open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gistogenez

**Gistogenez** (gisto... va genez) — ontogenezla koʻp hujayrali organizmlar toʻqimalarining paydo boʻlishi, funksiyasi va qayta tiklanishini taʼminlaydigan filogenetik jarayonlar majmui. Toʻqimalar ontogenez jarayonida organizm rivojlanishining dastlabki davrlaridayoq muayyan embrion varaqlaridan proliferatsiya, oʻrin almashinish (morfogenetik harakatlanish) va b. jarayonlar natijasida vujudga keladi. Gistogenezning muhim omili xilmaxil morfologik va fiziologik tipdagi hujayralarning paydo boʻlishiga va ularning organizmda muayyan qonuniyat asosida taqsimlanishiga olib keladigan determinlashgan hujayralarning ixtisoslashuvidan iborat. Gistogenezda baʼzan hujayralar oraligʻi moddasining hosil boʻlishi kuzatiladi. Gistogenezga kirishgan hujayralar muayyan guruhlarga boʻlinadi: oʻziga oʻxshash hujayralarning ixtisoslashib yetishib chiqishiga yoki bunday hujayralarning oʻrnini toʻldirishga imkon beradigan asos soluvchi (ajdod) hujayralar; boshlab beruvchi (chala asos soluvchi), yaʼni ixtisoslashgan, lekin boʻlinish xususiyatini yoʻqotmagan hujayralar; ixtisoslashib yetishgan hujayralar. Postnatal davrda reparativ gistogenez shikastlangan yoki qisman yoʻqotilgan toʻqimalarning qayta tiklanishidan iborat. Gistogenezdagi sifat oʻzgarishlari oʻsmalar paydo boʻlishi va oʻsishiga olib kelishi mumkin. G. gistologiyatlsh asosiy boʻlimlaridan biri hisoblanadi (yana q. Toʻkima, Toʻqima kulturasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistokimyo

**Gistokimyo**, gistologik kimyo — gistologiyainng bir boʻlimi; oʻsimlik va hayvon toʻqimalarining kimyoviy xossalarini oʻrganadigan fan. U organizm va toʻqimalarda kimyoviy moddalar (oqsillar, fermentlar, nuklein kislotalar, uglevodlar, lipidlar) ning olgan oʻrnini va biokimyoviy jarayonlarni tekshiradi. Hujayralar haqidagi fan — sitokimyo moddalarning hujayradagi oʻrnini oʻrganadi. G. oʻsimliklar va hayvonlar biologiyasi, biokimyo, fiziologiya, farmakologiya va b. fanlar bilan chambarchas boglangan. G. 20-asrning 30-yillarida vujudga kelib, hozir jadal rivojlanmoqda. G.ning umumiy biologik ahamiyati katta. G.da aniqlanayotgan qonuniyatlar gistologiya, patologik anatomiyani rivojlantirishga, mikroskopik strukturalardagi kimyoviy jarayonlar oʻrni bilan ularning maxsus biologik funksiyalari oʻrtasidagi bogʻlanishni aniqlashga yordam beradi. Sitofotometriya, avtoradiografiya, ultrabinafsha nurlar bilan oʻtkaziladigan mikroskopiya, interferension mikroskopiya va b. zamonaviy usullardan foydalanib, tekshirilayotgan moddalar (polisaharidlar, lipidlar, oqsillar va b. koʻpgina organik moddalar; shuningdek, toʻqima va hujayralardagi noorganik komponentlar)ning oʻrni, miqsori va bu miqdorning oʻzgarishini aniqlash mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistomonoz

**Gistomonoz** - 2 haftadan 2-3 oylikgacha boʻlgan kurkalar, joʻjalarda oddiy Histomonas meleagridis lichinkalari qoʻzgʻatadigan kasallik. Virus tarkatuvchisi — kasallangan joʻja. Parrandalar asosan tarkibida Heterakis gallinarum nematodalari tuxumi (unda gistomanadlar uzoq muddat saqlanishi mumkin) boʻlgan oziq orqali zararlanadi. Belgilari: ishtaha yoʻqoladi, teztez ich ketadi, boshi qoramtir-koʻk tusga kiradi. 1—3 haftadan soʻng kurkalar nobud boʻlishi mumkin. Tashxis epizootologik, klinik va patologo-anatomik maʼlumotlar boʻyicha qoʻyiladi hamda zararlangan ichakdan olingan shilliq pardalari massani tekshirish natijasida tasdiqlanadi. Davosi: ozuqaga nitrofuranli preparatlar (furazolidon, trixopol, dimetridazol, gistamon va b.) qoʻshib berish. Oldini olish: kasallangan kurka va joʻjalarni onasi qanoti ostida (boshqa joʻjalar bilan birga) yotishga qoʻymaslik; fenotiazin, piperazin va b. antigelmintlar bilan gelmintsizlantirish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistofiziologiya

**Gistofiziologiya** (gisto... va fiziologiya) — toʻqimalarda roʻy beradigan fiziologik jarayonlarni oʻrganadigan fan. G.ning vazifasi toʻqimalarda kechadigan fiziologik jarayonlarni, toʻqimalarning oʻsishi, rivojlanishi va halok boʻlishidagi ahamiyatini tadqiq etishdan iborat (qarang Gistologiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigitler koalitsiyasi

**Gitlerchilarga qarshi koalitsiya** — Ikkinchi jahon urushi davomida yuzaga kelgan, Germaniya, Italiya, Yaponiya hamda ularning sheriklari ittifoqiga qarshi turgan davlatlar va xalqlarning keng koʻlamli harbiysiyosiy ittifoqi. G.q.k.ga turli manfaat va maqsadlarni koʻzlagan AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, sobiq Ittifoq, Xitoy va b., jami 50 dan ziyod mamlakat birlashdi. Uning tarkibiga kirgan Albaniya, Avstraliya, Belgiya, Braziliya, Hindiston, Kanada, Polsha, Chexoslovakiya, Yugoslaviya, Yangi Zelandiya kabi mamlakatlar buyuk davlatlar bilan birga umumiy dushmanga qarshi kurashda oʻz qurolli kuchlarini ishga solgan, baʼzi bir davlatlar (Meksika va b.) moddiy koʻmak bergan. Shoʻro qoʻshinlari oʻz qududiga bostirib kirgan dushman armiyalarini tor-mor keltirib, Sharqiy va Markaziy Yevropani gitlerchilardan ozod qilgan boʻlsa, ittifoqchilarning qurolli kuchlari Germaniyaning Gʻarbiy Yevropada joylashgan qoʻshinlari hamda militaristik Yaponiyaning harbiy qudratini sindirib, ittifoqdoshlariga qurolyarogʻ, harbiy texnika, oziq-ovqat bilan yordamlashib, umumiy gʻalabaga salmoqli hissa qoʻshdi. Gitlerchilar va sheriklari bosib olgan mamlakatlarda vujudga kelgan yashirin Qarshilik koʻrsatish harakati bosqinchilarga zarba berib turdi. G.q.k.ning Ikkinchi jahon urushida qozongan tarixiy gʻalabasida frontga askar kuchlarini joʻnatgan, armiyani qurol-yarogʻ, kiyim-kechak va oziq-ovqat bilan taʼminlab turgan, minglab koʻchirib keltirilganlarga boshpana bergan, yetim-yesirlarni bagʻriga bosgan Oʻzbekistonning ham ulushi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gifa

