Qizil tulki

**Qizil tulki** (lotincha ***Vulpes vulpes***) yirtqichlar oilasiga mansub va mavjud tulkilarning eng kattasi hisoblanadi. Ularni butun Shimoliy yarim sharda, yaʼni Shimoliy Amerika, Yevropa, Osiyoning koʻp qismi va Shimoliy Afrikaning ayrim qismlarida uchratish mumkin. Ular IUCN (International Union for Conservation of Nature) tomonidan „Xavotirsiz“ hayvonlar roʻyxatiga olingan. Ularning Avstraliyaga olib kelinishi, sutemizuvchilar va qushlar populyatsiyasiga jiddiy zarar yetkazishi mumkinligi aytildi. Buning natijasida ular „Dunyoning 100 ta eng tez tarqaluvchi turlari“ roʻyxatiga kiritilgan.

Qizil tulki Oʻrta Villafranchian davrida Yevroosiyodagi kichikroq tulkilarning ajdodlaridan kelib chiqqan, va muzlik davridan koʻp oʻtmay shimoliy Amerikada tarqalgan. Qizil tulkilar boshqa tulkilarga qaraganda yirtqichroq hisoblanadi. Qizil tulkilar kattaligidan tashqari yangi muhitga tezroq moslashishi bilan, boshqa tulki turlaridan farq qiladi. Nomiga qaramay, ularning tanasi asosan boshqa ranglarda boʻladi, yaʼni ularning tanalari leykistik va melanistik ranglarni ishlab chiqaradi. Hozirda qizil tulkilarning 45 ta kichik turi tanilgan. Ular oʻz ichida ikki turga boʻlinadi:

# Yirik shimoliy tulkilar
# Osiyo va Afrikadagi kichik tulkilar.

Odatda qizil tulkilar juft yoki kichik-kichik guruhlardan iborat boʻladi. Masalan, juftlik va ularning bolalari guruhi, yoki qarindosh boʻlgan bir nechta urgʻochi va erkaklar guruhi kabi oilalardan iborat boʻladi. Yangi juft boʻlgan qizil tulkilar bolasiga gʻamxoʻrlik qilish maqsadida ota-onasi bilan qoladi. Bu tur **asosan** mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi, ammo ular quyon, olmaxon, qushlar, sudralib yuruvchilar, umurtqasizlar va yosh tuyoqli hayvonlarni ham ovlashi mumkin. Baʼzida meva va sabzavotlar ham isteʼmol qilishadi. Qizil tulki kichikroq yirtqichlarni, shu jumladan boshqa tulki turlarini oʻldirishga qodir boʻlsa-da, ular boʻrilar, koyotlar (itsimon hayvonlar), shoqollar, burgutlar, Yevroosiyo burgut-boyqushlari va katta oʻlchamli mushuklar(felinlar) tomonidan oʻldirilishi mumkin.

Odamlarning bu tur bilan aloqadorligi uzoq tarixga ega. Afsonalarga koʻra, odamlar qizil tulkilarni zararkunanda va moʻynali hayvonlar sifatida keng ovlashgan. Qizil tulkilar soning koʻp boʻlishi ularni moʻyna savdosi uchun asosiy hayvon boʻlishiga sababchi edi . Odamlar uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan qizil tulkilar, odamlarning yashash joyidan keng foyda koʻrdi. Masalan, koʻplab shahar atrofi va shahar hududlarini muvaffaqiyatli egallab oldi. Rossiyada qizil tulkini xonakilashtirish ishlari olib borildi va buning natijasida, xonakilashtirilgan qizil tulkilar paydo boʻla boshladi.

## Terminologiyasi

Erkaklari „tod“lar, urgʻochilari „viksen“lar va yosh bolalar „kit“lar deb ataladi. Shimoliy Skandinaviyada kichik toʻdaga ega boʻlgan Arktika tulkisi va Yevropa Rossiyasigacha tarqalgan korsak tulkidan farqli ravishda qizil tulki Gʻarbiy Yevropada tugʻilgan yaʼni mahalliy yagona tulki. Shuning uchun ingliz tilida u oddiygina „tulki“ deb ataladi.

## Evolyutsiyasi

Qizil tulki afgʻon, korsak va bengal tulki turlariga qaraganda tana oʻlchami va yirtqichlikka moyilligi jihatidan *Vulpesning bir* turi hisoblanadi; uning bosh suyagi boshqa tulki turlariga qaraganda neotenoz belgilarni ancha kam koʻrsatadi va uning yuz sohasi ancha rivojlangan. Ammo, u Tibet tulkisidek yirtqich emas.

