open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chitgarlik

**Chitgarlik** — boʻz matoga oʻyma yogʻoch qolip yordamida gul bosish kasbi. Chitgarlar ilgari barcha jarayon (toʻqish, boʻyash va gul bosish)ni ustaxonalarda bajarishgan. 19-asrning 1yarmigacha Ch. sanʼati, asosan, Fargʻona vodiysi (Qoʻqon, Xoʻjand, Namangan, Margʻilon, Chust va boshqa shaharlarda), Buxoro (Vardanzi, Romitan, Gʻijduvon va boshqalar), Samarqand (Urgut, Kattaqoʻrgon), Toshkentda rivojlangan. Ayniqsa, Xorazm chitgarlari (Xonqa, Xiva, Urganch, Hazorasp) juda nozik did bilan gul bosishgan.

Mato dastlab qozonda qaynatilib olingan, maxsus tezob (buzgʻunch) bilan ishlov berilib, soʻng quritilgan. Matoga gul qoʻlda yogʻoch qolip yordamida (naqshning asosiy shakli qattiq nok yogʻochidan ishlangan qolip bilan qora tusda) tushirilgan. Soʻng mato yana maʼlum vaqt davomida rangli suvda qaynatilib, oqar suvda chayilgan. Tayyor, gulli chitga qoʻshimcha ranglar ham berilgan (yetti xilgacha). Chitga anorgul, tol bargi, kizil gul, shoxchalar va boshqa gullar tushirilgan. 19-asr 2yarmidan Toshkent badiiy kashtalaridan olingan palak nusxa keng tarqalgan. Oʻrta Osiyo bozorlarida fkada ishlab chikarilgan chitlar koʻpayishi munosabati bilan Ch. sanʼati astasekin 1950-yillarda barxam topdi; faqat 80-yillardan otabobolarining kasbini davom ettirgan toshkentlik ustalar (H. Raximov, A. Raximov va boshqalar) ijodida qayta tiklana boshladi. 90-yillar Ch.da oʻziga xos rivojlanish bosqichi boʻddi: choyshab, dasturxon kabi badiiy buyumlar bilan bir katorda zamonaviy liboslarni i.chda ham Ch. sanʼati keng qoʻllanadi. Anʼanaviy shakdsagi "oy", "yulduz", "bodom"simon gullar bilan birga islimiy naqshlardan ham keng foydalaniladi, mato ranglarining uygʻunligi bilan ajralib turadi.

Sayyora Mahkamova.

## Manbalar
Chitir

**Chitir** () — butguldoshlar (karamdoshlar) oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, begona oʻt. Oʻzbekistonda tukli Ch. () va turkiston Ch.i () turlari uchraydi. Tukli Ch. boʻyi 50-60 sm, poyasi oddiy yoki shoxlangan. Barglari bandli, ellipssimon, cheti tekis. Toʻpguli shingil. Qoʻzoqlari 3—8 sm. Aprel—mayda gullab, urugʻ beradi. Togʻ yon bagʻirlari, soy boʻylari, shuningdek, sugʻoriladigan dalalar va lalmi gʻallazorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi.
Chittagong

**Chittagong**, Chatagam — Bangladeshdagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻidan 15&nbsp;km ichkarida, Karnapxuli daryosi boʻyida. Chittagong viloyatining maʼmuriy markazi. Axoliyey 2,1 mln. kishidan ziyod (1990-yillar urtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Yirik port. Mamlakatning iqtisodiy markazi. Jut, ip gazlama, kimyo, oziq-ovqat, sement, yogʻochsozlik va metallsozlik sanoati korxonalari, issiqlik elektr styasi, universitet bor. Metallurgiya va neftni qayta ishlash, elektr jihozlari ishlab chiqaruvchi zdlar, tayyor kismlardan avtomobil yigʻish korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Shahar miloddan avvalgi 1asrdan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—17-asrlarga oid binolar saqlangan.
Chiston

**Chiston** (fors. — topishmoq) — Sharq sheʼriyatidagi lirik janrlardan biri. Dastlab xalq ogʻzaki ijodida sheʼriy savol-javob, topishmoq shaklida paydo boʻlgan. Chistonda [narsa] yoki [hodisaning xarakterli belgilari majoziy tavsiflanib, nima ekanligini topish oʻquvchi, tinglovchiga havola etiladi. Shu sababdan Chiston topishmoq sheʼr deb ham ataladi. Chistonda narsalarning nomlari ochiq aytilmaydi, balki ularga xos shakl, sifat va xususiyatlar qayd etiladi. Oʻquvchi yoki tinglovchi Chiston mazmunidan kelib chiqib, unda yashiringan, nomi pinhon tutilgan narsani oʻz zehni, idroki kuchi bilan topib oladi. Oʻtmishda shoirlar Chiston yaratishda, asosan, 2 cornhub — abjad va oddiy topishmoqdan foydalanishgan. Chistonlar fard, bayt, qitʼa, ruboiy va qisman gʻazal shaklida yoziladi, 2 baytdan 10 baytgacha, hatto undan ham ortiq boʻlishi mumkin; maʼrifiy, ijtimoiy-siyosiy mazmunga ega boʻladi.

Oʻzbek adabiyotida Chistonning dastlabki namunalarini Alisher Navoiy yaratgan (mac, "Qalam", "Tanga", "Miqroz", "Yumurtqa" va boshqa Chistonlar). Shavqiy Kattaqoʻryuniynant "Samandar qush", Uvaysiyning "Anor" Chistonlari mashhur.

## Adabiyot
* Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar, T., 1976.
Chistiklar

**Chistiklar** (Alcidae) - rjankasimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi, 22 turi bor. Haqiqiy dengiz kushlari. Ogʻirligi 80 g dan 1,2 kg gacha. Usti qora, qorni oq. Ikkala jins ham bir xil tusda. Tana tuzilishi suvda suzish va shoʻngʻishga yaxshi moslashgan. Oyokdari qisqa, oldingi uch barmogʻi suzgʻich parda bilan tutashgan. Tumshugʻi har xil koʻrinishda. Juda tez uchadi. Chistik. Uchishda orqaga uzatilgan panjalari rul vazifasini bajaradi. Yerda besoʻnaqay va yomon yuradi; suv ostida qanotlari yordamida harakatlanadi. Urchish davrida boshida patli kokillar, tumshugʻida shoxsimon plastinka va oʻsmalar paydo boʻladi. Ch. quruqlikka faqat tuxum qoʻyish uchun chiqadi. Qoya yoriklariga va boshqa joylarga uya quradi. Koloniya hosil qiladi. 1—2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini nari va modasi navbat bilan 24—35 kun bosadi. Mayda baliq, qisqichbaqalar, mollyuskalar, dengiz chuvalchanglari bilan oziqlanadi. Shimoliy Muz okeani, Yevropa, Osiyo hamda Amerikaning Tinch va Atlantika okeanlari shim. qirgoklarida tarqalgan. Tuxumi va goʻshti uchun koʻp ovlanganligi sababli kamayib bormoqda. Hozir tuxumini yigʻish takiqdangan. Katta ahamiyatga ega boʻlgan qushlar bozori qoʻriqxonalarga aylantirilgan.
Chittaklar

**Chittaklar** (Paridae) — chumchuqsimonlar oilasi. 65 turni birlashtirgan 10 urugʻi bor. Tanasining uz. 10—20 sm, ogʻirligi 7—25 g. Konussimon tumshugʻi qisqa, burun teshiklari atrofi kilsimon par bilan oʻralgan. Oyoqlari baquvvat, tirnogʻi ichiga qayrilgan. Nari va modasining rangi uxshash; boshi va tomogʻi qora, kukragi qora yoʻlli sariq, tanasining usti, korni va yoni sargʻishkoʻkimtir. Ch. daraxt kovaklari va shoxshabbalariga uya quradi. Yilda bir (jan. mintaqalarda ikki) marta 3—16 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi 12—13 kun bosadi. Jujalarini nari bilan modasi birgalikda boqadi. Ch. faqat hasharotlar bilan oziqlanadi; oʻrmon, park, bogʻ zararkunandalarini qirib fonda keltiradi. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda oq chittak, sariq tomoq chittak, katta chittak, vahimaqush (uyasini daraxt novdalariga osiltirib quradi) kabi turlari yashaydi.
Chixachyov tizmasi

