open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sahihi Termiziy

**Sahihi Termiziy**, **Sunani Termiziy** () — 6 ta ishonchli hadis toʻplamidan biri. Abu Iso Muhammad Termiziy yozgan. "alJomiʼ assaqih" ("Ishonarli toʻplam"), "alJomiʼ ulkabir" ("Katta toʻplam") nomlari bilan ham yuritiladi. "S.T." Termiziyning 20 y. davomida oʻzga yurtlarda hadislarni oʻrganib, yigʻib, soʻng ustozi va zamondoshi Buxoriy bilan maslahatlashib yiqqan toʻplamidir. U tartibi eng ixchamligi, takrori eng ozligi bilan ajralib turadi. Unda boshqa hadis kitoblarida uchramaydigan xususiyatlar bor. Chunonchi, har bir bobning hadisi zikr qilingandan keyin, xuddi shu bobga tegishli hadis rivoyat qilganlarning ismlari sanab oʻtiladi; fiqhiy masalalarda faqixlarning fikrqarashlari zikr qilinadi; har bir hadisning ishonarlilik va zaiflik darajasi aniqlab beriladi va "sahih" ustiga "hasan" belgisi ("juda sahih", "beshak sahih" maʼnosida) kiritiladi. "S.T." kitobida Imomi Aʼzam mazhabi jihatlari eʼtiborga olingan. 6 jilddan iborat "S.T." 1jildining oʻzbekcha tarjimasi 1999-yil Toshkentda nashr etildi.

## Manbalar
Sahna

**Sahna** — 1) teatr binosining tomosha koʻrsatiladigan qismi. Birinchi teatr binolari, jumladan, Qad. Xitoy, Hindiston, Turon, Yunonistonda paydo boʻlib, asrlar davomida oʻzgarib borgan. Hozirgi teatrlar, odatda, uch qavatli qutisimon shaklda quriladi. 1-qavati Sahna osti (tryum)dan iborat. Oʻrta qavati tomoshabinlarga yaqqol koʻrinib, asosiy voqealar shu yerda aks ettiriladi. Bu joy "sahna oynasi" deb yuritiladi. Sahna maydoni (plansheti), odatda, tomosha zalidan 0,8—1,1 m baland boʻladi.

Sahnaning asosiy chegarasi — pardadan tomosha zaliga turtib chiqqan old Sahna (qarang Avanssena) oldida yoki ostida orkestr yoki cholgʻuchilar joylashadi. Drama teatrlarida bu yerdan ham ayrim voqealarni koʻrsatish, qahramonlarni chohdan chiqarish yoki unga kiritib yuborish maqsadida foydalaniladi. Yuqori S oʻrta Sahna peshtokidan boshlanadi. Uning shipi panjaralangan boʻlib, bu yerda dekoratsiyalarni tushiribkoʻtaradigan texnik moslamalar oʻrnatilgan. Sahna tepasida maxsus joylarga Sahna ishchilari, yorituvchilarning bir qismi oʻrnashadi. S yonida yoki orqa tomonida dekoratsiyalar turadigan "Sahnachoʻntagi" deb ataluvchi xonalar ham boʻladi.

Oʻzbekiston hududidagi Xorazm, Baqtriya, Kushon, Sugʻd, Parkana davlatlarida qad. yunon teatriga oʻxshash yoki boʻlmasa shohsupa shaklida oʻrtada kurilgan tomoshagohlar boʻlgani maʼlum. Oʻrta asrlarda sozanda, xonanda, raqs va kulgi ustalari — mashara va muqallidlar tomosha koʻrsatuvchi tarabxonalar, ayvonlar va koʻshklar paydo boʻlib, ular S vazifasini oʻtashi ham koʻzda tutilgan. 20-asrga kelib, zamonaviy shakldagi oʻzbek teatri uchun qishki va yozgi teatr binolari qurildi. Astasekin Sahnaning texnik jixrzlari, pardalari murakkablasha bordi. Shu kunlarda davlat tasarrufidagi 36 teatr turli koʻrinishdagi binolar va Sta ega. Oʻzbek milliy akademik drama teatri binosi oʻz joyida qayta qurildi va Sahnasi eng zamonaviy texnik vositalar bilan jihozlandi; 2) keng maʼnoda — teatr.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Sahna nutqi

**Sahna nutqi** - teatrda badiiy obraz yaratish, qahramon xatti-harakatlari, histuygʻularini tomoshabinga yetkazishda asosiy ifoda vositalaridan biri. Sahna nutqi texnikasi aktyorlik mahoratining muhim unsurlaridan boʻlib, unda aktyor ovozining yoqimliligi, jarangdorligi, talaffuzining toʻgʻri va anikligiga amal qilgan holda, turli davr, turli kasb kishilarining til xususiyatlarini, harakterlarning ijtimoiypsixologik, milliy, maishiy hislatlarini ifodalaydi. Sahna nutqining talaffuzi va ohangi ijro etilayotgan asarning janri va uslubiga bogʻliq. Teatr taraqqiyoti tarixida turli aktyorlik maktablari va yoʻnalishlarida Sahna nutqi uslubi va xususiyatlari qam oʻzgarib, rivojlanib kelgan.

Oʻzbekistonda oʻtmishda xalq aktyorlarimasharalar, muqallidlar, qissagoʻylar, voizlar, maddoxlar; qoʻgʻirchoq teatri ustalari aksariyat hollarda ochiq maydonlarda tomosha koʻrsatganlari sababli harakatlari kabi nutqlari ham baland ovozda, boʻrttirilgan boʻlgan. Har joyda oʻz shevalarida faoliyat koʻrsatishgan. Yangi shakldagi oʻzbek professional teatri 20-asr avvalidan eʼtiboran yozma drama asosida, bino ichida, maxsus sahnalarda tomosha koʻrsatilar ekan, Sahna nutqining dramaturg matni, voqealari obrazlariga mos bosiq jaranglashi, harakterlarni psixologik jihatdan asoslanishiga eʼtibor berildi. Milliy teatrimiz shakllanishi davrida (1916—27) rejissyor Mannon Uygʻur aktyorlar ijodida yagonaadabiy tilni oʻrnatish uchun kurash olib bordi. Obraz harakteri talab qilgan oʻrinlardagina sheva va laxjalardan foydalanish mumkin. Milliy teatrning S.n sohasidagi tajribasi uning keyingi rivojlanish bosqichlaridan davom ettirilgan va boshqa teatr truppalari tomonidan oʻzlashtirilgan. Sanʼat institutiaya fan sifatida oʻqitiladi. "Sahna nutqi" kafedrasi bor. 

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Sahobalar

**Sahobalar** (arab. — hamroh, doʻst) — Muhammadning safdoshlari, yaqin yordamchilari. Keyinchalik Muhammadni loaqal bir marotaba, garchi goʻdaklik chogʻida boʻlsa ham koʻrgan barcha kishilar S. deb atala boshlagan. S. Arabistondan tashqaridagi oʻlkalarni fath etishga kirishgan ilk musulmon qoʻshinining oʻzagini tashkil etgan. S.ning oliy qatlamini muhojirlar va ansorlar tashkil qilgan, ular dastlabki xalifalarni saylashga taʼsir koʻrsatganlar, ularni noiblik va oliy darajadagi lashkarboshilik mansablariga tayinlashgan. S.ning islom tarixidagi alohida ahamiyati shundaki, Muhammad vafot etganidan soʻng, uning taʼlimotini hammalari bir boʻlib saqladilar. S.ning Paygʻambar soʻzlari va ishlari haqidagi hikoyalari (hadislar), shuningdek, shaxsiy oʻrnagi va fikri islom axloqiy taʼlimoti — sunnaning eng muhim tarkibiy qismini tashkil etdi. S.ga boʻlgan hurmat, ehtirom keyinchalik ularning qabrlarini eʼzozlashga va fazilatlari haqida asarlar paydo boʻlishiga olib keldi.

