open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Whitesnake

**Whitesnake** — Ingliz rock guruh. Whitesnake 1978-yil, Middlesbrough, Cleveland, Angliyada tashkil topgan.

## Diskografiya
**[[Trouble (Whitesnake album)|Trouble]]* (1978)
**[[Lovehunter]]* (1979)
**[[Ready an' Willing]]* (1980)
**[[Come an' Get It]]* (1981)
**[[Saints & Sinners (Whitesnake album)|Saints & Sinners]]* (1982)
**[[Slide It In]]* (1984)
**[[Whitesnake (album)|Whitesnake]]* (1987)
**[[Slip of the Tongue]]* (1989)
**[[Restless Heart (Whitesnake album)|Restless Heart]]* (1997)
**[[Good to Be Bad]]* (2008)
**[[Forevermore (Whitesnake album)|Forevermore]]* (2011)
**[[The Purple Album (Whitesnake album)|The Purple Album]]* (2015)
**[[Flesh & Blood (Whitesnake album)|Flesh & Blood]]* (2019)

## Manbalar

## Havolalar
*
Britaniya imperiyasi ordeni

**Britaniya imperiyasi ordeni** **(Order of the British Empire)** −1917- yilda qirolicha Elizabeth II ning bobosi – qirol Georg V tomonidan taʼsis etilgan davlat mukofoti. Mukofot 5 ta darajadan iborat boʻlib, ulkan kasbiy yutuqlar va mamlakat nufuzini oshirishdagi saʼy-harakatlar uchun topshiriladi. Ushbu mukofotga loyiq koʻrilgan erkaklar *[[Ritsarlar|ritsar]] (sir*), ayollar *[[xonim]] (dame)* unvoniga ega boʻladi. Mukofotni turiga qarab ''Britaniya qirollik oilasi'' aʼzolari topshiradi.

## Toifalari

* ***GBE''' – Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordenli ritsari yoki xonimi''
* ***KBE** yoki **DBE** – Ritsar qoʻmondoni yoki Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordeni qoʻmondoni''
* ***CBE*' – Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordeni qoʻmondoni*
* ***OBE** – Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordeni xodimi*
* ***MBE** – Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordeni aʼzosi''

## Manbalar

## Havolalar
Aʼlohazrat Buxoro amirining „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida vidolashish marosimi

**Aʼlohazrat Buxoro amirining „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida vidolashish marosimi** () — 1898-yilda suʼratga olingan qisqa metrajli hujjatli film. Ozarbayjon kinematografi tarixidagi ilk suratga olingan 4ta kinosyujetlardan biri, ilk hujjatli filmdir. U 1898-yilning 2-avgustida, Ozarbayjondagi birinchi ommaviy film namoyishida va 1900-yili Parijda boʻlib oʻtgan Butunjahon koʻrgazmasida "Jonli fotosuratlar" toʻplami ostida keng ommaga namoyish etilgan.

## Tarixi
Kinosyujet, kinematografiya paydo boʻlishidan 3 yil oʻtmay turib, 1898-yilning 27-iyulida Boku shahrida suratga olingan boʻlib, unda Buxoro amirligi hukmdori Abdulahadxonning Bokudan Krasnovodsk shahriga „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida joʻnab ketishi oldidan oʻtkazilgan vidolashuv marosimi aks etgan. Film rejissori va operatori Aleksandr Mishon.

Ushbu film ilk marotaba 1898-yilning 2-avgustida Bokuda namoyish etilgan. Bu Ozarbayjondagi birinchi ommaviy film namoyishi hisoblanadi. Shu kunning oʻzida, Aleksandr Mishon, 3 ta kinoxronika va 1 ta hujjatli filmdan tashkil topgan oʻzining ilk mualliflik dasturini namoyish etgan. Ushbu dasturga quyidagi filmlar kirgan: *„Bibi-Xeybatdagi neft favvorasidagi yongʻin“*, *„Aʼlohazrat Buxoro amirining „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida vidolashish marosimi“*, *„Buyuk knyaz Aleksey“*, *„Kavkaz raqsi“* va *„Qoʻlga tushdi“*.

1898-yilning 2-avgustida Kaspiy gazetasida quyidagi eʼlon bosib chiqarilgan: *„1898-yilning 2-avgustida, yakshanba kuni, Vasilev-Vyatskiy sirk-teatrida, fotosuratchi A. M. Mishon, Parijda boʻlib oʻtadigan dunyo koʻrgazmasi uchun Oʻrta Osiyo va Kavkazning jonli fotosuratlar toʻplamini, muhandis I. Carpentier tomonidan yasalgan, aka-uka Lyumerlar tomonidan yaxshilangan "Kinematograf"da, faqat bir marotaba namoyish etadi.Boshqa rasmlar qatorida quyidagilar namoyish etiladi: 1. Bibi-Xeybatdagi neft favvorasidagi yongʻin 2. Aʼlohazrat Buxoro amirining „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida vidolashish marosimi. 3. Kavkaz raqsi. 4." Qoʻlga tushdi " — Boku shahar bogʻidagi kulgili voqea. Tafsilotlar afishalarda koʻrsatilgan. Kechki soat 9 da boshlanadi.“*

Filmlar 1900-yilda Parijda boʻlib oʻtgan Butunjahon koʻrgazmasida "Jonli fotosuratlar" toʻplami ostida katta muvaffaqiyat bilan namoyish etiladi. Keyinchalik ular Parij kino arxiviga topshirilgan va hozirgacha u yerda saqlanib kelinmoqda.

Filmlarni Ozarbayjonda birinchi ommaviy namoyish etilgan kun, 2-avgust sanasi, Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning 2000-yil 18-dekabrdagi qaroriga muvofiq, Ozarbayjon milliy kinosi kuni deb eʼlon qilingan va 2001-yildan eʼtiboran milliy bayram sifatida nishonlanib kelinmoqda.

## Manbalar
Emmanuelle Charpentier

**Emmanuelle Marie Charpentier** (; 11-dekabr 1968-yilda tugʻilgan) — mikrobiologiya, genetika va biokimyo boʻyicha fransiyalik professor hamda tadqiqotchi. 2020-yilda Charpentier va Jennifer Doudna „genomni tahrirlash uslubini ishlab chiqqanliklari uchun“ kimyo boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlishdi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Emmanuelle Charpentier Hayoti 
* Umeå universiteti: Emmanuelle Charpentier
* Emmanuelle Charpentier
Jennifer Doudna

**Jennifer Anne Doudna** (; 19-fevral 1964-yilda tugʻilgan) — amerikalik biokimyogar. 2020-yilda Doudna va Emmanuelle Charpentier „genomni tahrirlash uslubini ishlab chiqqanliklari uchun“ kimyo boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlishdi.
## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
*
Buxoro amirining saroyi (maʼnolari)

**Buxoro amirining saroyi** — Buxoro amirligi hukmdori Abdulahadxon tashabbusi va homiyligida qurdirilgan 4 ta sharqona saroy:
* Buxoro amirining saroyi (Karmana) — hukmdorning amirlik hududida (Karmanada) qurdirgan ilk saroyi;
* Buxoro amiri saroyi (Kogon) — hukmdorning amirlik hududida (Kogonda) qurdirgan ikkinchi saroyi;
* Buxoro amirining saroyi (Yalta) — hukmdorning amirlik hududidan tashqarida (Qrimning Yalta shahrida) qurdirgan ilk saroyi;
* Buxoro amirining saroyi (Jeleznovodsk) — hukmdorning amirlik hududidan tashqarida (Kavkazning Jeleznovodsk shahrida) qurdirgan ikkinchi saroyi.
Ozarbayjonda metallurgiya

