open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zarba

**Zarba**, zarb (fizikada) — harakatlanayotgan qattiq jismlar toʻqnashganda, qattiq jism suyuklik yoki gaz bilan oʻzaro taʼsirlashganda yuzaga keladigan hodisalar majmui. Davom etadigan vaqt oraligʻi, odatda, juda qisqa (sekundning oʻn minglik ulushlaridan mln.lik ulushlarigacha), birbiriga uriluvchi jismlarning kontakt (tutashuvchi) yuzalaridagi kuchlar (3. kuchlari) esa juda katta oniy kuchlar boʻladi. Toʻqnashgan sistemalar uchun oniy kuchlar ichki kuchlar hisoblanadi. 3. vaqtida paydo boʻladigan impulslar oniy impulsl ar deyiladi. 3. tufayli jismlarning yoʻnalishi, tezligi, shakli oʻzgaradi, qoldiq deformatsiyalar, tovush tebranishlari, jismlarning qizishi va b.lar sodir boʻladi. Ikki tomonlama urilish tezligi kritik tezlikdan katta boʻlgan hollarda esa jismlarning 3. taʼsir etgan joyi yemirilishi mumkin. 3. toʻgʻri, markaziy, burchakli, plastik, elastik va hokazo boʻlishi mumkin. 3. kuchi Gʻ} ning shu kuch taʼsir etib turgan vaqt t ga koʻpaytmasi /73T=S1 zarba impulsi deyiladi. 3. vaqtida Gʻʼ juda katta, t juda kichik boʻladi. Shu sababli, 3. vaqtida jismga tushadigan taʼsirni ifodalashda 3. kuchi oʻrniga 3. impulsi ishlatiladi. Z.ning elementar nazariyasiga koʻra, jism tezligining 3. vaqtidagi oʻzgarishi tiklanish koeffitsiyenti kuch bilan ifodalanadi; bu koeffitsiyentning qiymati urilayotgan jismlar materialiga bogʻliq. Masalan, yogʻoch shar uchun k = j, poʻlat shar uchun ^; k=\ boʻlsa mutlaq elastik 3., k=0 boʻlganda mutlaq noelastik 3. deyiladi. Mashina va mexanizmlar, inshoot elementlarini hisoblashda ularning Z.ga chidamliligi eʼtiborga olinadi. Z.dan jismlarni deformatsiyalash (yassilash, maydalash, shtamplash va b.) hamda harakatlantirish (mas, qoziq, mix qoqish va b.) maqsadida foydalanish mumkin.

## Manbalar
Zarbandtogʻ

**Zarbandtogʻ** — Nurota togʻ sistemasidagi Oqtogʻning yon tizmasi, Oqtepasoydan gʻarbda. Uzunligi 10&nbsp;km, eng baland joyi Zarband qishlogʻi yaqinida (1280 m). Zarbandtogʻ paleozoy yotqiziqlari, asosan, slanetslardan tarkib topgan, relyefi asosan tekislik. Tipik va toʻq boʻz tuproq keng tarqalgan. Efemerlar va efemeroid oʻsimliklar oʻsadi. Zarbandtogʻdan xoʻjalikda yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Zarbdor

**Zarbdor** — Jizzax viloyati Zarbdor tumanidagi shahar (1992-yildan), Zarbdor shahri tumanning janubida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Viloyat markazi — Jizzax shahridan 30&nbsp;km sharqda. Aholisi 41 270 kishi (2021).Maydoni 15 km² Zarbdor shahrida hokimiyat binosi, un kombinati, paxta tozalash zavodi, avtokorxonalar, dehqon bozori, maishiy xizmat va savdo shoxobchalari, madaniyat saroyi, klublar, 10 ta umumiy oʻrta taʼlim maktabi, kasb-hunar litseyi, markaziy stadion, restoranlar, prokuratura, nuroniylar maskani, 2 ta bogʻ, 3 ta jom’e masjidi va hokazo bor. Zarbdor shahri 16 ta mahalladan tashkil topgan. Shahar muhim avtotransport yoʻllari yoqasida joylashgan. Viloyat markazi va boshqa aholi punktlari bilan avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Zarbdor shahri Jizzax viloyatidagi yirik 3 ta shahardan biri hisoblanadi.

## Manbalar
Zarbiy tezlanish

**Zarbiy tezlanish** (kosmonavtikada) — kosmik parvozda kosmonavt katapultalanganda, avariya holatlarida, kabina kosmonavt bilan birga eltuvchi raketadan ajralganda va kosmik kema (KK) qurukdikka qoʻndirilganda vujudga keladigan tezlanish. Qisqa vaqt (1 s chamasi) davom etadi va tez (bir necha d/s dan ming d/s gacha) oʻsib boradi. Odamning shikastlanmay yerga tushishida 3. t.ning taʼsir yoʻnalishi, tezligining ortib borishi, oʻrindiqning shakli, bogʻlash sistemasi, gavda holati, kosmonavt organizmining tayyorgarligi muhim ahamiyatga ega. Agar 3. t. vektori umurtqa pogʻonasi yoʻnalishiga toʻgʻri kelsa (yoki shu yoʻnalishga yaqinlashsa), uni sindirishga intiladi. Mas, katapultlanishvaqtida (3. t. 200—500 d/s tezlikdan ortganda va 3. t. 0,1—0,2 s taʼsir kilganda) chidash chegarasi 20—22 d ni tashkil qiladi. Koʻndalang yoʻnalishdagi 3. t. uchun bu chegara ancha yuqori boʻladi. Ammo bunda parenximatoz organlar, ayniqsa, oʻpka jarohatlanishi mumkin. Avariya yuz berganda KK ni yerga qattiq qoʻndirishda 3. t.ning oʻsib borish tezligi 2000—3000 d/s ga yetishi mumkin. Agar bunda 3. t. 25— 30 d dan ortsa, miya shikastlanishi, hatto oʻlim yuz berishi mumkin. KK ni yerga qoʻndirish paytida paydo boʻladigan zarblarni kamaytirish maksadida parashyut sistemasidan tashqari maxsus qoʻndirish qurilmasi yoki tormozlovchi raketa qurilmalari qoʻllanadi.

## Manbalar
Zarboft

**Zarboft** (forscha; oltin, toʻqima) – zar ip bilan toʻqilgan matolarning umumiy nomi. Asosan, xon, amaldorlar va ularning oila aʼzolari zarboftdan tayyorlangan liboslar kiygan.

## Manbalar
Zarbxona

**Zarbxona**, tanga saroyi — tangalar zarb qilish, orden, medallar, koʻkrak nishonlari va b. davlat unvon belgilari, shuningdek, zarhallash, kumushlash va zargarlik sirlash usullari bilan metaldan oʻyma va bosma mahsulotlar tayyorlaydigan davlat korxonasi. 3. milliy davlat barpo boʻlishi bilan tanga zarb kilish davlat monopoliyasiga aylangan sharoitlarda tashkil qilinadi.

Eng qad. Z.lar mil. av. Yunonistonda va Rimda tashkil etilgan edi. Dastlabki tangalar metallning oddiy kichik boʻlagidan iborat boʻlgan. Keyinchalik rasmli va yozuvli tangalar zarb qilina boshlagan. Maye, Eron shohi Doro 1 8,4 g ogʻirlikdagi oltin tangalar zarb ettirgan. Oʻrta Osiyoda davlat pul lari zarb etadigan Z.lar 8—10 a.larda paydo boʻlgan. Amir Temur hukmronligi davrida Samarqanddagi zarbxona Temuriylar davlati uchun tanga pullar zarb etgan.

