open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melburn

**Melburn** – Avstraliyaning janubi-sharqiy qismidagi shahar. Viktoriya shtatining maʼmuriy markazi. Port-Fillip qoʻltigʻi sohilida. Aholisi 3,4 mln. kishi (1999); aholisining soni boʻyicha mamlakatda Sidneydan keyin 2-oʻrinda. Shaharga 19-asrning 30-yillarida asos solingan va Buyuk Britaniya bosh vaziri nomi bilan *Melburn* deb atalgan. 1901—27 yillarda Avstraliya Ittifoqi poytaxti.

Melburn – mamlakatning muhim sanoat, savdo-moliya va madaniyat markazi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning eng katta porti (yillik yuk ortib-tushirish 20 mln. t); chetga gʻalla, un, goʻsht, jun, meva chiqariladi, chetdan fosforit, neft keltiriladi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: kemasozlik va kema taʼmirlash, avtomobilsozlik, stanoksozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, toʻqimachilik, oziq-ovqat va koʻn-poyabzal. Neftni qayta ishlash, harbiy zavodlar bor. Shahar yaqinida qoʻngʻir koʻmir qazib chiqariladi. Universitet, Viktoriya Milliy muzeyi, Milliy galereya, Viktoriya kutubxonasi, konservatoriya, rasadxona, botanika bogʻi va boshqa bor. Melburnda 1956-yilda 16-Olimpiya oʻyinlari boʻlib oʻtgan.

## Manbalar
Melburn universiteti

**Melburn universiteti** — Avstraliyadagi yirik universitetlardan biri. 1853-yilda tashkil etilgan. Huquq, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, meʼmorlik, tabiiy fanlar, stomatologiya, iqtisodiyot va savdo, pedagogika., veterinariya, musiqa boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 23 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1855-yil tashkil etilgan)da 700 mingga yaqin asar saqlanadi.

## Manbalar
Melxior

**Melxior** (frans. ixtirochilari Mayo va Shorye nomidan) — misning nikel, temir va marganets bilan krtishmasi. Misnikel qotishmalar jumlasiga kiradi (qarang Mis qotiishalari). Mexanik xossalari yuqori, oddiy va dengiz suvida korroziyabardosh, issiklik va elektrni yaxshi oʻtkazadi, sovuklay-in va issikdayin mexanik ishlov berish oson. M.dan qoshiqlar, idishtovoqlar, tibbiyot asbob-uskunalari, aniq mexanika detallari, tangalar, kondensator trubalari va boshqa tayyorlanadi.

## Manbalar
Membrana

**Membrana** (lotincha membrana — qobiq, parda) — 1)texnikada — berk kontur (perimetr) boʻylab mahkamlangan yupqa yumshoq egiluvchan plastinka. Turlicha bosimli ikki boʻshliqni yoki ayrim boʻshliq (hajm)ni umumiy boʻshliq (hajm) dan ajratish, shuningdek, bosim oʻzgarishlarini chiziqli siljishlarga va, aksincha, aylantirish uchun moʻljallanadi. Metall (mas, folga, elinvar) va metallmas (rezina, mato va boshqalar) xillari bor. M. elektr yoki mexanik tebranishlarni tovush tebranishlariga va, aksincha, aylantirib beruvchi apparatlarning tarkibiy qismi. U manometrlarsa sezgir element, nasos larda zichlash qurilmasi sifatida, mikrofon, telefon va boshqa asboblarda ham qoʻllanadi; 2) elastiklik nazariyasida — kontur boʻylab mahkamlangan egiluvchan yupqa plastinka. Egilishga bikrligi nolga teng deb olinadi. Osma tizimlarda koʻtaruvchi element sifatida foydalaniladi. Mas, undan binoning osma yopmasi sifatida foydalanish mumkin. M. choʻzilmaydi deb qabul qilinadi, egilishi esa konturning qandayligiga qarab hisobga olinadi.

## Biologiyada
* Hujayra membranasi
** Postsinaptik membrana
* Plazmatik membrana
* Yadro membranasi
* Membran (artropod ekzoskeletasi)
* Bazal membrana
* Epiretinal membrana

## Fizikada
* Mexanik membrana
* Sunʼiy membrana
* Qisman oʻtkazuvchan membrana
* Trek membrana

## Texnikada
* Xavfsizlik membranasi
* Gidroakkumulyator membranasi
* Polivinilxlorid membranalar
* Polimer elektrolitik membranalar
* Patefon membranasi

## Yana qarang
* Membrana mato
* Membranafon

## Manbalar
Melngaylis Emilis

**Melngaylis Emilis** [1874.3(15).2, hozirgi Riga tumani — 1954.20.12, Riga] — latish kompozitori, dirijyor va fol-klorshunos. Zamonaviy milliy musiqa yirik namoyandasi. Latviya xalq artisti (1945). Peterburg konservatoriyani tugatgan (1901). 1901—06 yillarda musiqa jurnalisti, 1906—18 yillar Toshkentda yashab, chet tillardan dare bergan. Rigadagi Qoʻshiq bayrami (1911 — 13), Latviya Qoʻshiq bayramlari (1926—38)ning tashkilotchisi va bosh dirijyori, Latviya kompozitorlar uyushmasi asoschilaridan (1923) va boshqaruvi raisi (1944—48), Latviya konservatoriyasi professor (1944-yildan). Latish xalq qoʻshiqlarini yigʻib, ulardan 4500 tasini nashr etgan ("Latish musiqiy folklori materiallari", 1—3 j., 1951—53), koʻplarini zamonaviy polifoniya vositalaridan foydalanib, xor uchun oʻziga xos uslubda qayta ishlagan.

## Manbalar
Membranali nasos

**Membranali nasos**, diafragmali nasos — porshen vazifasini egiluvchan plastina —membrana bajaradigan nasos; membrananing chetlari mahkamlanib, richagli mexanizm yoki muhitning oʻzgaruvchan bosimi taʼsirida egiladi. Diafragma bir tomonga egilganda suyuklik soʻriladi, ikkinchi tomonga egilganda esa suyuklik haydaladi. Membranali nasos suv, kimyoviy jihatdan faol moddalarni va yengil alangalanadigan suyuqliklarni uzatishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Membranofonlar

**Membranofonlar** (lot. membrana — yupqa pust, parda va fon) — musiqa cholgʻulari turi; tovush manbai sifatida doirasimon asosga qoplangan hayvon (buzoq, echki va boshqalar) terisi yoki (baliq) pufagi, shuningdek, sunʼiy (sintetik) pust ishlatiladi. Anik, balandlikka ega boʻlmagan tovushlar, asosan, pardani koʻl, barmoklar yoki maxsus tayoqchalar bilan urish natijasida yoki uni ishqalanish jarayonida chiqadi. Shuning uchun M.ni baʼzida urma musiqa cholgʻulari ham deyishadi. M.da koʻproq turli usullar, darak beruvchi ritmik iboralar chalinadi. M. turli shakl va koʻrinishlarga ega boʻlib (oddiylardan — buben, baraban, murakkab tuzilishdagi cholgʻulardan — litavra va boshqalar), ayniqsa, Sharq madaniyatida keng rivoj topdi (doyra, dovul, nogʻora, tabla, chindovul va boshqalar).

## Manbalar
Memorandum

**Memorandum** (lotincha: memorandum — esda tutmoqlik) — 1) diplomatik hujjat; biror davlatning diplomatik yoʻl bilan muhokama qilinishi lozim boʻlgan masalalar yuzasidan uz nuqtai nazarini bayon qilib yozgan nomasi. Odatda, notaga ilova qilinadi yoki boshqa mamlakat vakiliga shaxsan topshiriladi; 2) savdo tizimida hisobkitob, qarzdorlik bilan bogʻliq boʻlgan xat; 3) biron masala boʻyicha bildirishnoma, xizmat maʼlumotnomasi.