Ozarbayjon Respublikasining metallurgiya ishlab chiqarishi alunit, polimetall rudalarining yirik konlari, temir rudalari konlari va boshqalarning koʻpligi tufayli yuqori hisoblanadi. Ozarbayjonda metallurgiya sanoati qora va rangli metallurgiyadan iborat.
## Qora metallurgiya
Qora metallurgiya tarkibiga temir qazib olish, temir rudalarini eritish va qayta ishlash, prokat va ferroalyajalar ishlab chiqarish kiradi. Mamlakatning qora metallurgiya ishlab chiqarishi neft va gaz sanoatining ehtiyojlarini qondira boshladi (quvurlar ishlab chiqarish hisobiga) va sanoatning boshqa tarmoqlarini takomillashtirish maqsadida yanada oʻsdi. Goshagarchay vodiysidagi 4 ta konda (Dashkasan, Janubiy Dashkasan, Hamanchay, Demiroʻgʻli) temir rudasi qora metallurgiya rivojlanishida muhim rol oʻynaydi. Boku, Sumgait va Dashkesan shaharlari temir rudalarini qazib olish va qayta ishlash boʻyicha yirik metallurgiya markazlari hisoblanadi. Sumgait quvur-prokat zavodi burgʻilash quvurlari, korpus, trubka, neft va gaz quvurlari va boshqalarni ishlab chiqaradi. Gʻazax tumani Dash Salaxli qishlogʻidagi Bentonit gil konlari poʻlat eritishda ishlatiladi. Ozarbayjonning eng yirik metallurgiya korxonasi boʻlgan Baku Steel Company 2001-yilda Haydar Aliyev tashabbusi bilan ochilgan. Ikkita elektr yoyi pechlari va uchta prokat liniyalari bilan kompaniyaning yillik poʻlat ishlab chiqarish quvvati 1 000 000 tonnaga yetdi.
## Rangli metallurgiya
Aluminiy, mis, molibden, kobalt, simob zaxiralari va eng muhimi, eritish jarayoni uchun elektr energiyasi rangli metallurgiyaning rivojlanishiga olib keladi. Daskasan tumanidagi Zeylik koni alyuminiy ishlab chiqarish uchun alunitning asosiy taʼminotchisi hisoblanadi. Olingan maʼdan Gushu-Alabashli temir yoʻli orqali Ganja shahrida joylashgan alyuminiy zavodiga yetkaziladi. Olingan alyuminiy oksidi alyuminiy metallini ishlab chiqarish uchun Sumgayit alyuminiy zavodiga keltiriladi. Ganja alyuminiy zavodi Dashkesendagi Zalik konidan olingan ruda orqali oltingugurt kislotasi, alyuminiy oksidi va kaliy oʻgʻitlarini ishlab chiqaradi. Sumgaitda alyuminiy oksidi ham ishlab chiqariladi. AzerGold YoAJ (Prezidentning 2015-yil 11-fevraldagi 1047-sonli qarori bilan tashkil etilgan) mamlakat chegaralarida joylashgan qimmatbaho va rangli metall rudalari konlarini qidirish, boshqarish, shuningdek qazib olish, qayta ishlash va sotishni amalga oshiradi. 2017-yilda ushbu kompaniya tomonidan amalga oshirilgan qimmatbaho metallarni eksport qilish hajmi 77,340 million dollarni tashkil etdi.
## Oltin qazib olish
Gedebeyda oltin qazib olish 2009-yilda boshlangan. 2016-yilda Azer Gold YoAJ Chovdar konida oltin qazib olishni boshladi. 2017-yilda 6390,8&nbsp;kg oltin qazib olindi (bu 2016-yildagi ishlab chiqarish hajmidan 3,4 martaga oshdi).

## Manbalar
Ozarbayjonda quvurlar

Ozarbayjon neft sanoatining paydo boʻlgan joylaridan biri boʻlib, uning tarixi neft bilan bogʻliq. Ozarbayjonda neft quvurlaridan XIX asrdan boshlab foydalanilgan. Ozarbayjonda magistral quvurning umumiy uzunligi 4600 kilometr (2900 mil)ni tashkil etadi.

Mamlakat neft sanoatining markazi va uning quvurlari liniyasi Bokuda.

Mamlakatda neft qazib olinishi munosabati bilan Absheron tumanida birinchi neft quvuri tashkil etilgan. Mamlakat neft quvurining umumiy uzunligi 1500 kilometrdan (930 mil) oshib, uning 80 foizi Absheron iqtisodiy rayonida joylashgan. Respublika ichidagi muhim neft quvurlariga quyidagilar kiradi: Shirvan-Boku (sobiq Ali-Bayramli-Boku), 130 km (81 mil); Shirvan – Dashgil, 40 km (25 mil); Dubandi-Boyukshor, 40 km (25 mil); Dubandi-Keshla, 40 km (25 mil); Dashgil-Sangachal-Keshla, 90 km (56 mil); Buzovna-Sabunchi, 20 km (12 mil); va Binagadi-Keshla, 8 km (5,0 mil).
## Quvurlar
Bokuda XVII asrdan boshlab neft sanoati mavjuddir. XIX asrdan boshlab neft konlaridan neftni qayta ishlash zavodlariga yetkazib beradigan quvurlar qurilgan. Birinchi quvur 1878-yilda Balaxani konlariga boradigan Boku neftni qayta ishlash zavodi tomonidan qurilgan. 800 kilometr uzunlikdagi (500 mil) Boku-Batumi neft quvuri XX asr boshlarida foydalanishga topshirilgan. Absheron va Kaspiy dengizidagi neft va gaz konlarini ekspluatatsiya qilish Bokuga yangi quvurlarni qurishni talab qildi. Ushbu asosiy neft quvurlari Alibayramli - Boku, Neftdashlari - Boku va Siyazon - Boku. Tabiiy gaz Garadax - Agstafa, Garadagh - Boku, Siyazan - Boku, Neftdashlari - Boku va Zira - Boku quvurlari orqali tashiladi.

Eksport uchun asosiy yoʻnalish variantlari (Yevropaga):
* Boku-Batum quvuri (1897-1907)
* Boku - Grozniy - Novorossiysk (shimoliy yoʻnalish)
* Boku-Tbilisi-Supsa (gʻarbiy yoʻnalish)
* Boku-Tbilisi-Jayhon (Haydar Aliyev nomidagi asosiy neft quvuri)
* Boku-Tbilisi-Erzurum gaz quvuri (Trans-Kaspiy gaz quvuri)
### Boku – Grozniy – Tixoretsk – Novorossiysk
Shimoliy yoʻnalish boʻyicha kelishuv 1996-yil 18-fevralda Moskvada imzolangan. Ushbu quvur orqali Ozarbayjon nefti Rossiya Federatsiyasi Qora dengizdagi Novorossiysk portiga yetkaziladi. Boku-Grozniy-Tixoretsk-Novorossiysk (BGTN) neft quvurining umumiy uzunligi 1347 km (837 mil), shu jumladan Ozarbayjonda 231 km (144 mil). Shimoliy yoʻnalish orqali Ozarbayjon neftini tashish 1997-yil 25-oktabrda boshlangan.
### Boku–Tbilisi–Supsa
Ikkinchi quvur - Ozarbayjon va Gruziya prezidentlarining 1996-yil 8-martdagi kelishuvi asosida amalga oshirilgan gʻarbiy yoʻnalish - Boku - Tbilisi - Supsa. Uning umumiy uzunligi 920 km (570 mil) Ozarbayjonda 480 km (300 mil). Ozarbayjon-Chirag-Gunashli konlaridan Boku orqali asosiy neftni tashiydi. ABOK, SOCAR va Gruziya hukumati oʻrtasida uch tomonlama shartnomalar imzolandi. Ushbu yoʻnalish 1999-yil 17-aprelda foydalanishga topshirilgan va gʻarb mamlakatlariga yiliga 15 million tonna neft eksport qiladi.

## Manbalar
Boku iqtisodiyoti

**Boku iqtisodiyoti** Ozarbayjon poytaxti Boku shahri iqtisodiyoti bilan bogʻliq masalalarni qamrab oladi. Kavkaz mintaqasining Kaspiy dengizi sohilida joylashgan Boku quruqlik va dengiz savdo yoʻllarining xalqaro tutashuvi sifatida mamlakat iqtisodiy hayotining markazi boʻlgan.
## Sanoat
2017-yilning yanvar-noyabr oylarida sanoat ishlab chiqarishi, shu jumladan yirik va kichik biznes subyektlari, oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 29,9 milliard manat yoki 3,7 foizga kam. Ishlab chiqarish sohasida oziq-ovqat ishlab chiqarish 2,0 foizga, ichimliklar 23,4 foizga, toʻqimachilik sanoati 9,9 foizga, tikuvchilik sanoati 10,3 foizga, charm buyumlar, poyabzal ishlab chiqarish 61,3 foizga, qogʻoz va karton ishlab chiqarish 27,9 foizga, kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish 44,7%, farmasevtika mahsulotlari ishlab chiqarish 2,6 baravar, rezina va plastmassa buyumlari ishlab chiqarish 8,4%, qurilish materiallari ishlab chiqarish 18,1%, metallurgiya sanoati 5,1%, elektr jihozlari ishlab chiqarish 14,1%, mashinasozlik va uning materiallari ishlab chiqarish 47,1% , mebel ishlab chiqarish 37,9% ga, zargarlik buyumlari, musiqa asboblari, sport va tibbiy asbob-uskunalar 30,1% ga oʻsdi. 

