Xalqaro Qayta Tiklanadigan Energiya Agentligi

**Xalqaro qayta tiklanadigan energiya agentligi** (**IRENA**) hukumatlararo tashkilot boʻlib, hamkorlikni osonlashtirish, bilimlarni ilgari surish va qayta tiklanadigan energiyani qabul qilish va undan barqaror foydalanishni ragʻbatlantirish vazifasini bajaradi. Bu birinchi xalqaro tashkilot boʻlib, faqat qayta tiklanadigan energetikaga eʼtibor qaratib, ham sanoati rivojlangan, ham rivojlanayotgan mamlakatlar ehtiyojlariga javob beradi. U 2009-yilda tashkil etilgan va nizomi 2010-yil 8-iyulda kuchga kirgan. Agentlik shtab-kvartirasi Abu Dabidagi Masdar shahrida joylashgan. IRENA Bosh direktori Francesco La Camera, Italiya fuqarosi. IRENA Birlashgan Millatlar Tashkilotining rasmiy kuzatuvchisi hisoblanadi.

## Tarixi
Qayta tiklanadigan energiya boʻyicha xalqaro agentlik uchun birinchi takliflar 1980-yilgi Brandt Report, NGOs va Eurosolar faoliyatiga asoslanadi. Qayta tiklanadigan energiya boʻyicha Butunjahon kengashi (WCRE) va Butunjahon shamol energiyasi assotsiatsiyasi kabi sanoat guruhlari IRENAni bir necha oʻn yilliklardan beri targʻib qilib kelmoqda. 1990-yilda Avstriya hukumati Franz Vranitzkiy BMTga qayta tiklanadigan energiya agentligini taklif qildi. Taklif beruvchilardan biri germaniyalik siyosatchi va lobbist, Eurosolar prezidenti va WCRE raisi vazifasini bajaruvchi Hermann Scheer edi.

15-iyun kuni WWEA oʻzining yillik tadbirida 2010-yilgi Jahon shamol energiyasi mukofotini IRENA asoschisi aʼzo davlatlarga topshirdi. Ular shunday taʼkidladilar: „IRENA ning yaratilishi qayta tiklanadigan energiya foydasiga global darajada qabul qilingan eng muhim qaror sifatida qaralishi mumkin. IRENA ning tashkil etilishi jahon hamjamiyatiga qayta tiklanadigan energiya butun dunyo boʻylab kelajakda energiya taʼminotida muhim rol oʻynashi kerakligi haqida juda kuchli signal berdi. Mukofot bilan WWEA shuningdek, WWEA IRENA bilan yaqindan hamkorlik qilishga sodiqligini va har tomonlama yordam berishda davom etishini bildirmoqchi.“

1981-yildan beri IRENAning shakllanishini muhokama qilish uchun bir nechta uchrashuvlar boʻlib oʻtdi. 2008-yil 10 va 11-aprel kunlari IREA ni tashkil etishga tayyorgarlik konferensiyasi boʻlib oʻtdi. Bu yerda hukumat vakillari IRENA maqsadlari, faoliyati, moliyasi va tashkiliy tuzilmasini muhokama qildilar. Ishtirokchilar xalqaro tashkilot ko‘magida xavfsizroq, barqaror qayta tiklanadigan energiya iqtisodiyotiga tezroq o‘tishni boshlash zarurligini bildirdilar.

2009-yil 26-yanvarda Germaniyaning Bonn shahrida qayta tiklanadigan energiya boʻyicha Xalqaro agentlikning taʼsis konferensiyasi boʻlib oʻtdi. Agentlik nizomini 75 davlat imzoladi. Nizom 2010-yil 8-iyulda, 25-mamlakat oʻz ratifikatsiya yorligʻini saqlash uchun topshirganidan 30 kun oʻtib kuchga kirdi. Taʼsis konferensiyasi IRENAga tayyorgarlik komissiyasini tuzdi, u barcha imzolagan davlatlardan iborat. 

2009-yil 27-yanvarda Bonn shahrida boʻlib oʻtgan Tayyorlov komissiyasining birinchi sessiyasida imzolagan davlatlar IRENA muvaqqat bosh direktori va uning muvaqqat shtab-kvartirasini tanlash mezonlari va tartiblarini qabul qildilar. Komissiyaga uning ikkinchi majlisini tayyorlashda yordam berish uchun Maʼmuriy qoʻmita tuzildi. Maʼmuriy qoʻmita oraliq ish dasturi va byudjeti, shuningdek, vaqtinchalik shtat qoidalari va vaqtinchalik moliyaviy qoidalar uchun takliflar loyihalarini tayyorladi. Muvaqqat bosh direktor va muvaqqat shtab-kvartiraga nomzodlar 2009-yil 30-aprelgacha taqdim etilgan.

