open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diffuziya

**Diffuziya** ( — singish, tarqalish) — molekulalar, atomlar, ionlar va kolloid zarralarning tar-tibsiz issiklik harakati natijasida bir moddaning ikkinchi moddaga oʻz-oʻzidan oʻtishi, birining ikkinchisiga singib ketishi. Diffuziya gaz, suyuklik yoki qattiq jismlarda boʻladi va tezligi moddaning zichligi va qovushoqligi, temperatura, diffuziyalanuvchi zarraning tabiatiga va hokazoga bogʻliq. Temperatura koʻtarilishi bilan Diffuziya tezlashadi. Bir aralashmali sistema (bir modda)dagi Diffuziya oʻz diffuziya, koʻp aralashmali sistema (gaz, suyuq yoki qattiq eritmalar)dagi Diffuziya geterodiffuziya deyiladi. Fan va texnika sohalarida Diffuziya ning ahamiyati katta; kimyoda Diffuziya usuli erigan moddaning molekulyar ogʻirligini aniqlashda qoʻllanadi. Biologiyada oziq moddalarning soʻrilishi va yutilishi hamda moddalar almashinuv mahsulotlarining chiqib ketishida Diffuziya ning ahamiyati bor. Texnikada terini oshlash, gazlamani boʻyash, metallarni sementlash va azotlash, metallarda himoya qrplama hosil qilishda qoʻllanadi. Geologiyada Diffuziya moddalarning quyuqdan suyuqqa, issiqdan sovuqqa, namdan quruqqa tarqalishiga aytiladi. Foydali qazilma konlarini izlashda Diffuziya ning roli juda muhim. Diffuziya natijasida konlar bor joylarda rudalarni birlamchi va ikkilamchi areal (joy) lari hosil boʻladi. Bular oʻz navbatida maʼdan konlarini qidirishda asosiy omillardan hisoblanadi. Fizikada molekulalar (atomlar) Diffuziya sidan tashqari oʻtkazuvchanlik elektronlari, kovaklar, neytronlar va b. zarralar Diffuziya si ham oʻrganiladi.diffuziya jarayonida moddaning konsentatsiyasi butun maydon boylab tenglashguniga qadar modda malekulalari konsentratsiyasi yuqori qismidan past qismiga qarab otadi.bu jarayonda energiya sarf bolmaydi.malekulalar hujayra sitozoli orqali diffuziya natijasida harakatlanishi mumkin.bunda bazi malekulalar plazmatik membrana orqali harakat qila olishi mumkin.bundan tashqari har bir malekula oz konsentratsiya gradiyentiga ega va sh u orqali ular tarqaladi. Masalan biron hujayraga diffuziya natijasida kislarod kirsa , bu hujayradan shy kislarodning giradiyenticha karbanat angidridi chiqib ketadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 1998-yil
Diffuzor

**Diffuzor** — 1) quvur yoki kanalning havo, gaz yoki suyuqlik oqimi sekinlashadigan va bosimi oshadigan qismi. Havo oʻtkazish quvurlarida, gaz, neft tozalash va haydash uskunalarida, oʻlchash asboblarida diffuzor boʻladi. Avtomobil dvigatellari karbyuratorlarida diffuzor silindrlarga yuboriladigan yonilgʻi aralashmasining hosil boʻlish sharoitlarini (toʻla bugʻlanishi va changishini) yaxshilaydi, havo tezligini oshiradi; 2) elektrotexnikada — radiokarnay mexanik tebranuvchi tizimining bir qismi; havoda tovush toʻlqinlari hosil qilish uchun moʻljallangan; 3) fototexn ikada — kontrasti kamaytirilgan (yumshoq) rasmning fotografik tasvirini olish uchun moʻljallangan moslama; 4) alyuminiy olishda — maydalangan boksit boʻlaklari ishqor eritmasida ishlanadigan apparat. Odatda, 12—14 ta shunday apparatni ketma-ket biriktirib, batareya hosil qilinadi. Batareyaning bir tomonidan issiq suv berilib, ikkinchi uchidan konsentrlangan natriy alyuminat eritmasi olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dixloretan

**Dixloretan**, etilenxlorid, CH2Cl—CH2Cl — chuchmal hidli rangsiz suyuklik, undan xloroform hidi keladi. Mol. m. 98,97. Qaynash temperaturasi 83,5°, zichligi 1,253 g/sm3. Suvda eri-maydi, spirt va efirda eriydi. Suv bilan azeotrop aralashma (qaynash temperaturasi 71,6°; tarkibi 91,8% D. va 8,2% H2O) hosil qiladi. D. sanoatda xlor bilan etilendan olinadi. D. texnikada ekstraksiya jarayonlarida, gazmollarni tozalashda, erituvchi sifatida, lok-boʻyoq sanoatida, koʻpgina organik birikmalar sintezida, antidetonator aralashmalari tayyorlashda, fumigant sifatida, distillashda va b. maqsadlarda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dixogamiya

**Dixogamiya** (yunoncha: dicha — ikki kiyem, boʻlakcha va gamos — qoʻshilish) — oʻsimlik gulidagi changchi va urugʻchi organlarining turli muddatda yetilishi. D. oʻsimliklarning oʻz-oʻzidan changlani-shiga yoʻl qoʻymaydi. Changchilarning urugʻchidan oldin yetilishi protandriya, urugʻchining changchidan oldin yetilishi protoginiya deb ataladi. D. koʻpchilik oʻsimliklarga xos. Changchi va urugʻchilarning bir vaqtda yetilishi gomogamiya deb ataladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dixromatlar

**Dixromatlar**, bixromatlar — bixromat kislota K2Cr2O7 quyidagi sxema bo'yicha birikadi:2K2CrO4+H2O=K2Cr2O7+H2O
Xromatlardan dixromatlar hosil bo'ladi.
2K2CrO4+H2SO4=K2Cr2O7+K2SO4+H2O.
K2Cr2O7 kuchli oksidlovchi bo'lib Cr+6 vaCr+3 oksidlanish darajasini namoyon qiladi.M2Cr2O7 ning normal tuzlari. Xromatlar eritmasiga kislota qoʻshish natijasida hosil boʻladi. Umumiy formulasi M2Cr2O7. D. dan kaliy bixromat K2Cr2O7 zaharli, suvda yaxshi erimaydigan qizil-qoʻngʻir rangli kristall. D. lab.da oksidlovchi sifatida, texnikada esa tolalarni boʻyashda, chitga gul bosishda, gugurt va koʻn sanoatida ishlatiladi. K2Cr2O7 bilan konsentrlangan sulfat kislotaning teng hajmdagi aralashmasi (xromli aralashma) lab.larda kimyoviy jihozlarni yuvishda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dielektrik kuchaytirgich

**Dielektrik kuchaytirgich** – asosiy kuchaytiruvchi elementi segnetoelektrikli kondensatordan iborat boʻlgan elektr tebranishlari kuchaytir-gichi; keladigan kuchlanish oʻzgarganda kondensator sigʻimi oʻzgarib, elektr tebranishlar kuchayadi. Koʻpincha D. k.ning kuchaytirish kaskadida segneto-elektrikli kondensatorlar elektrik koʻprik sxemasida ulanadi. D. k.ning bir kaskadidan beriladigan kuchlanish boʻyicha past chastotali elektr tebranishlarni 100 martagacha kuchaytirish mumkin. Lampali va tranzistorli kuchaytirgichlarda kuchaytirishni oshirish uchun alohida kuchaytirish kaskadlari birin-ketin ulanishi mumkin. Ishlash tarzi boʻyicha D. k. magnitli kuchaytirgichga oʻxshash; asosan, avtomatika, signalizatsiya qurilmalari va b.da ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diqqat

