„Mustaqillikning 25 yilligi“ konidagi texnogen hodisa

**„Mustaqillikning 25 yilligi“ konidagi texnogen hodisa** — 2024-yilning 1-sentyabr kuni Surxondaryo viloyatining Boysun tumani Kofrun qishlogʻida sodir boʻlgan. „Koʻlqamish“ mahallasi hududida joylashgan „Mustaqillikning 25 yilligi“ koniga qarashli 604-sonli quduqda burgʻilash ishlari olib borilayotgan vaqtda texnologik jarayonning buzilishi natijasida oltingugurt (vodorod sulfid) gazi chiqishi kuzatilgan. Voqea sodir boʻlganidan bir necha kun oʻtib aholi Boysun shahridagi maktab va kollejlarga evakuatsiya qilingan. 2-sentyabr holatiga koʻra, hidi aynigan tuxumni eslatuvchi zaharli gaz taʼsirida hududda havoning zaharlanish darajasi 13,9 mg/metr kubga yetgan. Sogʻliqni saqlash vazirligining sanitariya me’yorlariga ko‘ra vodorod sulfat 2 sinfli xavfli modda bo‘lib, uning havodagi me’yori 0.008 mg/m³ dir. Muammoni bartaraf qilish uchun Rossiya va AQShdan mutaxassislar chaqirtirilgan. 14-sentyabr tush vaqti minoradan chiqib turgan quvur ustiga sizib chiqishga qarshi qurilma oʻrnatilgan. Ertasi kuni tushdan keyin barit nomli maxsus eritma yuborilgan va gaz chiqishi toʻxtatilgan. Oradan ikki kun oʻtib, 17-sentyabrda ikkinchi bor konda portlash sodir boʻlgan.
## Oqibatlari
Oltingugurt gazining tarqalishi tub aholi va qoʻshni hududdagilarning sogʻligiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Vodorod sulfidning taʼsirida ularda kuchli bosh ogʻrigʻi, lanjlik, nafas olishning qiyinlashishi, qayd qilish, qaltirash holatlari kuzatilgan. 

Ayrim maʼlumotlarga koʻra, tub aholiga hodisa haqida ijtimoiy tarmoqlarda ma’lumot, foto va video tarqatmaslik aytib oʻtilgan. 

„Koʻlqamish“ mahallasida yashovchi ta’lim sohasi vakillaridan biri hodisani quyidagicha izohlaydi.

Kofrun qishlogʻidan 10 kilometr uzoqlikda yashovchi ayol oltingugurt gazining aholiga taʼsiri haqida shunday deydi:

17-sentyabr kuni „Mustaqillikning 25 yilligi“ konida kuzatilgan ikkinchi texnogen holat oqibatida 4 kishi vafot etgan va 11 kishi jarohatlangan. Halok boʻlganlar konda ishlovchi pudratchi hodimlar boʻlgan.

## Kon haqida
„Mustaqillikning 25 yilligi“ gaz koni 2019-yilning 24-iyul kuni Surxondaryo viloyatining Boysun tumanida ochilgan. Obyekt M25 konida burgʻulash ishlari olib borish jarayonida aniqlangan. Gazning o‘rtacha kunlik oqimi 300 ming kubometr. Olingan tabiiy gazning sanoat oqimi hududning gazga to‘yinganligidan dalolat beradi. Burg‘ulash, quduqlarni qurish kabi ishlar Markaziy va Janubiy Osiyo, Rossiya va Yaqin Sharqda yetakchi neft va gaz kompaniyalariga quduqlarni qurish va qayta ishlash xizmatlarini koʻrsatadigan xalqaro neft konlari kompaniyasi boʻlgan ERIELL ishtirokida „SURHAN GAS CHEMICAL OPERATING COMPANY“ tomonidan mahsulotni taqsimlash to‘g‘risidagi bitim doirasida amalga oshirilgan. Kon 100 mlrd kub metrdan ziyod gaz zaxirasiga ega. Hududda uglevodorodlar zaxirasini aniqlash maqsadida baholash qudug‘ini qurish ishlari 2017-yil boshida boshlangan. Loyihaning birinchi bosqichi 2023-yil may oyida ishga tushirilgan. 2025-yilda to‘la quvvatga chiqishi rejalashtirilgan.

“M—25” (“Gajak”) koni ilk bor 1933-yilda geologik tadqiqot natijasida aniqlangan va 1938-yilda tayyorlangan. Oradan 3 yil oʻtib, 1941-yilda hududda birinchi qidiruv qudug‘i burg‘ilangan. 1974-yilda esa 5-sonli quduqni sinovdan o‘tkazish jarayonida quyi bo‘r qatlamlaridan gazning sanoat oqimlari olingan va oʻsha yili tuzilma kon toifasiga kiritilgan.

Dastlabki hisob-kitoblar shuni koʻrsatadiki, kon zaxirasi 40 mlrd m3ni tashkil etgan. 2006—2008-yillarda Malayziyaning “PETRONAS” kompaniyasi tomonidan “O‘zbekneftgaz” Milliy xolding kompaniyasi bilan imzolangan qo‘shma o‘rganish to‘g‘risidagi bitim doirasida Gajak maydonida 3D seysmik qidiruv ishlari olib boriladi va bitta quduq sinovdan o‘tkaziladi. Kompaniyaning loyiha uchun kiritgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarining umumiy miqdori 102 million AQSh dollarini tashkil qilgan. Investitsiya siyosatidagi o‘zgarishlar va eng asosiysi, „Gajak“ konini o‘zlashtirishning murakkabligi sabab kompaniya loyihadan chiqqan.

Murakkab geologik tuzilish ko‘p sonli strukturaviy buzilishlarning mavjudligi, filtratsiya-sig‘im xususiyatlarining katta xilma-xilligi bilan bog‘liq. Bu yerda samarali qazib olish uchun butasimon burg‘ilash usulidan foydalanish talab etiladi. Qiya yo‘nalishdagi quduqlarni qurish 1200 m gacha. Kondagi anomal yuqori qatlam bosimi 65 MPa. Kesimi bo‘yicha yuqori harorat 150°S gacha yetadi.

## Manbalar

## Havolalar
* Portlash, zaharli gaz va badbo‘y is: Boysun qanday yashayapti? | Gazeta.uz
* Boysun gaz konida avariya, aksilterror qo‘shma mashqlari, davlat byudjeti daromadi
* “Boradigan joy yo‘q, kissada pul ham yo‘q” - Boysunliklar gaz konidagi vaziyat haqida
* Boysunda yana avariya: To‘rt kishi o‘ldi
* Juda yuqori bosim sabab bo‘ldi - Energetika vaziri
* Сурхондарёнинг Бойсун туманидаги газ конида такрорий авария содир бўлди.