2017-yil yanvar-noyabr oylarida kapital mablagʻlarga 12 331,2 million manat - 2016-yilning shu davriga nisbatan 3,35 foiz kam mablagʻ yoʻnaltirildi. 8841,9 million manat yoki kapital mablagʻlarga yoʻnaltirilgan mablagʻlarning 71,7 foizi qurilish-montaj ishlariga sarflandi.

### Ogʻir sanoat
Neft va gaz qazib olish, kemasozlik, poʻlat, mashinasozlik va kimyo Bokuda ogʻir sanoatning asosiy tarmoqlari hisoblanadi. Bundan tashqari, shahar sanoati neft-gaz uskunalarini ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Sattor Xon nomidagi Boku dengiz suvi qoziq zavodi (Sahil aholi punkti), Keshla muhandislik zavodi, Binagadi loy va poʻlat zavodlari kabi korxonalar neft qidirish va qazib olish uchun zarur qismlarni ishlab chiqaradi.

Baku Steel Company import qilingan poʻlatni quyish boʻyicha mahalliy talabni qondirishga qodir. Yillik poʻlat ishlab chiqarish quvvati 1 000 000 tonnani tashkil etadigan ikkita elektr yoyi pechkasi va uchta prokat liniyasiga ega.

## Manbalar
Telavi munisipaliteti

**Telavi munitsipaliteti** ( *telavis municipʼalitʼetʼi*) — Gruziyaning Kaxeti viloyati tarkibiga kiruvchi munitsipalitet. Ushbu munisipalitet Gruziyaning sharqida, tarixiy Kaxetiya hududida joylashgan. Maʼmuriy markazi — Telavi.

Telavi munisipalitetining maydoni &mdash; 1,095&nbsp;km². 2018-yil 1-yanvar holatiga koʻra, munitsipalitet aholisi 56 663 nafarni tashkil etadi. Bundan 52 353 nafari (89,72 %) gruzinlar, 5 035 nafari (8,63 %) ozarbayjonlar, 310 nafari (0,53 %) yezidlar, 156 nafari (0,27 %) ruslar, 148 nafari (0,25 %) armanlar, 121 nafari (0,21 %) ostenlar, 79 nafari (0,14 %) kistinlar, 40 nafari (0,07 %) ukrainlar, 10 nafari (0,02 %) greklar hisoblanadi.

## Tarixi
Munitsipalitet hududining shimoliy qismida Sovetlar davrida bir muncha rivojlangan Torgvas-Abano kurorti mavjud. 1980-yillarda Pshaveli-Abano-Omalo avtomagistrali barpo etildi, bu esa ushbu hududlarning kirish imkoniyatlarini yaxshilashga hissa qoʻshdi.

2016-2017-yillarda Telavi shahri munitsipalitetga tenglashtirildi (vaqtincha u viloyatga boʻysunuvchi shahar edi).

## Aholisi

2018-yil 1-yanvar holatiga koʻra, munitsipalitet aholisi 56 663 nafarni tashkil etdi, 2014-yil 5-noyabr holatiga koʻra (oxirgi aholi roʻyxati boʻyicha) — 58 350 kishi, 2014-yil 1-yanvar holatiga koʻra esa, 70,9 ming kishini tashkil etdi.

2002-yilgi aholini roʻyxatga olish boʻyicha tuman (munitsipalitet) aholisi 70 589 kishini tashkil etdi. 2008-yil 1-yanvar holatiga koʻra — 70,0 ming kishi, va nihoyat, 2014-yil 1-yanvar holatiga koʻra esa, 58 350 kishini tashkil etdi.

## Aholi punktlari roʻyxati

Telavi unitsipaliteti 30 ta aholi punktini, shu jumladan 1 ta shahar va 29 ta qishloqni oʻz ichiga oladi:

## Manbalar

## Havolalar
* Gruziya viloyatlari, Statoids.com
Liénard–Wiechert potensiallari

**Liénard–Wiechert potensiallari** - berilgan traektoriya boʻylab harakatlanadigan nuqtaviy elektr zaryadi yaratgan maydon potentsialining Lorentz-invariant ifodasi. Ular Lorentz kalibrovkasi asosida yozilgan bitta zarra uchun Maksvell tenglamalarining vakuumdagi aniq yechimidir.

Bu tenglamalarni Alfred-Marie Liénard (1898) va Emil Wiechert (1900) bir-biridan mustaqil ravishda olishgan.

## Taʼrifi
Liénard-Wiechert potensiali formulalaridagi barcha kattaliklar, shu jumladan zarra tezligi va uning radius vektori \textbf{R}, quyidagi tenglama orqali aniqlanadigan t ' vaqtda olinadi:
: 
c(t - t')=R
t '  — kechikish vaqti deb ham ataladi.

Maydon potensiallarining koordinata boshidagi qiymati quyidagi ifodalar bilan beriladi (SGS sistemasida):
: \varphi (t) = \left. \frac{e}{R + {\mathbf v \mathbf R \over c}} \right|_{t=t'},

: 
\mathbf A (t) = \left. \frac{e \mathbf v}{c \left( R + {\mathbf v \mathbf R \over c} \right) } \right|_{t=t'},


bu yerda \mathbf v — zarra tezligi, \mathbf R — uning radius-vektori, R = | \mathbf R |, \varphi — [skalyar potensialth> — [yorugʻlik tezligi.

Umuman olganda, agar potensiallarni fazoning ixtiyoriy P nuqtasida aniqlamoqchi boʻlsak, potensiallar uchun formulalarni bitta 4-potensial ifodasiga birlashtirish mumkin:

: A^\mu = e\frac{u^\mu}{R_\nu u^\nu}, \qquad R_\lambda R^\lambda =0,

bu yerda u^\mu — zarraning t' vaqt momentidagi 4-tezligi , 4-vektor R^\mu = \left[ c(t-t'), \mathbf r_P - \mathbf r' \right], \mathbf r' kattalik — zarraning t' vaqt momentidagi radius-vektori.

## Yana qarang
* Kechikuvchi potensiallar
* Nuqtaviy zaryad kechikuvchi potensiali
* Vakuumda elektromagnit maydon
* Maksvell tenglamalari

## Adabiyotlar
* A.A.Abdumalikov, Elektrodinamika, Choʻlpon, T., 2011
Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat vazirligi** () — Ozarbayjon Vazirlar Mahkamasi tarkibidagi Ozarbayjon madaniyati faoliyatini tartibga solish va targʻib qilish boʻyicha davlat idorasi. Vazirlikni Anar Karimov boshqaradi.
## Umumiy maʼlumot
Mamlakat poytaxti - Bokuda joylashgan vazirlik asosan davlat byudjetidan moliyalashtiriladi. Prezident tomonidan tasdiqlangan Vazirlik toʻgʻrisidagi Nizom ushbu davlat organining asosiy yqnalishlari, vazifalari, huquqlari va faoliyatini tashkil etishni belgilaydi.