**Diqqat** — subyekt faoliyatining biror obyekt yoki hodisaga jalb qilinishi. U har qanday ongli faoliyat samaradorligining zarur shartidir. Bosh miya poʻstlogʻining muayyan joylaridagi optimal qoʻzgʻalish manbalari Diqqatning fiziologik asosini tashkil qiladi. Diqqat ikki turga boʻlinadi: ixtiyorsiz (passiv) Diqqat va ixtiyoriy (aktiv) Diqqat Ixtiyorsiz Diqqat biron tashqi sabab taʼsirida kishi xohishidan qatʼi nazar hosil boʻladi. Bunday Diqqat odamdan iroda kuchini talab qilmaydi. Diqqatni jalb qilish uchun qoʻzgʻatuvchining kuchi katta ahamiyatga ega; mas, narsaning chi-royliligi, yorqinligi, oʻtkir hidliligi va b. xususiyatlari Diqqat ni beixtiyor tortadi. Ixtiyoriy Diqqat da psixik faoliyat oldindan belgilangan maqsad bilan muayyan narsaga ongli ravishda jalb etiladi. Diqqatning bu turi iroda kuchini talab qiladi; shuning uchun bu Diqqat irodaviy Diqqatdeb ham ataladi. Insonning butun ongli faoliyati asosan ixtiyoriy Diqqat vositasida amalga oshiriladi.

Diqqatning barqarorlik, koʻchuvchanlik, boʻlinuvchilik kabi xususiyatlari, koʻlami bor. Diqqatning barqarorligi uning yagona, umumiy (masalan, kitob oʻqish, masala yechish kabi) ishga xizmat qiluvchi narsa yoki hodisaga uzoq muddat jalb boʻla olishidan iborat. Bunda harakat obyektlari (masalan, kitob matni, masalada berilgan sonlar va shu kabilar) hamda harakatning oʻzi (masalan, masalani yechish yoʻllari) oʻzgarib turishi mumkin, lekin faoliyatning umumiy yoʻnalishi oʻzgarmay saqlani-shi lozim. Koʻchuvchan Diqqat bir faoli-yatdan yoki narsadan boshqa faoliyat yoki narsaga tez jalb boʻladi. Bu xususiyat Diqqatning avvalgi narsaga qay darajada qaratilganligiga va yangi faoliyatning xususiyatiga (uning Diqqatni qanchalik qarata olishiga) bogʻliq. Diqqatning boʻlina olish xususiyati bir vaqtning oʻzida 2 yoki undan ortiq ish-harakat bajarishda aks etib, koʻp kasb egalari (masalan, oʻqituvchi, shofyor, uchuvchi) uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Bu xususiyat bir faoliyatni bajarish xiyla avtomatlashib, ikkinchi faoliyat bir qadar tanish boʻlib qolgandan ke-yin tarkib topadi.

Diqqat koʻlami uning eng qisqa vaqt ichida (goʻyo birdaniga) oʻz doirasiga sigʻdira olishi mumkin boʻlgan narsalar soni bilan belgilanadi. Shu jihatdan Diqqat keng yoki tor boʻlishi mumkin. Odatda, keng koʻlamli Diqqat yaxshi Diqqat hisoblanadi. Diqqat koʻlami idrok qilinayotgan narsalarning hamda ularni idrok qilayotgan kishi faoliyatining vazifasi va xususiyatiga bogʻliq.

Diqqatning aksi parishonxotirlikayar. Bunda odam Diqqatini biror narsaga toʻplay olmay, hamma vaqt boshqa narsalarga chalgʻiyveradi. Shunday holat kishi qattiq charchaganda, uning uchun ahamiyatsiz juda koʻp qoʻzgʻatuvchilar mavjudligida yoki, aksincha, bitta ham qoʻzgʻatuvchining odam uchun ahamiyati boʻlmaganda roʻy beradi. Mashq qilish bilan parishonxotirlikka barham berish mumkin.

Diqqatning turlari va xususiyatlari odamning juda yoshlik davridan boshlab rivojlanadi va hayoti davomida oʻzgarib, murakkablashib boradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dmitriy Donskoy

**Dmitriy Donskoy**, Dmitriy Ivanovich (1350.12.10 — Moskva — 1389.19.5) — Moskva (1359-yildan) va Vladimir (1362-yildan) ulugʻ knyazi. Ivan II Krasniy (1326—59)ning oʻgʻli. Otasi oʻlgach (1359), Oltin Oʻrda xoni Murod unga ulugʻ knyazlik yorligʻini bergan. Dmitriy Donskoy Moskvada oq harsangdan Kreml bunyod ettirgan (1364). U 1372-yil Tver shahrini qamal qilib, uning knyazi Mixailni sulh tuzishga va ulugʻ knyazlik daʼvosidan butunlay voz kechishga majbur etgan. Soʻng, shu yili Ryazan knyazligini ham oʻziga boʻysundirgan. Shu tariqa Dmitriy Donskoy barcha qoʻshni knyazliklarni itoat ettirib, Oltin Oʻrdaga qarshi urushga hozirlik koʻra boshlagan. Ammo, 1377-yil Koʻk Oʻrda xoni Arabshoh (1376—77) D. D. qoʻshinini tor-mor keltirib, Suzdal, Nijniy Novgorod va Ryazan knyazliklarini ishgʻol qilgan. 1380 yil D. D. Oltin Oʻrda tumanboshilaridan biri — *Mamay qoʻshinlari* bilan jang qilib, uni yenggan (qarang Kulikovo jangi). 1381-yil Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishxon Dmitriy Donskoy qoʻshinini butunlay tor-mor keltirib, Moskvani ishgʻol qilgach, Rus yana Oltin Oʻrdaga qaram boʻlib qolgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dnepr

**Dnepr** yoki **Dnipro** (;  yun. Borisfen) — Sharqiy Yevropadagi daryo, RF, Belarus va Ukraina xududida. Uzunligi 2201&nbsp;km. (Yevropada uzunligi boʻyicha Idel (Volga)  va Dunaydan keyin 3-oʻrinda), havzasining mayd. 504 ming km. Valday qirlaridan boshlanib Qora dengizning Dnepr limaniga kuyiladi. Dneprning oʻng va chapdan irmogʻi koʻp; yiriklari — Drut, Berezina, Pripyat, Soj, Desna, Suda, Psyol, Vorskla, Samara, Ros. Oʻrta oqimida dneprning vodiysi keng (6–18&nbsp;km), qad. terrasalar bor. Quyi oqimida dnepr Qora dengiz boʻii pastgekisligidan oqib oʻtadi. Qor va funt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1700 m3/sek. dekabrdan mart oxirigacha muzlaydi. Dneprda kuyilish yeridan 1677&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Asosiy pristanlari va portlari: Mogilyov, Kiyev, Kanev, Cherkassi, Kremenchug , Dnipro, Zaporojye, Nikopol, Xerson. Dnepr sunʼiy suv sistemalari orqali Boltiq dengizi havzasining daryolari: Daugava bilan Berezina sistemasi, Neman bilan Dnepr-Neman, Gʻarbiy Bug bilan DneprBug kanallari orqali bogʻlangan. GESlar qurilgan.

