open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Formula

Ilm-fanda **formula** - bu matematik formulada yoki hisoblashlarda boʻlgani kabi, ma'lumotni ramziy ravishda ifodalashning qisqacha usuli hisoblanadi. Fanda *formula* atamasining norasmiy qo'llanilishi berilgan miqdorlar orasidagi munosabatlarning umumiy tuzilishiga ishora qiladi.

## Matematikada
Matematikada formula odatda bir matematik ifodani boshqasiga tenglashtiradigan ayniyatni anglatadi. Eng muhim turlaridan biri esa matematik teoremalardir . Sintaktik jihatdan formula (ko'pincha *yaxshi shakllangan* formula deb ataladi) ma'lum bir mantiqiy tilning belgilari va shakllanish qoidalaridan foydalangan holda tuzilgan obyektdir.  Misol uchun, sharning hajmini aniqlash uchun katta miqdordagi integral hisob yoki uning geometrik analogi talab qilinadi. Biroq, buni qandaydir parametr (masalan, radius ) bo'yicha bir marta bajarib, matematiklar shar hajmini uning radiusi bo'yicha aniqlash uchun formula ishlab chiqganlar:

: V=\frac{4}{3}\pi r^3 .

Ushbu natijaga erishilganidan so'ng, radiusi ma'lum boʻlgan har qanday sharning hajmini hisoblash mumkin. Bu yerda *V* hajm va *r* radius so'zlar yoki iboralar o'rniga bitta harf sifatida ifodalanganligiga e'tibor bering. Bu konvensiya nisbatan sodda formulada unchalik muhim boʻlmasa-da, matematiklar kattaroq va murakkabroq formulalarni tezroq boshqarishi mumkinligini anglatadi.  Matematik formulalar ko'pincha algebraik, analitik yoki yopiq shaklda bo'ladi . 

Umumiy kontekstda formulalar haqiqiy dunyo hodisalarining matematik modelining ko'rinishi bo'lib, shuning uchun ba'zilari boshqalardan ko'ra umumiyroq boʻlgan holda haqiqiy dunyo muammolarining yechimini (yoki taxminiy yechimini) ta'minlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, 

: F=ma

formula Nyutonning ikkinchi qonunining ifodasi boʻlib, koʻplab jismoniy vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi. Ko'rfazdagi to'lqinlarning harakatini modellashtirish uchun sinus egri chizig'i tenglamasidan foydalanish kabi boshqa formulalar muayyan muammoni hal qilish uchun yaratilishi mumkin. Biroq, barcha holatlarda formulalar hisob-kitoblar uchun asos bo'ladi.

Ifodalar formulalardan farq qiladi, chunki ular tenglik belgisini (=) o'z ichiga olmaydi.  Formulalarni grammatik jumlalarga o'xshatish mumkin boʻlgani kabi ifodalarni iboralarga o'xshatish mumkin.

## Hisoblashlarda
Hisoblashda formula bir yoki bir nechta o'zgaruvchilar ustida bajarilishi kerak boʻlgan (qo'shish kabi) hisoblashni tavsiflaydi. Formula ko'pincha bilvosita kompyuter ko'rsatmasi shaklida taqdim etiladi. Masalan,

: *Selsiy darajasi* = (5/9)*( *Farengeyt darajasi*&nbsp;- 32).

Kompyuterning elektron jadval dasturida katakning qiymatini qanday hisoblashni ko'rsatadigan formulani, masalan, *A3* ni yozish mumkin

: *=A1+A2,*

bu yerda *A1* va *A2* elektron jadvaldagi boshqa kataklarga (A ustuni, 1 yoki 2-qator) ishora qiladi. 

## Yana qarang

* Formula muharriri
* Formula birligi
* Matematik belgilar
* Teorema

## Manbalar
Formaldegid

**Formaldegid** (lotincha formica – chumoli), 1867-yilda Goffman tomonidan sintez qilingan. Chumoli aldegid – alifatik aldegidlar gomologik qatorining 1 aʼzosi; oʻtkir hidli, rangsiz gaz. Suv va spirtda yaxshi eriydi. Suyuqlanish temperaturasi – 118°, qaynash temperaturasi – 19,2°, zichligi 815 kg/m3 (20°da). Sanoatda metil spirti yoki metanni havo kislorodi bilan oksidlab olinadi. Formaldegid reaksiyaga yaxshi kirishadi, polimerlanadi, kuchli qaytaruvchi. Formaldegid zaharli; uning havoda eng katta yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiyasi 1 mg/m3. Sintetik smolalar (mochevinaformaldegid smolalar, melaminformaldegid smolalar, fenolformaldegid smolalar va hokazo), boʻyagichlar, portlovchi moddalar, dorivor preparatlar, oshlovchi, antiseptik va dezodoratsiyalovchi vositalar olishda qoʻllanadi.
Formatsiya

**Formatsiya** (lot. formato — hosil boʻlish) (geologiyada) — hosil boʻlish sharoitlarining umumiyligi bilan oʻzaro bogʻliq boʻlgan togʻ jinslarining tabiiy va qonuniyatli uygʻunligi; Yer poʻsti asosiy strukturaviy zonalari rivojlanishining muayyan bosqichlarida vujudga keladi. "F." terminini dastlab 18-asrda nemis geologi G. Fyuksel muayyan tarkibli va stratigrafik holatli choʻkindi jinslarni ifodalash uchun ishlatgan. Umumiy tektonik rejimning tipiga koʻra platforma, oraliq, geosinklinal F.lar va ularning guruxlari farq qilinadi. F. fatsiyalar va yotqiziklarning genetik tiplari majmuidir. Uning chegaralari vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib turadi, turli tiplari har xil yoshdagi yotqiziqlarda takrorlanib, xususiyatini bir oz oʻzgartiradi. F. moddiy tarkibi, tektonik belgilariga koʻra tasniflanadi. Uning litologik, petrografik (magmatik va metamorfik), vulkanogen, rudali va boshqa turlari mavjud. Magmatik F.lar maʼlum geologik sharoitlarda Yer poʻstidagi biron uchastka taraqqiyotining ayrim bosqichlarida hosil boʻlgan magmatik togʻ jinslari toʻplamidan iborat. Metamorfik F. tektonik strukturalarga ega boʻlgan metamorfik togʻ jinslarining paydo boʻlish umumiyligi qonuniyatlariga asosan ajratiladi. Metasomatik F. kam oʻrganilgan. Ruda F.si (xromit, polimetalloltinkvars va boshqalar) magmatik va metasomatik F. bilan uzviy bogʻliq. Bu sohani oʻrganish alohida yoʻnalishni kasb etdi. Iklim sharoitlariga koʻra aridli, gumidli va b; litologikpetrografik asosiy belgilariga koʻra — karbonatli, terrigenli, galogenli, vulkanogenli va boshqa F. va ularning guruxlari ajratiladi. .F.ning tiplari bilan foydali qazilmalarning turlari bogʻliq. Shu sababli, litologiya, paleogeografiya va tektonikada hamda turli foydali qazilmalarning joylashish qonuniyatlarini oʻrganish va ularni qidirishning ilmiy asoslarini ishlab chiqishda formatsion analizning ahamiyati katta.
Forob

**Forob** — Toshkentning shim.gʻarbidagi qad. voha va shahar. Voha hozirgi Qozogʻistondagi Aris daryosining Sirdaryoga kuyilish joyida, daryoning har 2 sohilida joylashgan. F. shahri esa, Sirdaryoning oʻng sohilida boʻlgan. F. oʻrta asr arab geograflari asarlarida "Borob", fors manbalarida "Porob" shaklida uchraydi. Forobiy va Javhariyning vatani. Arab tarixchisi Ibn Havqalnit yozishicha, F. vohasining uzunligi hamda kengligi bir kunlik yoʻl chamasida boʻlib, yeri qisman shoʻr va botqokdan iborat boʻlgan. Mazkur vohada F.dan tashqari Vosij va (Kadar shaharlari ham joylashgan. Istaxriy va Ibn Havqalda — nohiya, Maqdisiyda — rustoq, Yoqut Hamavip asarlarida viloyat deb yozilgan. Maqsisiyning yozishicha, F. va unga qoʻshni yerlarni (30 farsaxgacha) har yili Sirdaryo suvi bosgan. Vohaning asosiy shahri Vosij hisoblangan, keyinchalik F.ga koʻchirilgan. Kadar shahri Vosijdan 2 farsax narida joylashgan. F. 9— 12-asrlarda eng yirik iqtisodiy va madaniy markazga aylangan. U ark, shah riston va raboddan tashkil topgan Shahriston 4 darvoza, bir-birini ke sib oʻtgan 2 ta katta koʻcha, jome masjidi, raboddan iborat. Bozorning koʻp doʻkonlari rabodda, shahardan tashqarida joylashgan. F. 1219—20 yillarda Chingizxon qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan.

2) oʻrta ayerlarda Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida joylashgan shahar. Manbalarda turli shakllarda (Farabr, Firob, Firabr) uchraydi. Narshaxiynmng soʻzlariga koʻra, F. turk xoqonining oʻgʻli Sheri Kishvar (ElArslon) tomonidan bunyod etilgan (milodiy 6-asr oxiri — 7-asr boshi). 9-asrda F. Marv viloyatining chegara shahri hisoblangan. 10-asrda F. maʼmuriy jihatdan Buxoro viloyatiga mansub boʻlgan. Oʻrta ayerlarda F. ark va shaxristondan iborat, atrofi mudofaa devori bilan oʻralgan, jome mayejidi bor shahar edi. 10-asrda uning atrofida bir necha chiroyli rabotlar qurilgan. F. shahar xarobasi Forob temir yoʻl stansiyasidan 10&nbsp;km, Amudaryo qirgʻogʻidan 1&nbsp;km masofada joylashgan. Ark (maydoni — 9 ga) ning 7 minorasi va bir darvozasi, shahriston (70ga)ning kamida 3 darvozasi boʻlgan. F. 13-asr boshida Chingizxon tomonidan vayron qilingan, keyinchalik uning oʻrnida kichik qishloq mavjud boʻlgan. 14-asrda F.ning oʻz zarbxonasi bor edi. 18-asrda F. tashlandiq holga kelgan.
Fors

**Fors** — Eronning jan.dagi tarixiy viloyat. Qadimda Persida (yunoncha), Porso (qad. forscha; arabcha shakli — Fors). 7-asrda Forsni arablar fathidan so'ng, uning bosh shahri Istaxrni vayron qilishgan. 7-asr oxirlarida Fors — xorijiylar harakati tarqalgan hudud. Fors Buvayhiylar, Solgʻuriylar, Muzaffariylar, Zendlar davlatining oʻzagini tashkil etgan. Bu davlatlarning markazi Sheroz shahri boʻlgan. Mil.avv. VI asrda hozirgi Eron hududida Ahamoniylar sulolasiga mansub shohlar tomonidan asos solingan Fors podshohligi vujudga kelgan.

### Fors adabiyoti
Somoniylar davlati barpo boʻlishidan boshlangan besh asrlik davr eron va tojik halqlari adabiyotining, xususan sheʼriyatining kamolot choʻqqisiga koʻtarilgan davri boʻldi. Bu davrda dariy(forsiy)tilda insoniyatning ma‘naviy boyliklari xazinasiga katta xissa qoshgan, oʻzining oʻlmas asarlari bilanjahon kitobxonlarini maftun etgan Rudakiyning lirik sheʼrlari Firdavsiyning mashhur „Shohnoma“asari Umar Hayyomning ruboyilari,Saʼdiy She‘roziyning „Guliston“ va „Bo‘ston“ asarlari Xusrav Dehlaviyning „Xamsa“si Hofizning g‘azallari Jomiyning „Haft avrangi“va boshqa bir qancha asarlar yaratildi.
## Manbalar
Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasi

**Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasi**, Mesopotamiya havzasi — shim.gʻarbdan jan.sharqqa (shim.da Sharqiy Tavr togʻ oldilaridan jan.sharqda Arab dengizigacha) 2500&nbsp;km masofaga choʻzilgan. Neft va gaz konlari perm, yura, boʻr, paleogen va neogen davrlariga oid gumbaz va kumtoshlar bilan bogʻliq. Neft va gaz konlarining strukturasi gumbaz va braxiantiklinallardan xamda valsimon koʻtarilmalardan iborat. Neft va gaz toʻplamlarining katta kismi, asosan, 1800–3000 m chuqurlikda. Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasin.h. dunyoda eng katta havzalardan boʻlib, Saudiya Arabistoni, Eron, Iroq, Ummon, BAA, Quvayt, Bahrayn va Katar davlatlari, qisman Turkiya va Suriya hududida joylashgan; havzaning kichikroq jan.sharqiy qismini Fors qoʻltigʻi suvlari egallagan. Umumiy maydoni 1 mln. km², shu jumladan, 300 ming km² akvatoriyadan iborat. Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasin.h. — neft va gazning noyob konsentratsiyali oblasti, 1940-yillardan boshlab dunyoning neft qazib chiqaruvchi regionlari orasida yetakchi mavqega ega. Birinchi neft koni MasjidiSulaymon 1908 i.da topilib, 1911-yildan ishga tushirilgan, birinchi gaz koni Fors 1965-yilda ochilgan. Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasin.q.da 400 dan ziyod neft va gaz hamda 55 gaz konlari, shu jumladan, 36 neft va 6 gaz gigant konlari mavjud boʻlib, har biri 300 mln.t. neft va 500 mlrd.m3 ^gazning boshlangʻich zaxirasiga ega. Yirik neft konlari: Katta Burgan (9140 mln.t.), Gavar (10136 mln.t), Rumayla va Shimoliy Rumayla (3783 mln. t), SaffaniyaXafji (3451 mln.t); gaz konlari — Kengan (820 mlrd. m3), Fors (2120 mlrd. m3), Shimoliy (6000 mlrd.m3 gacha) va boshqa
Werner Forssmann

**Werner Forssmann** (1904—79) — nemis xirurgi va urologi. Berlindagi Fridrix Vilgelm universiteti tibbiyot fakultetini tugatgan (1928). 1956-yildan Gutenberg nomli universitet (Mayns)da urologiya va xirurgiya professor; Dyusseldorf tibbiyot akademikning faxriy professor (1964-yildan), universitet professor (1970-yilgacha). Yurakni kateterlash (kateterizatsiya) usuli mualliflaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1956; A. Kurnan va Dickinson Richarde bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Fortifikatsiya

**Fortifikatsiya** (lotincha fortiﬁ catio istehkom) — 1) qoʻshin pozitsiyalarini mustahkamlash va shikayet beruvchi qurollar taʼsiridan sakdanish usullari haqidagi fan; 2) harbiy muhandislik ishining tarmogʻi (qarang Istehkom, Mudofaa inshootlari).
Fortuert

**Fortuert** — AQSH janubidagi shahar. Dallas shahridan 60&nbsp;km gʻarbda, Texas shtatida. Aholisi 534,6 ming kishi (2000). Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qishloq xoʻjaligi rayonining muhim savdomoliya markazi. Mashinasozlikning yirik markazi. Aviatsiya, avtomobilsozlik, radioelektronika sanoati korxonalari bor. Neft sanoati uchun jihozlar, muzlatkichlar, tibbiyot asbobuskunalari ishlab chiqariladi. Metallsozlik, oziq-ovqat, kimyofarmatsevtika, polifafiya sanoati korxonalari ishlab turibdi. Universitet bor. Shaharga 1849-yilda asos solingan.
Forum

**Forum** (lotincha forum) — 1) qad. Rimda siyosiy hayotning markazi — jamoat maydoni. F.da bozor, ibodatxonalar, sud, xalq yigʻinlari va boshqa maqsadlar uchun kurilgan bazilikalar, senat, shahar boshqarmasining binolari boʻlib, atrofi ustunli peshayvon va haykallar bilan bezatilgan; 2) ommaviy yigʻin, majlis, kengash, yirik anjuman (maye. jurnalistlar F. i; Jahon yoshlari F.i va boshqalar).
Fos (maʼnolari)

**Fos**:
* Fos — Marokashning shim.gʻarbiy qismidagi shahar
* Fos (Haute-Garonne)
* Fos (Hérault)
* Foz
Fos

**Fos** ( *Fās*) — Marokashning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Fos viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 772 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Savdotransport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim sanoat markazlaridan. Toʻqimachilik, oziqovqat, yogʻochsozlik, kimyo sanoatlari rivojlangan. Stanoksozlik zavodi bor. Hunarmandchilikda mato toʻqiladi, sopol idishlar va teridan turli buyumlar tayyorlanadi. Mamlakatning madaniytarixiy markazi. Magʻribning diniy markazlaridan biri. Mashhur Qaraviylar musulmon universiteti (859.), Marokash sanʼati muzeyi bor. Shaharga ilk bor 8-asrda asos solingan boʻlib, 3 qismdan iborat: Fos alBali (eski Fos, 789 yilda Idrosi I asos solgan), Fos alJadid (yangi Fos, 1276-yilda kurila boshlagan) va 1916-yildan keyin qurilgan zamonaviy shahar.

Shahar 9— 10-asrlarda Idrisiylar davlati markazi boʻlgan. 13—15-asrlarda Mariniylar davlati, 14-asrdan Magʻribning siyosiy markazi. 1911-yilda Fosni fransuzlar bosib olgan. 1956-yildan Marokash mustaqillikka erishgach, Fos tez rivojlana boshladi.

## Manbalar
Forsunka

**Forsunka** (ing. force — bosim bilan xaydash) — suyuq yonilgilarni zarralar tarzida purkash uchun moʻljallangan qurilma. Yonilgʻilar bosim ostida yoki siqilgan gaz, bugʻ taʼsirida purkaladi. Yonilgʻi forsunkadan uzluksiz (oʻchoqlar, gaz turbinali va reaktiv dvigatellar, kavsharlash lampalari va boshqalarda) yoki qisqaqisqa vaqt oralatib (dizellar va boshqalarda) purkalishi mumkin. Forsunkaning markazdan qochma, uyurmali, aylanma toʻzitgichli, oqma, shtiftli, gaz purkaydigan va boshqa turlari bor. Forsunkalarda berilayotgan yonilgʻi miqdorini oʻzgartiradigan klapani (mas; nina) boʻladi. Klapanni qoʻlda, berilayotgan suyuklik taʼsirida yoki avtomatik kurilmalar yordamida boshkariladi. Gazsimon yoki changeimon yonilgʻini purkash uchun moʻljallangan forsunkaga oʻxshash kurilma gorelka deb ataladi. Forsunkalar isitish krzonlari, pech agregati, gaz turbinalari, reaktiv dvigatellar, ichki yonuv dvigatellarida ishlatiladi.
Fortepiano

**Fortepiano** ( — kuchli va *piano* — kuchsiz, sekin) — royal va piavdsholarning umumiy nomi. 18-asr boshida B. Kristofori (Italiya), J. Marius (Fransiya) va K.G. Shryoter (Germaniya) tomonidan ixtiro qilingan. Keyinchalik fortepiano mexanizmi va shakli I. A. Shteyn, I. A. Shtreyxer (Avstriya), A. Bekers (London), S. Erar (Parij) va boshqa ustalar tomonidan takomillashtirilgan. Tovush ogayeishlarini bosish orqali kigiz qoplangan yogʻoch bolgʻachalar bilan torlarga urish natijasida xreil qilinadi. Klavesin va klavikorddan dinamikasi oʻzgaruvchanligi (mas, kuchli peggedan astasekin piano darajasiga oʻtish imkoniyatlari) bilan farq qiladi (nomi shundan). fortepiano uchun ilk asarlarni I. Gaydn, V. A. Motsart, L. Betxoven va boshqa ijod qilgan. Fortepiano oʻzining keng ijroviytexnik hamda ifodaviy imkoniyatlari tufayli Yevropa koʻp ovozli musiqasida asosiy yakkanavoz va joʻrnavoz soz sifatida keng oʻrin olgan.

Oʻzbekistonda fortepiano musiqasi 1920—30 yillarda V. Uspenskiy, B. Nadejdin qayta ishlagan oʻzbek xalq kuylaridan boshlab, keyinchalik G. Mushel, X. Izomov, B. Giyenko, Sayfi Jalil, N. Zokirov, oxirgi yillarda D. Saydaminova, R. Abdullayev, A. Nabiyev, M. Otajonov, D. Omonullayeva va boshqalarning miniatyuralari, sonata va konsertlari, koʻp qismli turkumlari bilan boyidi. Oʻzbekistonda fortepiano ijrochiligi sanʼati rivojiga A. Lisovskiy, N. Yablonovskiy, Oʻzbekistonda xizmat kursatgan artistlar O. Yusupova, A. Sharipova, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi T. Popovich, xalqaro tanlovlar gʻolibi E. Mirqosimova, A. Sultonov, U. Polvonov va boshqa oʻz hissasini qoʻshgan.

## Yana qarang

* Pianino
Fosfamid

**Fosfamid**, BI58, rogor (S5N,2 NO, PS2) — sirtdan va singib taʼsir etuvchi insektitsid va akaritsid. 40% li emulgirlanuvchi kukun holida ishlab chiqariladi. Oʻsimlikxoʻr kanalar, shira, tripe hamda barg kemiruvchi zararkunandalarga qarshi kurashda koʻllaniladi. Taʼsir qilish muddati 10—15 kun. Sarf meʼyori 1,5—2,5&nbsp;kg/ga. Beda va boshqa ekinlarda F.ning 1,5% li superfosfat bilan donador aralashmasi ekish bilan birga solinadi. Oʻrgimchakkana, shira, kuzgi tunlam qurtlariga qarshi qoʻllanadi. Sarf meʼyori 50–70&nbsp;kg/ga. Zahari oʻrtacha.
Fosfat kislotalar

**Fosfat kislotalar** - fosfat angidrid (P2O5)ning suvli hosilalari. Bir molekula fosfat angidrid bilan bir necha molekula suv birikishiga karab 3 xil fosfat kislota olinishi mumkin: P2O5+H2O^2HPO2, (metafosfat kislota); P2O5+2H2O^H4P2O7 (pirofosfat kislota); P2O5+3H2O"2H3PO4 (ortofosfat kislota). Bularning ichida eng muximi ortofosfat kislota, u toʻgʻridantoʻgri fosfat kislota deb ataladi. Fosfat kislota (H3PO4) — rangeiz, tiniq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 42,35°, zichligi 1,87 g/sm’. Normal sharoitda inert, yuqori trada koʻpgina metall va ularning oksidlari bilan reaksiyaga kirishadi va, hatto kvars bilan oltinga ham taʼsir etadi. Fosfat kislota suv bilan har qanday nisbatda aralashadi. Ortofosfat kislota 3 asosli, u 3 xil tuz hosil qiladi, mas, Ca(H2PO4)2 — kaltsiy digidrofosfat (birlamchi fosfat); Ca2(HPO4)2 — kaltsiy gidrofosfat (ikkilamchi fosfat); Ca3(PO4)2 — kaltsiy fosfat (uchlamchi fosfat).

Fosfat kislota texnikada ekstraksion va termik usullar bilan olinadi. Ekstraksion usul maydalangan va ozroq fosfatga kislota qoʻshilgan tabiiy fosforitni sulfat kislota eritmasida eritishdan iborat. Termik usulda esa avval fosforitdan sof fosfor ajratib olinadi, soʻngra uni kuydirib fosfor (V) oksid — fosfat angidrid hosil qilinadi. Bu moddaga suv taʼsir ettirib uni H,PO4 ga aylantiriladi. Metafosfat kislota orto yoki pirofosfat kislotani qizdirib olinadi. Pirofosfat kislota esa gidrofosfatlarni qizdirib va boshqa usullarda olinadi.

Fosfat kislota oʻgʻitlar, texnik reaktivlar ishlab chiqarishda muhim xom ashyo. U organik mahsulotlar sintezida, faollangan kumir ishlab chiqarishda, metallar sirtida himoya qoplamalar hosil qilishda qoʻllanadi. Tozalangan, oziq-ovqat fosfat kislotasi deb ataladigan xili spirtsiz ichimliklar, farmatsevtik preparatlar, ozuqa konsentratlari tayyorlashda ishlatiladi.
Fosfat rudalari

**Fosfat rudalari** - tarkibidagi fosfor, sanoatda foydalanish uchun texnik tomondan kulay va sanoatning turli sohalari uchun fosfor tarkibli mahsulotlarni (mineral oʻgʻitlar, fosfatlar, fosfor tuzlari) olish nuli bilan ularni qayta ishlash, iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan birikma va konsentratsiyalarda boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Fosfat rudalarining asosiy komponenti — fosfor, R2O5ning tarkibi Fosfat rudalarida 2—6% dan 25—34% gacha oʻzgarib turadi hamda texnologik xususiyatlar, qazib olishning geologik sharoitlari va boshqa omillarga bogʻliq boʻladi. Fosfat rudalari tabiiy hosilalarning asosiy 2 guruhidan — fosforitlar va apatitlar, baʼzan alyumo va temir fosfatlardan tashkil topgan boʻladi. Fosfat rudalarining aosiy komponenti — apatit guruhining fosfat minerallari, ularning ichidan koʻproq tarqalganlari — ftoroapatit, ftorokarbonatapatit va ularning modifikatsiyasi — frankolit va kurskit. Fosfat rudalari konlari kelib chiqishiga qarab endogen va ekzogen konlarga boʻlinadi.
Fosfatlar

**Fosfatlar** — fosfat kislota tuzlari va efirlari. Ortofosfat va polimer (yoki kondensatlangan) fosfatlarga boʻlinadi. Kondensatlangan fosfatlar tetraedrik [PO4]3- guruxlarning oʻzaro birlashish usuliga koʻra polifosfatlar, metafosfatlar va ultrafosfatga boʻlinadi. Polifosfatlar — PO3— O—PO,— zanjirlardan iborat [PO4]3- guruhlardan tuzil gan (zanjirlarda 105 gacha fosfat atomlari boʻlishi mumkin). Metafosfatlarda [PO4]3- tetraedrlar berk xalqalar hosil qiladi. Ultrafosfatlar tarmoklangan zanjir va halqalardan tuzilgan. Ultrafosfatlar tarkibida MeO:P2O5 nisbati 0>1 dan kichik boʻladi. Ult rafosfatlar suvda kam eriydi. Ular suvda gidrolizlanib turli meta va polifosfatlar hosil qiladi. Ortofosfatlar — ortofosfat kislota (H3PO4) tuzlari. Ular bir almashingan [mas, KH2PO4, Na(H2PO4)2 va boshqa], ikki almashingan [mas, (NH4)2 HPO4, NH4NaHPO4 va boshqa] va uch almashingan [mas, Na3(PO4)2, NH4MgPO4 va boshqa] ortofosfatlarga boʻlinadi. Fosfatlar tarkibidagi [PO4] P~ anion xam tetraedrik tuzilishga ega. Nordon ortofosfatlar qizdirilganida qizdirish sharoitiga qarab halqasimon metafosfatlar yoki zanjirsimon polifosfatlar hosil boʻlishi mumkin. Normal (oʻrta) ortofosfatlar (MePO4) qizdirilganida oʻzgarmaydi, lekin kation termik beqaror boʻlsa, parchalanib uchuvchan mahsulotlar ajralib chiqishi mumkin. Bir almashingan ortofosfatlar suvda eriydi. Ikki va uch almashingan ortofosfatlardan faqat ishqoriy metallar hamda ammoniy ortofosfatlari suvdagi eritmalarda gidrolizlanadi. Masalan, NaH2PO4, Na2HPO4 va Na3PO4 larning 1%li eritmalaridarn 4, 6, 8, 9 va 12,1 ga teng. Bi, Sn, Ti, Zr, Hf, Th lardan boshqa metallarning ortofosfatlari kuchli kislotalarda eriydi. Suvda eruvchan ortofosfatlar hosil qilish uchun metallarning gidroksid yoki karbonatlari eritmasiga tegishli miqsorda H3PO4 qoʻshiladi.

Kaltsiy va ammoniy ortofosfatlar fosforli oʻgʻitlar, emallar, boʻgʻiq shishalar ishlab chiqarishda, farmatsevtika sanoatida, olovbardosh materiallar tayyorlashda qoʻllanadi. Kaltsiy va ammoniyning kristall holdagi, bir almashingan ortofosfatlari juda qimmatli segneto va pyezoelektrik materiallardir.

Tuzilishi turlicha polimer fosfatlarni quyidagi formula bilan ifodalash mumkin: chiziqli polifosfatlar Mep+2 PO3+1 qalqali polifosfatlar Mep PpO3p. Bu yerda p — polimerlanish darajasi. Polimer fosfatlarning xossalari kation tabiatiga, fosfatanionning tuzilishi, polimerlanish darajasi, fosfat strukturasi va boshqalarga bogʻliq. Siklik metafosfatlar ichida trimeta, tetrameta, geksameta va oktametafosfatlar koʻproq oʻrganilgan.

Fosfat kislota efirlaridan bir, ikki va uch almashingan ortofosfatlar mavjud. Ular POS13 ga spirt taʼsir ettirib olinadi. Pestitsidlar, ekstragentlar va boshqa sifatida qoʻllanadi. Baʼzi organik fosfatlar (nuklein kislotalar, adenozintrifosfat kislotalar) tirik organizmlarda muhim funksiyalarni bajaradi.
Fosfatlar (maʼnolari)

**Fosfatlar**:

* Fosfatlar — fosfat kislota tuzlari va efirlari.
* Fosfatlar (minerallar), tabiiy fosfatlar — minerallar sinfi, tarkibi nihoyatda xilma-xil boʻlgan ortofosfat kislotasi tuzlari N3RO4.
Fosfidlar

**Fosfidlar** — fosforning metallar, shuningdek, fosforga nisbatan elektr musbat metallmaslar (V, Si, As va boshqalar) bilan boʻlgan birikmalari. Ishqrriy va ishqoriyer metallarning F.i suvda va suyultirilgan kislotalarda parchalanib fosfin ajratib chiqaradi. Ishqoriyer metallarning va mis guruhchasidagi metallarning Fosfidlar issiqqa chidamsiz; bu xil F. tarkibida nisbatan koʻproq fosfor tutganda yarimoʻtkazgich xossaga ega boʻladi. Oraliq metallar, lantanoid va aktinoidlar F.i kimyoviy barkaror, suv va suyultirilgan kislotalarda parchalanmaydi.

F. elementlardan 600—1200° da vakuum ostida sintezlash natijasida yoki inert gazlar atmosferada hosil boʻladi; fosfinga metallar va metallmaslar yoki ularning oksidlarini taʼsir ettirib olinadi va hokazo. Galliy Ga, indiy In va boshqa metallarning F.i yarimoʻtkazgichlar, pyx F.i kemiruvchilarga qarshi zaharli dori sifatida qoʻllanadi. F. baʼzi rangli metallar krtishmalarining antifriksion xossalarini yaxshilash maqsadida ularning tarkibiga qoʻshiladi. Pirotexnikada signal vositasi sifatida ishlatiladi. FOSFIN, RN, — fosforning vodorod bilan birikmasi; sasigan baliq hidi keladigan rangsiz gaz; zichligi 1,55 g/l, suyuqlanishi temperaturasi — 133°, qaynash temperaturasi —87,8°. Qizdirilganda fosfor bilan vodorodga parchalanadi. Kimyoviy xossasi jihatidan ammiakka oʻxshaydi. Kuchli qaytaruvchi. 100° dan yuqori haroratda havoda yonadi. Kaltsiy fosfid Sa,R2 ga xlorid kislota NS1 taʼsir ettirib olinadi. Juda zaharli.

Oʻz oʻzidan alangalanadigan suyuq F. deb ataladigan difosfin R2N4 ning qaynash temperaturasi 65°, —99° da qotadi. Kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Uzoq vaqt saqlansa, oʻzidan astasekin RN3 chiqarib, sariq rangli qattiq F.— R]2N6 ga aylanadi. Qattiq F. suvda va organik erituvchilarda erimaydi.
Fosfolipidlar

**Fosfolipidlar**, fosfatidlar — murakkab lipidlar, molekulalarida fosfat kislota qoldiqlari boʻladi. Fosfolipid tarkibiga glitserin, yogʻ kislotalari, aldegidlar va azotli birikmalar (xolin, etanolamin, serii) kiradi. Glitserofosfatidlar [fosfatidilxolin (letsitin), fosfatidiletanolamin (kefalin), fosfatidilserin, fosfatidilinozit, kardiolipin] va fosfosfingolipidlar — fingomiyelinlar Fosfolipidning muhim vakillari.

Fosfolipid tabiatda keng tarqalgan. Asosiy struktura komponentlari sifatida hayvonlar, oʻsimliklar va mikroorganizmlar xujayra membranalari tarkibiga kiradi. Oqsillar bilan lipoprotein komplekslar hosil qiladi.

Fosfolipid
dan tashqari fosfonolipidl a r ham maʼlum, bularda fosfor atomi azot asosiga (xolin va etanolaminga) R—S kovalent bogʻ orqali birikkan. Bu birikmalar mollyuskalar va bakteriyalarda topilgan. 

## Manbalar
Fosfor galogenidlar

**Fosfor galogenidlar** - fosforning galogenlar bilan boʻlgan birikmalari. Fosfor trigalogenidlar RX3 (bu yerda X galogen): PF3, PC13, RVg3; pentagalogenidlar RX5, PF5, RSQ, RVg5 muhim ahamiyatga ega.

Fosfor monogalogenidlar RX (mas, RS1, RVg); digalogenidlar R2X4 (mas, P2CI4, P2F4); aralash F.g. (mas, RGʻS12, RGʻ,S12); poligalogenidlar (mas, RVg7, RO61) va oksigalogenidlar (mas, ROS1,, ROGʻ3) kam oʻrganilgan.

F.g. reaksiyaga shiddatli kirishadi, ularning kimyoviy faolligi ftoridlardan yodidlarga qarab pasayib boradi, suv bilan oson gidrolizlanadi.

Fosfor (Sh)xlorid RS1,, rangeiz suyuklik, suyuqlanish temperaturasi — 93,6°, qaynash temperaturasi 76,1°, zichligi 1,575 g/sm3, organik erituvchilarda eriydi. Oson gidrolizlanib fosfit kislota va xlorid kislota hosil qiladi. Oq fosforni xlorlab olinadi. Fosfororganik birikmalar sintezida ishlatiladi.

Fosfor (U)xlorid RS15, och yashil kristall modda, suyuqlanish temperaturasi 167°, zichligi 2,11 g/sm3, oson sublimatsiyalanadi, organik erituvchilarda eriydi, suvda gidrolizlanib oksixlorid ROS13 va xlorid kislota hosil qiladi. Fosfor (Sh)xlorid RS13 ni xlorlab olinadi. Organik sintezda xlorlovchi reagent sifatida ishlatiladi.
Fosfatlar (minerallar)

**Fosfatlar**, tabiiy fosfatlar — minerallar sinfi, tarkibi nihoyatda xilma-xil boʻlgan ortofosfat kislotasi tuzlari N3RO4. 230 ga yaqin mineraldan tarkib topgan; oʻrtacha tuzlar (mas, ksenotim Y[PO4], monatsit) kam. Orolli va qatlamli strukturaga ega. Fosfatlar, asosan, ikki yoki undan ortiq kationlarning [Sa2+, Gʻe2+, Gʻe3+, Al3+, (UO2)2+, Cu2+, Mn2+, Pb2+, Zn2+ va boshqa], qoʻshimcha anionlarning (ON^, S1~, Gʻ~, O2, SO2) yoki molekulyar suvning murakkab birikmasidan iborat. Baʼzi fosfatlar monetit SaNRO4 tipidagi nordon tuzlardan tashkil topgan. Fosfatlar yaxlit donador agregatlar, tuproqsimon massalar, oolitlar, konkretsiyalar, baʼzan qirralangan kristallar koʻrinishida uchraydi. Rangi turli xilda boʻladi. Qattikligi 2 dan 5—6 gacha, zichligi 1,7—7,1 g/sm3. Fosfatlar, asosan, togʻ jinslarida tarqalgan; eng koʻp tarqalgan va amaliy ahamiyatga ega boʻlgan apatit guruhi (fosfatlarning ham tarkibiy qismi boʻlgan) minerallari, vivianit (Gʻe2+, Gʻe3+) [RO4] 8N2O, monatsit, ksenotim, ambligonit LiAl[PO4] • (Gʻ, ON), torbernit, otenit, feruza va boshqa fosfatlar, asosan, Yer poʻstining yuqori qismi — dengiz va koʻl tublari, botqoqliklar, nurash poʻsti, koʻpgina rudali konlarning oksidlanish zonasida hosil boʻladi. Fosfatlar magmatik kelib chiqishga ega (apatit, monatsit, ksenotim) hamda gidrotermal tomirlarda aksessor mineral sifatida uchraydi. Fosfatlardan fosfat rudalari (apatit va fosforit) sifatida foydalaniladi. Baʼzi fosfatlardan: vivianit — arzon koʻk boʻyoq va mahalliy fosfor oʻgʻiti, monatsit — toriy va noyob yer elementlari, ambligonit — litiy rudasi, feruza — zargarlik toshi sifatida foydalaniladi.
Fosfatli ozuqalar

**Fosfatli ozuqalar** - tarkibida fosfor va kaltsiy boʻlgan va mollarga beriladigan mineral ozuqa. Sanoatda chorvachilik uchun ozuqa sifatida ftorsizlangan fosfat (35% gacha Sa, 17% R), trikaltsiy fosfat (kamida 32%Sa, 14%R), dikaltsiy fosfat yoki ozuqa pretsipitat (kamida 16,6% Sa, 16,6% R), suyak uni (kamida 28,6% Sa, 13,4% R) va suyak kuli (ratsionda fosfor va Sa yetishmaganda foydalaniladi), diammoniy fosfat (8,6%R, 13,1% N; ratsionda fosfor yetishmaganda va kaltsiy ortiqcha boʻlganda qoʻllanadi) ishlab chiqariladi.

Ratsionda Fosfatli ozuqalar miqdori mollarning yoshi, vazni va mahsuldorligiga qarab belgilanadi. Mas, bir sutkada qoramollarga 50—200 g , tana va novvoslarga 20—100 g pretsepitat, trikaltsiy fosfatdan tegishlicha 50—75 va 25—100 g berish mumkin. Fosfatli ozuqalar aralash yem, silos, turup, maydalangan ildizmevalarga qoʻshib beriladi.
Fosforit uni

**Fosforit uni** — fosforli oʻgʻit, fosforitlardan kukun holida ishlab chiqariladi, tuproq nordonligini pasaytiradi, suvda erimaydi. Tarkibida oʻsimliklar qiyin oʻzlashtiradigan va SaSO3, CaJ2 aralashgan Sa3(RO4)2 shaklidagi 19—30% R2O5 bor. Nordon, botqoqi, qumlokli tuproqlarda qoʻllanadi (bir necha yil taʼsir qiladi). Tuproqsagi kislota, mikroorganizmlar faoliyati, oʻsimliklar ildizi ajratadigan moddalar taʼsirida fosforit uni tarkibidagi fosfor oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan Sa(N2RO4)2N2O shakliga oʻtadi. Fosforit unini koʻpgina ekinlar uchun qoʻllash mumkin. Dukkakli ekinlarga yaxshi taʼsir qiladi.
Fosforitlar

**Fosforitlar** — fosfatlar (asosan, apa*git)ga toʻyingan choʻkindi togʻ jinslari. Fosforitlar tarkibida fosfat angidridi (R2O5)ning miqdori 18%dan kam boʻlmasligi kerak, ammo geologik qidiruv ishlari amaliyotida tarkibida 5—18% gacha R2O5 boʻlgan togʻ jinslari xam Fosforitlarga kiritiladi. Sof Fosforitlarning rangi asosan oq boʻlib, juda kam uchraydi. Fosforitlar tarkibidagi rangli moddalarga koʻra qora, kulrang, jigarrang, baʼzan koʻk, yashil, qizil, sariq, och kulrang boʻladi. Fosforitlar tarkibida deyarli har doim organik moddalar, Sa, Mg, Fe karbonatlari, gil minerallari, pirit, temir gidrooksid, kvars, xaltsedon boʻladi. F.da uran, lantanoidlarning seriy guruhiga mansub elementlari hamda koʻproq Y, Pb, Sr, oz miqdorda V, Sc, Zr, Se, Be aralashmalari toʻplanishi mumkin. F. strukturasiga qarab yaxlit, donador, jelvaksimon (konkretsion), shagʻalsimon, konglomeratli turlarga boʻlinadi. Yaxl it va donador F. koʻp tarqalgan. Yaxlit (geosinklinal) F. zich bir xil jinedan iborat boʻlib, tarkibidagi juda kichik dumaloq fosfat donalari va oolitlar fosfat, karbonat yoki silikat angidrid (SiO2) birikmalari yordamida jipelashgan. Mahsuldor qatlamlari qalin (10 m dan ortiq), yuqori sifatli (28—36% R2O,), keng maydonda tarqalgan. Bunday F. konlari Xubsugul (Mongoliya), Kunyana (Xitoy), Jorjina (Avstraliya) kembriy yotqiziqlarida mavjud. Donador (platforma) F. — karbonat yoki terrigen choʻkindi togʻ jinslari, tarkibidagi fosfat donalari hamda dengiz organizmlari qoldiqlari karbonat, silikat angidrid yoki gil yordamida jipelashgan. Mahsuldor qatlam kalinligi koʻpincha 2–3 m (baʼzan 10 m gacha), tarkibida 22—30% R2O5 boʻladi. Bu tipdagi F. Rossiyaning Yevropa kismi, Shimoliy Afrika, Oʻrta Osiyoda boʻr va paleogen yotqiziqlarida keng Tapkalgan. F. paydo boʻlishi haqida turli biokimyoviy, kimyoviy va biogen nazariyalar mavjud boʻlib, biokimyoviy nazariya koʻpchilik tomonidan tan olingan. F. kimyo, tibbiyot va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladigan fosfor, fosfor kislota va turli fosforli birikmalar olish manbasi hisoblanadi. Asosiy isteʼmolchi — qishloq xoʻjaligi boʻlib, F. 90% gacha fosforli oʻgʻitlar tayyorlashda ishlatiladi. Undan tashqari, F.dan yoʻlyoʻlakay sanoat masshtabida bir qancha noyob elementlar ajratib olinadi. Rossiya Federatsiyasi, Boltiqboʻyi, Sibir, Qozogʻistonda yirik F. konlari bor. Oʻzbekiston hududida F. paleogen, boʻr, devon, silur va tokembriy yotqiziqlarida topilgal. Ular, asosan, Markaziy Qizilqumdagi JeroySardara (R2O, zaxirasi 57,68 mln.t), Shimoliy Yetimtogʻ va Karakata konlarida mavjud.
Fosforli oʻgʻitlar

**Fosforli oʻgʻitlar** - tarkibida fosfor boʻlgan mineral va organik moddalar; oʻsimliklarning fosfor bilan oziqlanishini yaxshilash uchun ishlatiladi. Oʻsimliklar oʻzlashtirgan fosforning tuprokdagi jamgʻarmasini toʻldirishning birdanbir manbaidir. F.oʻ. tarkibida fosfor boʻlgan rudalar — apatit va fosforitlarni qayta ishlab olinadi. Bulardan tashqari, metallurgiya sanoati chiqindilari — tomasshlak va marten fosfatshlak hamda organik moddalar, mas, suyak uni, tung va boshqalar Fosforli oʻgʻitlar sifatida ishlatiladi. Qishloq xoʻjaligiga yetkazib beriladigan F.oʻ. tarkibidagi fosfor ortofosfat kislota (N3RO4)ning ortofosfat tuzlari shaklida boʻladi. Ayrim F.oʻ. esa polifosfat (superfosfat) kislota, shu jumladan, metafosfat kislota asosida olinadigan murakkab oʻgʻitlardir. F.oʻ. sanoat yoʻli bilan olingan birinchi mineral oʻgʻitlardan hisoblanadi (1842-yilda Buyuk Britaniyada superfosfat ishlab chiqarila boshlagan). Eruvchanlik darajasiga qarab F.oʻ. ni 3 asosiy guruhga ajratish mumkin: suvda eriydigan (oddiy, qoʻshaloq va ammoniylashgan superfosfat, ammofos, diammofos) F.oʻ. Bu oʻgʻitlarda fosfor bir asosli kaltsiy fosfat Sa(N2RO4)2N2O holida boʻladi; suvda erimaydigan (pretsipitat yoki kaltsiy gidrofosfat, tomasshlak, marten fosfatshlagi, ftorsizlangan fosfat va boshqa termik fosfatlar) F.oʻ.; bu oʻgʻitlarda fosfor 2 asosli kaltsiy fosfat — SaNRO4N,O yoki tetrakaltsiy fosfat — Sa4R2O5 holida boʻladi. Ammoniy sitrat, limon kislota eritmalarida eriydigan bu oʻgʻitlar shudgorlashda asosiy oʻgʻit sifatida yoki kultivatsiya vaqtida qoʻllanadi; qiyin eriydigan yoki suvda va kucheiz kislotalarda erimaydigan (fosfrit uni va suyak uni) F.oʻ. Ularda fosfor kaltsiy fosfat — Sa3(RO4)2 holida boʻladi. Bunday oʻgʻitlar qiyin eriydigan fosfatlarni oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan shaklga keltiruvchi nordon tuttroklarga bilvosita oʻgʻit sifatida yuqori dozalarda solinadi. F.oʻ.ni ishlatish xususiyati ularning eruvchanlik darajasiga bogʻliq.

## Adabiyot
* Nabiyev M.A., Azotnokislotnaya pererabotka fosfatov, t., 1, T., 1976.

Risqiboy Yoqubov.
Fosfor oksidlari

**Fosfor oksidlari** - fosforning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. Fosfor oksidlari dan fosfor (Sh)oksid yoki fosfit angidrid R2O3, fosfor (U)oksid yoki fosfat angidrid R2O va fosfor (GʻU)oksid (RO2)p muhim ahamiyatga ega. Ularning molekulalari dimer holda, yaʼni R4O6, R4O10 va R2O4 (fosfor qoʻsh oksid) shaklida mavjud.

Fosfor (Sh)oksid, R2O, — rangeiz modda. Suyuqlanish temperaturasi 23,8°, qaynash temperaturasi 173,7°, zichligi 2,135 g/sm3. Suv, uglerod sulfid va benzolda yaxshi eriydi. Sovuq suvda eriganda fosfit kislota N3RO3, issiq suvda esa erkin fosfor, fosfin, fosfat kislota va boshqa birikmalar hosil qiladi. Havoda astasekin fosfat angidridgacha oksidlanadi. 210°da RO2 va qizil fosforga parchalanadi. Fosfit angidrid fosforga cheklangan miqdorda havo taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Organik sintezda koʻplab ishlatiladi.

Suv taʼsirida fosfat kislotaaarta aylanadi. Sanoatda fosfat angidrid fosforni kislorodi koʻp havoda kuydirish yoʻli bilan hosil qilinadi. Fosfat angidrid gazlardagi namni, suyuqliklardagi suvni yutuvchi vosita, kimyoviy sintezlarda kondensatsiyalovchi modda sifatida qoʻllanadi. R2O5 shilliqpardalarga taʼsir etadi, yoʻtaltiradi, boʻgʻadi, terini kuydiradi, shu sababli u bilan ishlaganda xavfeizlik texnikasiga rioya qilish lozim.
Fosforessensiya

**Fosforessensiya** - uygʻotish tugagandan keyin xam ancha davom etadigan lyuminessensiya. Fosforessensiya bir necha sekund, minut, soat, oy va hatto yil davom etishi mumkin. Kristallofosforlarning fosforessensiyasi uygʻotish vaqtida ajraladigan elektronlar va kovaklarning rekombinatsiyasi vaqtida sodir boʻladi. Nurlanishning choʻzilishi elektronlar va kovaklarning turli "qopqon"larga ilinishi bilan bogʻliq. Ular faqat "qopqon" chuqurligidan katta boʻlgan qoʻshimcha energiya olibgina bu "qopqon"lardan ozod boʻlishi mumkin. Murakkab organik molekulalarning fosforessensiyasi ularning metastabil (oraliq) holatda boʻlishi bilan bogʻliq. Organik molekulalar fosforessensiyasining ravshanligi, odatda, vaqt boʻyicha eksponensial qonun boʻyicha kamayadi. Kristallofosforlar fosforessensiyasi ravshanligining soʻnish qrnuni murakkab. Kristallofosforlar trasining ortishi, odatda, fosforessensiyaning soʻnishini tezlatadi (yana qarang Fluoressensiya).
Fot (birlik)

**Fot** (yun. phos — yorugʻlik) — yoritilganlik birligi. Fot 1 lyumen yorugʻlik oqimi 1 sm2 sirt boʻylab tekis tarqalganda hosil boʻladigan yoritilganlikka teng. Fot xalqaro ph bilan belgilanadi: 1 f=104 lk. Lyuks kiritilgunga qadar ishlatilgan.
Fosfororganik birikmalar

**Fosfororganik birikmalar** — tarkibidagi fosfor atomi uglerod atomiga bevosita yoki geteroatom — kislorod, azot, oltingugurt orqali birikkan *organik birikmalar* sinfi. Keyingi tipdagi Fosfororganik birikmalar fosfat, pirofosfat, trifosfat kislota efirlari xrlida tabiatda keng tarqalgan (fosfat kislotalar); bularga nuklein kislotalar, koʻpgina muhim kofermentlar, adenozintrifosfat kislota va baʼzi vitaminlar kiradi.

Fosfororganik birikmalar turli belgilariga qarab tasniflanadi. Molekuladagi uglerod— fosfor (S—R) bogi soniga qarab, chunonchi: birlamchi (RPH2), ikkilamchi (R2PH) va uchlamchi (R3P) fosfinlar va ularning turli hosilalari (R — organik qoldiq), fosforning valentlik holatiga koʻra, 3 va 5 valentli fosfor hosilalari bor; fosforning kordinatsion soni 2, 4, 5 va 6 ga teng boʻlgan birikmalari ham maʼlum. Fosfor funksiyasi tasnifiga kura, fosfinlar, fosfin oksidlari (R3PO), sulfidlar (R,PS), iminlar (R3PNR), fosfinometilenlar (R3P=CR’R"), fosfoniy birikmalari (R4P’X ), kislorodli kislotalar: fosfonid (RPO2H2), fosfinid (R2POH), fosfonat (RPO3H2), fosfinat (R2PO2H) kislotalar va ularning turli sulfidli va nitritli analoglari hamda hosilalari, shuningdek, gipofosfit N3RO2, fosfit, N3RO, fosfat N3RO4 kislotalar va boshqa kislotalarning organik hosilalari (efirlar, amidlar, angidridlar va boshqalar) boʻladi. Bundan tashqari, R— R bogli Fosfororganik birikmalar ham bor, mas, di, triva tetrafosfinlar, tegishli siklofosfinlar va ularning hosilalari.

Fosfororganik birikmalar sintezida S—R bogʻini hosil qilish usulining ahamiyati katta. Bunga Arbuzov reaksiyasi: (RO),P+R’ X—> >R’PO(OR)2+RX va Mixaelis Bekker reaksiyasi: (RO)2PONa +R’X ^R’PO (OR)2+NaX va boshqa reaksiyalar misol boʻladi.

Fosfororganik birikmalar texnikada, qishloq xoʻjaligida, tibbiyotda, shuningdek, ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllanadi. Fosfororganik pestitsidlar (insektitsidlar, akaritsidlar, defoliantlar, stimulyatorlar va hokazo) koʻplab ishlab chiqariladi. Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo instituti olimlari tomonidan Fosfororganik birikmalar asosida yangi murakkab oʻgʻitlar, defoliantlar va oʻstiruvchi moddalar sintez qilindi. Fosfat kislota bilan monoetanolamin suvdagi eritmasining oʻzaro kimyoviy taʼsiri natijasida olingan yangi modda etanolamin fosfat 2NH2C2H4OHH3PO4 stimulyatori shular jumlasidandir. Fosfororganik birikmalardan tibbiyotda, asosan, oftalmologiyala foydalaniladi. Biologik muhim fosfatlar, mas, adenozintrifosfatlar, kokarboksilaza, bir qator vitaminlar muhim ahamiyatga ega. Fosfororganik birikmalar kompleks hosil qiluvchi moddalar sifatida rudalarni boyitishda (uran va boshqa metallar ishlab chiqarishda) qoʻllanadi. Koʻpgina Fosfororganik birikmalar surkov moylariga qoʻshimchalar, plastmassalar va tolalarning olovbardosh komponentlarM (antipirenlar), erituvchilar, gidravlik suyukliklar va boshqa sifatida ishlatiladi. Fosfororganik birikmalardan organik sintezda ham keng foydalaniladi. Baʼzi kuchli zaharlovchi moddalar (mas, zarin, zoman, tabun, fosforiltioxolinlar) ham Fosfororganik birikmalarga mansub.

Zikrilla Isaboyev.

## Manbalar
Fot (maʼnolari)

**Fot**:

* Fot - "FOT — falastin arab xalqining yagona qonuniy vakili" degan qaror qabul qilingan.
* Fot (birlik) (yun. phos — yorugʻlik) — yoritilganlik birligi.
Fotiha

**Fotiha** (arab. — ochmoq, boshlamoq) — 1) Qurʼonning birinchi (boshlangʻich) surasi nomi. Fotiha 7 oyatdan iborat boʻlib, unda Alloh taologa hamd, uning sifatlari, qiyomat kuni egasi ekanligi, ibodat, ixlos, duo, yolvorish, yaxshi ummatlarning zikri va yomon yoʻldan yurganlarning oqibati nima boʻlishi bayon qilingan; 2) biron voqea munosabati bilan oʻqiladigan duo, Qurʼonning ayrim qisqa suralaridan birini tilovat qilish. Islom anʼanasida fotiha — marhumning vafoti munosabati bilan oila aʼzolariga biddirilgan taʼziya. Bundan tashqari, „fotiha“ soʻzi unashtirish tushunchasini, shuningdek, yaxshi tilak tilash, tabriklash kabi koʻchma maʼnolarni ham anglatadi.
Foteh Niyoziy

**Niyoziy Foteh** (1914.16.4, Samarkand — 1991.30.8, Dushanba) — Tojikiston xalq yozuvchisi (1986). Samarqand Pedagogika akademiyasida oʻqigan (1934). 2jaqon urushi qatnashchisi (1941—45). F.N.ning ijodi oʻtgan asrning 30-yillaridan boshlangan. Dastlab oʻzbek tilida "Mayak" (1933), "Bu kunning gʻazali" (1938), "Sevgi" (1940) singari toʻplamlari nashr etilgan. "Vafo" (1kitob, 1949; 2kitob, 1958) romani, "Qoʻshni qiz" (1954) qiyesasi yozuvchiga katta shuhrat keltirgan. "Oʻrmonni xilvat bilma" (1975), "Qurolsiz askarlar" (1986) romanlarida Ikkinchi jahon urushining dastlabki (1941—1942) yillari voqealari ifodalangan. Foteh Niyoziy dramaturg va kinodramaturg sifatida ham "Vatanparvarlar" (1938), "Koʻprik" (1959) kabi dramalar, "Uchinchi qiz" (1971), "Gʻayurovlar oilasining sarguzashti" (1975) kabi kinossenariylar yaratgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureata (1977).

## Manbalar
* Vafo [roman], T., 1974. Ad.: Ijodkor doʻstlar, T., 1968.
Fotogrammetriya

**Fotogrammetriya** (foto... gramma va metriya) — obyektlarning shakli, oʻlchami va oʻrnini ularning fotosuratlardagi tasviridan aniklash bilan shugʻullanuvchi ilmiy-texnikaviy fan. Obʼyektlarning fotosuratlari bevosita maxsus fotoapparatlarda, radiolokatsion, televizion, infraqizilissiqlik, lazer, elektron va boshqa optik tizimlar yordamida olinadi. Fotogrammetriyada obyektning yakka yoki bir-birini maʼlum darajada qoplab turadigan qoʻsh suratlar (stereojuftlar)dan foydalaniladi. fotogrammetriyaning obyektlarni qoʻsh suratlar boʻyicha oʻrganadigan boʻlimi stereofotogrammetriya deb ataladi.

Olingan fotosuratlar analitik usulda oʻrganiladi (taxlil qilinadi). Bu usuldan tashqari, fotogrammetrik asboblar (fototransformatorlar, stereograf, stereoproyektor va boshqalar)dan foydalanishga asoslangan analogiya usullari ham qoʻllanadi. Fotogrammetriya usullarida tinch turgan va harakatdagi obyektlarni oʻrganish mumkin. Obʼyektni bevosita oʻrganishning imkoni boʻlmagan (mas, uchib ketayotgan samolyot yoki otilgan snaryadni oʻrganish), yo boʻlmasa, obyekt joylashgan zonada insonning bevosita boʻlishi xavfli boʻlgan hollarda (mas, otilayotgan vulkan, yadro portlashi va boshqalar)da fotogrammetriya usullari qoʻl keladi. Fotogrammetriya Yer, sayyoralar, Oy xaritalarini tuzishda, muhandislik inshootlarini loyihalashda, geodeziya, harbiy ish, kosmik tadqiqotlar va boshqalarda keng qoʻllanadi.
Fotima

**Fotima (r.a)** (taxminan 605/606, Makka – 632/633, Madina) — Muhammadning payg'ambar (s.a.v) kenja qizi. Shia imomlar va musulmon mamlakatlaridagi koʻpchilik sulolalar (idrisiylar, fotimiylar, saʼdiylar va boshqalar), shuningdek, barcha sayyidlar Fotima (r.a) va uning eri Ali ibn Abu Tolib avlodlari deb hisoblanadi. Fotima (r.a) goʻzal boʻlgani uchun nomiga Zahro (Guldek) ismi ham qoʻshib aytiladi. Fotima(r.a)ning 5 farzandi: 3 oʻgʻil (Hasan, Husayn, Muhsin) va 2 qizi (Ummu Gulsum va Zaynab) boʻlgan edi. Muhammad payg'ambar (s.a.v) vafotidan olti oydan soʻng Fotima (r.a) olamdan oʻtgan. Madinaga borgan shia ayollar Fotima (r.a) qabrini ziyorat qiladi.

## Manbalar

## Havolalar
Fotodavriylik

**Fotodavriylik** — oʻsimliklar va hayvonlarda kecha-kunduzning yorugʻ (kun uzunligi) va qorongʻi (tun uzunligi) davrlari nisbatlariga, ularning uzun-qisqaligiga javob reaksiyasi; oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishi jarayonlari oʻzgarishlarida namoyon boʻladi. F. ekologik omil sifatida turning yashash imkoniyatini belgilaydi. Ontogenezning tashqi sharoitlardagi mavsumiy oʻzgarishlariga moslashishi bilan bogʻliq holda evolyutsiya jarayonida vujudga kelgan. Kun uzunligi oʻsimliklarda yilning davri(mavsum) koʻrsatkichi va gullashga oʻtish yoki noqulay mavsumga tayyorgarlik uchun tashqi signal boʻlib xizmat qiladi. Oʻsimlikning fotodavrga reaksiyasini barglardagi maxsus pigment — fotoxrom (F730) nazorat qiladi. F. oʻsimliklarning gullash jarayonida yorqin koʻrinadi. Yorugʻlik va qorongʻulikdan taʼsirlanish tarzida oʻsimlik bargida gullashga ragʻbat beradigan gormonlar kompleksi xreil boʻladi. Gullashni uygʻotadigan, yaʼni fotodavr boʻyicha oʻsimliklar uzun kun oʻsimliklari (boshokli galla ekinlari), qisqa kun oʻsimliklari (gʻoʻza, sholi, tariq, nasha, soya va boshqalar) hamda betaraf (neytral) oʻsimliklar (marjumak, noʻxat va boshqalar)ga boʻlinadi. Uzun kun oʻsimliklari, asosan, moʻʼtadil va qutb atrofi kengliklarida, qisqa kunliklari — subtropiklarga yaqin kengliklarda tarqalgan. F. oʻsimlikdagi boshqa morfologik (tuganaklar, piyozlar, ildizmevalar, poyalar paydo boʻlishi) va fiziologik (oʻsish jadalligi va shakli va tinim davri, xazonrezgilikning boshlanishi va boshqalar) jarayonlarga ham jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Oʻsimlik turlari u yoki bu fotodavriy guruhlarga mansubligi boʻyicha, navlar va liniyalar esa F. reaksiyasining yuzaga chiqishi darajasi boʻyicha farklanadi. Bu hol navlarni rnlashtirishda, shuningdek, yorugʻlikda oʻstirish va oʻsimliklarni himoyalangan yerlarda oʻstirishda hisobga olinadi. Hayvonlarda F. kuyikish davri muddatlari, kuzgi va bahorgi tullash, kishki uyquga ketish, tuxum qoʻyish va boshqalarga taʼsir koʻrsatadi, genetik jihatdan biologik ritmlar bilan bogʻliq. F. reaksiyasidan foydalanib qishloq xoʻjaligi hayvonlari rivojlanishini boshqarish mumkin (mas, parrandachilikda kuzqish mavsumida kun uzunligini sunʼiy uzaytirib tuxum qoʻyish davrini choʻzish mumkin).

## Adabiyot
* Skripchinskiy V.V., Fotoperiodizm — yego proisxojdeniye i evolyutsiya, L., 1975.

Abdukarim Zikiryoyev.
Fotodiod

**Fotodiod** (foto... va ...diod) — optik nurlanish taʼsirida bir tomonlama fotooʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan yarimoʻtkazgichli diod; fotoelektronika vositasi. Fotodiod elektronkovak (r—p) oʻtishli yarimutkazgichli kristalldan iborat. Unda ikkita metall chiqish (biri r, ikkinchisi p sohadan) boʻlib, metall yoki plastmassali himoya korpusiga oʻrnatilgan. r—p oʻtishli fotodiodda yorugʻlik elektronkovak oʻtishga darcha orkali tushadi. Bunda qoʻshimcha elektron va kovaklar soni hosil boʻladi. Fotodiod ikki ish rejimida ishlaydi: fotodiod rejimida fotodiod tashqi zanjirida r—p oʻtishdan hosil boʻladigan oʻzgarmas tok mavjud, ventil rejimida bunday tok boʻlmaydi. Fotodiodning integral sezgirligi — 20 mkA/lm, inersionligi <10 ne. Fotodiod fotodiod rejimida fotorezistorpek fotodiod zanjirdagi elektr tokini boshkarishda, ventil rejimida esa fotoelementga oʻxshash foto elektr yurituvchi kuch generatori sifatida, tasvirlarni uzatishda nurlanish detektori sifatida, optik axborotlarni qabul qilish, oʻlchash texnikasi va boshqa da qoʻllanadi.
Foto...

**Foto...** (yunoncha: phos, photos — nur, yorugʻlik) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi: 1) yorugʻlik taʼsiriga, umuman yorugʻlikka taalluklilikni koʻrsatadi (mas, fotosintez, fotokimyo, fotoelement); 2) fotografiya, suratga aloqadorlikni bildiradi (mas, fotoavtomat, fotomontaj).
Fotoliz

**Fotoliz** (foto... va ...liz) — suyuq, qattiq va gazeimon moddalarning yorugʻlik nuri taʼsirida parchalanishi. Parchalangan mahsulotlar mol. m. kichik boʻlgan molekulalar, erkin radikallar yoki atomlar (fotodissotsiatsiya), musbat va manfiy zaryadli ionlar (fotoionizatsiya) boʻlishi mumkin (yana qarang Fotokimyo).(4OH➪2H2O+O2)
4 mol suv fotolizga uchraganda 1 mol KISLOROD xosil bòladi
 https://t.me/teddy_painful
@teddy_painful

 4OH➪2H2O+O2