19-asrning 40y.larida Xiva, Buxoro, Qoʻqon xonliklaridagi Z.larda aversi Sobiq Ittifoqda 1921 y.gacha Petrograd (hozirgi SanktPeterburg) Z.sida ordenlar va yubiley medallari tayyorlangan. 1921 y. avgustdan kumush, 1924 yildan mis, keyinchalik bronza va nikelli, 1961 yildan boshlab esa jez va neyzilberdan tangalar zarb qilina boshladi. 1942 yilda tashkil etilgan Moskva zarbxonasida orden, medallar, qimmatbaho metallardan koʻkrak nishonlari va b. mahsulotlar tayyorlangan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyin 1992 yilda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki huzurida „Davlat Belgisi“ ishlab chiqarish birlashmasi tashkil qilindi. Shu birlashma tarkibida Toshkent zarbxonasi 1997 y. 20-martda ishga tushirildi. Z.da OʻzRning tangalari, orden, medallari, koʻkrak nishonlari va b. ishlab chiqariladi.

Av.: Istoriya Oʻzbekistana v istochnikax // Oʻzbekiston v soobsheniyax puteshestvennikov i uchyonix (20—80 godi XIX v), T., 1990.

## Manbalar
Zarbiy toʻlqin

**Zarbiy toʻlqin** – tovush tezligi dan katta tezlikka ega jiyemning yoki zichligi, bosimi va temperaturasi keskin yuqori boʻlgan muhit qatlamining harakati taʼsirida muhitda paydo boʻladigan toʻlqin. Portlash va detonatsiya natijasida jismlar yoki jism qatlamlari tovush tezligidan katta tezlikda harakatlanganda, lazer (yoki elektron) nuri fokusida va hokazoda hosil boʻladi. Zarbiy toʻlqin natijasida moddalarning zichligi, bosimi va temperaturasi keskin oshib ketadi. Zarbiy toʻlqin fronti orqasidan atmosfera bosimidan katta bosimli siqilgan xavo (suv, tuproq) qatlami, bular orkasidan esa atmosfera bosimidan kichik bosimli siyrak havo (suv, tuproq) qatlami harakatlanadi. Zarbiy toʻlqin siqilgan havo qatlamidan tezroq siljiydi, vaqt oʻtishi bilan Zarbiy toʻlqin harakati susayadi, bir ozdan soʻng tezligi tovush toʻlqini tezligiga baravarlashadi. Atom bombasi portlaganda hosil boʻladigan Zarbiy toʻlqin bunday qurolning asosiy shikastlovchi omili hisoblanadi. Maye, trotil ekvivalenta 20 ming t boʻlgan bomba portlaganda hosil boʻladigan Zarbiy toʻlqin 4 km naridagi binolarni vayron qilishi, jangovar texnikani yoʻq qilishi yoki ishdan chiqarishi mumkin. Bunday Zarbiy toʻlqin 1,5 km naridagi kishilar va hayvonlarni ham shikastlaydi. Oddiy himoya vositalari (okoplar, blindajlar, oʻrmonlar) Zarbiy toʻlqin taʼsirini ancha kamaytiradi.

## Manbalar
Zarvaraq

**Zarvaraq**, shmutstitul — kitobning sarvaragʻidan yoki har bir bob, boʻlim, qismdan oldin qoʻyiladigan ikki yoki bir sahifali alohida varagʻi. Z.da kitobning qisqa nomi, ayrim hollarda faqat kitob va nashriyot nomi beriladi. Baʼzida kitobning mazmuniga monand bezaklar ishlanadi. Kitob ichidagi Z.da kitobning alohida qism va boblari oldidan shu qism yoki bobning nomi, rayem hamda bezaklar joylashtiriladi. [Ki[tobat sanʼatida lavvoh (kitobga jilo beruvchilar) tomonidan 3. sahifalari chetlariga rangbarang chiziqlar, naqshlar chizish, kitob nomini oltin hal bilan yozish kitob bezashning odatdagi uslubiga aylangan. Alisher Navoiy asarlari uchun oʻz davrida gʻoyat mahorat bilan Z.lar ishlangan (qarang [Ki[tobat sanʼati).

## Manbalar
Zargartepa

**Zargartepa** — 1980-yillarda qurilish paytida vayron qilingan. Samarqand shahar chekkasidagi Sara-tepa qal’asidan yarim kilometr shimoli-gʻarbda joylashgan ilk oʻrta asrlarga oid Soʻgʻd qal’asi xarobalari.

Tadqiqotchilarga koʻra, Zargartepa binolari qal’ani bosqinchilardan himoya qilgan askarlar uchun turar joy boʻlib xizmat qilgan. Qayta qurilgan qal’aning hovlisida xoʻjalik inshootlar va omborxonalar, turar-joy binolarining koʻpligi uning harbiy boʻlinma turar joyi boʻlganiga doir fikrlarga zid emas: askarlarning kamtarona hayoti qaysidir maʼnoda xoʻjalik yurituvchi tashkilotga muhtoj edi. Zargartepada qurilishning yoʻlak-taroq uslubi „kazarma“ spetsifikatsiyasini belgilab bergan.

1936-yilda birinchi marta Oʻzbekiston Davlat tarix muzeyi ekspeditsiyasi tomonidan batafsil oʻrganilgan. Zargartepa 1986-1987-yillarda Samarqand arxeologiya instituti ishchi va olimlari tomonidan kashf etilgan va qazilgan.

Zargartepa balandligi taxminan 9 metr boʻlgan kichik tepalikda joylashgan. Qazishma va izlanishlar chogʻida oʻsha davrlarda shatranj xonalari deb maʼlum boʻlgan taxta xonalari, besh qatorda xom va pishiq gʻishtdan qurilgan piramida shaklidagi qator ustunli devor qoldiqlari topildi, sopol idishlar, tangalar qoldiqlari topilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Xmelnitskiy S. G. Mejdu Kushanami i Arabami. Arxitektura Sredney Azii V—VIII vv. — Berlin—Riga : GAMAJUN, 2000. — 288 p.
* Zargartepa // Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi : [uzb.]. — Toshkent : Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2000—2005. — 154 s.
Zargartogʻ

**Zargartogʻ** (Hayotboshi togʻi) — Shimoliy Nurota tizmasidagi togʻ. Samarqand va Jizzax viloyatlari chegarasida joylashgan. Uzunligi 15&nbsp;km. Markaziy qismining balandligi 2000 m dan ziyod. Eng baland joyi — 2169 m. Zargartogʻ — Nurota tizmasining eng baland qismi. Yalangʻoch qoyalardan iborat togʻ massivi karbonning granit va granodioritlaridan tuzilgan. Eroziya shakllari keng rivojlangan, soylar chuqur (400—700 m) daralar hosil qilgan. Zargartogʻ**d**a gumusga boy jigarrang tuproqlar tarqalgan, ularda boshoqli oʻtlar, togʻ kserofitlari va barg toʻquvchi butalar oʻsadi.

## Manbalar
Zardevor

**Zardevor** — kashta tikib bezatiladigan badiiy buyum; uy bezagi. Eni 40— 70 sm, uzunligi uy devorini qamrab oladigan qilinadi. Uy devorining yuqori qismiga shiftga taqab gir aylantirib qoqiladi. Baxmal, sidirgʻa shoyi, satinga yoʻrma, bosma, ilma choklarda rangbarang ipaklar, zar ip Zardevor bilan qoʻlda kashta tikib, gajim tutib bezatiladi. Bezak mujassamotini oʻsimliksimon naqshlar tashkil qiladi: gul, shoxchalardan tuzilgan bir maromda takrorlanuvchi mehroblar qatori hoshiya naqsh bilan oʻralgan. Qizlarning sepiga kirgan Z.ni qadimdan xonadonlarda xotinqizlar tayyorlagan, hozir badiiy buyumlar fkalarida (mas, Toshkent, Andijon va b.da popop mashinalarida ham kashta tikib) ishlab chiqariladi. 19-asr oʻrtalari 20-asr boshlarida Samarqand, Toshkent, Surxondaryo va b. joylarda tayyorlangan Z.lardan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Zardob

**Zardob**, zardoblar — yuqumli kasalliklarning yoki mikroblar va hayvonlar zaharidan zaharlanishning oldini olish va davolash maqsadida organizmga yuboriladigan modda. Zardobni ilon, qoraqurt, chayon, shuningdek, boshqa zaharli hayvonlar zahariga qarshi qoʻllash muhim ahamiyatga ega. Bunday hollarda birdan-bir shifobaxsh vosita hisoblanadi. Viruslar va bakteriyalar keltirib chiqaradigan infeksion kasalliklar diagnostikasida keng qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Immun zardoblar
* Qon zardobi