Tayyorlov komissiyasining ikkinchi sessiyasi 2009-yil 29-30-iyun kunlari Misrning Sharm el-Sheikh shahrida boʻlib oʻtgan va muvaqqat bosh direktorni saylash va IRENA muvaqqat shtab-kvartirasining joylashuvini aniqlash uchun yigʻilgan. Muvaqqat shtab-kvartira Birlashgan Arab Amirliklarining Abu-Dabi shahrida boʻlishiga qaror qilindi. Shunday qilib, BAA yirik xalqaro tashkilotga mezbonlik qilgan birinchi rivojlanayotgan davlatga aylandi. Bundan tashqari, Bonnda innovatsion va texnologiya markazi, Vena shahrida esa Birlashgan Millatlar Tashkiloti va boshqa xalqaro institutlar bilan aloqalar oʻrnatishga bagʻishlangan ofislarga ega. Xelene Pelosse muvaqqat bosh direktor etib saylandi. Tayyorlov komissiyasining ikkinchi majlisida, shuningdek, oraliq ish dasturi va byudjet, shuningdek, vaqtinchalik shtat nizomlari va muvaqqat moliyaviy qoidalar qabul qilindi.

Tayyorlov komissiyasining 2010-yil 24-25-oktabr kunlari Abu-Dabida boʻlib oʻtgan toʻrtinchi sessiyasida Helene Pelosse isteʼfoga chiqqanidan keyin Bosh direktorning muvaqqat vazifalarini bajarish uchun Keniya vakili, muvaqqat bosh direktor oʻrinbosari Adnan Amin tayinlandi. 2011-yil 4-aprelda Adnan Amin birinchi Bosh direktor sifatida qasamyod qildi.

Agentlik qayta tiklanadigan energiya manbalarini yanada rivojlantirish yoʻllari va vositalari boʻyicha oʻzaro hamkorlik qilish uchun aʼzo davlatlarni birlashtirgan bir qator tadbirlarni oʻtkazdi va kelajak uchun hayotiy yechimlar boʻyicha muhim tadqiqotlar va ishlanmalarni amalga oshirdi. 2014-yil 8-sentabrda IRENA oʻzining „*Rethinking Energy*“ nomli ishlari haqida eʼtiborga molik hisobotini eʼlon qildi, bu esa „qayta tiklanadigan energiya texnologiyalarini tezroq joriy etishni“, „uglerod chiqindilarini kamaytirish va halokatli iqlim oʻzgarishidan qochishning eng maqbul yoʻli“ sifatida ragʻbatlantirdi. Tadqiqot global energetika sektorini oʻlchash va texnologik yutuqlar, iqtisodiy oʻsish va iqlim oʻzgarishi, uni qanday oʻzgartirayotganini aniqlashga qaratilgan. „Ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik kuchlarning birlashishi biz bilgan global energetika tizimini o‘zgartirmoqda. Ammo agar biz hozirgi yo‘lda davom etsak va o‘sib borayotgan iqtisodlarimizni eskirgan fikrlash va harakat usullari bilan quvvatlasak, iqlim o‘zgarishining eng jiddiy taʼsiridan qochib qutula olmaymiz“, dedi Amin hisobotni eʼlon qilish chog‘ida. 

2015-yil 10-11-iyun kunlari Abu-Dabi shahrida qayta tiklanadigan energiya bo‘yicha xalqaro agentlik kengashining to‘qqizinchi yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi.

## Maqsadlari
IRENA global miqyosda qayta tiklanadigan energiyadan foydalanishga oʻtishni ragʻbatlantirishda asosiy harakatlantiruvchi kuchga aylanishni maqsad qilgan:Qayta tiklanadigan energiya uchun global ovoz sifatida IRENA sanoatlashgan va rivojlanayotgan mamlakatlarga amaliy maslahat va yordam beradi, ularning meʼyoriy-huquqiy asoslarini yaxshilash va salohiyatni oshirishga yordam beradi. Agentlik barcha tegishli maʼlumotlarga, shu jumladan qayta tiklanadigan energiya salohiyati, ilgʻor tajribalar, samarali moliyaviy mexanizmlar va eng zamonaviy texnologik ekspertiza haqidagi ishonchli maʼlumotlarga kirishni osonlashtiradi.IRENA hukumatlarga qayta tiklanadigan energiya siyosati, salohiyatni oshirish va texnologiyalar transferi boʻyicha maslahat va yordam beradi. IRENA, shuningdek, REN21 kabi mavjud qayta tiklanadigan energiya tashkilotlari bilan ham hamkorlik qiladi.

## Aʼzo davlatlar
IRENA aʼzoligiga ega boʻlish nizomi davlatning Birlashgan Millatlar Tashkiloti va mintaqaviy hukumatlararo iqtisodiy-integratsiya tashkilotlariga aʼzo boʻlishini talab qiladi. IRENAga aʼzo boʻlgan davlatlar oʻz imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda tashkilot nizomiga rioya qilishlari kerak.

2019-yil 9-yanvarda Kanada IRENAning 160-aʼzosi boʻldi.

2022-yil iyul holatiga koʻra, 168 ta davlat va Yevropa Ittifoqi IRENA aʼzosi, yana 16 tasi esa qoʻshilish jarayonida.

