open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sinfdan tashqari ishlar

**Sinfdan tashqari ishlar** — umumiy oʻrta taʼlim maktabi oʻquv tarbiyaviy ishining tarkibiy qismi, oʻquvchilarning boʻsh vaqtini tashkil etish shakllaridan biri. Sinfdan tashqari ishlar oʻquvchilarni barkamol shaxs sifatida shakllantirish va ularni hayotga tayyorlashda keng imkoniyatlar yaratadi. Sinfdan tashqari ishlarga oʻquvchilar bilan oʻtkaziladigan va ularga tarbiya hamda bilim berishga qaratilgan turli xil mashgʻulotlar tizimi kiradi. Bunday mashgʻulotlar pedagogik jamoa, sinf rahbari, yoshlar tashkilotlari rahbarligi va bolalarning oʻz-oʻzini boshqarish tashkilotlari tomonidan darsdan tashqari vaqtda uyushtiriladi. Oʻquvchilarning sinfdan tashqari ishlarni tashkil etishda oʻquvchilar saroylari, yosh texniklar, yosh tabiatshunoslar, yosh sayyohlar klubi va maktabdan tashqari boshqa muassasalar katta yordam beradi. Sinfdan tashqari ishlarning asosiy shakllari sifatida ommaviy ishlar (maktab klublaridagi tadbirlar, kecha, munozara va tanlovlar oʻtkazish, viktorina va koʻrgazmalar uyushtirish, tabiat qoʻyniga, maktab va muzeylarga ekskursiyalarga chiqish), toʻgarak ishlari (oʻquvchilarning turli toʻgaraklar, sport seksiyalari, ansambllardagi qatnashishlari), mustaqil ishlar (oʻquvchilarning sinfdan tashqari oʻqishi, kolleksiya toʻplashi, texnika, musiqa, tasviriy sanʼat, chizmachilik va sh.k. bilan mustaqil shugʻullanishi) ni koʻrsatish mumkin.

## Manbalar
Sinflar

**Sinflar**, **ijtimoiy sinflar** – nisbatan barqaror katta ijtimoiy qatlam, guruhlar (masalan, dehqonlar, ishchilar, burjuaziya, oʻrta sinf). „Sinf“, „Sinfiy kurash“ toʻgʻrisidagi qarashlarning paydo boʻlishi nisbatan uzoq oʻtmishga ega, lekin sinflar konsepsiyasi XIX asrda Yevropada keng yoyilgan (K. A. Sen-Simon, O. Tyerri, F. Gizo va boshqalar). Karl Marks va Fridrix Engels sinflar mavjudligini muayyan ishlab chiqarish usuli, mehnat taqsimoti va xususiy mulk bilan bogʻladi, sinflar kurashini tarixni harakatlantiruvchi kuch deb hisobladi (qarang Marksizm, Sotsializm). Ular jamiyatni mulkdorlar (ekspluatatorlar) va yoʻqsillar (ekspluatatsiya qilinuvchilar) sinfiga ajratib tushuntirgan. Bu ikki sinf oʻrtasida doimo kurash boʻladi deb hisoblab, jamiyat tarixiga sinflar kurashi tarixi sifatida qaragan. Ular sinflarning mavjudligini jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqichi bilan bogʻliq, sinfiy kurash proletariat diktaturasiga olib keladi, uning maqsadi sinfsiz jamiyat qurishdan iborat, deb tushuntirishgan. Jamiyat tarixini bunday tushunish, ijtimoiy sinflarga bunday yondashuv tarixda urushlarga, inqilobiy toʻntarishlarga, jamiyatning ichdan boʻlinib ketishiga, guruhlarning bir-biriga yovuzlarcha munosabatda boʻlishiga olib keldi. Ijtimoiy taraqqiyot bu taʼlimotning ilmiy asosi yoʻqligini, maʼrifiy rivojlanishga zid ekanligini koʻrsatdi. Hozirgi sotsiologiyada jamiyatni sinflarga va boshqa ijtimoiy guruhlarga boʻlishning turli mezonlari ilgari surilmoqda. Oʻzbekistonda sinflarni ikkiga boʻlib oʻrganishga barham berildi. Mulkning xilma-xilligi yoki xilma-xil shakllardagi mulk eʼtirof etiddi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida „har bir shaxs mulkdor boʻlishga haqli…“ (36-modda), „…Xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsiz va davlat himoyasidadir…“ (53-modda), deb belgilab qoʻyilgan. Bu ijtimoiy sinf tushunchasini yangicha tushunish va unga yangicha yondoshishdir. Oʻzbekistonda fuqarolarga mulkdor boʻlish huquqining berilishi jamiyatni qarama-qarshi sinflarga boʻlish va boʻlib oʻrganish gʻoyasini ham inkor etadi. „Oʻrta mulkdorlar sinfi“, „oʻrta mulkdorlar qatlami“, „mulkdorlar sinfi“ degan tushunchalar sinflarni anʼanaviy tushunishdan tubdan farq qiladi. Oʻzbekistonda qurilayotgan demokratik, fuqarolik jamiyati fuqarolar oʻrtasida ijtimoiy hamjihatlik gʻoyasiga tayanadi. Jamiyatda hammaga bir xil imkoniyat yaratiladi, lekin undan har kim oʻz qobiliyati, qiziqishiga koʻra foydalanadi. Bu tabiiy jarayon boʻlib, kishilarning mulkdorlik darajasi hamda jamiyatda mulkdorlar qatlamining shakllanishida oʻz ifodasini topadi.

## Manbalar
Sinxroniya

**Sinxroniya** (yun. synchronos bir vaqtli, bir davrli) — 1) bir vaqtning oʻzida mavjud boʻlgan, oʻzaro boglik va alokador unsurlar tizimi boʻlgan tilning (yoki boshqa biror ijtimoiygumanitar fanning) muayyan rivojlanish davridagi holati; til rivojlanishi jarayonida muayyan oʻzgarishlarning mavjudligi yoki ularning ahamiyatsiz ekanligi belgisi asosida ajratilgan davr; 2) tilni koʻrsatilgan holagda, yaʼni davr vaqt omili va lisoniy oʻzgarishlarga bogʻliq boʻlmagan holda tekshiriladigan aniq munosabatlar tizimi sifatida oʻrganish. Sinxroniya yordamida tilning nafaqat hozirgi davri, balki oʻtmishdagi davrlari ham alohida oʻrganilishi mumkin. Masalan, oʻzbek adabiy tilidagi unlilar tizimini 15-asrning yoki 20-asrning oʻzidagi ahvolini alohida, birbiriga qiyoslamay tadqiq etish Sinxroniyadir.

Sinxroniya tushunchasi diaxroniya tushunchasi bilan birga, unga qaramaqarshi qoʻyilgan holda fransuz tilshunosi F.de Sossyur tomonidan fanga kiritilgan. Bu tushunchalarning Sossyur boʻyicha oʻzaro farqlanishi, birbiridan ajratilishi statika bilan dinamikaning, til bilan nutqning, sistemalilik bilan sistemasizlikning, fonetika bilan grammatikaning qaramaqarshi qoʻyilishiga muvofiq boʻladi. Lekin modomiki til oʻz tabiatiga koʻra, doim harakatdagi, oʻzgarishdagi obyekt sifatida tavsiflanar ekan, dinamika tilning har qanday mavjudlik davrida, jumladan, Sinxroniyada tilning ajralmas qismi boʻlib qoladi, binobarin, Sinxroniyada diaxroniya unsurlari ham uchrashi mumkin.
Sinxrofazotron

**Sinxrofazotron** (yun. synchronos — bir vaqtdagi va fazotron), protonlar sinxrotroni — oʻzgarmas radiusli orbita boʻyicha harakatlanuvchi protonlarning siklik rezonans tezlatkichi. S.ning vakuum kamerasi halqasimon, uning magnit tizimi halqa boʻylab koʻyilgan 4 yoki undan ortiq magnit seksiyalardan iborat. Tezlatilayotgan protonlar S.ga kiritilishidan oldin maxsus tezlatkichlarda 50—100 mln. eV gacha tezlatib olinadi, chunki shu energiyada protonlarning tezligi nisbatan tez usadi. Bunday energiyagacha tezlatib beruvchi tezlatkichlar injektorlar deb ataladi. Koʻpincha, injektorlar sifatida chizikli rezonans tezlatkichlardan foydalaniladi. S.lar kucheiz va kuchli fokuslash asosida ishlaydi. Hozirgi S.lar faqat kuchli fokuslash asosida ishlaydi. S.da tezlatiladigan protonlarning maksimal energiyasi 500 GeV gacha (qarang Tezlatkichlar).
Sinxrotsiklotron

**Sinxrotsiklotron** - ogʻir zaryadlangan zarra (proton, deytron va boshqalar) lar tezlatkichi; bunda magnit maydoni vaqt davomida oʻzgarmas, tezlatuvchi elektr maydonining chastotasi oʻzgaruvchan boʻladi (qarang Fazotron).
Sinch

**Sinch** — bino va inshootlar devorining taglik yogʻoch (tagsinch) bilan tepa yogʻoch (sarrov) oʻrtasiga qadaladigan yogʻochlar; uyning "skeleti". Uyning mustahkamligi, turgʻunligi, zilzilabardoshligini oshiradi. S.ning tagsinch, ustun, hovon, tepasinch (sarrov), bachkisinch va boshqa xillari bor. Binolar yakkasinchli va qoʻshsinchli qilib quriladi. Qoʻshsinchli devor xona iqlimini moʻʼtadil tutadi, turli tokcha, taxmonlar yasashga imkon beradi. Odatda, yuk tushuvchi tashqi devorlar qoʻshsinch, ichki devor — toʻsiqlar esa yakka sinch qilib ishlanadi. Tagsinch sarrovga S. bilan oʻyiq va tirnoklar yordamida qimirlaydigan qilib (zilzilabardosh qilish uchun) biriktiriladi. Xovonlar (tirak S.lar) imoratni mustahkam ushlab turadi. S.lar orasiga gʻisht, guvala va boshqa urib devor hosil qilinadi. Oʻrta Osiyo meʼmorligida S. devorlar keng qoʻllangan. S.lar qad. davrlar meʼmoriy yodgorliklarida ham uchraydi. Hozir ham yakka uyjoy qurilishida S. devor konstruksiyalari katta oʻrin tutadi.

Baʼzi zamonaviy maʼmuriy va sanoat binolari, imoratlar metall S.lardan karkasli qilib quriladi. Oldin metall S.lar payvandlab biriktirib olinadi (yaʼni "skelet" xreil qilinadi), keyin orasiga gʻisht urib chiqiladi.
Sinchalaklar

**Sinchalaklar**, penochkalar () — chumchuqsimonlar turkumi, moyqutlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. Mayda qushlar, 10—14,5 sm, vazni 6—12 g. Patlari kulrang yoki koʻkimtir tovlanadi. Yevrosiyoda tarqalgan 30 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 12 turi baxrrda va kuzda qushlar uchish davrida uchraydi. Yerga, daraxt va butalarga uya quradi, 4—8 ta tuxum qoʻyadi; 13—15 kun tuxum bosadi. Bolalarini 15—18 kun boqadi. Hasharotlar, oʻrgimchaklar, mevalar bilan oziqlanadi.
Sinxua

**„SINXUA“** (, sodda: 新华社, pinyin: Xīnhuáshè — „Yangi Xitoy“ agentligi) — XXRning rasmiy davlat axborot agentligi. 1938-yilda Yanan sh. da Xitoy KP axborot agentligi sifatida tashkil topgan. 1940-yildan Pekinda joylashgan. Mamlakat matbuoti, televideniye va radiosiga mamlakat va xorij hayotiga oid turli mazmundagi xabar va maʼlumotlar yetkazib beradi. Ayni paytda turli mazmundagi axborot, maʼlumotlarni xorijga tarkatadi.

## Manbalar
Sinxron generator

**Sinxron generator** (yun. synchrenos — bir vaqtli va generator) — generator rejimida ishlaydigan oʻzgaruvchan tok elektr mashinasi; sinxron mashina. Odatda, sinxron mashina 3 fazali (generator, dvigatel, kompensator) boʻladi. Sanoat chastotali tok hosil qilish uchun rotorlari bugʻ turbinalari (turbogeneratorlar) yoki suv turbinalari (gidrogeneratorlar) bilan harakatlantiriladigan S. g.lar keng ishlatiladi. Shuningdek, gaz turbinasi, ichki ye’nuv dvigateli, elektr dvigatellaridan harakatlanadigan S.glar qam bor. S.g. rotorining chulgʻamlari alohida generator yoki toʻgʻrilagichdan oʻzgarmas tok bilan taʼminlanadi. Rotor aylanganda uning magnit maydoni statorda oʻzgaruvchan elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) hosil qiladi. Sinxron generatork. kiymati rotor chulgamidagi tokni oʻzgartirish yoʻli bilan rbstlanadi. S.g.lardan oʻzgarmas chastotali oʻzgaruvchan tok manbai sifatida foydalaniladi; ular elektr st-yalari, elektr qurilmalari va boshqalarga oʻrnatiladi. Sinxron generatorlarga o`zgarmas kuchlanishni shotka orqali beriladi.
Sinxronizator

**Sinxronizator** 1) avtomobillarning uzatmalar qutisida tishli gʻildiraklar (shesternyalar)ni shovqinsiz va turtkisiz ulash uchun ishlatiladigan qurilma. Ishi tishlashadigan detallarning ishqalanishi hisobiga uzatmalar qutisidagi ikkilamchi val va avtomobilning birlamchi vali bilan bogʻlangan tishli gʻildiraklarning burchak tezliklarini tenglashtirib turishga asoslangan. S. tishli gʻildiraklarning ishlash muddatini uzaytiradi; 2) ikkita sinxron generatorni yoki oʻzgaruvchan tokning bir necha elektr tizimini avtomatik ulash qurilmasi; mashina va mexanizmlarning aylanish tezligini. Blokirovkalovchi halqa davriy jarayonlarning oʻzgarishini, kinofilm yaratishda tasvir bilan tovushni vaqt jihatdan moslash (sinxronlash) uchun ishlatiladigan mashina. Mas, kinoapparat bilan kinoplyonkaga tasvirni tushirish paytida tovush yozib oluvchi apparat yordamida tovush fonogrammaga yozib olinadi va hokazo.
Sipohiylar qoʻzgʻoloni

**Sipohiylar qoʻzgʻoloni** - q. Hindiston xalq qoʻzgʻoloni (1857—59).Bu hind xalqining milliy-ozodlik urushi edi.
Sipohsolor

**Sipohsolor** (fors. — qoʻshin boshlovchi, lashkar yetakchisi) — 1) Somoniylar saltanatida eng oliy harbiy unvon. U Nishopurdan Amudaryoning jan. gacha Somoniylarga tegishli barcha yerlarga xukmronlik qilgan Xuroson voliysiga berilgan; 2) Qoraxoniylar qoʻshinida "bosh qoʻmondon, sarkarda" maʼnosida S. asl turkiy suboshi atamasi bilan parallel qoʻllangan; 3) Amir Temur koʻshinida bu istiloh koʻllanishda boʻlmagan. Bobur qushinida bosh qoʻmondon mirsipoh deb yuritilgan. Biroq S Alisher Navoiyning nasriy va nazmiy asarlarida "lashkarboshi, bosh qoʻmondon" maʼnosida isteʼmolda boʻlgan; 4) Xiva xonligida jami otliq va piyoda qoʻshinga S. qoʻmondonlik qilgan.
Sionizm

**Sionizm** (Quddusdagi Sion tepaligi nomidan olingan; Bibliya rivoyatlariga koʻra, bu yerda Dovud podshoning qarorgohi va Yaxvaning uyi boʻlgan) — yahudiylarni Falastinga kelishini ragʻbatlantirish va u yerda yahudiylar davlatini tuzish orqali yahudiylarning oʻz-oʻzini anglashini tiklashga qaratilgan mafkura. 19-asr oxirida vujudga kelgan. 1897-yili Teador Harzel tomonidan birinchi sionistik konferensiya tashkillashtirilgan. 1948-yildan keyin Isroilni dunyo miqyosida har tomonlama qoʻllab-quvvatlashga moʻljallangan. Sotsialistik va liberal oqimlardan tortib to shovinistik ruhda boʻlgan bir qancha oqimlarni oʻz ichiga oladi. Sionistik tashkilotlar 60 dan ortiq mamlakatda ish olib boradi. Yetakchisi — Jahon sionistlar tashkiloti (1897-yilda tuzilgan), qarorgohi Isroil va AQShda.

## Manbalar
Sipohiy

**Sipohiy**, sipoh (forscha: jangchi, askar) —1) Saljuqiylar saltanatida uncha katta boʻlmagan mulkka egalik qilgan, erkin mulkdor otliq qoʻshin vakili; 2) Usmonli turk imperiyasi armiyasida aniq shartnoma asosida harbiy xizmatni oʻtovchi shaxs. S xizmati evaziga yer — timar berilgan. 14—16-asrlarda Sipohiylar turk armiyasining asosiy qismini tashkil qilgan. Turk Sipohiysi jangga toʻqmoq, oybolta, ikki qilich, nayza va oʻqyoy bilan otlangan. 17-asr soʻngida Sipohiylar Damashq poʻlatidan yasalgan zirh va dubulgʻa bilan taʼminlangan; 3) Eron, Oʻrta Osiyo xonliklarida suvoriy askar. Amir Temur, Bobur qoʻshinida S. termini faol qoʻllangan. Oʻrta asrlarda qishloq va shaharlarda harbiy soliqni undiruvchi kichik mansabdor ham S. deb atalgan. Hozir Eronda maorif va sogʻliqni saqlash masalalari bilan shugʻullanuvchi yarim harbiy korpus aʼzosi; 4) 18-asr oʻrtalari — 20-asrning 40y.larida Hindistondagi yollanma askar. Sipohiylar mustamlakachilar qoʻshiniga mahalliy aholi safidan jalb qilingan. Inglizlar S.lardan Hindistonni mustamlaka qilishda keng foydalangan. 1857—59 yillar boʻlgan Xindiston xalq qoʻzgʻoloiida Sipohiylar ham ishtirok etganligi bois bu qoʻzgʻolon sipohiylar qoʻzgʻoloni deb nomlangan.
Sir (maʼnolari)

**Sir**:

* Sir - #redirect Pishloq 
* Sir (davlat) — q. Davlat siri.
* Sir (rus. siroy — hoʻl, nam) — sutdan tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsuloti (qarang
Sipunkulidlar

**Sipunkulidlar** () — dengiz umurtqasiz hayvonlari tipi. Uz. I dan 50 sm gacha. Chuvalchangsimon, segmentlarga boʻlinmagan tanasining uchi (hartumcha)da paypaslagichlar bilan oʻralgan ogʻiz teshigi bor. Ogʻzidan keyinrokda (orqa tomonida) anal teshigi joylashgan. Ichagi uzun, xalqasimon oʻralgan. Ayirish organi — nefridiylar. Qon aylanish sistemasi kuchsiz rivojlangan. Nerv sistemasi halkum usti nerv tuguni ("miya") va qorin nerv ustunidan iborat. Muskullarining qisqaribboʻshashishi natijasida harakatlanadi. Ayrim jinsli. Rivojlanishi, asosan, metamorfoz orqali (tuxumidan troxofora lichinkasi chiqadi), baʼzan oʻzgarishsiz boradi. 1 sinf (sipunkulidlar) dan iborat. Dengizlarda suv tubida, koʻpincha mollyuskalarning boʻsh chigʻanoklari, chuvalchanglar va boshqa hayvonlar inlarida yashaydi. Barens va Uzoq Sharq dengizlarida koʻp uchraydi.
Khamtai Siphandon

**Sipxandon Khamtay** (1924.8.2, Champasak viloyatining Xuakxongnia qishlogʻi) — Laos davlat arbobi. 1947-yildan inqilobiy harakatda. Laos Xalq inqilobiy partiyasining aʼzosi (1956). Jan. rayonlar shtabi zobiti (1947—1948), Jan. rayonlarda Laos ozodligi hukumati aʼzosi, Laos jan.da inqilobiy ozod rayonlar tuzish uchun masʼul (1948—1950), Laos ozodligi fronti MK aʼzosi (1950—1952), Markaziy rayon qoʻmitasi raisi (1952—1954). Patet Lao (Milliy front) armiyasi shtabi aʼzosi (1955— 56), partiya MK boʻlimi mudiri (1957— 59), 1959-yildan Patet Lao fronti radioeshittirish, par’viya MK harbiy sektori uchun masʼul, 1975-yildan Laos bosh vaziri oʻrinbosari va Laos xalq armiyasi bosh qoʻmondoni, 1991-yildan Laos bosh vaziri, 1992-yildan Laos Xalq inqilobiy partiyasi MKraisi. 1972-yildan Laos Xalq inqilobiy partiyasi Siyosiy byurosi aʼzosi, 1982—1990-yillarda MK kotibi, 1998-yil fevraldan Laos Xalq Demokratik Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Siranush

**Siranush** — kechpishar xoʻraki uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Kattaqoʻrgʻon va Pushti kishmish navlarini chatishtirib chikerilgan (Ye. A. Yergesyan). Tupi kuchli oʻsadi, barglari oʻrtacha, yumaloq, 5 boʻlmali, sel kertikli, ters tomoni silliq. Guli 2 jinsli. Uzumi avgust— sentabrda pishadi. Uzum boshi yirik, konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi oʻrtacha yoki yirik, yumaloq, oqsariq, urugʻsiz, gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti yupqa. Eti goʻshtdor, sersuv. Tarkibida 20—22% qand bor. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3450° boʻlganda — 150—165 kunda pishadi. Hosildorligi 150—180 s/ga. Yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz tayyorlanadi.
Sirdaryo (maʼnolari)

**Sirdaryo**:

* Sirdaryo - Oʻrta Osiyodagi daryo nomi
* Sirdaryo - Oʻzbekistondagi viloyat nomi
* Sirdaryo (shahar) — Sirdaryo viloyati Sirdaryo tumanidagi shahar, tuman markazi.
Sirdaryo (shahar)

**Sirdaryo** — Sirdaryo viloyati Sirdaryo tumanidagi shahar, tuman markazi. 1971-yilgacha shahar posyolkasi. Toshkentdan 80 km janubi-gʻarbda, Toshkent — Xovos temir yoʻlidagi stansiya. Sirdaryoning chap sohilida joylashgan. Viloyat markazi Gulistondan 40 km. Aholisi 30 ming kishidan koʻproq (2002). Sirdaryoda tuman hokimiyati binosi, sanoat, transport, aloqa, qurilish korxonalari, banklar mavjud. Paxta tozalash, sut, non, gʻisht zavodlari, MTP, 3 qoʻshma, 80 xususiy va kichik korxona, 50 dan ziyod firma, qandolatchilik, kvas va limonad ishlab chiqarish korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Dehqon bozori, supermarket, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shahobchalari mavjud. Umumiy taʼlim maktablari, pedagogika kolleji, bolalar sanʼat maktabi, sport maktablari, kasb-hunar maktabi, markaziy stadion, tuman markaziy kasalxonasi, shoshilinch tibbiy yordam boʻlimi, 3 madaniyat uyi, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari bor. Yangi qurilgan avtovokzal, kasalxona, dorixona va boshqa savdo, maishiy obʼyektlar ishlab turibdi. Shuningdek, shaharda Xitoy bilan hamkorlikda "Peng-sheng", Germaniya bilan hamkorlikda " Oyna va shisha" ishlab chiqaruvchi sanoat zavodlari, Hindiston bilan hamkorlikda farmasevtika zavodi faoliyat yuritmoqda. 

Shaharda ko'plab masjidlar mavjud. Shuningdek, xristian-katolik cherkovi va xristian-provoslav cherkovi  faoliyat yuritadi. "O'zbekiston", "Qahramonlar", "Furqat",  "Akademik litsey" kabi asosiy ko'chalarga bo'lingan. "Paxtakor", "Shirin", "Oqibatli", "Furqat" kabi yirik MFYlar mavjud. Shaharda fuqarolar hordiq chiqarishi uchun "O'zbekiston-Xitoy do'stlik bog'i" parki bor.   

## Manbalar

## Havolalar
* Sirdarinskaya oblast
Sirdaryo viloyati (maʼnolari)

**Sirdaryo viloyati**:

* Sirdaryo viloyati (Rossiya imperiyasi) - Turkiston generalgubernatorligining 5 viloyatidan biri.
* Sirdaryo viloyati - OʻzR tarkibidagi viloyat.
Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasi

**Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasi** — Oʻrta Osiyodagi yirik energetika inshooti. Yangiyer shahridan 30&nbsp;km sharkda, Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasidagi Shirin shahrida kurilgan. Stya kurilishi 1966-yilda boshlangan. Quvvati 300 MVt boʻlgan birinchi energoblok 1972-yilda, oxirgisi — 10energoblok 1981-yilda ishga tushirilgan. Taganrog qozon zavodida tayyorlangan bugʻ qozonlari oʻrnatilgan, kondensatsiya turbinalari Leningrad "Elektrosila" zavodidan keltirilgan. Asosiy yoqilgʻisi — Shoʻrtan gaz konlaridan olinadigan tabiiy gaz, ehtiyot yoqilgʻisi — mazut. Sirdaryoning Farhod gidrouzeli yuqori byefidan boshlanadigan kanal orqali suv bilan taʼminlanadi.

Styada oʻrnatilgan quvvatlar 3000 MVt boʻlib, stansiya "Oʻzbekenergiya" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi elektr stansiyalar hosil qiladigan umumiy elektr energiyasining 33% ga yaqinini ishlab chiqaradi. 2003-yilda 15168 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Quvvatlar 220 va 500 kV li elektr uzatish tarmoklari orqali Markaziy Osiyo Birlashgan energetika sistemasiga beriladi. Hozirgi davrda stansiya uskunajihozlarning ishonchli va tejamkor ishlashini oshirish maqsadlarida rekonstruksiya va texnik jihatdan qayta jihozlash ishlari olib borilmoqda.
2021-yil yanvar oyi boshidan sirdaryo kanali ong tomonida sirdaryo Issiqlik elektr stansiya ga qarama qarshi tomonda yangi Saudia arabistoni va turkiya va xitoy davlatlari texnologiyalari asosida 1500 MVt elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi SYRDARYA GRES qurilishi amalga oshirilmoqda. ushbu zavod 2025-yilga qurib bitkazilishi rejalashtirilgan
Sirdaryo teatri

**Sirdaryo teatri**, Olim Xoʻjayev nomidagi Sirdaryo viloyati musiqali drama teatri — oʻzbek teatrlaridan biri. 1974-yil tashkil boʻlgan. Teatr "Muhabbat" (A. Qahhor) spektakli bilan oʻz mavsumini boshlagan (1975). Rixsivoy Orifjonov bosh rejissyor, Gʻofir Hamidullayev rejissyor etib tayinlanganlar. Truppa asosini teatr va rassomlik sanʼati institutini bitirganlar tashkil etdi. Teatr repertuarini belgilashda I. Radun, F. Shamsuddinov, P. Drozdov, R. Orifjonov, R. Hamroyevlarning xizmati katta boʻldi. O. Abdullayeva, Sh. Jumayev, A. Hayitova, 3. Eshmurodova, Sh. Rahmatullayeva, T. Qosimova, R. Hamdamov, M. Odilov va boshqa teatrning dastlabki ijodkorlaridir. 1977-yil teatrga Olim Xoʻjayev nomi berildi. 1984-yil teatr jamoasi yangi binoga koʻchib oʻtdi. Teatr binosi 730 oʻrinli boʻlib, zamonaviy jihozlangan katta va kichik tomosha zallariga ega. 80y.larning oxirlariga kelib jahon dramaturgiyasi bilan birgalikda oʻzbek yozuvchilarining ham asarlari muvaffaqiyatli sahnalashtirildi: "Richard III", "Qirol Lir" (U Shekspir), "Soxta oqsuyak" (J. Molyer), "Chorbogʻdagi hangomalar" (A. Chexov), "Hammom" (V. Mayakovskiy), "Boy ila xizmatchi", "Maysaraning ishi" (Hamza), "Layli va Majnun" (Xurshid), "30 yoshlilar" (M. Boboyev), "Ogʻriq tishlar" (A. Qahhor), "Ayollar faryodi" (J. Maxmudov) va boshqa Keyingi yillar millim sanʼatni barqarorlashtirish, tarixiy voqealar hamda urfodatlar, qishloq hayotini aks ettirish asosiy mavzu boʻlib xizmat qildi. "Maʼmura kampir" (Jan Sarron), "Tentak farishtalar" (Sh. Boshbekov), "Amir Temur" (H. Jovid), "Taroslik yovuz" (A. Nesin), "Toʻy hangomalari" (Sh. Jumayev), "Marvarid taqqan ayol" (K. Avaz), "Alisher Navoiy" (I. Sulton, Uygʻun), "Chet ellik kuyov" (A. Papayan), "Ming bir kecha" (I. Tursunov), "Mehribonlar" (A. Jamol), "Xotinimning uch oshigʻi" (H. Xursandov), "Shum bola" (Gʻ. Gʻulom), "Toʻy" (qarang Muhammadrizo) kabi spektakllar bilan teatr oʻz mavqeini mustahkamladi. A. Yusuvaliyev, O. Abdullayeva, A. Hayitova, Sh. Jumayev, A. Abdullayev, R. Karimov, 3. Eshmurodova, R. Yunusova, N. Oʻrinov, R. Pardayeva, I. Qosimov va boshqa teatrning yetakchi ijodkorlaridir. Badiiy rahbari — Ravshan Rajabov, bosh rejissyor — Gulruh Najidova.
Sirena

**Sirena** (fransirena sirene) — katta intensivliqdagi tovush toʻlqinlari tarqatadigan akustik asbob. Unda kuch bilan otilib chiqayotgan gaz (havo) yoki bugʻ oqimi teshikteshik disk bilan yoki votkana usulda toʻsiladi. Shunda chiyillagan yoki chinqirgan tovush hosil boʻladi. Ish tarziga kura. sirena dinamik (aylanuvchi) va pulslanuvchi xillarga boʻlinadi. Dinamik sirena kengroq tarqalgan. Bunday sirenaning radial va oʻqaviy xillari bor. Radial sirenada gaz (havo) oqimi oʻqqa perpendikulyar ravishda radius boʻyicha yoʻnaladi, oʻqaviy sirenada oqim aylanish oʻqiga mos keladi. sirenaning quvvati oʻnlarcha kVt ga yetishi mumkin. sirena mayoklar, kemalar, parovozlar va boshqalarda, aholini xavfxatardan ogoxlantirish uchun ishlatiladi.
Sirius

**Sirius** — Katta It yulduz turkumining a yulduzi. Osmon sferasidagi eng yorugʻ yulduz, kattaligi 1,46; Quyoshga eng yaqin yulduzlardan biri (uzoqligi 2,67 parsek). Sirius qoʻshaloq yulduz boʻlib, komponentlari birbirining atrofida 50 yil davr bilan aylanib turadi. Siriusning yoʻldoshi 8 kattalikdagi oq karlik tipidagi yulduz sanaladi.
## Manbalar
Sirka angidrid

**Sirka angidrid** (sirka kislota angidridi.), C4H6O3 — oʻtkir hidli, rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi — 73,1°, qaynash temperaturasi 139,5°, benzol, efir, tetragidrofuran va xloroformda eriydi. Sirka aldegidni kislorod bilan oksidlab, sirka kislotani ketonga taʼsir ettirib va etilidendiatsetatni parchalab olinadi. Turli nukleofil birikmalarni atsetillashda koʻplab ishlatiladi.
Sirka kislota

**Sirka kislota** (metankarbon kislota), CH3COOH — oʻtkir hidli, rangsiz, nordon, bir asosli karbon kislota. Suvsiz (aniqrogʻi 98— 99% li) Sirka kislota muzga oʻxshaganligi uchun „muz“ kislota deb ham ataladi. Suyuqlanish temperaturasi 16,75%, qaynash temperaturasi 118,1°, zichligi 1055&nbsp;kg/m³ (15°da). Suv, spirt, efir va benzolda yaxshi eriydi, uglerod sulfidda erimaydi. Sirka kislota — insoniyatga qadimdan maʼlum boʻlgan kislotalardan (vino achiganda sirka holida hosil boʻladi). Atsetaldegidni oksidlab olinadi. Sirka kislota turli sohalarda, mas, atsetilsellyuloza, plastmassa, sirka angidrid, organik erituvchilar, insektitsidlar, farmatsevtik preparatlar (aspirin, fenatsetin), atseton, sintetik boʻyagichlar i.ch.da va gazlamalarni boʻyashda ishlatiladi. Sirka kislota bugʻlari nafas yoʻllari shilliq pardasini yalligʻlantiradi. 30% dan ortiq konsentratsiyali Sirka kislota terini kuydiradi.
Sirkadaraxt

**Sirkadaraxt** (Rhus coriaria L.) -pistadoshlar oilasiga mansub buta yoki daraxt. Boʻyi 0,5–5 m. Barglari murakkab, toq patsimon, yashil, kuzda qizil rangga kiradi. Guli novdalarining uchida roʻvaksimon yoki shingilsimon gʻuj joylashgan. Iyun — iyulda gullab, sent — oktabrda mevalaydi. Urugʻi, novdasi va ildiz bachkisidan koʻpayadi. Janubiy mamlakatlarda, Oʻzbekistonda Surxondaryo viloyatidagi daryolarning sershagʻal qirgʻoklarida oʻsadi. Manzarali oʻsimlik. Mevasi nordon va xushboʻy, ishtaha ochadi, ovqatni tez hazm qiladi. Xalq tabobatida ogʻiz va milk jarohatlari, tomoq ogʻrigʻida ishlatiladi. Barglari, ildizlari, poʻstlogʻi, yosh novdalari va mevalarida teriga, yungga, ipakka va har xil gazmollarga rang berishda qoʻllaniladigan tannin (13—22%), gallat, pirogallat, vino va sirka kislotalari, kvarsetin, ramnetin, miritsetin hamda vitamin S bor.
Sirdaryo haqiqati

"SIRDARYO HAQIQATI" - ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy gazeta. Muassisi Sirdaryo viloyati hokimligi. 1963-yil 1 iyundan Guliston shahrida oʻzbek va rus tillarida nashr etiladi. Gaz. faoliyatining shakllanishida Sulton Akbariy, O. Qoʻchqorbekov, T. Jamolov, S. Qodirov, Habib Noʻʼmon, M. Qodirov, Abbos Muhiddin, Hamid Gʻulom, Rahmat Fayziy kabi jurnalist va yozuvchilar yaqindan yordam berganlar. Gaz.ga turli davrlarda Akmal Poʻlat va I. Sulaymonov, S. Boqiyev muharrirlik qilishgan. Mirzachoʻlni oʻzlashtirish, viloyat iqtisodiyoti va maʼnaviyatini koʻtarishda gaz.ning hissasi katta boʻlgan. Sahifalarida Sirdaryo viloyati ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, maʼnaviy hayoti, dunyoda roʻy berayotgan voqealar, yangiliklar keng yoritib boriladi. Adadi 8000 (2003).
Sirli masjid

**Sirli masjid** — Namanganda saqlanib qolmagan meʼmorlik yodgorlik (XIX asr). Masjid tarxiga koʻra nomutanosib boʻlib, toʻgʻri toʻrtburchak tarxli, 2 ustunli xonaqoh (11,35 x 8,0 m) va sathi undan ancha katta boʻlgan 2 tomonlama qurilgan ayvondan iborat. Ayvon va xonaqoh devorlariga choʻqqisimon mehroblar ishlangan. Xonaqoh bezaksiz, ammo ayvon turli naqshlar bilan serhasham bezatilgan (nomi ham „sirli“ — sirlangan, hallangan degan maʼnoda). Ayvon shifti havozasi va ustunlar tepasi muqarnasli qoshlar, rangorang gulli naqshlar va bezakli poyustunlar bilan ziynatlangan. Devorlarining yuqori tomonlari enli handasiy naqshlar bilan hoshiyalangan. Ayvon bezagida xalq sanʼatining eng goʻzal namunalari, fargʻonalik xalq ustalarining ijodiy imkoniyatlari keng namoyish etilgan. Masjid oldidagi chor atrofi toʻsilgan hovlida tarhi tengtomonli hovuz (10,0 x 19,0), keksa chinor va xom gʻishtdan qurilgan sinchli bino bor.

## Manbalar
Burhon Sirojiddinov

**Burhon Hasanovich Sirojiddinov** (1917.24.12, Konibodom 1994.9.4, Toshkent) — general-leytenant (1982). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi (1990). 1939-yildan armiya safida. Frunze (hozirgi Bishkek) pedagogika institutini (1939), Moskvadagi harbiy intni (1953) tugatgan. Ikkinchi jahon urushida Markaziy, Gʻarbiy, Belorussiya, 2-Belorussiya frontlarida jang qilgan. Toshkentda joylashgan artilleriya bilim yurtida oʻqituvchi (1946—49). Oʻzbekiston mahalliy havo hujumidan himoya qilish xizmati shtabi boshligʻi (1953— 60). Ichki ishlar vazirligi ichki qoʻshinlarida diviziya komandiri (1960—79), Ichki ishlar vazirligi oliy harbiy kursi boshligʻi (1985—89). Urush faxriylari Toshkent shoʻbasi raisi (1989-yildan).

## Manbalar
Nasriddin Sirojiddinov

**Nasriddin Abrorovich Sirojiddinov** (1932.19.1, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983). Kimyo fanlari doktori (1974), professor (1981). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1956). Novgorod viloyati "Proletariy" chinni zavodida bosh teplotexnik (1956—58), Toshkent izolyator zavodida sex boshligʻi (1959—60). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo instituti ilmiy xodimi (1963—75), Silikatlar kimyosi laboratoriya mudiri (1975—96), ayni vaqtda direktor muovini (1975— 91), yetakchi ilmiy xodim (1996—99). Asosiy ilmiy ishlari yuqori tralarda suyuklanadigan murakkab oksid birikmalar va silikat materiallar kimyosiga oid. S. ishkrriyer metallarning alyumosilikatlari va ularning gallogermanatli analoglarini sintez qilish jarayonidagi qattiq fazalararo reaksiyalar, ulardagi izomorfizm va geterogen muvozanatni oʻrgangan, ilk bor fazaviy muvozanat diagrammalarini tuzgan.

## Manbalar
* Alyuminati i gallati shelochnozemelnix metallov (v soavtorstve), T., 1986; Regulirovaniye svoystv silikatnix materialov (v soavtorstve), T., 1987; Glushyonnie titanosoderjashiye glazuri (v soavtorstve), T., 1988.
Saʼdi Sirojiddinov

**Saʼdi Hasanovich Sirojiddinov** (1920.10.5, Qoʻqon 1988.29.4, Toshkent) — matematik olim va jamoat arbobi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), fizika matematika fanlari doktori (1953), professor (1956). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1942). Moskva universitetida katta ilmiy xodim (1953—56). Oʻrta Osiyo universitetida professor (1956-yildan). 1958-yildan kafedra mudiri. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi matematika instituti direktori (1957 —67), Toshkent Davlat Universiteti rektori (1966—70; 1983—87), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitseprezidenti (1970—1983). Ilmiy ishlari koʻp oʻzgaruvchili klassik koʻphadlarning muhim xossalariga bagʻishlangan. S.ning Markov zanjirlari uchun limit teoremalarni umumlashtirish va asimptotik yoyilmalar sohasidagi tadqiqotlari 50y. larda Toshkent matematika maktabining yanada yuksalishiga olib keldi. S. ehtimollar nazariyasi sohasidagi yutuqlarni matematik statistikaga qoʻlladi. 60-yillarda S. va uning shogirdlari oʻzaro bogʻliq boʻlmagan va Markov zanjirini tashkil qiluvchi tasodifiy miqdorlar hamda tasodifiy vektorlar yigʻindisi uchun limit teoremalariga doir muhim masalalarni hal qiddilar; shu masalalar bilan bogʻliqtekis baxrlashlarga oid tadqiqotlari katta tatbiqiy ahamiyatga ega. S. ommaviy xizmat koʻrsatish nazariyasi, statistikaning turli sohalari, statsionar jarayonlar nazariyasi va boshqa sohalarda ham keng koʻlamda tadqiqot olib borgan. Oʻrta Osiyo mutafakkirlarining ilmiy merosini oʻrganishda, Oʻrta Osiyo, ayniqsa, Oʻzbekiston uchun yuqori malakali matematik mutaxassislar tayyorlashda S.ning xizmatlari katta. S, shuningdek, yosh matematiklar maktabini tashkil etish, Respublika yosh matematiklar olimpiadasini oʻtkazishda muayyan hissa qoʻshgan. S. Bernulli nomidagi xalqaro matematik statistika va ehtimollar nazariyasi jamiyati (Gollandiya)ning haqiqiy aʼzosi (1966). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973), "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2002).

## Manbalar
Zulfiyaxon Sirojiddinova

**Sirojiddinova Zulfiyaxon** (1951.5.8, Konibodom tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Hozirgi Xoʻjand pedagogika institutini tugatgan (1972). 1974-yildan Xovos tumanidagi 7-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Darslarni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida noanʼanaviy usulda oʻtadi.
Sirt (yuza)

**Sirt** (turkiy) — 1) Tyanshan toglaridagi 3500–4000 m balandlikda joylashgan yuzasi tekis yoki salgina toʻlqinsimon yuza. Qad. muzliklar qoldirgan morena tepaliklari hisobiga toʻlqinsimon relyefga ega. S. togʻlarning mezozoy davrida tekislanishi, keyingi davrlarda tektonik harakatlar natijasida koʻtarilishi oqibatida yuzaga kelgan. Sirtlar yuzasi keng va yassi dare vodiylari bilan kesilgan. Landshafta baland togʻ dashti, sovuq choʻllar va alp oʻtloklaridan iborat. Doimiy muzloq yerlar ham bor. Iklimi salqin, yozgi yaylov sifatida foydalaniladi; 2) Volga daryosi va Ural togʻlari oraligʻidagi yer yuzasi salgina oʻydimchuqur keng suvayirgichlar. Mas, Yalpi Sirt, Oʻrta Sirt va boshqa
Sirojiddin Sayyid

**Sirojiddin Sayyid** (asl ism-sharifi Saidov Sirojiddin Salohovich, 1958-yil 30-oktabr, Sariosiyo tumani Kundajuvoz qishlogʻi) – shoir.

## Taʼlim
1979-yilda Toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan.

## Qilgan ishlari
„Toshkent oqshomi“ (1980—89), „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ (1989—90; 1991—96) gazetalari va „Mushtum“ jurnalida (1990—91) adabiy xodim, boʻlim mudiri, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruv raisi oʻrinbosari (2001—03), birinchi oʻrinbosari (2003—2018), 2018-yildan Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasining raisi sifatida faoliyat olib boradi.
## Siyosiy faoliyati
2020-yil 18-yanvarda Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev Sirojiddin Saidovni Oliy Majlis Senatori etib tayinlash toʻgʻrisidagi farmonga imzo chekdi.

2020-yil 11-sentabrda OʻzLiDeP siyosiy kengashiga tasdiqlandi.

## Ijodi
Ilk sheʼrlar toʻplami – „Ruhim xaritasi“ (1985). Shundan keyin uning „Salqin harsanglar kaftida“ (1987), „Sevgi mamlakati“ (1989), „Asragil“, „Mehr qolur, muhabbat qolur“ (1990), „Kuydim“ (1994), „Vatanni oʻrganish“ (1996), „Vatan abadiy“ (2001) va boshqa toʻplamlari nashr etilgan. Sirojiddin Sayyid sheʼriyatida oʻzbek mumtoz sheʼriyati anʼanalari bilan birga xalq ogʻzaki ijodiga xos xususiyatlar – xalqchillik, soddalik, tilning shiraligi, Surxondaryo shevasiga xos leksik va musiqiy tovlanishlar yetakchilik qiladi. Shuning uchun uning aksariyat sheʼrlari ashulaga aylangan. Ayni paytda Sirojiddin Sayyid oʻz ijodida oʻzbek sheʼriyatining soʻnggi badiiy yutuqlarini oʻzlashtirgan holda hozirgi voqelikda va kishilarning ruhiy olamida yuz berayotgan oʻzgarishlarni aks ettirmoqda.

## Mukofoti
* 1999-yilda „Doʻstlik“ ordeni
* 2006-yilda „Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri“.
* 2021-yilda „Mehnat shuxrati“ ordeni.
* 2025-yilda „El-yurt hurmati“ ordeni.

## Manbalar
Sirt (matematika)

**Sirt** (matematikada) — fazoning ikki qoʻshni sohasidagi umumiy qism; geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Maktab geom. kursida faqat tekislik, koʻpyoqlik va ayrim egri S.lar qaralib, ularning har biri aniq shartlar asosida taʼriflanadi. Mas, shar sirti berilgan nuqtadan biror aniq masofadagi nuqtalar toʻplami deb qaraladi. Matematik jihatdan S.ning qatʼiy taʼrifi topologiya tushunchalariga asoslanadi; bunda sodda S. tushunchasi asosiy rol oʻynaydi. Sodda S. deganda, uzluksiz deformatsiya (choʻzilish, qisilish, egilish)ga uchragan oddiy tekislik boʻlagini tasavvur etish mumkin. Mas, kvadrat ichki yuzlarining gomeomorf (yaʼni oʻzaro va uzluksiz) aksi sodda S.dir. Yarim sfera ham sodda S.ga misol boʻladi. Lekin butun sfera sodda S. boʻla olmaydi. Bunda muntazam S. tushunchasidan foydalaniladi. Muntazam S. — har bir nuqtasining yetarlicha kichik atrofi sodda S. boʻlgan sirtdir.

Differensial geomet.da muntazam S.lar tekshiriladi, ularning silliqligi (yaʼni har bir nuqtasida aniq urinma tekislikning mavjudligi) va aniq egrilikka egaligi aniqlanadi. Analitik geometriya bilan algebraik geom.da S. koordinatalari v|/ (x, u, z)=0 shaklidagi tenglamani qanoatlantiruvchi nuqtalar toʻplami sifatida taʼriflanadi. Bunday taʼriflangan S. oddiy tasavvur qilib boʻlmaydigan geometrik obrazni ham aniqlashi mumkin. Mas, x²+y²+z²+1 =0 tenglama mavhum sferani ifoda etadi, chunki haqiqiy fazoda koordinatalari shu tenglamani qanoatlantiruvchi bitta ham nuqta yoʻq.
Sirt yoyilmasi

**Sirt yoyilmasi** - berilgan sirt nuqtalarini biror tekislikka tushirganda chiziqlarning uzunligi oʻzgarmay qoladigan shakl. Rayem, a da konus, rayem, b da vint chizigʻi oʻtkazilgan silindr yoyilmasi koʻrsatilgan.
Sirt integrali

**Sirt integrali** - biror S sirtda berilgan f(x, u, z) funksiyadan olingan intefal. S sirt sillik, efi chiziklar yordamida sp ... , sn boʻlakchalarga ajratiladi. 5. dagi ixtiyoriy Mg=(xg yjt i) nuqtani olib, yigʻindi tuziladi, bundagi dsj miqdor st boʻlakchaning sirti. Agar s, boʻlakchalar diametrlarining eng kattasi nolga intilganda yigʻindi (1) biror chekli limitga ega boʻlsa, bu limit f(x, u, z) funksiyadan S sirt boʻyicha olingan birinchi turdagi Sirt integrali deyiladi va ilf(x,y,z)ds kabi belgilanadi. Mas, S da sirt zichligi /ga teng boʻlgan massa taqsimlangan boʻlsa, / dan S boʻyicha olingan integral S sirtning umumiy massasini ifodalaydi. Fizika va mexanikaning ayrim masalalarida, mas, suyuqlikning sirt orqali oʻtuvchi oqimini aniklashda, 5; yuzachalar oʻrniga ularning 3 ta koordinata tekisligidagi proyeksiyalarining yuzlari qaraladi. Bu holda S sirt oriyentatsiyalangan (yaʼni sirtga oʻtkazilgan normallar yoʻnalishlarining qaysi biri musbat hisoblanishi koʻrsatilgan) boʻlishi kerak. Bunday yigʻindilarning limitlari ikkinchi turdagi Sirt integrali deyiladi. Oriyentatsiyalangan sirtlarda, faqat, birinchi turdagi Sirt integrali qaraladi. Matematika va uning tatbiklarida birinchi turdagi Sirt integralilarni egri chiziqli integrallar bilan bogʻlovchi Stoke formulasi, ikkinchi turdagi Sirt integralilarni hajm integrallar bilan bogʻlovchi Ostrogradskiy formulasi muhim ahamiyatga ega.
Sirtlar nazariyasi

**Sirtlar nazariyasi** - differensial geometriyaning sirtlar xossalarini oʻrganadigan boʻlimi. Asosiy vazifalaridan biri sirt ustida bajariladigan oʻlchashlar, bu oʻlchashlar natijasida hosil qilinadigan maʼlumotlar sirtning ichki geometriyasini tashkil etadi. Masalan, sirt ustidagi chiziq uzunligi, ikki chiziq orasidagi burchak, soha yuzi, geodezik chiziqlar, chiziqning geodezik egriligi va boshqa ichki geometriyaga tegishli tushunchalardir. Agar 2 sirt nuqtalari orasida birma-bir moslik oʻrnatilib, tegishli chiziqlar uzunliklari teng boʻlsa, ular izometrik sirtlar deyiladi. Izometrik sirtlarning ichki geometriyasi bir xil boʻlsada, ularning fazoviy tuzilishi boshqacha boʻlishi mumkin (masalan, tekislikdagi nuqtaning atrofi silindrdagi nuqta atrofiga izometrik, ammo tekislik bilan silindr fazoviy tuzilishi jihatdan bir-biridan katta farq qiladi).

Sirtlar nazariyasining muhim tushunchalaridan biri sirtning oʻrta egriligi deb ataluvchi miqdor boʻlib, u bosh egriliklar yig‘indisi S1+S2 dan iborat. Har bir nuqtasida oʻrta egriligi nolga teng sirt minimal sirt deyiladi, bunday sirtlarning fizikada va boshqa fanlardagi ahamiyati katta.
Sirtlonsimon it

**Sirtlonsimon it** (Lycaon pictus) — boʻrisimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Urugning yagona turi. Gavdasi yengil, boshi yirik, quloklari katta, dumi yungdor. Tanasininguz. 76— 100 sm, dumi 30—40 sm, bal. 60 sm ga yaqin. Juni siyrak, oq, qora va sariq olabulatusda. Oyoqlari uzun, 4 barmokli. Afrikaning dasht va savannalarida yashaydi. 6—8 ta bola tugʻadi. Tuda boʻlib antilopalar, qoʻylar va boshqa tuyoqli hayvonlarni ovlaydi. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Sirtordush

**Sirtordush**, shiyeyanto, siyeyanto, seyanto — qadimgi turkiy qabila. Xitoy manbalarida tele deb nomlangan qabilalar birlashmasiga kirgan. 7-asrningoʻrtalariga qadar Markaziy Osiyodagi turkiy kabilalar orasida katta nufuzga ega boʻlgan. Qadimda sir va tordush qabilalari yonmayon yashagan. Ular oʻrtasida hukmron boʻlish uchun kurashlar natijasida sir qabilasi gʻolib chiqib tordushlarni oʻziga qoʻshib olgan. Shu tariqa S. etnonimi paydo boʻlgan. S.larningtili, urfodati, qurolyarogʻlari, qatto harbiy va maʼmuriy tuzumlari Turk xoqonliginp tashkil etishda yetakchi boʻlgan turk (tujyue) qabilasidan farq qilmagan. S.lar 7-asr boshigacha Gʻarbiy turk xoqonligi, 621 yildan Sharqiy turk xoqonligi tasarrufida boʻlgan. Mustaqillikka intilgan S.larning katta qismi ilgari yashagan joylari — Tangritogetaklarini tantab Shimoliy Oltoydagi Ibor togʻlari (xitoycha Tanxanshan) shim.idagi yerlarga koʻchib kelib Sirtordush xonligink barpo etganlar. 7-asr oʻrtalarida S. uygʻurlarga qoʻshilib ketgan.
Sirtlonlar

**Sirtlonlar** () — yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Tashqi koʻrinishi bo'riga oʻxshaydi. Gavdasining uz. 55—165 sm. Oldingi oyoqlari orqadagisiga nisbatan uzunroq. Oyoqlari 4 barmoqli (yer boʻrisi oldingi oyoqlari 5 barmoqli), boʻyni yoʻgʻon, boshi katta, tishlari yirik. Dumi pahmoq, kalta (uzunligi 20–22&nbsp;cm). Koʻpchiligining boʻyni ustida va qisman yagʻrinida uzun yungi (yoli) boʻladi. Qoʻngʻir yoki kulrangtusli yungi yoʻl-yoʻl yoki xoldor. Anal teri bezlari oʻtkir hidli sekret ajratib chiqaradi. 3 urugʻi; yoʻl-yoʻl sirtlonlar, xoldor sirtlonlar, yer boʻrilari) va 4 turi bor. Afrika, Old va Oʻrta Osiyo, Janubi-Gʻarbiy Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekiston janubida (Surxondaryo viloyati) yoʻl-yoʻl sirtlon 20-asr oʻrtalarigacha uchragan.

Sirtlonlar yarim choʻl va choʻlda yashaydi, kechasi ov qiladi. Yakka yoki juft-juft boʻlib yuradi. Yiliga 1 marta 2-4 tadan, baʼzan 6 tadan bolalaydi. Hayvonlar murdasi bilan oziqlanadi; guruh boʻlib birmuncha yirik tuyoqli hayvonlar (antilopalar), baʼzan uy hayvonlariga ham hujum qiladi. 1 turi va 1 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Chiziqli sirtlonlar Pliotsen davridagi Afrika H. namaquensis dan paydo boʻlgan bo'lishi mumkin . Chiziqli giena qoldiqlari Afrikada keng tarqalgan bo'lib, yozuvlar O'rta Pleystotsen va hattoki Villafranchian davriga borib taqaladi. O'rta yer dengizi mintaqasida qazilma chiziqli gienalar yo'qligi sababli , bu tur Evroosiyoga nisbatan kech bosqinchi bo'lib, Afrikadan tashqarida faqat oxirgi muzlik davrining oxirida Osiyodan dog'li gienalar qirib tashlanganidan keyin tarqalgan . Chiziqli giena bir muncha vaqt Yevropada pleystotsen davrida paydo boʻlgan, ayniqsa Fransiya va Germaniyada keng tarqalgan. . Bundan tashqari, Montmaurin , Avstriyadagi Xollabrunn , Portugaliyadagi Furninha g'ori va Gibraltardagi Genista g'orlarida sodir boʻlgan . Yevropa shakli tashqi ko'rinishi bo'yicha zamonaviy populyatsiyalarga o'xshash edi, lekin kattaroq edi, hajmi bo'yicha jigarrang giena bilan solishtirish mumkin edi .
Sirfidlar

**Sirfidlar** (Syrphidae) — ikki qanotli qisqamoʻylovlilar turkumiga mansub entomofag pashshalar oilasi. Oʻrta Osiyo sugʻorma dexdonchilik mintaqasida tarqalgan. Tanasining uz. 4–23&nbsp;mm, oqish va qora rangli yoʻllarning almashib, navbatmanavbat kelishi bilan ular arilarga oʻxshab ketadi. Lichinkasi qurtsimon, oyoqsiz. Soxta pilla ichida gʻumbakka aylanadi. S.ning turlari lichinkalari har xil ovqatlanish va hayot kechirish tarziga ega. Oʻsimliklarni biologik himoya qilish usulida yirtqich S. katta ahamiyatga ega, jumladan, yarim oy S. (Syrphus corollae F.), tasmali S. (S. ribessii L.) va boshqa S. lichinkasi oʻsimlik bitlari, kapalaklarning kichik yoshdagi lichinkalari, tripelar, shuningdek, koksidlar hamda jizildoqlarning baʼzi turlari bilan oziqlanadi. Baʼzi tur S. nekrofag (hayvon oʻlimtiklari bilan oziqlanuvchi) va saprofag (oʻsimlik qoldiklari bilan oziqlanuvchi) hamda fitofag (oʻsimliklar bilan oziqlanuvchi) boʻlishi mumkin, ayrimlari esa jamoa boʻlib yashaydigan hasharotlar (mas, chumolilar) uyasida ular ozigʻiga sherikchilik qiladi.
Sirchumchuqlar

**Sirchumchuqlar** (Saxicola) -qorayaloqlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 10 turi bor. Tanasining uz. 12,5—20 sm, vazni 15—16 g. Yevrosiyo va Afrikada uchraydi. Oʻzbekiston choʻllarida qora boshli sirchumchuq, qora sirchumchuq uya quradi. Uyasini oʻtlar orasidagi chuqurliklarga, baʼzan yiqilgan daraxt ildizlari ostiga quradi. 4—7 tuxum qoʻyadi.

Tuxumlarini modasi 12—13 kun bosadi. Bolalarini 2 hafta uyada va 2—3 hafta uyadan tashqarida boqadi. Har xil hasharotlar, oʻrgimchaksimonlar, mollyuskalar, chuvalchanglar bilan oziqlanadi. Va uning uyiga kaku degan qush tuxumlarini mimkiriya qiladi
Sirhindiy Ahmad Foruq

**Sirhindiy Ahmad Foruq** (1564-1624) — naqshbandiya shayxlaridan. Hindistonda faoliyat koʻrsatgan Muhammad Boqibilloh (1563—1603) muridi. Avval oʻz faoliyatida Ibn alArabiy qarashlari (vahdati vujud nazariyasi)ning tarafdori sifatida maydonga chiqadi, keyin Alouddavla Simnoniy (1261 — 1336) qarashlari taʼsirida Ibn alArabiyning ashaddiy muxolifiga aylanib, vaxdatul shuhud nazariyasini ahli sunna mazhabiga muvofiklashtirishga harakat qiladi. Oʻning fikricha, vaxdati vujud nazariyasi shariat uchun ham, naqshbandiya uchun ham xavflidir. Vahdati vujud asosini "barcha Udir" ("hama Oʻst"), degan qarash tashkil etadi, holbuki vahdatul shuhudsa "barcha Undandir" ("hama az Oʻst") degan qarash asos boʻlib hisoblanadi, shuning uchun vaxdatul shuhud islom shariatiga muvofiq keladi. S. oʻz qarashlarini muridlariga yoʻllagan maktublarida bayon etgan. U sufiylarning vajdu holga kirish vaqtida Allohga yetishish (vasl) haqidagi fikrlarini xomxayol deb ataydi, sufiylik kamolotining bosh koʻrsatkichi bandalik (abdiyat)ni teran anglashidadir, deb hisoblaydi. S. Akbar shohning yagona "ilohiy din" yaratish borasidagi harakatlarini quvvatlamagan. Shu bois Akbar vafotidan keyingi boburiy podsholar S. qarashlarini quvvatladilar. S. "imomi rabboniy" ("iloqiy imom") va "mujaddidi alfi soniy" ("2ming yillikning yangilovchisi") unvonlariga ega. Uning maktublari muxlislari orasida keng tarqalgan.

Najmiddin Komilov.
Sistema

**Sistema** (yunoncha: systema — yaxlit, qismlardan tarkib topgan, birikkan) — 1) ishharakat, mehnat, texnik jarayonlar va shu kabilardagi qismlarning oʻzaro bogʻlikligidagi tartibot, tizim; 2) narsa, hodisa, tushuncha va boshqalarning tasnifi; 3) muayyan tarzda oʻzaro bogʻlangan va bir qadar yaxlitlikni tashkil etadigan elementlar majmui. S. haqidagi birinchi tasavvurlar antik falsafada shakllangan. Yunon falsafasi va fanida S. tushunchasi bilimlarga nisbatan qoʻllangan (Yevklid, Platon, Aristotel va boshqalar). Keyinchalik bu tushunchani B. Spinoza va G. Leybnits rivojlantirib, umuman borliqqa nisbatan tatbiq qilgan. Yangi davr falsafasi va fanida S. tushunchasidan ilmiy bilimlarni tahlil qilishda foydalanilgan. Bilimlarning S.lilik tamoyillarini nemis faylasuflari I. Kant, F. Shelling, G. Gegel ishlab chiqqan. 19-asrning 2-yarmidan boshlab, S. tushunchasi ilmiy bilimlarning turli sohalariga kirib bordi. Bunda evolyusion nazariya, nisbiylik nazariyasi, kvant fizikasining yaratilishi, struktural lingvistika va boshqalarning vujudga kelishi katta ahamiyatga ega boʻldi. S. tushunchasi yaxlitlik, tuzilish, aloqa, munosabat tushunchalari bilan uzviy bogʻliqdir. S. tushunchasi nihoyatda keng koʻlamda qoʻllanadi. Umuman voqelikdagi har qanday obʼyektga S. sifatida qarash mumkin. S. bir necha muhim belgilar — yaxlitlik, tuzilmalilik, muhit bilan oʻzaro aloqadorlik va shu kabilarga ega boʻlishi kerak.

S.larni moddiy va abstrakt S.larga boʻlish mumkin. Moddiy S.lar, oʻz navbatida, anorganik tabiatli S.lar va jonli S.larga ajraladi. Jonli S.larga eng oddiy biologik S.lar hamda murakkab biologik obʼyektlar (organizm, tur, ekologik S.) kiradi (qarang Sistematika). Moddiy jonli S.larning alohida turkumini ijtimoiy S.lar tashkil etadi (mas, urugʻ, qabila, qavm, tabaqa, elat, jamiyat va hokazo). Abstrakt S.lar inson tafakkuri mahsulidir, ular ham koʻp xillarga boʻlinishi mumkin (mas, tushunchalar, gipotezalar bunday S.larning alohida koʻrinishlaridir).

S.larni boshqacha tasniflashga koʻra, statik va dinamik S.larga ajratish mumkin. Statik S.ga vaqt oʻtishi bilan bir holatda qolish xos boʻlsa, dinamik S. esa vaqt oʻtishi bilan oʻz holatini oʻzgartira boradi.

Hozirgi davr fan va texnika taraqqiyoti xoʻjalikni boshkarish va milliy miqyosda axborotlar toʻplash hamda oʻrganishning avtomatlashtirilgan S.larini ishlab chiqish va amalda qoʻllashni talab etmoqda. Turli S.larni tadqiq qilish bilan bogʻliq masalalar S.larning umumiy nazariyasi, kibernetika, sistemotexnika, sistemali analiz va shu kabilar doirasida oʻrganiladi.
## Manbalar

## Havolalar
Sistema (maʼnolari)

**Sistema**:

* Sistema (yun. systema — yaxlit, qismlardan tarkib topgan, birikkan) — 1) ishharakat, mehnat, texnik jarayonlar va shu kabilardagi qismlarning oʻzaro bogʻlikligidagi tartibot, tizim; 2) narsa, hodisa, tushuncha va b.
* Sistema (stratigrafik shkala), geologik sistema — Yer pusti va Yerning organik dunyosi rivojlanishidagi tabiiy bosqichga mos keladigan xalqaro stratigrafik shkalaning asosiy boʻlinmasi.
Sistema (stratigrafik shkala)

**Sistema**, geologik sistema — Yer pusti va Yerning organik dunyosi rivojlanishidagi tabiiy bosqichga mos keladigan xalqaro stratigrafik shkalaning asosiy boʻlinmasi. Geologik sistema shakllangan oraliq vaqt geologik davr debataladi. Yerning eng yangi tarixi — fanerozoyda jami 12 geologik sistema mavjud; ularning ketma-ketligi 19-asrning 1-yarmi davomida aniklangan va 1881-yil Bolonye shahrida Xalqaro geologik kongressning 2sessiyasida tasdiklangan (yana qarang Geoxronologiya).