## Manbalar
Zardob kasalligi

**Zardob kasalligi** — davolash yoki maxsus —seroprofilaktika maqsadida odam organizmiga begona oqsil (hayvonlarning immun zardoblari) yuborilganda roʻy beradigan allergik reaksiya. Ilgari tegishli zardob (mas, qoqshol yoki difteriyaga qarshi zardob) qabul qilmagan kishilarda ushbu zardoblardan biri yuborilgandan keyin, odatda, 8—12 kun oʻtgach, baʼzan esa bir necha daqiqadan soʻng Z.k.ning belgilari paydo boʻladi. Avval ukol qilingan joy va uning atrofiga, keyin butun badanga eshakemga oʻxshash toshma toshadi, qichishadi, bemor isitmalaydi, ukol oʻrni atrofidagi, soʻngra boshqa limfa tugunlari kattalashadi, boʻgʻimlar, bosh va yurak sohasida ogʻriq paydo boʻladi, baʼzan bosh miya shikastlanishiga xos oʻzgarishlar (kollaps, hushsizlik, tirishish va b.), buyrak va b. aʼzolar funksiyalarining buzilish holatlari kuzatiladi. Kasallik bir lahzada oʻtib ketishi yoki botbot qoʻzib turishi mumkin. Bemorda paydo boʻlgan oʻzgarishlarga qarab kalsiy preparatlari, ogʻir hollarda esa kortikosteroidlar va b. buyuriladi (yana q. Seroterapiya). Bemor oʻz vaqtida shifokorga koʻrinib, kerakli doridarmonlarni qabul qilsa, tuzalib ketadi. 

## Manbalar
Zardusht

**Zardusht** Zaratushtra, Avesto tili boʻyicha Zoroastr ma'nosini beradi. (mil. av. taxminan 618, Xorazm — mil.av. 554, Balx)— zardushtiylik asoschisi; Movarounnahr, Xuroson va Eron xalqlarining birinchi voizi, shoir, din peshvosi; paygʻambar. 3. Spitama urugʻining raisi Purushasp xonadonida tugʻilgan. Onasining nomi Dugʻdova. 3. 15 yoshgacha zamonasining donishmandi Barzin Kuras qoʻlida diniy qonunlar, tabiatshunoslik, voizlik, kalomi badiʼ fanlari boʻyicha taʼlim oladi, harbiy xunarlarni egallaydi. 16 yoshida Turon — Eron jangida ishtirok etadi. Oʻz qavm va qabilalari peshqadam vakillarining koʻpxudolik udumlariga qarshi harakatiga qoʻshildi va 19 yoshida yakka tangrini kashf etish umidida Sablon togʻiga chiqib ketadi. 20 y. gʻorda yashaydi. Rivoyatlarga koʻra, 3. navroʻz kunlarining birida kohinlar boshchiligida muqaddas ichimlik — "Hum" tayyorlashga kirishgan. Erta tongda u daryodan suv olish uchun qirgʻoqqa tushgan. Suv olib boʻlgach, koʻziga qirgʻoqda turgan porloq xilqat — "Vohumana" koʻrinadi va uning sehrli nuriga ergashadi. Nihoyat, u ezgu va ulugʻ xudo Ahuramazda huzuriga boradi. Ahuramazda oʻzining butun borliqni yaratgan xudo ekani haqidagi xabarni bildirish uchun odamlar orasidan Z.ni tanlaganini aytadi (bu vaqtda u 30 yoshga toʻlgan edi). Shu kundan boshlab 3. zardushtiylik dinining paygʻambariga aylanadi. "Gatlar" deb atalgan, qoʻshiq qilib aytishga moʻljallangan sheʼrlar yaratadi. Soʻngra shaharu qishloq kezib, yakka tangri gʻoyasini targʻib etadi, tarafdorlar orttiradi. Bundan xavfsiragan Turon shohi Arjasp Z.ni dorga osish haqida farmon chiqaradi. 3. 300 maslakdoshi bilan Balxga, soʻng Seyistonga qochib ketadi. Shim. Eronda zardushtiylik diniga asos soladi. 3. Eron shohi Gushtasp qabulida boʻlib, uni va donishmand vaziri Jomaspni yakka tangri Ahuramazda haqidagi taʼlimotiga ishontiradi. Shundan soʻng , Gushtasp farmoniga koʻra, Eron hududida zardushtiylik dini joriy etiladi. Buni eshitgan Arjasp Gushtaspga Z.ni hibsga olib xuzuriga joʻnatish haqida talab-noma yuboradi. Gushtasp bu talab-ni rad etadi. Arjasp 300 ming lashkar bilan Eronga hujum qilib, Balx, Seyiston, Bexruz shaharlarini vayron qiladi. Gushtaspning 4 oʻgʻlini jangda oʻldiradi, keksayib qolgan otasi Luxraspni qatl etib, Gushtaspning oʻgʻli Isfandiyorni zindonband qilib, koʻp oʻlja bilan qaytadi. Arjaspning ikkinchi hujumi paytida zindondan qochgan Isfandiyor mudofaa janglarini yaxshi uyushtirib, gʻanimlarni tormor etadi. Natijada turonliklar ham zardushtiylik dinini qabul qiladilar. Gushtasp farmoniga koʻra, shahar va qishloklarda yangi ibodatxona — otashkadalar qurila boshlanadi. 3. Balxda qurilgan shunday otashkadaning ochilishida ishtirok etadi va ibodat paytida koʻpxudolik tarafdori Bratarvaxsh tomonidan chavokdab oʻldiriladi. Z.ning Istavatr, Uruvatr, Puruchitra ismli oʻgʻillari, Frini, Trini, Puruchisto ismli qizlari boʻlgan. 3. oʻz taʼlimotini — Avestoaa. bayon etadi. Tilshunoslik maʼlumotlari va kitob mazmuni Avestoning faqat ayrim qismi taxminan bir vaqtda yozilganligini koʻrsatadi.

## Manbalar
Kurbanbay Zaretdinov

**Zaretdinov Kurbanbay** (1953.25.2, Kegeyli tumani) — qoraqalpoq dirijyori va kompozitori. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000). Toshkent konservatoriyasining xor dirijyorligi ftini tugatgan (1975). Nukus sanʼat bilim yurtida oʻqituvchi va direktor muovini (1975—81), Qoraqalpoq davlat filarmoniyasining simfonik orkestrida dirijyor, bosh dirijyor va badiiy rahbar (1981—89), Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida bosh xormeyster (1989-yildan), Qoraqalpoq universitetining "Musiqiy taʼlim va tarbiya" kafedrasi mudiri (1999-yildan). Musiqali obrazni har tomonlama ochib berishda simfonik orkestr imkoniyatlaridan unumli foydalana olish, shuningdek orkestr cholgʻularining rangbarang tovush ohanglarini qahramonning harakat holatiga moye keltira olish dirijyorlik uslubiga xos. Kompozitor sifatida "Tugʻilgan joy", "Azamat va men", "Umrim", "Togʻasining qizi" kabi qoʻshiq va xor asarlarini yaratgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1997).

## Manbalar
Zariadr va Odatida

"ZARIADR VA ODATIDA" - Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan epik asar. "3. va O."da tasvirlanishicha, Midiya shohi Gushtasp (Vishtasp)ning ukasi Zariadr, skiflar shohi Omargning qizi Odatida birbirini tushida koʻrib, sevib qoladilar. Zariadr sovchi yuboradi, ammo Omarg yolgʻiz qizini begona yurtga uzatishni istamay, uning taklifini rad etadi. Bir kuni Omarg ziyofat uyushtiradi, qiziga shu yerga tashrif buyurganlardan munosibini kuyovlikka tanlashni va buning ramzi sifatida kuyovga may toʻla tilla qadah tutishni taklif etadi. Qiz yigʻilganlar orasidan Zariadrni qidiradi, chunki unga xabar berib ulgurgan edi. Ziyefatga skif kiyimida Zariadr yetib kelib, oʻzini qizga tanitadi. Odatida qoʻlidagi qadahni unga tutadi. Zariadr qizni otasi Omarg ham bilmaydigan joyga olib ketadi.