## Yana qarang

* Dnipro (shahar)

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dnepr boʻyi pasttekisligi

**Dnepr boʻyi pasttekisligi**, Dnepr pasttekisligi— Ukrainadagi pasttekislik, Dnepr daryosining chap sohilida. Bal. 50—160 m, eng baland joyi 226 m, uz. 500—600 km, eni 200 km, Lyoss, lyossimon qumoq va flyuvioglyasial yotqizikdardan tarkib topgan, ular ustida serunum qoratuproq paydo boʻlgan. Yer yuzasi tekis, faqat Dnepr boʻyi qirlariga yaqin yerlarda soylik va jarlar bor. D. b. p. urmondasht, qisman dasht zonasida. Koʻp qismida dehqonchilik qilinadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dielektrik antenna

**Dielektrik antenna** — dielektrik sterjen va koaksial kabel (sirtiga metall sim qoplangan kabel) dan yasalgan antenna. Radiotoʻlqinlarni uzatishda sterjen oʻqi boʻylab elektromagnit toʻlqinlar tarqaladi. Sterjen sirtida fazalari yuguruvchi toʻlqin qonuni boʻyicha oʻzgaradigan elektr va magnit maydonlardan iborat tangensial tashkil etuvchilar vujudga keladi. Dielektrik antenna koʻpincha uchish apparatlarining santimetrli va detsimetrli toʻlqinlarda ishlaydigan radioqurilmalarida qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kamianske

**Kamianske** — Ukrainadagi shahar (1926-yildan), Dnipro viloya-tida, Dnepr daryosidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 240 ming kishi (2024). Metallurgiya kombinati, kimyo, koks kimyosi, mashinasozlik (vagonsozlik va b.) sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari (shu jumladan sement) ishlab chiqariladi. Issiqlik elektr markazi, GES ishlab turibdi. Industriya instituti, shahar tarixi muzeyi mavjud. D. 1750-yildan maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* The murder of the Jews of Dniprodzerzhynsk  during World War II, at Yad Vashem website.
Dnepr boʻyi qirlari

**Dnepr boʻyi qirlari** - Ukrai nadagi qirlar, Dnepr va Jan. Bug daryolarining oʻrta oqimlari oraligʻida. Eng baland joyi 323 m. Yassi suvayirgʻichlar orasida chuqur vodiy va soyliklar bor. D. b.q. zaminidagi qad. kristall jinslar ustini uchlamchi va toʻrtlamchi davr qum, gil, lyoss va lyossimon qumoklar qoplagan. Qirlar serunum qoratuproqli oʻrmondasht va dasht yerlardir; koʻp qismida dehqonchilik qilinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dobilov Abbos

**Dobilov Abbos** (1898, Taxtakoʻpir tumani — 1970.11.1, Nukus) — qoraqalpoq shoiri va oqini. Qoraqalpogʻiston xalq shoiri (1944), Oʻzbekiston xalq shoiri (1957). Qoraqalpoq xalq ogʻzaki ijodi va dostonchiligining taniqli namoyandasi. Ijodi 1915-yildan boshlangan. Vatan, vatanparvarlik, doʻstlik, oddiy insonning yaratuvchilik mehnati D. ijodining asosiy mavzularidir. Ikkinchi jahon urushi yillarida D. ijodi yuksak choʻqqiga koʻtarilgan ("Dushmanni yanch", "Nomard yigit nega darkor?", "Jangchilarga zarar yetkazmadingmi?" va b.). "Bahodir" (2 kitob, 1946—56) dostonida qoraqalpoq xalqining koʻp asrlik hayoti keng koʻlamda tasvirlangan. D.ning 10 ga yaqin sheʼriy toʻplami va 2 jildli "Tanlangan asarlar"i (1959) chop etilgan. Sheʼrlaridan namunalar oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Sheʼrlar", 1956). Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).

## Manbalar
* Svetliy den. Stixi, Nukus, 1956; Shgʻarmalari, 1—2-j., Nokis, 1959; Arnaular (Krsiklar), Nokis, 1966.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Niyetullayev S, Abbos Dabilovtin tvorchestvolik joli, Nokis, 1966.
Ivan Dobrovolskiy

**Ivan Vikentyevich Dobrovolskiy** (1780—90-yillar orasida, Mogilyov gubernyasi — 1851, Grodno) — rus musiqa folklorshunosi, sozanda, kapelmeyster, musiqa-jamoat arbobi. taxminan 1810-yildan Astraxonda yashagan. 1816-yildan "Osiyo musiqa jurnali" ("Aziatskiy muzikalniy jurnal")ni nashr ettirgan. Jur.ning 8 soni (yaʼni 1816-yilda № 1 va № 2, 1817-yilda № 3 va №4, 1818-yilda № 5—8) chop etilib, unda D. Oʻrta Osiyo (xususan oʻzbek, turkman, qirgʻiz va b.), Kavkaz (arman, lezgin, kabardin, cherkas, chechen va b.) xalqlari, shuningdek, Astraxon tatarlari, qalmoklar musiqa folklori na-munalarini toʻplagan va yevropacha us-lubda (fortepiano ijrosi uchun, garmoniyalashtirib) ilk bor nashr etgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Karomatov F., Iz istorii zapisi muzikalnogo folklora v Oʻzbekistane.— Voprosi muzikalnoy kulturi Oʻzbekistana, vip. 2, T., 1969.
Nikolay Dobrolyubov

**Nikolay Aleksandrovich Dobrolyubov** [1836.24.1(5.2), Nijniy Novgorod - 1861.17(29).11, Sankt-Peterburg] - rus adabiyotshunosi, publitsist, Peterburgdagi Bosh pedagogika institutini tamomlagan (1857). 1856-yildan vaqtli matbuotda ilk maqolalari eʼlon qilingan. 1857-yildan "Sovremennik" jurnalning rahbarlaridan biri, jurnalning "Hushtak" ("Svistok") hajviy boʻlimi muharriri (1859). Dobrolyubovning asosiy tadqiqotlari, taqrizlari, maqolalari "Sovremennik"da chop etilgan. 1860-yil may, 1861-yil iyul oyiga qadar chet ellar (Fransiya, Italiya)da davolanadi. Dobrolyubov butun umrini inqilobiy yoʻnalishdagi gʻoyani targʻib qilishga bagʻishladi. Asarlarida ham, ijtimoiy faoliyati davomida ham monarxiya tuzumini, krepostnoylik huquqini, aslzodalarga xos boʻlgan liberalizmni qoraladi va dehqonlar inqilobi gʻoyasini ilgari surdi. U. N. Chernishevskiy bilan 19-asr oʻrtalarida Rossiyadagi inqilobiy harakatning gʻoyaviy rahnamosi boʻldi. Dehqonlar sotsializmi tarafdori si-fatida kapitalistik ijtimoiy-iqtisodiy, sarmoyaga asoslangan tuzumni ayovsiz tanqid ostiga oldi. Dobrolyubov oʻz maqolalarida jamiyat tarixi mehnatkashlar bilan sarmoyadorlar oʻrtasidagi kurash tarixidan iborat, tarixiy taraqqiyotni xalq belgilaydi, shaxsning tarixdagi oʻrnini ham inkor etib boʻlmaydi, deb hisoblaydi. Aslida, u falsafiy idrok etilgan borliq gʻoyasini qoʻllab-quvvatlaydi, idealizmni, dinni tanqid qiladi. Estetika asoslari toʻgʻrisida asarlar yaratgan. Adabiyot va adabiyotshunoslik realistik tamoyillarga suyanishi lozimligini taʼkidlagan. "Jaholat saltanati", "Oblomovchilik nima?", "Qachon haqiqiy kun keladi?", "Jaholat saltanati ichra nur" (1859—60) kabi tadqiqotlarida ruslarning hayotida va adabiyotida yangi shaxs — arbob, kurashchan qahramon paydo boʻlishi gʻoyasini ilgari surgan. Hajviy sheʼrlarida ijtimoiy ziddiyatlarni, zulm ostida ezilgan xalq hayotini tasvirlaydi, dehqonlar in-qilobini quvvatlaydi ("Olenin tobuti ustidagi oʻylar", "Rozentalga" va boshqalar). D. pedagogika masalalari toʻgʻrisida ham asarlar yozgan ("Tarbiya jarayonida obroʻ-eʼtiborning ahamiyati", 1857; "Butun Rossiyaga xos boʻlgan xom xayollar...", 1858 va boshqalar).

