open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diplomatik vakillik

**Diplomatik vakillik** - davlatlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni boshqaradigan elchixona yoki missiya. Elchi boshqaradigan D.v. — elchixona, vakil yoki doimiy ishlar vakili boshqaradigan D.v. — missiya deb ataladi. D.v. 16—18-asrlarda Yevropada vujudga kelgan. D.v. elchi ayirboshlagan davlatda oʻz davlati nomidan muzokaralar olib boradi, vakillik joylashgan davlatning hayoti toʻgʻrisida bundagi vakolatxona (elchixona, missiya)lar haqidagi qonun yoʻl qoʻygan doirada maʼlumotlar toʻplaydi, har ikkala davlat oʻrtasidagi siyosiy, iqtisodiy, madaniy-texnikaviy aloqalarning rivojlanishiga yordamlashadi, oʻz davlati hamda fuqarolarining huquq hamda manfaatlarini qoʻriqlaydi. D.v. faoliyatiga raqbarlik qiladigan elchi diplomatik imtiyoz va immunitetga ega. D.v.ning huquqiy mavqei Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi 1961-yilgi Vena konvensiyasi, ikki tomonlama bi-timlar, shuningdek, D.v. joylashgan davlat ichki qonunlari bilan belgilanadi. Xalqaro tashkilotlar huzuridagi (jumladan, kuzatuvchilar missiyasidagi) vakilliklar ham D.v.ning bir turi boʻlib, uning huquqiy mavqei davlatlarning universal tusdagi xalqaro tashkilotlar bilan munosabatlari boʻyicha vakilligi toʻgʻrisidagi 1975-yilgi Vena konvensiyasida belgilab berilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik akt

**Diplomatik akt** — davlatlar oʻrtasida olib borilgan diplomatik muzokara yoki maxsus konferensiya karori. Diplomatik akt shartnoma, bitim, pakt, konvensiya, protokol, deklaratsiya, ustav, statut kabi turli nomlar bilan atalishiga qaramay, yagona yuridik ahamiyatga ega xujjatdir
. Diplomatik aktning keng tarqalgan shakli — sulh, oʻzaro yordam va savdo toʻgʻrisidagi xalqaro shartnomalardir. Bayonot, memorandum ham Diplomatik akt hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik munosabat

**Diplomatik munosabat** - xalqaro huquq meʼyorlariga va xalqaro muloqot tajribasiga koʻra davlatlar oʻrtasida rasmiy munosabatlarni yuritishning asosiy shakli. D.m. davlatlar oʻrtasida doʻstona aloqalarni rivojlantirishga, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlab turishga koʻmaklashishi zarur. Diplomatik munosabatlar to'g'risidagi 1961 yil Vena konvensiyasiga binoan davlatlararo D.m. oʻzaro kelishuv asosida yoʻlga qoʻyiladi. D.m.ni oʻrnatishda odatda biron-bir davlat va uning hukumatining boshqa bir davlat tomonidan defakto yoxud deyure tan olinishi dastlabki qadam hisoblanadi. D.m. manfaatdor davlatlar vakillari bilan bevosita yoki bilvosita, uchinchi bir davlat diplomatik vakillari bilan muzokara yuritish natijasida oʻrnatiladi hamda davlatlar va hukumatlarning boshliqlari, tashqi ishlar vazirlari, maxsus vakolatli shaxslarning oʻzaro maktub, telegramma va xatlar ayirboshlashi tarzida rasmiylashtiriladi. Tomonlar D.m. oʻrnatilishi fakti haqida, diplomatik vakilliklar darajasi (elchixona yoki missiya), bitimning kuchga kirish sanasi, uni eʼlon qilish muddati va tartibi toʻgʻrisida ham oʻzaro kelishib oladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik nota

**Diplomatik nota** — diplomatik yo’zishmaga oid hujjatning bir turi. Verbal va shaxsiy diplomatik notalarga boʻlinadi. Diplomatik tajribada koʻproq verbal nota qoʻllanadi. Shaxsiy diplomatik nota muhim, jiddiy muammolarga bagʻishlanadi yoki biron-bir voqea toʻgʻrisida rasmiy axborot tarzida yuboriladi. Diplomatik nota diplomatik protokol talablariga binoan yoki shaxsiy diplomatik notaga javob tarikasida ham yoʻllanadi, u imzo chekuvchi nomidan 1-shaxs feʼlida tuzilgan xat shaklida nota blankasiga bosilib, manzil koʻrsatiladi, ammo muhr bosilmaydi. Xalqaro diplomatik amaliyotda diplomatik notalar ayirboshlash xalqaro shartnomalar tuzishning shakllaridan biri hisobladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik pochta

**Diplomatik pochta** - davlat (odatda, tashqi ishlar mahkamasi timsolida) bilan uning chet eldagi diplomatik, konsullik va b. vakilliklari, shuningdek, vakilliklar oʻrtasidagi aloqaning eng muhim va keng tarqalgan vositalaridan biri. Maxsus tartib boʻyicha yoʻlga qoʻyiladigan D.p. orqali xizmatda foydalanish uchun moʻljallangan rasmiy xat-xabarlar, hujjatlar va buyumlar tegishli manzillarga diplomatik kuryer tomonidan yetkazib beriladi. Bu narsalar paket, chamadon va kop (valiz)larga joylanadi: vakolatli organ tomonidan soʻrgʻichlanib, muhrlanadi va kuryer varaqasi tegishli shaklda toʻldiriladi. D.p.da va kuryer varaqasida xat-hujjat hamda yuklar olib borilayotgan manzil, "Expedition of Tiselle" deb yozilgan belgi, albatta, boʻlishi kerak. Har bir kop D.p.da alohida oʻrin egallab, ham maxsus vakolatlangan shaxslar kuzatuvida, ham kuzatuvchisiz oddiy aloqa kanallari orqali yetkazilishi mumkin. D.p. daxlsiz boʻlib, uni ochish, yoʻlda ushlash mumkin emas, unga boj ham olinmaydi. D.p.ga oid eng muhim qoidalar Diplomatik aloqalar toʻgʻrisidagi 1961 yilgi Vena konvensiyasida belgilab berilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik qabul

**Diplomatik qabul** - diplomatiya sohasida rasmiy tadbirlardan biri. U muhim voqealar va yubiley sanalarini nishonlash, diplomatik vakillik joylashgan davlatning rahbar shaxslariga, diplomatik vakillar yoki mamlakatga kelgan chet el delegatsiyalariga hurmatehtirom bildirish, ularni mehmon qilish maqsadida, shuningdek, diplomatik vakillikning oʻziga tegishli vazifalarini bajarish tarzida oʻtkaziladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatiya tili

**Diplomatiya tili** - 1) diplomatik aloqalar va xalqaro shartnomalar tili. Hozirgi vaqtda majburiy D.t. yoʻq. Umumiy qoidaga binoan tashqi aloqa organlarida oʻz milliy tillari qoʻllanadi. Ayrim istisnolardan tashqari, ikki tomonlama xalqaro shartnomalar, shuningdek, ishtirokchilari soni cheklangan koʻp tomonlama shartnomalar mazkur tomonlarning tillarida tuziladi. Xalqaro tashkilotlarda va konferensiyalarda tillar tegishli tartib-qoidalar asosida ishlatiladi. Ushbu anjumanlarda tillar rasmiy tillarga (ularda barcha eng muhim dip-lomatik hujjatlar tuziladi) va ish yuritiladigan tillarga (shu tillarda munozara olib boriladi, loyiha va hokazo tuziladi) boʻlinadi. BMT Bosh Assambleyasida rasmiy va ish yuritiladigan 6 tildan — arab, ingliz, ispan, rus, fransuz va xitoy tillaridan foydalaniladi. BMT doirasida va rahbarligida qabul qilinadigan koʻp tomonlama xalqaro shartnomalar (ayniqsa, umumiy tusdagilari) bir xil matnga ega boʻlib, qoida tariqasida BMT rasmiy tillarida tuziladi; 2) diploma-tik lugʻatga kirgan maxsus terminlar va iboralar (mas, agreman, statuskvo, retorsiyalar va hokazo).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplopiya

**Diplopiya** (yun.diplos — ikkita va ops — koʻz) — bir narsaning ustma-ust yoki yonma-yon turgan ikki narsadek boʻlib koʻrinishi. Koʻzni harakatlantiruvchi muskullarning qisman yoki toʻliq falajlanishidan kelib chiqadi. Koʻz kosasida shish paydo boʻlib, koʻz soqqasi boʻrtib chiqishidan ham D. vujudga keladi. D. murakkab oftalmologik asboblar orqali aniqlanadi va uni koʻz kasalliklari mutaxassisi (vrach-oftalmolog) davolaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dipol

**Dipol** (di... va yun. polos — qutb) )— bir-biridan  d masofada joylashgan miqdor jihatdan oʻzaro teng va turli ishorali ikki nuqtaviy zaryad +q va —q dan tashkil topgan sistema. Tashqi elektrostatik maydon taʼsiri boʻlmagan holda, molekula tarkibidagi musbat va manfiy zaryadlarning ogʻirlik markazlari bir-biriga nisbatan maʼlum masofaga siljigan boʻlsa, bunday molekulaga elektr D. deb qarash mumkin. Bu esa tashqi elektr maydonga joylashtirilgan dielektriklarda sodir boʻlayotgan fizik jarayonlarni tushunishda katta qulayliklar yaratadi; 2) magnit D. — aylanma tokka va magnit xususiyatiga ega boʻlgan jism. Maʼlumki, har qanday jism atomlardan tashkil topgan. Atomlar tarkibidagi elektronlar yopiq orbita boʻyicha juda katta tezlik bilan harakatlanib, aylanma toklarni vujudga keltiradi. Aylanma tokning musbat yoki shim. qutbi deb konturdan magnit induksiya vektorining chiqish tomoni, unga teskari tomoni esa manfiy yoki jan. qutbi deb ataladi. Agar biror jiyemdagi elektronlarning orbitadagi harakati tufayli vujudga kelgan aylanma toklar oʻzaro maʼlum tartibda joylashib, ularning magnit maydonlari bir-birlarini kuchaytirib yuborsa, bunday jism magnit xususiyatiga ega boʻladi. Shuning uchun istagan magnitni qator katta va kichik boʻlakchalarga ajratib yuborilganda ham, har bir boʻlakcha shim. va jan. qutbga ega boʻlib, magnitlik xususiyatini saqlab qoladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dipter

**Dipter** (yun.dipteros) — Yunonistondagi ibodatxonaning bir turi. Atrofi ikki qator ustunli ayvon bilan oʻralgan toʻgʻri burchakli katta xona (mas, Efesdagi Artemida ibodatxonasi, mil. av. 6-asr, hozirgi Turkiya xududida).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diptix

**Diptix** (yunoncha: diptychos — buklama, ikki buklangan) — 1) qad. sanʼatda sirtiga mum surtilgan buklama yozuv taxtasi; 2) rangtasvir yoki boʻrtma tasvir ishlangan ikki tabaqali buklama taxta; 3) bir mazmun bilan bogʻlangan qoʻshtasvir, ikki kartina.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paul Dirac

**Paul Dirac** () (1902.8.8, Bristol — 1984) — ingliz nazariyotchi fizigi, kvant mexanika asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1930-yildan). Bristol (1921) va Kembrij (1926) universitetlarini tamomlagan. Kvant elektrodinamika va gravita-siyaning kvant nazariyasiga asos solgan. Ilmiy ishlari kvant mexanika va kvant elektrodinamikaga, maydon va elementar zarralar nazariyasiga, gravitatsiya nazariyasiga doir. Kvant statistika (Fermi—Dirak statistikasi)ni ishlab chiqqan; ikkilamchi kvantlash usulini taklif qilib, kvant nazariyasi prinsiplarini birinchi boʻlib elektromagnit maydon uchun tatbiq etgan (1927), kvant maydonning birinchi modelini topgan; elektronning kvant mexanika nazariyasini nisbiylik nazariyasip moslab ishlab chiqqan (1928), bu nazariyaga asosan pozitron topilgan; tabiatda antimoddaning mavjudligi gipotezasini bayon qilgan (1933); 1962-yilda meon nazariyasini ishlab chiqqan (unda meon elektronning tebranish holati sifatida ifodalanadi). Nobel mukofoti laureati (1933, E. Shryodinger bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Diplomatiya

**Diplomatiya** — davlatlarning tashqi siyosat, sohasidagi vazifalarini amalga oshirish, shuningdek, chet elda huquq va manfaatlarini himoya qilish sohasidagi rasmiy faoliyati. „Diplomatiya“ termini yunon tilidagi „ikki bukilgan qogʻoz“ soʻzidan olingan. Qadimgi Yunonistonda va Qadimgi Rimda taxtakach muqova ichiga solingan xat elchilarga ular vakolatini tasdiqlovchi ishonch yorligʻi yoki hujjat sifatida taqdim etilgan. Bu termin hozirgi maʼnoda Gʻarbiy Yevropada XVIII asr oxirida rasm boʻlgan. Diplomatiya davlat tashqi siyosatining eng muhim vositalaridan biri hisoblanadi, ana shu siyosatning maqsad va vazifalari diplomatiya shakli va uslublarini belgilab beradi. Diplomatik faoliyatning asosiy shakllari: diplomatik kongresslar, konferensiyalar yoki kengashlar; nota, memorandum, bayonot va hokazo shakllardagi diplomatik yozishma; xalqaro shartnomalarni tayyorlash va imzolash; davlatning elchixonalar va missiyalar orqali amalga oshiradigan chet eldagi vakilligi; xalqaro tashkilotlar faoliyatida ishtirok etish; tashqi siyosiy masalalar boʻyicha hukumat nuqtai nazarini matbuotda yoritish. Diplomatik muassasalar va ularning masʼul xodimlari diplomatik imtiyoz va immunitetlardan foydalanadi. Xalqaro huquqqa binoan, diplomatik vakillarga oʻzlari ishlayotgan mamlakat ichki ishlariga aralashish man etiladi.

Diplomatiyaning shakllanishi davlatning yuzaga kelishi, uning muayyan organlari va lavozimdor shaxslari faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan. Oʻzbek davlatchiligi tarixida chet ellar bilan muntazam aloqalar yoʻlga qoʻyilganligi yaxshi maʼlum. Amir Temur davlati Fransiya, Angliya, Kastiliya, Konstantinopol, Genuya va Venetsiya bilan elchilar orqali aloqalarni yoʻlga qoʻygan.

