Belarussiya — Polsha munosabatlari

**[[Belarus]] va [[Polsha]] oʻrtasida diplomatik munosabatlar** 1992-yil 2-martda oʻrnatilgan. 1992-yilda Minskda Polsha elchixonasi, 1993-yilda Varshavada Belarus elchixonasi ochildi.

Ikki tomonlama munosabatlar, birinchi navbatda, geografik va tarixiy va madaniy yaqinlik, shuningdek, muhim ozchilik — Polshada belarus va Belarusiyada polyak millatlarining mavjudligi sababli ikkala davlat uchun muhimdir.

## Diplomatik missiyalar
2022-yil uchun Polshaning Belarusdagi elchisi Artur Mixalski hisoblanadi. 2002-yil 6-dekabrdan 2008-yil oktyabrgacha Belarusning Polshadagi elchisi Pavel Pavlovich Latushko edi. 2008-yil 31-oktyabrda Belarus Respublikasi tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari Viktor Anatolevich Gaisyonok yangi elchi etib tayinlandi.

Bundan tashqari, Belorussiyaning ikkita bosh konsulligi — Belystok va Gdanskda, shuningdek Byala Podlaskada konsullik va Avgustuvda vaqtinchalik konsullik qabul qilish punkti mavjud. Belorussiyada elchixonadan tashqari ikkita bosh konsullik mavjud — Grodno va Brestda.

## Tarixi

1991-yil avgust voqealaridan keyin Polsha Seymi Belarusni amalda suveren deb eʼlon qildi. Rasmiy tan olinishi 1992-yil mart oyida sodir boʻldi, shu tariqa Polsha Ukrainadan keyin Belarus bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatgan ikkinchi davlat boʻldi. 1992-yilda axshi qoʻshnichilik va doʻstona hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma imzolandi.

1990-yillarning boshlarida va oʻrtalarida. Belorussiyadan farqli oʻlaroq, dastlab Yevro-Atlantika tuzilmalariga integratsiyalashuv yoʻlini olgan Polsha sharqiy yoʻnalishda samarali va faol ishtirokchi boʻlib chiqdi. Shu bilan birga, Polshaning kelajakdagi „paternalizm“ siyosati va Minsk homiyligi uchun asoslar yaratildi. 1996-yilda Yevropa Ittifoqi va Qoʻshma Shtatlar tomonidan nodemokratik deb tan olingan Konstitutsiyani qayta koʻrib chiqish boʻyicha respublika referendumi oʻtkazildi. Polsha uzoq vaqtdan beri Gʻarbni toʻxtamasligi kerakligiga ishontirishga harakat qilmoqda. Belarusni oʻz taʼsir doirasiga jalb qilish harakatlarini amalga oshirmoqda. Shunga asoslanib, Polsha Belarus rejimiga bir qator imtiyozlar berdi: xususan, Markaziy Yevropa tashabbusi (CEI) koordinatori boʻlgan holda, Polsha diplomatiyasi 1996-yilda Belarus hukumatining oʻtkazilishiga hissa qoʻshdi. Bu oʻsha paytda Yevropa Kengashiga aʼzolikka daʼvo qilgan Minsk uchun oʻziga xos murosa variantiga aylandi, ammo tashkilot rahbariyati mamlakat Rossiya va Belarus hamjamiyati shakllanishi sharoitida oʻz davlat suverenitetini saqlab qolishi mumkinligiga shubha bilan qaragan.

Shu bilan birga, 1990-yillarda Belarus-Polsha munosabatlari standart davlatlararo shartnoma va bitimlardan nariga oʻtmadi. Polsha diplomatiyasining Belarus rahbariyati bilan aloqa oʻrnatishga boʻlgan har qanday urinishlari Moskvada gʻayrat bilan kuzatildi. Na Belarus, na Polsha uzilgan iqtisodiy va madaniy aloqalarni tiklash uchun zarur boʻlgan moliyaviy imkoniyatlarga ega emas edi.

1999-yil Polshaning NATOga qoʻshilishi Minsk va Varshava oʻrtasidagi allaqachon murakkab munosabatlarni sezilarli darajada murakkablashtirdi.

