open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qoyatosh rasmlari

**Qoyatosh rasmlari** - gʻorlar (devor va shiplari), qoyatoshlar va alohida toshlarga ishlangan qad. tasvirlar. Rasmlar ishlanish xususiyatlariga koʻra 2 guruhga boʻlinadi: tosh, temir, poʻlat yoki boshqa qattiq buyum bilan urib choʻkichlash, chizish, tirnash, ishqalash yoʻli bilan yaratilgan rasmlar (ular fanda petrogliflar deb ataladi) hamda tabiiy boʻyoq — oxra va boshqa bilan chizib ishlangan oq, qora, sariq, koʻk, qizil, jigarrang rasmlar. Rangli rasmlarning ishlanish usuli u qadar murakkab emas; lekin petrog-liflarning ishlanishi ancha murakkab. Qoyatosh rasmlari ishlanish uslubiga koʻra xilma-xildir: soya, oddiy chiziqlar, tarhli, naqshdor bezakli va boshqa uslub xususiyatlariga ega. Qoyatosh rasmlari dunyoning barcha joylarida maʼlum boʻlib, paleolitdan to oʻrta asrlargacha boʻlgan davrda yaratilgan. Afrika (Sahroi Kabir va jan. togʻlarda), Amerika (Alyaska, And va boshqa togʻlar), Yevropa va Avstraliyaning togʻliq hududlarida koʻp uchraydi; Rossiya (Amur, Lena, Yenisey, Ob, Irtish, Baykal koʻli sohillari), Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo (Qoratogʻ, Boʻkantogʻ, Tomditogʻ, Tyanshan. Pomir, Nurota va boshqalar)dan topilgan petroglif Qoyatosh rasmlari diqqatga sazovor. Fransiya, ispaniya, Italiya, Hindiston, Rossiya (Lena, Amur, Baykal koʻli sohillari, Ural, Dogʻiston), Oʻzbekiston (mas, Zarautsoy rasmlari, Sangijumon, Oqsoqolotasoy rasmlari)da rangli Qoyatosh rasmlari topib oʻrgaiilgan. Qoyatosh rasmlari avvalo sanʼat obidasi sifatida sanʼat tari-xini oʻrganishda, arxeologik va tarixiy manba sifatida ibtidoiy va qad. qabilalarning ijtimoiy hayoti va ruhiy olamini oʻrganishda katta ahamiyatga ega. Yana q. Sarmishsoy rasmlari, Suratlisoy rasmlari, Takatosh rasmlari, Xoʻjakent rasmlari.

## Adabiyot
* Kabirov J., Sarmishsoyning qoyatosh rasmlari. T., 1976; Xoʻjanazarov M., Naskalnshe izobrajeniya Xodjakentai Karakiyasaya, Samarqand, 1995.
Qoqi

**Qoqi** (fors-toj. — quritilgan) — ayrim oziq-ovqat maqsulotlarini uzoq muddat saqlash usullaridan biri; quritilgan sabzavotlar, meva, qovun, goʻsht, non va boshqa Olma, nok, shaftoli, oʻrik kabi mevalar Q. qilishdan oldin yuviladi, olma, nok bir necha parrakka, danakli mevalar oʻrtasidan ikkiga boʻlinadi, urugʻi (danagi)dan tozalanadi va xirmonda oftobda yoki maxsus elektr quritgichlarda quritiladi. Pomidorni par-raklab (tuz sepiladi) yoki 2 boʻlib, baqlajonni uzunasiga 4 ga boʻlib Q. qilish mumkin. Kanop, qogʻoz qoplarda, qutilarda salqin joyda saqlanadi. Qish faslida isteʼmol qilinadi, kompotlar tayyorlanadi, ivitib ovqatga ishlatiladi yoki sabzavot Q. laridan salatlar tayyorlanadi (qarang Qovunqoqi).
Qogʻozgul

**Qogʻozgul** — astradoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik va yarim butalar turkumi; manzarali ekma gul. Shimoliy va Markaziy Amerikada 15 dan ortiq, Jan.

Amerikada 1 turi oʻsadi. Madaniy holda nafis qogʻozgul turi oʻstiriladi. Boʻyi 30—90 sm, poyasi tepadan shoxlangan, barglari choʻziq-tuxumsimon, keng nashtarsimon, poyani oʻrab turadi. Toʻpguli birmuncha dagʻal, diametri har xil. Gullarining rangi oq, qizil, sariq, pushti, novvotrang va hokazo May oyidan to sovuq tushguncha gullaydi. Urugʻidan koʻpaytiriladi. Urugʻi bahorda havo isiy boshlagach ochiq yerlarga ekiladi. Gulzorlarda, hovli, bogʻlarda, parklarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Oʻzbekistonda eng koʻp tarqalgan.
Qrim togʻlari

**Qrim togʻlari** - Qrim yarim orolning janubdagi togʻlar. Uz. 150&nbsp;km, eni 50&nbsp;km gacha. 3 qator tizmadan iborat. janubiy yoki Bosh tizma (eng baland joyi 1545 m, Babugan Yayladagi Roman-Kosh togʻi) va 2 qator kuesta tipidagi tizmalar (shim. yon bagʻirlari qiya, jan. yon bagʻirlari tik). Bosh tizma qator supasimon togʻlardan iborat boʻlib (ularning yassi yuqori yuzasi "yayla" deb ataladi), karst relyef shakllari xos. Togʻ yon bagʻirlari dub, qoraqayin va qaragʻay oʻrmonlari, yaylalar kserofit — togʻ oʻsimliklari bilan qoplangan.
Qrim urushi

**Qrim urushi**, Sharqiy urush — Yaqin Sharqda hukmronlik qilish uchun Rossiya va Turkiya oʻrtasida boʻlgan urush (1853—56). 1854 yil fevralda Turkiya Rossiyaga qarshi Buyuk Britaniya, Fransiya, Sardiniya qirolligi (1855 yildan) bilan ittifoq tuzib urushgan. Asosiy voqealari: 1853-yil rus qoʻshinlari Moldaviya va Valaxiyaga kirib borgan va Kavkazda gʻalaba qozongan, Sinopda turk flotini yakson qilgan; 1854-yil ittifoqchilar Qrimga qoʻshin tushirgan, Boltiq dengizi qamal qilingan, 1854—55 yillarda Sevastopol mudofaasi uyushtirilgan; 1855-yil Rossiya diplomatik jihatdan yakkalab qoʻyilgan. Sevastopol taslim boʻlgan, amalda harbiy harakatlar toʻxtagan. Rossiyaning harbiy va iqtisodiy qoloqligi uning magʻlubiyatiga sabab boʻlgan. Qrim urushi 1856-yil *Parij sulhi* bilan yakunlangan.

## Manbalar
Qogʻozdaraxt

**Qogʻozdaraxt** — tutdoshlar oilasiga mansub ikki uyli barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Sharqiy Osiyo va Polineziyada 6-8 turi maʼlum. Qogʻoz tut turining vatani Yaponiya va Xitoy. Boʻyi 5–16 m gacha, barglari bandli, butun yoki boʻlmali. Asosan, qogʻoz tayyorlashda ishlatiladi. Poʻstlogʻidan aʼlo sifatli qogʻoz (qogʻoz pullar, qimmatli qogʻozlar va boshqalar) ishlab chiqariladi, mahalliy xalq esa kiyim-kechak va arqon tayyorlaydi. Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda ekib oʻstiriladi. Qogʻozdaraxtning kazinoki turi Koreya yarim orol va Yaponiyada yovvoyi holda uchraydi.
Qogʻonoq suvi

**Qogʻonoq suvi** - ona qornidagi homilani oʻrab turadigan suyuqlik. Homilani tashqi taʼsirotlardan himoya qilib, uning toʻgʻri oʻsishini taʼminlaydi. Qogʻonoq suvi fiziologik ahamiyatga ega, u homilaning qimirlashiga qulaylik yaratadi, unga kislorod va oziq moddalar yetkazib turadi; homila kindigini siqilib qolishdan saqlaydi, tugʻruq vaqtida bachadon boʻynining normal ochilishiga imkon beradi. Tugʻruq boshlanishiga qadar Qogʻonoq suvining ketib qolishi ancha xavfli, bunda noxush oqibatlar yuzaga kelishi mumkin. Bunday hollarda homilador ayolni tugʻruqxonaga joʻna-tish kerak. Qogʻonoq suvida moddalar almashinuvi jarayonida homila ajratadigan mahsulotlar boʻladi. Shuning uchun Qogʻonoq suvi tarkibini oʻrganish akusherga homilaning ahvoli toʻgʻrisida ancha aniq tasavvurga ega boʻlish va zarur boʻlganda unga oʻz vaqtida tegishli yordam koʻrsatishga imkon beradi.

Homiladorlik oxirida suv miqdori 1 —1,5 l ga yetadi. Qs.ning normadan kam boʻlishi homilada tugʻma nuqsrnlar vujudga kelishiga, suv koʻp boʻlishi esa homiladorlik va tugʻish davrida turli asoratlar (mas, dard tutishining sust boʻlishi, qon ketishi va boshqalar)ga sabab boʻladi. Shuning uchun homilador ayolda koʻp suvlik alomatlari sezilganda darhol tugʻruqxonaga yotqizib tekshirish va davolash talab etiladi.
Qrimning janubiy sohili

**Qrimning janubiy sohili** — Qrim yarim orolning gʻarbda Ayya burnidan sharqda Qoradogʻ massivigacha choʻzilgan Qora dengiz sohilining bir qismi. Uzunligi 150&nbsp;km chamasida, eni 2 –8&nbsp;km. Gilli slanets va ohaktoshlardan tashkil topgan pasttekisliklar shimolida Yayla chiqigʻi bilan chegaradosh. Qrimning janubiy sohilis. — Qrim sohilining eng issiq qismi. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi. Iyul va avgustning oʻrtacha temperaturasi 24°, yanvarniki 4°. Yiliga 600&nbsp;mm yogʻin tushadi. Qrimning janubiy sohilis.da Oʻrta dengiz boʻyiga xos oʻsimlik turlari bilan birga kserofit oʻsimliklar ham tarqalgan, togʻ yon bagʻirlarining yuqori qismida keng bargli oʻrmonlar (qoraqayin va dub), baʼzi joylarda Qrim qaragʻayzorlari bor. Bogʻ va parklar koʻp. Qrimning janubiy sohilis.da Alushta, Alupka, Simeiz, Gurzuf, Artek, Misxor, Koreiz, Foros, Melas va boshqa kurortlar, sanatoriy, dam olish uylari, pansionatlar faoliyat koʻrsatadi.
Qrimtatar tili

**Qrimtatar tili** - turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til. Asosan, Oʻzbekiston va Ukrainaning bir qator hududlarida, qisman Rossiya Federatsiyasi, Tojikiston, Gruziya, Ozarbayjon, Ruminiya va Turkiyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 800 ming kishiga yaqin (1990-yillar oxiri). Qrimtatar tili tarixan tipologik jihatdan bir tekis rivojlanmagan. Unda 3 ta: shimoliy (dasht), oʻrta va janubiy lahjalar mavjud boʻlib, ularning birinchisi noʻgʻay tiliga, uchinchisi oʻgʻuz tillariga yaqin turadi. Lahjaviy farqlar fonetika, morfologiya va leksika sohalarida kuzatiladi. Fonetik xususiyatlari sifatida lab va tanglay ohangdoshligining 2-boʻgʻinga taʼsiri, 2-darajali choʻziq unlilarning mavjudligi, baʼzan soʻz boshidagi va oxiridagi h undoshining tushib qolishi (ava<hava, saba<sabah, "tong") va boshqalarni koʻrsatish mumkin. Kishilik olmoshlarining qaratqich kelishigidagi 1-shaxs birlik va koʻplik "mening, bizning" shakllarining "menim, bizim" tarzida qoʻllanishi va boshqa Qrimtatar tilining morfologik belgilaridandir. Leksikasida shu tilning oʻzigagina xos boʻlgan "balaban" (katta), "qoʻranta" (oila) kabi soʻzlar bilan bir qatorda arab, fors, grek, italyan tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham koʻpchilikni tashkil etadi.

20-asrgacha boʻlgan adabiy Qrimtatar tili Oltin Oʻrda turkiy adabiy tilidan kelib chiqqan va unda Qrim xonlarining koʻplab farmon va yorliqlari saqlanib qolgan. Eng qad. yozma yodgorligi 13-asrga mansub. 19-asrdan adabiy til bir necha marta isloh qilingan va soʻzlashuv tiliga yaqinlashtirilgan. Hozirgi adabiy til oʻtgan asrning 20-yillarida oʻrta lahja asosida shakllangan. 1929-yilgacha arab grafikasi, keyinchalik lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanilgan, 1938-yildan esa rus grafikasiga asoslangan yozuv joriy etilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969: Memetov A., Istochniki formirovaniya leksiki kr1mskotatarskogo yazshka. T., 1988.
Qalibek Quanishpayev

**Qalibek Quanishpayev** (1893.25.4, Saritau — 1968.7.6, Olmaota), — qozoq aktyori. Xalq artisti (1959). 1925-yil birinchi professional qozoq teatri tashkilotchilaridan. 1926-yildan M. Avezov nomidagi qozoq drama teatrida ishlagan. Abay (M.Avezov, "Abay"), shahar hokimi (N.Gogol, "Revizor"), general Panfilov (M.Avezov, Abishev, "Nomus gvardiyasi"), Boptista (U. Shekspir, "Qaysar qizning quyuli-shi") va boshqa rollari bilan tanilgan. davlat mukofoti laureati (1952).
Qubba

**Qubba** (strobil) — koʻpchilik yuksak oʻsimliklar (qirqboʻgʻimlar, plaunlar, ochiq urugʻlilar)ning koʻpayish organi; shakli oʻzgargan (yiriklashgan) novda. Qubba maxsus barglar-sporofillardan shakllanadi. Ignabargli oʻsimliklar Qubbalariga baʼzan Qubbalar majmui sifatida qaraladi. Yopiq uruglilar guli Qubbaning bir xili hisoblanadi.
Qubba (maʼnolari)

**Qubba**:

* Qubba (strobil) — koʻpchilik yuksak oʻsimliklar (qirqboʻgʻimlar, plaunlar, ochiq urugʻlilar)ning koʻpayish orga-ni; shakli oʻzgargan (yiriklashgan) novda.
* Qubba (meʼmorlik) — yarim shar shaklidagi ichi boʻsh qism: 1) meʼmorlikda tom turi (yana q.
Qubba (meʼmorlik)

**Qubba** — yarim shar shaklidagi ichi boʻsh qism: 1) meʼmorlikda tom turi (yana qarang Gumbaz); gumbaz ustiga ishlangan gʻoʻlasimon bezak ham Q. deb ataladi; 2) amaliy sanʼatda naqsh boʻlagi, bezak. Gilamchilik, kashtachilik, kandakorlik, zargarlik, zardoʻzlik va boshqalarda keng tarqalgan. Mas, qumgʻon, oftoba kabi idishlarning qopqogʻi ichi boʻsh qilib qavartirib Q. hosil qilib yasaladi; shuningdek, idishlar qorniga Q. yopishtirib jo-zibador bezatiladi va hokazo.
Qrim

:*Ushbu maqola yarim orol haqidadir. Shu yarim orolda joylashgan maʼmuriy birlik uchun [[Qrim Muxtor Respublikasi]]ga qarang.*

**Qrim yarim oroli** (; ; ; ) Ukraina janubidagi yarim oroldir. Maydoni — 27 ming km2. Gʻarb va janubda Qora dengiz va sharqida Azov dengiziga tutash. Shimolda tor (8&nbsp;km chamasida) Perekop boʻyni orqali Sharqiy Yevropa tekisligi bilan tutashgan. Qrim yarim orolining sharqida Qora dengiz va Azov dengizi oraligʻida Kerch yarim oroli, gʻarbida Qrim yarim orolining bir qismi — Tarxankut yarim oroli joylashgan.

Qrim orolning Shimoli-sharqiy sohili boʻylab Azov dengizining kichik qoʻltiqchalari (Sivash va boshqalar) choʻzilgan. Shimoli (yarim orolning katta qis-mi) dashtli tekislik (Dashtli Qrim), janubi (maydoni jihatdan kichik) Qrim togʻlari bilan band. Eng baland joyi 1545 m (Roman-Kosh togʻi). Janubida Qrimning janubiy sohili boʻylab kam-bar tekislik choʻzilgan; sohilning u yer-bu yerida lakkolitga oʻxshash magmatik jinslar (Ayudogʻ togʻi), qadimgi vulqon massivlar (Qoradogʻ togʻi) uchraydi. Foydali qazilmalari: Kerch temir rudasi, koʻllarda tuz va shifobaxsh loylar, ohaktosh, gil, mergel. Qrim orolning shimoliy qismining iqlimi moʻʼtadil quruq. Qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi G, 2°); yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°). Qrim orolning janubiy sohilida iqlim oʻrta dengiz iqlimi; yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°) va qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 4°gacha). Yillik yogʻin gʻarbiy qismida 1000–1200&nbsp;mm, sharqida 500–700&nbsp;mm, shimolida 300–500&nbsp;mm. Yarim orolning daryolari kamsuv; muhimlari — Chyornaya, Belbek, Kacha, Alma, Salgir. Shimoliy Qrim kanali, Salgir daryosida Simferopol suv ombori qurilgan. Bir necha yirik shoʻr koʻl bor. Shimoliy qismida kashtan, Sivash boʻylab kash-tan, shoʻrtob, shoʻrxok tuproqlar, markaziy qismida qoratuproq, togʻ oldi va togʻlarda ishqorsizlangan qoratuproq, qoʻngʻir togʻoʻrmon, yay-lovlarda qoratuproqsimon togʻ-oʻtloq tuproqlar tarqalgan. Shimoliy qismining yer yuzasi haydalib ekin ekiladi. Ozroq qismida dasht oʻsimliklari saqlanib qolgan. Togʻlarda (ayniqsa, shimoliy yon bagʻrida) dub, qoraqay-in-grab, qaragʻay oʻrmonzorlari bor. Qrimning janubiy sohilida oʻrta dengiz atrofiga xos oʻsimliklar oʻsadi. Man-zarali daraxt va butalardan iborat parklar, bogʻlar, tokzorlar, tamaki plantatsiyalari koʻp. Qrim togʻlarining janubiy etagidan sohil qismida dengiz boʻyi shahar-kurortlari joylashgan. Yarim orolda bir necha qoʻriqxona, Nikita botanika bogʻi bor. Qrim shaharlari orasida Yalta shahri juda mashhur.

## Manbalar
Qrim xonligi

**Qrim xonligi** () – Oltin Oʻrda davlatidan ajralib chiqqan va Qrim yarim orolida joylashgan turkiy davlat (1443—1783). Qrim xonligiga Hoji Garay asos solgan. U oʻzaro urushlardan soʻng badavlat tabaqalar va Buyuk Litva knyazligi yordamida mustaqil tatar davlatini barpo etgan (1443). Poytaxti — Boqchasaroy. Bu davlatga Quyi Dnepr boʻyi ham kirgan. Aholi quyidagi subetnoslarga boʻlingan: dasht (noʻgʻay tatarlari), togʻ oldi (tatlar), janubiy qirgʻoq (yaliboylular). Qrimtatar tilida soʻzlashgan. Islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qilishgan. Qrim xonligi aholisining etnik madaniy qiyofasi shakllanishida xazar, qipchoq, noʻgʻay va boshqa turkiy xalqlar bilan birga tub joy aholi (tavrlar, kimmeriylar, alanlar va boshqalar) muhim rol oʻynashgan.

Qrim xonligini Garaylar sulolasi boshqargan. Hoji Garay vafot etgach (1466), uning oʻgʻli Mengli Garay I davrida Qrim xonligi Usmonli turk sultonligining vassaliga aylangan (1475). Moskva ulugʻ knyazi Ivan III Vasilyevich Qrim xonligi bilan Oltin Oʻrda oʻrtasidagi nizolardan foydalanib, Mengli Garay bilan oʻzaro ittifoq tuzgan. Mengli Garay qoʻshini Polsha-Litva qiroli Kazimir IV mulkiga hujum qilib, uni Katta Oʻrda xoni Ahmadga yordam berishdan chalgʻitgan. Keyinchalik Qrim xonligi bilan Rossiya oʻrtasidagi munosabatlar yomonlashgan.

Qrim xonligi 16-asrda kuchayib, Moskva, Tula va boshqa rus shaharlarini bir necha marta qamal qilgan. 1613—50 yillarda 200 mingta rus kishisini asir sifatida Qrimga olib kelgan. 18-asrda Rossiya Qrimni bosib olish uchun Usmonli turklar bilan oʻzaro toʻqnashgan. Kuchuk Qaynarja sulh shartnomasiga koʻra, Qrim xonligi Turkiya vasiyligidan chiqib, Rossiya homiyligiga oʻtgan (1774). Shohin Garay xonlik qilgan davrda Qrim xonligi bosib olinib, uning hududi Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgan (1783).

## Manbalar

Ad..Safargaliyev M.G., Raspad Zolotoy Ordi, Saransk, 1960.

Qahramon Rajabov, Rinat Shigabdinov.
Qubod I

**Qubod i**, Qavad (? -531) – Sosoniylar davlati shohi (488—496, 499— 531). Zodagonlar va kohinlarning siyo-siy va iqtisodiy qudratini zaiflashtirish maqsadida mazdakiylar haraka-tiga qoʻshilgan va ularning dasturiga mos keladigan bir qancha islohotlar oʻtkazgan. Taxminan 496-yil zodagonlar Q.1 ni taxtdan agʻdarib, oʻrniga ukasi Zamaspni oʻtqazishgan. Q.1 eftaliylar huzu-riga qochib borgan, ularning harbiy yordamida taxtini qaytarib olgan (499). Shundan soʻng zodagonlarga qarshi qaratilgan siyosatini davom ettirgan, mazdakiylik tarafdorlariga yuqori mansablar bergan. Vizantiyaga qarshi muvaffaqiyatli urush olib borgan (502— 505 yoki 506); shimoliy gunnlarning bosqinini qaytargan. Q.1 davrida bir qancha shaharlarga asos solingan, sugorish kanallari tarmogʻi kengaygan va boshqa, shuningdek Q1 ning oʻgʻli Xusrav I Anushirvon davrida nihoyasiga yetgan ichki islohotlarga tayyorgarlik ishlari boshlangan. Q1 hukmronligining oxirida mazdakiylar bilan aloqasini uzgan va 3-oʻgʻli Xusrav (qarang1 ning katta oʻgʻli — Qovus mazdakiylar tarbiyasini olgan) yordamida mazdakiylar tarafdorlarini qatagʻon qilishni tashkil, etgan (528/529). 527-yildan Vizantiya bilan qaytadan urush boshlagan; u Q.I ning oʻlimidan soʻng ham davom etgan.

## Manbalar
Qubodiyon

**Qubodiyon**, Qabodiyon - Oʻrta Osiyodagi tarixiy viloyat. Kofirnihon daryosining quyi oqimida. Sagʻo-niyon bilan Vaxsh oraligʻida, hozirgi Qoʻrgontepa viloyatining Shaartuz tumani (To-jikiston) hududida joylashgan. Xi-toy manbalarida (7-asr) kexo-yenna mulki tarzida keltirilib, uning hududi sharqdan gʻarbga tomon 2 kunlik yoʻl ekani qayd etilgan. Qubodiyonning markaziy shahri Sagʻoniyon poytaxtidan qolishmagan. Shaharda 3 ta Budda monastiri joylashgan. Oʻrta asrlarda Qubodiyon nomi ilk bor Tabariy asarida 725 yil Asad ibn Abdullohning Xuttalonga yurishi munosabati bilan uchraydi. Qubodiyon 8-asr oʻrtalarida arablar tomonidan bosib olingan. 9-asrda Qubodiyon maʼmuriy jihatdan Xuttalon viloyatiga qaragan. 10-asrda esa Sagʻoniyon (Chagʻoniyon) viloyati tarkibida boʻlgan. Samʼoniyning yozishicha, 12-asrda Qubodiyon Balx viloyatiga mansub obod nohiya edi. Qubodiyon hududini Romil daryosi kesib oʻtgan. Bu yerda arablarning tamim qabilasi yashagan, ular harbiy ishda mohir boʻlishgan.

Hozirda Qoʻrgʻontepaning jan.gʻarbidagi tuman markazi Qabodiyon deb ataladi. Uning atrofida Kaykubodshoh va Qalʼai Mir shahar xarobalari bor, lekin Qubodiyon markazi oʻrni Shaartuzdan 9 km masofada joylashgan Qiziltepa yoxud Qizqalʼa oʻrnida boʻlgan. Bu yerda hayot kushonlar davridan 13-asr boshiga qadar davom etgan.

