Rossiyadagi turklar

**Rossiyadagi turklar** ( ,  ), **turk ruslari** yoki **rus turklari** deb ham ataladi, Rossiyaga ko'chib kelgan yoki Rossiya davlatida tug'ilgan to'liq yoki qisman etnik turkiy odamlarga tegishli. Jamiyat asosan bir nechta migratsiya to'lqinlaridan iborat, masalan: rus-turk urushlari davridagi Usmonli-Turkiya asirlarining avlodlari; turk mesxeti jamiyati va yaqinda Turkiya Respublikasidan kelgan turk muhojirlari.

## Tarixi

### Usmonli migratsiyasi
1926-yilda Sovet Ittifoqining Birinchi Butun ittifoq aholini ro'yxatga olishda Sovet Ittifoqida yashovchi 8570 Usmonli turklari qayd etilgan. Usmonli turklari endi aholini ro'yxatga olishda alohida ro'yxatga olinmaydi, chunki 1920-yillarda Rossiyada yashaganlar keyinchalik rus jamiyatiga assimilyatsiya qilingan yoki mamlakatni tark etgan deb taxmin qilinadi.

### Mesxeti turklarining migratsiyasi
2-jahon urushi davrida Sovet Ittifoqi Turkiyaga qarshi bosim kampaniyasini boshlashga tayyorlanayotgan edi. O'sha paytda tashqi ishlar vaziri bo'lgan Vyacheslav Molotov Turkiyaning Moskvadagi elchisiga Turkiyadan Onado'lining uchta viloyatini (Kars, Ardaxon va Artvin) topshirishni so'radi.Shunday qilib, Turkiyaga qarshi urush mumkin bo'lib tuyuldi va Iosif Stalin Turkiya-Gruziya chegarasi yaqinidagi Mesxetida joylashgan strategik turk aholisiga genotsid qilishni xohladi, chunki rus-turk urushlari paytida mintaqa turklari Usmonlilarga sodiq bo'lgan edi. Imperiya va shuning uchun Sovet niyatlariga dushman bo'lishlari mumkin edi. 1944-yilda mesxeti turklari Gruziyaning Mesxeti shahridan majburan deportatsiya qilindi va turk chegarasidan o'z qarindoshlari bilan hamkorlikda kontrabanda, banditizm va josuslikda ayblandi.

Sovet hokimiyati 17ming mesxeti turkini, Farg'ona vodiysidagi deyarli butun turk aholisini Rossiyaga olib ketish to'g'risida rasmiy qaror chiqardi. O‘zbekistonning boshqa hududlaridan kelgan yana 70ming mesxeti turklari ko‘p o‘tmay birinchi muhojirlar to‘lqiniga ergashib, asosan Ozarbayjonga va Rossiyaga joylashadilar.

1970-yillarning oxirlarida Stavropol va Krasnodar hokimiyatlari mesxeti turklarini Rossiya janubidagi qishloq xoʻjaligi korxonalarida ishlashga taklif qilish va yollash maqsadida Oʻzbekistonning turli viloyatlariga tashrif buyurdilar . 1985-yilda Moskva ko'proq mesxeti turklarini Rossiya janubidagi etnik ruslar tashlab ketgan qishloqlarga ko'chib o'tishni taklif qildi. Biroq, mesxeti turklarining javobi, agar ular o'z vatanlariga ko'chib o'tishlari kerak bo'lsa, O'zbekistonni butunjlay tark etadilar . Keyin 1989-yilda o‘zbek millatiga mansub turklarga qarshi bir qator harakatlar boshlandi; ular Farg'ona vodiysida yuzdan ortiq odamning o'limiga sabab bo'lgan tartibsizliklarning qurboni bo'ldilar. Bir necha kun ichida 503-sonli qaror turklarni Rossiya janubidagi bo'sh fermalarni egallashga "taklif" e'lon qilindi va ular yillar davomida ko'chib o'tishga qarshilik ko'rsatdilar va 17 000 ga yaqin mesxeti turklari Rossiyaga evakuatsiya qilindi   . Mesxeti turklari **oʻzbek qoʻzgʻolonlarini** Moskva kgbsi rejalashtirgan, deb taʼkidlaydilar.  1990-yillarning boshlariga kelib, O‘zbekistonda hali ham istiqomat qilayotgan 70 000 mesxeti turklari zo‘ravonlik davom etishidan qo‘rqib Ozarbayjon, Rossiya va Ukrainaga ketishdi .

### Materik turklar migratsiyasi
2000-yillarda Rossiyada Turkiyadan kelgan muhojirlar soni ortib borayotganiga guvoh bo'lindi; Turk mehnat muhojirlari soni yiliga o'rtacha 30-50% ga o'sdi.  2008-yilga kelib Rossiyada 130 000 dan ortiq Turkiya fuqarolari ishlagan; Turk muhojirlarining aksariyati Turkiyada ruslarga uylangan va keyin turmush o'rtog'ining vatanida yashash uchun kelganlardir .

## Demografiya
2010-yilgi Rossiya aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, 105 058 kishi o'zini "turk" deb e'lon qilgan va 4 825 kishi "mesxeti turklari" deb e'lon qilgan; demak, aholini ro'yxatga olish mamlakatda jami 109 883 nafar turk yashaganligini ko'rsatdi. 

