open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Slanetslar

**Slanetslar** — turli xil tarkibdagi metamorfik togʻ jinslari. Tarkibiga kiruvchi jinslar deyarli parallel holda joylashgan choʻziq yoki varaqsimon minerallar majmuidan iborat boʻlgani uchun yupqa varaqlarga oson ajraladi. Regional metamorfizm darajasiga koʻra, slanetslar 2 yirik guruhga ajratiladi: kuchsiz metamorflashgan togʻ jinslari — gilli slanetslar va chuqur metamorflashgan kristalli slanetslar Gilli slanetslar koʻproq gilli minerallar, gidroslyudalar, baʼzan montmorillonitdan tarkib topgan boʻladi. Kristalli slanetslar orasida tarkibidagi minerallar (slyudalar, amfibollar, dala shpatlari va kvars)ga koʻra, slyudali slanetslarga (biotitli, muskovitli, baʼzan paragonitli) ajratiladi; bu slanetslarda dala shpatlari va kvarsning ortishi bilan gneyslarga, amfibolitli slanetslarda amfibolshyalarga aylanadi. Baʼzan kristalli slanetslar tarkibidagi nisbatan kam uchraydigan mineral nomi bilan ataladi: granitli, stavrolitli, kainitli slanetslar va hokazo. Fillitlar, xloritli S. va yashil S. gilli va kristalli slanetslar oraligʻidagi togʻjinslaridir, yuzaroq chuqurliklarda yashilslanets fatsiya deb ataladigan sharoitda metamorfizmga uchragan, ularning tarkibida, slyudalardan tashqari, yashil rangli minerallar (xlorit, epidot va turli amfibollar) koʻp. Yashil slanetslar choʻkindi va vulkan jinslaridan hosil boʻladi. Mukammal qavatqavatlangan gilli slanetslar tomlarni yopishda ishlatiladi. Gneyslarga yaqin boʻlgan kristalli slanetslardan kurilish materiali, olovbardosh mahsulotlar i. ch.da xom ashyo sifatida foydalaniladi. Organik moddalar bilan boyigan gilli slanetslar yonuvchi slanetslar sifatida qoʻllanadi. Qora rangli va tarkibida vanadiy, fosfor, bor kabi mikroelementlar boʻlgan. Slanetslar qishloq xoʻjaligida tabiiy oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonning Zirabuloq, Ziyovuddin, Nurota, Qizilqum, Sulton Uvays togʻlarida slanetslar keng tarqalgan. Slanetslarni oʻrganish ular bilan bogʻliq foydali kazilmalarni topishga imkon beradi.
Sliven

**Sliven** — Bolgariyadagi shahar, StaraPlanina togʻlarining jan. etagida. Aholisi 100,6 ming kishi (2001). S. — mamlakatning kad. toʻkimachilik markazlaridan (1830-yildan). Mashinasozlik (stanoksozlik, avtomobil ehtiyot qismlari, elektrolampalar va boshqalar i.ch.), oziqovkat, oynashisha, mebel sanoati korxonalari bor. Gilam toʻqiladi. S. yaqinida Slivenski-Mineralni-Bani balneologik kurorti joylashgan.
Slovak tili

**Slovak tili** — hind-yevropa tillari oilasiga mansub slavyan tillarining gʻarbiy guruhidagi til; Slovakiya Respublikasining rasmiy tili. Asosan Slovakiyada, qisman AQSh, Chexiya, Vengriya, Serbiya, Kanada, Polsha va Ruminiyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 5,6 mln.kishidan ortiqroq. Lahjalari 3 guruhga boʻlinadi: oʻrta slovak, gʻarbiy slovak va sharkiy slovak. Oʻrta slovak laxjasi adabiy Slovak tiliga asos boʻlgan. Slovak tili yaqin qarindosh tillardan chex tiliga yaqin turadi, koʻplab grammatik va leksik umumiyliklarga ega, lekin fonetik jihatdan oʻziga xos choʻziq unlilar va diftonglarning qoʻllanishi bilan farq,lanadi. Slovak tili lotin grafikasi asosida unga qoʻshimcha diakritik belgilar qoʻshish bilan yaratilgan yozuvga ega. Slovakiyada 18-asrgacha rasman chex tili qoʻllangan. St.dagi dastlabki matnlar 16-asr oxirlarida, dastlabki kitoblar esa 18-asr oxirlarida paydo boʻlgan.
Slovakiya fanlar akademiyasi

**Slovakiya fanlar akademiyasi** —Slovakiya Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1953-yil Bratislava shahrida tashkil etilgan. Dastlab 14 ilmiy muassasasi boʻlgan. 50 dan ortiq akademiklar, 60 dan ziyod muxbir aʼzosi, 50 ga yaqin ilmiy muassasasi bor. Bir qancha jurnal nashr etadi.
Slavyanlar

**Slavyanlar** — kelib chiqishi bir va tillari oʻzaro yaqin boʻlgan Yevropa xalqlarining eng yirik guruhi. Uning tarkibiga; sharqiy Slavyanlar (ruslar ukrainlar, beloruslar); gʻarbiy Slavyanlar (polyaklar, chexlar, slovaklar, lujichanlar); janubiy Slavyanlar (bolgarlar, serblar, xorvatlar, slovenlar, makedonlar, bosniyaliklar, chernogoriyaliklar) kiradi. Umumiy soni 293,5 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari), shu jumladan, Rossiya Federatsiyasida 125,5 mln. kishi. Slavyan tillфarida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, katoliklar, bir qismi protestantlar. Slavyanlar haqida qad. maʼlumotlarga koʻra, ular mil, 1—2-asrlarda venedlar nomi bilan maʼlum boʻlgan. 6-asr oʻrtalarida Prokopiy, Iordan va boshqalarning asarlarida uchraydi. 7-asrning 2-yarmida Slavyanlar arab muallifi Abu Malik alAxtalning asarlarida tilga olingan. Slavyanlarning ajdodlari — slavyan qabilalari hindevropa tillari oilasiga mansub tillarda soʻzlashgan. Ular bodrich, lyutich, polyan, severyan, krivich, ulich, duleb, tiver, xorvat, radimich, dregovich, vyatich va boshqa qabilalardan iborat. Mil. 2—4-asrlarda german qabilalari (gotlar, gepidlar)niig jan.ga siljishi oqibatida Slavyanlar yashagan hudud 2 qismga boʻlinib ketgan. Bu voqea Slavyanlarni sharkiy va gʻarbiy guruhlarga boʻlinishida katta rol oʻynagan. 5-asr oxirida gunnlarning kuchsizlanishi oqibatida Slavyanlar jan. ga siljiy boshlagan. Ular Dunay daryosi, Qora dengizning gʻarbiy sohillari, Vizantiyaning Bolqon yarim oroldagi viloyatlariga kirib borgan. Shu tariqa Slavyanlarning jan. guruhi vujudga kelgan. Janubiy Sda ilk davlat — Birinchi bulgʻor podsholigi, gʻarbiy Sda Samo davlati, keyinchalik Buyuk Moraviya saltanati tashkil topgan. 10-asrda Odra va Visla oʻrtasida Polsha, 9—10-asrning 1-yarmida markazi Kiyev sh. boʻlgan Kiyev Rusi davlati vujudga kelgan. Davlatlarning paydo bulishi slavyan xalqlarining shakllanishiga imkon bergan.

Slavyan xalqlarining uz milliy davlatidan mahrum boʻlishi (jan. va gʻarbiy Slavyanlarning katta qismi Avstriya, keyinroq Avstriya-Vengriya va Usmonli turk imperiyasiga qoʻshib olingan), milliy taraqqiyotidagi qiyinchiliklar, ogʻir iqtisodiy ahvol 19-asrning oxiri — 20-asrning boshida ularning Yevropa mamlakatlari, AQSH va Kanadaga koʻchishiga sabab boʻlgan. Janubiy va gʻarbiy Slavyanlar oʻrtasidagi milliy harakat, RossiyaTurkiya urushi, Birinchi Bolqon urushi (1912)dagi Avstriya-Vengriyaning magʻlubiyati natijasida Slavyanlarning etnik hududlari qaytadan birlashtirshgan.

Slavyanlar dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Slovaklar

**Slovaklar** (oʻzlarini slovatslar deb atashadi) — xalq, Slovakiya Respublikasining asosiy aholisi. 5,6 mln. kishi, jumladan, Slovakiyada taxminan 4,5 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Slovak tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar, protestantlar va uniatlar ham bor.

Arxeologik tadqiqotlar S.ning ajdodlari — gʻarbiy slavyan qabilalari hozirgi Slovakiya hududida 4—5-asrda paydo boʻlganligini koʻrsatadi. S 11-asr dan 20-asrga qadar Vengriya tarkibida yashagan, lekin oʻz milliy madaniyatini saqlab qolgan. 19-asrda millat boʻlib shakllangan. 1918-yilda Chexoslovakiya tarkibiga kirgan. S 1992-yil 17 iyuldan mustaqil davlat barpo etganlar. S. dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, kulolchilik bilan shugʻullanadi; bir qismi sanoatda band.
Slyudalar

**Slyudalar** — jins hosil qiluvchi minerallar (alyumosilikatlar) guruhi; qatqatsimon silikatlar kichik sinfiga mansub, murakkab va bekaror tarkibli: R, R23 [AlSi3O10] (OH,F)2, bunda R,=K, Na; R23, = Al, Mg, Fe, Li. Bu guruh keng tarqalgan intruziv, metamorfik va choʻkindi togʻ jinslarining jins hosil qiluvchi minerallaridan boʻlib, muhim foydali qazilma hisoblanadi. Yer poʻstidagi umumiy miqdori 3,8%ga yetadi. S. monoklin (soxta trigonal) singoniyada kristallanadi. Tabiatda turli otqindi va metamorflashgan togʻ jinslari orasida, yirik kristallari pegmatitlarda, baʼzan yuqori va oʻrtacha trlarda yuzaga kelgan volfram, molibden va boshqa foydali qazilmalarning gidrotermal konlarida uchraydi. S. yopishkrkligi va egiluvchanligi tufayli shaklini tez oʻzgartiradi, yengil jilolanadi. S. guruhiga kiradigan minerallarning kimyoviy tarkibi oʻzgaruvchan. Bir xil kationlarning boshqa bir kationlar bilan almashinish hollari juda koʻp uchraydi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, S. quyidagi turlarga boʻlinadi: alyuminiyli S. — muskovit, paragonit; magnezial temirtoshli S. —flogopit, biotit, lepidomelan; litiyli S. — lipidolit, sinnvaldit, tayniolit; shuningdek, vanadiy l i S. — roskoelit; xromli S. — xromli muskovit yoki fuksit va boshqalar. S. tarkibida koʻpincha kamyob elementlar (Be, V, Sn, Nb, Ta, Ti, Mo, W, U, Th, Y, TR, Bi) boʻladi. Mineralning qatqatsimon koʻrinishi, juda yupqa, egiluvchan va mustahkamligini saqlab qoluvchi qatlarga boʻlinishi S.ning paketlararo aloqasining kuchsizligi bilan bogʻliq. Qattiqligi 2,5—3; zichligi 2,8 g/sm³ (muskovit), 3,3 g/sm³ (biotit), 2,2 g/sm³ (flogopit). Muskovit va flogopit rangsiz, yupqa qatlamlari shaffof; kuchsiz qoʻngʻir, binafsha, yashil tuslari Fe2+, Mn2+, Sg2+ va boshqa birikmalar bilan bogʻliq. Temirli S.ning qoʻngʻir, jigarrang, toʻq yashil va kora boʻlishi tarkibidagi Fe2+, Fe3+, Sg2+va boshqa nisbatiga bogʻliq. S. elektrotexnika sanoatida izolyator sifatida qamda slyuda kukuni, oʻtga chidamli materiallar, gulqogʻozlar, slyudali karton, issiqqa chidamli boʻyoq, har xil keramik mahsulotlar tayyorlashda ishlatiladi. S. konlari xorijda Rossiya Federatsiyasi (Irkuts viloyati, Kareliya, Murmansk viloyati, Kola yarim orol, Saxa), Hindiston, Braziliya, AQSH va Kanadada mavjud.
Slyab

**Slyab** (ing. slab, aynan —plita) — metallurgiya sanoatining chala mahsuloti; kesimi toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi yassi poʻlat zagotovka. S. poʻlatni uzluksiz quyish qurilmalarida yoki slyabingyaa, baʼzan esa blumingpa olinadi. S.ning eni 400–2500&nbsp;mm gacha, kalinligi 75–600&nbsp;mm gacha boʻladi. Undan list prokat ishlab chiqariladi. SLYABING (ing. slab) yirik (45 t gacha) poʻlat quymalardan slyab ishlab chiqariladigan prokat stani. S. jihozlarining tarkibi va joylashtirilishi blumingnmkilan farq qiladi: S.da vertikal valli kletlar (kataklar) ham boʻladi. Ikki kletli universal S. koʻproq ishlatiladi. Birinchi kleti ikkita gorizontal valdan, ikkinchisi ikkita vertikal valdan iborat. Vallarni oʻzgarmas tok bilan ishlaydigan uchta reversiv elektr dvigatel harakatlantiradi.
Sloven tili

**Sloven tili** — hind-yevropa tillari oilasiga mansub slavyan tillarining jan. guruhidagi til; Sloveniya Respublikasining rasmiy tili. Asosan, Sloveniyada, qisman Xorvatiya, Serbiya va Chernogoriya, Italiya, Avstraliya va AQShda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2,2 mln. kishidan ortiq. Koʻp lahjali til; uning 49 lahjasi 7 asosiy guruhga birlashgan. Oʻziga xos fonetik xususiyatlarga ega: unlilarning kuchli reduksiyasi, baʼzi shevalarda oʻrta jins (sredniy rod)ning, tonik urgʻuning yoʻqrlishi, uch turli (kuchsiz, oʻrtacha, kuchli) urgʻuning barkarorlashuvi shu jumladandir. Morfologiyasi oddiy oʻtgan zamon feʼli shaklining yoʻqolganligi, ot va feʼllarda ikkilik sonning saqlanganligi va boshqa bilan ajralib turadi. Adabiy St. 19-asr oʻrtalarida toʻliq shakllangan. Yozuvi lotin grafikasiga asoslangan. Sloven tilidagi dastlabki yozma manbalar 10-asr oxiri —11-asr boshlariga mansub.
Slovenlar

**Slovenlar**, slovinlar — Sloveniya Respublikasidagi xalq. 2,3 mln. kishi (1990y.lar urtalari), jumladan, Sloveniyada 1,7 mln. kishi. Sloven tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar, protestantlar va pravoslavlar ham bor. hozirgi S. ajdodlari mil. 6—7-asrlarda Dunay daryosining oʻrta oqimi boʻylari, Pannoniya pasttekisligi, Sharqiy Alp (Karantaniya)da yashagan. 8-asrda karantaniyalik S. germanlarga tobe boʻlib krlganlar. 13-asrdan sloven yerlarining katta qismi Avstriya (1867-yildan Avstriya-Vengriya) tarkibida. 1918-yil Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi (1929-yildan — Yugoslaviya) barpo etilgan. 20-asrning 1-yarmida millat boʻlib shakllangan. Yugoslaviya tarkibidan ajralib chiqqan S, 1991-yil 25 iyundan mustaqil davlat barpo etganlar.

S. dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik, uzumchilik, asalarichilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.
Bedřich Smetana

**Bedřich Smetana** (; 1824. 2.3, Litomishl — 1884.12.5, Praga) — chex kompozitori, pianinochi, dirijyor, musika jamoat arbobi. Milliy opera va simfonik musika asoschisi. 1830-yildan pianinochi sifatida konsertlar bergan. 1850—70 yillarda dirijyor, pedagog, musiqa tanqidchisi. Pragada musiqa maktabi (1849), opera maktabi (1872)ni tashkil etgan. S. milliy ruxda yaratilgan "Brandenburgliklar Chexiyada" (1863), "Dalibor" (1867), "Libushe" (1872) kabi tarixiy va, ayniqsa, shoh asari — "Sotilgan kelin" (1866) hajviy operalari, "Mening Vatanim" simfonik poemalar turkumi va boshqalar bilan chex musiqasini jahonga tanitgan. "Sotilgan kelin" operasi Navoiy teatrida sahnalashtirilgan (1952). Chexiyada S. jamiyati (1930-yildan), Chexiya va Shvetsiyada S. muzeylari faoliyat koʻrsatmoqda. Pragadagi "Musiqa uyi", konsert zaliga S. nomi berilgan.

## Manbalar
Smetana

**Smetana** () — suyuq qaymoqqa ivitqi — sut achitqi bakteriyalari qoʻshib tayyorlanadigan mahsulot. Sut zavodlarida yogliligi 10, 20, 25, 30, 36 va 40% boʻlgan S. ishlab chiqariladi. Suyuq qaymoq 85—95° haroratda pasterizatsiyalanadi, soʻngra 25—27° ga qadar sovitib tomizgi solinadi, ivitish 14—16 soat davom etadi. Ivigan S. 2—8° ga qadar sovitiladi va yetilishi uchun 24—28 soatgacha saqlanadi. S. tarkibida sut yogʻidan tashqari oqsil, sut qandi, organik kislotalar, mineral tuzlar, shuningdek, A, E, B1, B2, C va PP vitaminlari mavjud. S.ning kaloriyaliligi tarkibidagi sut yogʻining miqdoriga bogʻliq.

## Yana qarang

* Sut mahsulotlari
* Sut sanoati
* Sut
* Tvorog
* Qaymoq
Vladimir Smirnov

**Vladimir Smirnov** (3-iyul [21-iyun] 1899-yil, Toshkent, Rossiya imperiyasi – 1985-yil 6-dekabr, Belgrad) – Yugoslaviya lashkarboshisi, Yugoslaviya xalq ozodlik urushi qatnashchisi. Fuqarolar urushi paytida Rossiyani tark etib, Serblar, Xorvatlar va Slovenlar qirolligiga joylashdi. U 1941-yilda Yugoslaviya Xalq-ozodlik armiyasi safiga qoʻshilib, u yerda NOLA Oliy shtab-kvartirasining texnik boʻlimini boshqargan. Harbiy xizmatda general-leytenant unvonigacha koʻtarildi va 1960-yilda isteʼfoga chiqdi.

## Biografiyasi
Vladimir Fyodorovich 1899-yil 21-iyunda Rossiya imperiyasi, Toshkent shahrida harbiy muhandis oilasida tavallud topgan. Toshkentda avvl maktabda oʻqigan va keyin gimnaziyani tamomlagan. Keyinchalik Sankt-Peterburgda tahsil olgan va fuqarolar urushi paytida Odessa orqali Rossiyani tark etgan. 1921-yilda Serblar, Xorvatlar va Slovenlar qirolligiga joylashgan. Vladimir Belgrad universitetining texnologiya fakultetini tamomlagan. U 1927-yilgacha davlat xizmatida ishlagan, soʻngra Ikkinchi Jahon urushi boshlanishiga qadar Yugoslaviyaning turli xususiy qurilish kompaniyalarida texnik mutaxassis boʻlib faoliyat olib borgan.

Smirnov 1941-yilda ikkinchi Jahon urushi boshlanishi bilan Yugoslaviya Xalq-ozodlik armiyasi safiga qoʻshildi va keyingi yili Yugoslaviya Kommunistik partiyasiga aʼzo boʻldi. 1942-yil mart oyida NOAU Oliy shtab-kvartirasining aʼzosi boʻldi, unda nemis bosqinchi kuchlari va ularning ittifoqchilarining aloqalarini yoʻq qilish, shuningdek muhandislik va qurilish ishlarini olib borishga moʻljallangan texnik boʻlimni boshqargan. Vladimir 1942-yil aprel oyida Drina daryosining oʻng qirgʻogʻida Italiya harbiy tuzilmalarining yurishini sekinlashtirish uchun Gorajedada uchta koʻprikni va Ustipracha (Bosniya) qishlogʻi yaqinidagi bitta koʻprikni vayron qilishdi. Ushbu muvaffaqiyatli operatsiyalar uchun partizanlar Vladimirga „Rus-Mostoubiytsa“ laqabini berishdi. 1943-yil bahorida uning qoʻmondonligi ostida NOAU Oliy shtab-kvartirasining muhandislik kompaniyasi Neretva va Rama daryolaridagi koʻpriklarni vayron qildi. Shundan soʻng, partizanlarning Neretva daryosi darasida qamaldan qochishiga yordam berdi va shu bilan toʻrt ming yarador askarni qutqardi. Keyinchalik, ushbu epizod 1969-yilda yaratilgan Yugoslaviya kinosining eng shijoatli filmlaridan biri „Bitva na Neretve“ uchun asos boʻldi. Vlado (Smirnov) rolini amerikalik aktyor Yul Brynner ijro etdi.

Smirnov Yugoslaviyaning koʻplab mukofotlari, shuningdek, 2-darajali Partizan yulduzi ordeni, 2-darajali Yugoslaviya xalq armiyasi ordeni, 1-darajali „Harbiy xizmatlari uchun“ ordeni, „Jasorat uchun“ ordeni va Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan.

Vladimir Fyodorovich 1960-yillarda rus tilidan serb tiliga harbiy adabiyotning Yugoslaviyadagi yetakchi tarjimoniga aylandi. Shunday qilib, Sovet Ittifoqi marshali Semyon Budyonniyning xotiralari, Mixail Frunzening bir qator asarlarini tarjima qildi. Bundan tasgqari Vladimir Lenin asarlarini nashr etishda ham qatnashgan. Smirnov 1985-yil 6-dekabrda Belgradda vafot etdi va Novoye qabristonidagi Faxriy fuqarolar xiyoboniga dafn qilindi.

## Manbalar
Vasiliy Smislov

**Vasiliy Vasilyevich Smislov** (24-mart 1921, Moskva — 27-mart 2010, Moskva) — shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1950), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1948), jahonning 7chempioni (M.M.Botvinnik bilan boʻlgan matchda galabaga erishgan, 1957—1958), shaxmat nazariyotchisi. „Uygʻunlikni izlash yoʻlida“ (1979), „Ruxlar bilan oʻyinni yakunlash nazariyasi“ (1986) kitoblarining muallifi.

## Manbalar
Vernon L. Smith

**SMIT (Smith) Vernon** (1927, AQSH, Vichita, Kanzas shtati) — amerikalik iqtisodchi. Kaliforniya texnika instituti bakalavri (1941), Kanzas universiteti magistiri (1951), Garvard universiteti doktori (1955). Jorj Meyson universitetida professor S. iqtisodiy tahlilda empirik usullardan foydalanishni olgʻa surgan. Muqobil bozor mexanizmlarini keng oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (2002; D. Kanetan bilan birga).