## Manbalar
* Tanlangan adabiytanqidiy maqolalar, T., 1954.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Dovgostov oltin koni

**Dovgostov oltin koni** - Navoiy viloyatida joylashgan kon, Zarafshon sh.dan 40 km jan.da. 1967-yilda Ovminzatov — Beltovning markaziy qismidagi tepalikda topilgan, razvedka va baholash ishlari 1970—73 yillarda bajarilgan. 1977—82 yillarda konda mukammal razvedka ishlarining 2-nav-bati olib borilgan. Konning geologik tuzilishida yuqori rifey terrigen (alevrolit, qumtosh, slanetslar) yotqiziqlardan iborat besopan svitasi ishtirok etgan. D.o.k. uzunligi 2,5 km, kalinligi 100—450 m minerallashgan zonadan iborat. Ruda jismlari tomirsimon, uzunligi bir necha oʻn m boʻlib, 150—500 m chuqurlikkacha davom etgan. 16 ta ruda jismi aniklangan. D.o.k. asosiy rudali minerallari pirit, oltin bilan arsenopirit, antimonit; noruda minerallar — kvars, kalsit, seritsit; ikkinchi darajalilari — markazit, sfalerit, argentit. D.o.k.— zaxiradagi kon.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Dovjenko

**Aleksandr Petrovich Dovjenko** (1894.11.9, Chernigov viloyati, Sosni-si qishlogʻi — 1956.25.11, Moskva) — kinorejissor, yozuvchi, ssenariychi. Kinematografiya asoschilaridan. Xalq artisti (1950), Ukrainada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Dastlabki filmlari — "Dipkuryer sumkasi", "Zvenigora" katta muvaffaqiyat qozondi. "Arsenal", "Yer" filmlari jahon ekranlarida ham shuhrat qozondi. D.ning ilk ovozli filmi "Ivan", shuningdek, "Aerograd", "Shchors" badiiy filmlari, "Xaloskorlik" kabi hujjatli — publitsistik va "Michurin" badiiy filmlari kino sanʼati taraqqiyotida muhim rol oʻynadi. "Guldagi hayot" pyesasi va "Dengiz haqida doston", "Sehrlangan Desna" kabi ssenariylar, anchagina hikoya, ocherklar, kino tarixi va nazariyasiga oid maqolalar ham yozgan. 1957-yil Kiyev kinostudiyasiga D. nomi berilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Dovidov

**Mixail Dovidovich Dovidov** [1913.12(25).5, Andijon - 1981.16.6, Toshkent] — opera xonandasi (lirik tenor), aktyor va pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1978). Moskvadagi Oʻzbek opera studiyasini tugatgan (1939). 1933-yildan Oʻzbek davlat musiqali teatrida artist, 1939-yildan Navoiy nomidagi opera va balet teatri yakkaxoni. Mayin va shirali ovoz sohibi D.ning ijro uslubi yevropa va milliy xonandalik anʼanalarining mutanosibligi bilan ajralib turadi. Oʻzbek operalaridan Naziriy (S. Boboyev, "Hamza"), Olimjon (T. Sodiqov, D. Zokirov va b., "Zaynab va Omon") va ayniqsa Hidoyat (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), shuningdek, Lenskiy (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin"), Shuyskiy (M. Musorgskiy, "Boris Godunov"), Almaviva (J. Rossini, "Sevilya sartaroshi") kabi partiyalarni mahorat bilan ijro etgan. Konsert repertuaridan oʻzbek, tojik, tatar va ozarbayjon xalq koʻshiqlari oʻrin olgan. 1966-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dars bergan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dnepropetrovsk viloyati

**Dnepropetrovsk viloyati** — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932 yil 27 fevralda tashkil etilgan. Dnepr daryosining oʻrta va quyi oqimi havzasida. Maydon 31,9 ming km. Aholisi 3811 ming kishi (1997), asosan ukrainlar; shuningdek, rus, yahudiy, belorus va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. Dnepropetrovsk viloyati 20 tumanga boʻlingan, 19 shaqar, 54 shaharcha bor. Dnepropetrovsk viloyatining yer yuzasi baland-past tekislik, gʻarbida Dnepr boʻyi qirlari, markaziy qismida Dnepr boʻyi pasttekisligi bor. Iqlimi moʻʼtadil konti-nental iqlim. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 5° dan (Nikopol) – 6,5° gacha, iyulniki 21,8° dan (Nikopol) 22,6° gacha (Pavlograd). Yillik yogʻin shimoilda 450&nbsp;mm, janubida 400&nbsp;mm. Eng yirik daryosi – Dnepr. Tuprogʻi qoratuproq. Dare vodiylari va orollarida oʻrmonlar uchraydi.

Dnepropetrovsk viloyatida sanoat yetakchi oʻrinda. Viloyat sanoati temir rudasi va temirli kvarsit (Krivoy Rog havzasi), marganets rudasi (Nikopol koni), titan, nikel, boksit, toshkoʻmir (Gʻarbiy Donbass) va qoʻngʻir kumir (Dnepr qoʻngʻir koʻmir havzasi), tabiiy gaz (Sarichanka tumani), mineral qurilish materiallari (granit, kaolin, dolomit), oʻtga chidamli gil zaxiralari asosida ishlaydi. Krivoy Rog xavzasi, Nikopol va Marganets sh.lari va janubi-sharqiy qismida konchilik sanoati rivojlangan. Dnepropetrovskda qora metallurgiya, quvur zavodlari, Krivoy Rogda qora metallurgiya, mashinasozlik zavodlari va boshqalar bor. Koks kimyosi va kimyo sanoatlari, qurilish materiallari, yogʻochsozlik sanoati ham rivojlangan. Oziq-ovqat va yengil sanoat tarmoqlari muhim oʻrin egallaydi. Dnepr boʻyi, Krivoy Rog va Dneprodzerjinsk GRESlari, Dneprodzerjinsk GES ishlab turibdi. Shebelinka – Dnepropetrovsk – Krivoy Rog – Odessa, Pereshchepino – Dnepropetrovsk gaz quvurlari, Kremenchug – Krivoy Rog – Xerson neft quvurlari bor.

Qishloq xoʻjaligida tovar mahsulotlari ham yetishtiriladi. Donli ekinlardan kuzgi bugʻdoy, makkajoʻxori, bahori arpa, texnika ekinlaridan kungaboqar, qand lavlagi, soya ekiladi. Bogʻdorchilik, mevachilik va tokchilik rivojlangan. Chorvachiligida qoramol, choʻchqa, qoʻy-echki boqiladi. Parrandachilik, asalarichilik, ipakchilik va baliq ovlash (Dnepr va uning irmoqlarida) ham muhim oʻrin tutadi. Transportning asosiy turi – temir yo'l, avtomobil va daryo transportlari, Dnepr daryosi katta ahamiyatga ega. Yirik portlari: Dnepropetrovsk, Dneprodzerjinsk, Nikopol. 11 oliy oʻquv yurti, 7 teatr, 6 muzey bor.

