Xadicha bint Xuvaylid

**Xadicha binti Xuvaylid** (,  554 – 619 yil noyabr) Islom paygʻambari Muhammadning birinchi xotini va birinchi izdoshi edi. Xadicha Makkadagi Quraysh qabilasining zodagonlaridan boʻlgan savdogar Xuvaylid ibn Asadning qizi edi.

Xadichani musulmonlar  " Moʻminlarning onasi " deb atashadi. Islomda qizlari Fotima binti Muhammad, Ruqayya binti Muhammad, Ummu Kulsum binti Muhammad va Zaynab binti Muhammad bilan bir qatorda toʻrtta „jannat xonimlaridan“ biri sifatida alohida oʻrin tutadi. Muhammad Xadicha bilan 25 yil hayot kechirgan.

Xadichaning onasi, 575-yilda vafot etgan Fotima binti Zaida Qurayshning Amir ibn Luay qabilasidan va Muhammadning onasi Aminaning uchinchi amakivachchasi edi.

Xadichaning otasi Xuvaylid ibn Asad savdogar va rahbar edi. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, u taxminan 585-yilda sofdil urushida vafot etgan deyiladi, lekin boshqalarning fikricha, Xadicha 595-yilda Muhammadga turmushga chiqqanida u hali tirik edi. Xuvaylidning Ume Habib binti Asad ismli singlisi ham bor edi.

## Faoliyati
Aytishlaricha, Qurayshning savdo karvoni Suriyaga yozgi safarga yoki qishda Yamanga safarga chiqish uchun yigʻilganda, Xadichaning bir karvoni Qurayshning barcha savdogarlari yigʻilgan karvonlariga teng edi. Xadichaga Qurayshliklar tomonidan bir nechta sharaflar berilgan, jumladan, „taqvodor“, "Tohira" (pokiza ayol)„Quraysh malikasi“ (*Amirat-Quraysh*) va „Buyuk Xadicha“ (*Xadicha al-Kubro*). Xalq orasida aytilishicha, u kambagʻallarni ovqatlantirgan va kiyintirgan, qarindoshlariga moddiy yordam bergan, yomon ahvoldagi oilalarga nikoh ulushini bergan. Xadicha islomgacha arab madaniyatiga xos boʻlmagan butlarga ishonmagan va ularga sigʻinmagan.

Xadicha savdo karvonlari bilan yoʻlga chiqmagan; Buning oʻrniga, u haq evaziga uning nomidan savdo qilish uchun boshqalarni ishga yollagan. Xadichaga Suriyada savdo qilish uchun hamkasb kerak edi. U oʻsha paytda yigirma yoshda boʻlgan Muhammadni Suriyadagi savdo-sotiq uchun yollab, odatdagi haqni ikki baravar toʻlashini aytgan. Amakisi Abu Tolib ibn Muttalibning ruxsati bilan Muhammad Xadichaning xizmatkorlaridan biri bilan Suriyaga joʻnatildi. Bu karvon tajribasi orqali Muhammad as-Sodiq (*„Rostgoʻy“*) va al-Amin *(„ishonchli“)* sharafiga sazovor boʻldi.

Xadicha xizmatkorlaridan biri Maysarani Muhammadga yordam berish uchun yubordi. Qaytib kelgach, Maysara Muhammad oʻz savdosini sharafli tarzda olib borganligi va Xadicha kutganidan ikki baravar koʻp foyda keltirganligi haqida gapirib berdi.

## Oldingi nikohlari haqida turlicha qarashlar
### Shia mazhabi
Ibn Shahrashub *ash*- *Shofiyda* as-Sayyid al-Murtadodan, *at-Talxisda* ash-Shayx at-Tusiydan iqtibos keltirgan holda, Xadicha Muhammadga turmushga chiqqanida bokira boʻlganini taʼkidlaydi. Baʼzilar Xadicha qaramogʻidagi ikki bola Xadichaning singlisi Halaning farzandlari deyishadi. Halaning eri vafot etgandan soʻng, Xadicha Hala va (oʻlimidan keyin) uning bolalariga gʻamxoʻrlik qilgan.

### Sunniy mazhabi
Aksariyat sunniylar Xadichaning uch marta turmush qurganini va uning barcha nikohlaridan farzandi borligini daʼvo qilishadi. Uning turmush qurishi munozara qilinganda, birinchi Atiq ibn Oid ibn Abdulloh al-Maxzumiyga, keyin esa Molik ibn Nabash ibn Zargariy ibn at-Tamimiyga turmushga chiqqan, degan fikrlar bor. Xadichaning Atiq bilan Hinda ismi qizi bor edi. Bu nikohda Xadichani beva qolgan. Molik bilan uning ikkita qizi bor edi, ularning ismlari Hala va Hind edi. Molik ham vafot etib, Xadicha yana beva qolgan. Keyin Xadicha Muhammadga turmush qurishni taklif qilgan.

## Muhammad bilan turmush
Xadicha Nafisa ismli doʻstiga Muhammadning oldiga borib, turmush qurishni oʻylab koʻrish taklifini aytishni iltmos qildi. Nafisa Muhammadning oldiga borib shu haqida gap boshladi. Muhammad ayolini boqishga puli yoʻqligini aytishga taraddud koʻrganida, Nafisa oʻzini taʼminlashga imkoni boʻlgan ayolga uylanishi mumkinligini aytdi. Muhammad Xadicha bilan uchrashishga rozi boʻldi va bu uchrashuvdan keyin amakilari bilan maslahatlashdilar. Uning amakilari bu nikohga rozi boʻlishdi, Muhammad alayhissalomning amakilari ham Xadichaga rasmiy taklif bilan chiqishdi. Bu ishda Muhammadga hamrohlikda Hamza ibn Abdulmuttalib yoki Abu Tolib, baʼzan ikkalasi ham ixtilof qilinadi. Xadichaning amakisi bu taklifni qabul qilib, ularning nikoh toʻylari boʻlib oʻtdi. Nikoh paytida Muhammad 22-25 yoshda edi. Baʼzi manbalarga koʻra, oʻsha paytda Xadicha 40 yoshda deyiladi. Biroq, boshqa manbalarga koʻra, u nikoh paytida taxminan 28 yoshda boʻlgan. Muhammadning otasi va bobosi Muhammad balogʻat yoshiga yetmasdan vafot etgan, shu sababli u moliyaviy imkoniyatlardan mahrum boʻlgan. Nikohdan soʻng Muhammad Xadichaning uyiga koʻchib oʻtgan.
### Farzandlari
Muhammad va Xadichaning olti-sakkiz farzandi boʻlgan. Manbalarda bolalarning soni boʻyicha ixtilof qiladilar: At-Tabariy sakkizta bolaning ismlarini keltirgan; Ibn Is’hoqning eng qadimgi tarjimai holida yetti nafar bolaning ismlari keltirilgan; Koʻpgina manbalarda esa faqat oltita farzandlari haqida maʼlumotlar mavjud.

Ularning birinchi oʻgʻli Qosim edi, tugʻilganidan uch kun oʻtib vafot etgan (shuning uchun Muhammadning *[[Abu (kunya)|kunyasi]]* Abu Qosim). Keyin qizlari Zaynab, Ruqayya, Kulsum va Fotimani dunyoga keltirgan; Va nihoyat, ularAbdulloh ismli oʻgʻil koʻrishgan. Abdulloh *at-Toyyib* („Yaxshi“) va *at-Tohir* („Pok“) deb nom olgan. Abdulloh ham bolaligida vafot etgan.

Xadichaning xonadonida yana ikkita farzandi bor edi: Muhammad amakisining oʻgʻli Ali ibn Abu Tolib va oʻgʻirlab ketib, qullikka sotilgan Kalb qabilasidan boʻlgan Zayd ibn Horisa. Zayd Xadichaning xonadonida bir necha yil qul boʻlib xizmat qilgan. Oradan vaqt oʻtib Zaydning otasi Makkaga kelib uni topdi va uyga olib ketish istagini bildirdi. Muhammad Zaydga yashash joyini tanlash huquqini bergan, ammo Zayd qolishga qaror qilgan.

## Muhammadning birinchi izdoshi
Sunniylarning anʼanaviy rivoyatiga koʻra, Muhammad alayhissalom Jabroil (alayhissalom) dan oʻzining birinchi vahiysini olganlarida, Xadicha al-Haqqni (Haqiqatni) birinchi boʻlib qabul qilgan, yaʼni Islomni qabul qilgan. Hiro gʻoridagi vahiydan soʻng, Muhammad vahimaga tushib, uni adyol bilan yopishini iltimos qilib, uyiga qaytib keldi. Oʻzini tinchlantirgandan soʻng, u Xadichaga Jabroil bilan uchrashganini tasvirlab berdi. Baʼzi manbalarga koʻra, aslida ham Muhammadning paygʻambarligini tasdiqlagan Xadichaning nasroniy amakivachchasi Varaqa ibn Navfal boʻlgan.

Xadicha Muhammadning paygʻambarlik vazifasini qoʻllab-quvvatlagan, uning ishida doimo yordam bergan, uning xabarlarini eʼlon qilgan. Aynan uning daldasi Muhammadga oʻz vazifasiga ishonishiga va Islomni yoyishiga yordam berdi. Xadicha ham oʻz boyligini Muhammad uchun sarfladi. Quraysh mushriklari va zodagonlari musulmonlarni qiynaganda, pulini musulmon qullarga fidya qilish va musulmonlar jamoatini oziqlantirish uchun ishlatardi.

616-yilda Quraysh Hoshim urugʻiga qarshi savdo boykotini eʼlon qildi. Ular baʼzan kunlab yema-ichmay yurgan musulmonlarga hujum qildilar, qamoqqa tashladilar, kaltakladilar. Xadicha 619-yil oxiri yoki 620-yil boshida boykot bekor qilinmaguncha musulmonlarni saqlab qolishda yordam berdi.

## Vafoti
Xadicha Ramazon oyida Paygʻambarlik nozil boʻlganidan 10 yil oʻtib vafot etgan, yaʼni 619-yil noyabri. Muhammad keyinchalik bu oʻninchi yilni „Qaygʻu yili“ deb atagan, chunki uning amakisi va himoyachisi Abu Tolib ham shu vaqtda vafot etgan. Xadicha vafot etganida taxminan 65 yoshda boʻlgani aytiladi. U Saudiya Arabistonining Makka shahridagi Jannat al-Mualla qabristoniga dafn etilgan.
Muhammad ibn Is’hoqdan yana bir rivoyatda aytilishicha, "Abu Tolib va Xadicha binti Xuvaylid oʻsha yili vafot etganlar. Bu Rasululloh (Muhammad) Madinaga hijrat qilishlaridan uch yil oldin edi".

Xadicha vafotidan soʻng Muhammad alayhissalomning xabarlariga qarshi boʻlganlar, shuningdek, dastlab unga ergashgan, ammo endi orqaga qaytganlar tomonidan taʼqibga uchradi. Dushman qabilalar uni masxara qilib, toshboʻron qilishdi. Muhammad Xadicha vafotidan keyin Yasribga hijrat qildi, keyinchalik bu shahar Madina deb nomlandi. Xadicha qizi Fotima, Iso alayhissalomning onasi Maryam va Fir’avnning xotini Osiyo bilan birga dunyoning toʻrtta ***"Kamolotga erishgan ayolar"*** dan biri sifatida eʼtirof etilgan.

## Bolalari va qarindoshlari
### Oʻgʻillari
* Qosim ibn Muhammad, 601-yilda, tugʻilganidan uch kun oʻtib vafot etgan.
* Abdulloh ibn Muhammad, 615-yilda, bolaligida vafot etgan.

### Qizlari

* Fotima (605-632), baʼzi maʼlumotlarda Muhammadga vahiy tushishni boshlaganda (610-611) tugʻilgan deb taʼkidlanadi. U „Otasining onasi“ nomiga ega edi, chunki otasiga gʻamxoʻrlik qilgan va onasi vafot etganidan keyin otasiga yordamchi boʻlgan. Fotima 656-yilda toʻrtinchi xalifa Aliga turmushga chiqdi (Muhammad vafotidan keyingi dastlabki munozaralarga koʻra, Ali Muhammadning asosiy merosxoʻri boʻlganini taʼkidlaydilar). Ali va Fotima nikohdan keyin Gʻobadagi bir qishloqqa koʻchib oʻtishdi, lekin keyinchalik Madinaga qaytib, Muhammadga qoʻshni uyda yashay boshlashdi. Muhammad Aliga ikkinchi xotin olmaslikni maslahat berdi, chunki „Qizini azoblagan narsa uni ham xafa qilardi“. Fotima otasi vafotidan olti oy oʻtib vafot etdi. Muhammadning omon qolgan avlodlari Fotimaning farzandlari Hasan va Husayndir.
* Zaynab (599–629). U hijratdan oldin amakivachchasi Abu al-Osga turmushga chiqqan. Keyinchalik Muhammad bilan birga yashagan. Eri 629-yilda vafotidan oldin islomni qabul qilgan.
* Ruqayya (601–624). Boʻlajak uchinchi xalifa Usmonga turmushga chiqqan.
* Ummu Kulsum (603-630). U birinchi marta Utayba ibn Abu Lahab bilan unashtirilgan edi, lekin Muhammad paygʻambarligini eʼlon qilganidan keyin unashtiruv buzildi. Opasi Ruqayyaning vafotidan keyin Usmonga turmushga chiqdi. Ummu Kulsum farzandsiz edi.

### Sunniy qarashlar
Sunniy olim Yusuf ibn Abd al-Barr aytadi: „ Uning Xadichadan tugʻilgan farzandlari toʻrt qizdir, bu borada ixtilof yoʻq“.

### Shia qarashlar
Baʼzi shia manbalariga koʻra, Xadicha va Muhammad Xadichaning opasi Halaning ikki qizini asrab olishgan.
### Qarindoshlari

* Ibn Ummu Maktum
* Varaqa ibn Navfal Navfal ibnning oʻgʻli edi. Varaqaga Xadicha binti Xuvaylidga uylanish taklif qilingan edi, lekin nikoh hech qachon amalga oshmadi. U Muhammad alayhissalom vahiy kelishidan oldin nasroniylikni qabul qilgan.
Varaqa: „Unga Musoga kelgan eng ulugʻ qonun keldi, albatta, u bu qavmning paygʻambaridir“, deganlari aytiladi.

## Yana qarang

* Muhammadning xotinlari
* Sumayya bintu Xabbat

## Avlodlari

## Manbalar