Oʻshanda Belarus-Polsha ikki tomonlama munosabatlarida birinchi jiddiy inqiroz respublikadagi polshaliklarga qilingan zulmda (Varshava nuqtayi nazaridan) koʻzga tashlanadi. Belarusiyadagi Polyaklar ittifoqi tashkiloti atrofida janjal kelib chiqdi, Belarus Adliya vazirligi uni qayta roʻyxatdan oʻtkazishdan bosh tortdi. Polsha rahbariyati juda qattiq munosabat bildirdi: u Yaltada boʻlib oʻtgan Boltiqboʻyi-Qora dengiz mintaqasi davlatlarining sammitida Belorussiya bilan birga ishtirok etishdan bosh tortdi va Yevropa Ittifoqining Belarussiya hukumatiga zudlik bilan taniqli muxolifat arboblarining yoʻqolishi yuzasidan tergov oʻtkazishni talab qilgan murojaatini yoʻlladi.

2010-yil 9-fevralda Polsha hukumati Polsha ittifoqining Ivenetsdagi mulki bilan bogʻliq vaziyat tufayli oʻz elchisini Minskdan olib chiqib oldi. Bundan sal oldin, 26-yanvar kuni Belarus Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi Genrix Litvinga nota topshirgan edi, unda Polsha diplomatlarining „*xorijiy diplomatlar faoliyatini tartibga soluvchi asosiy xalqaro-huquqiy hujjatlarga*“ mos kelmaydigan harakatlari tilga olingan edi. Yevropa Ittifoqining tashqi ishlar va xavfsizlik siyosati boʻyicha oliy vakili Ketrin Eshton vakillari ham Polyaklar ittifoqi atrofidagi vaziyatdan oʻz xavotirlarini bildirdilar.

2009-yil 16-fevralda Polsha Tashqi ishlar vazirligi Belarussiya rasmiylariga qarshi bir tomonlama sanksiyalar kiritdi.

2010-yil 29-dekabrda Polsha Tashqi ishlar vazirligi Belarus Respublikasi fuqarolari uchun milliy vizalar uchun 20 yevro miqdoridagi yigʻimni bekor qildi.

2011-yil 18-yanvarda Polsha Tashqi ishlar vazirligi A.Lukashenko va bir qator Belarus rasmiylarining mamlakatga kirishini taqiqladi.

2021-yil 8-oktabr kuni Belarus elchixonasining Muvaqqat ishlar vakili Polsha-Belarus chegarasidagi vaziyat tufayli Polsha Tashqi ishlar vazirligiga chaqirildi. Polsha chegarachilari belaruslik chegarachilar patruli oʻz yoʻnalishi boʻyicha oʻq uzganini aytishdi, Minsk buni rad etadi. 2021-yildan beri Belarusning Polsha, Litva va Latviya bilan chegaralarida gumanitar inqiroz kuzatilmoqda. Belarusga qoʻshni davlatlar Minskni muhojirlarga yordam berish orqali bosim oʻtkazishda ayblamoqda.

2020-yilgi Belarus noroziliklari va Polsha va Gʻarbning 2020-yilgi Belarusdagi prezidentlik saylovlarini bekor deb eʼlon qilib, qayta saylov oʻtkazishga chaqirishlari fonida, Belarus Sharqiy Polsha yaqiniga qoʻshinlarini joylashtirdi.

Belarus noroziliklari kuch bilan bostirilgach, muxolifatning asosiy raqibi Svetlana Tixanovskaya mamlakatdan Polshaga, keyin Litvaga qochib ketdi. Polsha hukumati Belarus muxolifati foydalanishi uchun Varshavaning Praga-Południe tumanidagi villani 10 yilga ajratdi. Muxolifat yetakchisi Valeriy Sepkaloga ham boshpana bergan. Polsha bosh vaziri Mateush Moravetski muxolifatga yordam berishga vaʼda bergani prezident Lukashenko va uning ittifoqchilarining gʻazabini keltirdi. Polshada norozilik namoyishlarini tashkil qilishda muhim rol oʻynagan Belarusiyaning Nexta telekanali ham bor. Moravetski hukumati Belarus fuqarolik jamiyati va mustaqil ommaviy axborot vositalariga 11 million yevro berishga vaʼda bergan.
### Belarusning Polshadagi elchilari

