Koordinatsion son

Kimyo, kristallografiya va materialshunoslikda molekula yoki kristalldagi markaziy atomning **koordinatsion soni**, shuningdek, **liganitsiya** deb ham ataladi. Markaziy ion/molekula/atom atrofidagi ion/molekula/atom ligand deb ataladi. Bu raqam molekulalar uchun kristallarga qaraganda biroz boshqacha aniqlanadi.

Molekulalar va koʻp atomli ionlar uchun atomning koordinatsion raqami u bogʻlangan boshqa atomlarni hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi (bitta yoki koʻp bogʻlanish orqali). Masalan, [Cr(NH 3) 2 Cl 2 Br 2 ] - markaziy kationi sifatida Cr 3+ ga ega, uning koordinatsion raqami 6 ga teng va *heksakoordinata* sifatida tavsiflanadi. Umumiy koordinatsion raqamlar **4**, **6** va **8 dir.**

## Molekulalar, koʻp atomli ionlar va koordinatsion komplekslar

Kimyoda dastlab 1893-yilda Alfred Verner tomonidan aniqlangan **koordinatsion raqam** (C. N.) molekula yoki iondagi markaziy atomning qoʻshnilarining umumiy sonidir. Kontseptsiya koʻpincha muvofiqlashtirish komplekslariga nisbatan qoʻllanadi.

## Oddiy va oddiy holatlar
*d guruppa* oʻtish metall komplekslari uchun eng keng tarqalgan koordinatsion raqam 6 ga teng. CN bunday komplekslarning geometriyasini farqlamaydi, yaʼni oktaedral va trigonal prizmatik.

Oʻtish metall komplekslari uchun koordinatsion raqamlar 2 dan (masalan, Ph 3 PAuCl da Au I) 9 gacha (masalan, [ReH 9 ] 2− da Re VII). *f guruppa* metallari (lantanoidlar va aktinoidlar) kattaroq ion radiuslari va bogʻlanish uchun koʻproq orbitallarning mavjudligi tufayli yuqori koordinatsiya sonini sigʻdira oladi. Odatda *f* -guruppa elementlari uchun 8 dan 12 gacha koordinatsion raqamlar kuzatiladi. Masalan, bidentat nitrat ionlari ligand sifatida Ce IV va Th IV 12 koordinatali ionlarni [Ce(NO 3) 6 ] 2− (serik ammoniy selitrasi) va [Th(NO 3) 6 ] 2− hosil qiladi. Atrofdagi ligandlar markaziy atomdan ancha kichik boʻlsa, undan ham yuqori koordinatsion raqamlar boʻlishi mumkin. Hisoblash kimyosi boʻyicha bir tadqiqot ayniqsa barqaror PbHe2+ ni bashorat qildiPbHe PbHe ion 15 dan kam boʻlmagan geliy atomlari bilan muvofiqlashtirilgan markaziy qoʻrgʻoshin ionidan iborat. Frank-Kasper fazalari orasida metall atomlarining oʻrami 16 tagacha koordinatsion raqamlarni berishi mumkin. Aksincha, sterik ekranlanish juda past koordinatsion raqamlarga olib kelishi mumkin. Koordinatsion raqami 1 boʻlgan metallning juda kam uchraydigan holati terfenilga asoslangan ariltaliy (I) kompleksi 2,6-Tipp 2 C 6 H 3 Tlda uchraydi, bu yerda Tipp 2,4,6-triizopropilfenil guruhidir.

### Polihapto ligandlari
Koordinatsion raqamlar polihapto ligandlari bilan ishlashda noaniq boʻlib qoladi. Siklopentadienid ioni [C 5 H 5 ] -, alkenlar va siklooktetraenid ioni [C 8 H 8 ] 2− kabi p-elektron ligandlar uchun p-elektron sistemasidagi markaziy atom bilan bogʻlangan qoʻshni atomlar soni. haptiklik deb ataladi. Ferrotsenda har bir siklopentadienid anionining haptikligi, *ē*, besh, Fe(*ē* 5 -C 5 H 5) 2 ga teng. Har bir siklopentadienid ligand tomonidan markaziy temir atomining koordinatsion raqamiga qoʻshgan hissasini belgilashning turli usullari mavjud. Hissa bitta ligand boʻlgani sababli bitta yoki qoʻshni beshta atom mavjud boʻlgani sababli beshta yoki uchta elektron juft ishtirok etganligi sababli uchta deb belgilanishi mumkin. Odatda elektron juftlar soni olinadi.

