (boshqa: Πειρήνη) — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni. Nimfa. Asopa va Metopaning qizi. Lehea va Kenhreyning onasi (Poseydondan); yoki Ebalaning qizi („Buyuk Eoi“ sheʼrida). Oʻgʻli Kenxreyga motam tutib, Korinfdagi manbaga aylandi.Korinfning ikkita portida uning ikki oʻgʻlining ismlari bilan atalar edi.

Boshqa mualliflaning fikriga koʻra, Pirena Axeloyning qizi. Kiknning onasi (Aresdan).

## Manbalar
Pilemen

**Pilemen** (boshqa: Πυλαιμένης) — qadimgi yunon mifologiyasi, Paflagoniyaning qiroli. Belsatning Oʻgʻli. Troyan urushida Troyaning ittifoqdoshi, paflagonlardan kelgan.

„Iliadning“ beshinchi qoʻshigʻida Menelay tomonidan qanday oʻldirilganligi tasvirlangan, ammo XIII qoʻshiqda u tirik va oʻldirilgan oʻgʻli Garpalion uchun motam tutayotgani haqida eslatib oʻtilgan. Gigin uni Axilles tomonidan oʻldirilganligini qayd etadi. Bu qarama-qarshilik antik davrda sezilgan va Iliadaning turli mualliflar tomonidan yozilganligi foydasiga dalil sifatida ishlatilgan.

## Manbalar
Elarji

**Elarji** (gruz. ელარჯი) — koʻp pishloq qoʻshilgan makkajoʻxori boʻtqasi. Samegrelo tumanidan kelib chiqqan milliy gruzin taomi. Suvda yoki (anʼanaviy ravishda Gruziya uchun xos boʻlmagan) sutda qaynatiladi. Pishloqlardan odatda suluguni ishlatiladi.

## Tayyorlash
Har xil nisbatda suv (sut) va pishloq qoʻshiladigan, shuningdek, butun makkajoʻxori donalaridan foydalangan holda tayyorlanadigan bir nechta elarji retseptlari mavjud.

Taomni tayyorlash uchun makkajoʻxori uni sovuq suvga qoʻshiladi va ikki soat davomida qaynatiladi. Boʻtqa quyuqlashganda, u olovdan olinadi va unga maydalangan suluguni yoki Imeretian pishlogʻi.
qoʻshiladi (u hajmining deyarli yarmini egallashi mumkin). Keyin taom pishloq eriguncha oʻrtacha olovda yana isitiladi. Koʻkatlar bilan tortish ham mumkin.

Elarji nonushta  uchun mos taom hisoblanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Poxlyobkin V. V. Epardji // Kulinarniy slovar. — M.: Izdatelstvo „E“, 2015. — S. 428—429. — 456 s. — 4000 ekz. — .
Oq ayol

**Oq ayol** — ingliz-sakson, nemis, slavyan va boshqa folklor anʼanalarida uchraydigan oq libosda ayol arvohi; koʻp hollarda, maʼlum bir Oq ayolning tarixi va qiyofasi baʼzi mahalliy fojia afsonasiga bogʻlangan, koʻpincha eri, sevgilisi yoki boʻlajak turmush oʻrtogʻi tomonidan ayolning yoʻqolishi yoki xiyonati bilan bogʻliq.

Nemis folklorida oq ayolning qiyofasi bir-biridan farq qiladi: keltlar va keyinchalik ingliz, shuningdek, masalan, Shveysariya afsonalarida, oq ayol koʻrinishi tez-tez tashlandiq qishloqlarda sodir boʻladi, arvohga aylangan ayolning kelib chiqishi nomaʼlum, korinishi esa irland  folklor arbobiga oʻxshash boʻlishi mumkin, ancha keyin tashkil etilgan XV-asrdan nemis afsonalari, bu arvoh har doim olijanob oilalar bilan bogʻliq va faqat oilaviy qal’alarda paydo boʻladi. Bunday hikoyalarda oq ayolning paydo boʻlishi koʻpincha oila aʼzolaridan birining oʻlimiga sabab boʻlgan, biroq ayni paytda u oilaning ajdodi boʻlgan, uning koʻrinishi xavf emas, balki biror narsa haqida ogohlantirish sifatida koʻrilgan. Shunga oʻxshash syujetdagi  afsonalar Fransuz folklorida ham  mavjud.

Germaniyada, Plassenburgdagi oq ayol Gogentsollerna haqida eng mashhur afsonalari (bu oila aʼzolarining oʻlimini oldindan aytib, 1940-yilgacha, faqat Plassenburgda emas, balki Ansbach va Bayrot kabi boshqa oila qal’alarida ham paydo boʻlgan) va Berlin shahar saroyidan oq ayol haqida. XVI-asrda Bert von Rosenberg (nemis. Bertha von Rosenberg) ota-bobo va Bohemiyada baron von Neigaus va Rosenberg oilasida paydo boʻlgan „oq ayol“ haqida soʻz boradi. Berlin qal’asida uni 1625-1628-yillarda, keyin 1790-yilgacha bir necha marta koʻrishgan, ESBGA koʻra esa — 1840-1850-yillarda koʻrilgan. „Oq ayol“  rus imperatori Anna Ioannovnaga oʻlimidan oldin kelgan edi.

## Yana qarang
* Yokai
* Yurey
* Arvoh
* Qora Shaq
## Manbalar


## Adabiyotlar
* Белая женщина // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Pracetas

**Pracetas** (Skt: Pracetas — "dono", „aqlli“), hind mifologiyasida Prachinabarhaning oʻn oʻgʻli va okean Savarnaning qizilari, Vishnu Puranaga koʻra, oʻn ming yilni buyuk daryo tubida Vishnu xudosi ularni insoniyatning ajdodlaridan qilganini chuqur fikr yuritib oʻtkazgan.

## Tanqid
ESBE mualliflarining fikriga koʻra, Prachetas haqidagi hikoya oʻnta Pradjapati (Prajâpati: prajâ ― "avlod", pati ― "Hukumron", „Janob“), insoniyatning ajdodlari — oʻnta Maxarishilar haqidagi afsonani qayta ishlanganligi (donishmandlar), Brahmaning ruhiy oʻgʻillari, ulardan va butun insoniyat kelib chiqqan deb ham ataladi:

* Pitaras (Skt: Pitaras — „otalar“, „ajdodlar“);
* Manasa-putra (Skt: Mânasâ-putras ― "ruhning oʻgʻillari") — u ruhan tugʻilgan Brahma oʻgʻillari.

## Manbalar
Kreusa

**Kreuza (Creusa (Erexteyning qizi)** ( ) — qadimgi yunon mifologiyasi qahramoni. Erechtheus va Praxithealarning qizi. Rivoyatning Afina namunasiga koʻra, Apollon Afina akropolining shimoliy yonbagʻridagi gʻorlardan birida  Kreuza bilan qoʻshiladi va undan Ion tugʻilgan. Fessaliyalik Ksufga turmushga beriladi va undan va ikki oʻgʻil: Achaea va Ionni hamda qizi Diomedesni dunyoga keltirgan. Boshqa bir afsonaga koʻra, u Germesdan Kefalusni tuqqan.

Afsona Sofoklning „Kreuza“ va „Ion“ tragediyalarida, Evripidning „Ion“ tragediyasida qayta ishlangan.

1902-yilda kashf etilgan asteroid Kreuza sharafiga (488) Creusa deb nomlangan.

## Afsonashunoslikda
Kreuza oʻz opa-singillari taqdiridan xalos boʻlgan edi, chunki ular oʻzaro birortasi vafot etsa, oʻz joniga qasd qilishga qasamyod qilganda Kreuza goʻdak edi.

„Ion“ tragediyasi syujetiga koʻra, Kreuza Ksufga turmushga chiqishdan ancha oldin Apollondan homilador boʻlgan. Apollon Kreuzani otasining gʻazabidan himoya qilish uchun homiladorlikni yashirish maqsadida oʻz kuchidan foydalangan. Keyin Kreuza yana Apollon yordami bilan uzoq gʻorda yolgʻiz holda farzandini dunyoga keltirgan, lekin otasining haqoratlaridan qoʻrqib, goʻdakni oʻsha gʻorda qoldirishga majbur boʻlgan. Shundan soʻng, Apollon Germesdan chaqaloqni oʻz ibodatxonasiga olib borishni va chaqaloqning u yerda voyaga yetishi uchun choralar koʻrishni iltimos qiladi. Bu orada Kreuza vijdon azobi chekib, pushaymon boʻlib, bolani olish uchun gʻorga qaytib keladi. Uni o‘sha yerda topa olmagach, „go‘dak yovvoyi hayvonlarning qurboni bo‘lgan“, degan oʻy bilan yuragi ezilib, uyiga qaytadi.

Yillar oʻtgach, Ksuf Kreuza bilan nikohida farzand boʻlmayotganing sababini folbindan soʻrash uchun Delfiga boradi va Apollon maʼbadida oʻsgan Ionni uchratadi. Apollon tomonidan aytilgan bashorat tufayli Ion Ksufga uning oʻgʻlidek koʻrinadi, shuning uchun Xuthus (Ksuf) oʻsmir yigitni asrab olishga qaror qiladi. Kreuza erining bepushtligini taxmin qilmay, Ion Xuthusning oʻtmishdagi qilmishidan bo‘lgan bola deb o‘ylab, yigitni zaharlamoqchi bo‘ladi. Biroq Ion bu fitnani oʻz vaqtida fosh etib, Kreuzani o‘ldirmoqchi ham bo‘ladi. Ion Kreuzani Apollon qurbongohida bosib oladi, Kreuza esa rahm-shafqat qilishni soʻraydi. Oxir-oqibat, Kreuza Pifiyaning aralashuvi tufayli omon qoladi. Pifiya Ionga tashlandiq holda topilganini aytib beradi. U Ionga uni olib kelishgan savatni koʻrsatadi. Oʻsha paytda, savatdagi narsalar tavsifidan soʻng, Kreuza Ion Apollondan tugʻilgan, gʻorga tashlab ketgan oʻz oʻgʻli ekanligini anglaydi. Sahna soʻnggida Afina Kreuzaga eridan ikki oʻgʻilli boʻlishini vaʼda qiladi, buning uchun Xuthus esa maʼbadda sodir boʻlgan voqealar haqida hech narsa bilmasligi kerak edi.