Asarda sevgi va erk masalasi bosh mavzu boʻlib, oila qurishda yigit va qiz muhabbati inobatga olinishi lozimligi taʼkidlangan. Odatidaning oʻz sevgisiga sadoqati, qatʼiy irodasi va Zariadrning vafodorligi, mardligi oʻrtadagi tusiklarni yengishga, maqsadlariga erishuviga olib kelgan. Qissa rassomlar diqqatini ham jalb etgan. Qadimda ibodatxona, saroy va ayrim xonadonlarning devoriy rasmlari shu mavzuda boʻlgan. Qissaning mazmuni antik davr muallifi Ateney (mil. 2—3-asr)ning "Sofistlar tushligi" kitobida keltirilgan Hares Mitilenskiy (mil. av. 4-asr)ning hikoyasi orqali bizgacha yetib kelgan. "3. va O." syujeti va mazmuni turkiylarning keyingi asrlarda yaratilgan "Oʻgʻuznoma", "Alpomish" va b. xalq ogʻzaki poetik ijodi namunalarida, shuningdek, Firdavsiyning "Shohnoma" asarlarida ham oʻz ifodasini topgan.

## Adabiyot
* Mallayev N., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 1kitob, 2nashr. T., 1965.

## Manbalar
Zarina

**Zarina** (mil. av. 7-asr) — saklar malikasi va podshosi. Midiya davlati bilan Parfiyaga egalik qilish uchun uzoq muddatli urushlar olib borgan. Nihoyat urtada sulq shartnomasi imzolanib, Ktesiyniit yozishiga koʻra, har ikki tomon abadiy doʻst va harbiy ittifoqdosh boʻlishga kelishgan. 3. oʻzining jangovarligi, jasurligi, uddaburonligi, aklzakovati, goʻzal husni tarovati bilan boshqa sak ayollaridan ancha ustun turgan. Saklarda urush xavfi tugʻilgan paytda ayollar ham erkaklar bilan bir qatorda turib jang qilishgan. 3. saklar yurtini qoʻshni koʻchmanchi qabilalar asoratidan xalos etib mamlakatni obod qilish yoʻlida xayrli ishlar qilgan, koʻplab shaharlar bunyod etgan, xalq farovon yashagan. Shuninguchun 3. vafot etgach, vatandoshlari uning porloq xotirasini eʼzozlash maqsadida tarixda misli yoʻq maqbara qurishgan. Uch burchakli piramida shaklidagi mahobatli maqbaraning har bir tomonining uz. 3 stadiy (1 stadiy 176,6 m ga teng)ga teng boʻlib, uning oʻtkir uchlari kukka boʻy choʻzgan. Maqbaraning tepasida esa Z.ning oltindan yasalgan ulkan haykalini oʻrnatishib, Z.ning jasoratlarini madh etishgan, uning ajdodlariga nisbatan qilingan marosimlardan ham tantanavor ravishda xotirasini yodga olishgan. 3. haqida koʻplab epik asarlar, qissa, doston qadimdan saqlanib qolgan. (maye. "Zarina va Striangep"). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti K. Moiseyevaning "Zarinaning shamshiri" tarixiy qissasini (S. Hasan tarjimasi) nashr qilgan (2001).

## Adabiyot
* Pyankov I. V., Srednyaya Aziya v izvestiyax antichnogo istorika Ktesiya. Dushanbe, 1975.

Faxriddin Hasanov.

## Manbalar
Zarina va Striangey

"ZARINA VA STRIANGEY" - tarixiy qissa. Muallifi — yunon tarixchisi Ktesiy (mil. av. 400 y.). Qissada (uning turli variantlari bor) saklar bilan Midiya davlati oʻrtasidagi urushlar haqida hikoya qilinadi. Saklar malikasi Zarina birinchi eri podsho Kidrey vafot etgach, Midiyaga tobe Parfiya viloyati dinasti (hokimi) Marmarga turmushga chiqadi. Bundan norozi boʻlgan Midiya saklarga qarshi urush ochadi. Janglardan birida Zarina yarador boʻlib, jang maydonidan oʻzini chetga oladi, uni midiyalik Striangey taʼqib etib otdan qulatadi. Biroq asirasi yosh, goʻzal sak qizi ekanligini koʻrgach, Striangey unga oshiq boʻlib, Zarinaga ziyon zaxmat yetkazmay qoʻyib yuboradi. Oradan bir oz vaqt utgach, Zarinaning eri Marmar Striangeyni asir olib, uni qatl qilmoqchi boʻladi. Zarina eridan Striangeyni ozod qilishni soʻraydi, biroq rad javobi olgach, Striangeyni va asirlardan bir qanchasini oʻzi xalos etib, ular bilan birgalikda Marmarni uldiradi. Shundan soʻng midiyaliklarga Parfiya viloyatini qaytarib, ular bilan doʻstlik sulhi tuzadi. "3. va S." qahramonlik va sevgi haqidagi qissa boʻlib, uning bosh qahramoni Zarina tarixiy shaxe — sak hukmdorlaridan biri boʻlgan. Qissada u zakovatli va tadbirkor, qabiladoshlariga gʻamxoʻr hukmdor, shuningdek, ornomusli, odobli va iffatli ayol sifatida gavdalanadi. Ktesiy maʼlumotiga koʻra, Zarina vafotidan keyin saklar unga ehrom shaklida maqbara qurib, oltin haykal urnatishgan. Kissa sharq xalqlari orasida keng tarqalgan.

## Adabiyot
* Pyankov I. V., Srednyaya Aziya v izvestiyax antichnogo istorika Ktesiya, Dushanbe, 1975.

## Manbalar
Zoyit Zaripov

**Zoyit Zaripov** (1912, Taxtakupir tumani — 1981.17.5, Nukus) — karaqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Faoliyatini "Tong nuri" teatri truppasida boshlagan (1927). 1930-yildan Qoraqalpoq teatrida. Qoraqalpoq professional teatr sanʼati shakllanishida katta rol uynagan. Salbiy, hajviy va grotesk rollar ustasi. Ijodi ifoda vositalarining aniqligi, fikrning tugalligi, nutq va harakatlarning mukammal ishlanganligi bilan harakterli. Eng yaxshi rollari: Tilmoch ("Kuklan botir"), Serman ("Oygul va Obod"), Qutim soʻpi ("Berdaq"), Hakimzoda vazir ("Oshiq Gʻarib"), Turman ("Ravshan") va b.

## Manbalar
Zardoʻzi

**Zardoʻzi** — zar (tilla yoki kumush suvi yuritilgan) ip, ipak va boshqalar bilan kashta tikib bezak yaratish usuli va shu usulda bezatib tayyorlangan kiyim, badiiy buyumlarning nomi (masalan, zardo'zi doʻppi, zardo'zi  telpak, zardo'zi  nimcha va boshqalar). 

## Yana qarang
Zardoʻzlik.

## Manbalar
Zarif Miskar

**Zarif Miskar** (1800, Buxoro ?) — atoqli qoʻgʻirchoqboz. Yoshligida raqqoslik qilgan, keyinroq surnaychi (mehtar) sifatida qoʻgʻirchoqbozlar bilan tomosha koʻrsatgan, baʼzan masharabozlik ham qilgan. taxminan 19-asrning oʻrtalarida Oʻrdaga ishga taklif etilib, Buxoro amiri saroyidagi qugʻirchoqbozlar hamda raqqoslar toʻplariga rahbarlik qilgan. Ip bilan oʻynatiladigan "Chodir xayol" qugʻirchoq teatri ustasi sifatida tanilgan. Ayniqsa "Sarkardalar" tomoshasi katta muvaffaqiyat qozongan. Mashhur qoʻgʻirchoqboz Doniyor qoʻgʻirchoqboz ham Zarif Miskarning shogirdi.

## Manbalar
Zariya

**Zariya**, Zaria — Nigeriya shim.dagi shahar. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 350 ming kishidan ziyod (1990y.lar oʻrtalari). Paxta yetishtiriladigan rnning muhim savdo markazi. Paxta tozalash, toʻqimachilik, yogʻ, un tortish, tamaki korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari, velosiped zdi bor. Hunarmandchilik rivojlangan, turli buyumlar toʻqiladi, teri oshlanadi. U-nt bor. Shaharga 1513 yilda Zariya davlati poytaxti sifatida asos solingan. 

## Manbalar
Zarkosa

**Zarkosa** — Bobotogʻ tizmasidagi eng baland choʻqqi. Surxondaryo viloyatining shimoli-sharqida, Uzun tumani hududida joylashgan. Oʻrtacha balandligi 2290 metrni tashkil etadi. Sharqiy yon bagʻri Kofarnihon daryosi vodiysiga hamda shimoli va shimoli-sharqiy yon bagʻri Surxondaryo vodiysi tomon tik tushgan. Janubi va janubi-sharqiy yon bagʻri qiyaliklardan iborat. Togʻ qishda qor bilan qoplanadi. Zarkosadan sharqqa tomon kichik soy oqadi, gʻarbida esa buloqlar bor. Choʻqqi atrofida archazor, pistazor, bodomzorlar keng tarqalgan.

## Joylashishi
Zarkosa choʻqqisi Hisor tizmasining bir boʻlagi boʻlgan Bobotogʻ tizmasining eng baland choʻqqisi hisoblanadi. Bu togʻ ancha yemirilib, paslashib qolgan. Zarkosaning balandligi 2289 metga yetadi. Bobotogʻ gʻarbga va janubga tomon asta-sekinlik bilan pasayib boradi. Tizmadagi togʻlarning oʻrtacha balandligi 1200-1500 metrga yetadi. Bobotogʻ okrugi relyefi Hisor-zarafshon okrugi relyefidan tubdan farq qiladi.

Asosan paleogen va yura davri ohaktoshlari, gil, alevrolit, qumtoshlardan tarkib topgan. Zarkosa choʻqqisi joylashgan hududning sharqiy yon bagʻri tik va ensiz, togʻ oldi tekisliklari Kofarnihon daryosi terrasalariga yaqin yerda joylashgan. Gʻarbiy yon bagʻri ancha yotiq va keng boʻlib, asosiy qismi past togʻlardan tarkib topgan. Togʻ tizmasining yon bagʻirlari koʻplab quruq soylar oʻtganligi sababli parchalangan. Bu yerda karst keng tarqalgan. Mazkur hududdagi togʻlar orasida koʻplab botiqlar mavjud, ular neogen va antropogen davri yotqiziqlari bilan toʻlgan.

## Oʻsimliklar dunyosi
Zarkosa choʻqqisida turli oʻsimliklar mavjud. Jumladan togʻ oldi hududlarida archazor, bodomzorlar mavjud. Shuningdek togʻ piyozi, kiyikoʻt, marmarak, yovvoyi beda, chayonoʻt, qiziltikan kabilar ham keng tarqalgan.

2022-yilda bu yerdana bir nechta yangi turlar aniqlangan. Jumladan, Piyoz (Allium L.) turkumiga mansub boʻlgan oʻsimlik turi aniqlangan. Mazkur piyozning boʻyi 15-20 sm boʻlib, gullari mayda va och pushti rangda. Bu turning eng yaqin qardoshi Eron, Afgʻoniston va Markaziy Osiyo hududidagina uchraydi.

## Adabiyotlar

## Manbalar
Zarmiton oltin koni

**ZARMITON (CHORMITON) OLTIN KONI** —  Samarqand viloyati Qoʻshrabot tumanida joylashgan. Nurota togʻining janubi-gʻarbiy chekkasida, Samarqand shahridan qariyb 100 km shimoli-gʻarbda joylashgan kon. 1952-yilda I. H. Hamroboyev tomonidan ochilgan. 1978-yil ishga tushirilgan. 1950-yillardan keyin konda olib borilgan geologik qidiruv va geofizik tadqiqotlar natijasida oltini bor bir qancha joylar aniqlandi. Kondagi asosiy ruda minerali — oltin va kumush; qoʻshimchalari: volfram, qoʻrgʻoshin, pyx, surma va geologik tuzilishida erta silur davri jazbuloq svitasiga taallukli vulkanogenterrigen jinslar ishtirok etgan. Ular izoklinal burmalar hosil qilgan va regional metamorfizm jarayoniga uchragan. Kondagi intruziv jinslar biotitamfibolli granosiyenitlardan iborat. Sanoat ahamiyatiga molik rudalar yertomir shaklida, ular 70—80° ostida shimol va shimoli-sharqqa enkaygan. Zarmitan konida oltin hosil boʻlishida tektonik, magmatik va litologik kabi omillar muhim rol oʻynagan.

## Manbalar
Zarnuq

**Zarnuq**, Zarnuj, UjuqZarnuq, Zerinuh (Saritoq) — qad. shaharqalʼa. Sirdaryoning soʻl sohilida joylashgan. Abu Abdullo Xorazmiyning "Mafotix alulum" asarida "zurnu istilohi chigʻir" maʼnosini anglatgan. Shunga qaraganda 3. qalʼasi chigʻir yordamida suv chiqariladigan balandlikda joylashgan. Chingizxon 1220 y. fevralda Buxoroni olgach, moʻgʻullar Chingizxonning kenja oʻgʻli Tuli rahbarligida Z.ni qamal qilganlar. Chingizxon qamaldagilarga oʻzining xos kishisi Donishmand hojibni joʻnatib taslim boʻlishni taklif etgan. 3. ahli kuchlar teng emasligi boisidan taslim boʻlgan. Moʻgʻullar Z.ga "Qutlugʻ baligʻ" deb nom qoʻyganlar.

## Manbalar
Zarkokil

**Zarkokil**, tangachoʻlpi — ziynat buyumi, Sharq ayollarining sochlariga taqadigan bezagi. Ayollarning ikki chakkalari yoki soch oʻrimlariga taqilgan. Dastlab Qoʻqon xonligi davrida oltindan yasalib. 3. deb atalgan. Keyinchalik tanga va soʻlkavoylardan ("tangachoʻlpi" nomi shundan) ikki qator qilib ishlangan. Tanga va soʻlkavoylar oʻzaro kumush zanjir yoki halqachalar bilan ulangan. Yuqori qismidagi ilgagi bilan chakkadagi sochga, soch oʻrimlariga taqib qoʻyilgan.

## Manbalar
Zarpechak

**Zarpechak**, chirmovuq ()— chirmovdoshlar ()ra mansub tekinxoʻr oʻsimlik turkumi. Moʻʼtadil mintaqalargacha 170 turi uchraydi. Bargsiz va ildizsiz bir yillik oʻt, qatʼiy karantin obʼyekti. Poyasi chirmashib oʻsadi, ipsimon, sershox, tanasi sariq, yashilsargʻish yoki toʻq sariq. Gullari mayda oq yoki och pushti. Mevasi qattiq qobiqli bir qancha urugʻli dumaloq koʻsakcha, urugʻida oʻralgan murtagi bor. Murtakning tuklar bilan qoplangan kalin uchi tuproqqa oʻsadi, ikkinchi uchi urugʻ poʻstidan ajralib xoʻjayin oʻsimlikka chirmashadi va oʻralib, oʻsimlik toʻqimalariga chuqur kirib shirasini soʻradi va quritadi. 3. urugʻi va poyasidan koʻpayadi. Z.ning bir oʻsimligi 10—50 minggacha urugʻ beradi. Z.ning Oʻrta Osiyoda uchraydigan turlari: dala 3., asosan, beda, kanop, gʻoʻza, sabzavotpoliz va b.ni zararlaydi; beda 3., asosan, bedani, shuningdek, noʻxat, qashqarbeda va yantoqni zararlaydi; xitoy 3. kanop, jut, gʻoʻza, lavlagi, qovun, beda, qisman kartoshka pomidorni zararlaydi; yevro pa Z. kanop, kartoshka, tamaki, qulmoq, beda, qashqarbeda, siren va b. buta hamda daraxtlarni zararlaydi; Kurash choralari: karantin, 3. tushgan bedapoyaga birinchi oʻrimdan keyin nitrafen yoki DNOK eritmasi, haydalgan bedapoya, uvat, yoʻl yoqalari, ekin ekilmagan yerlarga esa nitrafen eritmasi purkaladi. 