Oʻzbekiston mustaqil davlat boʻlgach, xalqaro munosabatlarning toʻla huquqli subyektiga aylandi. 120 dan ziyod davlat bilan diplomatik aloqa oʻrnatdi (2002-yil yanvar). Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti va boshqa obroʻli xalqaro tashkilotlar va kengashlarga aʼzo boʻldi. Uning tashqi siyosati, diplomatik faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilanganidek, davlatlarning suveren tengligi, kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning daxlsizligi, nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik hamda xalqaro huquqning umum eʼtirof etgan boshqa qoida va meʼyorlariga asoslanadi. Teng huquqlilik, oʻzaro manfaatdorlik va oʻzaro hurmat Oʻzbekiston diplomatiyasining asosiy tamoyillaridir. Oʻzbekiston Respublikasi jahonda yangicha iqtisodiy tartib oʻrnatish, butun dunyoda, jumladan, Markaziy Osiyo mintaqasida yalpi tinchlik va xavfsizlikni taʼminlash uchun, xalqaro terrorizm va giyohvandlikka qarshi kurashda jahon hamjamiyati bilan birga faol harakat qilmoqda, bu yoʻlda barcha diplomatik kanallarni ishga solmoqda. Oʻzbekistonda diplomatik kadrlar Toshkentdagi Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida tayyorlanadi. Shuningdek, hozirgi kunda diplomatik kadrlar Xalqaro munosabatlar fakulteti mavjud boʻlgan O'zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Sharqshunoslik instituti va shu kabi oliy ta'lim muassasalarida ham tayyorlanadi.

## Manbalar
Diplomatiya daraja va martabalari

**Diplomatiya daraja va martabalari** — davlat vakolatxonalarining diplomatiya xodimlari uchun beriladigan rasmiy unvonlar. "Oʻzbekiston Respublikasining diplomatiya xodimlari uchun diplomatiya daraja va martabalari belgilash toʻgʻrisida"gi qonunda (1992-yil 3 iyul), "Diplomatiya munosabatlari toʻgʻrisida"gi 1961-yilgi Vena konvensiyasi hamda xalqaro huquq normalari va qoidalariga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi diplomatiya vakolatxonalari boshliklarining quyidagi 3 darajasi belgilangan: chet davlat boshligʻi huzurida akkreditatsiya qilinadigan (qarang Akkreditlash) Favqulodda va muxtor elchi; chet davlat boshligʻi huzurida akkreditatsiya qilinadigan Favqulodda va muxtor vakil; chet davlat Tashqi ishlar vaziri huzurida akkreditatsiya qilinadigan Ishonchli vakil. Oʻzbekistonning chet davlatlardagi vakolatxonalari diplomatiya xodimlariga beriladigan xizmat unvonlari quyidagilar: Favqulodda va muxtor elchi; 1- va 2-darajali Favqulodda va muxtor vakil; 1- va 2-darajali maslahatchi; 1- va 2-darajali 1-ko-tib; 1- va 2-darajali 2-kotib; Uchinchi kotib; Attashe. Favqulodda va muxtor elchi, 1- va 2-darajali favqulodda va muxtor vakil martabalari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari bilan, boshqa diplomatiya martabalari Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vaziri buyrugʻi bilan beriladi. Diplomatiya martabalari mazkur vazirlikning rahbar va masʼul xodimlariga ham berilishi mumkin. Favqulodda va muxtor elchi, Favqulodda va muxtor vakil martabalari bir umrga beriladi. Boshqa diplomatiya martabasiga ega boʻlgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi tizimidan pensiyaga chiqqan taqdirda ularning bu martabasi saqlanib qoladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirak tenglamasi

**Dirak tenglamasi** - x spinli zarralar (mas, elektronlar va pozitronlar, myuonlar) harakatining nisbiylik nazariyasi talablarini qanoatlantiradigan kvant tenglama. 1928-yilda P.Dirak aniklagan. D. t. erkin elektronlardan fotonlarning sochilishi (qarang Kompton effekti) va elektron tormozlanganda elektron nurlanishi (qarang Tormoz nurlanish) mohiyatini ochib bergan. D. t. bilan kvant oʻtishlar tufayli yangi zarralar paydo boʻlishi tushuntirildi. Bunday zarrani 1932-y. K. Anderson kashf qildi va pozitron deb atadi. Bu esa Dirak elektronlar nazariyasining tasdiklanishi edi. Elektronning bir energetik satxdan ikkinchisiga oʻtishi elektron-pozitron jufti yoki bu juft annigilyasiyasi bilan roʻy beradi. D.t. -j (y birlikda) spinli boshqa zarralar: myuonlar, neytrinolar va hokazo uchun ham oʻrinlidir. U nuklonlar (neytron va proton)ga tatbiq qilinganda notoʻgʻri natijalarga olib keladi, chun-ki D. t.ni kuchli oʻzaro taʼsirga tatbiq qilish mumkin emas. D.t. kvant mexanikaning asosiy tenglamalaridan biri hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Dirak P. A. M., Prinsipi kvantovoy mexaniki, per. s angl., M., I960; Davidov A. S, Kvantovaya mexanika, M., 1973; Bogolyubov N.N.,Shirkov D. V., Vvedeniye v teoriyu kvantovix poley, M., 1977.
Diram

**Diram** (fors. — arab.) — dirhamning aynan oʻzi; 1) Buxoro xonligi, Eron va Iroqda ogʻirlik oʻlchov birligi. Oʻrtacha vazni 3,235 g ga teng boʻlgan kumush tanga; 2) Buxoro xonligi, Eron, Iroq, Afgʻoniston va Turkiyada pul birligi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diredava

**Diredava**, Diredaua — Efiopiyadagi shahar, mamlakatning sharqiy qismida. Aholisi 195 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, sement, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi rayonining (kofe, chorva mollari) savdo markazi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direktoriya

**Direktoriya** (lotincha directorium — boshqarma, rahbarlik) — Fransiya respublikasining 1795—99 y.lardagi hukumati. 5 aʼzo (direktor)dan tashkil topgan. D. hukumati yirik burjuaziya manfaatini himoya qilgan. 1799 y. 9 no-yab.da Napoleon Bonapart davlat toʻntarishi yasab, D.ni agʻdarib, harbiy burjua diktaturasini oʻrnatgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direktorlar kengashi

**Direktorlar kengashi**, aksiyadorlik jamiyati direktorlar kengashi — aksiyadorlik jamiyatining aksiyadorlar umumiy yigʻilishida saylanadigan rahbar ijroiya organi; aksiyadorlarning umumiy yigʻilishlari oraligʻida jamiyatni boshqarish, muhim muammolarni yechish bilan shugʻullanadi. Direktorlar kengashi jamiyatning operativ boshqaruv ishlarini bajaradigan jamiyat boshqaruvini, ijrochi direktorii tayinlaydi. Direktorlar kengashiga korxona rahbari, rahbar oʻrinbosarlari, yirik mutaxassislar, korxona tarkibiga kiruvchi kichik korxona rahbarlari va b. saylanadi. Yirik korxona (uyushma, korporatsiya)ning rahbari direktorlar kengashining raisi etib saylanadi. Direktorlar kengashining yigʻilishi vaziyatga koʻra har chorakda bir marta oʻtkaziladi. Yigʻilish kun tartibi bir oy oldin kengash aʼzolariga eʼlon qilinadi. Direktorlar kengashi qarorlarini aksiyadorlik jamiyatining barcha aʼzolari bajarishi shart. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direksion burchak

**Direksion burchak** - to'g'ri burchakli koordinatalar tizimida shimol. yoʻnalish (abssissa oʻqi) bilan berilgan yoʻnalish orasidagi burchak. U soat mili yoʻnalishi boʻyicha 0° dan 360° gacha oʻzgaradi; a "arfi bilan belgilanadi. D. b. geofizika, artilleriya va navigatsiyada qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirijabl

**Dirijabl** (frans. dirigeable — boshqariluvchi) — havodan yengil uchish apparati; boshqariladigan aerostat; korpusiga toʻldirilgan gaz (geliy yoki vodorod)ning koʻtarish kuchi hisobiga balandlaydi. Asosiy qismlari: korpus, qanot, stabilizator, boshqarish rullari, odamlar oʻtiradigan va dvigatellar oʻrnatiladigan qismi — gondola. D.ga bir yoki bir necha vintli dvigatel oʻrnatiladi. D.ning yumshoq, yarim qat-tiq turlari boʻladi. D. korpusi pishiq matodan qilinadi, baʼzilarining qorin tomoniga metall ferma ham oʻrnatiladi. D.ni balandlatish uchun ballast (ortiqcha yuk)ning bir qismi tashlanadi, pastlatish uchun gazning bir qismi chiqarib yuboriladi. D.ning tezligi 100—135 km/soat dan oshmaydi, hajmi — 200 ming m3gacha. D.lar borish qiyin boʻlgan, aerodromlar yoʻq joylarga yuk va yoʻlovchilar tashishda, suv osti kemalarini qidirishda qoʻllangan. Fransuz ixtirochisi A. Jiffar bug dvigatelli boshqariladigan aerostatda birinchi boʻlib parvoz qilgan (1852). D.dan asosan 20-asr 50-yillarigacha foydalanilgan. 70-yillarda qisman tiklangan (mas, GFR, Fransiyada). Hozir D. oʻrniga vertolyot ishlatilmoqda.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirijyorlik

**Dirijyorlik** (frans. diriger - yoʻnaltirish, boshqarish, rahbarlik qilish) — musiqa ijrochiligi sanʼatining murakkab turi; musiqa asarini ijroga tayyorlash jarayonida hamda bevosita tinglovchi — tomoshabinlar oldida ijrochilar (orkestr, xor, ansambl, opera, balet jamoalari va b.)ga rahbarlik qilish. Odatda bir (baʼzan, ikki) dirijyor tomonidan amalga oshiriladi. Dirijor jamoaviy musiqa ijrosining uygʻunligi, badiiy va texnik mukammalligini taʼminlaydi. Koʻp ovozli musiqa murakkablashuvi va orkestr ijrochiligining rivoji natijasida 15-asr 1-yarmida yuzaga kelib, uni amaliyotga I. Mozel (Avstriya), K. M. Veber va L. Shpor (Germaniya)lar kiritgan. L. Betxoven, G. Berlioz, R. Vagnerlar D. sanʼati asoschilaridan. Xalqaro eʼtibor qozongan birinchi dirijyor X. fon Byulov (Germaniya) boʻlgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida chet el D. sanʼati ustalari sifatida X. Rixter, A. Nikish (Vengriya), F. Veyngartner va R. Shtraus (Germaniya), G. Maler (Avstriya), M. Balakirev, A. va N. Rubinshteynlar, S. Raxmaninov, S. Kusevitskiy (Rossiya) va b. tanilgan. Keyingi davrda G. fon Karayan (Avstriya), L. Stokovskiy, Yu. Ormandi, L. Bernstayn (AQSH), B. Valter, V. Furtvengler, O. Klemperer (Germaniya), A. Toskanini (Italiya), Ye. Mravinskiy, A. Melik-Pashayev, Ye. Svetlanov, G. Rojdestvenskiy (Rossiya), Sh. Myunsh (Fransiya), K. Ancherl (Chexiya) va b. D. sohasida katta ijodiy yutuklarga erishgan.

Oʻzbekistonda ilk dirijyorlar orasida F. V. Leysek, N. Mironov, V. Uspenskiy va b. boʻlgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasi, Navoiy nomidagi opera va balet teatri, Muqimiy nomidagi oʻzbek musiqali drama teatrida simfonik orkestrlar tashkil etilgach, N. Olimov, A. Kozlovskiy, M. Ashrafiy, B. Inoyatov, M. Nasimov, T. Sodiqov, F. Shamsutdinov, A. Abduqayumov, D. Abdurahmonova, 3. Haqnazarov, Gʻ. Toʻlaganov, N. Xalilov, H. Shamsutdinov, B. Rasulov va b. dirijyorlar yetishib chiqdi. Respublikamizda xor (S. Valenkov, A. Sultonov, B. Umidjonov, A. Hamidov va b.), oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri (T. Jalilov, A. Petrosyans, S. Aliyev, D. Zokirov, M. Bafoyev), 1970-yillardan kamer orkestr (E. Azimov va b.) dirijyorligi ham rivoj topdi. Oʻzbekiston milliy konservatoriyasida operasimfonik va oʻzbek xalq cholgʻu orkestri dirijyorligi sinflari mavjud.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Azimov K., Oʻzbekiston dirijyorlari, T., 2001.

Toʻxtasin Gʻofurbekov.
Dirixle

**Dirixle** (Dirichlet), Peter Gustav Lejyon (1805.13.8, Dyuren — 1859.5.5, Gyottingen) — nemis matematigi. Berlin universiteti (1831—55), Gyottingen universiteti (1855-yildan) prof. Asosiy ilmiy ishlari sonlar nazariyasi va matematik analizga doir. Birinchi hadi va ayir-masi oʻzaro tub sonlardan iborat butun sonlar arifmetik progressiyasida tub sonlar cheksiz koʻp ekanligi haqidagi teoremani isbotlagan. Matematik analiz sohasida birinchi boʻlib qatorning shartli yaqinlashishi tushunchasini taʼriflagan va tekshirgan. Uzilish nuqtalari chekli sonda boʻlgan boʻlakli monoton funksiyalarni Furye qatorigya yoyish mumkinligini isbotlagan. Mexanik va matematik fizikaga bagʻishlagan asarlar muallifi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirixle prinsipi

**Dirixle prinsipi**, "yashiklar prinsipi" — (ya+1) elementdan iborat boʻlgan toʻplam p ta sinfga ajratilganda sinflarning kamida bittasida elementlar soni 2 tadan kam boʻlmaydi, degan tasdiq. P. Dirixle nomi bilan ataladi. D. p., odatda, oʻnta yashikka oʻn bitta quyonni bittadan joylab boʻlmaydi, degan sodda misol bilan tushuntiriladi. Shuning uchun u "yashiklar prinsipi" deb ham ataladi. D. p. sodda ifodalansa ham, sonlar nazariyasi, kombinatorika va matematikaning boshqa boʻlimlarida muhim teoremalarni isbotlashga asos boʻladi. Garmonik funksiyalar nazariyasida ham D. p. deb ataluvchi teorema bor. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lyudmila Dirkach

**Lyudmila Nikolayevna Dirkach** (1948.13.5, Kursk) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Samarqand universitetining kimyo fakultetini tugatgan (1972). 1972—76 yillarda Samarqand sh. Siyob tumanidagi 3-maktabda, 1976-yildan Bogʻishamol tumanidagi 37-maktabda kimyo fani oʻqituvchisi. Dirkach ilgʻor oʻqitish usullarini oʻrganib, oʻquvchilar qobiliyatini belgilashning test, reyting tizimlarini tatbiq etgan holda aniqlashga intiladi. Dirkachning "Oʻquvchilarning kimyo faniga qiziqishini kengaytirish" mavzuidagi ish uslubi keng ommalashtirilgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direktrisa

**Direktrisa** (lotincha: directrix — yoʻnaltiruvchi) — 1) matematikada — berilgan 2tartibli egri chiziqqa (mas, konus kesimlari — ellips, giperbola va parabolaga) nisbatan maʼlum xossaga ega boʻlgan toʻgʻri chiziq. 2-tartibli egri chiziqning har qanday nuqtasidan fokusigacha boʻlgan masofaning shu toʻgʻri chiziqqacha boʻlgan masofaga nisbati oʻzgarmas.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direksion

**Direksion** (frans. direction — qoʻllanma) — kichik asarlar (marsh, raqs, qoʻshiq va hokazo)ning puflama sozlar orkestri uchun moslangan ixcham partiturasi. D.da barcha ovozlar 3—4 nota yoʻliga joylashadi va real sadosida yoziladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dis...