## Yuzaki va rekonstruksiya
Koordinatsion raqamlar kristall panjaraning ichki qismidagi atomlar uchun yaxshi aniqlangan: barcha yoʻnalishdagi eng yaqin qoʻshnilarni sanash kerak. Ichki atomning qoʻshnilari **soni ommaviy koordinatsion raqam** deb ataladi. Sirtlar uchun qoʻshnilar soni koʻproq cheklangan, shuning uchun **sirt koordinatsiya soni** ommaviy muvofiqlashtirish sonidan kichikroq. Koʻpincha sirt koordinatsiya raqami nomaʼlum yoki oʻzgaruvchan. Sirt koordinatsiya soni ham sirtning Miller indekslariga bogʻliq. Tana markazlashtirilgan kubik (BCC) kristalida massa koordinatsion soni 8 ga teng, (100) sirt uchun esa sirt koordinatsiya soni 4 ga teng.

## Keys tadqiqotlari
Atomning koordinatsion sonini aniqlashning keng tarqalgan usuli bu rentgen kristallografiyasidir. Tegishli texnikalar neytron yoki elektron diffraktsiyasini oʻz ichiga oladi. Atomning koordinatsion raqamini eng yaqin qoʻshnilarni sanash orqali toʻgʻridan-toʻgʻri aniqlash mumkin.

\alpha-alyuminiy muntazam kubikli yaqin oʻralgan tuzilishga ega, fcc, bu yerda har bir alyuminiy atomining 12 ta eng yaqin qoʻshnisi, 6 tasi bir xil tekislikda va 3 tasi yuqorida va pastda, koordinatsion koʻpburchak esa kuboktaedrdir. \alphaTemir tanasi markazlashtirilgan kubik tuzilishga ega boʻlib, har bir temir atomi kubning burchaklarida joylashgan 8 ta eng yaqin qoʻshniga ega.

Uglerodning ikkita eng keng tarqalgan allotroplari turli xil koordinatsiya raqamlariga ega. Olmosda har bir uglerod atomi toʻrtta boshqa uglerod atomlari tomonidan tashkil etilgan muntazam tetraedrning markazida joylashgan boʻlib, koordinatsion raqami metan uchun toʻrtta. Grafit ikki oʻlchovli qatlamlardan iborat boʻlib, unda har bir uglerod uchta boshqa uglerod bilan kovalent bogʻlangan; boshqa qatlamlardagi atomlar uzoqroqda joylashgan va eng yaqin qoʻshnilar emas, koordinatsion raqam 3 ga teng

Natriy xlorid va seziy xlorid kabi muntazam panjaralari boʻlgan kimyoviy birikmalar uchun eng yaqin qoʻshnilarni hisoblash ionlarning muhiti haqida yaxshi rasm beradi. Natriy xloridda har bir natriy ioni eng yaqin qoʻshni sifatida 6 xlorid ioniga ega (276 &nbsp;pm da) oktaedr burchaklarida va har bir xlorid ionida 6 ta natriy atomi mavjud (shuningdek, 276&nbsp;pm da) oktaedrning burchaklarida. Seziy xloridda har bir seziy kubning burchaklarida joylashgan 8 ta xlorid ioniga ega (soat 356 da) va har bir xloridda sakkizta seziy ioni (shuningdek, 356 da) mavjud.&nbsp;pm) kubning burchaklarida.

### Murakkabliklar
Baʼzi birikmalarda metall-ligand bogʻlari hammasi bir xil masofada boʻlmasligi mumkin. Misol uchun, PbCl 2 da Pb 2+ ning koordinatsion raqami qaysi xloridlar ligand sifatida tayinlanganiga qarab etti yoki toʻqqizta deb aytish mumkin. Etti xlorid ligandlari Pb-Cl 280-309 masofaga ega&nbsp;pm. Ikki xlorid ligandlari uzoqroq, Pb-Cl masofalari 370.&nbsp;pm ga teng boʻladi

Baʼzi hollarda koordinatsion raqamning boshqa taʼrifi qoʻllanadi, u eng yaqin qoʻshnilarga qaraganda uzoqroq masofada joylashgan atomlarni oʻz ichiga oladi. Xalqaro kristallografiya ittifoqi (IUCR) tomonidan qabul qilingan juda keng taʼrifda aytilishicha, kristall qattiq moddadagi atomning koordinatsion soni kimyoviy bogʻlanish modeliga va koordinatsion raqamni hisoblash usuliga bogʻliq.

Baʼzi metallar tartibsiz tuzilishga ega. Misol uchun, sink buzilgan olti burchakli yaqin qadoqlangan tuzilishga ega. Sferalarning muntazam olti burchakli yaqin oʻrami har bir atomning 12 ta eng yaqin qoʻshnisi va uchburchak ortobikupol (shuningdek, antikuboktaedr yoki egizak kuboktaedr deb ataladi) koordinatsion koʻpyoqliga ega ekanligini taxmin qiladi. Ruxda faqat 6 ta eng yaqin qoʻshni 266 &nbsp;pm bir xil yaqin qadoqlangan samolyotda boshqa oltita, keyingi eng yaqin qoʻshnilar bilan, teng masofada, uchtadan yuqorida va pastda 291 da yaqin oʻralgan samolyotlarning har birida.&nbsp;pm. Koordinatsion raqamni 6 emas, 12 deb taʼriflash maqsadga muvofiqdir Shunga oʻxshash mulohazalarni oddiy tana markazli kub tuzilishiga nisbatan qoʻllash mumkin, bunda 8 ta eng yaqin qoʻshnidan tashqari yana 6 ta, taxminan 15% uzoqroq, va bu holda koordinatsiya soni koʻpincha 14 ga teng.

Koʻpgina kimyoviy birikmalar buzilgan tuzilishga ega. Nikel arsenid, NiAs nikel va mishyak atomlari 6-koordinatali boʻlgan tuzilishga ega. Xlorid ionlari kub shaklida joylashgan natriy xloriddan farqli oʻlaroq, mishyak anionlari olti burchakli yaqin oʻralgan. Nikel ionlari 6-koordinatali, buzilgan oktaedral koordinatsion koʻp yuzli boʻlib, bu yerda oktaedr ustunlari qarama-qarshi yuzlarni taqsimlaydi. Mishyak ionlari oktaedral koordinatsiyaga ega emas, lekin trigonal prizmatik koordinatsion koʻpburchakka ega. Ushbu tartibning natijasi shundaki, nikel atomlari bir-biriga juda yaqin joylashgan. Ushbu tuzilishga ega boʻlgan boshqa birikmalar yoki chambarchas bogʻliq boʻlgan FeS va CoS kabi baʼzi oʻtish metall sulfidlari, shuningdek, baʼzi intermetalllar. Kobalt (II) tellurida, CoTe, oltita tellur va ikkita kobalt atomlari markaziy Co atomidan bir xil masofada joylashgan.

Tez-tez uchraydigan kimyoviy moddalarning yana ikkita misoli Fe  O  va TiO  dir. Fe 2 O 3 kristalli tuzilishga ega, uni oktaedral teshiklarning uchdan ikki qismini toʻldiradigan temir atomlari bilan yaqin joylashgan kislorod atomlari qatoriga ega deb taʼriflash mumkin. Biroq, har bir temir atomining 3 ta eng yaqin qoʻshnisi va yana 3 tasi uzoqroqda joylashgan. Tuzilishi juda murakkab, kislorod atomlari toʻrtta temir atomiga muvofiqlashtirilgan va temir atomlari oʻz navbatida buzilgan oktaedrning uchlari, qirralari va yuzlarini boʻlishadi. TiO 2 rutil tuzilishga ega. Titan atomlari 6-koordinatali, 198.3 da 2 atom&nbsp;pm va 4 da 194.6&nbsp;pm, biroz buzilgan oktaedrda. Titan atomlari atrofidagi oktaedra uch oʻlchovli tarmoqni hosil qilish uchun qirralar va uchlarini birlashtiradi. Oksid ionlari trigonal planar konfiguratsiyada 3-koordinatali.

## Kvazikristal, suyuq va boshqa tartibsiz tizimlarda foydalanish

**Birinchi koordinatsion sonni** radial taqsimlash funksiyasi *g* (*r*) yordamida aniqlash mumkin:n_1 = 4 \pi \int_{r_0}^{r_1} r² g® \rho \, dr, bu yerda *r* 0 – *r* dan boshlanadigan eng oʻng pozitsiya&nbsp;=&nbsp;0 bunda *g* (*r*) taxminan nolga teng, *r* 1 birinchi minimaldir. Shuning uchun u *g* (*r*) ning birinchi choʻqqisi ostidagi maydondir.

**Ikkinchi koordinatsion raqam** xuddi shunday aniqlanadi:n_2 = 4 \pi \int_{r_1}^{r_2} r² g® \rho \, dr. Muvofiqlashtiruvchi raqamning muqobil taʼriflarini adabiyotda topish mumkin, ammo mohiyatiga koʻra asosiy gʻoya bir xil. Ushbu taʼriflardan biri quyidagilardir: Birinchi choʻqqining oʻrnini *r* p deb belgilash,nʼ_1 = 8 \pi \int_{r_0}^{r_p} r² g® \rho \, dr. **Birinchi koordinatsion qobiq** tekshirilayotgan markaziy zarracha atrofida radiusi *r* 0 va *r* 1 gacha boʻlgan sferik qobiqdir.

## Manbalar