open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Havo namligi

**Havo namligi** — havodagi suv bugʻi miqdori. Ob-havo va iqlimning asosiy xususiyatlaridan biri. Quyidagi koʻrsatkichlari bilan ifodalanadi: 1) havodagi suv bugʻlari elastikligi ye (parsial bosim) mm yoki mb da oʻlchanadi; 2) mutlaq namlik; 1 g/sm3hajmdagi havoda mavjud boʻlgan suv bugʻlari miqdori; g/m-’ bilan oʻlchanadi; 3) nisbiy namlik g — havo tarkibidagi suv bugʻi elastikligining xuddi shu temperaturadagi toʻyingan suv bugʻi elas-tikligiga nisbatini ifodalaydi, yaʼni g ~ u-100% ; % bilan ifodalanadi; 4) namlik yetishmovchiligi a1 — maʼlum temperaturadagi toʻyingan suv bugʻi elastikligi Ye bilan havo tarkibidagi mavjud suv bugʻi elastikligi ye ayirmasiga teng, yaʼni a"= YE—e; 5) shud-ring nuqtasi t — oʻzgarmas bosimda havo tarkibidagi suv bugʻlarining toʻyinguniga qadar sovitish uchun lo-zim boʻlgan temperatura.
Havoning turbulentligi

**Havoning turbulentligi** -atmosferatsagi havoning tartibsiz, girdob tarzida harakatlanishi. Turli tezlikda harakat qiluvchi havo qatlamlari orasidagi ichki ishqalanish tufayli vujudga keladi. Atmosferada namlik va issiqlikni vertikal hamda gorizontal boʻyicha tekis taqsimlaydi va maʼlum qatlamlarda atmosfera tarkibining bir xil boʻlishiga olib keladi. Havo qatlamining harakat tezligi oʻrtacha 4 m/sek boʻladi. Havoning turbulentligi erkin atmosferada (2–3&nbsp;km) katta oʻlchamdagi siklon yoki antitsiklon vujudga kslgan vaqtlarda avj oladi. Bunda, asosan, havo va undagi suv bugʻi, har xil qattiq va suyuq zarrachalar hara-katlanadi. Havoning turbulentligi intensivligini qor uch-qunlarining tartibsiz harakatida, tru-balardan havoga koʻtarilayotgan tutunlarda, bulut turlarida, xususan yashin va doʻl hosil qiladigan qora bulutlarda hamda oʻqtin-oʻqtin esib turuvchi kuchli shamollarda kuzatish mumkin. Havoning turbulentligi hosil boʻlishida, asosan, dinamik va termik omillar muhim rol oʻynaydi.

Dinamik turbulentlikning paydo boʻlishiga havo oqimi bilan yer yuzasi orasidagi hamda havo qatlamlari orasidagi ichki ishqalanish sabab boʻladi. Togʻ tizmalari, qirlar, vodiylar, oʻrmonlar, har xil insho-otlar ustidagi Havoning turbulentligi dinamik turbu-lentlikka kiradi.

Termik turbulentlikning paydo boʻlishida yer yuzasi va havoning ayrim qismlarining Quyosh nuri tasirida turlicha isishi sabab boʻladi. Yilning iliq faslida, kundu-zi, havo ochiq boʻlgan kunlarda shunday boʻladi. Havoning turbulentligida havo massasi juda katga tezlikka ega boʻladi va natijada havoda uyurmalar hosil boʻlib, yer yuzasidagi changlarni havoga uchirib chiqaradi va erkin atmosferadagi kuchli oqimga qoʻshadi. Shu yoʻl bilan havoning ifloslanishi roʻy beradi. Atmosferada sodir boʻlgan dinamik va termik turbulentlik yer yuzasiga yutilgan issiqdikni atmosferaga oʻti-shida muhim omil hisoblanadi.
Havo-reaktiv dvigatel

**Havo-reaktiv dvigatel** - yonilgʻini oʻt oldirish uchun atmosfera havosi kislorodidan foydalaniladigan reaktiv dvigatel. Tortish kuchi yonish gazlarining reaktiv soplodan otilib chiqishi natijasida hosil boʻladi. Gazlarning soplodan katta tezlikda otilib chiqishi uchun H.-r.d.ning yonish kamerasiga keluvchi havo siqiladi. Havoni siqish usuliga qarab, Havo-reaktiv dvigateld. turbokompressorli (TRD), pulsatsiyalanuvchi (Pu VRD) va toʻgʻri oqimli (PVRD) xillarga boʻlinadi. H.-r.d.dan uchish apparatlari (samolyot, vertolyot, samolyot-sna-ryad)ni harakatlantirish uchun foydalaniladi.
Havoriylar

**Havoriylar** — islomga koʻra, Iso Masihning eng yaqin izdoshlari. Xri-stianlarda apostollar deb atalib, xristian dinining targʻibotchilari hisoblanadi. Yangi ahdda 12 apostol tilga olinadi .
Hadya

**Hadya** (fuqarolik huquqida) — bir shaxsning oʻz mulkini 2-shaxsga bepul berishi haqidagi shartnoma. Oʻzbekiston Respublikasida qonun boʻyicha biron bir shaxsga ashyoni yoki mulk huquqini tekinga berishni yoki biron-bir shaxsni mulkiy majburiyatdan ozod etishni vaʼda qilish (hadya etishni vaʼda qilish), agar vaʼda tegishli shaklda berilgan boʻlsa va kelajakda aniq shaxsga ashyo yoki mulkiy huquqni tekinga berish yoki uni mulkiy majburiyatdan ozod qilish maqsadi aniq koʻrinib turgan boʻlsa, hadya shartnomasi deb tan olinadi. Ashyo, mulk huquqi yoki mulkiy majburiyatdan ozod qilish shaklida hadya narsasini aniq koʻrsatmasdan oʻzining mol-mulkini yoki mol-mulkning bir qismini hadya etishni vaʼda qilish oʻz-oʻzidan haqiqiy emas. Hadyani hadya oluvchiga hadya qiluvchining vafotidan keyin topshirishni nazarda tutuvchi shartnoma ham haqiqiy boʻlmaydi.

Hadya qilish, ayni paytda hadyani hadya oluvchiga topshirish (oddiy sovgʻa tarzida) ogʻzaki yoki huquqni belgilaydigan hujjatlarni taqdim etish yoʻli bilan yozma shaklda amalga oshiriladi. Koʻchmas mulk va avtomoto-transport vositalarini hadya qilish shartnomasi notarial tasdiqlanishi va davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi lozim.

Umumfoydali maqsadlarda qilingan hadya xayr-ehson hisoblanadi. Xayr-ehson fuqarolarga, davolash, tarbiya, ijtimoiy himoya, xayriya, ilmiy va oʻquv muassasalariga, fondlarga, muzeylar va boshqa madaniyat maskanlariga, jamoat birlashmalari va boshqa fuqarolik huquqi subyektlariga qilinishi mumkin. Xayr-ehson qiluvchi mol-mulkni fuqaroga xayr-ehson qilganida bu mol-mulkdan maʼlum bir maqsadda foydalanishni shart qilib qoʻyishi lozim. Hadya bilan bogʻliq huquqiy meʼyorlar Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksida belgilangan (502— 511-moddalar).
Havo-kosmik samolyot

**Havo-kosmik samolyot** - atmosfera (havo) va kosmik fazoda uchirishga moʻljallangan, ham samolyot, ham kosmik uchish apparati xususiyatlariga ega boʻlgan reaktiv uchish ap-parati. Xuddi samolyot kabi aerodromdan uchirilib, kosmik kema kabi tezligi orbital tezlikkacha yetkazilib. kosmik fazoda parvoz qilish va yana aerodromga qoʻndirishga moʻljallanadi. Asosiy vazifasi — uzoq muddat orbitada parvoz qiladigan ekipajli orbital st-yalarni zarur narsalar (oziq-ovqat, usqunalar) bilan taʼminlash va ekipajni almashtirish. Undan harbiy maqsadlarda ham foydalanish koʻzda tutiladi. H.-k.s.ning eksperimental loyihalari (mas, AQSH da "Astro", Angliyada "Mustard") yaratilgan, lekin biror samara bermagan.
Hayo

**Hayo** — axloqshunoslik tushunchasi. Muhim axloqiy meʼyor, ayni paytda xulqiy goʻzallikning asosiy belgilaridan biri.Hayo uyat hissi bilan oʻxshash boʻlsa-da, aslida andisha va iboga yaqin fazilat tarzida namoyon boʻladi, u nafosat bilan uygʻunlashib ketadi. Uyat hissida insonning oʻzi sodir etgan yoki boshqalar vositasida amalga oshirilgan axloqiylikka zid xatti-harakatlaridan noqulay vaziyatga tushish, oʻngʻaysizlanish holati paydo boʻladi, bu holat xatti-harakat sodir etgandan soʻng ham davom etadi va koʻp hollarda vijdon azobini qoʻzgʻatadi. Hayoda esa mazkur holatlar sof maʼnaviy xarakterga ega boʻlib, ular xatti-harakat sodir etilayotgan paytdagina yuzaga chiqadi.

Hayoning insoniy sifat tarzidagi mavjudligi hayolilik boʻlib, kishining maʼnaviyatli, maʼrifatli, nomusli, ochiq koʻngilli ekanini anglatadi, uning ziddi — behayolik (hayosizlik) esa, aksincha, maʼnaviyatsizlik, nopoklikka moyillik, qalbi qattiqlik, vijdonsizlik kabi illatlar bilan xarakterlanadi. Hozirgi kunda turli nivilizatsiyalarning oʻzaro aloqalari, baʼzan esa omuxtalashuvi, urbanizatsiya, modaparastlik singari zamonaviy ijtimoiy hodisalar hayolilikka maʼlum maʼnoda salbiy taʼsir koʻrsatayotir, ayniqsa xotin-qizlar va yoshlarning oʻzini tutishi-da, muomalasida, kiyinishida bu taʼsirni yaqqol sezish mumkin. Oiladagi va maktabdagi tarbiyada hayoli boʻlishlik — xulqiy goʻzallik, nazokat ekani, behayolik — xulqiy xunuklik va qoʻpollik ekanini uqtirish, shaxs erkinligi doimo oʻzgalar oldidagi masʼuliyat bilan bogʻlikligini tushuntirib borish muhim vazifalardan biridir.
Hayotiy sikl

**Hayotiy sikl**, rivojlanish sikli — barcha rivojlanish davrlari majmui. Hayotiy sikl, odatda, zigotadan boshlanadi va oʻzidan nasl qoldirish qobiliyatiga ega boʻladi. Hayotiy sikl ning davomiyligi yil davomida rivojlanadigan nasl (generatsiya) soni yoki bir Hayotiy sikl davom etadigan yillar soni, shuningdek, Hayotiy sikl davomida sodir boʻladigan tinim, yaʼni diapauza davrining davomiyligiga bogʻliq.

Hayvonlarda Hayotiy sikl oddiy va murakkab boʻladi: oddiy Hayotiy sikl bevosita (oʻzgarishsiz) rivojlanadigan (mas, oʻrgimchaksimonlar, kam tukli chuvalchanglar, quruqlikda yashovchi umurtqasizlar), murakkab Hayotiy sikl — metamorfoz orqali rivojlanadigan hayvonlar (koʻpchilik hasharotlar, boʻshliqichlilar, yassi chuvalchanglar, dengiz hal-qalilari va mollyuskalari) uchun xos. Metamorfoz rivojlanishida Hayotiy sikl 1 individning rivojlanishi bilan bel-gilanadi (mas, kapalaklarda: tuxum— qurt—gʻumbak — voyaga yetgan kapalak; baqada: tuxum—itbaliq—voyaga yetgan baqa). Nasl gallanib rivojlanishida yoki gallanib koʻpayishida Hayotiy sikl har xil avlodlarga mansub bir necha in-dividlarda dastlabki forma paydo boʻlguncha davom etadi. Mas, ssifo-id meduzalar (boʻshliqichlilar)t: tuxum—planula—efira—meduza; oʻsimlik shiralarida: tuxum—asos qoʻyuvchi urgʻochilar—migrantlar—jins hosil qiluvchilar—erkaklar va tuxum qoʻyadigan urgʻochilar. Shunday qilib, Hayotiy sikl ni oʻrganish birligi bitta ontogenez yoki birin-ketin boradigan bir necha ontogenez boʻlishi mumkin. Bir hujayrali hayvonlardan sporalilar (mas, qon sporalilari, koksidiyalar) Hayotiy sikli ayniqsa murakkab boʻladi.

Oʻsimliklarda yopiq urugʻlilar uchun bir yillik, 2 yillik va koʻp yillik Hayotiy sikl xos Tuban va sporali yuksak oʻsimliklar Hayotiy siklida gameto-fit va sporofit boʻtimlari almashinib turadi. Parazit zamburugʻlar Hayotiy sikli murakkabligi jihatidan xoʻjayin al-mashinish orqali rivojlanadigan parazit yassi chuvalchanglarnikiga oʻx-shaydi. Mas, zang zamburugʻlar Hayotiy sikl da etsidiosporalar, uredosporalar, teleytosporalar, shuningdek, bazidial bosqich hosil qiladigan davrlari boʻladi.
Havo yostigʻi

**Havo yostigʻi** — mashina (mas, avtomobil, teplovoz va boshqalar)ning asosi (tag sirti) bilan tayanch sirt (mas, yer sirti, suv sirti) orasida, mexanizmlarning qoʻzgʻalmas va qoʻzgʻaluvchan elementlari orasida hosil qilinadigan yuqori bosimli havo sohasi. Oʻzaro tutashuvchi ikki sirt orasidagi ishqalanish kuchini kamaytirish va tezlikni oshirish uchun qoʻllanadi. Havo yostigʻini hosil qilishning statik va dinamik usullari mavjud. Statik usulda Havo yostigʻi ventilyator yoki kompressor yordamida, dinamik usulda havo oqimining nisbiy tezligi hisobiga hosil qilinadi. Havo yostigʻi hosil qilishning turli tuman sxemalari yaratilgan. Shularning ichida kamerali, soploli, tirqishli va qanotli sxemalar koʻproq ishlatiladi (rasmga q.). Havo yostiqli kemalar, poyezdlar (mas, Yaponiyada), ekranoplan va boshqa yaratilgan, lekin hali keng rasm boʻlganicha yoʻq.
Hajjoj ibn Yusuf

**Hajjoj Ibn Yusuf** (arabcha: حجاج بن يوسف – Hajjoj Ibn Yusuf – Toʻliq ismi:Hajjoj Ibn Yusuf Saqafiy (660-714)) – noib va qoʻmondon.

## Hayoti
Hajjoj Ibn Yusuf, al-Haj joj as-Saqafiy (660, Toif – 714, Vosit) – umaviylarnnig Hijoz (692—694) va Iroqdagi (694-yildan) noibi, xatib. Toifda dars berish bilan shugʻullangan, soʻngra Damashqda xalifa Abdulmalik ibn Marvonning noibi Ruh ibn Zinboʼning shaxsiy qoʻriqchilari boshligʻi. 691—692-yillarda Makkada isyon koʻtargan Abdulloh ibn az-Zubayrga qarshi kurashgan umaviylar qoʻshini qoʻmondoni. Xalifa uni Hijoz, Yaman, Yamoma voliysi etib tayinlagan, keyinchalik unga Iroqni ham bergan. Umaviylarning siyosiy muxoliflariga nisbatan shafqatsizligi bilan shuhrat qozongan. 700-yilda moliya va soliq islohoti oʻtkazgan, Vosit shahriga asos solgan, Furot va Dajla daryolarining quyi oqimi boʻylaridagi botqoqliklarni quritib, qishloq xoʻjaligi ekinlari ektirgan, sugʻorish kanallarini qayta tiklagan. Bu tadbirlar natijasida Umaviylar hokimiyati mustahkamlangan, Oʻrta Osiyo va Oʻrta Sharqda yangi shaharlarni fath qilish imkoniyati tugʻilgan. Gʻazotlar Hajjoj Ibn Yusuf rahbarligi ostida, unga tobe arab sarkardalari tomonidan olib borilgan (qarang Kutayba ibn Muslim). Arab yozuvida nuqta va harakat belgilari qoʻyilishi joriy qilinishini Hajjoj Ibn Yusuf nomi bilan bogʻlaydilar.

## Manbalar
Hajmdor ip

**Hajmdor ip** — tabiiy va sunʼiy toʻqimachilik tolalaridan hajmiyroq va choʻziluvchanroq qilib boʻshgina yigiriladigan (teksturlangan) ip. Bir necha yakka tolani qoʻshib yigirish yoʻli bilan hosil qilinadi. Oddiy toʻqimachilik ipidan momiqroq strukturasi, katta solishtirma hajmi, buramadorligi, elastik choʻziluvchanligi bilan farq qiladi. Iplarining tarkibi boʻyicha bir jinsli (mas, paxta, jun, ipak, vis-koza va boshqalar) va aralash (mas, zigir atsetat-lavsan, viskozani burab yigirilgan) boʻlishi mumkin. Hajmdor ipdan havoni yaxshi oʻtkazadigan, gigrosko-pikligi yuqori, osongina buklanuvchan gazlama va trikotajlar, paypoq, sunʼiy moʻyna va boshqa tayyorlanadi.
Hajmiy analiz

**Hajmiy analiz** — aniqlanayotgan modda konsentratsiyasi (miqdori)ni uning hajmiga qarab aniqlashga asoslangan miqdoriy analiz usullari majmui. Labaratoriya amaliyotida qoʻllanadigan titrimetrik analiz (vazniy byuretkalardan foydalaniladigan usuldan tashqari) ham Hajmiy analizga kiradi. Hajmiy analizga, shuningdek, gaz analizining koʻpgina usullarini kiritish mumkin. Choʻkma hajmini oʻlchashga asoslangan Hajmiy analiz metodi ham bor, mas, choʻyandagi oltin-gugurt miqdorini graduslarga boʻlingan sentrifugaviy probirkada hosil boʻlgan bariy sulfat hajmiga qarab aniqlash mumkin. Ultra mikrokimyoviy analizda hosil boʻlgan choʻkma (tortib koʻrish qiyin yoki iloji boʻlmagan juda kichik miqdordagi modda) hajmiga qarab aniqlanadi.
Haziniy Xoʻqandiy

**Haziniy Xoʻqandiy** ( 1867-yilda Qoʻqon yaqinidagi Katta Kena-gas qishlogʻida tugʻilgan – 1923-yilda vafot etgan) – shoir va shayx. Qoʻqondagi Jomeʼ madrasasida tahsil olgan. Qurʼon, tafsir, hadis, fiqh, kalom, adabiyot ilmlarini chuqur oʻzlashtirgan. Tasavvuf taʼlimoti bilan izchil shugʻullangan. 30 yoshida murshididan irshod (ta-riqat rahnamoligiga ruxsat) olib, „Haziniy toʻra“ va „Eshonbuva“ nomlari bilan xalq orasida eʼzozlangan, uz davrining yetuk qodiriya tariqati shayxi sifatida eʼtirof etilgan va „Murshidi Fargʻona“ nomiga musharraf – valiy zot boʻlib tanilgan. Dehqonchilik bilan kun kechirgan. Bogʻlar barpo qilgan, binolar qurdirgan. Qabri oʻz qishlogʻi-da. Bu qabr – maqbara va uning atrofidagi obidalar meʼmoriy yodgorlik sifatida davlat muhofazasiga olingan.

19-asr 2-yarmi va 20-asr boshlarida koʻchirilgan koʻplab qoʻlyozma bayozlar va majmualardan Haziniy sheʼrlari oʻrin olgan. 1910—15 yillarda Toshkentning Orifjonov, Porsev va Laxtin matbaalarida „Bayozi Haziniy“ toʻplamlari bir necha bor nashr etilgan.

Haziniy mumtoz sheʼriyat janrlaridan gʻazal, murabbaʼ, muxammas va musaddaslar yozgan. Adabiy merosi 4.000 misra atrofida. Shoir asarlarini gʻoyaviy mavzui boy. Uning tasavvuf ruhidagi asarlarida sof soʻfiyona maʼno va mazmun tarannum etilsa, axloqiy mavzudagi bitiklarida poklik, odamiylik, sahovatpeshalik kabi yuksak insoniy fazilatlar ulugʻlangan.

Haziniyning oʻndan ortiq gʻazallariga muxammas bogʻlangan va naziralar qilingan.

„Bayozi Haziniy“ning toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 12665, 14850, 15197). Fargʻona shahrida uy-muzeyi tashkil qilingan, Haziniy nomida jamoa xoʻjaligi, bogʻ, maktab, kutubxonalar bor.

## Manbalar
* Tasadduq, yo Rasululloh [Sheʼrlar], T., 1992; Devon, T" 1999.
Hajviya

**Hajviya** — badiiy adabiyot turlaridan; satira va yumor. Hajviy asarlar tanqidiy ruhda boʻladi. Oʻtmishda Sharq xalqlari, shu jumladan, oʻzbek adabiyotida, asosan, sheʼriyat va folklorda mustaqil janr sifatida rivojlangan. Ularda jamiyat hayotining, shuningdek, ayrim guruh yoki shaxslarning aksariyat yomon tomonlari tasvirlanadi. H.da tanqid qilinuvchi obʼyektga qaratilgan kinoyaviy masxaralovchi yoki fosh etuvchi kulgi asarning gʻoyaviy mundarijasini va badiiy vositalarini belgilaydi. H. turli janrlarda yozilishi mumkin. Mas, "Oʻlik jonlar" (N.V.Gogol) hajviy roman shaklida, "Maysaraning ishi" (Hamza), "Soʻnggi nusxalar" (A.Qahhor) hajviy pyesa shaklida, "Yovuz niyatli kishilar" (A.Che-xov), "Sudxoʻrning oʻlimi" (S.Ayniy), "Qabrdan tovush" (A.Qahhor) hajviy hikoya shaklida, "Toʻyi Iqon bachcha" (Muqimiy), "Hajvi yikchi eshon" (Zavqiy) hajviy sheʼr- shaklida, "Bizning mulohazalarimiz" (A.Qahhor) hajviy felyeton shaklida yozilgan.

Hajviy asarlarda voqeani boʻrttirib tasvirlash, mubolagʻa va fanta-ziyadan keng foydalanish xarakterli. H. jamiyat hayotidagi ayrim illatlarni yoʻqotishga, kamchiliklarni tuza-tishga, oldini olishga xizmat qiladi (yana qarang Satira).
Hazoralar

**Hazoralar** () — asosan Afgʻoniston va Pokistonda yashaydigan, fors tilida soʻzlashuvchi xalq.

## Tarixi
19-asr oxirida afgʻon amiri Abdurahmon koʻchmanchi afgʻonlar (pushtunlar) yordamida Hazorajatni egallab olgan va bu yerni ularga yozgi yaylov qilib bergan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik.

## Dini
aksariyat shia musulmonlar, kamroq sunniy musulmonlar va xristiyanlar.

## Galereya

Fayl:Hazara people of Kabul, Afghanistan.jpg|Hazoralar
Fayl:Faiz Mohammad Katib Hazara.png|Fayz Mohammad


## Yana qarang
* Hazoragi
* Choraymoqlar
* Afgʻoniston

## Manbalar

## Havolalar
* encyclopedia.com/Hazara facts, information, pictures
Hazira

**Hazira** (arabcha) – 1) atrofi ihotalangan joy; qabristondagi xilxona (biror urugʻ-avlod, oila, mahallaning oʻziga tegishli odamni dafn etilishi uchun maxsus ajratiladigan joy); 2) bir necha odam koʻmilgan turbat tagxonasi. Masalan, Amir Temur maqbarasi
Hazoraspiy

**Hazoraspiy**, Jaʼfarxoʻja ibn Nasriddinxoʻja al-Husayniy al-Karvakiy (18-asr oxiri — 19-asrning 1-yarmi, Hazorasp shahri) — shifokor-tabib, olim. Hazorasp shahri yaqinidagi Karvak qishlogʻida tabib oilasida tugʻilgan. Hazorasp, Xiva va Buxoro madrasalarida oʻqib, mudar-ris boʻlib yetishgan. Ibn Sino, Abu Bakr arRoziy, Ibn Xammor, Abulgʻoziy Baho-dirxon asarlarini oʻrganib, tabiblikni egallagan. "Altabobat ul-majmua" ("Tabobat masalalari toʻplami") asari muallifi. Asarning turli vaqtlarda koʻchirilgan nusxalari Xiva, Toshkent, Istanbul, Britaniya (Lon-don) muzey qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. Asarda qon tomirlari va bosh miya tuzilishi, tashxis qoʻyishning bir necha turlari, ovqatlanish meʼyori, parhez, dorivor oʻsimliklardan oqilona foydalanish yoʻllari bayon etilgan. Nasldan-naslga oʻtuvchi surun-kali saramas kasalligi, jigar va oshqozon osti bezlarining yalligʻlanishi kabi xastaliklarni davolash usullari koʻrsatib berilgan. U bepushtlik, ayollar jinsiy aʼzolaridagi kasalliklarning paydo boʻlishi va ularni davolash usullari toʻgʻrisida ham bataf-sil maʼlumotlar bergan. H. Hazorasp tumanining Karvak qishlogʻidagi Shayx Husayn bobo qabristoniga dafn qilingan.

## Adabiyot
* Abdullayev A., Ocherki istorii razvitiya meditsinm v Xorezme. T., 1980: Doʻschanov B.. Hazorasp tarixi. Urganch. 1998.
Hazorbogʻ

**Hazorbogʻ** — Surxondaryo viloyatidagi kanal. Toʻpolondaryoning oʻng sohilidan boshlanadi. 1929—1938-yillarda qurilgan. Ilgarigi uzunligi 36,5&nbsp;km, suv oʻtkazish imkoniyati 18 m³/s bo'lgan. Keyingi rekonstruksiyalar (1953—1967) natijasida kanalning suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s gacha oshirildi; uzunligi 56&nbsp;km ga yetkazildi. 3-kmda bosh gidrouzeli bor. Kanal kamsuv Toʻpolondaryo, Sangardakdaryo, Xoʻjaipok daryolarini birlashtiradi. Hazorbogʻ trassasi janubi-gʻarbiy yoʻnalishda koʻp mayda ariqlarni kesib oʻtadi. Denov va Shoʻrchi tumanlaridagi 40 ming gektarga yaqin ekin maydonlarini sugʻoradi. H. Defez suv ombori (sigʻimi 12,8 mln. m’)ga suv beradi.
Hazrati Bashir ota masjidi

**Hazrati Bashir ota masjidi** (15-asr 2-yarmi ) — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Mirzo Ulugʻbekning doʻsti olim Bashir ota (Said Ahmad, vafoti taxminan 1461—1462-yillar) nomi bilan bogʻliq. Masjid katta xonaqoh va maqbaradan iborat. Bashir ota qabri ustidagi sagʻana hozirga qadar saqlanib qolgan. Sagʻana 2 pogʻonali asos ustiga oʻrnatilgan, oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. 18-asrda uning ustiga sinchli, devorlari loy suvogʻi, 4 ta yogʻoch ustunga oʻrnatilgan shifti yassi toqili masjid qurilgan.
## Bashir ota
Hazrati Sulton Said Axmad Bashir (1368—1464) rivoyatlarga koʻra otasi Xoʻja Xasan 90 yosh, onasi Bibi Maloxat 80 yoshlik vaqtida dunyoga kelgan farzand hisoblanadi. Bu oʻgʻildan soʻng ular yana 2 ta farzand koʻrishadi va Said Axmad ona sutini ichmay ulgʻayadi. Uning tugʻilishini Amir Temurning piri mir Said Barakaning ukasi Said Neʼmatulloxning duosi bilan ham bogʻlaydilar. Said Axmad Bashir „Miri Haqiqat“ laqabi bilan mashhur boʻladi. U Oʻrta Osiyoda Naqshbandiya taʼlimoti keng yoyilayotgan bir vaqtda Xoʻja Ahmad Yassaviy tariqatiga qiziqish bildiradi.

Hazrat Bashir ota huzuriga koʻplab davlatlardan musulmonlar kelib, unga shogirt tushadilar. Ota taxminan 1464-yilda vafot etgach, Bashir qishlogʻidagi Niyoztepaga dafn etiladi.

## Nomlanishi
Xalq orasida mazkur masjid Beshir ota nomi bilan ham mashhur. Bu soʻz for tilida be+shir soʻzlari jamlanmasi boʻlib, „ona suti emmas“dan ulgʻaygan degan maʼnoni anglatadi. Bashir nomli oʻbek xalqi tarkibiga kiruvchi urugʻ ham mavjud

## Qurilishi
1989—1990-yillarda Bashir qishlogʻida masjid bunyod etiladi va unga Hazrati Bashir ota nomi beriladi.

## Tuzilishi
Masjidning tarhi kvadrat shaklda boʻlib, maydoni 11x11 metrni tashkil etadi. Masjid ichida 4.5 metrlik 4 ta ustun joylashgan. Masjidning jami 3 ta kirish eshigi mavjud boʻlib, har biri ikki tavaqali. Masjid old qismi peshayvon qilingan. 1995-yilda masjid hududida tahoratxona barpo etilgan

## Taʼmirlanishi
1991-yildagi mustaqillikdan soʻng ziyoratgoh qayta taʼmirlaniladi va hozirga holatga keltiriladi.

## Adabiyotlar

## Manbalar
Hazrati Imom Mayin majmuasi

HAZRATI IMOM MAYIN (MUIN) MAJMUASI — Qashqadaryodagi meʼmoriy yodgorlik (11 —19-asrlar). Hazrati Imom Mayin maqbarasi atrofida bunyod etilgan. Maqbara oldi ayvonli, naqshinkor 6 ustunga tayangan. Majmua devor bilan oʻralgan kichik (tashqi) va katta hovlidagi turli davrlarda qurilgan binolardan tashkil topgan. 11 — 14-asrlarda maqbara (tarhi 5x5 m), ziyoratxona va masjid (7x7 m) qurilgan, maqbara hovlisida murabba tarhli (10x10 m) hovuz bor, hovuzning sharqida quduq mavjud. Maqbara 16 qirrali kulohiy gumbaz bilan yopilgan, yogʻoch sagʻana oʻyma naqshlar bilan ziynatlangan. Masjid gumbazli xonaqoh va 2 tomonli ayvondan iborat, ayvon shifti va ustunlari naqshlar bilan bezatilgan; masjid yonida chillaxona joylashgan. 19—20-asrlarda xonaqohga tutash 2 xona qurilgan. 2004-yilda taʼmirlangan.
Hazrati Imom maqbarasi

**Hazrati Imom maqbarasi** -Shahrisabzdagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr). Dorus-siyodat meʼmoriy yodgorligi tarkibidagi Jahongir Mirzo maqbarasi H.Hazrati imom maqbarasi nomi bilan mashhur. Dastlab sardoba, keyinroq ustiga toʻrtburchak tarhli ziyoratxona tiklangan, tashqi tomonda kichik peshtoq ham boʻlgan. X.Hazrati imom maqbarasi yangi madrasa pesh-togʻi bagʻrida qolib ketgan, maqbara qaddini rostlash uchun ziyoratxona tepasi qoʻshimcha devor orqali ancha baland koʻtarilgan va ustiga yangi kulohsimon choʻqqi gumbaz oʻrnatilgan. Arxeologik tadqi-qotlar vaqtida maqbaradan 3 ta jasad topilgan. Sharafuddin ali Yazdiy "Za-farnoma"sida Keshda yashagan Buxoro va Samarqandlik mashhur imomlar orasida Hazrati Imom nomi bilan mashhur Abu Muhammad al-Kashshiyni tilga olgan. Amir Temur ajdodlari xilxonasi yaqinida shu imomning qabri boʻlgan (lekin qabr saqlanmagan). Hazrati Imom nomi yangi bunyod etilgan oliy madrasa — Dor ussiyodat qoldiqlariga koʻchib qolgan.
Hazrati Sulton maqbarasi

**Hazrati Sulton maqbarasi** — Qashqadaryo viloyatida Kitob tumanidagi Koʻhsor mahallasi Shut qishlogʻi hududida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (12—13-asrlar). Koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarga koʻra, Qashqadaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi. „Vaqf“ xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2021-yil 24-fevraldagi „Ichki va ziyorat turizmini rivojlantirish boʻyicha qoʻshimcha chora tadbirlar toʻgʻrisida“ gi qarorga koʻra Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan

## Tuzilishi
Hazrati Sulton maqbarasining qadimiy qismi uzun goʻrxonadan iborat boʻlib, keng ravoqli yoʻlak orqali gumbazli ziyoratxonaga oʻtiladi. Ziyoratxonaga 3 ta goʻrxona tutashib ketgan. Maqbara 16—18-asrlarda qayta tiklangan.

## Joylashuvi
Hazrati Sulton maqbarasi Oʻzbekistonning eng baland choʻqqisi boʻlgan Hazrati Sulton choʻqqisi (balandligi 4163 metr) da joy olgan. Oqsuv daryosi shu togʻdan boshlanadi.

Hazrati Sulton qadamjosi Shahrisabzning Kitob tumanidan 82 chaqirim shimoli-sharqda joy olgan. U Tojikiston Respublikasi bilan chegaradosh boʻlgan hududdagi Zarafshon va Hisor tizmalarining ayrilish joyida qad rostlagan gava choʻqqisiga tutashib ketadi.

Hazrati Sulton maqbarasi Oʻzbekiston hududidagi dengiz sathidan eng balandda joylashgan ziyoratgoh hisoblanadi. U dengiz sathidan 4067 metr balandlikda joy olgan. Shu sababli ham ziyoratgohga chiqish bir mucha qiyinchiliklar keltirib chiqaradi. Shunga qaramay insonlar hanuzgacha ziyoratgohga tashrif buyurishadi.

## Nomlanishi
Hazrati Sulton maqbarasi va togʻi xalq orasida „Koʻhi tavba“, „Avgʻoyi qiyomat“ nomlari bilan ham mashhur. Shuningdek, togʻ choʻqqisi haqida xalq orasida bir qator rivoyatlar mavjud boʻlib, choʻqqi ilohiy kuchga egaligi sababli ham u yerga chiqish va tasvirga olish juda qiyinligiga ishoniladi.

## Taʼmirlanishi
Maqbara 1895-yilda qayta taʼmirlangan.

## Yana qarang
* Hazrati Sulton choʻqqisi
## Adabiyotlar
* 
## Manbalar
Hazrati Sulton choʻqqisi

**Hazrati Sulton choʻqqisi** — Hisor togʻ tizmasida joylashgan choʻqqi, balandligi 4643 metr tashkil etadi. Alpomish cho‘qqisidan keyingi Oʻzbekistonning eng baland nuqtasi hisoblanadi. Atrofidagi hududlardan tik qurumli qoyalar hosil qilib koʻtarilgan. Yonidan oqib oʻtuvchi va shu hududdan boshlanuvchi daryolar havzasida abadiy qor va muzliklar mavjud. Choʻqqi joylashgan tizma ayni shu nom bilan nomlanadi. Hazrati Sulton tizmasining yana bir nomi Osmon-tarash hisoblanadi.

## Nomlanishi
Choʻqqining nomi Xoʻja Ahmad Yassaviy sharafiga Hazrati Sulton deb nomlangan. Hazrati Sulton Yassaviyning yana bir ismi boʻlgan.

## Joylashishi
Hazrati Sulton choʻqqisi Hisor togʻ tizmasida, Oʻzbekistonning Tojikiston bilan chegarasida joy olgan. Ushbu choʻqqi Hisor togʻ tizmasiga qarashli suvayrigʻichning janubiy qismida, Kishtut daryosining boshlanish qismida oʻrnashgan. Choʻqqi atrofida tik qurumli qoyalar mavjud. Hazrati Sulton choʻqqisining yaqinidan oqib oʻtuvchi daryo va boshqa suv havzalarining barchasi muzlik bilan qoplangan. Mazkur choʻqqi Yevropaning eng baland choʻqqisi Monblandan atigi 130 metrga pasroq.

Hisor togʻ tizmasining ayni shu qismida Yakkabogʻ (2938 metr), Beshnau (3448 metr), Eshon Maydon (2919 metr), Chaqchar (3723 metr), Boysuntogʻ (4424 metr), Sarimas (1837 metr) kabi baland choʻqqilar joylashgan.

Toʻpalangdaryosi (uzunligi 112 metr) Hazrati Sulton choʻqqisining yaqinidan boshlanadi.

## Tuzilishi
Togʻ tizmasi nurashga chidamli boʻlgan qattiq vulqonli togʻ jinslaridan tarkib topgan. Shu sababli ham choʻqqiga chiqish birmuncha murakkab. Shuningdek, choʻqqida choʻkindi, metamorfik togʻ jinslari: loyli slanets, qumtosh, ohaktosh, dolomit va boshqalar ham mavjud.

### Paydo boʻlishi
Mazkur togʻ tizmasi gersin burmalanishi davrida hosil boʻlgan. Gersin burmalanishi quyi va oʻrta toshkoʻmir davrlarida oʻta kuchli boʻlgan. Tizmalarni bir biridan ajratib turuvchi botiqlar va daryo oʻzanlari mezazoy, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr choʻkindi togʻ jinslari bilan toʻlgan.

## Iqlimi
Tizmaning subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. Togʻ etaklaridan boshlab, choʻqqiga qadar iqlim mintaqalari almashinib boradi. Yogʻingarchilik miqdori yuqori emas, taxminan 350-500 mm ni tashkil etadi. 1500 metr balandlikda iyulning oʻrtacha harorati 20-25°C, yanvarning oʻrtacha harorati esa −5 −7 °C ni tashkil etadi.
## Adabiyotlar
* 
## Manbalar
Hazratishoh

**Hazratishoh** - Tojikiston Respublikasi janubidagi togʻ tizmasi. Xat-lon viloyatida, Darvoz tizmasining gʻarbiy qismiga yondosh. Uzunligi 55 km. Konglomeratlardan tashkil topgan. Eng baland joyi 4088 m. Yon bagʻirlari dasht oʻsimliklari va yarim ksero-fil butazorlar bilan qoplangan.
Hazratqul baxshi

**Hazratqul baxshi** (taxallusi; asl ism-sharifi Hazratqul Hudoyberdiyev) (1920, Qamashi tumani Qoraqoʻton qishlogʻi) – Qamay dostonchilik maktabining vakili. Dushanba pedagogika instituti tarix-geografik fakultetini tugatgan (1958). Yoshligidan xalq dostonlarini kuylashga qiziqqan. Repertuarida „Goʻroʻgʻlining tugʻilishi“, „Goʻroʻgʻli bilan Yunuspari“, „Avazxon“, „Avazning arazi“, „Nurali va Oyxumor“, „Alpomish“ kabi dostonlar bor. Undan ayrim sexrli fantastik er-taklar („Madhiya“ nomli), zamonaviy mavzuda doston va termalar ham yozib olingan, gramplastinkaga koʻchi-rilgan.
Abdukarim Hazratqulov

**Abdukarim Hazratqulov** (1895 — 1976) — shahrisabzlik kulol, koshinkor usta; ustazoda. Hunarni otasi usta Hazratqul va amakisi usta Rus-tam Egamberdiyevdan oʻrgangan; gʻijdu-vonlik usta Muroddan sopol buyumlarga naqsh ishlash usullarini, meʼ-moriy koshinlar tayyorlashni oʻzlashtirgan. H. Shahrisabz kulolligi anʼanalarini oʻz ijodida davom ettirdi: yengil gulli hoshiya bilan oʻralgan yirik (2—6 ta) aylanalarda "ol-malardan tup (daraxt)" yaratadi; mayin sariq, oq, yashil rang tuslari bilan sopolning tabiiy rangi uygʻunligida joʻshqin, ayni paytda nafis tasvirlar ishlaydi. Ifodalilik hamda shaf-fof yengil oquvchan boʻyoqlar ustaning oʻziga xos uslubini belgilaydi. H. ishlaridan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi.
Haybatsoqi

**Haybatsoqi** (1846 - hozirgi Tojikiston Respublikasi Xatlon viloyati — 1906) — soqi. H. koʻplab doston, ter-ma, qoʻshiqlarni yoddan bilgan, doʻmbirani turli usullarda cherta bilgan va jarangli ovoz sohibi boʻlgan. H. mashhur Qunduzsoqining shogirdi sifatida anʼanaviy laqay soqichilik maktabiga xos boʻlgan "Goʻroʻgʻli" turkumidagi dostonlardan "Goʻroʻgʻlining tugʻilishi", "Goʻroʻgʻlining Gur-jistonga borib, Avazxonni olib kelishi", "Ahmadning Goʻroʻgʻliga daʼ-vosi", "Goʻroʻgʻlining qoshiga ikki elchining kelishi", "Koʻktemir sav-dogarning Avazxonga dori berishi", "Goʻroʻgʻlining Rayhonarab bilan uru-shi", "Goʻroʻgʻlining Sanam va Gavhar nomli qizlari", "Avazxon va qorakoʻz", "Avazning Girdob koʻliga safari", "Guloyimpari", "Nurali" kabi dostonlar va xalq qoʻshiqlarini ijro etib, oʻziga xos maktab yaratgan. H.ning oʻgʻli Toʻlasoqi (1886—1968) ham yirik goʻroʻgʻlixon sifatida min-taqada shuhrat qozongan.
Murtazoqul Hazratqulov

**Murtazoqul Hazratqulov** (1943.17.7 — Jizzax tumani — 2002.2.12) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Jizzax tuma-nidagi 10-maktab, 1981—2002-yillarda 16-maktabda kimyo-biologiya oʻqituvchisi, maktab oʻquv boʻlimi mudiri.
Haybar dovoni

**Haybar dovoni** - Safedkoʻh tizmasidagi dovon, Afgʻoniston bilan Pokiston chegarasida. Uzunligi 53&nbsp;km, eni 15–130 m. Eng baland joyi 1030 m. Temir yoʻl (Pokiston hududida) va avtomobil yoʻli oʻtgan.
Hayvonlar yogʻi

**Hayvonlar yogʻi** — baʼzi hayvonlarning yogʻ toʻqimalaridan yoki sutidan olinadigan mahsulot. Mol, qoʻy yogʻi va boshqa Hayvonlar yogʻi oziq-ovqat mahsuloti hisoblanadi. Mas, sigir sutidan olinadigan yogʻdan sariyogʻ tayyorlanadi. Dengizlarda yashaydigan sut emi-zuvchilar va baliqlar yogʻi tibbiyot-da, atir-upa sanoatida, margarin ishlab chiqarishda va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi (qarang Yogʻ).
Hayvonlar migratsiyasi

**Hayvonlar [[Migratsiya|migratsiyasi]]** (lotincha: gp1§ga11op — koʻchish, koʻchib oʻtish) — bir-biridan uzoqda joylashgan va oʻzaro keskin farq qiladigan yashash muhitlari oʻrtasida hayvonlarning qonuniy koʻchib yurishi. Hayvonlar migratsiyasi yashash joyida muhit sharoitining oʻzgarishi yoki rivojlanishningʻ har xil davrlarida hayvonning yashash muhiti sharoitiga talabining oʻzgarishi (ontogenetik migratsiya) bilan bogʻliq. Hayvon yashaydigan joyda yashash sharoitining oʻzgarishi taʼsirida sodir boʻladigan Hayvonlar migratsiyasi davriy (mavsumiy, sutkalik) yoki nodavriy boʻlishi mumkin. Hayvonlar, odatda, ajdodlari oʻtgan yoʻl orqali migratsiya qiladi.

Davriy (siklik) migratsiya har xil: vertikal (sut emizuvchilar, qushlar va hasharotlarning togʻning vertikal mintaqalari boʻyicha, umurtqasizlarning tuproq va suv qatlamlari boʻyicha migratsiyasi), anadrom (oʻtkinchi baliqlarning dengizlardan daryolarga oʻtishi), katadrom (oʻtkinchi baliqlarning daryolardan dengizlarga oʻtishi) xillarga ajratiladi. Dengiz toshbaqalari va sut emizuvchilarining okeanlarda, tuyoqli, yirtqich va kemiruvchi sut emizuvchilarning quruqlikda, koʻpchilik qushlar, koʻrshapa-laklar va hasharotlarning havo orqali migraiiyasini ham davriy deyish mumkin.

Davriy boʻlmagan, yaʼni sporadik migratsiya — oʻtroq yashovchi hayvonlar (olmaxonlar, lemminglar va boshqalar) yashash muhitining yomonlashuvi (qurgʻoqchilik, yongʻin, toshqin va boshqalar), individlar sonining oshib ketishi natijasida sodir boʻladigan ommaviy koʻchi-shi. Bu xildagi migratsiya tartibsiz sodir boʻladi va koʻp hollarda hayvonlarning yalpi qirilib ketishiga olib keladi.

Ontogenetik migratsiya — rivojlanishning har xil davrlarida hayvonlarning yashash muhiti sharoitiga talabining oʻzgarishi bilan bogʻliq. Bunday migratsiya lichinkalik (oʻtroq yashovchi assidiyalar, korall poliplar, gʻovaktanlilar, qalqondorlar va boshqalar) yoki jinsiy voyaga yetgan davrda sodir boʻlishi mumkin. Faol migratsiya qilish uchun hayvonlar vaqt va yoʻnalishni biologik sezish qobiliyatiga ega boʻlishi kerak (qarang: Bionavigatsiya). Migratsiya hayvonlarni tamgʻalash va eksperiment orqali oʻrganiladi.

## Manbalar
Hayvonlar solishtirma anatomiyasi

**Hayvonlar solishtirma anatomiyasi**, solishtirma mor-fologiya — morfologiyaning organ va ular sistemasining tuzilish qonuniyatlarini turli xil sistematik gu-ruhga mansub hayvonlarni solishtirish orqali oʻrganadigan bir boʻlimi. Organlar tuzilishini ular funksi-yasi bilan birga solishtirib oʻrganish organizmlarning yashash muhitiga moslanishini, shuningdek, har xil gu-ruxlarning kelib chiqishi va evolyutsiya yoʻlini tushunib olishga yordam beradi.

Hayvonlar solishtirma anatomiyasiga Aristotel (miloddan avvalgi 4-asr) asos solgan. Lekin oʻrganishning solishtirma anatomik metodi faqat 18-asrda keng qoʻllanila boshlandi. 19-asrda J.Kyuvye bir qancha hayvonlarning tuzilishini batafsil oʻrganadi hamda hozirgi va qazilma hayvonlarning tuzilishi toʻgrisidagi maʼlumotlarni umumlashtiradi; u oʻzi ishlab chiqqan organlar korrelyatsiyasiga asoslanib, hayvonlarning alohidalashgan 4 "shoxi" (tipi) toʻgʻrisida taʼlimot yaratdi. E. Joffrua Sent-Iler esa barcha hayvonlarning yagona tartibda tuzilganligi, ularga tashqi muhit sharoitining taʼsiri toʻgʻrisidagi tushunchani rivojlantirib, organlar gomologiyasi toʻgʻrisidagi taʼlimotga asos soldi. K.M.Ber murtak oʻxshashligi qonunini yaratdi, R.Ouen arxetip metafizik konsepsiyani ishlab chiqdi. Hayvonlar solishtirma anatomiyasia. sohasida toʻplangan katta materiallar Ch. Darvin yaratgan evolyutsion taʼlimot orqali oʻz tasdigʻini topdi; bu fan embriologiya va paleontologiya bilan bir qatorda evolyupion taʼlimotning asosiy tayanchiga aylandi. Nemis olimlari K.Gegenbaur analogiya va gomologiya tushunchalariga evolyupion tamoyillarni kiritdi, F. Myuller (1864) va E.Gekkel (1866) rekapitulyatsiya va asosiy biogenetik qonunni asoslab berdi. Rus olimlari A.O.Kovalevskiy, I.I.Mechnikov, A.N.Seversov, I.I.Shmalgauzen, V.A.Dogel, V.N.Beklemishev va boshqalarning ishlari tufayli evolyutsiyaning morfologik qonuniyatlari ishlab chiqildi. A.N. Seversov va boshqa organlar va ular funksiyasining evolyutsion oʻzgarish usullarini tahlil qilib, progressiv evo-lyutsiya yoʻnalishlari konsepsiyalarini asoslab berdi. I.I.Shmalgauzen evolyutsiyaning morfobiologik nazariyasini rivojlantirdi. V.A.Dogel gomologik organlar polimerizatsiyasi va oligomerizatsiyasi prinsiplarini yaratdi. V.N.Beklemishev umurtqasiz hayvonlar solishtirma anatomiyasini ishlab chiqdi.

Hayvonlar solishtirma anatomiyasia.ning hozirgi vazifasi — hayvonot dunyosi tabiiy sistemasini tuzish hamda anatomiya, embriologiya va paleontologiya dalillari asosida evolyutsiyaning morfologik qonuniyatlarini aniqlab berishdan iborat. Hayvonlar tuzilishini, ularning yashash muhiti hamda bajaradigan vazifasini oʻrganish bilan hayvonlar ekologik mor-fologiyasi va hayvonlarning funksi-onal morfologiyasi shugʻullanadi (yana qarang Progress, Regress, Idioadaptatsiya).
Hayvonlarni tasvirlash uslubi

**Hayvonlarni tasvirlash uslubi** — ibtidoiy davr sanʼat namunalaridagi uslub. Osiyo va Yevropaning qadimiy amaliy bezak sanʼatida keng tarqalgan. Ayrim hayvonlar (bugʻu, ot, ayiq va boshqalar), ularning tana qismlari (koʻz, bosh, shox va boshqalar) tasviri, shuningdek, bir necha hayvonlar tasviridan iborat murakkab kompozitsiyalar yaratish sanʼati jez davrida yuzaga kelgan, temir davrida keng tarqalgan. Uslubning kelib chiqishi hayvonlarni muqaddaslashtirish bilan bogʻliq boʻlib (qarang Totemizm), keyinchalik bu tasvirlar shartli bezakkagina aylangan. Ibtidoiy sanʼat namunalari —mayda va mahoratli haykallar ushbu uslubning ilk namunalari. Hayvonlarni tasvirlash uslubi dastlab qurollar va ot abzallari bezagida, keyinchalik zargarlik sanʼatida koʻp uchragan. Eng qadimgi namunalari Mesopotamiya (miloddan avvalgi 3-ming yillik), Gʻarbiy Osiyo (miloddan avvalgi 2-ming yillik)da maʼlum; Oʻrta Osiyoda miloddan avvalgi 1-ming yillikda yuzaga kelgan. Ayrim tadqiqotchilar fikriga koʻra, eng rivojlangan holati skiflar, saklar, frakiyaliklar va boshqa sanʼati hisoblangan. Jumladan, Eron va Gʻarbiy Osiyo sanʼati (Qora dengiz boʻylarida yunon sanʼati) taʼsirida shakllangan skif madaniyatiga tabiatni nozik his etish, hayvon shakli va harakatlarini aniq berish xos: ularda oʻsimlikxoʻrlar vahshiy hayvonlar va qushlar, afsonaviy maxluqlar (grifonlar) tasviri koʻp uchragan. Metallarni oʻyib, quyib ishlash, yogʻoch va suyak oʻymakorligi, teri va kigizlardan quroq (applikaiiya) qilish usullari qoʻllangan. Milodiy 1-ming yillikda ushbu uslub oʻz ahamiyatini yoʻqota borgan, bunga ayniqsa Gʻarbda xristian dini, Sharqda islom dinining tarqalishi kuchli taʼsir koʻrsatgan. Oʻrta asrlar amaliy sanʼatidagina hayvonlarni tasvirlash davom etib kelgan.

Oʻzbekiston hududida, ayniqsa amaliy sanʼatda ushbu uslub taʼsirini, zargarlik va kandakorlik buyumlari bezaklarida, roʻzgʻor idishlari bezaklari (ayrim qismlari)da hayvonlar shakllari ishlanganini koʻrish mumkin (yana qarang: Animalistika).

## Manbalar
Hayvonlar morfologiyasi

**Hayvonlar morfologiyasi** (lotincha togrpe — shakl va ...logiya) — hayvonlar organizmi shakli va guzilishining xususiy (ontogenez) va tarixiy (filogenez) rivojlanishi toʻgʻrisidagi taʼlimot (qarang Hayvonlar solishtirma anatomiyasi, Gistologiya, Sitologiya, Embriologiya).
Hayvonlar oriyentatsiyasi

**Hayvonlar oriyentatsiyasi** (frans. ogeShagyup — sharq tomonga yoʻnalish), b i o o r i ye ntatsiya, moʻljal olish — hayvonlarning oʻz mavqei yoki oʻrnini fazoda, oʻz turi individlari yoki boshqa turlar oʻrtasida aniqlash qobiliyati. Hayvonlar oriyentatsiyasi — tashqi muhit toʻgʻrisida retseptor sistemasi orqali axborot olish, uni markaziy nerv sistemasida qayta ishlash, solishtirish va javob reaksiyasini shakllantirishni oʻz ichiga oladigan murakkab jarayon. Signallarni qabul qilish va qayta ishlash obrazni tanib olish va signal manbai holatini aniqlashdan iborat. Oriyentatsiya usullari — muayyan ekologʻik sharoitga nisbatan morfofi-ziologik moslanish natijasi. Optik oriyentatsiya fotoretseptorlar bilan bogʻ-liq. Koʻpchilik hasharotlar qutblanadigan yorugʻlikni, ayrimlari ultrabi-nafsha nurlarni qabul qiladi. Qushlar va sut emizuvchilar yerdagi obʼyektlarga, shuningdek, Quyosh, Oy va yulduzlar holatiga qarab moʻljal olish qobiliyatiga ega. "Uy instinkti" landshaft xususiyatlari va bionavigatsiya mexanizmlari bilan bogʻliq. Koʻpchilik hayvonlar oziq qidirish, oʻz juftini topish, migratsiya va tarqalishda hid yordamida moʻljal oladi. Ayrim kapalaklar (to-vuskoʻz. pilla oʻrovchilar) erkagi urgʻochisini 10&nbsp;km masofadan topadi.

Akustik oriyentatsiya — koʻrish cheklangan suv muhiti va qalin oʻtlar oʻsgan biotoplar uchun qulay. Koʻpchilik yirtqichlar oʻz oʻljasini tovush orqali topadi. Boyugʻli shitir-lagan ovoz yordamida oʻz oʻljasining oʻrnini 15–20 m masofadan G aniqlikgacha biladi (passiv lokatsiya). Koʻrshapalak va delfinlar exolokatsiyadan foydalanadi.

Termoretsepsiya — issiq nurlanishni qabul qilish xususiyati inlardagi kemiruvchilarni ovlaydigan, tumshugʻida havo haroratining mingdan bir gradusgacha oʻzgarishini sezadigan maxsus bogiq organ — termoretseptor boʻlgan qalqontumshuq va boʻgʻma ilonlar uchun xos.

Koʻpchilik tuban umurtqasizlar (mas, planariyalar), hasharotlar (pashshalar, qoʻngʻizlar, termitlar), ehtimol qushlar va suvda yashovchi sut emizuvchilar Yer magnit maydoniga qarab moʻljal oladi. Baliqlar yon chiziqlar yordamida suv oqimiga qarab, elektr organlari yordamida elektr maydoniga qarab moʻljal oladi.

Hayvonlar oriyentatsiyasi — har xil aloqa vositalari orqali olingan axborotlarni solishtirish natijasi, yaʼni integral reaksiya. Bu jarayonda vaziyatga qarab u yoki bu retseptor sistema asosiy ahamiyatga ega boʻlishi mumkin. Bunday mexanizm moʻljal olishning aniqligini, uning moslanuvchanlik xususiyatini oshiradi. Hayvonning oriyentatsion xatti-harakatiga populyatsiya, poda, gala yoki koloniyadagi boshqa individlar tomonidan tegishli tuzatish kiritiladi. Migratsiyada, koʻpayish yoki yosh individlarning oʻsishi davrida hayvonlarning guruh boʻlib yashashining afzalliklari ham ana shundan iborat.
Haydalma qatlam osti gorizonti

**Haydalma qatlam osti gorizonti**, tuproqning haydalma qatlam osti gorizonti — koʻp yillar davomida yerga ishlov berish va sugʻorish natijasida tuproqning haydalma qatlami ostida hosil boʻladigan zich qavat. U, asosan, qumoq va soz mexanik sugʻoriladigan (baʼzan lalmikor yerlarda) tuproqlarni koʻp muddat (kamida 15—20 yil) mobaynida bir xil chuqurlikda haydash oqibatida shakllanadi; uning zichligi va qalinligi yerni oʻzlashtirish hamda sugʻorish muddatlari (davri)ga bogʻliq holda orta boradi. Bu qavat, odatda, oʻta zichlashganligi, yirik palaxsa kesakli tuzilishi, juda mayda kolloid loyqali zarrachalar miqdorining koʻpligi va suvga chidamli agregatlarning deyarli yoʻqligi bilan tavsiflanadi. Baʼ-zan uni tuproq "plugtovoni", "plug osti zich qatlami" deb notoʻgʻri atashadi. Haydalma qatlam osti gorizontio.g . "plugtovon" (12—15 sm)ga qaraganda ancha qalin (18—25 sm) boʻladi. Tuproq "plugtovoni" Haydalma qatlam osti gorizontio.g .ning eng ustki qismi boʻlib, yuqori hajm massasi (1,45—1,65 g/sm3) va kam umumiy gʻovaklikka (40—45%) ega. Ayniqsa choʻl zonasidagi mexanik tarkibi ogʻir va shoʻrtob sugʻoriladigan tuproqlarning zichligi yuqori, bu qatlam suvning shimilishi va sizib oʻtishini keskin kamaytiradi, ekinlar ildi-zining oʻsishi va rivojlanishiga, shuningdek shoʻrning yuvilishiga salbiy taʼsir etadi.

Haydalma qatlam osti gorizontio.g .ning salbiy taʼsirini bartaraf etish uchun har 4—5 yilda bir marta shudgorlashda yerni chuqurroq haydab, shu qatlamni ham yumshatib turish yoki haydalma qatlam qalinligini asta-sekin oshirib borish zarur.
Haydamaklar

**Haydamaklar**, gaidamaklar (turkiycha — haydalmoq) — Oʻng sohil Ukrainada 18-asrdagi xalq-ozodlik harakati qatnashchilari. Tarixiy man-balarda 1717-yildan H. haqida maʼlumotlar uchraydi. H. polyak va ukrain shlyaxtichlari (zodagonlari) mulklarini talontaroj etishgan. H. otryadlari ukrain dehqonlari, Zaporojye kazaklarining eng kambagʻal qatlami, yollanma batraklar, hunarmandlardan tarkib topgan. Chor Rossiyasi H. harakatini bostirishda faol qatnashgan, 1734, 1750 va 1768-yillarda bu harakat yirik xalq qoʻzgʻoloniga aylangan. H. harakatining eng yuqori nuqtasi 1768-yildagi qoʻzgʻolon boʻlgan. Oʻng sohil Ukraina Rossiya tarkibiga kirgach (1793), oʻlkadagi kurash boshqacha tus olgan.

1918—20 yillardagi Fuqarolar urushi davrida qizil armiya bilan kurashgan ukrain qoʻzgʻolonchilari ham oʻzlarini H. deb atashgan.
Haydar (maʼnolari)

**Haydar**:

* Haydar — Buxoro amirligi hukmdori;
* Haydar — Kokilga qarang.
* Haydar – Ozarbayjon poytaxti Boku shahridagi masjid
* Haydar — erkaklar ismi.
Haydar Ali

**Haydar Ali** (1722-1782.7.12) -Hindistondagi Maysur davlatining hukmdori (1761-yildan); ingliz bosqinchilariga qarshi harakat tashkilotchisi. Dastlab harbiy otryad boshligʻi boʻlgan. Mulkdorlar oʻrtasidagi oʻzaro urushlar (1758—60 yillar)dan foydalanib hokimiyatni egallagan. Roja nomigagina hukumat boshligʻi hisoblangan. Soliqlarni koʻpaytirish hisobiga armiyani qaytadan yev-ropacha tuzgan, jogir tizimini bekor qilgan, askarlarga maosh belgi-lagan hamda artilleriyani kuchaytirgan. 1761—64 yillarda Maysur hududini qoʻshni davlatlar hisobiga kengaytirgan.

1-ingliz-maysur urushi davri (176769)da inglizlar bilan sulh tuzgan. Marathalar va Haydarobod sultonligining hujumlarini muvaffaqiyat bilan qaytargan. 1780-yilda ular bilan Hin-distonda inglizlar hukmronligiga qarshi kurashish maqsadida ittifoq tuzgan. 2maysur-ingliz urushi davri (1780—84)da H.A. dastlab butun Karnatikni inglizlardan tozalagan, ammo ittifoqchilarining xiyonati tufayli yengilgan.
Haydar Boycha oʻgʻli

**Haydar Boycha oʻgʻli**, Haydar sannovchi (1882 — Yangiqoʻrgʻon tumani Gʻovzon qishlogʻi — 1970) — oʻzbek xalq baxshisi, ertakchi. Amakivachchasi Choʻliboy Koʻshal oʻgʻliga shogird tushgan. H.B.oʻ.dan "Qunduz bilan Yulduz", "Alpomish", "Goʻroʻgʻlining tugʻilishi", "Goʻroʻglining Avazni olib kelishi", "Avazning arazi", "Yusuf va Ahmad" kabi dostonlar, koʻpgina xalq ertaklari va termalar yozib olingan. "Buzoq, echki va qoʻzi", "Echkining oʻch olishi", "Tulki bilan tovus", "Hiylakor bedana", "Och boʻri", "Tulki bilan boʻri", "Ilon pari" kabi ertaklari "Oʻzbek xalq ertaklari" toʻplamida nashr etilgan.
Haydar Sabuhiy

**Haydar Sabuhiy** (15-asr - Hirot -1498) — shoir. Alisher Navoiyning jiyani, togʻasi Mir Said Kobuliyning oʻgʻli. Toju taxt uchun kurashda Husayn Boyqaro tomonida turib urushgani sababli Abusaid Mirzo otasini tutib qatl etgach, uning tarbiyasi bilan Navoiy shugʻullangan. "Sabuhiy" (ta-savvufiy maʼnoda poklik, haqiqat nuri) taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Navoiy koʻpincha uni yonida olib yurgan. Astrobodda ham u Navoiyning xos mulozimlaridan boʻlgan. Navoiy uni baʼzi rasmiy topshiriqlar bilan Hirotga yuborganida, bir davrada Navoiyga suiqasd qilingani, oshpaz unga zahar qoʻshilgan taom bermoqchi boʻlgani, bundan xabar topgan shoir gʻazabga minib, Husayn Bayqaroga qarshi isyon koʻtarmoqchi ekanligini aytadi. Bu gap Hirotda ovoza boʻlib ketadi. Husayn Boyqaro darhol Navoiyga maktub yoʻllab, bu ishdan mutlaqo xabari yoʻqligini maʼlum qiladi. Shu voqeadan keyin Husayn Boyqaro Navoiyning Hirotga qaytishiga ruxsat beradi. Navoiy oʻz javobida bu gapni rad etadi va jiyanining xatosini kechirishini iltimos qiladi. Husayn Boyqaro garchi kechirganligini aytib, doʻstini xotirjam qilsada, oʻz xonadoni shaʼniga qilingan bu tuhmatni unutmaydi. Haydar Sabuhiy barcha xizmatlardan chetlatiladi. U Badaxshonga ketib, bir necha yil oʻsha yerda xizmat qiladi. 1498-yilda Badaxshondan Hirotga elchi boʻlib kelganida, Husayn Boyqaro uni tutib, qatl ettiradi.

Haydar Sabuhiy sheʼrlarining taqdiri maʼlum emas. "Majolis un-nafois"da Navoiy uning bir baytini misol tariqasida keltirgan: May ast laʼli tu yo shahdi nob: az in du kadom ast? Xay ast bar ruxi tu yo gulob: az in du kadom ast? Mazmuni: Laʼli labing maymi, yo toza asalmi — bu ikkisidan qaysi biri? Yuzingdagi termu yo gulobmi: bu ikkisidan qaysi biri?

## Adabiyotlar
* Alisher Navoiy, Majolis unnafois [MAT, 13-asr], T, 1997; Oʻzbek adabiyoti tarixi, 2-j., T, 1977.
Hayvonot bogʻlari

**Hayvonot bogʻlari** — ilmiy-maʼrifiy muassasa. Namoyish qilish, oʻrganish, koʻpaytirish maqsadida yovvoyi hayvonlar tutqunlik (qafas, volyer) yoki yarim tutqunlik (tabiiy yashash sharoitiga oʻxshash maydonlar)da boqiladi. Baʼzi Hayvonot bogʻlarida uy hayvonlari, ayrimlarida botanikaga oid kolleksiyalar ham (mas, Parij, qozon va boshqa joylardagi zoobotanika bogʻlarida) saqlanadi. Hayvonot bogʻlari da hayvonlar oʻrganiladi, tabiiy-ilmiy bilimlar, shuningdek, tabiatni muhofaza qilish masalalari targʻib qilinadi, hayvonlarning "Qizil kitob" ga kirgan turlari saqlanadi hamda koʻpaytiriladi (mas, zubr, prjevalskiy oti va boshqalar), hayvonlarni iqlimlashtirish, kasalliklarini oʻrganish, davolash va oldini olish choralarini ishlab chiqish va boshqa ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi. Oʻquvchilar uchun ekskursiyalar, zoologiyaga oid mavzularda leksiya, biologik koʻrgazmalar uyushtiriladi va boshqa

Hayvonot bogʻlari Misrda mil.dan taxminan 1500-yil oddin mavjud boʻlgan. Butun dunyoda 720 dan ortiq Hayvonot bogʻlari bor. Oʻzbekistonda 2 ta hayvonot bogʻi (qarang Toshkent hayvonot bogʻi, Termiz hayvonot bogʻi) mavjud.

## Manbalar