Qitʼalararo ballistik raketa

**Qitʼalararo ballistik raketa**(**QBR**) () — kamida 5 000 kilometr masofaga uchadigan ballistik raketa bo'lib, asosan yadroviy qurollarni yetkazib berish uchun mo'ljallangan (bir yoki bir nechta termoyadroviy kallaklarni yetkazib berish). An'anaviy, kimyoviy va biologik qurollar ham turli xil samaradorlik bilan yetkazib berilishi mumkin, ammo hech qachon **QBR**larda joylashtirilmagan. Ko'pgina zamonaviy dizaynlar bir nechta mustaqil ravishda nishonga olinadigan qayta kirish vositalarini qo'llab-quvvatlaydi(MIRVs), bitta raketaga bir nechta jangovar kallaklarni olib yurish imkonini beradi, ularning har biri boshqa nishonga zarba bera oladi. Rossiya, Amerika Qo'shma Shtatlari, Xitoy, Fransiya, Hindiston, Buyuk Britaniya va Shimoliy Koreya yagona QBRga ega ekanligi ma'lum.

Dastlabki *QBR*lar cheklangan aniqlikka ega edi, bu ularni faqat shaharlar kabi eng katta nishonlarga qarshi foydalanishga yaroqli qildi. Ular "xavfsiz" tayanch variant sifatida ko'rildi, bu toʻxtatuvchi kuchni hujum qilish qiyin boʻlgan nuqtaga yaqin joyda ushlab turadi. Harbiy nishonlarga (ayniqsa qattiqlashtirilgan) hujumlar hali ham aniqroq, boshqariladigan bombardimonchidan foydalanishni talab qiladi. Ikkinchi va uchinchi avlod konstruksiyalari (masalan, LGM-118 Tinchlikparvari) hatto eng kichik nuqtali nishonlarga ham muvaffaqiyatli hujum qilish mumkin boʻlgan nuqtaga qadar aniqlikni keskin oshirdi.

ICBMlar boshqa ballistik raketalarga qaraganda ko'proq masofa va tezlikka ega: o'rta masofali ballistik raketalar(IRBM), qisqa masofali ballistik raketalar(SRBM) va taktik ballistik raketalar(TBM). Qisqa va o'rta masofali ballistik raketalar umumiy ballistik raketalar sifatida tanilgan.

= Tarix =

### Ikkinchi jahon urushi
ICBM uchun birinchi amaliy dizayn fashistlar Germaniyasining V-2 raketa dasturidan kelib chiqdi. Vernher fon Braun va uning jamoasi tomonidan ishlab chiqilgan suyuq yoqilg'ida ishlaydigan V-2 fashistlar Germaniyasi tomonidan 1944-yil o'rtalaridan 1945-yil martigacha Britaniya va Belgiya shaharlarini, xususan Antverpen va Londonni bombardimon qilish uchun keng qoʻllangan.

*" Projekt Amerika* " ostida fon Braun jamoasi Nyu-York va boshqa Amerika shaharlarini bombardimon qilish uchun mo'ljallangan A9/10 ICBMni ishlab chiqdi. Dastlab radio orqali boshqarilishi mo'ljallangan bo'lib, Elster operatsiyasi muvaffaqiyatsizlikka uchraganidan keyin u uchuvchi kemaga aylantirildi. A9/A10 raketasining ikkinchi bosqichi 1945-yil yanvar va fevral oylarida bir necha marta sinovdan o'tkazildi.

Urushdan keyin AQSh Paperclip operatsiyasini amalga oshirdi, bu operatsiya fon Braun va boshqa yuzlab nemis olimlarini AQSh armiyasi uchun IRBM, ICBM va ishga tushirish moslamalarini ishlab chiqish uchun Qo'shma Shtatlarga olib ketdi.

