open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tabib ilon

**Tabib ilon** (Elaphe longissima) — suvilonsimonlar oilasi turi. Boʻyi 2 m gacha. Kichkina boshi boʻynidan bir oz ajralib turadi, dumi uzun. Terisi sirtdan silliqtangachalar bilan qoplangan. Baʼzan tanasining orqa tomoni va boshining usti sargʻishkulrang, qoramtir yoki qora boʻladi. Oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Urgʻochisi tuproqqa 5—8 ta tuxum qoʻyadi. Kemiruvchilar, mayda qushlar bilan oziqlanadi. Gʻarbiy Yevropaning jan. qismida, Ukrainaning janubiy-gʻarbida, Kichik Osiyo, Zakavkazye va Shimoliy Eronda tarqalgan. qadimgi yunonlar va rimliklarning tibbiy emblemasida tabiblik xudosi  Eskulap qoʻliga ilon oʻralgan aso tutqazilgan. Eronliklar esa unga Tabib ilon deb nom berishgan.
Tabibiy Ahmad

**Ahmad Tabibiy** (taxallusi; asl ismi: **Ahmad Ali Muhammad oʻgʻli**; 1869-yil — Xiva — 1911-yil) — shoir, tarjimon, tabib.

Xiva madrasalaridan birida oʻqigan. Otasidan va zamonasining mashhur tabibi Yaxshimurodbekdan tabiblikni oʻrgangan, Muhammad Rahimxon II (Feruz) saroyida tabiblik qilgan. Sheʼriyatda shuxrat qozongan. Oʻzbek va forstojik tillarida, mumtoz adabiyotning anʼanaviy janrlarida ijod qilgan. Sheʼrlaridan 5 devon — "Tuhfat ussulton", "Munis ulushshoq", "Hayrat uloshiqin" (oʻzbek tilida), "Mirʼot ulishq", "Mazhar ulishtiyoq" (forstojik tilida) tuzgan. Ularda real hayotni, sof muhabbatni ulugʻlagan ("Aylading", "Ozoridur" va boshqalar).

T. oʻzbek adabiyotida muxammas janrini rivojlantirgan: Navoiy, Saʼdiy, Jomiy, Zebunniso, Munis, Ogahiy, Mirzo Gʻolib va boshqalarning gʻazallariga 518 ta muxammas bogʻlagan. Xorazm shoirlari haqida "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shohiy", "Majmuai muxammasoti ashshuaroi Feruz Shoqiy" (1909) tazkiralarini tuzgan. Ikkinchi majmuasi, asosan 33 shoir muxammaslaridan tashkil topgan. Unda dastavval Ogahiy gʻazallariga, soʻng Feruz sheʼrlariga boglangan muxammaslar, keyin esa Feruzning "Oromijon nigorim, sarvi ravon nigorim" gʻazaliga taxmis, muxammas va musaddaslar keltirilgan. Xotima qismida esa shu toʻplamga kirgan Umidiy, Doiy va Xayoliyning vafoti haqida xabar, Bayoniyning "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shox.iy"ga yozgan taqrizi berilgan.

T. "Vomiq va Uzro" qissasining oʻzbekcha sheʼriy (masnaviy) variantlarini yaratgan (8100 bayt). Fuzuliyning "Haft jom" asarini forstojik tilidan oʻzbekchaga tarjima qilgan. "Yetti ravza" nomli asar ham yozgan. Asarlarining bir necha qoʻlyozma va toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* Tanlagan asarlar, T., 1968.
* Ad..Gʻanixoʻjayev F., Tabibiy, T., 1978.

## Havolalar
Tabiblik

**Tabiblik** – xalq tabobati asosida bemorlarni davolash. Sharq xalqlarida bir necha ming yillik tarixga ega boʻlib, avloddan avlodga oʻtib, rivojlanib kelgan. Avestoda taʼkidlanishicha, tabiblar qaror topgan qonun-qoidalar asosida bemorlarni davolashgan. Tabiblar odamlarni shunchaki giyohlar va maʼdanlardan tayyorlangan dori-darmonlar bilan davolangan, hatto koʻz jarroxligi amaliyotini ham bajarishgan. Oʻrta asrlarda faqat Xorazm va Xurosonda emas, balki savdo va madaniyat markazi boʻlgan Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarda ham tabiblar bemorlarni markazlashgan sihatgohlarda davolash bilan shugʻullanishgan. Tabiblar zamonasining oʻqimishli va tibbiyotda maʼlum tajribaga ega kishilari boʻlgan (qarang Sogʻliqni saqlash). Nihoyatda tajribali, yetuk, oʻqimishli tabiblarni xalq hakim deb atagan.

Buqrot (Gippokrat), Jolinus (Galen), Abu Bakr ar Roziy, Abu Ali ibn Sino kabi hakimlar mashhur. 20-asrning 20-yillariga qadar Oʻzbekistonda tibbiyot oʻchogʻi boʻlmaganligi sababli, Tabiblik otadan bolaga oʻtadigan kasb boʻlib kelgan. Tabiblar orasida Abu Ali ibn Sinoning „Tib qonunlari“ kitobidan foydalanib mahalliy giyohlardan turli dorilar tayyorlab singanchiqqanlarni davolagan obroʻ-eʼtiborlilari talaygina. Toshkentlik akauka tabiblar Vosidxon va Xomidxon Zohidxonovlar tibbiyot sohasida ilmiy risolalar yozishgan, terapiya, gigiyena masalalariga ahamiyat berishgan. Toshkentlik Akmalxon Mahmudxonov, Komil Salimov, Ibrohim Shukurov, samarqandlik Usta Toʻxta Nazar oʻgʻli, buxorolik Burxon Saidov va boshqa mashhur tabiblar kishilar dardiga malham boʻlishgan. Ayrim tabiblar esa hayvonlarda tajriba qilib koʻrib, singanchiqqanlarni davolashgan. Tabiblar foydalangan baʼzi bir dorivor vositalar va usullar keyinchalik botanika (dorivor oʻsimliklar), tibbiyot, zoologiya va boshqa ilmiy sohalarning rivojlanishiga asos boʻldi.

Shoʻrolar davrida Tabiblik kasbi maʼlum vaqtgacha vrach faoliyatiga zid qoʻyilib, nihoyatda kamsitib kelindi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng ilmiy tibbiyot bilan bir qatorda Tabiblik kasbi rivoj topib, dorivor oʻsimliklar bilan koʻplab kasalliklarni, singanchiqqanlarni davolayotgan tabiblar ham faoliyat koʻrsatishadi.

## Manbalar


## Havolalar
Saʼdixon Tabibullayev

**Saʼdixon Tabibullayev** (1906.05.6, Buxoro — 1992.11.9, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1949). Buxoro pedagogika bilim yurti (1922—24), Moskvadagi Oʻzbek drama studiyasi (1924—27)da oʻqigan. 1927—92 yillar Hamza teatrining aktyori. Asosiy rollari: Tabib (V. Yan, "Hujum"), Yosuman (A.Navoiy, "Farhod va Shirin"), Xlestakov (N. Gogol, "Revizor"), Hasan ellikboshi (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Yaxshivoy (Komil Yashin, "Nomus va muhabbat"), Mansur (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy"), Mirzakarimboy (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Suxsurov (A.Qahhor, "Tobutdan tovush"), Masxara (U. Shekspir, "Qirol Lir"), Musulmonqul (I. Sulton, "Abdulla Qodiriyning oʻtgan kunlari"), Islom ota (H. Muhammad, "Xotinlar "gap"idan chiqqan hangoma") va boshqa Masxara obrazida qahramonining boʻrttirilgan satirik xususiyatlarini chuqur fojiaviylik bilan uygʻunlashtiradi. Obraz tabiati, koʻrinishi, xattiharakatlari, nutqining ravonligi, serjilo ovozi, grimlarini libosga uzviyligini taʼminlash T. ijodiga xosdir. Uning ijrosidagi kattakichik, hatto uvoq obrazlar ham spektakdda muxim ahamiyat kasb etgan. Ruhi baland va mehnatkash, hayotda xoʻrlangan, jamiyatda kamsitilgan kimsalar qiyofasini gavdalantirish bilan birga kalondimogʻ va buqalamunlik, riyokorlar ichki va tashqi olamini ochishda noyob usullar tanlay bilgan. U bir qancha filmlarda ham suratga tushgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967).

## Manbalar
Tabiiy geografik jarayonlar

**Tabiiy geografik jarayonlar** — tabiatda modda va energiya oʻzgarishlari hamda umuman, tabiiy geografik majmualarnnj rivojlanishiga sabab boʻluvchi barcha qodisalar. Bular atmosfera sirkulyatsiyasi, namlikning aylanishi, relyef hosil boʻlishi, nurash, tuproq hosil boʻlishi, oʻsimlik va hayvonot dunyosining mavsumiy hamda asriy oʻzgarishlari, komponentlararo aloqalarda roʻy beruvchi jarayonlardan iborat. Tabiiy geografik jarayonlarni tadqiq etish landshaftlarni dinamik tuzilma sifatida oʻrganishga, ularni muhofaza qilish va oʻzgartirishning oqilona yoʻllarini tanlashga imkon beradi. Geografik majmualararo hamda komponentlararo modda va energiya almashinuvini aniqlash ayniqsa katta nazariy ahamiyatga ega. Tabiiy geografik jarayonlar vaqt davomida (davriy) va muayyan tartibda (birinketinlik bilan) takrorlanib turadi. Masalan, havo harorati, namligi, shamollar, yorugʻlik kechakunduz davomida, turli xil obhavo fasllar davomida, fayellar yil davomida almashinib (takrorlanib) turadi. Shuningdek, togʻ jinslarining nurashi, suv toshqini va boshqa ham muayyan tartibda takrorlanadi.
## Adabiyotlar
Tabiiy geografik zonalar

**Tabiiy geografik zonalar**, quruqlikning tabiat zonalari — iqlim omillariga bogʻliq ravishda, asosan, issiqlik bilan namlik miqdori va nisbatiga qarab muayyan tartibda krnuniy almashinib boradigan geografik (landshaft) qobiqning yirik boʻlinmalari. Zonalar almashinuvi ekvatordan qutblarga va okeanlardan materik ichkarisiga tomon yuz beradi. Ular, odatda, kenglik boʻylab choʻzilgan boʻlib, aniq chegaralarga ega emas, asta-sekin bir-biriga oʻtib boradi. Yer yuzida roʻy beradigan hodisalar Yerning ichki kuchlariga va Quyoshdan keladigan radiatsiya miqdoriga bogʻliq. Yer shar shaklida boʻlganligi uchun Quyoshning nur energiyasi bir tekisda taqsimlanmaydi. Bu omillar tabiiy sharoiti bir-biridan tubdan farq qiladigan Tabiiy geografik zonalarni vujudga keltiradi: Quyoshning nur energiyasi ekvatordan qutblarga tomon turli miqdorlarda tushganligidan tra, bugʻlanish, bulutlar, yogʻinlar, relyef va shamollar, nurash va tuproq hosil boʻlish jarayonlari suv va oʻsimliklar va boshqa zonalar hosil qilgan. Har bir zona uchun uni tashkil etgan tabiat komponentlari va jarayonlari (iqlim, gidrologik, geokimyoviy, geomorfologik, tuproq va oʻsimlik qoplami hamda hayvonot dunyosi)ning tipik xususiyatlariga xos. Koʻpgina Tabiiy geografik zonalariga uning eng yorqin indikatori — oʻsimlik tipiga qarab nom berilgan (oʻrmon zonasi, dasht zonasi, savanna zonasi va h.k.). Zonalar, oʻz navbatida, nisbatan tor boʻlimlar — tabiiy geografik kichik zonalarga ajratiladi, mas, dasht zonasida quruq va tipik dasht zonasi, moʻʼtadil mintaqa oʻrmonlari zonasida tayga, aralash va keng bargli oʻrmonlar zonasi farq qilinadi. Yer sharida tabiiy geografik mintaqalar ajratilgan boʻlib, ularning har birining zonal sistemasi — tekisliklarda zona va kichik zonalar, togʻlarda balandlik mintaqalari toʻplami mavjud.

Shimoliy yarimsharda quyidagi zonalar bor: Arktika muz sahrolari, tundra, oʻrmon tundra, moʻtadil mintaqa oʻrmonlari, moʼtadil mintaqa oʻrmon-dashtlari, moʼtadil mintaqa chala choʻllari, moʻtadil mintaqa choʻllari, subtropik doim yashil oʻrmonlar va butazorlar, subtropik aralash mussonli oʻrmonlar, subtropik oʻrmondashtlar, subtropik dashtlar, subtropik chala choʻllar, subtropik choʻllar, sernam tropik oʻrmonlar, tropik siyrak oʻrmonlar, quruq oʻrmonlar va savannalar, tropik chala choʻllar, tropik choʻllar, subekvatorial mussonli aralash oʻrmonlar, ekvatorial oʻrmonlar (gileya) zonalari. Janubiy yarim sharda esa tundra zonasi, oʻrmon tundra zonasi, moʻʼtadil mintaqa choʻllari zonasi uchramaydi.

T.g.z. paleogeografik rivojlanish jarayoni davomida sezilarli oʻzgarishlarga uchragan. Quruqlik va dengizlar maydonining, relyef, iqlim sharoitlari makroshaklining oʻzgarishi bilan baʼzi zonalar yoʻqolib ketdi yoki boshqalari bilan almashdi. Baʼzi zonalar chegarasiga inson faoliyatlari ham oʻz taʼsirini koʻrsatgan. Zona va kichik zonalarni shartli ajratishga tadqiqotchilar turlicha yondoshadilar.

## Manbalar
Tabiiy geografik mintaqalar

**Tabiiy geografik mintaqalar** – geografik qobiqning eng yirik zonal tabiiy geografik boʻlimi. Har bir Tabiiy geografik mintaqalar issikdik va namlikning alohida rejimi, havo massalari, ularning sirkulyatsiyasi, biogeokimyoviy va geomorfologik jarayonlarning ketma-ketligi, oʻsimliklarning vegetatsiya davri, xayvonlar migratsiyasi, moddalarning aylanma harakati va boshqa xususiyatlari bilan farq qiladi. Iklim omillari, asosan, issiklik va namlikka bogʻliq ravishda har bir Tabiiy geografik mintaqalar ichida tabiiy geografik zonalar ajratiladi. Mintakalar ekvatordan qutblarga va tof etaklaridan choʻqqilarga tomon, shuningdek, past atmosfera bosimli statsionar seryogʻin oblastlardan arid landshaftli, obhavoning antitsiklon holatdagi yuqori bosimli oblastlari tomon oʻzgarib boradi.

Quruqlikda 1 ekvatorial va 2 tadan subekvatorial, tropik, subtropik, moʻʼtadil, subqutbiy (subarktika va subantarktika), qutbiy (arktika va antarktika) mintaqalar ajratiladi. Quruqlikdagi Tabiiy geografik mintaqalarga oʻxshash mintaqalar Dunyo okeanida ham kuzatiladi. Ularning joylashgan oʻrni radiatsiya balansi oqibatida kelib chiqadigan issiqlik, bugʻlanish, bulutlilik, suvning shoʻrligi va zichligi bilan, esadigan shamollar va dengiz oqimlari, suvning vertikal sirkulyatsiyasi, tarkibidagi kislorod, plankton va organizmlar miqdori bilan belgilanadi. Odatda, bu sharoitlar kengliklar boʻyicha astasekin oʻzgaradi, dengiz oqimlari esa Koriolis kuchiga muvofiq tarzda oʻz mintaqa chegarasidan chiqib boshqa mintaqa xususiyatlariga ham sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Shuning uchun, okeanlarning geografik mintaqalarini belgilashda asosiy suv massalarining konvergensiya chizigʻi, qutbiy oʻlkalarga yaqin oblastlardagi koʻp yillik va mavsumiy muzlar va shu kabi tabiiy chegaralar muhim ahamiyatga ega. Yana mintaqalar toʻgʻrisida alohida maqolalarga q. (Antarktika mintakasi, Arktika mintaqasi va hokazo).
Tabiiy geografik oblast