## Manbalar
Hamilton O. Smith

**Hamilton Othanel Smith** (1931.23.8) — amerikalik molekulyar biolog va genetik. Berklidagi Kaliforniya universiteti (1952) va tibbiyot kollejini tugatgan (1956). Vashington universitetidagi Varne, Detroytdagi (Michigan shtati) G. Ford shifoxonasida, Salomatlik milliy institutida, Michigan universitetida, J. Xopkins kollejining mikrobiologiya boʻlimida professor Syurix universitetidagi (Shvetsariya) molekulyar biologiya institutida ilmiy xodim. Ilmiy ishlari bakteriyalar irsiyati, nuklein kislotalar biokimyosi, bakteriofaglar irsiyati va profaglarning funksional mexanizmlarini oʻrganishga oid. Hamkasblari bilan birinchi boʻlib N. inﬂuenzal bakteriyasining restriksion endonukleazasini sof holda ajratib olishga muvaffaq boʻldi, bu ferment bakteriya DNKsini maʼlum bir nukleotidlar ketma-ketligi boʻyicha tarkibiy qismlarga ajratadi. S. bu ketma-ketlikni aniqlash usulini ishlab chiqdi. Nobel mukofoti laureati (1978, V.Arber va Daniel Nathans bilan hamkorlikda)

## Manbalar
Smalta

**Smalta** (nem. Smalt yoki Schmalte, Schmelzen — eritish, suyukdantirish) — mozaika ishlari uchun qoʻllaniladigan kichik oʻlchamli kub (1—2 sm³) yoki plastinka (1—2 sm2) shaklidagi rangli boʻgʻiqshisha. S. bunday shishani pishirish jarayonida qoliplarga quyish yoki issiq holatda presslash (baʼzan qoʻshimcha kristallash) yoxud issiq holdagi shishaning 2 qatlami orasiga yupqa rangli zar qogʻoz joylashtirib presslash yoʻli bilan tayyorlanadi.
Smeta

**Smeta** (rus.) — oldindan tuzilgan kirim-chiqim hisobi. 1) Xarajatlar S.si — mahsulot i.ch., ish, xizmatlarni bajarish boʻyicha toʻliq xarajatlar hisobi; 2) daromadlar va xarajatlar S.si — korxona, tashkilot, muassasaning xoʻjalik faoliyatini moliyalashtirishda foidalaniladigan pul mablag'lari tushumlari va ularni sarflash boʻyicha hujjatlashtirilgan buxgalteriya rejasi. Baʼzan i.ch.ga, obʼyektlarni qurishga alohida xarajatlar S.si tuziladi; 3) S. boʻyicha moliyalashtirish — xarajatlarni qoplash uchun taqdim etilgan xarajatlar hisoblariga koʻra, davlat byudjetidan pul mablag'lari ajratish.
Smitsonit

**Smitsonit** [ingliz kimyogari va minerologi *J. Smitson* (1765—1829) nomidan] — tabiiy karbonatlar sinfiga mansub mineral. Tarkibi — ZnCO,(ZnO 64,9%, So2 35,1%). Rux oʻrnini izomorf aralashmalar sifatida koʻpincha Fe, Mn, Mg, baʼzan So, kamdankam Cd, Ln va boshqa elementlar egallaydi. Kristallari geksogonal singoniyali, romboedrik. Yonlari koʻpincha egilgan va silliq emas. Odatda, tuproqsimon yoki zich yashirin kristallangan agregatlardan boʻlib, koʻpincha oqiq va poʻstloqsimon, shuningdek, qobiqsimon, katakkatak va gʻovak massalar shaklida ham uchraydi. Kattiqligi 4,5—5; oʻrtacha zichligi 4,3 g/sm³. S. ohaktoshlarda joylashgan qoʻrgʻoshin-rux sulfidi konlarining oksidlanish zonasida uchraydi. S. rudalari rux olinadigan muhim xom ashyo hisoblanadi. Oʻzbekistondagi deyarli barcha qoʻrgʻoshinrux konlarining (Koʻrgʻoshinkon, Uchquloch, Navgarzon) oksidlanish zonasida uchraydi. Xorijda Shim. Meksika, Gretsiya (Lavrion), Polsha (Olkush), Jan.Gʻarbiy Afrika (Sumeb)da, Baykalorti (Narchinsk), Kozogʻistonning Achisoy (Turlan) va Tojikistonning Takeli, Oltintopgan, Quruqsoy, Aygʻirbuloq konlarida keng tarqalgan.
## Manbalar
Smola

**Smola** (ru. смола) — yuqori molekulali organik birikma. Amorflilik, isitilganda astasekin yumshashi, eritilganda yopishqoq xolga kelishi, organik erituvchilarda eriganda parda hosil qilishi va suvda erimasligi koʻpchilik Smolalarning tavsifli xossalaridandir. Smola tabiiy va sintetik Smolaga boʻlinadi. Kanifol, dammara, kopal, sandarak, kahrabo va bitumlar tabiiy Smolaga kiradi. Ilgari tabiiy Smola lok, yelim, qogʻoz, grammofon plastinkalari va boshqa i.ch.da keng qoʻllangan. Hozirgi zamonaviy sanoatda tabiiy Smola oʻrnini istiqbollisintetik Smola egallamoqda. Fenolformaldegid, polivinilxlorid, karbolid, melaminformaldegid, poliamid va boshqa Smola sintetik Smolaga taalluqlidir. Sintetik Smola plastmassa, lok, yelim, sintetik tola, plyonka, elektr izolyasiya materiallari, organik shisha va boshqa olishda ishlatiladi.
Smolensk

**Smolensk** — Rossiyadagi shahar. Smolensk viloyati markazi. Dneprning har ikkala sohilida joylashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 355,9 ming kishi (1998). 862-yildan savdo va hunarmandchilik markazi sifatida maʼlum. 882-yildan Kiyev Rusi tarkibida, 12-asrdan Smolensk knyazligining markazi. 1404—1514-yillarda Litva knyazligi, soʻngra Moskva davlati tarkibida, 1609—67-yillarda Polsha tasarrufida boʻlgan. 1667-yilda Andrusov sulhi boʻyicha Rossiyaga berilgan. 1708—19 va 1796—1929-yillarda Smolensk gubernyasi, 1776—96 yillarda Smolensk noibligi markazi. 1812-yilda Smolensk yonida rus qoʻshinlari bilan Napoleon qoʻshinlari oʻrtasida katta jang boʻlgan. 1941—43-yillarda Smolensk atrofida nemisfashist qoʻshinlari bilan shiddatli janglar olib borilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida Smolensk butunlay vayron qilingan. Urushdan soʻng shahar qaytadan tiklangan. Smolenskga qahramon shahar unvoni berilgan.

## Sanoat
Mashinasozlik (avtomatlashtirish vositalari, hisoblash mashinalari, elektr lampalar, sovitkichlar va boshqalar), yengil (trikotaj, zigʻir, poyabzal), oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. „Kristall“ zavodi (brilliantlarga sayqal berish), olmos asboblarni ishlab chiqarish korxonasi mavjud.

## Taʼlim
4 oliy oʻquv yurti, 2 teatr mavjud. 

## Madaniyat
Smolensk zigʻiri muzeyi, ST. Konyonkov nomidagi haykaltaroshlik muzeyi, tarixiy va meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi, badiiy galereya bor.

## Diqqatga sazovor joylari
Qadimiy meʼmoriy yodgorliklardan Pyotr va Pavel (1146), Ioann Bogoslov (12-asr), Mixail Arxangel (1191—94) cherkovlari, Uspeniye sobori (1677—79), Kreml (16-asr — 17-asr boshlari) saqlangan. „Motamsaro ona“ haykali (1965), „Mangulik qoʻrgʻoni“ memoriali (1970) oʻrnatilgan.

## Yana qarang

## Manbalar
Smorodina

**Smorodina** yoki **qoraqat** (*Ribes*) qoraqatdoshlar oilasiga mansub butasimon koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, rezavor mevadir. Vatani — Yevropa. Sning Yevrosiyo, Shimoliy va Janubiy Amerikaning sovuq va moʻʼtadil, Afrikaning muʼtadil mintaqalarida oʻsadigan 150 yovvoyi turi bor. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada ekiladi. Oʻzbekistonda R. janczewskii A. Pojar (Yanchevskiy Si), R. meyeri Maxim (Meyer Si), togʻli hududlarda butazorlar orasida; soylarda, tog yon bagʻirlarida yovvoyi holda oʻsadi. Sning qora (R. nigrum L), qizil S. (R. rubrum), tillarang S. (R. aureum) va boshqa turlari ekiladi. Novdalari silliq, baʼzan, tikanli, bargi bandli, gullari mayda, yangi oʻsib chiqqan novda koʻltigʻida paydo boʻlgan gulining rangi oq, toʻpguli shingil. Mevasi mayda, yumaloq, shingilli, baʼzan donadona, bandidan oson uziladi. Taʼmi shirin, nordon. Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi, undan murabbo, jem, sharbat, vino va boshqa tayyorlanadi.

Koʻproq qora S. ekiladi. Mevasi avgust— sentabrda birinketin pishadi. Tarkibida 4,5—12,8% kand, 2—4,5% limon va olma kislotalar, 80–100&nbsp;mg% xushboʻy moddalar, kalsiy, fosfor va V, vitaminlari, pektin moddalari mavjud. S. koʻk qalamchalaridan va parhish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Koʻchati oʻtqazilgach, 2-yili hosilga kiradi. Oʻzbekistonda simbagʻazlarga koʻtarib oʻstiriladi. Hosil shoxlari 1—3 yil yashaydi. 6—7 yillik shoxlari kesib tashlanadi. 18—20° da yaxshi oʻsib rivojlanadi. Qattiq sovuqlarga chidamli. Namsevar, tuproq unumdorligiga talabchan. S. oziq moddalarga boy, sernam, suvni yaxshi oʻtkazadigan, yer osti suvlari kamida 1,5 chuqurlikda boʻlgan yerlarda yaxshi oʻsadi. S. koʻchatlari erta bahorda yoki kuzda kagor oraligi 2,5 m, tup oralari 1 — 1,5 m sxemada ekiladi. Yoz davomida qator oralari yumshatiladi, 6—12 marta sugʻoriladi. Har tupidan 6–8&nbsp;kg dan hosil olinadi.

Oʻzbekistonda Bogʻdorchilik, uzumchilik, vinochilik ilmiy tadqiqot institutida qattiqetli, Oʻzbekiston navlari chiqarilgan (1959).

Kasalliklari : antraknoz, zang; zararkunandalari: barg, novda, gʻuncha gallitsalari, smorodina kurtak kanasi, bitlar, qalqondorlar.

## Adabiyot
* Abdullayev R., Yagudina S, Tomorqada yetishtiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.
Snayper

**Snayper** (ing. snipe — panadan otmoq) — maxsus moʻljalga olish moslamasi bilan jihozlangan quroldan otish, dushmandan panalanish va uni kuzatish sir-asrorlarini egallagan mergan. Snayper nomi Birinchi jahon urushi davrida ingliz armiyasida paydo boʻlgan, Ikkinchi jahon urushida keng qoʻllangan. Snayper maxsus jihozlangan pana joy (pozitsiya)dan turib otadi. Ayrim hollarda u qorongʻida koʻrish va kuzatish asbobi bilan ham taʼminlanadi. Snayper 800 metrgacha uzoqlikdagi nishonni poylashi mumkin. Artilleriya, tank qoʻshinlari va aviatsiyadagi mohir otuvchilar ham snayper deb ataladi. Oʻzbekistonda qadimdan qoʻshinlardagi mohir kamonchilar va ovchilar mergan deb atalgan.
Snaryadlar

**Snaryadlar**, artilleriya snaryadlari (rus. snaryad — asbob) — toʻplar, minomyotlar, reaktiv artilleriya qurollaridan otishga muljallangan oʻqdori turi. S, asosan, tana (korpus), trasser (iz qoldiruvchi) va portlatgichdan iborat; faolreaktiv va reaktiv S.da qattiq yoqilgʻili dvigatel ham boʻladi; ayrim artilleriya Siga stabilizator (yoʻnalishni toʻgʻrilovchi) ham qoʻyiladi. Artilleriya Si kalibriga koʻra, kichik kalibrli (20–76&nbsp;mm), oʻrta kalibrli (76–152&nbsp;mm) va yirik kalibrli (152&nbsp;mm dan yuqori) turlarga, qoʻllanilishiga koʻra, asosiy, maxsus va yordamchi guruhlarga boʻlinadi. Asosiy guruhsagi S.ga fugasli, oskolkali, fugasoskolkali, kumulyativ (portlash taʼsiri bir yoʻnalishda jamlangan), zirhteshar, betonteshar S. kiradi. Ular dushmanning jonli kuchlari, jangovar texnikasi, mudofaa inshootlarini shikastlash uchun otiladi. S.ning maxsus turlari (yorituvchi, tutun tarqatuvchi va aktatsion S.) jangovar vazifalarni bajarishni taʼminlash uchun muljallangan. S.ning yordamchi guruxlaridan esa poligonsinov va oʻk^v mashqlarida foydalaniladi. S.ning ichki qismi portlovchi modda (zaryad), fugas, fugasoskolka, kumulyativ, tutun hosil qiluvchi moddalar va boshqa bilan toʻldiriladi. S.ning quvvati zaryadining turi va massasiga bogʻliqboʻladi. Quvvat snaryadning toʻlalik koeffitsiyenti (portlovchi modda portlash zaryadi massasining toʻliq zaryadlangan snaryad massasiga nisbati) bilan aniklanadi. Bu koeffitsiyent fugasli S. uchun 25%, fugasoskolkali va kumulyativ S. uchun 15%, zirhteshar S. uchun 2,5% gachani tashkil qiladi. Oskolkali S.ning quvvati shikastlovchi oskolkalarning soni va shikastlash zonasi radiusi bilan ham ifodalanadi.
Sneyk

**Sneyk**, Ilondaryo — AQShning shim.gʻarbidagi daryo, Kolumbiya daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1670&nbsp;km, havzasining maydoni 282,3 ming km². Yellouston milliy parkidagi Qoyali togʻlardan boshlanib, Kolumbiya platosining sharkiy chekkasidan okadi. Bir kdncha joylarda kanʼonlardan oʻtadi, sharsharalar qosil qiladi. Oʻrtacha suv sarfi 1390 m³/ sek. Bir nechta GES qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi. Lyuiston shahrigacha kema qatnaydi. S. boʻyida AydaxoFols va TuinFols sh.lari joylashgan.
George Davis Snell

**George Davis Snell** (19-dekabr 1903 – 6-iyun 1996) — amerikalik biolog va immunogenetik. Dartmut kolleji va Garvard universitetida oʻqigan. Garvard universiteti, Dartmut kolleji, Texase, SentLuisdagi Vashington universiteti, BarHarbordagi Jekson laboratoriyada ishlagan. Ilmiy faoliyati sut emizuvchilar irsiyati, koʻchirib oʻtkazish (transplantatsiya)ning irsiy qonuniyatlariga oid. S. hujayra sirtida joylashgan va immun reaksiyalarning boshk.aradigan genetik strukturalarni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1980, B. Benaserraf va J. Dosse bilan hamkorlikda)

## Manbalar
Talʼat Soatov

**Talʼat Soatov** (1940L5.2, Toshkent) — biokimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1996). Biologiya fanlari doktori (1974), professor (1984). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1962). Oʻzbekiston Oʻlka tibbiyot institutida aspirant (1962—65), kichik ilmiy xodim (196667), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo institutida  katta ilmiy xodim (1967— 75), laboratoriya mudiri (1975-yildan), direktor (1979-yildan). Asosiy ilmiy ishlari qalqonsimon bez proteinlari, membrana lipidlari biokimyosi, shuningdek, liposomalar, ularning hujayra bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganishga oid. S. qalqonsimon bez tarkibidan yod saklovchi tireoglobulin va tireoalbumin oqsillarini sof hodda ajratib oldi, ularning tarkibi, fizikkimyoviy xossalarini oʻrgandi, buqoq paydo boʻlishining genetik nosozliklar bilan bogʻlikligi haqidagi gipotezani ilgari surdi, organizmning insulinga sezgirligini aniklash usulini ishlab chiqdi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985), „Mehnat shuhrati“ ordeni (2025) sohibi.

## Havolalar
* Yodproteini shitovidnoy jelezi (v soavtorstve), T., 1974; Siklicheskiye nukleotidi i regulyasiya kletochnogo metabolizma (v soavtorstve), T., 1983; Biosintez va funksionalnaya rol lipoproteidov krovi (v soavtorstve), T., 1987.

## Manbalar
Soat (maʼnolari)

**Soat** atamasi quyidagilardan birini anglatishi mumkin:
* Soat (asbob) - ma’lum muddatli vaqt  intervallarining davriy ketma-ketligini ijro etuvchi vaqt o‘lchov asbobi.
* Soat (oʻlchov birligi) - tizimdan tashqari vaqt birligi, 60 daqiqa yoki 3600 soniyaga teng. Xalqaro belgilanishi: h. 1 sutka=24 soat.
* Soat (yulduz turkumi) (lotincha Horologium) — osmon sferasining Jan.
Soat (yulduz turkumi)

**Soat** (lotincha ) — osmon sferasining Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eridan, Janubiy Gidra, Oltin Balik va Iskana yulduz turkumlari orasida joylashgan. Yer sharining jan. kengliklarida kuz va qishda kuzatiladi.

## Manbalar
Dadaali Soatqulov

**Dadaali Soatqulov** (1917, Pop tumani – 1985, Toshkent) – kompozitor, sozanda (nay), musiqa jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1953). Otasidan nay chalishni oʻrgangan. Toʻychi hofiz, Yunus va Rizqi Rajabiy, I. Ikromovlardan oʻzbek musiqa merosini oʻzlashtirgan. Chuyet – Pop tumanlararo kolxoz – sovkoz teatrida (1930— 1933), Qoʻqon teatrida sozanda, musiqa rahbari (1934—1940). Oʻzbekiston radiosi xalq cholgʻulari orkestrida sozanda, dirijyor va bosh dirijyor (1940— 1953). Oʻzbek davlat filarmoniyasida direktor va badiiy rahbar (1953—1959, 1960—1963, 1969—1970), Oʻzbek radiosida badiiy rahbar (1959—1960), bosh muharrir (1971—1972), Muqimiy teatrida direktor (1963—1969). Ijodida oʻzbek musika merosi (Fargʻona yoʻllari)ga tayangan. „Zarafshon qizi“ (1960, yangi taxriri, 1963), „Guli siyoh“ (1964), „Mahtumquli“ (1966, B. Giyenko bilan hamkorlikda), „Fargʻona tong otguncha“ (1967), „Oshiklar“ (1973), „Yusuf va Zulayho“ (1979) kabi musiqali dramalar, „Paxtakorlar —tinchlik uchun“ kantatasi (1953—54), nay va xalq, cholgʻulari orkestri uchun „Choʻli Iroq“ poemasi (1950), „Sayilga yurish“ kabi syuitalar, „Fargʻonacha kvartet“, qoʻshiqlar („Mohigul“, „Choʻpon qiz“) va romanslar („Ayladi“, „Zebosidan“, „Koʻk chashmasi“, „Navbahor“, „Gul boqqa“, „Gulistonim mening“) yaratgan, shuningdek, „Stadionda uchrashamiz“ (G. Mushel bilan hamkorlikda) kabi kinofilm va radiopostanovkalarga musiqa yozgan.

## Manbalar
Malika Sobirova

**Malika Sobirova** (1942.22.5 Dushanba — 1982) — tojik balerinasi. Xalq artisti (1974). Leningrad akademik xoreografik bilim yurtini tugatgan (1961). 1962—82 yillar S. Ayniy nomidagi opera va balet teatrida ishlagan. Eng yaxshi partiyalari: Jizel ("Jizel"), Suyimbeke ("Shurale"), Julyetta ("Romeo va Julyetta"), Kitri ("Don Kixot"), Layli ("Layli va Majnun") va boshqa Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureati (1967).
Zohid Sobitov

**Zohid Zarifovich Sobitov** (1909.21.10, Tatariston Respublikasi – 1982.11.7, Toshkent) – kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Faoliyatini 1929-yil „Sharq kinosi“ studiyasida rejissyor yordamchisiligidan boshlagan. 1930—32 yillar „Mosfilm“da, 1933—35 yillar „Sharq kinosi“da rejissyor assistenti boʻlib, „Boʻlat Botir“, „Dumli yulduz“, „Samara guli“, „Yangi hayot“ filmlarini ishlashda qatnashgan. 1937—82 yillar „Oʻzbekfilm“ rejissyor i. „Oddiy ish“ (1940) kinonovellasi S.ning ilk badiiy filmidir. Urush yillari „Frontdagi doʻstlar“, „Vatanga sovgʻa“ (K. Yormatov bilan hamkorlikda), „Besh respublika konserti“ kabi badiiyhujjatli filmlar yaratdi. „Ogoh boʻl!“, „10 yil“, „Choʻldagi yoʻl“ singari hujjatli hamda „Stadionda uchrashamiz“, „Sahrodagi voqea“, „Farzandlar“, „Hamza“, „Samolyotlar qoʻna olmadi“, „Fidoyi“, „General Rahimov“, „Chinor“, „Favqulodda hodisa“, „Ikki jangchi haqida qissa“ kabi badiiy filmlari bilan oʻzbek kinosi rivojiga munosib hissa qoʻshdi. S. oʻzbek kinosida birinchilardan boʻlib detektiv janrda film yaratganlardan, uningfilmlari qahramonlik, doʻstlik va insoniylikni tarannum etadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

## Manbalar

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jul-13-1982-1761938/
Sobol

**Sobol** (Martes zibellina) — yirtqichlar turkumining suvsarsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvonlar turi. Uzunligi 32—58 sm, urgʻochisi erkagidan kichikroq. Dumining uz. 19 sm gacha. Juni qalin, mayin, chiroyli, qoraqoʻngʻir rangda. Tinch okean sohillaridan tortib Shimoliy Uralgacha boʻlgan togʻ tekislik oʻrmonlar (asosan, ninabargli)da yashaydi. Mongoliyada, Xitoyning shim.sharqi, Koreya yarim oroli va Yaponiyada ham tarqalgan. Asosan, yerda hayot kechiradi. Daraxtga faqat xavf tugʻilganda chiqadi. Uyasini yiqilgan daraxt kovaklariga, kunda va toshlar ostiga quradi. Yilda bir marta iyun— iyul oylarida urchiydi. Homiladorlik davri ancha uzoq (245—298 kun). Aprel-may oylarida 2—7 tadan bola tugadi. Bolalari 2—3 yilda voyaga yetadi. Tutqunlikda 15—18 yil yashaydi. S har xil hayvonlar va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Qimmatbaho moʻynasi uchun koʻp ovlanishi natijasida soni kamayib ketgan. Hozirgi S. sonini koʻpaytirish uchun maxsus qoʻriqxonalar va moʻynachilik fermalari tashkil etilgan.
Sobor

**Sobor** — 1) xristianlikda — oliy martabali ruhoniylar toat-ibodat qiladigan yirik xristian ibodatxonasi. Oʻrta asrlarda Soborlar shahar markazidagi asosiy binolardan hisoblanib, gotika, roman uslubida salobatli (tashqi va ichki qiyofasi meʼmoriy jihatdan mukammal) qilib qurilgan (Rimdagi Avliyo Pyotr, Londondagi Avliyo Pavel, Novgorod va Kiyevdagi Sofiya S.lari va boshqa diqqatga sazovor). Toshkentdagi Spase Preobrajensk S. i (1888), Samarqanddagi Pokrovsk S. i (1902) kabilar Vizantiya meʼmorligi taʼsirida ("rus" uslubidagi eklektizm ruhida) qurilgan; 2) 16—17-asrlarda Rossiyada eng muhim ishlarni muhokama qilish va hal etish uchun toʻplangan dunyoviy va liniy mansabdor shaxslar yigʻini (mas, Zemstvo Si).
Sovet—Germaniya bitimlari

**Sovet—Germaniya bitimlari** (1939) — 1) hujum qilmaslik haqida 1939-yil 23 avgustda tuzildi ("Molotov-Ribbentrop pakta"); bitimga ilova qilingan maxfiy hujjat tomonlarning "manfaatlar doirasi"ni chegaralab berdi (Boltiqboʻyi, Sharqiy Polsha, Finlandiya, Bessarabiya va Shimoliy Bukovina SSSR ning "manfaatlar doirasi"ga kiritildi). Bitim SSSRning tashqi siyosatida Germaniya bilan yaqinlashish sari keskin oʻzgarishni anglatardi; bitim tuzilgandan soʻng Germaniya Polshaga hujum qilib, Ikkinchi jahon urushini boshlab yubordi. SSSR esa oʻzining "manfaatlar doirasi"da belgilangan hududlarni oʻziga qoʻshib oldi; 2) "Doʻstlik va chegaralar haqida" 1939-yil 28 sentabrda tuzilgan bitim SSSR bilan Germaniya oʻrtasida taxminan "Kerzon chizigʻi" boʻylab chegarani belgilab berib, Polsha davlatini tugatishni mustahkamlab qoʻydi.
Sovitish mashinasi

**Sovitish mashinasi** - mahsulot larni atrof muhit temperaturasidan ancha past trada sovitish uchun moʻljallangan qurilma. Ishi tashqi energiya hisobiga sovitish kamerasini sunʼiy sovitishga asoslanadi. Sovitish mashinasining kompression, issikdik va termoelektron xillari bor. Ularda +10 dan —150° gacha temperatura hosil qilish mumin. Kompression Sm. gazli (gazsimon sovitish agenti afegat holatini oʻzgartirmaydigan) va bugʻli (sovitish agenti afegat holatini oʻzgartiradigan) xillarga boʻlinadi. Bugʻli Sovitish mashinasi keng tarqalgan; uning kompressorli va absorbsion xillari bor. Kompressorli Sovitish mashinasi koʻproq ishlatiladi. U, asosan, kompressor, elektr dvigatel, kondensator, bugʻlatkich va rostlash qurilmasidan iborat. Bu qismlar birbiriga naychalar bilan tutashtirilib, berk tizimni xrsil qiladi. Bu tizim sovitish agenti (freon, ammiak) bilan toʻldiriladi. Elektr dvigatel va kompressorning joylashishiga qarab, Sovitish mashinasi ochiq va yopiq xillarga boʻlinadi. Ochiq Sovitish mashinasi yirik sovitish qurilmalarida, yopiqS.m. xoʻjalik vauyroʻzgʻor sovitkichlarida ishlatiladi.

Issiqlik Sovitish mashinasi sovitish siklida 2 komponent — sovitish agenti va yutgich (absorbent) qatnashadigan absorbsion hamda bugʻ ejektorli (bug ejektori yordamida siqiladigan) xillarga boʻlinadi.

Termoelektr Sovitish mashinasida sovitish Peltye effektiaan foydalanib amalga oshiriladi.
Sovitish texnikasi

**Sovitish texnikasi** - texnikaning sunʼiy ravishda past (+10 dan — 150° gacha) temperatura olish va undan foydalanish bilan shugʻullanadigan sohasi. Bundan past temperaturalarga doir masalalar bilan kriogen texnishei shugʻullanadi. Past temperatura sovitish mashinasi yoki sovituvchi moddalar (mas, muz, sunʼiy muz, suyuk, azot) yordamida hosil qilinadi. Sovitish texnikasidan xalq xoʻjaligining deyarli barcha sohalarida foydalaniladi. Oziqovqat sanoatida uyroʻzgʻor, magazinlar, lab.lar va boshqa joylarda tez buziladigan mahsulotlar sovitkichda sovitiladi, muzlatkichda muzlatiladi va saqlanadi. Tez buziladigan mahsulotlar sovitkichli transportda tashiladi. Kime sanoatida tuzlarni kristallash, gazlarni suyultirish, azot, vodorod, kislorod ajratib olish va boshqa maqsadlarda sunʼiy sovukdan foydalaniladi. Qurilishda su v oʻtkazmaydigan va mustahkam qilish uchun St. yordamida grunt (yer) muzlatiladi, mashi nasozlikda presslanadigan detallar sovitiladi, poʻlatga termik ishlov beriladi va hokazo. Jamoat, i.ch. va turar joy binolarida havoni sovitib yoki isitib va quritib (moʻʼtadillashtirib) beradigan qurilma — konditsioneram ham sovitkich ishlatiladi.
Sovitkich

**Sovitgich**, xolodilnik — oziqovqat mahsulotlari va boshqa tez ayniydigan mahsulotlar saqlanadigan inshoot yoki qurilma. S.da mahsulotlar atrof muhit temperaturasidan past temperaturadi saqlanadi. Bunday temperatura sovitish mashinasi yordamida hosil qilinadi. Har qanday S. maxsus qurilgan xona yoki metall shkaf, bugʻlatkich, kondensator, kompressor, elektr dvigateli va temperatura relesidan iborat. Nima maqsadda ishlatilishiga karab, S. lar uyroʻzgʻor va sanoatda ishlatiladigan turlarga boʻlinadi. Uyroʻzgʻor Si tez ayniydigan oziq-ovqat mahsulotlari (goʻsht, baliq va boshqalar) va ta gomlarni qisqa muddat saqlash hamda roʻzgʻor ehtiyojlari uchun muz tayyorlash uchun ishlatiladi. Bunday S.lar har xil hajmli (20—800 l) qilib ishlab chiqariladi. Mahsulotlarni saqlash muddatiga koʻra, S 4 toifaga: 1 — muzlatilmagan mahsulotlarni saqlash (past temperaturali boʻlmasiz); 2 — qisqa muddat (bir necha sutka mobaynida) sakdash; 3 — oʻrtacha muddat (2 haftagacha) saqlash va 4 — uzoq muddat (3 oygacha) saqlash uchun moʻljallangan S.larga boʻlinadi. Uyroʻzgʻor S.ida temperatura +6° dan —18° gacha boʻlishi mumkin. Sovitish qurilmasining turiga koʻra, S.lar kompression, absorbsion va termoelektr turlarga boʻlinadi. Kompression S.lar eng koʻp tarqalgan. S.dagi sovitish agenti — ammiak, freon va baʼzi uglevodlar. Kompression S.da elektr dvigatel kompressorni harakatlantiradi. Kompressor sovitish agentini kapillyar naychalar orqali haydab beradi. Natijada sovitish kamerasida va umuman S. shkafi ichida past temperatura xrsil boʻladi. Uyroʻzgʻor S.lari bir kamerali va ikki kamerali boʻlishi mumkin. Mahsulotlar ham saqlanib, ham muzlatiladigan S. muzlatkich deb ataladi. Sanoatda ishlatiladigan S.lar i.ch.da foydalaniladigan va taqsimot Slariga boʻlinadi. Ular sovitish kameralari, muzlatish kurilmalari, sovitish agenti aylanadigan naychalar, temperaturani nazorat qilish va avtomatik tarzda rostlab turish asboblari bilan taʼminlanadi. S.ning sovitish va saqlash kameralarida temperatura 0° atrofida, muzlatish kameralarida —18° dan —40° gacha boʻladi. Muzlatilgan mahsulotlar —18° da saqlanadi. Sigʻimi bir necha oʻn kg dan 10000 t gacha boʻlishi mumkin. Vazifasiga qarab, S.lar bir va koʻp qavatli boʻladi. Bunday S.lar savdo korxonalarida, goʻsht kombinatlarida, portlar va boshqa joylarda ishlatiladi.

Oʻzbekistonda ham S. (va konditsionerlar) ishlab chiqariladi (qarang Samarqand "Sino" aksiyadorlik jamiyati).
Sovliq

**Sovliq** — qoʻzilagan, sogʻiladigan qoʻy. Urgʻochi qoʻzilar 5—7 oyda jinsiy yetiladi va ularni 15—18 oyda qochirishga qoʻyish mumkin. S.lar qoʻy suruvining asosiy qismini (60—75%) tashkil qiladi. Qoʻylardan jun, goʻshtyogʻ, sut, teri, barra teri va hokazolarni yetishtirishda S.lar muhim ahamiyatga ega. S.lardan xoʻjaliklarda oʻrtacha 6 yil foydalaniladi. Yiliga har bosh Sdan 20— 50 kg sut sogʻib olinadi (qarang Koʻy.).
Sovotkori

**Sovotkori**, sovodkori — amaliy sanʼat {kandakorlik, zargarlik)da bezak yaratish usuli. Bezatilayotgan buyum sirtiga oʻyma naqshlar ishlanadi, oʻyiqlarga mis va qora qoʻrgʻoshin (zargarlikda, shuningdek, bir oz oltin va kumush ham) aralashtirib olovda qaynatib tayyorlanadigan qora modda — sovot surtiladi, soʻng pardozlanadi. Pardoxtangandan soʻng yuzada qoramtir tusli jozibador naqshlar hosil boʻladi. Baʼzan siyohi deb ham ataladi.
Sovundaraxt

**Sovundaraxt**, sapindus (Sapindus) — sapindoshlar oilasiga mansub past boʻyli daraxtlar yoki butalar turkumi, doim yashil yoki barg toʻkadigan daraxtlar. 15 ga yaqin turi bor; tropik Osiyo (6 turi) va Amerikada (3 turi), Gavayi orollari va Okeaniyada tarqalgan. Mevasida 38% cha saponin moddasi bor va sovun oʻrnida ishlatiladi. Tropik va subtropik mamlakatlarda manzarali oʻsimlik va saponin olish uchun ekiladi. Kavkazning Qora dengiz sohillarida, Zakavkazye va Oʻrta Osiyoda Zturi: haqiqiy S. (S. saponaria), muku ros i S. (S. mucorossi) va sovuqqa chidamli Drummond S. i (S. drummondii) oʻstiriladi. Baʼzi turlarining mevasi yeyiladi.
Sovunoʻt

**Sovunoʻt** () - navroʻzguldoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi toʻrt qirrali, yoyilib oʻsadi; boʻyi 10—25 sm. Barglari choʻzinchoq, tuxumsimon, bandsiz, qaramaqarshi joylashgan. Gullari qizil, uzun gulbandli. Mevasi serurugʻ koʻsakcha. Ildizi sershox oʻq ildiz. Iyun–sent.da gullaydi, mevalaydi. Bir tupi 4 minggacha urugʻ beradi. Urugʻidan koʻpayadi. Yetilgan urugʻidan nihollari kelgusi yil bahorda unadi. Begona oʻt tarzida bogʻ va ekinzorlar, dare boʻylarida usadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand, Surxondaryo viloyatlarida tarqalgan.

Kurash choralari: angʻiz erta yumshatiladi, yer shudgor qilinadi. Don ekinlariga 2,4D tipdagi gerbitsidlar purkaladi.
Sovut

**Sovut** — jangda tanani oʻq, nayza va qilich zarbidan saqlash uchun kiyiladigan mustahkam harbiy kiyim. Oʻrta Osiyo va Sharq qoʻshinlarida ilk oʻrta asrlardan boshlab qoʻllanishda boʻlgan. Turkiylar tomonidan temir eritishning yoʻlga qoʻyilishi turli jang qurollari qatori sovutning ham ixtiro qilinishiga zamin boʻlgan. Sovut dastlab toʻr koʻylak shaklida poʻlat simdan toʻqilgan. Keyinchalik uning chidamligini yanada oshirish maqsadida ustiga har xil shakldagi metall tangachalar qoplangan. Sovutning yoqasiz va yengsiz turlari ham boʻlgan, ular yashirin ravishda oddiy kiyim tagidan kiyilgan. Sovut ostidan maxsus paxtali kiyim — hafton kiyilgan. Turk xoqonligi qoʻshinida sovut „yaraq“, qoraxoniylar qoʻshinida „yariq“, „quyagʻ“, koʻkrak sovuti esa „tura“ soʻzlari bilan ifodalangan. Amir Temur, Bobur va oʻzbek xonlari qoʻshinida sovutning rangbarang turlari mavjud boʻlgan. Jumladan, simdan toʻqilgan javshan, temir zanjirlardan yasalgan zirh, metalldan yasalgan jubba, koʻktemur, poʻlatdan yasalgan oha, koʻha kabi sovut turlari tarixiy-badiiy asarlarda oʻz ifodasini topgan. Jangovar otlarga va fillarga moʻljallab tayyorlangan sovutlar ham qurollanishda boʻlgan va ular kejim hamda „bargustvon“ deb yuritilgan. Tunda askar tomonidan toʻshak oʻrnida foydalanilgan va ot sagʻrisida olib yurilgan yopinchiq „bagtar“ deb atalgan. Askar tizzasi va butini dushman quroli zarbidan saqlovchi sovut turlari „tizlik“ va „butluq“ deb nomlangan.
Sovutlilar

**Sovutlilar**, xitonlar (Loricata, Polyplacophora) — yonbosh nervli mollyuskalar sinfi.. Gavdasining uzunligi 0,5—35 sm, yassi va choʻziq yoki chuvalchangsimon; bosh, tana, yassi va keng oyoq boʻlimlaridan tashkil topgan. Chigʻanogʻi oʻzaro harakatchan qoʻshilgan 8 ta plastinkadan tashkil topgan. S tanasini qorin tomonga bukib, yumaloklanishi mumkin. Mantiya boʻshligʻi tor tirqishsimon; unda 6 dan 80 tagacha patsimon jabralari joylashgan. Oʻziga xos sezgi organi — estetlar chigʻanogʻini teshib oʻtadigan naychalarda joylashgan. Estetlar suv bosimini va yorugʻlikni sezish vazifasini bajaradi. 4turkumi, 1000 ga yaqin turi bor, asosan, Janubiy yarim shar dengizlarida tarqalgan. Ayrim jinsli, kiprikli lichinkasi koʻp tukli halqalilar lichinkasiga oʻxshash tuzilgan; suvda erkin suzib yuradi. Voyaga yetgan S. suv tubida astasekin harakat qiladi, qirgʻoq yaqinida yashaydigan S. toshlarga mahkam yopishib oladi. Suvoʻtlar va datrit bilan oziqlanadi. Ayrim turlarini mahalliy aholi isteʼmol qiladi.