Boz Qandahari jangi

**Boz Qandahari jangi** 2016-yilning 3-noyabr kuni Afg‘onistonning Qunduz shahrining g‘arbiy chekkasidagi Bo‘z Qandahari qishlog‘ida Afg‘oniston milliy armiyasi qo‘mondonliklari bilan birga Amerika Qo‘shma Shtatlari armiyasi maxsus kuchlari bilan Tolibon isyonchilariga qarshi bo‘lib o‘tgan.

## Tarix
Shimoliy Qunduz viloyati so‘nggi paytlarda bir necha og‘ir janglar hujumlarini boshidan kechirgan, Tolibon isyonchilari 2015-yil kuzida Qunduz shahrini qisqa muddatga nazorat qilib, keyin yana chekinishga majbur bo‘lgan edi. Oʻsha jang paytida AQSh havo hujumi „Chegara bilmas shifokorlar“ tashkilotiga qarashli Qunduz travma markazi shifoxonasiga zarba berdi, natijada kamida 42 kishi halok boʻldi va 30 kishi yaralandi.

2016-yilda Qunduz chekkasida koʻplab odamlarni oʻgʻirlash va yoʻl chetida portlashlar sodir boʻlgandan so‘ng hudud beqaror boʻlib qoldi. Boz Qandahari bosqinidan bir oy oldin jangarilar shaharni ikkinchi marta nazorat ostiga olishga urinib ko‘rishgan edi. O‘sha vaqtdagi ikki kunlik jang vaqtida ham yuzlab odamlar halok bo‘ldi.

## Jang

To‘qnashuv Afg‘oniston va Amerika Qo‘shma Shtatlari qo‘shma patruli o‘rtasida o‘quv missiyasi vaqtida boshlangan. Maqsad Qunduz tumanidagi Tolibon faoliyatini toʻxtatish, hujumlarni rejalashtirayotgan yuqori martabali aʼzolarni qidirish va ularning yaqin hududdagi pozitsiyalarini tozalash edi. Afg‘on kuchlari keyinchalik missiya nishoni mahalliy Tolibon qo‘mondoni Mulla Ziyo ar-Rahmon Mutaqiy bo‘lganini va u o‘zining ikkinchi qo‘mondoni Mulla Zamir bilan birga Bo‘z Qandahoriyda uchrashgani xabar qilingandi.

Afg‘oniston milliy armiyasining Qunduz viloyatidagi rasmiy vakili Ahmad Javid Salimning so‘zlariga ko‘ra, tungi reydda AQSh armiyasining 14 maxsus bo‘linmasi bo‘lgan, ular Qunduzga yangi hujum rejalashtirilayotgani haqidagi razvedka maʼlumotlariga ko‘ra harakat qilgan. Qoʻzgʻolonchilar AQSh-Afgʻon qoʻshma guruhini boshi berk koʻchada qamab, oʻrab oldi. Qamalib qolgan askarlar qochish uchun havo hujumlarini chaqirishga majbur boʻlishdi. Amerika Qoʻshma Shtatlarining Afgʻonistondagi harbiy kuchlari vakili Qunduz gʻarbidagi Boz Qandahari qishlogʻida „bir necha tomondan“ kuchli zarba olgach, harbiylar oʻzlarini himoya qilish uchun javob qaytarishganini va AH-64 Apache vertolyotlarining yordamiga qoʻshimcha ravishda, operatsiya doirasida havo hujumlarini amalga oshirish uchun AQShning Lockheed C-130 Hercules samolyotlari chaqirilganini tasdiqladi. Mahalliy afg‘on manbasiga ko‘ra, isyonchilar dastlab guruhni o‘rab olishga muvaffaq bo‘lgan va bu hodisa ularni havo kuchlaridan yordam so‘rashga majbur qilgan.

Jangda ikki amerikalik askar halok bo‘ldi, yana ikki nafari yaralandi. Afg‘oniston maxsus kuchlarining 3 nafar aʼzosi ham halok bo‘ldi, yana 5 nafari yaralandi. Viloyat rasmiylarining xabar berishicha, kamida 26 nafar isyonchi halok bo‘lgan (jumladan, Mutaqiy va Zamir ham) va yana 10 kishi yaralangan, koalitsiya havo hujumlari natijasida esa 32 tinch aholi vakili halok bo‘lgan va yana 46 kishi yaralangan. Halok bo‘lganlarning ko‘pchiligi ayollar va bolalar bo‘lib, qurbonlar orasida janob Zamir oilasining to‘rt aʼzosi va janob Mutaqiyning oilasining yetti nafar aʼzosi bor.