**Dis...** (lotincha dis...) — yasama soʻzlar tarkibiy qismi: qiyinchilikni, buzilishni, parokandalikni, boʻlinishni, yoʻqotishni (disgarmoniya, distrofiya) anglatadigan old koʻshimcha (undosh harfdan oldin).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disaharidlar

**Disaharidlar** yoki **biozalar**, S|2N22OP — molekulalari ikki monosaharid qoldigʻidan tuzilgan uglevodlar, hammasi glikozidlar tipida tuzilgan. Qaytarish xossasiga ega boʻlmagan D.ga 2 glyukoza qoldigʻidan tuzilgan tregaloza (mikoza), glyukoza va fruktoza qoldiqlaridan tuzilgan saharoza va b., qaytaruvchi xossali D.ga maltoza, sellobioza, laktoza va b. kiradi. D. kristallanadi, suvda, 45—48°li spirtda eriydi; chuchmal. Kislotalar taʼsirida gidrolizlanganda monosaharidlar hosil boʻladi. D. oʻsimlik va hayvon organizmlarida keng tarqalgan. Odatda, tabiiy manbalardan (mas, saharoza — qand lavlagi yoki shakarqamishdan, laktoza — hayvonlar sutidan) olinadi. Kimyoviy va biokimyoviy usullar bilan sintezlanadi. Saharoza, laktoza va maltoza — qimmatli oziq-ovqat va taʼm beruvchi moddalar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disgarmoniya

**Disgarmoniya** (dis... va garmoniya), musiqala — garmoniya noqisligi; uygʻunsizlik, hamohangsizlik.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disk

**Disk** (yun. discos — yassi doira. dumaloq plastinka) — 1) mashina va mexanizmlarning doira shaklidagi qismi; 2) yengil atletikada irgʻitishga moʻljallangan sport asbobi. D.ning diametri 221 mm, ogʻirligi 2 kg; oʻsmirlarga moʻljallanganining diametri 201 mm, ogʻirligi 1,5 kg; ayollarga moʻljallanganining diametri 182 mm, ogʻirligi1 yoki 0,5 kg . D. metalldan, yogʻochdan va rezinadan qilinadi (yogʻochdan yasalgan D. gardishiga odatda, metall qoplanadi); 3) oʻq otar qurollarning oʻqdoni. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskant

**Diskant** (due... va lot. cantus — kuylash):  

2) ikki ovozli musiqa turi, polifoniyanmng ilk shakllaridan. 12-asrda Yevropa cherkov vokal musiqasida paydo boʻlgan. Yuqori ovoz (diskant) nomiga nisbat berilgan;  

3) 15—18-asrlarda koʻp (4) ovozli vokal (shu jumladan, xor) musiqasida eng yukrri ovoz (baland soprano);  

4) sharqiy Belarus va Ukrainada, shuningdek, Don kazaklari qoʻshiqlarida yuqori qoʻshimcha ovoz (d i shkant). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
**Diskant** (due... va lot. cantus — kuylash):  

2) ikki ovozli musiqa turi, polifoniyanmng ilk shakllaridan. 12-asrda Yevropa cherkov vokal musiqasida paydo boʻlgan. Yuqori ovoz (diskant) nomiga nisbat berilgan;  

3) 15—18-asrlarda koʻp (4) ovozli vokal (shu jumladan, xor) musiqasida eng yukrri ovoz (baland soprano);  

4) sharqiy Belarus va Ukrainada, shuningdek, Don kazaklari qoʻshiqlarida yuqori qoʻshimcha ovoz (d i shkant). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
**Diskant** (due... va lot. cantus — kuylash):  

2) ikki ovozli musiqa turi, polifoniyanmng ilk shakllaridan. 12-asrda Yevropa cherkov vokal musiqasida paydo boʻlgan. Yuqori ovoz (diskant) nomiga nisbat berilgan;  

3) 15—18-asrlarda koʻp (4) ovozli vokal (shu jumladan, xor) musiqasida eng yukrri ovoz (baland soprano);  

4) sharqiy Belarus va Ukrainada, shuningdek, Don kazaklari qoʻshiqlarida yuqori qoʻshimcha ovoz (d i shkant). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
**Diskant** (due... va lot. cantus — kuylash):  

2) ikki ovozli musiqa turi, polifoniyanmng ilk shakllaridan. 12-asrda Yevropa cherkov vokal musiqasida paydo boʻlgan. Yuqori ovoz (diskant) nomiga nisbat berilgan;  

3) 15—18-asrlarda koʻp (4) ovozli vokal (shu jumladan, xor) musiqasida eng yukrri ovoz (baland soprano);  

4) sharqiy Belarus va Ukrainada, shuningdek, Don kazaklari qoʻshiqlarida yuqori qoʻshimcha ovoz (d i shkant). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disklash

**Disklash**, tuproqni disklash — yerning ustki haydalma qatlamini diskli borona va yumshatgichlar (lushchilnik) bilan ishlash. D.da tuproqni yumshatish, maydalash, aralashtirish va qatlamni yuza agʻdarish ishlari bajariladi. Chimli yerlarda ajriq va shunga oʻxshash oʻtlarni yoʻqotish, chim palaxsa koʻchmasligini oldini olish maqsadida yer haydashgacha oʻtkaziladi. Sugʻorma dehqonchilik sharoitida qumoq tuproqlarda D. yer haydashdan oldin yoki dalani ekin ekishga tayyorlashda; palaxsali shudgorni ishlashda, hali yetilmagan yerni bahorgi haydovdan soʻng yoki bahorgi boronalash kechikkanda, oraliq ekin ekish uchun yozgi shudgor vaqtida 10—12 sm chuqurlikda oʻtkaziladi. Haydalgan bedapoyalarda qayta koʻkargan oʻt va bedalarni yoʻqotish, eski bedapoyalarda tuproq aeratsiyasini yaxshilash, shuningdek, yangi poyalarni koʻkartirish uchun D. yaxshi samara beradi. Biroq, ildizpoyali begona oʻt bosgan yerlarni ekishdan oldin D. dalaning yanada oʻt bosishiga olib keladi (ildizpoya maydalanib, dalaga yoyilib ketadi).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskvalifikatsiya

**Diskvalifikatsiya** (dis... va kvalifikatsiya) (sportda) — 1) musobaqa qoidalarini texnik jihatdan buzganligi uchun sportchi (yoki jamoa)ni erishgan natijalari, egallagan oʻrni va b.dan mahrum qilish; 2) sportchini axloqiy normalarni buzganligi yoki sport kvalifikatsiyasi talablariga mos kelmasligi tufayli musobaqalarda qatnashishdan chetlatish (baʼzan bundam D. natijasida sportchining unvoni ham bekor qilinadi). D. shartli boʻlishi mumkin. D. haqidagi qaror sport klublari, jamiyatlari, federatsiyalari va sport qoʻmitalari tomonidan qabul qilinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disketa

