Xitoyda taʼlim tizimi

**[[Xitoy]]da taʼlim**, birinchi navbatda, Taʼlim vazirligiga qarashli davlat taʼlim tizimi tomonidan boshqariladi. Barcha fuqarolar hukumat tomonidan moliyalashtiriladigan toʻqqiz yillik majburiy taʼlim deb nomlanuvchi maktabda kamida toʻqqiz yil oʻqishlari kerak. Majburiy taʼlim olti yillik boshlangʻich taʼlimni oʻz ichiga oladi, odatda bu bosqich olti yoshda boshlanib, oʻn ikki yoshda tugaydi, undan keyin uch yillik oʻrta taʼlim (tarjimada oʻrta maktab va oʻrta maktab bilan aralashish bor, shuning uchun). Koʻp odamlar oʻrta maktabni oʻrta maktabning butun 6 yili deb oʻylashadi, lekin bu faqat birinchi 3 yil). Oʻrta taʼlimdan keyin uch yillik oʻrta maktab davom etadi, uning oxirida oʻrta taʼlim tugaydi. Xitoyda taʼlim tizimini tartibga soluvchi qonunlar orasida „Ilmiy darajalar toʻgʻrisidagi nizom“, „Majburiy taʼlim toʻgʻrisidagi qonun“, „Oʻqituvchilar toʻgʻrisidagi qonun“, „Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun“, „Kasb-hunar taʼlimi toʻgʻrisidagi qonun“ va „Oliy taʼlim toʻgʻrisida“gi qonunlar mavjud. 

2017-yilda Taʼlim vazirligi majburiy taʼlimga kiradigan oʻquvchilar soni 1,5611 millionga oshganini maʼlum qildi. 1985-yilda hukumat soliqdan moliyalashtiriladigan oliy taʼlimni bekor qildi va universitet abituriyentlaridan akademik imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda stipendiya olish uchun raqobatlashishni talab qildi. 1980-yillarning boshida hukumat birinchi xususiy oliy taʼlim muassasasini tashkil etishga ruxsat berdi, shu bilan 1995-yildan 2005-yilgacha bakalavrlar va doktorlik darajasiga ega boʻlganlar sonini oshirdi

2003-yilda Xitoyning markaziy va mahalliy hukumatlari 725 000 professor va 11 million talaba bilan birga 1552 ta oliy oʻquv yurtlari (kollejlar va universitetlar)ni qoʻllab-quvvatladilar (qarang : Xitoydagi universitetlar roʻyxati). Double First Class Universitet rejasida 140 ta milliy kalit universitetlar mavjud boʻlib, ular Xitoy universitetlarining elita guruhining bir qismi hisoblanadi. Xitoyning ilmiy-tadqiqot va ishlanmalarga kiritgan sarmoyasi 1999-yildan buyon yiliga 20 foizga oshib, 2011-yilda 100 milliard dollardan oshdi. 2006-yilda Xitoy universitetlarini fan va muhandislik yo‘nalishi bo‘yicha 1,5 million talaba tamomlagan. 2008-yilga kelib, Xitoy taniqli xalqaro jurnallarda 184 080 ta maqola chop etdi, bu 1996-yilga nisbatan 7 baravar koʻpdir 2017-yilda Xitoy eng koʻp ilmiy nashrlar soni boʻyicha AQShni ortda qoldirdi 2021-yilda Xitoyda 3012 ta universitet va kollejlar va 140 ta eng elita Double First Class universitetlari Xitoydagi barcha oliy taʼlim muassasalarining taxminan 4,6 % ni tashkil etdi.

Xitoy, shuningdek, xalqaro talabalar uchun eng yaxshi yoʻnalish boʻlib kelgan va 2013-yil holatiga koʻra, Xitoy xalqaro talabalar uchun Osiyodagi eng mashhur davlat boʻlgan va dunyo davlatlari orasida uchinchi oʻrinni egallagan. Xitoy hozirda anglofon afrikalik talabalar uchun global miqyosda yetakchi joy va dunyodagi ikkinchi eng katta xalqaro talabalar soniga mezbonlik qiladi. 2020- yilgi Jahon universitetlarining akademik reytingida 200 ta jahonning eng yaxshi 200 taligi roʻyxatida Xitoyning 22 ta universiteti bor edi, umumiy vakillik boʻyicha faqat Qoʻshma Shtatlardan orqada.

Shanxay, Pekin, Jiangsu va Chjejiang xalqaro talabalarni baholash dasturida barcha boshqa taʼlim tizimlaridan ustun boʻlgan boʻlsa-da. Xitoyning taʼlim tizimi oʻzining eslab qolishi va testlarga tayyorgarlik koʻrishga urgʻu bergani uchun tanqid qilingan. Biroq PISA vakili Andreas Shleyxerning aytishicha, Xitoy eslab oʻrganishdan uzoqlashgan. Shleyxerning soʻzlariga koʻra, Rossiya eslab qolishga asoslangan baholashda yaxshi natijalarga erishmoqda, ammo PISAda emas, Xitoy esa eslab qolish va kengroq o'rganish natijalarini baholashda yaxshi natijalarga erishmoqda.