**Gifa** (yun. hyphe — toʻqima) — zamburugʻlarning vegetativ tanasi — mitseliysini tashkil etuvchi, har tomonga tarqalgan mikroskopik ipchalar. G.lar hujayra toʻsiqlarisiz, yaʼni bir hujayrali (tuban zamburugʻlar) yoki koʻp hujayrali (yuksak zamburugʻlar) koʻrinishida boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gifomitsetalar

**Gifomitsetalar** (Hyphomycetales, Moniliales) — tuban zamburugʻlar (Deuteromycetes) tartibi. 650 turkumi, 10 mingdan ortiq turi bor. G.ning mitseliysi koʻp hujayrali. Jinssiz yoʻl bilan (konidiyalar orqali) koʻpayadi. G. orasida tuproqda yashaydigan saprofitlar, shuningdek, oʻsimliklarda kasallik tugʻdiradigan parazitlar ham bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gifu

**Gifu** — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning oʻrta qismida, Nagara daryosi sohilida. Gifu prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 410,3 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni.  Gifu ipakchilik rnining markazi. Mashinasozlik, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Shoyi toʻqiladigan yirik f-kalar, ip gazlama korxonalari, aviasozlik zavodlari bor. Kustar usulda yapon qogʻozi i.ch. va qogʻoz buyumlar (fonus, shirma, zont) tayyorlash bilan mashhur. Bu buyumlarning bir qismi chetga chiqariladi. Iqtisod instituti (1896), universitet bor. Shahar 1891 yilda sodir boʻlgan kuchli zilziladan keyin qayta qurilgan. Turizm rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gladiolus

**Gladiolus** (Gladiolus L.) — savsarguldoshlar (savsargullilar oilasi)ga mansub tuganak piyozli koʻp yillik, manzarali oʻsimlik. 200 ga yaqin turi bor. Oʻrta Osiyoda 3 turi oʻstiriladi. Ekma G.ning 8 mingga yaqin navi bor. Poyasi tik, deyarli shoxlamaydi, boʻyi 40—200 sm. Bargi toq patsimon, poyada ikki qator boʻlib joylashadi. Guli karnay shaklida, sal qoʻsh labli va bukilgan naysimon, 20 sm keladi. Gullari poya uchida bir qator, baʼzan ikki qator oʻrnashadi (gul poyasidagi gullarning soni 25 tagacha boʻladi). Mart—aprelda ekiladi, iyundan avgustgacha (yanvar—fevralda tuvaklarga oʻtqazilgani aprel—mayda) ochiladi. Ertagisi 80, kechkisi 90 kunda ochiladi. G. ekiladigan yer kuzda 35— 40 sm chuqurlikda haydalib, gektariga 80—100 t goʻng yoki kompost, 250– 300&nbsp;kg fosforli, 120– 150&nbsp;kg kaliyli oʻgʻit, bahorda ekish vaktida 250– 300&nbsp;kg azotli oʻgʻit solinadi. Kuzda tuganakpiyozi poʻstidan tozalanib, sovuq suvda yuvib quritiladi, soʻngra yertoʻlada 4—5° haroratda saqlanadi. Oʻzbekistonda G.ning kanada (Kanadu), minerva (Minera), monsoyer (Monsouer), pikardi (Picardi) navlari oʻstiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glazgo

**Glazgo** — Buyuk Britaniyaning shimoligʻarbidagi shahar. Shotlandiyada, Klayd daryosi boʻyida joylashgan. Stratklaydrnining maʼmuriy markazi. Aholisi 690 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Atrofidagi shaharlar bilan (Dambarton, Grinok va boshqa) Klaydsayd konurbatsiyasini tashkil etadi.

Glazgo— qadimgi shahar (6-asrdan maʼlum). Glazgo sanoatining rivojlanishi mustamlakalardan keltirilgan xom ashyo (tamaki, shakarqamish, paxta)ni qayta ishlash bilan bogʻliq boʻlgan. 18-asr oʻrtalarida Glazgo tamaki sanoatining gʻarbiy Yevropadagi yirik markazi edi. 18-asr oxirlarida Glazgoda l-oʻrinni ip gazlama sanoati egalladi. Glazgo yirik temir yoʻl tuguni va mamlakatdagi muhim dengiz portlaridan biri. Sanoatida umumiy mashinasozlik, kemasozlik (harbiy kemalar, tankerlar, refrijerator va boshqa), kumir sanoati va metallurgiya yetakchi oʻrinda. Toʻqimachilik, neftni qayta ishlash, sement, yogʻochsozlik, qogʻoz, silikat-keramika, oyna, tamaki, oziqovqat, elektronika, rangli metallurgiya, kimyo, koks kimyosi sanoati korxonalari bor. Ogʻir sanoat mahsulotlarining deyarli hammasi eksport qilinadi. Universitet (1451), badiiy galereyalar, Glazgo muzeyi, bir necha oliy oʻquv yurti, meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (13-asr), universitet binosi; metropoliten va boshqa binolar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glazkov madaniyati

**Glazkov madaniyati** - mil.av. XVIII—XIII-asrlarda Baykal koʻli atrofida yashagan qabilalarning ilk jez davriga oid madaniyati. Birinchi marta Irkutsk shahri yaqinidagi Glazkov qabristoni (Irkut daryosining Angaraga quyilish joyi)da topilgani uchun shu nom bilan ataladi. Qazish ishlari 1887 yildan boshlangan. Keyingi davrda arxeolog A. P. Okladnikov tekshirgan. Buyerda yashagan qabilalar ovchilik va terimchilik bilan shugʻullangan. Mehnat qurollarini toshdan, zeb-ziynat buyumlarini nefrit, sadaf va suyakdan yasagan. Suyak va metalldan qoshiq, qarmoq, choʻkich, yey, garpun, pichoq, igna, bigiz, halqasimon bilaguzuk va odam haykalchalari tayyorlangan. Topilmalar orasida mis va jezdan ishlangan buyumlar ham uchraydi. Qabilalar ijtimoiy hayotida patriarxal qulchilik belgilari, shomoniylik dinining dastlabki kurtaklari yuzaga kela boshlagan. Glazkov madaniyatini yaratgan qabilalarning hozirgi tungus, evenk va yukagir xalqlarining ajdodi ekanligini arxeologik topilmalar bilan birga xalq ogʻzaki ijodi namunalari va antropologik maʼlumotlar qam tasdiqlamoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glazov

**Glazov** — Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi Chepsa daryosi (Vyatkaning irmogʻi) boʻyida. Aholisi 87 ming 762 kishi (2021). Mashinasozlik va metallsozlik rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari, mebel fabrikasi, pedagogika instituti bor. Glazov 1780-yil vujudga kelgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glaukonit

**Glaukonit** (yun. glaukos — koʻkimtir-yashil) — mineral. Gidroslyuda guruhiga mansub temirning suvli alyumosilikata. Kimyoviy formulasi doimiy emas, murakkab. G.ni asosiy tarkibiy qismlari kremniy oksidi (49-56%), temir oksidi va chala oksidi (21% gacha), alyuminiy oksidi, kaliy oksidi (10% gacha), magniy oksidi (7% gacha) va suv (13% gacha) dan iborat. Monoklin singoniyali. Rangi toʻq yashildan qoramtir yashilgacha. Moʻrt. Qattiqligi 2—3. Zichligi 2200—2800 kg/m3. Dengiz yotqiziqlaridan hosil boʻlgan jinslarda hamda Qoʻm va qumtoshlarda mayda yumaloq, notoʻgʻri kristallar shaklida uchraydi. Dengiz tubida gel holida choʻkib hosil boʻladi. Mezokaynozoy choʻkindi jinslarida koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysida, Gʻarbiy Kozogʻiston, RF (Volgaboʻyi), Ukraina, Tojikiston jan.dagi boʻr davri qumtoshlaridan koʻplab topilgan. Oziq-ovqat sanoatida oqartiruvchi modda. Q. x.da oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari yashil boʻyoq tayyorlashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glaukofan

