Abu Abdulloh Muhammad VI ibn al-Hasan

**Abu Abdulloh Muhammad VI ibn al-Hasan** (), baʼzida **Moulay Muhammad** deb ham ataladi, Ifriqiyaning soʻnggi Hafsiy hukmdori (1573–1574). Akasi Moulay Ahmad 1569-yilda Uluç Ali tomonidan taxtdan agʻdarilgan. Keyinchalik ispanlar Tunisni qayta zabt etganlarida Ahmad ularning qoʻllab-quvvatlovi evaziga qoʻygan shartlarini qabul qilishni istamadi va buning oʻrniga Sitsiliyada surgunda qolishni afzal koʻrdi. Shundan soʻng, Don John boshchiligidagi ispan istilochi qoʻshini uning oʻrniga Abu Abdulloh Muhammaddni taxtga oʻtqazdi.

## Taxtga chiqishi

Abu Abdulloh Muhammad taxtga oʻtirishiga yordam bergan ispanlarning shaharni talon-taroj qilishiga toʻsqinlik qila olmadi. Shahar aholisidan baʼzilari masjidlardan boshpana topishga urindilar, biroq askarlar masjid ichkarisiga ham bostirib kirib ularni oʻldirdilar. Don John, shuningdek, Zaytuna masjididagi toʻrtta marmar ustunni ham olib ketdi. Bu voqealar Abu Abdulloh Muhammadning xalq orasida obroʻsizlanishiga sabab boʻldi. XVII asr tarixchisi Ibn Abu Dinor bu manzarani shunday tasvirlaydi:

„Kofirlarning qadamlari madrasalarni vayron qildi, barcha ilm xazinalari koʻchalarga sochilib, sochib tashlandi, hatto masjidning sharqiy tomonidan oʻtayotganlar ularning ustini bosmasdan oʻtolmas edilar. Madinada cherkov qoʻngʻiroqlari jarangladi va men baʼzi shahar aholisining nasroniylar Buyuk masjid ichida otlarini bogʻlab qoʻyyapti, degan gaplarini eshitdim“.

Musulmonlar shaharni nasroniylar egallab olgan qismidan quvib chiqarildi va yuzlab qochqinlar atrof hududlarga tarqab ketdi. Adolatni taʼminlash vazifasi nasroniy hokimi va Abu Abdulloh Muhammaddan tuzilgan tribunal zimmasiga yuklatilgan edi.

Turk garnizoni Tunisni tark etib, Bizerta va Qayravonga yoʻl oldi. Natijada Abu Abdulloh Muhammad amalda faqat Tunis va La Gulettadan iborat kichikkina hududning nomigagina hukmdori boʻlib qoldi.

## Hokimiyatdan chetlatilishi

Abu Abdulloh Muhammad taxtga oʻtqazilganidan oʻn oy oʻtib, Usmoniylar Tunisga katta hujum uyushtirdi. Hujumga Tarobulus al-Gʻarbdan boʻlgan Sinan posho va jazoirlik Uluç Ali boshchilik qildi. 1574-yil 15-iyulda bu qoʻshin Tunis qoʻltigʻi sohillariga tushib, qisqa fursatda ispanlarning La Guletta qal’asini egalladi. Ikki oy davom etgan toʻqnashuvlardan soʻng turk kemalari La Guletta kanalidan kirib keldi, 3-sentyabr kuni esa Usmoniylar qoʻshinlari Tunisga bostirib kirdi.

Abu Abdulloh Muhammad ikki bor miltiq oʻqidan yaralandi, soʻngra asirga olinib, Istanbulga joʻnatildi. U yerda unga yashashi uchun yetarli sharoit va taʼminot berildi hamda Yedikule qal’asida qamoqda saqlandi. Abu Abdulloh Muhammad shu yerda 1594-yilda vafot etdi.

## Hafsiylar sulolasining tugashi
Abu Abdulloh Muhammad Ifriqiyaga hukmronlik qilgan Hafsiylar sulolasining soʻnggi vakili edi. Uning toʻngʻich oʻgʻli Moulay Nazar ham Sitsiliyada yashagan, ammo Tunis jangida halok boʻlgan. Yana bir oʻgʻli Moulay Abdurahmon esa 1574-yilda Palermoda boʻlib, otasining nomidan Filipp II ga sadoqat qasamyodini qilish uchun Madrid saroyiga borishni xohlagan, lekin shoh unga oʻz joyida qolishni buyurgan. Biroq Moulay Abdurahmon taxt uchun daʼvosidan voz kechmadi. Mintaqada Usmoniylar hokimiyati zaiflashgan davrda u Tunisda oʻz tarafdorlarini orttirishga harakat qildi. 1594-yilda bir necha shayxlar uni qoʻllayotganini va 60 mingdan ortiq tarafdori borligini daʼvo qilib, Sitsiliya vitse-qirolidan Tunisga hujum uyushtirish uchun ellik yoki oltmishta kema ajratishni soʻradi, ammo bu talab rad etildi.

1581-yilda ispanlar Hafsiylarni hokimiyatga qayta tiklash uchun soʻnggi urinishni amalga oshirdi. Sitsiliyadagi Hafsiy muhojirlardan biri, Moulay Hasanning ukasi shahzoda Ahmad (ispan hujjatlarida „Hamet“ deb atalgan) Palermodan oz sonli tarafdorlari bilan suzib oʻtish uchun ispanlardan yordam oldi. Ispanlar uni Gabes qoʻltigʻining chekka joyiga tushirib, oʻzlari ortga qaytib ketdilar. Ahmad Usmoniylar hukumatiga qarshi badaviy qabilalarini birlashtirishdan umid qilgan edi, biroq tez orada unga beriladigan yordamdan mahrum boʻldi va ichki hududlarga yashirinib oldi. Nihoyat, u 1592-yilda al-Jamda qoʻlga olindi va asir sifatida Konstantinopolga joʻnatildi. Ispan hududlarida qolgan Hafsiylar esa nasroniylikni qabul qilib, Tunisga qaytish umididan butunlay voz kechdilar.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Arnoulet, François: *[https://books.google.com/books?id=uYS3jwEACAAJ Les derniers princes hafsides à Tunis, 1526-1574 à partir de documents espagnols et italiens des XVIe et XVIIe siècles]* 1997
* Bono, Salvatore: TUNISI va LA GOLETTA NEGLI YEAR 1573-1574 Afrikada: Rivista trimestrale di studi e documentazione dell’Istituto italiano per l’Africa e l’Oriente Anno 31, No. 1 (MARZO 1976) 1-39 (43 sahifa)