## Tarixi

Madaniy inqilob (1966—76) tugaganidan beri Xitoyda taʼlim tizimi iqtisodiy modernizatsiyaga yoʻnaltirilgan.1985-yilda federal hukumat Xitoy Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasining „Taʼlim tuzilmasini isloh qilish toʻgʻrisidagi qarori“ orqali asosiy taʼlim mas’uliyatini mahalliy hukumatlarga topshirdi..1985-yilning may oyida taʼlimni isloh qilish rejasi bilan hukumat toʻqqiz yillik majburiy taʼlimni va Davlat taʼlim komissiyasini (keyingi oyda tuzilgan) tashkil qilishni talab qildi. Taʼlimni yaxshilash boʻyicha rasmiy majburiyat yettinchi besh yillik rejada (1986-90) taʼlimga ajratilgan mablagʻlarning sezilarli darajada koʻpayishidan koʻra aniqroq boʻlmadi, bu avvalgi reja davrida (1981-1985) taʼlimga ajratilgan mablagʻdan 72 foizga koʻp edii.1986-yilda davlat byudjetining 16,8 foizi taʼlimga ajratilgan bo‘lsa, 1984-yildagi 10,4 foiz. 1949-yildan beri taʼlim tizimi Xitoyda bahs-munozaralarga sabab boʻldi. Doimiy partiya ichidagi oʻzgarishlar natijasida rasmiy siyosat mafkuraviy talablar va milliy taʼlimni rivojlantirishga qaratilgan amaliy harakatlar oʻrtasida almashindi, garchi bu ikkisi koʻpincha bir-biriga mos kelmagan boʻlsa-da.  Buyuk sakrash (1958-60) va Sotsialistik taʼlim harakati (1962-65) chuqur ildiz otgan akademik elitizmga ishchilar va dehqonlar, shahar va qishloq aholisi oʻrtasidagi ijtimoiy va madaniy tafovutlarni qisqartirishga, olimlar va ziyolilarning qoʻl mehnatini mensimaslik tendentsiyasini bartaraf etishga qaratilgan. Madaniy inqilob davrida ijtimoiy tenglikni umumbashariy taʼminlash ustuvor vazifa edi.

Mao Zedundan keyingi Xitoy Kommunistik partiyasi rahbariyati taʼlimni toʻrtta modernizatsiyaning asosi sifatida koʻradi. 1980-yillarning boshlarida fan va texnologiya taʼlimi taʼlim siyosatining muhim yoʻnalishiga aylandi. 1986-yilga kelib malakali kadrlar tayyorlash va ilmiy-texnikaviy bilimlarni kengaytirish ustuvor vazifa etib belgilandi. Gumanitar fanlar muhim deb hisoblangan boʻlsa-da, Xitoyni modernizatsiya qilish maqsadlariga erishish uchun kasbiy va texnik koʻnikmalar eng muhim deb hisoblangan. Taʼlim ustuvorliklarini qayta yoʻnaltirish Deng Syaopinning iqtisodiy rivojlanish strategiyasiga parallel edi. Shuningdek, yaqin oʻn yilliklarda modernizatsiya dasturini amalga oshiradigan, allaqachon maʼlumotga ega boʻlgan elitani yanada tayyorlashga eʼtibor qaratildi. Zamonaviy ilm-fan va texnologiyaga qaytadan eʼtibor qaratilishi 1976-yildan boshlab keng koʻlamli ilmiy sohalarda malaka oshirish uchun chet eldan oʻrganish va qarz olishni ragʻbatlantiradigan tashqi siyosatning qabul qilinishiga olib keldi.

1978-yil dekabr oyida boʻlib oʻtgan XI Milliy Partiya Kongressi Markaziy Qoʻmitasining III Plenumidan boshlab, ziyolilar toʻrt modernizatsiyani qoʻllab-quvvatlash boʻyicha tadqiqotlar olib borishga daʼvat etildi va ular partiyaning " Toʻrtta asosiy tamoyil " ga rioya qilgan holda ularga nisbatan erkinlik berildi. . Partiya va hukumat toʻrtta asosiy tamoyil tuzilmalari chidab boʻlmaydigan chegaralardan tashqariga choʻzilganligini aniqlaganida, ular intellektual ifodani cheklashlari mumkin edi.

1970-yillar oxiri — 1980-yillarda adabiyot va sanʼat ham ancha jonlandi. Anʼanaviy shakllar yana gullab-yashnadi, chet eldan koʻplab yangi adabiyot turlari va madaniy ifodalar olib kelindi.

## Rivojlanish

1950-yillardan beri Xitoy dunyo aholisining beshdan bir qismiga to‘qqiz yillik majburiy taʼlim beradi. 1999-yilga kelib, Xitoyning 90 foizida boshlangʻich maktab taʼlimi umumlashtirilgan boʻlib, hozirda toʻqqiz yillik majburiy taʼlim aholining 85 foizini qamrab oldi. Markaziy va viloyat hukumatlari tomonidan taʼlimga ajratiladigan mablagʻlar mintaqalar boʻyicha farq qiladi va qishloq joylaridagilar yirik shaharlardagiga qaraganda ancha past. Oilalar maktabga hukumat tomonidan beriladigan pulni oʻqish toʻlovlari bilan toʻldirishlari kerak, yaʼni baʼzi bolalar kamroq. Biroq, ota-onalar taʼlimga juda katta ahamiyat berishadi va farzandlarini maktab va universitetga yuborish uchun katta shaxsiy qurbonlik qilishadi. Yosh va oʻrta yoshdagi aholining savodsizligi 80 foizdan besh foizgacha kamaydi. Tizim 60 millionga yaqin oʻrta yoki yuqori darajadagi mutaxassislarni va 400 millionga yaqin ishchilarni kichik yoki oʻrta maktab darajasiga oʻrgatdi. Bugungi kunda 250 million xitoylik maktab taʼlimining uch bosqichini (boshlangʻich, oʻrta va oʻrta maktab) oladi, bu oʻsha davrda dunyoning qolgan qismidagi oʻsish sur’atini ikki baravar oshirdi. Boshlang‘ich maktabga aniq qabul qilish 98,9 foizga, o‘rta maktablarda yalpi qamrab olish darajasi 94,1 foizga yetdi.