## Manbalar
Dnestr

**Dnestr** (, , , ; ) — Sharqiy Yevropadagi daryo, Ukraina va Moldavada. Uzunligi 1352&nbsp;km. Havzasining mayd. 72,1 ming km. Karpat togʻlarining shim. yon bagʻridan boshlanib, Kara dengizning Dnestr limaniga quyiladi. Quyi oqimida oʻrtacha suv sarfi 310 m3/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi, yuqori oqimida yogʻoch oqiziladi. Soroki sh.dan Dubossari GES gacha va GES dan quyilish joyigacha muntazam kema qatnaydi. Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik oqim qariyb 8&nbsp;km. Dnestr qish iliq kelganda muzlamaydi. Dnestr boʻyida Benderi, Tiraspol sh.lari joylashgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berta Dovidova

**Berta Dovidova** (20-dekabr 1922, Margʻilon – 11-avgust 2007, Toshkent) – xonanda, maqom yoʻllari mohir ijrochisi. Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Toshkent tibbiyot bilim yurtini tugatgach (1938), hamshira boʻlib ishlagan (1938 – 43). Avval havaskor xonanda sifatida tanilgan, keyinchalik Yu. Rajabiy, Sh. Sohibov, M. Yusupov, I. Ikromov, Yo. Dovidovlar yordamida xonandalik mahoratini oshirgan. Oʻzbekiston radiosi qoshidagi xor jamoasida (1943), oʻzbek va tojik ansambllarida (1944—60), „Maqom ansambli“da (1960—87) yetakchi xonanda. Maftunkor, mayin va shirador ovoz sohibasi D.ning ijro uslubida chuqur falsafiy mazmun nafis oxangdorlik bilan uygʻunlashgan. D. repertuaridan oʻrin olgan „Munojot“ (I. Ikromov), „Bayot I, II, V“, „Navo“ maqomidagi „Talqini Bayot“, „Nasri Bayot“, Rost maqomidagi „Nasri Ushshoq“, „Ufari Ushshoq“, Dugoh maqomidagi „Saraxbori Oromijon“, „Ufari Oromijon“, shuningdek, „Samarqand Ushshogʻi“, „Figʻon“, „Dugoh“ va b. mumtoz ashulalar uning ijrosida nozik, ichki hissiyotlarga boy, yuksak badiiy ifodasini topgan. D. ning ijro dasturidan oʻzbek va tojik xalq qoʻshiqlari, bastakorlar ashulalari („Dilnavozim“, S. Kalonov; „Koʻnglima“, O. Qosimov; „Qiz sevgisi“, N. Hasanov va b.) ham oʻrin olgan. Moskvada oʻtkazilgan Oʻzbek adabiyoti va sanʼati dekadasi (1959) ning qatnashchisi. D. ijro etgan koʻpgina maqom yullari gramplastinka („Berta Dovidova“, 1969 va b.) va Oʻzbekiston radiosida magnitofon tasmalariga yozib olingan. Xonanda haqida telefilm („Munojot“, 1975) yaratilgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

## Manbalar
Doviy

**Doviy** (taxallusi; asl ismi Abdulhodi Abdulahad oʻgʻli) (1893 — Kobul — 1982.19.8) — afgʻon maʼrifatparvar shoiri, davlat va jamoat arbobi. Ilk sheʼriy kitobi ("Toshqin", 1945) pushtu tilida yozilgan. Sadriddin Ayniyning "Moziy va hol" ("Oʻtmish va bugun") nomli sheʼriga tatabbu sifatida "Jaridalar taʼrifi va foydalari haqida" ("Dar taʼrif va favoyide jaroyid", 1914) sarlavhali muhammas yozib, uning birinchi misrasida Mahmudxoʻja Behbudiy (1875—1919) tomonidan Samarqandda nashr etilgan "Oyina" jurnali (1913—15) haqida ijobiy fikr bildiradi. Maʼrifatparvarlik mavzuidagi "Bad nabud" ("Yomon boʻlmasdi", 1917), "To ba kay?" ("Qachongacha?", 1918) hamda erkparvarlik ruxida yozilgan "Bulbule gereftor" ("Tutqun bulbul", 1917) nomli sheʼriy asarlari shuhrat qozongan. D. 1920— 21 yillar Afgʻonistonning Buxoro Respublikasidagi Favqulodda va Muxtor elchisi vazifasida ishlagan, 1923-yilda esa u Afgʻoniston hukumatining favqulodda hayʼati rahbari sifatida ikkinchi bor Buxoroga kelib, rasmiy kishilar bilan muzokaralar olib borgan. Bu safarlari chogʻida D. Buxoro jadidlari bilan muloqotda boʻlgan. Abdurauf Fitrat (1886—1938) u haqda yaxshi fikrda boʻlgan. D. siyosiy, ijtimoiy, adabiy mavzularda yozilgan 20 dan ortiq kitob, risola va tarjimalar muallifi hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Inomxoʻjayev R., Afgʻoniston maʼrifatparvarlik adabiyoti ocherklari, T., 1999.
Dovkampir koʻli

**Dovkampir koʻli** - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Boʻzatov tumanidagi koʻl. Amudaryo tarmogʻi Okdaryoning oʻng sohilida, Dovulboyoʻzak tarmogidan va sizot suvlaridan toʻyinadi. Suv yuzasining maydoni (suvga toʻlganda 300 gektar) va chuqurligi (eng chuqur joyi 1 m) oʻzgarib turadi. Tubi tekis, maydonining katta qismi qamishzor va turli utlar bilan qoplangan. Suvi tiniq va chuchuk. D. k.da churtan, chavoq, qizilqanot, taran, tangabaliq, olabugʻa baliqlari bor. Amudaryoda suv kam boʻlgan yillari suv sathi pasayib, baʼzan deyarli qurib qoladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dovon

**Dovon** — togʻning oshib oʻtish qulay boʻlgan joyi. Oʻzbekistonda Dovon soʻzi bilan birga bel, oshuv atamalari ham ishlatiladi. Tarixiy manbalarda uchraydigan art, aqba, koʻtal soʻzlari ham. Dovonning sinonimlaridir. Ilgarilari Dovondan piyoda yoki ot-ulovda oshishgan. Hozir Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda bir qancha Dovonlardan avtomobil yoʻli oʻtadi. Mas, Qamchiq Dovonidan Toshkent—Qoʻqon yoʻli, Taxtaqoracha Dovonidan Katta Oʻzbekiston trakti oʻtadi va hokazo

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dovon (maʼnolari)

**Dovon**:

* Dovon — togʻning oshib oʻtish qulay boʻlgan joyi.
* Dovon (moslama) — 1) xonaki toʻquv dastgohining tanda ipni koʻtarib turadigan qismi.
Dovon (moslama)

**Dovon** — 1) xonaki toʻquv dastgohining tanda ipni koʻtarib turadigan qismi. Asosan ikki shoti (qovurgʻa), ularni oʻrtasidan biriktiruvchi oʻq va oʻqqa kiydirilgan gʻaltakdan iborat. Namanganda narvoncha, Margʻilonda osmadon deb yuritiladi. Hoz. toʻquv mashinalarida D. vazifasini maxsus gʻaltak bajaradi; 2) kalavachoʻp poyalarini birlashtiruvchi silliq yogʻoch choʻp.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gurjistonlik David IV

**David IV** – () (1073-yil– 1125-yil 24-yanvar)– Bagrationlar sulolasining vakili boʻlib, Gurjiston qirolligini 1073-yildan 1125-yilgacha boshqargan. Gurjiston knyazliklarini markazlashgan yaxlit davlatga birlashtirishga asos solgan yirik davlat arbobi. D. "Q." 1097-yil saljuqiylarga soliq toʻlashni toʻxtatib, Gruziyaning mustaqilligini tiklagan. 1104-yil Kaxeti, Ereti va b. shaharlarni oʻz hududiga qoʻshib olgan. 1122-yil Tbilisini ishgʻol qilgan va poytaxtni Kutaisidan Tbilisiga koʻchirgan. D. "Q." cherkovdagi yuqori lavozimni nasldan-naslga oʻtkazishga barham berib, unga hukumat mansabdorlaridan saylash tartibini joriy qilgan. U zodagonlarning koʻngilli lashkarlaridan tashqari, bevosita podshoga qaram boʻlgan doimiy qoʻshin tuzgan (1118—20). D "Q.". qipchoqlar ulugʻ xonining qizi — Guranduxtga uylanib, 45 mingdan ortiq qipchoqni askariy xizmatga jalb etgan. Bundan tashqari u shahar, katta (shoh) koʻchalar, koʻpriklar, qasr (saroy)lar, karvon saroylar qurishga, maorif ishlarini rivojlantirishga katta ahamiyat bergan. Gelati sh.dagi akademiyaga asos solgan. Uning taraqqiyparvarligini nazarda tutib "Quruvchi" deb nom berilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dovudbek

**Dovudbek**, **Chagʻribek** (? -1061) - Marv va Xuroson hokimi (1037—1061). Saljuqiylardan. Jand hokimi Mekoyilning oʻgʻli, Saljuqning nabirasi. Dovudbek otasi vafotidan soʻng amakisi Yobgʻu (Paygʻu) va akasi Toʻgʻrulbek bilan 985-yil somonishshr huzuriga kelib, Hyp qishlogʻi atrofida istiqomat qilgan. 1029-yil qoraxonishshrayan boʻlgan Buxoro hokimi Alitegin bilan saljuqiylar oʻrtasida nizo kelib chiqqan; Aliteginning farmoniga koʻra uning lashkarboshisi Alp qora (Saljuqning nabirasi) Yusufni oʻldirgan. Ilgari Aliteginning oʻzi Yusufni Inonch-Paygʻu unvoni bilan oʻzining xizmatidagi turklar ustidan rahbar qilib tayinlagandi, 1030-yil marhumning amakivachchalari Toʻgʻrul va Dovudbek qoʻzgʻolon qilib, Alp qora va uning 1000 jangchisini qatl etadilar. Alitegin farzandlari bilan ularga qarshi chiqqan, aholi ham ularni qoʻllab-quvvatlagan. Turkmanlar toʻla magʻlubiyatga uchrashgan, ularning mol-mulklari musodara qilingan, ayollari va bolalarining bir qismi asir olingan; noilojlikdan Dovudbek akasi bilan Xorazm hokimi Horun ibn Oltuntosh panohiga oʻtgan. Horun Masʼud Gʻaznaviy uyushtirgan fitna oqibatida oʻldirilgach (1035), Dovudbek akasi bilan Xuroson tomonga oʻtib ketgan. Dovudbek va Toʻgʻrulbek boshchiligidagi turkmanlar Masʼud Gʻaznaviy ustidan jangda gʻolib chiqqach, Nishopurda imzolangan shartnoma (1035)ga koʻra Toʻgʻrulbek Nisoga, Yobgʻu Faravaga va Dovudbek Dahistonga hukmdor (voliy) qilib tayinlandilar. Ularga dehkon unvoni va voliylik mansabiga munosib sovgʻalar berildi. 1037-yilda Marvda Dovudbek nomi bilan tanga zarb qilinadi. 1040-yil Dandanakon jangidan soʻng saljuqiylar Xurosonni, 1043-yil Xorazmni zabt etdilar. 1059-yil gʻaznaviylardan Ibrohimbek bilan Dovudbek oʻrtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq, Balx Dovudbek qaramogʻiga oʻtgan. Dovudbek vafotidan soʻng saljuqiylar davlatining Sharqiy qismiga uning oʻgʻli Alp Arslon hukmdor boʻlib qoldi.

## Manbalar
Dovudbek dugʻlat

**Dovudbek dugʻlat**, amir Dovud (14-asr) — Amir Temurning xos mulozimi, safdoshi va lashkarboshisi va singlisi Qutlugʻ Turkon otoning eri. Sohibqironning ilk faoliyati davrida u bilan yelkama-yelka turgan, koʻp janglarida katta jasorat koʻrsatgan. 1370-yil Amir Temur amir Husayn ustidan uzilkesil gʻalaba qozonganidan keyin D.d. ga Samarqand voliyligini va devonbegi lavozimini bergan. 1374-yil martida Xorazmga, Jahongir mirzoga qayliqlikka Sevinbeka (Xonzoda)ni keltirishga yuborilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dovot

**Dovot** (arab.— siyohdon) — qad. Sharq mamlakatlarida, jumladan Oʻrta Osiyoda koʻpincha jezdan quyilgan yoki loydan (Xitoyda chinnidan ham) yasalgan siyohdon. Qalamdonning bir chetiga oʻrnatilgan turi dovotqalamdon deb atalgan. Yevropada D. shisha va oq chinnidan tayyorlangan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dovud

**Dovud** () – Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Yahudiy va xristian diniy adabiyotlarida *[[David]]* nomi bilan maʼlum boʻlgan. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Dovud miloddan avvalgi  asrda Isroil va Iudeyani birlashtirib, yagona yahudiy davlatini tuzgan podsho. Qurʼonda yozilishicha, Dovud Jolut (falastinliklar lashkarboshisi) ustidan gʻalaba qozongan.

Dovudga Musodan soʻng samoviy kitob – Zabur tushirilgan. Dovud temirchilikning asoschisi hisoblanadi, oʻz qoʻl mehnati bilan tirikchilik oʻtkazgan: temirdan har xil asboblar yasab, uni sotib kun koʻrgan. Ayni chogʻda Dovudning nihoyatda xushovoz boʻlganligi, togʻlar-u qushlar unga qoʻshilib „tasbeh aytishi“, daʼvolashuvchi tomonlarni murosaga keltirish, odilona hukm qilish qobiliyatiga ega ekanligi haqida koʻp rivoyatlar bor. Dovud vafotidan soʻng, barcha mulk va paygʻambarlik oʻgʻli Sulaymonga meros boʻlib qolgan
.

## Manbalar

## Havolalar
Doga Yeujeniu

DOGA (Doga) Yeujeniu (Yevgeniy Dmitriyevich) (; 1937.1.3, Moldova, Mokra qishlogʻi) — moldovan kompozitori. Moldovada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974), Moldova xalq artisti (1982), Moldova FA akad. (1991). "Luchaferul" baleti, kantatalar, simfonik va kamer asarlar, teatr spektakllari va 200 ga yaqin kino va videofilmlar uchun musiqalar yozgan. Musiqa uslubiga yorqin ifodaviylik, ohangdorlik, joʻshqinlik va milliylik xosdir. Moldovan xalq ohanglari zaminida yaratgan qoʻshiqlari ("Gullar ummoni", "Shahrim haqida qoʻshiq", "Dnestr — mening faxrim" va b.) va ayniqsa, kinofilmlar ["Lautarlar", "Tabor koʻkka intiladi", "MariyaMirabella", "Mening nozik va yoqimtoy qoplonim", "Yov-voyi" ("Oʻzbekfilm"), "Jamila" va b.] uchun yozgan musiqalari mashhur. Moldova Davlat mukofoti laureati (1980). Xalqaro musiqali filmlar festivali (Brno, 1991) da kino musiqasi sohasida erishgan buyuk xizmatlari uchun Gran-pri sovrini bilan mukofotlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doguztov tori

**Doguztov tori** - Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Ovminzatov bilan Tomditov togʻlari oraligʻida. Eng baland joyi 444 m. Uzunligi 6—8 km. D.t. jan.gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan. Yon bagʻirlari oʻydim-chuqur, quruq soy koʻp. Tub jinslar yer betiga chiqib qolganligi va ularning nurashi natijasida vujudga kelgan toshloq jinslar ustida qungʻir boʻz tuproqlar tarkib topgan. Shuvoq, boyalich, biyurgʻun, keyreuk oʻsadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dodekafoniya

**Dodekafoniya** (yunoncha: dodeka - oʻn ikki va phone — tovush) — atonal musiqann muayyan qoidalarga boʻysundirish maqsadida yaratilgan kompozi-torlik texnikasi. 1910-y.larda Avstriyada Y. M. Xauer, F. G. Klayn, shuningdek, rus kompozitori N. Roslavetslar D.ga yaqin tarzda asarlar yaratishga uringan. Mukammal D.ning qonunqoidalarini Avstriya kompozitori A. Shyonberg (10 yildan ziyodroq davr mobaynida) ishlab chiqib, muhimi, ijodiy amaliyotda qoʻllagan (1923-yil, fortepiano uchun 3 ta pyesa). D.da asarni tashkil etuvchi kuy va hamohangliklar majmui seriya deb atalib, turli balandlikdagi 12 xromatik, teng huquqli tovushning muayyan izchilli-gidan tuziladi, bunda registr, gori-zontal va vertikal yoʻnalishlar erkin ravishda almashadi. D. ustalari orasida A. Shyonbergning shogirdlari A. Berg , A. Vebern, rus kompozitori I. Stravinskiy, polyak V. Lyutoslavskiy, italyan mualliflari L. Dallapikkola, L. Nono, yapon kompozitorlari Yo. Matsudayra, T. Mayudzumi, K. Fukusima va b. tanilgan. Oʻzbekistonda ilk bor F. Yanov-Yanovskiy, M. Tojiyev, N. Zoki-rov, keyinchalik M. Maxmudov, N. Gʻiyosov, D. Yanov-Yanovskiy va b. kompozitorlar D.ning ayrim xususiyatlaridan foydalanishgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Kogoutek S., Texnika kompozitsii v muzike XX veka, M., 1976.
Dodekaedr