## Diskriminatsiya
Rossiyadagi mesxeti turklari, ayniqsa Rossiyaning Krasnodardagilar mahalliy aholining dushmanligiga duch kelishdi. Krasnodardagi mesxeti turklari jiddiy inson huquqlari buzilishiga, jumladan, fuqarolikdan ham mahrum qilingan. Ular fuqarolik, siyosiy va ijtimoiy huquqlardan mahrum qilingan, mulkka ega bo‘lishlari va mehnat qilishlari taqiqlangan  .2004-yildan beri ko'pchilik hozirda Krasnodar o'lkasidan AQShga qochqin sifatida ketmoqda.

## Asil oilalar

* Turchaninovlar oilasi
* 

## Taniqli odamlar
Ushbu ro'yxatga to'liq va qisman turk kelib chiqishli odamlar bor.

* Olga Semyonovna Zaplatina Aksakov, Sergey Aksakovning rafiqasi (turk onasi)  
** bolalar:
** , Maxfiy maslahatchi (turk buvisi) 
** Ivan Aksakov, litterateur va taniqli slavyanfil (turk buvisi)  
** Konstantin Aksakov, tanqidchi va yozuvchi (turk buvisi)  
** Vera Aksakova, Qrim urushi davridagi kundaliklari bilan tanilgan yozuvchi (turk buvisi) 
* Alina Boz, aktrisa (otasi turk bolgar )  
* Ivan Bunin ,
* Yelena Dmitrievna, Anapa qamalida turk asiri; u nasroniylikni qabul qildi va Mixail Shchepkinga uylandi  
** bolalar va avlodlar:
** , filolog
** , noshir, oʻqituvchi va jamoat arbobi
*** , tarixchi, oʻqituvchi va jamoat arbobi
*** , tilshunos va sanʼatshunos
***  ), siyosatchi
** Petr Mixaylovich, advokat, Moskva tuman sudi raisining yordamchisi
*** Tatyana Shchepkina-Kupernik, yozuvchi, dramaturg, shoir va tarjimon
** Fyokla (Faina) Mixaylovna, aktrisa
** Aleksandra Mixaylovna, aktrisa
* , kriminolog (ota tomondan turk buvisi)
* Vasiliy Ekimov, haykaltarosh (asarlar orasida *"Bronza chavandozi"*, *"Samson favvorasi"*, "Minin va Pojarskiy haykali " 
* Niyoz Ilyosov, dzyudochi; 2018 va 2019 yillardagi dzyudo boʻyicha jahon chempionatlari sovrindorlari (asli turkiyalik mesxeti ) 
* , xonanda va teatr aktrisasi
* Tina Kandelaki, jurnalist, jamoat arbobi, teleboshlovchi va prodyuser (yarim turk ona) 
* Vasiliy Kapnist, dramaturg va zodagon (turk onasi)  
* Alemdar Karamanov, bastakor (otasi turk) 
* , rus-turk urushi (1877–1878) davrida rus askarlari tomonidan asrab olingan turk bolasi; Birinchi jahon urushi paytida u hamshira bo'ldi 
* Eşref Kolchak, aktyor (otasi turk) 
* Yelizaveta Vasilevna Krupskaya, Vladimir Leninning qaynonasi (turk buvisi) 
** bolalar:
** Nadejda Krupskaya, rus inqilobchisi va Vladimir Leninning rafiqasi
* , aktrisa (otasi turk) 
* Muslim Magomayev, opera va estrada xonandasi (ona tomonidan bobosi turk) 
* Maksim Can Mutaf, basketbolchi (otasi turk) 
* , Ulug 'Vatan urushi davridagi sovet urushi qahramoni ( asli turk mesxeti ) 
* Konstantin Paustovskiy, 1965 yilda adabiyot bo'yicha Nobel mukofotiga nomzod (qisman turkiy) yozuvchi 
* Pyotr Ivanovich Poletika, Rossiyaning AQShdagi ikkinchi elchisi (onasi turk)  
* Ekaterina Pavlovna Rosengeim, Dmitriy Golitsinning asrab olingan qizi (onasi turk)
* , tarbiyachi ( asli turk mesxeti )
* Aleksey Verstovskiy, bastakor va musiqiy byurokrat (turk buvisi)  
* Vasiliy Andreevich Jukovskiy, shoir va rus adabiyotining yetakchi namoyandasi (turk ona)  
** bolalar va avlodlar:
** Aleksandra Jukovskaya, Rossiya imperiyasining grafinyasi (turk buvisi)
*** Aleksey Belevskiy-Jukovskiy, Rossiya imperiyasining grafi (turk buvisi)

## Yana qarang

* Rossiya-Turkiya munosabatlari
* Turkiyadagi ruslar
* Sobiq Sovet Ittifoqidagi turklar
** Armanistondagi turklar
** Ozarbayjondagi turklar
** Ukrainadagi turklar
** Qozog'istondagi turklar
* Yevropadagi turklar
** Finlyandiyada turklar
** Germaniyadagi turklar
** Polshadagi turklar
** Shvetsiyadagi turklar

## Manbalar