Xitoyning taʼlim ufqlari kengaymoqda. 1980-yillarda MBA deyarli nomaʼlum edi, ammo 2004-yilga kelib 62 MBA maktablarida 47 000 MBA mavjud edi. Koʻp odamlar, shuningdek, EMBA va MPA kabi xalqaro professional malakalarga murojaat qilishadi; 10 000 ga yaqin MPA talabalari 47 ta oliy oʻquv yurtlarida, jumladan Pekin universiteti va Tsinghua universitetida oʻqishadi . Taʼlim bozori tez sur’atlar bilan oʻsib bordi, kompyuter va chet tillari kabi kasbiy malakalarni oʻqitish va sinovdan oʻtkazish rivojlandi. Uzluksiz taʼlim — bu tendentsiya, inson hayotida bir marta maktabda oʻqish umrbod taʼlimga aylandi.

Xalqaro hamkorlik va taʼlim almashinuvi yil sayin ortib bormoqda. Xitoyda boshqa mamlakatlarga qaraganda chet elda koʻproq talabalar taʼlim oladi; 1979-yildan buyon 103 mamlakat va mintaqada 697 000 xitoylik talaba tahsil olmoqda, ulardan 185 000 nafari oʻqishni tugatib qaytgan. Xitoyda tahsil olayotgan chet ellik talabalar soni tez sur’atlar bilan oʻsdi; 2004-yilda Xitoy universitetlarida 178 mamlakatdan 110 000 dan ortiq talaba tahsil olayotgan edi.

Soʻnggi yillarda taʼlimga investitsiyalar ortdi; 1998-yildan boshlab taʼlimga ajratilgan umumiy byudjetning ulushi har yili bir foiz punktga oshirildi. Taʼlim vazirligi dasturiga koʻra, hukumat davlat moliyasi tizimiga mos ravishda taʼlimni moliyalashtirish tizimini yoʻlga qoʻyadi, barcha darajadagi hukumatlarning taʼlimga investitsiyalar boʻyicha mas’uliyatini kuchaytiradi va taʼlim xarajatlari uchun ularning moliyaviy mablagʻlari oʻzlariga qaraganda tezroq oʻsishini taʼminlaydi. muntazam daromad. Dastur, shuningdek, hukumatning taʼlimga investitsiyalarning nisbatan qisqa vaqt ichida YaIMning toʻrt foizini tashkil etishi haqidagi maqsadini belgilab berdi.

Majburiy boʻlmagan taʼlim uchun Xitoy umumiy xarajat mexanizmini qoʻllaydi va oʻqish narxining maʼlum foizida toʻlanadi. Shu bilan birga, kam taʼminlangan oilalar talabalarining oliy taʼlim olish imkoniyatini taʼminlash uchun hukumat stipendiyalar, ish oʻqish dasturlari va maxsus iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelgan talabalar uchun subsidiyalar, oʻqishni qisqartirish yoki ozod qilish siyosati va choralari bilan yordam berish yoʻllarini boshladi. davlat stipendiyalari.

Hukumat umumiy taʼlim darajasini sezilarli darajada oshirish majburiyatini oldi, bu taʼlim vazirligi dasturida koʻrsatilgan; 2020-yilga kelib, har 100 000 kishidan 13 500 nafari o‘rta yoki undan yuqori, 31 000 nafari esa o‘rta maktab maʼlumotiga ega bo‘lishi taxmin qilinmoqda. Shuningdek, hisob-kitoblarga ko‘ra, savodsizlik va yarim savodxonlik ko‘rsatkichlari uch foizdan pastga tushadi va aholi bo‘yicha o‘rtacha maktabda o‘qish muddati sakkiz yildan qariyb 11 yilga ko‘tariladi.

Xitoyning oʻrta maktab oʻquvchilari har yili xalqaro biologiya olimpiadasi, astronomiya va astrofizika boʻyicha xalqaro olimpiada, informatika boʻyicha xalqaro olimpiada, xalqaro yer fanlari kabi koʻplab xalqaro fan olimpiadalarida izchil ravishda bir nechta oltin medallarni qoʻlga kiritdilar . Olimpiada, Xalqaro matematika olimpiadasi, Xalqaro fizika olimpiadasi va Xalqaro kimyo olimpiadasi 2009-yilda OECD tomonidan 15 yoshli maktab o‘quvchilarining o‘quv faoliyatini baholash bo‘yicha Xalqaro talabalarni baholash dasturi (PISA) tomonidan o‘tkazilgan so‘rovda Shanxaylik xitoylik talabalar matematika, fan va o‘qish bo‘yicha eng yaxshi natijalarga erishdilar. OECD shuningdek, baʼzi juda kambagʻal qishloq joylarida ham koʻrsatkich OECD oʻrtacha darajasiga yaqin ekanligini aniqladi. Boshqa mamlakatlar boʻylab oʻrtacha koʻrsatkichlar bildirilgan boʻlsa-da, Xitoyning reytinglari faqat bir nechta tanlangan tumanlardan olingan.

PISA 2018 natijalari shuni ko‘rsatdiki, Pekin, Shanxay, Szyansu va Chjeszyan o‘quvchilari o‘qish, matematika va tabiatshunoslik va Xitoyning maktab o‘quvchilari hozirda dunyodagi eng aqlli o‘quvchilardir. OECD bosh kotibi Anxel Gurrianing taʼkidlashicha, Xitoyning 4 provinsiyasidan kelgan talabalar „boshqa 78 ishtirokchi davlatdagi tengdoshlaridan katta farq bilan oʻzib ketishgan“ va ushbu 4 ta yoʻnalishdagi 10 % ijtimoiy-iqtisodiy ahvolga tushib qolgan talabalar ham „yaxshiroq koʻrsatgan“ oʻqish koʻnikmalari OECD mamlakatlaridagi oʻrtacha talabalarnikiga qaraganda, shuningdek, OECD mamlakatlaridagi 10 % eng afzal talabalarga oʻxshash koʻnikmalar. U bu 4 provinsiya va munitsipalitetlar „butun Xitoyni ifodalashdan yiroq“ deb ogohlantirdi. Shunga qaramay, ularning umumiy aholisi 180 milliondan ortiq kishini tashkil qiladi va har bir mintaqaning kattaligi Iqtisodiy hamkorlik va hamkorlik tashkilotining oʻrtacha koʻrsatkichidan ancha past boʻlsa ham, har bir mintaqaning oʻrtacha hajmiga teng.&nbsp;"Ularning yutugʻini yanada ajoyib qiladigan narsa shundaki, Xitoyning ushbu toʻrtta mintaqasi daromadlari OECD oʻrtacha darajasidan ancha past".

## Taʼlim siyosati

Deng Syaopinning taʼlim tizimining barcha darajalarini qamrab olgan keng koʻlamli taʼlim islohoti siyosati Xitoy va boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar oʻrtasidagi farqni qisqartirishga qaratilgan edi. Shunday qilib, taʼlimni modernizatsiya qilish Xitoyni modernizatsiya qilish uchun juda muhim edi, jumladan; taʼlim tizimini takomillashtirish uchun tanlangan vosita sifatida taʼlim boshqaruvini markaziy boshqaruvdan mahalliy darajaga oʻtkazish. Markazlashtirilgan hokimiyatdan voz kechilmadi, bu davlat taʼlim komissiyasining tashkil etilishidan dalolat beradi. Ilmiy jihatdan islohotning maqsadlari boshlangʻich va oʻrta maktab taʼlimini yaxshilash va universallashtirish edi; maktablar va malakali o‘qituvchilar sonini ko‘paytirish, kasb-hunar va texnik taʼlimni rivojlantirish. Oʻquv dasturlari, darsliklar, imtihonlar va oʻqituvchilar malakasining (ayniqsa, oʻrta maktab darajasida) yagona standarti oʻrnatildi va avtonom viloyatlar, viloyatlar va maxsus munitsipalitetlarda va oʻrtasida sezilarli avtonomiya va oʻzgarishlarga ruxsat berildi. Keyinchalik oliy o‘quv yurtlariga qabul qilish va ishga joylashtirish tizimi o‘zgartirildi, kollej va oliy o‘quv yurtlari ustidan davlatning ortiqcha nazorati qisqartirildi. Makaolik PLA kuzatuvchisi Entoni Vong Dongning soʻzlariga koʻra, XXR taʼlim tizimi hali ham innovatsiya va mustaqil fikrlashni toʻxtatib, hatto J-XX beshinchi avlod qiruvchi samolyotlari kabi yuqori darajadagi milliy loyihalarda ham kechikishlarga olib keladi.

2018-yilning 10-sentabr kuni Pekinda boʻlib oʻtgan milliy taʼlim konferensiyasida Xitoy Kommunistik partiyasi Bosh kotibi Si Tszinpin Kommunistik partiya va uning siyosatini qoʻllab-quvvatlashni kuchaytirish maqsadida mamlakat yoshlariga Xitoy sotsializmini oʻrgatish muhimligini taʼkidladi.

## Taʼlim tizimi

### Majburiy taʼlim toʻgʻrisidagi qonun

1986-yil 1-iyuldan kuchga kirgan „To‘qqiz yillik majburiy taʼlim to‘g‘risida“gi qonunda mahalliy sharoitga mos umumiy taʼlim olish uchun talablar va muddatlar belgilandi hamda maktab yoshidagi bolalarga kamida 10 yillik taʼlim olish huquqi kafolatlandi. yillik taʼlim (olti yillik boshlangʻich taʼlim va uch yillik oʻrta taʼlim). Turli mahalliy darajadagi xalq qurultoylari maʼlum koʻrsatmalar doirasida va mahalliy sharoitga qarab, markaziy hokimiyat tomonidan ishlab chiqilgan yoʻriqnomalarga muvofiq toʻqqiz yillik majburiy taʼlimni amalga oshirish bosqichlari, usullari va muddatlarini hal qilardi. Dastur toʻrt-olti yillik majburiy taʼlimga ega boʻlgan qishloq joylarini shaharlardagi hamkasblariga moslashtirishga intildi. Taʼlim boʻlimlariga barcha kasb va kasblar uchun millionlab malakali ishchilarni tayyorlash, islohotlar dasturi va modernizatsiya ehtiyojlariga mos keladigan koʻrsatmalar, oʻquv dasturlari va usullarini taklif qilish tavsiya qilindi.

Viloyat darajasidagi hokimiyatlar rejalar ishlab chiqishlari, farmonlar va qoidalarni qabul qilishlari, mablagʻlarni okruglarga taqsimlashlari va bir nechta asosiy oʻrta maktablarni bevosita boshqarishlari kerak edi. Tuman maʼmuriyati har bir shahar hokimiyatiga mablagʻlarni taqsimlashi kerak edi, bu esa kamchiliklarni bartaraf etishi kerak edi. Viloyat hokimiyati taʼlim va oʻqitish ishlarini nazorat qilib, oʻzlarining oʻrta maktablari, oʻqituvchilar maktablari, oʻqituvchilar malakasini oshirish maktablari, qishloq xoʻjaligi kasb-hunar maktablari, namunali boshlangʻich va oʻrta maktablarni boshqarishi kerak edi. Qolgan maktablar okrug va shahar hokimiyatlari tomonidan alohida boshqarilishi kerak edi.

Majburiy taʼlim toʻgʻrisidagi qonun Xitoyni uchta toifaga ajratdi: qirgʻoq boʻyidagi viloyatlardagi shaharlar va iqtisodiy rivojlangan hududlar va hinterlanddagi kam sonli rivojlangan hududlar; oʻrtacha rivojlangan shaharlar va qishloqlar; va iqtisodiy jihatdan qoloq hududlar.

1985-yil noyabriga kelib, birinchi toifa — yirik shaharlar va okruglarning taxminan 20 foizi (asosan Xitoyning yanada rivojlangan qirgʻoqboʻyi va janubi-sharqiy hududlarida) — 9 yillik umumiy taʼlimga erishdi. 1990-yilga kelib, shaharlar, qirgʻoq provintsiyalari darajasidagi birliklardagi iqtisodiy rivojlangan hududlar, kam sonli rivojlangan ichki hududlar (Xitoy aholisining taxminan 25 foizi) va oʻrta maktablar allaqachon ommalashgan hududlarda universal oʻrta maktabga ega boʻlish maqsad qilingan edi. taʼlim. Taʼlimni rejalashtiruvchilar 1990-yillarning oʻrtalariga kelib, qirgʻoqboʻyi hududlarida, ichki shaharlarda va oʻrtacha rivojlangan hududlarda (umumiy aholisi 300 milliondan 400 million kishigacha) barcha ishchilar va xodimlar majburiy 9 yillik yoki kasbiy taʼlimga ega boʻlishini taxmin qilishdi. Bu hududlardagi odamlarning 5 foizi kollej maʼlumotiga ega boʻlib, Xitoy uchun mustahkam intellektual poydevor yaratadi. Bundan tashqari, rejalashtiruvchilar 2000-yilga kelib oʻrta taʼlim va universitetga abituriyentlar koʻpayishini kutishgan.

9 yillik majburiy taʼlim toʻgʻrisidagi qonunga koʻra ikkinchi toifaga oʻrta darajadagi rivojlangan shaharlar va qishloqlar (Xitoy aholisining taxminan 50 foizi) 1995-yilga kelib umumtaʼlim maktabgacha taʼlim darajasiga yetishi kutilgan edi. Texnik va oliy taʼlim bir xil sur’atda rivojlanishi prognoz qilingan edi.

Uchinchi toifa, iqtisodiy jihatdan qoloq (qishloq) hududlari (Xitoy aholisining taxminan 25 foizi) asosiy taʼlimni jadvalsiz va mahalliy iqtisodiy rivojlanishga qarab turli darajalarda ommalashtirishi kerak edi, biroq davlat taʼlim rivojlanishini qoʻllab-quvvatlashga harakat qiladi. Davlat, shuningdek, ozchiliklar yashaydigan hududlarda taʼlimga yordam beradi. O‘tmishda standartlashtirilgan va universal boshlang‘ich taʼlim tizimiga ega bo‘lmagan qishloq joylarda savodsiz avlodlar yetishib chiqqan edi; boshlangʻich maktab bitiruvchilarining atigi 60 foizi belgilangan standartlarga javob bergan.

Hukumatning toʻqqiz yillik majburiy taʼlimga sodiqligining yana bir misoli sifatida, 1986-yilning yanvar oyida Davlat kengashi oltinchi Butunxitoy xalq vakillari kongressi Doimiy qoʻmitasining oʻn toʻrtinchi sessiyasida qabul qilingan qonun loyihasini ishlab chiqdi, unda har qanday tashkilot yoki shaxsning ishga yollanishini noqonuniy deb belgiladi. Yoshlar toʻqqiz yillik maktabni tugatmasdan oldin. Qonun loyihasi, shuningdek, oilalari moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgan talabalar uchun bepul taʼlim va subsidiyalarga ruxsat berdi.

Toʻlovsiz boshlangʻich taʼlim, majburiy taʼlim qonunlariga qaramay, butun Xitoy boʻylab amalga oshirilgan maqsad emas, balki maqsad boʻlib qolmoqda. Koʻpgina oilalar maktab toʻlovlarini toʻlashda qiynalayotganligi sababli, baʼzi bolalar maktabni toʻqqiz yillik maqsadlardan erta tark etishga majbur boʻlishadi.

9 yillik tizim „Toʻqqiz yil — bir siyosat“ yoki xitoycha „shīngīshīngān“ deb nomlanadi. Bu odatda boshlangʻich maktab va oʻrta maktabning taʼlim integratsiyasini nazarda tutadi. Boshlangʻich maktabni tugatgandan soʻng, bitiruvchilar toʻgʻridan-toʻgʻri oʻrta maktabga kirishlari mumkin. 9 yillik tizimni tatbiq etuvchi maktablardagi baholar odatda 1-sinf, 2-sinf va hokazolar 9-sinfgacha deb ataladi.

# Davomiylik. Talabalar boshlangʻich maktabdan oʻrta maktabgacha taʼlimni tugatadilar.
# Yaqinlik prinsipi. Talabalar oʻrta maktabga kirish imtihonlari oʻrniga yaqin atrofdagi maktabga kirishadi.
# Birlik. 9 yillik tizimni amalga oshiruvchi maktablar maktab boshqaruvi, oʻqitish va taʼlim sohasida yagona boshqaruvni amalga oshiradilar.

### Asosiy taʼlim

Xitoyning asosiy taʼlimi maktabgacha, toʻqqiz yillik majburiy taʼlimni boshlangʻich maktabdan to oʻrta maktabgacha, standart oʻrta maktab taʼlimi, nogiron bolalar uchun maxsus taʼlim va savodsiz odamlar uchun taʼlimni oʻz ichiga oladi.

Xitoyda 200 milliondan ortiq boshlangʻich va oʻrta maktab oʻquvchilari bor, ular maktabgacha yoshdagi bolalar bilan birgalikda umumiy aholining oltidan bir qismini tashkil qiladi. Shu sababli, Markaziy hukumat asosiy taʼlimni infratuzilmani qurish va taʼlimni rivojlantirishning asosiy sohasi sifatida birinchi oʻringa qoʻydi.

So‘nggi yillarda o‘rta maktab taʼlimi izchil rivojlandi. 2004- yilda roʻyxatga olish 8,215 millionni tashkil etdi, bu 1988- yilga nisbatan 2,3 baravar koʻp. Oʻrta maktablarda yalpi milliy roʻyxatga olish darajasi 43,8 foizga yetdi, bu boshqa rivojlangan mamlakatlarnikidan ham past.

Hukumat Xitoyning boshlangʻich va oʻrta maktablarida sharoitlarni yaxshilash, yangi qurilish, kengaytirish va eskirgan inshootlarni qayta qurish uchun maxsus fond yaratdi. Boshlang‘ich va o‘rta maktab o‘quvchilari uchun aholi jon boshiga taʼlim xarajatlari sezilarli darajada oshdi, o‘quv va ilmiy asbob-uskunalar, kitoblar va hujjatlar har yili yangilanib, yangilanib borilmoqda.

Hukumatning Xitoyning asosiy taʼlim tizimini rivojlantirish maqsadi 2010-yilga kelib oʻrtacha rivojlangan mamlakatlar darajasiga yaqinlashish yoki erishishdir.

Xitoyning boshlangʻich va oʻrta maktablari bitiruvchilari asosiy koʻnikmalar va tanqidiy fikrlash qobiliyatlari boʻyicha yuqori sinovdan oʻtadilar; ammo, sogʻligʻi yomonligi sababli, qishloq oʻquvchilari koʻpincha oʻqishni tashlab ketishadi yoki muvaffaqiyatdan orqada qolishadi.

### Asosiy maktablar

Madaniy inqilob davrida yopilgan „asosiy maktablar“ 1970-yillarning oxirida yana paydo boʻldi va 1980-yillarning boshlarida toʻxtab qolgan taʼlim tizimini qayta tiklash harakatlarining ajralmas qismiga aylandi. Taʼlim resurslari kam boʻlgani sababli, tanlangan („asosiy“) muassasalar — odatda oʻtgan taʼlim yutuqlari qayd etilganlar — oʻqituvchilar, asbob-uskunalar va mablagʻlarni taqsimlashda birinchi oʻringa qoʻyildi. Shuningdek, ularga eng yaxshi talabalarni keyingi bosqichda eng yaxshi maktablarga kirish uchun raqobatlashish uchun maxsus tayyorgarlikka jalb qilishga ruxsat berildi. Asosiy maktablar barcha oddiy oʻrta maktablarning kichik qismini tashkil etdi va eng yaxshi oʻquvchilarni, asosan, kirish ballari asosida eng yaxshi oʻrta maktablarga yoʻnaltirdi. 1980-yilda eng koʻp mablagʻlar eng koʻp kollej abituriyentlarini tayyorlaydigan asosiy maktablarga ajratildi.

1987-yil boshida asosiy maktabni tayyorgarlik maktabidan mahalliy maktablarda takomillashtirilgan oʻquv dasturlari, materiallar va oʻqitish amaliyotini tarqatish vositasiga aylantirish boʻyicha harakatlar boshlandi. Bundan tashqari, asosiy maktabning toʻqqiz yillik asosiy taʼlim rejasidagi oʻrni maqsadga muvofiqligi baʼzi amaldorlar tomonidan shubha ostiga olindi, chunki asosiy maktablar shaharlar va boyroq va yaxshi maʼlumotli ota-onalarning farzandlarini afzal koʻrar edi. Changchun, Shenyang, Shenzhen, Xiamen va boshqa shaharlar, Shanxay va Tyanjindagi taʼlim boʻlimlari talabalarni tavsiya qilish tizimini yaratish va asosiy maktablarni yoʻq qilish uchun harakat qilishdi. 1986-yilda Shanxay Taʼlim Byurosi „umumiy taʼlim darajasini“ taʼminlash uchun asosiy kichik va oʻrta maktab tizimini bekor qildi. „Asosiy maktablar“ tizimini bekor qilishga harakat qilinsa-da, bu amaliyot boshqa nomlar ostida hamon mavjud bo‘lib, taʼlim sohasidagi tengsizlik hamon ayrim davlat amaldorlari va olimlar tomonidan qattiq tanqid qilinmoqda.

### Taʼlim maktablari

Oʻquv maktablari, shuningdek, oʻquv markazlari deb ham ataladi, Xitoyda odatda 3-12 yoshli talabalarga taʼlim beradigan kompaniyalar tomonidan taqdim etiladigan xususiy taʼlim turidir. Bu maktablar talabalarning ingliz tili, matematika va xitoy tillari kabi akademik fanlar boʻyicha ish faoliyatini yaxshilash uchun mavjud. Taʼlim maktablari faqat bitta oʻqituvchi bilan bir xonali operatsiyadan yuz minglab talabalari boʻlgan juda yirik korporatsiyalargacha boʻlishi mumkin.

## Boshlangʻich taʼlim

### Boshlangʻich maktablar

Xitoy kabi keng mamlakatda boshlangʻich taʼlim muassasasi ajoyib yutuq boʻldi. 1949-yilgacha boʻlgan 20 foizlik oʻquvchilarni qamrab olish darajasidan farqli oʻlaroq, 1985-yilda boshlangʻich maktab yoshidagi bolalarning qariyb 96 foizi 832,3 mingga yaqin boshlangʻich maktabda oʻqidi. Ushbu roʻyxatga olish koʻrsatkichi 1960-yillarning oxiri va 1970-yillarning boshlarida qayd etilgan koʻrsatkichlar bilan yaxshi taqqoslandi, oʻsha paytda qabul qilish standartlari tengroq edi. 1985-yilda Jahon bankining hisob-kitoblariga koʻra, boshlangʻich maktablarga qabul qilish 1983-yildagi 136 milliondan 1990-yillarning oxirlarida 95 millionga qisqaradi va oʻquvchilar sonining kamayishi zarur boʻlgan oʻqituvchilar sonini kamaytiradi. Shunga qaramay, malakali oʻqituvchilarga talab davom etadi.

