Qizil baqa

**Qizil baqa** (lat. *Schismaderma carens*) – ko**ʻ**p sonli baqalar oilasiga mansub amfibiya.

## Tashqi koʻrinishi
Amfibiya hajmi odiy qurbaqalarga qaraganda katta: yoshi katta erkaklarining tanasi 8,6-8,8 santimetr, urgʻochilar biroz yirikroq, taxminan 9,2 santimetrgacha etadi. Baqa tanasi rangi yorqin qizil va yorqin jigarrang tuslarga ega. Orqasi qizil-olovrang, yenkalasi va pastki qisimlarida baʼzan toq-jigarrang tuqtalar paydo boʻlishi mumkin. qorni qismi asosan och-jigarrang, yengil pushti tusga ega boʻlib qulrang nuqtalarga ega boʻladi. Yon qismlari orqa va qorin ranglari asosiy ranglari bilan kesishib ketadi.

Qizil baqa tanasida oʻz hajmidagi boshqa turdagi baqalarga qaraganda sigʻillari kamroq uchraydi.

Baqalarga hos boʻlgan suyak oʻsimtasi (dorsolateral toji) oʻrta quloq zonasida boshlanib orqa oyoqlarigach boʻladi. Uniing yuqori qismidagi rangi pastki qismiga qaraganda toqroq rangda boʻlari.

Timpanik membrana standart yumaloq shaklga ega boʻlib katta hajimda boʻladi. Quloq yaqinidagi tipik bezlar parotidlar deb ataladi, bu turda sezilmaydi.

Baqaning panjalarining yuqorisida biroz ajinli burmalarga ega.

Oyoq-qoʻllarida tarsus hududida joylashgan teriga oʻxshash, biroz ajinlangan burmalar aniq ajralib turadi. Erkaklarning panjalarida xarakterli oʻsmalar mavjud – dastlabki uchta barmoqda joylashgan nikoh chaqiriqlari. Oyoq-qoʻllarining shunga oʻxshash tuzilishi erkakka juftlashish jarayonida ayolni ushlab turish qobiliyatini beradi.

Barcha erkak dumsiz baqalar kabi qizil baqaning erkaklarida maxsus baqbaqa qopchasi mavjut. U tovush chiqazish uchun ishlatiladi. Asosan naslchilik mavsumida faol ishlatiladi. Tinch holatda, baqbaqa qopchasi shilliq qavat va ter buramalari orasida mushaklar yordamida ushlab turiladi.

## Yashash joyalari

Qizil baqalarni asosan Afrika qitʼasining sharqiy qismida, Tanzaniya shimoli-gʻarbiy qismida va Keniyaning janubiy hududlarida uchratsa boʻladi. Baqalar populyatsiyasi Markaziy Afrikada, Kongo Respublikasida, issiq Malavi Respublikasida, shuningdek, Angolaning sharqiy qismida va qisman Zambiyaning gʻarbiy qismida yashaydi. Xamda istiqomat diapazoni Botsvana, Svazilend, Mozambik, Namibiya va Zimbabve hududini, shu jumladan Janubiy Afrikaning viloyatlaridan birini qamrab olgan janubiy Afrikaga oʻtadi.

Afrika qizil baqasi tropik va subtropiklarda yashashni afzal koʻradi, nam oʻrmonlar va boy oʻt qoplamiga ega savannalarni yashash joyi sifatida tanlaydi, toza suvli botqoqlarda, tabiiy suv havzalari boʻyida, sunʼiy ravishda yaratilgan suv omborlari va sugʻorish kanallarida uchraydi.

## Turmush tarzi va ovqatlanish
Ushbu turdagi baqalar hayotining taxminan 80 foizini quruqlikda oʻtkazadi: Afrika qizil qurbaqasi faqat oziq-ovqat va naslchilik mavsumi uchun suvga tushadi.

Qizil toadning ratsionining asosini sabzavot komponentlari – suv oʻtlari va suv ombori qirgʻoq boʻylab oʻsadigan oʻsimliklar tashkil etadi. Baqa oʻrta boʻyli hasharotlar: mayda ninachilar va ularning lichinkalari, turli qurtlar, chigirtkalar, suv qoʻngʻizlarini eyish orqali protein (oqsil) oladi.

## Nasilchilik
Qizil baqalar naslchilik mavsumi asosan yoz urtasiga toʻgʻri keladi. Bu vaqta erkaklar suv omborlaridan baqbaqasi yordamida baland chaqiruv tovushlarini chiqazishadi. Tovushi biroz qichqiriqlarga oʻxshaydi(0,9-12 soniya davom etishi mumkin), 0,1-0,8 kHz chastotada talaffuz qilinadi. Ayollar asosan eng past tembrdagi eng baland tuvush egalarini afzal koʻradi. Baʼzan suv omborida ayollar erkaklardaan kam boʻlgan holatlarida erkaklar orasida shiddatli janglar sodir boʻladi. Urgʻocgi juftlash va urugvlanish jarayonidan soʻng ikkalasi ajralib ketadi va oʻz avlodlari taqdirida hech qanday isgtrok etmaydi.

Har bir urgʻochi diametri 1,6 dan 2,5 mm gacha boʻlgan 2000-2500 tuxum qoʻyadi. Tuxumlar suv osti oʻsimliklariga biriktiriladi, ammo bazilari suv tubiga tushib ketadi, bu oʻz ravishda itbaliqlarning rivojlanishiga xech qanday taʼsir qilmaydi.

Inkubatsiya muddati toʻgʻridan-toʻgʻri suvning haroratiga bogʻliq va 37-52 kun davom etadi. Koʻzga koʻringan itbaliqlar guruhlar boʻlib saqlanadi.

## Adabiyotlar

* Channing, A. (2001). *Markaziy va Janubiy Afrikaning amfibiyalari.* Cornell University Press, Ithaca, NY.
* Channing, A. va Howell, KM (2006). *Sharqiy Afrika amfibiyalari.* Kornell universiteti matbuoti, Itaka.
* Poynton, JC, Howell, K., Minter, L., and Tandy, M. (2004). *Schismaderm gʻamxoʻrlik qiladi*. In: IUCN 2007. 2007 IUCN Xavf ostidagi turlarning Qizil roʻyxati. www.iucnredlist.org. 2008-yil 7-avgustda yuklab olingan.
* Bill Branch. (2005) Sharqiy Afrikadagi ilonlar, boshqa sudraluvchilar va amfibiyalar uchun foto qoʻllanma
* Emi Ru Chen (2008-05-13). " *Schismaderma gʻamxoʻrlik qiladi* ". *Amfibiya tarmogʻi*.
* IUCN SSC Amfibiyalar boʻyicha mutaxassislar guruhi (2013). „ *Schismaderma carens*“. *IUCN Qizil roʻyxati xavf ostidagi turlar.* *Versiya 2013.2*. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi.
* Frost, Darrel R. (2014). „ *Schismaderma carens* (Smit, 1848)“. *Dunyoning amfibiya turlari: Onlayn maʼlumotnoma.* *6.0 versiyasi*. Amerika tabiiy tarix muzeyi.

## Havolalar

* „Bizning yashil dunyomiz“ sayt-entsiklopediyasi