## Manbalar
Siroj Sahobiddinov

**Siroj Sahobiddinovich Sahobiddinov** (1906 — Toshkent — 1994) — botanik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), professor (1958). Leningrad universitetini tugatgan (1932). Oʻrta Osiyo universiteti biologiya fakulteti assistenta (1932—36), dotsenti (1936-yildan). Oʻzbekistonning oʻsimlik boyliklarini qidiruv ekspeditsiyasi boshligʻi (1932—49), Andijon oʻqituvchilar instituti tabiiyot kafedrasi mudiri (1940—46), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika institutida katta ilmiy xodim (1946—50), Fargʻona pedagogika instituti botanika kafedrasi mudiri (1950— 1984). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo yovvoyi dorivor oʻsimlari hamda oʻsimliklar sistematikasiga oid. Botanika germinlarini ilmiy asosda ishlab chiqishga muayyan hissa qoʻshgan.

## Manbalar
* Dikorastushiye lekarstvennie rasteniya Sredney Azii, T., 1948; Oʻrta Osiyo foydali va zararli oʻsimliklarining ilmiy va mahalliy nomlari lugʻati T., 1953; Oʻsimliklar sistematikasi [2nashri|, 1—2 j.lar, T., 1957-66.
Sahih

**[[Sahih]]** (arab. – toʻgʻri, chin, sogʻlom) – eng ishonchli deb hisoblangan hadis toʻplamlarining nomi. Muhaddislar hadislarni haqiqiy va nohaqiqiyga ajratish (yaʼni, kodifikatsiya qilish) bilan shugʻullanib, isnodni tekshirish yoʻli bilan Sahih (ishonchli), hasan (yaxshi) va daif (zaif, kuchsiz)dan iborat 3 toifaga boʻlganlar, ulardan asosan Sahihlarini toʻplashga intilganlar. Shu munosabat bilan baʼzi toʻplamlarning nomi ham Sahih deb atalgan (masalan „Sahihi Buxoriy“, „Sahihi Termiziy“).

## Manbalar
Sahhof

**Sahhof** (arab.) — kitob muqovalovchi usta, muqovasoz. Aslida yaxlit katta oʻlchamdagi qogʻozni buklab sahifaga ajratuvchi shaxs — sahifalovchini bildirgan, keyinchalik varaqlarni jamlab muqovaga oluvchi ustani anglatgan (yana qarang Muqovasozlik). 

## Manbalar
Svazilar

**Svazilar** (oʻzlarini — amasvazi, amangvane deb atashadi) — bantu xalqlari guruhiga mansub xalq, Esvatini (660 ming kishi) va JARning koʻshni rayonlarining asosiy aholisi (1,2 mln. kishi). Shuningdek, Mozambikda ham yashaydilar. Umumiy soni 1,87 mln. kishi (1990y.lar, oʻrtalari). Svazi tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan, bir qismi baptistlar.

## Manbalar
Svanetiya tizmasi

**Svanetiya tizmasi** () - Gruziyadagi togʻ tizmasi, Inguri va Sxenisskali daryolarining yuqori qismlari oraligʻida joylashgan. Uzunligi 85 km. Eng baland joyi 4008 m (Layla togʻi). Gilli slanetslar, qisman kvarsitlardan tarkib topgan. Pastki yon bagʻirlari dubqoraqayin oʻrmonlari. 2000 m balandlikdan boshlab alp oʻtloqlari bilan qoplangan. Muzliklar maydoni 30 km².

## Manbalar
Theodor Svedberg

**Theodor Svedberg** () (1884.30.8, Valbo — 1971.26.2) — shved fizik kimyogari. Shved Kirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1934). Upsala universitetini tugatgan (1907). 1921-yildan professor Upsaldagi Yadro kimyosi instituti direktori (1949-yildan). Asosiy ilmiy tadqiqotlari kolloid kimyo, molekulalarning oʻlchamlari va shakllarini aniqlash hamda elektroforezga oid. S. molekulalarning mavjudligini va zamonaviy molekulyarkinetik tasavvurlarni asoslab bergan (1907). Eritmalardan kollond zarrachalarni ajratib olishning ultratsentrifugalash usulini kashf etgan (1919) va yuqori dispers zollarni tekshirish uchun ultratsentrifugalar yasagan (1923). Nobel mukofoti laureati (1926).
## Manbalar
Lev Sverdlin

**Lev Naumovich Sverdlin** (1901.16.11, Astraxon — 1969.29.8, Moskva) — Xalq artisti (1954). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1944). 1921-yil Turkiston Siyosiy boshqarmasi qoshidagi teatr studiyadan Sverdlin Moskvaga oʻqishga joʻnatilgan. Oʻqishni tugatgach (1926), 1937-yilgacha Meyerxold, 1937—40 yillar Vaxtangov teatrlarida, Moskva drama teatri, 1954—67 yillar V. Mayakovskiy nomidagi teatrda ishlagan. Sverdlin oʻzbek professional aktyorlarining birinchi muallimlaridan. U 1924—30 yillar Moskvada birinchi va ikkinchi oʻzbek drama studiyalarida dars bergan ("Qorovul uyqusi", "Yorqinoy" spektakllarini sahnalashtirgan). Tixon ("Momaqaldiroq"), Poloniy ("Hamlet"), Xlebnikov ("Nomus qonuni"), Melodi ("Shoir qalbi") va boshqa sahnada yaratgan eng yaxshi rollaridan, "Moskvadan yiroqda" (Zalkind), "Moviy dengiz yonida" (Yusuf), "Toqqa qochgan Alitet" (Alitet), "Yoʻl" (Beimbetov) kabi filmlarda suratga tushgan. Toshkentda onasi yashagani tufayli u Oʻzbekistonga teztez kelib turgan va milliy kinomizning shakllanishiga munosib hissa qoʻshgan. 1943-yil Sverdlin "Nasrnddin Buxoroda" filmida Xoʻja Nasriddin obrazini yaratgan. Shuningdek, Toshkent kinostudiyasida yaratilgan "Uning ismi SuxeBator" ("Mongolkino", 1942) filmida ham SuxeBator rolini oʻynagan.

## Manbalar
Svita

**Svita** (geologiyada) — biror rayonning geologik kesimida asosiy regional stratigrafik ahamiyatga ega boʻlgan taksonometrik birlik, choʻkindi, vulkanogen yoki metamorfik togʻ jinslari katlamlari majmui. Tarkibiga koʻra, bir xil janslardan, baʼzida turli tipdagi jinslarning ketma-ketligidan iborat boʻladi. S.ning chegaralari baʼzan umumiy stratigrafiya shkalasi chegarasidan farq qilishi mumkin, lekin uning ichida stratifafik nomunosiblik boʻlmaydi. Gorizontal yoʻnalishda S. strukturafatsial zona yoki geologik region hamda choʻkindi yigʻilishi havzasi chegaralari bilan ajratiladi. S.ning yoshi eng toʻliq boʻlgan kesim (stratotip) yoki bir nechta kesimlardan (ular bir biridan farq qilishi mumkin) aniqlanadi. S.lar yuqori, oʻrta, quyi kabi kichik svitalarga boʻlinadi, ular nomiga geofafik joyning nomi qoʻshib aytiladi. Bir nechta Slar seriyaga birlashtiriladi.

## Manbalar
Svyatoslav I

**Svyatoslav I** (? 972) - Kiyevning ulugʻ knyazi. Knyaz Igorning oʻgʻli. 964 yildan boshlab Kiyevdan Oka, Volga boʻyi, Shimoliy Kavkaz va Bolqon yarim orolga yurishlar qilgan; vyatichlarni xazarlar hukmronligidan ozod etgan, Volga Bulgoriyasi bilan urushgan, Xazar xoqonligini tormor keltirgan (965), 967 y. Bolgariya bilan Dunay boʻyiga egalik qilish uchun kurashgan. Vengerlar, bolgarlar va boshqa bilan ittifoq boʻlib, Rus—Vizantiya urushini olib borgan (970—971). Kiyev davlatining tashqi siyosiy ahvolini mustahkamlagan. Dnepr ostonalarida bijanaklar tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar
Georgiy Sviridov

**Georgiy Vasilyevich Sviridov** [1915.3(16)12, hozirgi Kursk viloyati Fatej shahri. — 1998, Moskva] — rus kompozitori va jamoat arbobi. Xalq artisti (1970). Mehnat Qahramoni (1975). 20-asr musiqa sanʼatining yirik namoyandasi. Leningrad konservatoriyasini tugatgan (1941). Rossiya kompozitorlar uyushmasi boshkaruvi raisi (1968—73). Ijodiy uslubi rus musika folklori, shuningdek, 20-asr musiqa anʼanalari bilan uzviy bogʻlangan; asarlari mazmundorligi, ravshan va sodda ifodasi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, vokal va vokalsimfonik janrlarga keng murojaat qilgan: "Yesenin xotirasiga" vokalsimfonik poemasi, "Patetik oratoriya", "Kursk qoʻshiqpari", "Bahor kantatasi", "Pushkin gulgchambari", romans turkumlari va boshqa Simfonik, kamercholgʻu asarlar, spektakl va kinofilmlar uchun musiqalar yozgan. Davlat mukofoti (1946, 1968, 1980), Rossiya davlat mukofoti laureati (1994).

## Manbalar
Sebarga

**Sebarga, beda** (*Trifolium*) — dukkakdoshlarga mansub bir, ikki va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, yemxashak ekini. 200 ga yakin turi Shimoliy yarim sharning moʼtadil, shuningdek, subtropik mintaqalarida, qisman Janubiy Amerika va Afrikada uchraydi. Qizil (*T. pratense* L.), pushti S. (*T. hybridum*), oq S. (*T. repens*), misr S.si (*T. alexandrinun* L.), eron sebarga (*T. resupinatum* L.) turlari dehqonchilikda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda, asosan, qizil va misr sebargasi (bersim) ekiladi. Qizil yoki oʻtloq sebarga ikki yillik oʻtsimon oʻsimlikdir. Ildizi oʻq ildiz, 30 — 40 sm chuqurlikda joylashadi, ayrimlari 1 metrgacha boradi; ildizida 1–3&nbsp;mm li tuganaklar hosil boʻladi. Poyasi tik usadi, shoxlanadi. Bargi 3 boʻlakli, chetlari tekis, bandining uzunligi 12—20 sm. Guli mayda, qizil, oq, binafsha. Gultoʻplami dumaloq, baʼzida shingilsimon. Bir toʻplamda 100—135 gul mavjud. Mevasi 3—6 urugʻli dukkak, rangi sariq, qoʻngʻir. Urugʻi sariq, binafsha; mayda, 1000 ta urugʻi vazni 1,2—2 g. Urugʻi 1— 2° haroratda unib chiqadi. 15—29° da yaxshi oʻsib rivojlanadi. Moʻtadil nam iqlimga moslashgan. Ekilganidan keyin 6—7 kunda unib chiqadi. Maysasi 65—80 kunda gullaydi, 110—120 kundan keyin urugʻi pishadi. Qizil sebargadan yuqori toʻyimli koʻkat, pichan, silos, vitaminli oʻt uni tayyorlanadi. 100&nbsp;kg koʻkatida 20 ozuqa birligi, 2,7&nbsp;kg oqsil, 380 g kalsiy, 70 g fosfor, 400&nbsp;mg karotin; 100&nbsp;kg pichanida esa 52,2 ozuqa birligi, 7,9&nbsp;kg oqsil, 1200 g kalsiy, 340 g fosfor, 2500&nbsp;mg karotin mavjud. S. tuproqni azot bilan boyitadi. 1 ga da 100–200&nbsp;kg hisobida sof azot toʻplaydi. Bir dalada S. 2—3 yil davomida oʻstiriladi. Har oʻrimda 1—3 marta sugʻoriladi. Toʻyimli pichan, koʻkat olish uchun gullash davri boshlanishi bilan oʻrib olinadi. Oʻzbekistonda qizil S.ning Oʻzbekiston sholichilik ilmiy tadqiqot institutida UzRos (1954) va Oʻzbekiston 3 (1981) navlari chiqarilgan va barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan.

Kasalliklari: antraknoz, rak, fuzarioz, askoxitoz, zang.

Zararkunandalari: uzuntumshuq, shilimshiq.

Ad.h Otaboyeva H. va boshqa, Oʻsimlikshunoslik, T., 2000.

Halima Otaboyeva.

## Manbalar
Sebarga tunlami

**Sebarga tunlami** [Discestra trifollii Hufn. (Scotoqramma trifollii Rott.)]— tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Kulrangqoʻngʻir yoki sargʻishqoʻngʻir tusli. Qanotlari yozilganda 34–38&nbsp;mm. Qanot chetlari oqish, yaqqol koʻrinadigan Mshaklidagi naqshi bor. Gʻumbagi qizgʻishsariq. St. apreldan oktabrgacha uchadi, tuxumini (25 tagacha) oʻzi oziqlanadigan oʻsimlik barglarining usti yoki ostiga qoʻyadi. Toʻliq rivojlanish sikli haroratga qarab 27—74 kun. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida yiliga 3 avlod beradi. 40 ga yaqin madaniy oʻsimliklar, shu jumladan, gʻoʻza, kanop, zigʻir, tamaki, beda, sebarga, noʻxat, makkajoʻxori, qovoqsimonlar va boshqalarni zararlaydi.

Kurash choralari: 80% li xlorofos (0,8—1,5&nbsp;kg/ga) yoki piretroid emulsiyalarini purkash. Tuxum qoʻyish boshlangan davrda 1 ga maydonga 60— 80—60 ming hisobida trixogrammanm 3 navbatda qoʻyib yuborish va boshqa 

## Manbalar
Sebzor

**Sebzor** — oʻtmishda Toshkentdagi daha nomi. Shaharning shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Toshkentning 4 dahasidan biri. Hududi jihatidan eng kichigi. Chegarasi gʻarbdan Sagʻbon va Qorasaroy koʻchalarining oraligʻidan (hozirgi Zarqaynar koʻchasining gʻarbidan), jan. dan Jangob arigʻidan oʻtgan. Shaharning shim. va sharq tomondagi mavzelarida (Alvastikoʻprik, Hasanboy, Koʻkterak, Boyqoʻrgʻon, Boltamozor, Gurunchariq va boshqalar) sebzorliklarning dala hovlilari, bogʻlari boʻlgan. Toshkentning eng qad. ariklaridan biri — Kaykovus S. hududidan oʻtgan. Shayboniylardan Suyunchxoʻjaxon tomonidan bunyod etilgan (1525-yil) Kaykovus chorbogʻi uning boʻyida joylashgan. 19-asr oʻrtalarida S.da 65 ta mahalla, 3 Madrasa (Baroqxon, Moʻyi Muborak, Beklarbegi), 78 masjid boʻlgan, shaharning 3 darvozasi (Labzak, Taxtapul, Qorasaroy), Eskijuva bozorining katta qismi, asosan, S. hududida joylashgan. Aholisi (1870y.larda 18650 kishi), asosan, hunarmandchilik, shahar tashqarisidagi yerlarida dehqonchilik bilan shugʻullangan. Muhammad Solihnchng "Tarixi jadidai Toshkant" asarida S. Hazrat Imom Qaffol Shoshiy dahasi nomi bilan qayd etilgan. S.da Qaffol Shoshiy (Xasti Imom) maqbarasi, Baroqxon madrasasi va boshqa meʼmoriy yodgorliklar joylashgan.

S. aholisi, ayniqsa, kosiblari bilan shuhrat qozongan, ularning mahsulotlari Turkiston oʻlkasining boshqa shaharlariga ham tarqalgan. Aholi, shuningdek, ip gazlama toʻqish va chitga gul bosish bilan mashgʻul boʻlgan. Taxtapul, Chuvalachi, Qorasaroy, Yov, Sebzor va Qozikoʻcha mahalla va mavzelari aholisi gʻalla ekinlari ham ekishgan; mol jalloblari daha aholisining oʻziga toʻq tabaqasini tashkil etgan.

Ad.h Mallitskiy N.G., Toshkent mahalla va mavzelari, T., 1996; Muhammadjonov A., Qadimgi Toshkent, T., 2002.

Mashxura Sharipova.

## Manbalar
Seboreya

**Seboreya** (lotincha: sebum — yogʻ va yun. rhoia — kechmoq) — teri kasalligi. Yogʻ bezlari funksiyasining buzilishi bilan kechadi. Asosan, gipofiz bezining faoliyatiga, yogʻ almashinuvi va teri yogʻ bezlari ishining buzilishiga bogʻliq. S.da yogʻ bezlaridan ajralib chiqadigan yogʻ koʻpayib yoki kamayib ketib, sifati ham oʻzgaradi. Koʻpincha balogʻatga yetayotgan oʻsmirlarda uchraydi. Kishi qariganida S. alomatlari kamayadi yoki yoʻqolib ketadi.

S, asosan, yuz, bosh, koʻkrakning yuqori qismi va yelkada, yaʼni yogʻ bezlari koʻp joylashgan yerlarda uchraydi. S bilan ogʻrigan kishilar terisi ustida ishqoriy muhit boʻlib, u yiringli kasalliklar paydo boʻlishiga olib keladi. Bunday bemorlar yuziga husunbuzar toshadi, soch toʻkilib, siyraklashadi.

Moyli va quruq S. bor. Moyli S.da teri yaltirab turadi. Teri yogʻ bezlarining teshiklari kengayib ketganligidan, burun kataklari atrofidagi teri apelsin poʻstiga oʻxshab qoladi. Ana shu kengaygan kovaklarga muguz qavat hujayralari, yogʻ, chang va kir yigʻilishidan teri kulrang tusga kiradi.

Boshdagi sochlar yogʻliq, yaltiroq, baʼzi yerlarda birbiriga yopishgan, tagi qasmokli boʻladi. Teri qattiq qichishadi, shu bois bemor qichiyverib, boshini tirnab yuboradi, hatto sizlogich, shirincha kabi yiringli kasalliklar kuzatiladi.

Quruq S.da, aksincha, yogʻ kam chiqadi, teri yupqa va quruq boʻladi. Boshga qazgʻoq yigʻiladi. Baʼzan qazgʻoq birbiriga yopishib, kulrang taangachalar hosil qiladi. Qazgʻoq va tangachalar ostidagi terining rangi oʻzgarmaydi. Sochlar quruq, nozik, moʻrt, xira va uchidan ikkiga ayrilgan boʻladi. Bemor badaniga pushtiqizil, usti qipikli, kattaligi va shakli har xil dogʻlar tushadi.

Baʼzi bir bemorda S.ning har ikkala xili, yaʼni badanning yogʻ bezlari koʻp joylashgan qismida yogʻli S., terining boshqa yerlarida QURUQ S. uchrashi mumkin.

S.da achchiq, yogʻliq ovqatlardan parhez qilish, spirtli ichimliklar ichmaslik kerak. Sport bilan shugʻullanish, koʻproq vitaminlarga boy ovqatlar isteʼmol qilish, dam olish, sayr qilib, organizmni chiniqtirish zarur. Terining holatiga qarab parvarish qilish (qarang Teri), zarur boʻlsa, vrachga koʻrsatib davolatish kerak.

## Manbalar
Sebu

**Sebu** — Filippindagi shahar. Sebu provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 662 ming kishi (2000), Sebu o.ning sharqiy qismidagi port. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning Maniladan keyin 2oʻrindagi iqtisodiy va madaniy markazi. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdotaqsimot markazi. Neftni qayta ishlash, oziq-ovqat (shakarqand, yogʻmoy) sanoati korxonalari; universitet bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 16— 17-asrlarda qurilgan fort, cherkov va boshqa saqlangan. Shahar yaqinida mis koni bor.

## Manbalar
Sevan

**Sevan** (*Goʻkcha*) — Armaniston va Kavkazdagi eng katta koʻl, 1900 m balandlikda. Maydoni 1360&nbsp;km². Oʻrtacha chuq. 28,5 m. Eng chuqur joyi 83 m. S.ni 2 ta burun shim.gʻarbiy (*Kichik Sevan*) va jan.sharqiy (*Katta Sevan*) qismlarga ajratib turadi. Koʻlga 28 soy quyiladi, koʻldan Razdan (*Zanga*) daryosi oqib chiqadi. Bu daryoga 6 ta GES qurilgan. Sda xonbaliq va boshqa baliklar ovlanadi. Koʻl suvi va Razdan daryosining suvidan Sevan GES kaskadida foydalaniladi. Arpa daryosining suvini koʻlga quyish uchun Arpa — Sevan tonneli (uz. 49&nbsp;km) qurilgan. Sevan sohilida Sevan sh. joylashgan. Koʻl atrofi dam olish zonasiga aylantirilgan. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Sdr

**Sdr** (ing. Special Drawing Rights, SDR), maxsus qarz olish huquqlari — xalqaro zaxira va toʻlov vositasi. Xalqaro valyuta fondi (XVF) tomonidan chiqariladi. Birinchi marta 1970-yilda 9,5 mlrd. dollar, 1978—81 yillarda umumiy miqdori 21,3 mlrd. dollar miqdorida chiqarilgan. SDR tizimida faqat XVF ga aʼzo davlatlargina ishtirok etishlari mumkin. SDR faqat rasmiy, davlatlararo darajada amal qiladi va Markaziy banklar va xalqaro tashkilotlar tomonidan muomalada qoʻllanadi. SDR emissiyasi XVF Ijroiya kengashining xalqaro likvid zaxiralar yetishmay qolganligi va ularga Fondning maxsus hisobvaraqlarida kredit qaydlari koʻrinishida ehtiyojlarni baholash toʻgʻrisidagi xulosasiga koʻra amalga oshiriladi. SDRga aʼzo mamlakatlar oʻrtasida ularning XVF dagi kvotalariga mutanosib holda taqsimlanadi. Mamlakatlarga SDR berilishi ulardan oltin yoki valyuta badallarini talab etmaydi, SDR ning amal qilishi davlatlararo kelishuvlarga asoslanadi. Shuningdek, XVF va uning boshqaruvchilari kengashi qaroriga koʻra, XVF ga aʼzo boʻlmagan mamlakatlar, rasmiy maqomga ega boʻlgan boshqa xalqaro, mintaqaviy va milliy muassasalar ham SDR dan foydalanishlari mumkin. Tijorat banklari va xususiy shaxslar SDR egalari boʻla olmaydi.

Dastlab SDR qiymati AQSH dollari oltin miqdoriga tenglashtirilgan. 1974-yil iyun oyidan uning kursi eng koʻp tovar va xizmatlar eksporta hajMwva x^lda. rasshhy otstal yajetaot taxiralariga ega boʻlgan 16 mamlakat valyutalarining oʻrtacha kursi asosida belgilanadigan boʻldi. Valyuta savati tarkibi va miqdoriy koʻrsatkichlari har 5 yilda qayta koʻrib chiqiladi.

.SDR qiymati va valyuta savati tarkibini anikdash oxirgi marta 2000-yil oktabr oyida oʻtkazilgan va 2001-yil yanvar oyidan kuchga kirdi. 2001—2005-yillar uchun SDR qiymati 4 asosiy valyuta (AQSH dollari, Bukj Britaniya funtsterlingi, yevro va Yaponiya iyenasi) boʻyicha har kuni London birjasida belgilanadi. 2003-yil 4 noyabr

da 1 SDR rasmiy kursi 1,43 AQSH dollariga teng boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi valyutasi — soʻmga nisbatan SDR kursi: 1 SDR =1460 soʻm 35 tiyin (2004, 20 yanvar). Farhod Qurbonov.

## Manbalar
Seara

**Seara** — Braziliyaning shimoli-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 146,3 ming km². Aholi 7,4 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Fortaleza sh. Shimolida Atlantika okeani sohil boʻyi pasttekisligiga oʻtib boruvchi Braziliya yassitogʻligining shim.sharqiy yon bagʻirlarida (bal. 300–600 m) joylashgan. Iqlimi subekvatorial iqlim, oʻrtacha temperaturasi yanvarda 27°, iyulda 25°. Yillik yogʻin 1000–1300 mm. Oʻrmonlar, savannalar, daryo vodiylarida palmazorlar bor. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi. Asosan, paxta, banan, shakarqamish, maniok, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, kofe, tamaki, sitrus mevalar yetishtiriladi. Ichki hududlarda ekstensiv chorvachilik, shaharlar atrofida sut chorvachiligi rivojlangan. S. karnaub palmasi tolasi tayyorlash, keshyu yongʻogʻi, kauchuk yigʻish boʻyicha mamlakatda 1-oʻrinda. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Gips, qurilish shagʻallari, magnezit, dengizdan tuz olinadi. Asosiy portlari: Fortaleza, Mukuripi, Arakati.

## Manbalar
Oqyor (Qrim)

**Oqyor** yoki **Sevastopol** (1784-yilgacha **Axtiar**) — Qrim Muxtor Respublikasidagi shahar. Qora dengizning Sevastopol qoʻltigʻi sohilida. Dengiz porti, temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 360 ming kishi (1997-yil) Qadimda Sevastopol oʻrnida antik Xersones shahri boʻlgan. Krimni Rossiya bosib olgandan keyin (1783) shahar va portda qurilish ishlaryai avj oldirildi va 1784-yildan Sevastopol deb ataldi. 1802-yildan Tavriya gubernyasi tarkibida. 1804-yilda Qora dengizning asosiy harbiy porti deb eʼlon qilindi. 1875-yilda Sevastopol — Lozovaya temir yoʻl quriddi va shahar Simferopol bilan bogʻlandi. 1941—42 yillarda Sevastopol va uning atrofida qattiq janglar boʻlgan. 1945-yilda S.ga qahramon shahar unvoni berildi. Shahar urush harakatlari davrida deyarli butunlay vayron qilingan edi. "Sevastopol mudofaasi" panoramasi (1902—04 yillar, rassom F.A.Rubbo) tiklandi, 1944-yil 7-mayda "Sapun Gorani shturm qilish" dioramasi barpo etildi (1959).

Sevastopol — Qora dengiz harbiy flotining asosiy bazasi. Kemasozlik va kema taʼmirlash, priborsozlik, "Ximggrom" va boshqa korxonalar, oziq-ovqat, yengil, yogʻochsozlik sanoatlari bor. Priborsozlik instituti, 2 teatr, bir qancha muzey, jumladan, Qora dengiz floti, badiiy muzeylar, Janubiy dengizlar biologiyasi instituti akvariumi mavjud. S.da tarixiy va meʼmoriy yodgorliklardan Petropavlovsk cherkovi (1843—48), Graf pristani (1846) saqlangan.

## Manbalar
Severodvinsk

**Severodvinsk** (1938-1957-yillarda — Molotovsk) — Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyatidagi shahar (1938-yildan). Oq dengiz sohilida, Severnaya Dvina daryosining dengizga quyilish joyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 233,8 ming kishi (1998). Mudofaa, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari mavjud. Yoʻl mashinalari, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari, tikuvchilik va parrandachilik fabrikalari, oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri bor.

## Manbalar
Siverskodonetsk

'''

Siverskodonetsk — Ukrainaning Lugansk viloyatidagi shahar (1958-yildan). Severskiy Donets vodiysida, Lisichansk temir yoʻl stansiyasidan 6&nbsp;km. Aholisi 135 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). "Azot", "Stekloplastik" ishlab chiqarish birlashmalari, yogʻochsozlik, uysozlik kombinatlari, priborsozlik, elektron hisoblash mashinalari, oziq-ovqat sanoati korxonalari va boshqa bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Bir necha ilmiy tadqiqot instituti, kimyomexanika, musiqa oʻrta maxsus bilim yurtlari mavjud.

## Manbalar
Severskiy Donets

**Donets** yoki **Severskiy donets** - Ukraina va Rossiya Federatsiyasidagi dare. Don daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1053&nbsp;km. Havzasining maydoni 98,9 ming km². Oʻrta Rossiya qirlariningjan. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Yuqori oqimida (Belgorod sh.gacha) toʻgʻonlar qurilgan. Oʻng sohili baland va tik. Havzasida eski oʻzan va botqoqlik koʻp. Asosiy irmoqlari: Oskol, Aydar, Kalitva. Qor suvlaridan toʻyinadi. Mart—aprelda toshadi. Oʻrtacha suv sarfi 160 m³/sek. Dekabr—yanvarda muzlab, martning oxirida muzdan boʻshaydi. Donetsk shahrigacha kema katnaydi (222&nbsp;km masofada). S.D.ning quyilish joyida yirik UstDonetsk porti bor. Dare boʻyida Belgorod, Chuguyev, Izyum, Lisichansk, Schastye, Donetsk, KamenskShaxtinskiy, Belaya Kalitva sh.lari joylashgan.

## Manbalar
Nikolay Seversov

**Nikolay Alekseyevich Seversov** (1827.20.10, Voronej — 1885. 26.1) — rus zoologi, zoogeografi va sayyohi. Moskva universitetini tugatgan (1846). Oʻrta Osiyoga bir necha marta sayyohat kilib (18571879), Tyanshan va Pomir togʻlari hamda Qizilqum choʻlini tadqiq qilgan; ularning faunasi, geografiyasi va geologiyasini oʻrgangan; Pomir orografiyasi, oʻsimlik va hayvonot dunyosiga oid boy material yiqqan; Rossiya va Turkiston qushlarining tarqalishi va hayotiga oid tadqiqotlar olib borgan; qushlar kolleksiyasini toʻplagan. S. Palearktikani zoogeofafik rayonlashtirish prinsiplarini ishlab chiqqan. Oʻrta Osiyo togʻlaridagi choʻqqi va muzliklar uning nomiga qoʻyilgan. 

## Manbalar
Sevr sulh shartnomasi

**Sevr sulh shartnomasi** (1920) — Versal—Vashington tizimi shartnomalaridan biri, Birinchi jahon urushini yakunlagan. 1920-yil 10 avgustda Sevr shahrida (Fransiya) Antanta mamlakatlari va unga qoʻshilgan davlatlar bilan Turkiya oʻrtasida imzolangan. Usmonli turk imperiyasining, shu jumladan, Turkiya hududining boʻlib olinishini rasmiylashtirgan. Lozanna konferensiyasi (1923)da bekor qilingan.

## Manbalar
Seversov muzligi

**Seversov muzligi** - Oʻzbekistondagi eng yirik muzlik. Qashqadaryoning irmogʻi — Oqsuv daryosining yuqori oqimida. Hisor tizmasi gʻarbiy qismining shimoliyyon bagʻrida. Maydoni 1,38&nbsp;km². N.A. Severnoye nomi bilan atalgan. S.M.da gidrometeorologik stansiya ishlab turibdi.

## Manbalar
Seversov choʻqqisi

**Seversov choʻqqisi** - Pyotr I tizmasining shim. yon bagʻridagi choʻqqi. Muzgaza daryosining boshlanish joyida. Choʻqqi N.A. Severnoye nomiga qoʻyilgan. Alpinistlar Seversov choʻqqisiga 1974-yildan chiqa boshlagan.

## Manbalar
Sevryuga

**Sevryuga** () — osyotrsimonlar oilasiga mansub baliq. Uzunligi 220 sm gacha, vazni 80&nbsp;kg gacha. Tanasida besh kagor suyakchalar joylashgan boʻlib, ular orasida yulduzsimon plastinkalar bor. Moʻylovi kalta. S. shagʻalli suv tubiga 20—630 ming uvildiriqtashlaydi. Erkaklari 5—13, urgʻochisi 10—17 yoshida jinsiy yetiladi. 30 yilcha yashaydi. Qora, Azov, Kaspiy, Orol dengizi havzalarida tarqalgan. Umurtqasizlar va mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Orol dengizida yashovchi S.lar koʻpayish uchun Sirdaryo va Amudaryoga chiqqach, goʻshti va uvildirigʻi uchun ovlanadi. Suzgich pufagidan yelim tayyorlashda foydalaniladi. Sunʼiy koʻpaytiriladi. Gidrotexnik inshootlar qurilib, daryolar oqimining oʻzgarishi S. sonining keskin kamayishiga olib keldi. Osyotr, sterlyad, bakrabaliq bilan duragayi olingan.

## Manbalar
Seged

**Seged** — Vengriyaning janubiy qismidagi shahar. Chongrad medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 166,1 ming kishi (1997). Tisa daryosi boʻyidagi port. Mamlakatning iqtisodiy va madaniy markazlaridan. Yirik oziq-ovqat, toʻqimachilik, tikuvchilik, yogʻochsozlik, koʻnpoyabzal, mashinasozlik sanoati korxonalari, rezinatexnika buyumlari zavodi mavjud. universitet, Fanlar akademiyasining Biologiya instituti, muzey va teatrlar bor. 13— 16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. S. yaqinida neft va gaz konlari topilgan.

## Manbalar
Segment

**Segment** (lotincha segmentum — kesma, seco — kesaman) — 1) tekislikdagi Segment — egri chiziq va shu yoy uchlarini tutashtiruvchi vatar bilan chegaralangan tekis shakl. Doiraviy AtV Segment yuzi (rasmga q.) OAtV sektor yuzi bilan AOV uchburchak yuzining ayirmasiga teng; 2) fazoviy Segment — fazoviy jismni tekislik bilan kesganda undan ajratib olingan shaklning sirti bilan shu tekislik orasidagi qismi; 3) Segment yoki kesma — toʻgʻri chiziqning A va V nuqtasi orasidagi nuqtalarning A va V nuqtalarini ham oʻz ichiga olgan toʻplami. Boshqacha aytganda, Segment toʻgʻri chiziqning koordinatalari a<x< b shartni qanoatlantiradigan nuqtalar toʻplami.

## Manbalar
Segnet tuzi

**Segnet tuzi**, C4H4O6KNa4H2O -vino kislotaning kaliynatriyli qoʻshaloqtuzi. Rangsiz kristall modda. 100° da 3 molekula suvini yoʻqotadi, toʻrtinchi molekula suvi esa 130°da ajraladi. Suvda yaxshi eriydi. St. feling rektivi tarkibiga kiradi. Tibbiyotda surgi sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Segoh

**Segoh** (fors. — uch oʻrin, uch parda) — 1) Oʻn ikki maqom tizimida maʼlum shoʻba nomi. Manbalarda koʻrsatilishicha, S. 3 pogʻonali tovushqator boʻlib, pardalari 2 ta butun ton oraligʻida joylashgan; 2) Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibida beshinchi maqom. Tovushqatori eoliy (minor) gammaga toʻgri keladi. Shashmaqomdagi S.ning mushkilot boʻlimi — Tasnifi S, Xafifi S, Garduni S, Muhammasi S, Muhammasi Ajam, Muhammasi Mirza Hakim, Saqili Bastanigor, nasr boʻlimi — 1 va 2 guruh shoʻbalaridan iborat. Ulardan birinchisi Saraxbori S (6 ta taronasi va suporishi bilan), Talqini S. (taronasi bilan), Nasri S. (taronasi bilan), Navroʻzi Xoro (uchta taronasi va suporishi bilan), Navroʻzi Ajam (taronasi bilan) hamda Ufar va Suporish qismlaridan iborat. S.ning 2 guruh shoʻbasi Moʻgʻulchai S. deb nomlanib, Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar qismlarini oʻz ichiga olgan. S. maqom pardalari asosida juda koʻp ashula va cholgʻu yoʻllari yaratilgan: "Segoh", "Girya" III, "Ilgʻor", "Guluzorim", "Figʻon", "Nimchoʻponiy" ashulalari, "Mushkiloti Segoh" kuyi va uning ufari va boshqa S. yoʻllaridan Oʻzbekiston kompozitorlari barakali foydalanishgan (mas, R.Glier va T. Sodiqovning "Layli va Majnun" operasi; Yu. Rajabiy va boshqa Nadejdinning hamda S. Boboyevning "Segoh" simfonik poemalari, M. Tojiyevning 3, T. Kurbonovning 5simfoniyalari va boshqalar). 

## Manbalar

## Havolalar
Emilio Segrè

**Emilio Segrè** (1905.1.2, Tivoli — 1989) — italyan tadqiqotchi fizigi. AQSH va Italiya Milliy akademiyalari aʼzosi. Rim universitetni tugatgan (1928), 1935-yildan shu universitetda, 1938-yildan Kaliforniya universitetida (1946-yildan professor) ishlagan. 1943—46 yillarda AQSHdagi LosAlamos Milliy laboratoriyasida. Ilmiy ishlari atom spektroskopiyasi, yadro fizikasi va yadro kimyosiga oid. 1934—36 yillarda E. Fermi guruhida protonlarning sekinlashishi hodisasini oʻrgangan. Xodimlari bilan birga texnetsiy (1937), astat (1940) va plutoniy239 (1940—41)ni ochgan. O. Chemberlen va boshqa bilan hamkorlikda antiprotonni kashf etgan (1955). Nobel mukofoti laureati (1959; O. Chemberlen bilan hamkorlikda).
## Manbalar
Segregatsiya

**Segregatsiya** ( – ajratish) – biron irq yoki etnik guruhni chegaralangan hududga majburlab yoki ixtiyoriy yoʻl bilan koʻchirish yoxud alohida maktablar, transport vositalari, xizmat koʻrsatish korxonalari tashkil etish yoki boʻlmasa, boshqa diskriminatsiya choralari orqali ajratib qoʻyish. S. – diskriminatsiyaning alohida koʻrinishidir. Tarixda qonunlashtirilgan S. hollari boʻlgan. Chunonchi, S. AQSH janubida 19-asr 2-yarmining boshida negrlar ozod qilingandan soʻng 20-asrda ham uzoq vaqt saqlanib turdi. JARda 20-asrning 90y.lari boshigacha S.ning eng yomon shakli – aparteid mavjud edi. Irqiy kamsitishning har qanday shaklini tugatish toʻgʻrisidagi 1965-yilgi xalqaro konvensiyaga muvofiq, unda ishtirokchi davlatlar irqiy S. va aparteidni qoralash bilan birga oʻz xududlarida bunday tusdagi har qanday harakatga yoʻl qoʻymaslik, taqiqlash va yoʻqotish majburiyatini oldilar.

## Manbalar
Segregatsiya (maʼnolari)

**Segregatsiya**:

* Segregatsiya (lot.
* Segregatsiya (metallurgiya) (metallurgiyada) — qotishma sovitilganda suyuq faza tarkibining oʻzgarishi va qotish jarayonida shu oʻzgarish tufayli qattiq qotishmada har xil tarkibli joylar paydo boʻlishi.
Segu

**Segu** — Malining jan. qismidagi shahar, Niger daryosining oʻng sohilida. Aholisi 90,9 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi (sholi, yer yongʻoq, shakarqamish, mango, chorvachilik) rayonning savdo markazi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, toʻqimachilik kombinati bor. Kustarhunarmandchilik korxoialarida gilamlar toʻqiladi.

## Manbalar
Sedan

**Sedan** (Fransiyadagi Sedan shahri nomi bilan bogʻliq, deb taxmin qilinadi) – yengil avtomobil kuzovining nomi. S.ning 4 eshigi va orasida toʻsigʻi boʻlmagan kamida 2 qator oʻrindiklari boʻladi. S. juda mustahkam yuk koʻtaruvchi konstruksiyani hosil qilishga imkon beradi. Masalan, VAZ-2101, GAZ31 („Volga“), Daewoo Nexia va boshqa avtomobillarning kuzovi S. tipida yasalgan.

## Manbalar
Sulton Segizboyev

**Sulton Segizboyev** (1899.15.7, hozirgi Oqqoʻrgʻon tumani — 1938.15.6) — siyosat va jamoat arbobi. Avval qishloq maktabida, soʻng Toshkent gimnaziyasida oʻqigan. Iqtisod fanlari boʻyicha professor (1930). Segizboyev 1916-yil Turkistondagi milliy ozodlik harakatida qatnashgan. 1918-yildan xoʻjalik sohasida rahbarlik lavozimlarida. Turkiston oʻlka "Qoʻshchi" tashkiloti masʼul kotibi (1921—22). Fargʻona viloyati partiya komiteti kotibi (1923), Turkiston KP MK tashkiliy boʻlimi mudiri, Toshkent uyezdi partiya komiteti kotibi (1924). Ukraina Starobelsk okrug partiya komiteti yoʻriqchisi (1925). 1925—30 yillarda Qizil professura instituti (Moskva)da oʻqigan, shu institut huzuridagi kechki universitet dekani. Butunittifoq qishloq xoʻjaligi akademiyasining Oʻrta Osiyo filiali va Paxtachilik instituti direktori, Oʻrta Osiyo universitetida kafedra mudiri (1930—31). VKP (b) Qozogʻiston oʻlka komitetida boʻlim mudiri (1932—36), Shimoliy Qozogʻiston viloyat partiya komiteti 1kotibi (1937). Oʻzbekiston XKS raisi, SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisi oʻrinbosari (1937—38). Gazeta, jurnalarga muharrirlik qildi, iqtisod va tarixga oid koʻplab maqolalar yezdi. 1938-yil Toshkentda qamoqqa olinib, qatagʻon qilindi. Oʻlimidan soʻng oqlandi. Segizboyev xotirasi abadiylashtirilgan. Oqqoʻrgʻon tumanidagi shirkat xoʻjaliklari (2 ta), maktab, mahalla, koʻcha, Mirzachoʻl tumanidagi shirkat xoʻjaligi, Guliston shahridagi tibbiyot kolleji, Toshkent shahridagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi, Mirzachoʻl va Oqqoʻrgʻon tumanlarida Segizboyev byusti oʻrnatilgan.

## Adabiyot
* Oʻzbekiston tarixi (1917—1991-yil), T., 2000; Muhiddinova F.P., Hasanov Q. Sulton Segizboyev, T., 1978.

## Manbalar
Sedana

**Sedana** (Nigella L.) – ayiqtovondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; ziravor ekin. Asosan, yovvoyi sedana (N. integrifolia Rgl.), madaniy ekma sedana (N. sativa) turi Kavkaz va Oʻrta Osiyoning adir va togʻlarida uchraydi. Ziravor oʻsimlik sifatida ekiladi. Boʻyi 20— 75 sm, poya tubidagi barglari butun, yuqoridagilari panjasimon boʻlingan. Bargi (mevasi) tuklar bilan qoplangan. Aprel—may oylarida gullab urugʻlaydi. Yaxshi asal beradi. Uning qoramtir xushboʻy urugʻlarida efir moyi bor. Non pishirishda, karam va bodring tuzlashda, veterinariya va tabobatda ishlatiladi. Urugʻi ochiq maydonlarga erta bahorda sepiladi. Damashq sedanasi (N. damasceana L.) turi manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Urugʻi tarkibida damassenin alkaloidi va efir moyi bor.

## Manbalar
Sedimentatsion analiz

**Sedimentatsion analiz** - dispers sistemalardati zarralarning oʻlchamini va polimerlar eritmasidagi makromolekulalar mol. m ni sedimentatsiya tezligi boʻyicha aniqlash usullari majmui. Bu usullar dispers likning oʻrtacha tavsifini, shuningdek, zarralarning oʻlchami yoki massasi boʻyicha taqsimlanish egrisini (polimerlar uchun molekulyarmassaviy taqsimlanishni) aniqlashga imkon beradi. Zarralar oʻlchami 1 mkm.dan katta boʻlgan dagʻal dispers sistemalar (suspenziya, emulsiya) uchun gravitatsion maydondagi sedimentatsiya, kolloid sistemalar va polimerlar eritmasi uchun markazdan qochma kuch maydonidagi sedimentatsiya qoʻllanadi; markazdan qochma tezlanish 100 000 gacha tenglashib, ultratsentrifugalarda rotorning aylanish tezligini minutiga bir necha oʻn minglabgacha yetkazadi. 

## Manbalar

== Adabiyotlar ==
Sezgi

**Sezgi** — olamdagi narsa va hodisalar ayrim xossalarining miyadagi taxlili. Materiyaning sezgi aʼzolariga taʼsir koʻrsatib, bosh miya poʻstlogʻi nerv markazini qoʻzgʻatishi asosida paydo boʻladi. Sezgi dunyoni bilishning birinchi bosqichi va tarkibiy qismidir. Sezgilar asosida hissiy bilishning idrok, tasavvur kabi shakllari yuzaga keladi. Tashqi qoʻzgʻovchilarning oʻziga xos xususiyatlariga qarab, barcha Sezgilar tana Sezgisi (tuyish), koʻrish Sezgisi, eshitish Sezgisi, hid bilish Sezgisi, taʼm bilish Sezgisi va boshqa turlarga boʻlinadi. Sezgi fizik, fiziologik, psixologik jarayonlarda paydo boʻladi. Fizik jarayonda har qanday narsa va hodisalar Sezgi aʼzolariga taʼsir etib, tegishli sezuvchi nervning chekka uchlarini qoʻzgʻaydi. Fiziologik jarayonda qoʻzgʻalish nervning oʻtkazuvchi yoʻli orqali bosh miya poʻstining tegishli markaziy hujayralar tizimiga oʻtadi. Psixologik jarayonda nerv qoʻzgʻalishida bizga taʼsir etgan qoʻzgʻovchining analizi paydo boʻladi va u sintezga aylanadi — Sezgi paydo boʻladi. Sezgi aʼzolari miya katta yarim sharlari faoliyati bilan bogʻliq. Insonda voqelikni bilishda koʻrish Sezgisi yetakchi oʻrinni egallaydi. Sezgilarni qayerda joylashganligiga qarab 3 ga ajratish mumkin:

1) ekstroretseptorlar — bular organizm sirtida boʻladi, ularga koʻrish, eshitish, hid bilish, taʼm bilish, tuyish Sezgilari kiradi;

2) interoretseptorlar — tanamiz ichidagi Sezgilar, bularga ichak, jigar, oʻpkadagi Sezgilar kiradi;

3) propriretseptorlar — muskul, pay, boylamlarda boʻladi. Sezgilarning hammasi oʻziga xos xususiyat va qonuniyatlarga ega.

Sezgilarning umumiy qonuniyatlari
Sezgilarning yuzaga kelishi ma‘lum qonuniyatlarning asosida yuz beradi.
Sezgi organlari

**Sezgi organlari** - organizmga taʼsir qilayotgan tashqi taʼsirotlarni qabul qilish va idrok etishni taʼminlaydigan ixtisoslashgan periferik tuzilmalar. Ular organizm tashqi va ichki muhitdan oladigan turli qoʻzgʻalishlarni qabul qilib, bu hakdagi informatsiyani markaziy nerv sistemasiga uzatadi. So. organizmning atrof muhitga yanada moslashishiga imkon beradi. Oʻta ixtisoslashgan qoʻzgʻaluvchanlik tufayli So. faqat maʼlum turdagi taʼsirotning idrok etilishini taʼminlaydi. Odamda koʻrish organlari, eshitish organlari, hid bilish organlari, maza bilish, tuygʻu organlari farq qilinadi. So. tarkibiga retseptorlar taʼsirlanganda qoʻzgʻalishga qobiliyatli sezgir nerv tolalarining uchi hisoblangan spetsifik nerv tuzilmalari kiradi. Har qanday sezgi organi faqat analizatorlarning periferik boʻlimi hisoblanadi (yana qarang Sezgi). 

## Manbalar
Ahmet Necdet Sezer

**Sezer Axmet Nejdet** (1941.13.9, Afʼyon sh.) — Turkiya davlat arbobi. Anqara universitetining huquqshunoslik ftini tugatgan (1962). 1962-yildan Ankara, Dijla va Yerkoy sh.laridagi sud organlarida ishlagan. 1983-yildan Turkiya Oliy sudi aʼzosi, 1988-yildan Konstitutsion sudi haqiqiy aʼzosi, 1998-yildan Turkiya konstitutsion sudi raisi. 2000-yil 16-maydan Turkiya Respublikasi prezidenti.

## Prezidentlik davri (2000-2007)
Sezer prezidentlikka saylanadi va 2000-yil 16-mayda qasamyod qiladi. Turkiya tarixida ilk bor sudyalik kasbidan chiqqan ilk davlat rahbari boʻladi. Sezerning prezidentlik davri 2007-yil 16-mayda tugallanishi kerak boʻlgan, biroq Turkiya buyuk millat majlisi yangi davlat rahbarini saylay olmagani sababli u bu lavozimda 2007-yil 28-avgustga qadar davom ettiradi. Bunga sabab Turkiya Konstitutsiyasida prezidentlik vakolati muddati yangi davlat rahbari saylanmagunicha choʻzilishi mumkinligi belgilangandi.

2001-yil 21-fevralda Milliy Xavfsizlik Kengashi majlisida kelib chiqqan janjal paytida Sezer konstitutsiyaviy kodekslar yozilgan kitobni Bosh vazir Bülent Ecevitga otadi. Baʼzilar „Qora chorshanba“ deb nomlanuvchi Turkiyadagi yirik iqtisodiy inqirozning asosiy sababi sifatida ushbu janjalni sabab qilib koʻrsatadi. Boshqalar esa Yevropa Ittifoqi bilan aʼzo boʻlish boʻyicha muzokaralar va Turkiyaning xalqaro valyuta jamgʻarmasi bilan mustahkam aloqalari talab qilgan tezkor islohotlar bu inqirozga sabab boʻlganini daʼvo qilishdi.

Sezer Turkiyada dunyoviylikning qatʼiy targʻibotchisi hamda himoyachisi boʻlgan, Sezer bilan Adolat va Taraqqiyot partiyasi oʻrtasida tez-tez tortishuv boʻlib turadi. Koʻp hollarda u Turkiyaning dunyoviy tuzumi tahdid ostida ekanini ochiq daʼvo qilgan. Sezer Islom ayollarning roʻmol oʻrashini talab qilinmasligiga ishongani tufayli Prezident saroyidagi rasmiy ziyofatlarda deputatlarning roʻmol oʻragan xotinlarini davradan chiqarib tashlagan.

Prezidentlik davrida Sezer 260 nafar sudlangan jinoyatlarni afv etdi, ulardan 202 nafari chapchi jangarilar tomonidan qoʻlga olingan edi.

## Manbalar
Sezuvchanlik

**Sezuvchanlik**, sezgirlik, taʼsirchanlik — tirik organizmning tashqi va ichki muhit taʼsirini qabul qilish xususiyati; tor maʼnoda analizatorlarning qoʻzgʻatuvchilarga javob qaytarish qobiliyati. Nerv sistemasiga ega hayvonlarda ixtisoslashgan sezish hujayra (retseptor)lari turli qoʻzgʻatuvchilarga nisbatan yuqori darajada tanlash sezuvchanligiga ega. Mutlaq va differensial S. farq qilinadi. Analizatorlar qoʻzgʻatuvchilarning minimal darajadagi eng kuchsiz taʼsiri (sezgining mutlaq chegarasi)ni sezish qobiliyati mutlaq S.ni ifodalaydi. Sezgining mutlaq chegarasi bilan mutlaq S. birbiriga teskari proporsionaldir. Mas, bir stakan choydagi shirinlikni sezish uchun bir odam 1 qoshiq shakar solishi yetarli boʻlsa, boshqasi 2—3 qoshiq solishi mumkin. Analizatorlarning qoʻzgʻatuvchilar orasidagi bilinarbilinmas farqlar, oʻzgarishlarni sezish qobiliyati differensial S. deb ataladi. Sezishda qoʻzgʻatuvchining bilinarbilinmas oʻzgarish tugʻdiradigan miqdorining ozgina oʻsishi sezgining differensial chegarasi deyiladi. Differensial S. ham differensial chegara bilan teskari proporsionaldir.

Sezgi chegaralari va S. qoʻzgʻalish hamda tormozlanish jarayonlari bilan belgilanadi.

Nerv sistemasi qanchalik qoʻzgʻaluvchan boʻlsa, S. shunchalik yuqori boʻladi va aksincha. Qoʻzgʻalish jarayoni miya poʻstlogʻining biror qismida hosil boʻlib, boshqa qismlarga tarqaladi. Keyinchalik mashq qilib borish tufayli qoʻzgʻalish maʼlum nerv hujayralarida differensiallanadi, farqlanadi.

Qoʻzgʻatuvchining taʼsiri oʻzgarishi bilan S ham oʻzgaradi; qoʻzgʻatuvchilar sust taʼsir etganda S. oshadi, kuchli taʼsir etganda S. kamayadi. S. analizatorlarning oʻzaro taʼsiri natijasida ham oʻzgaradi. Shuningdek, S.dagi oʻzgarish hayot sharoiti, inson faoliyati bilan uzviy bogʻliq. Ayrim kasalliklar taʼsirida S. oʻzgarishi (kamayishi yoki ortishi), izdan chiqishi yoki butunlay yoʻqolishi mumkin.

## Manbalar
Sedimentatsiya

**Sedimentatsiya** (lot. sedimentum. — choʻkish) — dispers faza zarralari (qattiq donacha, suyuklik tomchisi, gaz pufakchalari)ning suyuq yoki gazsimon dispers muxitda gravitatsion maydon yoki markazdan qochma kuch maydonida choʻkishi yoki yuzaga suzib chiqishi. Agar zarralarning yoʻnalgan harakati ogʻirlik kuchi yoki markazdan qochma kuch taʼsirida zarralarning tartibsiz (xaotik) issiklik harakatidan ustun kelsa, S. sodir boʻladi (qarang Broun harakati, Diffuziya). S. tezligi zarraning massasi, oʻlchami va shakliga, muhitning qovushokligi va zichligiga, shuningdek, maydon kuchining zarraga taʼsiridan yuzaga keluvchi kuchlanishga boglik. Bir-biri bilan oʻzaro taʼsirlashmaydigan mayda sferik zarralar S.si Stoke formulasi boʻyicha aniqlanadi. Tabiatda S. choʻkindi togʻ jinslari hosil boʻlishiga, havzalardagi suvning tinishiga, atmosferadagi suyuq tomchi va qattiq zarralarning ajralishiga olib keladi. Sedimentatsiyada S. kukunlarni fraksiyalarga ajratishda, kimyo-texnologiyada turli mahsulotlarni choʻkma holida ajratib olishda qoʻllanadi. S. sanoatda foydali qazilmalarni boyitishda, kimyo va neft-kimyo texnologiyasi mahsulotlarini ajratishda, suvni tozalashda va boshqalarda ishlatiladi. S. sentrifugalash, ultratsentrifugalash, sedimentatsion analizda keng qoʻllanadi (yana qarang Tindirish, Sedimentatsion analiz).

## Manbalar
Sedimentogenez

**Sedimentogenez** (lot. sedimentum — choʻkish va ... genez) — keng tarqalgan tabiiy jarayon, tabiiy sharoitda barcha turdagi choʻkindilarning harakatlanish yoki muallaq holatidan (suv va havo muhitida) harakatsizlik holatiga oʻtishi. Choʻkindilar koʻpincha quruklik yuzasida, daryo, dengiz, okeanlarda tashqaridan olib kelingan tayyor terrigen (allotigen) materiallar hamda turgʻun va oquvchi (togʻ yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi daryolar, soylar) suv havzalarida biogen va xemogen yoʻl bilan choʻkkan baʼzi (odatda, qiyin eruvchan) birikmalar hisobiga shakllanadi. Baʼzi tadqiqotchilar (N.B. Vassoyevich, 1957, 1962) S. deganda, choʻkmani suv havzasining tubiga tushishidan boshlab to diagenez bosqichigacha, yaʼni suv havzalarida muhit va suv oraligʻida hech qanday kimyoviy qaramaqarshilikka uchramaydigan lahzasigacha boʻlgan jarayonni tushinadi. Rus geologi N. M. Straxov (1953,1960) S. tushunchasiga choʻkmaning rivojlanish davrini ham kiritadi. MDH davlatlarida choʻkindi togʻ jinslari haqidagi fan "litologiya", boshqa davlatlarda esa "sedimentologiya" deb ataladi. 

## Manbalar
Seyiston

**Seyiston**, Sakiston (qadimda — Drangʻiyona) — Eron va Afgʻoniston chegarasida joylashgan tarixiy viloyat. Drangʻiyona nomi 1marta Bihistun kitobalariaya eslatilgan. Drangʻiyonaga sak qabilalari kelib joylashgani uchun (mil.av. 2-asr) Sakiston, keyinchalik S. deb atalgan. S. Mauriyalar imperiyasi, YunonBshtriya podsholigi (mil.av. 3—2-asrlarda) tarkibiga kirgan. Parfiya (mil. av. 3-asr—mil. 3-asr), Sosoniylar davlati (3—7-asrlar.), Arab xalifaligit tobe boʻlgan. 8—9-asrlarda xorijishar harakati markazlaridan biri. Yirik shaharlari: Zabol (Zobul) (Eronda), Zaranj (Afgʻonistonda). Aholisi (Sistoni xalqi va boshqalar) dehqonchilik (bugʻdoy, arpa, paxta) va chorvachilik (tuya, qoʻy, echki) bilan shugʻullanadi.

## Manbalar