Dürrüşehvar Sultan

**Durru Shehvar Durdana Begum Sahiba, Berar malikasi**(**asli Hatice Hayriye Ayshe Durrushehvar Sulton** ; 1914-yil 16-yanvar — 2006-yil 7-fevral) Usmonli malikasi, Abdulmejid II ning yagona qizi, Usmonli imperator taxtining oxirgi vorisi va Usmonli xalifaligining oxirgi xalifasi edi.

## Yoshlik

Dürrushehvar Sulton 1914-yil 16-yanvarda Usmonli xalifaligining soʻnggi bosqichidan oʻtayotgan paytda Konstantinopolning oʻsha paytdagi bir qismi boʻlgan Üsküdardagi Chamlija saroyida tugʻilgan. Uning otasi Sulton Abdulaziz va Hayranidil ayolning oʻgʻli xalifa Abdulmejid II edi. Uning onasi Mehisti Xonim, Hacımaf Akalsba va Safiye Hanimning qizi edi. Uning otasining birinchi turmushidan Shehzade Oʻmer Faruk ismli oʻgay ukasi bor edi.

1924-yil mart oyida imperator oilasining surgunida Durrushehvar va uning oilasi Fransiyaning Nitssa shahrida joylashdilar. Buyuk Britaniya Qizil Yarim Oy Jamiyati taxtdan agʻdarilgan hukmdor bilan doʻstona munosabatda boʻlib, butun dunyo musulmon hukmdorlarini qashshoq xalifaga yordam berishga chaqirdi. Hindistonning Haydarobod shtatining soʻnggi Nizomi Mavlono Shavkat Ali va uning ukasi Mavlono Muhammad Ali, Mir Usmon Alixon, Asaf Jah VIIni koʻndirishga erishdilar kelishuvga koʻra, oiladagi bir nechta shaxslarga taxtdan agʻdarilgan xalifaga bir umrlik oylik uch yuz funt nafaqa va nafaqalar yuborishga qaror qildi.

## Nikoh
U voyaga yetganida, uni Fors shohi Fuad Ioʻzlarining merosxoʻrlari Muhammad Rizo Pahlaviy va Farukga soʻratdi. Sulton Abdul Hamid II va Soliha Naciye Hanimning oʻgʻli Shehzoda Mehmed Obid ham uning qoʻlini soʻradi. Biroq uning otasi Durrushehvarning voyaga etmaganligi sababli rad javobini berdi.

1931-yilda uning otasi Mir Usmon Ali Xonning katta oʻgʻli va merosxoʻri Aʼzam Jahga (Haydarobod Dekanining 7 Nizomi) turmushga chiqdi. Biroq u uchun *[[mahr]]* ellik ming funt talab qilingan, Nizom buni juda koʻp hisoblagan. Shavkat Alining aralashuvi bilan u xuddi shu *mahr* uchun Nizomning kenja oʻgʻli Muazzam Jahga malika Niluferning qoʻlini taklif qilishni taklif qildi. Nizom rozi boʻlib, ikki oʻgʻlini Fransiyaga uylanish uchun joʻnatadi.

Toʻydan bir kun oldin shahzodalar tezyurar poyezdda Londondan Nitsagayetib kelishdi va Negresko mehmonxonasida qolishdi. 1931-yil 12-noyabrda oʻn yetti yoshida Dürrüşehvar Nitssadagi Villa Karabaselda Azam Jahga turmushga chiqdi. Nizomning kenja oʻgʻli Durrushehvarning amakivachchasi Nilouferga uylangan edi. Nikohni Abdulmejidning oʻgay singlisi Emine Sultonning eri Damad Mehmed Sharif Posho oʻtkazgan. Mahalliy gazetalar hind shahzodalari toʻyga kelganlarida, *"Ming bir kecha"* va *"Musulmon toʻyi* " kabi sarlavhalar bilan suratlarga toʻla edi. Toʻydan keyin shahzodalar kelinlari va hamrohlarini oʻzlari turgan mehmonxonaga olib ketishdi. Diniy marosimdan soʻng, yangi turmush qurganlar fuqarolik nikohlarini yakunlash va nikohdan oldingi kelishuvni tasdiqlash uchun Britaniya konsulligiga borishdi, unga koʻra, ajrashgan yoki eri vafot etgan taqdirda, Dürrüşehvar ikki yuz ming dollar oladi.