**Disketa** — egiluvchan magnit diskli kasseta; kompyuterning maʼlumotlar saqlanadigan qurilmasi. Hajmiga koʻra 3,5 va 5,25 dyuymli xillari bor, shunga koʻra 3 va 5 dyuymli D. deyiladi. D.dan maʼlumotlarni bir kompyuterdan ikkinchisiga oʻtkazish uchun foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disko

**Disko** - 1) 1970-yillar oʻrtasida AQSH va bir qancha Yevropa mamlakatlarida qaror topgan ommabop musiqa uslubi. D.ga raqsbop, surʼati oʻrtacha tez, ohanglari kuychan, shaklan sodda namunalar xosdir. D.ning taniqli ijrochilari: "Boney M", "Silver Conventions" (Germaniya), Geynor, Dayana Ross, Dana Sammer (AQSH) va b. 1970-yillar oxiridan D. uslubi Sharqda, jumladan Oʻzbekistonda diskotekalarda, keyinchalik estrada va telekinomusiqasida odat tusini olmoqda; 2) zamonaviy ommabop musiqaning asosiy usullaridan biri boʻlib, barcha elektron musiqa cholgʻulari (ritm-boks, orkestrator va b.) ning kompyuter dasturlariga kiritilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskomitsetlar

**Diskomitsetlar** - bir necha tar tibni birlashtirgan xaltali zamburugʻlarning bir guruhi. 4 mingga yaqin turi bor. D.ning meva tanalari ochiq (apotetsiylar), koʻpincha gimeniy qavat bilan qoplangan, tarelkasimon. D. orasida saprofit va parazitlar bor. Ayniqsa sklerotiniyalar danakli, urugʻli mevalar va sabzavotlarga katta za-rar yetkazadi. Qoʻziqorin va b. isteʼmol qilinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskont

**Diskont** (ing . discount — chegirma, lot. computare — hisobga olmoq) — 1) qimmatli qogʻozning fond birjasida ayni paytda sotilayotgan narxi bilan nominali yoki uni qaytarib so-tib olishdagi narxi oʻrtasidagi farq (mas, nominali 1000 soʻm belgilangan aksiya birjada 950 soʻmga sotib olingan, D. 1000—950=50 soʻmga teng); 2) valyutaning forvard kursi (bitim tuzilgan paytda belgilangan, lekin pul toʻlovi keyinchalik amalga oshiriladigan valyuta kursi) bilan uning ayni paytda naqd toʻlovi amalga oshiriladigan kursi oʻrtasidagi farq (mas, dollarning forvard kursi yarim yildan soʻng 100 soʻm boʻladigan boʻlsa, uning ayni paytdagi kursi 90 soʻm, D. 100—90=10 soʻm boʻladi); 3) tovarning turli muddatlarda yetkazib berilishi bilan bogʻliq narxlari oʻrtasidagi farq (mas, kompyuterning ikki oydan keyin sotiladigan narxi 2 mln. soʻm boʻlsa, uchinchi oyda uning narxi 1,9 mln. soʻm boʻlishi mumkin (D. 2—1,9=0,1 mln. soʻmga teng); 4) ishlab chiqarilgan tovar sifatining mavjud meʼyorlar yoki shartno-maga muvofiq kelmasligi natijasida tovar narxining pasayishi (narxdan tashlama); 5) banklar tomonidan vekselni muddatidan ilgari qaytarib sotib olish (veksel hisobi); 6) vekselni qayta sotib olgani uchun bank undiradigan foiz.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskoteka

**Diskoteka** (disk va yun. theke — joy) — 1) grammofon plastinka (gramplastinka), kompakt (lazer) disklar (CD) majmui (qarang Fonoteka); 2) yoshlar musiqa klubi. Gramplastinka, magnit tasmalariga mexanik tarzda yozilgan ommabop musiqa namunalarini tinglashga nisbat berilgan. D. dasturini diskjokey (DJ, di-jey) tuzadi va sharhlaydi. D. 1960-yillar boshida Fransiyada yuzaga kelgan va tez orada butun dunyoda ommaviylashgan. Oʻzbekistonda D.lar 1970-yillardan yirik shaharlarda tarqala boshladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskrazit

**Diskrazit** (yun. diskrasiya — yomon qotishma) — mineral. Kimyoviy formulasi AgjSb. Rombik singoniyali. Yaxlit mayda donachalar holida uchraydi, Rangi kumushsimon okdan tuk, kulranggacha. Yaltiroqligi yorqin metallsimon. Qat. 3,5—4. Zichligi 9,8 g/sm3. Gidrotermal yertomirlarda hosil boʻladi. D. Oʻzbekistonda Qurama togʻlaridagi Oqtepa, Konimansur va Oltintopgan polimetall konlarida topilgan. Xorijda Chili, Avstraliya, Kanada, Rossiyada oltin, kumush va polimetall konlarida maʼlum.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskretlik

**Diskretlik** (lotincha: discretus — ajra-tilgan, uzlukli) — 1) muayyan hodisa, jarayon, tizim va B.ning uzlukliligi, uziluvchanligi; uzluksizlikka qaramaqarshi qoʻyiladi. Mas, fizika va kimyoda D. material tuzilishining donadorligini, atomlardan iboratligini bildiradi. Fan tarixi va ijtimoiy hayot D. bilan uzluksizlikning birbiriga qaramaqarshiligini emas, balki uygʻunligini, bir-biriga bogʻliqligini ham tasdikdaydi (qarang Uzluksizlik va uzluklilik); 2)matematikada — butun sonlar tizimi haqiqiy sonlar tizimiga nisbatan uzlukli (diskret) hisoblanadi (qarang Uzluksizlik funksiyasi). Mas, agar nuqtalar toʻplami limit nuqtaga ega boʻlmasa, bunday toʻplam D. xossasiga ega hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskriminant

**Diskriminant** (lotincha *discriminans* – boʻluvchi, ajratuvchi) – koʻphad koeffitsiyentlaridan tuzilgan va koʻphad ildizlari orasida bir-biriga tenglari boʻlgandagina nolga aylanadigan ifoda. Diskriminant nolga teng boʻlishi uchun koʻphadning ildizlari orasida karralisi boʻlishi zarur.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskriminator

**Diskriminator** (lotincha: discrimino -ajrataman) — kirish qismidagi elektr signalining nazorat qilinayotgan parametr oʻzgarishini chiqish qismida kuchlanish qutbiyligi oʻzgarishiga aylantiruvchi elektron qurilma; bunda elektr tebranishlar parametrlari (fazalar, chastotalar davomiyligi va b.)ning oʻzgarishini amplituda oʻzgari-shiga aylantiradigan yoki amplitudalari baʼzi aniq qiymatdan oshadigan elektr impulslar tanlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dislokatsiya

**Dislokatsiya**, qoʻshinlarni dislokatsiya qilish — tinchlik paytida quruqlikdagi qoʻshinlarning qismlari, qoʻshilmalari va harbiy muassasalarini mamlakat hududida ular uchun ajratilgan joy (aholi yashaydigan punkt, maxsus harbiy shaharcha, lager)ga oʻrnashtirish, harbiy-havo kuchlari qismlari, qoʻshilmalarini oʻz bazasiga ega boʻlgan aerodromlarga, harbiy-dengiz floti kemalarini portlar va harbiydengiz bazalariga taqsimlash.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dislokatsiyalar