„To‘qqiz yillik majburiy taʼlim to‘g‘risida“gi qonunga ko‘ra, boshlang‘ich maktablar o‘qish uchun to‘lovsiz bo‘lishi va ularda o‘qiydigan bolalarning qulayligi uchun oqilona joylashishi kerak edi; o‘quvchilar o‘z mahallalari yoki qishloqlaridagi boshlang‘ich maktablarda o‘qiydilar. Ota-onalar kitoblar va transport, oziq-ovqat va isitish kabi boshqa xarajatlar uchun har yili kichik toʻlov toʻlagan. Ilgari yig‘imlar qatnashishdan to‘xtatuvchi omil hisoblanmasdi. Taʼlim islohotiga ko‘ra, kam taʼminlangan oilalar o‘quvchilari stipendiyalar bilan taʼminlandi, davlat korxonalari, muassasalar va jamiyatning boshqa sohalari o‘z maktablarini tashkil etishga rag‘batlantirildi. Asosiy tashvish shundaki, tanqis resurslarni roʻyxatga olishni kamaytirmasdan va yaxshiroq maktablarni zaiflashtirmasdan saqlash kerak edi. Xususan, mahalliy hokimiyatlarga boshlang‘ich maktab taʼlimi hali rivojlanib borayotgan bir paytda o‘rta maktab taʼlimini ko‘r-ko‘rona o‘tkazmaslik, boshlang‘ich maktablardan pul, pedagog kadrlar va materiallarni undirmaslik talab qilindi.

Bolalar, odatda, yetti yoshda boshlangʻich maktabga haftada olti kun kirishdi, 1995 va 1997-yillarda tartibga solinadigan oʻzgarishlardan soʻng, bu muddat mos ravishda besh yarim va besh kunga oʻzgartirildi. Ikki semestrlik oʻquv yili 9,5 oydan iborat boʻlib, 1-sentyabr va 1-martda boshlandi, yozgi taʼtil iyul va avgust oylarida, qishki taʼtil esa yanvar va fevral oylarida boʻldi. Shahar boshlangʻich maktablari odatda oʻquv haftasini har biri qirq besh daqiqadan yigirma toʻrtdan yigirma etti sinfga boʻlishdi, ammo qishloq joylarida norma yarim kunlik oʻqish, yanada moslashuvchan jadvallar va sayohatchi oʻqituvchilar edi. Aksariyat boshlangʻich maktablar besh yillik kursga ega edi, bunga Pekin va Shanxay kabi shaharlar va keyinchalik olti yillik boshlangʻich maktablarni qaytadan kiritgan va bolalarni yetti yil emas, olti yarim yoshda qabul qilgan boshqa yirik shaharlar bundan mustasno.

Boshlangʻich maktab oʻquv dasturi xitoy tili, matematika, jismoniy tarbiya, musiqa, chizmachilik va tabiat, tarix va geografiya boʻyicha boshlangʻich taʼlimdan iborat boʻlib, maktab majmuasi atrofida amaliy ish tajribalari bilan birlashtirilgan. Siyosat va axloqiy tarbiya boʻyicha umumiy bilimlar, bu vatanga muhabbat, siyosiy partiyaga muhabbat va xalqqa muhabbat (va avvalroq rais Maoning sevgisi) oʻquv dasturining yana bir qismi edi. Chet tili, koʻpincha ingliz tili, taxminan uchinchi sinfda kiritiladi. Xitoy va matematika rejalashtirilgan dars vaqtining taxminan 60 foizini tashkil etdi; tabiatshunoslik va ijtimoiy fanlar taxminan 8 foizni tashkil etdi. Putonghua (umumiy ogʻzaki til) oddiy maktablarda va pinyin romanizatsiyasi quyi sinflarda va bolalar bogʻchasida oʻqitilgan. Taʼlim vazirligi barcha boshlangʻich maktablarda axloq va axloq boʻyicha kurslar oʻtkazishni talab qildi. Toʻrtinchi sinfdan boshlab, talabalar odatda har bir semestrda ikki hafta samarali mehnat qilishlari kerak boʻlgan sinf ishlarini ustaxonalarda yoki fermer xoʻjaliklarida ishlab chiqarish tajribasi bilan bogʻlash va uni akademik oʻqish bilan bogʻlash kerak edi. Aksariyat maktablarda oʻquvchilarni dam olish va jamoat ishlariga jalb qilish uchun haftada kamida bir kun soatdan keyin mashgʻulotlar oʻtkaziladi.

1980-yilga kelib, boshlangʻich maktablarda oʻqiyotgan oʻquvchilarning ulushi yuqori edi, lekin maktablarda maktabni tashlab ketish koʻrsatkichlari va mintaqaviy qabul qilish boʻshliqlari qayd etilgan (koʻpchilik oʻquvchilar shaharlarda toʻplangan). Har toʻrtta okrugdan faqat bittasi umumiy boshlangʻich taʼlimga ega edi. Oʻrtacha har bir sinf oʻrtasida oʻquvchilarning 10 foizi qoldirgan. 1979-83 yillarda hukumat „9-6-3“ qoidasini tan oldi, yaʼni oʻnta boladan toʻqqiz nafari boshlangʻich maktabni boshlagan, olti nafari maktabni tamomlagan va uchtasi yaxshi oʻqish bilan bitirgan. Bu shuni anglatadiki, boshlangʻich oʻquvchilarning atigi 60 foizi haqiqatda besh yillik oʻqish dasturini tugatgan va bitirgan va faqat 30 foizga yaqini boshlangʻich darajadagi kompetentsiyaga ega deb hisoblangan. 1980-yillarning oʻrtalaridagi statistika shuni koʻrsatdiki, qishloq qizlari oʻgʻil bolalarga qaraganda koʻproq maktabni tashlab ketishgan.