**Tabiiy geografik oblast** — tabiiy geografik rayonlashtirishnint taksonomik birligi. Landshaftlarni yoshi, qoplab yotgan yotqiziqlari, relyefi, gidrografik xususiyatlari, biotsenozlarning turlari va rivojlanish tarixi boʻyicha birlashtiradi. Odatda, tabiiy geografik oʻlkaning tarkibiy qismi (baʼzan sinonimi) sifatida qoʻllanadi. Tabiiy geografik oblastg. turli zona va kichik zonalarga taallukli boʻlishi mumkin.
Tabiiy geografik rayonlashtirish

**Tabiiy geografik rayonlashtirish** — yer yuzasining ichki birligi va tabiatining oʻziga xos xususiyatiga ega hududiy boʻlinmalari sistemasi. T.g.r. — tabiiy geografiyanint sintez shakllaridan biri, yaʼni oʻziga xos ilmiy tadqiq qilish jarayonidir. T.g.r.ning obʼyekti — turli taksonomik qiymatga ega boʻlgan tabiiy hududiy komplekslar. Vazifasi esa, shu komplekslarni aniklash, xaritaga tushirish va maʼlum tartib bilan tavsiflab berishdan iborat. T.g.r. orqali geografik qobiqning tabiiyhududiy komplekslarga tabaqalanish sabablari, ularning bir butunligi, chegaralari, strukturasi va ularda kechadigan tabiiy geografik jarayonlar aniklanadi. Rayonlashtirish tabiiy muhitning barcha yoki deyarli barcha komponentlarini kamrab oluvchi belgilar majmui qamda relyef, iqlim, tuproq va shu kabi aniq bir xususiy belgilari boʻyicha amalga oshiriladi. Har bir regionga zonal (yer yuzasiga tushadigan quyosh radiatsiyasining kenglik boʻylab tarqalishi bilan belgilanadigan) va azonal (Yer poʻstining gipsometrik oʻrni, uning tarkibi va harakati, dengiz va quruqliklarning nisbati) omillar taʼsir etadi. T.g.r.ning nazariy asosini hududiy tabiiy geografik differensiatsiya qonuniyati tashkil etadi. Zonal belgilarga koʻra tabiiy geografik mintaqalar, tabiiy geografik zonalar va tabiiy geografik kichik zonalar, azonal belgilarga kura tabiiy geografik oʻlkalar va tabiiy geografik oblastlar ajratiladi. Raionlashtirishning soʻnggi bosqichi — tabiiy geografik rayon boʻlib, u har ikki — zonal va azonal sharoitlarga moye boʻlishi kerak. T.g.r.da maʼlum prinsip va metodlar (komplekslilik prinsipi, genetik birlilik, bir xillilik, hududiy umumiylik prinsiplari va bosh omil metodi, landshaft tipologik xaritani tahlil qilib hududiy komplekslarni aniklash metodika amal qilinadi. T.g.r.da aniklangan tabiiy hududiy komplekslarni maʼlum bir tartib bilan xaritada aks ettirish va tavsiflab berishda taksonomik birliklar sxemasidan foydalaniladi. Mas., Oʻrta Osiyo tabiiy geografik oʻlkasini rayonlashtirishda quyidagi sxema qabul qilingan: oʻlka — provinsiya — kichik provinsiya — okrug — rayon. T.g.r. masshtabiga koʻra 3 xil boʻladi: mayda masshtabli (oʻlka, zona, provinsiya kabi taksonomik birliklarni aniklash bilan bogʻliq boʻlgan va masshtabi 1:1000 000 dan mayda boʻlgan rayonlashtirishlar), oʻrta masshtabli (kichik provinsiya, okrug va rayon birliklari, masshtabi 1:1000 000 dan 1:100000 gacha) va yirik masshtabli rayonlashtirishlar (1:100000 va undan yirik masshtabli boʻlib, koʻproq kichik hududlarni tadqiq qilishda qoʻllanadi va bevosita dala sharoitida toʻplangan maʼlumotlarga asoslanadi).
Tabiiy geografik xaritalar

**Tabiiy geografik xaritalar** — tabiatda sodir boʻladigan voqea va hodisalar (tabiat komponentlari)ni alohida yoki ularning qonuniy uygʻunligini (geografik joylashish holatini hamda ular orasidagi oʻzaro bogʻlanishni) tasvirlovchi mavzuli xaritalar. Tabiiy hodisalar xaritalari deb ham yuritiladi. Geologik, geofizik, geokimyo, geomorfologik, meteorologik va iqlim, gidrologik (quruqlik suvlari), okeanologik (okean va dengiz suvlari), tuproq, geobotanik, zoogeografik va boshqa maxsus mavzuli xaritalar (mas., dengiz va dare navigatsiya xaritalari), shuningdek, landshaft xaritalari T.g.x.ning asosiy tiplari hisoblanadi. Tasvirlanayotgan hodisalarni ilmiy tadqiq etish usuli va mavzuini umumlashtirish darajasiga qarab analitik (mas., iqlimning alohida elementlari), kompleks (sinoptik, topografik xaritalar) va sintetik (iqlimni rayonlashtirish xaritalari) T.g.x.ga boʻlinadi. Foydalanish maqsadlariga koʻra, oʻquv xaritalari, ilmiymaʼlumotnoma, targʻibot va tashviqot, operativ xoʻjaliklar, navigatsiya, kadastr, yoʻllar, turistik va boshqa xaritalarga, tasvirlanayotgan maydoniga koʻra dunyo, yarim sharlar, materiklar, okeanlar, alohida davlatlar, respublikalar, viloyatlar va boshqa maʼmuriy birliklar xaritalariga boʻlinadi. Aniq maqsadlar uchun ixtisoslashtirilgan xaritalar, tabiiy resurelardan oqilona foydalanish, tabiatni muhofaza qilish, tabiiy geografik bashorat va hokazo xaritalar ham ishlanmoqda. T.g.x. tuzishda dala kuzatishlari va maxsus sʼyomka (landshaft va boshqalar) materiallaridan, shuningdek, aero va kosmik suratlardan keng foydalaniladi. Tabiiy obʼyektlarning shakli, oʻlchamlari, sifat va miqdor tavsiyalari hamda dinamikasini har taraflama aks ettirishda mavjud barcha xaritagrafik usullardan foydalaniladi.

1963-yilda Oʻzbekistonning birinchi „Tabiiy geografik atlasi“, 1982—85 yillarda 2 kiyemdan iborat „Oʻzbekiston atlasi“ ilmiymaʼlumotnoma nashr etilgan. 1994—2004-yillarda Oʻzbekistonning 1:1000000 va 1:1500000 masshtabli devoriy tabiiy, ekologik, iklim va tabiatni muhofaza kilish xaritalari, 1:2000000 masshtabli Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonning tabiiy oʻquv xaritasi nashr etildi. Mayda masshtabli atlas xaritalari yangilandi.

Inson haritalardan qadimdan foydalanib kelingan hozirda ham keng
Tabiiy geografik oʻlka

**Tabiiy geografik oʻlka** - tabiiy geografik raionlashtirishning yirik birliklaridan. Tabiiy geografik oʻlka yirik tabiiy hududiy majmua boʻlib, maydoni bir n yuz ming km² dan mln. km²gacha boʻlishi mumkin. Tabiiy geografik oʻlka koʻp hollarda makrorelyef tuzilishi jihatidan yaxlit boʻlib, Yer poʻstining yirik morfostrukturasi (platforma, plita, qalkon, burmali oʻlka)ga toʻgʻri keladi. Mas., Sharqiy Yevropa tekislik oʻlkasi, Oʻrta Sibir yassitogʻlik oʻlkasi, Oʻrta Osiyo tekislik oʻlkasi, Oʻrta Osiyo togʻli oʻlkasi va hokazo Tabiiy geografik oʻlkalarni aniqlashda orografik va morfostrukturaviy xususiyatlardan tashqari makroiqlim va atmosfera jarayonlarining makroregional xususiyatlari, kengliklar boʻylab mintaqalanish kabi xususiyatlar ham eʼtiborga olinadi.
Tabiiy kauchuk

**Tabiiy kauchuk** - q. Kauchuk.

manba:Masharipov Kimyo kitobi 

    tabiiy kauchuk asosan Janubiy amerikada oʻsadigan daraxtlarning sutsimon shirasidan ajratib olinadi. GEVEYA, GVAULLA va Markaziy osiyoda oʻsadigan ko'k sagiz,tog' sagiz daraxtlar shiralaridan sirka kislota orqali ajratib olinadi.Hind tilidan tarjima qilinganida daraxtning ko'z yoshi"degan ma'noni bildiradi
Kauchuk -ugleroddisulfidda,benzolda yaxshi eriydi;suvda,amalda erimaydi;etil spirtda biroz eriydi;H2S,CHCL3,benzinda avval bokib, songra eriydi
Tabiiy monopoliya

**Tabiiy monopoliya** - bozorda muayyan tovarlar (ishlar, xizmatlar) turlariga boʻlgan talabni qondirishda raqobatli sharoitlarni yaratish texnologik xususiyatlarga koʻra mumkin boʻlmaydigan yoki iqtisodiy jihatdan maqbul boʻlmaydigan holat. Tabiiy monopoliyalar faoliyati ularning mamlakat iqtisodiyotida egallagan ahamiyatini hisobga olgan holda davlat tomonidan tartibga solinadi.

Tabiiy monopoliya tarkibi turli mamlakatlarda turlicha. Keyingi yillarda koʻpchilik mamlakatlarda Tabiiy monopoliyalar doirasini qisqarib borishi kuzatilmoqda. Oʻzbekistonda Tabiiy monopoliya sohalari xalqaro amaliyotga nisbatan birmuncha kengroq. Ularning shakllanishi oʻtish davrida iqtisodiyotni qayta qurish va boshqarish boʻyicha yuzaga kelgan tuzilmalar bilan bogʻliq. Oʻzbekiston Respublikasining "Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisida"gi (1997-yil 25 aprel; yangi tahrirda 1999-yil 19 avgust) qonuniga muvofiq Oʻzbekistonda quyidagi sohalarda Tabiiy monopoliya subʼyektlarining faoliyati davlat tomonidan tartibga solinadi: neft, neft va gaz kondensata, tabiiy gaz va kumir qazib chikarish, neft, neft mahsulotlari va gazni quvurlar orqali tashish, elektr va issiklik energiyasini ishlab chiqarish. va uzatish, t.yillarda yuk va yoʻlovchilar tashish, umumiy erkin foydalaniladigan elektr va pochta aloqasi xizmatlari, suv quvurlari va kanalizatsiya xizmatlari. Portlar va aeroportlar kursatadigan xizmatlar ham Tabiiy monopoliyalar tizimiga kiritilgan.

Tabiiy monopoliya sohalarida davlat iqtisodiy siyosatining eng ustuvor yoʻnalishlaridan biri ularni tarkibiy jihatdan qaytadan tashkil etish, yaʼni Tabiiy monopoliyalarni yanada samarali faoliyat koʻrsatishiga yordam beruvchi bozor munosabatlari iziga koʻchirish hisoblanadi. Tabiiy monopoliya subʼyektlari faoliyatini Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish Davlat qoʻmitasi nazorat qiladi (yana qarang Monopoliya, Monopoliyadan chiqarish).
Tabiiy gazlar

**Tabiiy [[gaz]]lar** — turli holatlarda uchraydigan gaz komponentlari majmui. T.g. tabiatda uchraydigan holatiga qarab quyidagicha tasniflanadi: atmosfera gazlari (kimyoviy, biokimyoviy, radiogen yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar aralashmasi); yer poʻsti gazlari (tuproqdagi, tuproq ostidagi, balchiqdagi va biogen yoʻl bilan hosil boʻlgan torf gazlari SO2, N2, O2 SN4 ni SO, NH3, H2 va boshqa bilan aralashmasi); choʻkindi jinslar gazlari (neft va toshkoʻmirdagi gazlar, kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻlgan aralash gazlar: SN4, N2, SO2 SN4 ni N2 va boshqa gazlar bilan aralashmasi); dengiz va okean gazlari (biokimyoviy, kimyoviy va radiogen yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar: SO2, N2 ni N2 O2, NH3 va boshqa bilan aralashmasi); metamorfik jinslar gazlari (kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar: SO2, N2 ni N2, H2S, SO2 va boshqa bilan aralashmasi); vulqon gazlari (kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar: SO2, N2, SiO2, HCL, HF ni N2, CO, NH3 va boshqa bilan aralashmasi); koinot gazlari (relikt gazlar, yulduzlarning tashqi qatlamlari atmosferasidan ajralgan gazlar yoki yangi va juda yangi portlashda ajratilgan gazlar: N2, Ne, ionlashgan vodorod, SO aralashmalari, SN, ON radikallari bilan);

## Yana qarang
* Yonuvchi tabiiy gazlar
* Tabiiy gaz eksport qiluvchi davlatlar roʻyxati
* Tabiiy gaz import qiluvchi davlatlar roʻyxati
* Tabiiy gaz qazib olish boʻyicha davlatlar roʻyxati

## Havolalar
Tabiiy tenglamalar

**Tabiiy tenglamalar**, natural tenglamalar — egri chiziqning egriligi va buralishini uning yoyi funksiyasi sifatida ifodalaydigan tenglamalar. Tabiiy tenglamalari bir xil boʻlgan ikki egri chiziq bir-biridan fazodagi oʻrni bilan farq qiladi.
Tabiiy ftoridlar

**Tabiiy ftoridlar** - minerallar kichik sinfi, ftorli vodorod kislotasining oddiy va qoʻshaloq tuzlari. Turli tasnif boʻyicha 50 tacha mineral turini oʻz ichiga oladi; asosiylari flyuorit va kriolit. Tabiiy ftoridlar Na, K, Sa, Mg, A1 elementlari, kamyob yer elementlari (TR), kamroq Cs, Sr, Pb, Bi, V va boshqalarning ftor bilan tabiiy birikmasi. RnFm (flyuorit, villiomit NaF, sellait MgF2 va boshqalar) singari oddiy tip va R va M — kationlari boʻlgan RJMFJ murakkab tiplarga boʻlinadi. Oddiy Tabiiy ftoridlar mustahkam joylashgan koordinatsion kristall strukturaga ega, kub va geksagonal singoniyali. Murakkab Tabiiy ftoridlar quyidagi guruxlarni tashkil qiladi: ftoroalyuminatlar (mas., kriolit), ftorobor atlar (mas., ferruchit Na[BFJ), ftoroberillatlar (syanxualinit Li2Ca3[Si04]3 Be3F2), ftorosilikatlar (mas., mallardit Na2[SiF6]). Murakkab Tabiiy ftoridlarga, odatda, qoʻshaloq va uch qoʻshaloq ftoridlar: neyborit NaMgF3 va gagarinit NaCaTRF6 kiradi. Baʼzi tadqiqotchilar tomonidan ftoridlar sinfiga ftorkarbonatlar — bastnezit, parizit va topaz guruhi minerallari kiradi. Koʻpchilik Tabiiy ftoridlar kam tarqalgan boʻlib, eng koʻp uchraydigan — flyuorit, u turli genezisli konlarda mavjud. Tabiiy ftoridlar rangeiz yoki och rangli, shaffof, shishadek yaltiraydi. Qattikligi 4—5; zichligi 2—3,2g/sm³. Tabiiy ftoridlar vulkanlarning sublimatlarida (ferruchit, avogadrit, kriptogalit va boshqalar) vujudga keladi, granitlarning aksessorli minerallarida, ishqorli jinslar va ularning effuzivli analoglari (flyuorit)da uchraydi. Ular karbonatit (flyuorit), granitli pegmatit, greyzen, gidrotermal xreila (flyuorit), ishqorli granit va ularga bogʻliq boʻlgan metasomatitlar (kriolit, flyuotserit, gagarinit) hamda luyavrit, foyyait va urtitlar (villiolit) rivojlanishining kechki bosqichlari uchun xarakterlidir. Koʻplab alyumoftoridlar, kriolit (tomsenolit, ralstonit, paxnolit, veberit, xiolit va boshqalar)larning gidrotermal oʻzgarishida paydo boʻladi. Oksidlanish zonasida koʻpincha endogen Tabiiy ftoridlardan gipergenli: gearksutit, kridit, flyuyellit rivojlanadi, choʻkindi qatlamlarda flyuorit (ratovkit) uchraydi. Tabiiy ftoridlar dan flyuorit va kriolitlardan metallurgiya, keramika va kimyo sanoatida foydalaniladi. Basnezit va parizit kamyob yer elementlari olish manbasi hisoblanadi. Tabiiy ftoridlardan flyuorit Chatqol-Qurama regionidagi Novgarzon, Kenkol, Kaskana, Obirahmat (qazib olingan) va boshqa konlarda mavjud.
Tabiiy birliklar tizimi

**Tabiiy birliklar tizimi** — asosiy birliklar qilib fundamental fizik doimiylar (mas., gravitatsion doimiy S, yorugʻlikning vakuumdagi tezligi s, Bolʼsman doimiysi k va Plank doimiysi h, Avogadro soni NA, elektron zaryadi ye, elektronning tinchlikdagi massasi te va boshqalar) qabul qilingan birliklar tizimi. Tabiiy birliklar tizimit.ni birinchi boʻlib M. Plank taklif etgan (1906). Tabiiy birliklar tizimit.dagi asosiy birliklarning oʻlchami tabiat hodisalariga asoslanib aniklanadi; bu xususiyati bilan u boshqa birliklar tizimidan butunlay farq qiladi. Tabiiy birliklar tizimit.da uzunlik, massa va vaqt birliklari oʻta kichik qiymatga (mas, Plank tizimida 4,031035 m ga; 5,42108&nbsp;kg ga; 1,3410"43 s ga moye) va, aksincha, temperatura juda yuqori qiymatga ega (3,631032 S). Shuning uchun Tabiiy birliklar tizimit.ni amalda qoʻllash noqulaydir. Biroq Tabiiy birliklar tizimit.ni qoʻllash koʻpincha nazariy fizika tenglamalarini soddalashtirib yozishga imkon beradi.

## Manbalar
Tabiiy nitratlar

**Tabiiy nitratlar** - minerallar sinfi, azot kislotasining tabiiy tuzlari. Tabiiy nitratlarning asosiy minerallari; natriyli, kaliyli, ammoniyli selitralar, darapskit, nitromagnezit, nitrokaltsit, nitrobarit, gerxardtit, likazit, buttgenbaxit. Strukturasi tabiiy karbonatlarnikiga oʻxshash, lekin barqarorligi kam. Tabiiy nitratlar, odatda xiralashgan tuzeimon massalar, yupqa qoplama dogʻlar sifatida va poʻstloqchalar kurinishida uchraydi. Barcha selitralar suvda yaxshi eriydi, sovitish xususiyatiga ega. Tabiatda Tabiiy nitratlar, asosan, 2 yul bilan: biogen va quyosh radiatsiyasi yoki chaqmoq chaqish taʼsirida atmosferadagi azotning oksidlanishi natijasida hosil buladi. Tabiiy nitratlar quruqissiq ikdim sharoitida toʻplanadi, aks holda ular suvda tez erib ketadi. Konlari Hindiston, Jazoir, Italiya, AQSH, Vengriya va boshqa mamlakatlarda bor. Chilida Tabiiy nitratlar galogenid, sulfat, selenat va baʼzi iodatlar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Bu konlarda kaliy va natriy selitrasi asosiy zaxiralarni tashkil qiladi. Ishqorli Tabiiy nitratlar azotli organik jismlar va ishqorli tuzlar (mas., togʻ jinslari darzliklari va bushliklarida kaliy va natriy selitralarining uyumlari)ning oʻzaro taʼsiri natijasida hosil boʻladi. Hozirgi davrda Tabiiy nitratlar cheklangan miqdorda qazib olinadi, chunki azot birikmalarining asosiy massasi kimyoviy yoʻl bilan olinadi. Tabiiy nitratlarning koʻp tarqalganlari — natriy va kaliy selitralari, asosan, azot kislotasi ishlab chiqarishda ishlatiladi. Tabiiy nitratlardan azotli oʻgʻitlar tayyorlashda foydalaniladi.
Tabiiy yaylov

**Tabiiy yaylov** - tabiiy oʻt qoplamiga ega boʻlgan va chorva mollari erkin holda oʻtlatiladigan togʻlar, qiradirlar va choʻllarda joylashgan maydonlar (oʻtzorlar). Madaniy yaylovlardan sarfxarajat talab etilmasligi va oʻt qoplami tur tarkibining xilmaxilligi, turli tuproqiqlim sharoitlarida joylashganligi bilan ajralib turadi (qarang Yaylov).
Tabla

**Tabla** (arab, tabl — urma cholgʻu) — hind urma musiqa cholgʻusi. Ikkita — odatda kattaroq (past tovushli) dayyan hamda kichikroq (yuqori tovushli) bayyan deb ataluvchi nogʻorachalardan iborat. Yogʻoch, sopol yoki misdan ishlangan kosaxonalari 2 qatlamli teri bilan qoplanadi. Ijrodan avval bular terisi ustiga un, temir qirindisi va yelim aralashmasidan tayyorlangan maxsus kukun suriladi. Ijrochi T.ni qoʻl barmoklari va kaftlar bilan urib, turli usullar chaladi. T. yakkanavoz hamda turli mumtoz musiqa (jumladan, raga) ansambllarida asosiy joʻrnavoz cholgʻu sifatida keng qoʻllanadi.
Tablan choʻqqisi

**Tablan choʻqqisi** — Hisor togʻ tizmasining janubi-gʻarbidagi choʻqqi. Surxondaryo viloyatidagi Halqajar soyi havzasida; bal. 2426 m. Tablan choʻqqisi atroflari archazor.
Tablo

**Tablo** (lotincha tabula — taxta) — yorugʻlik signallari yoki yozuvlar paydo boʻladigan elektr yoki elektron qurilma (shchit). Sanoat korxonalari yoki avtokorxonalardagi dispetcherlik xizmatida, stadionlar va sport maydonlarda, tijorat reklamalarida qoʻllanadi.
Taboshar

**Taboshar** — IX—X asrlarda Iloq konlari guruhidagi metall koni. Qurama tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridagi Qoramozor togʻining Tabosharsoy havzasida joylashgan. Konda 50 dan ortiq shaxta boʻlib, ularning koʻpchiligi qiya va tik holda, uzunligi 70 metrgacha. Soyning oʻrta qismida rudaning uzunligi 1km gacha, tarkibida har xil minerallar, kumush, qoʻrgʻoshin, baʼzan mishʼyak ham uchraydi. Soyning oʻng sohilida 20 tacha shaxta joylashgan, ulardan taxminan 1.5km janubroqda yana 8 ta yirik shaxta bor. Bir necha shaxta Taboshar Konjoʻl yoʻli boʻylab ketgan.
Taboq

**Taboq** — noshirlik va matbaa mahsulotini oʻlchash birligi. Mualliflik tabogʻi, nashriyothisob tabogʻi, bosma taboq, qogʻoz  kabi oʻlchov birliklari bor.
Tabinbogdooʻla

**Tabinbogdooʻla** - Oltoy togʻlarining janubi-sharqidagi togʻ massivi. Rossiya Federatsiyasi, MXR va Xitoy chegarasida, Argut daryosi havzasining yuqori qismida joylashgan. Eng baland joyi 4356 m (Nayramdal togʻi). Kam parchalangan, bir necha baland va oʻtish qiyin boʻlgan dovonlar mavjud. T.B.Oʻ. Oltoydagi muzlik markazlaridan biridir (jami muzlik maydoni 160&nbsp;km²). Qad. va hozirgi zamon muzliklari ishi natijasida kelib chiqqan relyef shakllari (karr, sirk, trog, morena uyumlari) va qoyalar mavjud. Togʻ massivi gersin burmalanishi davrida hakllangan. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, davomli, yozi salqin, qisqa, yogʻingarchilik kam. Togʻ etaklarida past boʻyli qayinlar oʻsadi, balandroq joylari yaylov, undan yuqorida togʻ tundralari, tosh chochmalari mavjud. Janubiy yon bagʻrining daryo (Kobdo, Manas) havzalarida tilogʻoch oʻrmonlari bor.
Tabor

**Tabor** (chexcha — tabor) — 1) chexlar, polyaklar, ruminlar, vengerlarda — qarorgoh, yuk ortilgan aravalar — oʻgʻruq; 2) oʻtmishda kazaklarda — oʻgʻruqi bor qoʻshin qarorgohi, urdusi; 3) bir qismi qarindoshlik rishtalari bilan bogʻliq boʻlgan koʻchmanchi loʻlilar (siganlar) guruhi. Shuningdek Tabor oroli taniqli yozuvchi Jyul Vernning "Kapitan Grand bolalari" va "Sirli Orol" nomli romanlarida tilga olingan bo'lib, yozilishicha Tinch okeanida joylashgan.
Tabulatura

**Tabulatura** ( — taxta, jadval) — nota yozuvining ilk shakllaridan. Tabulatura muayyan musiqa asbobiga moʻljallangan boʻlib, unda musiqa asari jadval shaklida, musiqiy tovushlar esa harflar, raqamlar va boshqa maxsus belgilar yordamida ifodalanadi. Bu yozuv odatda pardali torli asboblar uchun qoʻllanadi.

## Tarixi
Musulmon Sharqi musiqa ilmida tabulatura 10-asrdan maʼlum. Forobiy, Safiuddin al-Urmaviy, ash-Sheroziylar ud uchun, Komil Xorazmiy tanbur pardalariga moslashtirilgan tabulaturalarni yaratgan. Yevropada 14—18-asrlarda qoʻllanilib, organ, lyutnya, klavir kabi cholgʻular uchun moʻljallangan.

## Yana qarang
* Tanbur chizigʻi

## Manbalar
Tabulyator

**Tabulyator** (lot. tabula — jadval, yozuv) — elektr mexanik raqamli hisoblash mashinasi; bunda perforatsion lentalarga belgilangan son va raqamli axborotlar avtomatik tarzda ishlanadi, hisoblash natijalari qogʻoz lenta yoki maxsus xos qogʻozga yoziladi. T. tarkibiga: boshqarish qurilmasi, perfokartalardagi axborotlarni kiritish qurilmasi; axborotni "bosish" yoki perfokartaga chiqarish qurilmasi kiradi. T. mashinahisoblash styasining asosiy texnologik jihozi hisoblanadi.
Tabriz miniatyura maktabi

**Tabriz miniatyura maktabi** — oʻrta asrlarda Tabrizda shakllangan tasviriy sanʼatdagi uslubiy yoʻnalish. Ilk namunalari 13-asr oxiri — 14-asrlarga mansub. Eng rivojlangan davri 16-asrning 30—40y.lariga toʻgʻri keladi. Tabriz miniatyura maktabim. sanʼatiga dastlabki davrda Sharq va Gʻarb. mamlakatlari, ayniqsa, Xitoy miniatyurasining taʼsiri kuchli boʻlgan. Keyinchalik bu sanʼat anʼanalari ijodiy oʻzlashtirilib, yangi obraz tuzilishi, ranglar gammasiga ega boʻlgan uslub yaratilgan. 14-asrda, ayniqsa, 16-asrda Tabriz kitobat sanʼatinit muhim markaziga aylangan. 15-asrda markaz Hirotga koʻchiriladi, Hirot miniatyura maktabining shakllanishiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. 16-asrda Tabriz safaviylarning markaziga aylangach, tasviriy sanʼat yana kjsaddi. Sulton Muhammad Tabriziy boshchiligidagi mahalliy rassomlarga Kamoliddin Behzodniit bosh qilib tayinlanishi, Hirot miniatyurasi anʼanalari bilan Tabriz miniatyura maktabim. anʼanalarining qoʻshilib ketishi yuksak darajadagi kitobat sanʼatini yuzaga keltirdi: badiiy shakl mukammallashdi, koʻp shaklli murakkab kompozitsiyalar yuzaga keldi, asarlar epik xarakterga ega boʻldi, tasvirda meʼmoriy manzara keng oʻrin egalladi, yangi serhasham bezaklari, nafis ritmi va yorqin boʻyoqlar tuzilishi oʻz navbatida miniatyuraning taʼsirchanligi va jozibasini oshirdi. Anʼanaviy ishqiy, mifologik mavzular oʻrnini saroy hayotini aks etgirishga intilish egalladi, mavzu doirasining kengayishi bilan rasmlarda demokratik ohanglar, xalq va uning urfodatlari, real kundalik hayoti va tabiat manzaralari ham oʻz aksini topdi, alohida varaklarda asarlar yaratildi, dabdabali portret yuzaga keldi. Sulton Muhammad, Ogʻa Mirak, Krsim Ali, Mir Sayd Ali va boshqalar Tabriz miniatyura maktabim.ning yirik vakillaridir. Tabriz miniatyura maktabim. namoyandalari "Shohnoma" (1524, SanktPeterburg), Nizomiyning "Xamsa"si (15-asr oxiri — 16-asr, Istanbuldagi Toʻpqopu saroyida), Rashiduddinning "Jomiʼ attavorix" (1528—29, Rossiya milliy kutubxonasida) va boshqa qoʻlyozma kitoblarni badiiy bezagan. Tabriz miniatyura maktabim. oʻrnini Isfahon miniatyura maktabi egalladi. Biroq Tabriz miniatyura maktabim. Eron, Turkiya, Hindiston miniatyura sanʼatiga yana koʻp yillar davomida taʼsir koʻrsatgan.

Elmira Ismoilova.
Tavanxona

**Tavanxona** — toʻy va ziyofatlarda mehmonlarga patnis tuzaladigan, sovgʻasalomlar, toʻyonalar, tavanlar qabul qilib olinadigan maxsus xona. T. Xorazmda qasnoqxona, Janubiy Oʻzbekistonning ayrim tumanlarida esa, sharvatxona ham deyiladi. Tavanlarni qabul qilish, mehmonlarga patnis tuzash uchun T.ga boshliq qilib qoʻyilgan ayol — "tavanboshi", "tavanchi" deb atalgan.
Tavkveri

**Tavkveri** — oʻrtapishar qadimgi gruzin vinobop uzum navi. Oʻzbekiston, Ozarbayjon, Tojikiston, Turkmanistonda ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari yirik, choʻziq, besh boʻlmali. Guli funksional urgʻochi. Uzum boshi oʻrtacha, konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi yumaloq, toʻq binafsharang, gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti kalin. Eti sersuv, xushtaʼm. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3000° boʻlganda 140 kunda pishadi. Novdalari yaxshi yetiladi. Hosildorligi 100—140 s/ga. Mildyu kasalligi bilan kuchli, oidium bilan oʻrtacha kasallanadi. Yengil vino, yuqori sifatli uzum sharbati tayyorlanadi.
Tavois

**Tavois** (avvalgi nomi Arqud) – Navoiy viloyati, Qiziltepa tumanidagi qishloq.  
## Tarixi
Tavois Buxoro vohasidagi tarixiy viloyat (rustoq) va shahar hisoblangan. Milodning boshlarida bu yerda otashkada va otashgoh boʻlgan. Arablar ilk marta bu joyda tovuslarni koʻrishgach, "Zot ut-tavois" — "Tovuslar egasi" deb nom berishgan. Tabariyning yozishicha, Tavoisda Qutayba ibn Muslimning maxsus qarorgohi boʻlgan. 730-yil 17 noyabrda Tavoisda arablar bilan turk xoqoni boshchiligidagi turkiylar va sugʻdiylarning birlashgan qoʻshini oʻrtasida shiddatli jang boʻlib oʻtgan. Bu jangda turkiylar yengilgan. Ilk oʻrta asrlarda Tavoisda jome masjidi va katta hisor (qoʻrgʻon) boʻlgan. Tavois oʻrtasidan Abu Muslim arigʻi oqib oʻtgan. Tavois Buxoro — Samarqand katta yoʻlining ustida joylashgan boʻlib, Narshaxiyning yozishicha, qadimgi vaqtlarda har yili kuz faslida u joyda 10 kun nuqsonli mollarning bozori boʻlgan. Fargʻona, Choch (Shosh) va boshqa joylardan kelgan savdogarlar bu yerda savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Tavois ahli dehqonchilik ham qilgan, shu tufayli badavlat kishilar koʻp boʻlgan. Tavoisdan koʻplab ulamo va muhaddislar jumladan, *Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad at-Tavoisiy* (? — 956) yetishib chiqqan. Soʻnggi oʻrta asrlarda Tavois 2 qishloqqa: Tavoisi Bolo va Tavoisi Poyonga boʻlingan. 19—20-asrlarda bu mavze Boʻion deb nomlangan. Tavois yaqinida ilk oʻrta asrlarga oid Shahri vayron tepaligi bor. Hozirda Tavoisga kiraverishda tovusga yodgorlik oʻrnatilgan.

## Adabiyot
* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966
* История ат Табари, T., 1987
* Abdulkarim as Samʼoniy, Nasabnoma (Al Ansob), Buxoro, 2003
Tavof

**Tavof** (arab. — atrofida aylanmoq) — Kaʼba atrofida aylanish jarayoni. Haj va umra marosimlari tarkibiga kiradi. Umra qiluvchilar 1 marta, hajga kelganlar 3 marta T. amalini ado etadi. Boshqa paytlarda ham, ayniqsa, juma kunlari va ramazon oyida, Makka axli va uning mehmonlari Kaʼbaga yuksak izzatehtirom yuzasidan uni T. qiladi. T.ning shartlari namoznint shartlari kabidir. T. qilishda Kaʼbaga yaqinlashilgach, uning Qora tosh joylashtirilgan burchagiga kelib, qoʻlini unga qarata choʻzadi va imkoniyat boʻlsa oʻpadi. Soʻng Kaʼba atrofida soat miliga qarshi tarzda 7 marta aylaniladi. Har safar maxsus duolar oʻqilib, gunoxlar kechirilishi soʻraladi. 

## Manbalar
Tavochi

**Tavochi** (moʻgʻulcha — hisobchi) — 13— 19-asrlarda Oʻrta Osiyo, Xuroson va Eronda hukmdorning farmon va topshiriqlarini tegishli joylarga zudlik bilan yetkazuvchi oliy harbiy mansabdor, adʼyutant. T. zimmasiga harbiy yurish rejalashtirilganda saltanat tuman va viloyatlardan, tobe yurtlardan hukmdor farmonida belgilangan miqdorda oziq-ovqat, otulov, yemxashak, qurolaslaha va qoʻshin jam kilish, lashkargohga yigʻilgan lashkarni koʻrikka tayyorlash, yurish chogʻida, dam olish va ov qilish uchun qoʻshinni qulay manzillarga joylashtirish, gʻanim qarorgohiga yaqin kelingach, uni qamal qiluvchi qismlarni zarur va qulay istehkomlarga joylashtirish, qoʻshinlarning umumiy ahvolini nazorat qilib turish, jinoyatchilar va asirlarning jazoga tortilishidan qukmdorni boxabar qilish, qamal xavfi tugʻilganda tevarakatrofdagi aholini qalʼa yoki qoʻrgʻonga koʻchirib kelib joylashtirish singari vazifalar yuklatilgan. T., shuningdek, saroy amaldorlari ishlarini ham nazorat ostiga olgan. Saroy soqchilari yotish T. si tomonidan doimiy nazoratda boʻlgan. T. oʻz vazifasiga koʻra, Somoniylar, Gʻaznaviylar va Saljuqiylar saltanatida mavjud boʻlgan oriz hamda naqib lavozimlariga muvofiq kelgan. Buxoro xonligida harbiy nozir — naqibga qoʻshinni joylashtirish, qurolaslaha bilan taʼminlash, harbiy harakatlar vaqtida lashkarning ilgʻor, arʼyergard, oʻng qanot, soʻl qanot va markaziy qismlari hamda pistirmadagi vaziyatdan xabardor boʻlish masʼuliyati yuklatilgan. Xiva xonligida T. lavozimining muhim rolga egaligi tarixiy asarlar va arxiv hujjatlarida oʻz aksini topgan.
Tavr togʻlari

**Tavr togʻlari**, Toros (turkcha Toros’lar) — Turkiyaning janubiy qismidagi togʻ sistemasi. Oʻrta dengiz sohili boʻylab taxminan 1000&nbsp;km ga choʻzilgan. Kichik Osiyo va Sharqiy Tavr togʻliklarining janubidagi tizmalar. Eng baland joyi 3726 m (Temirqoziq choʻqqisi). Asosan, ohaktoshlardan, shuningdek, kristalli slanets va metamorfik jinslardan tuzilgan. Tavr togʻlarining markazida ayrim choʻqqilarning bal. 3000 m dan yuqori, relyefi alp tipli, qad. muzliklarning izlari saqlangan. Gʻarbiy qismida karst landshafti uchraydi. Shimoliy yon bagʻirlari tikanli butalar usadigan choʻl va dashtdan, janubiy yon bagri sernam boʻlganligidan doim yashil oʻrmon va butazorlardan iborat, yuqori qismi igna bargli oʻrmonlar va alp oʻtloqlari bilan qoplangan. Tavr togʻlarini Dajla, Furot daryolari kesib oʻtadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan.
Tabun 2n P cn

TABUN (nem. Tabun) (CH3)2N (C2H5O)P(O)CN — sianofosfat kislota dimetilamidining etil efiri. Mol. m. 162,13. Rangsiz suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi —50°, qaynash temperaturasi 230° ga yaqin (parchalanadi), uchuvchan, zichligi 1087&nbsp;kg/m³ (20° da). Suvda oz, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Fosfor oksixlorid ROS13 ga dimetilamin gidroxlorid, etil spirti va kaliy sianid taʼsir ettirib olinadi. T. nervni falajlaydigan zaharlovchi modda. Havodagi miqdori 0,3&nbsp;mg/l boʻlganda 1 min.da, 0,01&nbsp;mg/l boʻlganda 2 min.da, konsentratsiyasi 50 – 70&nbsp;mg/kg li suyuq tomchi holdagisi teriga tekkanda kuchli zaharlanish roʻy beradi va oʻlimga olib keladi. T.dan saqlanishda protivogaz va himoya kiyimi kiyish zarur.
Tavrot

**Tavrot** (, yaʼni *„tora“* — taʼlimot, qonun) — iudaizm dinining muqaddas kitobi. Tavrot 5 ta kitob (Ibtido, Chiqish, Loviy, Sonlar, Ikkinchi qonun)ning umumiy nomi. Iudaizm va islom aqidasi boʻyicha, Tavrot Allohning Musoga a.s Jabroil a.s orqali tushirgan kitobi. Koʻpincha u "Muso qonunlari" deb ham ataladi. Tavrot yozuvlari ogʻzaki tarzda mil. av. 11—6-asrlar oʻrtasida shakllangan. 5-asrda Falastinda kitob shakliga keltirilgan. Tavrotda dunyoning yaratilishi, Odamato, Momohavo, toʻfon, Bobil minorasi va tillar chatishuvi, ilk yahudiy paygʻambarlari, yaxudiylarning Misrdan chiqib asirlikdan qutulishi, ularga Falastinni muqaddas yer sifatida berilishi, Musoning xudodan olgan koʻrsatmalari, Yaxvaga sigʻinishning boshlanishi, diniy aqida, tartib va marosimlar, yahudiylarning 40 yil Sinay yarim orolda koʻchmanchilikda hayot kechirishi, yahudiylar xudo tomonidan tanlangan xalq ekani bayon qilinadi. Tavrotni asrlar davomida talqin va qayta talqin etish natijasida iudaizmning yana bir muqaddas kitobi — Talmud shakllangan.

Qurʼonda Tavrot haqida bir qancha oyatlar bor. Qurʼonga koʻra, Injildagi kabi Tavrotda ham yahudiylardan boʻlmagan Ahmad ismli paygʻambarning dunyoga kelishi haqida aytilgan. Musulmon adabiyotida "Qadimgi ahd" da uchraydigan barcha kitoblarni Tavrot deb ataydilar.

Eldor Ibrohimov.
Tavtologiya

**Tavtologiya** (yunoncha, tautologia – aynan oʻsha soʻz) – 1) bir fikrni, mazmunni boshqa soʻz yoki soʻzlar (soʻz birikmasi, ran) bilan takroran ortiqcha ishlatish, soʻzni ortiqcha takrorlash. Masalan, chin haqiqat, gap gapirmoq, butunlay va toʻlaligicha kabi. Tavtologiya tushunchasi pleonazm tushunchasi bilan bogʻliq; baʼzan T.ni pleonazmning bir koʻrinishi deb hisoblashadi. Aslida ular bir xil hodisa emas. Tavtologiya, pleonazmdan farqli oʻlaroq, nutq hodisasi hisoblanib, til tizimi va meʼyori doirasiga kirmaydi. U, odatda, soʻzlovchining mantiqan va til jihatdan yetarli darajada savodxon emasligini koʻrsatadi. Shuning uchun ham fransuz tilshunosi Sh. Balli uni nuqsonli pleonazm deb atagan edi. Uslubiy gʻalizlik natijasi boʻlmay, muayyan uslubiy vosita sifatida qoʻllanganda, tavtologiya nutqning emotsional taʼsirchanligini oshiradi, lekin ilmiy va rasmiy uslublarda T.ga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi; 2) mantiqda oʻziga xos hukm, unda taʼriflanadigan tushuncha aynan oʻzi vositasida taʼriflanadi, yaʼni taʼrifning aniqlovchi qismi aniqlanuvchi qismida ifoda etilgan maʼnoni takrorlaydi. Natijada mazmun bir xil boʻlib qolaveradiyu, uni ifodalagan soʻzlar esa turlicha boʻladi. Tushunchalarni toʻgʻri taʼriflash – mantiqiy talablardan biri. Taʼriflanayotgan tushuncha oʻzi bilan emas, boshqa tushunchalar bilan ifodalanishi va tushunchaning mohiyati ochib berilishi lozim. „Odam insoniy xislatlarga ega boʻlishi lozim“, „tobi qochgan odam kasaldir“ kabi taʼriflarda qaytariq mavjud. Shunday qaytariq mantiqda tavtologiya deb ataladi.
Tavfiq al-Hakim

**Tavfiq al-Hakim** (9-oktyabr 1898-yil; Iskandariya – 26-iyul 1987-yil; Qohira) – Misrlik arab yozuvchisi va jamoat arbobi. Qohiradagi „Arab tili akademiyasi“ aʼzosi.

## Hayoti
Tavfiq al-Hakim 1898-yil 9-oktyabrda Iskandariyada tavallud topgan. 1924-yilda Qohiradagi Oliy yuridik maktabni tugatgan. Parijda Yevropa xalqlari adabiyoti va sanʼatini oʻrgangan. 1927–1934-yillarda adliya idoralarida tergovchi, 1934–1943-yillarda maorif va taʼlim vazirliklarida ishlagan. 1959–1960-yilda Misrning YUNESKOdagi vakili boʻlgan. Ijodi asosan mustamlakachilikka qarshi kurash, xotin-qizlar ozodligi mavzulariga bagʻishlangan.

Tavfiq al-Hakim arab adabiyotida ijtimoiy turmushni tasvirlovchi birinchi roman („Ruhning qaytishi“, 1933) muallifi. Adabiyot sohasidagi Misr Davlat mukofoti laureati (1961). Uning „Tugʻyon“ romani (1974) va ayrim hikoyalari oʻzbek tilida nashr etilgan.

### Asarlari

* „Chaqirilmagan mehmon“ (1918);
* „Yangi ayol“ (1924);
* „Ruhning qaytishi“ (1933)
* „Naychi“ (1934);
* „Provinsiya tergovchisining xotiralari“ (1937);
* „Shahrizoda“ (1934);
* „Pigmalion“ (1942);
* „Qamoqxona hayoti“ (1964)
* „Parmachining taqdiri“ (1966);
* „Tugʻyon“ (1974).

## Manbalar
Tavfiq fikrat

**Tavfiq fikrat** (1867.24.12 Istanbul —1915.19.8) — turk shoiri, maʼrifatparvar, jurnalist. Istanbuldagi Galatasaroy litseyida oʻqigan. Bir qator oʻquv yurtlarida muallimlik qilgan, sheʼrlar yozgan. "Sarvati funun" ("Fanlar boyligi") majmuasi (1892— 1944)ning yozuv ishlari mudiri (1895—1901). Ilk sheʼriy kitobi — "Rubobi shikasta" ("Siniq soz", 1904). T. F. adabiyotga mumtoz sheʼriyat taʼsirida kirib kelgan, soʻngroq gʻarb adabiyoti yoʻlida sheʼrlar yoza boshlagan. Uning sheʼriyatda yaratgan yangiliklaridan biri — sheʼrdagi eng kichik birlik boʻlgan baytda fikrning yakunlanishi majburiyatini yoʻq qilgan, nasrdagi ifodaning keng imkoniyatlaridan nazmda foydalangan, vazn va qofiyaga alohida eʼtibor bergan. Turkcha bilan aruz orasidagi hamoqanglikni muvofiklashtirishda gʻoyat goʻzal natijalarga erishgan.

T.F. sheʼrlarining mavzusi xilmaxil. "Sarvati funun"dan ketgach, ijtimoiy sanʼat tushunchasi bilan bogʻliq boʻlgan ijtimoiy sheʼrlar yozgan ("Tutun", "Tong otsa", "Erta" va boshqalar). Ularda xalqning mashaqqatli hayotini tasvirlagan. Baʼzi sheʼrlarida esa pandnasihat birinchi oʻringa oʻtadi. "Rubobilaning javobi", "Xoluqning daftari", "Jermin" kabi qator sheʼriy toʻplamlari bor.
Tavq

**Tavq** (arab. — qushlar boʻynidagi halqa) — zargarlik buyumi; ayollarning boʻyniga taqiladigan taqinchoq. Tillabargak bilan ansambl hosil qiladi. T. bosma usulida 4 yaprokli gul va handasiy naqshlar bilan bezatilgan hamda laʼl, shisha va boshqa koʻzlar qadash uchun uyachalar hosil qilingan toʻrtburchak shaklidagi yaproqchalar va ularning oʻrtasi (markazi)da joylashgan shokilalar bilan bezatilgan yulduzsimon yoki gul shaklidagi turunjdan tuzilgan. Orqa tomonining yuzasiga nafis oʻsimliksimon naqshlar tushirilgan. T.ning oʻzaro biriktirilgan yaproqchalarining atrofi durlar qatori bilan hoshiyalangan. Qadimdan 20-asr boshigacha Samarqand ustalari yaratgan quyma T.da qushning boʻrtma shakli aniq yaratilgani kuzatiladi, ularga turli shakldagi shokilalar (yulduz, hilol bilan yulduz shakli, baʼzan tanga) osilgan. Davrlar oʻtishi bilan shakli butunlay oʻzgarib ketgan. Baʼzan uni xaf a band deb ham ataydilar.
Tavqe

**Tavqe** (arab. – shoh yorligʻi, farmoni, muhri) – xattotlik uslubi, arab yezuvidagi xat uslublaridan biri. Shoh farmon va nishondari, qozixona, mahkama hujjatlari, asosan, T.da bitilgan. Harflarning yarmi tekis chiziq, yarmi doyra chiziklar asosida yoziladi; yozuv tez bitilganligi uchun harflar, soʻzlar qoʻshilib yozilgan. Harflar shakllari suls yozuvinikiga oʻxshab ketadi, ammo „T.“da „alif“ va harf tayoqchalari birmuncha kaltaroq, harflardagi egmalar yey shaklida emas, koʻproq oʻtkir burchak hosil qilib bukiladi. Nasx yozuvchi xattotlar T.ni oson egallagan. Ibn Muqla, Ibn Bavvob va boshqa xattotlar T. xatining ustasidir.

Baʼzi hollarda Qurʼon suralari boshlanishi, keltirilgan ibora va jumlalar hamda kitob xotimalari shu xatda bitilgan.
Tavrlar

**Tavrlar** — Qrimning janubiy qismi (Tavrika)ning eng qadimgi aholisi (mil. av. 9-asr — mil. 4-asr). Xoʻjaligi: chorvachilik, ovchilik, baliq ovlash, toʻqimachilik, jez quyish. Tavrlar qabilalari mustahkamlangan qishlokdarda yashashgan. Xersones, Bospor podsholigiga qarshi kurashishgan. Mil. 1-asrdan qoʻshni xalqlar (tavroskiflar va boshqalar) bilan aralashib ketgan.
Tavrika

**Tavrika** — qadimda (miloddan avvalgi 5-asrdan) tavrlar yashagan Qrim yarim orolning janubiy qismi. Oʻrta asrlarda (XV asrgacha) Qrimning barcha qismining atalishi.