11-asrda Xurosonda roʻyan oʻsimligining "kubodi" nomli maxsus navi mashhur boʻlgan. Bu nav Qubodiyonda yetishti-rilgan va 10-asrda asosiy qishloq xoʻjaligi ekini hisoblangan; roʻyan katta miqdorda Hindistonga eksport qilingan. Undan olingan daromadning bir qismini viloyat hokimi olgan. 17-asrda ham roʻyan Qubodiyondan chetga chiqariladigan asosiy qishloq xoʻjaligi mahsuloti sanalgan, undan tashqari Qubodiyondan ajoyib anorlar va 2 turdagi uzum shinnisi chiqarilgan. Qubodiyon togʻlarida 10-asrda neft. saqich va bitum, shuningdek, feruza konlari boʻlgan. 12-asrda Samʼoniy Qubodiyonning mashhur shifobaxsh bulogʻi haqida yozgan. Bu buloq hozirda Chiluchor chashma deb ataladi. Uning oldida yaqin vaqtlargacha eski masjid boʻlgan. uning ustunlaridan birida masjid qurilgan sana (749 yil) koʻrsatilgan. 19-asr va 20-asr boshida Qubodiyon Buxoro amirligining Qubodiyon bekligiga boʻysungan.

Ad.:Kamaliddinov Sh. S. Istoricheskaya geografiya Yujiogo Sogda i Toxaristana po araboyazmchnmm istochnikam IX — nachalo XIII vv.. T., 1996.

Faxriddin Hasanov.
Qubla-ustyurt

**Qubla-ustyurt** - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha (1964-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻngʻirot (200&nbsp;km). Aholisi 235 kishi (2005). 8 yillik maktab, Qubla-Ustyurt gaz quvurlari boshqarmasi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, madaniyat uyi, tibbiy punkt bor.
Qubod

**Qubod**, Kavat — neolit va jez davriga oid makonlar. Xorazm hududidagi Amudaryoning qad. Oqchadaryo deltasining gʻarbiy qismida, koʻchma qumtepalarning shim.da joylashgan. Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi tomonidan tekshirilgan. Kaltaminor madaniyatiga oʻxshaydi. Q. bir necha qatlamlarga boʻlingan, baʼzi qatlamlari jez davriga oid makonlardir, shulardan ayrimlari ancha mukammal oʻrganilgan. Q.da yashovchilar ovchilik, baliq ovlash va terimchilik bilan shugʻullangan. Q.-5 qatlamidan topilgan buyumlar yarim yumaloq shaklda toʻlqinli va toʻgʻri chiziqlar bilan bezatilgan "ko-salar" va boshqa sopol buyum siniqlaridan iborat. Bu naqshlar Jonbos qalʼa makoni idishlari bezagiga oʻxshaydi. Q.-7da Kaltaminor madaniyatiga xos turar joy qoldigʻi topilgan. Turar joylarning maydoni 40–50 m;. asosan, qamish va yegʻochdan, qisman loydan qilingan boʻlib, qurilishda ustunlardan ham foydalanilgan. Qazishlar natijasida uylardan oʻchoq va kul qoldiqlari, sopol idishlarning siniqlari, suyak va chaqmoqtosh buyumlari topilgan. Sopol buyumlarning sirti boʻrtma shaklda bezatilgan. 3 mingga yaqin chaqmoqtosh qurollar topilgan.
Qubodqalʼa

**Qubodqalʼa**, Kavatqalʼa - oʻrta asrlarga oid qalʼa xarobasi. Beruniy shahrining shimoli-sharqida joylashgan. Q. toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi yirik, mustahkam 4 ta qoʻrgʻondan iborat. Q. Xorazm arxeologiya etnografiya ekspeditsiyasi tomonidan tekshirilgan. Qazishlar natijasida serhasham bezatilgan xonalar ochilgan. Xonalarning hajmi katta boʻlgani uchun ustunlar ishlatilgan, eshiklari oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. Q.dan Xorazm madaniyatining yuksak taraqqiyoti haqida guvohlik beruvchi koʻplab arxeologik materiallar (turli rangdagi nafis sirli sopol idishlar, qandilsifat sopol buyumlar, tanga, metall ashyolar va boshqalar) topilgan. Q. moʻgʻullar istilosi natijasida 13-asr boshlarida xarobaga aylangan.
Quvasoy

**Quvasoy** — Fargʻona viloyatidagi 4 ta shahardan biri. Quvasoy shahri 1954-yilda tashkil topgan. Shahar markazi Quvasoy shahri. Fargʻona shahridan janubi-sharq tomonga 22 km masofada joylashgan boʻlib, Fargʻona shahri, Quva tumani, Fargʻona tumani hamda Qirgʻiziston respublikasi bilan chegaradosh. Umumiy yer maydoni 264 km² ni tashkil qiladi.

QUVASOYLIKLAR KANALI👇

https://t.me/Quvasoyliklar_Kanali

## Aholisi
Aholisi 96,8 ming kishidan ortiq (2022-yilgi hisob-kitoblarga koʻra), shu jumladan, shahar aholisi — 42,9 ming kishi (57,6%), qishloq aholisi — 31,6 ming kishi (42,4%). Milliy tarkibga koʻra oʻzbeklar 43,5%, tojiklar 29%, qirgʻizlar 11,5%, ruslar 7,9% boshqa millat vakillari ham istiqomat qiladi. Maʼmuriy hududiy tuzilishi jihatidan 36 ta aholi yashash punktlariga boʻlinadi.

## Sanoati

Temir yoʻl stansiyasi bor. Quvasoyda kichik korxona, mikrofirma va boshqa turdagi korxonalar faoliyat yuritadi. Aholiga maishiy xizmat koʻrsatish korxonasi, shisha, idish, gʻisht, chinni, temir-beton, uy-roʻzgʻor kimyosi zavodlari, avtokorxona, qurilish korxonalari ishlab turibdi. Markaziy kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar mavjud. Quvasoy shahrida masjidlar va cherkovlar ham faoliyat yuritadi. Undan tashqari Quvasoy katta bozori ham faoliyat koʻrsatib kelmoqda. Quvasoydan Fargʻonaga avtobus, yengil avtomabillar va xususiy taksilar qatnaydi.

Qulay tabiiy sharoit, ohaktosh, gips va turli gillarning eng boy konlari, yirik koʻmir konining yaqinligi, Quvasoydan oʻtgan temir yoʻl — bularning barchasi sovet davrida yirik sanoat markazining rivojlanishi uchun sharoit yaratdi.

Shaharda 5 ta yirik sanoat korxonasi mavjud:

* „Alesta Glass“ DP
* „Kvarts“ OAJ
* „United Cement Group“ UCG (Quvasaytsement)
* „Quvasoy chinnisi“ AJ
* „Elektroqishloq qurilish“ beton buyumlarni nazorat qilish punkti.

Sement, shifer, qurilish oynasi, konserva, shisha, temir-beton buyumlar ishlab chiqariladi.

Shaharda 8 ta qoʻshma korxona faoliyat koʻrsatmoqda:

* „TJM Deloros“ (Oʻzbek-Amerika),
* Delcons (Oʻzbek-Amerika-Italiya) hozirda ishlamayapti,
* „Imbek“ (Oʻzbek-Koreys),
* „Quvasaytsement“ (Oʻzbek-Kipr),
* „Sut vodiysi“ (Oʻzbek-Rus),
* „Fargʻona shishasi“ (Oʻzbek-Britaniya),
* Unitex LTD (Oʻzbek-Amerika),
* „Art soft ceramics“.

## Iqlimi
Iqlimi keskin kontinental. Iyulning oʻrtacha harorati +30 °C, yanvarda esa 0 °C ni tashkil qiladi.

## Taʼlim va madaniyat
Shaharda „Zebuniso“ madaniyat saroyi,  29 ta umumtaʼlim maktabi shundan 2 tasi gimnaziya ([ayrim fanlar chuqurlashtirilgan maktab]) va 1 ta Prezident maktabi va undan tashqari 2854 oʻquvchiga moʻljallangan 3 ta kasb-hunar kolleji mavjud(2020-yilgi tahririyatga koʻra). Kutubxonalar, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat bogʻi bor.

## Manbalar
2  https://t.me/Quvasoyliklar_Kanali

## Havolalar
*
Masharip Quvaqov

**Masharip Quvaqov** (1938.13.5 — Xoning umumiy razm viloyati, Bogʻot tumani Beshariq koʻrinishi. qishlogʻi — 2002.2.1) — qishloq xoʻjaligi novatori, Oʻzbekiston Qahramoni (1997). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1994). Toshkent xalq xoʻjaligi institutini tugatgan (1966). Mehnat faoliyatini 1955-yildan Bogʻot tumanidagi Narimanov (keyinchalik Iskandar Doʻsov nomidagi) jamoa xoʻjaligida hisobchi vazifasidan boshlagan. Shu xoʻjalikda yoshlar tashkiloti yetakchisi, bosh iqtisodchi (1968—70), „Bogʻot“ szi direktori (1974—1986), Xorazm viloyati agrosanoat qoʻmitasi raisining birinchi oʻrinbosari (1986—91). 1991-yildan „Bogʻot“ (hozirgi M. Quvaqov nomidagi) shirkat xoʻjaligi boshqaruvi raisi. Quvapov rahbarlik qilgan xoʻjalik uzoq yillar davomida paxta, sholi va bugʻdoydan yuqori hosil yetishtirishga erishdi. Xoʻjalikda sugʻoriladigan yerlar 3000 gektarga yetkazildi. Sholidan 1999-yilda 50 s/ga, bugʻdoydan 65 s/ga, paxtadan 32,3 s/ga hosil olindi. Xoʻjalikda respublikada birinchi boʻlib kuzgi bugʻdoydan boʻshagan maydonlarga sholi niholini oʻtqazib ekish usuli muvaffaqiyatli joriy qilindi.

Shirkat xoʻjaligi markaziy qoʻrgʻonida byusti oʻrnatilgan (2004).
Quvvat

**Quvvat** — ishning shu ish bajarilgan vaqtga nisbati bilan aniqlanadigan fizik kattalik. Agar ish bir tekis bajarilsa, I=A/g formula bilan aniqlanadi; bu yerda A—/ vaqtda bajarilgan ish. Umumiy holda I=yA/(I; bunda a"A — juda kichik Sh vaqt ichida baja-rilgan ish. Quvvat vatt (Vt) larda ifodalanadi. Quvvatning tizimdan tashqari ot kuchi (o.k.) o.k.=735,499 Vt).

Elektr toki muayyan vaqt orali-gʻida bajargan ish elektr toki Quvvat i [deb at[aladi. Oʻzgarmas tok zanjirida Quvvat kuchlanish bilan tok kuchi koʻpaytmasiga teng. Oʻzgaruvchan tok kuchlanishi va tok kuchi oniy qiymatlari koʻpaytmasi oniy Quvvat shu oʻtgan vaqtdagi oʻrtacha Quvvat faol Quvvat, tok va kuchlanishning amaldagi qiymatlari koʻpaytmasi toʻliq Quvvat sinusoidal tok uchun toʻliq Quvvatning tok kuchi va kuchlanish orasidagi fazalar siljishi burchagi sinusiga koʻpaytmasi reak-tiv quvvat deb ataladi.

Muayyan yuza orqali vaqt birligida tovush toʻlqinlari olib oʻtadigan energiya tovush Quvvat bu Quvvatning yuza birligiga keltirilgan oʻrtacha qiymati tovush intensivligi deyiladi (qarang Tovush).

N=A/t, N=quvvat, A=bajarilgan ish, t=shu ishni bajarish uchun ketgan vaqt
N=U*I, N=quvvat, U=o'tkazgich uchlaridagi kuchlanish, I=o'tkazgichdan o'tayotgan to'k kuchi 
[N]=J/s=w
[N]=V*A=w
Qubchur

**Qubchur** — uy hayvonlari uchun olingan soliq turi. 1235-yil Oʻqtoy qoon tomonidan joriy qilingan. Q.ga binoan 100 bosh jonivordan biri saltanatga soliq tarzida topshirilgan. Kimning uy hayvonlari soni yuzdan kam boʻlsa, u Q.ga tortilmagan. Dastlab Q, asosan, chorvadorlarga nisbatan qoʻllangan. Keyinchalik u oʻtroq aholidan ham undi-rilgan. Kichik Osiyoda q. faqat chorvachilik bilan mashgʻul aholi qatlamidan olingan. Elxoniylar davlatida chorva-dorlar ham, dehqonlar ham Q.ga tortilgan. q. arablar tomonidan joriy etilgan xirojga muvofiq kelgan. Elxoniylar saltanatida moʻgʻullar va koʻchmanchi aholi koʻp istiqomat qiladigan oʻrinlarda Q va qad. soliqturlari mustahkam mavqega ega boʻlgan hududlarda xiroj atamasi isteʼmolda boʻlgan. Oltin Oʻrda va Oʻrta Osiyo xonliklarida 100 bosh jonivordan 1% miqdorda davlat hisobiga olinadigan soliq q. istilohi bilan yuritilgan.
Quvushshoxlilar

**Quvushshoxlilar** — juft tuyoqli sut emizuvchilar oilasi. Gavdasi har xil kattalikda. Erkagi urgʻochisiga nisbatan yirikroq. Erkaklarida, koʻpincha ur-gʻochilarida ham 1 juft, baʼzan 2 juft (4 shoxli antilopa) shoxi bor. q. shoxlari muguz bilan oʻralgan; hayoti davomida almashinmaydi. 43 uruqqa mansub 125 turi maʼlum. Avstraliya va Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda tarqalgan.

Q. — oʻtxoʻr, aksariyat poligam. 1—5 ta bola tugʻadi. Koʻpchilik turlari kichik poda boʻlib yashaydi. Ayrim antilopalar boshqa hayvonlar (fillar, zebralar, tuyaqushlar va boshqa antilopalar) bilan birga baʼzan katta poda hosil qiladi. Koʻpchilik turlarining soni keskin kamayib bormoqsa; ayrim turlari (jayron, zubr) faqat milliy bogʻlarda saqlanib qolgan. Oʻzbekiston faunasida 5 turi, jumladan, saygʻoq maʼlum; 4 turi (arhar, jayron, morxoʻr, togʻ takasi) Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan (yana qarang Juft tuyoqlilar).

::::d:Q25497 (Bovidae)?
Qudachilik

**Qudachilik** — yigit va qizni unashtirish marosimidan keyin har ikkala oila aʼzolarining qarindoshlik jihati. Qarindoshlik aloqalari nikoh toʻyidan keyin yanada mustahkamlanadi. qudalar bir-birlari bilan yaqindan tanishish uchun navbatma-navbat "quda chaqiriq" marosimini oʻtkazadilar. Bunday oʻzaro muloqotlar 2 oilani, ularning farzandlari tufayli yuzaga kelgan qarindoshchilikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Bir-birlarini yanada chuqudroq oʻrganishlariga yordam beradi.

Oʻzbek xalqida "qudachilik ming yilchilik" degan maqol bor. Qudalar oʻzaro munosabatlariga oʻta ehtiyotkorlik bilan yondoshadilar. Har 2 oila aʼzolari doimo bir-birlarining holidan xabar olib turishi, quda taraf toʻy-maʼra-kalarida faol ishtirok etishi zarur. q. munosabatlarining kelajakda qanday tus olishi kelin-kuyovning tarbiyasi, odob-axloqi va maʼnaviyatiga ham bogʻliq.
Quva budda ibodatxonasi

**Quva budda iboddtxonasi** (7-8 a.lar) — qad. Shahriston yodgorligining shim. tomonidagi rabod qismida bunyod etilgan ibodatxona. Arxeologik tekshirishlar natijasida shu aniqpandiki, 7-asr oxiri — 8-asr boshlarida Shahristonda uy-joy va aholi koʻpayib, undan tashq-aridagi hududni oʻzlashtirishga ehtiyoj tugʻilgan. Ushbu joyda 80 dan ortiq xona, 5 ta koʻcha va ular bilan bogʻliq markaziy maydon qazib ochilgan. Uning shimolida esa 7—8-asrlarda foydalanilgan budda ibodatxonasi qoddiqlari kavlab oʻrganilgan. Ibodatxona 2 ta katta zaldan iborat boʻlib, biri sigʻinish uchun, ikkinchisi ibodat qilishga moʻljallangan. 1xonada iloh (xudo)larga qurbonliklar (gul, meva-cheva va boshqalar) keltirilib, oʻrtadagi tagkurasiga qoʻyilgan va ibodat qiluvchilar aylanib chiqib ketishgan. Uning yongʻinasida asosiy ibodat bajariladigan xona boʻlib, uni yarmi saqtangan xolos. Kuchli yongʻin natijasida binolar va ulardagi buyumlar kuyib yoʻq boʻlib ketgan. Shunga qaramay, 2 otliq va ular yonidagi jangchilar haykallarining parchalari saqlangan. Haykallar. tasvirlar majmuasila yovuzlik ilohi Mara, yaxshilik ilohi va budda himoyachisi Shri-devi, Manjushra siymolari yaxshi saqlanmagan.

Quva budda iboddtxonasii. oʻzining meʼmoriy yechimi bilan Oʻrta Osiyedagi Budda inshootlaridan ayrim belgilariga koʻra bir oz farq qiladi. Xususan, Budda ibodatxonalariga xos va diniy marosim oʻtkazishda foydalanilgan ayrim meʼmoriy belgilar bunda uchramaydi. Quva budda iboddtxonasii. qurilishida koʻproq mavjud shart-sharoit va mahalliy qurilish anʼanasidan foydalanilgan. Yana bu yerdan topilgan haykallar tasvirlarida, ayniqsa, yuz tuzilishida bir oz boʻlsa-da, turkiylashgan qiyofa berishga harakat qilingan. Bu ibodatxona va topilmalar mutaxassislar tomonidan koʻplab tortishuvlarga sabab boʻldi. Bu inshoot budda dinidagi mustaqil oqim — vad-jrayana yoʻnalishiga taalluqli yagona yodgorlik deb talqin etilmoqda. Bu oqim koʻproq hinduizm taʼsirida boʻlib, Oʻrta Osiyoda faqat Quva budda iboddtxonasii.da kuzatilgan.

Quva budda iboddtxonasii. topilmalari Hindiston va Sharqiy Turkistonda aniqlangan materiallarga oʻxshashligi bilan, oʻrta asrlardagi madaniy-iqtisodiy aloqalarni yanada rivojlanganini, madaniyat va sanʼatni yuksalganini koʻrsatadi.

## Adabiyot
* Bulatova V.A., Drevnyaya Kuva, T., 1972; Staviskiy B.Ya., Sudbi buddizma v Sredney Azii (po arxeologicheskim dannim), M., 1998.

Boqijon Matboboyev.
Quddus Muhammadiy

**Quddus Muhammadiy** (Muhammadiyev Quddus) (1907.25.10 – Toshkent – 1997.21.6) – bolalar shoiri. Oʻzbekiston xalq shoiri (1982). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1957). “Doʻstlik” ordeni (1995), vafotidan soʻng “Fidokorona xizmatlari uchun” ordeni sohibi.

Qishloq xoʻjaligi texnikumini tugatgan (1930), Oʻrta Osiyo davlat universiteti (1931—32) va Toshkent tibbiyot instituti (1932—37)da oʻqigan. Maktabda oʻqituvchi (1930—32). Islom shoir kotibi (1941 – 45). Sheʼrlari 1928-yildan „Quddus“ taxallusi bilan matbuotda bosilgan. dastlabki sheʼrlar toʻplami – „Oʻquvchiga esdalik“ (1946) maktab bolalari hayotiga bagʻishlangan. „Sheʼr va ertaklar“, „Sinov“ (1947), „Orzu“, „Bahor keldi“ (1948), „Qirq oʻgʻil, qirq qiz“ sheʼriy toʻplamlari (1951) hamda „Yangi uy“ (1953), „Kitob“, „Bu binoni kim qurgan?“, „Oq togʻlar“, „Tentaksoy“ kabi asarlarida inson mehnati ulugʻlangan. „Qanday boʻlmogʻim kerak?“ (1960), „Juda qiziq, juda chiroyli“ (1961), „Ona-bola mehri“ (1963), „Bola boshidan, oʻgʻlon yoshidan“ (1964), „Qanotli doʻstlar“ (1978), „Choʻpon bobo qoʻshigʻi“ (1979) va boshqa sheʼr va ertaklar toʻplami nashr qilingan. Q. M. bolalarning yoshiga, saviyasiga mos qilib asarlar yaratgan, adabiybadiiy vositalarni izlab topgan, kinoya, satira va yumor unsurlaridan unumli foydalangan. Q. M. ijodiga xos boʻlgan asosiy xususiyat uning asarlarida badiiylik, maʼrifiylik va tarbiyaviylikning uygʻunligidadir. Shoir ijtimoiy hayot voqealari va tabiat hodisalariga teran nazar tashlaydi, ularning oʻziga xos ichki va tashqi tomonlarini, rivojlanish qonuniyatlarini chuqur idrok etadi hamda ularni bolalar adabiyoti talablariga muvofiq, yaʼni jonli va dinamik tarzda gavdalantiradi va badiiy umumlashgan obrazlar yaratadi. „Tabiat alifbesi“ (5 kitob, 1974—80)da bolalarni Oʻzbekistonning boy va goʻzal tabiatini sevishga, suv va havosini musaffo saqlashga chaqirgan. „Kitob va Oftob“ (1986), „Men sizga bir hikmat aytaman“ (1987) kabi asarlar muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Vafotidan keyin, 2025-yilda „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan.

As. Tanlangan asarlar, T., 1957; Ochil dasturxon [Sheʼr va ertaklar[, T., 1970; Serebristiy topol, Stixi, M., 1982.

## Adabiyot
* Qoʻshjonov M., Quddus Muhammadiy va Kudrat Hikmat, T., 1963; Bat L., Shoir va pedagog ["Oʻzbek sovet bolalar adabiyoti" toʻplamida), T., 1969; Xoʻjayeva R., Quddus Muhammadiy, T.. 1980.

## Manbalar
Qudrat hikmat

**Qudrat hikmat** (1925 - Toshkent — 1968.10.4) — bolalar shoiri. Toshkent Pedagogika instituti kechki boʻlimini tugatgan (1957). Respublika gaz.larida adabiy xodim (1950—53), Badiiy adabiyot va sanʼat nashriyotida boʻlim mudiri (1960—68). Dastlabki sheʼriy toʻplami — "Mening Vatanim" (1950). "Baxtli bolalar" (1951), "Obodlik" (1953), "Doʻstlik" (1954). "Uch oʻrtoqning sovgasi" (1957), "Nevara mehri", "Chirchiq farzandi" (1961), "Alisher va kitob" (1962), "Ilonshoh va uning amaldori ari haqida ertak" (1963), "Soatjonning soati" (1964), "Toshbaqalar hujumi" (1965), "Shamol botir" (1966), "Daydi bola", "Oʻgʻlim bilan suhbat" (1970), "Olmos mening yuragim" (1983), "Mening yuragim" (1986) va boshqa toʻplamlarga kirgan sheʼr, ertak va dostonlari Onavatan madhi, tabiat va fasllar tasviri, bolalar hayoti hamda taʼlim-tarbiya muammolariga bagʻishlangan.

Q.H.ning vatan madhidagi "Mening Vatanim", tabiat va fasllar tasviridagi "Bu qaysi fasl?", "Togʻ manzarasi", "Ertalab", Yangi yil taʼrifidagi "Yasha, Yangi yil", "Biz ekkan archa", xalq ogʻzaki ijodidagi oʻyin qoʻshiqlari asosida yaratgan "Oq terakmi, koʻk terak?", "Chillak oʻyini" singari sheʼrlari ifodasining soddaligi, serboʻyoq va yorqin manzaralar yaratilganligi bilan ajralib turadi. Q.H. tugʻma bolalar shoiri sifatida oʻzbek bolalar sheʼriyatiga yangi badiiy tovlanishlarni olib kirgan, uning vazn, band, qofiya tizimini bolalar ruhiyatidan kelib chiqqan holda isloh etgan. V.Mayakovskiy, S.Marshak, S.Mixalkov, A.Surkov, M.Bajan, A.Barto va boshqalarning bolalarga atalgan sheʼrlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

## Adabiyot
* Qoʻshjonov M., Quddus Muhammadiy va Qudrat Hikmat, T., 1969; Qoʻshjonov M., Qudrat Hikmat, T., 1978.

Rahmatulla Barakayev.
Quyon (maʼnolari)

**Quyon**:

* Quyon — yulduz turkumi
* Quyon (hayvon) — tovushqonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon.
Quyonsuyak

**Quyonsuyak** — dukkakdoshlar oilasiga mansub buta yoki daraxt. Qozogʻiston, Oʻrta Osiyoda, Gʻarbiy Sibirning jan.-gʻarbida va Xitoyda tarqalgan. Oʻzbekistonda Qizilqum choʻlida, Buxoro viloyatida, Qoraqalpogʻistonning qumli yerlarida oʻsadi. Ildizi oʻqildiz. Boʻyi 0,5–3 m. Daraxtining boʻyi 8 m ga yetadi. Novdalari ingichka, osilib turadi. Barglari yaltiroq-kumushrang, mayin, uz. 2 — 3 sm. Gullari havorang, xushboʻy, shingillarga yigʻilgan. mevasi 2—3 dukkak. Yogʻochidan har xil buyumlar tayyorlanadi, ildizidan boʻyoq olinadi va koʻchma qumlarni mustahkamlash maqsadida ekiladi. Oʻtin sifatida foydalaniladi. Ildizidan koʻpayadi. 25—30 yil yashaydi.
Quyonchilik

**Quyonchilik** - chorvachilikning quyonlarni urchitish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi. Quyonchilikning asosiy mahsuloti — goʻsht, teri va tivit. Quyon goʻshti toʻyimli parhez mahsuloti; terisi moʻyna sanoati uchun muhim xom ashyo; tiviti issiqlik oʻtkazuvchanligi jihatidan merinos qoʻylari junidan qolishmaydi, trikotaj, fetr, duxoba va boshqa mahsu-lotlar tayyorlashda ishlatiladi.

Oʻzbekistonda 20-asrning 30-yillaridan rivojlana boshladi. Shu davrda nasldor quyonlar yetishti-ruvchi bir necha davlat, jamoa xoʻjaliklari va davlat naslchilik parvarishxonalari barpo etildi. Yakka xususiy (tomorqa) xoʻjaliklarda Quyonchilik rivojlandi. Urushdan keyingi yillarda Quyonchilik mahsulotlari koʻpaydi. Quyonchilik fermalarida goʻshti, terisi va tiviti, ayrim xoʻjaliklarda faqat goʻshti uchun boqiladi. Goʻsht-teri uchun quyon boqiladigan fermalarda har bir ona quyondan oʻrta hisobda (yiliga 4 marta 5 tadan bolalaydi) 20 tadan bola, yaʼni yiliga 50&nbsp;kg dan ortiq goʻsht va 20 dona teri (mikroiqlimi boshqa-riladigan binolarda 30—35 quyon bolasi yoki 75–80&nbsp;kg goʻsht) olinadi. Broyler quyon bolalarini semir-tirish uchun boquvchi fermalar ularni onalari bilan boqib, yoshi 2— 2,5 oylik va tirik vazni 2&nbsp;kg cha boʻlganda boshqa xoʻjaliklarga sotadi. Tivit uchun quyon boqiladigan fermalarda har bir katta quyondan yiliga 350—700 g tivit olinadi.

Quyonchilik fermalarini nasldor quyonlar bilan taʼminlash uchun naslchilik fermalari va naslchilik xoʻjaliklarida quyonlarning eng yaxshi zotlari: shinshilla, katta oq quyon, katta kulrang quyon, kumushrang, koʻk, qora-qoʻngʻir, flandr, angor quyon va boshqa zotlari yetishtiriladi. Oʻzbekistonda shinshilla, oq ulkan, marder, qora-qoʻngʻir, vena zangorisi, oq kaliforniya, oq hamda qizil tivitli kabi zotlari (umumiy bosh soni 100 mingdan koʻproq), asosan, havaskor, shaxsiy va fermer xoʻjaliklarida parhez goʻshti, momigʻi va moʻynasi uchun boqiladi. Har yili 30 ming dona atrofida quyon terisi tayyorlanadi.

Quyon goʻshti eng koʻp yetishtiriladigan mamlakatlar Fransiya, Italiya, AQSH, shuningdek, Buyuk Britaniya, Vengriya, Polsha va boshqa

## Yana qarang

* Chorvachilik
* Quyonlar

## Adabiyot
* Pomitko V.N., Aleksandrov V. N., Uchebnaya kniga krolikovodstva, 2 izd., M., 1985.
Quyonquyruq

**Quyonquyruq** — sigirquyruqdoshlarga mansub ikki yillik begona oʻt. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Poyasi tik oʻsadi, boʻyi 30— 120 sm, kam shoxlaydi, ildiz oldi barglari choʻzinchoq, patsimon shapaloqli, yuqoridagilari nashtarsimon, arra tishli. Gullari sariq, shingil toʻpgulga yigʻilgan. Ildizi oʻqildiz. May — oktabrda gullab mevalaydi. mevasi sharsimon koʻsakcha. Urugidan koʻpayadi. Urugʻlari past va yuqori temperaturada ham qoʻkarib chiqaveradi. Alr. — mayda urugʻidan maysa, ildiz boʻgʻizidan nov-dalar paydo boʻladi. Beda, don ekinlari, gʻoʻza va boshqa chopiqtalab ekinlar orasida uchraydi. Bogʻlarda, uzumzorlarda, yoʻl yoqalarida va tashlan-diq yerlarda ham oʻsadi.

Kurash choralari: yerni chuqur haydash.
Quyon

**Quyon** — osmonning Janubiy yarim sharidagi kichikroq yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzlari 2,6 va 2,8 yulduz kattaligida. Orionagm janubda, Eridan, Yakkashox, Kabutar va Iskana yulduz turkumlari orasida joylashgan. Oʻzbekistonda qishda yaxshi koʻrinadi.
Quyonquloq

**Quyonquloq**, lindelofiya — govzabondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Oʻrta Osiyoda, Afgʻoniston va Eronda tarqalgan. Oʻzbekistonda uzun ustunchali Q. yoki koʻkgul turi oʻsadi. Ildizi oʻqildiz. poyasi tik, boʻyi 40—80 sm. Ildiz boʻgʻzidagi barglari yirik (uz. 25—50, eni 2—5 sm), toʻpguli roʻvaksimon, guli koʻk-havorang. Iyun — sentabrda gullab urugʻlaydi. Mevasi yongʻoqcha. Togʻ zonasi, daryo, kanal va yoʻl boʻylarida, paxtazorlarda oʻsadi.
Quyosh batareyasi

**Quyosh batareyasi** — yarimoʻtkazgichli fotoelementlarga asoslangan tok manbai; quyosh radiatsiyasi energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantiradi. Quyosh batareyasi Elementlarining ishlashi ichki fotoeffekt hodisasiga asoslangan. Dastlabki quyosh elementini 1953—54 yillarda AQSH olimlari G.Pirson, K.Fuller va D.Chapinlar ishlab chiqishgan.

Quyosh batareyasining quvvati yarimoʻtkazgich materialiga, quyosh elementining konstruktiv xususiyatiga va batareyadagi elementlar soniga bogʻliq. Quyosh ele-mentlari tayyorlashda kremniy §1, galliy Oa, mishyak Az, kadmiy Syo, oltingugurt 5, surma 8, tellur Te asosidagi materiallardan foydalaniladi. Quyosh batareyasi odatda usti yaltiroq qopla-mali yassi panel koʻrinishidagi quyosh elementlaridan tayyorlanadi. Batareyadagi quyosh elementlari soni bir necha ming donagacha, panelining sathi oʻnlab m2, tok kuchi yuzlab a, kuchlanishi oʻnlab V, generator quvvati bir necha oʻn kVt gacha boradi.

Q.6., asosan, kosmonavtikaaa, Yer sunʼiy yoʻldoshlari apparatlarini elektr energiyasi bilan taʼminlashda foydalaniladi. Yerda esa Quyosh batareyasi koʻchma avtomat radiostansiyalari va radiopriyomniklarda tok manbai sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda quyosh energiyasidan foydalanish masalalari bilan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizika-texnika institutipya. shugʻullaniladi.

## Yana qarang

* Quyosh energetika qurilmasi
Quyosh dogʻlari

**Quyosh dogʻlari** - Quyosh fotosferasida kuzatiladigan tim qora detallar. Quyosh dogʻlari pora deb ataluvchi kichik qora nuqtalar (oʻlchami 1000 – 2000&nbsp;km) koʻrinishida paydo boʻladi. Dogʻ kun sayin kattalashib, diametri = 5000&nbsp;km ga yetgach, yarimsoya bilan oʻraladi. Eng katta Quyosh dogʻlarining diametri 20000&nbsp;km gacha yetadi. Hozirgacha kuzatilgan eng katta dogʻning oʻlchami 100000&nbsp;km ga yetgan. Quyosh dogʻlari ning kichiklari bir sutkagacha yashaydi. Quyosh dogʻlari koʻpincha katta va kichik dogʻlardan iborat guruhlarni tashkil qiladi. Bu guruhlar Quyosh gardishida juda katta maydonlarni egallashi mumkin. Guruhlar 3 — 4 hafta, baʼzilari 3—4 oygacha ham yashashi mumkin. Quyosh dogʻlari Quyosh ekvatorining ikkala tomo-nidan 5° dan 30° gacha geliografik kengliklarni oʻz ichiga olib, dogʻ das-tlab quyi kenglamada paydo boʻladi. Quyosh dogʻlarini birinchi boʻlib 1611-yilda G.Galiley teleskop yordamida kuzatgan. Nemis astronomi G.Shvabe esa 1843-yilda Quyosh dogʻlarining soni oʻzgarishini topgan. 1913-yilda amerikalik astronom J.Xeyl Quyosh dogʻlari Quyosh sirtining sovigan qismlari ekanligi va fraungofer chiziqlarinit Zeyeman effektilsh ajralishi tufayli Quyosh sirtida kuchli magnit maydonlari borligini kashf qilgan. Magnit maydonlari Quyosh qaʼridan fotosferaga chiqayotgan energiya oqimini kamaytiradi va oqibat-da, ularning yuzaga chiqish joyida temperatura pasayib ketadi. Quyosh dogʻlari oʻzagi foto-sferadan 5 marta xira, yarimsoya esa oʻzakdan 4 marta yorugʻ. Quyosh dogʻlari oʻzagining temperaturasi fotosfera trasidan 1000— 2000 K ga past (4500 K va undan kam). Quyosh dogʻlarining oʻrtacha yillik soni davriy ravishda 11 yilda oʻzgarib turadi. 20-asrga kelib bundan ham uzoqroq (22, 80, 90, 600 yillik) davrlar topilgan.
Quyosh magnetizmi

**Quyosh magnetizmi** - Quyoshda magnit maydon mavjudligi bilan bogʻliq murakkab va oʻzgaruvchan hodisalar majmui. Quyosh faolligi Quyosh magnetizmining oʻzgaruvchan tabiatini bevosita namoyon qiladi. Quyosh magnit maydonini 1908-yilda amerikalik astronom J.Xeyl kashf etgan. Quyosh magnit maydonlari Zeyeman effekti asosida oʻlchanadi. Quyosh faol, fon va umumiy sohalar magnit maydonlarini ajratish mumkin. Faol sohalar eng kuchli mag-nit maydonlariga ega. Mas, Quyosh doglari markazida magnit maydon kuchlanganligi 2000 — 5000 E. Umuman Quyosh dogʻlari magnit maydon kuchlanganligi 1400Edan ortiq boʻlganda hosil boʻladi. Faol sohalar magnit maydonlarida yigʻilgan energiya juda katta va nobarqaror jarayonlarga manba boʻladi. Baʼzi Quyosh chaqnashlari paytida YU32 energiya ajralib chiqadi. Fon magnit maydonlari (kuchlanganligi 2—6 E) faol sohalar atrofida ±55° geliografik kengliklarda uchraydi, ularni yakka va qarama-qarshi qutbli magnit sohalar tashkil etadi. Bundan tashqari, ularga katta masshtabli tartiblangan gigant tizilmalar ham kiradi. Quyosh qutblari yaqinida kuzatiladigan sust (1—2 E), kichik masshtabli murakkab strukturalardan iborat mag-nit maydonlar Quyoshning umumiy magnit maydoni deb qabul qilingan. Bu magnit maydon poloi-dal xususiyatga ega, yaʼni Quyosh aylanish oʻqiga nisbatan simmetrik va har bir Quyosh qutbida qarama-qarshi magnit qutbiylik ustun boʻladi. Umumiy, faol va fon sohalar magnit maydonlari Quyosh faolligi davri bilan oʻzga-radi. Faol sohalar magnit maydonlari Quyosh sathiga uning ostki qatlamlaridan qalqib chiqadi. Umuman fon magnit maydonlarini faol sohalarning kengayish natijasida tarqalgan magnit maydonlarining qoldiqlari va umumiy maydonni esa Quyosh qutblariga qarab koʻchgan fon magnit may-donlari hosil qiladi deb hisoblash mumkin. Hozirgacha Quyosh magnetizmining tabiati mukammal oʻrganilmagan.
Quduq

**Quduq** — vertikal shaxta yoki oʻra koʻrinishidagi gidrotexnika inshooti. Quduqning aholini suv bilan taʼminlash va sugʻorish uchun yer osti suvlarini yigʻish maqsadida quriladigan suv toʻplovchi; yer osti suvlarini yer usti suvlari bilan qoʻshish yoki drenaj suvlari va tindirilgan kanali-zatsiya suvlarini yigʻish maqsadida quriladigan suv singdiruvchi; daryo, koʻl, suv omborlaridan olinadigan suvlarni rostlash maqsadida qirgʻoqqa yaqin quriladigan qirgʻoq boʻyi xillari boʻladi.

Suv toʻplovchi Quduq juda keng tarqalgan boʻlib, asosan, ichimlik suv olish uchun quriladi. Konstruksiyasi, qurilish usuli hamda devorining mustahkamligiga qarab shaxtasimon va quvurli (burgʻilangan) xillarga boʻlinadi. Shaxtasimon Quduq uncha chuqur joylashmagan kam bosimli suv saqlovchi qatlamlardagi suvni olish uchun quriladi. Bunday Quduqlar kichik posyolkalar, chorvachilik fermalari, dala shiyponlari va yaylovlarni suv bilan taʼminlash maqsadida qaziladi, suvi isteʼmol uchun yaroqli boʻlsa, maxsus tozalash talab etilmaydi. Ularning diametri (yoki kengli-gi) 0,8 dan 1,5 m gacha, chuq. 30–40 m gacha (baʼzi joylarda 100–300 m gacha) boʻladi. Shaxtasimon Quduqlarga suv filtrlar yoki gʻovak betondan qilingan devorlar orqali oʻtadi. Shaxtasimon Quduqlarning koʻpchiligi debeti sutkasiga 5—100 m3 atrofida. Devorlari yogʻoch, tosh va beton bilan mustahkamlanadi. Undagi suv turli suv chiqaruvchi qurilmalar yordamida olinadi. Quvurli (burgʻilangan) Quduq turli chuqurlikda yotgan, suvi koʻp boʻlgan (bosimli va bosimsiz) yer qatlamlaridan suv olish uchun quriladi. Bularda suv saqlovchi qatlamlar sathidan yuqoriga, hattoki oʻz bosimi bilan yer sirtigacha koʻtarilishi mumkin (mas, artezian Quduqlar). Quvurli Quduqlarning chuqurligi 800 m gacha boradi. Bu turdagi Quduqlarning suvi markazlashtirilgan suv bilan taʼminlash sistemasida ishlatiladi. Quvurning suv saqlovchi qatlamga yetgan qismiga filtr (be-ton, keramika, shagʻal va boshqalar) ishlanadi. Quvurli Quduqlarning suvi markazdan qochirma choʻktirma nasoslar, erliftlar va sifonlar yordamida chiqarib olinadi. Suv singdiruvchi Quduq vertikal drenajning bir turi sifatida berk botiqlarning zaxini qochirishda qoʻllanadi. Quduq vositasida zax bosgan qatlamni suv yutgich qatlam bilan birlashtirib, ortiqcha suvni suv yutgich qatlamga oʻtkazib yuborish mumkin. Qirgʻoq boʻyi Quduqi panjaralar bilan boʻlingan kameradan iborat boʻlib, suv daryo, koʻl va boshqa manbalardan quvur orqali oqib keladi.

Quduq vazifasiga koʻra funt, artezian, drenaj va kuzatish Quduqga boʻlinadi.

## Yana q.

* Artezian kudugʻi
* kuzatuv kudugʻi
* Kollektor-drenaj tarmogʻi
* Koriz