**Glaukofan** (yunoncha: glaukos — *havorang yashil* va faynestay — *oʻxshamoq*) — mineral, ishqorli amfibol. Kimyoviy formulasi Na2(Mg3Al2)Si8O22(OH)2. Monoklin singoniyali. Choʻziq zarralar, ustunsimon, shulasimon, tolasimon agregatlar. Kulrang-koʻk, yorqin-koʻk yoki zangori-qora rangli. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 6,0—6,5. Zichligi 3100– 3300&nbsp;kg/m3. Asosan metamorfik slaneslarda uchraydi. Asosiy xususiyati: past temperatura va yuqori bosimda hosil boʻladi. AQSH (Kaliforniya), Fransiya (Bretan), Italiya (Aosta vodiysi), Yaponiya (Kanto), RF (Jan. Ural), Ukraina (Krivoy Rog), Qozogʻiston sharqida topilgan. Oʻzbekistonda Shim. Fargʻona, Nurota va Hisor togʻlaridagi molasslarda notoʻgʻri donachalar shaklida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gledichiya

**Gledichiya**, tikandaraxt (Gleditshia) — burchoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bargi qoʻsh patsimon murakkab. Gullari bir jinsli., aktinomorf, mayda, koʻkish, barg qoʻltigʻidan chiqqan boshoqsimon chochoq toʻpgulda joylashgan. Dukkagi yirik, uzun, jigarrang, Shimoliy va Janubiy Amerikada, Janubiy Osiyoda va Afrika tropiklarida 12 turi maʼlum. Shimoliy Amerikadan kelib chiqqan tikanli G. (G. tricanthos) Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrimda ekiladi. Tez usadi, boʻyi 40 m gacha boʻladi. May—iyunda gullaydi; qurgʻoqchilikka chidamli, qattiq tikanli, yashil devor hosil qilish uchun ekiladi. G.ning guli nektarga boy.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donald A. Glaser

**Donald Arthur Glaser** (1926.21.9, Klivlend) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1962-yildan). Keys texnologiya institutini tamomlagan (1946). Ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga, kosmik nurlar fizikasiga, molekulyar biologiyaga va fizik usullarni qoʻllashga bagʻishlangan. Zaryadlangan zarralar izini kuzatish uchun — pufak kamerani ixtiro qilgan (1952). Nobel mukofoti laureati (1960)

## Manbalar
John Glenn

**John Glenn** (; 18-iyul 1921-yil — 8-dekabr 2016-yil) — AQSh astronavti, isteʼfodagi dengiz piyoda askarlari polkovnigi. AQSH tarixida ilk marta „Merkuriy“ kosmik kemasida Yer atrofi boʻylab parvoz qilgan (1962-yil fevral).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistonlar

**Gistonlar** — oʻsimlik va hayvonlar hujayrasi yadrosida uchraydigan oqsillar. Gistonlar arginin va lizin qoldiklariga boy boʻlib, ishqoriy xossalarga ega. Mol. m. 11000—21000. Yadroda DNK bilan birikkan holda uchraydi, xromatinning 25—40%ni (quruq ogʻirlik hisobida) tashkil etadi. gistonlar xromatin tarkibini turgʻunlashtiradi, nuklein kislotalar (DNK va RNK) sintezlanishining boshqarilib turishi zvenolaridan biri qisoblanadi. Gistonlar hujayra membranasining yuqori molekulyar birikmalarga nisbatan oʻtkazuvchanligini kuchaytiradi. Gistonlarning ishqoriy xususiyati ular garkibiga kiradigan aminokislotalarni hosil kiladigan diaminomonokarbon (ikkita amin va bitta karboksil) guruxlar bilan bogʻliq.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikogen

**Glikogen** (yun. glykys — shirin va genes — tugʻilgan) — koʻp tarmoqli polisaharid; molekulasi a-D-glyukopiranoza qoldiqlaridan iborat amorf mahsulot. Mol. m. 106-109. Tuzilishi jihatidan kraxmalga oʻxshaydi. Tirik organizmda oʻsimliklardagi kraxmal kabi funksiyani bajaradi. Koʻpchilik tirik organizmlarning tez safarbar qilinadigan energiya resursi. G. umurtqalilarning asosan jigari (2—6%) va muskullari (2%)da toʻplanadi. Achitqilar, ayrim zamburugʻlar va suv oʻtlarida, makkajoʻxorining ayrim navlari donlarida ham topilgan. G.ning parchalanishi — glikogenoliz fosforolitik (fosforilaza fermenti taʼsirida) va gidrolitik (amilaza fermenti taʼsirida) yoʻl bilan amalga oshadi. G. fosforilazasi mahsuloti — glyukozo-1 -fosfat fosfoglyukomutaza taʼsirida izomerlanib, glyukoza-6-fosfatga aylanadi. Umurtqalilar jigarida glyukozo6-fosfatning ancha qismi glyukozo-6fosfataza bilan gidrolizlanib, erkin glyukoza hosil qiladi va qonga oʻtadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikozidlar

**Glikozidlar** — molekulalari uglevod bilan biror organik birikma qoldigʻi (aglikon)ning glikozid bogʻ orqali birikishidan hosil boʻlgan organik moddalar. Ularning koʻpchiligi kristall, achchiq taʼm va oʻziga xos xidli birikmalardir. Oʻsimliklarda koʻp uchraydi, ularda turli moddalar glikozid shakliga kiradi va shu shaklda saqlanadi. Hayvonlar organizmida ham glikozid borligi aniqlangan. Moddalar almashinuvida glikozidning ahamiyati beqiyos. Achchiq bodom, oʻrik, shaftoli, olxoʻrining bargi va danagida boʻladigan amigdalin; gorchitsa va xrendagi — sinigrin; kartoshkadagi — solanin hamda oʻsimliklarni boʻyovchi — antotsianinlar eng muhim glikozid qatoriga kiritiladi. Ularning ayrimlari (azonin, strofantin) tibbiyot amaliyotida, ayniqsa yurak-tomir kasalliklarida (yurak G.i.) qoʻllanadi. Hayvonlar miyasidagi serebrozidlar va streptomitsin antibiotigi ham glikozidga kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikozuriya

**Glikozuriya** (glyukoza va yun. uron — siydik) — siydik bilan kand (glyukoza) chiqishi. Asosan giperglikemiyaaan keyin kuzatiladi. Buyrak kanalchalarining reabsorbsiya qilish xossasi susayganda roʻy beradi, shuningdek, qandli diabetga xos belgilardan biri hisoblanadi. Qandli diabet bilan ogʻrigan bemor qonida qand koʻpayadi, bu siydikda qand boʻlishiga olib keladi. Normal siydikda qand boʻlmaydi. Alimentar (qand koʻp isteʼmol qilinganda), reflektor (hayajonlanish, stress holatlarida bir lahzada oʻtib ketadi), diabeti k va buyrak xili ajratiladi. Nerv va endokrin sistema faoliyati buzilganda, buyrak kasalliklari, turli zaharlanishlar, homiladorlik toksikozlarida ham G. kuzatilishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikol kislota

**Glikol kislota** (gidroksisirka kislota), NOSN2SOON -kuydirilgan qand hidi keladigan rangsiz kristallar. Molar. m. 76,05. Suyuqlanish tempeturasi 79—80°. Suv, spirt, efirda yaxshi eriydi. Gʻoʻra uzum, lavlagi, shakarqamishda boʻladi. Nitrid kislotani aminosirka kislota bilan oʻzaro taʼsir ettirish yoki fruktozani ohista oksidlash orqali olinadi. G.k. sanoatda xlorsirka kislota yeki uning tuzlaridan, oksalat kislotani elektrolitik usulda qaytarib, shuningdek, uglerod (P)-oksid bilan suvni kislotali katalizatorlar ishtirokida bosim ostida oʻzaro taʼsir ettirib olinadi. G.k. jun boʻyashda, teri oshlashda, poʻlat va mis yuzasini elektrolitik silliklashda qoʻllaniladigan suyuqlik komponenti sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikoliz

**Glikoliz** (yun. Clylys — shirin va lysis — parchalanish) — uglevodlar (asosan glyukoza)tt sut kislotasigacha anaerob parchalanish jarayoni; bijgʻishning bir turi. G.da ajralib chiqqan energiya adenozintrifosfat (ATF) ning fosfat bogʻlari energiyasiga aylanadi. Bu jarayonda 6 uglerodli qand — D-glyukoza hujayraning asosiy "yonilgʻi"si hisoblanadi. G.da gomofermentativ sut kislotali va spirtli bijgʻish muhim ahamiyatga ega. Birinchi holda 6 uglerodli glyukoza 2 molekula 3 uglerodli sut kislotasigacha parchalanadi. G.ning bu xili koʻpchilik mikroorganizmlar va yuksak hayvonlar, jumladan sut emizuvchilar organizmida sodir boʻladi. Spirtli bijgʻishda 6 uglerodli glyukoza molekulasi 2 ta 2 uglerodli etanol (S2N5ON)ga v 2 molekula uglerod (1U)-oksid (SO2) gacha parchalanadi. G. jarayoni 2 bosqichda amalga oshadi. 1-bosqichda oddiy qandlar toʻplanadi va ular glitserinalde-gidfosfatga aylanib, ATF sarf boʻladi; 2-bosqichda oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi tufayli ATF hamda sut kislotasi hosil boʻladi. G.ning ketma-ket reaksiyalarini 11 ta ferment katalizlaydi. Bu fermentlarni erigan holda ajratib olish mumkin. G.ning tayyorgarlik bosqichida har xil uglevodlar ATF hisobiga fosforlanadi va glitserinaldegid-3-fosfat hosil boʻladi. G.ning 2-bosqichi hamma uglevodlar uchun umumiy boʻlib, unda ADF oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida energiya jamgʻarilishi tufayli ATF gacha fosforlanadi. G. ketma-ket boradigan 3 xil reaksiyalar: glyukoza-uglerod skeletining buzilib sut kislotasi hosil boʻlishi; anorganik fosfat ning ATF ning oxirgi guruhiga aylanishi; oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari, yaʼni elektronlar oʻtkazish yoʻlidan iborat. G.da glyukoza molekulasidagi kimyoviy energiyaning juda oz qismi ajraladi. Kislorodli bosqichda glyukoza oxirgi mahsulot — SO2 va N2O gacha parchalanib, ancha koʻp miqdordagi energiya ajralib chiqadi. G.da nafas olishga nisbatan kam energiya ajralishi glyukozaga oʻxshash murakkab modda — sut kislotasi xrsil boʻlishi bilan bogʻliq. Shuning uchun sut kislotasining oksidlanish darajasi glyukozaning oksidlanish darajasiga teng . Muskullar qisqarganda sut kislotasi koʻpayib, glikogen kamayadi. Bu hol muskul qisqarishida G. energiya manbai boʻlishini koʻrsatadi. Baʼzan G. zaxiralari bilan ishlov berilganda ham muskul qisqaraveradi. Shu boisdan G.ning oʻzi muskul qisqarishida hal qiluvchi ahamiyatga ega emas. Skelet muskullari uchun G. asosiy energiya manbai hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikollar

**Glikollar** (yun. glykys — shirin), alkandiollar, ikki atomli spirtlar — alifatik qatorning umumiy formulasi SpN2p(ON)2 boʻlgan qoʻsh gidroksil guruhli organik birikmalar. Eng oddiy vakili etilenglikol NOSN2—SN2ON. Tu-ban G. — suv va spirtda yaxshi eriydigan rangsiz qovushqoq suyukliklar, yuqori G. — spirt va efirda yaxshi, suvda yomon eriydigan qattiq moddalar.

G. kimyoviy xossalari jihatdan bir atomli spirtlarga oʻxshaydi. G. ishkrriy metallar va ularning gidroksidlari bilan glikolyatlar, bir asosli karbon kislotalar, ularning angidridlari yoki xlorangidridlari bilan murakkab mono- va diefirlar, ikki asosli kislotalar va ularning hosilalari bilan murakkab poliefirlar, quyi molekulyar ikki asosli kislotalar va ularning efirlari bilan siklik birikmalar hosil qiladi. G. tegishli digalogenidlarni yoki xlorgidrinlarni gidroliz qilib, 1,2-G. esa tegishli epoksid yoki olefinlardan gidratatsiya usulida olinadi. Yuksak G.ning murakkab efirlari erituvchilar va plastifikatorlar sifatida ishlatiladi. Ular antifrizlar, gidravlik suyuqliklar olishda, G. efirlari sintezida, poliefir smolalar i.ch.da qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikoproteidlar

**Glikoproteidlar** — tarkibida uglevodlar boʻlgan murakkab oqsillar. Mol. m. bir necha oʻn mingdan bir necha milliongacha yetadi. Hayvon, oʻsimlik, mikroorganizmlarning deyarli barcha hujayra va toʻqimalari takibiga kiradi. Ular ayrim monosaxarid yoki nisbatan kalta oligosa xaridlardan tashkil topgan. Bular lektinlar deb ataladi. Glikoproteidlarning uglevod qismi 1% dan kam yoki 30% dan koʻp boʻlishi aniqlanganG. orasida fermentlar, gormonlar, immunoglobulinlar, kon plazmasi komponentlari, mutsinlar, mukoidlar, membrana reseptorlari va b. uchraydi. Oʻsimliklar G.i krnning maxsus moddalarini choʻkmaga tushirish va eritrotsitlarni agglyutinatsiya qilish xususiyatiga ega.. Ular trik organizmlarning hamma vakillarida keng tarqalgan. Hayvon,  oʻsimlik  hujayralarida, mikroorganizmlarda uchraydi. Masalan, loviyaning zaxira oqsili - vitsilin, peroksidaza va glyukozooksidaza fermentlari glikoproteidlarga misol boʻla oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glioksal