Ozarbayjon Madaniyat va turizm vazirligi qoshidagi muassasalar tarkibiga 28 ta teatr, 6308 ta tarixiy va madaniy yodgorliklar, 1 ta sirk va 12 ta konsert markazlari, 3985 ta kutubxonalar, 2708 ta klublar, 189 ta muzeylar (filiallari bilan), 234 ta bolalar musiqa maktablari,  rassomlik maktablari, 33 ta sanʼat galereyasi va koʻrgazma zali, 21 ta davlat qoʻriqxonasi, 60 ta madaniyat va istirohat bogʻi, 1 hayvonot bogʻi, madaniyat boʻyicha ilmiy-uslubiy markaz, 4 ta dam olish markazi, 6 ta iqtisodiy tashkilot, 7 ta kinostudiya studiyalari, 134 shahar va tuman kinoteatrlari, Film Jamgʻarma (Naxchivan filiali bilan birgalikda), Respublika kutubxona kolleji, gazeta (Madaniyat), ikkita jurnal („Madaniy-maʼrifiy“ va „Oyna“), Davlat turizm instituti, Boku xoreografiya maktabi, Madaniyat xodimlarini rivojlantirish markazi, Mingachevir turizm kolleji, Milliy pazandalik markazi, 62 shahar va oʻnta madaniyat va sayyohlik boʻlimlari, Naxchivan Avtonom Respublikasi Madaniyat va Turizm Vazirligi, Boku, Ganja, Sumgayit turizm boʻlimlari, Sheki Ot sporti markazi, Boku turizm axborot markazi, Lankaran bolalar oromgohi kiradi.

Vazirlik Yevropa, Osiyo va Islom davlatlari, AQSh, shuningdek Lotin Amerikasi bilan vazirlikning davlatlararo kelishuvlariga muvofiq xalqaro madaniy dasturlarni amalga oshiradi.
Shu bilan birga u Ozarbayjon madaniyatini BMT, GUAM, Qora dengiz iqtisodiy hamkorlik tashkiloti, Yevropa Ittifoqi, Islom konferensiyasi tashkiloti, UNESCO, Butunjahon sayyohlik tashkiloti, TURKSOY, ISESCO va boshqa xalqaro tashkilotlar orqali targʻib qiladi. Ozarbayjonda jahon madaniy qadriyatlari sohada muhim dasturlarni amalga oshiradi.
## Tarixi
Vazirlik 1953-yil may oyida boy ozarbayjon madaniyati va sanʼatini asrash, rivojlantirish, targʻib qilish maqsadida tashkil etilgan. Agentlikning tarkibiga mahalliy va xalqaro madaniy dasturlarni, loyihalarni amalga oshirish va turli mamlakatlarda tadbirlar oʻtkazish kiradi. Maqsadlar tarixiy yodgorliklar va koʻchmas mulkni saqlash va muhofaza qilish, ularni yangilash va ulardan foydalanish, kutubxonalar va muzeylarni modernizatsiya qilish, ozarbayjon folklorini himoya qilish va targʻib qilish, madaniy klublar, dam olish maskanlari va istirohat bogʻlarini rivojlantirish, turizmni jonlantirish, teatr, musiqa va sanʼatning boshqa turlari, kino va kitob nashrlarini jonlantirish va boshqalarni oʻz ichiga oladi.

## Manbalar
Ozarbayjon Respublikasi Mudofaa sanoati vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Mudofaa sanoati vazirligi** () — mudofaa, radioelektronika, asbobsozlik sohalarida mahsulotlarni loyihalash, ishlab chiqarish, tartibga solish va texnik xizmat koʻrsatishga masul boʻlgan Ozarbayjon Vazirlar mahkamasi tarkibidagi davlat idorasidir.

Vazirlik 2005-yil 16-dekabrda Prezident farmoni bilan tashkil etilgan. Yangi vazirlik tarkibiga Harbiy sanoat va qurollanish davlat idoralari va Harbiy ilmiy markaz qoʻshildi, ular ikkalasi ham avvallari Ozarbayjon harbiylari tarkibidagi alohida idoralar edi. Yavar Jamolov 2006-yilning martidan 2018-yilning 23-iyunigacha ushbu vazirlikning birinchi rahbari boʻlgan. General-leytenant Madat Guliyev Ozarbayjon Prezidentining 2019-yil 20-iyundagi farmoni bilan Mudofaa sanoati vaziri etib tayinlandi.
## Fon
Ozarbayjonda Janubiy Kavkaz, Markaziy Osiyo va Yaqin Sharqqa qurol-yarogʻ eksport qiluvchisi boʻlish istagi bor. 2008-yil yanvar oyida Ozarbayjon mudofaa sanoati zirhli transportyorlar va piyoda jangovar transport vositalarini, shuningdek kichik kalibrli artilleriya qurollarini ishlab chiqarishni boshlashini eʼlon qildi. Bu haqiqatan ham sodir boʻlganmi yoki yoʻqmi, aniq emas. Yangi vazirlik Ukraina, Belorusiya va Pokiston mudofaa sohalari bilan hamkorlik qilmoqda. 2008-yilda Ozarbayjonda yana bir qancha harbiy zavodlar yaratildi.

Sumarinli soʻzlariga koʻra, Vazirlik Rossiyaning T-55 tanki shassisi asosida zirhli transport vositasini ishlab chiqarish toʻgʻrisida Isroilning turli mudofaa firmalari va ikki turk kompaniyasi bilan muzokaralar olib borgan. Vazirlik shuningdek, armiyaga Janubiy Afrikada ishlab chiqarilgan 30 ta Matador va Marauder zirhli mashinalarini taqdim etadi.

2011-yil mart oyida vazirlik oʻzining Diamond DA-42 harbiy yoʻlovchi samolyoti sifatida tanilgan toʻrt kishilik Avstriya tomonidan ishlab chiqarilgan prototipini taqdim etdi. Samolyotni Ozarbayjon davlat firmasi - AZAD Systems tashkil etgan.

Umuman olganda, Ozarbayjonning harbiy ishlab chiqarishi 2009-yildan 2010-yilgacha ikki baravarga oshdi va vazirlik maʼlumotlariga koʻra mahsulotlar 17 foizga kengaygan.

## Dengiz kuchlari
2011-yil may oyida Ozarbayjon Respublikasi Davlat neft kompaniyasi prezidenti Rovnag Abdullaev Ozarbayjon 2013-yildan keyin milliy harbiy kemalarni ishlab chiqarishni boshlashini aytdi.
## Modernizatsiya
2011-yilda Bokuda Mudofaa sanoati vazirligining Jihoz ishlab chiqarish birlashmasining rekonstruksiya qilingan asbobsozlik zavodi ochildi.

2011-yilda Aerostar va Orbiter-2M brendlarining uchuvchisiz uchish vositalarini (PUA) ishlab chiqarish davom ettirildi.

2016-yilda sanoat qisqa masofaga moʻljallangan raketalarni ishlab chiqarishni boshladi. Taxminan 125 turdagi mahsulotlar ishlab chiqilmoqda, „havo-yer“, „havo-havo“ va „yer-yer“ raketalarini yaratish boʻyicha loyihalar amalga oshirilmoqda.

## Manbalar
Togʻli Qorabogʻ tarixi

Togʻli Qorabogʻ (Artsax) mintaqasi aholisi, asosan, kelib chiqishi hinduyevropalik boʻlgan turli qabilalardan iborat boʻlgan. Mintaqaning armanizatsiya qilinganligi toʻgʻrisida har xil fikrlar bildirilmoqda, biroq aksariyat tadqiqotchilar bu jarayon Armanistonning birinchi boʻlinishidan oldin 387-yilda tugaganiga qoʻshilishadi.

Miloddan avvalgi 2-asr boshlarida, Armaniston boʻlinishidan avval, hozirgi Togʻli Qorabogʻ hududi Buyuk Armaniston tarkibiga kirgan. Ananiya Shirakatsi qalamiga mansub „Armaniston geografiyasi“ kitobida (7-asr) Artsax uning 10-viloyati sifatida qayd etilgan.

387-yilda Kuro-Arak oraligʻi (Artsax va Utik mintaqalari) Fors, Kavkaz Albaniyasi vassaliga aylandi, shu bilan bir qatorda arman knyazlari nazorati ostida qoldi hamda kuchli arman taʼsirida boʻldi. Koʻp millatli Albaniya qirolligi 705-yilda arablar tomonidan ishgʻol etildi.

822-yilda Artsaxda Xachenning mustaqil arman knyazligi eʼlon qilindi. 884-yilda Xachen hukmdorlari Arhotiston mustaqilligini eʼlon qilishdi va oʻzini Armaniston qiroli deb eʼlon qilgan Ashot I Bagratuni tan oldilar.

1045-yilda Xachen knyazligi koʻp asrlar mobaynida arman hukmronligi saqlanib qolgan joylardan biri boʻlib kelgan.

