Halkbank

**Halkbank** (soʻzma-soʻz „Xalq banki“) yoki rasmiy nomi bilan Türkiye Halk Bankası – Turkiyadagi bank boʻlib, u 1933-yil 8-iyunda davlat banki sifatida tashkil etilgan. XX asrning katta qismi davomida rivojlanib borgan bank ming yillik boshlarida kichik hajmdagi davlat banklarini oʻz tarkibiga qoʻsha boshladi. Halkbank hozirda ochiq aksiyadorlik jamiyati hisoblanadi, biroq asosiy ulush egasi hanuz Turkiya hukumati boʻlib qolmoqda. Halkbank avtomobil kreditlari, uy-joy kreditlari, isteʼmol kreditlari hamda tijorat kreditlarini taklif etuvchi bankdir. 2010-yillarda bank bilan bogʻliq bir qator mojaro va bahsli holatlar yuzaga kelgan boʻlib, ularning ayrimlari bank rahbarlarining hibsga olinishi bilan yakunlangan.
## Tarixi
Halkbank 1933-yilda tashkil etilgan boʻlib, 1938-yildan boshlab bank xizmatlarini koʻrsata boshlagan. 1938 yildan 1950 yilgacha u savdogarlar va hunarmandlarga qulay shartlarda kreditlar berib, Turkiyada iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantirish maqsadida faoliyat yurituvchi kredit uyushmasi boʻlgan. 1950-yilda u filiallar ochib, mijozlarga kreditlar bera boshladi. 1964-yilda Halkbank katta rejali dasturga kirishib, oʻz kapitalini oshirdi va butun mamlakat boʻylab filiallar tarmogʻini tashkil etdi. Halkbank 1990-yillar va 2000-yillarning boshlarida bir nechta kichikroq muvaffaqiyatsiz davlat banklarini oʻz tarkibiga qoʻshdi: Töbank 1992-yilda, Sümerbank 1993-yilda, Etibank 1998-yilda va Emlakbank 2001-yilda. Halkbank uchun muhim burilish nuqtalaridan biri 2004-yilda Pamukbankni sotib olishi boʻldi. Shundan soʻng u xususiylashtirishga tayyorgarlik koʻrish uchun muhim qayta qurish jarayonini boshdan kechirdi. 2007-yil 10-mayda Halkbankning 24,98% aksiyalari ochiq sotuv orqali sotildi va Istanbul fond birjasida roʻyxatga olindi. 2012-yil 16-noyabrda roʻyxatga olingan aksiyalar ulushi 48,9% ga oshirildi. Halkbankning bosh ofisi 2015-yil iyun oyida Anqaradan Istanbulga koʻchirildi. 2017-yil 24-fevralda Halkbankning davlatga tegishli aksiyalari Turkiya Boylik Fondiga oʻtkazildi.
## Eron neft savdosi mojarosi
Halkbank AQSH rahbarligidagi yadroviy sanksiyalardan keyin Eron neft manfaatlarini moliyalashtirish tizimining muhim boʻgʻini boʻlgan. 2012-yil mart oyida Eron SWIFT xalqaro pul oʻtkazmalari tizimidan foydalanishni toʻxtatdi. 2012-yil martidan 2013-yil iyuligacha boʻlgan davrda, yaʼni 2013-yil noyabrida P5+1 kelishuvi imzolanishidan oldin amal qilgan BMT sanksiyalari sharoitida, Halkbank ochiq bozordan qariyb 13 milliard AQSh dollari qiymatidagi oltinni sotib olgandek koʻrinadi. Sanksiyalar Eronga dollar yoki yevroda toʻlashga toʻsqinlik qildi, ammo sanksiyalar rejimida oltin hech qachon tilga olinmagan va shuning uchun bu boʻshliq oltinni Eron neft mahsulotlarini sotib olishni moliyalashtirish uchun ishlatishga imkon berdi. Halkbank Eron vositachilariga turk lirasi bilan oltin sotib olishga ruxsat berdi va bu oltin Eron xazinalariga qaytdi. Tekshiruvlardan biri shuni koʻrsatdiki, 2012-yil avgust oyining oʻzida Turkiyadan Dubayga 2 milliard AQSH dollari miqdorida oltin quymalari (taxminan 36 tonna) olib ketilgan. Obama maʼmuriyati oʻz sanksiyalarini qoʻllamaslik qarorini himoya qilib, Turkiya oltinni faqat Eronning xususiy fuqarolariga oʻtkazganini taʼkidladi. Maʼmuriyatning aytishicha, shu bois bu ish prezident farmoyishiga ochiqchasiga zid hisoblanmagan. Eronning Turkiyadagi elchisi Ali Reza Bikdeli yaqinda Halkbankni soʻnggi yillardagi oqilona boshqaruv qarorlari uchun maqtab, bu qarorlar Eron–Turkiya munosabatlarida muhim rol oʻynaganini taʼkidladi. Halkbankning taʼkidlashicha, 2013-yil 1-iyulgacha Eron bilan qimmatbaho metallar savdosiga qarshi sanksiyalar yoʻq edi. Halkbank Hindistonga tegishli hisob-raqamlarga ham ega boʻlgan va 2013-yilda ular orqali Eron bilan savdo amalga oshirilgan. Oʻsha paytda „Hindiston Eron oldida 5,3 milliard dollarlik neft qarziga ega“ ekani qayd etilgan. Hindiston Eronga Halkbank orqali ham oyiga 1 milliard dollar, yaʼni yiliga 12 milliard dollar toʻlashni rejalashtirmoqda.
### 2013-yil korrupsiya boʻyicha tergov
2013-yil dekabr oyida Halkbank bosh direktori Süleyman Aslan hibsga olindi va Sarraf nomi bilan Turkiya fuqaroligini olgan eron-ozarbayjonlik tadbirkor Reza Zarrabdan pora olishda ayblangan. Xabarlarga koʻra, politsiya Aslanning uyidan poyabzal qutilariga solingan 4,5 million AQSh dollari miqdoridagi naqd pulni topgan. Xabarlarga koʻra, siyosatchilarga yoqmagan tekshiruvlar olib borgani sababli oʻnlab politsiya xodimlari ishdan boʻshatilgan. Politsiya boshqaruv zanjiri shunday oʻzgartirilganki, siyosatchilar politsiya faoliyatidan oldindan xabardor boʻlib, ularni rejasini buzish imkoniga ega boʻlgan. Bu sud tizimida oʻzgarishga toʻsqinlik qiluvchi qarorni koʻrib chiqishga sabab boʻldi. Prokuror ishdan boʻshatildi.

Ushbu hibs, shuningdek, oʻsha paytdagi Bosh vazir Recep Tayyip Erdoğan (hozirgi Turkiya Prezidenti) bilan aloqador koʻplab rasmiylarning hibsga olinishi bilan birga, Bosh vazir bilan muhojir Turkiya muxolifati yetakchisi Fethullah Gülenga oʻrtasidagi hokimiyat kurashining bir qismi sifatida qaraladi.

Korrupsiyaga qarshi kurashuvchi „Transparency International“ tashkilotining vakili Oya Özarslan tashvishda: „Politsiya kuchlari va prokuraturadagi soʻnggi oʻzgarishlar, shuningdek, bu janjalning fosh boʻlishi hamda politsiya kuchlarini boshqarish tizimidagi yangiliklar bir qator savollarga sabab boʻlmoqda“.

### Ijrochiga nisbatan AQSH sud hukmi
2017-yil mart oyida bank rahbariyatining oʻrinbosari Mehmet Hakan Atilla AQSh hukumati tomonidan hibsga olindi. U Eron uchun joriy etilgan sanksiyalarni chetlab oʻtish maqsadida Zarrab bilan til biriktirganlikda ayblandi. Ayblovga koʻra, Atilla Zarrabga AQSh moliya institutlaridan foydalanib, taqiqlangan moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishga va shu yoʻl bilan Eronga noqonuniy ravishda millionlab dollar oʻtkazishga yordam bergan.
. Zarrab 2016-yil mart oyida Florida shtatining Mayami shahrida hibsga olingan. 2017-yil mart oyida Anqarada AQSh Davlat kotibi Rex Tillerson Turkiyaning Gülenni ekstraditsiya qilish (jinoyatchini boshqa davlatga topshirish) haqidagi talabi bilan Mehmet Hakan Atillaning hibsga olinishi oʻrtasida hech qanday bogʻliqlik yoʻqligini taʼkidladi. Uning aytishicha, har ikkala masala ham qonun doirasida, oʻz yoʻnalishi boʻyicha koʻrib chiqiladi. Atillaning sud jarayoni 2017-yil noyabr oyida Nyu-York shahridagi federal sudda boshlandi. Bu jarayonda Zarrab prokuratura bilan kelishuvga erishgach, sudda guvohlik berishga rozi boʻldi. The New York Times nashriga koʻra, Atilla va boshqa shaxslarga nisbatan olib borilgan sud ishlari Turkiya siyosiy doiralarida jiddiy xavotir va larzaga sabab boʻlgan. Recep Tayyip Erdoğan bu ishni yopish uchun AQSh rasmiylarini ishontirishga harakat qilgan, biroq bu urinishlar samara bermagan. Shu bilan birga, davlatga yaqin ommaviy axborot vositalari sud jarayoni haqidagi xabarlarni imkon qadar kam yoritishga intilgan. Zarrab sudda bergan koʻrsatmasida sanksiyalarni chetlab oʻtish boʻyicha amalga oshirilgan operatsiya Recep Tayyip Erdoğanning xabari va roziligi bilan olib borilganini, shuningdek bu ishda Erdoğanning kuyovi Selçuk Erdoğanning ham xabardor boʻlganini aytgan Zarrab testified that the sanctions-evasion operation had Erdoğanʼs knowledge and approval, as well as that of Erdoğanʼs son-in-law, Selçuk Erdoğan..