Qizil tulki va Rüppell tulkisi bir-biriga oʻxshash, bu ikki tur mitoxondriyal DNK testi natijalariga koʻra hayratlanarli darajada bir-biriga yaqin boʻldi. Bir turning boshqa tur bilan bunday yaqinligi parafiliya deb ataladi. Buni tushuntirish uchun bir qancha gipotezalar taklif qilingan. Toshga aylanga hayvon qoldiqlari dalillariga asoslanib, oxirgi tadqiqot, bu ikki tur oʻrtasidagi aniq ekologik va morfologik farqlar mavjudligi qoʻllab-quvvatlanadi. 

Bu tur Yevroosiyadan kelib chiqqan bo'lib,  Pleystotsen davrining O'rta Villafranchian davrida yashagan *Vulpes alopecoides* yoki unga bog'liq bo'lgan xitoy *Vulpesdan* shakllangan boʻlishi mumkin. *&nbsp;*Vengriyaning Baranya okrugida 3,4—1,8 million yilga tegishli *Vulpesning* eng qadimgi tana qoldiqlari topildi. Qizil tulkining ajdodlari hozirgi tulkilarga qaraganda ancha kichikroq bo'lgan, chunki eng qadimgi qizil tulki qoldiqlari qayta tiklanganda, u tirik namunalarga qaraganda ancha kichikroq bo'lgan . Zamonaviy turning eng qadimgi tana qoldiqlari pleystotsen davrining o'rtalariga to'g'ri keladi.  Bu qizil tulkini ibtidoiy odamlar tomonidan ham oziq-ovqat uchun, ham yungi uchun ovlangan degan nazariyaga olib keldi.

### Shimoliy Amerikada tarqalishi
Qizil tulkilar Shimoliy Amerika hududida ikki davrda tarqaldi: muzlik davridan oldin va undan keyin. Gen xaritasi Shimoliy Amerikadagi qizil tulkilar 400 000 yildan ortiq vaqt davomida, bir-biridan ajralib yashaganligini ko'rsatadi. Natijada, turlanishning paydo bo'lishi ehtimolini oshdi, bu esa *Vulpes fulvaning* oldingi binomial nomi haqiqiy bo'lishi mumkinligini anglatadi. Uzoq shimolda qizil tulkining tana qoldiqlari Alyaskadagi Feyrbanks tumani va Albertaning Medicine Hat shahri yaqinidagi Sangamonian Stage konlaridan topilgan. Bu kabi tana qoldiqlari Arkanzas, Kaliforniya, Kolorado, Aydaho, Missuri, Nyu-Meksiko, Tennessi, Texas, Virjiniya va Vayoming boʻylab 25 ta joylarda mavjud. Ular Viskonsinan shtatining janubida joylashgan boʻlsa-da, iqlimning isishi boshlanishi bilan shimolga qarab ketganlar. Genetika testining natijasiga koʻra, Shimoliy Amerikada ikki turdagi qizil tulki refugiumi aniqlandi. Buning natijasida, eng kamida oxirgi muzlik davridan beri qizil tulkining boshqa barcha populyatsiyalaridan ajratilganligi va noyob ekologik moslashuvlarga ega boʻlishi aniqlandi.

Yevropa tulkilari 1900-yillarda Qoʻshma Shtatlarning ayrim qismlariga kiritilgan boʻlsa-da, yaqinda oʻtkazilgan genetik tadqiqotlar Shimoliy Amerika populyatsiyalarida Yevropa tulki mitoxondrial haplotiplarining yoʻqligini koʻrsatadi. Shuningdek, Shimoliy Amerikaning sharqiy qizil tulkilari Janubiy Kaliforniyaning San-Xoakin vodiysi, Monterey va shimoliy qirgʻoq boʻyidagi San-Francisco koʻrfazi hududi (shu jumladan San-Francisco shahri va qoʻshni shaharlar)gacha boʻlgan hududlarning koʻp qismida tarqaldi. Qizil tulki shahar hayotiga moslasha olishiga qaramasdan, ular Kaliforniyaning shimoliy qismlarida (koʻrfaz hududining shimolida) janubga qaraganda bir oz koʻproq uchraydi, chunki choʻlda koʻproq togʻli joylar mavjud. Sharqdagi qizil tulkilar Sakramento vodiysi qizil tulkisi bilan chatishib ketgan boʻlishi mumki. Shuningdek, Kaliforniyadagi Sierra Nevada va togʻlarning gʻarbiy qismida boshqa populyatsiyalar mavjudligi aytildi.

### Kichik turlar

*"Dunyodagi sutemizuvchilar turlari" kitobining* 3-nashri, qizil tulkilarning 45 ta kichik turlari mavjudligi haqida maʼlumot bergan. 2010-yilda Sakramento vodiysi qizil tulkisining 46-kichik turi (*V.&nbsp;v.&nbsp;Patvin*) tadqiqotlari orqali aniqlangan. Castello (2018) qadimgi dunyo qizil tulkisining 30 ta kichik turini va Shimoliy Amerika qizil tulkisining toʻqqizta kichik turini mavjud deb qabul qildi.

Turli kichik turlar oʻrtasida sezilarli chatishish jarayonlari boʻlgan. Masalan, Britaniya qizil tulkilari Germaniya, Fransiya, Belgiya, Sardiniya, Sibir va Skandinaviyadan olib kelingan qizil tulkilar bilan chatishtirilgan . Biroq, genetik tadqiqotlar, ular bilan Yevropada namuna olingan qizil tulkilar oʻrtasida juda kam farq borligini koʻrsatadi. Genetik xilma-xillikning yoʻqligi, qizil tulkini juda epchil tur boʻlishiga olib keladi, bitta qizil tulki bir yildan kam vaqt mobaynida  masofani bosib oʻtadi.

Yevroosiyo va Shimoliy Afrikadagi qizil tulkining kichik turlari ikki toifaga boʻlingan:

* Shimoliy tulkilar katta va yorqin rangga ega.
* Janubiy choʻl tulkilari Osiyoning *V.&nbsp;v.&nbsp;griffithi*, *V.&nbsp;v.&nbsp;pusilla*, va *V.&nbsp;v.&nbsp; kabi turlarini oʻz ichiga oladi*. Bu tulkilar shimoliy tulkilar va boshqa kichikroq tulki turlari oʻrtasida ayrim xususiyatlarini koʻrsatadi; ularning bosh suyaklari shimoliy tulkilarga qaraganda ancha ibtidoiy/qadimiy, neotenoz xususiyatlarga ega va ular ancha kichikroq. Janubiy kulrang choʻl tulkilari maksimal kattaligi shimoliy tulkilarning oʻrtachasidan ham kichikroqdir. Ularning oyoq-qoʻllari ham uzunroq va quloqlari kattaroq.

Oʻrta Osiyoda yashovchi qizil tulkilar Shimoliy tulkilar va Janubiy kulrang choʻl tulkilar oʻrtasida ayrim jismoniy xususiyatlarni koʻrsatadi.

## Muloqot
Qizil tulkining muloqot qilishi ularning quloqlari, dumlari va pozitsiyalarining oʻzgarishidan iborat boʻlib, ularning tana belgilari maʼlum maʼnoni ifodalaydi. Ular oʻz pozitsiyalarni tajovuzkor, dominant, qoʻrqinchli yoki boʻysunuvchi toifalarga boʻlish mumkin. Baʼzi pozitsiyalar koʻproq xususiyatlarni birlashtirishi mumkin . Sinchkov tulkilar nafas olish mobaynida quloqlarini tez-tez qimirlatadi. Oʻynoqilari esa quloqlarini bukadi va orqa oyoqlarida koʻtariladi. Erkak tulkilar bosqinchilarni haydab chiqargandan soʻng, quloqlarini tashqi tomonga buradi va dumlarini gorizontal holatda tutib, orqa oyoqlarida koʻtariladi. Ular qoʻrqqanda orqalarini, tanalarini va oyoqlarini egib, dumlarini oldinga va orqaga qimirlatadi, quloqlarini orqaga qaratib, bosh suyagiga tegizadi. Dominant hayvonga boʻysunishni ifodalaganda, bu holat oʻxshash, lekin orqasini va tanasini egishmaydi. Boʻysunuvchi tulkilar dominant hayvonlarga past holatda yaqinlashadi, shunda ularning tumshugʻi yuqoriga koʻtariladi. Ikkita teng keladigan tulki ovqat ustida bir-biriga qarama-qarshi boʻlganida, ular bir-biriga yonma-yon yaqinlashib, bir-birlarini yon tomonlariga itaradilar, dumlari va orqalari orqali qoʻrquv va tajovuz aralashmasidan hujum qiladilar. Dadil hujumni boshlaganda, qizil tulkilar yon tomonga emas, balki toʻgʻridan-toʻgʻri yaqinlashadi, dumlari baland va quloqlari yon tomonga buriladi. Bunday urushlarda qizil tulkilar bir-birining old oyoqlari bilan yuqori tanasida turib, ochiq ogʻiz bilan tahdid qilishadi. Bunday janjallar odatda faqat oʻsmirlar yoki bir jinsdagi kattalar oʻrtasida sodir boʻladi.

## Yana qarang

* 
*  
* 

## Manbalar


## Havolalar

* 
* Red Fox , National Geographic
* Natural History of the Red Fox, Wildlife Online
* Sacramento Valley red fox info1
* Red Fox, Fletcher Wildlife Garden