## Institutsional tuzilma

### Assambleya
Bu assambleya IRENAning asosiy institutsional boshqaruv organi boʻlib, unga har bir aʼzo davlatdan bittadan delegat kiradi. Assambleya barcha IRENA boshqaruvini, shu jumladan byudjet, aʼzolik arizalari va yillik maqsadlarni muhokama qilish uchun yiliga bir marta yigʻiladi. 9-asambleya 2019-yil yanvar oyida boʻlib oʻtdi va 10-Asambleya 11-12-yanvar kunlari Birlashgan Arab Amirliklarining Abu-Dabi shahrida boʻlib oʻtdi.

### Kengash
IRENA kengashi aʼzo davlatlardan saylangan 21 nafar mansabdor shaxslardan iborat boʻlib, ularning har biri ikki yillik muddatga xizmat qiladi va assambleya oldida javob berishi kerak. Kengash aʼzolari turli aʼzo mamlakatlar oʻlchamlari, geografik joylashuvi, rivojlanish sur’atlari va alohida tashvishlarning samarali va adolatli vakilligini taʼminlash uchun davlatlar oʻrtasida almashinadi. Kengash byudjet va yillik hisobotlar bilan bogʻliq IRENA masalalari bilan bevosita shugʻullanadi.

### Kotibiyat
Kotibiyat IRENA ijroiya organi boʻlib, Bosh direktor va ularning xodimlaridan iborat. Kotibiyat kengash va assambleya faoliyatini nazorat qiladi va ushbu boshqaruv organlariga texnik yordam koʻrsatadi. IRENA bosh direktorining amaldagi lavozimida italiyalik Francesco La Camera boʻlib, u IRENAning toʻqqizinchi assambleyasi chogʻida bu lavozimga tayinlangan va 2019-yil 4-aprelda oʻz lavozimini egallagan.

IRENAning birinchi Bosh direktori Keniya fuqarosi Adnan Z. Amin edi. U 2011-yil aprel oyida bu lavozimga saylangan va 2019-yil aprelida yakunlangan ikkinchi muddatni yakunlagan. Shundan soʻng, unga Amin faxriy *Bosh direktor* faxriy unvoni berildi. Kotibiyat sifatidagi faoliyati bilan bir qatorda, Amin, shuningdek, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit dasturining (UNEP) Nyu-Yorkdagi ofisida direktori va YUNEP Ijrochi direktorining maxsus vakili boʻlib ishlagan va u xalqaro boshqaruv va uning tashkilotlari ishtirokini koʻrib chiqishda muhim rol oʻynagan. Barqaror rivojlanish boʻyicha Butunjahon sammitida. IRENA bosh direktori sifatida tashkilot Parij kelishuvi, BMTning 2030-yilgacha barqaror rivojlanish kun tartibi, G7 va G20 kabi siyosatlarni amalga oshirishda ishtirok etgan. IRENA aʼzolari dunyoning deyarli barcha mamlakatlarini qamrab oldi.

## Birlashgan Millatlar Tashkiloti

IRENAning sobiq muvaqqat bosh direktori Helene Pelosse 2009-yilda Nyu-York shahridagi iqlim haftaligida BMT Bosh kotibi Pan Gi Mun bilan uchrashdi va Pan Gi Mun bilan birgalikda IRENA va BMTning turli organlari oʻrtasidagi hamkorlikning kelajakdagi sohalarini oʻrganib chiqdi. IRENA shuningdek, BMT va Birlashgan Millatlar Tashkiloti Universiteti, YuNESKO, Jahon banki, GEF, UNIDO, BMTTD, UNEP va JST kabi tegishli tashkilotlar bilan taʼlim va kadrlar tayyorlash, moliyalashtirish, energiyadan foydalanish, savdo, potentsial tadqiqotlar va boshqa sohalarda hamkorlik qilishga intiladi.

## Yana qarang

* Qayta tiklanadigan energiya bo'yicha Amerika kengashi (ACORE)
* Energiya rivojlanishi
* Energiya sektorini boshqarishga yordam dasturi (ESMAP)
* Xalqaro energiya agentligi
* Energiya samaradorligi bo'yicha xalqaro hamkorlik
* Qayta tiklanuvchi energiya manbalari xalqaro konferensiyasi
* Xans Yorgen Kox
* Qayta tiklanadigan energiya bo'yicha ro'yxatlar
* REEEP
* Qayta tiklanadigan energiyani tijoratlashtirish
* Yevropa Ittifoqida qayta tiklanadigan energiya
* Qayta tiklanadigan energiya manbalari va iqlim o'zgarishini yumshatish
* Amerikani qayta quvvatlang
* Quyosh energiyasi sanoati assotsiatsiyasi (SEIA)
* Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit bo'yicha tashkiloti

= Manbalar =

## Adabiyotlar

* *[https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2018/Jan/IRENA_2017_Power_Costs_2018.pdf Renewable Power Generation Costs in 2017]* (2018) by IRENA
* *Clean Tech Nation: How the U.S. Can Lead in the New Global Economy* (2012) by Ron Pernick and Clint Wilder
* *Deploying Renewables 2011* (2011) by the International Energy Agency
* *Reinventing Fire: Bold Business Solutions for the New Energy Era* (2011) by Amory Lovins
* *Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation* (2011) by the IPCC
* *Solar Energy Perspectives* (2011) by the International Energy Agency

## Havolalar

*