## Oqibat

Jangdan so‘ng havo hujumlarini aynan kim uyushtirgani nomaʼlum edi (chunki uning natijasida tinch aholi ham halok boʻlgan), Qunduz viloyati gubernatori Asadulla Omarxayl mahalliy rasmiylarga qarshi AQSh kuchlari reydda ishtirok etganini inkor etib, uning o‘rniga Afg‘oniston Harbiy-havo kuchlarining vertolyot bo‘linmalari jalb qilinganini taʼkidladi. Buni keyinroq Afg‘oniston Mudofaa vazirligi matbuot kotibi general ham Davlat Vaziriy takrorladi.

5-noyabr kuni „Qatʼiy qo‘llab-quvvatlash“ missiyasi qo‘mondoni general. Kichik Jon Nikolson bayonot berib, unda tinch aholi qurbonlari uchun haqiqatan ham AQSh kuchlari javobgar ekanligini tasdiqladi va voqealar boʻyicha AQSh va Afgʻoniston birgalikda tergov oʻtkazishga

hamda aybdorlar jazolanishiga vaʼda berdi. „Men qanday sharoitda bo‘lishidan qatʼi nazar, begunoh insonlarning halok bo‘lganidan chuqur taassufdaman“, — deyiladi xabarda, „Begunoh insonlarning halok bo‘lishi biz uchun fojia“. Prezident Ashraf Gʻani idorasi ham bayonot bilan chiqib, unda tinch aholining qurbon boʻlishida Tolibonni aybladi. „Afg‘oniston dushmanlari Qunduz shahrining Boz Qandahari hududida afg‘on qo‘shinlari bilan janglarda tinch aholi va ularning uylaridan qalqon sifatida foydalangan, natijada bir qancha tinch aholi, jumladan, ayollar va bolalar halok bo‘lgan va yaralangan“, — deyiladi bayonotda.

Boz Qandaharining yuqori martabali rahbari qishloqda Tolibon a‘zolari borligini rad etib, o‘rniga hukumat kuchlarini aholini kelib chiqishi pushtun bo‘lgani uchun taʼqib qilishda aybladi. Qunduzliklarning aksariyati tojik yoki oʻzbek millatiga mansub. Jamoliddin ismli mahalliy aholining aytishicha, besh soatgacha davom etgan bir qator reydlar natijasida kamida to‘rtta uy vayron bo‘lgan va bu hujumlar Afg‘oniston-AQSh qo‘shma kuchlari vertolyot orqali yetib kelganidan keyin boshlangan. Xorijlik jurnalistlar AQSh va Afgʻon askarlari halok boʻlgan tor xiyobonga faqat bombardimon qilingan uylardan oʻtish mumkinligiga ishora qilib, bu bayonotlarning baʼzilarining haqqoniyligiga shubha qilishdi.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Afg‘onistonga Yordam Missiyasi (UNAMA) 6-noyabr kuni kamida 32 tinch aholi halok bo‘lgani maʼlum bo‘lgan hujumni tergov qilishini eʼlon qildi. UNAMA rahbari Tadamichi Yamamoto tinch aholi halok boʻlishini „qabul qilib boʻlmas“ deb baholadi va xalqaro harbiy kuchlarni uni minimallashtirish uchun barcha choralarni koʻrishga chaqirdi.

NATO tergovi shuni aniqladiki, jangda 33 nafar tinch aholi halok bo‘lgan, 27 nafar tinch aholi yaralangan va 26 nafar Tolibon jangarisi halok bo‘lgan. Tergov AQSh kuchlarini qonunbuzarlikdan uzoq deb topdi.

*Military Times gazetasining* 2017-yil 1-dekabr kuni xabar berishicha, AC-130U qurolli boʻlimi(„Spooky 43“) aʼzolari jangdagi harakatlari uchun Makkey kubogi bilan taqdirlangan; 14 guruh aʼzosidan 5 nafari „ Distinguished Flying Cross“ ordeni va yana 4 nafari „Air Medal“ bilan taqdirlandi.

## Manbalar