Haqiqat sendvichi

**Haqiqat sendvichi** — jurnalistikada notoʻgʻri yoki chalgʻituvchi maʼlumotlarni tarqalishini beixtiyor qoʻzgʻatmasdan, notoʻgʻri maʼlumotlar bilan bogʻliq voqealarni yoritish usuli. Bu notoʻgʻri maʼlumotni yoritishdan oldin mavzu haqidagi haqiqatni taqdim etishni, keyin esa haqiqatni yana taqdim etish orqali hikoyani tugatishni oʻz ichiga oladi. Margaret Sullivan buni „haqiqat, aylanma, haqiqat — barchasi bitta mazali, demokratiyani oziqlantiruvchi taomda“ deb umumlashtirgan.

Gʻoya tilshunos George Lakoff tomonidan ishlab chiqilgan va bu nom CNN muxbiri Brian Stelter tomonidan yaratilgan. Lakoff ommaviy axborot vositalarining yolgʻon gapiradigan yoki chalgʻituvchi siyosatchilar yoki ekspertlarning soʻzlaridan iqtibos keltirish orqali notoʻgʻri maʼlumot tarqatayotganini kuzatdi.

## Fon
Lakoff, ayniqsa, AQSh prezidenti sifatidagi faoliyati davomida misli koʻrilmagan miqdorda yolgʻon va chalgʻituvchi bayonotlar bergan Donald Trumpni jurnalistlarning qanday yoritishi bilan qiziqdi. Lakoff Trumpning til va ramkalash usullaridan samarali foydalanishi haqida yozgan, ommaviy axborot vositalarini tushunish uning eng munozarali bayonotlari, stereotiplari va notoʻgʻri tavsiflarini yoritadi va takrorlaydi va shu bilan hatto tanqidchilarni ham marketing apparatining bir qismiga aylantiradi. Standart jurnalistik amaliyot jamoat arboblari tomonidan aytilgan daʼvolarni takrorlash yoki ulardan toʻgʻridan-toʻgʻri iqtibos keltirishni oʻz ichiga oladi, ammo jamoat arbobi notoʻgʻri maʼlumot yoki dezinformatsiya tarqatayotganda, daʼvolarni takrorlash ularni kuchaytirishi va zararini oshirishi mumkin. Baʼzida yolgʻon gaplarni eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydi, ammo bu jurnalistlarni qiyin ahvolga solib qoʻyadi.

Lakoffning soʻzlariga koʻra, agar siz yolgʻonni yopsangiz va keyin aytilgan gap yolgʻon ekanligini aytsangiz ham, xabar tarqaldi va „freymni inkor etish, ramkani faollashtiradi“. Uning taʼkidlashicha, takrorlash biz dunyoni tushunishda foydalanadigan miyadagi „ramka sxemalarini“ kuchaytiradi. Haqiqat sendvichi yomon maʼlumot odamlar oʻqiydigan yoki eshitadigan birinchi narsa emas, balki hikoyaning oxiridagi yakuniy taassurot emasligini taʼminlaydi. Notoʻgʻri daʼvolarni takrorlash ularni takrorlash orqali kuchaytirishi mumkin, ammo faktlarni tekshirish va rad etishni takrorlash ham xuddi shunday taʼsirga ega boʻlishi mumkin.

## OAV tomonidan foydalanilganda
PBS blog postini chop etdi, unda haqiqat sendvichining tamoyili allaqachon tahririyat standartlariga tegishli: „Aniqlik shunchaki maʼlumot toʻgʻri yoki yoʻqligini tekshirishdan koʻproq narsani oʻz ichiga oladi; faktlar parchaning tabiatiga asoslangan holda etarli kontekstda joylashtirilishi kerak shu holda jamoatchilik adashmaydi“. Roy Peter Clark *Poynter* nashri uchun yozgan ediki, haqiqat sendvichi gʻoyasi „taʼkidli soʻz tartibi“ ritorik tushunchasiga oʻxshaydi, bu yerda kimdir jumlaning boshida va oxirida „taʼkidlangan soʻzlarni“ joylashtiradi. Klark jurnalistikada „eng kam taʼkidlangan pozitsiya oʻrta boʻlib chiqadi“ deb yozgan.

Haqiqat sendvichlari notoʻgʻri maʼlumotlar ayniqsa keng tarqalgan bir qator mavzular kontekstida ishlatilgan, himoyalangan yoki muhokama qilingan. COVID-19 pandemiyasi davrida koronavirusga qarshi vaktsinalar haqida notoʻgʻri maʼlumot berish muammosi haqida yozayotgan bir guruh olimlar keng tarqalgan afsonalarni yoʻq qilish boʻyicha oʻzlarining qoʻllanmalarida aloqa strategiyasi sifatida haqiqat sendvichlarini yoqladilar. *Journalism.co.uk* saytidagi haqiqat sendvichlari haqidagi maqolada Jozef Kammins „odamlarga ishongan narsalari yolgʻon ekanligini aytish, ularning eʼtiqodlarini ikki baravar pasaytiradi“ shuning uchun „teskari taʼsir effekti“ atamasini ishlatadi. U jurnalistlarni nafaqat yolgʻon haqidagi hikoyaning asosiy yozuvida, balki tasvirlar, sarlavhalar, ijtimoiy tarmoqlar va yoritishning boshqa elementlarida ham ushbu texnikadan foydalanishga yoki uning tamoyillarini yodda tutishga chaqiradi.

## Tanqid
Krispin Sartvell ''Wall Street Journal jurnalida'' haqiqat sendvichlaridan foydalanish manipulyatsiya va kamsituvchi ekanligini taʼkidladi va bu nom chalkashligini taʼkidladi, chunki sendvichlar odatda non uchun emas, balki oʻrtadagi narsa uchun nomlanadi.

## Manbalar