## Manbalar
Zarra

**Zarra** — oz sonli elementar zarralardan tashkil topgan modda ulushlari. Mas, tutun Z.lari, chang Z.lari, havodagi suv Z.lari, molekulalar, atomlar, yadrolar, nuklonlar va b. Oʻlchamlariga qarab 3. makrozarralar yoki mikrozarralarga boʻlinadi; makrozarralar mikrozarralardan tashkil topadi. Mikrozarralar (atom yadrosi, elektronlar, nuklonlar, mezonlar, giperonlar, ukvant va hokazo) spinlari qoʻshilgan holda maʼlum yoʻnalishda harakatlanishi Z.larning qutblanishi deyiladi. Ichki tuzilishiga qarab murakkab yoki oddiy Z.lar boʻladi; murakkab Z.lar oddiy Z.lardan iborat. 3. qandayligidan qatʼi nazar, energiya, impuls, massa va b. xususiyatlarga ega. Dastlab 3. va uning xususiyatlari oʻzgarmas, har qanday 3. yanada maydaroq Z.lardan iborat, deb hisoblanardi. Tekshirishlardan maʼlum boʻldiki, Z.lardan baʼzilari butunlay oʻzgarishi, oʻz tarkibida boʻlmagan yangi Z.lar paydo qilishi, hatto oʻziga moye antizarralar bilan toʻqnashganda tamomila yoʻqolib, elektromagnit maydon hosil qilishi mumkin ekan (qarang: Antizarralar, Annigilyasiya). 3. tushunchasi maydonlar nazariyasi va toʻlqinlar nazariyasida ham koʻp ishlatiladi. Tinch turgan modda Z.lari massaga ega, elektromagnit maydon Z.lari — fotonlar esa tinch turganda massaga ega boʻlmaydi. Z.lar sistemasi nazariyasida (jumladan, qattiq jismlar nazariyasida) tekshiriladigan hodisalarning roʻy berishida koʻp Z.lar maʼlum jihatdan haqiqiy moddiy Z.larga oʻxshash boʻlgani uchun yordamchi tushuncha sifatida kvazizarralar tushunchasi bilan ish koʻriladi, mas, fonon, polyaron, eksiton, magnon, plazmon va b. (yana qarang: Elementar zarralar).

## Manbalar
Zarra-antizarra jufti

**Zarra-antizarra jufti** — zarralar bilan antizarralarning bir vaqtda birgalikda (juft holda) hosil boʻlishi. Bu jarayon energiya, impuls va b. kattaliklarning sakdanish qonunlariga boʻysunadi. Z.a. j. xreil boʻlishi yadro bilan toʻqnashuvchi zarra energiyasiga va jarayonda ishtirok etuvchi boshqa zarralarning xossalariga bogʻliq.

Elementar zarralarning yemirilishi, ularning oʻzaro yoki yadrolar bilan toʻqnashuvi natijasida turli Z.a. j. hosil boʻladi. Maye, proton (r) bilan proton (r) toʻqnashuvi natijasida proton (r) va antiproton (u/), foton (u) bilan proton O) toʻqnashuvi natijasida musbat myuon (s+) hosil boʻladi va hokazo. Yemirilish natijasida neytral kaon (A^mezonEdan musbat pion (musbat kmezon, d+) va manfiy pion (manfiy tsmezon, l"), neytral pion (7s°)dan elektron (v") va pozitron (ye+) hosil boʻladi va hokazo. Odatda, Z.a. j. hosil boʻlishi deganda fotondan elektron va pozitronning u> (yeg + ye+) vujudga kelishi tushuniladi. Biror zaryadli zarra (mas, atom yadrosi) maydonidagi foton elektronpozitron juftligini hosil qiladi. Z.a. j. hosil boʻlishi va annigilyasiya hodisalari materiyaning bir shakldan boshqa shaklga (modda shaklidan maydon shakliga) va aksincha oʻtishini isbotlashga dalil boʻladi. 

## Manbalar
Zarrabin

**Zarrabin** (arab, zarra — mayda va fors, bin — koʻrmoq feʼlining oʻzagi) — mikroskopning qad. nomi.

## Manbalar
Zaruriy mudofaa

**Zaruriy mudofaa** - jinoyat huquqida hujumdan qonuniy tarzda himoyalanish. Odatda, qonunda Z.m. holatida qilingan va tajovuzchiga shikast va zarar yetkazgan harakat, agar u Z.m. chegarasidan chiqmagan, yaʼni himoya xavfxatar harakteriga moye boʻlsa, jinoyat deb topilmaydi, ijtimoiy xavfli va huquqqa xilof qilmish sanalmaydi, jinoiy javobgarlikni keltirib chiqarmaydi. OʻzR Konstitutsiyasining 20 va 27moddalarida, Oʻzbekiston JK 37moddasida har bir fuqaroning oʻzini va b. shaxslarni, shuningdek, jamiyat va davlat manfaatlarini faol himoya qilish huquqi ifodalangan.

Zartepa shahar harobasi.

## Manbalar
Zarchopon

**Zarchopon** — qovunning oʻrtapishar navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Shirali va mahalliy Choʻgari navlarini duragaylab yaratilgan (1986; R. Hakimov, A. S. Shchukina). Shakli choʻziq yoki tuxumsimon. Ogʻirligi 2,8— 3,4 kg . Sirti sal tilimtilim, tuyey och sariq, toʻrlari toʻqyashil. Poʻsti oʻrtacha, qattiq, eti pushtirang , shirin, asal hidi keladi. Tarkibida 15% quruq modda mavjud. Urugʻi oʻrtacha, sargʻish, urugʻidan unib chiqqanidan keyin birinchi hosili 77—93 kunda pishadi. 1990-yildan respublikaning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan. Hosildorligi 20—25 t/ga.

## Manbalar
Zarchoʻva

**Zarchoʻva** (Curcuma) – zanjabildoshlarning oilasiga mansub koʻp yillik oʻt oʻsimlik. 50 dan ortiqturi bor. Ikki turi Osiyo, Afrika va Avstraliyaning tropik xududlarida oʻsadi. Hindiston, Indoneziya, Xitoyning janubida ekiladigan (S. Jonga L.) turi koʻproq ahamiyatga ega. Asosan, xushbuy, ildizi tarkibida 1,5—5% efir moyi va zararsiz sariq modda bor. Ildizi kukun holida ishlatiladi, issiq suvda tez eriydi, oziqovqatga (palovni tillarang qilishda zirvakka yoki yuvilgan guruchga qoʻshiladi). Zarchoʻvadan olinadigan sariq buyoq loklarga rang berishda ishlatiladi. Ikkinchisining ildizpoyasidan olinadigan achchiq modda likyor tayyorlashda va tibbiyotda qoʻllanadi. Yovvoyi turlarining ildizpoyasidan kraxmal olinadi. Zarchoʻva ildizpoyasidan kupaytiriladi.

## Manbalar
Zarya surxana

"ZARYA SURXANA" („Surxon tongi“) — Surxondaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gaz. Termiz sh.da rus tilida haftada 2 marta chiqadi. Dastlab 1941-yil 10-avgustdan „Leninskoye znamya“ („Lenin bayrogʻi“) nomi bilan nashr etilgan. 1991-yildan hozirgi nomda. Gaz.ga turli yillarda G.N.Rokotov, P.T.Trofimenko, M.M.Paletskiy, I.M.Melnikov, A.Hakimov, N.Chehaqov, D.A. Kucherenko va b. muharrirlik qilgan. Gaz. sahifalarida viloyat ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayotiga doir materiallar berib boriladi. Mamlakat fuqarolarida yangicha tafakkur va dunyoqarashni shakllantirish, shu maqsadda yagona milliy gʻoya — milliy mafkurani yaratish va hayotga tadbiq etish gaz. taxririyati jamoasi oldidagi eng mux, im vazifa sanaladi. Adadi 1000 (2002).

## Manbalar
Zaryad

**Zaryad:**

1) elektr 3. — elektromagnit maydon manbai; zaryadlangan zarralarning uzaro elektromagnit taʼsirlashuvi intensivligini ifodalaydigan fizik kattalik. Bir xil ishorali Z.lar birbiridan itariladi, har xil ishorali Z.lar esa birbiriga tortiladi (qarang Kulon qonuni). Elektronlar, pozitronlar, protonlar, zaryadli mezonlar va b. elementar zarralar hamda atom yadrosi eng kichik musbat yoki manfiy elektr Z.ga ega. Elektr 3., odatda, elektrostatik birliklar (SGSE) yoki kulonlar bilan ulchanadi. Eng kichik elementar elektr 3. ye = (4,80298 ± 0,000201) • 10 |0 SGSE birlikka teng . Elementar elektr Z.ni birinchi marta 1911 yilda R. E. Milliken aniq ulchagan; 

2) portlovchi modda Z.i — maxsus kamera (shurp, quduq va b.) ga joylashtirilgan, vazni va oʻrnatiladigan joyi oldindan hisoblangan hamda portlatishga tayyorlangan portlovchi modda; 

3) uloqtiriladigan porox Z.i — oʻq otar qurol stvoli kanalida snaryad (mina, oʻq)ni harakatga keltirish va kerakli tezlikda otish uchun zarur boʻlgan, gilza yoki alohida qopchiklar (kartuzlar)ga joylashtirilgan maʼlum miqdordagi porox; 

4) qattiq raketa yoqilgʻisi Z.i — dvigatel kamerasiga joylashtirilgan va yonganda raketani harakatlantiruvchi reaktiv kuch hosil qiladigan bir yoki bir necha qattiq yoqilgʻi bloki (shashkasi).

## Manbalar
Zaryadli zarralar hisoblagichlari

**Zaryadli zarralar hisoblagichlari** — zaryadli zarralar (elektron, proton va b.)ni qayd qilish va ularning energiyasini aniqlash uchun ishlatiladigan fizik qurilmalar. Ularning ishi zaryadli zarralarning modda atomlari bilan oʻzaro taʼsirlashishiga asoslangan.

3. z. h.ning bir necha xillari mavjud: ionlash hisoblagichi (ionlash kamerasi), mutanosib (proporsional) hisoblagich, Geyger — Myuller hisoblagichi, Cherenkov hisoblagichi, ssintillyasiyey hisoblagich, yarimoʻtkazgichli hisoblagich, kristall hisoblagich va b. Ionlash hisoblagichining ishi gaz razryadiga asoslangan. Bunday hisoblagichlar ikki elektrodli yopiq idishdan iborat. Idish inert gazlar, vodorod, azot yoki gaz aralashmalari, jumladan uglevodorodlar bilan toʻldiriladi. Elektrodlarga tok manbai ulanib, elektr maydoni hosil qilinganda musbat va manfiy ionlar elektrodlarga tortiladi. Hisoblagichdan oʻtgan zaryadli zarralar zanjirda impulslar hosil qiladi. Rasmda zaryadli zarralarni qayd qilishning umumiy prinsipi koʻrsatilgan (yana q. Ionlash kamerasi). Mutanosib hisob l agich ning ishi ham gaz razryadiga asoslangan. Unda zanjirdagi tok amplitudasi qayd qilinayotgan zaryadli zarralar energiyasiga mutanosib boʻladi. Hisoblagich elektrodlaridan biri, koʻpincha, silindr shaklida boʻlib, ikkinchi elektrod — silindr oʻqi boʻylab tortilgan ingichka simdir. Metall silindr — katod, sim esa anod vazifasini oʻtaydi. Anod — katod potensiallari farqi 900—1000 V boʻlganda birlamchi ionlanish natijasida hosil boʻladigan erkin elektronlarning tezligi elektr maydoni taʼsirida ortib, ionlar hosil kila oladi. Bu hodisa gaz kuchaytirishi deyiladi. Potetsiallar farqi ortgan sari elektr impulsi amplitudasi ham ortadi, erkin elektronlar katta tezlikka erishadi va, oʻz navbatida, gaz atomlarini ionlarga ajrata oladi. Ionlanish ketmaket takrorlanib, jala razryadi (elektronlar jalasi — mustaqil boʻlmagan razryad) roʻy beradi. Ionlar schyotchik elektrodiga borib yetganidan keyin elektr razryadi soʻnadi. Yarimoʻtkazgichli hisoblagich (detektor) — zaryadli zarralar va gammanurlarni qayd qilish va ularning energiyasini oʻlchaydigan asbob. Koʻpincha, kremniy yoki germaniy monokristallidan plastinka koʻrinishida tayyorlanadi. Zaryadli zarralar plastinkaga tushganda, muvozanat holatda boʻlmagan zaryad tashuvchilar jufti, yaʼni elektronkovak jufti hosil qiladi. Tashqi elektr maydon taʼsirida elektron va kovak elektrodlarga tomon siljiydi, natijada tashqi zanjirda elektr impulsi hosil boʻladi. Bu impuls radiotexnik qurilmalar yordamida qayd qilinadi. Kristall hisoblagich — dielektr kristallarda hosil boʻlayotgan zarralarni qayd qiluvchi asbob. Dielektrik monokristall (odatda, olmos yoki kadmiy sulfid kristallari)dan tayyorlanadi. Bulardan tashkari, Vilson kamerasi, diffuzion kamera, katlamli fotografik emulsiya va b. ham zaryadli zarralarni qayd qiladigan hisoblagichlar hisoblanadi.

Rahim Bekjonov.

## Manbalar
Zarqogʻoz

**Zarqogʻoz**, folga — 1) rangli, nodir, asl metallar va poʻlatdan tayyorlanadigan, eni 5–1000&nbsp;mm va qalinligi 0,001—0,2&nbsp;mm boʻlgan varaq yoki lenta zarqogʻoz joʻvali (valetsli) prokat stanlarida oʻrama (rulon) holida prokatlab chiqariladi. Prokatlab olish qiyin boʻlgan qattiq materiallar eritib olinadi. Oziqovqat mahsulotlarini oʻrashda, elektrotexnikada kondensatorlar tayyorlashda, termoizolyasiya va b. maqsadlarda ishlatiladi; 2) matbaada — bir tomoni maʼlum miqdordagi bogʻlovchi bilan ishqalangan va biror pigment bilan krplangan kalka yoki shaffof plyonka. Kitob muqovasiga presslab tasvir tushirishda ishlatiladi.

## Manbalar
Zaryadlangan zarralar tezlatkichi

**Zaryadlangan zarralar tezlatkichi** — elektr yoki oʻzgaruvchan magnit maydoni yordamida katta energiyali zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, atom yadrolari) olish uchun moʻljallangan qurilma, q. Ushbu qurilmalar zamonaviy fizika va texnalogiyada muhum ahamiyatga ega. Ular fundamental zarralar fizikasi, tibbiyot, materialshunoslik va boshqa koʻplab sohalarda qoʻllaniladi.

## Manbalar
Zaryadlash qurilmasi

**Zaryadlash qurilmasi** 1) elektrotexnikada — akkumulyatorlar va kondensatorlar batareyasini zaryadlash uchun oʻzgarmas tok beruvchi agregat; zaryadlash generatori yoki toʻgʻrilagichli transformator, taqsimlash qurilmasidan iborat. Akkumulyator 3. q. davriy zaryadlash, uzluksiz va uzlukli zaryadlash, qoʻshimcha hamda qayta zaryadlashda qoʻllanadi. Akkumulyator batareyalari zaryadlash toki sigʻimi va kuchlari tengligi alomatlari boʻyicha alohida guruxlarga yigʻiladi. Davriy zaryadlashda batareyalar ikki guruhga boʻlinadi va 3. q. ulardan bitta guruhini zaryadlaydi. Uzluksiz zaryadlashda ham nafuzka tarmogʻi taʼminlanadi, ham akkumulyatorlar batareyasi zaryadlanadi. Uzlukli zaryadlashda esa 3. q. muayyan vaqtning bir qismida nagruzkani taʼminlab, akkumulyatorlar batareyasini zaryadlaydi, vaqtning boshqa qismida kichik nagruzkada zaxirada boʻladi; bunda nagruzka zanjirini akkumulyatorlar batareyasi taʼminlaydi. Kondensator 3. q. kondensatorlarni normal rejimda zaryadlaydi. Toʻgʻrilagich 3. q. bir fazali kam quvvatli boʻlib, akkumulyatorlar batareyasini zaryadlashda kuchlanish transformatorning ikkilamchi chulgʻamidan toʻgʻrilab olinadi; 2) portlatuv i shl ari da 3. q. zaryad boʻshligʻini portlatuv moddalari (PM) bilan toʻldiradigan mexanizm yoki mashina. Ikki guruhga: tarkibida nitroefirlar yoki geksagenlar boʻlmagan patronlashgan PM bilan zaryadlash va granula (donador)langan PM bilan zaryadlash xillariga boʻlinadi. Birinchi guruhi yaxshi takomillashmaganligi va qimmatligi tufayli ishlatilmaydi. Ikkinchi guruhi konlar, shaxtalar, quduqlarni zaryadlashda qoʻllanadi.

Sapi Majidov.

## Manbalar
Zargʻaldoq (maʼnolari)

**Zargʻaldoq**:

* Zargʻaldoq (Oriolus oriolus) — chumchuqsimonlar turkumiga mansub qush.
* Zargʻaldoq (qush) - Oʻzbekistonga bahorda kelib, kuzda qishlash uchun Hindistonga ketadi.
Zargʻaldoq (qush)

**Zargʻaldoq** - Oʻzbekistonga bahorda kelib, kuzda qishlash uchun Hindistonga ketadi. 3., odatda, togʻ oʻrmonlarida, baʼzan toʻqay va vohalarda hayot kechiradi. Daraxt shoxlariga uya soladi. May oxirida 3— 4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 14—15 kundan keyin jish joʻja chiqadi. 18—19 kundan soʻng joʻjalar uchirma boʻladi. 3. qurt va qoʻngʻizlar bilan oziqlanadi. Bogʻ va oʻrmon zararkunandalarini qirib, foyda keltiradi.

## Manbalar
Zarhal

**Zarhal** – hal turi; ezib suyultirilgan oltin kukuni. Amaliy sanʼat (ayniqsa zargarlik)da narsa (buyum)larning yuzasiga surtiladi (yugurtiraladi) va aynan shunday usulda ishlangan buyum ham Zarhal deb ataladi (mas, yuziga Zarhal yugurtirilgan kumush isirgʻa – zarxal isirgʻa).

## Manbalar
Zaskar

**Zaskar** — Himolay togʻlarining shimoli-gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi. Hindiston va Xitoy hududida. Uzunligi shimomi-gʻarbdan janubi-sharqqa 600&nbsp;km. 6400 m balandlikda daralar bilan oʻyilgan keng platosimon yuza boʻlib, unda bal. 7800 m dan ortiq boʻlgan alohida choʻqqilar koʻtarilib turadi. 3. ohaktosh, qumtosh, slanets va granitdan tuzilgan. Janubiy yon bagʻrida 4000 m gacha oʻrmon, undan yuqorida alp va subalp oʻtloklari, togʻ tepalarida doimiy qor va muzliklar, shimolda dashtlar bor. Satlaj daryosi kesib oʻtadi. Vodiylarda dehqonchilik qilinadi. Korund konlari topilgan.

## Manbalar
Georgiy Zastavnikov

**Georgiy Ivanovich Zastavnikov** (1898.13.12—1970.13.2, Toshkent) - sirk artista. Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1907-yildan ukasi Vladimir Ivanovich 3. (1900—1926) bilan Turkistonning shahar va qishloklarida qoʻsh chigariq, aylanadigan temir shoti ustida gimnastika tomoshalari koʻrsatgan. Komik akrobatlar (Shax va Mat), 1913-yildan kupletchi masharabozlar, buffmasharabozlar sifatida shuhrat qozonganlar. Oʻrgatilgan hayvonlar bilan boʻlgan tomoshalarida komediyali, satirik yoki taklidiy sahnalar koʻrsatdi. "4 G" (antifashistik pamflet, Gitler, Gebels, Gering, Gimmler haqida) va b. tomoshalari mashhur boʻlgan. 1918—22 yillarda Buxoroda, keyinchalik V. Lazarenko bilan Fargʻonada tomosha koʻrsatgan (1930). U 40 yil davomida hamma manejlarda it oʻynatish tomoshasi bilan chiqqan. Oʻzbek sirk jamoasida masharabozhayvon oʻrgatuvchi boʻlib ishlagan.

## Manbalar
Zafar

**Zafar** — Toshkent viloyatidagi shaharcha (1918—72 yillarda Olmazor qishlogi). Bekobod tumani markazi. Toshkentdan 120&nbsp;km jan.da, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Bekobod (22&nbsp;km). Aholisi 7,7 ming kishi (2000).

3. qad. aholi maskanlaridan biri, uning markazidagi "Nomsiz tepa" kabristonidan 8—9-asrlarga oid arxeologik buyum qoldiqlari topilgan. 1870-yilda qishloq Rossiyadan koʻchirib keltirilgan ruslarning Korzinkin nomli xutoriga aylantirildi va Dalvarzin volostining markazi boʻldi. Xutor yonida 60 ga olmazori ham boʻlgan (qishloqning avvalgi nomi shundan). 1918-yil Olmazor qishlogʻida shoʻrolar otliq armiyasi uchun qorabayir otlar yetishtirib beradigan ot zdi tashkil qilindi. 1926-yil ot zdi oʻrnida "Dalvarzin" urugʻchilik xoʻjaligi tuzildi. 1930-yil bu xoʻjalik paxtachilik sziga aylantirildi va Olmazor qishlogʻi sz qoʻrgʻoni boʻlib qoldi. Z.da maʼmuriy va madaniymaishiy binolar, sport inshootlari, bozor, 2 kasalxona, 3 umumiy taʼlim maktabi, pedagogika bilim yurti bor. "Yoshlik" savdo markazi qurilgan. Kutubxona, madaniyat uyi, pedagogika bilim yurti qoshida litsey, mehnat taʼlimi kollejlari, xususiy savdo doʻkonlari bor. Tuman hokimiyati binosi oldiga "Nomaʼlum askar" monumenta oʻrnatilgan. Z.dan Toshkent — Bekobod avtomagistral yoʻli oʻtgan. Avtobustaksi saroyi, koʻchma qurilish kolonnalari, "Sarbon" yuk tashish transporti avtokorxonasi bor.

## Manbalar
https://instagram.com/supreme_i.z?igshid=OGQ5ZDc2ODk2ZA==
Zarquloq

**Zarquloq** () — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasining boʻyi 120 sm cha. Barglari koʻkishyashil, tuklar bilan krplangan, patsi, moi kesik. Guli och sariq, bandli. Iyunda gullaydi, iyuldan urugʻlaydi. Oʻzbekistonda adirlarda, tog etaklarida oʻsadi. Toʻpgulining qaynatmasi xalqtabobatida koʻkrak ogʻrigʻi va nafas qisish kasalliklarida hamda gijja va siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi.

## Manbalar