Nitsadagi tantanalardan soʻng malikalar va ularning erlari 1931-yil 12-dekabrda Venetsiyadan Hindistonning Haydarobod shahridagi qaynotasi saroyiga joʻnab ketishdi. Onasi ham ularga hamrohlik qildi. Ular *Pilsna* okean layneriga chiqishdi. Mahatma Gandi 1931-yilda Londonda boʻlib oʻtgan Ikkinchi davra stoli konferensiyasida qatnashgandan keyin kemaga oʻtirgan va Hindistonga qaytib ketayotgan edi. Maʼlum qilinishicha, u malikalar bilan uchrashgan. Yoʻlda ularga sari kiyish, Nizom huzurida kutilgan odob-axloq oʻrgatilgan. Bombeyga qoʻngach, ular Nizomning shaxsiy poyezdiga oʻtirishdi. Ular Haydarobodga yetib borganlaridan keyin 1932-yil 4-yanvarda Chowmahalla saroyida ziyofat boʻlib oʻtdi. Keyin ular oʻz uylariga joylashdilar. Durrushehvar va Azam Jah Haydarobodning Bella Vista shahrida joylashdilar.

U Nizomdan Durdana begim unvonini olgan, oliy hazratlari Berar malikasi unvonini olgan. U Aʼzam Jahdan balandroq edi va Nizom buni ajoyib hazil deb hisobladi. U muntazam ravishda ziyofatlarda ularning balandligidagi farqni koʻrsatardi. 1933-yil 6-oktabrda u katta oʻgʻli Navob Mir Barkat Ali Xon Mukarram Jah Bahodur, Asaf Jah, Haydarobodning boʻlajak Nizomini dunyoga keltirdi. Undan keyin Navob Mir Karamat Ali Xon, 1939-yil 27-fevralda tugʻilgan Muffakham Jah Bahodur. U erining koʻp sonli kanizaklarini bilar edi, lekin oʻzini shohona tutib yurardi. Biroq, ularning ikkalasi oʻrtasidagi kelishmovchiliklar oxir-oqibat ikki yil ichida nikohlarining buzilishiga olib keldiva ajrashgandan soʻng, Dürrushehvar bir necha yil Haydarobodda qolib, keyin Londonga koʻchib oʻtdi.

## Jamoat hayoti

Juda hurmatli va oʻqimishli xonim, malika fransuz, turk, ingliz va urdu tillarini yaxshi bilardi. U rassom va shoir ham edi. U Yakutpura, Bagh-e-jahan Ara, Haydarobod, va Usmoniya umumiy kasalxonasida oʻz nomidan qizlar uchun kichik kollejni tashkil etdi. 1936-yil 4-noyabrda u Haydaroboddagi Begumpet aeroportining birinchi terminaliga tamal toshini qoʻydiva unga kumush quti sovgʻa qilindi. U, shuningdek, 1939-yilda Aligarh musulmon universitetida mashhur Ajmal Xon Tibbiya kolleji kasalxonasini ochdi.

Durrushehvar amakivachchasi Niloufer bilan birga qizlarning taʼlim olishi va ayollar huquqlarini himoya qildi. Nizom oʻzi koʻpincha „saroyining javohiri“ deb tanishtirgan ikkala kelinini ham yaxshi koʻrar ekan, ularga erkinlik berildi. Shuningdek, u ikkalasini ham tennis, ot chopish kabi sport turlari bilan shugʻullanishga undadi. U ularni Yevropa boʻylab gastrol safarlariga yubordi, shunda ular oʻzlarining fikrlarini kengaytirishlari va muzeylari uchun sanʼat asarlarini olishlari mumkin edi." Ikkala amakivachcha ham ajoyib goʻzallar, sotsialistlar, uslublar piktogrammalari va xayriyachilar sifatida eslanadi. Doʻsti Rani Kumudini Devi bilan birga u ot minib, mashina haydagan va tennis oʻynagan. U oʻzining goʻzalligi va jozibasi, odob-axloq qoidalari va kiyinish hissi bilan Haydarobodning ijtimoiy doirasini oʻzgartirdi.

1935-yil 6-mayda u eri bilan qirol Jorj V hukmronligining yigirma beshinchi xotirlash marosimida qatnashdi. 1937-yil 12-mayda ular qirol Jorj VI va qirolicha Yelizavetaning toj kiyish marosimida ishtirok etishdi, u yerda uni ingliz fotografi Sesil Beaton suratga oldi. 1937-yil 23-iyunda u Kensingtondagi yangi masjidning tamal toshini qoʻyish tashrifi paytida eriga hamroh boʻldi va Ranelaghda Bhopalning Ranelagh Open Polo Kubogini yutganini koʻrish uchun boʻldi. Beaton uni 1944-yilda Hindistondagi saroyida, keyin esa 1965-yilda Fransiyada suratga oldi. Hindiston fuqarolik xizmatidan Filipp Meyson uni „qoʻmondon figura, kelishgan, tiniq oppoq rang va qora sochlari bilan taʼriflagan… Hech kim uni eʼtibordan chetda qoldirolmaydi yoki unga eʼtibor bera olmaydi. U har doim mohiyatan va noaniq qirol boʻlgan va menimcha, agar taqdir xohlasa, u dunyoning buyuk malikalaridan biri boʻlishi mumkin edi.“

## Keyinchalik hayot va oʻlim

U oʻgʻillari shahzoda Mukarram Ja va shahzoda Muffakam Jahning Yevropada eng yaxshi gʻarb taʼlimini olishini va oʻzi xohlaganidek turk kelinlariga uylanishini taʼminladi. Mukarram Eton shahrida tahsil olgan. Yillar oʻtib, u bobosining taklifiga koʻra Haydarobod taxti vorisi deb eʼlon qilindi va Bosh vazir Javoharlal Neruning faxriy yordamchisi boʻlib ishladi. Har safar Haydarobodga tashrif buyurganida, u katta olomonni oʻziga tortdi.

1954-yilda u Niluferga qoʻngʻiroq qilib, otasini dafn etishda yordam soʻradi. U otasining jasadini Istanbulda dafn etish uchun bir necha bor uringan, biroq Turkiya hukumatidan ruxsat ololmagan. U Turkiyada yoki Haydarobodda dafn etilishini xohlagan edi. Nilufer oʻzining doʻstlaridan biri, Nizom hukumatining sobiq amaldori va oʻsha paytda Pokiston general-gubernatori boʻlgan Malik Gʻulom Muhammadni chaqirdi. U Saudiya Arabistonining oʻsha paytdagi qiroli Saud bin Abdulaziz Al Saudga qoʻngʻiroq qilib, soʻrovni yetkazdi. Qirol bu iltimosni qondirishga rozi boʻldi va u nihoyat Saudiya Arabistonida Al-Baqi’da dafn qilindi.

1983-yilda u Haydaroboddagi Durru Shehvar bolalar va umumiy kasalxonasiga oʻgʻli Mukarram Jah homiyligida homiylik qildi. 1990-yilda u, uning oʻgʻli Mufakkham Jah va uning rafiqasi malika Rain Londonda Hindiston va Pokiston Oliy komissarlari bilan birga Haydarobod shahri tashkil etilganining 400 yilligini nishonlash uchun Durban kechki ovqatida qatnashdilar.

U oxirgi marta 2004-yilda Haydarobodga tashrif buyurdi va 2006-yil 7-fevralda Londonda vafot etdi. Ikki oʻgʻli oʻlimida uning yonida edi. U Brukvud qabristoniga dafn qilindi. U Turkiya hukumatining respublika eʼlon qilinganidan keyin uning oila aʼzolariga boʻlgan munosabatidan xafa boʻldi. Usmonli qirollik oilasining aʼzosi boʻlishiga qaramay, Turkiya hukumati 1944-yilda otasini Istanbulda dafn etishdan bosh tortganidan xafa boʻlgani uchun u Turkiyada dafn etilishidan bosh tortdi.

## Bolalari

## Manbalar