## Manbalar
Memorial lavha

**Memorial lavha** (lotincha memorialis — yodgorlik) — yozuv bitilgan (baʼzan tasvirli) metall, marmar, granit taxta; yodgorlik. Mamlakat, shahar tarixi va mashhur shaxslar hayotidagi muhim voqea va sanalarni abadiylashtirish maqsadida yaratilib, odatda, binolar devoriga oʻrnatiladi. 

## Manbalar
Memorial muzeylar

**Memorial muzeylar** - muhim tarixiy voqealar, davlat, siyosat, jamoat va harbiy arboblar, fan, adabi-yot va sanʼat namoyandalariga bagʻishlangan muassasa, muzeylar. Memorial muzeylar, odatda, davlat tomonidan muhofaza qilinayotgan yodgorlik majmualari (voqea boʻlib oʻtgan joylar, mashhur kishilar hayoti va faoliyati bilan bogʻliq uylar, Memorial muzeylar toʻplamlari va shahrik.) negizida barpo etiladi. Memorial muzeylarning tarixiy holatini toʻliq saqlagan ansambl (mas, Tosh-kentdagi Gʻafur Gʻulom uy-muzeyi va boshqalar), ilmiy rekonstruksiya qilingan (mas, Samarqanddagi Ulugʻbek muzeyi va boshqalar), ayrim toʻplamlar asosida tashkil topadigan turlari bor. Memorial muzeylar nodir moddiy, tasviriy va yozma manbalarni saqlaydi, oʻrganadi, ularni tashviq qiladi, madaniy-maʼrifiy va ilmiy ishlar olib boradi, yoʻl koʻrsatkichlar va shahrik.ni nashr etadi.

Oʻzbekiston hududida Ulugʻbek, Sadriddin Ayniy (Samarqand), Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qodiriy, Yunus Pajabiy, Tamaraxonim, M. Turgʻunboye-va (Toshkent) va boshqalarning Memorial muzeylar i bor.

Xorijiy mamlakatlarda Buxenvald, Osvensimdagi fashizm qurbonlari yodgorliklari Memorial muzeylar, Stratford-on-Eyvon shahridagi Shekspir, Veymardagi I. V. Gyote va boshqa Memorial muzeylar mashhur.

## Manbalar
Memuar

**Memuar** (frans. memoire — xotira, esdalik), yodnoma, esdalik — real voqeahodisalar ishtirokchisi yoki guvohining oʻtmish haqidagi xotira asari. M. uchun voqeaning birinchi shaxs nomidan bayon qilinishi, voqealar va faktik materiallarning koʻpligi, mu-allifning tasvir obʼyektiga subyektiv munosabatining oʻziga xos shaklda namoyon boʻlishi harakterlidir. M.da real voqealar majmuasi, koʻpincha, siyosiy xronika, biofafik va ilmiy ahami-yatga ega materiallar bilan uzviy bogʻlanib ketadi; unda badiiy asarlarga xos syujet usullari kam ishlatiladi. Ammo muallif tasviriy vositalardan oʻrni bilan foydalanadi.

M.ning ilk namunalari antik adabiyotda miloddan avvalgi yaratilgan. Oʻrta asrlar, Uygʻonish va keyingi davrlarda M.ning xilma-xil turlari paydo boʻldi. M. yaratish Sharq adabiyotida qad. anʼanalarga ega. Nosir Hisravnchnt "Safarnoma", Zayniddin Vosifiynnng "Badoye ul-vaqoye", Boburning "Boburnoma" asarlari M. ning namunalaridir.

M.larning tarixiy hujjat sifatidagi qimmati ularga xos qilib olingan voqealarning mohiyati, bayonining izchil va anikligi bilan belgilanadi. Turmushning turli vositalari, xalq urf-odatlarining aniq tasvir etilishi jihatidan M.lar etnografiya uchun ham muhim manbadir.

## Manbalar
Menam pasttekisligi

**Menam pasttekisligi** - Hindiston yarim oroldagi pasttekislik, Menam-Chao-Praya daryosi havzasida, Tailand hududi. Jan. Xitoy dengizining Siyom qoʻltigʻiga tutash. Uzunligi 500&nbsp;km, eni 200&nbsp;km gacha. Maydoni 100 ming km². Relyefi shim.da sertepa, jan.da yassi tekislikdan iborat. Tektonik botiqda joylashgan boʻlib, yer yuzasi allyuviy yotqiziqlar bilan qoplangan. Dare va sugʻorish kanallari, botqoqlik koʻp. Iqlimi subekvatorial, mussonli ikdim. Yillik yogʻin 1000–1300&nbsp;mm. Tabiiy oʻsimliklari mussonli barg toʻkuvchi oʻrmonlar va butazorlardan iborat. Dare deltasida mangra oʻrmonlari, palma plantatsiyalari bor. Passtekislikning katta kismiga sholi ekiladi. Menam pasttekisligi Tailandning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan va aholi zich hududi.

## Manbalar
Melilit

**Melilit** (yun. meli — asal va lithos — tosh) — silikatlar sinfiga mansub jins hosil qiluvchi mineral; okermanit-gelenit izomorf qatorining aʼzolaridan biri. Kimyoviy tarkibi: (Sa, Na)2 (Mg, Al) [(Si, Al)2 O7]. Qoʻshimchalari Mn2+, Fe2+. Taxtachasimon va qisqa ustunsimon. Tetragonal sistemada kristallanadi. Rangi och sariq, rangsiz. Asosan, donador agregat holida uchraydi. Qattikligi 5—6; zichligi 3,0— 3,3g/sm3. Bazalt, olivinitlarda, gab-broning ohaktosh va ishqorli jinslar bilan kontaklarida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida (Gʻovasoyda) skarnmagnetit jinslar va rudalarda topilgan.

## Manbalar
Menam-chao-praya

**Menam-chao-praya**, Menam, Chaupxraya — Hindiston yarim oroldagi dare, Tailandsa eng katta. Uzunligi 1200&nbsp;km (eng katta irmogʻi — Ping daryosi bilan 1500&nbsp;km), havzasining maydoni 150 ming km². Irmoklari mamlakat shimolidagi Kxuntxan tizmasidan boshlanadi. Menam payettekisligidan oʻtib, Janubiy Xitoy dengizining Siyom qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Musson yomgʻirlaridan suv oladi. Yoz oylarida toʻlib oqadi. Quyi oqimida oʻrtacha suv sarfi 2700 m³/sek. Daryodan sugʻorishda, yuqori qismida yogʻoch oqizishda foydalaniladi. Quyilish joyidan 400&nbsp;km, suvi koʻpayganda 700&nbsp;km masofada (Uttaradit shahrigacha) kema qatnaydi. Baliq ovlanadi. M. deltasida Bangkok va Ayut-txaya shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Mengirlar

**Mengirlar** (bretancha ten — tosh hir — uzun) — jez va ilk temir davrida marhumlar xotirasiga qoʻyilgan megoligpik inshootlarning bir turi. Uzun tosh ustunlardan iborat boʻlib, yerga tik holda oʻrnatilgan. Balandligi 4–5 m dan to 20 m gacha (Frans iyada boʻyi 20 m, ogʻirligi 300 tonnaga yaqin M. bor). Baʼzan M. uzun yoʻlak yoki halqasimon toʻsiq shaklida joylashtirilgan (qarang Karnak, Kromlex), M., koʻpincha, dolmenlar bilan birga uchraydi. Har bir tosh har bir marhumga alohida atab qoʻyilgan. Qazish vaqtida M. ostidan kul, sopol idish siniqdari va hayvon suyaklari topilgan.

