open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nalchik

**Nalchik** (1921-yildan) – Kabarda-Balkariya poytaxti. Katta Kavkazning shimoliy etaklarida, Nalchik daryosi boʻyida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 235,7 ming kishi (1998). Nalchik Kabarda-Balkariya sanoat mahsulotining 50%ini beradi. Mashinasozlik („Sevkavelektrod“, „Telemexanika“ korxonalari, elektrovakuum, yarim-oʻtkazgichli priborlar, stanok-sozlik va boshqa zavodlari), rangli metallsozlik, kimyo oziq-ovqat, yengil sanoatlari rivojlangan. Baland togʻ geofizika ilmiy tadqiqot instituti, 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, KabardaBalkariya universiteti), 2 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari, filarmoniya faoliyat koʻrsatadi. Balneologik va togʻiqlimiy kurorti bor (Nalchikdan 3&nbsp;km narida, Dolinskda 500–550 m balandlikda joylashgan). Nalchik Shimoliy Kavkazdagi turizm va alpinizm markazlaridan biri. N. 1817-1818-yillarda ruslarning harbiy istehko-mi sifatida vujudga kelgan.

## Manbalar
Nam sigʻimi

**Nam sigʻimi**, tuproq nam sigʻimi — tuproqning namni tutish xususiyatini tavsiflovchi kattalik; tuproq massasi yoki quruq tuproq hajmiga nisbatan foizlardagi namlik miqdori yoki suv qatlamining mm lardagi balandligida ifodalanadi. Tuproqning granulometrik tarkibi va tuzilishiga, undagi gumus tarkibiga boglik. Nam sigʻimining asosiy turlari toʻla nam sigʻimi (tuproqning barcha govaklari suv bilan toʻlganda) tuproq singdira oladigan suv miqdori; kapillyar nam sigʻimi— grunt suvlari sathi ustidagi tuproq qatlami suv va tuproq zarralari oʻrtasidagi molekulyar tortishish kuchlari taʼsirida tutib turadigan eng koʻp suv miqdori. Meʼyoriy (chegaradagi) dala Nam sigʻimi (barcha gravitatsion suv oqib ketgandan soʻng tuproq tutib qoladigan suv miqdori, oʻsimliklar uchun asosiy namlik manbai). Meʼyoriy dala va kapillyar nam sigʻimi qishloq xoʻjaligi ekinlari optimal sugʻorish rejimini hamda melioratsiya uchun zarur suv normalarini hisoblab chiqishda katta ahamiyatga ega. Meʼyoriy dala nam sigʻimi 1 m qalinlikdagi gilli tuproq uchun, odatda, tuproq massasiga nisbatan 25%, ogʻir oʻrtacha qumoklikda 19%, yengil qumoklikda 16%, qumloqda 13% va qumlikda 10% atrofida boʻladi. Sobirjon Azimboyev.

## Manbalar
Nam toʻplash

**Nam toʻplash** – qor va yomgʻir suvlarini toʻplash, oqib ketishiga yoʻl qoʻymaslik yoʻli bilan tuproqsa nam yigʻishga qaratilgan agrotexnikaviy tadbir. Tuproqning 1,5–2 m qatlamida ekinlar kelgusi yil bahorda yoki yozning boshlanishida foydalanishi mumkin boʻlgan suv zaxirasini yaratish uchun oʻtkaziladi. Nam toʻplash namgarchilik yetishmaydigan va oʻzgarib turadigan mintaqalarda muhim ahamiyatga ega. Oʻrta Osiyo xududida nam toʻplash, asosan, togʻ oldi rayonlarda olib boriladi. Nam toʻplash boshqa agrotexnikaviy tadbirlar (erta shudgorlash, kuzgi yoki qishki suv berish va hokazo) bilan qoʻshib olib borilganda yaxshi samara beradi. Nam toʻplashga kuzdan xrzirlik koʻriladi, joyning relyefi, tuproq holati va hokazoni hisobga olgan holda oldindan tayyorlangan texnologiya xaritasiga muvofiq olib boriladi.

## Manbalar
Namakob suvlar

**Namakob suvlar** — 1) liman, shoʻr koʻllar, sunʼiy havzalar, shuningdek, yer osti suvlarining yuqori darajada minerallashgan tabiiy suvlari. Ular yer osti gidrosferasida keng tarqalgan. Namakob suvlar haroratiga qarab sovuq (20° dan past); iliq (20—35°), issiq (35—42°) va juda issiq suvlarga boʻlinadi.
## Yana qarang
Yer osti namakoblari.

## Manbalar
Namangan adirlari

**Namangan adirlari** - Namangan viloyatidagi adirlar. Namangan shahridan shim.da, jan.-gʻarbiy yoʻnalishda joylashgan. Uzunligi 35–40&nbsp;km, eni 8–10&nbsp;km. Adirlar pliotsen — quyi toʻrtlamchi davrning qoʻngʻir alevrolitlaridan tu-zilgan, ularga kichik qatlam holda gravelit va konglomeratlar aralashgan. Namangan adirlari meridianal yoʻnalishda oqadigan soy (Chortoqsoy, Pochchaotasoy, Namangan-soy, Kosonsoy va boshqalar)lar oʻzani bilan boʻlingan. Chekkalari atrofidagi tekisliklarga sekin-asta qoʻshilib ketgan. Bir oz tikroq yon bagʻirlarida tub jinslar yuzasi ochilib krlgan. Tuproqlari yuvilgan, dagʻal skeletli, yupqaroq, gumus miqdori 0,5—1,0%. Oddiy boʻz tuproklarda rang, qoʻngʻirbosh, efemeroidlar keng tarqalgan. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi. Keyingi vaqtlarda adirli yerlar oʻzlashtirilishi munosabati bilan tuproqlarning shoʻrlanishi, eroziya, yon bagʻirlarining oʻpirilishi kabi jarayonlarning rivojlanishi kuzatilmoqda.

## Manbalar
Namangan asnam tekstil qoʻshma korxonasi

**Namangan Asnam tekstil qoʻshma korxonasi** — Oʻzbekiston – Turkiya]] qoʻshma toʻqimachilik korxonasi. Masʼuliyati cheklangan jamiyat maqomiga ega. Taʼsischilari - „Oʻzbekyengilsanoat“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi, „Yengilsanoatinvestxomashyo“ aksiyadorlik jamiyati va Turkiyaning „Astop“ firmasi. Korxona qurilishi 1992-yil iyulida imzolangan shartnomaga asosan boshlanib, 1994—2001-yillarda qurildi va ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish 2001-yil apreldan boshlandi.

Nizom jamgʻarmasi 6,99 mln. AQSH dollari. Shundan Oʻzbekiston tomonining ulushi 42% (2,93 mln. dollar), xorijiy hamkorlar ulushi 58% (4,06 mln. dollar). Namangan asnam tekstil qoʻshma korxonasining yillik loyiha quvvati 3600 t paxta kalava ip ishlab chiqarish korxona paxta tolasidan tayyor gazlamalar, trikotaj va tikuvchilik mahsulotlari ishlab chiqaradi. Yigiruv, toʻquv, pardozlash majmuasiga ega.

## Manbalar
Namangan atlas aksiyadorlik jamiyati

**Namangan Atlas aksiyadorlik jamiyati **- Oʻzbekistondagi yirik toʻqimachilik korxonasi. „Oʻzbek ipagi“ uyushmasining „Shoyi“ aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Korxona, asosan, tabiiy ipak, sof ipakdan tayyorlangan milliy xonatlas, tandasi sof ipak va arqogʻi paxta ipli adras va beqasam gazlamalari hamda sof ipakdan qadimgi miniatyuralar tasvirlari bilan gilamlar ishlab chiqaradi. Jamiyat tarkibida pillakashlik, boʻyoqchilik, toʻquvchilik korxonalari bor.

1925-yilda mahalliy hunarmand, toʻquvchi kosiblarni birlashtirgan „Yangi rivojiya“ arteli tashkil etilgan. 1962-yilda korxona Namangan shoyi toʻqish fabrikasiga aylantirildi. 1971-yilda Namangan abrli shoyi toʻqimachilik kombinati, 1994-yildan hozirgi nomda. 1973-yillarda 202 t ipak ishlab chiqaradigan pillakashlik korxonasi, 1976—80 yilda 7,2 mln. milliy gazlama ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlgan boʻyoqchilik va toʻquvchilik korxonalari ishga tushirildi. 1994-yilda kombinat davlat tasarrufidan chiqarildi va aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi.

1998-yilda pillani qayta ishlash jarayonida chiqqan chiqindilardan ipak tayyorlashga ixtisoslashgan „Silk Road“ Oʻzbekiston—Yaponiya qoʻshma korxonasi ishga tushirildi. 2002-yilda paxta ipi ishlab chiqaradigan „Channa-Teks“ Oʻzbekiston—Xitoy qoʻshma korxonasi qurib bitkazildi. 2003-yilda esa Janubiy Koreyaning „Ay-Di-Zi“ korporatsiyasining zamonaviy pillakashlik avtomatlari oʻrnatilib, korxona quvvatlari oshirildi. Mahsulotlari xorijga eksport qilinadi.

Korxonada 1,6 mln. m tayyor gazlama (shundan 956 ming m ipak gazlama, 645 ming m ip gazlama), 65 t tabiiy ipak tayyorlandi (2002). Korxonada 3000 ga yaqin ishchimuxandis xodimlar ishlaydi.

## Manbalar
Namangan zilzilasi

**Namangan zilzilasi** - Namanganda roʻy bergan zilzila. 1927-yil 12-avgustda sodir boʻlgan. Zilzila magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha M-5.2 zilzila kuchi 12 ballik MSK-64 shkalasi boʻyicha 8 ball boʻlgan. Namangan zilzilasi gipotsentri 14 km chuqurlikda, epitsentri esa Fargʻona shimolidagi fleksura-yorilmasida joylashgan. Zilzila vaqtida koʻpgina uylar shikastlangan. Oʻsha yili 19-avgustda zilzilaning eng kuchli aftershoki 7 ball kuch bilan takrorlandi. Uning magnitudasi M-5,7, chuqurligi N-20 km. Yana bir necha oy davomida zilzilaning koʻplab aftershoklari roʻy berdi.

## Manbalar
Namangan karbonam aksiyadorlik jamiyati

Namangan karbonam aksiyadorlik jamiyati – „Oʻzkimyosanoat“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi korxona. Asosiy ishlab chiqarish mahsulotlari: texnik, tozalangan karboksil-metilsellyuloza, burgilash reagenti, shuningdek, xalq isteʼmoli mollari, gulqogʻoz yelimi va boshqa ishlab chiqaradi. Namangan kimyo zavodi nomi bilan 1942-yilda neftni qayta ishlash sanoati uchun karboksilmetilsellyuloza ishlab chiqarish maqsadida tashkil etilgan. 1983-yilda zavodda tozalangan karboksilmetilsellyuloza ishlab chiqarish boʻyicha yangi sex ochildi. 1991-yilgacha sobiq Ittifoqtar-kibiga kiruvchi respublikalarning neft-gaz sanoati ehtiyojlarini taʼminlovchi ushbu turdagi mahsulotlarning asosiy ishlab chiqaruvchisi edi. Korxona 1997-yildan „Karbonam“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 3-d texnik va tozalangan karboksilmetilsellyuloza ishlab chiqarishga ixtisoslashgan Markaziy Osiyoda yagona korxona. Fargona furan birikmalari zavodida ishlab chiqariladigan sellyuloza asosiy xom ashyo hisoblanadi. Korxona mahsulotlarining 30% ichki bozorga, qolgan qismi eksportga chikariladi. Asosiy isteʼmolchilari – neftni qayta ishlash va lok-boʻyoq sanoati korxonalari. N. „K.“ A. J. yiliga 13 ming t texnik va 2,6 ming t tozalangan karboksil-metilsellyuloza ishlab chiqarish quvvatiga ega.

## Manbalar
Namangan mexmash aksiyadorlik jamiyati

**Namangan Mexmash aksiyadorlik jamiyati** – „Oʻzmashsanoat“ uyushmasi tarkibidagi ishlab chiqarish korxonasi. Asosan, nostandart qurilmalar, suv quvurlari zulfinlari, maxsus texnologik uskunalar, qishloq xoʻjaligi texnikalariga ehtiyot qismlar, metallkonstruksiyalar va xalq isteʼmol mollari, gilam toʻqish dastgoxlari, seyflar va boshqa mah-sulotlar ishlab chikariladi. 1974-yilda „Namangan mexanizatsiya va avtomatlashtirish vositalari mashinasozlik zavodi“ nomi bilan ishga tushirilgan, 1982-yilda ilgʻor texnologik uskunalar bilan qayta jihozlangan korxona qurib bitkazildi. 1991-yilga qadar harbiy sanoat uskunalari ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan. 1995-yildan hozirgi nomda. Korxonada bir yilda 50 dan ortiq turdagi mahsulotlar tayyorlanadi.

## Manbalar
Namangan muhandislik-iqtisodiyot instituti

**Namangan muxandislik-iqtisodiyot instituti** – muhandis va iqtisodchilar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat instituti Namangan filiali negizida 1992-yil tashkil etilgan. Institut tarkibida 5 fakultet (iqtisod, empresaliya, minstituwternatiaogiya va sirtqi) bor. Institutda 17 ta kafedra, iqtidorli talabalar instituwternati, litseyi, iqtisodiy taʼlim hududiy (regional) markazi va uning qoshida ixtisoslashgan sport boʻlimi, ilmiy va xalqaro aloqalar, maʼnaviyat boʻlimlari vaa iqtidorli talabalar bilan ishlash, axborotlar texnologiyalari va masofaviy oʻqit3*ish markazi, multimedia sinflari, tayyorlov kuwrslari, markaziy kutubxona va sho#xobcha kutubxonalar (80 ming nusxa), 4 ta ilmiy laboratoriya, „Lochin“ sport-soglomlashtirish klubi, „Ziyo“ kichik bosmaxonasi mavjud. Institutda darsliklar, risola va uslubiy aQwqoʻllanmalar chop etiladi.

9 ta yoʻnalish boʻyicha bakalavrlar t oayyorlanadi, magistratura va aspirantura q se wqmavjud. Institutda 120 prof, oʻqituvchi, jumladan 7 fan doktori va professor, 61 fan nomzodi, dotsentlar ishlaydi (2003).
3
Institut 2 mutaxassislik (menejmenet vá toʻqimachilik xom ashyosini dastlabki ishlash mutaxassisliklari) boʻyicha aspirantura orkali oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagw e wogik kadrlar tayyorlaydi.
Magistraturada uzluksiz taʼlim tiziwmining yuqori malakali magistrlarini tayyorlash uchun 6 ta mutaxassislik guruhlari tashkweweeseil qilingan. Institut olimlari Moskva toʻqima a empresa A empresa z wweeeeweww aí w este chilik akademiyasi va Sankt-Peterburg texnologiya va dizayn instituti, AQSH xalqaro rivojlanish agentligi „Yevroaziya“ jamgʻarmasi va Xalqaro mehribonlik korpusi bilan hamkorlik qilib keladi. Institutda oʻtkazilgan ilmiy tadqiqotlar iqshlari natijasida 10 dan ortiq ixtiro qilindi va ularning aksariyati ishlab chiqarishga joriy etildi. Institutda 2002/2003 oʻquv yilida 2300 dan ortiq talaba taʼlim oldi.

## Manbalar
Namangan neft koni

**Namangan neft koni** - Namangan shahrining shimoli-sharqida, Namangan antiklinal burmasida joylashgan. Namangan strukturasi dastlab 1933-yilda oʻrganilgan. Keyingi yillarda oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasiga asoslanib chuqur burgʻi qudugʻi qazildi. Paleogen yotqiziqlarining dolomitlashgan ohak-toshlardan tuzilgan turkiston qatlamlaridagi 5-gorizontda neft borligi tasdiqlandi. Umumiy qalinligi 10 m, samarali qalinligi 3–4 m, oʻrtacha gʻovakligi 10%, oʻtkazuvchanligi 30— 100 millidarsigacha. Gorizontning oʻrtacha chuqurligi 3630 m, uzunligi 5,4 km, eni 3,6 km. Boshlangʻich qatlam bosimi 600 atmosfera, gaz omili 180 m³/t.

Neftning zichligi 0,856 g/sm3. Tarkibidagi oltingugurt 0,30%, koks 3,4%, parafin 5,0%, qatronlar 8% ni tashkil etadi. Qatlam harorati 87°, yengil fraksiyalar chiqishi 100°da 3%, 200° gacha 23% va 300° gacha 41%. Neftdagi yoʻldosh gaz zichligi 0,955 (azot miq-dori 3,0% gacha va metan 63,9%). Qatlam suvlarining zichligi 1,060 g/sm3, minerallashganligi 4708&nbsp;mg/ekv.

## Manbalar
Namangan notoʻqimachi aksiyadorlik jamiyati

**Namangan notoʻqimachi aksiyadorlik jamiyati** – „Oʻzbek yengilsanoat“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi sanoat korxonasi. 1932-yilda „Besh yillik“ arteli nomi bilan tashkil etilgan. 1941—43 yilda front uchun shinel va movutlar ishlab chikarilgan. 1965-yildan korxona yigiruv toʻquv notoʻqima mato fabrikasiga, 1982-yilda Baliqchi notoʻqima mato fabrikasi ishga tushirilgach, notoʻqima mato ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirildi. 1994-yildan hozirgi nomda. 1995-yilda sunʼiy moʻyna ishlab chiqarish texnologiyasi oʻzlashtirildi.

Korxonada, asosan, mahsulot oʻrash uchun notoʻqima mato, paxtali vatin va sunʼiy moʻyna ishlab chiqariladi. 2002-yilda 16,5 mln. m2 notoʻqima matolar tayyorlandi.

## Manbalar
Namangan haqiqati

**Namangan haqiqati** – Namangan viloyat hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Namangan shahrida oʻzbek tilida haftada 2 marta chiqadi. Dastlab „Ishchilar qalqoni“ (1918—19), „Erkinlik“ (1919—21), „Zarbdor“ (1921-36), „Stalin haqiqati“ (1936—48) nomlarida bosilgan. 1958-yildan hozirgi nomda. Gazetada turli davrlarda Lutfulla Olimiy, Turgʻun Poʻlat, Husniddin Sharipov, Habib Saʼdulla, Hamid Nuriy, Rustamjon Ummatov kabi jurnalistlar faoliyat koʻrsatishgan. „Namangan haqiqati“da uzoq yillar samarali mehnat qilgan Ibrohim Yusupov, Fazliddin Mirzayev, Ermamat Nurmatov, Hamidaxon Mamajonova, Abdufattoh Rajabov, Gʻulomjon Akbarovlar Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi, Respublikada xizmat koʻrsatgan jurnalist faxriy unvonlariga sazovor boʻlishgan.

„Namangan haqiqati“ viloyat hayotining koʻzgusi sifatida umumiqtisodiyot, sanoat, qishloq xoʻjaligi, taʼlim va boshqa sohalardagi yangilik va oʻzgarishlarni, jismoniy tarbiya va sport masalasini keng va mufassal yoritadi. „Tadbirkor“ nomli ilovasi ham bor. Gazeta adadi 5100 (2003).

## Manbalar
Namangansoy

**Namangansoy** — Namangan viloyatidagi soy. Chatqol togʻlarining qorli choʻqqilaridan boshlanuvchi Pochchaotasoydan Zarkent qishlogʻi yonida suv oladi. Adirlar va adirlar orasidagi tekisliklarni kesib oʻtadi. Uzunligi 48&nbsp;km. Qor va yomgʻir suvidan toʻyinadi. Yillik suv sarfining 60% bahor va.yoz oylariga toʻgʻri keladi. Yangiqoʻrgʻon va Namangan tumanlari ekin maydonlarini sugʻoradi. „Oʻzbekengilsanoat“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi yirik toʻqimachilik korxonasi. Korxonada, asosan, paxta tolasidan kalava ip, sur (xom) va tayyor gazlamalar, notoʻqima matolar hamda xaridorlar buyurtmasi asosida tikuvchilik mahsulotlari tayyorlanadi.

Korxona 1967-yilda Namangan shoyi va kostyumbop gazlamalar kombinati nomi bilan ishga tushirilgan. 1974-yilda OʻzSSR 50 yilligi nomidagi „Namangan shoyi ishlab chiqarish“ birlashmasi deb nomlandi. 1994-yilda birlashma ochiqturdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 1998-yildan hozirgi nomda. „N.“ a. j. viskoza, lavsan tolalar va ularning aralashma tolalaridan koʻylakbop, plashbop gazlamalar, sunʼiy ip gazlamalar ishlab chiqarishga ixtisoslashdi. Chetdan sunʼiy tolalarni xarid qilish imkoniyatlari cheklanganligi sababli kombinatda 1997-yildan boshlab paxta tolasidan mahsulot ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Korxona tarkibida yiliga 6,3 ming t kalava ip ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlgan 1-va 2-yigiruv fkalari, yiliga 28,1 mln. m sur va 28,5 mln.m tayyor gazlama ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlgan toʻquv fabrikasi, gul bosish-pardozlash fabrikasi, Haqqulobod shahridagi tikuv fabrikasi bor. 1997-yilda Germaniyaning „Truchler“, „Grossenxayner“, „CSM“ firmalarining zamonaviy texnologiyalari bilan jihozlangan 2-yigiruv fabrikasi ishga tushirildi va jahon bozorida raqobatbardosh ip gazlamalar tayyorlana boshladi. Janubiy Koreya va Turkiya davlatlariga paxta kalava ip eksport qiladi. Aksiyadorlik jamiyatida 5 mingga yaqin ishchixizmatchilar mehnat qilmoqda. 2002-yilda 6 ming t kalava, 22 mln. m sur gazlama, 21,9 mln. m tayyor gazlamalar, 320 ming m notoʻqima matolar ishlab chikarildi.

## Manbalar
Namdin

**Namdin** — Vyetnamning shimoliy qismidagi shahar, Xongxa daryosi deltasidagi port. Xonamnin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 172 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik sanoati (ip gazlama va ipak gazlama ishlab chiqarish) rivojlangan. Oziq-ovqat, oynashisha sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
Namib

**Namib** (, ) — Afrikaning jan.gʻarbiy sohillaridagi choʻl. Atlantika okeani sohili boʻylab, shim.da Namib shahri yaqinidan jan.da Olifants daryosi quyilish joyigacha 2100&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni 50–130&nbsp;km. Yer yuzasi tekislik boʻlib, materik ichkarisiga zinapoyasimon koʻtarilib borgan (1000–1200 m). Sharqiy va shimoliy qismi qumli, janubiy toshloklichoʻl. Iklimiga qirgʻoq boʻylab oʻtgan sovuq Bengela oqimining taʼsiri bor. Eng iliq oyning oʻrtacha temperaturasi 17—19°, eng salqin oyniki 12—13°. Yillik yogʻin kam boʻlsada (10–100&nbsp;mm), lekin havoning namligi yuqori. Namibni Kunane va Oranj daryolari kesib oʻtgan. Oʻsimliklari siyrak. Grunt suvlari yer yuzasiga yaqin joylarda baʼzi kserofit oʻsimliklar, akatsiya, aloe va boshqa oʻsadi. Olmos, uran konlari bor. Milliy boglar tashkil etilgan.

## Manbalar
Namlik

**Namlik** — havodagi suv bugʻlari va fizik jismlar tarkibidagi suv miqdori; ob-havo va iqlimni, jismlarning xossalarini belgilaydigan omillardan biri. Namlik havoning suv bugʻlariga, jismlarning suvga qanchalik toʻyinganligiga, ularning tabiatiga, zichligiga yoki gʻovakligiga, ichki va tashqi sirtlari oʻlchamlariga bogʻliq. Odatda, namlik jismning dastlabki ogʻirligiga (ogʻirlik boʻyicha namlik) yoki hajmiga (hajmiy namlik) nisbatan foizlarda belgilangan suv miqdori bilan ifodalanadi. Uni materialning quruq qismi massasi birligiga nisbatan olingan suv miqdori bilan ham ifodalash mumkin. Materiallar (Mas, paxta, taxta), maqsulotlar (don va boshqalar) ning namlik darajasini belgilab qoʻyishning xalq xoʻjaligida ahamiyati katta. Koʻp jismlar (Mas, don, sement) maʼlum namlikdagina moʻljallangan maqsad uchun yaraydi. Odam, jonivor va oʻsimliklarning hayoti ham maʼlum darajadagi namlik va muhitning nisbiy namligiga bogʻliq. Namlik miqdori maxsus asbob — namlik oʻlchagich bilan oʻlchanadi.
## Yana qarang
*Havo namligi

## Manbalar
Namlik oʻlchagich

**Namlik oʻlchagich** — gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlar (shu jumladan, sochiluvchan jismlar, masalan, tuproq, qum) namligini oʻlchaydigan asbob. Gigroskopik, elektr-kimyoviy, gigrometrik va psixometrik]] xillari bor. Gigroskopik namlik oʻlchagichning ishi materiallar va moddalarning atrof muhitdagi namlik (suv bugʻlari) ni oʻziga yutish xossasiga asoslangan. U gazlar va suyukliklarning namligini oʻlchashda ishlatiladi. Elektrkimyoviy namlik oʻlchagich jismlardan elektr toki oʻtkazilganda unda kimyoviy reaksiya yuz berib, namlik miqdorini oʻzgartirishga asoslangan. U bilan ham gazlar va suyukliklarning namligi oʻlchanadi. Gigrometrik Namlik oʻlchagichning ishi namlik miqdoriga qarab yogʻsizlantirilgan soch tolasining oʻz uzunligini oʻzgartirishi xossasiga asoslangan. U gazlarning namligini oʻlchash uchun ishlatiladi. Psixrometrik namlik oʻlchagichning ishi ikki termometr (biri quruq, ikkinchisining ustiga hoʻllangan mato oʻralgan) ning koʻrsatishlar farqini oʻlchashga asoslangan. Bu ham gazlar uchun moʻljallangan. Namlik oʻlchagichlarning sigʻimli, konduktometrik va yadroviy magnit rezonans hodisasiga asoslangan turlari ham bor. Bular suyukliklar va qattiq jismlar namligini oʻlchash uchun moʻljallanadi.

## Manbalar
Namoyon

**Namoyon** (forscha — koʻrinish, manzara) — naqsh mujassamoti; atrofi hoshiya naqsh (koʻpincha zanjira, ruta) bilan oʻralgan bezak, tasvir va boshqalardan iborat. Amaliy bezak sanʼatida vokelik (chamanzor, bogʻu boʻston, daryo, gul, barglar va boshqalar)ning shartli umumlashma tasviriy obrazini oʻzida aks ettiradi. Asosan, Oʻrta Osiyo naqqoshligiga xos boʻlib, mustaqil naqsh mujassamotining eng murakkab turi. Namayaon yaratishda usta naqqoshlar girih va islimiy naqshlardan mohirona foydalanadi, N.ni uzoq va yaqindan koʻrinishini qisobga oladi. Naqshning band va tanoblarini darajalarga ajratib, bi-rinchi darajali naqsh chiziklariga alohida ahamiyat beradi. Namayonda girih asosiy, oʻsimliksimon naqsh toʻldiruvchi oʻrin tutadi va u asosiy naqsh (girih)ni bosib oʻtmaydi. Faqat girixdan tuzilgan N.da ham asosiy va toʻldiruvchi naqshlar boʻladi, yaʼni yirik girihlar ichiga maydalari chiziladi. Oʻzbekiston hududidagi har bir vohada namayon bir-biridan farq qiluvchi oʻziga xos bezak uslubiga ega: Xiva naqqoshligida Namayon bandlari birbiri bilan oʻzaro chetan kabi bogʻlanadi, barglar kam ishlatiladi, mujassamot rivojlanish xususi-yatiga ega, unda harakat, mavj koʻproq koʻzga tashlanadi; Toshkent naqkrshligida N.lar oʻsimlik gullarining koʻpligi bilan ajralib turadi; Fargʻona namayonlarida tabiatdagi gul, barg, mevalar va boshqa toʻgʻridan-toʻgʻri tabiiy shakdda tasvirlanadi. Zamonaviy meʼmorlikda, binolar bezaklarida, mustaqil amaliy bezak sanʼati asarlarida namayonlar rang-barang: mehrobi namayon, chorsi namayon, seraftor namayon, majnuntol namayon va boshqa Jumladan, Navoiy teatri binosi bezaklarida namayonning ajoyib namunalarini koʻrish mumkin.

## Manbalar
Namoz Pirimqul oʻgʻli

**Namoz Pirimqul oʻgʻli** (1879, Kattaqoʻrgʻon, Utarchi qishlogʻi — 1907) — Samarqandda milliy zulm va haqsizlikka qarshi koʻtarilgan ommaviy xalq harakati boshligʻi. Barvaqt yetim qolib (onasi uni tug'ganida vafot etadi, bu shumxabarni eshitgan yuragi kasal otasi ham qo'shilib vafot etadi) amakisinikida yashaydi. Uning Ulug'oy ismli opasi ham bo'lgan. Keyin Samarqandga kelib, xat-savodini chiqaradi. Rus podshosiga mahalliy maʼmurlar kirdikorlaridan shikoyat qilib, bir necha bor xat yozadi. Natija chiqmagach, xalqning norozilik harakatiga boshchilik qildi. Namoz Pirimqul oʻgʻli podsho amaldorlari, boy-badavlat kishilar mol-mulkini tortib olib kambagʻallarga, beva-bechoralarga ulashgan (shu sababdan uni "O'zbek xalqi Robin Gudi" deb ham atashgan). Shuning uchun u yuqori tabaqalar, mustamlakachilar orasida „Namoz oʻgʻri“, xalq oʻrtasida esa „Namoz botir“ deb nom qozongan. Namoz boshchiligidagi guruh 1905-yil 29-oktabrda qoʻlga tushib, Samarqand qamoqxonasiga qamaladi. 1906-yil 2-fevralda Namoz qamoqxona ostidan 42 quloch uzunlikda lahim qazib, 60 nafar safdoshi bilan qochishga muvaffaq boʻladi. Namoz 3 yil davomida mahalliy maʼmurlarga qarshi harakatga boshchilik qildi. Qoʻzgʻolonchilar, asosan, Samarqand, Kattaqoʻrgʻon tumanlarida harakat qilganlar (1904—1907). Oʻz toʻdasidan chiqqan xoin tomonidan oʻldirilgan. Namoz Pirimqul oʻgʻlining ishlari xalq oʻrtasida doston boʻlib ketgan. Xalq baxshisi Nurmon Abduvoy oʻgʻli „Namoz“ dostonini yaratgan
. O'zbek Adabiyotida romanchilikning asoschisi hisoblanmish Abdulla Qodiriy Namoz Pirimqul o'g'lining hayoti va ijodiga atalgan "Namoz O'gri" romanini yozish niyatida bo'lgan. 19-asrning 20-yillarida Qodiriy Samarqandga asari uchun material to'plashga boradi. Hattoki Namoz Pirimqul o'g'lining opasi Ulug'oy bilan ham suhbatlashadi. Afsuski, qisqa umr yozuvchiga ushbu romanni yozishga yo'l qo'ymadi. O'zbekiston xalq yozuvchisi Xudoyberdi To'xtaboyev tomonidan Namoz Pirimqul o'g'lining qo'zg'olonchilik harakatlariga asoslangan "Qasoskorning Oltin Boshi" nomli tarixiy roman yozilgan. Asar 1981-yilda chop etilgan va O'zbek Adabiyotida katta o'rin egallagan. 

## Manbalar
Namanganmash aksiyadorlik jamiyati

**Namanganmash aksiyadorlik jamiyati** – „Oʻzmashsanoat“ uyushmasi tarkibidagi yirik korxona. 1962-yilda Namangan mashinasozlik zavodi nomi bilan bunyod etilgan. Korxona, asosan, neft va gaz sanoatida, kommunal xoʻjaligida ishlatiladigan suriluvchi shpindelli egiluvchan klinli poʻlat, titan, choʻyan zulfinlar, surilmaydigan shpindelli, parallel chuyan zulfinlar, korroziyabardosh membranali klapanlar, yuqori bosimda ishlaydigan ventillar ishlab chikaradi.

1967-yilda truboprovodli zadvijkalar ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. 1973-yildan boshlab DU-150, DU-200 titan zadvijkalar tayyorlash yoʻlga qoʻyildi va 1980-yilga kelib ularning nomenklaturasi 15 xilga yetkazildi. Namanganmash aksiyadorlik jamiyati hajmlari koʻpay-ib, qoʻshimcha ish joylari yaratildi hamda mahsulotlarni eksport qilish yoʻlga qoʻyildi. Zadvijkalarning yangi turlarini oʻzlashtirish va choʻyan hamda poʻlat quyma texnologiyalarni joriy qilish maqsadida yangi quyuv sexi qurib ishga tushirildi.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng korxonada respublika ehtiyojlari uchun zarur hisoblangan bir necha turdagi import oʻrnini bosuvchi mahsulotlar tayyorlana boshladi. Buning uchun, metall yuzasiga polietilen qoilash va quyuv sexida poʻlat chiqindilarni eritib mahsulotlar quyish tex-nologiyalari oʻrnatildi. Natijada korxonada ishlab chiqarilgan membranali klapanlar, choʻyan va poʻlat quyma zulfinlar ichki va tashqi bozorda sotilmoqda. Mahsulotlar (payvandlangan, quyma poʻlat zulfinlar), asosan, Belarus, Kozogʻiston va Rossiya davlatlariga eksport qilinadi.

## Manbalar
Namanganskaya pravda

**Namanganskaya pravda** („Namangan haqiqati“) – Namangan viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Namangan shahrida rus tilida haftada 1-marta chiqadi.

Dastlab 1917-yil noyabr oyida „Izvestiya Namanganskogo Sovdepa“ („Namangan deputatlari kengashi xabarlari“, 1917— 20) nomi bilan chop etilgan. Turli yillarda „Rabochiy put“ („Ishchi yoʻli“, 1920-21), „Udarnik“ („Zarbdor“, 1934— 45), „Za kommunizm“, („Kommunizm uchun“, 1941—58) nomlari bilan nashr etilgan. 1958-yildan buyon hozirgi nomda chop etilmoqda .

Gazetada ijtimoiy-siyosiy, maʼnaviy-madaniy hamda bozor islohotlariga oid taxliliy maqolalar keng yoritiladi. Shuningdek, undagi maxsus rubrikalarda sanʼat va adabiyot haqidagi xabarlar, ijodkorlarning asarlari muntazam chop etib boriladi. Adadi 4000 ga yaqin (2024).

2019-yildan buyon gazetaning veb-sayti faoliyat yuritmoqda.

Gazetaga 2020-yildan buyon Odiljon Inomov bosh muharrirlik qilib kelmoqda.
## Manbalar
Nampxo

**Nampxo** — KXDRning gʻarbiy qismidagi shahar. Maʼmuriy jihatdan provinsiyaga tenglashtirilgan. Aholisi 400 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllarining muhim tu-guni. Sariqdengizboʻyidagi port, Pxenyan avanporti. Rangli metallurgiya sanoatining yirik markazi. Mashina-sozlik, elektromexanika, oynashisha, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Baliq ovlanadi.

## Manbalar
Xoda Namsarayev

**Xoda Namsarayevich Namsarayev** (1889.27.4, Kijincha qishlogʻi, hozirgi Buryatiyaning Xorin aymogʻi — 1959.28.7, Ulan-Ude) — buryat yozuvchisi. Buryat adabiyotining asoschilaridan. Ijodi 1919-yildan boshlangan ("Qorongʻulik" pyesasi). "Orakul Dambi" (1920), "Xoʻja-yin va batrak" (1930) hikoyalarida buryat xalqining hayoti aks etgan. "Sirempil" qissasi va "Shunday boʻlgan..." hikoyalar toʻplami buryat adabiyotida yaratilgan eng yaxshi asarlardan biri. Xalq ogʻzaki materiallari asosida "Alamja Mergen" (1936), "Sogaaday se-sen", "Haraltuur xaan" asarlarini yozgan. "Tongda" romani (1950) muallifi. Urushdan soʻng N.ning "Tanlangan asarlar" (1948), "Tanlangan sheʼrlar" (1949) va 5 jildli asarlar toʻplami nashr qilingan (1957—59).

## Manbalar
Namud

**Namud** (forscha — koʻrinish, namoyon boʻlish) — maqom ashula yoʻllarida muayyan shoʻbaning boshqa shoʻbalarda ishlatiladigan kuy tuzilmasi. Har bir N. shoʻbaning bosh kuy jumlalaridan olinib, shu va boshqa maqom qismlarida avj sifatida foydalanishi mumkin. N.lar foydalaniladigan shoʻba tarkibidagi kuy va doira usuliga moslab olinadi hamda maqomlarning muhim shakllantiruvchi vositasi sanaladi. Shashmaqomda N.lar soni oʻndan ortiq boʻlib, Saraxbor, Talqin va Nasr shoʻbalari asosida yuzaga kelgan. Ular Uz zol, Ushshoq, Muxayyari Chorgoh, Bayot, Navo, Oraz, Dugoh, Segoh, Nasrulloyi va boshqa N.laridir. Bulardan Uz zol N.i — Buzruk va Rost maqomlari, Ushshoq N.i — Buzruk, Rost makrmlari, Muxayyari Chorgoh Namud — Buzruk, Rost, Segoh va Iroq maqomlari, Navo N.i va Oraz N.i — Navo va Segoh maqomlari, Segoh N.i — Rost va Segoh maqomlari, Nasrulloyi N.i — Buzruk va Segoh maqomlarining shoʻbalarida avj oʻrnida ishlatiladi. N.lardan bastakorlarning yirik shakldagi kuy va ashulalarida qam keng foydalanilgan. Asarlarda oʻrniga qarab muayyan N.ning kuy-ohanglari, vazni va hajmi boʻyicha turlicha koʻrinishlari ishlatilishi mumkin. Maqom, shuningdek, mumtoz ashula va cholgu yoʻllarida oʻxshash uslubda foydalanadigan boshqa maxsus kuy tuzil malaridan Zebo pari va Turk avjlari N.lar qatorida oʻrin tutadi.

## Adabiyot
* Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

## Manbalar
Namudligʻ

**Namudligʻ** — Iloqdagi shahar harobasi (6—11-asrlar). N. Angren shahri yaqinida, Ohangaron daryosining oʻng sohilida joylashgan. 1966—67 yillarda oʻrganilgan. N.ning maydoni 70 ga,’ 5 burchakli qalʼa va keng shahristondan iborat boʻlib, dare va uning irmoklari bilan mudofaalangan. 3—4-asrlarda mudofaa devorlari bilan oʻralmagan turar joylar paydo boʻlgan. Bu davrda tirnab uchburchak naqshlar solingan, qizil oxrasimon boʻyoklar bilan yoʻl-yoʻl chiziklar tushirilgan va hayvon shaklidagi tutqichli sopol idishlardan foydalanilgan. 5—6-asrlarda N. shaharga aylangan. 9—10-asrlarga kelib kumush va boshqa rangli metallarni qayta ishlovchi hunarmandlik korxonalari rivojlanishi bilan shahar gullab yashnagan. N.da metall eritish va kulolchilik pechi, kaolin va buyok, modda saqlanadigan joylar topilgan. N.dagi idishlar qoʻlda va kulolchilik charxida yasalgan. Undan shisha, sopol idishlar, har xil tangalar topilgan. Ularga oxra va angob bilan jilo berish rasm boʻlgan Shahar 11-asrda inqirozga uchragan.

## Manbalar
Nana sohib

**Nana sohib** (asl ismi Nana Govind Dandu Pant) (taxminan 1824—?) — 1857—59 yillardagi Hindiston xalq qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri. Ingliz Ost-Indiya kompaniyasining nafaqasida boʻlgan maratx peshvosi (hokimi) Baji Rao II ning asrandi oʻgʻli. Peshvo vafoti (1851) dan soʻng kompaniya Nana sohibga nafaqa toʻlashdan bosh tortgani sababli u xalq qoʻzgʻoloniga qoʻshilgan. 1857-yilda oʻzini peshvo deb eʼlon qilgan, Kanpur shahri va viloyatida oʻz hokimiyatini joriy qilgan. Mustamlakachilarga qarshi yirik janglarda qatnashgan. Keyinchalik qoʻzgʻolonning boshqa mulkdor rahbarlari singari xalq urushini cheklashga harakat qilgan. 1857-yil oʻrtasida Kanpur yaqinidagi magʻlubiyatdan soʻng Nana sohib Aud viloyatiga chekingan va qoʻzgʻolonning asosiy markazlari tor-mor qilinganidan soʻng Shimoliy Hindistonning changalzorlariga bekingan. Keyingi taqdiri maʼlum emas. 
* Narodnoye vosstaniye v Indii 1857— 1859, M., 1957; Novaya istoriya Indii, M., 1961.

## Manbalar
Nanay tili

**Nanay tili** — tungus-manjur tillariaan biri. Rossiya Federatsiyasining Xabarovsk va Primorye oʻlkalari va qisman Xitoyda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 8 mingdan ortiq. 3 lahjaga boʻlinadi: amur (ussuri), ku-rurmi, sungari. Amur laxjasining nayxin shevasi adabiy Nanay tiliga asos boʻlgan. Nanay tili fonetikasi unlilarning koʻpligi, sintaksisi esa sodda gaplarning qoʻshma gaplarga nisbatan koʻp qoʻllanishi hamda aniklanmish — aniklovchi moslashuvining yoʻkligi bilan ajralib turadi.

Rossiya Federatsiyasidagi Nanay tili uchun 1931-yilda lotin grafikasi asosida, 1963. yilda rus grafikasi asosida yozuv yaratilgan.

## Manbalar
Namozshomgul

**Namozshomgul** (Mirabilis L.) - namozshomguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik va bir yillik oʻsimliklar turkumi; ekma gul turi. Vatani — tropik Amerika. Oʻzbekistonda 2 xil turi uchraydi. Hidsiz N. (M. jalopa L.), xushboʻy N. (M. odorata L.). Bir yillik manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Boʻyi 40— 80 sm, sershox, tukli. Ildizi urchuqsimon, yoʻgʻon. Bargi uzun bandli, tubi yumaloqyoki yuraksimon, uchi oʻtkir. Gullari qizil, sariq, oq. Gulqoʻrgʻoni shingilsimon toʻpgul. Iyuldan sovuq tushguncha gullab urugʻlaydi. Gullari kunduzi yopilib, kechqurun ochiladi.

## Manbalar
Nanaylar

**Nanaylar** (oʻzlarini nani deb atashadi; eski nomi — goldlar) — asosan, Rossiya Federatsiyasining Xabarovsk va Primorye oʻlkalarida yashovchi xalq. Rossiyadagi umumiy soni 10,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xitoyda 2 ming kishiga yaqin N. yashaydi. Nanay tilida soʻzlashadi. Dindorlari rasman pravoslavlar, anʼanaviy eʼti-qodlar saqlangan.

## Manbalar
Nandular

**Nandular**, amerika tuyaqushlari (Rheiformes) – koʻkrak tojsuyaksiz qushlar turkumi. Oyoqlari uch barmokli, qanotlari rivojlangan, lekin nandular ucholmaydi. Patlari gʻovak, yaxshi yuguradi va suzadi. 1 oila 2 turi: oddiy nandu (balandligi 170 sm gacha, ogʻirligi 25 kg gacha) va darvin nandusi, yaʼni uzun tumshuqli nandu maʼlum. Janubiy Amerika pampaslari va yarim choʻl hududlarida tarqalgan. Poligam. Tuda boʻlib yashaydi. Toʻdasida 3— 8 ta modasi bitta uyaga 30 ta yoki undan koʻproq tuxum qoʻyib, uni 35—40 kun bosadi, joʻjalarini narlari ergashtirib olib yuradi. N. oʻsimlik barglari, novdalari va mayda umurtqasiz xayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti va pati uchun koʻp ovlanishi, tuxumlari yigʻib olinishi tufayli soni kamayib ketgan. Asosan, chekka hududlarda saqlanib qolgan. Darvin nandusi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Nankin

**Nankin** (xitoycha Nanszin — jan. poytaxt) — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Szyansu provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 5,3 mln. kishi (1998). Yanszi daryosi quyi oqimidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Dengiz kemalari kira oladigan port. Mamlakatning yirik iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazlaridan. Stanoksozlik, elektr va radio apparaturalari ishlab chiqarish, avtomobilsozlik va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, metallurgiya, kimyo, sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan.

N.da Xitoy Fanlar akademiyasining filiali, tuproqshunoslik va geografiya institutlari, universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlari, kutubxona, muzeylar, botanika va hayvonot bogʻlari, rasadxona bor.

N.ga miloddan avvalgi 472 yilda asos solingan. Turli davrlarda shahar nomi har xil atalgan. 1368—1421-yillarda mamlakat poytaxti. 1421 — 1911-yillarda Szyannan noyibligining markazi. 1853—64 yillarda Taypinlar davlati poytaxti. 1911 — 12 yillarda Sun Yatsen boshliq Xitoy Respublikasi hukumatining qarorgoxi. 1912-yildan Szyansu provinitsiyasining maʼmuriy markazi. Maʼmuriy va tarixiy yodgorliklardan „Imperator shahri“ (14—15-asrlar), shahar devori (uz. 34&nbsp;km), ibodatxonalar, mak, baralar saqlangan.

## Manbalar
Fridtjof Nansen

**Fridtjof Nansen** (1861.10.10 – Kristianiya (hozirgi Oslo) yaqinida – 1930.13.5) – norveg sayyohi, okeanograf, jamoat arbobi. 1880—82 yillarda Kristianiya universitetida oʻqigan. 1897-yildan oʻsha universitetda zoologiya professor, Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1898). 1888-yilda birinchi boʻlib changʻida Grenlandiyaning janubiy qismini kesib oʻtib, uning ichki rayonlari butunlay muz bilan qoplanganligini aniqladi. 1893-yil maxsus qurilgan „Fram“ kemasida Shimoliy qutbni zabt etish maqsadida yoʻlga chiqadi va Shpitsbergen o.gacha yetib bordi. 1895-yilda N. ekspeditsiya qatnashchisi F. Ya. Iogansen bilan „Fram“ni tark etib, ilmiy tadqiqot oʻtkazish uchun qutb tomon yurdi, lekin 86°14’ shahrik.dan orqaga qaytishga majbur boʻldi.

„Fram“da okeanografik, meteorologik kuzatuvlar olib borildi, Shimoliy Muz okeani sayoz emasligi aniklan-di, suzib yurgan muzlar harakatiga Yerning sutkalik aylanishi taʼsiri kashf qilindi. N. 1902-yilda Kristianiyada Markaziy okeanografik laboratoriya tashkil etdi. 1913-yilda Shimoliy Muz okeani qirgʻogʻi boʻylab suzib, Yenisey daryosi quyilish joyigacha yetib bordi, undan Sharqiy Sibirning janubiy qismi va Uzoq Sharqqa sayohat qildi. 1914—18 yillarda Millatlar ligasining harbiy asirlar masalasi boʻyicha Bosh komissari boʻlgan. N. nomiga Arktika va Antarktikada bir qancha obʼyektlar qoʻyilgan. Insonparvarlik faoliyati uchun N.ga Nobel Tinchlik mukofoti berilgan (1922).

## Manbalar

## Havolalar
Nansi

**Nansi** — Fransiyaning shim.sharkiy qismidagi shahar. Myort va Mozel departamentining maʼmuriy markazi. Myort daryosi va Marna—Reyn kanali boʻyidagi port. Aholisi 106 ming kishi (1999). N. — Lotaringiya sanoat rayonining iqtisodiy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Elektrotexnika, transport mashinasozligi, poyabzal, tikuvchilik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shisha va chinnidan badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. Un-tlar, institutlar, konservatoriya, nafis sanʼat muzeyi bor. Shahar chetida temir rudasi konlari va metallurgiya zavodi mavjud. N. 16-asrdan maʼlum. 13—18-asrlarda Lotaringiya gersoglarining qarorgohi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor (1703—42), cherkov (15-asr), Gersog saroyi (16-asr) va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Nantes

**Nant** — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Atlantika Luarasi departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 277,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Luara daryosi boʻyidagi port (yiliga 20 mln. t dan ortiq yuk ortib-tushiriladi): chetdan neft, fosforit, oʻrmon mahsulotlari va boshqa keltiriladi; neft mahsulotlari, mashinalar, gʻalla, un, oʻgʻitlar chetga chiqariladi. Metallurgiya, mashinasozlik, xususan, kemasozlik va samolyotsozlik rivojlangan. Kimyo, qogʻoz, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, nafis sanʼat, xalq va Bretani sanʼati muzeylari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—19-asrlarda qurilgan binolar saqlangan.

## Manbalar
Nannin

**Nannin** — Xitoyning janubiy qismidagi shahar. Guansi-Chjuan muxtor rayonining maʼmuriy, muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazi. Aholisi 2,8 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Yuszyan daryosi boʻyidagi port. Qishloq xoʻjaligi rayoni va qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini taqsimlash markazlaridan. Metallurgiya, mashinasozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi institutlari bor.

## Manbalar
Nanchan

**Nanchan** — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar, Ganszyan daryosi buyida. Szyansi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 4,1 mln. kishi (1998). Poyanxu koʻli sistemasidagi suv yoʻllari tuguni. Yirik qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Asosiy sanoat tarmogʻi — toʻqimachilik (xususan, ip gazlama sanoati). Stanoklar, avtomobil va qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish korxonalari, sellyuloza-qogʻoz, farforkeramika, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor.

## Manbalar
Napoleon III

**Napoleon III**, **Lui Napoleon Bonapart** (1808—73) — Fransiya imperatori (1852—70). Napoleon Ining jiyani. N. III Shveysariya, Italiya va boshqa mamlakatlarda quvgʻinlikda hayot kechirgan (1848). 1836 va 1840-yillarda Fransiyada hokimiyatni qoʻlga olishga urinib koʻrgan. 1840-yilda Gam kalʼasiga bir umr qamoqqa hukm qilingan. 1846-yil Buyuk Britaniyaga qochgan. 1848-yil fevral inqilobidan soʻng Fransiyaga qaytib kelgan hamda yirik sarmoyadorlarning diktatorlik rejimiga intilishidan foydalanib, 1848-yil 10-dekabrda respublika prezidenti qilib saylangan. 1851-yil 2-dekabrda inqilobga qarshi davlat toʻntarishi qilib, qonun chiqaruvchi majlisni tarqatib yuborgach, butun hokimiyat prezident qoʻliga oʻtgan. N.III nomi bilan imperator deb eʼlon qilingan (1852-yil 2-dekabr). Fransiya N.Sh hukmronligi davrida Qrim urushida, Avstriya-Italiya-Fransiya urushi (1859) da, Hindixitoy (1858-62), Suriya (1860—61), Meksika (1862—67) va boshqa mamlakatlarga qilingan intervensiyalarda qatnashgan. Fransiya-Prussiya urushi (Sedan jangi)da prusslarga asir tushgan (1870.2.9.) Parijdagi 1870 yil sentyabr inqilobi natijasida taxtdan agdarilgan. Umrining oxirigacha Angliyada yashagan.

## Manbalar
Nant (maʼnolari)

**Nant**:

* Nant — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi shahar.
* Nant (sabzi navi) — oʻrtapishar sabzi navi.
Nant (sabzi navi)

**Nant** — oʻrtapishar sabzi navi. Butun-ittifoq sabzavot ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida yakka tanlash usuli bilan chiqarilgan (1943). Oʻzbekistonda 1946-yildan rayonlashtirilgan. Bargi yashil, kam tukli. Sabzisi shakli silindrsimon, uchi toʻmtoq, uz. 15—16 sm, diametri 3,0—4,0 sm, yuzasi tekis, bir donasi 60—120 g. Eti tiniq, qizgʻish toʻk, sariq, sersuv, shirin, mayin, oʻzagi ingichka. Tarkibida qand 5,9%, quruq modda miqdori 11,9%, karotin 72&nbsp;mg %. Hosili urugʻi unib chiqqanidan keyin 80—90 kunda yetiladi. Hosildorligi 110—120 s/ga. Yangiligida isteʼmol qilinadi, konserva tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha vi-loyatlarida ekiladi.

## Manbalar
Napoleon urushlari

**Napoleon urushlari** - Napoleon Skonsulligi (1790—1804) va imperatorligi (1804—14, 1815) davrida Fransiya olib borgan urushlar. Napoleon urushlari bosqinchilik harakterida boʻlgan. Fransiya Napoleon harbiy diktaturasi oʻrnatilgan vaqtda (1799) 1789—99 yillarda tuzilgan 2-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Turkiya, Neapol qirolligi va boshqalar) bilan urush holatida edi. 1800-yil Rossiya ittifoqchilar bilan kelisha olmay koalitsiyadan chiqqan. Natijada 2-koalitsiya rasman oʻz faoliyatini tugatgan. Faqat Buyuk Britaniya urushni davom ettirgan. 1805-yil 3-antifransuz koalitsiyasi (Buyuk Britaniya, Avstriya, Shvetsiya, Rossiya) tashkil topgan. Shu yili ingliz floti admiral Nelson rahbarligida birlashgan ispan-fransuz flotini tormor qilgan. Biroq Napoleon quruklikda katta muvaffaqiyatga erishgan. U Austerlits yaqinidagi jangda (1805-yil 2 dekabr) Rossiya-Avstriya qoʻshinlarini ogʻir talafotga uchratdi. Avstriya Fransiya bilan sulh tuzishga majbur boʻlgan (1805-yil 26 dekabr). Rossiya va Buyuk Britaniya, Prussiya bilan Shvetsiya qoʻshilib 4-antifransuz koalitsiyasi vujudga kelgan (1806-yil sentabr). 1806-yil oktabrda Prussiya fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingan. 1807-yil iyunda Napoleon I Fridland ostonasida rus qoʻshinlarini yenggan. 1809-yil Buyuk Britaniya bilan yana ittifoq tuzgan (5-antifransuz koalitsiyasi) Avstriya qushinlarini tor-mor keltirgan. Napoleon imperiyasiga xal qiluvchi zarba Rossiyada berilgan. M. I. Kutuzov qoʻmondonligida rus armiyasining kurashi natijasida Napoleonning "Buyuk armiyasi" magʻlub boʻlgan. Rossiyadan chekinayotgan fransuzlarga qarshi Yevropa mamlakatlarida ozodlik urushi boshlanib ketgan. 1813-yil fevralda Prussiya Rossiya bilan ittifoqtuzgan. Bu ittifoq 6-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Prussiya, Shvetsiya, Avstriya va boshqalar)ning tashkil topishiga asos boʻlgan. Shu yili Leypsig jangida Germaniya ozod qilindi. 1814-yil mart oxirida ittifoqchilar armiyasi Parijni ishgʻol qilgan. Aprelda Napoleon 1 taxtdan voz kechishga majbur boʻlgan (6-aprel) va u Elba o.ga surgun qilingan. 1815-yil 1-martda Napoleon I 1000 kishilik otryad bilan oroldan chiqib Parijga yurish qilgan va 20-martda qayta taxtga oʻtirgan. Lekin, Yevropa davlatlari uni tan olmaganlar. 25-martda Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Prussiya oʻrtasida Napoleon Fransiyasiga qarshi ittifoq (7-anti-fransuz koalitsiyasi) tuzilgan. 18-iyunda Napoleon armiyasi Vaterloo jangida ingliz-pruss qoʻshinlari tomonidan tor-mor keltirilgan. 22-iyunda Napoleon taxtdan voz kechgan. 1815-yil 20-noyabrda ittifoqchilar bilan Fransiya oʻrtasida Parij sulh shartnomasi im-zolanib, unga koʻra Burbonlar hokimi-yati yana qayta tiklangan.

Shodmonqul Pirimqulov.

## Manbalar
Nara

**Nara** — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning janubida. Nara prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 366,1 ming kishi (2000). Shahar-muzey, xalqaro ahamiyatdagi turizm markazi. Stanoksozlik, elektrotexnika, oziq-ovqat, yegʻochsozlik, trikotaj sanoati korxonalari mavjud. Badiiy buyumlar, yogʻoch oʻyinchoklar ishlab chiqariladi. Universitet, badiiy, milliy muzeylar bor. N. — Yaponiyaning qad. shaharlaridan. Mamlakatning 710—784 yillardagi birinchi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan (7—8-asrlarga oid) yogʻochdan qurilgan monastir majmualari, ibodatxonalar va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Naramsin

**Naramsin** (Naram-Suen) - Akkad podshohi (miloddan avvalgi taxminan 2236—2200). Sargonning nabirasi. Oʻzini xudo deb eʼlon qilib, mustabid hokimiyat oʻrnatgan. Naramsinning Gʻarbiy Erondagi lullubeylar qabilasi ustiga yurishi sharafiga oʻrnatilgan stela — Akkad sanʼati yodgorligidir (Luvrda saqlanadi). Naramsin davrida gutiylar (kutiylar)ning Akkadga bosqini boshlangan.

## Manbalar
Narayan Pritxvi

**Narayan Pritxvi** (1723—75) — Nepal qiroli (1769-yildan). Gʻarbiy Nepalda 1742—69-yillar mobaynida Gorkxva knyazligini idora etgan. 1743—1769 yillarda Katmandu vodiysidagi Kantipur, Bhantapur, Lamitaur, Banspur yerlarini, soʻngra Kirat, Morang hamda Shimoliy Nepalga qarashli Ilam yerlarini oʻziga boʻysundirgan. 1769-yil poytaxtni Katmandu shahriga koʻchirgan va u yerda yagona Nepal qirolligiga asos solgan.

## Manbalar
Narva

**Narva** (, ) — Estoniyadagi shahar. Narva daryosining chap sohilida, uning Fin qoʻltigʻiga quyilish joyidan 14 km uzoqlikda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 57 650 kishi. Shahar sanoatining asosiy tarmoqlari — energetika, toʻqimachilik, qurilish materiallari ishlab chiqarish. Narva yaqinida mahalliy slanetsda ishlaydigan Boltiq boʻyi GRES, Estoniya GRES ishlab turibdi. GES bor. Yirik ip gazlama korxonasi — Krengolm manufakturasi, yogʻochsozlik, mashinasozlik, metallsozlik, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Narva koʻprik orqali Ivangorod (Leningrad viloyati) bilan bogʻlangan. Politexnikum, tarix muzeyi mavjud. Shahar ilk bor 1171-yilgi Novgorod solnomasida Rugodiv nomi bilan tilga olingan. Daniya, Shvetsiya Livon ordeni tasarrufida boʻlgan. 1704-yilda rus qoʻshinlari tomonidan ishgʻol qilindi. 1919-yildan Narva Estoniya tarkibida. Shaharda tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan: qasr (13—15-asrlar), shahar istehkomlari (14-asr), ratusha (17-asr) saqlangan.

## Manbalar
Narval

**Narval** (Monodon monoceros) — delfinlar oilasiga mansub dengiz sut emizuvchisi. Shu urugʻning yagona turi. Uzunligi 6,1 m, vazni 1 — 1,5 t gacha. Boshi yumaloq. Terisining rangi oqish, qrra dogʻlari bor. Erkaklari, baʼzan urgʻochilarining yuqori jagʻi chap tomonida 3 m gacha uzunlikda bitta tishi rivojlanadi (shuning uchun baʼzan "bir shox-li" deb ataladi). Bu tishi yordamida zarur boʻlganida muzni teshishi mumkin. Tishlari boʻlmaydi. Arktikada yashaydi. Baʼzan Yangi Yer, Frans-Iosif yeri va Chukot dengizida ham uchraydi. Boshoyokli mollyuskalar va baliklar bilan oziqlanadi. Rossiya Qizil kitobiga kiritilgan. Oldin u shunchaki hayolot debo'ylangan keyinchalik, uning haqiqiy deb topilgan 

## Manbalar
Narzan

**Narzan** — karbonat angidridli, sulfat gidrokarbonatli, kalsiy-magniynatriyli mineral suv. Yurak-tomir sistemalari, meʼda-ichak yoʻllari kasalliklarida, moddalar almashinuvi buzilganda va boshqa kasalliklarda foydalaniladi. Kavkaz (Mas, Kislovodsk)da, Qrimda va boshqa joylarda chiqadi.

## Manbalar
Hoshim Narziqulov

**Hoshim Narziqulov** (1900 - Samarqand — 1963.9.1) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1939). Nasim Hoshimov otasi. Ijodiy faoliyatini 1918-yilda Abdulla Badriy rahbarligidagi "Samarqand" musulmon truppasida boshlagan. 1927—1930 yillar "Koʻk koʻylak" teatrida, 1930-yildan Hamid Olimjon nomidagi Samarqand davlat oʻzbek drama teatrida aktyor, truppa boshligʻi, rejissyor 1944—1948 yillar Samarqand viloyat madaniyat boshkarmasining boshligʻi, 1948—1957 yillar Madaniyat ishlari vazirligida teatr boʻyicha masʼul xodim boʻlib ishlagan. Mirkomilboy (A.Badriy, "Shoʻring qursin, Mirkomilboy!"), Muslim (F. Zafariy, "Halima"), Ibrohim (Komil Yashin, M. Muhamedov, "Ichkarida"), Xusrav (Xurshid, "Farhod va Shirin"), Xon Boboxon, Qorabotir (S. Abdulla, "Toxir va Zuxra"), Sultonbek (U. Hojibekov, "Arshin mol olon") singari obrazlari bilan oʻzbek teatri sanʼatiga munosib hissa koʻshdi. "Arshin mol olon", "Farhod va Shirin", "Poʻrtana" (S. Abdulla), "Gʻunchalar" (Z. Fatxullin) kabi spektakllarni saxnalashtirgan.

## Manbalar