**Glioksal** (etandial, diformil, oksalat aldegid), CHO—CHO — dialdegidlarning oddiy vakili, sariq rangli kristall. Mol. massa 58,04. Suyuqlanish temperaturasi 15°, qaynash temperaturasi 50,4°, zichligi 1140&nbsp;kg/m3. Suvda, spirt va efirda yaxshi eriydi. Saqlanganda namlik taʼsirida polimerlanadi. G. tarkibida ikkita uglerodi boʻlgan birikmalarni oksidlab, sanoat miqyosida esa etilenglikolni mis katalizatori ishtirokida degidrogenlab olinadi. Toʻqimachilik, teri, qogʻoz hamda boʻyoqchilik sanoatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gliptika

**Gliptika** (yunoncha: qlypho — *kesaman*) — qimmatbaho, yarim qimmatbaho toshlarga naqsh yoki tasvir oʻyish sanʼati; amaliy bezak sanʼati turi. Gliptika asari gemma qadimdan muhr (egalik belgisi), tumor va taqinchoq vazifasini oʻtagan. Mil. av. 4-ming yillikda Mesopotamiya, Qad. Misr, Gʻarbiy Osiyoda vujudga kelgan, Yunoniston, Qad. Rimda yuksak taraqqiy etgan. Gemma tasvirlari (hayvon va qushlar, xudo va qahramonlar qiyofasi, afsonaviy sahnalar) ixcham kompozitsiyasi bilan ajralib turadi.

Oʻrta asrlarda gliptika asosan Sharqda rivojlangan. Vizantiyada qad. anʼanalar saqlangani holda tekis yuzali, keyinchalik uslublashtirilgan shakllarga aylangan nafis chizmaga moyillik xos.

Musulmon Sharqida yozuvli gemma (intaliya)lar keng tarqalgan; husnixatli nozik matnlar xitoy muhrlarini bezagan. Yevropada Uygʻonish davrida gliptika yanada rivojlanadi, kad. gliptikadan nusxa koʻchirish bilan birga gliptikada zamondoshlarning portretlari ham yaratiladi, yetakchi oʻrinda Italiya ustalari turadi (V. Belli, J. Bernardi va b.).

Oʻrta Osiyodan topilgan arxeologik topilmalar (Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyida saqlanayotgan gliptika namunalari)da hukmdorlarning tasvirlari, shuningdek, oʻsimlik, hayvonlarning shakllari ishlangan tamgʻalar boʻlib, yunon gliptikasiga taklidan tayyorlangan. Bunday gliptika asarlari Kavkaz, Eron, Afgʻoniston, Shimoliy Hindistondan ham topilgan. Islom dini tarqalganidan keyin tasvirlar oʻrnini naqsh va yozuvlar egallagan. Oʻzbekiston hududidan uzuk koʻzi yoki munchoq sifatida ishlangan qad. gliptika namunalari (Afrosiyob, mil. av. 6—5-asrlar, jumladan toj kiygan erkak tasviri) topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gliptoteka

**Gliptoteka** (yun. glyphos — kesma va theke — saqlanadigan joy) — gliptika yoki haykaltaroshlik asarlari toʻplami; haykaltaroshlik muzeyi. Myunxen va Kopengagendagi Karlsberg G.lari mashhur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glisser

**Glisser** (frans. glisser — sirpanmoq) — tezyurar yengil kema. Korpusining tubi yassi, Vsimon yoki botiq shaklda boʻlib, yonida "redan" deb ataladigan chiqigʻi bor. G. tez yurganda vertikal koʻtarish kuchi (gidrodinamik kuch) paydo boʻlib, chiqigʻi suv betiga chiqadi va G. suv yuzida sirpanganday suzadi. Koʻpincha, G.ga yengil porshenli ichki yonuv dvigatellari, gaz turbinalari oʻrnatiladi. Tezligi 200&nbsp;km/soat dan oshadi. Sport G. lariga reaktiv dvigatellar oʻrnatiladi, ularning tezligi 300&nbsp;km/soat dan yuqori boʻladi. G. dan yoʻlovchilar tashish, sayr qilish, sport, qoʻriqchilik maqsadlarida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gliftal smolalar

**Gliftal smolalar** — glitserinni ftalat angidrid bilan kondensatlab olinadigan sunʼiy smolalar. Lok i. ch.da qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Alkid smolalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glitseridlar

**Glitseridlar**, atsilglitserinlar — glitserin bilan organik yoki mineral kislotalarning murakkab efirlari. Molekuladagi kislota qoldigʻiga qarab mono-, di- va triglitseridlarga boʻlinadi. Glitseridlarda izomerlar mavjud boʻlib, bu ular tarkibiga kiruvchi qoldiqlarning joylashuviga bogʻliq. Anorganik kislotalar glitseridlaridan nitrat kislota triglitseridi — nitroglitserin katta ahamiyatga ega. Karbon kislotalarning glitseridlari oʻsimlik va hayvon yogʻlarining tarkibiy qismidir. Ular tegishli karbon kislotalarni glitserin bilan eterifikatsiyalab olinadi.

Stearin, olein, palmitin kislotalarning glitseridlari oziq-ovqat yogʻlarining emulgator va stabilizatori, turli kremlar, plastifikatorlar va surkov moylari, sovun olishda xom ashyo sifatida qoʻllanadi. Nitroglitserin shifobaxsh dori hamda portlovchi moddalar komponentidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glitserin

**Glitserin** ( — shirin) — 1, 2, 3-propantriol, HOCH2-CH(OH)-CH2OH — uch atomli oddiy spirt; rangsiz, hidsiz, shinniga oʻxshash, chuchmal suyuqlik; Mol. m. 92,09, zichligi 1260&nbsp;kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 17,9°, qaynash temperaturasi 290°, suvga, metil va etil spirtlarga, atsetonga aralashadi, spirt bilan efir yoki xloroform aralashmasida eriydi; yogʻ, benzin, benzol, uglerod sulfidda erimaydi. Organik va anorganik moddalarni, mas, tuz, ishqor, shakarlarni eritib yuboradi; havodan suv yutadi (ogʻirlik jihatidan 40% gacha). Suv bilan aralashtirilsa issiqlik ajralib chiqib, kontraksiya (hajm kamayishi) hodisasi kuzatiladi. Boshqa spirtlar kabi metall glitseratlar hosil qiladi.

Glitseringa mineral kislotalar taʼsir ettirib efirlar olinadi, mas, nitrat va sulfat kislotalar aralashmasi taʼsir ettirilsa, nitroglitserin hosil boʻladi. Glitserin tabiiy yogʻ va karbon kislotalarning triglitseridlari aralashmasidan iborat moylar tarkibida boʻladi.

Sanoatda oziq-ovqat yogʻlarini turli katalizatorlar (kislotalar, ishqorlar, fermentlar) ishtirokida sovunlash yoʻli bilan olinadi. Hozir Glitserinni sintez yoʻli bilan propilendan olish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Glitserin organizmda yogʻlar va fosfatidlarning parchalanishidan hosil boʻlib, yogʻ va uglerod almashinuvida bogʻlovchi vositasini oʻtaydi. Yuqori yogʻ kislotalarining triglitseridlari hayvon va oʻsimlik yogʻlarining asosini tashkil etadi. Glitserin nitroglitserin, gliftal smolalar i.ch.da, matolar, teri va qogʻozni yumshatuvchilar, emulgatorlar, antifrizlar, surkov moylari, poyabzal moylari, sovun va yelimlar, atir-upa va kosmetik preparatlar, tibbiyot mazlari, likyorlar, qandolat mahsulotlari komponenti sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glitsiniya

**Glitsiniya** (Wisteria sinensis yoki Glycine sinensis) — burchoqdoshlar oilasiga mansub, ilashib oʻsuvchi buta yoki daraxt. Boʻyi 20 m cha, poʻstlogʻi qoramtirkulrang, shoxlari ingichka, yashil, osilib oʻsadi. Bargi toq patsimon. Toʻpguli roʻvaksimon, osilgan, uz. baʼzi turlarida 75—100 sm ga boradi. Dukkagi yassi, tukli, 10—15 sm, urugʻi buyraksimon, jigarrang, apreldan boshlab, yoz boʻyi gullaydi. Vatani — Xitoy, Qrim va Kavkazda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. Andijon, Fargʻona va Samarqandda onda-sonda keksa G.lar uchraydi. Lekin qishdaularning bir yillik novdalarini sovuq uradi. G. parhish, qalamcha qilish yoʻli bilan hamda bachkilaridan koʻpaytiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reyngold Glier

**Reyngold Moritsevich Glier** [1874.30.12(1875.11.1), Kiyev -1956.23.6, Moskva] — kompozitor, musiqa arbobi, dirijyor, pedagog. Ozar-bayjon (1934), Rossiya (1935), Oʻzbekiston (1937) xalq artisti, professor (1913), sanʼatshunoslik doktori (1941). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1900).

"Lolaqizgʻaldoq" (1927, 2-tahrirda "Qizil gul"), "Mis chavandoz" (1949) kabi baletlar, ovoz va orkestr uchun konsert, simfoniyalar, romanslar va b. muallifi. G. rus mumtoz musiqa anʼanalarini davom ettirib, oʻz ijodida turli xalqlar (rus, ukrain, ozarbayjon, oʻzbek, buryat-mongol va b.) musiqa merosiga izchil murojaat etgan. U 1920-yillari Ozarbayjonda, 1930—40 y.lari Oʻzbekistonda barakali ijod qilib, "Shohsanam" operasi (1927), "Gulsara" (1936, T. Jalilov va T. Sodiqov bilan hamkorlikda) musiqali dramasi, T. Sodikrv bilan birga "Layli va Majnun" (1940), "Gulsara" (1949) operalarini yaratgan. Shuningdek, "Alisher Navoiy" filmiga musiqa, oʻzbek kuylari asosida "Tantanali" (1937), "Fargʻonacha bayram" (1940) simfonik uvertyuralari, qator romans va b. asarlar ijod etgan. Oʻzbek milliy mavzusidagi asarlarida G. xalq musiqa merosi boyliklaridan unumli foydalangan. Toshkentdagi Respublika oʻrta maxsus musiqa internat maktabi, Oʻzbekiston Respublikasidagi bir necha bolalar musiqa maktablari G. nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar

* Veksler S, Glier i oʻzbekskaya muzika, T., 1981.
Globin

**Globin** — gemoglobin tarkibidagi oqsil, albuminlarga xos, molekulasida 4 polipeptid zanjir: ikkita a-zanjir (ularning har birida 141 aminokislota qoldigʻi bor) va 146 ta aminokislota qoldigʻidan iborat ikkita R-zanjir bor. Odam va koʻpchilik hayvonlar G.ining tuzilishi, polipeptid bogʻ va aminokislotalarntg tartib bilan joylashishi toʻla oʻrganilgan. Odam G.i oʻziga xos xususiyatga ega, chunki uning tarkibida izoleysin va sistein aminokislotalari boʻlmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Globoid uzatma

**Globoid uzatma** — chervyagi botiq (globoid) shaklda boʻlgan chervyakli uzatma. Bir vaqtda bir necha (4—7) tishlari tishlashishi va tishlarning tutashuv chizigiga qulay joylashishi tufayli boshqa tishli uzatmalarga Karaganda katta kuchni uzatadi. G.u. ishlaganda suyuklik yoki chala suyuklikli ishqalanish muhitini yaratadi va gʻildirak tishlari bilan chervyak arikchalari toʻla yoki chala moylanadi. Bir xildagi odatdagi chervyakli uzatmaga nisbatan G. u. 3—5 marta yuqori quvvatni uzata oladi. Kamchiligi — tayyorlash qiyinligi va yigʻish ancha murakkabligi. G. u. transport vositalari, kon mashinalari, samolyotlar va b.da qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Globulinlar

**Globulinlar** (lot. globulus — sharcha) — suyultirilgan kislota va ishqorlar hamda neytral tuzlarning kuchsiz eritmalarida yaxshi, suvda esa kam eriydigan (miozinaan tashqari) globulyar oqsillar; ammoniy sulfatning yarim toʻyintirilgan, magniy sulfat yoki natriy sulfatning tuyintirilgan eritmasida choʻkmaga tushadi. Globulin  qon zardobi va oʻsimliklar (kanop, noʻxat) urugʻida boʻladi. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalari tarkibiga kiradi. Qon plazmasi oqsillarining deyarli yarmini tashkil etadi. Koʻpchilik Globulin oddiy oqsillar, ayrimlari esa uglevodlar, lipidlar (ayniqsa qon zardobi Globulini), nuklein kislotalar (neyroglobulin), yod (tireoglobulin) bilan bogʻlangan boʻladi. Organizmning immunlik xususiyatini (antitelolar, komplement) va qon ivishini (protrombin, fibrinogen va b.) taʼminlaydi; temir (transferrin, gaptoglobin), misning (seruloplazmin) tashilishida va b. jarayonlarda ishtirok etadi. Gamma-globulinlar tibbiyotda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glomerulonefrit

**Glomerulonefrit** (yunoncha: glomerulo — buyrak koptokchasi, nephritis — buyrak yalligʻlanishi) — buyrak kalavachalarining infeksion-allergik yalligʻlanishi. Yuqumli kasalliklardan soʻng rivojlanadi. Uning ikki turi farqlanadi: o'tkir glomerulonefrit va surunkali glomerulonefrit. Kasallik patogenezida immun birikmalar yetakchi rol oʻynaydi. G.da bemorning qon bosimi koʻtariladi, siydikda qon yoki oqsil paydo boʻladi. Siydik kam ajralib, badan shishishi ham mumkin (yana q. Nefrit).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gloriya

**Gloriya** (lot. gloria — bezak) — odam soyasi atrofida rangli aylana koʻrinishida kuzatiladigan optik hodisa. G. yoruglik difraksiyasi tufayli nur tushayotgan bulutlar pushtasida yoki tumanda yoki shudringli oʻtloqlarda vujudga kelishi mumkin. G. aslida Quyosh va Oy atrofida yarim tiniq bulut qatlamlarida, mas, yuqori-qatlamli yoki yuqori-toʻptoʻp bulutlarda baʼzi vaqtlarda kuzatiladigan rangli aylanatojning bir koʻrinishi. Agar kuzatuvchi togʻda turgan boʻlsa, botayotgan yoki chiqayotgan Quyoshdan vujudga kelgan soya bulutga tushganda u soya tojlar bilan oʻralgan boʻlishi mumkin, bu hodisaga "broken sharpasi" deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glossariy

**Glossariy** – (Maʼlum adabiyot, darsliklarga ibora berish, atama yozish, izoh bildirish) boshqa tilda keltirib oʻtilgan fan iboralarini sharhlash, tushuntirish, tarjima qilish degani. Umumiy qilib aytilganda tarjima qilib beruvchi kam qoʻllanuvchi soʻz yoki iboralar lugʻati. Glossariy alohida nashr etilmay, chet tilidan tarjima qilingan asarlar qismi, bobi ostidan yoki chet tili darsliklarida berilgan mashq matnlari ostida keltirib oʻtiladi. Ularda oʻsha chet tiliga xos boʻlib, matnga kiritilgan soʻzlar yoki iboralar roʻyxati keltirilib, ular izohi ilova qilinadi.

Glossariy koʻproq ingliz, fransuz, nemis tiliga oid adabiyotlardan naʼmuna keltirilganda oʻsha til iboralarni oddiy tilda tushuntirib oʻtilishidir. Bundan tashqari ayrim asar yoki turkumga oid Glossariylar ham bor. Masalan, Vedalarga (mil. av. 1-mingyillik), Gomer asarlariga (mil. av. 5-asrdan boshlab) oid kitoblarda Glossariylar mavjud.

Hozirgi kundagi oʻzbek tilida ijod yurituvchi olim va mutaxassislarning chiqarayotgan adabiyotlarda ham ushbu Glossariylarni koʻrishimiz mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glossematika

**Glossematika** (yun. glossematos — til) — umumlingvistik nazariya. 20-asr 30-yillarida Kopengagen universitetida L. Yelmslev va b. tomonidan yaratilgan. Mualliflar gnoseologik masalalar yechimi (bunda mantiqiy pozitivizmning falsafiy taʼsiri nazarda tutiladi)ni qatʼiy inkor etib, yangicha metodlarni ishlab chiqishni moʻljalladilar. Bu metodlar yordamida til hodisalarini qaramaqarshiliklarsiz, mukammal va nihoyatda oddiy qilib (ekspertizm asosida) tasvirlab berish imkoniyati bor. G. moxiyatan F.de Sossyur taʼlimoti bilan alokador va unga juda yaqin turadi. G.dagi lingvistik taxlil metodikasi deduksiya sifatida harakterlanadi. U taxlil qilinayotgan matn asosida sistemani belgilashga olib kelishi kerak. Buning uchun dastlabki maʼlumotlar — yaxlit matn izchillik bilan mayda qismlarga (bosqichlarga, gaplarga, soʻzlarga, boʻgʻinlarga va fonemalarga) boʻlinadi. Har bosqichda birlikni belgilashning asosiy usuli taxlil boʻladi. G.dagi taxlilning ikkinchi muhim bosqichi til birliklari oʻrtasidagi funksiyalarni hisobga olishdir. Oʻzaro bogʻliqlikdan kelib chiqadigan til hodisalarini rasman taxlil va bayon qilishda G. samarali natijalar beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Yelmslev L., Metod strukturnogo analiza v lingvistike [Istoriya yazikoznaniya XIX—XX vv. V ocherkax i izvlecheniyax, ch. II ], M., 1965; Gak V. G., K probleme semanticheskoy problematiki [Problemi strukturnoy lingvistiki], M., 1972.
Gloxidiy

**Gloxidiy** (yunoncha glochis — kamon uchi, tirnoq) — chuchuk suv ikki pallali mollyuskalari (baqachanoq, sadafdorlar)ninglichinkasi. Gloxidiy bahorda mollyuskalarning jabra varaqlari orasiga qoʻyilgan va urugʻlangan tuxumlaridan rivojlanadi. Gloxidiyda ham voyaga yetgan mollyuskadagi singari ikki pallali chigʻanoq, sezuvchi qillar va bissus bezidan hosil boʻladigan ip boʻladi. Gloxidiy bir oz suvda harakatlangach, chigʻanoq pallalaridagi tishchalari va lichinkalik ipi yordamida baliqlar jabrasiga va terisiga yopishadi; teri ostiga kirib olib, osmotik oziqlanadi. Bir necha haftadan soʻng metamorfoz orqali kichik mollyuskaga aylangach, suv ostiga tushib voyaga yetadi. Gloxidiy mollyuskalarning suv havzasida tarqalishida ham muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Glutamin kislota

**Glutamin kislota**, glyutamin (a-aminoglutar ) kislota, COOH-CH2CH2-CH(NH)2-COOH — kristallar. Mol.m. 147,13, suyukdanish temperaturasi 202°. Suvda yaxshi eriydi. Oqsil va qator muhim quyi molekulyar birikmalar (mas, glutation) tarkibiga kiradi. Tabiiy shakli — D. (+) izomer G.k. jonivorlar uchun almashtiriladigan aminokislota hisoblanadi. Kazein, jelatina, kleykovina tarki-bida koʻp miqdorda boʻladi. Qon plazmasi oʻzining u-monoamidi — glutamin bilan birga barcha erkin aminokislotalarning 1/3 qismini tashkil qiladi. r.K.+NH3+AT£± glutamin+ADF+N3RO4 anorganik reaksiyasi liazalar guruhiga mansub glutaminsintetaza fermenti (qarang Fermentlar) yordamida amalga oshadi, bunda jonivorlar va oʻsimliklar toʻqimalarida ortiqcha ammiakning bogʻlanishi sodir boʻladi. Shu tariqa glutamin ammiakni deoksikatsiya joyiga (aksari hollarda buyrak va jigarda) yoʻnaltiradi, u aminoguruhlar uchun zaxira boʻlib ham xizmat qiladi va oqsillar tarkibiga kiradi. Moddalar almashinuvida ayniqsa glutamin — G.k. sistemasi muxim rol oʻynaydi. G.k. moddalar almashinuvining boshqa muhim jarayonlari qayta aminlanishida (aspargin kislota bilan birga asosiy ishtirokchilardan biridir) ham qatnashadi. Dezaminlanishda a-ketoglutar kislota hosil qiladi, u esa oʻz navbatida trikarbon kislotalar sikliga, dekarboksillashda muhim neytrop agent —a-aminomoy kislota hosil boʻlishiga olib keladi; koʻp sonli sintezlarda, shu jumladan glutation, glyukoza, ornitin sintezida ishtirok etadi. G.k.ning natriyli tuzidan oziq-ovqat sanoatida mahsulotlarning taʼmi va kiymatini oshirishda, tibbiyotda tabletkalar, pastalar, shuningdek, baʼzi asab kasalliklarini davolashda qoʻllaniladigan suyuq dorilar (tomirga yuboriladi) tayyorlashda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anna Glushenkova

**Anna Ivanovna Glushenkova** (1926.1.8, hozirgi Volgograd viloyatidagi Matishevo qishlogʻi — 2017.18.4) — kimyogar olima. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1996). Kime fanlari doktori (1972), professor (1982). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida laboratoriya mudiri (1983-yildan), shu institut direktori (198489). Glushenkovaning ilmiy ishlari asosan tabiiy birikmalar kimyosiga, xususan chigit va undan olinadigan mahsulotlarni kompleks qayta ishlash masalalariga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valentin Glushko

**Valentin Petrovich Glushko** [1908.2.9, Odessa - 1989, Moskva] — energetik, akademik (1958). Raketa texnikasi asoschilaridan biri. Asosan kosmonavtika masalalari bilan shugʻullangan, kosmonavtikaga oid ilmiy-ommabop va ilmiy asarlar yozgan. G.ning asosiy nazariy va amaliy ilmiy ishlari suyuqlikli raketa dvigatellarini yaratish va takomillashtirishga bagʻishlangan. G. jahonda birinchi elektrotermik raketa dvigateli (ERD) konstruktori (1929—30). G. birinchilar qatorida suyuqlikli raketa dvigatellari - JRD (1930-31), ORM-1, ORM-102 (1930-38), RD-3 (193946) va b.ni yaratgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gloksiniya

**Gloksiniya** (Gloxinia speciosa) — gesneriyadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Vatani — Janubiy Amerika. Gloxinia hubrida turi Yevropaga dastlab 1817-yil oʻtgan. Oranjereya va xonalarda oʻstiriladi. Bargi yirik, qalin, mayin tukli, qarama-qarshi joylashgan. Gullari oq, pushti, qizil, binafsha rang, karnaysimon bandi uzun va moʻrt, chetdan changlanadi. Mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha. 3—4 oy gullayli. Qalamchasidan ham koʻpaytiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Christoph Willibald Gluck

**Christoph Willibald Gluck** (1714.2.7, Erasbax, Bavariya — 1787.15.11, Vena) — avstriya kompozitori, musiqiy klassitsizmning yirik vakili. 1752 yildan asosan Venada yashab, saroy operasida dirijyor va kompozitor boʻlgan. Vena klassik maktabining ilk opera islohotchisi sifatida "Orfey va Evridika" (1762), "Alsesta" (1767), "Ifigeniya Tavridada" (1779) kabi 100 dan ortiq operalarini yaratdi. Bularning eng yetuklari gʻoyaviy va badiiy mazmundor, ifodaviy vositalari xilma-xil boʻlib, qahramonlarning kuchli his-tuygʻulari, matonatli xulqiy fazilatlari bilan ajralib turadi. G. ariya, ansambl va balet lavhalarini izchil musiqa rivojiga boʻysundirdi, ularni yirik sahnalarga birlashtirib, operaning musiqiydramatik keskinligini kuchaytirdi, saroy spektakllariga xos dabdabali yuzaki tomoshalarga barham berdi. G. fransuz hajviy opera janrida ham ijod qilgan. "Soxta choʻri" (1758), "Aldangan qozi" (1761), "Nogahon uchrashuv yoki "Makka hojilari" (1764) va b. asarlarida Sharq mavzularini ekzotik tarzda aks ettirgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Levik B. V., Chet el musiqasi tarixi (maxsus muharrir T. Gʻafurbekov), T., 1984.
Sheldon Lee Glashow

**Sheldon Lee Glashow** () (1932.5.12) — amerikalik nazariyotchi-fizik. Ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga oid. Elektromagnit va kucheiz oʻzaro taʼsirning umumiy nazariyasini yaratgani uchun Nobel mukofoti laureati (1979; S. Vaynberg va Abdus Salam bilan birga).

## Manbalar
Glyukagon

**Glyukagon** — meʼda osti bezining Langergans orolchalari α-hujayralarida hosil boʻladigan polipeptid gormon. Organizmda moddalar almashinuvini tartibga solishda ishtirok etadi. Mol. m. 3485,29, aminokislotalar qoldigʻidan tuzilgan. Glyukagon qonda insulin taʼsirida glyukoza miqdorining kamayib ketishiga qarshi taʼsir koʻrsatadi va shu yoʻl bilan qonda qand miqdorini rostlab turishda qatnashadi. Glyukagon toza kristall holda olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glukoza

**Glyukoza** (yunoncha glykys — shirin), uzum shakari, dekstroza — tabiatda koʻp uchraydigan uglevod; geksozalarga, yaʼni uglerod atomlari 6 ta boʻlgan monosaharidlarga kiradi. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 180,16. Suyuqlanish temperaturasi 146,5°, suvda yaxshi eriydi, optik faol, kugblangan nurni oʻngga buradi. Viruslardan tortib yuksak oʻsimliklar va umurtqali hayvonlar (jumladan odam)gacha barcha tirik organizmlarning zarur tarkibiy qismi. U barcha organizmlardagi aksari sintez va parchalanish reaksiyalarida qatnashadi. Sanoatda kraxmalni gidrolizlab olinadi. Qandolatchilikda, tibbiyotda ishlatiladi.

Odam va hayvonlar toʻqimasida Glukoza zaxiradagi uglevod — glikogetga aylanishi mumkin. U koʻpgina moddalar almashinuvi reaksiyalarida qatnashadi, uglevodlar almashinuvining asosiy qismini tashkil etadi. Organizmlar uchun asosiy energiya manbai hisoblanadi. Odam krnida taxminan 100 mg Glukoza boʻlib, uning miqdori gormonlar (qarang Gormonal regulyatsiya) va markaziy nerv sistemasi tomonidan boshqariladi. U organizmda suv rejimini boshqaradi, hujayralar faoliyatini izga soladi, zaharli moddalarni zararsizlantiradi, yurakning muskul vazifasini oshiradi, tomirlarni kengaytiradi, siydik ajralishini tezlashtiradi va boshqalar. Koʻpgina kasalliklarda qonda Glukoza miqdori oshadi (qarang Giperglikemiya), natijada u siydik bilan ajralib chiqa boshlaydi.

Glukoza preparatlaridan tibbiyotda keng foydalaniladi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glyukokortikoidlar

**Glyukokortikoidlar** – odam va umurtqali hayvonlar buyrak usti bezlarining poʻstlogʻidan chiqadigan gormonlar. Kimyoviy tuzilishiga koʻra steroid. Gipofiz taʼsirida xolesterindan hosil boʻladi. Adrenokortikotrop garmon glyukokortikoidlar sekresiyasini oshiradi. Organizm hayot faoliyati uchun noqulay sharoitlar (masalan, stress, adaptatsion sindrom) roʻy berganda glyukokortikoidlar koʻp ishlab chiqariladi. Asosiy glyukokortikoidlar: gidrokortizon, kortizon, kortikosteron, 11-degidrokortikosteron. Glyukokortikoidlar asosan uglevodlar almashinuviga taʼsir etadi, jigarda oqsillardan glikogen sintezlanishiga va glyukoza hosil boʻlishiga yordam beradi; yuqori molekulali yogʻ kislotalarining biosinteziga toʻsqinlik qiladi. Glyukokortikoidlar biriktiruvchi va limfa toʻqimalari faoliyatini susaytirib, turli yalligʻlanishlar rivojlanishiga yoʻl qoʻymaydi. Glyukokortikoidlar va ularning sintetik analoglari (gidrokortizon-atsetat, prednizolon) tibbiyot va veterinariyada keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Glyukuron kislota

**Glyukuron kislota** (glyukoza va yun. uron — siydik), SNO(SNON)4 SOON — uron kislotalardan biri. Hayvon va oʻsimlik organizmlarida glyukozaning birlamchi spirt guruhi oksidlanishidan hosil boʻladigan optik faol kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 167—172°. Suvda, ishqor va karbonatlar eritmasida yaxshi, boshqa koʻpgina erituvchilarda yomon eriydi. Aksari mukopolisaharidlar, saponinlar, har xil oʻsimlik yelimlari va bakterial polisaharidlarning tarkibiga kiradi, oʻsimliklar bargida, qand lavlagida va b.da uchraydi. G.k. polisaharidlarni gidroliz qilib, sintetik usulda esa glyukoza hosilalarini oksidlab, qand kislotaning birlamchi laktonlarini kaytarib olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gnoseologiya

**Gnoseologiya** ( — „bilish“ va  — „taʼlimot“) — bilish haqidagi taʼlimot.

## Yana qarang
* Bilish nazariyasi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil