Isfahon qamali (1387)

## Isfahon qamali
**[[Isfahon]] qamali (1387-yil)** — Amir Temur tomonidan Eron hududidagi muhim shahar Isfahonni egallash jarayonida amalga oshirilgan harbiy yurishlardan biri hisoblanadi. Ushbu voqea Temurning Fors va Iroq hududlarini zabt etish siyosatining muhim bosqichi bo‘lib, o‘zining keskin oqibatlari bilan tarixda mashhurdir.

## Tarixiy jarayon
XIV asrning ikkinchi yarmida Amir Temur Movarounnahrdan tashqariga chiqib, Eron va Iroq hududlarini o'z tasarrufiga olish orqali bu hududlardagi parokandalik vaboshbodoqchilikka barham berishni maqsad qilgan. Bu davrda Isfahon shahri Muzaffariylar sulolasi ta'sirida bo'lib, siyosiy jihatdan muhim markaz hisoblangan.

Zayn al-Obidin (manbalarda Zaynobiddin shaklida ham uchraydi) Temurga to'liq itoat ko'rsatmaganligi sababli ham, Temur Forsga yurishini boshlaydi. 1387-yilda Temur qo'shinlari Forsga kirib keladi va Isfahon tomon yo'l oladi.

## Qamal jarayoni
Temur qo'shini Isfahon yaqiniga kelib joylashadi va shaharga taslim bo'lish talabi qo'yiladi. Dastlab shahar zodagonlari(sodot va ashrof vakillari) Temur huzuriga kelib, itoat bildiradilar va soliqlarni va mol-mulkni yig'ish boshlanadi.

## Ma'muriy choralar
Isfahon egallangach, Temur shaharda tartib o'rnatish uchun darvozalar ustidan qat'iy nazorat o'rnatiladi, har bir mahallaga mas'ullar tayinlanadi, soliq va o'lpon tizimi yo'lga qo'yiladi va shaharda zodagonlar orqali boshqaruv amalga oshiriladi.

Bu choralar qisqa muddatda tartib o'rnatishga xizmat qilgan bo'lsa-da, aholi orasida norozilikni kuchaytiradi.

## Qo'zgo'lon
Qisqa vaqt ichida Isfahon aholisi Temur tomonidan tayinlangan amaldorlarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradi. Qo'zg'olon mahalliy yetakchilar boshchiligida amalga oshiriladi, Temur qo'shinining ayrim vakillari o'ldiriladi, shahar ichida tartibsizliklar yuzaga keladi.

Qo'zg'olondan xabar topgan Amir Temur keskin choralar ko'radi. U qo'shinlariga shaharni qayta egallash, qo'zg'alon ishtirokchilarini jazolash va tartibni kuch bilan tiklash buyrug'ini beradi. Natijada qo'shin qisqa vaqt ichida Isfahonni yana nazoratga oladi. Qo'zg'olon natijasida minglab aholi vakillari qatl etiladi va shahar katta talafot ko'radi.

## Isfahon egallanishida [[Bibixonim|Saroymulkxonim]]ning ishtiroki
O‘ta ziyrak, dono, tadbirkor, oqila **Saroymulkxonim** o‘z maslahatlari bilan davlat boshqaruvida ham ishtirok etgan, Amir Temur Saroymulk-xonimning dono maslahatlariga ehtiyoj sezgan.

Sohibqiron **Eronga** qarshi yurish boshlaganda **Isfahon** qamali cho‘zilib, qo‘shin oziqa bilan ta’minlashga mablag‘ yetishmay qoladi. Amir Temur Samarqandga chopar jo‘natadi. Maktub qisqa bo‘lib, **“Qo‘shinning zaxirasi tugadi, zar yuboring”**, deyilgandi. Bunga javoban Saroymulkxonim maktubning orqa tomoniga **“Ulug‘ amir, zaringiz tugagan bo‘lsa, siyosatingiz ham tugadimi?”** deb yozadi va choparga tutqazadi.

Amir Temur maktubni olgach, Saroymulkxonimning kinoyali so‘zlarini o‘ylab-o‘ylab, bir qarorga keladi: lashkargohda so‘yib yeyilgan qo‘y, qora mol, ot, tuya suyaklarini o‘sha kuniyoq yig‘dirib, katta-kichik turli hajmlarda qizdirib, qizdirilgan po‘latdan muhr bostirib, muvaqqat pul o‘rnida muomalaga kiritishga farmon beradi.

Natijada qo‘shin qishloq va shaharlarda suyak pullarga oziq-ovqat sotib olinadi. Qamal tugagandan so‘ng suyak pullar tangalarga almashtirib beriladi.

## Manbalar

### Birlamchi manbalar

* Yazdiy, Sharafuddin Ali. *Zafarnoma*. (XV asr).
* Shomiy, Nizomiddin. *Zafarnoma*. (XV asr).
* Ibn Arabshoh. *Ajoyib al-maqdur fi tarixi Taymur*. (XV asr).
* "8-sinf O'zbekiston tarixi" darsligi.

### Zamonaviy tadqiqotlar

* Manz, Beatrice Forbes. *The Rise and Rule of Tamerlane*. Cambridge University Press, 1989.
* Marozzi, Justin. *Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World*. HarperCollins, 2004.
* “Amir Temur jahon tarixida”. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi nashri.

### Internet manbalari

* "Timur". Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Timur
* "Amir Temur". O‘zbekcha Vikipediya. https://uz.wikipedia.org/wiki/Amir_Temur