## Manbalar
Chixirtma

**Chixirtma** (gruz. ჩიხირთმა) — Sharqiy Gruziyada yaratilgan gruzin milliy taomi boʻlib, quyuq tovuq yoki qoʻzi goʻshtidan tayyorlangan bulyonga asoslangan, un va tuxum kislotasi qoʻshib quyuqlashtirilgan, ziravorli quyuq shoʻrva. Chixirtma tarkibida sabzavot yoki yorma garnirlar mavjud emas. Chixirtmaning hidi va taʼmi boshqa gruzin shoʻrvalaridan keskin farq qiladi. „Chichitma“ deb nomlangan gruzin shoʻrvasining retseptini 1875-yilda mashhur oshpaz mutaxassisi E. A. Avdeeva nashr qiladi..  

Tuxum-kislota ziravori undan keyin suzilgan bulonga solinadi, uni oz miqdorda un, iliq bulyon va limon, anor sharbati yoki uzum sirkasi bilan birlashtirilgan koʻpirtirilgan sarigʻidan tayyorlanadi. Tuxum aralashmasidagi kislota oqsilning flagella va nodullar bilan koʻrimsiz tugunli va xivchinli kulrang iplarga burilmasligi uchun kerak. V. V. Poxlyobkinning fikricha, bunday mazkur retsept bizning eramizdan bir necha asr oldin Eron, Kavkaz orti va Turkiyada shoʻrva tayyorlashda qoʻllangan. Yakuniy bosqichda chihirtmaga qovurilgan piyoz va koʻplab ziravorlar qoʻshiladi va ulardan imeretin zaʼfaron damlamasi, yalpiz va tklapi ajratiladi. Chixirtmaga qurmoq-suneli qoʻshilmaydi. Baʼzi retseptlarda sariyog ' bilan qovurilgan piyoz unli oq sous bilan birga bulyon bilan aralashtiriladi, tuxumli ziravor tugʻralgan oʻtlar va suyultirilgan qaynatilgan sirkadan tayyorlanadi. Chixirtma toʻgʻralgan goʻsht bilan tayyorlanadi. U suxariklar bilan isteʼmol qilinadi, xohishga qarab, tarelkaga bir necha tomchi limon sharbati qoʻshiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* Poxlyobkin V. V. Chixirtma // O kulinarii ot A do Ya: Slovar-spravochnik. — Mn.: Polimya, 1988. — S. 204—205. — 224 s. — 200 000 ekz. — .
* Poxlyobkin V. V. Chixirtma // Kulinarniy slovar. — M.: Izdatelstvo „E“, 2015. — S. 403. — 456 s. — 4000 ekz. — .
* 
* 
* 
* Chixirtma // Kultura pitaniya. Ensiklopedicheskiy spravochnik / Pod red. I. A. Chaxovskogo. — 3-e izdanie. — Mn.: „Belorusskaya ensiklopediya imeni Petrusya Brovki“, 1993. — S. 408. — 540 s. — .
* 
* Charles Sinclair. chikhirtma // Dictionary of Food: International Food and Cooking Terms from A to Z. — Second Edition. — London: A & C Black, 2004. — P. 128. — 632 p. — .
Aligo

**Aligo** (frans. *aligot*) — kartoshka pyuresi (koʻpincha sarimsoq bilan) aralashtirilgan pishloqli taom boʻlib, u Fransiyaning markaziy massivining janubidagi Aubrak tumanida (Averon, Kantal, Lozer, Oksitaniya) tayyorlanadi.. Averon boʻlimining fondyusiga oʻxshash bu taomi Overni restoranlarida keng tarqalgan.

Anʼanaviy ravishda Tomme de Laguiole (Tomme fraîche) yoki tomma d’Auvergne pishloqidan tayyorlangan aligo fransuz taomi hisoblanadi va mahalliy gastronomiyada Tuluza kolbasalari yoki qovurilgan choʻchqa goʻshti bilan yuqori baholanadi. Tomme oʻrniga boshqa pishloqlardan ham foydalaniladi, jumladan kantal, mosarella va layol. Pishloqni tanlash juda muhim va bu natijaga katta taʼsir koʻrsatadi. Tommani Fransiyadan tashqarida topish qiyin va boshqa koʻplab pishloqlar juda qattiq deb hisoblanadi. Pishloq yumshoq, sutli taʼmga ega boʻlishi kerak, lekin juda shoʻr boʻlmasligi va oson erimasligi kerak. Buyuk Britaniyada Lankashir pishloqi eng yaxshi pishloq hisoblanadi. Mumsimon kartoshkadan koʻra kukunlisi afzal koʻriladi..

## Tarkibiy mahsulotlar
Aligo sariyogʻ, qaymoq, maydalangan sarimsoq va eritilgan pishloq bilan aralashtirilgan kartoshka pyuresidan tayyorlanadi. Taom silliq elastik tuzilishga ega boʻlganda tayyor boʻladi. Retseptlar turlicha boʻlsa-da, Larousse Gastronomique masalliqlar sifatida 1 kg kartoshka; 500 g tomma, layol yoki kantal pishloqi; 2 tishcha sarimsoq; 30 g sariyog '; tuz va qalampirni koʻrsatishadi.

## Tarixi
Bu taom Santyago-de-Kompostelaga ketayotgan ziyoratchilar uchun tayyorlangan boʻlib, ular mintaqada tunab qolishgan. Afsonaga koʻra, aligo dastlab non bilan tayyorlangan, keyinchalik u Fransiyada paydo boʻlganidan keyin kartoshka bilan almashtirildi. Bugungi kunda u qishloqlardagi yigʻilishlarda va ziyofatlarda asosiy taom sifatida xizmat qiladi. Aligo hozirgacha Averon uylarida va koʻcha bozorlarida qoʻlda tayyorlanadi. Aligoni anʼana boʻyicha Overni qizil sharobi bilan tortiladi.

## Etimologiyasi
Ehtimol, oksitancha alicouotʼdan, ehtimol lotin aliquid dan yoki qadimgi fransuz harigoteridan olingan. Rohiblar ziyoratchilarni kutib olgan alle cuite („boring, ovqatlaning“, „hamma narsa tayyor“) iborasidan kelib chiqqanligi haqidagi maʼlumot ham mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* Ужин по-французски. Мои рецепты, вдохновленные Франции / Мелисса Кларк. — М: ЭКСМО, 2022
Prelat

**Prelat** ( yondi. — yuqorida belgilangan) — kardinallar, arxiyepiskoplar, yepiskoplar, generallar va monastir ordenlari provinsiyalari, abbatlar va Rim-katolik cherkovi tuzilmalarida yuqori lavozimlarni egallagan boshqa shaxslarga nisbatan qoʻllaniladigan tarixiy atama; hozirda — faxriy unvon (Hazrati Hazrati Faxriy prelate), shuningdek, shaxsiy prelaturalar va hududiy prelaturalarni boshqaradigan shaxslarning lavozimi.

## Tarixi
Oʻrta asrlarda sobor va kollegial cherkovlar rektorlari va boshqa qonunlar ham prelatlarga tegishli edi. Rimda Papa saroyida xizmat qilgan palatin prelatlar unvoni bor edi. Rim Kuriya prelatlarining maqomini belgilovchi birinchi hujjat Rim papasi Aleksandr VII *Inter caeterasning* 1659-yil 13-iyundagi konstitutsiyasi edi. Biroq, keyinchalik, dunyoviy shaxslar cherkov davlati boshqaruvida yuqori lavozimlarga tayinlana boshladilar, ular bir vaqtning oʻzida prelat unvonini oldilar. Papa Piy IX bu amaliyotni 1847-yilda yakunladi va faqat Rim Kuriyasida yuqori lavozimlarni egallagan ruhoniylar uchun prelat unvonini saqlab qoldi.

Papa Piy XI 1934-yil 15-avgustdagi konstitutsiyada *prelatlarning* 2 toifasini belgiladi:

* Birinchisi, prelatlar kollejlaridan birining aʼzolaridan iborat edi.
* Ikkinchisi — prelatlar kollejlarining birortasiga aʼzo boʻlmagan shaxslar, *praelati domestici* (ayniqsa, turli mintaqalarning taniqli ruhoniylari).

6 ta prelat kolleji mavjud edi:

* Birinchisiga arxiyepiskoplar va yepiskoplar kiradi.
* Ikkinchisida — *Fiokchettoning prelatlari*, ular tarkibiga 4 nafar mansabdor shaxslar kiradi:
** Vitse Camerlengo;
** Apostol palatasining bosh auditori;
** Apostol palatasining bosh gʻaznachisi;
** Hazrati mayordomo.
* Uchinchi kollej havoriy protonotariallardan tashkil topgan;
* Toʻrtinchisi — Rota Rim sudining auditorlari;
* Beshinchisi — Apostol palatasining ulamolari;
* Oltinchi — referendumlar va maslahatchilar (ovoz berish huquqiga ega) Apostol imzosi.

## Yana qarang
* Shaxsiy prelatura
* Hududiy prelatura
* Hazrati hazratlarining faxriy prelati
* Prelat Fiokchetto

## Manbalar
Bafeus jangi

**Bafeus jangi** yoki **Koyunhisar jangi** (; ) — 1302-yil 27-iyulda Vizantiya imperiyasi va Usmonli bekligi oʻrtasida boʻlib oʻtgan jang. Bafeus jangi Vizantiya va Usmonlilar oʻrtasida boʻlib oʻtgan ilk qurolli jangdir. Jangda Usmon Gʻozi boshchiligidagi Usmonli qoʻshini gʻalabaga erishdi. Tarixchi Halil İnalcıkka koʻra, ushbu jangdan soʻng Usmonlilar imperiyasiga asos solingan.

## Fon
Turli Usmonli manbalari va Yeoryos Pahimerisga asoslanib, Halil Inalcik Bafeus jangining sababini Usmonli imperiyasining Nikea (bugungi Iznik)ni turklar hukmronligi ostiga qaytarish istagi ekanligini koʻrsatadi.
## Jangning yeri
Koyunhisar jangi deb taʼriflangan urush, bugungi kunda Bursa viloyatining Yenişehir tumanidagi Koyunhisar yoki boshqa (sobiq) nomi bilan Hamidiye qishlogʻi joylashgan tekislikda boʻlib oʻtgan. Dastlab Bursa hokimi Adranos, Kestel va Kite tekfurlari Usmon Beyga qarshi birlashdilar. Vizantiya imperatori Andronikos II ham asosan pulli askarlardan iborat 2,000 dan ortiq jangchi birliklarini joʻnatdi. Ammo bu joʻnatilgan Vizanti birligi Usmon I qoʻmondonligidagi Usmonli qoʻshini tomonidan Iznikning janubiy-gʻarbiy qismidagi Koyunhisar (Bafeus) tekisligida yanchib tashlandi.

Bu urushda magʻlub boʻlgan Vizantiya qoʻshinlari koʻp talofat koʻrmagani va markaziy Vizantiya kuchiga mansub Alan asli yollanma askarlarning koʻpchiligi tarqoq holda Iznikga qaytganligi maʼlum qilingan. Usmonli qoʻshinidan Usmon Ining jiyani Aydogʻdu jangda halok boʻlganligi haqida maʼlumot bor. Aydogʻdu aslida Dimbos jangida vafot etgan boʻlib, Koyunhisarga dafn etilgan.
## Jangning natijasi
* Kite qal’asi fath etildi.
* Bursaning shimolidan tashqari uch tomoni Usmonli beyligi tomonidan qurshaldi.
* Usmonlilar Vizantiya tekfurlarini magʻlub etib, zotan zayiflashib qolgan Vizantiya imperiyasini kuchini yanada zayiflashtirdi.
* Iznik va Izmit shaharlarini fath etish uchun yoʻl ochildi.
* 1313-yilda Harmankaya tekfuru Köse Mihal musulmon boʻlib, usmonlilarga qoʻshildi. Xuddi shu yili Lefke, Mekece, Akhisar, Geyve va Leblebici qal’alari fath etildi.
* Tarixchi Halil Inalcik 2009-yildagi intervyusida ushbu jangdan soʻng Usmonli bekligi davlat darajasiga yetganligini taʼkidlagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Pomo

**Pomo** — Amerika Qoʻshma Shtatlarida, Kaliforniyaning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan hind xalqlari guruhi. 1990-yilda ularning umumiy soni 4900 kishi edi. Ular pomoan tillarida gaplashardilar, ingliz tilini oʻzgartirib. Bir necha oʻnlab odamlar kashaya tilida, 10 ga yaqin odam markaziy Pomo tilida, janubi-sharqiy va sharqiy Pomoda 1 kishidan soʻzlashadi, qolgan tillar yoʻq boʻlib ketgan. Imonlilar xristianlar: katoliklar va protestantlar. Qisman saqlanib qolgan anʼanaviy marosimlar.

Ular 7 guruhga boʻlingan: janubiy pomo, janubi-gʻarbiy pomo yoki kashaya („tezkor, chaqqon“ dan oʻz nomi), markaziy pomo, shimoliy pomo, shimoli-sharqiy pomo, sharqiy pomo, janubi-sharqiy pomo.

Bu nom "*pomo-poma*" — „qizil tuproqli boʻshliq yaqinida yashaydiganlar“ dan kelib chiqqan, shimoliy Pomo oʻrtasidagi qishloqning nomi, ehtimol fotoalbomlarning rivojlanishidan kelib chiqqan.

Janubi-gʻarbiy pomo (kashaya) hududida 1812-1841-yillarda rus aholi punkti bor edi Ross (keyinchalik Fort Ross), kreollar, kodiak eskimoslar bilan aralash nikohlar, ruslar keng tarqalgan. Kashaya tilida rus tilidan olingan 40 ga yaqin oʻzshashliklar saqlanib qolgan.

## Havolalar
* Pomo People: Brief History
* Big Valley Band of Pomo Indians
* Pomo History, Location, Language, Daily Life, Land, and Today
* Dry Creek Pomo Indians
* А.А.Истомин. Селение Росс и калифорнийские индейцы \\ "Советская этнография", 1980, №4, с.57-69.
* А.А.Истомин. Индейская политика российской колониальной администрации в Калифорнии в 1821-1841 годах // Власть в аборигенной Америке. М., 2008, с.500-524.
* R.L.Oswalt. Kashaya Texts. Berkeley, 1964.
Chipa

**Chipa** (ispan. *chipa*) — tapiokali yoki makkajoʻxori yormasidan pishloq qoʻshilgan mayda pishirilgan bulochka, Paragvay va Argentina shimoli-sharqida mashhur gazak va nonushta hisoblanadi. Chipning retsepti 19-asrdan beri maʼlum va uning kelib chiqishi Paragvayning tub aholisi, guaranilar bilan bogʻliq. Chipa koʻpincha koʻcha doʻkonlarida yoki avtobuslarda matoga oʻralgan bulochkalar solingan katta savatlarda sotiladigan arzon gazaklardir.

Bu nom guarani tilidan kelib chiqqan boʻlib, bu yassi *nonlar* — chipa sifatida ham tanilgan. Kichik chipani **chipita** deb atash mumkin (ispan. *chipita*). Boliviya shahridagi Santa-Krus-de-la-Sierra shahrida bu gazak guarani tilida umumiy nomga ega — **chunyape** (guar. *cuñapé*). Argentinaning baʼzi hududlarida *chipa* soʻzining oxirgi boʻgʻiniga urgʻu qoʻyish odatiy holdir va argentinaliklar **kichik chipalarni chipsito** (ispan. *chipacito*) deb atashadi.

## Tarixi
Chipa guarani xalqlari yashaydigan mintaqada (Paragvay, Argentina shimoli-sharqida, Boliviya janubi-sharqida va Braziliyaning janubi-gʻarbiy qismida) keng tarqalgan. Dastlab, guaranilar maniokli kraxmal va suvdan chipa tayyorlashgan. Iezuit mustamlakachilari va missionerlari mintaqaga kelishi va chorvachilik, parrandachilik bilan shugʻullanish boshlanganidan soʻng, ular chipa tarkibiga pishloq va tuxum qoʻshishni boshladilar va asta-sekin klassik retsept boʻyicha tayyorlashni boshladilar.

## Paragvay va shimoli-sharqiy Argentina

Guarani mintaqasida chipa koʻpincha mayda kulcha yoki bulochka shaklida pishiriladi, ularni *chipaʼi* (guar. *chipaʼí*) yoki *chipasitos* (ispan.: *chipacitos*) deb atash mumkin. Koʻcha sotuvchilari ularni katta va kichik shaharlarda kichik sumkalarda sotishadi. Chipani tayyorlashda xamirturushdan foydalanilmaydi, shuning uchun bu oʻlkadagi odatiy issiq ob-havoga qaramay, uni uzoq vaqt davomida saqlash mumkin. Chipa bayram taomi sifatida ham tortiladi va barcha diniy bayramlarda pishiriladi.

Paragvaydagi boshqa keng tarqalgan chipa turlariga *chipa caburé* yoki *chipá mbocá* (tayoqqa oʻrab pishirilgani uchun ichki gʻovak qismi mavjud emas) va qiyma goʻsht bilan toʻldirilgan *chipa soʻo*kiradi. Turli xil tarkibiy mahsulotlarga ega chipalarning boshqa turlari ham mavjud: *chipa manduvi* (makkajoʻxori uni va yeryongʻoq aralashmasidan tayyorlangan), *chipa avati* va *chipa rora* (toʻliq donli non kabi makkajoʻxori urugʻining suzilgandan keyingi poʻstlogʻidan tayyorlangan).

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Asunción 1537: Madre de la gastronomy del Rio de la Plata y de Matto Grosso do Sul. Vidal Dominguez Diaz (2017).
* Poytáva: Origen y Evolucion de la Gastronomía Paragvay. Graciela Martinez (2017).
* Tembi’u Paragvay. Josefina Velilla de Aquino
* Karú reko — Antropología culinaria paraguaya. Margarita Miro Ibars

## Havolalar

* Semana Santa = Chipa
* Chipitas para la merienda
Pik

**Pik** (icus; oʻrmonchi) — Rim mifologiyasida dala va oʻrmonllot. Par xudosi, bashorat xudosi. Aventin tepaligidagi bogʻda yashagan. U avgur temir bilan yoki boshida qizilishton qushi bilan tasvirlashgan.

Saturnning oʻgʻli, Faunning otasi. Loranda saroy qurilgan. Ovidning hikoyasiga koʻra, u nimfa Canenta (yoki Pomona) ni sevgan va sehrgar Kirk unga oshiq boʻlgan. Saturnning oʻgʻli, Fannning otasi. Lavrentyevda saroy barpo etgan. Ovidiyning hikoyasiga koʻra, u nimf Kontentaga (yoki Pomona) oshiq boʻlgan, unga esa sehirgar Kirka oshiq edi. Yoki uning rafiqasi uni qizilishtonga aylantirdi va bu qizilishton chaqaloqlar Romula va Remani ovqatlantirgan.

Yevgemerga koʻra, Pik Ossuriyaning birinchi qiroli boʻlib, uning oʻgʻli Belga hukumronlikni topshirib, gʻarbga borib, Kronosning otasidan Italiyaga hukumronlik huquqini meros qilib oldi. Diodorning hikoyasiga koʻra, Pik odam, Saturnning oʻgʻli va Zevs deb atalgan Ninning akasi, Italiyaning qiroli va 200-yil hukmronlik qilgan. Uning turli xil ayollardan koʻplab oʻgʻil va qizlari bor edi, jumladan, oʻgʻli Favn.  Uni Kritga dafn qilishdi.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* *Гончаров В. А.* Архаические черты в образе Пика // Nortia. Вып. 6. Воронеж, 2009.
Shamol kuchi

**Shamol kuchi** — bu tuzilmalarga yoki ularning tarkibiy qismlariga iqlimiy shartli oʻzgaruvchan harakatlardan biri.

## Xususiyatlari
Qurilish norma va qoidalarining 2.01.07-85 „Kuchlar va taʼsirlar“ning 6-bandiga binoan shamol kuchi struktura yoki element konstruksiyalarining tashqi yuzalariga taʼsir qiluvchi normal bosim; tuzilmaning yuzasiga teguvchi yoʻnaltirilgan ishqalanish kuchi, uning vertikal yoki gorizontal proyeksiyasi maydoniga tegishli; oʻtkazuvchan yopiq tuzilmalar, ochilish yoki doimiy ochiq teshiklari boʻlgan binolarning ichki yuzalariga qoʻllaniladigan normal bosim toʻplami sifatida qaraladi.

„Kuchlar va taʼsirlar“ ning yangi nashrida bu taʼrifga binoning umumiy qarshiligi va aylanuvchi vaqt tufayli tashqi kuchlarning proektsiyalari toʻplami qoʻshildi.

Shamol kuchi asosan bosim va assimilyatsiya taʼsiridan iborat. Bu shamol oqimiga taʼsir qiladigan bino atrofidagi bosimning taqsimlanishi bilan bogʻliq.

Bino va inshootlarni loyihalashda shamol kuchini hisoblash ikkita parametrni — oʻrtacha komponentni va pulsatsiyani hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Bunday holda, kuch ushbu ikki parametrning yigʻindisi sifatida aniqlanadi.

Kuch miqdori bir necha omillarga bogʻliq:

* shamol tezligi;
* binoning qavatlar soni;
* uyning tuzilish xususiyatlari (shakli).

Kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi bilan shamol kuchini modellash mumkin boʻldi, masalan, birinchi navbatda yuk koʻtaruvchi qurilmalar uchun qoʻllaniladigan chekli elementlar usulidan foydalangan holda amalga oshirish imkoni yaratildi.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Савицкий Г. А. Ветровая нагрузка на сооружения. М.: Стройиздат, 1972.
* Gupta, Ajaya Kumar and Peter James Moss. Guidelines for Design of Low-Rise Buildings Subjected to Lateral Forces. Boca Raton: CRC Press, 1993. ISBN 0-8493-8969-0.
* Гордеев В. Н., Лантух-Лященко А. И., Пашинский В. А. Нагрузки и воздействия на здания и сооружения. М.: АСВ, 2008. ISBN 978-5-93093-404-5
Kxmerlar

**Kxmerlar** (kxmer: ខ្មែរ, ― shimoliy kxmer lahjasi: kʰmɛr yoki kambodjaliklar) — millat, Kambodjaning asosiy aholisi. Umumiy soni taxminan 16 million kishini tashkil etadi, ulardan 14,2 million kishi Kambodjada, 895 ming — 1,3 million kishi — Vetnam janubida (Kxmer Krom) va 1,4 million kishi Tailandda yashaydi.

## Til
Ular avstroosiyo oilasining mon-Kxmer turkumining Kxmer (Kambodja) tilida gapirishadi. Kxmer yozuvidan faydalanishadi.

## Din
Kxmerlar asosan janubiy boʻlim (Teravada) buddizmiga eʼtiqod qiladilar. Kambodjadagi ruhoniylar oilalarida diniy unvon erkakdan singlisining oʻgʻliga ona tomondan oʻtishi mumkin edi, chunki Kxmer ruhoniylari turmush qurmaslikka rioya qilganlar.

## Tarix
Kxmer xalqi bizning eramizning boshida koʻplab Kxmer qabilalarini, ehtimol janubiy Indochinaning asl aholisini qoʻshni mamlakatlarning, ayniqsa Hindistonning yuqori madaniyati taʼsiri ostida qoʻshni qabilalar bilan birlashtirish jarayonida shakllangan. Hindiston va Kxmer sivilizatsiyasi yaqindan bogʻliq edi, lekin ularning yaqinlashuvi har doim ham doʻstona xarakterga ega emas edi, bu ikkala tsivilizatsiyaning madaniyatiga katta taʼsir koʻrsatdi. Bu jarayonda qiyin joylarda yashovchi tog ' qabilalari ishtirok etmadi.Antropologik nuqtai nazardan, kxmery Janubiy mongoloidlarga tegishli, ammo baʼzi veddoavstraloid xususiyatlariga ega, ayniqsa togʻli kxmerlarda kuchli ifodalangan.

Zamonaviy Kambodja, Laos, Vetnam va Tailand hududida Kxmer imperiyasi yoki Indochina hududining koʻp qismini egallagan Kambudjadesh bor edi.

Kxmerlar 1953-yilda Fransiyadan mustaqillikka erishdilar.

## Anʼanaviy faoliyat
Kxmerlarning asosiy faoliyati qishloq xoʻjaligi (guruch, joʻxori); chorvachilik va baliqchilikni koʻpaytirish muhim rol oʻynaydi.

## Yana qarang
* Qizil kxmer
* Kxmer sanʼati
* Fransiyadagi kambodjaliklar
## Manbalar


## Adabiyotlar
* Большая советская энциклопедия.
* *Дажан Б.* Кхмеры. М.: Вече, 2009.
* Bosch R. Khmer Sculpture // The Metropolitan Museum of Art Bulletin, Vol. 18, No. 5 (May, 1923), pp. 129—130.
* Pouvatchy J. Cambodian-Vietnamese Relations // Asian Survey, Vol. 26, No. 4 (Aprel, 1986), pp. 440—451.
* Ledgerwood J. Khmer Kinship: The Matriliny/Matriarchy Myth // Journal of Anthropological Research, Vol. 51, No. 3 (Autumn, 1995), pp. 247—261

## Havolalar
* Center for Khmer Studies
Darya Beloded

**Darya Gennadevna Beloded** (; tugʻ. 2000-yil 10-oktyabr, Kiyev, Ukraina) — ukrainalik dzudochi, 48&nbsp;kg gacha vazn toifasida, Ukraina terma jamoasi aʼzosi. Ikki karra Jahon chempioni (2018, 2019), 2017-yilgi Yevropa chempioni, 2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari bronza medali sovrindori.

## Faoliyati
U 2000-yil 10-oktyabrda dzyudochi Gennadiy Beloded va uning rafiqasi Svetlana Kuznetsova oilasida tugʻilgan. U oʻzining ilk muhim muvaffaqiyatiga 2015-yilda erishib, oʻz yosh toifasidagi milliy chempionatda, keyin esa Yevropa va Jahon chempionatlarida gʻolib chiqdi.

U birinchi „kattalar“ oltin medalini 2017-yilning mart oyida Pragada (Chexiya) dzudo boʻyicha Yevropa ochiq chempionatida qoʻlga kiritdi. 2017-yil 20-aprelda u Varshavada (Polsha) 48&nbsp;kg gacha vazn toifasida Yevropa chempioni boʻldi, finalda rossiyalik Irina Dolgovani magʻlub etdi. Final yoʻlida u Mariya Persian (Rossiya), Militsa Nikolich (Serbiya) va Éva Csernoviczki (Vengriya) ustidan gʻalaba qozondi. Kattalar darajasida bu uning ikkinchi musobaqalari edi.

2018-yilgi Bokuda (Ozarbayjon) Jahon chempionatida ishtirok etayotgan Beloded darhol ikkinchi davrada boshlandi va u yerda Distria Krasniqini (Kosovo) vazari hisobda magʻlub etdi. Keyin u Yao Xiong (Xitoy) va 2017-yilgi Jahon chempionatida magʻlub boʻlgan qozogʻistonlik Otgontsetseg Galbadrakh ustidan ippon boʻyicha erta gʻalaba qozondi. Yarim finalda u 2016-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari Olimpiadasi chempioni Paula Pareto (Argentina) ustidan vazarini gʻalaba qozondi. Finalda amaldagi Jahon chempioni Funa Tonakiga (Yaponiya) qarshi oʻtkazilgan ukrainalik jangning uchinchi daqiqasidayoq ippon bilan gʻalaba qozonib, 17 yoshida Jahon chempioni boʻldi. Shu tariqa, ukrainalik dzyudo tarixida erkaklar va ayollar oʻrtasida eng yosh Jahon chempioni boʻldi.

2019-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Olimpiya oldidan Jahon chempionatida u finalda yaponiyalik sportchi Funa Tonakini magʻlub etib, oltin medalni qoʻlga kiritdi.

2021-yilning aprel oyida Lissabonda (Portugaliya) boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida 48&nbsp;kg gacha boʻlgan vazn toifasida u finalgacha yetib bora olmagan va kumush medalni qoʻlga kiritgan edi.

2021-yilda Tokioda boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida birinchi kunida 48&nbsp;kg gacha vazn toifasida uchinchi oʻrin uchun kurashda isroillik Shira Rishoni magʻlub etib, bronza medalini qoʻlga kiritdi.

## Mukofotlar

* III darajali „Orden knyagini Olgi“ („Malika Olga ordeni“ orden) — Minsk shahrida boʻlib oʻtgan II Yevropa oʻyinlarida yuqori sport natijalariga erishgani uchun. Minsk (Belarus Respublikasi), gʻalaba qozonish uchun fidoyilik va iroda koʻrsatdi (2019-yil 15-iyul).

## Manbalar