## Manbalar
Mengli Geray I

**Mengli Garay I** (, 1445 – 17-aprel 1515) – Qrim xoni (1468—1515). Garaylar sulolasidan. Qrim xonligi asoschisi Hoji Garayning kichik oʻgʻli. Taxtga Hoji Garayning katta oʻgʻli Nur Davlat oʻtirishi kerak edi, lekin mahalliy xalq va Kafa shahridagi genuyalik kolonistlar Mengli Garayni qoʻllab-quvvatlashgani uchun u taxtni egallagan. Hoji Garay davrida Qrim xonligi Oltin Oʻrdadan uzil-kesil ajralib chiqqan (1443), ammo Mengli Garay davrida Usmonli imperiyasiga qaram boʻlib qolgan (1475-yildan). Mengli Garay Katta Oʻrda xoni Ahmad va uning oʻgʻillari bilan uzoq muddat urush olib borgan. Turk sultoni va Moskva knyazi Ivan III bilan doʻstona munosabatlari tufayli 1502-yilda Katta Oʻrda ustidan gʻalaba qozongan. Mengli Garay Polshaga qarshi urushgan va Turkiyaning Moldaviyaga qarshi urushida qatnashgan. Mengli Garay hayotining oxirlarida uning oʻgʻillari Rus yeriga bir necha marta talonchilik yurishlari uyushtirgan.

## Manbalar
Mendeleviy

**Mendeleviy** (Mendelevium), Md -davriy sistemaning III guruhiga mansub sunʼiy radioaktiv kimyoviy element; aktinoidlarta kiradi. Tartib raqami 101. Barqaror izotoplari yoʻq. Massa soni 247—252, 254—260 boʻlgan 13 ta izotopi maʼlum. Oksidlanish darajasi +1, +2, +3 (eng barkaror); ion radiusi Md3+ boʻyicha 0,0934&nbsp;nm. A. Gi-orso, G. Siborg va boshqa amerikalik olimlar 1955-yilda eynshteyniy 253Es ni os zarralar bilan nurlantirish natijasida ilk bor M.ning dastlabki atomlarini (hammasi boʻlib 17 atom miqdorda) ajratib olganlar. M.ning eng uzoq mavjud boʻluvchi izotopi 258Md 1967-yilda AQShda olingan. D. I. Mendeleyev sharafiga atalgan. Eng uzoq mavjud boʻluvchi izotoplari: 25SMd (T1/2=56 sutka, a-nurlanuvchi), 26OMd (T1/2=32 sutka), 257Md [T1/2=5,0 soat, elektron ushlashi (90%), a- nurlanuvchi (10%)] va 256Md [T =75 min, elektron ushlashi (90%), a-nurlanuvchi (10%)].

## Manbalar
Dmitriy Mendeleyev

**Mendeleyev Dmitriy Ivanovich** (1834.27.1 (8.2), Tobolsk — 1907.20.1 (2.2), Peterburg (hozirgi Sankt-Peterburg)) — rus kimyogar olimi va pedagogi. Peterburgdagi Bosh pedagogika instituti fizika matematika fakultetining tabiiy fanlar boʻlimini tugatgan (1855). 1856-yilda Peterburg universitetida magistrlik dissertatsiyasini yoqlaydi. 1859—1861 yillarda Gelderberg shahriga ilmiy xizmat safariga yuboriladi. Mendeleyev bu yerda Gelderberg universitetining R. V. Bunzen boshchiligidagi laboratoriyasida ishlaydi. 1861 yilda „Organik kimyo“ darsligi chop etiladi. 1865-yilda doktorlik dissertatsiyasini yoqlaydi va Peterburg universitetining professori, 1876 yildan Peterburg FA muxbir aʼzosi qilib saylanadi. 1893-yilda Mendeleyevning tashabbusi bilan Oʻlchov va tarozi namunalari deposi Oʻlchov va tarozilar bosh palatasiga aylantiriladi. Mendeleyev. umrining oxirigacha shu ishda boshqaruvchi (direktor) boʻlib ishlaydi.

M.ning ilmiy faoliyati keng va koʻp qirrali boʻlib, eng asosiylari kimyo, kimyotexnologiya, fizika, metrologiya, meteorologiya, iqtisod va boshqalarga oid. Kimyoviy elementlar davriy qonunining kashf qilinishi — Mendeleyevning buyuk xizmatidir (qarang Mendeleyev davriy sistemasi). M. eritmalarning kimyoviy („gidrat“) nazariyasini ishlab chiqdi, kritik trani(kritik temperatura?) kashf qildi (1860). Bir mol ideal gaz uchun bosim, hajm va temperatura orasidagi bogʻliqlikni ifodalovchi holat tenglamasini (Klapeyron — Mendeleyev tenglamasi(qaysi biri toʻgʻriroq?)) hisoblab topdi (1874). Koʻmirni yer ostida gazga aylantirish gʻoyasini ilgari surdi (1888). Tutunsiz poroxning yangi tarkibini topdi (1890) va uni ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi.

Moskva kimyotexnologiya instituti va Tobolsk pedagogika instituti Mendeleyev nomiga qoʻyilgan. Shimoliy Muz okeanidagi suv osti tizmasi, Kunashir orolidagi (Kuril orollari) soʻnmagan vulkan, Oydagi krater, mendeleyevit minerali M. sharafiga atalgan.

1955 yilda Amerika olimlari (G. Siborg va boshqalar) sintez qilgan 101-elementni Mendeleyev sharafiga mendeleviy (Md) deb atadilar.

## Adabiyotlar
* Makarenya A. A., Filimonova I. N., Karpilo N. G., D. I.Mendeleev v vospominaniyax sovremennikov, 2 nashr, M., 1973.

## Havolalar
Menandr

**Menandr** (*Menandros*; miloddan avvalgi 343— 291) — yunon dramaturgi. Ellinizm davri adabiyotining yirik vakili. Menandr Afina hayotining ijtimoiy va siyosiy masalalaridan koʻra insonning shaxsiy turmushi manzaralarini kengroq yoritishga intilgan. 100 dan ortiq komediyasidan bizgacha saqlangan „Hakim sudi“, „Qirqilgan soch“, „Samoslik ayol“ va boshqa asarlarida qahramonlarning ichki dunyosi, dard-u alamlari, sevinch va shodliklari tasvirlangan. Menandr davrning ilgʻor falsafiy qarashlari mavqeida turib, umuminsoniy masalalarga oid ijobiy fikrlarni bayon etgan, jafokash qullarning aql-idrok va tadbirkorlikda oʻz xoʻjayinlaridan yuksakligini koʻrsatgan. Menandr ijodi keyingi davrlar dramaturgiyasi rivojiga katta taʼsir qilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Mendeleyev davriy qonuni

**Mendeleyev davriy qonuni** - kimyoning asosiy qonuni boʻlib, elementlarning xossalari ularning atom massalariga davriy ravishda bogʻliq ekanligini, yaʼni elementlarni atom massalari boʻyicha oʻsish tartibida joylashtirilganda, ularning xossalari maʼlum bir davriylik bilan takrorlanib turishini ifodalaydi. 

Bu qonun elementlarni toʻgʻri joylashtirish, boʻshliqlar toʻldirish va yangi elementlarni bashorat qilish imkonini bergan (qarang Mendeleyev davriy sistemasi) , keyinchalik atom tuzilishi ochilishi bilan oʻzgartirilgan.

**Qonunning asosiy mohiyati**

* Elementlar ularning atom massalariga koʻra oʻsish tartibida joylashtirilganda, xossalari (kimyoviy va fizik) davriy ravishda takrorlanadi.
* Davriy jadvalda joylashgan elementlarning guruhlari bir xil tashqi elektron qobigʻi boʻlgan elementlardan iborat boʻlib, ular oʻxshash kimyoviy xossalarga ega.

**Mendeleyev davriy qonunining muhimligi**

* **Elementlarni toʻgʻri joylashtirish**: Mendeleyev oʻz davriy jadvalini yaratdi va bu orqali ungacha boʻlgan jadvallarda bir nechta elementlarni oʻz joyidan notoʻgʻri joylashtirganini aniqladi va ularni toʻgʻri tartibga solishga yordam berdi.
* **Boʻshliqlar bashorati**: Jadvalda boʻsh joy qoldirib, yangi topilishi kutilayotgan elementlarning xossalarini bashorat qildi. Keyinchalik bu elementlar topilganida, ularning xossalari bashoratga mos kelgan.
* **Keyinchalik rivojlanish**: Atom tuzilishi ochilgandan soʻng, atom massasining oʻrniga atom raqami muhimroq boʻlib chiqdi, shundan soʻng Mendeleyev qonuni atom raqamlariga koʻra oʻzgartirilgan davriy qonunga aylandi.

## Manbalar
Menger Karl

MENGER (Menger) Karl (1840.23.2, Nenst-Sandets, Polsha — 1921.27.2, Vena) — avstriyalik iqtisodchi, iqtisodiy tafakkurda avstriya maktabi asoschisi, chegaralangan naflilik nazariyasi asoschilaridan biri. Vena universiteti professor (1879—1903). M.ning iqtisodiy nazariyasi individualizm asosiga qurilgan. U iqtisodiyot fanining asosiy vazifasi yakka xoʻjaliklar rivojlanish qonunlarini oʻrganish, individlarning talablarini qondirish yoʻllarini tadqiq etishdan iborat, deb qaraydi. M. oʻzining "Iqtisodiy siyosat arboblari" (1871) asarida klassik maktab vakillarining qiymatning mehnat nazariyasiga qarshi qimmat (qadriyat) nazariyasini ilgari surdi. Unga koʻra, tovarning narxi haridorlar va sotuvchilarning subyektiv ba-holashi natijasidir, mehnat sarflari "qadriyat kattaligi bilan bevosita aloqador emas".

## Manbalar
Gregor Mendel

**Gregor Johann Mendel** (Řehoř Jan Mendel; 20-iyul 1822, hozirgi Ginchitse, Chexoslovakiya — 6-yanvar 1884, hozirgi Brno, Chexiya) — chex olimi, irsiyat toʻgʻrisidagi taʼlimot asoschisi. Bu taʼlimot uning sharafiga mendelizm deb ataladi. Vena untida erkin tinglovchi boʻlib, fizika, botanika, paleontologiya va analitik kimyoni oʻrgangan (1851—53). Noʻxatning 22 navida duragaylash boʻyicha tajriba olib borgan (1856-63). Mendel oʻz tajribalari natijasini tabiatni oʻrganuvchilar Bryunn jamiyati "Asarlari"da chop ettirgan (1866). U chatishtirilgan oʻsimliklar belgilarining duragay avlodlarida namoyon boʻlishini kuzatish orqali ayrim belgilarning mustaqil irsiylanishini aniqlagan. Bu qonuniyatlar irsiylanish toʻgʻrisidagi taʼlimotga asos boʻldi va Mendel qonunlari deb atala boshladi. Mendel kashfiyotiga uning hayotida eʼtibor berilmagan. 1900-yilda botanik olimlar: nemis K. Korrens, golland X. De Friz va avstriyalik E. Chermak birbiridan mustaqil holda Mendel kashf etgan qonunlarni qayta ochishdi.

## Manbalar
* Opiti nad rastitelnimi gibridami, M., 1965.
Felix Mendelssohn

**[[Felix Mendelson|''Felix'']] Mendelssohn** (1809.3.3, Gamburg - 1847.4.11, Leypsig) — nemis va yaxudi kompozitori, dirijyor, organchi, musiqa jamoat arbobi. Musiqiy romantizmtnt yirik namoyandasi. Bolalik davridan virtuoz pianinochi sifatida shuhrat qozongan. Uning ijodiy tafakkuri shakllanishiga M.lar oilasi bilan yaqindan tanish boʻlgan I. Gyote, G. Gegel, G. Geyne, aka-uka Gumboldtlar taʼsir oʻtkazishgan. 1820—30 yillari Italiya, Shveysariya, Parij va Londonda yashab ijod qilgan. Dyusseldorfdagi musiqa festivali direktori (1833—36), Leypsigdagi Gevandxauz orkestrining bosh dirijyori (1836— 45), Leypsig konser-vatoriyasining asoschisi (1843). Deyarli barcha janrlarda ijod qilgan M. romantik simfoniya (5 ta simfoniya, 1824—42), programmali konsert uver-tyurasi ("Yozgi tundagi tush", 1826 va boshqalar) janrlariga asos solgan. Skripka va orkestr uchun (1844), 2 ta fortepiano va orkestr uchun (1831, 1837) konsertlari, "Soʻzsiz qoʻshikdar" (1832— 45) fortepiano asarlari, "Pavel" (1836) va "Iliya" (1847) oratoriyalari mashhur. Romantizm va klassitsizm anʼanalarini mujassam etgan M.ning ijobiy uslubi oʻzining xalqchilligi, nozik did va samimiyligi, folklor qoʻshiklariga xos ohangdorligi, shakllarning mukammalligi, garmoniyaning ravshanligi, orkestr boʻyoklarining nafisligi bilan ajralib turadi. Hozirda M.ning "Yozgi tundagi tush" asaridagi "Toʻy marshi" nikoh marosimlarida albat asar sifatida ijro etilmoqda. 1874—77 yillari (36 jilddan iborat) barcha asarlari Leypsigda toʻla nashr etilgan.

## Manbalar
Mendosa Pedro

MENDOSA (Mendoza) Pedro (14871537) — ispan konkistadori, Argentina hududini (La-Plata havzasi) birinchi boʻlib istilo qilganlardan biri. 1536-yil (boshqa manbalarga kura 1535-yil) Buenos-Ayres shahriga asos solgan. M.ning mamlakat ichkarisi tomon yurishni davom ettirishi va Parana daryosi boʻylaridagi yerlarni egallab olishga boʻlgan urinishi muvaffaqiyatsiz chiqib, indeyslarning qattiq qarshiligiga uchragan. M. Ispaniyaga qaytish chogʻida yoʻlda vafot etgan.

## Manbalar
Menejer

**Menejer** (inglizcha: manager – boshqaruvchi)

1) korxona va kompaniya egalari boʻlmagan, maxsus tayyorgarlik koʻrgan, boshqarishning qonun-qoidalarini chuqur biluvchi malakali mutaxassis – yollanma boshqaruvchi.

2) rivojlangan mamlakatlarda kompaniya, firma, korxona, bank, moliya muassasalarining ijroiya hokimiyatga ega boʻlgan boshqaruvchi, direktor, rahbar, mudir, maʼmuriy boshqaruvchi kabi rahbar xodimi.

3) obligatsiya zayomlari chiqarish (emissiya) va uni kapital bozorida oʻtkazish bilan shugʻullanuvchi bank sindikatlari rahbar guruxlari ishtirokchisi. Menejer rivojlangan mamlakatlarda maxsus ijtimoiy qatlamni tashkil qiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida Menejer xizmati ishlab chiqarishda va tovarlar muomalasini uyushtirishda zarur omil boʻlib qoladi.

## Manbalar
Menzula

**Menzula** (lot. mensula — stolcha) — joyning topografiya plani va xaritasini grafik usulda olish uchun dala sharoitida qoʻllaniladigan chizmachilik stolchasi. M. toʻrtburchak shaklli taxtaplanshetdan, taglik hamda shtativ (3 oyoq)dan iborat (rayem). Azimut boʻyicha oriyentirlash uchun planshetni oyoq 3 ning vertikal oʻqi atrofida 360° ga burish mumkin. Planga olish natijasini birdaniga shartli belgilar bilan chizib tasvirlab borish uchun M. taxta planshetiga sifatli chizmachilik qogʻozi (vatman) mahkamlanadi. Unga kipregel yordamida joyning plani chiziladi. Bu plandan xarita (ayniqsa, harbiy xarita) tuzishda ham foydalaniladi. M. va kipregel bilan bajariladigan topografik sʼyomka menzula sʼyomkasi deyiladi.

## Manbalar
Menzula syomkasi

**Menzula syomkasi** - topografik sʼyomka turlaridan biri; menzula va kipregel yordamida bajarilib bevosita dalada chizib boriladi. Buning uchun dastlab sifatli chizma qogʻozga sʼyomka asosi nuqtalarining koordinatalari boʻyicha tushirilib, qogʻoz menzula taxtasiga mahkamlanadi. Keyin joyda bu nuqtalarda menzula ketma-ket oʻrnatilib, joy tafeilotlari va relyefi sʼyomka qilinadi. Planga tushiriladigan nuqtalar (obʼyektlar) gacha masofa va nisbiy balandliklar kipregel bilan oʻlchab aniqpanadi. Ular sʼyomka masshtabida qogʻozga (planga) oʻlchab tushiriladi. Shu joyni oʻzida relyef ham gorizontallar bilan tasvirlab boriladi. Menzula sʼyomkasi natijasi boʻlib maxsus shartli belgilar asosida qalamda chizilgan topografik planni asli xizmat qiladi. Menzula sʼyomkasi kichik maydonlarning yirik masshtabdagi sʼyomkasini bajarishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Mening mulkim

**Mening mulkim** ("Chastnaya sobstvennost") — haftalik iqtisodiy gazeta. Kichik va oʻrta biznes subʼyektlari, aksiyadorlar, bank xodimlari, ishbilarmonlarga moʻljallangan, Toshkent shahrida oʻzbek va rus tillarida nashr etiladi. 1994-yil mart oyidan chiqa boshlagan. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatasi, "Biznes-fond", Qimmatli qogʻozlar bozorini boshqarish va muvofiklashtirish markazi, Koʻchmas mul k birjasi, "Madad" sugʻurta agentligi, "Tadbirkorbank", "Zamin" banki, Oʻzbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi, "Zakovat" fondi va boshqa Gazetada "Biznes ishi" (normativ — huquqiy hujjatlar, qonunchilik hujjatlariga sharhlar), "Tovarlar va narxlar" (birja, kichik va oʻrta xususiy biznes, tadbirkorlar uchun birja, chakana va ulgurji bozordagi narxlar axborotnomasi), "Qimmatli qogʻozlar bozori" (aksiyalar, obligatsiyalarni korporativ boshqarish, hisobga olish, sotish masalalari), "Biznes-amaliyot" (tovarning ichki va tashqi bozordagi harakati), "Bank va mijoz", "Investor yon daftaridan" kabi ruknlari bor. Gazeta 4—3 bichimda 16 sahifada chiqadi. Bosh muharrir M. P. Reznikova. Adadi 2250 nusxa (2003).

## Manbalar
Meningit

**Meningit** ( →  — „miya pardasi“) — bosh miya va orqa miya pardalarining yalligʻlanishi, mikroorganizmlar qoʻzgʻatadi (qarang: Miya pardasi). Bakterial virusli yoki qoʻziqorinli boloshi mumkin. Mustaqil kasallik sifatida paydo boʻladigan birlamchi va asoratlar tufayli yoki infeksiya yuqishi, masalan, oʻrta quloq, burun yondosh boʻshliqlarining yalligʻlanishi, gripp, qizamiq, tepki, sil, zaxm oqibatida kelib chiqadigan ikkilamchi meningit farqlanadi. Meningit qoʻzgʻatuvchilariga (virusli, bakterial, zamburugʻli; sil, zaxm meningiti va boshqalar), kechishiga (oʻtkir, oʻrtacha oʻtkir va surunkali meningit), orqa miya suyuqligininh (likvorning) oʻzgarishiga qarab (yiringli va seroz meningit) ajratiladi. Chivin va kanalar yuqtiradigan infeksion kasalliklarda (ensefalitda, meningoenefalitda) ham meningit kuzatiladi. Infeksiya meningit bilan ogʻrigan bemor yoki bakteriya tashib yuradigan „sogʻlom“ kishilardan (ular bilan soʻzlashganda, oʻpishganda, bemor aksirganda, yoʻtalganda), aksari yuqori nafas yoʻllari yalligʻlangan bemorlardan yuqadi. Kattalarga nisbatan yosh bolalar koʻproq kasallanadi. Aksariyat kech kuz, qish va erta bahorda uchraydi. Kasalllk toʻsatdan boshlanadi, harorat 38—40 °C ga koʻtariladi, badan uvishadi, bemor tez-tez qayt qiladi (ovqat yesa-yemasa ham), bezovtalanadi. Meningitning shakliga qarab klinik belgilari xilma-xil boʻladi, lekin ularning barchasiga xos ayrim alomatlar mavjud; qattiq bosh ogʻrigʻi, bosh va boʻyin muskullarining tortishishi natijasida bemornig boshi orqaga engashgan boʻlib, oldinga ega olmaydi, oyoqlari bukilib qoladi. Baʼzan bemor alahlaydi, talvasa tutishi ham mumkin, tashqi taʼsirotlarga (kuchli yorugʻlik, qattiq tovush va hokazolarga) taʼsirchan boʻladi.

Meningit hamisha shiddat bilan boshlanmaydi. Ikkilamchi meningit asta-sekin avj oladi; darmon quriydi, bosh ogʻriydi. Agar biror yuqumli kasallik qoʻshilsa, bemorning umumiy ahvoli ogʻirlashadi va yuqorida sanab oʻtilgan klinik belgilar rivojlanadi.

Meningitning hamma xilida bemorni darhol vrachga koʻrsatib, albatta, kasalxonaga yotqizish kerak. Davo oʻz vaqtida boshlansa bemor batamom sogʻayib ketadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisini tashib yuruvchilar topilsa, jamoadan ajratiladi va davolanadi.

Oldini olish uchun quloq, tomoq va burun boʻshligʻining yalligʻlanish va yiringli kasalliklarini oʻz vaqtida davolash lozim.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Meningokokk

**Meningokokk** (yun meninx, raeningos — miya qobigʻi va kokkos — don) — epidemik serebrospinal meningit kasalligini qoʻzgʻatuvchi mikroorganizm; kokklarga kiradi, juft sharsimon (diplokokk) koʻrinishda boʻladi. M.lar Neisseriaceae oilasi Neisseria urugʻiga mansub. M.ning (Neisseria meningitidis) sof kulturasini avstriyalik olim A. Vekselbaum 1887-yil meningit bilan ogʻrigan bemorning orqa miya suyuqligidan ajratib olgan. M.lar tashqi muhit va dezinfeksiyalovchi eritmalar taʼsiriga chidamsiz. Tabiiy sharoitda M.larga hayvonlar chidamli. M.ning, asosan, A va V guruhlari koʻp uchraydi.

## Manbalar
Menisk

**Menisk** ( — yarim oy) — 1) ikki sferik sirt bilan chegaralangan qavariq-botiq yoki botiqqavariq linza. Optik asboblarda qoʻllanadi (qarang Meniskli teleskop); 2) ingichka naycha (kapillyar) devorlari yoki birbiriga yaqin turgan ikki plastinka orasidagi suyuqlikning qiyshaygan sirti. Maʼlumki, biror sirtga tekkanda uni hoʻllaydigan (yuqadigan) va hoʻllamaydigan (yuqmaydigan) suyuqliklar boʻladi. Sirtni hoʻllaydigan suyuqlikda botik menisk, hoʻllamaydigan suyuqlikda qavariq menisk boʻladi.

## Yana qarang

* Kapillyar hodisalar

## Manbalar
Meniskli teleskop

**Meniskli teleskop** - astronomik kuzatishlar uchun moʻljallangan optik asbob. Asosiy qismlari — menisk va botiq sferik koʻzgu (rayem). Barcha optik sirtlari sferik shaklga ega. Meniskli teleskopning optik qismlari barcha optik tasvir buzilishlari (aberratsiya) ni bartaraf etishi tufayli yuqori sifatli va keng koʻlamli tasvirlarni hosil qiladi. Meniskli teleskop fotografik teleobʼyektiv vazifasini ham oʻtashi mumkin. Oʻz FA Astronomiya institutida koʻzgusining diametri 1500&nbsp;mm boʻlgan Meniskli teleskop oʻrnatilgan.

## Manbalar
Menorragiya

**Menorragiya** (yun. men — oy va rhegnymi — yorilaman) — hayz vaqtida har safar odatdagidan koʻra uzoqroq (5 kundan ortiq) va koʻproq qon ketishi. Bachadon muskullarining qisqarish xususiyatini susaytiradigan jarayonlar sabab boʻladi. Bachadonning bir qancha kasalliklarida (bachadon fibromiomasi, raki va boshqalar) kuzatiladi. Giper-menorreya (hayz qonining koʻp kelishi, bunda hayz sikli buzilmaydi), poli-menorreya (hayzning uzoq davom etishi), proyomenorreya (hayzning tez-tez boʻlishi) kabi xillari bor. Baʼzan kizlar hayz koʻra boshlaganda, tuqqanda va abortdan keyin, bachadonda yoʻldosh boʻlagi qolganda, hayz butunlay toʻxtashidan oldin ham M. roʻy beradi. M.ga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi.

## Manbalar
Menua

**Menua** — Urartu podshosi (miloddan avvalgi taxminan 810—786/781 yil), Ishpuini oʻgʻli. M. davrida Urartu podsholigining qoʻshinlari Zakavkazyega, Diauxlar qabilasi yurtiga, shuningdek, Urmiya koʻli atroflari va Shimoliy Mesopotamiyaga bosqinchilik yurishlari uyushtirganlar. M. katta bunyodkorlik ishlari olib borgan. M. oʻziga yangi qarorgoh — Menuaxinili shahrini qurdirgan. Otasi va oʻzining hukmronligi davrida Tushpa shahri (Van)da qurilishlar qilingan. M. mashhur Semiramida kanalini qayta taʼmirlab, uni Van shahriga tomon oqizgan. M. davridan bizgacha 100 dan ortiq Urartu mixxat yozuvlari saqlangan.

## Manbalar
Mentalitet

**Mentalitet** ( — akliy) — ayrim kishi yoki ijtimoiy guruhga xos aqliy qobiliyat darajasi, maʼnaviy salohiyat. Jamiyat, millat yoki shaxsning Mentaliteti ularning oʻziga xos tarixiy anʼanalari, urf-odatlari, diniy eʼtiqodini ham qamrab oladi. Har bir millatning Mentaliteti uning tarixi, yashab turgan shart-sharoiti, ijtimoiy faolligi va boshqa bir qancha omillar bilan bogʻlangan boʻladi. Masalan, oʻzbek millati Mentalitetining shakllanish jarayoni deyarli uch yarim ming yillik tarixga ega. Oʻzbek xalqi insoniyat moddiy va maʼnaviy madaniyatini bebaho durdonalar bilan boyitgan. Uning Mentaliteti, aqliy qobiliyati oʻtkirlashib borgan. Ammo 16—20-asrlar oraligʻida turli istibdod va mustamlakachilik zulmini boshidan kechirganligi tufayli milliy Mentalitetiga jiddiy putur yetdi. Mustaqillik mafkurasi oldida oʻzbek xalqining haqiqiy Mentalitetini tiklash vazifasi turibdi.

## Manbalar
Mentol

**Mentol**, 3-l-mentanol, S10N20O — yalpiz hidli, taxir mazali rangsiz kristall. Mol.m. 156, 26. 4 ta izomeri bor. Spirt, efir, xlorofrom, benzol, skipidar, sirka kislotada yaxshi, suvda yomon eriydi. M. kimyoviy reaksiyaga faol kirishadi. Sanoatda choʻl yalpizi moyidan olinadi. Sintetik yoʻl bilan ham olish mumkin. Oziq-ovqat sanoatida likyor, konfet ishlab chiqarishda, atir-upa, tish yuvish vositalari tayyorlashda, farmatsevtikada validol va bormentol olishda ishlatiladi.

## Manbalar
Yehudi Menuhin

MENUXIN (Menuhin) Iyegudi (1916.22.4, Nyu-York - 1999, 11.3, Berlin) — amerikalik skripkachi, dirijyor, musiqa jamoat arbobi. 20-asr skripka ijrochiligining yirik namo-yandasi. YUNESKO qoshidagi Xalqaro musiqa kengashi (IMC) prezidenti (1971—75). 7 yoshidan konsert faoliyatini boshlagan. A. Bush va J. Eneskudgm taʼlim olgan. Gshtad (Shveysariya, 1957) va Bat (Angliya, 1958) musiqa festivallari, Stok-d’ Abernonda (Angliya, 1964) isteʼdodli bolalar uchun maxsus musika maktabi tashkilotchisi. Ijro uslubiga teran mazmundorlik, samimiylik, shuningdek, favqulodda kuychanlik va virtuoz mahorati xosdir. Repertuaridan klassitsizm va romantizm (I. S. Bax, G. Gendel, L. Betxoven, F. Mendelson, R. Shuman, P. Chaykovskiy va boshqalar) namunalari qatori 20-asr kompozitorlari (U. Uolton, B. Britten, J. Enesku, B. Bartok, B. Martinu, E. Blox, K. Xindemit, S. Prokofyev va boshqalar)ning asarlari oʻrin olgan. M. ijrolarida Sharq musika (jumladan, hind raga) anʼanalari ham oʻz ifodasini topgan: 1960 yildan boshlab M. Ravi Shankar bilan birgalikda oʻziga xos duet tarzida konsertlar bergan. Butun dunyo boʻylab, skripkachi hamda dirijyor si-fatida konsert bergan. Musiqa madaniyatiga qoʻshgan buyuk xizmatlari uchun Angliya lordi unvoniga sazovor boʻlgan (1993). M. nomidagi xalqaro musiqa jamgʻarmasi (1991 yildan Bryusselda), qator mamlakatlarda skripkachilar tanlovlari, iqtidorli yoshlar uchun mukofotlar, musiqa oʻquv yurtlari mavjud.

## Manbalar
Menuet

**Menuet** (fransuzcha: menuet, menu pas — *mayda qadam* soʻzidan) — qadimgi fransuz xalq raqsi. 17-asrdan boshlab (Lyudovik XIV saroyida ) bal raqsi sifatida mashhur boʻlib, "qirollar raqsi" hamda "raqslarning qiroli" nomlariga sazovor boʻlgan. Tez orada butun Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan. Vazmin, xushmuomala harakatlardan iborat. Musiqa oʻlchovi 3/4. Keyinchalik kompozitorlik musiqa ijodida rivoj topib, opera va balet (ilk namunalari — J. B. Lyulli), kamer-cholgʻu musiqa janrlari — syuita (Paxelbel, I. S Bax, G. Gendel), sonata (I. Gaydn, V. Motsart) hamda simfoniya (Mangeym maktabi, I. Gaydn)ga kiritilgan. Shuningdek, J. Vize, P. Chaykovskiy, K. Debyussi, M. Ravel, B. Bartok, S. Prokofyev, I. Stravinskiy, A. Shyonberglarning turlicha M.lari mashhur.

## Manbalar
Aleksandr Menshikov

**Aleksandr Danilovich Menshikov** (1673–1729) — Pyotr I ning safdoshi, shavkatli knyaz (1707), generalissimus (1727). Saroy otboqarining oʻgʻli. 1700–1721-yillardagi Shimoliy urush davrida yirik sarkarda. 1718–24 va 1726–27 yillarda Harbiy kollegiya prezidenti. Yekaterina I davrida amalda davlat hukmdori. Imperator Pyotr II tomonidan Beryozov (hozirgi Tyumen viloyatidagi Be-ryozovo qishlogʻi)ga surgun qilingan.

## Manbalar
Meotlar

**Meotlar** — qad. qabilalar (sindlar, dandarilar, dosxlar va boshqalar)- Mil. av. 1ming yillikda Meotida dengizi (Azov dengizining miloddan avvalgi 7-asr — milodiy 4-asrlardagi yunoncha nomi; qabilaning nomi ham shundan olingan) boʻylarida yashagan.

## Manbalar
Simon van der Meer

**Simon van der Meer** (24-noyabr 1925 – 4-mart 2011) — golland muhandisi, tezlatkichlar va elektron mikroskop boʻyicha mutaxassis. Zarralar dastasini tasodifiy tarzda sovitish usulini taklif etgan. Shu usul bilan oraliq vektor bozonlar (W* va Z°)hh kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1984; Carlo Rubbia bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Mergan

**Mergan** — bexato otadigan kishi. Qadimda kamon va boshqa kurollar bilan nishonni xatosiz uradigan ovchi yoki jangchi M. deb atalgan. Miltiq, toʻpponcha va boshqa oʻt sochar qurollardan bexato otuvchilar ham M. hisoblanadi. Maxsus moʻljalga olish moslamasi bilan jihozlangan miltikda otuvchi M. snayper deb yuritiladi.

## Manbalar
Menyer kasalligi

**Menyer kasalligi** - ichki quloq kasalligi, bunda endolimfa suyukligi koʻpayib, ichki quloq bosimi oshadi. Kasallik dambadam kuchli bosh aylanishi bilan oʻtadi. Menyer kasalligida bemorning koʻngli behuzur boʻlib, qayt qiladi, baʼzan qulogʻi shangʻillab, yaxshi eshitmaydi; xuruj vaqtida bemor oʻzini idora qila olmay qoladi, yurolmaydi va hatto oʻtirolmaydi. Xurujdan soʻng u, odatda, oʻzini sogʻ sezadi, biroq buni sogʻayish deb boʻlmaydi. Kasallik xuruji qaytarilib turadi (haftada yoki oyda 1-marta). Xuruj takrorlangani sari bemor sekin eshita boshlaydi va bora-bora kar boʻlib qolishi mumkin. Ichki quloq yalligʻlanganda, miya va miyacha zararlanganda va boshqa kasalliklarda ham shunga oʻxshash hodisalar roʻy beradi. Bunday alomat paydo boʻlganda darhol vrachga koʻrinish va vaqtida davolanish zarur.

## Manbalar
Mensheviklar

**Mensheviklar** (rus. mensheviki — ozlar) — RSDRPdagi siyosiy oqim vakillari, 1917-yildan mustaqil siyosiy partiya. "M." tushunchasi RSDRPning 2-sʼyezdi (1903)da paydo boʻldi. Oʻshanda delegatlarning bir kismi partiya rahbar organlariga saylov toʻgʻrisidagi masalada ozchilikni tashkil qilib qolgandi. Asosiy gʻoyaviy rahbarlari — L. Martov, A. S. Martinov, P. B. Akselrod, G. V. Plexanov. M. partiya ishida katʼiy sentralizmga va MKga katta vakolatlar berilishiga qarshi chiqdi. 1905—07 yil inqilobida proletariat samoderjaviyega qarshi liberal burjuaziya bilan koalitsiyada harakat qilishi kerak, deb hisoblagan; dehqonlarning inqilobiy salo-hiyatini rad etgan; tinch yoʻl bilan ish olib borishni afzal deb bilgan va hokazo. Fevral inqilobidan keyin Vaqtli hukumatni qoʻllab-quvvatladi. Rossiya sotsializm uchun yetilgan emas deb hisoblab, Oktabr davlat toʻntarishini qabul qilmadi, bolsheviklar sotsialistax tajriba muvaffaqiyatsiz chiqqanligini his etib chekinadi va bo-shqa partiyalar bilan kelishishga intiladi, deb oʻyladi. Fuqarolar urushida antibolshevistik hukumatlarda, qurolli harakatlarda qatnashdi, biroq Antanta davlatlari va ular qoʻllab-quvvatlayotgan aksilinqilobiy kuchlarga qarshi chiqdi. 1924-yil M. uyushgan kuch sifatida Shoʻrolar hududida faoliyatini toʻxtatdi. 1931-yil martda menshevikcha "RSDRP MK Ittifoq byurosi" ustidan toʻqib chiqarilgan sud jarayoni boʻldi, uning aʼzolari (14 kishi) josuslik va ziyonkashlikda ayblanib, turli muddatlarga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilindi.

## Manbalar
Mergel

**Mergel** — choʻkindi togʻ jinsi, ohaktosh va dolomitlardan gilli jinslarga oʻtishdagi oraliq holatda. Tarkibida 50 dan 80% gacha SaSO3 va MgCO3, 20 dan 50% gacha gilli material boʻladi. Gilli, ohaktoshli, boʻrsimon va dolomitli qoʻshimchalariga qarab kremnezyomli, glaukonitli, qumli, slyudali, bituminozli, koʻmirli va hokazo Mergellar farq qilinadi. Rangi har xil, koʻpincha, oqish. Tabiatda keng tarqalgan, proterozoydan boshlab barcha sistemalarda uchraydi. Karbonatli va gilli qatlamlarda koʻproqboʻladi. Baʼzi sement turlarini ishlab chiqarishda xom ashyo; qurilish materiali sifatida ham ishlatiladi. Ochiq usulda qazib olinadi.

## Manbalar
Mérida (Yukatan)

**Mérida** — Meksikaning janubi-sharqiy qismidagi shahar. Yukatan yarim orolida, Yukatan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 892 ming kishi (2016). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dagʻal tolali xeneken (agava) yetishtiriladigan yirik qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Toʻqimachilik (xenekenni qayta ishlash, arq-on ishlab chiqarish), oziq-ovqat, metallsozlik, ip gazlama, koʻn-poyabzal, sement sanoati korxonalari mavjud. Universitet, Yukatan arxeologiyasi va tarixi muzeyi bor. Turistlar koʻp keladi. Shaharga 6-yanvar 1542-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan 16—18-asrlarda qurilgan binolar saqlangan.

## Adabiyotlar

## Manbalar

## Havolalar

* Mérida shahri Bosh sahifa
Meridian

**Meridian** ( – tush payti), yermeridiani – Yer yuzasida har ikkala qutb orqali oʻtadigan fazoviy yarim aylana chiziq. Uning barcha nuqtalari bir xil geogafik uzunlikka ega boʻladi. Meridian boʻylab geografik kenglik hisoblab chiqariladi. Ekvatordan shimolda shimoliy kenglik, ekvatordan janubda janubiy kenglik boʻladi. Krasovskiy ellipsoidiga koʻra, Meridianning toʻla uzunligi (Yer aylanasi) 40008,550&nbsp;km. Xalqaro amaliyotda boshlangʻich Meridian sifatida Grinvich Meridian qabul qilingan.

## Yana qarang

* Geografik koordinatalar

## Manbalar
Meridian astrometriyasi

**Meridian astrometriyasi** - astrometriyatshg osmon yoritqichlari koordinatalarini aniqlash bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Osmon yoritqichlari meridiandan oʻtish vaqti va zenit masofasini meridian doira yordamida kuzatiladi va oʻlchanadi. Osmon jismlarining birinchi koordinatasi — toʻgʻri chiqish burchagi (a) ni ularning meridiandan oʻtish vaqtini belgilashga va ikkinchi koordinatasi — ogʻish burchagi (d) ni ayni vaqtdagi zenit masofasini oʻlchashga asosan hisoblanadi. Bunda refraksiya, aberratsiya, pretsessiya, nutatsiya va meridian doiraga tegishli kamchiliklar (kollimatsiya, azimut, turli deformatsiyalar va hokazo) hamda kuzatuvchining xatosi hisobga olinadi. Meridian astrometriyasining asosiy vazifasi yulduzlar koordinatalarini oʻz ichiga olgan katalog (zij)larni tuzishdan iborat. Bunday kataloglar ikki xil — absolyut yulduz kataloglari yoki nisbiy (differensial) yulduz kataloglari boʻlishi mumkin. Birinchi holda yulduzning a va d sini absolyut aniqlash uchun taxminiy koordinatalarga qoʻshimcha azimut, joyning geografik kengligi, bahorgi tengkunlik nuqtasining aniq vaziyati va hokazolar qaytadan aniqlanadi. Agar yulduz koordinatalari oldindan maʼlum boʻlgan yulduzlarga nisbatan aniqlangan boʻlsa, bunday kataloglar differensial yulduz kataloglari deyiladi. Differensial yulduz kataloglari asosida maʼlum bir davr uchun fundamental kataloglar tuziladi va ularda keltirilgan yulduz ko-ordinatalari juda aniq (+ 0,1 Gʻ) boʻladi. Turli davrlar uchun tuzilgan fundamental yulduz kataloglaridagi koordinatalarni taqqoslash yoʻli bilan har bir yulduzning xususiy harakatini aniqlash mumkin.

## Manbalar
Merime Prosper

MERIME (Merimee) Prosper (1803.28.9, Parij — 1870.23.9, Kann) — fransuz yozuvchisi. Novella janrining mohir ustasi. M.ning Ispaniya mavzularida yozilgan "Klara Gasul te-atri" (1825) pyesalar toʻplami romantik ruh bilan yoʻgʻrilgan. "Jakeriya" (1828) dramasi va "Karl IX saltanati yilnomasi" (1829) romani tarixiy mavzularga bagʻishlangan. "Mozaika" (1833) toʻplami hamda "Karmen" (1845) novellasida xalq qahramonlarining obrazlari yaratilgan. Shuningdek, uning turli xalqdar vakillari obrazlari tasvirlangan "Mahshargoh ruhlari" qissasi, "Mateo Falkone", "Kolomba", "Tamango", "Lokis" kabi novellalari ham mashhur. "Karl IX saltanati yilnomasi" asari oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1986).

## Manbalar
Meristema

**Meristema** (yun. meristos — boʻlinuvchi), hosil qiluvchi toʻqima — oʻsimlik toʻqimalaridan biri. Boʻlinish va yangi hujayra hosil qilish xususiyatini uzoq saqchaydi. M.ning bir guruh hujayralari — initsial hujayralar rivojlanishning embrional fazasidan boshqa fazaga oʻtmay, boʻlinaveradi va oʻsimlikning oʻsishini taʼminlaydi. Boshqa guruh hujayralari esa asta-sekin differensiatsiyalanib, turli (mas, qoplovchi, oʻtka-zuvchi, mexanik toʻqima va boshqalar) doimiy toʻqima hosilalarini paydo qiladi.

## Manbalar
Merkantilizm

**Merkantilizm** (,  — savdogar) — 1) iqtisodiy tafakkur tarixida mu-him yoʻnalishlardan biri, hukmron hokimiyat va savdogarlar mafkurasini nazariy asoslashga xizmat qilgan;2) kapitalning dastlabki jamgʻarilishi davrida davlatning xoʻjalik hayotiga faol aralashuvini yoqlovchi iqtisodiy siyosat. M.ning vujudga kelishi va rivojlanishi Buyuk geografik kashfiyotlar va mustamlakachilik tizimining paydo boʻlishi bilan bogʻliq. M. dastlab qonuniy yoʻl bilan pulni koʻpaytirishga qaratilgan siyosatni targʻib qilgan. Xorijdan kelgan savdogarlarning pulni oʻz mamlakatiga olib ketishini taqiqlagan, savdodan tushgan pulga mahalliy sanoat mahsulotlarini xarid qilish zarur boʻlgan. M. davlatning iqtisodi-yotga faol aralashishini talab etadi. M. taʼlimotiga koʻra, boylik ishlab chiqarishda emas, balki muomala sohasida yuzaga keladi va u aynan mamlakatdagi oltin, kumush va boshqa javohirlarda oʻz aksini topadi. M. 15-asrning 2-yarmidan rivojlana boshlab, 17-asrda ravnaq topdi, 18-asrning 1-yarmiga qadar nufuzini saqlab keldi. Uning asosiy nazariyotchilari — T. Men (Angliya), A. Serra (Italiya), A. Monkretyen (Fransiya) faol savdoni targʻib qildi, yaʼni mamlakatdan tayyor sanoat mahsulotlarini boshqa joylarga olib borib sotish, bir mamlakatdan arzon bahoda tovar sotib olib, boshqa davlatga qimmat narxda sotish tamoyilini ilgari surdi. M. mo-hiyatan oʻtkinchi taʼlimot boʻlishiga qaramasdan, uning gʻoyalari tovar-pul, moliya-kredit, savdo rivojiga muhim hissa qoʻshdi.

Kapitalizmning paydo boʻlishi bilan M.ning asosiy qoidalari yangi iqtisodiy sharoitga mos kelmay qoddi. M.oʻrniga erkin iqtisodiy (proteksionizmga qarshi) faoliyatni nazariy asoslagan klassik siyosiy iqtisod maktablari vujudga keldi.

Abduxalil Razzoqov.

## Manbalar
Meridian doira

**Meridian doira** — astronomik asbob; astronomiyaning astrometrik sohasida ishlatiladigan teleskop; obʼyektivining diametri (15—20 sm) va fokus masofasi 2,5 m. Gorizontal oʻqi atrofida oʻzi oʻrnatilgan joyning meridiani boʻylab harakatlanadi. Meridian doira yordamida osmon yoritqichlarining ekvatorial koordinatalari (a,5) aniqlanadi. Buning uchun har bir yoritqichning meridiandan oʻtish payti aniq belgilanib, zenit masofasi oʻlchanadi. Teleskopning okulyar qismiga maxsus mikrometr va uning gorizontal oʻqiga masshtabli katta doira oʻrnatilgan. Meridian doira astronomiyadagi eng qad. teleskoshtardan biri.

## Manbalar
Merinoslar

**Merinoslar** (isp. merinos) — jun qoplami bir xil mayin junli qoʻy zotlari. Vatani — Gʻarbiy Osiyo. M. bu yerda miloddan avvalgi 2—3 ming yilliklardan boqiladi, keyin Oʻrta dengiz mamlakatlariga, 18-asr oʻrtalaridan esa Gʻarbiy Yevropa, Shim. Amerika va Avstraliyada, 19-asr va 20-asr boshlarida Rossi-yada tarqalgan. Turli mamlakatlarda bir-biridan farq qiladigan infantado, negretti, rambulye, mazayev, yangi Kavkaz zotlari, shuningdek, 20-asrning 20-yillaridan SSSRda oltoy, askaniya, groznen, kavkaz, salsk, Stavropol, sovet M.i yaratilgan. M. juni ingichka (15—25 mkm), mayin, tivit tolali, uz. 6—8 sm. Qoʻchqorlaridan 8–12&nbsp;kg va undan ortiq, sovliqlaridan 4–6&nbsp;kg jun qirqib olinadi. Sof tola chiqimi 35— 45% . M. koʻpgina mamlakatlarda boqiladi. Ularning asosiy qismi Avstraliya (Avstraliya M.i) va Argentinaga toʻgʻri keladi.

M. Turkiston oʻlkasiga, jumladan, hozirgi Oʻzbekiston hududiga 19-asrning 70— 80-yillari Rossiya orqali kirib keldi. "Turkiston vedomosti" gaz.ning (1883-yil 1-noyabr 13son) xabar berishicha, Zarafshon oʻlkasining Kattaqoʻrgʻon boʻlimida 1882-yilda 2000-mayin junli qoʻylar boʻlgan. 20-asr boshida M.dan rambulye zoti keltirilgan. M. tipidagi mayin junli qoʻylarni Oʻzbekistonga keltirish 20-asrning 20-, 30-, soʻngra 50-yillarida ham davom etdi. 1927—31 yillarda Oʻzbekistonga 5000 merinos qoʻylari keltirilgan. 1939-yil Jizzax, Gʻallaorol, Zomin tumani k-zlarida barcha mahalliy ona sovliq qoʻylar yoppasiga askaniya va oltoy merinos qoʻchqorlari bilan qochirilgan va 45 ming bosh duragay qoʻylar olingan. 1949—58 yillarda Toshkent va Jizzax naslchilik xoʻjaliklarida keltirilgan askaniya, groznen, qirgʻiz, Stavropol merinos sovliqlari va qoʻchqorlari boqildi. M.ning Oʻzbekistonning issiq iqlim sharoitida asosiy mahsuloti boʻlgan jun va jun tolasining qator texnologik sifat koʻrsatkichlari saqlanib qoldi. M.dan olinadigan jun va goʻsht mahsulotlari sifati va miqdori, asosan, qoʻylarni yaxshi sharoitlarda asrash, boqish va parvarish qilish texnologiyasi bilan chambarchas bogʻliq (qarang Mayin junli qoʻylar).

L<E.: Amirova A. K.vab. Chorvachilik, T., 1980.

Abdusattor Amirov.

## Manbalar