### Sovuq urush
Ikkinchi jahon urushidan keyin amerikaliklar va sovetlar V-2 va boshqa nemis urushi dizaynlari asosida raketa tadqiqotlari dasturlarini boshladilar. AQSh armiyasining har bir bo'limi o'z dasturlarini boshladi, bu esa harakatlarni sezilarli darajada tezlashishiga olib keldi. Sovet Ittifoqida raketa tadqiqotlari markazlashtirilgan tarzda tashkil etilgan bo'lsa-da, bir nechta jamoalar turli dizaynlar ustida ishlagan.

Sovet Ittifoqida dastlabki rivojlanish Yevropa nishonlariga hujum qila oladigan raketalarga qaratilgan edi. Bu 1953-yilda Sergey Korolyovga yangi ishlab chiqilgan vodorod bombalarini yetkazib berishga qodir boʻlgan haqiqiy ICBMni ishlab chiqishni boshlash buyurilganidan boshlangan. Doimiy moliyalashtirishni hisobga olgan holda, R-7 biroz tezlikda rivojlandi. Birinchi parvoz 1957-yil 15-mayda bo'lib o'tdi va u 400 km uzoqlikda kutilmagan halokatga olib keldi. Birinchi muvaffaqiyatli sinov 1957-yil 21-avgustda bo'lib o'tdi. R-7 6000 km dan ortiq masofani bosib o'tdi va dunyodagi birinchi ICBMga aylandi.  Birinchi strategik-raketa bloki 1959-yil 9-fevralda Rossiyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi Plesetskda ishga tushdi. 

Aynan shu R-7 raketasi 1957-yil 4-oktyabrda koinotga birinchi sunʼiy yo'ldoshni joylashtirdi. Tarixdagi birinchi odamning koinotga parvozi 1961-yil 12-aprelda Sovet Ittifoqi tomonidan R-7 "Vostok" hosilasida amalga oshirilgan. Kosmonavt Yuriy Gagarin. R-7 ning jiddiy modernizatsiya qilingan versiyasi hali ham Sovet/Rossiya "Soyuz" kosmik kemasi uchun uchirish vositasi sifatida qoʻllanadi, bu Sergey Korolyovning raketa dizaynining 60-yildan ortiq ekspluatatsiya tarixini belgilaydi.

AQSh 1946-yilda RTV-A-2 Hiroc loyihasi bilan QBR tadqiqotini boshladi. Bu uch bosqichli say-harakatlar bo'lib, ICBM rivojlanishi uchinchi bosqichgacha boshlanmaydi. Biroq, V-2 dizaynidagi o'zgarishlarni sinab ko'rish uchun ishlatiladigan ikkinchi bosqich dizayni 1948-yilda faqat uchta qisman muvaffaqiyatli ishga tushirilgandan so'ng, moliyalashtirish qisqartirildi. Havo ustunligi va chinakam qit'alararo bombardimonchi samolyotlar bilan yangi tashkil etilgan AQSh Havo kuchlari ICBMni rivojlantirish muammosini jiddiy qabul qilmadi. 1953-yilda Sovet Ittifoqi o'zining birinchi termoyadro qurolini sinovdan o'tkazgandan so'ng vaziyat o'zgardi, ammo faqat 1954-yilda Atlas raketasi paydo bo'ldi. **Atlas A** birinchi marta 1957-yil 11-iyunda parvoz qildi. Raketa portlashiga qadar parvoz bor-yo'g'i 24 soniya davom etdi. Atlas raketasining toʻliq masofaga birinchi muvaffaqiyatli parvozi 1958-yil 28-noyabrda boʻlib oʻtdi. Atlasning birinchi qurolli versiyasi **Atlas D** 1959-yilning yanvarida Vandenbergda ishga tushirilganligi eʼlon qilindi, garchi u hali uchmagan boʻlsa ham birinchi sinov parvozi 1959-yil 9-iyulda  amalga oshirildi va raketa 1-sentabrda xizmatga qabul qilindi.

**R-7** va **Atlas**ning har biri katta ishga tushirish moslamasini talab qildi, bu ularni hujumga qarshi himoyasiz qilib qo'ydi va ularni tayyor holatda ushlab turish mumkin emas edi. ICBM texnologiyasining dastlabki yillarida muvaffaqiyatsizlik darajasi juda yuqori edi. Insonning kosmik parvoz dasturlari (Vostok, Merkuriy, Vosxod, Egizaklar va boshqalar) ishonchlilikka boʻlgan ishonchni namoyish etishning yuqori ko'rinadigan vositasi bo'lib xizmat qildi va muvaffaqiyatlar bevosita milliy mudofaa ta'siriga aylandi. AQSh kosmik poygada sovetlardan ancha ortda qoldi va shuning uchun AQSh prezidenti John Kennediy tomonidan moliyalashtirilgan Saturn raketa texnologiyasidan foydalangan holda Apollon dasturidagi ulushlarni oshirdi.

Ushbu dastlabki ICBMlar ko'plab kosmik uchirish tizimlarining asosini tashkil etdi. Misol uchun R-7, Atlas, Redstone, Titan va Protonni o'z ichiga oladi, ular oldingi ICBMlardan olingan, lekin hech qachon ICBM sifatida joylashtirilmagan. Eyzenxauer ma'muriyati LGM-30 Minuteman, Polaris va Skybolt kabi qattiq yoqilg'ida ishlaydigan raketalarni ishlab chiqishni qo'llab-quvvatladi. Zamonaviy ICBMlar aniqligi oshishi, kichikroq va yengil jangovar kallaklari tufayli ota-bobolaridan kichikroq bo'lib, qattiq yoqilg'idan foydalanadi, bu esa ularni orbital raketalar sifatida kamroq foydali qiladi.

G'arbning ushbu tizimlarni joylashtirishga boʻlgan nuqtai nazari o'zaro ishonchli vayronagarchilikning strategik nazariyasiga asoslangan edi. 1950-1960-yillarda amerikaliklar va sovetlar tomonidan ballistik raketaga qarshi tizimlarni ishlab chiqish boshlandi. Bunday tizimlar 1972-yilgi Anti-Ballistik Raketa Shartnomasi bilan cheklangan edi. Birinchi muvaffaqiyatli ABM sinovi 1961-yilda Sovetlar tomonidan o'tkazildi, keyinchalik u 1970-yillarda Moskvani himoya qiluvchi to'liq ishlaydigan tizimni o'rnatdi.

1972-yildagi SALT shartnomasi amerikaliklar va sovetlarning ICBM uchirgichlari sonini mavjud darajada muzlatib qo'ydi va faqat teng miqdordagi quruqlikdagi ICBM ishga tushirish moslamalari demontaj qilingan taqdirdagina yangi suv osti kemalariga asoslangan SLBM uchirish moslamalarini yaratishga ruxsat berdi. SALT II deb nomlangan keyingi muzokaralar 1972-yildan 1979-yilgacha bo'lib o'tdi va aslida AQSh va Sovet qo'shinlarining yadroviy kallaklari sonini kamaytirdi. SALT II hech qachon AQSh Senati tomonidan ratifikatsiya qilinmagan, biroq uning shartlari 1986-yilgacha, Reygan ma'muriyati Sovetlarni shartnomani buzganlikda ayblaganidan so'ngbekor qilingan.

1980-yillarda Prezident Ronald Reygan strategik mudofaa tashabbusini, shuningdek, MX va Midgetman ICBM dasturlarini ishga tushirdi.

Xitoy 1960-yillarning boshlarida Sovet Ittifoqi bilan mafkuraviy bo'linishdan keyin o'zining sovuq urushiga kirgan minimal mustaqil yadroviy to'xtatuvchi vositani ishlab chiqdi. 1964-yilda mahalliy ishlab chiqarilgan yadro qurolini birinchi marta sinovdan o'tkazgandan so'ng, u turli xil jangovar kallaklar va raketalarni ishlab chiqishni davom ettirdi. 1970-yillarning boshidan boshlab, suyuq yoqilg'ida ishlaydigan DF-5 ICBM ishlab chiqilgan va 1975-yilda sun'iy yo'ldoshni uchirish vositasi sifatida ishlatilgan. Amerika Qo'shma Shtatlari va Sovet Ittifoqi - 1981-yilga kelib birinchi juftlik va 1990-yillarning oxirlarida yigirmata raketa xizmat ko'rsatgan holda silos joylashtirildi.  Xitoy ham JL-1 o'rta masofali ballistik raketasini joylashtirdi.

### Sovuq urushdan keyingi
1991-yilda Qo'shma Shtatlar va Sovet Ittifoqi START I shartnomasida o'zlarining joylashtirilgan ICBMlarini va tegishli jangovar kallaklarni kamaytirishga kelishib oldilar.

2016-yil holatiga ko'ra, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashida doimiy o'ringa ega boʻlgan barcha beshta davlat uzoq masofali ballistik raketa tizimlariga ega, Rossiya, Amerika Qo'shma Shtatlari va Xitoyda ham quruqlikdagi ICBM raketalari mavjud.

Isroil 2008-yilda foydalanishga topshirilgan Yerixo III ICBM yo'l-mobil yadroviy qurolini joylashtirgan deb ishoniladi. 

Hindiston 2012-yil 19-aprelda 5000 km dan ortiq masofani bosib oʻtgan Agni V ni muvaffaqiyatli sinovdan oʻtkazdi va ICBM klubiga kirishga da’vo qildi. Chet ellik tadqiqotchilar raketaning haqiqiy masofasini 8 000 km gacha deb taxmin qilmoqdalar, Hindiston boshqa mamlakatlarni xavotirga solmasligi uchun uning imkoniyatlarini kamaytirgan. 

2012-yilga kelib, baʼzi razvedka idoralari Shimoliy Koreya ICBMni ishlab chiqayotgani haqida taxminlar bor edi.  Shimoliy Koreya 2012-yilning 12-dekabrida 32 metr balandlikdagi Unha-3 raketasi yordamida sun’iy yoʻldoshni koinotga muvaffaqiyatli qoʻydi. Qo'shma Shtatlarning ta'kidlashicha, uchirish aslida ICBMni sinab ko'rish usulidir. 2017-yil iyul oyi boshida Shimoliy Koreya birinchi marta katta termoyadroviy kallakni olib yurishga qodir ICBMni muvaffaqiyatli sinovdan oʻtkazganini daʼvo qildi.

2014-yil iyul oyida Xitoy 12 000 kilometr masofani bosib oʻtishga qodir va tahlilchilarning fikricha, ICBMning eng yangi avlodi Dongfeng-41 (DF-41) ishlab chiqilishini e’lon qildi. Bu ICBM, MIRV texnologiyasi bilan jihozlangan. 

= Zamonaviy QBRlar =

Zamonaviy QBR odatda bir nechta mustaqil nishonga olinadigan qayta kirish transport vositalarini (*MIRV*) olib yuradi, ularning har biri alohida yadroviy kallakni olib yuradi, bu bitta raketa bir nechta nishonlarni urish imkonini beradi degani. MIRV zamonaviy jangovar kallaklarning tez kichrayib borayotgan oʻlchamlari va ogʻirligi hamda strategik qurollarni cheklash toʻgʻrisidagi shartnomalarning (SALT I va SALT II) oʻsishi edi, bu esa raketalar soniga cheklovlar kiritdi. Shuningdek, u ballistik raketaga qarshi taklif qilingan joylashtirishga „oson javob“ ekanligini isbotladi. (ABM) tizimlari: Qoʻshimcha jangovar kallaklarni urib tushirishga qodir ABM tizimini qurishdan koʻra, mavjud raketa tizimiga koʻproq jangovar kallaklarni qoʻshish ancha arzon, shuning uchun ABM tizimi takliflarining aksariyati amaliy emas deb topildi. Birinchi operatsion ABM tizimlari 1970-yillarda Qoʻshma Shtatlarda oʻrnatildi. Shimoliy Dakotada joylashgan Safeguard ABM inshooti 1975-yildan 1976-yilgacha faoliyat koʻrsatgan. Sovetlar oʻzlarining ABM-1 Galosh tizimini 1970-yillarda Moskva atrofida joylashtirganlar, u hozir ham xizmat qilmoqda. Isroil 1998-yilda Arrow raketasiga asoslangan milliy ABM tizimini joylashtirdi, lekin u asosan ICBM emas, balki qisqa masofali ballistik raketalarni tutib olish uchun moʻljallangan. Alyaskada joylashganAmerika Qoʻshma Shtatlari milliy raketaga qarshi mudofaa tizimi 2004-yilda dastlabki operatsion qobiliyatiga erishdi

ICBMlar bir nechta platformalarda joylashtirilishi mumkin:

* raketa siloslarida, ular harbiy hujumdan himoya qiladi
* suv osti kemalarida: suv osti ballistik raketalari (SLBM), koʻpchilik yoki barcha SLBMlar uzoq ICBM diapazoniga ega (IRBMlardan farqli oʻlaroq)
* ogʻir yuk mashinalarida: Bu Topolning oʻziyurar mobil uchirish moslamasidan joylashtirilishi mumkin boʻlgan, yoʻlsiz yerlarda harakatlana oladigan va oʻz marshrutining istalgan nuqtasidan raketani uchirishga qodir boʻlgan bir versiyasiga taalluqlidir.
* relslardagi mobil ishga tushirgichlar: Bu, masalan, RT-23UTTH „Molodets“ uchun amal qiladi.

Oxirgi uchta tur mobil va shuning uchun ularni topish qiyin. Saqlash vaqtida raketaning eng muhim xususiyatlaridan biri uning xizmatga yaroqliligidir. Birinchi kompyuter tomonidan boshqariladigan ICBMning asosiy xususiyatlaridan biri Minuteman raketasi oʻzini sinab koʻrish uchun oʻz kompyuteridan tez va oson foydalanishi edi.

Uchirishdan soʻng, kuchaytirgich raketani itarib yuboradi va keyin tushib ketadi. Koʻpgina zamonaviy kuchaytirgichlar qattiq yoqilgʻida ishlaydigan raketa dvigatellari boʻlib, ular uzoq vaqt davomida osongina saqlanishi mumkin. Dastlabki raketalarda suyuq yoqilgʻida ishlaydigan raketa dvigatellari ishlatilgan. Koʻpgina suyuq yoqilgʻida ishlaydigan ICBMlarni doimo yoqilgʻida ushlab turish mumkin emas edi, chunki kriyojenik yoqilgʻi suyuq kislorod qaynab, muz hosil boʻlishiga olib keldi va shuning uchun raketani ishga tushirishdan oldin yoqilgʻi bilan taʼminlash kerak edi. Ushbu protsedura sezilarli kechikish manbai boʻlib, raketalarni ishlatishdan oldin dushman hamkasblari tomonidan yoʻq qilinishiga imkon berishi mumkin edi. Ushbu muammoni hal qilish uchun Buyuk Britaniya raketani birinchi zarbadan himoya qiladigan raketa silosini ixtiro qildi va shuningdek, yoqilgʻi quyish operatsiyalarini yer ostiga yashirgan.

Kuchaytirgich tushib ketgandan soʻng, qolgan qism bir nechta jangovar kallaklarni chiqaradi, ularning har biri oʻzining quvvatsiz ballistik traektoriyasida davom etadi, xuddi artilleriya snaryadlari yoki toʻp oʻqi kabi. Jang kallagi konus shaklidagi qayta kirish vositasiga oʻralgan va parvozning ushbu bosqichida aniqlash qiyin, chunki himoyachilarga uning oʻrnini belgilash uchun raketa chiqindilari yoki boshqa chiqindilar yoʻq. Jang kallaklarining yuqori tezligi ularni ushlab turishni qiyinlashtiradi va taxminan 30 daqiqa ichida uchirish joyidan minglab kilometr uzoqlikda joylashgan (va suv osti kemalarining mumkin boʻlgan joylashuvi tufayli: dunyoning istalgan nuqtasida) nishonlarga ozgina ogohlantirish imkonini beradi.

Koʻpgina rasmiylarning taʼkidlashicha, raketalar alyuminlangan sharlar, elektron shovqin chiqargichlar va tutib turish moslamalari va radarlarni chalgʻitishga moʻljallangan boshqa narsalarni ham chiqaradi.

Dumaloq xatolik ehtimoli juda muhim, chunki dumaloq xatolik ehtimolini ikki baravar kamaytirish zarur boʻlgan jangovar kallak energiyasini toʻrt marta kamaytiradi. Aniqlik navigatsiya tizimining aniqligi va mavjud geodezik maʼlumotlar bilan cheklangan.

Strategik raketa tizimlari faqat hisob-kitoblardan kelib chiqadigan navigatsiya xatolarini kamaytirish uchun minglab millionlab FLOPS navigatsiya differensial tenglamalarini hisoblash uchun moʻljallangan maxsus integral mikrosxemalardan foydalanishi taxmin qilinadi. Ushbu sxemalar odatda raketaning oʻrnini doimiy ravishda qayta hisoblaydigan ikkilik qoʻshimcha sxemalar tarmogʻidir. Navigatsiya sxemasiga kirishlar raketa uchirilishidan oldin yuklangan navigatsiya kiritish jadvaliga muvofiq umumiy maqsadli kompyuter tomonidan oʻrnatiladi.

Sovet Ittifoqi tomonidan ishlab chiqilgan maxsus qurol — Fraksiyonel orbital bombardimon tizimi  qisman orbital traektoriyaga ega edi va koʻpgina ICBMlardan farqli oʻlaroq, uning orbital parvoz yoʻlidan aniqlab boʻlmaydi. U qurol-yarogʻlarni nazorat qilish boʻyicha kelishuvlarga muvofiq, ICBMlarning maksimal diapazonini koʻrib chiqadigan va orbital yoki fraksiyonel-orbital qurollarni taqiqlaydi. Biroq, maʼlumotlarga koʻra, Rossiya yangi Sarmat ICBM ustida ishlamoqda, u Fraksion orbital bombardimon qilish kontseptsiyalaridan foydalanib, shimoliy qutb hududlari ustidan uchish oʻrniga janubiy qutbga yaqinlashishda foydalanadi. Ushbu yondashuvdan foydalanib, u Kaliforniya va Alyaskadagi Amerika raketalarga qarshi mudofaa batareyalaridan qochadi.

ICBM texnologiyasining yangi ishlanmasi RS-28 Sarmat kabi gipertovushli suzuvchi transport vositalarini foydali yuk sifatida tashishga qodir ICBMlardir.

= Raketaga qarshi mudofaa =
Anti-ballistik raketa - bu kiruvchi yadroviy yoki yadroviy bo'lmagan ICBMga qarshi turish uchun joylashtirilishi mumkin boʻlgan raketa. ICBMlarni traektoriyasining uchta mintaqasida ushlab turish mumkin: kuchaytirish bosqichi, kursning o'rta bosqichi yoki terminal fazasi. Amerika Qo'shma Shtatlari, Rossiya, Hindiston, Fransiya, Isroil va Xitoy  hozirda ballistik raketaga qarshi tizimlarni ishlab chiqdi, ulardan Rossiyaning A-135 ballistik raketaga qarshi tizimi, Amerikaning Yerga asoslangan Midcourse Mudofaasi va Hindistonning Prithvi, Mudofaa vositasi Mark-II yadroviy, kimyoviy, biologik yoki an'anaviy jangovar kallaklarni tashuvchi ICBMlarni tutib olish va urib tushirish qobiliyatiga ega yagona tizimdir.

## Maxsus QBRlar

### Quruqlikda joylashtirilgan QBRlar

= Manbalar =