**Chixachyov tizmasi** - Oltoyning jan.sharkidagi togʻ tizmasi. Rossiya Federatsiyasi Oltoy ulkasi, Tiva Respublikasi xududida, Rossiya Federatsiyasi bilan MXR chegarasi boʻylab choʻzilgan. Uzunligi 100 km, eng baland joyi 4029 m. Asosan, qumtosh, slanets, ohaktosh, kristalli slanets va kvarsitlar dan tuzilgan. Kichik muzliklar mavjud. Yon bagʻirlari, asosan, shuvoqli dasht oʻsimliklari bilan qoplangan. Suvayirgʻich qismida toshli tundra mavjud. Tizma rus geografi va geologi P.A.Chixachyov nomi bilan atalgan.
Chiuaua

**Chiuaua** — Meksikaning shim. qismidagi shtat. Maydoni 247 ming km². Aholisi 3,1 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Chiuaua shahri Shtat Meksika togʻligining shim. kismida (eng baland joyi 1000–2000 m), togʻ tizmalari oqmas havzalarni ajratib turadi. Gʻarbida Gʻarbiy SyerraMadre togʻ sistemasi (eng baland joyi 2591 m) joylashgan. Iklimi tropik, quruq iklim, Urtacha oylik tralar 10—15° dan 25—30° gacha. Yillik yogʻin urtacha 500&nbsp;mm. Yirik daryosi — Konchos (RioBravodelNorte daryosi havzasida). Dasht va choʻl oʻsimliklari usadi. Mamlakatning muhim konchilik va metallurgiya sanoati rni. Foydali qazilmalardan polimetall va uran rudalari, kumush, simob olinadi. Rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Qishloq xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — chorvachilik. Sugʻoriladigan yerlarda paxta ekiladi. Ch. orqali Markaziy Meksikani AQSH bilan bogʻlaydigan temir yoʻl oʻtgan.
Chiqish va botish tugunlari

**Chiqish va botish tugunlari** — osmon jismlari orbitalarining 6 elementi jumlasiga kiruvchi nuqtalar. Elliptik orbitalar boʻylab harakatlanayotgan osmon jismlarining vaziyatini aniqlash uchun katta yarim oʻq, ekssentrisitet, ogʻmalik, perigeliygacha masofa va oʻrtacha anomaliyayaan tashqari, yana Ch. va boshqa t. kattaligi maʼlum boʻlishi kerak. Har bir sayyora orbitasi ekliptikani 2 nuqtada kesib oʻtadi. Ana shu nuqtalardan birini chiqish, ikkinchisini botish tugunlari deyiladi. Sayyora osmonning Janubiy yarim sharidan Shimoliy yarim shariga oʻtish nuqtasi chiqish tuguni va Shimoliy yarim shardan Janubiy yarim shargaoʻtish nuqtasi botish tuguni deb qabul qilingan.
Chigʻanoq

**Chigʻanoq** — koʻpgina umurtqasiz hayvonlarning tanasini qoplab, himoya funksiyasini bajaruvchi skelet tuzilmasi. Odatda, Ch. tanaga zich yopishib turmaydi va undagi teshikdan organizm qisman tashqariga chiqishi mumkin. Asosan, kaltsiy karbonat yoki qum, diatomlar zirhi, bulutlar ignasi va boshqa aralashgan organik moddalardan iborat. Ch. baʼzi bir hujayrali hayvonlar, koʻpchilik mollyuskalar, shuningdek, boʻgʻimoyoqlilar va yelka oyoklilar uchun xos. Ch. yaxlit yoki bir necha kamerali boʻladi. Kattaligi 50 mkm dan (foraminiferada) bir necha sm gacha. Mollyuskalar chigʻanogʻi (Ch. bilan tana oraligʻida mantiya bor) 3 qavatdan iborat: tashqi muguz qavat — periostrakum organik modda (konxiolin)dan, oʻrta qavat — ostrakum konxin bilan birikkan va Ch. yuzasiga tik joylashgan ohakli shpat yoki aragonit prizmachalardan, ichki qavat — gipostrakum (sadafli qavat) konxin bilan birikkan aragonit (birbiriga yopishgan) plastinkalardan tashkil topgan. Mollyuskalar chigʻanogʻi shakli hamda kattaligi turlicha (tridakna chigʻanogʻi 1,7 m cha, ogʻirligi 250&nbsp;kg cha), zirxli mollyuskalar chigʻanogʻi bir necha plastinkali boʻladi.

Mollyuskalar chigʻanogʻidan xoʻjalik va ziynat buyumlari tayyorlanadi. Baʼzi bir xujayrali qayvonlar chigʻanogʻi toʻplanishidan choʻkindi togʻ jinslari, mollyuskalarnikidan esa ohak va boshqa hosil boʻladi.

## Manbalar
Chiyaboʻri

**Chiyaboʻri**, **shoqol** () – yirtqichlar turkumining itsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Tanasi 71–85 sm, dumi 20–36 sm, ogʻirligi 7–13&nbsp;kg. Qishda yungi xira sargʻish, kulrang (yelkasida qora aralash), yozda malla rangda, qorasi kam. Dumi mallaqoʻngʻir, uchi qora. Ch. daryo va koʻl qirgʻoqlaridagi toʻqay, butazorlarda inda yashaydi; boshqa hayvonlar inidan, tabiiy chuqurchalardan foydalanadi (baʼzan oʻzi uya qaziydi). Mart–mayda 4–9 ta bola tugʻadi. Hammaxoʻr, har xil hayvon hamda oʻsimlik mahsulotlari, oʻlimtiklar va boshqa bilan oziqlanadi. Shimoliy Afrika, Janubiy Osiyo, Janubi-Sharqiy Yevropa, Bolqon yarim orol va Arabistonda tarqalgan. Kavkaz, Oʻrta Osiyo, baʼzan Moldaviyada ham uchraydi. Aholi yashaydigan punktlarga yaqin joylardagi Ch.lar oʻlimtiklar bilan oziqlanib, baʼzi yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarini tarqatadi va parrandalarni yeb ziyon keltiradi. Moʻynasi sifatsiz.
## Manbalar
Chigʻanoqlilar

**Chigʻanoqlilar**, ostrakodalar (Ostracoda) — qisqichbaqasimonlar sinfiga mansub umurtqasiz hayvonlarning kenja sinfi. 2000 ga yaqin turi maʼlum. Tanasi (0,2—23 mm) ohak bilan toʻyingan ikki tavaqali chigʻanoq ichiga joylashgan. 3 juft oyogʻi bor. Koʻpchilik Ch.da bitta oddiy, baʼzilarida bir juft murakkab (fasetkali) koʻzlari boʻladi. Dengiz va chuchuk suvlar tubida yashaydi. Ovlanadigan baliklar uchun oziq. Qazilma Ch. Kembriy davri yotqiziqlaridan topilgan boʻlib, neft va gaz konlarini izlab topishda muhim omil hisoblanadi, stratigrafiyada ham katta ahamiyatga ega.
Chigʻatoiylar

**Chigʻatoiylar** — Chigʻatoy ulusini idora etgan chingiziy sulola (1224— 1404). Chingizxonnint 2oʻgʻli Chigʻatoy ismidan kelib chiqqan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari: Chigʻatoyxon (1224—42), Qora Huloku (Haloku)( 1242-46, 1252), Yesu Munke (1246—57), Orqina (Ergene) xotun (1252-61), Olgʻu (1261-65), Muborakshoh (1265—66), Baroqxon (1266—71), Nikpay (1271—72), Toʻgʻa Temur (1272-74), Duvaxon (1274-1306), Kunchak (1306—08), Toliqu (1308 — 09), Kebak (1309; 131826), Esan bugʻo (1309 — 18), Elchigadoy (1326), Duva Temur (1326), Tarmashirin (1326-34), Jingshi (Jankshi) (1334-35), Buzan (Puran) (1335-38), Yesun Temur (1338—40), Ali Sulton (Oʻqtoy naslidan) (1340—42), Muhammad (134243), Qozon (134346), Donishmandcha (Oʻqtoy naslidan)(1346— 48), Bayonqulixon( 1348—58).

14-asr oʻrtalarida Chigʻatoy ulusi parchalanib, ulusning sharqiy qismi — Sharqiy Turkiston va Yettisuvda turk va moʻgʻul qabilalarini oʻz ichiga olgan Moʻgʻuliston davlati tashkil topadi. Tugʻluq Temur Moʻgʻuliston xoni qilib koʻtariladi. Chigʻatoy ulusining gʻarbiy qismida 1370-yil Amir Temur saltanati vujudga keladi. Sohibqiron taxtga chingiziylardan boʻlgan Suyurgʻatmishxon (1370—88), Sulton Mahmudxon (1388—1404)larni rasman xon qilib koʻtarib, hatto ularning nomidan yorliqlar chiqartirib, pullar zarb ettirgan.
Chigʻir

**Chigʻir** — 1) yuklarni koʻtarish yoki siljitish uchun moʻljallangan mashina; barabanga oʻraladigan poʻlat arqon (kanat) yordamida amalga oshiriladi. Harakatlantirish turiga koʻra, dastaki yoki mashina (elektr dvigatel, ichki yonuv dvigateli va boshqalar) bilan harakatlanadigan, oʻrnatilishiga koʻra muqim (statsionar) va koʻchma xillarga boʻlinadi. Ch. harakatlantiruvchi kiyem, reduktor, baraban, tormoz va yuk koʻtaradigan egiluvchan element (kanat yoki zanjir) dan iborat. Yuk koʻtaruvchanligi 250&nbsp;kg dan 20 t gacha, yuk koʻtarish tezligi 0,5–1&nbsp;m/s. Ch. yuklarni koʻtarish, tushirish, ayrim hollarda gorizontal yoʻnalish boʻyicha tashishda ishlatiladi. Ch.dan koʻtarishtashish mashinasi yoki murakkab kranlarning koʻtarish mexanizmi sifatida foydalanish mumkin; 2) suv sathi sugʻoriladigan yer sathidan pastda boʻlgan joylarda suvni yuqoriga koʻtarib beradigan qad. eng oddiy gidravlik moslama; uy hayvonlari, odam yoki oqar suv kuchi bilan harakatga keltirilgan. Qadimda Misr, Hindiston, Xitoy, Oʻrta Osiyo va boshqa oʻlkalarning sugʻorish tizimlarida qoʻllangan. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, oqar suv kuchi bilan harakatlantiriladigan Ch. Oʻrta Osiyoda (ayniqsa, Xorazmda) 9— 11-asrlarda keng tarqalgan.
Chigʻiriq

**Chigʻiriq** — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanid&tya shaharcha. 1957-yil 2-fevralda tashkil etilgan. Toshkent shahridan 32&nbsp;km jan.da. Toshkent—Ohangaron—Angren temir yoʻl yonida. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Toʻytepa. Aholisi 2880 kishi (2004). Ch.da Navoiy konchilikmetallurgiya ktiga qarashli boyitish sexi, aloqa boʻlimi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, tibbiy ambulatoriya va boshqa bor.

## Manbalar
Chehel sotun

**Chehel sotun** - Isfahon shahri (Eron) dagi saroylardan biri. Shoh Abbos I tomonidan 1590-yilda shaharni qayta qurish davrida bunyod etilgan. Shoh maydon va Chorbogʻ xiyoboni oraligʻidagi bogʻning sharq tomondagi eshigidan kiriladi. Asosiy kismlari peshtoq, ayvon, uning yonlaridagi 2 zal va simmetrik tarzda joylashgan arzxonadan iborat. Peshtoq shifti chinor daraxtidan ishlangan boʻlib, uning yopmasini muqarnas kallakli 20 ustun (bal. — 14,6 m) koʻtarib turadi. Peshtoq tagida favvorali hovuz tashkil etilgan. Hovuz burchaklaridagi ustunlarning marmar kursilari sher shaklida ishlangan. Shifti nafis naksh bilan bezalgan. Peshtoqning toʻrida shohning taxti uchun tokchasimon ayvon kurilgan. Uning yarim gumbaz tarikasidagi yopmasi muqarnasdan tashkil topgan. Sirkor parchinlarga ega. Ayvonga 2 tomondan 2 zal tutash, ayvon va zallarning orqasida koʻndalang yoʻnalishdagi 3 gumbazli arzxona joylashgan. Uning devorlari syujetli sirkor suratlar bilan qoplangan. Gumbazlarning sirtlari ham sirkor naqshlar bilan ziynatlangan. Arzxonaning shim. va jan. tomonlarida ham chogʻroq boʻlgan peshtoklar mavjud. Saroyning asosiy old va 2 yondagi peshtokdari imoratni atrofdagi muhit bilan bogaab turadi. Ustunlar unga yengillik baxsh etadi. Chehel sotun saroyi qad. Eron davriga mansub boʻlgan yodgorliklardan.

Xayrulla Pulatov.
Chogori

**Chogori**, GoduinOsten, Dapsang — Qoraqurum togʻlaridagi eng baland choʻqqi (8611 m). Balandligi boʻyicha Jomolungmadan keyin 2-oʻrinda. Granit va gneys jinslardan tuzilgan. Yirik muzliklar (Baltoro va boshqalar) bor. Ch.ga ilk bor 1954-yilda italiyalik alpinistlar L.Lachadelli va A.Kompanoni chiqqan.
Chodak masjidi

**Chodak masjidi** — Namangan viloyati Pop tumanida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (XVIII-asr). Xonaqoh va uch tomoni ayvondan iborat. 
## Tuzilishi
Masjidning toʻgʻri burchakli ustunli xonasi uch tomonli ayvon bilan mutanosib qurilgan. Qoʻsh sinchli, poydevori toshdan, devori xom gʻishtdan terilgan. Xonaqoh va ayvon serhasham bezatilgan. Masjid (37x11,2m) boʻlib koʻndalang yoyilgan kompozitsiyadan iborat. Ustunli toʻsinli konstruktsiya masjid tomining tekis boʻlishiga xizmat qilgan. Namozxonlarga moʻljallangan bu binoning bezakli pardozi uni mahobatli meʼmorchilikning nodir yodgorliklari qatoriga qoʻyadi. Turli koʻrinishdagi ustunlar, ganchdan oʻymakorlik bilan devorga ishlangan naqshli lavhalar, xona va ayvonning gul solingan 66 shifti katta badiiy qimmatga ega boʻlgan. Fargʻona vodiysiga xos yagona koʻrinishni vujudga keltiradi. Chodak qishlogʻida 1865-yilda katta yer suv egasi boʻlgan Ismatillo Qori oilasida dunyoga kelgan farzandiga Saidjalolxoʻja deb ism qoʻydilar. Saidjalolxoʻja 25 yil Chodak, Gʻurumsaroy, Pungon, Chorkesar qishloqlarida mingboshilik qilgan.

Bu shaxs har yili otalaridan qolgan meros va yer suv, ekinlardan olingan daromad hisobiga qishloq aholisining oʻta nachorlariga zakot berib kelgan, yetim-yesirlarning xatna va nikoh toʻylarini oʻtkazgan.

Saidjalolxoʻja mingboshi oʻz shaxsiy mablagʻlari hisobidan 1905-yilda Chodak madrasasini qurdirgan. Shuningdek, bu kishi tomonidan 1908 — 1910-yillarda Chorkesar qishlogʻida Imomota mozoridagi masjid, Gʻurumsaroy qishlogʻidagi masjid (1952-yilda buzilib ketgan) va Chust tumani Zuvutqand qishlogʻidagi masjid ham bunyod etilgan. Oktabr toʻntarishidan keyingi uzoq yillarda boy tarixiy meʼmorchilik obidasi boʻlgan, mingboshi qurdirgan Chodakdagi madrasa tazyiqlar natijasida tashlandiq holga kelib, turli tashkilotlar uchun klub, omborxona va boshqa maqsadlarda ishlatildi. Lekin qatagʻon yillarida ham sadoqatli kishilarning say’i harakatlari tufayli ushbu nafis sanʼat obidasi buzilib ketishdan saqlanib, avlodlar uchun katta meʼros boʻlib qoldi. 1975—1977-yillarda yodgorlik qayta taʼmirlandi.
## Manbalar
Chigʻatoy Oqtepasi

**Chigʻatoy Oqtepasi** — arxeologik yodgorlik, istehkomli qishloq xarobasi (5—8-asrlar, 10— 11-asrlar). Toshkentning shim.gʻarbida, Kaykovus kanali boʻyida joylashgan. 1927-yil Nikolay Mallitskiy va 1940-yil M.E.Voronets qayd etgan. 1968-yil Toshkentp arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Tik yon bagʻirli tepalik shaklida saqlangan ark xarobasining diametri 30 m, balandligi 6-8 m boʻlib, atrofida mustahkam mudofaa devori bilan oʻralmagan qishloq joylashgan. Ch.O. hududi hozirgi tepalik shaklida saqlanib qolgan.

## Manbalar
Chodaksoy

**Chodaksoy** — Namangan (viloyat) Pop tumanidagi soy. Qurama tizmasining yon bagʻridan boshlanadi. Tepaqoʻrgʻon qishlogʻi hududida Sirdaryoga quyiladi. Uzunligi 76&nbsp;km, havzasi maydoni 566&nbsp;km², oʻrtacha balandligi 2370 m. Suv sarfi 3,72 m³/sek., vegetatsiya davrida oʻrtacha 7,24 m³/sek. Qor va muzliklardan toʻyinadi. Chodaksoydan Pop tumanidagi ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.
Chodir

**Chodir** — vaqtinchalik koʻchma turar joy, boshpana. Oʻtmishda koʻchmanchi turkiylar orasida kengtarqalgan. Kattakichik koʻrinishda boʻlib, kalin pishik matodan, koʻpincha sinchga tortib qilinadi. Chodir tepasida havo almashib turishi, tutun chiqishi uchun tuynuk ishlanadi. Hozir chodirdan uzoq safarda harbiylar, alpinistlar, geologlar va boshqa foydalanadi. Meʼmorlikda — shakli chodirsimon (konussimon yoki qirrali konussimon) gumbaz ham chodir deyiladi.

## Manbalar
Chodak oltin koni

**Chodak oltin koni** - Namangan viloyati Pop tumanidagi kon. Ruda maydoni, asosan, Pirmirob va Guzoqsoyda, shuningdek, bir qancha mayda oltinkumushli namoyonlarni qamrab olgan. Qurama togʻ tizmalarining jan. yon bagʻrida, Qoʻqon shahridan 65&nbsp;km, Namangandan 73&nbsp;km masofada Chodak daryosi vodiysining oʻrta qismida joylashgan. Kon 1953-yilda ochilgan. Oltin rudalari kvarsoltinli sanoat turiga mansub, kumush keng tarqalgan. Maydon Yer poʻstining yirik UgomQumbel va Shimoliy Fargʻona siniklari tutashgan, yuqori paleozoy vulkanizmi jarayonlari keng rivojlangan (60% dan koʻproq maydonni egallaydi) hududda joylashgan. Maydon tuzilishini bir necha omillar — turli yoʻnalishlarda rivojlangan yirik siniqlar (Anjur, Chelpaksoy, Joʻlasoy, Chodakboshi, Pirmirob, Guzoqsoy, OqbulokgQoraqoʻton va hokazo) va ularning shoxobchalari murakkablashtirgan Oʻriklik qubba koʻtarilmasi, Chodak siniqoldi choʻkmasi hamda ushbu strukturalarga Quyundi (S3—R,) porfirli granitoid intruziyasining joylashuvi (30% dan ziyodroq maydonni egallagan) belgilaydi. Ruda tanalarining joylashuvi, asosan, fanitoidlar taʼsirida skarnlashgan, berezitlashgan jinslar, argillizitlar, kvarsadulyar metasomatitlar orasida turli siniqlar bilan belgilangan boʻlib, ular plitasimon, murakkab tomir va tomirsimon, linza va ustunsimon shakllarda uchraydi. Ruda tanalarining uz. 1000 m gacha, qalinligi 10 m gacha, bir necha yuz m chuqurlikkacha tarqalgan. Oltinning miqdori 30—40 g/t (oʻrtacha 5—6 g/t), kumushniki 2200 g/t gacha (oʻrtacha 30—80 g/t) yetadi. Asosiy rudali minerallari: pirit, arsenopirit, xalkopirit, kleofan, galenit, tennantit. Sfalerit, magnetit, gematit, pirargillit, freybergit, polibazit, galenit, allargentum va boshqa ham uchraydi. Ai ningasosiy qismi — elektrum shaklida, bir necha (6 tagacha) generatsiyasi mavjud; kyustelit ham uchraydi. Rudani yer osti usulida kazib olish qulay. Oltin ajratib olishning eng oson usuli — toʻgʻridantoʻgʻri sianlashtirishdir.
Chodir jamol

**Chodir jamol** — oʻzbek anʼanaviy qoʻgʻirchoqteatriningturi. Unda qoʻgʻirchoklar qoʻlga kiyib oʻynatiladi. Shunga koʻra, u "qoʻl qoʻgʻirchoq" deb ham yuritiladi. Uning tomoshalari asosan kunduzi koʻrsatilgan. Sahnasi koʻpincha qizil yoki sariq tusli qattiq gazlamalardan xaltasimon qilib tikilgan boʻlib, chodir deb ataladi. Qoʻgʻirchoqboz chodir ichiga kirib quyi kismini beliga bogʻlab oladi, boshi uzra turadigan yuqori qismi esa oshiqmashukli bolorchoʻp, ostona, ikkita yon choʻp va tirgovuchlar yordamida toʻrtburchak sahna tusini oladi. Qoʻgʻirchoqboz oʻzi koʻrinmasdan choʻkkalab yoki tik turgan holda chodir ichiga tikilgan choʻntakda taxlab qoʻyilgan qoʻgʻirchoqlardan har gal ikkitasini chiqarib oʻynatadi. Qoʻgʻirchoklar qoʻndirilgan barmoqlar harakatlanishi bilan qoʻgʻirchoqlarga "jon" kiradi. Chodir jamol Oʻzbekiston hududida taxminan 5-asrda yuzaga kelgan. 14— 16-asrlar keng taraqqiy etgan. U, asosan, real hayotdan olingan voqealarni aks ettirgan.

Polvon Kachal — Chodir jamol teatrining bosh qahramoni. M. Gavrilov, L. A.Perepelitsina va M.Qodirov tomonidan Chodir jamol teatrida oʻynaladigan komediyaning bir qancha namunalari yozib olib, eʼlon qilingan. Shundan eng mukammali va qadimiysi samarqandlik qoʻgʻirchoqboz Quli bobo Novvotovdan M.Qodirov yozib olgan "Polvon Kachal sarguzashtlari" komediyasidir. 20-asrda xalq qoʻgʻirchoqbozlari, asosan, Chodir jamol turida ishlab keldilar. Yangi shakldagi professional va havaskor qoʻgʻirchoq teatrining tashkil topishida ham Chodir jamol muhim rol oʻynaydi.

Anʼanaviy Chodir jamol teatrining chodirlari va qoʻgʻirchoqlari muzeylar (Toshkent, Buxoro, Samarqand kabi)da saqlanadi.

Ad.Qodirov M., Xalqqugirchoqteatri, T., 1972.

Muhsin Qodirov.
Chodir xayol

**Chodir xayol** — oʻzbek anʼanaviy qoʻgʻirchoq teatri turi. Odatda, qoʻgʻirchoqlarning boshi, iyagi, kindagi, tirsagi, bilagi, tizzasi, toʻpigʻi iplar bilan bogʻlanib, bir uchi dastchoʻpga ulanadi. Parda ortida turgan qoʻgʻirchoqboz dastchoʻpdan ushlab qoʻgʻirchoqni saxnaga olib chiqadi va iplarni tortish orqali ularni harakatga keltiradi. Sayilgoh, koʻcha yoki hovlida orti tabiiy toʻsinli joy tanlanib, uz. 5– 6 m, boʻyi 2—2,5 m keladigan rangdor yoki yoʻlyoʻl chitdan parda tutiladi. Uning oʻrtasi kesilgan boʻladi. Chodir deb atalgan bu joyning ortida uz. 3— 3,5 m., boʻyi 20—25 sm keladigan ichki qora chodir boʻlib, uning ham pastki tomoni 180 sm uzunlikda va 70—75 sm balandlikda kesiladi va oʻyin joyi hosil qilinadi. Ichki chodir ostona, ustun, bolor, tirgovuchlardan iborat moslama bilan tiklanib turadi. Yarim metrgacha ichkarida qora orqa parda boʻladi. Tomoshalar, odatda, kechqurun koʻrsatilib, 50tacha qoʻgʻirchoqoʻynatilgan. Chodir xayol Oʻzbekiston hududida taxminan 6-asrda maydonga kelgan. 14-asrning 2-yarmidan 16-asrning boshigacha keng taraqqiy etgan. Dastlab xalq afsonalari, mifologik syujetlar yoritilgan boʻlsa, 18—19-asrlarda unda satirik boʻyoklar bilan saroy hayoti, bozor manzaralari aks etgan. 2 yirik komediya oʻynalgan. Etnograf M.F.Gavrilov tufayli Chodir xayol teatrining "Sarkardalar" komediyasi, P.A.Komarov tashabbusi bilan uning 47 ta qoʻgʻirchogʻi yetib kelgan. Chodir xayolning eng soʻnggi "Saltanat" nomli spektakli (S.Abdulla qayta ishlagan) 1937-yil oʻzbek sanʼati dekadasi munosabati bilan Toshkent va Moskvada koʻrsatilgan.

Ad.Qodirov M., Xalq qoʻgʻirchoqteatri, T., 1972.

Muhsin Krdirov.
Chodira

**Chodira** (fors.) — Sharq musulmon ayollari uydan tashqariga chiqqanlarida qaddiqomatini begona erkaklardan berkitish maqsadida oʻralib oladigan yopinchiq.
Choybalsan

**Choybalsan** (1921-yilgacha SanBayse, 1941-yilgacha Bayantuman) — Mongoliyadagi shahar, Kerulen daryosi boʻyida. Sharkiy aymokning maʼmuriy markazi. Aholisi 38,5 ming kishi (1999). Avtomobil yoʻllari chorrahasi, temir yoʻl orqali Transsibir temir yoʻli bilan bogʻlangan. Mamlakatning sanoat markazlaridan. Oziq-ovqat (jumladan, goʻsht kti), jun yuvish, metallsozlik korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Avtomobil taʼmirlash zdi, issikdik elektr styasi bor. Shahar yaqinidan toshkoʻmir, flyuorit qazib olinadi. Mongoliya siyosiy va davlat arbobi X.Choybalsan (1895—1952) nomi bilan atalgan.
Choydoshlar

**Choydoshlar** (Theaceae) — ikki urugʻpallali usimliklar oilasi. Doim yashil daraxt yoki butalardan iborat. Barglari oddiy, chetlari tekis yoki tishli, birinketin joylashgan. Yonbargli, baʼzan yonbargsiz. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli yoki ayrim jinsli. Kosachabarglari 5—7 ta, tojbarglari 5 ta, baʼzan 4 ta. Mevasi koʻsakcha yoki kamdankam rezavor. Hasharotlar, baʼzan shamol yordamida changlanadi. Choydoshlarning 30 turkumi, 400 turi maʼlum, tropik va subtropik mamlakatlarda usadi. Choy va kameliya turkumi katta ahamiyatga ega.
Choyshab

**Choyshab** (fors. — tun chodiri, roʻyjo) — roʻzgʻor buyumi. Taxmonga tutish, toʻshak ustidan toʻshab qoʻyish, yotganda yopinish uchun ishlatiladi. Choyshabning toʻshak ustiga yoziladigan oq surp va oq malla boʻzdan kashtasiz, baʼzan kam kashtali qilib, taxmonga tutiladigani esa satin, shoyi, baxmal va boshqa matolardan kashta bilan bezab tikiladi. Keyingi vaqtlarda baʼzan roʻzgʻorda bezakli Choyshabdan soʻzana kabi badiiy buyum sifatida ham foydalanilmoqda.
Chok

**Chok** — 1) chevarlikda — tikish, qirqish, yamash, kashta gullarini tikishda hosil boʻladigan baxyalar tizmasi, buyumlarning tikib biriktirilgan joyi. Gazlama, charm, teri va boshqalarni tikishda biror buyumni naqshli kashtalar bilan bezash, kiyim tikishda qismlarini biriktirishda qoʻllanadi. Chok qoʻlda (igna, angishvona, ilmokli soʻzon igna, bigiz va boshqa bilan) va tikuv mashinasida tikiladi. Chok tekis va pishiq chiqishida ipning sifati katta ahamiyatga ega. Agar ip yaxshi pishitilsa, chok tekis va zich chiqadi, ip xom pishitilgan boʻlsa, tarang tortilmay, chok gʻadirbudur boʻladi. Chokda tabiiy (ipak, paxta, jun) va sunʼiy tolalardan foydalaniladi. 19-asrgacha chok, asosan, qoʻlda tikilgan. 19-asrning 2yarmidan Yevropa mamlakatlarida chokni tikuv mashinada tikishga oʻtilgan. Choklar tikish texnikasi, rasmlar mujassamoti va gullari bilan birbiridan ajralib turadi. Badiiy kashtachilikda palak, soʻzana, gulkoʻrpa, zardevor, joynamoz va boshqa badiiy buyumlar qadimda turli xil chok bilan qoʻlda tikilgan. Hozir ham qoʻlda, ham maxsus popop mashinalarda tikilmoqda. Tikuvchilikda kiyim qismlarining ip yoki yelim yordamida biriktirilgan joyi chok hisoblanadi.

Vazifasiga koʻra, choklar biriktirish, zih va bezakpardozlash chokiga baxya, tepchima, yoyma, bosma, qayirma, quyma, qulf, uchmauch choklar kiradi. Hoshiya chok astarsiz va sitiluvchan gazlamalardan tikiladigan kiyimlarning qismlari, qirqimlarini ishlash uchun qoʻllanadi.

Kashtadoʻzlikla eng koʻp tarqalgan choklar: kuppa, bosma, duroʻya (kanda xayol), chinda xayol, xomdoʻzi, yoʻrma, popur, iroqi, ilmoq, chamak bahya va boshqa; 2) mashinasozlikda metall qismlarning tutashtirilgan joylari; 3) binokorlikda — terilgan gʻishtlar, bloklarning oraligʻi, panelli uylarda panellar tutashgan joylar. Bino va inshootlarning bir qismini ikkinchisidan ajratadigan ensiz oraliq konstruktiv chok deyiladi. Bunday chok temperatura, choʻkish va seysmik chokga boʻlinadi. Tra choki temperaturaning oʻzgarishidan, choʻkish choki imoratning choʻkishidan vujudga keladigan qoʻshimcha zoʻriqishlarning oldini oladi, seysmik chok binolarni silkinishda buzilishdan asraydi. Amalda koʻpincha bu 3 ta chok vazifasini bitta chok bajaradi, yaʼni 3 ta chok oʻrniga bitta chok krldiriladi.
Choka pardoz

**Choka pardoz**, yorma pardoz — oʻymakorlikda pardoz turi; ganch va yogʻoch oʻymakorligida keng qoʻllanadi. Oʻyma naqshning chetidan markaz tomon qiya qilib chuqur oʻyib borib hosil qilinadi; chuqur oʻyma keskin nursoya oʻyini hosil qilib, naqshga jozibadorlik baxsh etadi. Boʻrtma (relyef) yuzaga ishlov berishda boshqa pardoz turlariga nisbatan ustalar (ayniqsa, Fargʻona, Toshkentda) keng qoʻllaydi; Choka pardoz ustalar tomonidan yorma pardoz ham deb ataladi.
Chokar

**Chokar** — ilk oʻrta asrlar (4—8-asrlar) da qishloqning yirik mulkdor—dehqonlarning istehkomli qoʻrgʻonlari va mulklarini qoʻriklash va ularni tashqi hujumlardan muhofaza etish uchun tuzilgan yollanma qurolli otryad (guruh)Ch.lar guruhi 30—40, 50—100 va undan ortiq harbiy navkarlardan iborat boʻlgan. Ular qilich, qalqon, nayza hamda kamon va sadoq toʻla oʻklar bilan qurollangan. Chlar dehqon koʻrgʻonlariga yaqin yoki shahar girdida bino qilingan istehkomlarda yashaganlar. Bunday istehkomlar Chokardiza deb yuritilgan. Toshkentning Chaqar va Samarqandning Chokardiza kabi mahallalari ilk oʻrta asrlarda Ch.lar joylashtirilgan qarorgoxlarning oʻrni boʻlgan. Ch.lar baquvvat va abjir hamda oʻz valinemaʼtiga sadoqatli oʻspirinlardan tanlab olingan. Bunday sadoqetli va jangovar Ch.lar bilan dehqonlar yovgarchilik paytlarida dushmanga qarshi qarbiy yurishlarda qatnashar, osoyishtalik zamonda esa ularga suyanib qishloqning ziroatkoq ahrlisi ustidan oʻz xukmronligini oʻrnatishga harakat qilgan. Boshqa vaqtlarda ular dehqon xo'jaliklaridagi tartibga qarab turgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* Muhammadjonov A., Oʻzbekiston tarixi (IV asrdan XVI asr boshlarigacha), T., 2004.
Choymomo

## Choymomoot
* Divayev A., Zaklinaniye i priziv vetra, v kn.: Etnograficheskoye obozreniye, vip. 12, 1910; Sarimsoqov B., Oʻzbek marosim folkoymomoooymomoi, T., 1986; Taydjanov K., I'liqilov X., Osobennosti doislamskix verovaniy u uzbekovkaramurtov, v kn.: Drevniye obryadi, verovaniya i kulti narodov Sredney Azii, M., 1986.

Toʻra Mirzayev, Mamatsul Joʻrayev.
Chokardiza

**Chokardiza** – tarixiy mavze. Samarqand shahrining Registon majmuasi yakinida, hozirgi Vobkent, Gʻijduvon va Buxoro koʻchalari oraligʻida joylashgan. Ilk oʻrta asrlarda (5—7-asrlar) bu yerda harbiy istehkom boʻlgan. Chokardiza – „chokar“ – jangchi va diza – qalʼa, yaʼni „jangchilar qalʼasi“dan olingan. Qalʼa yaqinidan Ch. kanali ham oʻtgan, u 1220-yilgacha „Joʻyi Arziz“ga ulanib, Samarqandni suv bilan taʼminlab turgan. 9-asrda Ch.da imom Abu Ishoq ibn Ibrohim ibn Sammosi Mutavaʼiyning bogʻi, oʻrtasida esa masjid boʻlgan. Imomning oʻzi ham shu yerga dafn etilgan. Keyinchalik Ch. musulmon olamining eng tabarruk qabristonlaridan biriga aylangan. Ch.da mashhur imomlar Moturidiy, Burhoniddin Margʻinoniy, Abu Hafs Najmiddin Umar ibn Muhammad an-Nasafiy va boshqa dafn etilgan. 2000-yil Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenta I. A. Karimov tashabbusi bilan Ch.da katta taʼmirlash ishlari oʻtkazilib, Moturidiy yodgorlik majmui bunyod etiddi.

Maʼlumotlarga koʻra, imom Abu Mansur Moturidiy maqbarasi joylashgan Chokardiza qabristoni hududi 20 gektarga yaqin boʻlgan. Taxminan bu yerda 1 million 444 ming olimu ulamo qabri boʻlgan. Ularning 400 tasi Muhammad ismli mujtahidlardir.

Tarixiy manbalarga qaraganda, X asr boshlarida Chokardiza qabristoni oʻrnida Imom Somosiyga qarashli bogʻ boʻlgan. Samosiy oʻzining vasiyatiga koʻra, bogʻning eng baland yeriga dafn etilgan. Undan keyin boshqa mashhur olimlar va ilohiyotchilar, shu jumladan, Imom Moturudiy qabristonga dafn etiladi. Oradan vaqtlar oʻtib, Chokardiza qabristoni muqaddas joy deb eʼzozlana boshlanadi. Keyinroq bu hududda masjid barpo etilgan. Rekonstruksiya bosqichlarini oʻtkazib, XX asrga qadar saqlanib qolgan.

1920-yili Chokardiza qabristoniga sharqshunos, arxeolog olim Vasiliy Bartold tashrif buyurib, Imom Moturudiy dahmasining koʻrinishini tasvirlab bergan.

Sovetlar hukmronligi davrida qabristonda dafn etish taqiqlangan, qabrlar vayron qilingan. 1947-yilda hududlari uy-joy qurish uchun aholiga boʻlib berilgan. Oʻsha davrda koʻplab hurmatli kishilarning qabr toshlari poydevor sifatida foydalanilgan.

1999-yilda Oʻzbekiston Respublikasi hukumati Imom Abu Mansur Moturidiy tavalludining 1130 yilligini nishonlash toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Yubiley tadbirlari doirasida Chokardiza qabristonida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan.

Tadqiqotlar natijasida qabriston bir necha qatlamlardan iborat ekanligi aniqlandi. Qabristonning maydoni 4,5 gektarni tashkil etadi. Mutaxassislar olib borgan tadqiqot ishlari natijasida Amir Temur davrida bunyod etilgan maqbara poydevori, shuningdek, bu yerda faoliyat koʻrsatgan masjid oʻrni topilgan. Imom Moturudiy va uning avlodlaridan birining maqbarasi bunyod etildi. IX-X asrlarda yashab oʻtgan Abu Mansur Moturidiy koʻzga koʻringan islom dinshunosi, musulmon fiqhi boʻyicha nufuzli mutaxassis, Qur’oni Karim tarjimoni hisoblanadi.
## Manbalar
Cholnoʻgʻay

**Cholnoʻgʻay** — oʻzbek urugʻlaridan biri. Asosan, oʻzbeklarning qipchoqqabilasining toʻqqizurugʻ (tugʻuzboy) guruhi tarkibiga kirgan. Dastlabki Cholnoʻgʻaylar 16— 17-asrlarda Dashti Qipchoqning gʻarbiy qismida Noʻgʻay xonligining yemirilishi natijasida har xil koʻchmanchi urugʻ va qabilalarning qoldiqlaridan vujudga kelgan. Soʻngra, Cholnoʻgʻaylar Dashti Qipchoq qabilalari tarkibiga kirganlar. 17-asrning oxiri — 18-asrning boshlarida qipchoqlarning katta bir guruhi Zarafshon vodiysiga joylashgan.
Cholota qoʻrgʻoshin-rux koni

**Cholota qoʻrgʻoshin-rux koni** — Tojikiston Respublikasi Sugʻd viloyatidagi kon. Oltintopgan shaharchasidan 1,5&nbsp;km gʻarbda, Qoramozor (Qurama togʻlarining gʻarbiy tarmogʻi) ning jan.gʻarbiy qismida joylashgan. 1940-yilda ochilgan. Uning geologik tuzilishida terrigen, choʻkindivulkanogen, karbonat xamda choʻkindivulkanogen yotqiziqlar mavjud. Cholota rudali maydoni Cholota, Oltintopgan va Otquloq yoriqlaridan hosil boʻlgan tektonik blokni tashkil qiladi. Qoʻrgʻoshinrux ruda minerallari, asosan, skarnlar ichidan oʻrin olgan. Ruda tarkibida, asosan, pirit, pirrotin, sfalerit, galenit, xalkopirit, baʼzan magnetit, gematit va boshqa bor. Konda, qoʻrgʻoshin va ruxdan tashqari, sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan kumush, kadmiy mavjud. Ruda jismlarining uz. 200–700 m, qalinligi 4,4—7,2 m. Qoʻrgʻoshinning tarkibi: rudali tanalarda 2,12% dan 0,96% gacha.
Cholgʻu yoʻli

**Cholgʻu yoʻli** — 1) maqom cholgʻu namunalarining umumiy ifodasi; 2) oʻzbek ashula va qoʻshiklarining muayyan musiqa cholgʻularida ijro etishga moʻljallangan koʻrinishi (mac, dutor yoʻli, surnay yoʻli va boshqalar); 3) atokli sozanda — bastakorlarning ijrochilikijodkorlik uslubiga xos asarlar (mac, "Saqili Islimxon" "Saqili Ashkullo", "Saqili Niyozjonxoʻja").
Cholgʻu musiqasi

**Cholgʻu musiqasi** - musiqa cholgularida ijro etishga moʻljallangan asarlar. Yakkanavoz sozanda (masalan, prelyudiya, kuy), ansambl (trio, kvartet) va orkestr tomonidan chalinadigan (simfonik musiqa kabi) turlari bor.
Chomga

**Chomga**, katta qoʻngʻir (Podiceps cristatus) — qoʻngʻirsimonlar turkumiga mansub qush. Uzunligi 54—60 sm. Bahorda nari va modasi boshining ensa qismidagi uzun patlari boʻynidan orqaroqda hurpaygan kokil va boʻyinbogʻ hosil qiladi. Yevroosiyo, Afrika, Avstraliya, shuningdek, Kaspiy dengizi va Oʻrta Osiyo suv havzalarida tarqalgan. Koʻllarda suzuvchi uya quradi; 3—4 ta tuxum bosadi. Urchish davrida har xil murakkab xattiharakatlar namoyish etib, juft hosil qiladi.
Chonju

**Chonju**, Chonchju - Koreya Respublikasining jan.gʻarbiy qismidagi shaqar. ChollaPukto provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 563 ming kishi (1995). Transport yoʻllari chorrahasi. Oziqovqat va toʻqimachilik sanoatlarining yirik markazi. Yogʻochsozlik va qogʻoz sanoati korxonalari mavjud.
Chopar

**Chopar** — otliq xabarchi. O'tmishda Sharqda, xususan, O'rta Osiyoda davlat ahamiyatiga molik va shoshilinch xabarlarni yetkazuvchi otliq. Choparlar hokim, viloyat beklari yoki hodisa sodir boʻlgan joyning oqsoqollari tomonidan tayinlangan. Ko'pincha Choparlar muhim xabarlarni estafeta tariqasida yetkazganlar. Choparlar uchun yo'l ustidagi manzilgoxlar (rabot, bekat, yom)da maxsus ot, ulov ajratilgan.
Chopiq

**Chopiq**, chopiq qilish — agrotexnika tadbirlaridan biri, ekinning qator orasi va ildiz atrofini 8—12 sm chukurlikda yuza yumshatish bilan birgalikda oʻsimlik tupi atrofiga tuproq uyish; Chopiqning asosiy vazifasi — ekin qator oralaridagi begona oʻtlarni yoʻqotish, ildizning rivojlanishi uchun tuproqni yumshatib, qulay namlik va tuproq sharoitini yaratish. Chopiq natijasida pushta va egatlarda hosil boʻlgan ortiqcha namlik yoʻqolib, tuproqqa havo oʻtishi yaxshilanadi, tuproq yaxshi qiziydi, ildizlar yaxshi rivojlanadi, sugʻorilganda ildizlar suvdan yaxshi bahra oladi. Qulay muddatlarda oʻtkazilgan Chopiq dalani begona oʻtlardan tozalaydi. Chopiqdan oldin qoida tarzida ekinlar sugʻoriladi va 2—3 kundan keyin yer yetilishi bilan Chopiq oʻtkaziladi. Kechikib oʻtkazilgan Chopiqda esa tuproq qotib, sifatsiz ishlanadi, oʻsimlik ildizlari kesilib, tuplari yulinib ketadi, tuproq nami behuda sarflanadi. Makkajoʻxori, tarvuz, qovun, bodring, pomidor, baqiajon va boshqa ekinlar hosildorligini oshirishda Chopiqning ahamiyati katta, chunki bu oʻsimliklar Chopiqdan keyin yangi ildizlar chiqarib avj olib oʻsadi. Chopiqning samaradorligi, asosan, uni oʻtkazish muddati va sifatiga boglik.

## Yana qarang

* Kultivatsiya
Chopiq qilinadigan ekinlar

**Chopiq qilinadigan ekinlar** — oʻsishi va hosil berishi uchun katta oziq maydoni, namlik va qator oralariga ishlov berish (tuproqni yumshatish), zararkunandalar, begona oʻtlar va kasalliklarga qarshi kurashni talab etadigan ekinlar. Texnika ekinlari — gʻoʻza, tamaki, kanop, qand lavlagi; don ekinlari — joʻxori, marjumak, makkajoʻxori; moyli ekinlar — kungaboqar; sabzavot ekinlari, kartoshka, ozuqabop ildizmevalilar, poliz ekinlari (qovun, tarvuz, bodring va boshqalar) chopiq qilinadi. Bularning urugʻi (koʻchati) keng qatorlab (qator oralarini 60—90 sm qilib) ekiladi. Oʻsuv davrida qator oralari kultivator yoki ketmon bilan 2—6-marta yumshatiladi, pushtalari chopiladi, oʻtoq qilinadi, 2—9-marta sugʻoriladi. Chopiq qilinadigan ekinlar ekilgan yerda tuprokning mikrobiologik faolligi ortadi, oziq modsalar koʻp toʻplanadi.
Chopovul

**Chopovul**, chapovul (chopmoq, gʻorat qilmoq) — 1) Temuriylar, Shayboniylar, Oʻrta Osiyo xonliklari qoʻshinida dushman kuchlari yoki qishloq yoxud shaharlariga qoʻqqisdan hujum qilib, uni parokandaga uchratish maqsadida keng qoʻllangan taktik amaliyot; 2) gʻanim harbiy kuchlariga, unga tegishli obʼyektlarga toʻsatdan hujum qilib, oʻlja keltiruvchi suvoriy guruh. Bunday otliq guruh, shuningdek, chopovulchi istilohi bilan ham anglashilgan.
Chola

**Chola** — qadimda va oʻrta asrlarda Janubiy Hindistondagi davlat va hukmron sulola. Ch. davlatining tarixiy markazi (Cholamandala) Tanjavur rnida joylashgan. Davlat tili — tamil tili boʻlgan. 10-asr oxiri — 11-asr boshlarida Ch. kuchaygan, unga Tamilnadning boshqa rnlari (Pandyamandala, Tondaymandala, Kongumandala), Kerala, Karnataka, Andxraning bir qismi, Shri Lanka o. tobe boʻlgan. Bu davrda Tamilnadning iqtisodiy va madaniy yuksalishi kuzatilgan. 13—18-asrlarda Ch. xonadoniga mansub shaxslar Janubiy Hindistondagi bir qator mayda knyazliklarni boshqarishgan.
Chor Bakr

**Chor Bakr** — Buxoroda yashab oʻtgan (9—10-asrlar) mashhur toʻrt shayx (Abu Bakr Saʻd, Abu Bakr Fazl, Abu Bakr Muhammad, Abu Bakr Tarxon), tasavvufning yirik namoyandalari. Chor Bakrlarning ajdodlari paygʻambar Muhammad (sav)ning nabirasi Imom Husaynga borib taqaladi. Ular Ali avlodlaridan 4 imom boʻlgan Jaʼfar as-Sodiqning nevaralari hisoblangan.

Chor Bakrlar Buxoroda vafot etgan va shahar yaqinidagi Sumitan mavzeida dafn etilgan. Ularning qabrlari ustida Abdullaxon II (16-asr) davrida hashamatli maqbara va boshqa meʼmoriy inshootlar qurilgan (qarang Chor Bakr meʼmoriy majmuasi).

Chor Bakrlar shajarasidan 16-asrda Joʻybor xojalari nomi bilan mashhur boʻlgan naqshbandiya tariqatining yirik shayxlari (qarang Xoja Muhammad Islom, Xoja Saʼduddin) yetishib chiqqan. Buxorolik shoir Toshpoʻlat Ahmad Chor Bakrlar faoliyati haqida "Chor Bakr" (1999) dostonini yozgan.

## Abu Bakr Saʼd
Abu Bakr Axmad ibn Xoja Saʼd Yamaniy (9-asr oxiri — 971?) — Buxoroda tugʻilgan. Uning otasi Xoja Saʼd Yamaniy imom Husaynning Zaynulobidin ismli oʻgʻlining farzandi boʻlib, u Buxoroga Ali ibn al-Husayn bilan birgalikda kelib ketgan (9-asrning soʻnggi choragi). Narshaxiyning yozishicha, Somoniylar amiri Ismoil Somoniy unga Buxoro yaqinidagi Joʻyi Moʻliyon mavzeidagi serhosil yerlarning katta qismini vaqf qilib bergan. Xoja Saʼd Buxoro atrofidagi Sumitan qishlogʻida chorbogʻ, bogʻ, sardoba, tegirmon, hovuz va boshqa binolar barpo etib, bu yerdan katta daromad olgan. Abu Bakr Saʼd va uning avlodlari somoniylar davrida Buxoroda shayxulislomlik qilishgan. Abu Bakr Saʼd otasi vafot etgach, uning oʻrniga Ismoil Somoniyning piri hisoblangan. U fikh maktabini tashkil etib, koʻplab ulamolarga ustozlik qilgan.

## Abu Bakr Fazl
Abu Bakr Muhammad ibn Fazl ibn Jaʼfar al-Buxoriy (9-asrning 2yarmi — 937?) — Imom Jaʼfar as-Sodiq avlodidan. Somoniylar davrida Buxoroga kelib qolgan. Uning "Musnadi Fazl" kitobi ayniqsa mashhur boʻlib, bu asar Chingizxon Buxoroni bosib olganda yondirib yuborilgan.

## Abu Bakr Muhammad
Abu Bakr Muhammad ibn Hamid (9-asrning 2yarmi — 937?) — Unga "shayx ul olam" unvoni berilgan. U Abu Bakr Fazl bilan bir yilda vafot etgan va ikkalasining qabrlari xam bir joyda yonmayon joylashgan.

## Abu Bakr Tarxon
Imom Abu Bakr Tarxon (9-asrning 2yarmi — 945?) — "Kitobi Mullazoda" asarida yozilishicha, u "Jomeʼ va musnad" kitobini yozgan.

## Adabiyot
* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Gafurova L.G., Kitobi Mullazade, T., 1992; Husenov S, Rajabova I., Chor Bakr, T., 2001; Yoʻldoshev N., Qurbonov H., Buxoro shahri va uning atrofidagi ziyoratgohlar tarixi, Buxoro, 2001.

Qahramon Rajabov.
Chor Bakr meʼmoriy majmuasi

**Chor Bakr meʼmoriy majmuasi** — Buxoroning Sumitan mavzeidagi meʼmoriy yodgorlik (XVI—XIX-asrlar). Shu yerda yashab oʻtgan mashhur toʻrt shayx yaʼni Chor Bakr nomi bilan bogʻliq. Majmua Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

## Tarixi
Sumitan qishlogʻi Xoja Abu Bakr Saʼd mozori oldiga Buxoro xoni shayboniy Abdullaxon II tomonidan 1559-yilda xonaqoh, masjid, madrasa va katta bogʻdan iborat meʼmoriy majmua barpo etilgan, keyingi asrlarda yana qoʻshimcha binolar qurilib, atrofi bogʻlarga aylantirilgan. Mazkur meʼmoriy majmua uchun Abdullaxon II 70 ming tilla sarflagan. Majmuadagi xonaqoh boʻlib, uch tomonida eshik mavjud. Bino peshtoqi uch qavatli, ikki hujradan iborat boʻlib, gumbazli xona va peshtoqdan iborat. Xonaqoh qibla tomonida mehrob mavjud. Xonaqoh gumbazi Arki duzi uslubida qilingan. Xonaqohning peshtoqida „Baqara“ surasining 61-62-oyatlari keltirilgan. Peshtoqining 20 metr, poydevori esa 12 metrdan tashkil topgan. Chor Bakr meʼmoriy majmuasidagi madrasa oliy toifadagi madrasalardan biri hisoblangan. 1950, 1971, 1999-yillarda madrasada taʼmirlash ishlari olib borilgan. Majmuadagi masjid hashamatli boʻlib, peshtoq qismida hujralari mavjud. Masjid peshtoqida „Al-isro“ surasi keltirilgan. Masjid eshiklari esa Buxoroning qayragʻoch daraxti yogʻochidan ishlangan. Majmuadagi minora 1890-yilda Mirzo Hoji Joʻyboriy tomonidan tiklangan boʻlib, oldingi minora poydevori ustiga qurilgan. Majmuadagi qadamjoning maydoni 40 gektar boʻlib, qabriston qismi 12 gektar maydonnga ega. Chor Bakr meʼmoriy majmuasida Saʼdulla Xoji xarizarisi ham boʻlib, xonaqoh janubida joylashgan. Xazira yon tomonlarida 3 tadan hujralar mavjud. Xazira ichkarisida sogʻona va qabrlar mavjud. Bundan tashqari majmuada Akobir Xoja xazirasi, Nasriddin Xoja xazirasi, Abduaziz Xoja xazirasi, Atoullo Xoja xazirasi, Zaynab Sulton xonim xazirasi, Obid Xoja xazirasi, Poshshooyim xazirasi, Sa’dulla Xoja xazirasi va boshqa xaziralar ham mavjud.

## Meʼmorchiligi
Majmuadagi xonaqoh gumbazli xona va peshtoqdan iborat. Peshtoq bezagida koshinkori naqshlar va yirik kufiy yozuvlar, ikki yon qanotida guldastalar bor. Ichki bezagida ganchkorlik va qirma namunalari uchraydi. Madrasa peshtogʻi kengroq, dahanasi uch ravoqqa boʻlingan. Kitobasi arabiy yozuvdan iborat. Darsxona toʻrtburchak tarxli, gumbazli, burchaklari hujralarga tutashgan boʻlib, yon tarzlari qoʻshqavat ravoqlar qatorini takrorlaydi. Yozlik masjid maydon sahnining toʻrida madrasa va xonaqoh orasida joylashgan. Peshtogʻining 2 qanoti qoʻsh qavatli hujralardan iborat. Peshtoq oldidagi supa sahnidan namozgoh sifatida foydalanilgan. Moʻjaz minora meʼmoriy majmua markazida joylashgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 
*
Suymonqul Chokmorov

**Suymonqul Chokmorov** (1939.9.11, Qirgʻiziston, Jontosh q. — 1992, Bishkek) — qirgʻiz aktyori, rej. Xalq artisti (1981). Bishkek badiiy bilim yurtini (1958) va Leningrad tasviriy sanʼat, haykaltaroshlik va meʼmorlik intini (1964) tugatgan. 1969 i. "Qarash dovonidagi oʻq" filmidagi Baxtigul roli bilan kinodagi faoliyatini boshlagan. Doniyor ("Jamila"), Qorabolta ("Issiqkoʻl qizgʻaldoqlari"), temirchi Utur ("Olovga qulluq qil"), Maqsumov ("Yettinchi oʻq", "Oʻzbekfilm"), Boytemir ("Men — Tyanshan"), Axangul ("Vaxshiy"), Temur ("Qizil olma"), Jonbov ("Dersu Uzala"), Lao ("Ferdinand Lyus hayoti va oʻlimi"), Ozod Bayramov ("Oʻlan", 1978), Qosim ("Ayolsiz erkaklar") va boshqa obrazlar Ch. ijodida alohida oʻrin tutadi. Toxtagʻul nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti laureata (1980).
Chopqun

**Chopqun**, chopgʻun — oʻrta asrlarda aksariyat harbiy harakatlar chogʻida qoʻshinning oziq-ovqati, yemxashagi va boshqa ehtiyojlarini qondirish, shuningdek, qamalda qolgan shahar, qishloq, qalʼa, qoʻrgʻon va hisor mudofaachilari tinkasini quritish maqsadida tevarakatrofdagi joylarga qilingan talonchilik amaliyoti. Ch.da bir necha yuzdan bir necha minggacha otliq jangchilar — chopqunchilar ishtirok etgan. Ch. vaqtida qoʻlga kiritilgan barcha narsalar, jumladan, bandilar qarorgohga oʻlja qilib olib kelingan. Bobur Afgʻoniston va Hindiston yurishlari vaqtida Ch.dan unumli foydalangan. Tarixiy manbalarning qayd etishicha, 1502-yil Shayboniyxon Hisor va Chagʻoniyon ustiga lashkar tortib borganida, Hisor tevarakatrofini Ch. qilgan. Uning chopqunchi (yurtovul)lari 100 ming qoʻy, 50 ming ot, 50 ming asir va boshqa narsalarni oʻlja sifatida xon qarorgohiga olib kelganlar. 1505-yil Shayboniyxon Xorazm voliysi Chinsoʻfiga qarshi otlanganda 5 ming askardan iborat chopqunchini Xiva atrofidagi qishloklarni talash uchun tayinlaydi. Ch. natijasida 100 mingdan ortiq qoramol, qoʻy, ot va boshqa qoʻlga kiritilgan.