open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kanzas-siti

**Kanzas-siti** - AQShning markaziy qismidagi shahar, Missuri shtatida, Kanzas daryosining Missuri daryosiga quyilish yerida. Aholisi 441,5 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xo'jaligi rayonining muhim savdo markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari — oziqovqat, metallsozlik. Poʻlat quyish, mashinasozlik, radioelektronika, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, poligrafiya sanoati korxonalari, universitet bor. Shaharga 19-asrda asos solingan. Amalda K.-S. Kanzas shtatidagi xuddi shunday nomlanuvchi shahar bilan birlashib ketib, 1,5 mln.dan ortiq aholiga ega boʻlgan aglomeratsiyani tashkil etadi.

## Manbalar
Kandil

**Kandil**, Kandil sinap — kechpishar olma navi. Yevropa mamlakatlari, Qrim, Gruziya, Ozarbayjonda koʻp ekiladi. Oʻzbekistonga 19-asrning 90-y.larida Qrimdan keltirilgan va sanoat ahamiyatidagi bogʻlar barpo etishda asosiy nav hisoblangan. Daraxti baland (9–12 m), shox-shabbasi ixcham oʻsadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 10—12-yili hosil beradi (18—20-yili toʻliq hosilga kiradi). Apr.ning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi chiroyli, silindrsimon, 100—120 g, baʼzan 200—250 g, poʻsti och sariq, eti oq, oftobga qaragan tomoni och qizil, sersuv, nordon-shirin (11,5% qand, 0,38% kislota, 0,27% kul moddalari). Mevasi avgust oxiri — sent. boshlarida teriladi, fevral—martgacha yaxshi saqlanadi. Namgarchilik yetarli va yezda kuchli shamollar boʻlmaydigan hududlarda yaxshi oʻsadi va koʻp hosil beradi. Oʻgʻitlarga, sugʻorishga talabchan.

Bir tupidan 500–600&nbsp;kg gacha qosil olinadi. Mevabandi uzun (22–30&nbsp;mm) boʻlgani sababli mevalari shamolda toʻkilishga moyilroq. Sovuqqa chidamli. K. sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan, eksportbop eng yaxshi xoʻraki navlardan biri. Kech hosilga kirishi sababli 20-asrning 70-y.laridan Oʻzbekistonda kam ekiladi.

## Manbalar
Kanin yarim oroli

**Kanin yarim oroli** - Rossiya Federatsiyasining shimoliy (Arxangelsk viloyati)dagi yarim orol. Barens dengizining Chyosha qoʻltiqchasi bilan Oq dengiz orasida joylashgan. Maydon 10,5 ming km. Eng baland joyi 242 m. Aholisi baliq ovlash va bugʻuchilik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Kanifol

**Kanifol** (Kichik Osiyodagi Kolofon sh. nomidan olingan) — ignabargli daraxtlarning qattiq smolasimon tarkibiy qismi. Moʻrt, shishasimon, och sariq rangdan toʻq jigarranggacha boʻlgan shaffof smola. Suyuqlanish temperaturasi 100—140°, qaynash temperaturasi 250°, yumshash temperaturasi 40—75°, kristallanish temperaturasi 95-110°, zichligi 1,07—1,09 g/sm3. Tarkibida 60—92% smolasimon kislotalar (asosan, abiyetin kislota), 0,5— 12% toʻyingan va toʻyinmagan yogʻ kislotalar, 8—20% neytral moddalar (seskvidivatriterpenoidlar) boʻladi. Mineral va organik asoslar taʼsirida tuzlar (kanifol sovun), mas, C|9H2,COONa hosil qiladi. Spirtlar bilan (koʻp atomlilari bilan osonroq) kanifol efirlarini beradi. K.ni metallarning oksidlari (ZnO,CaO, A12O3, VaO va b.) bilan qoʻshib qizdirilsa, sikkativ sifatida qoʻllanadigan rezinatlar hosil boʻladi. Kislorod taʼsirida oson oksidlanadi. K. sintetik kauchuk, lateks, bitum emulsiyalari i.ch.da emulgator, yelim komponenti, sovun i.ch.da yogʻlarga qoʻshimcha (10% gacha) sifatida qoʻllanadi. Kalsiyli, ruxli, alyuminiyli, marganetsli va kobaltli tuzlari — sikkativlar.

## Manbalar
Kanishka I

**Kanishka I** — Kushon podsholigining hukmdori (78—123). Uning davrida mamlakat hududi hozirgi Oʻrta Osiyoning jan. qismi, Afgʻoniston, Pokiston, Shim. Hindiston va keyinroq Sharqiy Turkistonning bir qismini oʻz ichiga olgan. K.I Qangʻ davlati bilan ittifoqda boʻlib Sharqiy Turkistonda Xitoyga qarshi turgan. Xususan, K.I mil. 90 yilda Qashqarni 70 ming otliq qoʻshin bilan qamal qilgani maʼlum, biroq ozuqa zahiralarining yetishmasligi sababli qamalni boʻshatishga majbur boʻlgan. K.I davrida saltanat yuksak darajada taraqqiy etgan. Viloyatlarni podsho noiblari — satrap (kshatrap)lar boshqargan. Bu davrda Shimoliy Hindiston va Oʻrta Osiyo madaniyati ravnaq topgan; Sharq mamlakatlari va Rim imperiyasi bilan savdo va madaniy aloqalar oʻrnatilgan. Pul islohoti oʻtkazilib, oltin, kumush va mis tangalar zarb qilingan. K.I davrida Kushon-Baqtriya tili davlat tili sifatida qabul qilingan. Kashmirda 4-budda sobori (yigʻini) chaqirilgan. Bu yigʻinda buddizmning yangi mazhabi — mahayana rasmiylashtirilgan. Budda ibodatxonalari qurilgan, shuningdek, otashparastlik, hinduizm, aqidaparastlik va b. diniy eʼtiqodlar tarqalgan. Uning davrida yunon, eron va hind madaniyati va dini bir-biri bilan aralashib ketgan. Oʻzi ham buddizm eʼtiqodini qabul qilgan va uning aholi oʻrtasida keng tarqalishiga homiylik qilgan. Oʻz davlati poytaxtini Purushapur (hoz. Peshovar) ga koʻchirgan. K.I Kashmirda Kanishkapur sh.ni bunyod etgani haqida maʼlumotlar bor

## Adabiyot
* Bongard-Levin T.M., Ilin T.F., Drevnyaya Indiya, M., 1969; Gʻiyosov T.Gʻ., Qadimgi Hindiston tarixi, T., 2000.

## Manbalar
Kankan

**Kankan** (frans. cancan — shovqin-suron) — fransuzcha raqs. Asli Jazoirdan kirib kelgan. 19-asrning 30-yillarida Parijda bal raqsi sifatida paydo boʻlgan. Oʻlchovi 2/4, surʼati tez, chaqqon. Sakrash, oyoqni siltab oldinga koʻtarish kabi harakatlar xosdir. Fransuz mumtoz operettasi (J.Offenbax), keyinchalik fransuz estradasi (kafeshantanlar)da keng tarqalgan.

## Manbalar
Cannes

**Cannes** yoki **Kann**, Fransiya janubidagi kurort shahar hisoblanadi. Ushbu shahar Oʻrta dengiz boʻyidagi portdir. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi. Yozi iliq va quruq (iyulning oʻrtacha harorati 22,6°), qishi yumshoq (yanvarning oʻrtacha harorati 9,3°). Yillik yogʻin 800 mm. Fransiya Rivyerasi kurortlari guruhi tarkibida. 1946-yildan boshlab Cannesda har yili xalqaro film festivallar oʻtkaziladi. Turizm rivojlangan. Turistlar va dam oluvchilarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan sanoat korxonalari mavjud. Shuningdek, teatr va konsert zallari, sport inshootlari, suzish havzalari bor.

## Manbalar
Kanna jangi

**Kanna jangi** - Jan.-Sharqiy Italiya (Apuliya viloyati)da, Ofanto daryosining quyilish joyi yaqinidagi qishloq (Kanna) atrofida boʻlgan jang. 2-Puni urushi davrida, Gannibalnit _ Karfagen armiyasi qanotlardan zarbalar berib 70 ming kishilik Rim armiyasini qurshab olib qirib tashlagan (mil. av. 216.2.8).

## Manbalar
Kaniz

**Kaniz**, kanizak — 1) qullik sharoitidagi erksiz (sotib olingan, urushda oʻlja qilingan va hokazo) ayol; 2) podsho saroyidagi xizmatkor ayol. 

## Manbalar
Taʼtil

**Taʼtil** ( — yilning eng issiq davri) 1) umumiy oʻrta taʼlim maktablarida oʻquv yili choraklari orasidagi kuzgi, qishgi, bahorgi va oʻquv yillari orasidagi, oʻrta maxsus, kasb-hunar va oliy oʻquv yurtlarida semestrlar orasidagi tanaffuslar. Oʻzbekistonda ularning muddati va davomiyligi OʻzR Xalq taʼlimi hamda Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirliklari tomonidan belgilanadi; 2) baʼzi mamlakatlarda parlament ishida tanaffus. 

## Manbalar
Kanna kiyik

**Kanna kiyik** (Taurotragus oryx) -kuvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli sut emizuvchi hayvonlarning bir turi. Gavdasining uzunligi 3,5 m, yagʻrinidan 1,8 m gacha, ogʻirligi 900 kg gacha. Dumi 60 sm gacha, uchi popukli. Shoxlari uzun, burama, tomogʻida teri burmasi bor. Juni och kulrang , sargʻish, K.k. Sharqiy va Jan. Afrikada tapqalgan; gala boʻlib yashaydi. Oʻtlar, daraxt va butalar bargi bilan oziqlanadi. Boʻgʻozlik davri 8,5—9 oy, bitta bola tugʻadi. Goʻshti va terisidan foydalaniladi.

## Manbalar
Kannada tili

**Kannada tili** () — kannara xalqi tili; Hindistonning Maysur (Karnataka) shtatida tarqalgan. Dravid tillari guruhiga mansub. Grammatik qurilishiga koʻra, agglyutinativ, yangi soʻzlar va grammatik formalar suffikslar yordamida hosil qilinadi. Gapda soʻzlar tartibi qatʼiy — kesim gapning oxirida keladi. Yozuvi brahmi alifbosi asosida.

## Manbalar
Kannara (maʼnolari)

**Kannara**:

* Kannara - #redirect Kannada 
* Kannara (xalq), k a n n a d a, (oʻzlarini kannadiga deb ataydilar) — xalq.
Kannara (xalq)

**Kannara**, k a n n a d a, (oʻzlarini kannadiga deb ataydilar) — xalq. Hindistondagi Karnataka shtatining asosiy aholisi. 35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kannada tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, hinduizm diniga eʼtiqod qiladi, musulmon-sunniylar va jayniylar ham bor.

## Manbalar
Kannibalizm (maʼnolari)

**Kannibalizm**:

* Kannibalizm (frans.
* Kannibalizm (biologiya) - hayvonlarda oʻz turi individlarini yeyish hodisasi; tur ichidagi yirtqichlik.
Kannitssaro reaksiyasi

**Kannitssaro reaksiyasi** - al degidlarning ishqorlar taʼsirida disproporsiyalanishi natijasida birlamchi spirtlar va karbon kislotalarga aylanishi. Bunda aldegidning bir molekulasi kaytarilib, spirtga, ikkinchi molekulasi oksidlanib, kislotaga aylanadi. Reaksiya ishqoriy muhitda borganda kislota emas, balki uning tuzi hosil boʻladi; mas,65 S6N5SOOK S6N5SN2ON Bu reaksiya muayyan aldegidlarni qaytarib, tegishli spirt, karbon kislotalar va b. olishda ishlatiladi. Reaksiyani italiyalik kimyogar S. Kannitssaro 1853-yilda kashf qilgan.

## Manbalar
Kanoviz

**Kanoviz**, kanaus (fors.) — shoyi mato turi; sof ipakdan toʻqilgan. K. matosi bir necha hunarmandlar ishtirokida tayyorlanadi. Ipak ipga chizmakash gullarni abrbandi usulida chizib beradi, toʻquvchi boʻyalgan ipdan mato toʻqiydi. Buxoro, Samarqand, Qoʻqon, Margʻilon, Namangan va b. shaharlarda xonatlas, shoyi qatorida K. ham ishlab chiqarilgan, keng tarqalgan va qadrlangan. Buxoroda shohi nomi bilan ham atalgan.

## Manbalar
Kanon

**Kanon** (yun. kanon — qonun, qoida) — 1) biron davr yoki yoʻnalishga mansub sanʼatda qatʼiy oʻrnatilgan qoidalar majmui, meʼyor, badiiy asarda kompozitsiya va kolorit meʼyorini, shu turdagi tasvirlarda nisbatlar tizimi yoki ikonografiyasini belgilaydi. Shuningdek, namuna xizmatini bajaradigan asar ham K. deb ataladi; 2) (m u s i qa da) — baʼzi xalq, koʻproq esa kompozitorlik ijodiyotida imitatsiyaga asoslangan koʻp ovozli musiqa shakli. Odatda, yetakchi ovozda bayon etilayotgan asosiy kuy (mavzu) boshqa ovozlarda uzluksiz takrorlanadi, taklid etiladi. K. turlari ovozlar soniga (ikki ovozli, uch ovozli va hokazo), ular orasidagi intervalta (oktava, kvinta va b.), taqlid qilinayotgan asosiy kuylar soniga (oddiy, qoʻshaloq), taqlid qilish shakliga (kamaytirilgan, orttirilgan) karab farqlanadi. Bular, aynik,sa, Yevropada polifoniya uslubi keng taraqqiyot topganida, avvalo, xor musiqasida, soʻng oʻzga turlarda odat tusini oldi. Oʻzbek musiqa merosining — katta ashula, lapar va aytishuvlar, dutor kuylarida K. elementlari uchraydi. 

## Manbalar
Kanop

**Kanop** () — gʻoʻzadoshlar oilasiga mansub lub tolali bir yillik oʻsimlik, tolasi uchun ekiladigan ekin. K. yovvoyi holda Janubiy Afrikada va Markaziy Hindistonda uchraydi. Vatani — Hindiston. Eron, Xitoy, Yava va Sumatra orollarida, Afrika, Amerika (AQSH, Braziliya, Kuba), Rossiyaning janubda ekiladi. Oʻzbekistonda 20-asrning 30-y.laridan boshlab ekiladi (1925-yilda Sirdaryo viloyatida tadqiqot maqsadlarida 275 ga maydonga ekilgan, hosildorlik 3 s/ga ni tashkil qilgan). K.ning oʻq ildizi tuproqqa 1,5–2 m chuqurlikka kirib boradi. Sugʻoriladigan yerlarda ildizning asosiy qismi 30—50 sm chuqurlikda taraladi. Poyasi tik oʻsadi, rangi yashil, tukli. Boʻyi 1,5—3,5 m gacha, uchki tomoni shoxlanadi. Barglari yirik, barg bandlari uzun. Gullari yirik, och sariq (deyarli oq) qisqa bandli (5–7&nbsp;mm), barg qoʻltigʻida joylashadi. Mevasi 5 uyali tuxumsimon koʻsakcha, uz. 2,5 sm, eni 1—2 sm, har bir uyada 2—3 ta urugʻi bor. Urugʻi 3 qirrali, toʻq kulrang. 1000 tasining vazni 18—24 g, uz. 3–5&nbsp;mm, eni 2,5–4&nbsp;mm. K. namga, haroratga va yorugʻlikka talabchan. Oʻsish davri 124—145 kun. K. urugʻi tarkibida 18—20% texnika moyi bor. Moyi lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda ishlatiladi. Kuruq poyasidan 16—20% toʻqishga yaroqli tola olinadi (qarang Kanop tolasi).

K. almashlab ekishda kuzgi bugʻdoy, dukkakli don, bedadan keyin ekiladi. Ekishdan avval yer kuzda 28—30 sm chuqurlikda shudgor qilinadi. 50x10—12 sm sxemada, urugʻ olish uchun qator orasi 60 sm qilib yakka qatorlab ekiladi. Poya olish uchun 30—35 ga kg/ga urugʻ sarflanadi (yaganalangandan soʻng koʻchat qalinligi 160—180 ming tup/ga). Urugʻ olish uchun 10–12&nbsp;kg/ga urugʻlik sarflanadi. Urugʻ 4—6 sm chuqurlikka koʻmiladi. Ekinni parvarish qilish, qatqaloqqa qarshi kurash, qator oralarini ishlash, oziqlantirish va sugʻorishdan iborat. Vegetatsiya davrida 4—5 marta kultivatsiya qilinadi, 2 marta oziqlantiriladi. K. suvga talabchan. Yer osti suvlari 1,0— 1,5 pastda joylashgan oʻtloqi-botqoqi tuproqlarda 5—7 marta, yer osti suvlari chuqur joylashgan tuproklarda 8— 10 marta sugʻoriladi1. Sugʻorish normasi 800-1000 m3/ga.

K. oʻrtacha 1 ga yerdan 100—120 s koʻk poya va 4—5 s urugʻ beradi. Oʻzbekistonning sugʻoriladigan yerlarida yuqori agrotexnikani qoʻllab 150—180 s/ga koʻk poya va 8—9 s urugʻ olish mumkin.

Navlari: Oʻzbekistonda "Oʻzbekiston-3876", "Oʻzbekiston-2142", "Kuban-338" navlari ekiladi.

Zararkunandalari: tunlamlar, lavlagi qandalasi, bitlar, tripslar vab. Kasalliklari: poyaning kulrang chirishi, alternariozlar.

Hapima Otaboyeva.

## Manbalar
Kanop tolasi

**Kanop tolasi** — kanop oʻsimligi poyasidan olinadigan uzun tola. Ingichka, mayin va pishiq, nam tortish xususiyati (gigroskopikligi) yuqori boʻladi. K. t. olish uchun kanop oʻsimligining poyasi oʻrilganidan soʻng dalaning oʻzida maxsus mashinada boshoqlari, uruglaridan tozalanadi. Tozalangan poyalar bogʻ-bogʻ qilinib, kanop zavodlarida maxsus eritmali suv toʻldirilgan hovuz yoki suv havzalarida ivitiladi. Soʻngra tola ajratish mashinasida poʻstloqdan tolalar ajratib olinadi va meʼyoriga yetguncha quritiladi. Kanop oʻsimligi Oʻzbekistonda ham ekilgani uchun K. t. mahalliy material hisoblanadi. Undan, asosan, qoplik gazlama, oʻrov materiallari, brezent, kanop ip (arqon) olinadi.

## Manbalar
Kannibalizm (biologiya)

**Kannibalizm** - hayvonlarda oʻz turi individlarini yeyish hodisasi; tur ichidagi yirtqichlik. 1300 dan ortiq tur hayvonlarda aniqlangan. K., odatda, noqulay sharoitda, populyasiyalar zichlashib ketganida, oziq yoki suv yetishmaganda roʻy beradi. Urgʻochi hayvonlar erkaklariga nisbatan K.ga moyil boʻladi. Un qoʻngʻizi (Fenebrio) juda koʻpayib ketganida oʻz tuxumlarini yeb, populyasiyadagi individlar soni keskin oshib ketishining oldini oladi. K. evolyusiya jarayonida tur uchun foydali moslanish tariqasida kelib chiqqan. Mac., qoraqurt va beshiktervatarlarning urgʻochisi otalanishdan soʻng erkagini yeb qoʻyadi. Amerika salamandri ochiqqanida oʻzi qoʻriqlayotgan tuxumlardan bir qismini yeb qoʻyadi. Ayrim yaydoqchilarning parazit lichinkasi xoʻjayini tanasidagi oʻz inilarini yeydi, chunki oziq faqat bitta parazit uchun yetadi. Ayrim yirtqich baliqlar yosh baliqchalarni yeyishi bilan oziq uchun raqobatni kamaytiradi. K. kemiruvchilar, koʻpchilik yirtqich hayvonlar, primatlar va b. orasida ham uchraydi. Shunday qilib, K. populyasiyadagi individlar sonini oziq resurslariga moslashtirib turadigan, turning yashab qolishiga imkon beradigan moslanishdan iborat.

## Manbalar
Stanislao Cannizzaro

**Stanislao Cannizzaro** (1826.13.7, Palermo — 1910.10.5, Rim) — italiyalik kimyogar. Atom-molekulyar nazariyaning asoschilaridan biri. Aleksandriya Milliy kolleji (1851-55), Genuez (1856-61), Palermo (1861-71), Rim (1871-1910) universitetlari professor Benzaldegidga oʻyuvchi kaliyning taʼsirini oʻrganish natijasida benzil spirtini va aromatik aldegidlarningoksidlanishqaytarilishli disproporsiyalanishi yoki ishqoriy muhitda bir molekula aldegidning qaytarilishi hisobiga boshqa bir molekula aldegidning oksidlanishini (qarang Kannitssaro reaksiyasi) kashf qilgan (1853). Ingliz kimyogari va fizigi J. Dalton va A. Avogadroyaan to fransuz kimyogarlari Sh.F.Jerar va O. Lorangacha boʻlgan atom-molekulyar taʼlimotning rivojlanishini taxlil qilib, atom massalarining ratsional sistemasini taklif qilgan (1858). Elementlar, jumladan, metallar atom massalarining aniq qiymatlarini topgan; Avogadro qonuni asosida "atom", "molekula" va "ekvivalent" tushunchalariga aniq izoh bergan (1860).

## Manbalar
Kanopus

**Kanopus** — Kema quyrugʻi yulduz turkumining eng yorugʻ yulduzi. Ravshanligi (1-yulduz kattaligida) boʻyicha osmonning Shim. yarim sharidagi eng yorugʻ yulduzi siriusdan (katta it yulduz turkumida) keyin turadi. Osmonning Jan. yarim sharida joylashganligi uchun Oʻzbekiston hududidan koʻrinmaydi.

## Manbalar
Kanoe

**Kanoe** (ispancha **canoa** — qayiq) — sport qayigʻi; shakli qayiqqa oʻxshasada, eshkak oʻrnatiladigan ayrisi boʻlmaydi, sirti silliqlangan faner yoki plastmassadan ishlangan. Eshkakchilar soni — 1, 2, 6 kishi boʻladi. 1 kishilik kanoening uzunligi 520 sm gacha, kengligi kamida 75 sm, ogʻirligi kamida 16&nbsp;kg boʻladi. 2 kishilik kanoeda bu raqamlar 650, 75, 20 va 6 kishilik kanoeda esa 1100, 85, 50 ga teng .

Sportchilar bir kurakli eshkakni bir tizzaga choʻkkalagan holda eshadilar. Erkaklar poygasi (1 va 2 kishilik kanoeda) 1936-yildan olimpiada musobaqalari dasturiga kiritilgan.

## Yana qarang
*Baydarka va kanoeda eshkak eshish

## Manbalar
Kanpur

**Kanpur** — Hindistonning shimoliy qismidagi shahar. Uttar-Pradesh shtatida, Gang daryosi sohilida. Aholisi 2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning Gang vodiysidagi yirik sanoat va savdo markazi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — toʻqimachilik (jun va ip gazlama) va koʻn poyabzal. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Metallsozlik, aniq va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, aviasozlik, radioelektronika, kimyo sanoati, trikotaj va oziq-ovqat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Universitet, Markaziy toʻqimachilik, Texnologiya institutlari bor. Shaharga 18-asrda asos solingan.

## Manbalar
Kansi

**Kansi** (haqiqiy ismi Syuan Ye., (1654.4.5-1722.20.12, Pekin) - Xitoydagi manjurlarning Sin sulolasi imperatori (1662 yildan). K. xukmronligi vaqtida manjurlar tomonidan Xitoyni istilo qilish tugallangan. Qoʻshni xalklar va davlatlarga nisbatan bosqinchilik siyosati olib borgan. 1691 yilda Xalxani bosib olgan, Oyrat xonligi bilan urush olib borgan. K. davrida Tibetda manjurlar sulolasining hukmronligi mustahkamlangan, Amur daryosi boʻyidagi rus qishloklariga hujumlar uyushtirib turgan, Rossiya bilan Nerchinsk shartnomasi tuzilgan (1689). Uning buyrugʻiga binoan, Xitoyda eng toʻliq "Kansi szidyan" iyeroglif lugʻati tuzish boshlangan. 

## Manbalar
Kantata

**Kantata** (lotincha cantare — kuylamoq) — yakkaxon xonandalar, xor va orkestrga moʻljallangan musiqa asari. Shaklan oratoriyaga yaqin, lekin hajmi kichikligi, mazmunida dramatik rivoji yoʻq (yoki sust)ligi bilan farq qiladi. Odatda, orkestr muqaddimasi, bir nechta ariya, rechitativ hamda xor qoʻshiqlaridan iborat boʻladi. 17-asrda Italiyada rivoj topdi (G. Karissimi, A. Stradella, A. Skarlatti va b.). 18-asr boshida Germaniyada diniy K. yuzaga keldi (G.F. Teleman, I.S. Bax). Keyinchalik dunyoviy va diniy K.lar boshqa mamlakatlarga tarqalib, mazmunan va shaklan boyidi. Fransiyada L. Kerubini, F.J. Gossek, G. Berlioz, Germaniyada F.Shubert, I. Brams, P. Xindemit, Rossiyada N. Rimskiy-Korsakov, S. Taneyev, S.Raxmaninov, S. Prokofyevlar K.ning yorqin namunalarini yaratishdi. Oʻzbekiston kompozitorlari ham shaklan va mazmunan rang-barang K.lar yaratishgan: S. Yudakov, "Mirzachoʻl", "Muborakbod"; S. Boboyev, "Hosil bayrami"; M. Leviyev, "Oq oltin"; O. Halimov, "Qoraqalpogʻiston" va b. 

## Manbalar
Antiox Kantemir

**Antiox Dmitriyevich Kantemir** (1708-yil 10-sentyabr, Konstantinopol – 1744-yil 31-mart, Parij) – rus shoiri va diplomati. 18-asr rus klassitsizmi va yangi hajviy sheʼriyatining asoschilaridan biri. Peterburgda taʼlim olgan. 1732 yildan Buyuk Britaniyada, 1738—1744 yillarda Fransiyada elchi boʻlib ishlagan. Dastlabki ijodini tarjimadan boshlagan. 1729 – 31 yillardagi hajviy sheʼrlarida Petr I islohotlarini himoya qilgan. Kantemir qasidalar, maktublar, masallar, dostonlar („Petrida“), falsafiy va estetik traktatlar („Tabiat va inson haqida“, 1742 va boshqalar) yozgan.

## Manbalar
Kantilena

**Kantilena** (lotincha: cantilena - kuylash) — 1) ravon va ohangdor rivojiga asoslangan vokal yoki cholgʻu kuyi; 2) musiqa asari ijrosida kuychanlikning yetakchi omil boʻlib chiqishi; 3) 17-asr oxiridan ohangdor kuy va ashulalar turi.

## Manbalar
Kanto zilzilasi

**Kanto zilzilasi**, Tokio zilzilasi — Yaponiyaning Tokio va Yokohama shaharlari joylashgan Kanto rayonining jan. qismida 1923 y. 1 sentabrda sodir boʻlgan talafotli zilzila. Zilzila kuchi, 12 balli shkala boʻyicha 10— 11 ball, magnitudasi 7,9 boʻlgan. Zilzila epitsentri Yokohamadan 60 km, Tokiodan 104 km uzoqlikda, Sagami qoʻltigʻida joylashgan. Keyingi maʼlumotlar boʻyicha u yerda 1649, 1703, 1855, 1891 yillarda ham talafotli zilzilalar roʻy bergan. Lekin, 1923 y.dagi K.z. Yaponiya tarixida eng koʻp qurbonlar va talafotlar keltirgan zilzila hisoblanadi. Ushbu zilzila oqibatida 142807 kishi halok boʻlgan, 128266 uy batamom qulagan, 126233 uyga zarar yetgan va 447218 uy yonib ketgan. Zilziladan keyin bir necha daqiqa oʻtgach, bir vaqtning ichida koʻp joylardan yongʻin chiqib, Tokio sh. olov halqasi ichida krlgan va yongʻin koʻplab odamlar oʻlimiga sabab boʻlgan. Undan tashqari,Sagama qoʻltigʻi, Idzu, Miura, Baso yarim orollari, zilzila taʼsirida vujudga kelgan va toʻlqin balandligi (amplitudasi) 10 m dan ortiq boʻlgan sunamidan ham katta talafot koʻrgan. Bu zilziladan keyin Tokio universitetida va Yaponiyaning bir qancha shaharlari (Kioto, Senday va b.)dagi universitetlar qoshida seysmologiya institutlari tashkil etildi, seysmik stansiyalar tarmogʻi kengaytirildi.
## Zilzilaning oqibati
Zilzila taxminan 56 ming km² maydonni qamrab oldi. Asosiy halokatli ta'sir Kanto viloyatining janubi-sharqiy qismida boʻlgan. Zilzila va undan keyin sodir boʻlgan yong'inlar natijasida Tokio , Yokogama , Yojosuka va boshqa 8 ta kichik shaharlar deyarli vayron bo'ldi. Tokioda 300 000 dan ortiq binolar (bir milliondan) faqat yong'in natijasida vayron boʻlgan. Yokogamada 11 000 ta bino silkinishlar natijasida vayron boʻlgan va yana 59 000 tasi yonib ketgan. Yana 11 ta shahar kamroq jiddiy ta'sir ko'rsatdi.

675 ta ko‘prikdan 360 tasi yong‘in natijasida vayron bo‘lgan. Tokio barcha tosh binolarini yo'qotdi. 1891-yilda episkop Nikolay buyrug'i bilan qurilgan mashhur pravoslav tirilish sobori ham vayron qilingan. Faqat bir yil avval mashhur Frank Lloyd Rayt tomonidan qurilgan Imperial mehmonxonasi saqlanib qolgan . Bu mehmonxona Yaponiyaning zilzilaga chidamli birinchi tosh binosi edi.
Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, halok boʻlganlar soni 142.000, yana 40.000 kishi bedarak yoʻqolgan, milliondan ortiq kishi boshpanasiz qolgan. Qurbonlarning umumiy soni 4 millionga yaqin edi.
Kanto zilzilasidan Yaponiyaga etkazilgan moddiy zarar 4,5 milliard dollarga baholanmoqda, bu o'sha paytda mamlakatning yillik byudjetidan ikkitasi va Yaponiyaning rus-yapon urushidagi xarajatlaridan besh baravar koʻp edi .

## Manbalar
Georg Cantor

**Georg Kantor** (1845.3.3, Peterburg — 1918.6.1, Galle) — nemis matematigi. Berlin universitetini tugatgan (1867). Galle universiteti professor (1872 — 1913). Toʻplamlar va transfinit sonlar nazariyasini (qarang Toʻplamlar nazariyasi) yaratgan. Haqiqiy sonlar toʻplamining sanoqsizligini isbotlagan (1874), toʻplamlar quvvatliligining umumiy tushunchasini ifodalagan (1878). Limit nuqta, hosilaviy toʻplamlar nazariyasini kiritgan, irratsional sonlar nazariyasini rivojlantirgan. Matematik analiz, haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalar nazariyasida K. nomi bilan boglik muhim tushunchalar bor.

## Manbalar
Leonid Kantorovich

**Kantorovich Leonid Vitalyevich** (1912.6(18).1, Peterburg – 1986.7.4, Moskva) – rus matematigi va iqtisodchisi, akademik (1964). Leningrad universitetini tugatgan (1930). Ilmiy ishlari hisoblash matematikasini iqtisodiyotda tatbiq etishga bagʻishlangan. Birinchi boʻlib funksional analiz usullarini hisoblash matematikasiga qoʻllagan, xususan, operatorli tenglamalarni taqribiy yechish usullarini ishlab chiqgan. Chiziqli dasturlash sohasiga asos solgan. Chizikli dasturlash asosida iqtisodiy resurslardan eng samarali foydalanish bilan bogʻliq muammolarni hal qilish modelini yaratgan. Eng maqbul iqtisodiy modellar tahlilida paydo boʻladigan obyektiv shartlangan narxlarni muhim qiymatlarini aniqladi. Bu tadqiqotlar xalq xoʻjaligini optimal rejalashtirish va boshqarish nazariyasini yaratishda hamda narx belgilash, renta nazariyasi, kapital qoʻyilmalar samaradorligi va boshqa muammolarni ishlab chiqishga yordam berdi. Umrining oxirlarida iqtisodiyotda matematikasida modellar bilan shugʻullangan. Nobel mukofoti laureati (1975, T.Ch. Kupmans bilan birga). Asosiy modellari: Matematicheskiye metodi organizatsi i planirovaniya proizvodstva, Leonid, 1939; Nailuchsheye ispolzovaniye resursov, Leonid, 1965; Optimalnie resheniya ekonomike, Leonid, 1972.

## Manbalar
Kant gipotezasi

**Kant gipotezasi**, astronomiyada – nemis faylasufi I. Kant Quyosh sistemasining paydo boʻlishi haqida yaratgan gipoteza (1755). Unga koʻra, dastlab olam gaz va chang bulutlaridan iborat boʻlib, vaqt oʻtishi bilan butun olam tortishish qonuniga koʻra, gaz-chang zarralari oʻzaro tortishib, nisbatan zich bulutlarni shakllantirgan. Keyinchalik ulardan Quyosh va sayyoralar paydo boʻlgan. Bu gipoteza, bir qarashda toʻgʻridek tuyulsada, oʻsha davrda uni gazlarning kinetik nazariyasi, termodinamika va atom nazariyasi asosida qarashga imkon boʻlmaganligi uchun jiddiy kamchiliklarga ega boʻlgan (gipotezada „zarralar“ haqida gapiriladi, biroq Kant davrida gazlar atom va molekulalardan tashkil topganligi va ularning changlardan farqi maʼlum emas edi).

## Manbalar
Kantxo

**Kantxo** — Vyetnamning jan. qismidagi shahar. Mekong daryosi deltasidagi port. Xauzyang provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 216 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Sholichilik rayonining markazi. Sholi oklanadi, kokos moyi ishlab chiqariladi; sovungarlik, tamaki korxonalari bor.

## Manbalar
Kanuri

**Kanuri** (oʻzlarini beri-beri, aga deb ataydilar) — xalq. Asosan, Nigeriyada (5,1 mln. kishi), shuningdek, Niger, Chad, Kamerunda yashaydi. Umumiy soni 6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kanuri tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. K.larning ajdodlari qadimdan Chad koʻli atrofidagi hududlarda yashashgan. Sugʻorma dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Iosif Kansepolskiy

**Iosif Samuilovich Kansepolskiy** (1903.10.10, Zelva qishlogʻi, Belorussiya — 1976.2.10, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968). Kime fanlari doktori (1960), professor (1967). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1930). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida laboratoriya mudiri (1943—75). Ilmiy ishlari mahalliy xom ashyolar va sanoat chiqindilari asosida portlandsementning yangi turlarini olish va sanoatda qoʻllashga oid. Qizil qiyaning tabiiy kuygan tuproq (gliyej)larini portlandsementga gidravlik qoʻshimcha sifatida ishlatib, gliyej — portlandsement sintez qilgan. 1940-yilda bu sement Quvasoyda, 1948-yildan esa Oʻzbekistonning barcha sement zavodlarida ishlab chiqarila boshlagan. Uning rahbarligida sement korroziyasi va unga qarshi kurash choralarini izlashga doir fundamental tadqiqotlar oʻtkazilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-nov-02-1976-2100491/
Kanserogen moddalar

**Kanserogen moddalar** (lotincha cancer — rak va genes — keltirib chiqarmoq), kanserogenlar, onkogenn moddalar — maʼlum sharoitda organizmga taʼsir qilganda rak va b. oʻsmalar paydo qiluvchi kimyoviy moddalar. 500 ga yaqin xili maʼlum. Politsiklik uglevodorodlar, azoboʻyoqlar, aromatik aminlar, nitrozaminlar, ogʻir metall tuzlari, alkaloidlar, toksinlar va b. K. m.ga kiradi. Ularning koʻpchiligi mutagenlar va immunodepressantlardir. K. m. odam va hayvon organizmiga tashqaridan kirishi (ekzogen K.m.) yoki organizmning oʻzida kanserogen boʻlmagan moddalardan paydo boʻlishi (endogen K.m.) mumkin. Baʼzi endogen mahsulotlar (steroid gormonlar, triptofan metabolitlar va b.) koʻp toʻplansa yoki si-fati oʻzgarsa, ular ham K. m. xossasiga ega boʻladi.

## Manbalar
Kansler

**Kansler** (nem. Kanzler) - 1) bir qancha davlatlarda oliy mansabdagi shaxs (masalan, Germaniya va Avstriyada federal kansler — hukumat boshligʻi; Buyuk Britaniyada xazina kansleri — moliya vaziri, lord-kansler — lordlar palatasining raisi); 2) Rossiyada 1917-yilgacha — oliy grajdanlik darajasi (1-sinf). Tashqi siyosat rahbarlari (tashqi ishlar kollegiyasi prezidentlari va tashqi ishlar vazirlari)ga berilgan.

## Yana qarang
* Reyxkansler

## Manbalar
Kanʼon ibn Hom ibn Nuh

**Kanʼon ibn Hom ibn Nuh** — Nuh paygʻambarning nabirasi. Afsonalarga koʻra, otasi bilan birga Nuhning duoibadiga uchragan va Shom sohillariga kelib, shu yerda undan 11 oʻgʻil dunyoga kelgan va bular 11 qabilaga boʻlinib shu yerda yashaganlar va bu joylar keyinchalik K. mamlakati deb yuritilgan. K. yerlari Finikiya deb atalmish joylar boʻlib, unga Saydo (Sidon), Sur (Tir) va Bayrut sh.laridan iborat Falastin va Suriyaning bir qismi qaragan. Afsonalarga koʻra, K. qabilasini chivin talab oʻldirgan emish.

## Manbalar
Kanyon

**Kanyon** ( — dara) — ikki yon bagʻri juda tik, chuqur va tubi daryo vodiysi. Kolorado daryosidagi (AKSH) Katta Kanyon yirik K.lardan hisoblanadi.

## Manbalar
Kaolak

**Kaolak** — Senegalning gʻarbiy qismidagi shahar. Kaolak viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 194 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Salum daryosidagi port (yer yongʻoq, donli ekinlar eksport qilinadi). Yer yongʻoq moyi ishlab chiqariladi. Dengizdan tuz olinadi.

## Manbalar
Kaolinlanish

**Kaolinlanish** — gilli minerallar (asosan, dala shpatlari va slyudalar)ning oʻzgarishi hisobiga kaolin yuzaga kelgan holda togʻ jinslarining oʻzgarishi. K. 2 xil sharoitda: alyumosilikatlarga boy magmatik va metamorfik jinslarning nurashi (ekzogen) va past temperaturali gidrotermal suvlarning alyumosilikatlarga taʼsir qilishi (endogen) yoʻli bilan sodir boʻladi. Ekzogen K. Yer tarixining toshkoʻmir, yura va uchlamchi davrlarida nam, subtropik iqlim sharoitlarida yuz bergan. K. natijasida paydo boʻlgan kaolinitning asosiy konlari ham shu davrga xos. Endogen K.da kaolinit alyumosilikatlar va b. minerallarning oʻrnini egallab, ularning shakli va qiyofasiga oʻtib, psevdomorfozalar hosil qiladi. Bu jarayon koʻproq rudali konlar atrofidagi togʻ jinslari orasida boʻladi. K. jarayoni oltingugurtli, karbonat angidridli va galoidli eritmalar hamda guminli kislotalar katnashuvi natijasida yuz beradi. Oʻzbekistonda K. juda keng tarqalgan, ayniqsa, rudali konlar atrofidagi togʻ jinslarining oʻzgarishi bilan bogʻliq holda koʻp kuzatiladi.

## Manbalar
Kap soyligi

**Kap soyligi** — Atlantika okean i tubining jan.-sharqiy qismidagi keng pasaygan joyi. Afrikaning jan.gʻarbiy materik yon bagʻri bilan Atlantika okeani oʻrtaliq tizmasi va Kit tizmasi oraligʻida. Uzunligi shim.dan jan.ga 1500 km, kengligi 1000 km, eng chuqur joyi 5520 m. Yuzasi sertepa, bal. 3000 m gacha boʻlgan suv osti vulkanlari bor. Qizil rangli gil choʻkindilaridan iborat.

## Manbalar
Kap togʻlari

**Kap togʻlari** - Afrika jan.dagi togʻlar, JAR xududida. Uzunligi 800&nbsp;km, eng baland joyi 2326 m. Soyliklar bilan ajralgan parallel tizmalardan iborat. Qumtosh va kvarsitlardan tuzilgan. Iqlimi qishi seryogʻin oʻrta dengiz tipidagi iqlim. Yogʻin bir meʼyorda yogʻadi (yiliga 600–800&nbsp;mm). Qishda choʻqqilar qor bilan qoplanadi. Shamolga teskari yon bagʻirlari va ichki vodiylari landshafti chalachoʻl. Yon bagirlari aralash oʻrmonlar, doim yashil bu-talar bilan qoplangan. Bantbok milliy parki bor.

## Manbalar
Kapa

**Kapa**, chayla — ibtidoiy jamoa davridan qolgan boshpana boʻlib daraxt shoxi, qamish, joʻxori poyasi, mato, pichandan quriladigan mavsumiy (yozlik) turar joy, oʻtov. Tuzilishi va ustiga yopiladigan toʻshamasi bilan bir xalq kapasi ikkinchi xalqnikidan farq qilgan. Oʻrta Osiyoda Kapalar konussimon yoki gumbazsimon shaklda, devorlari maxsus novdalardan toʻqilib, ustidan shox-shabba, oʻsimlik poyalari tashlangan. Eshik ogʻzi qamish yoki mato bilan yoki maxsus ishlangan guldor kigiz bilan yopilgan. Atrofi va usti qamish, bordon yoki chiy bilan berkitiladigan turi olachiq deb nomlangan, ayrim yerlarda somon suvoq ham qilinadi. Undan chorvadorlar, dehqonlar dala ishlari boshlangan vaqtda foydalanadilar. Uzumzor bogʻ, poliz ekinlari tepasidagi kapalar yerdan 2—3 m baland, toʻrt ustun tepasiga qurilgan. Iqlimi issiq mamlakatlar (masalan, Okeaniya)da hali ham turar joyning asosiy turi sifatida saqlangan. 

## Manbalar
José Raúl Capablanca

**Xose Raul Kapablanka** (isp. José Raúl Capablanca; Capablanca; 1888.19.11, Gavana, — 1942.8.3, Nyu-York) — kubalik shaxmatchi, diplomat. 3-jahon chempioni (1921—27). 4 yoshida shaxmatni oʻrganib, 14 yoshida Kuba chempioni boʻlgan va soʻng bir qator muvaffaqiyatlarga erishgan: jahon chempioni E. Lasker bilan boʻlgan matchni yutgan (1921), San-Sebastyan (1911), London (1922), Nyu-York (1927), Moskva (1936)da oʻtkazilgan xalqaro turnirlarda birinchi mukofotlarni qoʻlga kiritgan. 1936-yil Nottingemda M.M.Botvinnik bilan birga turnir gʻolibi boʻlgan. Shaxmat oʻyini texnikasini mukammallashtirishda K.ning xizmatlari katta. "Mening shaxmatdagi shuhratim", "Shaxmat oʻyini asoslari", "Shaxmat oʻyini darsligi" va b. kitoblari bor.

## Manbalar
Kap-Aityen

**Kap-aityen** — Gaitidagi shahar, Atlantika okeani sohilida. Aholisi 100,6 ming kishi (1995). T.-yil stansiyasi. Dengiz porti (chetga kofe, shakarqand, xoʻl meva chiqaradi). K- x- rayoni markazi (sizal, shakarqamish, kofe, kakao, banan, tamaki va b.). Kofe, kakao, shakarqamishni qayta ishlovchi korxonalar mavjud. K.-A. yaqinida mis konlari bor. Shaharga 1670-yilda asos solingan. Mustamlakachilik davrida Kap-Franse deb atalib, San-Domingo fransuz mustamlakasining maʼmuriy markazi boʻlgan. 1807—20-yillarda "Gaiti davlati" poytaxti edi. Shahar atrofida oʻsha davrlarga oid tarixiy yodgorliklardan La-Faryer qalasi krldiqlari va SanSusi saroyi saqlangan.

## Manbalar
Kaolin

**Kaolin** (Xitoyning Szyansi provinsiyasidagi joy nomidan) — oq rangli gil, asosan, kaolinitsan tashkil topgan. Vulkanizm bilan bogʻliq boʻlgan granit, gneys, slanets va b. tarkibida dala shpatlari boʻlgan togʻ jinslarining nurashidan yoki gidrotermal oʻzgarishidan hosil boʻladi (birlamchi Kaolin). Kvars va b. oʻzgarmagan minerallar bilan aralashgan holda uchraydi. Birlamchi Kaolin yuvilib, turgʻun suv qavzalarida qum orasida mayin dispers gil choʻkindilaridan iborat qatlam, linza shakllarini hosil qilsa, undagi Kaolin ikkilamchi Kaolin deyiladi. Yer yuzasiga yaqin yotuvchi Kaolin ochiq usulda qazib olinadi, keyin boyitiladi. Kaolin qogʻoz, chinni, fayans, kimyo, rezina sanoatida, oʻtga chidamli buyumlar va izolyatorlar tayyorlashda ishlatiladi. Kaolinning jahondagi resurslari 20 mlrd. t chamasida, shuning yarmiga yaqini AQShda. Kaolin konlari Ukraina, Kavkaz, Uralda, Oʻzbekistonda Ohangaron, Suvqaytdi, Qarnob, Quvasoy, Ovminzatogʻ, Oltintogʻda bor.

## Manbalar
Kaolinit

**Kaolinit** — qat-qatli silikatlar kenja sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi Al4[Si4Ol()](OH)8. Gillarning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. K.ning politipli modifikatsiyalaridan dikkit va nakrit maʼlum. Monoklin singoniyali, olti qirrali kristallchalar shaklida. Qattikligi 1 — 1,5; zichligi 2,5—2,7 g/sm3, kuchli gigroskopik. Sof xrlda rangi oq, qoʻshimchalari boʻlsa sargʻish, baʼzan qizil, qora va och-yashil rangda ham boʻladi. K. keng tarqalgan ikkilamchi mineral. Nurash jarayoni mahsuli. Turli choʻkindi togʻ jinslari tarkibida mavjud. H2S04ﬂ a qaynatilganda eriydi. Quruq K. suvni tez shimadi va yopishqoq gil hosil qiladi. K., asosan, kaolinlanish natijasida hosil boʻladi, Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Chinni va fayans, keramika, rezina sanoatida, qurilishda, qogʻoz i.ch.da (toʻldiruvchi va qoplovchi) ishlatiladi. K.dan alyuminiy ham olish mumkin.

## Manbalar
Kapalak qurti

**Kapalak qurti** — kapalaklar tuxumidan chiqadigan chuvalchangsimon hasharot. Oʻsimliklarning turli qismlari, baʼzi turlari jun, mum va b. organik moddalar bilan oziqlanadi. Tuxumdan chiqqan K.q. juda kichik boʻladi. Ketma-ket tullab, gʻumbakka aylanadi; gʻumbakdan voyaga yetgan kapalak chiqadi. K.q.ning gavdasi koʻp boʻgʻimli; ogʻiz organlari kemiruvchi tipda tuzilgan. Boshqa hasharotlar qurtlaridan qorin boʻlimida kalta va toʻmtoq, boʻgʻimlarga boʻlinmagan. 8 juft soxta oyoqlar boʻlishi bilan farq qiladi. K.q. shu oyoqlari yordamida harakatlanadi; koʻkrak oyoqlari esa oziqni ushlab turadi. Soʻlak bezlarining bir qismi ipak bezlariga aylangan. Bu bezlar ishlab chiqargan suyuqlik havoda qotib, ipak iplarni hosil qiladi. Iplardan qurtlar pilla oʻraydi yoki in yasaydi. K.q. erkin yoki yashirin hayot kechiradi. Ayrim K.q. daraxtlar bargi, novdalarini oʻrab olgan toʻrsimon inlarida toʻda boʻlib yashaydi. Erkin hayot kechiradigan K.q.ning rangi va shakli atrof muhitga moslashgan boʻladi. Bir qancha K.q. turli ekinlar, mevali daraxtlar va b. oʻsimliklarga, oziq-ovqat zahiralari, jundan toʻqilgan gazlamalar va kiyimkechaklarga jiddiy ziyon yetkazadi. Tut ipak qurtining pillasidan toʻqimachilik sanoati uchun qimmatli xom ashyo — ipak olinadi (yana q. Ipakchilik).

## Manbalar
Kapalakgul

**Kapalakgul** (Viola hortensis grandi ﬂ ora Witt.) — binafshadoshlar oilasiga mansub bir va ikki yillik manzarali oʻsimlik. Yevropa va Osiyoda usadi. Poyasi tuksiz. Bargi tuxumsimon, uzun bandli. Guli koʻpincha uch tusli, ikki jinsli, gulbandi uzun. Kosachabarg va tojbarglari 5 tadan, tutashmagan. Changchisi 5 ta, urugʻchisi bitta. Mevasi — koʻp urugʻli koʻsak. Erta bahordan kech kuzgacha gullaydi. K. manzarali oʻsimlik sifatida xonadonlarda, istirohat bogʻlarida oʻstiriladi. 

## Manbalar
Kapan

**Kapan** (1938 yildan, 1990 y.gacha *Kafan*) — Armanistondagi shahar. Zangezur togʻi yon bagʻrida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 42,4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari); Armaniston kon-ruda sanoatining markazi. Kapan atrofida mis rudasi qazib olinadi. Shaharda mis-ruda kombinati, yorugʻlik texnikasi ishlab chiqarish zavodi, trikotaj, mebel fabrikalari, oziqovqat sanoati korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi, teatr bor. Turizm rivojlanmoqda.

## Manbalar
Kapachi qushlar

**Kapachi qushlar** (Ptilonorhynchidae) — chumchuqsimonlar turkumining bir oilasi. Tanasining uz. 23—40 sm. Patlari koʻproq sariq, koʻkimtir qora va yorqin tusli, baʼzan qoʻngʻiroq. Avstraliya va Gvineyada tarqalgan. Nam tropik oʻrmonlarda yashaydi. K.q. kuyikish davrida maxsus kuyikish maydonchasi tayyorlaydi. Uni chigʻanoqlar, mayda toshlar, mevalar, gullar bilan bezaydi. Maydonchada shox va poyalardan bal. 50 sm gacha, uz. 1 m gacha kapa ham quradi. Moda qush maydoncha yonidagi daraxtda och i q uya quradi. 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Mayda mevalar, chigʻanoqlar, hasharotlar va ularning lichinkalari, chuvalchanglar bilan oziqlanadi. 8 ta urugʻi va 18 turi mavjud.

## Manbalar
Kapella (yulduz)

**Kapella** — Aravakash yulduz turkumining eng ravshan yulduzi. Osmon sferasining Shim. yarim sharidagi eng yorugʻ yulduzlardan biri. Quyoshdan uzoqligi 13,7 parsek. Mutlaq ravshanligi Quyoshdan 150 baravar kuchli. K. juda zich qoʻshaloq yulduz boʻlgani uchun interferometr yordamida ajratib koʻrish mumkin. Oʻrtacha kenglikda yil boʻyi koʻrinadi.

## Manbalar
Kapelmeyster

**Kapelmeyster** (nem. Kapelle -xor, orkestr, Meister — usta, rahbar) — dastlab, 16—18-asrlarda xor yoki cholgʻu kapellasi rahbari, 19-asrda teatr, xor yoki simfonik orkestr dirijyori.

## Manbalar
Kapetinlar

**Kapetinlar** (Capétiens) —fransuz qirollari sulolasi (987—1328). Sulola asoschisi — Gugo Kapet (987—996). Asosiy vakillari: Lyudovik VI (1108— 37), Lyudovik Vll(1137—80), Filipp II Avgust (1180—1223), Lyudovik IX Avliyo (1226—70), Filipp IV Chiroyli (12851314), Karl IV (Filipp IV ning 3-oʻgʻli) (1322-28).

## Manbalar
Kapillyar suv

**Kapillyar suv** — togʻ jinslari zarralari oraligʻidagi boʻshliq va mayda yoriqlarni toʻldirib turuvchi suv. K. s. jinslardagi suyuq-tomchi (sizot) suvi sathidan yuqorida tarqalgan boʻlib suyuQlikning sirt tortishish kuchning taʼsiri ostida saQlanib turadi. K. s aeratsiya zonasining pastki qismini egallab, maʼlum bir qalinlikdagi namlanish zonasini hosil qiladi. Bu zona pastki qismidagi kapillyar kanallarni toʻliq, yuqori qismidagilarni esa qisman toʻyintiradi. Kapillyar namlanish zonasi balandligi kapillyar kanallar diametriga teskari proporsionaldir; kanallar diametri qanchalik kichik boʻlsa namlikning koʻtarilishi shunchalik yuqori boʻladi va aksincha. Kapillyar koʻtarilish balandligi, shuningdek, jinsning namligiga ham bogʻliq. Nam jinslarda kapillyar koʻtarilish kichik boʻladi. Kapillyar koʻtarilishi balandligi (h) quyidagi formula orqali aniQlanadi: h =2Abunda g — kapillyar kanal radiusi; A — suyuQlikning kapillyar doimiyligi, uning qiymati radiusi 1&nbsp;mm boʻlgan nay qoʻllanganda suvning unda koʻtarilish balandligiga teng . Suv uchun temperatura 0° boʻlganda A—15,4; us— suyuQlik zichligi; g — ogʻirlik kuchi tezlanishi. Agar chaqiq jins zarralari diametri va darzlik kengligi 2—2,5&nbsp;mm boʻlsa suvning kapillyar koʻtarilishi butunlay toʻxtaydi. Qumli jinslarda namlikning yuqoriga koʻtarilish bal. 0,3— 0,6 m, qumoq va qumloq tuproQlarda 1,2—1,6 m, gilli jinslarda 3–4 m ga yetadi.

## Manbalar
Kapillyar hodisalar

**Kapillyar hodisalar** – birbiriga aralashmaydigan jismlar (mas, qattiq jism bilan suyuqlik)ning tegishib turgan chegara sirtida molekulyar kuchlar taʼsirida yuzaga keladigan fizik hodisalar. Masalan, suyuqlik bilan idishning oʻzaro taʼsirida suyuqlik sirti botiq yoki qavariq shaklni oladi. Jumladan, kapillyar (ingichka) naydagi hoʻllaydigan suyuqlik sirti botiq, hoʻllamaydigan suyuklik sirti qavariq boʻladi. Suyuqlik sirtining egrilanishi tufayli hosil boʻladigan kapillyar bosim natijasida idish (mas, kapillyar nay)dagi suyuqlik maʼlum balandlik h ga koʻtariladi yoki pasayadi. Bunda -£- = pgh formula oʻrinli. o —suyuqlikning sirt taranglik koeffitsiyenta, r — suyuqlik zichligi, g — erkin tushish tezlanishi. Balandlik h ni aniqlash uchun suyuqlik sirtining egrilik radiusini kapillyar radiusi g ga almashtiriladi:bunda: g — kapillyar radiusi, 9 — chegaraviy burchak, demak, h=2a/prg. Suyuqlikning sirt taranglik koeffitsiyenta qancha katta, kapillyar nayning radiusi bilan suyuqlik zichligi qancha kichik boʻlsa, kapillyar nayda suyuqlik shuncha baland koʻtariladi. K. h. tabiatda, kundalik turmushda, texnikada katta rol oʻynaydi. Oʻsimliklarning oziqlanishi, organizmda moddalar almashinuvi, tuproq va yer osti suvlarining koʻchishi, gʻovak moddalarning suv shimishi, texnikada keng tatbiq qilinadigan flotatsiya (mas, foydali qazilmalarni boyitish) jarayoni K. h.ga bogʻliq.

K.h.ni birinchi boʻlib Leonardo da Vinchi (16-asr), soʻngra B. Paskal (17-asr) va J. Jyuren (18-asr) kapillyar naychalar bilan tajribalar oʻtkazayetganda kashf etishgan. K. h. nazariyasini T. Yung (1805), P.Laplas (1806), J. U. Gibbs (1875) va I. S. Gromeka (1879, 1886) ilmiy ishlarida rivojlantirganlar.

## Adabiyot
* Adam N. K., Fizika i ximiya poverxnostey, per. s ang ., M., 1947; Gromeka I. S, Sobr. soch., M., 1952; Fisher I. 3., Statisticheskaya teoriya jidkostey, M., 1961; S ivu xin D. V., Obshiy kurs fiziki, t. 2, M., 1975.

## Manbalar
Kapillyarlar

**Kapillyarlar** ( — tola, qil), qil tomirlar — odam va hayvonlarning barcha toʻqimalari tarkibidagi eng mayda (nozik) qon tomirlar. Qon arteriyadan arteriolaga, Kapillyarlar oldi tomirlari (prokapillyar)ga, soʻngra Kapillyarlarga oʻtadi. Kapillyarlar uz. 0,5&nbsp;mm boʻladi, devor boʻshliklari orqali havo va moddalar almashinuvi roʻy beradi. Kapillyarlarning boshlanish qismi arteriyaga, keyingi qismi esa venaga taalluqlidir. Qon Kapillyarlardan postkapillyarlarga, undan venulaga oʻtib, soʻngra vena tomiri boʻylab davom etadi. Natijada qon aylanish doirasi vujudga keladi. Limfa Kapillyarlari (qon Kapillyarlaridan oʻta nozikligi bilan farq qiladi) birbiriga qoʻshilib, limfa tomirlarini hosil qiladi, ular toʻqimalardan limfa suyuqligini shimib, limfa yoʻliga oʻtib, oxiri venaga quyiladi, organizmdagi yot zarralar va kasallik qoʻzgʻatuvchi bekteriyalarning limfa tugunlari orqali zararsizlanishiga yordam beradi.

## Yana qarang

* Qon aylanishi
* Venalar
* Limfa sistemasi

## Manbalar
Kapella (maʼnolari)

**Kapella**:

* Kapella (ital.
* Kapella (yulduz) — Aravakash yulduz turkumining eng ravshan yulduzi.
* Kapella — xor jamoasi.
Kapella

**Kapella** (ital. capella — kichik ibodatxona) — 1) katolik va anglikan meʼmorligida uncha katta boʻlmagan inshoot yoki ayrim zodagonlarning oilaviy ibodati uchun moʻljallangan kichik ibodatxona, tabarruk buyumlar saqlanadigan va xor ijro etiladigan joy. Kapella ibodatxonalarda (asosan, yon tomonida yoki xor atrofida), saroy va qasrlarda joylashgan. Shuningdek, alohida Kapellalar ham qurilgan.

## Manbalar
Kapital

**Kapital** ( — bosh, asosiy), sarmoya — keng ma'noda — o'z egasiga daromad keltirish xususiyatiga ega boʻlgan jami vositalar va mablag'lar; yangi qiymat keltiruvchi, o'zini o'zi koʻpaytiruvchi qiymat. Tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish uchun kishilar tomonidan yaratilgan resurslar; tor ma'noda — ishlab chiqarish vositalari ko'rinishidagi ishga qo'yilgan, ishlab turgan daromad manbai (ashyoviy kapital). Kapitalning paydo bo'lishiga tovar ishlab chiqarish, tovar muomalasi dastlabki shart hisoblanadi. Bozorda o'ziga xos, alohida tovar — ish kuchining paydo bo'lishi bilan oddiy tovar ishlab chiqarish kapitalistik ishlab chiqarishga aylanadi, tovar ishlab chiqarishning shu davrida tovar muomalasidagi pul kapitaliga aylanadi. Kapital koʻp sikllar davomida ishlab chiqarishda ishtirok etadigan asosiy kapital va bir sikl davomida ishtirok etadigan va to'liq sarflanadigan aylanma kapitalga bo'linadi. Pul kapitali (sarmoya) — ashyoviy kapital sotib olish uchun sarflanadigan pul vositalarini ifoda etadi, ya'ni pul kapitalga aylanishi uchun ishlab chiqarishga avanslanadi. Iqtisodiy nazariyada kapital ishlab chiqarish omillaridan biri tarzida izohlanadi. Qiymatning koʻpayishi inson mehnati (ish kuchi) va ishlab chiqarish vositalari (xom ashyo, mashina, stanoklar) birlashganda, ya'ni ishlab chiqarish sharoitida yuz beradi. Kapital sanoat kapitali, savdo kapitali, ssuda kapitali, sudxoʻrlik kapitali (tarixiy) shakllarida faoliyat ko'rsatadi. Rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitlarida kapitalning korxona, firma, banklar kapitali, turli aksiyadorlik jamiyatlariga tegishli aksiyadorlik kapitali, zahira kapitali, ustav kapital singari ko'rinishlari mavjud. Tadbirkor jismoniy shaxslarga tegishli kapital dastmoya deyiladi va har gal tovar olib sotishda ishlatiladi.

## Manbalar
Kapital bozori

**Kapital bozori**, fond bozori — boʻsh turgan pul mablagʻlarini toʻplash, ularni ssuda kapitaliga aylantirish, soʻngra uni ishlab chiqarish jarayonlari ishtirokchilari (banklar, korxonalar, firmalar, shuningdek, mamlakat aholisi) oʻrtasida taqsimlash munosabatlari; qimmatli qogʻozlar, korxonalarning aksiyalari hamda davlat obligatsiyalari bilan oldisotdi operatsiyalari olib boriladi. Pul kapitalining qayta taqsimlanishida ishtirok etadigan banklar, fond birjalari va b. moliya-kredit muassasalari majmuini oʻz ichiga oladi. Kapital bozori  pul bozori bilan birga iqtisodiyotning tarmoqlari va hukumat uchun tashqi kapital manbai hisoblanadi, ssuda kapitaliga talab va taklifni shakllantiradi.

Kapital bozor kompaniyalar va davlatning qisqa muddatli qimmatli qogʻozlari bilan ham shugʻullanadi. Kapital bozori qimmatli qogʻozlarni sotuvchilar va sotib oluvchilar, ixtisoslashgan fond brokerlari, savdo va tijorat banklari, markaziy bank, pensiya fondi, sugʻurta kompaniyalari, investitsiya kompaniyalari, sanoat korxonalari, xorijiy investorlar, korxonalar, tashkilotlar ishtirok etadilar. Manbalar va kiritilgan sohalariga qarab xalqaro va milliy Kapital bozorlari bor (yana q. Valyuta bozori, Birja). Kapital bozor ikki asosiy vazifani bajaradi: a) birlamchi bozor yoki yangi emissiya bozori. Bunda investitsiya va b. maqsadlar uchun zarur boʻladigan kapital yangi aksiya, obligatsiya va b. qimmatli qogʻozlarni chiqarish hisobiga shakllantiriladi; b) ikkilamchi bozor. Bunda mavjud qimmatli qogʻozlar bilan operatsiyalar olib boriladi. Ikkilamchi bozor qimmatli qogʻozlarni sotuvchilardan haridorlar qoʻliga oʻtishni yengillashtiradi. K.b. mamlakat moliya tizimida muhim oʻrin egallab, aholining jamgʻarilgan mablagʻlarini investitsiyalarga va investitsiyalarni qimmatli qogʻozlar portfeliga aylantirish mexanizmi boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekistonda 200 dan ortiq brokerlik idoralariga ega boʻlgan "Toshkent" fond birjasi 1994-yildan qimmatli qogʻozlar savdosi bilan shugʻullanadi.

Sadir Salimov.

Tahrirchi - Murodov Jamoliddin.

## Manbalar