Kurkumin

**Kurkumin** – *Curcuma longa* turidagi oʻsimliklar tomonidan ishlab chiqarilgan yorqin sariq rangli kimyoviy modda. Bu zanjabil oilasiga mansub Zingiberaceae zerdeçalining (*Curcuma longa*) asosiy kurkuminoididir . U biologik faol qoʻshimcha, oʻsimlik qoʻshimchasi, kosmetika tarkibiy qismi, oziq-ovqat xid beruvchisi va oziq-ovqat boʻyoqlari sifatida sotiladi.

Kimyoviy jihatdan, kurkumin sariq rangi uchun mas’ul boʻlgan fenolik pigmentlar boʻlgan kurkuminoidlar guruhiga mansub diarilheptanoiddir .

Laboratoriya va klinik tadqiqotlar kurkumin uchun hech qanday tibbiy foydalanishni tasdiqlamagan boʻlsada xalq tabobatida u qadim zamonlardan beri ishlatilinib keliniladi. Dori vositalarini ishlab chiqish uchun foydali emas deb topilgan, bunga sabab uning kimyoviy jihatdan noturgʻunligidir.

## Tarixi
Kurkumin nomi 1815 yilda Anri Ogyust Vogel va Per Jozef Pelletier zarchava ildizpoyalaridan birinchi boʻlib „sariq rang beruvchi modda“ ning ajratilishi haqida xabar berganlarida nomlangan.. Keyinchalik, u qatron va zarchava moyi aralashmasi ekanligi aniqlandi. 1910 yilda Milobedzka va Lampe kurkuminning kimyoviy tuzilishini diferuloilmetanga oʻxshashligini xabar qildilar. Keyinchalik 1913 yilda xuddi shu guruh birikma kimyoviy sintezini amalga oshirdi.

## Ishlatilinishi

Eng keng tarqalgan dieta qoʻshimchalarining tarkibiy qismi sifatida, kosmetikada qoʻllanadi. Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyodagi zarchava xushboʻy ichimliklar kabi oziq-ovqatlar uchun xushboʻy hid sifatida, va kori kukunlari, xantal, sariyogʻlar kabi oziq-ovqat uchun rang berish va pishloqlar ishlab chiqarishda ishlatilinadi. Tayyorlangan ovqatlarda toʻq sariq-sariq rang berish uchun oziq-ovqat qoʻshimchasi sifatida tasdiqlangan. Uning E raqami Yevropa Ittifoqida E 100. Shuningdek, u AQShda oziq-ovqat boʻyoqlari sifatida foydalanish uchun AQShda FDA tomonidan tasdiqlangan.

## Kimyo

Kurkumin ettita uglerod bogʻlovchisini va uchta asosiy funktsional guruhni oʻz ichiga oladi: bular

a, b-toʻyinmagan b-diketon qismi

va aromatik O-metoksi-fenol guruhi.

Fenollar boʻlgan aromatik halqa tizimlari ikkita a, b-toʻyinmagan karbonil guruhi bilan bogʻlangan. Bu organik erituvchilarda enol shaklida va suvda keto shaklida mavjud boʻlgan diketon tautomeridir. Diketonlar barqaror enollarni hosil qiladi va enolatlar hosil qilish uchun osongina deprotonlanadi; a, b-toʻyinmagan karbonil guruhi Mayklning yaxshi qabul qiluvchisi boʻlib, nukleofil qoʻshilishdan oʻtadi. Hidrofobik tabiati tufayli curcumin suvda yomon eriydi. Biroq, u organik erituvchilarda oson eriydi.

Kurkumin bor uchun kompleksometrik koʻrsatkich sifatida ishlatiladi. U borik kislotasi bilan reaksiyaga kirishib, qizil rangli birikma, rozosiyanin hosil qiladi.

## Farmakologiya

Dori-darmonlarni aniqlash boʻyicha koʻplab tahlillarda ijobiy natijalarni koʻrsatadigan kurkumin chalgʻituvchi sifatida qabul qilinadi. Bu haddan tashqari eksperimental eʼtiborni oʻziga jalb qiladi, ammo yashovchan terapevtik yoki dori vositasi sifatida rivojlantirishning imkoni yoʻq, shunga qaramay EF-24 kabi kurkuminning baʼzi hosilalari ustida keng koʻlamli tadqiqotlar olib borilgan.

Kurkumin yoki uning analoglarining bioaktivligini cheklovchi omillarga kimyoviy beqarorlik, suvda erimasligi, kuchli va selektiv maqsadli faollikning yoʻqligi, past biosamaradorlik, cheklangan toʻqimalarning tarqalishi va uning keng metabolizm kiradi. Kurkumin oshqozon-ichak traktidan juda oz miqdorda chiqariladi va koʻp qismi oʻzgarmagan holda najas bilan chiqariladi. Agar curcumin plazmaga oqilona miqdorda kirsa, toksiklik xavfi yuqori boʻladi, chunki u hERG, sitoxrom P450s va glutation S-transferaza kabi muxim oqsillar bilan bogʻlanadi.

### Tadqiqot firibgarligi
Bharat Aggarval Texas universiteti MD Anderson saraton markazida saraton kasalligi boʻyicha tadqiqotchi boʻlib, 2021 yil Iyul oyida uning tadqiqot firibgarligi uchun qaytarib olingan 29 ta maqolasi bor edi. Aggarvalning tadqiqotlari oʻtlar va ziravorlar, xususan, kurkuminning saratonga qarshi potentsial xususiyatlariga qaratilgan edi va 2016 yil mart oyida *Xyuston yilnomasida* chop etilgan maqolaga koʻra uning ishlari „milliy ommaviy axborot vositalarining qiziqishini uygʻotdi va davom etayotgan klinik sinovlar uchun zamin yaratdi“. Aggarval 2004 yilda Shimoliy Karolinadagi Research Triangle Parkda joylashgan Curry Pharmaceuticals nomli kompaniyaga asos solgan boʻlib, u kurkuminning sintetik analoglari asosida dori-darmonlarni ishlab chiqishga intilgan. SignPath Pharma, kurkuminning liposomal formulalarini ishlab chiqmoqchi boʻlgan kompaniya, 2013 yilda MD Anderson tomonidan ushbu yondashuv bilan bogʻliq Aggarval tomonidan ixtiro qilingan uchta patentga litsenziyalangan

## Tabobat
Kurkuminni terapiya sifatida ishlatish xavfsizligi yoki samaradorligi haqida hech qanday dalil yoʻq boʻlsa-da, baʼzi muqobil tibbiyot amaliyotchilari uni koʻplab kasalliklarni davolash uchun tomir ichiga yuborishadi. 2017 yilda kurkumin yoki zarchava mahsulotlaridan ikkita jiddiy nojoʻya taʼsirlar qayd etilgan – biri kuchli allergik reaksiya va bitta oʻlim – bu kurkumin -polietilen glikol (PEG40) emulsiya mahsulotini naturopat tomonidan yuborish natijasida yuzaga kelgan. Bitta davolash oʻlimga olib keladigan anafilaksiyaga olib keldi.

## Havolalar