Oʻzbekiston-Afgʻoniston doʻstlik koʻprigi

**Oʻzbekiston-Afgʻoniston doʻstlik koʻprigi** – Afgʻoniston shimolidagi Balx viloyatidagi Hayraton shahrini Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyatidagi Termiz shahri bilan bogʻlovchi Amudaryo orqali oʻtuvchi avtomobil va temir yoʻl koʻprigi. 1981-1982-yillarda sovet quruvchilari tomonidan qurilgan. Koʻprikning uzunligi 816 m. Koʻprik Sovet Ittifoqi tomonidan oʻsha paytda Afgʻonistonda joylashgan kuchlarini taʼminlash uchun 1982-yilda ochilgan. Bugungi kunda u ikki mamlakat oʻrtasidagi savdo va sayohat maqsadlarida qoʻllanadi.

## Umumiy koʻrinish
Bu Afgʻoniston-Oʻzbekiston chegarasi orqali oʻtadigan yagona qatʼiy boʻgʻin boʻlib, koʻprikka 75 kmga yaqin joyda joylashgan Mozori Sharif shahrining shimolida, Surxondaryo viloyati Termiz shahrining janubida joylashgan.

U dastlab 1888-yilda yogʻochdan, 1902-yilda temirdan qurilishi boshlangan koʻprik oʻrnida barpo etilgan.

1902-yilda boshlangan temir koʻprik qurilishiga 5 million rubl ajratilgan boʻlib, oʻz vaqtida bu juda katta mablagʻ hisoblangan. Koʻprikning mustahkamligini taʼminlash uchun tajribali muhandis-quruvchilar uni 27 qavatdan iborat qilib qurishgan.

Sovet-Afgʻon urushigacha Afgʻoniston va oʻsha paytda Sovet Ittifoqi tarkibiga kirgan Oʻzbekiston oʻrtasida qatʼiy avtomobil yoki temir yoʻl aloqasi yoʻq edi. 1982-yilda, „Boʻron-333“ operatsiyasida Sovet istilosi ostiga tushganidan bir necha yil oʻtgach, Afgʻoniston Sovet Ittifoqiga Sovet 40-chi armiyasi va Afgʻoniston milliy armiyasini qayta taʼminlash uchun vaqtinchalik ponton koʻprigining doimiy oʻrnini qurishga ruxsat berishga rozi boʻldi. U 1982-yil 12-mayda Afgʻoniston Bosh kotibi Babrak Karmal va Sovet Oʻzbekistonining birinchi kotibi Sharof Rashidov ishtirokidagi marosimda rasman ochildi. Koʻprik orqali, Puli Xumri va Bagram havo bazasi orqali temir yoʻl qurish orqali Sovet temir yoʻl tarmogʻini Kobul bilan bogʻlash rejalashtirilgan edi.

Urush yillarida Britaniya Maxfiy razvedka xizmati tomonidan berilgan magnit chuqurlik zaryadlari yordamida bir necha bor hujumga uchragan, afgʻon mujohidlari ham Sovet Oʻzbekistonida qoʻporuvchilik operatsiyalarini amalga oshirish uchun koʻprikdan oʻtgan. AQSh Markaziy razvedka boshqarmasi va Pokiston Xizmatlararo razvedka ham jangarilarni suv ostidan buzish orqali koʻprikni yoʻq qilishga oʻrgatishni rejalashtirgan, biroq Pokiston prezidenti Muhammad Ziyo-ul-Haq Afgʻoniston bilan chegara yaqinidagi Pokiston jamoalariga Sovet qoʻshinlarining repressiyalaridan qochish gʻoyasini rad etdi. Aynan Doʻstlik koʻprigi orqali 1989-yil 15-fevralda sovet qoʻshinlarining Afgʻonistondan olib chiqilishi yakunlandi.

1996-yilda Oʻzbekiston hukumati koʻprikda harakatni bir tomonlama yopib qoʻydi, bu xavfsizlik nuqtai nazaridan kelib chiqqan va Afgʻonistonda reaksion Tolibon harakatining hokimiyat tepasiga kelishi bilan bogʻliq edi. Xususan, Oʻzbekiston tomoni islomiy jangarilar tomonidan Oʻzbekiston Islomiy Harakatiga Oʻzbekiston prezidenti Islom Karimovni agʻdarishda yordam berish uchun foydalanishi mumkinligidan tashvishda edi. AQSh Afgʻonistonga bostirib kirishi paytida Mozori Sharif qulaganidan keyin Qoʻshma Shtatlar va Birlashgan Millatlar Tashkiloti Oʻzbekistonga xalqaro yordam koʻrsatishi uchun koʻprikni qayta ochish uchun bosim oʻtkaza boshladi. Koʻprikda 2001-yil 9-dekabrda Oʻzbekiston temir yoʻllari tomonidan 1000 pud don va bugʻdoy olib oʻtildi. 2002-yil fevral oyidan boshlab Oʻzbekiston Hayraton koʻprigi boʻylab faqat oziq-ovqat, dori-darmon va boshqa gumanitar yuklarni tashish uchun (BMT orqali, Oʻzbekiston hukumati va BMT oʻrtasida yetkazib berishni osonlashtirish toʻgʻrisidagi kelishuvga muvofiq) harakatni toʻliq qayta ochdi.
Qayta ochilishda Jahon oziq-ovqat dasturi va Shimoliy alyans rasmiylari, jumladan Abdul Rashid Doʻstum ishtirok etdi. Oʻzbekiston Afgʻoniston shimolidagi ahvol yomonlashganiga javoban 2005 yilda yana koʻprikni yopadi. U 2009-yilda qayta ochilgan boʻlsa-da, katta miqdordagi yordamni tashish uchun juda yomon ahvolda ekanligi aniqlandi.

2010-yil yanvar oyida Markaziy Osiyo mintaqaviy iqtisodiy hamkorlik dasturi doirasida temir yoʻlni Mozori Sharifgacha uzaytirish boʻyicha ishlar boshlangan boʻlib, u 2010-yilning noyabr oyida Osiyo taraqqiyot banki, Jahon banki va Xalqaro valyuta jamgʻarmasi tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. 2011-yilda, koʻprik NATOning xalqaro xavfsizlik kuchlari uchun tobora muhim taʼminot yoʻliga aylanganligi sababli, birinchi poezd yangi yoʻnalish boʻylab harakatlandi. 2012-yilda AQSh armiyasi Afgʻonistondan qoʻshinlarini olib chiqish va uni Afgʻoniston milliy politsiyasiga topshirishni boshlagani sababli koʻprik oʻzining mavjudlik masofasini qisqartira boshladi.

2019-yilda Afgʻoniston tinchlik muzokaralari chogʻida Oʻzbekiston, Afgʻoniston va Tolibon Oʻzbekistonga koʻprik va Mozori Sharif oʻrtasidagi temir yoʻl aloqasini saqlab qolishga ruxsat berishga kelishib olgan edi. 2021-yilda AQSh Qurolli kuchlari Afgʻonistondan olib chiqib ketilganidan va 2021-yilda Tolibon hujumidan soʻng afgʻon harbiy boʻlinmalari koʻprik orqali Oʻzbekistonga chekindi. Biroq Oʻzbekiston hukumati Afgʻoniston hukumati amaldorlariga boshpana uchun koʻprikdan oʻtishga ruxsat bermadi.

## Manbalar


## Havolalar

* Afgʻoniston temir yoʻli: shimolda birinchi poyezd yangi yoʻnalishda harakatlana boshladi (BBC, 2011 yil 21 dekabr)
* Afghan railway: First train runs on new line in north (BBC, Dec. 21, 2011)