*"To‘qqiz yillik majburiy taʼlim to‘g‘risida"gi qonun* hamda kasb-hunar va texnik ko‘nikmalarning umumiy tendentsiyasi doirasida shahar va qishloq taʼlimi o‘rtasidagi tafovutni to‘g‘rilash va tuzatishga harakat qilindi. Shahar va asosiy maktablar talabalarni keyingi taʼlim va yuqori darajadagi ishlarga tayyorlash uchun deyarli har doim olti kunlik toʻliq kunlik jadval asosida ishladilar. Qishloq maktablari odatda qishloq xoʻjaligi fasllari ehtiyojlariga moslashtirilgan moslashuvchan jadval asosida ishlagan va oʻquvchilarni kattalar hayotiga va past malakali ishlarda qoʻl mehnatiga tayyorlashga intilgan. Ular, shuningdek, cheklangan oʻquv dasturini taklif qilishdi, koʻpincha faqat xitoy, matematika va axloq . Davomatni ragʻbatlantirish va dars jadvali va oʻquv yilini yakunlash uchun qishloq xoʻjaligi mavsumlari hisobga olindi. Maktab taʼtillari koʻchirildi, maktab kunlari qisqartirildi va toʻliq kunlik, yarim kunlik va boʻsh vaqtli darslar boʻshashmasdan qishloq xoʻjaligi mavsumlarida taklif qilindi. Baʼzan sayyor o‘qituvchilar tog‘li qishloqlarga yollanib, ertalab bir qishloqqa, tushdan keyin boshqa qishloqqa xizmat qilishardi.

Qishloq ota-onalari, odatda, farzandlarining oʻqishni davom ettirish imkoniyatlari cheklanganligini yaxshi bilishardi. Baʼzi ota-onalar, ayniqsa, qishloq xoʻjaligida mas’uliyat tizimi oʻrnatilgandan keyin, hatto boshlangʻich maktabga ham oʻz farzandlarini jalb qilishdan unchalik foyda koʻrmadilar. Ushbu tizimga koʻra, ota-onalar farzandlarining oila daromadlarini oshirish uchun ishlashlarini afzal koʻrdilar va ularni uzoq va qisqa vaqt davomida maktabdan olib tashladilar.

### Maktabgacha taʼlim

Uch yoshda boshlangan maktabgacha ta'lim 1985-yilda taʼlim islohotining yana bir maqsadi edi. Maktabgacha taʼlim muassasalari davlat korxonalari, ishlab chiqarish guruhlari, shahar hokimiyatlari, mahalliy guruhlar va oilalar tomonidan taqdim etilgan binolarda tashkil etilishi kerak edi. Hukumat oʻzlarining maktabgacha taʼlim muassasalariga homiylik qilishlari alohida tashkilotlarga bogʻliqligini va maktabgacha taʼlim turli davlat tashkilotlari, institutlar, davlat va jamoaviy korxonalarning ijtimoiy xizmatlarining bir qismiga aylanishini eʼlon qildi. Maktabgacha taʼlim uchun xarajatlar koʻrsatilgan xizmatlarga qarab oʻzgarib turardi. Rasmiylar, shuningdek, tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan maktabgacha taʼlim muassasalari oʻqituvchilarini koʻpaytirishga chaqirdilar.

### Maxsus taʼlim

1985-yilgi Taʼlim boʻyicha milliy konferentsiya, shuningdek, iqtidorli bolalar va sekin oʻqiydiganlar uchun dasturlar shaklida maxsus taʼlimning muhimligini tan oldi. Iqtidorli bolalarga sinf o‘tkazib yuborishga ruxsat berildi. Sekin oʻrganuvchilar minimal standartlarga erishishga ragʻbatlantirildi, ammo sur’atni ushlab turmaganlar kamdan-kam hollarda keyingi bosqichga oʻtishdi. Ogʻir oʻrganish muammolari boʻlgan bolalar va nogironlar va psixologik ehtiyojlarga ega boʻlgan bolalarning aksariyati ularning oilalari mas’uliyati edi. Koʻzi ojiz va eshitish qobiliyati zaif bolalar uchun qoʻshimcha choralar koʻrildi, garchi 1984-yilda maxsus maktablar ushbu toifadagi bolalarning 2 foizdan kamini qamrab olgan boʻlsa-da. 1984-yilda tashkil etilgan Xitoy farovonlik jamgʻarmasi davlat tomonidan moliyalashtirildi va Xitoy ichida va chet eldan xayriya soʻrash huquqiga ega edi, ammo maxsus taʼlim hukumatning past ustuvorligi boʻlib qolmoqda. 

Bugungi kunda Xitoyda 1540 ta maxsus taʼlim maktablari mavjud boʻlib, ularda 375 000 oʻquvchi bor; 1000 dan ortiq nogironlar uchun kasb-hunar taʼlimi institutlari, 3000 ga yaqin namunaviy kasb-hunar taʼlimi va nogironlarni ham qabul qiladigan taʼlim muassasalari; eshitish qobiliyati zaif bolalarni reabilitatsiya qilish boʻyicha 1700 dan ortiq oʻquv tashkilotlari, 100 000 dan ortiq oʻqitilgan va oʻqitilgan bolalar. 2004-yilda 4112 nafar nogiron talaba oddiy oliy oʻquv yurtlariga oʻqishga kirdi. Maxsus taʼlim olayotgan nogiron bolalarning umumiy sonining 63,6 foizi va qabul qilinganlarning 66,2 foizi oddiy maktablar yoki ularning maxsus sinflariga toʻgʻri keldi.

## Yana qarang

* Allegations of corruption in the construction of Chinese schools
* Career and Life Planning Education
* China Open Resources for Education (CORE)
* Chinese university ranking
* Culture of China
* Digital divide in China
* Higher education in China
* History of science and technology in China
* Imperial examination
* International Research And Training Centre For Rural Education (INRULED)
* List of universities in China
* National College Entrance Examination
* OpenCourseWare in China
* Patriotic Education Campaign
* Scouting and Guiding in Mainland China
* *[[Two Million Minutes]]* (documentary film)
* Education in China by province
* Bohunt Chinese School

## Manbalar

### Iqtiboslar