Oxirgi oʻrta asrlar manbalarida, arman va musulmon aholisi aralashib, ularga „Qorabogʻ“ nomini bergan turkiy koʻchmanchilar haqida soʻz yuritiladi. Koʻchmanchilar (turkiylar, keyinchalik kurdlar) tekislikda qishlashar, yozda esa togʻlarning yaylovlarida yurishgan; bu kabi tartib 20-asrga qadar saqlanib qolgan. Togʻli Qorabogʻdagi ozarbayjon koʻchmanchilari Usmonli davlati hukmronligining qisqa davrlarida 1593 va 1727-yillarda roʻyxatga olingan. Kurd qabilalari Fors hukumati tomonidan Togʻli Qorabogʻdagi arman hukmdorlarining asosiy arman hududlari bilan aloqalarini zaiflashtirish uchun 1600-yillarda Togʻli Qorabogʻ va Zangezur oʻrtasida joylashgan hududga koʻchirilgan.

15-asrda Xachen turkmanlarning Qora-Koyunlu va Oq-Koyunlu davlatlari tarkibiga kirgan boʻlsa, 16-asr boshlarida Safaviylar davlatining tarkibiga kirdi. 16-17-asrlarda Xachen knyazligi beshta kichik mulkka — melikstvaga boʻlindi. 18-asrning oʻrtalariga qadar mavjud boʻlgan Xamsa meliklari Armaniston milliy davlat tuzilishining soʻnggi markaziga aylandi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Strabon. Geografiya v 17 knigax. Perevod G. A. Stratanovskogo. M., „Ladomir“,1994
* Vsemirnaya istoriya, M., 1956, t. II.
* Tomas de Vaal. Chyorniy sad.
* Raffi. Melikstva Xamsi
* Mirza Adegizel-bek. Karabax-name
* „Istoriya strani Aluank“ Movsesa Kagakantvatsi
* V. A. Shnirelman. Albanskiy mif
* A. Zverev. Etnicheskie konflikti na Kavkaze, 1988—1994.
* 
## Havolalar

* Artsax (Togʻli Qorabogʻ) haqida maqolalar va fotosuratlar (Britaniyalik fotojurnaslist — Russell Pollard)
* Mountainous-Karabakh.org: Tarixi, xaritasi, suratlar va maʼlumotlar
* Gandzasar.com: Togʻli Qorabogʻ tarixi
Ozarbayjon Respublikasi Taʼlim vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Taʼlim vazirligi** () — Ozarbayjon Vazirlar Mahkamasi tarkibidagi Ozarbayjonda taʼlim tizimini tartibga soluvchi davlat idorasidir.
## Tarix
Taʼlim vazirligi 1918-yil 18-mayda Ozarbayjon Demokratik Respublikasi mustaqilligini eʼlon qilganida tashkil etilgan davlat idoralaridan biri edi. *Xalq taʼlimi vazirligi* deb nomlangan birinchi agentlik uchta boʻlimdan iborat edi: umumiy oʻrta ta'lim, oliy va oʻrta maxsus taʼlim, kasb-hunar maktablari. Ozarbayjon Vazirlar Kengashi bu taklifni 1920-yil 30-iyunda maʼqulladi.

1920-yil 28-aprelda Ozarbayjonda Sovet hokimiyati oʻrnatilgandan soʻng, vazirlik Ozarbayjon SSR Vazirlar Kengashining 1-sonli farmoni bilan Ozarbayjonda Xalq Maorif Komissariyatiga aylantirildi. 1940-yil Vazirlar Kengashi, kasb-hunar muassasalari faoliyatini nazorat qiladigan alohida davlat idorasi Mehnat zaxiralari boʻlimini tashkil etishni maʼqulladi. 1959-yilda hokimiyat tashkilotni 1988-yilgacha faoliyat koʻrsatgan Davlat kasb-hunar taʼlimi qoʻmitasiga aylantirdi. 1959-yilda Vazirlar Kengashi 1964-yildan 1988-yilgacha mustaqil davlat idorasi sifatida faoliyat yuritgan barcha oʻrta va oliy taʼlim muassasalarini oʻz tasarrufiga oʻtkazadigan Oliy va oʻrta maxsus taʼlim qoʻmitasini tashkil etishni maʼqulladi. Vazirlik 1993-yil 3-sentabrda Prezidentning buyrugʻiga binoan *Taʼlim vazirligi* deb qayta tashkil etildi. Vazirlik toʻgʻrisidagi nizom Prezidentning 2005-yil 1-martdagi farmoni bilan tasdiqlangan. 2013-yilda Mikayil Jabbarov Taʼlim vaziri etib tayinlandi.
## Tuzilishi
Vazirlikni vazir va vazirning uch oʻrinbosari boshqaradi. Boku uchun alohida taʼlim boʻlimi ham mavjud. Vazirlikning funksiyalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi, ular bilan cheklanmaydi: taʼlim sohasidagi davlat tartib-qoidalari va siyosatini amalga oshirish, Ozarbayjon taʼlim tizimini rivojlantirish konsepsiyalarini aniqlash va ularni amalga oshirish uchun davlat dasturlarini tayyorlash; fuqarolarning tegishli taʼlim olish huquqlarini himoya qilish, taʼlim muassasalarida tenglik uchun sharoit yaratish; mamlakat fuqarolariga beriladigan taʼlim sifatini taʼminlash; zamonaviy standartlarga muvofiq iqtisodiy va tashkiliy modellarni yaratish; boshqaruvda demokratik mexanizmlarni joriy etish; ixtisoslashgan mutaxassislarni tayyorlashda ishchi kuchiga talab bozorlarini prognoz qilish; taʼlim muassasalarida ilmiy va protsessual salohiyatni oshirish; taʼlim sohasida xalqaro aloqalarni tashkil etish, rivojlantirish va boshqalar. Hozirda Ozarbayjonda 36 ta davlat va 15 ta xususiy universitetlar mavjud. Vazirlik tomonidan eʼlon qilingan hisobotlarda taʼkidlanishicha, 2009-yilda mamlakat miqyosida 20953 nafar bakalavriat talabalari va 3526 nafar aspirantlar universitetlarga oʻqishga kirdilar. Hozirgi kunda ixtisoslashtirilgan oliy oʻquv yurtlarini hisobga olmaganda, oliy oʻquv yurtlarida tahsil olayotgan 104925 nafar bakalavriat va aspirantlar mavjud. Mamlakatdagi universitetlarda 11566 nafar professor va 12616 nafar professor-oʻqituvchilar ishlaydi.

## Manbalar
Ozarbayjon Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi** () — respublikaning iqtisodiy siyosati, iqtisodiyotning turli sohalarini rivojlantirish, shu jumladan tadbirkorlikni rivojlantirish, milliy iqtisodiyotda tarkibiy va innovatsion faoliyat, investitsiya faoliyati, investitsiyalarni jalb qilish va tar`ib qilish sohalarida davlat siyosati va reglamentini, adolatsiz raqobatni yoʻq qilish, tadbirkorlikni rivojlantirish, tadbirkorlikni davlat tomonidan qwllab-quvvatlash, raqobatni himoya qilish, isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish, ichki savdo, tashqi iqtisodiy va savdo aloqalari, hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va uy-joy kommunal xizmatlarini amalga oshiruvchi markaziy ijro etuvchi organ. Vazirlikni Shohin Mustafayev boshqaradi.
## Tarixi
1918—1920-yillarda Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumatida birinchi Ozarbayjon Savdo-sanoat vazirligi faoliyat yuritdi.

1920—1991-yillarda SSSR tarkibiga kirgan Ozarbayjon Sovet Sotsialistik Respublikasida iqtisodiy masalalar Savdo-sanoat va oziq-ovqat vazirligi, Savdo va sanoat vazirligi va Davlat plan qoʻmitasi kabi qoʻmitalar tomonidan tartibga solingan.

Davlat mulk qoʻmitasi, Iqtisodiyot vazirligi, Savdo vazirligi, Monopoliyaga qarshi siyosat va tadbirkorlikka koʻmaklashish va xorijiy investitsiyalar boʻyicha davlat qoʻmitasi tugatildi va 2001-yil 30-aprelda Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan ushbu organlar asosida Iqtisodiy rivojlanish vazirligi tashkil etildi.

Ozarbayjon Prezidentining 2013-yil 22-oktabrdagi Iqtisodiyot va sanoat vazirligini tashkil etish toʻgʻrisidagi buyrugʻiga binoan Ozarbayjon Iqtisodiyot va sanoat vazirligi Iqtisodiy rivojlanish vazirligi asosida tashkil etilishi kerak edi.

Ozarbayjon Prezidentining 2016-yil 15-yanvardagi buyrugʻi bilan respublika Iqtisodiyot va sanoat vazirligi asosida Ozarbayjon Iqtisodiyot vazirligi tashkil etildi.

2019-yil 23-oktabrda Ozarbayjon Respublikasi Iqtisodiyot vazirligining yangi tarkibi tasdiqlandi.

## Vazirlik faoliyatining yoʻnalishlari
Vazirlik Ozarbayjon Iqtisodiyot vazirligi toʻgʻrisidagi Nizomda belgilangan yoʻnalishlarda faoliyat olib boradi.
## Tuzilishi
Vazirlikning yangi tuzilmasi 2019-yil 23-oktabrda Ozarbayjon Prezidentining Farmoni bilan tasdiqlangan.
### Vazirlik vazirligi huzuridagi organlar
“Sumgayit Chemical Industrial Park” LLC

Ozarbayjon Respublikasi tadbirkorlikni rivojlantirish jamgʻarmasi

Kichik va oʻrta biznesni rivojlantirish agentligi

“Consumer Goods Expertise Center” LLC

“Baku Business Center” LLC

Iqtisodiy islohotlar ilmiy tadqiqot instituti
### Iqtisodiyot vazirligi tomonidan tashkil etilgan organlar
Ozarbayjon eksport va investitsiyalarni rivojlantirish jamgʻarmasi (AZPROMO)

“Azerlotereya” OJSC

“Ozarbayjon investitsiya kompaniyasi” OJSC

“Clean City” OJSC

“AzerGold” OJSC

“Azerkhalcha” OJSC

## Manbalar
Ozarbayjon Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi** () — Ozarbayjon Vazirlar Mahkamasi tarkibidagi Ozarbayjon Respublikasida sogʻliqni saqlash tizimini tartibga soluvchi davlat idorasi. Vazirlikni Oqtay Shiraliyev boshqaradi.
## Tarix
Sogʻliqni saqlash vazirligi 1918-yil 17-iyunda Fatalixon Xoyskiy boshchiligidagi Ozarbayjon Demokratik Respublikasi Vazirlar Kengashining farmoni bilan tashkil etilgan. Birinchi tayinlangan vazir Xudadat Rafibeyli boʻlib, u 1903-yilda Xarkov universitetini tugatgan va oʻsha paytda mamlakatdagi eng tajribali jarroh boʻlgan. Vazirlik shahar sogʻliqni saqlash boshqarmasi, sogʻliqni saqlash statistikasi, terapiya, qishloq sogʻliqni saqlash va veterinariya idoralarini oʻz ichiga olgan beshta boʻlimdan iborat edi. Tibbiy yordam aholiga bepul koʻrsatildi, rasmiylar yangi kasalxonalar, laboratoriyalar, dori-darmon omborlari qurishdi va tibbiy asbob-uskunalar sotib olishdi. Ozarbayjon Demokratik Respublikasining 23 oylik faoliyati davomida Ozarbayjonda 33 shifoxona faoliyat koʻrsatgan, ularning har birida 1 vrach, 2 feldsher, 1 ginekolog va bitta hamshira emlashni amalga oshirgan. Statistik maʼlumotlarga koʻra, har 75 ming fuqaroga bitta shifokor toʻgʻri kelgan. Ozarbayjon parlamenti tarkibiga 35 ta yangi shifoxona va 56 ta feldsherlik byurosi kiritildi. 1960-70-yillarda tibbiyot sohasi takomillashtirildi va aholiga yangi tez yordam xizmatlari ochildi. Vazirlik bugun Prezident Haydar Aliyev tomonidan 1998-yil 29-dekabrda imzolangan nizom asosida ishlaydi.

## Sogʻliqni saqlash vazirligining nizomi
Prezident farmoni 2006-yil 25-mayda Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyev tomonidan imzolangan boʻlib, unda Ozarbayjon Sogʻliqni saqlash vazirligi tuzilmasi va boshqa masalalar qamrab olingan. 1998-yil va 2005-yillarda qabul qilingan boshqa ikkita nizom 413-sonli yangi nizom qabul qilingandan soʻng bekor qilindi. Nizomga muvofiq vazirlik tuzilmasi taqdim etildi va raislik shtati 87 kishidan iborat boʻldi.
## Xalqaro munosabatlar
Mamlakatda sogʻliqni saqlashni takomillashtirish maqsadida Ozarbayjon Sogʻliqni saqlash vazirligi qator xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi va xorijiy mamlakatlar bilan tajriba almashadi.
### Islom hamkorlik tashkiloti
Ozarbayjon Sogʻliqni saqlash vazirligi IHTga aʼzo mamlakatlar bilan hamkorlik qiladi va sogʻliqni saqlash vazirliklari sessiyalarida qatnashadi. Sogʻliqni saqlash vazirliklarining uchinchi Islom konferensiyasi 2011-yil 29-sentabrda Qozogʻistonda boʻlib oʻtgan. Oʻtgan uch kunlik yigʻilishda sogʻliqni saqlash vaziri Oʻqtay Shiraliyev ham ishtirok etgan. Uchrashuvda 53 aʼzo davlatlardan sogʻliqni saqlash vazirlari va xalqaro tashkilotlar vakillari ishtirok etishdi.

## Manbalar
Samur oʻrmoni

**Samur oʻrmoni** (, ) — Dogʻiston, Rossiya va Ozarbayjonda joylashgan subtropik liana oʻrmon. Umumiy maydoni 220 kvadrat kilometr boʻlgan ushbu oʻrmon Dogʻistonning Magaramkentidan Ozarbayjonning Xachmaz viloyatigacha boʻlgan keng maydonni egallaydi. Uning nomini Samurchay deltasidan olgan.
## Geografiyasi
Dogʻiston Rossiyaning janubi-sharqiy qismida joylashgan boʻlib, uning maydoni 11200 gektarni tashkil qiladi. 7 qishloq aholi punkti va 3 harbiy obyekt mavjud. Ozarbayjonning Samur-Yalama milliy bogʻi 11 722,45 gektar maydonni egallaydi. Bu yerda 9-10 ta aholi punkti mavjud. Oʻrmonning bir qismi Kaspiy dengizi boʻyida joylashgan.
## Tabiati
Samur oʻrmoni - moʻtadil subtropik liana oʻrmoni, girkan tipidagi soʻnggi qoldiq oʻrmonlaridan biri. Unda minglab oʻsimlik turlari oʻsadi, ularning baʼzilari Rossiya Federatsiyasining Qizil kitobiga kiritilgan. Umurtqali hayvonlarning 450 ga yaqin turi, oʻn minglab umurtqasiz hayvonlar mavjud. 51 noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan qush turlari roʻyxatga olingan.

Quyida bir qancha noyob turlar:

**Oʻsimliklar:** yongʻoqli lotus, qanotli mevali lapina, sariq sternbergiya, uch metrli nektaroskodium, Shirvan orkisi, ofris gadfly va Kavkaz ofrisi.

**Umurtqasizlar:** uzun barmoqli va Kaspiy dengiz qisqichbaqasi, qushqoʻnmas qoʻngʻizi, uzun shoxli qoʻngʻiz, yorqin sariq qaldirgʻoch va yumshoq limon podalirii, qizil nuqta ayiq, shuvoqli bolivariya.

**Sutemizuvchilar:** Kavkaz otteri, oʻrmon mushugi, yevropa keng koʻzli oʻrmon mushugi

**Qushlar:** oq dumli burgut, yaltiroq ibis, jingalak pelikan, peregrin lochin, ilonxoʻr, oʻtloq va dasht choyshabari, qora laylak, flamingo, kamroq burgut, oq koʻzli oʻrdak, shiloklyuvka, sulton tovuqi va boshqalar.

**Sudralib yuruvchilar va amfibiyalar:** oʻrta yer dengizi toshbaqasi, qizil ilon, suriya sarimsogʻi

## Galereya

Tasvir:Самурский лес.jpg
Tasvir:47F9A546.jpg
Tasvir:AC6E6E2B.jpg
Tasvir:29E59A67.jpg


## Manbalar
Ozarbayjon Respublikasi Ichki ishlar vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Ichki ishlar vazirligi** () — Ozarbayjon hukumatining ichki ishlar vazirligi boʻlib, u mamlakatdagi tartib, xavfsizlik va tinchlikni saqlash uchun masʼuldir. Ozarbayjon ichki ishlar vaziri Ozarbayjon qurolli kuchlarining bosh qoʻmondoni, Ozarbayjon Prezidenti tomonidan tayinlanadi va lavozimdan ozod qilinadi.

Hozirgi ichki ishlar vaziri Viloyat Eyvazov.
## Tarix
Ichki ishlar vazirligi birinchi boʻlib Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hukumati huzurida 1918-yil 28-mayda mustaqilligini eʼlon qilganidan soʻng tashkil etilgan. Politsiya uchun masʼul boʻlgan davlat idorasi boʻlib, u Ozarbayjon davlat qurilishida juda muhim rol oʻynagan. Biroq 1920-yil 28-aprelda Ozarbayjon Sovet Ittifoqi tasarrufiga oʻtganida vazirlik SSSR Ichki ishlar vazirligi vakolatiga oʻtkazildi. Vazirlik xodimlari Ulugʻ Vatan urushi yillarida ajralib turganlar, ulardan 800 ga yaqini fashistlar Germaniyasiga qarshi jasorat va kurash uchun turli mukofot va medallarni olganlar.

1991-yil 18-oktabrda Ozarbayjon mustaqilligi tiklagandan soʻng vazirlik Ozarbayjon Respublikasi vazirligi sifatida qayta tashkil etildi. Ozarbayjon huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari togʻli Qorabogʻ mojarosi paytida urush olib borishdi, ulardan 932 nafari urush paytida halok boʻlishdi. Politsiya xodimlarining oltmish oltitasi Ozarbayjonning Milliy Qahramoni mukofotiga sazovor boʻldi, ulardan 86 nafari Ozarbayjon bayrogʻi va 247 nafari Ozarbayjon Respublikasining boshqa medallari va ordenlari bilan taqdirlandilar. 1992-yilda Ozarbayjon Xalqaro jinoiy politsiya tashkilotiga (Interpol) qoʻshildi va 1992-yil 24-noyabrda Ichki ishlar vazirligi tarkibida Interpol Milliy markaziy byurosi (NCB) tashkil etildi.

## Taʼlim muassasalari
### Politsiya akademiyasi
Ozarbayjon Ichki ishlar Xalq Komissariyati qaroriga binoan Politsiya akademiyasi 1921-yilda oddiy militsiya va qoʻmondonlarni tayyorlaydigan maktab sifatida tashkil etilgan. 1936-yilgacha Bokuda faoliyat yuritgan. Ushbu maktab oʻsha yili Bokuning Mardaken tumaniga koʻchirilgan. 1957-yilda Boku Militsiya maktabi SSSR Ichki ishlar vazirligining Boku shahridagi Oʻrta maxsus militsiya maktabiga aylantirildi. Maktab bitiruvchilariga ikkinchi darajali huquqshunosning diplomi topshirildi. Taʼlim maktabda ikki yil davom etadi.

1957-1961-yillar davomida maktab Gruziya, Dogʻiston, Kabardin-Balkariya, Oltoy, Irkutsk, Krasnodar, Kuybichev, Novosibirsk, Kemerovo, Saratov va boshqa oʻnlab shahar va mamlakatlar uchun mutaxassislar tayyorladi.
## Xalqaro munosabatlar
Ozarbayjon Ichki ishlar vazirligi Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa Ittifoqi, Yevropada Hamkorlik Xavfsizlik Tashkiloti, Yevropa Kengashi, Xalqaro Migratsiya Tashkiloti va Xalqaro Qizil Xoch Tashkiloti va boshqa xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar bilan yaqin hamkorlik aloqalarini oʻrnatmoqda.

Ushbu vazirlik, shuningdek, Qora dengiz iqtisodiy hamkorlik tashkiloti, Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti, GUAM va Janubi-Sharqiy Yevropada hamkorlik tashabbusi bilan yaqin hamkorlikni davom ettirmoqda.

## Manbalar
Kelajakka qaytish

***Kelajakka qaytish*** (inglizcha: Back to the Future) — 1985-yilda Universal Pictures tomonidan tarqatilgan Amerika Ilmiy fantastika filmi.

## Rollarda
* Michael J. Fox — Marty McFly
* Christopher Lloyd — Emmett „Doc“ Brown
* Lea Thompson — Lorraine Baines-McFly
* Crispin Glover — George McFly
* Thomas F. Wilson — Biff Tannen

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
* 
* 
* 
* *Back to the Future* essay by Daniel Eagan in Americaʼs Film Legacy: The Authoritative Guide to the Landmark Movies in the National Film Registry, A&C Black, 2010 , pages 788-789 https://www.google.com/books/edition/_/deq3xI8OmCkC?hl=en
Ozarbayjon Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy himoya qilish vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy himoya qilish vazirligi** () — Ozarbayjon mehnat bozori va aholini ijtimoiy muhofaza qilish tizimini nazorat qiluvchi Ozarbayjon Vazirlar Mahkamasi tarkibidagi vazirlik. Hozirgi vaziri Sahil Babayev ushbu lavozimga 2018-yil 21-aprelda tayinlangan.

## Manbalar
Ozarbayjon Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi** () — Ozarbayjon Respublikasida, Ozarbayjon tashqi siyosatini olib borish va loyihalashtirishga masul boʻlgan Vazirlar Mahkamasi darajasidagi hukumat agentligi.

## Tarix
Ozarbayjon Tashqi ishlar vazirligi 1918-yilda, birinchi Ozarbayjon Respublikasi davrida tashkil etilgan. Oʻsha davrda Ozarbayjon xalqaro miqyosda tan olingan va bir qator davlatlar bilan diplomatik aloqalar oʻrnatgan. 1918-1920-yillarda Armanistonda, Gruziyada, Turkiyada, Turkistonda vakillar faoliyat koʻrsatgan va tegishli ravishda Eronda va Kuban va Don hukumati davrida elchixona va vakolatxonalar faoliyat koʻrsatgan. Ozarbayjon Alimardan Topchubashov boshchiligida Parijdagi tinchlik konferentsiyasida vakolatxonasiga ega edi.

1920-yil aprel oyida bolsheviklar Ozarbayjonni bosib olganlaridan soʻng Tashqi ishlar vazirligi tugatilib, uning oʻrniga Ozarbayjon SSR Xalq tashqi ishlar komissarligi tashkil etildi. Xalq tashqi ishlar komissarligi, hatto u qadar jiddiy vakolatlarga ega boʻlmagan taqdirda ham, 1920-1922-yillarda xorijiy davlatlarda, shu jumladan Ozarbayjon SSRning oʻz elchisi Ibrohim Abilov boʻlgan Turkiyada maʼlum ikki tomonlama aloqalarni amalga oshirdi. Ozarbayjonning Xalqaro aloqalar boʻyicha komissarlari Nariman Narimanov va Mirza Dovud Husaynov edi. Ammo komissarlik Ozarbayjon SSRni Zakavkaziya SFSR tarkibiga qoʻshilishi bilan bekor qilindi.

Ikkinchi Jahon urushi oxiriga kelib, 1944-yilda Sovet hukumati Ozarbayjon SSR Xalq tashqi ishlar komissarligini qayta tikladi. 1946-yilda komissarlik Tashqi ishlar vazirligi (TIV) ga oʻzgartirildi. Ammo TIV hali ham jiddiy vakolatlarga ega emas edi. Ozarbayjon SSRning oxirgi tashqi ishlar vaziri Husaynaga Sadigov boʻlib, Ozarbayjon Respublikasi mustaqil boʻlgandan keyin tashqi ishlar vazirligini yetti oy davomida boshqargan.

Ozarbayjon mustaqilligini qoʻlga kiritgandan soʻng, TIV Ozarbayjon tashqi siyosatini ishlab chiqish va olib borish uchun masʼul boʻlgan Vazirlar Mahkamasi darajasidagi murakkab agentlikka aylandi.

## Diplomatiya kuni
Diplomatiya xizmati kuni, shuningdek Diplomatiya kuni deb nomlanuvchi kun Ozarbayjonda rasmiy kasb bayrami hisoblanadi. 2017-yildan beri Ilhom Aliyevning Ozarbayjon diplomatik xizmatlari xodimlarining kasb bayramini belgilash toʻgʻrisidagi buyrugʻiga binoan har yili 9-iyulda nishonlanadi.

## Diplomatik akademiya

Ozarbayjon Diplomatik Akademiyasi (ADA) 2006-yilda global yetakchilar va siyosatchilarni tayyorlash maqsadida ochilgan. 2014-yilda Prezident farmoni bilan universitetga aylantirilgan.

## Manbalar
Ozarbayjon Respublikasi Energetika vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Energetika vazirligi** () — Ozarbayjon Vazirlar Mahkamasi tarkibidagi Ozarbayjon Respublikasining sanoat ishlab chiqarish va energetika sohasidagi faoliyatini tartibga soluvchi davlat idorasi. Vazirlikni Parviz Shahbazov boshqaradi.
## Tarix
Vazirlik Prezidentning 2001-yil 18-apreldagi 458-sonli farmoniga asosan tashkil etilgan. Vazirlikning vazifalari va majburiyatlari Prezidentning 2001-yil 6-sentabrdagi 575-sonli farmonida belgilangan. Vazirlik toʻgʻrisidagi nizom Ozarbayjon parlamenti tomonidan 2006-yil 15-mayda tasdiqlangan. Keyinchalik, 2013-yil 22-oktabrda ushbu vazirlik tugatildi va uning faoliyati Prezidentning 3-sonli buyrugʻiga binoan shu kuni tashkil etilgan Energetika vazirligiga topshirildi. Ozarbayjon Energetika vazirligining reglamenti Prezidentning 2014-yil 11-apreldagi 149-sonli farmoniga binoan tasdiqlangan.
## Boshqa mamlakatlar bilan hamkorlik
### Germaniya
2018-yil 13-fevral kuni Ozarbayjon Energetika vazirligi Germaniya iqtisodiyotining Sharqiy qoʻmitasi vakillari bilan uchrashuv oʻtkazgan. Parviz Shahbazov Ozarbayjonning Germaniya bilan iqtisodiy va madaniy hamkorlik tarixi bundan 200 yil oldin, Vurtemberglik nemis Ozarbayjonga koʻchib kelganidan boshlanganini eslatib oʻtdi. Shuningdek, u Ozarbayjonda Germaniyada joylashgan 200 dan ortiq firma faoliyat koʻrsatayotganini taʼkidladi. Ushbu hamkorlikni rivojlantirishda “Uniper” kompaniyasi ham muhim rol oʻynaydi. Bu, shuningdek, Shahdeniz 2-bosqichidan Ozarbayjon va Germaniya iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash maqsadida muqobil energiyadan foydalanadigan gazni sotib oladigan kompaniyalardan biridir.
### Saudiya Arabistoni
2018-yil 16-yanvar kuni Parviz Shahbazov boshchiligidagi Ozarbayjon delegatsiyasi Saudiya Arabistoniga tashrif buyurdi. Ozarbayjon delegatsiyasi Salmon bin Abdulaziz al Saud bilan uchrashuv oʻtkazdi, unda energetika sohasidagi hamkorlik muhokama qilindi. Energiya, sanoat va tabiiy resurslar vaziri Xalid Abdulaziz Al Falih „Saudi Aramco“ kompaniyasining filiali Ozarbayjonda ishlashini aytib oʻtdi.
### Chexiya Respublika
Hozirda Ozarbayjon va Chexiya yangi vazirliklararo energetika kelishuvi ustida ishlamoqda. „Hujjatning mohiyati - Ozarbayjon neftini Chexiyaga yetkazib berishning strategik ahamiyatini taʼkidlash, shuningdek, muqobil energiya manbalarini (masalan, gidroenergetika va boshqa yashil energiya manbalarini) rivojlantirish boʻyicha hamkorlikni osonlashtirish va shart-sharoitlarni yaratish, ikkala mamlakatda ham energetik loyihalarda tadbirkorlik sub'ektlarini jalb qilish“, dedi Chexiya sanoat va savdo vaziri Tomas Xuner. Chexiya Respublikasida neft isteʼmolining uchdan bir qismini Ozarbayjon nefti tashkil etadi.
## Janubiy gaz yoʻlagi
Janubiy gaz yoʻlagi tufayli gaz Kaspiy mintaqasidan Yevropaga yetkaziladi. Gazning asosiy manbai Shoh Dengiz bosqichi 2 boʻladi. Ozarbayjon Energetika vazirligi BP bilan ushbu loyihani Kaspiy mintaqasida amalga oshirish uchun hamkorlik qiladi. Birinchidan, gaz Gruziya va Turkiyaga 2018-yilda yetkazib beriladi. Keyinchalik 2020-yilda gaz Yevropaga yetkazib berilishi kutilmoqda.

## Manbalar
AQShda kollejga qabul

**AQShda kollejga qabul** — bu mamlakatning kollejlari yoki universitetlaridan birida bakalavriat uchun oliy oʻquv yurtlariga kirish uchun ariza berish jarayonini anglatadi. Oʻrta maktabni tamomlagandan soʻng darhol kollejga tahsil olishni istaganlar uchun kollej izlash odatda oʻrta maktabning oʻn birinchi sinfidan boshlanadi, aksariyat faolliklar oʻn ikkinchi sinf davomida sodir boʻladi, garchi yuqori oʻrta maktab oʻquvchilari bu jarayonni koʻpincha oʻninchi sinf paytida boshlasalarda.

## Izohlar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Maxset Oʻtemuratov

**Maxset Oʻtemuratov**  () — qoraqalpogʻistonlik estrada xonandasi. „Nihol“ davlat mukofoti sovrindori (2001-yilda). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan artist unvoniga sazovor boʻlgan. Hozirda, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist va Qoraqalpogʻiston xalq artisti.

2020-yilda Nukus shahridagi Prezident maktabiga mahorat darslarini oʻtishga biriktirilgan. Shu yilning oʻzida, Ozodbek Nazarbekovning „Mendirman“ qoʻshigʻiga ishlangan klipda Chingizxon rolini ijro etgan.

## Hayoti
Maxset Keulimjaevich Oʻtemuratov 1978-yil 14-iyunda Nukus tumani Aqmang‘it qishlog‘ida oddiy oilada tug‘ilgan.

Otasi: Utemuratov Keulimzhai - 1940-yil 21-mart

Onasi: Utemuratova Oqsulu - 1946-yil 8-mart

1985-yilda Frunze nomidagi 1-o‘rta maktabga, 1990-yildan Berdaq nomidagi 21-o‘rta maktabda o‘qishni davom ettirib, 1995-yilda uni muvaffaqiyatli tamomladi.

1996-yilda Ajiniyoz nomidagi Nukus pedagogika institutining jismoniy madaniyat fakultetiga o‘qishga kirdi.

1996-1997 yillarda "Turan" KVN jamoasi rahbari etib saylangan. Shu yillardan boshlab uning ijodi boshlanadi.

1996-yilda marhum Zamira Xo‘janazarova xotirasiga bag‘ishlangan musobaqada faxrli 3-o‘rinni egalladi. Faxriy ustozlar e’tiborini qozonish katta sahnaga chiqadi.

1999-yilda universitetni muvaffaqiyatli tamomlab, iqtidorli bolalar bilan ishlash bo‘limi metodisti lavozimida ish boshladi.

2000-yilda Qoraqalpog‘iston tarixida ilk bor “Turon” jamoasi “Quvnoqlar va ziyraklar” musobaqasining Respublika bosqichida g‘oliblikni qo‘lga kiritib, oltin kubokni qo‘lga kiritdi.

Maxset Oʻtemuratov Qoraqalpog‘iston Jo‘qori Kengashining diplomi bilan taqdirlandi.

## Diskografiya

## Manbalar