**Dodekaedr** (yun. dodeka — oʻn ikki va hedra — tomon) — oʻn ikki yoqli geometrik shakl. Muntazam koʻp yoqlilarning besh turidan biri. Muntazam D.ning 12 yogʻi, 20 uchi va 30 qirrasi boʻladi. EtgiapH — muntazam besh burchaklar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dodoma

**Dodoma** — Tanzaniya Birlashgan Respublikasining poytaxti. Mamlakatning markaziy qismida. Aholisi 204 ming kishi (1998). Dorussalom— Kigoma temir yoʻl va Buyuk Shimoliy avtomobil yoʻlidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Oziqovqat (vino, meva kon-servalari, moy ishlab chiqarish va boshqa) sanoati, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, yogʻochsozlik korxonalari mavjud. Geologiya va konchilik ishlari‎ ilmiy tadqiqot instituta, geologiya muzeyi bor. Mamlakat poytaxti 1993-yildan Dorussayaomsan Dodomaga koʻchirila boshlandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dodxoh

**Dodxoh**, dodxo (fors—adolat istovchi) — 1) Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligida: a) qalʼa boshligʻi, qoʻrboshi; b) qozixona ishlari ustidan nazorat olib boruvchi amaldor, raisi kalon; Qoʻqon xonligida bu mansab amaldorlar roʻyxatida toʻqqizinchi oʻrinda (parvonachidan keyin, biydan oldin) turgan. D. yiliga xon xazinasidan 700 botmon don va 1000 tilla pul olgan; 2) Buxoro amirligida arzchilar shikoyatini amirga yetkazib, javobini shikoyatchilarga bildiruvchi amaldor. Qoʻqon xonligida bunday amaldor hudaychi deb nomlangan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻl

**Doʻl** – yumaloq yoki turli shakldagi muz parchalaridan iborat atmosfera yogʻini. Kattaligi 5–55 mm va undan ortiqroq, baʼzan tovuq tuxumidek ham boʻladi. Yilning iliq vaqtlarida (t-ra 20° dan yuqori boʻlganda), odatda, toʻp-toʻp yomgʻirli bulutlardan kunduzi jala bilan birga yogʻadi. Yogʻinning jadalligi 0,21 dan 60 mm/s oʻrtasida oʻzgarib turadi; 1 soniyadan to 50 daqiqagacha davom etishi mumkin. Choʻl mintaqalarida doʻl, odatda, mart—aprel, vodiylarda esa may—iyun oylarida yogʻadi. Doʻl qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi; ekinzor, tokzorlar, bogʻlarni nobud qiladi. Doʻl keltiradigan zarar hajmi uning jadalligi va davom etish vaqtiga, doʻl donalarining kattaligi, zichligi va tezligiga, shamolning kuchi va selning koʻlamiga, oʻsimlikning turi va rivojlanish fazasiga bogʻliq boʻladi. Doʻl ayniqsa gʻuza maysalari unib chiqqan va shonalash davrida, hosildor mevali bogʻlar va uzumzorlarga koʻproq zarar keltiradi. Koʻpgina mamlakatlarda doʻlga qarshi maxsus operativ kurash xizmati tashkil qilingan. Zenit artilleriyasi, raketalar va boshqa vositalar yordamida doʻl hosil qiluvchi bulutga kimyoviy reagent (odatda, kumush yod, karbonat kislota) sochiladi. Reagent uta sovugan tomchilarni muzlatadi va ularni mayda donachalarga aylantiradi. Mayda doʻllar esa oʻz navbatida atmosferaning yerga yaqin qatlamlarida erib, yomgʻir tomchilari koʻrinishida yer yuzasiga yogʻadi. Reagent yetkaziladigan joy (doʻl oʻchogʻi) radiolokator yordamida aniqlanadi. Doʻlga qarshi kurashning zamonaviy vositalarini amalda qoʻllash qishloq xoʻjaligi ekinlari hosiliga yetkaziladigan zararni birmuncha kamaytirishga imkon tugʻdiradi. Oʻzbekistonda „Boshgidromet“ tarkibida gidrometeorologik jaryonlarga faol taʼsir koʻrsatish boshqarmasining maxsus xizmati Fargona vodiysi, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlarida Doʻl xavfi boʻlgan 1 mln. gektarga yaqin maydondagi qishloq xoʻjaligi ekinlarini doʻldan himoya qiladi (2002).

## Manbalar
Najim Dovqorayev

**Dovqorayev Najim** (1905.5.10, Qoʻngʻirot tumani — 1953.20.7, Nukus) — qoraqalpoq adabiyotshunosi, dramaturg va adib. Filologiya fanlari doktori (1951). Olmaota pedagogika institutini tamomlagan (1926—30). Ural pedagogika institutida oʻqituvchi (1932), Toʻrtkoʻl oʻqituvchilar tayyorlash institutida kafedra mudiri (1934), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasida masʼul kotib (1939—42), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashining badiiy havaskorlik ishlari boʻyicha boʻlim mudiri (1942— 44), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1946—48), Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston boʻlimi tasarrufidagi madaniyat va iqtisodiyot instituti direktori (1948—53). D. "Adabiyot xrestomatiyasi" (I. Sagitov bilan hamkorlikda, 1937), "Qoraqalpoq xalq ertaklari" (1949), "Berdaq shoir" (1950) kabi risolalar muallifi. "Qoraqalpoq adabiyoti tarixi ocherki" qoʻllanmasi D. vafotidan soʻng nashr qilingan (1959— 61). "Ravshan", "Xizmatchi yuragi" kabi sahna asarlari, ayniqsa, "Alpomish" (1940) musiqali dramasi qoraqalpoq dramaturgiyasining yetuk namunalaridan biri hisoblanadi. "Koʻp kunlardan biri" (1929), "Bibixon" (1936), "Baxtli mehnat" (1949) va b. qissa qamda hikoyalari bor. Badiiy tarjima bilan ham shugʻullangan. Oʻzbekiston Respublikasi FA Qoraqalpogʻiston boʻlimi Til va adabiyot institutiga D. nomi berilgan. 3 jildli "Tanlangan asarlar"i chop etilgan (1970—81).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doj

**Doj** (italyancha *doge*) — Venetsiya (7-asr oxiri — 18-asrlar) va Genuya (14—18-asrlar) respublikalari rahbari. Umr-bod saylangan, Genuyada esa 1528 y.dan boshlab 2 yilga saylangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dojlar saroyi

**Dojlar saroyi** - Italiya gotika meʼmorligining ulkan obidasi (9—15-asrlar). San-Marko sobori va kutubxo-nasi hamda boshqa binolar bilan uygʻunlashgan holda shahar meʼmoriy ansam-blini tashkil etgan. Venetsiya davlati hukumat boshliqlari (dojlar)ning qarorgohi boʻlgan hashamatli saroy (18-asr oxiridan muzey) gotika (14—15-asrlar) va renessans (15—16-asrlar) uslubida qayta qurilgan. "Katta maslahat" zali (54x25 m, bal. 15,4 m)da P. Veroneze, Tintoretto, J. B. Tyepolo va b. mashhur rassomlarning asarlari, namoyonlarga ishlangan rasmlari saqlangan. D. s. meʼmorligida Italiya va arab-musulmonlarning anʼanalari (bosh tarzining yuqori qismi yaxlit oynali, peshayvoni serustunli, qator ravoqli va b.) uygʻunlashib ketgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doza

**Doza** ( – porsiya, boʻlak, ulush; berish) – 1) tibbiyotda – dori (preparat) ning muayyan miqdori. Dozani vrach bemorning yoshiga, organizmning individual xususiyatlariga, shuningdek, kasallikning xiliga va kanday oʻtayotganiga qarab aniqlaydi. Doza dorini organizmga kiritish usuliga ham bogʻliq. Bir mahal ichishga moʻljallangani gallik doza, bir kecha-kunduzga moʻljallangani sutkalik doza deb ataladi. Gallik va sutkalik doza farmakopeya tomonidan belgilab qoʻyilgan. Lekin baʼzan ogʻir kasalliklar (masalan, yuqumli kasalliklar) ning rivojlanishini tez toʻxtatish uchun vrach dorini gallik dozadan ortiq (zarb) dozada buyurishi ham mumkin. Suyuq dorilar dozasi qoshiq (osh qoshiq – 15 ml, desert qoshiq – 7,5 ml, choy qoshiq – 5 ml) va tomchilar hisobida, quruq dorilar gramm hisobida koʻrsatiladi. Gormonlar, vitaminlar, antibiotiklar va ayrim boshqa dorilar uchun maʼlum taʼsir birlik (TB) qabul qilingan; 2) fizikada ionlovchi nurlanish dozasi – moddaning massa birligiga uzatish uchun moʻljallangan ionlovchi nurlanish (u- va rentgen nurlar, elektronlar, protonlar, neytronlar, a-zarralar va hokazo) energiyasi. Moddaning massa birligi tomonidan yutilgan energiya yutilish dozasi deyiladi. Xalqaro birliklar tizimi SI da yutilish dozasi J/kg da; tizimga kirmagan birligi rad (1 rad = Yu-2 J/kg)da oʻlchanadi. u- va rentgen nurlanishning ionlash harakteristikasiga ekspozitsion doza deyiladi. Bunday doza havoning massa birligida hosil boʻlgan bir xil ishorali elektr zaryadlari soni bilan aniklanadi. Ekspozitsion dozaning SI dagi birligi Kl/kg va tizimga kirmagan birligi rentgen. Nurlanish doza si organizmga zararli taʼsir etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dozator

**Dozator** — suyuq va sochiluvchan moddalar massasi yoki hajmini avtomatik tarzda oʻlchaydigan (dozalaydigan) qurilma. D.ning ogʻirlik va hajmiy, davriy (diskret) va uzluksiz ishlaydigan, dastaki va avtomatik boshqariladigan, bir va koʻp komponentli xillari bor. Davriy ishlaydigani texnologik jihozlar tik oʻrnatilgan hollarda, uzluksiz ishlaydigani yotiq oʻrnatilgan hollarda qoʻllanadi. D.lar taʼminlash, qabul qilish, oʻlchash qurilmalari (datchik), qayd qilish va rostlash tizimi hamda ijro etuvchi qurilmalardan iborat. D. xom ashyoni te-jash, materiallar iyerofini kamaytirish va b.ga imkon beradi. D. qurilish va savdo korxonalarida, oziq-ovqat sanoati hamda dori tayyorlash va b.da qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dozimetrik asboblar

**Dozimetrik asboblar** (dozimetrlar) — ionlovchi nurlanish dozalarini yoki doza bilan bogʻliq kattaliklarni oʻlchashda ishlatiladigan asboblar. Bir turdagi nurlanishlar yoki aralash nurlanishlar miqdorini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi. Radiatsiya xavfi darajasini belgilaydigan ekvivalent dozasini oʻlchash uchun berlarda darajalarga boʻlingan asbob bermetr deb ataladi. Gazda hosil boʻlgan ionlar tokini oʻlchashga moʻljallangan as-boblar ionizatsiya dozimetrlari deyiladi. Nurlanish tufayli ionlash kamerasida hosil boʻlgan tok kuchi rentgen birligida darajalangan asboblarda oʻlchanadi va ular rentgenometrlar deyiladi. Organizmga taʼsir etuvchi nurlanish dozasini aniqlash uchun ishlatiladigan asbob devori pleksiglas, polistiroldan yasaladi. Radiometrlarda u, R-nurlanish oqimini oʻlchash uchun zaryadli zarralar hisoblagichlari va ssintillyasiya qisoblagichlari ishlatiladi. D. a. lyuminessensiya, foto, ssintillyasiya, yarimoʻtkazgich va b. xillarga ham boʻlinadi. Qoʻzgʻalmas, koʻchma, qoʻl va choʻntak dozimetrlari ham bor. Katta dozalarni oʻlchash uchun fotografik, kimyoviy va ekzoelektron emissiyaga asoslangan dozimetrlar ishlatiladi. Dozani aniqlashda esa strelkali apparatlar, sezgir fotoplyonkalar qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dozor

**Dozor** (rus.)— qoʻriklash, razvedka va aloqa ishlari olib boruvchi harbiy qism. Piyoda (oʻqchi) askarlar, jangovar mashina va harbiy-dengiz floti kemalaridan kichik boʻlinma tarzida tashkil topadi. Vazifasi — yurishda qoʻshinlarni dushman hujumidan ogohlantirib turish (qoʻriqlovchi D.), dush-manning qayerda joylashganini aniqlash (razvedkachi D.), jangovar tartibdagi qismlar bilan aloqa qilib turish (aloqachi D.) va b. D. tarkibi vazifa va sharoitga bogʻliq boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doim yashil oʻsimliklar

**Doim yashil oʻsimliklar** - yil davomida bargi toʻkilmay yam-yashil boʻlib turadigan oʻsimliklar. Ularning qari barglari uzoq vaqt oz-ozdan toʻkilib, oʻrniga asta-sekin yangi yosh barglar chiqaveradi. Tropik mamlakatlarda keng tarqalgan. Bu tipdagi oʻsimliklarga dafna, sambitgul, zaytun, magnoliya kabi keng bargli, archa, qaragʻay singari igna bargli daraxtlar kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doira kvadraturasi

**Doira kvadraturasi** - berilgan doiraga tengdosh kvadrat yasash masalasi. Qad. mashhur 3 masala (yaʼni burchak triseksiyasi, kubni ikkilantirish va D. k.) ning biri. Mil av. 5-asrda yunon olimlari sirkul va chizgʻich yordamida berilgan doiraga tengdosh kvadrat yasash masalasi bilan shugʻullanishgan (mas, Gippokrat oychalari). Ammo ularning urinishlari behuda ketgan. 1882-yilda nemis matematigi F. Lindeman D. k. masalasini sirkul va chizgʻich yordamida hal qilib boʻlmasligini qatiy isbotladi. D. k. masalasini, mas, kvadratrisa yordamida yechish, taqribiy va mexanik usullar (xususan, Leonardo da Vinchi silindri) yordamida yechish mumkin. D. k.ni taqribiy hal qilishni, xususan shunga bogʻliq p ni taqribiy hisoblashni qadimgi oʻrta osiyolik matematiklar ham juda yaxshi bilishgan. Masalan, Muhammad al-Xorazmiy, Jamshid al-Koshi va b. p sonini katta aniklik bilan hisoblaganlar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doiraviy funksiyalar

**Doiraviy funksiyalar** - tes kari trigonometrik funksiyalar. Arkfunksiyalar deb ham yuritiladi. Masalan, A=Arcsina ni bunday tushunish kerak: x shunday yoyki, uning sinusi a ga teng . D. f. koʻp qiymatli funksiya hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil