open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dashtiy

**Dashtiy** — 1) Eron mumtoz musiqa merosidan oʻrin olgan tasniflardan; 2) Ozarbayjon mugʻom yullaridan biri; 3) Dashti Navo, oʻzbek mumtoz turkum (ikki qism)li cholgʻu asari: Navo maqomi yoʻllaridagi tasniflarga oʻxshash, shakli va tovushlar koʻlami ixcham boʻlib, asosan surnay va qoʻshnay ijrochiligidan oʻrin olgan. Uning 1-qismi erkin, badihagoʻy uslubda boʻlib, 2-qismi ufar usuliga tushirilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashtobod

**Dashtobod** – Jizzax viloyati Zomin tumanidagi shahar (1974). 1937-yilgacha Qoratepa qishlogʻi, 1937—1974-yillarda Obrucheve (hozirda ham mavjud boʻlib mahalliy „Gazarma“ deb nomlanadi)shahar posyolkasi, 1974-yildan 1996-yilgacha Ulyanova, 1996-yildan Dashtobod nomi bilan yuritilgan. Viloyat markazi Jizzax shahridan 56 Km&nbsp;. Tumanning shimoli-sharqiy qismida, Turkiston tizmasining shim. togʻ oldi bilan Mirzachoʻl oraligʻidagi qadimgi karvon yoʻlida joylashgan. Aholisi 23 900 kishi (2005). Shaharda paxta tozalash Zavodi un kombinati, devor qoplama materiallari, lak-boʻyoq, qurilish, avtotransport korxonalari, notoʻqima mato tayyorlash firmasi, dehqon bozori, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, mehmonxonalar, 5 umumiy taʼlim, sport maktablari, kasalxona, tugʻruqxona, sport majmuasi bor. Dashtoboddan Toshkent – Sa-marqand temir yoʻl va Katta Oʻzbekiston trakti kabi magistral yoʻllar oʻtgan. Zomin—Dashtobod suv kuvuri qurilgan.

## Manbalar
Daʼvo

**Daʼvo** (huquqda) — buzilgan huquqi yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan man-faatlarini himoya qilish uchun hakamlar sudiga, arbitrajga yoki sudga qilinadigan murojaat. Daʼvo 3 elementdan — asos, mavzu va mazmundan iborat. Daʼvogarning talabi Daʼvo mavzuidir. Daʼvo bilan jarayon boshlanadi, taraflar (daʼvogar, javobgar) sud oldida oʻzlarining talab va eʼtirozlarini bayon qiladilar. Daʼvo arizasi sud yoki arbitrajga yozma tarzda beriladi, unda ariza berilayotgan sud yoki arbitrajning, daʼvogar va javobgarning nomi, yashash joyi, agar daʼvogar yuridik shaxs (tashkilot) boʻlsa, joylashgan joyi, agar ariza vakil tomonidan berilsa, vakilning nomi va manzili, daʼvogar talabini asoslaydigan hamda tasdiqlaydigan dalillar, daʼvogarning talabi, arizaga ilova qilingan hujjatlarning roʻyxati koʻrsatilishi kerak. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daʼvo muddati

**[[Daʼvoni taʼminlash|Daʼvo]] muddati** – shaxs oʻzining buzilgan huquqini daʼvo qoʻzgʻatish yoʻli bilan himoya qilishi mumkin boʻlgan muddat. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksiga koʻra, umumiy daʼvo muddati 3 yil qilib belgilangan. Ayrim turdagi talablar uchun qonunlarda umumiy daʼvo muddatiga qaraganda qisqartirilgan yoki uzaytirilgan daʼvo muddati belgilanishi mumkin. Daʼvo muddatlari va ularni hisoblash tartibi taraflarning kelishuvi bilan oʻzgartirilishi mumkin emas. Buzilgan huquqni himoya qilish talabi daʼvo muddati oʻtganligidan qatʼi nazar, sudda koʻrib chiqish uchun qabul etiladi va ushbu muddat sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qaror chiqarguniga qadar bergan arizasiga muvofiq qoʻllanadi. Qonunda daʼvo muddati joriy qilinmaydigan talablar ham koʻzda tutilgan, ular sirasiga quyidagilar kiradi: shaxsiy nomulkiy huquqlarni va boshqa nomoddiy boyliklarni himoya qilish haqidagi talablar; omonatchilarning oʻz omonatlarini berish toʻgʻrisida bank oldiga qoʻyadigan talablari; fuqaroning hayotiga yoki sogligʻiga yetkazilgan zararni toʻlash haqidagi talablar; jinoyat tufayli yetkazilgan zararni toʻlash haqidagi talablar; mulkdorning yoki boshqa egalik qiluvchining oʻz huquqini har qanday buzishlarni bartaraf etish haqidagi talablari; mamlakat mustaqilligi eʼlon qilinishidan oldin uning chegaralaridan tashqariga olib chiqib ketilgan tarixiy, madaniy va ilmiy-badiiy qiymatga ega boʻlgan mol-mulkni va boshqa qimmatbaho obʼyektlarni qaytarib berish haqidagi talablar; qonunda belgilangan hollardagi boshqa talablar. Daʼvo muddati bilan bogʻliq qonun-qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining tegishli moddalarida koʻrsatilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashnobod

**Dashnobod** – Surxondaryo viloyati Sariosiyo va Uzun tumanlaridagi soy, Toʻpolondaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining tarmogʻi – Qoldirgʻa togʻining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan oqib tushuvchi 60 ga yaqin irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Boshlanishida Sulpasan, yuqori oqimida Obizarang, oʻrta oqimida Labob va quyi oqimida Dashnobod deb ataladi. Uzunligi 58&nbsp;km, havzasining mayDashnobod 330&nbsp;km. Dashnobod qor-yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 3,67 m-/sek. Tulin suv davri mart – iyunda kuzatiladi, suvining 85— 90% shu oylarda oqib oʻtadi. Dashnobodda suv aprelda keskin koʻpayib (oʻrtacha suv sarfi 12,3 m3/sek), oktyabr,—noyabrda kamayadi, baʼzan qurib qoladi. Bahorda koʻpincha sel toshqinlari kuzatiladi va daryo suvi 84,5 m3/sek.gacha ortadi. Dashnoboddan Obizarang, Shargʻun, Dashnobod, Soʻfi-yon qishloq ekinzorlari sugʻoriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jilDashnobod Toshkent, 2000-yil
Dayaklar

**Dayaklar** — Indoneziya, Malayziya va Bruneydagi xalqlar guruhi (ngadjular, klemantanlar, ibanlar, kenyalar va b.), Kalimantan o.ning tubjoy aholisi. 3,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indonez guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga amal qilishadi. Xristianlar va musulmon sunniylar bor. D.ning deyarli barchasi qoʻl mehnatiga asoslangan dehqonchilik bilan mashgʻul. Ovchilik, baliqchilik va terimchilik oʻtroq D.da qoʻshimcha mashgʻulot sanaladi. D.ning qishloqlari, asosan, daryo qirgʻogʻining sayoz joylarida joylashgan. 100—500 aholiga moʻljallangan qishloqlarda 50 tagacha oila yashaydigan anʼanaviy uzun uylar bilan bir qatorda 1—5 oila uchun qurilgan uylar ham bor. D.ning ayollari bilan bir qatorda erkaklari ham be-zak buyumlariga oʻch. D. orasida tishlarni qoraytirish va arralatish, shuningdek, badanga turli rasmlar solish (tatuirovka) keng tarqalgan. 19-asr oxirigacha "kalla ovi" udum boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dayanxon

**Dayanxon** (asl ismi — Botu Munke; u "umumiy xon" maʼnosidagi D. faxriy unvoni bilan mashhur boʻlgan) (taxminan 1460 — taxminan 1543) — moʻgʻul xoni (taxminan 1479 yildan). Uzoq vaqt davom etgan ichki kurashlardan soʻng butun Moʻgʻulistonni oʻz hukmronligi ostiga birlashtirgan. 1488 yil oʻzini "ulugʻ yuan qogʻoni" deb eʼlon qilgan. Xitoy ustiga bir necha bor harbiy yurishlar uyushtirgan. D. ning katta qoʻshini (100 ming kishi), behisob chorvasi va mulki boʻlgan. Xangay togʻlari yaqinidagi Xalxada koʻchib yurgan. Moʻgʻulistonni birlashtirish ishiga unga katta yordam bergan mashhur malika Manduxay xotun D.ning xotini edi. D. vafotidan soʻng uning mol-mulki oʻgʻillari oʻrtasida taqsimlab olingan, Moʻgʻuliston esa bir necha xonliklarga parchalanib ketgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daqyonus

**Daqyonus**, **Daqqiyunus** (yoki **Daqqiyonus**) — Qadimgi Rim imperatori Diokletian (boshqa bir manbalarga koʻra **Detsiy**) ismini musulmon Sharqida keng tarqalgan rivoyatlar (xususan, „Ashobu Kahf“) da sharqona atalishi. Markaziy Osiyoda arablar istilosiga qadar mavjud boʻlgan shahar harobalari, tangalar va boshqalarni qadimiyligini anglatish uchun „Daqyonusdan qolgan“ degan ibora ishlatilgan. Xorazm viloyatida joylashgan bir qator qadimiy shaharlarga hozirgacha afsonaviy shoh — Daqqiyunus asos solgan deb nisbat berishadi.

## Manbalar
Daqiqiy

**Daqiqiy** (asl ismi Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad) (956, Balx — 980, Buxoro) — Somoniylar davrining eng koʻzga koʻringan fors shoirlaridan biri edi. U birinchi boʻlib Eron milliy dostoni “Shohnoma”ni yaratishga kirishgan, biroq 977-yilda atigi 1000 misrani tamomlagandan soʻng oʻldirilgan. Uning ijodini zamondoshi Firdavsiy davom ettirdi. 
## Ismi
Daqiqiyning ismi Muhammad ibn Ahmad, otasining ismi Abu Mansur bo'lib, to'liq ismi Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad Daqiy edi. U manbalarda odatda Daqiqiy (arab va fors tillarida “aniq” degan maʼnoni anglatadi) taxallusi bilan mashhur.
Daqiqiy yoshligida oʻqish uchun Buxoroga kelgan va umrining oxirigacha shu yerda yashab qolgan. U somoniy amirlaridan Mansur ibn Nuh (961—76 yillar hukmronlik qilgan) hamda Abulqosim Nuh ibn Mansur (976—997 yillar hukmronlik qilgan) saroyida xizmat qilgan. Daqiqiy sharq adabiyotida mavjud lirikaning barcha janrlarida sheʼrlar yozgan. Eski manbalarda uning qasida, gʻazal, ruboiy, qitʼa, bahoriyot, chiston singari janrlardagi asarlardan tarkib topgan devoni borligi taʼkidlangan. Lekin hanuzgacha shoirning qoʻlyozmasi topilmagan. Shoir merosidan ayrim namunalar tazkira va lugʻatlardagina saqlanib qolgan. D. qasidagoʻylik va gʻazalnavislikda ustod sanʼatkor darajasiga koʻtarilgan. U oʻz sheʼrlarida doʻstlikni, muhabbatni, maʼrifatni kuylagan; qasidalarida donishmand, odil podsho boshchiligidagi markazlashgan davlat uchun kurash gʻoyasini ifodalagan. Bundan tashqari Daqiqiy Abulqosim Nuh ibn Mansur Somoniy topshirigʻi bilan qadimgi ajdodlar tarixi haqida "Shohnoma" yozishga kirishadi. Ammo 1000 baytdan iborat "Arjasp va Gushtasp" dostonini yozib tugatgan paytida oʻz gʻulomi tomonidan oʻldiriladi. Keyinchalik Firdavsiy bu dostonni oʻz "Shohnoma"siga kiritgan. Asarda Zardushtning paydo boʻlishi, Gushtasp va boshqa ayonlar uning dinini qabul qilishlari, Turon podshohi Arjaspning bu voqeadan noroziligi hamda Gushtasp bilan Arjasp oʻrtasidagi urush hikoya qilingan. Mazkur jangnoma Eron va Turon xalqlari tarixini, jumladan, zardushtiylik dinining paydo boʻlishini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Bertels Ye. D., Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M., 1960.

Hamidjon Homidiy.
Dagʻal jun

**Dagʻal jun** — tarkibi har xil tipdagi dagʻal (tivit, oraliq tola) jun tolasi, quruq va ulik tolalardan tashkil topgan, kokilchasimon tuzilishdagi jun. D. j. tolasining ingichkaligi va uzunligi turlicha boʻlishi bilan ajralib turadi. D. j.ning sifati tola tiplarining oʻzaro nisbati, uzunligi va ingichkalik koʻrsatkichlariga bogʻliq. Tivit tola qiltiq tolaga nisbatan koʻproq boʻlsa, jun qoplamida quruq tolalar boʻlmasa, jun yumshoq va sifatli boʻladi hamda yuqori (1-nav)ga kiritiladi. D. j. mahalliy dagʻal jun beruvchi qoʻy (qarang Dagʻal junli qoʻylar) va echki (qarang Dagʻal junli echkilar) zotlaridan, tuyalardan va b. hayvonlardan olinadi. D. j. beruvchi qoʻylar juni yiliga ikki marta — bahor va kuzda qirqib olinadi. Bahorgi va kuzgi jun standartlar asosida baholanadi. Bahorgi jun chiqishi kuzgi junga nisbatan koʻp va sifati yaxshi boʻladi. Dagʻal junli qoʻylar qoʻzisi juni tugʻilgan yilning oʻzida kuz fasliga borib, 4—6 oyligida birinchi bor qirqimga keladi. Oʻzbekiston chorvachiligida qorakoʻlchilik va goʻsht-yogʻ beradigan dumbali, yaʼni dagʻal jun beruvchi qoʻychilik yetakchi soha. Respublikamizda asosan sifatli gilambop, namatbop va shinelbop D. j. yetishtiriladi (qarang Jun.).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daʼvogar

**Daʼvogar** — qonuniy manfaatlarini yoki buzilgan huquqini tiklash maqsadida sudga, arbitraj yoki hakamlar sudiga murojaat qilgan fuqaro yoki yuridik shaxs (korxona, tashkilot, muassasa). Fuqarolik protsessida — oʻz huquqlari buzilgan yoki nizoga sabab boʻlgan deb hisoblovchi fuqaro yoxud yuridik shaxs (qarang Fuqaroviy daʼvogar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagʻal junli qoʻylar

**Dagʻal junli qoʻylar** - qoʻylarning dagʻal jun beradigan zotlari. Mahsuldorlik belgilari va xoʻjalik ahamiyatiga koʻra D.j.q. teri va sut beruvchi zotlar (qorakoʻl, reshetilov, malich va b.), goʻshtdor-yogʻdor dumbali zotlar (hisori, edilbiy, jaydari, qozoqi, qirgʻiz va b.), poʻstinbop teri beruvchi zotlar (romanov, kulundin, kalta junli shimol qoʻylari va b.), goʻsht-jun va sut beruvchi zotlar (balbas, bozax, lezgin, tushin, shirvon va b.)ga boʻlinadi. D.j.q. yiliga 50 kg gacha sut (yogʻliligi 6—7%) beradi. Oʻzbekis-tonda boqiladigan qorakoʻl, jaydari va hisori qoʻy zotlari qora, malla, qoʻngʻir, jigarrang, ola, oq boʻlib, boshi, qulogʻi, oyoklari, ayrimlarining (mas, hisor zoti) qorni qisqa, yoʻgʻon, yaltiroq, uch qismi oʻtkir jun bilan qoplangan. Juni tivit, qiltiq, oraliq jun tolalari koʻpincha quruq va ulik jun aralashgan yogʻli jun birikmasidan iborat. Bu xildagi junlar qalin movut, sholcha, gilam toʻqishda, shuningdek, kigiz bosishda ishlatiladi. D.j.q. juni yiliga ikki marta — bahor va kuzda qirqiladi. Bahorgisida tivit koʻproq, qiltigʻi kamroq, tolasi uzun, sifati kuzgi jundan yaxshi-roq boʻladi. Yiliga sovliklardan 0,8— 2,0 kg, qoʻchqorlardan 1,2—3,5 kg jun qirqib olinadi, sof jun chiqishi 80% ga boradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagʻal ozuqa

**Dagʻal ozuqa**, dagʻal xashak — oʻsimliklardan tayyorlanadigan quruq xashak. Tarkibida kletchatka miqsorining koʻpligi (25—40%) boʻlishi bilan ajralib turadi. D.o. (pinan, somon, toʻpon, shulxa va b.) oʻtxoʻr hayvonlar qishki ratsionining zaruriy qismini tashkil etadi, mollar isteʼmol etadigan ozuqa moddalarning deyarli yarmi D.o.dan olinadi. Bu guruhga kiradigan ozuqalar ratsionning zarur hajmini taʼminlagan holda ozuqa hazmini yaxshilaydi. D.o.dan pichan shu guruhdagi boshqa ozuqalarga qaraganda toʻyimliroq. Yoʻngʻichgʻa, beda esparset, oqsoʻxta, bugʻdoyikdan tayyorlangan 100&nbsp;kg pichanda 45—50 ozuqa birligi bor, protein, mineral moddalar, uglevodlar, karotinga boy. Mollarga D.o. berish miqdori ularning yoshi va mahsuldorligiga qarab belgilanadi. Sogʻiladigan sigirlar uchun D.o. meʼyori tirik vaznning 100&nbsp;kg ga 2—2,5&nbsp;kg miqdorida belgilanadi. Sigirlarda sut mahsuldorligi koʻpayishi bilan ratsionda D.o. hissasi shirali ozuqalar hisobiga kamaytiriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagʻalkanop

**Dagʻalkanop**, gʻoʻzor (Abutilon theophrasti Medic.) — gulxayridoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik usadi, sershox, tukli, boʻyi 40— 250 sm. Barglari yirik, uzun bandli, keng tuxumsimon, sertuk, navbatma-navbat joylashgan. Gullari bandi uzun, sariq yoki toʻq sariq, yirik, besh boʻlakli. Mevasi qobirgʻali qoʻngʻirsariq koʻsakcha. Oʻq ildizi 1 m dan koʻproq chu-qurlikka yetadi, yon ildizlari bor. Iyul—sentabrda gullab, avgust—oktyabrda mevalaydi. Bir tupi 1800 gacha urugʻ beradi. Issiqsevar, yorugʻsevar oʻsimlik. Maysalari aprelda paydo boʻladi. Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik yerlarida tarqalgan. Gʻoʻza va boshqa chopiq qilinadigan ekinzorlar, bedapoyalar, shuningdek, yoʻl yoqalari, bogʻlarda oʻsadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daha

**Daha** (fors—oʻnlik): 

# oʻrta asrlarda Markaziy Osiyo va Eronda oʻn kishidan iborat jangovar boʻlinma. Buxoro amirligi va Qoʻqon xonligidagi bunday harbiy boʻlinma boshligʻi dahaboshi, dahboshi deb atalgan;
# Oʻrta Osiyo xonliklarining qishloq joylari va yirik shaharlaridagi maʼmuriy-hududiy birlik. Bir necha qishloqlar bir Dahaga birlashtirilgan, yirik shaharlar esa bir necha Dahaga boʻlingan. Unda bir nechta mahalla, bir yoki bir nechta Madrasa, masjid, bozor, hammom va boshqa jamoat binolari boʻlgan. Daha ni oqsoqol (mingboshi) boshqargan. Mas, Toshkentda Koʻkcha, Beshyogʻoch, Sebzor va Shayxontohur Dahalari boʻlgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Даҳа – йўл тармоғининг қизил чизиқлари билан чегараланган кўчалараро ҳудуд,  даха  аҳолисига кундалик хизмат кўрсатиш объектлари билан бирлаштирилган гуруҳлар.
Daha (maʼnolari)

**Daha**:
Daha – yo‘l tarmog‘ining qizil chiziqlari bilan chegaralangan ko‘chalararo hudud,  daxa  aholisiga kundalik xizmat ko‘rsatish ob’ektlari bilan birlashtirilgan guruhlar.
* Daha (fors—oʻnlik) — 1) oʻrta asrlarda Markaziy Osiyo va Eronda oʻn kishidan iborat jangovar boʻlinma.
* Daha (ibodat) — eshonlarning xonaqoxlarida boʻlib oʻtadigan oʻn kunlik toat-ibodat.
* Daha (ipak qurti) — qurt boqishda ipak qurtinnnt toʻrtinchi-beshinchi yoshini anglatuvchi davr.
Daha (ibodat)

**Daha** — eshonlarning xonaqoxlarida boʻlib oʻtadigan oʻn kunlik toat-ibodat. Dahaning eng kattasi ramazon oyida oʻtgan. Muridlar (erkak va ayollar) eshon huzuriga kelib, Daha talab etgan vazifalarni bajarishgan, oʻz murshidlarining pand-nasihatlarini tinglab, undan yana "vird" (koʻrsatmalar) olib tarqalganlar. Tasavvuf taʼlimotida Dahaga oʻtirish xudo oldida tavba qilish, gu-noxlarni yuvish, xudoning rahmatiga erishish hisoblangan. Daha 3 davrga; ra-mazonning birinchi oʻn kunligi — "dahayi rahmat", ikkinchi oʻn kunligi — "dahayi magʻfirat", uchinchi oʻn kunligi — "dahayi itqun minannor"ga (Alloq roʻzadorlarning gunoxlarini kechirib, ularni doʻzax azobidan qutqaradi, degani) boʻlingan. Daha ramazondan boshqa baʼzi oylarda ham oʻtgan, ammo unga xo^lagan kishilar, koʻproq ayollar borgan. Taqvodorlar uchun xonaqoh ichida boʻzdan pashshaxonaga oʻxshagan boʻlmalar qurilgan. Dahaga oʻtirganlar uning ichiga kirib, roʻza tutib, kechgacha har xil duolar oʻqiganlar. Bu holat "eʼtikof" deb ham yuritiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daʼvoni taʼminlash

**Daʼvoni taʼminlash** - sud yoki arbitraj chiqaradigan qaror ijrosining asosliligini taʼminlovchi choralarni koʻrish; daʼvogar manfaatlarini himoya qilishning kafolatlaridan biri. Oʻzbekiston Respublikasi FPKga binoan sud (sudya) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan D. t. choralarini koʻrishi mumkin. D. t. choralarini koʻrmaslik sud chiqargan hal qiluv qarorining ijrosini qiyinlashtirsa yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻysa, D. t.ga yoʻl qoʻyiladi. Quyidagilar D.t. choralari boʻlishi mumkin:1) javobgarga tegishli boʻlgan va uning oʻzida yoki boshqa shaxsda turgan mol-mulk yoxud pul summasini xatlash; 2) javobgarning muayyan harakatlarni amalga oshirishini taqiqlash; 3) boshqa shaxslarning javobgarga mol-mulk berishini yoki unga nisbatan boshqa majburiyatlarni bajarishini taqiqlash; 4) mol-mulkni xatlashdan chiqarish toʻgʻrisida daʼvo qoʻzgʻatilgan taqdirda, uni sotishni toʻxtatish; 5) agar qarzdor ijro hujjati yuzasidan daʼvo tartibida nizolashayotgan boʻlsa va bunday nizolashishga qonun hujjatlarida yoʻl qoʻyilsa, bu hujjat boʻyicha undiruvni toʻxtatish. Ish haqini, daromadni, pensiya va stipendiyani xatlash orqali D. t. ga yoʻl qoʻyilmaydi. Zarur hrllarda sud D. t. chorasining bir necha turini qoʻllashi mumkin, lekin umumiy summa daʼvo bahosidan oshib ketmasligi kerak. D. t. toʻgʻrisidagi ariza ishni koʻrayotgan sudya (sud) tomonidan tushgan kuniyoq javobgarni va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarni xabardor qilmagan holda hal etiladi (FPK, 248—258-moddalar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagʻal junli echkilar

**Dagʻal junli echkilar** - mayin junli angor echkisidan boshqa barcha echkilar. Bularning juni tivit aralash, dagʻal va uzun boʻladi. Echkilarining vazni 45–46&nbsp;kg, takalarniki 60–70&nbsp;kg, 100 bosh echkidan 130—140 uloq olish, yaxshi parvarishlash bilan yiliga ikki marta bolalatish mumkin. Tuqqan echkini 5—6 oy sogʻib, 125– 250&nbsp;kg sut olinadi. Sutining yogʻliligi 3,5—3,9%. D.j.e. qora, koʻk, malla, burul va ola boʻladi. Mahalliy sharoitga juda chidamli, togʻ va choʻl sharoitiga moslashgan, Oʻzbekistonning deyarli hamma tumanlarida urchitiladi. Juni dagʻal boʻlgani uchun tivitigina tarab olinadi. Oʻzbekistonning jaydari echkilaridan yiliga 70—300 g, Pop, Nurota va Chust rayonlaridagi qora echkilardan 400—570 g. ayrimlaridan 800—1200 g tivit olinadi. Echki tivitining yoʻgʻonligi 10—19 mk, undan qimmatbaho trikotaj, Kashmir va Orenburg roʻmollari toʻqiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daha (ipak qurti)

**Daha** — qurt boqishda ipak qurtinnnt toʻrtinchi-beshinchi yoshini anglatuvchi davr. Ipak qurti D. si havoning haro-rati 23—24° va nisbiy namligi 65— 70% boʻlganda 8—9 kunga choʻziladi. Har quti urugʻdan chiqqan qurtlar bu davrda 60—70 m2 joyni egallaydi. Kichik va katta D.lar boʻladi. Kichik D. ipak qurtlarining toʻrtinchi yoshga oʻtgan davri boʻlib, bunda pilla oʻraguncha beriladigan bargning 17% ini yeydi, ogʻirligi 5,5 marta, hajmi 3—4 marta ortadi. Katta D. ipak qurtlarining be-shinchi yoshga oʻtgan davri boʻlib, bunda ular beriladigan bargning 75% ini yeydi, ogʻirligi 4—5 marta, hajmi 2,5— 3 marta ortadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahana

**Dahana** — 1) daraning ogʻzi; 2) daryoning etagi; 3) koʻchaning kiraverish joyi; 4) boʻgʻoz; 5) ariq yoki kanal boshlangan joy, yaʼni toʻgʻon boshi, quloq; biron katta arikdan keladigan suvni taqsimlash uchun ariqning koʻndalangiga toʻsin (kunda) tashlanar, shu toʻsinning bir necha joyi kertib qoʻyilar edi. Ana shu kertik D. deyilgan. Har bir kertikdan chiqqan suv bir ariqdan oqqan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahana va qayroqqum mozorlari

**Dahana va qayroqqum mozorlari** — soʻnggi jez davri (mil. av. 2-ming yillikning oxirgi choragi — 1-ming yillikning boshlari) qabilalarining yodgorligi. Arxeologlar A. P. Okladnikov (1954) va B. A. Litvinskiy (1955—56) tomonidan oʻrganilgan. Fargʻona vodiysining shim.-gʻarb tomonidagi Qayroqqum choʻli va Asht tumani (Tojikiston)ning Dahana qishlogʻidan topilgani uchun shu nom bilan yuritiladi. D. va Q.m.da olib borilgan arxeologik qazishlar vaqtida 10 qabr ochib tekshirilgan. Qabrlar taxta toshlardan yasalgan tobut (sarkofag)lardan iborat. Mayyitlar bukchaytirilgan holda yonbosh bilan qoʻyilgan. Har bir qabrdan sirti naqshlangan sopol parchalari, jez bilaguzuklar, qoʻngʻiroqsimon isirgʻalar, koʻplab munchoqlar topilgan. D. va Q. m.ga oid yodgorliklar oʻzining naqshi, shakli, ishlanish usuli bilan Jan. Sibir, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyo choʻllarida keng tarqalgan Andronovo madaniyatiga oʻxshash ekanligini koʻrsatadi. D. va Q.m.da dafn etilgan ajdodlarimiz qabrlaridan topilgan ashyolardan maʼlum boʻlishicha, ularning hayotida chorvachilik muhim rol oʻynagan. Ular Fargʻona vodiysiningChust madaniyati qabilalari bilan yaqin aloqada boʻlganlar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahandam

**Dahandam**, pudagich (fors.) — puflab dam beradigan naysimon asbob. Ikki xil boʻladi: 1) toʻgʻri D. bilan koʻra (oʻchoq) alangasi yirikroq bezak buyumlariga, minerallarga puflanadi; 2) egri D. bilan (bir tomoni qayrilgan boʻladi) nozik — koʻra alangasi eritib yuboradigan buyumlarga, mas, uzuk bandi, zirak kabilarga, minerallarning juda mayda kristallariga chiroq alangasi puflanadi (shuning uchun Qoʻqon, Margʻilonda chiroq dahandam deb ataladi). Issiqqa chidamli metalldan yasaladi. D.dan metall buyumlarni kavsharlashda, togʻ jinslari yoki minerallar tarkibini oʻrganishda foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahbed

**Dahbed** – Samarqand viloyati Oqdaryo tumanidagi shaharcha (1978-yildan). Dahbed Miyonqolning sharqida, Oqdaryoning chap sohilida joylashgan. Dahbed nomi fors. dah – oʻn, bed – tol dan deb talqin qilinadi. Dahbed yaqin temir yoʻl stansiyasi – Zarafshondan 9&nbsp;km. Aholisi 7400 kishi (2000). Paxta qabul qilish punkti, MTP, xususiy tikuvchilik korxonasi, mexanizatsiyalashgan koʻchma qurilish korxonasi bor. Dahbedni Katta Oʻzbekiston trakti kesib oʻtgan. Dahbedda tarixiy obidalardan Maxdumi Aʼzam majmuasi (16-asr; 1996—1998-yillarda taʼmirlangan) saqlangan. 3 umumiy taʼlim maktabi, Samarqand mexanika iqtisodiyot kolleji, kasb-hunar maktabi, 2 kutubxona, madaniyat markazi mavjud.
## Tarixi
Shayboniyxon hukmronligi (1500-1510) davrida Dahbed nomi ilk bor Ofarinkent tumanidagi qishloq sifatida tilga olinadi. Dahbedning paydo boʻlishi XVI asrning birinchi yarmida Fargʻona vodiysining Kosonsoy shahrida yashagan Sayid Ahmad Jaloliddin Kosoniyning (1461–1542) nomi bilan bogʻliq. Jaloliddin Kosoniy Samarqand hukmdorlaridan boʻlgan shayboniy Jonibek Sultonning taklifiga koʻra Miyonqolga koʻchib oʻtadi. Kosoniy bu hududda dastlab oʻn dona tol ekkan. Natijada u zot yashagan mavze „Dahbed“ (forschadan tarjima qilganda „oʻnta tol“ degani) nomi bilan atala boshlagan. Fargʻona vodiysining Koson qishlogʻidan shayx Mahdumi Aʼzamning Dahbedga koʻchib kelishi bilan ushbu joy mashhur boʻlib ketadi. Mahdumi Aʼzamning qabri ham Dahbedda boʻlib, keyinchalik Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir Mahdumi Aʼzam qabri yaqinida xonaqoh qurdirgan. Mangʻitlar hukmronligi davrida pishiq gʻishtdan masjid va darsxonadan iborat 34 hujrali madrasa barpo etilgan. Shayboniylar davrida Dahbedning bir necha darvozasi boʻlgan. Mavze devor bilan oʻralgan va ular orasida Juq mozori nomli darvoza mashhur edi. Dahbedning shimoliy tomonida joylashgan bu darvozaga yaqin joyda Safeduk qishlogʻi boʻlgan. Qishloqni keyinchalik daryo yuvib ketgan. Qishloqda shayx Xoʻja Is’hoqning qabri va xonaqosi boʻlgan. Mozorni Oqdaryo suvlari yuvib ketishi xavfi tugʻilgach, Xoʻja Is’hoqning mozori Bogʻi Balandga koʻchirilgan. Shayboniylar, ashtarxoniylar, mangʻitlar hukmronligi davrida atrofdagi yerlar Kichik Soʻgʻd deb ham atalgan, uning markazi Dahbed boʻlgan. Manbalarga koʻra, XIX asrda Dahbed va uning atrofida 1206 ta xonadon va 45 ta masjid boʻlgan. Dahbed kichik boʻlishiga qaramay, XVI asrda Mahdumi Aʼzamiyon boshchilik qilgan soʻfiylik – naqshbandiyaning markazi hisoblangan.

Dahbed oʻz tarixida juda koʻp turli xil voqealarni boshdan kechirgan. Masalan, Ashtarxoniy Abdulazizxon davrida (1645—1680) qoʻzgʻolonchilarning markazi boʻlgan. 1892—1893-yillarda Dahbed qishlogʻida Sartarosh, Shaxob, Safeduk, Tongotar, Achidoqar, Oynaqoʻrgʻon, Beshtut, Kattaqoʻrgʻon, Xonaqoh, Temirchi, Kattasolin, Qozi, Kichiksolin, Kichikqoʻrgʻoncha, Bozorjoy, Dehqon, Soʻfi kabi guzarlar boʻlgan. Hozirgi kunda Dahbed qishlogʻida Ulugʻbek, Navoiy 1, Navoiy 2, Ibn Sino mahallalari mavjud.
## Manbalar
Dahbedi

**Dahbedi** — qovunning ertapishar navi. Shakli tuxumsimon, dum tomoni toʻmtoq, uz. 15—25 sm, ogʻirligi 1,7—3 kg. Sirti tekis, sertoʻr. Tusi och yashil. Poʻstining qalinligi oʻrtacha. Etining qalinligi 3,5—4,5 sm, och yashil, kuvrak, xushxoʻr, tarkibida 8—10,5% qand, shu jumladan 5,4—6,7% saharoza bor. Urugʻxonasining yarmini urugʻdonlar egallaydi. Urugʻi ekilganidan keyin 70—75 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida ekiladi. D.dan qovun-qoki ham solinadi (qarang Qovun). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahanak

**Dahanak** (fors — ogʻiz soʻzidan) — pichoq dami qinni kesmasligi uchun pichoq qinining ogʻziga kiydiriladigan metall. Mis yoki kumushdan yasaladi. Misdan yasalgani misdahanak deb ataladi. Kumushdan qilinganini miskarlar, koʻpincha, chiroyli naqshlar bilan bezatadilar, baʼzan unga feruza yoki qaqiq kabi qimmatbaho toshlar oʻrnatadilar. Toshkent pichoqsozlari D.ni sarak deb yuritishadi. Hozir koʻpincha mis yoki jezdan yasaladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahanasoy

**Dahanasoy** (yuqori oqimida Shogan, Arikli, Bosmandisoy, oʻrta oqimida Yangiariq, Mozorsoy, Shirinsoy) — Tojikiston Respublikasi Oʻratepa tumanidagi soy, Sirdaryonsng chap irmogʻi. Turkiston tizma togʻining shim. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Uzunligi 108&nbsp;km, havzasining mayd. 780&nbsp;km. D. qor, yomgʻir, koʻproq buloq va qisman kichik muzliklar suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1,82 m3/sek, quyi oqimida 1,22 m3/sek. Oqimi yil davomida oylar boʻyicha kam oʻzgaradi. Toʻlinsuv davri may-iyunda kuzatiladi. D. suvi asosan sugʻorishga sarflanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahiston madaniyati

**Dahiston madaniyati**, Arxaik Dahiston madaniyati — Oʻrta Osiyoning jan.-gʻarbida, Kaspiy den-gizi boʻylarida qadimda mavjud boʻlgan arxeologik madaniyat (mil.av.2-ming yillik oxiri — 1-ming yillikning 1-choragi oxiri). Hoz. Astrobod (Eron) atrofidagi jez davriga mansub yodgorliklar bilan genetik aloqadorligi ku-zatiladi. Misriyon tekisligida D. m.ga oid bir qancha vohalar tadqiq etilgan. Tekshirishlar natijasida Atrek daryosidan suv olgan, kengligi 5–7 m, uz. 50–60&nbsp;km ga yetgan magistral kanallarga asoslangan sugʻorish tizimlari aniklangan. Dehqonchilik xoʻjalikning yetakchi tarmogʻi boʻlgan, bunga yorgʻuchoq, chaqmoqtosh va temir oʻroqlarning koʻplab topilganligi dalil boʻla oladi. Jezdan qurol-yarogʻ (shamshirlar va paykonlar) yasashgan. Sopol idishlar kulolchilik charxida yasalgan. Misriyon vohasida istehkomli va istehkomsiz qishloqlar boʻlganligi aniqlangan, ulardan baʼzilari (mas, Izzatquli — 50 ga ga yaqin) juda katta boʻlgan. In-shootlar, asosan, juda yirik xom gʻishtdan qurilgan. Izzatqulida markaziy istehkom beshburchak shaklda boʻlib, atrofida turar joy qoldiklari saqlangan, qishloq chetidagi bir nechta joyda xumdonlar topilgan. Boshqa bir yirik yodgorlik — Madovtepaning ham tarhi shunga oʻxshash. Qishloq markazi xuddi Izzatqulidagi kabi istehkom boʻlib, uning hozirgi saqlangan bal. 13 m, madaniy qatlamining qalinligi 6,5 m ni tashkil etadi. D. m.ga oid topilmalar Kaspiy boʻyining butun jan.-sharqiy qismidan ham aniqlangan. Bu ushbu madaniy-tarixiy viloyatni Avesto va soʻnggi yozma manbalardagi Girkaniya bilan bogʻlash imkonini beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahkat

**Dahkat**, Dukenttepa — oʻrta asr shahar harobasi (6—16-asrlar). Ohangaron daryosi irmogʻi Dukentsoyning oʻng qirgʻogʻida, Angren sh.dan taxminan 8&nbsp;km shim.dagi Dukent qishlogʻida joylashgan. D. oltin va kumush konlariga boriladigan yoʻl yoqasidagi mustahkam qalʼa-shahar hisoblangan. Sharq manbalari (mas, "Hudud ul-olam", 10-asr)da yozilishicha, D. Shoshning obod shaharlaridan sanalgan, D. harobasini 1958-yil arxeolog V. D. Jukov tekshirib, kumush tangalar topgan. Yu. F. Buryakov arxeologik qazish va kuzatuv ishlari olib borgan (1959, 1960, 1966), D. ark (mayd. 0,5 ga) va shahriston (mayd. 7,5 ga) dan iborat boʻlgan. Arkning bal. 6– 8 m. Ilk oʻrta asrga oid sargish, och qizil rang bilan boʻyalgan sopol (Mingoʻrik topilmalariga oʻxshash), shisha buyumlar, yorgʻuchoqlar, burama kumush bilaguzuklar (10— 12-asrlar), kumush va mis tanga xazinalari (11 — 12; 13— 16-asrlar) topilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahliz

**Dahliz** — meʼmorlikda turar joy va mehmonxonalarga tutash qurilgan qoʻshimcha xona. Asosan, 3,5 mʼli, bolor (toʻsin)li kichik xona boʻlib, koʻpincha, bir xona yoniga yoki ikki xona oʻrtasiga quriladi, shu xonalarga dahliz orqali kiriladi. Uch, toʻrt xonani bogʻlovchi, ikki yonida va kirish eshigining qarshi tomonida ichki eshiklarga ega boʻlgan dahlizlar uchraydi. Dahlizlarda poyabzal, ustki kiyimlar yechib qoʻyiladi. Dahliz ichki xonalarga sovuq yoki issiq havo kirishiga ham maʼlum darajada toʻsqinlik qiladi. Dahliz sharq mamlakatlarida keng tarqalgan bo`lib ko`pchilik foydalanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahron

**Dahron** — Saudiya Arabistonidagi shahar. Fors qoʻltigʻidan 8 km ichkarida. Aholisi qariyb 60 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro avtomobil yoʻllari oʻtgan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash markazi. Neft instituti bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahsar

**Dahsar** — ogʻirlik oʻlchov birligi. Mamlakatimizning koʻp viloyatlarida, ayniqsa Buxoro va Samarqand viloyatlarida qoʻllanib (19-asr), qiymati 1 mann (baʼzi joylarda 32 kg) ga, baʼzi joylarda 1/4 botmonga, yaʼni 1/4 mannga teng boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daho

**Daho** (arab.) — favqulodda kuchli akl, xotira va ijodiy isteʼdod; bilim saviyasi, dunyoqarashiga koʻra oʻz davri darajasidan ilgari ketgan shaxs. D.lar fan-texnika, madaniyat, xususan badiiy ijodiyot sohasida muayyan millat, davlat miqyosida emas, balki umumbashar, jahon miqyosidagi muhim kashfiyotlar qilishga, ilmiy, badiiy asarlar yaratishga qodir boʻladi. Masalan, Ibn Sino (tabobat), Forobiy (falsafa), Beruniy (matematika), Ulugʻbek (falakiyot), Imom Buxoriy, Ahmad Yassaviy (tasavvuf) kabi benazir al-lomalar ilm-fanda, eʼtikrdda buyuk kashfiyotlar yaratganlar. Amir Temur, Bobur insoniyat tarixida oʻchmas iz krldirgan va ijtimoiy taraqqiyotni yangi bosqichga koʻtargan saltanatlarga asos solganlar.

D.lar yaratgan asarlar muayyan sohada burilish yasagan, yangi yuqori bosqichga oʻtish uchun xizmat qilgan. Chunki ular ilgari ilm-fanda, ijodda mutlaqo nomaʼlum yangiliklarni ochganlar. Mas, Alisher Navoiy asarlari tur-kiy xalqlar adabiyoti va tili taraqqiyoti uchun burilish nuqtasi boʻlgan. "Hamsa", "Chor devon", "Muhokamat ul-lugʻatayn va b. asarlari jahon madaniyati taraqqiyotiga muhim hissa boʻlib qoʻshilgan. D.lik buyuk iqtidor va yuksak ijtimoiy ong mahsulidir. D.lar dohiy deb ham aytiladi. Qad. D.lik {geniallik) ilohiy marhamat sifatida baholangan (Platon, neoplatonizm va b.). 19—20-asrlarda D. va ijodning turli tomonlarini psixologik hamda ijtimoiy tadqiq qilish rivojlandi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahriylik

**Dahriylik** (arab, dahr – vaqt, taqdir, falak) – islom paydo boʻlmasdan ilgari arab jamiyatida keng tarqalgan aqida. „Oʻlim“, „taqdir“, „ajalning yetishi“ maʼnolarini anglatgan bu aqidaga koʻra, insonning taqdiri oldindan belgilab qoʻyilgan, u erkin iroda yoki ixtiyor egasi emas, peshonasiga „yozilgan“ narsa, albatta, sodir boʻladi va undan qutulishning iloji yoʻq. Johiliya arablarida hayotdan keyingi dunyo borligiga, bu dunyoda zahmat chekkanga u Doʻnyoda ajr, gunoh ishlar qilganlarga azob berilishiga ishonch yoʻq edi. Borliq egasi, oliy hokimi sifatida muayyan bir xudo emas, qandaydir „dahr“, taqdiri falak, inson irodasi bilan hisoblashmaydigan va undan yuqori turadigan tasodifiy oʻzgarishlar jarayoni tasavvur qilinardi. Ularning eʼtiqodicha, oʻlimdan soʻng hamma narsa tugaydi, shuning uchun bugungi kun bilan yashab qolish kerak. Bunday hissiyot Qurʼonda quyidagi soʻzlar bilan ifodalangan: „Ular deydilar: faqat bitta – bu dunyodagi hayotimiz bor – yashaymiz va oʻlamiz; bizni dahr (vaqt, takdir) halok qiladi“ (Josiya surasi, 24-oyat). Keyinchalik, islom adabiyotida „dahriy“ soʻzi „moʻʼmin“ soʻzining aksi sifatida ishlatila boshlandi. Oʻrta asrlarda bir qancha olim, mutafakkir va shoirlar (mas, Mansur Halloj) D.da ayblanib, shafqatsiz jazolangan. Hozir ham musulmon dunyosida D. qoralanadi. D. va ateizm atamalari bir maʼnoni anglatmasada, shoʻrolar davrida ularni sinonim soʻz sifatida ishlatish rasm boʻlib qolgan edi.

Ahadjon Hasanov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dvigatel litraji

**Dvigatel litraji** - porshenli ichki yonuv dvigatelinnt ish hajmi yigʻindisi. Mas, bitta silindrning ish hajmi porshen yuzining silindrdagi porshen yoʻliga koʻpaytmasiga teng. D.l. dm3 (litr) da ifodalanadi. Dvigatelning quvvati va oʻlchamlarini bildiradi (mas, mikrolitrajli, kichik litrajli dvigatel va b.). Silindrlari litraji kichik boʻlgan dvigatellar (mas, mototsikl dvigatellari) litraji, koʻpincha, sm3 larda ifodalanadi. Mas, Asaka avtomobil zavodila ishlab chiqariladigan avtomobillar uchun D. l. quyidagicha: "Tiko" (uch silindrli) — 796 sm3, "Neksiya" (toʻrt silindrli) — 1488 sm3, "Damas" (uch silindrli) — 796 sm3. Avtomobil, samolyot, mototsikl, sport qayiqlari poygalarida ular D. l. boʻyicha sinflarga boʻlinadi va sinfsinf boʻlib poygada qatnashadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dvigatel-generator

**Dvigatel-generator** - bir-biriga mexanik tarzda bogʻlangan va biri dvigatel, ikkinchisi generator sifatida ishlaydigan elektr mashinalardan iborat agregat. D.-g. oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantirish yoki fazalar sonini, tok chastotasini, kuchlanishni oʻzgartirish uchun xizmat qiladi. Isteʼmolchining ehtiyojiga qarab, D.-g. har xil parametrli boʻlishi mumkin (mas, elektr payvandda — kuchli tok, aviatsiyada — yuqori chastota, quruqlik yoki suv transportida — oʻzgarmas tok va hokazo). Yarimoʻtkazgichli oʻzgartirgichlarning taraqqiy etishi munosabati bilan D.-g. dan kam foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antonín Dvořák

**Antonín Dvořák** (; 1841.8.9, Praga yaqinidagi Nelagozeves qishlogʻi — 1904.1.5, Praga) — chex kompozitori, milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Chexiya fan va sanʼat akademiyasining aʼzosi (1890), Praga konservatoriyasining professor (1891) va direktori (1901-yildan). Nyu-Yorkdagi milliy konservatoriya direktori (1892—95). Dvořák merosida 10 opera (1870—1903), 9 simfoniya (1865— 93), simfonik poemalar, bir nechta kamer va xor asarlari mavjud. Vokalsimfonik ijodida "Avliyo Lyudmila" oratoriyasi (1886), "Madhiya" kantatasi (1873) alohida oʻrin tutadi. "Yangi dunyodan" nomli 9-simfoniyasi (1893)da Dvořák Yevropa simfonizm" anʼanalarini yangi — chex va Amerika xalqlari kuy va usullari bilan boyitdi. Dvořák ijodi chex mumtoz kompozitorlik ijodiyotining eng yuqori choʻqqisidir. Yorqin milliy ruh bilan sugʻorilgan, xilma-xil kuy va ritmlarga boy Dvořák musiqasi oʻzining hayotbaxshligi, romantik joʻshqinligi bilan ajralib turadi.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahyak

**Dahyak** () — Tojikiston shimolidagi qishloq. Sugʻd viloyati Istaravshan shahri tarkibiga kiradi.

## Manbalar
De...(dez...)

**De...(dez...)** (lotincha de...; frans. de..., des...) — old qoʻshimcha; oʻzi qoʻshilib kelgan soʻzga: 1) yoʻqotish, bekor qilish (mas, degazatsiya); 2) pasayish, pastga qarab harakatlanish, tanazzul (mas, devalvatsiya) maʼnosi ifodasini beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deaerator

**Deaerator** (de... va ayeg — havo) — suvni unda erigan (jihozlarni zanglatadigan) kislorod va karbonat angidridsgm tozalaydigan apparat. Termik, kimyoviy, desorbsion va b. xillari bor. Termik (issiqlik) Deaeratorda zararli gazlar suvni isitish vaqtida chiqib ketadi. Kimyoviy Deaeratorda natriy sulfitdan foydalaniladi. Desorbsion Deaeratorning ishi sorbsiya (gaz, bugʻ va erigan moddalarning qattiq jism yoki suyuklikda yutilishi) ga teskari jarayon (de-sorbsiya)ga asoslanadi. Bugʻ generato-pura beriladigan taʼminlash suvini va issiqlik tarmogʻiga yuboriladigan qoʻshimcha suvni tozalash (deaeratsiyalash) uchun Deaerator issiqlik elektr stansiya (Issiqlik elektr stansiya—TETS)lariga, energetika qurilmalariga, kichikroq qozonxonalarga oʻrnatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peter Debye

**Peter Joseph William Debye** (1884.24.3, Maastrixt — 1966.2.11, Itaka, AQSH) - golland fizigi va fizikkimyogari. 1940-yildan AQShda. Berlin universiteti (1935-yildan) va Itaka (AQSH)dagi Kornell universiteti professor (1940-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jismlarning kvant nazariyasiga oid (qattiq jiyemning Debye modeli, Debye tempaturasi, Debye issiklik sigʻimi qonuni). Qutbli va qutbsiz erituvchilar eritmalaridagi molekulalarning dipol momentlarini tekshirib (1912), dipol momenti nazariyasiga asos solgan. E. A. Xokkel bilan birga kuchli elektrolitlar nazariyasi (Debay — Xokkel nazariyasi)ni ishlab chiqqan (1923). Polikristall materiallarning ichki tuzilishini rentgen nurlari yordamida oʻrganish usuli (Debye—Sherrer usuli)ni ishlab chik,qan. Kompton effektini tushuntirgan, ultratovushda difraksiya hodisasini aniklagan, polimerlarning tuzilishini tekshirgan. Qattiq jismlar, atomlar, elektrolitlar oʻtkazuvchanligi va boshqalarga oid asarlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1936).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debay

**Debay** — molekula elektr dipol momentining birliklar tizimiga kirmagan birligi. D. bilan belgilanadi. P. Debay nomi bilan atalgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debarkader

**Debarkader** (frans. debarcadere -qirgʻoqqa boʻshatish, tushirish) — 1) dengiz portlarida kema yoki ponton koʻrinishidagi suzib yuruvchi inshoot; yuk va yoʻlovchilar tashiydigan kemalar toʻxtab turishi, kelib-ketishi uchun xizmat qiladi. D. dam-badam joyini oʻzgartirib turishi mumkin; 2) temir yoʻl styasidagi bostirikdi platformaning eskirgan nomi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debet

**Debet** (lotincha: debet — u qarzdor) — ikki tomonlama (oʻng va chap) jadval koʻrinishidagi buxgalteriya hisob varaqlarining bir (chap) tomoni. Korxonaning pul vositalari va moddiy boyliklari zaxirasi (aktivi) holati va harakati qayd etiladigan hisobvaraqlarning D. tomonida oy boshida boyliklarning mavjudligi (nakdligi) va oy davomida ularning tushumi koʻrsatiladi. Vositalarning manbalari (passivi) holati va harakati qayd etiladigan hisobvaraqlarning D. tomonida manbalarning kamayishi emas, korxonadan qarzdorlarning qarzi kamayganligi ifoda etiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
DDT

:*Ushbu maqola kimyoviy modda haqidadir. Musiqa guruhi uchun [[DDT (guruh)]] sahifasiga qarang.*

**DDT** (**d**ixlor**d**ifenil**t**rixloretan; C14H9Cl5) — insektitsid, oqish yoki malla rang kimyoviy modda. Suyuqlanish harorati&nbsp;—&nbsp;74,5—93&nbsp;°C. Suvda yomon, spirt, benzol va boshqa erituvchilarda yaxshi eriydi. 170—200&nbsp;°C&nbsp;gacha qizdirilganda parchalanib, vodorod xlorid hosil qiladi. Xlorbenzol va kondensatlovchi moddalar, masalan, sulfat kislota, quruq vodorod ftorid ishtirokida xloralni kondensatlash yoʻli bilan olinadi. 20-asrning 40—60-yillarida koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan Oʻzbekistonda ham zararkunanda hasharotlarga qarshi kurashda, shuningdek, bezgak parazitlari (chivinlar)ni yoʻqotishda qoʻllangan. Inson va hayvonlar organizmida toʻplanishi, atrof-muhitda biologik parchalanishga oʻta chidamliligi, tabiatdagi biologik muvozanatini buzishi sababli rivojlangan mamlakatlar, shu jumladan Oʻzbekistonda 1970-yildan ishlatish man qilingan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dvoryanlar

**Dvoryanlar**, dvoryanlik — oʻrta asr jamiyatida imtiyozlari merosiy boʻlib qonun bilan mustahkamlangan oliy tabaqalardan biri (ruhoniylar bilan birga). Xususiy yer egaligi — dvoryanlarning iqtisodiy va siyosiy taʼsirining asosini tashkil etgan. Gʻarbiy Yevropada dvoryanlar qadvoryanlar aristokratlar avlodidan, qirol saroyidagi mansabdor shaxslar, ritsarlardan shakllana borgan va absolyutizm (mutlaq hokimiyatlik) davrida vujudga kelgan. Dvoryanlar oliy va quyi tabaqaga boʻlingan, bu esa ularning unvonida oʻz ifodasini topgan (Angliyada baron va ritsarlar, Ispaniyada grandlar va idalgolar, Polshada magnatlar va shlyaxtalar va boshqa) Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida tabaqaviy jamiyat tugatilgandan soʻng dvoryanlar oʻzining koʻpgina imtiyozlari va siyosiy taʼsirini saqlab qolgan. Rossiyada 12—13-asrlarda harbiy-xizmatchilar tabaqasining eng quyi qismi sifatida vujudga kelgan. 14-asrdan dvoryanlar xizmatlari evaziga yer olishgan (qarang Pomeshchiklar). Petr I davrida dvoryanlarning shakllanish jarayoni nihoyasiga yetgan. Dvoryanlarning safiga davlat xizmatidagi mansab pogʻonasidan koʻtarilishiga qarab, boshqa tabaqa vakillari ham kelib qoʻshilgan. 1762-yilda dvoryanlar Petr I tomonidan joriy etilgan majburiy harbiy va fuqarolik davlat xizmatlaridan ozod boʻlishga erishishgan; dvoryanlar jismoniy jazoga tortilmagan, yollanma harbiy xizmat majburiyati va shaxsiy soliqlardan ozod etilgan. Yekaterina II tomonidan berilgan inoyatnoma (1785) (rus dvoryanlarining erkin va ustu-vorliklari) dvoryanlarning shaxsiy imtiyozlariga keng yoʻl ochib bergan, dvoryan oʻz-oʻzini boshqaruv tizimini joriy etgan. Dvoryanlar tabaqa sifatida Oktyabr toʻntarishidan soʻng tugatilgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild Toshkent, 2000-yil
Idriss Déby

**Debi Idriss** (1952, Berdoba - 2021) — Chad prezidenti. Njamena sh.dagi harbiy zobitlar maktabi (1976) va Fransiyadagi Aeronavtika institutini tugatgan. 1980-yildan Chad Shimoliy qurolli kuchlari qoʻmondoni, 1987-yildan mudofaa va xavfsizlik masalalari boʻyicha maslahatchi, ayni vaqtda Mustaqillik va inqilob milliy ittifoqi ijroiya qoʻmitasida armiya va xavfeizlik organlari ishlari boʻyicha prezident vakili. 1990-yil dekabrdan Milliy qutqarish vatanparvarlik harakati rahbari, 1990-2021 yillarda Chad Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Debillik

**Debillik** (lotincha debilis — zaif) — oligofreniyaning yengil shakli; ruhiy jihatdan tuzuk rivojlanmay qolish. Bunda abstrakt tafakkur sust, nutq bir qadar rivojlangan, birok, soʻz boyligi kam boʻladi. D.da bemorni oʻqitish, ayrim yengil-yelpi ishlarni oʻrgatish, ijtimoiy hayotga moslashtirish mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debit

**Debit** ( — oʻtkazmoq) — burgʻilash quduqlari, buloqlar va konlardan maʼlum vaqt birligida chiqadigan suyuqlik (mineral suv, neft va hokazo) yoki gaz hajmi. Suyuklik uchun debit sekundiga litr (oniy debit) yoki sekundiga (soatiga, sutkasiga) kub metr (yigʻindi debit)larda oʻlchanadi. Daryoning koʻndalang kesim yuzi orqali vaqt birligida oqib oʻtadigan suv hajmiga suv sarfi deb ataladi. Suyuqlik uchun debit suv oʻlchagichlar yordamida aniqlanadi. Gaz sutkasiga kub metr bilan oʻlchanadi va anemometr bilan aniqlanadi. Suyuqliklar debitini oʻlchash uchun Venturi tipidagi suv oʻlchagich qoʻllanadi. Suv havzasi tubida ajraladigan gazdan namuna olishning eng oddiy usulida debit maʼlum hajmli idishning toʻlish vaqtiga qarab aniqlanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debitor

**Debitor** (lot. debitor) — mulk yoki pul qarzi boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs, iqtisodiy subʼyekt. Iqtisodiy xoʻjalik aloqalarida korxona, firma, kompaniya va b.ga D. — qarzdorlar (boshqa firma, korxona, kompaniya, shuningdek, fuqarolar) toʻlashi lozim boʻlgan qarzlar miqdori de -bitorlik qarzini hosil qiladi. Bunday qarzlar muddatida qaytariladigan va toʻlash muddatidan oʻtib ketgan qarzlarga boʻlinadi. Oʻz vaqtida undirib olinmagan qarzlar uni bergan korxona zarariga qoʻshib yoziladi. Debitorlik qarzlarining oʻz vaqtida toʻlanishi bozor iqtisodiyotidagi moliyaviy intizomning muhim talabidir.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debocha

**Debocha** (fors. — muqaddima, soʻz boshi) — 1) kitob jildlarining zarhal bilan bezatilgan dastlabki alohida sahifalari; 2) muqaddima, kirish soʻz, bosh soʻz. Asosan kulliyot, devon, doston va nasriy asarlarda, shuningdek, tazkira va bayozlarda uchraydi. D. asar muallifi yoki kotib tomonidan yoziladi va unda kitobning mazmuni, muallifning qisqacha tarjimai holi, maqsadi bayon qilinadi. Amir Xusrav Dexlaviy oʻz "Kulliyot"iga va Alisher Navoiy "Xazoyin ul-maoniy" asarining birinchi devoniga mukammal asar darajasida D. yozganlar. Hoz. baʼzi oʻzbek adiblarining asarlari ham D. bilan boshlangan; 3) shohlarning debo (zarhal) matodan tikilgan ustki kiyimi; 4) musiqada — kichik hajmdagi asar. Oʻquv va cholgʻu yoʻllari bor. Ayniqsa Fargʻona surnay D.lari mashhur. D.ning oʻquv yoʻllarini Hoji Abdulaziz qayta ishlagan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debretsen

**Debretsen** – Vengriya sharqidagi shahar, Vengriya pasttekisligida. Xaydu-Bihar medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 208,4 ming kishi (1997). Yirik transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Sanoatining asosini mashinasozlik (jumladan vagonsozlik, podshipniklar i. ch., tibbiyot asboblari, qishloq xoʻjaligi mashinalari) tashkil etadi. Metallni qayta ishlash, kimyo-farmatsevtika, oziqovqat, tikuvchilik, mebel ishlab chiqarish, teri sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Un-t, FA ning Quyosh fizikasi va atom tadqiqoti institutlari, muzeylar (etnografiya va boshqa), teatr bor. 18—19-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Balneologik kurort shahri. Debretsen 10-asrdan maʼlum.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gérard Debreu

**DEBRYO (Debreu) Jerar** (1921.4.7. Kale, Fransiya) — amerika iqtisodchisi. Parij universiteti doktori (1956), 1949-yildan AQShda yashaydi. Bir qancha universitetlarda, jumladan 1962-yildan Kaliforniya (Berkli) universitetida ishlagan. Asarlarida markazlashtirilmagan bozor tizimi yakka rejalarning ijobiy muvofiqlashuvga olib kelishi mumkinligi muammosini tadqiq etgan. Narxlar muvozanatini yaratadigan omillar mavjudligini isbotlagan (K. Errou bilan hamkorlikda). "Qiymat nazariyasi" asarida yagona umumiy muvozanat nazariyasining matematik modelini yaratdi va oʻz modelida ishlab chiqarishni joylashtirish, kapital va nomaʼlumlik sharoitlarida feʼl-atvor nazariyalarini birlashtirishga erishdi. Nobel mukofoti laureati (1983).

## Manbalar