open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
JILLIBULOQ

**Jillibuloq** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Muzbuloq mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi tarkibidagi **jilli** soʻzi mahalliy xalq shevasida ishlatiladigan **iliq** yoki **ilmiq** soʻzlari bilan maʼnodosh hisoblanadi. Bu atama sovuq emas, aksincha iliq yoki ilmiq suvli buloqni anglatadi. Shuning uchun dastlab **Jillibuloq** yoki **Jilibuloq** gidronimi paydo boʻlib, keyinchalik shu buloq yonida joylashgan qishloq ham shu nom bilan atalgan.

Nom gidronim sifatida shakllangan boʻlib, buloq suvining xususiyati — yaʼni uning iliq yoki moʻʼtadil haroratda boʻlishi inobatga olingan.

Ayrim tadqiqotchilar esa nom tarkibidagi **jili** soʻzi tovush oʻzgarishiga uchragan yasama shakl boʻlishi mumkinligini qayd etadi. Ularning fikricha, nomning dastlabki shakli **Jillibuloq** boʻlib, u yer ostidan sizib chiqib doimiy ravishda oqib turadigan buloq maʼnosini bildirgan. Qadimgi turkiy tillarda ham **jilibuloq** doimo oqib turadigan buloq maʼnosini anglatgan.

## Manbalar
JO‘M-JO‘M

**Joʻm-joʻm** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Nushkent mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomining kelib chiqishi hududning yer tuzilishi bilan bogʻliq deb qaraladi. Oʻzbek va qozoq tillarida **joʻn** yoki **joʻna** soʻzlari mavjud boʻlib, ular uzunasiga ketgan qir yoki tepalik qirrasi maʼnosini bildiradi.

Tadqiqotchilar fikricha, qishloq hududining relyefi hisobga olinib, dastlab nom **Joʻn-joʻn** shaklida bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan nutq jarayonida tovush almashishi hodisasi natijasida bu nom **Joʻm-joʻm** shakliga oʻzgargan.

Mahalliy aholining maʼlumotlariga koʻra, qishloq qabristoni ham Joʻm-joʻm nomi bilan ataladi.

## Manbalar
Kaltatoy,Baxmal

**Kaltatoy** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti.

## Etimologiyasi
Tarixiy manbalarda kaltatoylar turkiy qabilalardan biri bo‘lib, Chigʻatoy ulusi tarkibiga mansub bo‘lganligi qayd etiladi.

S. Qorayevning fikricha, **kaltatoy** o‘zbek xalqi tarkibiga kirgan urug‘lardan birining nomidir. Qishloq nomi ham dastlab shu urug‘ vakillari kelib yashaganligi sababli paydo bo‘lgan. Kaltatoy urug‘i o‘z navbatida bir nechta kichik shoxobchalarga, jumladan, **mirzakaltatoy**, **muazzamini**, **maxatori**, **kaltatoymashat** va boshqa guruhlarga bo‘lingan.

XIX asrning oxiri hamda XX asrning boshlarida kaltatoylar to‘liq o‘troq hayot tarziga o‘tgan.

“Kaltatoy” so‘zi yosh toy, yaʼni yoli va dumi kesilgan ikki yoshar toychoq maʼnosini ham bildiradi. Ayrim talqinlarga ko‘ra, toy ushbu urug‘ning qadimiy ramziy jonzodi (totemi) hisoblangan.

## Manbalar
Kamar,Bog‘ishamol

**Kamar** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Bogʻishamol mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Toponim fors-tojik tilidan olingan geografik termin hisoblanadi. Oʻzbek tilining izohli lugʻatida **kamar** soʻziga “suv qirgʻogʻida yoki jar chetida, tepalik yoki togʻ bagʻrida yuvilish, oʻpirilish yoki suv oqimi natijasida hosil boʻlgan gʻorsimon oʻyiq joy” deb izoh berilgan.

Geograf P. Gʻulomov yozishicha, **kamar** jarlik, daryoning tik tushgan suv aylanib oqadigan chuqur joyi, shuningdek qirlar yoki qirdagi uzun choʻzilgan doʻnglar maʼnosini bildiradi.

Toponimist T. Nafasov **kamar** soʻziga quyidagicha taʼrif bergan: togʻ etaklari va balandliklarning yon tomonlarida yemirilish, oʻpirilish yoki ko‘chki kabi tabiiy hodisalar natijasida hosil bo‘lgan kemtik, oʻyiq yoki chuqur joylar kamar deyiladi. Kamarlarning quyisi odatda soyga tutashgan bo‘ladi. Yer yuzasi tuzilishining ana shunday joyida o‘rnashgan qishloq shu nom bilan atalgan.

Viloyat toponimiyasi tarkibida ushbu termin asosida shakllangan boshqa joy nomlari ham uchraydi. Masalan, Qoʻshkamar (Gʻallaorol tumani) va Sarikamar (Zomin tumani).

## Manbalar
Leptomyrmex rufithorax

**Leptomyrmex rufithorax** — Leptomyrmex urug‘iga mansub chumoli turi. Ushbu tur ilk bor 1915-yilda Auguste-Henri Forel tomonidan tavsiflangan. Tur Avstraliyada uchraydi.
## Manbalar
JADIK

**Jadik** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Sangzor mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Jadik qishlog‘i nomi tarixiy va etnik kelib chiqishga ega. Mazkur nom qirgʻiz xalqining urugʻ nomlaridan biri bilan bogʻliq deb qaraladi. Baxmal tumanining ayrim hududlarida qirgʻiz millatiga mansub aholi yashab kelgan bo‘lib, ushbu urugʻga mansub guruhlar istiqomat qilgan joylar ko‘pincha urugʻ nomi bilan atalgan.

Jadik so‘zining lug‘aviy maʼnosi haqida mahalliy aholi turli talqinlarni keltiradi, biroq ularning aksariyati ilmiy jihatdan to‘liq asoslangan deb hisoblanmaydi. Shunga qaramay, nomning kelib chiqishi etnik guruh nomi bilan bog‘liq ekanligi qayd etiladi.

Bugungi kunda ushbu nom bilan qishloq, qabriston hamda ayrim ko‘chalar ataladi. Shu sababli Jadik nomi tarixiy-etnik toponim sifatida talqin qilinadi.

## Manbalar
Ilonoʻtti,Baxmal

**Ilonoʻtti** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Barlos mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi hududning geografik xususiyatlari bilan bogʻliq. Qishloq ikki tomondan togʻlarning tugagan qismiga toʻgʻri keladigan hududda joylashgan. Ushbu joyning relyefi ilon izi shakliga oʻxshash keng dara va ochiq maydonni hosil qiladi.

Hudud ikki tomondan ochiq boʻlgani sababli shamol va sovuq havo oqimlari toʻsiqqa uchramaydi. Shu bois bu yerda ob-havo boshqa hududlarga qaraganda toʻrt fasl davomida ham nisbatan sovuqroq boʻlishi kuzatiladi.

Mahalliy aholining ogʻzaki nutqida ushbu joyga nisbatan **“ilonoʻttining yoʻli”** yoki **“ilonoʻttining izi”** kabi iboralar qoʻllanadi. Ayrim talqinlarga koʻra, qishloq nomi aynan shu atamalar asosida shakllangan.

## Manbalar
Leptomyrmex unicolor

**Leptomyrmex unicolor** — Leptomyrmex urug‘iga mansub chumoli turi. Ushbu tur ilk bor 1895-yilda Carlo Emery tomonidan tavsiflangan. Tur Avstraliyaga endemik hisoblanadi.
## Manbalar
Kattaqishloq,Baxmal

**Kattaqishloq** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Nushkent mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi uning hududiy kattaligi bilan bogʻliq. Atrofdagi qishloqlarga nisbatan maydoni va aholi soni ko‘proq bo‘lganligi sababli **Kattaqishloq** deb atalgan. Nomlashda qoʻshni qishloqlar bilan qiyoslash, yaʼni miqdor belgisi asos bo‘lib xizmat qilgan.
KO‘KJAR

**Koʻkjar** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Oʻrmonchi mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Togʻli hududlarda kulrang yoki ko‘kish rangdagi tuproq va qum aralashmalaridan iborat joylar uchraydi. Bunday hududlarda o‘simlik kam o‘sadi va yer ko‘chkisi sodir bo‘lishi mumkin. **Koʻkjar** so‘zi ko‘k yoki ko‘kish rangdagi tuproq va qum aralashmasidan hosil bo‘lgan jar ma’nosini anglatadi.

Toponim jar nomidan qishloq nomiga o‘tish hodisasi asosida shakllangan. Ayrim tadqiqotchilarga ko‘ra, qadimiy turkiy tillarda **ko‘k** so‘zi sharq, yaʼni kun chiqish tomon ma’nosini ham bildirgan. Shu bois **Koʻkjar** kunchiqar tomondagi jar maʼnosini ham anglatishi mumkin.

Tilshunos olim V. Gukasyan fikricha, **koʻkjar** etnonim ham bo‘lib, qirg‘izlarning ayrim urug‘lari **koʻkjar** (koʻk yor yoki koʻkyorgan) nomi bilan atalgan. Qishloq aholi punkti ana shunday jarlik yonida joylashganligi sababli shu nom bilan atalgan.

## Manbalar
Loyqa,Baxmal

**Loyqa** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Yangibogʻ mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Oykonim geografik termin asosida shakllangan. Suv havzalarida juda mayda dispers zarrachalardan iborat loysiman choʻkindi **loyqa** deb ataladi. U suvning sekin oqishi natijasida daryo, kanal, suv omborlari va boshqa suv havzalari tubida, shuningdek qishloq xoʻjaligi ekinlari sugʻorilgandan soʻng dalalarning pastki qismida yigʻilib qoladi.

Xalqob yoki chuqur joylarda loyqa oqiziqlar toʻplanib qoladi. Dara va soylar orqali tekislikka oqib chiqqan suvlarning oqiziqlari ham koʻpincha loyqa deb ataladi.

Loyqa toʻplanadigan joy atrofida tashkil topgan aholi punkti ham **Loyqa** deb nomlangan. Qishloq Bulungʻur arigʻi yaqinida joylashgan. “Bulungʻur” soʻzi moʻgʻul tilida loyqa suv maʼnosini bildiradi.

Shu bois **loyqa** va **bulungʻur** soʻzlari maʼno jihatdan yaqin (sinonim) hisoblanadi. Jizzax tumanida ham shu nom bilan ataladigan qishloq mavjud.

## Manbalar
Mavtan

**Mavtan** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Uzunbuloq mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomining aniq ilmiy etimologiyasi nomaʼlum. Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, qishloq nomi uni asos solgan shaxs nomi bilan bog‘liq. Qishloq oqsoqollarining aytishicha, taxminan 300–400 yil avval bu hududga Abdumavtan ismli kishi kelib joylashgan. Keyinchalik uning avlodlari ko‘payib, shu hududda alohida qishloq shakllangan.

Vaqt o‘tishi bilan Abdumavtan ismi qisqarib **Mavtan** shakliga o‘zgargan deb qaraladi. Ayrim talqinlarga ko‘ra, **mavtan** so‘zi fors tiliga oid bo‘lib, vatan, maskan yoki tinch yashash joyi maʼnolarini anglatadi.

## Manbalar
Maxsum

**Maxsum** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Bunyodkor mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Toponim arab tilidagi **maxdum** soʻzidan kelib chiqqan. Ushbu soʻz janob, xoʻjayin, ustoz yoki pir kabi maʼnolarni anglatadi hamda ulamolar, ruhoniylar va ustozlarga beriladigan unvon sifatida qoʻllanilgan.

Adabiyotlarda ham bu soʻz uchraydi. Masalan, Abdulla Qodiriyning *“Mehrobdan chayon”* asarida: “Maxdumni maktabxona eshigida ko‘rgan bolalar chuvurlashib, saboq takrorlashga tutindilar” jumlasi keltirilgan.

Qishloq nomi ham qadimiy bo‘lib, rivoyatlarga ko‘ra, bu hududda din peshvolari yashagan. Shu sababli qishloq ularning unvoni bilan nomlangan. Yaʼni ustoz va pirlarga bo‘lgan xalq hurmati qishloq nomlanishida o‘z aksini topgan.

## Manbalar
MAYDABULOQ

**Maydabuloq** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Madaniyat mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi tarkibidagi **mayda** soʻzi buloqning katta emasligini, yaʼni atrofdagi buloqlarga nisbatan hajmi kichikligini bildiradi. Toponim dastlab gidronim sifatida shakllangan.

**Maydabuloq** gidronimi yuzaga kelganda buloq hajmining kichikligi asosiy belgi sifatida inobatga olingan. Keyinchalik buloq yaqinida tashkil topgan qishloq ham shu nom bilan atalgan. Shunday qilib, gidronim oykonimga aylangan.

## Manbalar
Misr,Baxmal

**Misr** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Gulbuloq mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi qadimiy kelib chiqishga ega. **Misr** arab tilidagi soʻz bo‘lib, shahar yoki yirik aholi manzili maʼnolarini bildiradi.

VII–VIII asrlarda arablarning Markaziy Osiyoga yurishlari davrida hududlar arab tilidagi atamalar bilan nomlana boshlagan. Masalan, ikki daryo oraligʻi **Movarounnahr** deb atalgan. Shu davrlarda ayrim aholi manzillari ham arab tilidagi soʻzlar bilan nomlangan.

Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, qadimda bu hududda shahar mavjud bo‘lgan. Keyinchalik shahar yo‘qolib ketgan bo‘lsa-da, uning nomi saqlanib qolgan va shu hududda tashkil topgan qishloq **Misr** deb atalgan.

## Manbalar
Mo‘g‘ol qishlog‘i

**Moʻgʻol** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Moʻgʻol qishloq fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Toponim etnoykonim hisoblanadi. Nomning asl shakli **moʻgʻul** boʻlib, qadimiy turkiy urugʻlardan birining nomi bilan bogʻliq.

Moʻgʻul soʻzining kelib chiqishi haqida Abulgʻoziy Bahodirxon o‘zining *[[Shajarayi turk|Shajarai turk]]* asarida quyidagicha yozadi: “Asl lafz moʻgʻul mungul turur, avomning tili kelmaslikidin bora-bora moʻgʻul tedilar. Mungning maʼnosi barcha turk tilida qaygʻu demakdur”.

Manbalarga ko‘ra, o‘zbeklarning yuz qabilasi va qirgʻizlarning ayrim qabilalari tarkibida ham **moʻgʻul** urugʻi mavjud bo‘lgan. Tadqiqotchilar fikricha, ular qadimda Markaziy Osiyoda yashagan va keyinchalik Movarounnahr hududiga kelib, turk hamda qarluq qabilalari bilan yaqin aloqada yashaganlar.

Mutaxassislarning taʼkidlashicha, bu etnik guruh nomining Moʻgʻuliston davlati yoki moʻgʻul xalqiga bevosita aloqasi yoʻq. Movarounnahr hududiga kelib joylashgan ayrim turkiy qabilalar alohida etnik birlik sifatida **moʻgʻul** nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Leptomyrmex

**Leptomyrmex** — Dolichoderinae kenja oilasiga mansub chumolilar urugʻi. Ushbu urugʻ vakillari uzun oyoqlari sababli (; oʻrgimchak chumolilar) deb ham ataladi.
## Turlari
;Micro-*Leptomyrmex*
* *[[Leptomyrmex aitchisoni]]*
* *[[Leptomyrmex burwelli]]*
* *[[Leptomyrmex dolichoscapus]]*
* *[[Leptomyrmex garretti]]*
* *[[Leptomyrmex pilosus]]*
* *[[Leptomyrmex ramorniensis]]*
;Macro-*Leptomyrmex*
* *[[Leptomyrmex cnemidatus]]*
* *[[Leptomyrmex darlingtoni]]*
* *[[Leptomyrmex erythrocephalus]]*
* *[[Leptomyrmex flavitarsus]]*
* *[[Leptomyrmex fragilis]]*
* *[[Leptomyrmex geniculatus]]*
* *[[Leptomyrmex melanoticus]]*
* *[[Leptomyrmex mjobergi]]*
* †*[[Leptomyrmex neotropicus]]*
* *[[Leptomyrmex niger]]*
* *[[Leptomyrmex nigriceps]]*
* *[[Leptomyrmex nigriventris]]*
* *[[Leptomyrmex pallens]]*
* *[[Leptomyrmex puberulus]]*

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar
* 
*
Leptomyrmex erythrocephalus

**Leptomyrmex erythrocephalus** — Leptomyrmex urug‘iga mansub chumoli turi. Ushbu tur ilk bor 1775-yilda Johan Christian Fabricius tomonidan tavsiflangan. Tur Avstraliyaga endemik hisoblanadi.
## Manbalar
Leptomyrmex fragilis

**Leptomyrmex fragilis** () — Leptomyrmex urug‘iga mansub chumoli turi. Ushbu tur ilk bor 1859-yilda Smith tomonidan tavsiflangan. Tur Indoneziya, Yangi Gvineya va Filippinda uchraydi.
## Manbalar
Leptomyrmex flavitarsus

**Leptomyrmex flavitarsus** — Leptomyrmex urug‘iga mansub chumoli turi. Ushbu tur ilk bor 1859-yilda Smith tomonidan tavsiflangan. Tur Indoneziya va Yangi Gvineyaga endemik hisoblanadi.
## Manbalar
Leptomyrmex geniculatus

**Leptomyrmex geniculatus** — Leptomyrmex urug‘iga mansub chumoli turi. Ushbu tur ilk bor 1914-yilda Carlo Emery tomonidan tavsiflangan. Tur Yangi Kaledoniyaga endemik hisoblanadi.
## Manbalar
MO‘LABULOQ

**Moʻlabuloq** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Nushkent mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Mutaxassislarning taʼkidlashicha, **moʻla** qadimda qishloq yoki aholi manzilining kirish qismida qurilgan sunʼiy inshoot bo‘lib, u atrofni kuzatish, zarur bo‘lganda xabar berish hamda qo‘riqlash vazifasini bajargan. Ayrim hollarda u masofa belgisi yoki mulkchilik chegarasini ko‘rsatish uchun ham xizmat qilgan.

**Buloq** esa yer osti suvlarining yer yuzasiga tabiiy ravishda chiqib oqishi natijasida hosil bo‘lgan suv manbai hisoblanadi. Shu bois **Moʻlabuloq** nomi moʻla yonidagi buloq maʼnosini anglatadi. Aholi punkti ham ana shunday buloq yonida joylashganligi sababli shu nom bilan atalgan.

Toponimist B. Oʻrinboyevning taʼkidlashicha, **moʻla** soʻzi burj, yaʼni shahar, qalʼa, qoʻrgʻon yoki boshqa inshootlar devorlarida qurilgan tayanch inshoot maʼnosini bildiradi. Shu maʼnoda **Moʻlabuloq** tayanch inshoot qurilgan buloq maʼnosini ham anglatadi.

## Manbalar
Forelius rufus

**Forelius rufus** — Forelius urug‘iga mansub chumoli turi. Ushbu tur ilk bor 1916-yilda Gallardo tomonidan tavsiflangan. Tur Argentina va Boliviyada uchraydi.
## Manbalar
Forelius

**Forelius** — Dolichoderinae kenja oilasiga mansub chumolilar urug‘i. Ushbu urug‘ Neotropik mintaqada tarqalgan bo‘lib, turlari AQShning janubiy qismidan Argentinagacha bo‘lgan hududlarda uchraydi.

## Turlari
**[[Forelius albiventris]]* Forel, 1912
**[[Forelius andinus]]* Kusnezov, 1957
**[[Forelius bahianus]]* Cuezzo, 2000
**[[Forelius brasiliensis]]* (Forel, 1908)
**[[Forelius breviscapus]]* Forel, 1914
**[[Forelius chalybaeus]]* Emery, 1906
**[[Forelius damiani]]* Guerrero & Fernández, 2008
**[[Forelius grandis]]* Forel, 1912
**[[Forelius keiferi]]* Wheeler, 1934
**[[Forelius lilloi]]* Cuezzo, 2000
**[[Forelius macrops]]* Kusnezov, 1957
**[[Forelius maranhaoensis]]* Cuezzo, 2000
**[[Forelius mccooki]]* (McCook, 1880)
**[[Forelius nigriventris]]* Forel, 1912
**[[Forelius pruinosus]]* (Roger, 1863)
**[[Forelius pusillus]]* Santschi, 1922
**[[Forelius rubriceps]]* Gallardo, 1916
**[[Forelius rufus]]* Gallardo, 1916

## Manbalar

## Havolalar
*
Forelius brasiliensis

**Forelius brasiliensis** — Forelius urug‘iga mansub chumoli turi. Ushbu tur ilk bor 198-yilda Auguste-Henri Forel tomonidan tavsiflangan. Tur Janubiy Amerikaga endemik hisoblanadi.
## Manbalar

## Havolalar
*
MUZBEL

**Muzbel** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Muzbel mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi ikki qismdan iborat: **muz** va **bel**. **Muz** suvning qattiq, kristall holatini bildiradi. Togʻ hududlaridagi muzliklar ham mahalliy aholida **muz** deb ataladi. Ayrim hollarda bu soʻz sovuq suv maʼnosida ham qoʻllanadi.

**Bel** esa geografik termin boʻlib, asosan oronimlar tarkibida uchraydi. U ko‘pgina turkiy tillarda “past togʻ”, “togʻ tizmasining pasaygan joyi” yoki “davon” maʼnolarini anglatadi. Aslida **bel** (turkiy), **davon** (moʻgʻulcha), **agʻba** (arabcha) va **koʻtal** (fors-tojikcha) atamalari maʼnodosh bo‘lib, “togʻdan oshib oʻtadigan qulay yoʻl” maʼnosini bildiradi.

Qishloq uchta baland boʻlmagan, ammo nisbatan sovuq davon yonida joylashganligi sababli **Muzbel** deb atalgan. Shu tariqa oronim asosida oykonim shakllangan.

## Manbalar
Forelius macrops

**Forelius macrops** — Forelius urug‘iga mansub chumoli turi. Tur ilk bor Kusnezov tomonidan tavsiflangan. Ushbu tur Argentinaga endemik hisoblanadi.
## Manbalar
MUZBULOQ

**Muzbuloq** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Muzbuloq mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Toponim ikki qismdan tashkil topgan: **muz** va **buloq**. Bu yerda **muz** so‘zi sovuq ma’nosida qo‘llanilgan.

**Buloq** esa yer osti suvlarining tabiiy holda yer yuzasiga chiqib oqadigan manbasi hisoblanadi. Bu so‘z geografik termin sifatida keng arealga ega bo‘lib, turkiy tillar hududlarida keng qo‘llaniladi. Ayrim tadqiqotchilar fikricha, **buloq** so‘zi “oqmoq” yoki “aralashtirmoq” ma’nolarini bildiruvchi **bula** fe’lidan kelib chiqqan.

Qishloq nomining shakllanishida buloq suvining harorati asosiy belgi bo‘lgan. Ya’ni suvi toza, shaffof va yoz faslida ham sovuq holda oqib turadigan buloq **Muzbuloq** deb atalgan. Shunday qilib, gidronim asosida oykonim shakllangan.

## Manbalar
Navro'z,Baxmal

**Navroʻz** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Bogʻishamol mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi milliy va qadimiy bayram bo‘lgan **Navroʻz** nomi bilan bog‘liq. Navroʻz bahorning kirib kelishi, tabiatning uyg‘onishi hamda kun va tunning tenglashuvi bilan bog‘liq bayram sifatida nishonlanadi.

Tarkibida **Navroʻz** soʻzi mavjud boʻlgan ayrim joy nomlari mustaqillik yillarida paydo bo‘lgan bo‘lib, ular yangi davr ruhini aks ettiruvchi maʼmuriy toponimlar sifatida shakllangan.

## Manbalar
NO‘SHIRAVON

**Noʻshiravon** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Sangzor mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Mutaxassislar qishloq nomidagi **noʻsh** soʻzini qadimiy soʻgʻd tilidagi goʻzal, yaltiroq maʼnolarini anglatgan **nuj** soʻzi bilan bogʻlaydilar. Oykonim tarkibidagi **ravon** soʻzining kelib chiqishi esa turli talqinlarga ega.

Baʼzi tadqiqotchilar **ravon** soʻzini tekis yoki silliq maʼnolaridan tashqari loyiq, munosib yoki joiz maʼnolarida ham izohlaydilar. Ayrim qarashlarga koʻra, **ravon** soʻzi **ravot** (yoʻl boʻyidagi qoʻrgʻon yoki karvonsaroy) soʻzining mahalliy talaffuzda oʻzgargan shakli bo‘lishi mumkin.

Yana bir talqinga ko‘ra, soʻgʻd tilidagi **nuj** (yangi) soʻzi oʻzbek tilida **noʻsh** shakliga oʻzgargan, **ravon** esa **ravot** soʻzining oʻzgargan koʻrinishi hisoblanadi. Shu bois ayrim tadqiqotchilar **Noʻshiravon** nomini aslida **Yangiravot** shaklidan kelib chiqqan deb talqin qiladilar.

## Manbalar
Yadulloh Kobuliy Xonsoriy

**Yadulloh Kobuliy Xonsoriy** (1949-yilda tugʻilgan) xattot boʻlib, Eronning Xonsor shahridan. U Eron xattotlari jamiyati vasiylar kengashi aʼzosi, shuningdek, Birinchi darajali sanʼat sertifikatiga ham ega.

## Manbalar
Esma Sulton

**Esma Sulton** (; 1873-yil 21-mart — 1899-yil 7-may) — Usmoniylar malikasi, Usmoniylar imperiyasi sultoni Abdulaziz va Gevheri Kadınning qizi.

## Yoshligi
Esma Sulton 1873-yil 21-martda Dolmabahçe saroyida tugʻilgan. Uning otasi Usmoniylar imperiyasi sultoni Abdulaziz boʻlib, u sulton Mahmud II va Pertevniyal Sultonning oʻgʻli edi. Onasi esa Gevheri Kadın boʻlgan. Esma Sulton Gevheri Kadınning eng katta farzandi edi. Shahzoda Mehmed Seyfiddin uning tugʻishgan ukasi boʻlgan.

Otasi sulton Abdulaziz 1876-yil 30-mayda vazirlari tomonidan taxtdan agʻdarilgach, uning jiyani Murod V taxtga oʻtirdi va ertasi kuni Abdulaziz Feriye saroyiga koʻchirildi. Abdulazizning atrofidagilar Dolmabahçe saroyini tark etishni istamaganlari uchun ularni qoʻllaridan ushlab, majburan Feriye saroyiga chiqarib yuborishgan. Bu jarayonda ularni boshdan-oyoq tintuv qilishib, qimmatbaho buyumlarining barchasini tortib olishgan. 1876-yil 4-iyunda Abdulaziz sirli tarzda vafot etgan.

Oʻsha paytda uch yoshda boʻlgan Esma oʻgay akasi, valiahd Shahzoda Yusuf Izzeddin nazorati ostida voyaga yetdi. Uning qoshlar qiya, koʻzlari qora va yirik, yuzi uzun, terisi oq, sochlari kalta, boʻyi baland boʻlgan. Esma Sulton 1879-yilda Ihlamur pavilonida akalari Shahzoda Mehmed Sayfiddin va Shahzoda Mehmed Shavkat, shuningdek, sulton Abdulhamid II ning farzandlari Shahzoda Mehmed Salim va Zekiye Sulton bilan birga taʼlim olishni boshladi.

## Nikohi
1889-yilda sulton Abdulhamid II Esma Sulton, uning ikki singlisi Soliha Sulton va Nozima Sultonning nikohini oʻz qizi Zekiye Sultonnikiga qoʻshib oʻtkazdi.

Esma Sulton 1889-yil 20-aprelda oʻn olti yoshida Yıldız saroyida Damat Kabasakal Cherkas Mehmed poshoga turmushga chiqdi. Posho bundan oldin sulton Abdulmajid I ning qizi Naile Sultonga uylangan va Esmadan yigirma yosh katta edi. Esma Sultonga uylanish uchun posho Naile Sultonning vafotidan keyin nikohlangan ikkinchi xotini, chet ellik ayol bilan ajrashgan. Esma Sulton nikohidan keyin ilgari Mehmed posho va Naile Sulton yashagan, „Esma Sulton saroyi“ nomi bilan tanilgan saroyga koʻchib oʻtgan.

1890-yilda ularning nikohidan bir yil oʻtib, Esma Sulton birinchi farzandi Sultonzoda Hasan Badriddin beyni (vafoti: 1909-yil), 1892-yilda ikkinchi farzandi Sultonzoda Husayn Hayriddin beyni (vafoti: 1987-yil), 1894-yilda uchinchi farzandi, goʻdakligida vafot etgan Mihribon xonimsultonni, 1895-yil 14-iyunda toʻrtinchi farzandi Sultonzoda Saadeddin Mehmed beyni (vafoti: 1976-yil), 1899-yilda esa beshinchi va eng kichik farzandi Sultonzoda Abdullohni (oʻlik tugʻilgan) dunyoga keltirgan.

## Vafoti
Esma Sulton 1899-yil 7-mayda yigirma olti yoshida tugʻruq paytida vafot etgan va Istanbulning Eminönü hududidagi Yangi masjidda sulton xonimlar maqbarasiga dafn qilingan. Oʻlimidan soʻng sulton Abdulhamid II sulton Murod V ning qizi Hadicha Sultonni Esmaning eri Mehmed poshoga turmushga berishga qaror qilgan. Biroq ular nikohdan oʻtmagan.

## Farzandlari

## Shajarasi

## Yana qarang
* Esma Sulton saroyi

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
O‘SMATBARLOS

**Oʻsmatbarlos** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Oʻsmat shaharchasi hududida joylashgan bo‘lib, shu sababli **Oʻsmatbarlos** deb nomlangan. Qishloqning qadimiy nomi **Barlos** bo‘lgan.

## Etimologiyasi
Toponim etnoykonim hisoblanadi. **Barlos** — o‘zbek xalqi tarkibiga kirgan qadimiy qabilalardan biridir. Tarixiy manbalarga ko‘ra, XIII asrning ikkinchi yarmida barlos qabilasi Ili daryosi bo‘ylaridan Qashqadaryo vohasiga ko‘chib kelgan va keyinchalik boshqa hududlarga ham tarqalgan. XIV–XV asrlarda voha aholisining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol o‘ynagan.

Amir Temur ham barlos qabilasidan bo‘lgan bo‘lib, u sarkarda va viloyat amirlarini ko‘pincha shu qabila vakillaridan tayinlagan. Keyinchalik barloslarning bir qismi Temuriylar va Boburiylar davrida Afg‘oniston hamda Hindiston hududlariga ko‘chib o‘tgan.

Alisher Navoiyning *Saddi Iskandariy* dostonida boshqa turkiy qabilalar qatorida barloslar ham janglarda ishtirok etgani qayd etilgan. Shuningdek, Navoiy asarlariga asoslangan *Badoyeʼ ul-lugʻat* kitobida **barlos** so‘ziga bahodir yoki botir jangchi maʼnosi berilgan.

Abulgʻoziy Bahodirxonning *Shajarai tarokima* asarida esa **barlos** so‘zi qo‘mondon yoki lashkarboshi maʼnosida talqin qilingan.

## Manbalar
O‘DAMALI

**Oʻdamali** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Gʻallakon mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi etnonim asosida shakllangan. Manbalarga ko‘ra, qirq qabilasi tarkibida **oʻdamali**, yuz qabilasi tarkibida esa **oʻtamayli** urugʻi mavjud bo‘lgan.

Rus olimi M. M. Virskiy qirq qabilasi vakillari yashaydigan hududlar haqida yozar ekan, qirqlarning qoraqoʻyli urugʻi tarkibida **oʻdamali** shoxasi mavjudligini qayd etgan.

Ayrim tadqiqotchilar etnonimning qadimiy shakli **oʻtamayli** yoki **oʻtamoyli** bo‘lgan deb hisoblaydilar. Qishloq nomi ham shu hududda yashagan aholi etnik tarkibi asosida shakllangan bo‘lib, etnonim oykonimga aylangan.

## Manbalar
Olmazor,Baxmal

**Olmazor** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Gulbuloq mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi hududda olma daraxtlari ko‘pligi bilan bog‘liq. Atrofdagi hududlarga nisbatan bu yerda olma daraxtlari ko‘proq ekilganligi sababli aholi punkti **Olmazor** deb nomlangan.

Tarkibida **-zor** qo‘shimchasi mavjud bo‘lgan toponimlar odatda maʼlum bir o‘simlik ko‘p o‘sadigan joyni bildiradi. Bu kabi joy nomlarining ayrimlari XX asrning 90-yillaridan so‘ng, mustaqillik davrida shakllangan maʼmuriy toponimlar hisoblanadi.

## Manbalar
OQMO‘LA

**Oqmoʻla** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Muzbuloq mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi ikki qismdan iborat: **oq** va **moʻla**. Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, qadimda ekinzorlarni qo‘riqlash uchun loydan odam bo‘yi balandligida maxsus kuzatuv inshooti qurilgan. Bu inshoot oq rangga bo‘yalganligi sababli **oq moʻla** deb atalgan.

Vaqt o‘tishi bilan ushbu inshoot nomi hudud nomiga ko‘chib, qishloq **Oqmoʻla** deb atalgan. Toponimning shakllanishida moʻla (kuzatuv yoki qo‘riqlash uchun qurilgan inshoot) asosiy belgi vazifasini bajargan.

## Manbalar
O‘RAY

**Oʻray** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Tongotar mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
**Oʻray** — etnooykonim hisoblanadi. Tadqiqotchilar maʼlumotlariga koʻra, qipchoq qabilasining sariqipchoq urugʻi tarkibida **Oʻray** etnik guruhi mavjud bo‘lgan.

Mahalliy aholining asosiy qismi ana shu etnik guruh vakillaridan iborat bo‘lganligi sababli qishloq **Oʻray** deb nomlangan. Ayrim mutaxassislarning qayd etishicha, tuyoqli urug‘i tarkibida ham Oʻray nomi bilan bog‘liq shoxalar uchraydi. Shu bois qishloq nomi mahalliy aholining etnik tarkibi bilan bogʻliq holda shakllangan.

## Manbalar
O‘RMONCHI

**Oʻrmonchi** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Oʻrmonchi mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi hududning tabiiy-geografik xususiyatlari bilan bogʻliq. Hududda Baxmal tumanining davlat muhofazasiga olingan qoʻriqxona hududlari mavjud bo‘lib, ular aniq chegaralar bilan ajratilgan va davlat nazoratida saqlanadi.

Togʻ bagʻrida joylashgan ushbu qadimiy qishloq oʻrmon hududiga yaqin joyda tashkil topgan. Shu sababli qishloq joylashgan hududning tabiiy belgisi asosida **Oʻrmonchi** deb nomlangan.

## Manbalar
Forelius maranhaoensis

**Forelius maranhaoensis** — Forelius urug‘iga mansub chumoli turi. Tur ilk bor 2000-yilda Cuezzo tomonidan tavsiflangan. Ushbu tur Braziliyaga endemik hisoblanadi.
## Manbalar
O‘RTAQISHLOQ

**Oʻrtaqishloq** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Uzunbuloq mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi uning hududiy joylashuvi bilan bogʻliq. Aholi punkti yirikroq qishloq hududining oʻrtasida joylashganligi sababli **Oʻrtaqishloq** deb atalgan.

**Qishloq** soʻzi oʻzbek tilida asosan qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanuvchi aholining yashash maskani, hududi maʼnosini anglatadi. 

Oʻzbek adabiyotida ham ushbu soʻz keng qoʻllanadi. Masalan, yozuvchi Oʻtkir Hoshimovning “Qalbinga quloq sol” asarida qishloq hayoti va turmushi tasvirlangan.

## Manbalar
Oqtosh,Baxmal

**Oqtosh** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Novqa mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi hududning geografik xususiyatlari bilan bogʻliq. Qishloq togʻli hududda joylashgan bo‘lib, bu yerda oq rangdagi tosh konlari mavjud. Hududdan oq tosh qazib olinishi hamda uni qayta ishlash bilan bogʻliq ishlab chiqarish faoliyati mavjudligi sababli aholi punkti **Oqtosh** deb nomlangan.

## Manbalar
OQQO‘RGʻON

**Oqqoʻrgʻon** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Temirqadam mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Toponim ikki qismdan iborat: **oq** va **qoʻrgʻon**. **Qoʻrgʻon** soʻzi devor bilan oʻralgan istehkom, qalʼa yoki mustahkam himoya inshooti maʼnolarini bildiradi. **Oq** soʻzi esa toponimlar tarkibida turli maʼnolarni ifodalashi mumkin. Masalan, devorning oq toshdan qurilganligi, inshootning yirikligi, uning joylashgan oʻrni yoki dunyo tomonlariga nisbatan joylashuvini anglatishi mumkin.

Shu bois **Oqqoʻrgʻon** devorlari oq toshdan qurilgan yoki kunchiqar tomonda joylashgan qoʻrgʻon maʼnosini anglatadi. Qishloq nomi ham hududda shunday qoʻrgʻon mavjud bo‘lganligi bilan bog‘liq.

Oʻzbekistonda shu nom bilan ataladigan boshqa joy nomlari ham mavjud. Masalan, Jizzax shahrida Oqqoʻrgʻonlik mahallasi bor, Toshkent viloyatida esa Oqqoʻrgʻon tumani mavjud.

## Manbalar
Forelius mccooki

**Forelius mccooki** — Forelius urug‘iga mansub chumoli turi. Tur ilk bor 1880-yilda McCook tomonidan tavsiflangan. Ushbu tur AQSh va Meksika hududlarida uchraydi. Ular odatda tuproqda kichik tepalik bilan o‘ralgan inlar quradi hamda baʼzan toshlar ostida ham in qurishi mumkin.
## Manbalar

## Havolalar
*
QAMISHKO‘L

**Qamishkoʻl** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Shodlik mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi hududning tabiiy-geografik xususiyatlari bilan bogʻliq. Qishloq hududidan Zarafshon daryosidan keluvchi Bulungʻur arigʻi hamda Tuyatortar kanali oqib oʻtadi. Suv toshqinlari davrida ushbu hududlarda ko‘llar hosil boʻlib, ularning atroflarida qamishlar oʻsadi.

Shu sababli suvli hududlarda qamish oʻsadigan ko‘l maʼnosida qishloq **Qamishkoʻl** deb nomlangan.

## Manbalar
QAROPCHI

**Qaropchi** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Oyqor mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi **Qaropchi** urugʻi nomi bilan bogʻliq. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, ushbu hududga Qoʻqon xonligi davrida Qaropchi urugʻiga mansub kishilar kelib joylashgan va shu yerda qoʻnim topgan.

Mazkur urugʻ vakillari keyinchalik turli hududlarga tarqalgan boʻlib, Oʻzbekistonning ayrim viloyatlarida, jumladan Samarqand viloyati, Surxondaryo viloyati va Qashqadaryo viloyatining ayrim tumanlarida ham shu nom bilan ataluvchi qishloqlar uchraydi.

## Manbalar
Qatartol,Baxmal

**Qatortol** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Mustaqillik mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi ikki soʻzdan tashkil topgan: **qator** va **tol**. **Qator** soʻzi birin-ketin yoki yonma-yon joylashgan degan maʼnoni bildiradi. **Tol** esa suvni yaxshi ko‘radigan, ingichka bargli, uzun tanali daraxt bo‘lib, ko‘pincha soy va daryo bo‘ylarida o‘sadi.

Qishloq hududidan sersuv soy oqib oʻtadi. Oʻtmishda ushbu soy bo‘yida birin-ketin bir necha tegirmonlar qurilgan. Natijada suv qirgʻoqlarni yuvib, soy kengayib ketgan. Mahalliy aholi buni oldini olish maqsadida soy qirgʻoqlariga qator qilib tol daraxtlarini ekkan. 

Keyinchalik shu tabiiy belgi asosida hudud **Qatortol** deb atalgan va bu nom qishloq hamda qishloq qabristoniga ham berilgan.

## Manbalar
Qoraqishloq

**Qoraqishloq** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Sangzor mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Mutaxassislarning fikricha, tarkibida **qora** sifati mavjud boʻlgan turkiy etnonimlar soni besh yuzdan ortiq. Qirq va qoʻngʻirot qabilalarining ayrim tarmoqlari **qora** yoki **qoracha** nomi bilan atalgan. 

Mazkur qishloq aholisining katta qismini ana shu etnik guruh vakillari tashkil etganligi sababli aholi punkti **Qoraqishloq** deb nomlangan.

Soha mutaxassislari **qora** soʻzi baʼzi toponimlarda “katta”, “yirik” maʼnosini ham bildirishi mumkinligini taʼkidlaydilar. Masalan, qoratosh, qoramol, qoratepa kabi nomlarda bu maʼno kuzatiladi.

Bundan tashqari, ayrim hududlarda **qora** soʻzi rang maʼnosini ham anglatadi. Bunday joylarda toʻrtlamchi davrga oid grafitli slanes yotqiziqlari yer yuzasiga chiqib, geografik nomlarda aks etgan.

Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Baxmal tumani dastlab tashkil etilgan paytda (1943-yil) **Qoraqishloq tumani** deb atalgan.

## Manbalar
Froggattella

**Froggattella** — Dolichoderinae kenja oilasiga mansub chumolilar urug‘i. Ushbu urug‘ tarkibiga Avstraliyada uchraydigan ikki tur kiradi. *Froggattella kirbii* nisbatan keng tarqalgan bo‘lsa, *Froggattella latispina* faqat Avstraliyaning Janubiy Avstraliya shtatidagi ikki hududdan ma’lum.

## Turlari
* *[[Froggattella kirbii]]* (Lowne, 1865)
* *[[Froggattella latispina]]* Wheeler, 1936

## Manbalar

## Havolalar
*
Froggattella kirbii

**Froggattella kirbii** — Froggattella urug‘iga mansub chumoli turi. Tur Avstraliyaning turli shtatlaridagi quruq sklerofill o‘rmon hududlarida keng tarqalgan.
## Manbalar

## Havolalar
*
Oyqor

**Oyqor** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi qishloq aholi punkti. U Oyqor mahalla fuqarolar yigʻini hududida joylashgan.

## Etimologiyasi
Qishloq nomi yaqinidagi **Oyqor** togʻi nomi bilan bogʻliq. Qishloq ushbu togʻ bagʻrida joylashgan boʻlib, togʻ choʻqqilarida yilning toʻrt faslida ham qor saqlanib turadi. Shu sababli hudud qorli togʻlar sifatida tanilgan va qishloq ham shu togʻ nomi bilan **Oyqor** deb atalgan.

Qishloq aholisi asosan bogʻdorchilik, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Forelius keiferi

**Forelius keiferi** — Forelius urug‘iga mansub chumoli turi. Tur ilk bor 1934-yilda William Morton Wheeler tomonidan tavsiflangan. Ushbu tur Meksikaga endemik hisoblanadi.
## Manbalar
Froggattella latispina

**Froggattella latispina** — Froggattella urug‘iga mansub chumoli turi. Tur ilk bor 1936-yilda William Morton Wheeler tomonidan tavsiflangan. Ushbu tur Avstraliyaga endemik hisoblanadi va kam uchraydigan tur sifatida qaraladi.
## Manbalar
Gavhar Qojar

**Gavhar Qojar** (forscha: گوهر قاجار; taxminan 1901-yilda vafot etgan), **Hajiyyeh Gavhar** (حاجیه گوهر) nomi bilan ham tanilgan, Qojarlar davrining yozuvchisi, shoira va xattoti boʻlib, astronomiyadan ham xabardor edi. U Shams ash-Shuaro (شمس‌الشعراء; soʻzma-soʻz: Shoirlar quyoshi) unvoni bilan tanilgan. U Eronning ilk ayol astronomlaridan biri va *Gavhariyeh* kitobi muallifi sifatida eʼtirof etiladi.

## Hayoti
Gavhar Isfahonda Muhammadshoh va Nosiriddinshoh hukmronligi davrida yashagan hamda turli ilm sohalarini, jumladan astronomiyani yaxshi bilgan. Uning onasi Tayg‘un xonim. — Fath-Alishoh Qajarning qizi, otasi esa Muso xon Qavanlu edi. Gavhar jasur boʻlib, sheʼriyatda, ayniqsa qasida yozishda mahorat koʻrsatgan; erkaklar hukmron boʻlgan oʻsha davrda bu juda eʼtiborga molik yutuq edi. U oʻz sheʼriy isteʼdodini Qooniy maktabida sayqallab, qasidalarida iroqiy uslubni, gʻazallarida Saʼdiy uslubini qabul qilgan, baʼzan esa Hofiz uslubiga ergashgan.

*Devon-i Gavhar* yoki *Gavhariyeh* nomli kitobda jamlangan uning sheʼrlari mavzulari asosan shia imomlarini, Nosiriddinshohni va uning onasi Malik Jahon xonimni madh etish atrofida jamlangan. *Gavhariyeh*da qasida, gʻazal, ruboiy, qitʼa va masnaviy kabi turli shakllarda 6 000 bayt mavjud edi. Bu kitob Isfahonda 1941-yilda (hijriy 1320-yil) Ahmadxon Fath buyrugʻi bilan chop etilgan va Ismoil ibn Ahmad Xonsoriy tomonidan koʻchirilgan.

Isfahonda 1902-yilda (hijriy 1320-yil) Ahmad Fath al-Mulk koʻmagida chop etilgan sheʼriy toʻplamining soʻzboshisida Nosiriddinshohning onasi Malik Jahon xonim undan Fotima madhiga bagʻishlab sheʼr yozishni va shu munosabat bilan oʻtkazilgan majlisda uni oʻqib berishni soʻragani qayd etiladi. Matnda notiqlik va ravonlik sifatida taʼriflangan bu muvaffaqiyati uning shuhrat qozonishiga olib kelgan va Nosiriddinshoh unga „Shams ash-Shuaro“ (Shoirlar quyoshi) unvonini bergan.

Matnda Malik Jahon xonimdan keyin u sheʼr yozmaganligi aytiladi. Shuningdek, 1901-yilda (hijriy 1319-yil) — sheʼrlar toʻplami nashriyotchiga topshirilgan paytgacha — u tirik boʻlgani tilga olinadi. Ushbu soʻzboshida muallif Gavhar Qajar oʻtmish zamonda tilga olingani uchun, uning vafoti ehtimol kitob nashridan bir yil avval, yaʼni 1901-yilda asarning Fateh al-Mulkka topshirilishi bilan deyarli bir paytda sodir boʻlgan

## Manbalar
Jalil Rasuliy

**Jalil Rasuliy** (tugʻilgan vaqtdagi ismi *Muhammad Jalil Rasuliy*; 1947-yilda Hamadonda tugʻilgan; fors tili: جلیل رسولی) — taniqli eronlik rassom va fors xattoti.

U fors xattotligidagi modernistik harakatning kashshof arboblaridan biridir.

## Havolalar
* Jalil Rasuliyning ayrim ishlari
Forelius pusillus

**Forelius pusillus** — Forelius urug‘iga mansub chumoli turi. Tur ilk bor 1922-yilda Santschi tomonidan tavsiflangan. Ushbu tur Janubiy Amerikaga endemik hisoblanadi.
## Manbalar

## Havolalar
*
Najmiddin ar-Roziy

**Abu Bakr Abdulloh ibn. Muhammad b. Shahavar b. Anvushervan ar-Roziy** (; Najmiddin Daya taxallusi bilan tanilgan; (573 hijriy/1177 — 654 hijriy/1256) — 13-asr soʻfiyi. Daya oʻzining eng katta taʼsirlaridan biri Najmiddin Kubro asos solgan Kubraviyya soʻfiy tariqatiga ergashgan. Daya Xorazmga sayohat qilib, tez orada Najmiddin Kubroning *murid*i (shogird, shayx ustozga ergashib undan taʼlim oladigan, ruhiy tarbiya oladigan kishi) ga aylandi.

Ustozi Najmiddin Kubro 618/1221-yilda oʻldirilgach, Daya Hamadonga, soʻng Ardabilga, undan keyin esa Onadoʻliga qochdi va u yerda zamondosh ustoz Rumiy bilan birga nihoyat qoʻnim topdi.

U yerda u ustozi Najmiddin Kubro taʼlimotlarini fors tilida arabcha sarlavha bilan *Mirsad al-Ibod min al-mabdaʼ ilaʼl-maʼad* (arabcha: مرصاد العباد من المبدأ الی المعاد) nomli asarga yozib qoldirdi; u qisqacha Mersad al-Ibod deb tanilgan va tasavvuf hamda islom ilohiyoti boʻyicha asosiy manba matnlardan biri sifatida shuhrat qozongan. Mersad al-Ibodning Muhammad-Amin Riahiy tayyorlagan tanqidiy nashri 1973-yilda Tehronda chop etilgan va shundan beri qayta-qayta nashr qilinib kelmoqda. Bu — puxta izohlar bilan taʼminlangan ilmiy nashr boʻlib, unda Najmiddin Roziyning hayoti va asarlari haqida keng qamrovli kirish qismi ham berilgan; u keyingi tadqiqotlar, xususan Najmiddin Roziy va tasavvuf boʻyicha izlanishlar uchun asosiy manba boʻlib kelgan. Mersad al-Ibod Hamid Algar tomonidan ingliz tiliga *The Path of God’s Bondsmen: From Origin to Return.* nomi bilan tarjima qilingan.
## Manbalar
Sunan Giri masjidi

**Sunan Giri masjidi** () Indoneziyaning Surabayasidan taxminan 45 kilometr uzoqlikda, Gresik yaqinida joylashgan. U yerda Sunan Girining qabrijoylashgan. Masjid Yavaning toʻqqiz musulmon avliyosidan biri va boshqa *[[Vali Sanga|vali sanga]]* qabrlaridek muhim va nihoyatda muborak ziyorat maskani hisoblanadi. Bu joy koʻpincha Giri Kedaton deb ataladi.

Bu hududda, shuningdek, Sunan Girining turli oila aʼzolari, jumladan uning sut onasi, xotinlari va oʻgʻillari ham dafn etilgan.

Sunan Giri tomonidan 1487-yil 9-mart kuni asos solgan Giri Kedaton qirolligi aynan shu yerda joylashgan boʻlgan, deb ishoniladi. Yogʻoch oʻymakorliklari 500 yil avvalga taalluqli, deb hisoblanadi va juda yaxshi saqlangan boʻlib, asl oltin va qizil lak ranglar uygʻunligini saqlab qolgan.

Bu maskan Giri tepaligining choʻqqisida, tik koʻtarilish yoʻli ustida joylashgan; aniqrogʻi, Gresik regensiyasining Kebomas kichik tumani tarkibidagi Sidomukti qishlogʻida, Sunan Giri qabristonidan taxminan 200 m janubda.

## Etimologiyasi

Giri Kedaton „Datu“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, u „qirol“ degan maʼnoni anglatadi. „Datu“ soʻzi aholining eshitishi va tilga olishi jarayonida unli tovush almashinuvida oʻzgaradi. Shu tariqa „datu“ soʻzi „kedatuan“ yoki „kedaton“ga aylanadi. „Kedaton“ soʻzining oʻzi esa „qirolning joyi“ degan maʼnoni anglatadi. Bu joy avval Sunan Girining avlodlaridan boʻlgan podshohlarning taxti, diniy taʼlim beriladigan pansionat (pesantren) maskani, jamoa yigʻinlari oʻtkaziladigan joy (birinchi pogʻona hududida) boʻlgan, keyinchalik esa qirollik oilasi dafn majmuasiga aylangan.

## Tarixi

Sunan Giri masjidi Gresik regensiyasining Kebomas tumani, Sidomukti qishlogʻi yonbagʻrida joylashgan boʻlib, Sunan Giri „Sariq kitob“ni oʻrganish markazini tashkil etgan joy hisoblanadi.

## Meʼmorchilik

Masjid hududiga kirishda darvozaning chap va oʻng tomonida taxminan olti dona qabr toshi bor. Masjidga olib boradigan zinapoyalar yonida ham qabr toshlari joylashgan. Sunan Giri dafn etilgan asosiy qabr esa masjidning chap tomonidagi hududda joylashgan. Sunan Giri masjidi atrofida taxminan 300 ta qabr bor. Qabr toshlarining shakli deyarli bir xil va nomi koʻrsatilmagan. Ular hinduizm va buddizm ravnaq topgan davrda ibodatxonalar yoki haykallar yasashda keng qoʻllangan „qora tosh“dan yasalgan.

## Yana qarang

* Indoneziyada Islom
* Indoneziyadagi masjidlar roʻyxati

## Manbalar

## Havolalar
Feride Xonimsulton

**Feride Xonimsulton** (; 1847-yil 30-may — 1920-yil dekabr) — Usmoniylar malikasi, Atiye Sulton va Ahmad Fethi poshoning qizi, sulton Mahmud II ning nabirasi.

## Tarjimai holi
Feride Xonimsulton 1847-yil 30-mayda tugʻilgan. Uning otasi Ahmad Fethi posho rodoslik Hofiz Ahmad ogʻa va Soliha xonimning oʻgʻli boʻlgan. Onasi Atiye Sulton esa Usmoniylar imperiyasi sultoni Mahmud II va Pervizifelek Kadinning qizi edi. Feridening Seniye Xonimsulton ismli uch yosh katta tugʻishgan opasi boʻlgan. Shuningdek, ota tomondan besh nafar oʻgay aka-uka va opa-singillari boʻlgan. Aka-ukalari Mehmed Besim bey va Damat Mahmud Jaloliddin posho (u sulton Abdulmajid I ning qizi Jamila sultonga uylangan), opa-singillari Ferdane xonim, Soliha Yagona xonim va Emine Guzida xonim edi.

Onasi 1850-yilda vafot etgach, Feride va Seniye uning Emirgandagi saroyiga egalik qila boshladi. Atiyening Arnavutköydagi saroyi esa imperiyaga tashrif buyurgan mehmonlarga ajratib berildi. Keyinchalik Emirgandagi saroy Misr voliyiga berildi, ularning ikkalasiga esa Rizo poshoning villasi ajratildi. Soʻngra ikkalasi Arnavutköydagi saroyga egalik qila boshladi.

1868-yilda Feride Mahmud Nedim poshoga turmushga chiqdi. Ularning 1861-yilda tugʻilgan Mehmed Saib bey ismli bir oʻgʻli boʻlib, u 1871-yil 26-noyabrda vafot etgan. 1904-yilda eri ham vafot etgach, Feride beva qolgan. 1912-yilda Istanbul va uning atrofidagi jamoalarda tibbiy yordam koʻrsatish uchun 1877-yilda tashkil etilgan „Usmoniylar Hilol-i Ahmar jamiyati“ doirasida „Hilol-i Ahmar xotin-qizlar markazi“ tuzildi. Jamgʻarma aʼzosi sifatida Feride har yili jamgʻarmaga 1500 *kuruş* berishi shart edi.

Feride 1920-yil dekabrda vafot etgan va Istanbuldagi Yahyo Afandi qabristoniga dafn qilingan.

## Faxriy unvoni
* Usmon uyi ordeni

## Farzandlari

## Nasabi

## Manbalar
Leptomyrmecini

**Leptomyrmecini** — Dolichoderinae kenja oilasiga mansub chumolilar qabilasi. Ushbu qabila tarkibiga 16 ta urug‘ hamda yo‘q bo‘lib ketgan 2 ta urug‘ kiradi.

## Urugʻlari
**[[Anillidris]]* Santschi, 1936
**[[Anonychomyrma]]* Donisthorpe, 1947
**[[Azteca (ant)|Azteca]]* Forel, 1878
*†*[[Chronomyrmex]]* McKellar, Glasier & Engel, 2013
**[[Doleromyrma]]* Forel, 1907
**[[Dorymyrmex]]* Mayr, 1866
**[[Forelius]]* Emery, 1888
**[[Froggattella]]* Forel, 1902
**[[Gracilidris]]* Wild & Cuezzo, 2006
**[[Iridomyrmex]]* Mayr, 1862
**[[Leptomyrmex]]* Mayr, 1862
**[[Linepithema]]* Mayr, 1866
**[[Nebothriomyrmex]]* Dubovikov, 2004
**[[Ochetellus]]* Shattuck, 1992
**[[Papyrius (ant)|Papyrius]]* Shattuck, 1992
**[[Philidris]]* Shattuck, 1992
**[[Turneria]]* Forel, 1895
## Manbalar
Hayriye Xonimsulton

**Hayriye Xonimsulton** (; 1846-yil iyun — 1869-yil 26-iyul) — Usmoniylar malikasi, Odila sulton va Damat Mehmed Ali poshoning qizi.

## Hayoti
Hayriye Xonimsulton 1846-yil iyun oyida tugʻilgan. Uning otasi Elhac Umar Ogʻaning oʻgʻli Damat Mehmed Ali posho, onasi esa Sulton Mahmud II va Zernigâr xonimning qizi Odila Sulton edi. Hayriyening Sultonzoda Ismoil bey, Shodika Xonimsulton, Aliye Xonimsulton ismli tugʻishgan uka-singillari boʻlib, ularning barchasi goʻdaklik chogʻida vafot etgan. Hayriyening ota bir, ona boshqa akasi Mahmud Adham posho Sulton Abdulmajid I ning qizi Refia Sultonga uylangan. Shuningdek, uning Hadicha Xonim ismli ota bir opasi ham boʻlgan. Hayriye pianino darslarini turk bastakori, shoir va yozuvchi Leyla Sazdan olgan.

1865-yil 10-iyun kuni u Mehmed Kani poshoning oʻgʻli Ahmed Rıfat beyga unashtirilgan. Biroq 6 oy oʻtib unashtiruv bekor qilingan. Bir manbaga koʻra, kibri bilan tanilgan Kani posho malikaga qimmatbaho sovgʻa taqdim etishni istamagan. Boshqa manbaga koʻra, u İşkodralı Mustafa Şerif poshoning oʻgʻli Ali Rızo beyga oshiq boʻlgan. Unashtiruv bekor qilingach, Ahmed Rıfat beyning harbiy xizmati tugatilgan. Shundan soʻng u Sankt-Peterburgga yuborilgan.

1866-yil 17-aprelda Hayriye Ali Rıza beyga turmushga chiqqan. Toʻy 1866-yil 22-aprelda Kuruçeşme saroyida boʻlib oʻtgan. Er-xotinga yashash uchun Çamlıcada bir villa berilgan. Ularning ikki oʻgʻli va bir qizi boʻlgan, biroq barchasi goʻdaklik chogʻida vafot etgan, shuningdek, bir necha bor homila tushishi ham kuzatilgan. Otasi 1868-yilda vafot etgach, Hayriye Eyüpda otasining maqbarasi yonida bir zaviya (*tekke*) qurdirgan.

Hayriye Xonimsulton 1869-yil 26-iyulda sil kasalligidan vafot etgan va otasining maqbarasiga dafn qilingan.

## Nasabi

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Linepithema

**Linepithema** — Dolichoderinae kenja oilasiga mansub kichik chumolilar urug‘i.

Ularning tabiiy tarqalish hududi Meksikaning shimolidan boshlanib, sharqda Karib dengizi hududlariga va janubda Argentinaning shimoliy qismigacha cho‘ziladi. Ushbu urug‘ga mansub ikki tur inson faoliyati tufayli dunyoning turli hududlariga tarqalgan: *Linepithema iniquum* va *Linepithema humile*. Ulardan ikkinchisi *[[Argentina chumolisi]]* nomi bilan mashhur bo‘lib, O‘rta yer dengizi iqlimiga ega hududlarda keng tarqalgan invaziv tur hisoblanadi.

## Turlari

**[[Linepithema anathema]]* 
**[[Linepithema angulatum]]* 
**[[Linepithema aztecoides]]* 
**[[Linepithema cerradense]]* 
**[[Linepithema cryptobioticum]]* 
**[[Linepithema dispertitum]]* 
**[[Linepithema flavescens]]* 
**[[Linepithema fuscum]]* 
**[[Linepithema gallardoi]]* 
**[[Linepithema humile]]* 
**[[Linepithema inacatum]]* 
**[[Linepithema iniquum]]* 
**[[Linepithema keiteli]]* 
**[[Linepithema leucomelas]]* 
**[[Linepithema micans]]* 
**[[Linepithema neotropicum]]* 
**[[Linepithema oblongum]]* 
**[[Linepithema piliferum]]* 
**[[Linepithema pulex]]* 
**[[Linepithema tsachila]]* 

## Manbalar

## Havolalar
*
Abdulboqiy Tabriziy

**Abdulboqiy Tabriziy** (; 1629-yilda vafot etgan) Safaviylar sulolasi hukmronligi davrida yashagan mashhur Eron xattoti edi. U, ayniqsa, Sulus, Nasx va Riqo xat turlarida usta boʻlgan. U Abbos I davrida yashagan va Alouddin Tabriziy hamda Ali Rizo Abbosiyning shogirdi boʻlgan. U 1629-yilda vafot etgan.

## Manbalar