* 1992—1994-yillar — Vladimir Senko
* 1994—1995-yillar — Georgiy Stanislavovich Tarazevich
* 1995—2000-yillar — Viktor Burskiy
* 2000—2002-yillar — Nikolay Krechko
* 2002—2008-yillar — Pavel Latushko
* 2008—2014-yillar — Viktor Gaisyonok
* 2014—2019-yillar — Aleksandr Averyanov
* 2019-yildan — Vladimir Chushev

## Iqtisodiy munosabatlar
2000-2019 yillarda Belarus va Polsha oʻrtasidagi tovar ayirboshlash (million AQSh dollarida):

Polsha Belarusning muhim savdo sherigi hisoblanadi. 2004—2008-yillarda tovar ayirboshlashning umumiy hajmi 1203,8 dan 2963,6 million dollargacha oshdi, Belarus uchun ijobiy deb baholandi. 2010-yillarda Polshaning Belarus Respublikasiga eksporti hajmi Belarusning Polshaga eksporti hajmidan oshdi (2018-yildan tashqari).

2017-yilda Polshaga Belarus eksportining eng katta pozitsiyalari:

* Neft mahsulotlari (287,2 mln. dollar);
* DSP (96,2 million dollar);
* Kaliyli oʻgʻitlar (78,3 mln. dollar);
* Fibreboard (48,4 million dollar);
* Suyultirilgan gaz (39,2 million dollar);
* Aralash mineral oʻgʻitlar (37,1 mln. dollar);
* Dagʻal yogʻoch (35,6 million dollar);
* Qotishmagan poʻlat sim (26,8 million dollar);
* Shisha (25,3 million dollar);
* Azotli oʻgʻitlar (21,8 million dollar);
* Fanera (17,3 million dollar);
* Qoʻrgʻoshin, ishlov berilmagan (13,2 million dollar);
* Mebel (12,6 million dollar);
* Teri (10,1 million dollar).

2017-yilda Polshadan Belarus importining eng katta pozitsiyalari:

* Olma, nok, behi (280 million dollar);
* Tirik oʻsimliklar, qoʻziqorin mitseliyasi (40,8 million dollar);
* Boshqa sabzavotlar (36,2 mln. dollar);
* Dori vositalari (26,3 million dollar);
* Elektr batareyalari (20,2 million dollar);
* Pomidor (19,7 million dollar);
* Plitalar, choyshablar, plastmassa plyonka (19,4 million dollar);
* Qogʻoz, karton, sellyuloza tolasi (18,2 million dollar);
* Elektr jihozlari uchun konsollar, panellar, stollar (18 million dollar);
* Qora metall konstruksiyalari (14,6 mln. dollar);
* Polikarboksilik kislotalar va ularning hosilalari (14,4 million dollar);
* Karam (14,3 million dollar);
* Haqiqiy charm poyabzal (13,9 million dollar);
* Avtomobil va traktorlar uchun ehtiyot qismlar (13,4 million dollar);
* Plastik qadoqlash (13,1 million dollar);
* Boshqa oziq-ovqat mahsulotlari (12,8 mln. dollar);
* Treylerlar va yarim tirkamalar (12,2 million dollar);
* Qoplangan qogʻoz va karton (11,3 million dollar);
* Yuk koʻtarish, koʻchirish, yuklash yoki tushirish uchun mashina va qurilmalar (11,3 million dollar);
* Quvurlar uchun armatura (11,3 million dollar);
* Koks va yarim koks (11 million dollar).

## Madaniy hamkorlik

Polsha hukumati koʻmagida Minskda Polsha instituti faoliyat koʻrsatmoqda.

## Doimiy diplomatik vakolatxonalar
* Belorussiyaning Varshavada elchixonasi, Belystokda bosh konsulligi va Biala Podlaskada konsulligi bor.
* Polshaning Minskda elchixonasi, Brest va Grodnoda bosh konsulliklari bor.


File:Ambasada Białorusi w Warszawie ul. Wiertnicza 58.jpg|Varshavadagi Belarus elchixonasi
File:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|Belarusiyaning Belystokdagi Bosh konsulligi


## Eslatmalar

## Adabiyotlar

* Lochmel, I. F. [mirknig.com/knigi/history/1181436126-ocherk-istorii-borby-belorusskogo-naroda-protiv-polskih-panov.html Belarus xalqining Polsha lordlariga qarshi kurashi tarixi boʻyicha insho] / I. F. Lochmel. — Moskva : Harbiy nashriyoti, 1940. — 164 p.

## Havolalar