Fatma Seher Erden

**Fatma Seher Erden** (1888-yil, Erzurum — 1955-yi 2-iyul , Istanbul) qonun oldida uning nomi **Kara Fatma** — ayol askar, mustaqillik urushi qahramoni.

Birinchi jahon urushidan soʻng, mamlakatda bosqinlar boshlanganda, u dastlab oʻzining yaqin oilasi, qarindoshlari, qishloqdoshlari bilan kichik mudofaa toʻdalarini tuzdi. Keyinchalik oʻz toʻdasi bilan muntazam armiya safiga qoʻshildi. U uch yil Mustaqillik urushida qatnashgan va 300 kishilik otryadni boshqargan. U piyoda va otda juda koʻp qurol-yarogʻ va oʻq-dorilar bilan doim oldinga yurdi. Izmirni dushman istilosidan ozod etishda muhim rol oʻynagan. Inönü jangi Sakarya jangi va Dumlupınar jangida qatnashgan. „Mustaqillik“ medali sohibi.

U 1888-yilda tugʻilgan. Garchi hujjatlar tomonidan tasdiqlanmagan boʻlsa-da, uning tugʻilgan joyi Erzurum ekanligi taxmin qilinadi. U Erzurumdagi Ergemansur qishlogʻidan (hozirgi Choykoʻy) Ibrohim Yahyoning qizi. Aholisi yozuvlarida uning ismi " *Mahi* " boʻlsa-da, u va uning atrofidagilar " *Fatma* " nomi bilan chaqirgan.

U *Dervish* laqabli zobit Ahmet Beyga turmushga chiqdi. U Edirnada xizmat qilgan eri bilan Bolqon urushida qatnashgan. Birinchi jahon urushida eriKavkaz frontiga ketayotgan paytda Edirnada qolgan. Oʻz oilasidan oʻnga yaqin ayolni birlashtirgan va Edirnada jang qilgan. Eri mayor Ahmet Beyning Sarıqamishda vafot etgani haqidagi xabarni olgach, u erining ona shahri Vanga joʻnadi. Erzurum Kongressi chogʻida ukasi Mehmet Serjant bilan birga tashkilot uchun 100-150 kishini toʻpladi.

### Mustafo Kamol bilan uchrashuv
1922-yilda Trabzonda chiqadigan " *Istikbol* " gazetasiga bergan maʼlumotlariga koʻra; Sivas Qurultoyi davom etar ekan, u Mustafo Kamol bilan shaxsan uchrashish uchun Sivasga bordi va bu uchrashuvda Mustafo Kamolning shaxsan oʻzi jasorati tufayli unga Qora laqabini berdi.

### Mustaqillik urushi
Milis otryadi qoʻmondoni sifatida gʻarbiy frontga kapral unvoni bilan tayinlanadi va olgan koʻrsatma bilan Istanbulga borib, Topkapili Pir Mehmet va Laz Tahsin bilan birga oʻn besh kishilik toʻda tuzadi. Ular birgalikda Izmirga borib, toʻdani kengaytirdilar. Vandan kelgan ukasi 150 kishilik toʻdasi bilan ularga qoʻshildi. Vaqt oʻtishi bilan uning qoʻmondonligi ostida 700 erkak va 43 ayoldan iborat boʻlinma tuzildi. U bu boʻlinma bilan yunon va arman toʻdalari va banditlariga qarshi kurashgan. U 1921-yil 28-iyungacha Izmir dushmanlardan ozod boʻlgunga qadar Izmirda qoldi.

Izmir frontidan keyin Iznik frontida xizmat qilgan. 300 dan ortiq kishining birligi bilan I., II. Inönü jangi Sakarya jangi va Dumlupınar jangi bilan kurashgan. Sakarya urushidan keyin leytenant unvonini oldi. Xotiralariga koʻra, 1922-yil 1-may kuni Rossiyaning Anqaradagi elchixonasi tomonidan uyushtirilgan Bahor bayrami tantanasiga taklif qilingan Qora Fatma, Semyon Aralov ishtirok etgan ushbu bayramda oʻtkazilgan qurol otish musobaqasida birinchi boʻlib kelgan. Shundan soʻng mehmonlardan Mustafo Kamol Posho unga kumush sigaret qutisini sovgʻa qildi va leytenant (mulazim-i birinchi) rutbasiga koʻtarildi. Qora Fotima chet el matbuotining ham eʼtiborini tortdi; Uning leytenantlik *darajasiga* koʻtarilishi New York Times gazetasida „Jangchi turk ayol armiyada leytenant boʻldi“ sarlavhasi bilan chop etildi.

Garchi u Buyuk hujumning dastlabki kunlarida general Trikupisning boʻlinmasi tomonidan asirga olingan boʻlsa-da, u qochib qutulib, yana oʻz otryadining boshligʻi boʻldi. Buyuk hujum gʻalabasidan soʻng oʻz otryadi bilan Bursaga borib, Bursani yunon istilosidan ozod qilishda muhim rol oʻynadi. Mudros sulhidan keyin Erzurumga qaytdi.

### Urushdan keyin
Fatma Seher Xanim kapral, birinchi leytenant unvoni bilan boshlagan harbiy xizmatdan nafaqaga chiqdi. Nafaqasini Qizil Yarim Oy jamiyatiga xayriya qildi. U Izmir Iqtisodiyot Kongressida Izmir delegatlaridan biri sifatida ishtirok etdi.

U oʻzi bilan birga urushga qoʻshilib, mojaroda qoʻlidan ayrilgan, ruhiy muvozanati buzilib ketgan jiyani jajji Fatmani va farzandlarini asrab oldi. Taniqli jurnalist Mekki Sait Esen Istanbulda yashayotganida uni topdi. Sait Esenning u bilan suhbati 1933-yilda " *Yedi kun* " jurnalida chop etilgan.

1944-yilda u oʻz xotiralarini nashr etdi. Moliyaviy qiyinchilikka duchor boʻlgan Fatma Seher "Mening *muhtaram fuqarolarim* " nomli xatboshi bilan tirikchilik qilish uchun oʻz xotiralarini nashr etganini eʼlon qildi. Oʻsha yili maosh toʻlab yordam berishni soʻrab, bosh oʻrinbosarga murojaat qilgan, ammo javob ololmagan. 1946-yil Anqara gazetalaridan maʼlum boʻlishicha, 1950-yilda „Kadın“ gazetasiga muhtoj boʻlganligi haqidagi xabar chop etilgach, yordam roʻyxatlari ochilib, Istanbul hokimining tashabbusi bilan bosh idoraga ish berilgan.

1954-yil boshida yoshi katta boʻlgani uchun ishlay olmagan, qaraydigan odami yoʻq Qora Fotima ogʻir ahvolda edi. Qars deputati Tezer Taşkiran va u bilan uchrashganida uning qashshoqligini va chorasizligini koʻrgan Rize deputati Yusuf Izzet Akchalning taklifi bilan 1954-yilda Turkiya Buyuk Millat Majlisi Kara Fatma uchun oyiga 170 lira ajratdi.

1955-yil 21-iyun kuni xastaligi sababli Darülaceze kasalxonasiga yotqizilgan Fatma Seher 1955-yil 2-iyulda yurak yetishmovchiligi tufayli 67 yoshida vafot etdi va 11 kundan keyin Kulaksizga dafn qilindi.

## Ommaviy madaniyat
Demet Evgar " Kanal D "da namoyish etilgan *Vatanim Sensin* filmida Fotima rolini ijro etdi.

## Manbalar