2018-yil boshida Atilla unga qoʻyilgan olti ayblovdan beshtasi boʻyicha, jumladan bank firibgarligi va fitna ayblovlari asosida aybdor deb topildi. Hay’at aʼzolari toʻrt kunlik muhokamadan soʻng bir band boʻyicha esa uni oqladi. Sud jarayoni davom etgan yetti kunlik koʻrsatmalar chogʻida Zarrab ayblov tomoni uchun asosiy guvoh boʻlib qatnashdi. Atillaning hukm chiqarilishi 2018-yil aprel oyiga belgilangan boʻlib, shulardan faqat bank firibgarligi ayblovi boʻyicha eng yuqori jazo 30 yil qamoq jazosi hisoblanadi. Boshqa yetti hamroh ayblanuvchi esa hanuzgacha qoʻlga olinmagan. 2018-yil avgust oyida Turkiya va Qoʻshma Shtatlar pastor Andrew Brunsonning Turkiya tomonidan qamoqqa olinishi masalasi boʻyicha muzokaralar olib bordi. Ular Atillaga oʻz jazo muddatini „vatanida“ oʻtashiga imkon beradigan kelishuvga yaqinlashdilar. Biroq, bir xabarga koʻra, Turkiya Tashqi ishlar vaziri boshqa manbalarga tayanib, AQSh rasmiylaridan „Halkbank boʻyicha har qanday tergovni toʻxtatishni“ soʻragan. Shundan soʻng, vaqtincha, bitim barbod boʻldi. 2019-yilda AQSh senatori Ron Wyden tergov ishini boshladi.

### Geoffrey Berman va William Barr mojarosi bilan bogʻliqlik
2016-yilda Prezident Erdoğan oʻsha paytdagi vitse-prezident Jo Baydendan Nyu-Yorkning janubiy okrugi boʻyicha AQSH advokati Preet Bhararani ishdan boʻshatishni soʻradi. Prezident Erdoğan tomonidan olib borilgan uzluksiz siyosiy bosim va taʼsir oʻtkazish harakatlari natijasida Donald Trump 2017-yilda Bhararani lavozimidan boʻshatdi va keyinchalik uning oʻrniga Geoffrey Bermanni tayinladi. 2018-yil oxirida Prezident Erdoğan Halkbank boʻyicha olib borilayotgan keyingi tergovlarni toʻxtatish masalasida Prezident Trumpga shaxsan bosim oʻtkazgan. U bir marta Buenos-Ayresda oʻtgan G20 sammiti chogʻida (2018-yil 1-noyabr) yuzma-yuz uchrashuvda, yana bir bor esa telefon orqali suhbatda (2018-yil 14-dekabr) bu masalani koʻtargan. Bu voqealarning har ikkala holatiga ham bevosita guvoh boʻlgan John Boltonning aytishicha, shundan soʻng Trump tergovlarni toʻxtatishga rozi boʻlgan. 2018-yil 14-dekabr kuni, oʻsha paytda Adliya vazirligiga rahbarlik qilgan Matthew Whitaker boshchiligidagi AQSh Adliya vazirligi Berman idorasini Halkbank boʻyicha tergov jarayoniga yanada faolroq aralashishini maʼlum qilgan.

## Manbalar