Embrion

**Embrion** (-homila) pusht, murtak — dastlabki taraqqiyot bosqichidagi organizm; tuxumparda va pushtparda ichida boʻladi. Odatda, urugʻlangan tuxumdan rivojlanadi, tuxum ichidagi zaxira oziq moddalar yoki ona organizmidagi oziq moddalar bilan oziqlanadi. Odam va hayvonlar embrionini embriologiya oʻrganadi. Oʻsimliklarning murtagi-yangi individning hosil bo'lishi bilan bog'liq. U murtak xaltachasidagi tuxum hujayraning urugʻlanishidan yoki nutsellus hujayrasidan vujudga kelgan zigotadan rivojlanadi. Embrion rivojlanishining eng sodda tipi yashil suvoʻtlar (spirogira)da uchraydi. Bunda zigota sporofit iplar hosil qilmay, toʻgʻridan toʻgʻri meyozga oʻtadi. Moxsimonlar murtagi gametofitda oʻsadi. Yalangʻoch urugʻlilar murtagidagi erkin yadro (sagovniklarda 1024 tacha) hujayra hosil boʻlishi bilan almashinadi. Keyinchalik shakllangan embrionda novda, ildiz va urugʻpallalarning oʻsish nuqtasi vujudga keladi. Koʻpchilik yopiq urugʻlilar zigotasi ikki — apikal (Embrion boshlangʻichini beradi) va bazal hujayraga boʻlinadi. Embriogenez maʼlumotlari asosida embrional tiplar tasnifi tuzilgan. Bundan oʻsimliklar filogeniyasi va evolyutsiyasi toʻgʻrisidagi masalalarni hal qilishda foydalaniladi.

## O'simlik embrionlari

Gullab o'sadigan o'simliklar (angiospermlar) polen orqali gaploid tuxumni urug'lantirishdan keyin embrionlar yaratadilar. Yog'och va polenning DNK-si bir embrionga aylanuvchi diploid, bitta hujayralik zigota hosil qiladi. Zargarlik rivojlanishida ko'p marta bo'linadi va urug'ning bir qismi hisoblanadi. Boshqa urug'lar tarkibida endosperm, u o'sib borayotgan o'simlik embrionini qo'llab-quvvatlashga yordam beradigan oziq-ovqat moddalariga boy to'qimalar va himoya qiluvchi tashqi qoplama bo'lgan urug' qopqog'i mavjud. Zygotning birinchi hujayra bo'linishi asimetrik, natijada bir kichik hujayra (apikal hujayra) va bir katta hujayra bilan embrion paydo bo'ladi. Kichik, apikal hujayra oxir-oqibat o'simlikning ko'pgina tuzilmalariga, masalan, stend, barg va ildizlariga sabab bo'ladi. Katta bazali hujayra suspensorga sabab bo'ladi, u embrionni endospermaga ulashadi, shunda o'zaro oziq-ovqat moddalari o'tishi mumkin. O'simlik embrionlari hujayralari o'zlarining umumiy ko'rinishi uchun nomlangan rivojlanish bosqichlari orqali bo'linishni va rivojlanishni davom ettiradi: globular, yurak va torpedo. Glamular bosqichda uchta asosiy to'qima turi (dermal, yer va suyuqlik) tan olinadi. Dermal to'qima o'simlikning epiderma yoki tashqi qoplamasiga sabab bo'ladi, yer to'qimi fotosintez, resurslarni saqlash va jismoniy qo'llab-quvvatlashda ishlaydigan ichki o'simlik materialini yaratadi va suyak to'qimlari esa o'simliklar bo'ylab suyuqlik, ozuqa va minerallarni transport qiladigan xylem va phloem kabi bog'liq to'qimga sabab bo'lib qoladi. Qalbning bosqichi davrida bir yoki ikkita kotildon (embrion barglari) hosil bo'ladi. Meristema (tamki hujayralar faoliyatining markazlari) torpedo bosqichida rivojlanadi va oxir-oqibat o'simlikning katta yoshdagi ko'pgina o'simliklarini butun hayoti davomida ishlab chiqaradi. Embrion o'sishi oxirida urug' odatda urug'lar o'sib chiqmaguncha hosil bo'lmaydi. Embrion urug'dan o'sib chiqishi va birinchi haqiqiy bargini hosil qilishi bilan, novda deb ataladi.

## Biologik jarayonlari

Ko'plab o'simlik va hayvon turlarining embrionlari butun dunyo bo'ylab biologik tadqiqot laboratoriyalarida stem hujayralari, avlod va rivojlanish, hujayra bo'linishi va genlar ifodalash kabi mavzular haqida o'rganish uchun o'rganilmoqda. Fiziologiya va tibbiyotda Nobel mukofoti bilan taqdirlangan embrionlarni o'rganishda qilingan ilmiy kashfiyotlarning misollari Spemann-Mangold tashkilotchisi, aslida neyron to'qimalarga sabab bo'lgan amfibiya embrionlarida kashf etilgan hujayralar guruhi va Christiane Nüsslein-Volhard va Erik Wieschaus tomonidan *[[Drosophila melanogaster|Drosophila]]* moshka embrionlarida aniqlangan tana segmentlariga sabab bo'ladigan genlarni o'z ichiga oladi.

## Yana qarang

* Embriologiya
* Zigota
* Urugʻlanish
* Homiladorlik

## Manbalar