Dumat al-Jandal jangi

**Dumat al-Jandal jangi** musulmonlar va isyonkor arab qabilalari oʻrtasida milodiy 633-yilning avgust oyida boʻlib oʻtgan. Ridda urushlarining bir qismi. Dumat al-Jandal isyonchilarni bostirish uchun Iyod ibn Gʻanmga topshirilgan edi, Iyod bu ishni amalga oshirolmagan va oʻsha paytda Iroqda boʻlgan Xolid ibn al-Volidga yordam soʻrab murojaat qilgan.

## Tarixi
Dumat al-Jandal Arabistonning yirik savdo shaharlaridan biri boʻlib, oʻzining boy va doimiy gavjum bozori bilan mashhur boʻlgan. Bu shahar muhim aloqa markazi ham boʻlib, Markaziy Arabiston, Iroq va Suriyadan keluvchi yoʻllar kesishadigan nuqtada joylashgan edi. Xolid ibn al-Volid Yamomadan Iroqqa bostirib kirish uchun yoʻlga chiqqanida xalifa Abu Bakr Iyod ibn Gʻanmni Dumat-ul-Jandalni egallash va yana shimoliy qabilalarni boʻysundirish uchun yuborgan edi. Iyod 632–633-yillardagi Ridda urushlari paytida Dumat al-Jandaldagi arab qabilalarining qoʻzgʻolonini bostirgan musulmon qoʻmondoni boʻlgan. Iyod Dumat al-Jandalga yetib kelganida bu hudud shu yerda va Suriyaning sharqiy chekkasida yashovchi yirik nasroniy arab qabilasi – Banu Kalb tomonidan kuchli himoya qilinganligini koʻrdi.

U oʻz qoʻshinini Marid nomi bilan tanilgan qal’aning janubiy tomoniga joylashtirdi. Vujudga kelgan harbiy holat har tomonlama kulgili edi. Nasroniy arablar oʻzlarini qamal ostida deb hisoblar edilar, biroq qal’aning shimoliy tomoni ochiq edi. Musulmonlar esa qal’aga juda yaqin joyda joylashganliklari va jangga toʻliq kirishib ketganliklari sababli orqaga chekina olmas edilar. Dastlabki davr tarixchilarning yozishicha, har ikki tomon ham oʻzini qamalda deb hisoblagan. Raqiblar bir-biriga qarshi oʻq uzgan hamda qal’a garnizoni tomonidan toʻsatdan bir qancha hujumlar amalga oshirilgan. Bu holat bir necha hafta davom etdi va har ikki tomon ham charchab, holsizlikni his eta boshladi. Bir kuni musulmon askarlaridan biri Iyodga shunday dedi: „Baʼzi hollarda donolik katta lashkardan afzaldir. Xolidga yordam soʻrab murojaat qiling“. Iyod ham bu fikrga rozi boʻldi va Dumat al-Jandaldagi vaziyatni tushuntirgan holda Xolid ibn al-Volidga yordam soʻrab maktub yoʻlladi.

Bu maktub Xolid ibn al-Volidga Ayn at-Tamrdan al-Hiraga joʻnash arafasida yetib keldi. Oʻsha paytda Iroqdagi urushda vaziyat barqaror boʻlib, u yerda forslar bilan kurashishga layoqatli askarlar bor edi. Taxminan 6000 askardan iborat lashkari bilan Xolid ertasi kuni Ayn at-Tamrdan yoʻlga chiqib, Iyodga yordam berish uchun yoʻl oldi. Dumat al-Jandal mudofaachilari Xolidning harakatini yetib kelmasidan ancha avval payqadi va qal’ada sarosima boshlandi. Ular oʻzlarida mavjud kuch bilan Iyod qoʻmondonligidagi musulmon kuchlariga qarshilik koʻrsata olishardi, biroq agar Xolid ham jang maydoniga kirgan taqdirda imkoniyatlari qolmas edi. Umidsiz holatda ular atrofdagi qabilalarga elchilar yuborib, yordam soʻradilar. Nasroniy arab qabilalari bu chaqiruvga koʻtarinki ruh bilan javob qaytardilar. Gʻassoniylar va Kalb qabilasining bir nechta urugʻlaridan boʻlgan lashkarlar qal’a mudofaachilariga qoʻshildi. Ularning koʻpchiligi qal’ada joy yetishmasligi sababli devorlar atrofiga qarorgoh qurib joylashib olishdi.

## Jang
Xolid ibn al-Volid Iyodni oʻz qoʻmondonligi ostiga oldi, uning qoʻshinini esa oʻzining armiyasi tarkibiga qoʻshib yubordi. Iyodning askarlarini qal’aning janubiy tomoniga Arabiston yoʻlini toʻsib qoʻyish uchun joylashtirdi. Iroqdan kelgan qoʻshinining bir qismini qal’aning sharqiy, shimoliy va gʻarbiy tomonlariga joylashtirdi, bu orqali Iroq va Iordaniyaga olib boruvchi yoʻllarni nazorat ostiga oldi. Qoʻshinining qolgan qismini esa kuchli zaxira sifatida orqada ushlab turdi. Xolid qal’aning yaxshi himoyalanganini anglab, uni shu holatda hujum qilish bilan egallab olish katta yoʻqotishlarga olib kelishini tushundi va shu sababli kutishga qaror qildi. Qal’ani himoya qiluvchilarning qamaldan charchab, ochiq jangga chiqishini kutdi. Ana shundagina ularga kuchli zarba berib, zaiflashgan qal’ani egallashni maqsad qildi. Shu reja asosida Xolid qoʻshinlarini qal’adan maʼlum masofada tutib turdi.

Nasroniy arablar qoʻmondoni Judiy musulmonlarning birinchi boʻlib harakat boshlashini kutdi, ammo musulmonlar ularga qarshi birinchi boʻlib hujumga oʻtmadi. Oradan biroz vaqt oʻtib, Judiy qamal qiluvchirlarning qal’aga yaqinlashishga urinmayotganini koʻrib, tashabbusni qoʻlga olishga qaror qildi. U ikki yoʻnalishda hujum uyushtirishni buyurdi. Birinchi guruh Iyod joylashgan Arabiston yoʻli boʻylab hujum qilishi kerak edi. Ancha katta boʻlgan ikkinchi guruh esa oʻz urugʻi boʻlmish Vadi’a qabilasi aʼzolaridan iborat boʻlib, unga bevosita Judiyning oʻzi boshchilik qildi. Ushbu guruh Xolid ibn al-Volidning shimoldagi qarorgohiga hujum qilishi lozim edi. Iyodga qarshi chiqqan arablar hujumi musulmonlar tomonidan qaytarildi.

Ikkinchi katta guruh – Vadi’a urugʻi Judiy boshchiligida aynan Iyodga qarshi chiqqan guruh bilan bir vaqtda qal’adan chiqdi va Xolid tomon yoʻl oldi. Xolid qal’adan biroz narida turib, qoʻshinini jangga tayyor holatda safga tizdi. Xolid tomondan hech qanday hujum harakati boʻlmaganini koʻrib, Judiyning oʻzi hujumga oʻtishga qaror qildi. U oʻz urugʻini jang uchun safga tuzib, Xolid tomon yurdi. Ikkala qoʻshin bir-biriga juda yaqin keldi. Shu paytda toʻsatdan Xolid askarlariga hujumga oʻtishni buyurdi hamda Judiyga qarshi kuchli va tezkor zarba berdi. Bir necha daqiqa ichida Judiyning qoʻshini butunlay magʻlubiyatga uchratildi. Judiy yuzlab urugʻdoshlari bilan birga asirga olindi, qolgan askarlar esa tartibni butunlay yoʻqotib, vahima bilan qal’a tomon qochdi. Qal’ada qolgan arablar boshqa tomondan katta toʻdaning yugurib kelayotganini koʻrib, ularning kamida yarmi musulmon ekanini fahmladi va darvozani yopib qoʻydi. Shunday qilib, Judiy bilan birga qal’adan chiqqan Vadi’a urugʻi darvoza tashqarisida qolib ketdi. Musulmonlar yuzlab kishilarni asirga oldi. Baʼzilar qisqa, biroq shiddatli boʻlgan jangda halok boʻldi, yana boshqalarini musulmon jangchilari quvib yetdi va darvoza yonidagi olishuvda halok qildi. Xolid Judiy va uning asir olingan urugʻdoshlarini qal’a yaqiniga olib bordi va barchaga namoyish qildi. Soʻngra uning buyrugʻi bilan Judiy va barcha asirlar qatl etildi.

Qamal yana bir necha kun davom etdi. Soʻngra Xolid qal’aga hujum uyushtirdi. Himoyachilar bor kuchlari bilan qarshilik koʻrsatishga harakat qilishdi, biroq Xolidning jangovar tajribaga ega, mohir askarlari qarshisida ularning imkoniyati yoʻq edi. Qal’a askarlarining katta qismi oʻldirildi, ayollar, bolalar va koʻplab yoshlar asirga olindi. Ushbu voqea 633-yilning avgust oyi oxirgi haftasida sodir boʻldi.

## Urush oqibati
Xolid keyingi bir necha kunni Dumat al-Jandaldagi ishlarni tartibga solish bilan oʻtkazdi. Soʻngra Iyodni oʻziga qoʻmondon yordamchisi sifatida olib, al-Hira tomon yoʻl oldi. Hiraga yetib kelganida esa Iroqdagi vaziyat yanada jiddiylashganining guvohiga aylandi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* A. I. Akram, *The Sword of Allah: Khalid bin al-Waleed, His Life and Campaigns*, Nat. Publishing. House, Rawalpindi (1970) .
* 
* 

## Havolalar
* A. I. Akram, ''The Sword of Allah: Khalid bin al-Waleed, His Life and Campaigns'' Lahore, 1969