**Dislokatsiyalar** (lot. dislocatio siljish) — 1) kristallarda — kristall panjara nuqsonlari; bunda chiziqlar boʻylab yoki ularga yaqin joylarda atom qatlamlarining toʻgʻri joylashishi buzilgan boʻladi. Tugallan-magan va burama D. eng oddiy D. Kristall ichidagi bir qatlam tugallanmagan (a rasm) yoki kristall tekisligi burama chiziqdan iborat boʻlganda (b rasm) kuzatiladigan dislokatsiya (siljish) hisoblanadi. Baʼzan ikkala D. ham bir paytning oʻzida sodir boʻlishi mumkin. Kristallar ichida atom qatlamlaridan biri uzilgan boʻlsa, tugallanmagan D. vujudga keladi. Burama D.da kristall ichida bironta atom qatlamlari uzilmaydi, lekin bir-biri bilan shunday jipslashib ketadiki, kristall burama chiziq boʻylab bukilgan bitta qatlamdan iboratday boʻlib qoladi. D. kristallning mustahkamligiga, elektr oʻtkazuvchanligiga, optik, magnit va b. xossalariga kuchli taʼsir qiladi. Nuqsonlar kristallar xossalarining oʻzgarishiga sabab boʻladi; 

2) geologiyada — Yer poʻstidagi endogen (tektonik harakatlar, magmatik, metamorfik jarayonlar) va ekzogen (muzliklar harakati, koʻchki, karst, daryo eroziyasi va b.) jarayonlar natijasida togʻ jinslari dastlabki yotish holatining oʻzgarishi. D. burma hosil qiluvchi (plikativ) va uzilish (dizʼyunktiv)ga boʻli-nadi, goho yana inʼyektiv D. ajratiladi (yana q. Tektonik deformatsiya).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disney (maʼnolari)

**Disney**:

* Disney - #YOʻNALTIRISH Disney (Oklahoma)

* Disney (multiplikator), Disni (Disney) Uolt (1901.
Dismenoreya

**Dismenoreya** (due… va yunoncha men – hayz, rhoira – kechish), algomenoryeya – hayz davrining ogʻriqli kechishi. Dismenoreyada, odatda, qorin pasti, bel va dumgʻaza sohasi ogʻriq boʻladi. Ogʻriq hayzdan oldin yoki uning dastlabki kunlari paydo boʻlib, butun hayz kunlari davomida kuzatiladi. Baʼzan koʻngil aynishi, qusish, bosh ogʻrigʻi, umumiy ahvolning oʻzgarishi hollari kuzatiladi. Dismenoreya birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Birlamchi dismenoreya jinsiy aʼzolarning kasalliklari bilan bogʻliq boʻlmaydi, koʻpincha tugʻmagan ayollarda uchraydi. Ikkilamchi dismenoreya turli ginekologik kasalliklar (oʻsma, endometrioz va boshqalar)ning oqibatidir. Dismenoreya mustaqil kasallik boʻlmay, balki turli kasalliklar, rivojlanish anomaliyalari va b.ning belgisi sifatida namoyon boʻladi. Dismenoreyaning yuzaga kelishida ayniqsa, nerv sistemasining funksional xususiyatlari va oʻzgarishlari, shuningdek, boshdan kechirilgan kasalliklar (infeksiya, zoʻriqish, ogʻir ruhiy kechinmalar), infantilizm, endokrin buzilishlar muhim rol oʻynaydi. Dismenoreyani davolash uni yuzaga keltirgan omillarni bartaraf etishdan iborat. Birlamchi dismenoreyada nerv sistemasi faoliyatini tartibga solish, normal hayot tarzi, toʻgʻri ovqatlanish, ruhiyatga zararli taʼsirotlarni yoʻqotish, turli somatik kasalliklarni davolash lozim. Ikkilamchi dismenoreyada yalligʻlanish kasalliklari, endometrioz va b.ni davolashga eʼtibor berish kerak.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Walt Disney

**Walt Disney** (; tugʻilgan paytidagi ismi **Walter Elias Disney** (); 1901-yil 5-dekabr, Chikago — 1966-yil 15-dekabr, Burbank) — amerikalik kinorejissor-multiplikatori, rassom va produser. Produser sifatida 59 nominatsiyada Oscar mukofotiga nomzod qilib koʻrsatilib, ularning 22 tasida esa gʻolib boʻlgan. Bundan tashqari, uch marotaba Oltin globus, bir marotaba Emmy mukofoti bilan taqdirlangan. Disney 1919-yildan kino sohasida ishlagan. Qisqa metrajli „Steamboat Willie“ („Willie kemasi“) (1928) ovozli multfilmi bilan AQSh kinematografiyasida tovush va harakatni sinxronlashtirish usulini ishlab chiqqan. Disney birinchilardan boʻlib qahramonlari (oʻrdak Donald Duck, sichqon Mickey Mouse va boshqalar) boʻlgan qisqa metrajli filmlarni suratga oldi. 1933-yilda AQShda birinchi boʻlib uch rangli film yaratdi. Uning yirik filmlari: „Oppogʻoy va yetti gnom“, „Bambi“, „Uyqudagi malika“, „101 ta dalmatin“ va boshqa Disney folklor va etnografiyaga, hayvonlar va oʻsimliklar dunyosiga oid hujjatli filmlarning ham muallifi. Filmlari Oʻzbekistonda ham namoyish etilgan. Disneyning Anaheim shahrida ochgan „Disneyland“ (1955) bolalar bogʻi juda mashhur. Undagi qator texnik attraksionlar Disney filmlaridagi obrazlarni aks ettiradi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
*
Dispasha

**Dispasha** (frans. dispache) — 1) kema halokati (kemani, ekipajni, yukni qutqarish)dagi jami harajatlarni hisoblash; 2) yuk tashishni tashkil etgan tomonlar (yuk va kema egasi, ke-mani yollovchi ijarachi) oʻrtasida harajatlarning taqsimlanishi. D.ni amalga oshiruvchi shaxs dispasher deb yuritiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispanser

**Dispanser** (frans. dispensaire — taqsimlayman) — bemorlarning ayrim guruhlariga muntazam davolash-profilaktika yordami koʻrsatadigan maxsus tibbiy muassasa. Oʻz sohasiga oid bemorlar sonini aniqlash, ularni hisobga olish, davolash, ahvollarini kuzatib borish, ish va yashash joylarining sharoitini oʻrganish, bundan tashqari, kasalliklarga qarshi kurashish, oldini olish choralari bilan bogʻliq sanitariya-maorifi masalalarini ishlab chiqish, targʻib qilish D.ning muhim vazifasidir. Sil, teritanosil, onkologik, psixonevrologik, narkologik, kardiorevmatologik, shuningdek, buqoqqa qarshi, vrachlik fizkultura (sport bilan shugʻullanuvchilarni kuzatib turadigan) D.lari boʻladi. Har qaysi soha D.lari ishining oʻziga xos tomonlari bor. Masalan, silga qarshi D. aholini yalpi flyuorografik tekshiruvdan oʻtkazadi (qarang Flyuorografiya), bemorlar bilan birga boʻlgan kishilarni hisobga oladi; psixonevrologik ekspertiza oʻtkazadi; vrachlik-fizkultura D.i vrach nazoratini amalga oshiradi. D. tar-kibida poliklinika, kasalxona, klinikdiagnostika va b. lab.lar, ixtisoslashgan davolash-profilaktika xonalari, ayrim hollarda kunduzgi va tungi sanatoriylar, mehnat bilan davolash ustaxonalari, parhez oshxona va hokazo boʻladi. Tuman D.lari oʻz hududidagi aholiga xizmat koʻrsatadi. Bundan tashqari, shahar va respublika D.lari ham boʻladi.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispersion analiz

**Dispersion analiz** - dispers faza zarrachalari (oʻta mayda gʻovakli jismlar gʻovaklari)ning oʻlchamlarini aniqlash usullari majmui. Bunda dispers sistemaningdispereligi yoki solishtirma sirti, yaʼni fazalar orasidagi umumiy sirtni dispers faza hajmiga (yoki massasiga) nisbati ham aniqlanadi. D. a. usullarini uchta guruhga ajratish mumkin: 1) ayrim zarrachalar parametrlari (oʻlchami, massasi va b.)ni aniklash hamda ularni statistik ishlab chiqish natijasida koʻp sonli oʻlchashlar oʻtkazish (mas, avtomatik sistemalarni qoʻllash) usuli; 2) dispers sistema zarrachalarining katta-kichikligiga koʻra sinflarga boʻlish usullari; 3) maʼlum bir holatda joylashgan zarrachalar xossalarini aniklashga asoslangan usullar. Birinchi guruh usullarida zarrachalarning oʻlchamlari optik mikroskop (odatda 1 mkm dan bir necha mm gacha) yoki elektron mikroskop (1&nbsp;nm dan bir necha mkm gacha) yordamida oʻlchanadi; dispers faza zarrachalari boʻlgan ingichka naychadan oʻtkazilayotgan suspenziya yorugʻlik nuri yoki elektr qarshiligining oʻzgarishini (Kulter hisoblagichlarida zarrachalarning oʻlchamlari 0,1 dan 100 mkm gacha, optik asboblarda esa 5 dan 500 mkm gacha boʻlganda) oʻlchash imkonini beradi. D. a.ning ikkinchi guruhi usullariga elak analizi (zarrachalar oʻlchamlari 1 dan 500 mkm gacha boʻlganda) va gaz yoki suyukdiklar oqimida zarrachalarning ajratilishi (zarrachalarning oʻlchamlari 0,1 dan bir necha mm gacha) kiradi. D. a.ning uchinchi guruhi usullariga sedimentatsiyey analiznmsh bar-cha usullari taallukli. Bu usullar qoldiq massasining toʻplanish kinetikasini qisobga olish (Figurovskiy sedimentometri zarrachalarning oʻlchamlari 1 dan 500 mkm gacha boʻlganda oʻlchash imkonini beradi) yoki suspenziya optik zichligining oʻzgarishiga asoslangan. D. a.da sentrofugalarni qoʻllash oʻlchashlar chegarasini 0,1 mkm gacha pasaytirish imkonini beradi (ultratsentrofuglar yordamida oʻlchamlari 1 — 100&nbsp;nm boʻlgan zarrachalarni oʻlchash mumkin). Yorugʻlik nurlarining juda kichik nurlanishi, rentgen nurlari, neytronlar va b. yordamida zarrachalar oʻlchamini aniqlashning turli usullaridan keng foydalaniladi. Solishtirma sirtni aniklash uchun adsorbsion usullar (monomolekulyar katlamdagi adsorbsiyalangan moddaning miqdorini ham aniklash mumkin) qoʻllanadi. Kukun holdagi moddalarning solishtirma sirti adsorbsiya issikdigi (yoki hoʻllanish) boʻyicha aniqlanadi. D. a.ning adsorbsion usullari turlicha boʻlib, ular solishtirma sirt 10—103 m2/g (zarrachalar oʻlchami 10 dan 1000&nbsp;nm gacha) boʻlganda aniklash imkonini beradi. Oʻlchamlari 1 dan 100&nbsp;nm gacha boʻlgan erkin dispers siste-malar zarrachalari diffuziya, ultrafiltratsiya va b. usullar bilan aniqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Xodakov G. S, Yudkin Yu. P., Sedimentatsionniy analiz visokodispersnix sistem, M., 1981; Greg S, SingK., Adsorbsiya, udelnaya poverxnost, poristost, per. s ang ., 2 izd., M., 1984.

Rustam Maʼrupov.
Dispersnoy analiz

**Dispersnoy analiz** - matematik statistika usullaridan biri; bir necha omillarga bogʻliq tajribalar natijalarini tahlil qilishda, bu omillarning qaysi biri shu tajriba natijasiga qanday taʼsir qilishini aniklash. Bu usulni 1925 yilda ingliz statistik olimi R. Fisher agronomiyaga doir tajribalar natijalarini urganish uchun taklif qilgan. D. a.ning asosiy masalalaridan biri — tajribada kuzatilgan natijalarning jami normal taqsimotga ega boʻlgan bir xil tasodifiy miqsor qiymatlari toʻplami yoki oʻrtacha qiymatlari turlicha boʻlgan normal taqsimlangan bir necha tasodifiy miqdorlar qiymatlari toʻplami ekanligini aniklashdan iborat. D. a.ning eng sodsa masalasi tajriba natijalariga koʻra bir xil dispersiyaga ega boʻlgan normal taqsimlangan tasodifiy miqdorlar guruhlarining oʻrta qiymatlari tengligi haqidagi statistik gipotezani tekshirish masalasidir. D. a.da shunga oʻxshash masalalarni hal qilishning miqdoriy usullari ishlab chiqilgan. Masalan, agar tajriba oʻtkazish mobaynidagi barcha oʻlchashlar natijasi teng chiksa va tasodifiy xatolar normal taqsimot qoidasiga boʻysunsa, u holda yakuniy natija maxsus (dispersion taqsimot) jadvallari yordamida aniqlanadi. D. a. ayniqsa qishloq xoʻjaligi sohasidagi turli xil ag-ronomik usullarni, yangi navlarni solishtirish bilan bogʻliq boʻlgan tajri-balarning natijalarini tadqiq qilishda, shuningdek, iqtisodiyot, texnika, biologiya va b. sohalarda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispersion prizmalar

**Dispersion prizmalar** - optik prizmalarning bir guruhi; nurlanishlarni toʻlqin uzunligiga qarab spektrlarga ajratishga xizmat qiladi. Asosan, spektral asboblarda ishlatiladi. Nurlanishlarning D. p.da ajralishi shu prizmadan oʻtayotgan nurlar ogʻish burchagi 8 ning turli uzunlik X dagi toʻlqinlarning sinish koʻrsatkichlari i ga bogʻliqligi natijasidir. D. p. kuzatilayotgan spektr sohasiga qarab turli xil materialdan: koʻrinuvchi sohalar shishadan; ultra-binafsha sohalar kristall kvars, flyuorit va b. moddalardan; infraqi-zil sohalar litiy, ftorit, osh tuzi va b. moddalardan yasaladi. D. p.ning spektrga ajrata olishi prizma yasalgan moddaning solishtirma ogʻirligiga bogʻliq.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispersiya qonuni

**Dispersiya qonuni** - quyidagi bogʻliqliklarni ifodalaydigan qonun: 1) toʻlqin chastotasi sh uning toʻlqin vektori k ga bogʻliq; 2) qattiq jism kvant nazariyasida — kvant zarra energiyasi Ye uning kvaziimpulsirga bogʻliq; 3) suyuklik kvant nazariyasida — suyuklikning elementar gʻalayonlanish energiyasi uning impulsiga bogʻliq; 4) yorugʻlik dispersiyasi — yorugʻlikning sinishida sindirish koʻrsatkichi p yorugʻlik chastotasi so ga bogʻliq. Bunday dispersiya yorugʻlikning tarqalish jarayonida spektrga ajralishida (mas, yorugʻlik shisha prizma orqali oʻtganda) roʻy beradi. Shaffof moddada yorugʻlik chastotasi ortishi bilan sindirish koʻrsatkichi ham kattalashishi (normal dispersiya) kuzatiladi. 

 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil