Bekovich-Cherkasskiy harbiy yurishi

## Kirish
1716–1717-yillardagi **Xiva yurishi** Rossiya podshosi Pyotr I davrida Rossiyaning Oʻrta Osiyo tomon yoʻnaltirilgan ilk yirik harbiy tashabbuslaridan biri hisoblanadi. Yurishdan ko‘zlangan maqsad Xiva xonligi ustidan taʼsir o‘rnatish, Amudaryoning (tarixiy manbalarda Jayhun) eski oʻzanini oʻrganish hamda Oʻrta Osiyo orqali Hindistonga olib borishi mumkin bo‘lgan savdo yoʻllarini aniqlash edi. Bu reja Rossiyaning Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi savdoda muhim rol o‘ynashini ko‘zlagan kengroq strategiyaning bir qismi bo‘lgan. Biroq yurish kutilgan natijani bermadi: Shergʻozixon bilan muzokaralar jarayonida rus qoʻshinlari bo‘lib yuborildi va keyin Xiva kuchlari tomonidan yakson qilindi.

## Orqa fon
XVII–XVIII asrlarda Rossiya tashqi siyosatida Hindiston bilan toʻgʻridan-toʻgʻri savdo aloqalarini yoʻlga qoʻyish gʻoyasi muhim o‘rin tutgan. Rossiya hukumati Yevropa–Hindiston savdo yo‘llariga qo‘shilish va bundan iqtisodiy foyda olishni istagan. Hindiston haqida maʼlumotlar Rossiyaga asosan Oʻrta Osiyo va Eron orqali keladigan savdo tarmoqlari orqali yetib kelar edi. Xususan, Astraxandagi hind savdogarlari jamoasi rus amaldorlariga Hindiston va Oʻrta Osiyo haqida muntazam maʼlumot yetkazib turgan.

Pyotr I davrida Rossiyaning tashqi siyosati faqat Baltika va Qora dengiz mintaqalari bilan cheklanmay, Kaspiy dengizi va Oʻrta Osiyo tomon ham kengaya boshladi. Bu yo‘nalish Hindiston bilan bevosita savdo aloqalarini yo‘lga qo‘yish tashabbuslari bilan ham bog‘liq edi. Shu davrda rus boshqaruv doiralari Oʻrta Osiyodagi daryolar va savdo yoʻllari haqida turli maʼlumotlarni toʻpladi. Ayniqsa Amudaryoning eski o‘zani hamda mintaqada oltin mavjudligi haqidagi mish-mishlar Rossiyaning qiziqishini kuchaytirgan.

Mazkur maʼlumotlar Rossiyaning Oʻrta Osiyoga nisbatan harbiy va razvedka yurishlari rejalari kuchayishiga olib keldi. Pyotr I mintaqadagi xonliklar bilan aloqa o‘rnatish va daryo yo‘llarini o‘rganish orqali Rossiya Osiyo ichkarisiga kengayishi mumkin, deb hisoblagan. Shu jarayon 1716-yilda knyaz Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi Xiva yurishi tayyorgarligi uchun zamin yaratdi.

## Yurishga tayyorgarlik
Rossiya hukumati yurish uchun sezilarli harbiy va moliyaviy resurslar ajratgan. Bekovich-Cherkasskiyga berilgan dastlabki kuch taxminan 1 600 askardan iborat bo‘lib, tarkibida artilleriyachilar, muhandislar va dengizchilar ham bo‘lgan. Dastlabki razvedka natijalaridan so‘ng Rossiya yanada yirik harbiy harakat tayyorlay boshladi: maqsad nafaqat razvedka, balki Xiva xonligiga siyosiy bosim o‘tkazish va qal’alar qurish orqali Rossiya taʼsirini mustahkamlash edi.

1716-yilda tayyorlangan navbatdagi ekspeditsiya Kaspiy dengizi orqali Oʻrta Osiyoga yo‘naltirildi va taxminan 4 ming kishilik kuchdan iborat bo‘lgan; uning tarkibida piyoda bo‘linmalar, kazak otliqlari, artilleriya, muhandislar va turli xizmatchilar bor edi.

M. Terentyev maʼlumotiga ko‘ra, Bekovich qo‘shini tarkibida 3 727 piyoda, 617 otliq, 2 000 kazak, 22 to‘pga ega 26 artilleriyachi, 232 dengiz piyodasi, 1 muhandis (2 yordamchi bilan), 4 tibbiy xodim, 21 zodagon, 2 tarjimon, 15 kotib hamda 8 davlat xizmatchisi bo‘lib, jami 6 655 kishini tashkil etgan.

Biroq 1717-yildagi asosiy yurish paytida kuchlarning bir qismi Kaspiy bo‘yidagi qal’alarda garnizon sifatida qoldirilgani sababli Xiva tomon yurgan asosiy qo‘shin taxminan 3 500 kishiga kamaygan. Shuningdek, yo‘l-yo‘lakay tarqalgan kasalliklar oqibatida 500 dan ortiq askar Xivaga yetib bormasdan vafot etgan.

## Voqealar rivoji
Rus qoʻshini Guryevdan yoʻlga chiqib Xiva tomon harakatlangan. Yurish ogʻir geografik sharoitlarda kechgan: qoʻshinlar choʻl va yarim choʻl hududlaridan o‘tib, uzoq masofani bosib o‘tgan; suv va yaylov tanqisligi sababli askarlar ko‘pincha quduq qazishga majbur bo‘lgan. Shunga qaramay ruslar taxminan 1 300 km masofani qariyb ikki oy ichida bosib o‘tib, Xiva xonligi hududiga yetib kelgan.

1717-yil avgustida rus qoʻshini Xivadan 100–150 km masofadagi Amudaryoga yetib kelgan. Bekovich tinch niyatini bildirish uchun kazaklar orqali xonlikka maktub yuborgan, biroq Xiva kuchlari Sudochi ko‘li yaqinida ruslarning yo‘lini to‘sib qo‘ygan. Ruslar ko‘lni tabiiy to‘siq sifatida ishlatib, aravalardan mudofaa lageri (vagon-qal’a) tuzgan va atrofiga xandaqlar qazigan.

Xiva qoʻshini son jihatdan ustun bo‘lishiga (taxminan 16–24 ming) qaramay, ruslar yetti to‘p va harbiy intizom tufayli hujumlarni qaytara olgan; janglarda xivaliklar katta yo‘qotish bergan, ruslar esa taxminan o‘n askardan ayrilgan.

Shu bilan birga, ayrim manbalarda Shergʻozixon Pyotr I tomonidan Xivani bosib olish uchun yuborilgan 750 kishilik otryadni ham yo‘q qilgani qayd etiladi.

1717-yil iyun oyida Kaspiy dengizidagi bo‘ron vaqtida Bekovichning rafiqasi va ikki qizi halok bo‘lgani, bu voqea qo‘mondonning ruhiy holatiga salbiy taʼsir ko‘rsatgani ham qayd etilgan.

## Muzokaralar
Jangdan keyin Shergʻozixon hujum “uning buyrug‘isiz” bo‘lganini aytib, muzokaralarni boshlab bergan. 22-avgust kuni Bekovich xonning taklifiga binoan 500 kishilik otryad va sovg‘alar bilan uchrashuvga borgan. Muzokarada xon rus qoʻshinining barchasini bitta shahar taʼminlay olmasligini aytib, kuchlarni besh turli manzilga bo‘lib joylashtirishni taklif qilgan. Bekovich bu taklifni qabul qilib, qoʻshinlarni bo‘lishga buyruq bergan; bu esa yurishning fojiali yakuniga zamin yaratgan.

## Keyingi voqealar
Rus bo‘linmalari ajralib ketgach, Xiva kuchlari ularni bosqinga olgan: askarlarning katta qismi o‘ldirilgan, qolganlari asirga olingan. Bekovich-Cherkasskiy va boshqa yuqori martabali qo‘mondonlar xon huzurida qatl etilgani qayd etiladi. Ayrim manbalarda Bekovichning terisi shilinib, boshi esa Buxoro xoniga yuborilgani ham uchraydi.

Bu falokatdan keyin Rossiyada “Bekovich kabi yoʻq bo‘lish” iborasi katta muvaffaqiyatsizlik timsoliga aylangan. Kaspiy sohilida qurilgan qal’alar ham hujumlar va kasalliklar tufayli 1718-yilda tashlab ketilib, rus qo‘shinlari Astraxanga qaytgan. Umuman olganda, geografik maʼlumot yetishmasligi, logistika muammolari va mintaqaning siyosiy tuzilishini to‘liq anglamaslik yurishning muvaffaqiyatsiz tugashiga olib kelgan.