open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vermikulit

**Vermikulit** (lotincha: vermiculus – chuvalchang) – gidroslyuda guruhidagi mineral. Qizdirganda kuyib, koʻpchiydi, hajmi 10—25 marta oshib chuvalchang shaklini oladi. Tarkibida marganes, temir, alyuminiy, kremniy oksidi, kislorod va vodorod bor. Monoklin singoniyali. Yupqa tangachasimon, varaqsimon kristallar yoki plastinkasimon agregatlar. Rangi qoʻngʻir-sariq, qoʻngʻir, toʻq yashil. Yaltiroqligi shishasimon va sadafsimon. Qattiqdigi 1—1,5. S ogʻ. 2,3. Vermikulit gipergen jarayonida magniy-temirli slyudalarning nurashi natijasida hamda gidrotermal yertomirlarida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Sulton Uvays, Nurota (Langar koni) togʻlaridan topilgan. Yirik konlari Qozogʻiston (Barchin), RFda (Ural, Saxa-Yakutiyada), AQSH va Avstraliyada uchraydi. Vermikulit issiq va sovuqni oʻtkazmaydigan izolyator sifatida qurilishda (betonga aralashma), qishloq xoʻjaligida (tuproq namligini saqdovchi) ishlatiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

## Havolalar
Vermipsillyoz

**Vermipsillyoz** — hayvonlarda Vermipsyllidae oilasiga mansub burgalar paydo kiladigan invazion kasallik. Asosan qoʻy (qoʻzichoqlarda ogʻir kechadi), echki, yosh boʻtaloqlar kasallanadi. Kasal hayvonlarda tez ozib ketish, parcha-parcha jun toʻkilib ketishi, dermatitlar (terining qizarishi, qichishi), anemiya kuzatiladi.

Davosi: sovuq davrda insektitsid dustlar — piretrum, xlorofos va b.; issiq davrda xlorofos eritmasi, trixlormetafos-3 emulsiyasi purkaladi. Oldini olish: ogʻilxonalarni va chorva hayvonlari turadigan joylarni toza tutish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermishel

**Vermishel** (ital. vermicelli — chuvalchanglar) — bugʻdoy unidan qorilgan xamirdan tayyorlanadigan uzun ipsimon oziq-ovqat mahsuloti. V. uchun xom kleykovina miqdori 75% dan kam boʻlmagan oliy navli un ishlatiladi. Ayrim V. xamiriga tuxum qoʻshiladi. Qorilgan xamir vintli, gidravlik, shnekli yoki joʻvali presslarda 5—7 Mn/m2 (50—70 kgk/sm2) bosimda dumaloq teshikchalari boʻlgan panjara orqali oʻtkazilib, choʻziladi. Choʻzilgan xamir muayyan uzunlikda kesiladi va 80° gacha qizdirilgan quritish apparatlarida havo bilan quritiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Vernadskiy

**Vernadskiy Vladimir Ivanovich** [1863.28.2 (12.3), Peterburg - 1945.6.1, Moskva] — tabiatshunos, mineralog va kristallograf; geokimyo, biogeokimyo, radiogeologiya va biosfera asoschilaridan biri. Rossiya FA Akademik (1912), Ukraina FA tashkilotchisi va birinchi prezidenti (1919), Chexoslovakiya (1926) va Parij (1928) FA aʼzosi. Moskva universiteti professor (1898-1911). V. oʻz tadqiqotlarida katta amaliy ahamiyatga ega boʻlgan yirik ilmiy muammolar: silikatlarning tuzilishi, nodir va tarqoq elementlar geokimyosi, radioaktiv minerallarni qidirib topish, geokimyoviy jarayonlarda organizmlar roli, togʻ jinslarining mutlaq yoshini aniqlash va b.ni ilgari surdi; minerallarning kelib chiqishida yangi evolyutsion nazariyani (genetik mineralogiyani) ishlab chiqdi. V. radioaktiv moddalar ahamiyatini aniqladi (1911). V. biosfera kimyoviy elementlarning toʻplanishi, almashinishi va tarqalishida organizmlarning rolini, biosfera inson mehnati va u qoʻlga kiritgan ilmiy muvaffaqiyatlar tufayli asta-sekin yangi holat — noosferaga oʻtishini birinchi boʻlib koʻrsatib berdi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfred Werner

**Alfred Werner** () (1866.12.12, Myuluz, Elzas — 1919.15.11, Syurix) — shveysariyalik anorganik kimyogar, kompleks birikmalar kimyosi asoschilaridan biri. Syurix universiteti professor (1893-yildan). V. maʼlum boʻlgan va hali maʼlum boʻlmagan juda koʻp birikmalarni sintez qilgan, ularni tartibga va bir tizimga solgan. Bu birikmalar tuzilishini isbot qilish maqsadida amaliy usullar ishlab chiqqan. V.ning ichki kompleks birikmalar toʻgʻrisidagi qarashlari koʻpgina organik moddalar (xlorofill, gemoglobin va b.)ning tuzilishini aniqlashga yordam berdi. Uning koordinatsion nazariyasi kompleks birikmalar kimyosiga asos soldi va bilimning turli fan sohalarida keng qoʻllandi. Nobel mukofoti laureati (1913).

## Manbalar
Verniy

**Verniy** — Qozogʻiston Respublikasidagi Olmaota shaharning 1867-yildan 1921-yilgacha boʻlgan ruscha nomi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vernisaj

**Vernisaj** (frans. vernissaqe — loklash) — koʻrgazmaning tantanavor ochilishi. Nomi koʻrgazmadan oldin rangtasvir asarlari sathiga lok berish degan maʼnoni bildiradi. Bu odatni fransuz rassomlari boshlab bergan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermikulitli beton

**Vermikulitli beton** - toʻldirgichi koʻpchigan vermikulit boʻlgan yengil beton. Bogʻlovchi materiallar sifatida sement, bitumlar, eriydigan shisha, sintetik smola va b. ishlatiladi. Issiq saqlaydigan va konstruksion-issiq saqlaydigan xillari bor.

Issiq saqlaydigan (teploizolyatsion) V.b. uchun eng yuqori temperatura 600° (bogʻlovchisi sement boʻlganda) va 150° (bogʻlovchisi sintetik smola boʻlganda) hisoblanadi. Bunday V.b.dan plitalar, qobiqlar, segmentlar, bloklar tayyorlanadi, u sanoat jihozlari, katta suv va gaz quvurlarini issiqlik jihatdan izolyatsiyalash, toʻsuvchi qurilish konstruksiyalarini issiq saqlaydigan qilish uchun ishlatiladi. Konstruksion-issiq saqlaydigan V.b.dan devor panellari, orayopmalarning plitalari va b. tayyorlanadi. Sement yoki eriydigan shisha qoʻshib tayyorlangan bunday V.b. issiqbardosh boʻladi va 800° gacha temperaturali sharoitda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verner

**Verner** [ixtirochi, fransuz matematigi P. Verne (1580—1637) nomidan] — 1)asbobsozlikda — ulchash asboblarida asosiy shkala boʻlinmalari boʻyicha uzunlik va burchaklarni aniqroq hisoblash uchun moʻljallangan qoʻshimcha shkala. V. yordamida asosiy shkala boʻlinmalari qiymatlarining ulushlari aniqlanadi. Ishi kuzatuvchi kishi koʻzini asosiy va qoʻshimcha shkalalardagi 2 chiziqchaga (shtrixga) toʻgʻri keltirishiga asoslangan; bunda shtrixlardan biri ikkinchisining davomi boʻlishi va ularning uchlari mos kelishi kerak. V. asosiy shkala boʻylab sirpanadi. Uning shkalasi boʻlinmalari asosiy shkalanikiga qaraganda ancha maydaroq boʻladi. V.ning hozirgi nomi — nonius; 2) radiopriyomnik va b. radioapparatlarni radiotoʻlqinlarga aniq sozlash uchun moʻljallangan moslama.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verona

**Verona** — Italiyaning shimoli-sharqidagi shahar, Venetsiya viloyatida. Alp togʻlari etagida, Adije daryosi boʻyida. Verona provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 260 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Venesiyadan Milanga va Padana tekisligidan Avstriyaga Brenner dovoni orqali oʻtiladigan muhim transport yoʻllari tuguni. Metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, poligrafiya, toʻqimachilik, poyabzal, yogʻochsozlik, qogʻoz, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Veronada xalqaro qishloq xoʻjaligi yarmarkalari boʻlib turadi. Industrial institut, universitet, muzeylar, sanʼat galereyasi bor.

Verona – qadimgi shahar. Miloddan avvalgi 89-yildan Rim koloniyasi, 489-yildan ostgotlar qirolining qarorgohi. 1837-yildan Milanga, 1405-yilda Venetsiyaga qoʻshib olingan. 1797-yildan Avstriya tarkibiga, 1866-yildan Italiya qirolligi tarkibiga kirgan. Veronada Qad. Rim meʼmoriy yodgorliklari, oʻrta asrda qurilgan binolar, Uygʻonish davriga oid saroylar, klassik uslubda qurilgan shahar boshqarmasi (ratusha) binosi va boshqa saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veroneze Paolo

VERONEZE (Veronese) Paolo (haqiqiy ismi Kalyari, Caliari) (1528, Verona — 1588. 19.4, Venesiya) — Uygʻonish davri italyan rassomi. Monumental bezak, rangtasvir ustasi. Venesiya maktabi vakili. V. ijodi (asarlari,namoyon va dastxatlari) tantanavor ruhdagi ijrosi, meʼmorlik bilan uzviy bogʻliqligi, mujassamotlarining kengligi, yorqin tovlanuvchi kumush rangning ustunligi bilan ajralib turadi. Shuningdek uning asarlaridan diniy mavzular, Qad. Rim oqsuyaklarining dabdabali hayoti ham keng oʻrin olgan. Kartina va devoriy rasmlarida atlas, zarbof va shoyi libos kiygan zabardast va goʻzal kishilar ifodalangan. Rassom ularni imorat va moviy osmon fonida tasvirlaydi: Mazerdagi Barbaro-Volpi villasidagi freskalar, "Kanidagi nikoh" (1563, Luvr), "Kuchchin va avliyolar bilan turgan madonna" (1570), "Venesiya zafari" (1578—85), "Agar va Ismoil sahroda"(1580 yillar), "Iso paygʻambarga motam tutish" (1580 yillar) va b.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veronika sochlari

**Veronika sochlari** () — osmonning shimoliy yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Asad, Ovchi itlar va Hoʻkizboqar yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻrta kengliklarda qish, bahor va yozda koʻrinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Versalchilar

**Versalchilar** — Parij Kommunasi davrida (1871) kommunarlar tomonidan Versal sh.da oʻrnashib olgan Ter boshliq hukumat va unga tobe qoʻshinlarga berilgan nom. Prussiya bosqinchilari koʻmagida V. Parij Kommunasini qonga botirganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Versal

**Versal**, Vereai — Fransiyadagi shahar. Ivelin departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 95 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). 1624— 26 yillarda Lyudovik XSH qurdirgan qasr oʻrnida barpo qilingan. 1682—1789 yillarda Fransiya qirollarining qarorgohi boʻlgan. 1870—71 yillardagi Fransiya-Prussiya askarlari Versalni okkupatsiya qilgan. Versalda 1783 yil hamda 1919 yil Versal sulh shartnomasi imzolangan. Ikkinchi jahon urushi paytida Versalni nemis qoʻshinlari bosib olgan. Keyinchalik ulardan ozod etilgan.

Versal muhim temir yoʻl tuguni. Mashinasozlik korxonalari mavjud. Shaharda bir nechta harbiy bilim yurtlari joylashgan. Shahardagi ayrim saroylar yaxlit meʼmoriy ansambl holiga keltirilgan (1661—1708 yillar, klassitsizm uslubida). Ulugʻvor saroy ulkan park bilan uzviy bogʻlangan. Saroyning old tomoni salobatli, ichi hashamatli. Parkda haykallar, fontanlar bor.

## Manbalar
Versiya

**Versiya** (lot. versio – shakl, koʻrinish) – folklorda syujeti va janri bir xil, ammo kompozitsiyasi va gʻoyaviy-badiiy xususiyatlari jihatdan keskin farq qiluvchi xalq ogʻzaki ijodi namunalari. Mas., „Alpomish“ dostoni oʻzbek, qoraqalpoq va qozoq V.larida tarqalgan. Bular ham oʻz variantlariga ega. Shu jihatdan V.ning doirasi keng boʻlib, u variantlarni oʻz ichiga oladi, variantlarda ifodalangan gʻoyalar, badiiy-tasviriy vositalar majmuidan iborat boʻladi.

Versal shahri. Saroy va parklar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Versta

**Versta** — qadimgi rus oʻlchov birligi. Qiymati 500 sajenga, yaʼni 1,0668&nbsp;km ga teng. 18-asrga qadar chegaralarni belgilash Verstasi (1000 sajen; 2,1336&nbsp;km) qoʻllangan. Bunday Versta chegaralarni belgilash va aholi yashaydigan punktlar orasidagi masofani aniqlash uchun ishlatilgan.

## Yana qarang

* Vershok

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal

**Vertikal** (lotincha verticalis — tik) — 1) osmon sferasida zenit va nadiryagm oʻtuvchi faraziy katga doira. Sharq va gʻarb nuqtalardan oʻguvchi V. birinchi V., janub va shimoliy nuqtalardan oʻtuvchi V. meridian deyiladi; 2) tekislikka 90° ostida oʻtkazilgan tik chiziq (V. chiziq). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal (maʼnolari)

**Vertikal**:

* Vertikal (lotincha
* Vertikal (matematika) — 1) matematikada — tik toʻgʻri chiziq.
* Vertikal (kosmik zond) - "VERTIKAL" — kosmik zond.
* Vertikal (raketa) - "VERTIKAL" — yer atmosferasining yuqori qatlamlarini oʻrganish uchun moʻljallangan geofizik raketa.
Vertikal (matematika)

**Vertikal** — 1) matematikada — tik toʻgʻri chiziq. V. toʻgʻri chiziqning ikki oʻzaro perpendikulyar tekislik (proyeksiyalar tekisligi) dagi proyeksiyalari vertikal tekisligiga parallel boʻladi, lekin toʻgʻri chiziq proyeksiyalari gorizontal tekisligiga perpendikulyar boʻlmaydi; 2) ipga osilgan zalvar narsa (mas., uchli dumaloq temir, tosh) taʼsirida ip egallaydigan chiziq, holat. Kurilishda ustalar ishlatadigan shoqul (yoki shovun)ning ishi shunga asoslangan (yana q. Adilak).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal burchaklar

**Vertikal burchaklar** - birining tomonlari ikkinchisining tomonlari davomidan iborat boʻlgan burchaklar (rayem, 1 va 2, 3 va 4 burchaklar). Ikki tekislik kesishganda hosil boʻladigan va yoqlari biri ikkinchisining davomi boʻlgan ikki burchaklar ham Vertikal burchak deyiladi. Vertikal burchak bir-biriga teng boʻladi. Ular 180 gradusga yetganda teng boladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal doira asbobi

**Vertikal doira asbobi** - osmon yoritqichlarining ufqdan balandligini, shuningdek kuzatuv joylarining geografik koordinatalarini oʻlchash uchun ishlatiladigan astronomiya asbobi. Tuzilishi va ishlash usuliga koʻra universal asbobga oʻxshaydi. V. d. a. gorizontal oʻqqa oʻrnatilgan optik truba va darajalarga boʻlingan doiradan iborat. Uni ikkinchi (vertikal) oʻq atrofida istalgan vaziyatga burish mumkin. Bu asbobdan asosan yulduzlarning mutlaq kataloglari (jadvallari) ni tuzishda foydalaniladi. V. d. a.ni yasash gʻoyasini 19-asrda V. Ya. Struve oʻrtaga tashlagan. 1962 yilda Leningraddagi Pulkovo rasadxonasida fotografik V. d. a. yaratilgan, unda yoritqichlarni kuzatish jarayonlari deyarli avtomatlashtirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal drenaj

**Vertikal drenaj** - qishloq xoʻjaligi yerlarini drenaj qilish turi; sugʻoriladigan yerlarning optimal meliorativ rejimini taʼminlash maqsadida yer osti suvlarinn soʻrib olishi uchun nasoslar bilan jihozlangan burgʻi quduqlari sistemasi. Oʻrta Osiyodagi sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida V.d. tuproqning shoʻrlanishi va zax bosishiga qarshi qoʻllanilddi. V. d.ning shoʻrsizlantirish samarasi shoʻr yuvish, vegetatsion suyurish, tuproq-grunt aeratsiyasi va tuproq qoplami zonasidan erigan tuzlarni yer osti suvlarining chuqurroq gorizontlariga tushirish yoki ularni sugʻoriladigan hudud chegarasidan tashqariga chiqarib yuborish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

V. d. gorizontal drenaj kam samara beradigan, tuproq qatlami suvni sust oʻtkazadigan, yer osti suvlarining bosimi katta boʻlgan qatlamlarda quriladi. V. d. birinchi marta 20-asr boshida AQShda qoʻllanilib, "kaliforniya drenaji" nomini oldi. Hozirgi davrda V. d. sugʻorma dehqonchilik rivojlangan Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida keng tarqalgan. Oʻzbekiston Resbuplikasida birinchi marta melioratsiyaning bu usuli 1928—30-yillarda Mirzachoʻlda sinab koʻrildi, 1960-yildan boshlab shu joydagi xoʻjaliklarda koʻplab qurildi. Keyinchalik V. d. Oʻzbekistonda Markaziy Fargʻona, Qarshi, Surxon-Sherobod va Jizzax choʻllari-ni oʻzlashtirishda, Turkmanistan, Tojikiston, Qirgʻiziston, Ozarbayjonda keng qoʻllandi. Quduqning chuqurligi hududning litologik tuzilishiga qarab 30 dan 100 m gacha, diametri 1000&nbsp;mm gacha, suv sarfi maydonning gidrogeologik sharoitiga bogʻliq boʻlib, 15 l/s dan 200 l/s gacha boʻlishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal zonallik

**Vertikal zonallik** - togʻlarda balandlikning oʻzgarishi bilan tabiat hodisalarining qonuniy oʻzgarishi, q. Balandlik mintaqalari.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal integratsiya

**Vertikal integratsiya** - yagona pirovard mahsulotni i.ch., sotish va isteʼmol kilishda umumiy ishtirok bilan oʻzaro bogʻlangan korxonalarning i.ch. va tashkiliy birlashmasi, kooperatsiyasi, oʻzaro hamkorligi. Mas., materiallarni yetkazib beruvchilar, uzel va detallarni tayyorlaydiganlar, pirovard mahsulotni yigʻadiganlar, pirovard mahsulotni sotuvchilar va isteʼmolchilar V.i. ishtirokchilari hisoblanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal pech

**Vertikal pech** — metalldan yasalgan uzun buyumlar va vertikal vaziyatda pastga yoki yuqoriga harakatlanadigan metall polosalarga termik ishlov (issiqlik ishlovi) berish uchun moʻljallangan vertikal qurilma. Metallurgiya va mashinasozlikda qoʻllanadi. V.p.ning uzlukli va uzluksiz ishlaydigan xillari bor. Uzlukli ishlaydigan pechlar (shaxtasimon pechlar) da harbiy qurollarning stvollari, vallar, turbinalarning rotorlari va b. uzun buyumlar toblanadi va boʻshatiladi. Bunda buyumlar gaz yoki elektr toki bilan qizdiriladi. Bundam pechlarning balandligi 30 m ga, ish boʻshligʻining diametri 4 m gayetadi.

Uzluksiz ishlaydigan pechlarning bir oʻtishli va ikki oʻtishli turlari bor. Issiqlik ishlovi beriladigan polosa pech orqali oʻtkaziladi. Bunday V.p.da sovuqlayin prokatlangan polosalar (tunuka, transformator temiri, zanglamas metall va b.)ga issiqlik ishlovi beriladi. Pechning bal. 30 m ga, unda ishlov beriladigan polosaning uz. 800 m ga yetadi. Pechda gaz yoqiladi. Bunday pech qora metallurgiyada, sovuqlayin prokatlangan polosalar va lentalar i.ch.da qoʻllanadi, pechdagi jarayonlar boshqaruvchi hisoblash mashinalari yordamida avtomatlashtirilgan (k.. Pech).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal (kosmik zond)

"VERTIKAL" — kosmik zond. Yer atmosferasi yuqori qatlamlarini va Yer atrofi kosmik fazosini tadqiq qilish uchun uchirilgan kosmik apparat. 1967-yil 12- oktabrda uchiruvchi raketa yordamida 4400&nbsp;km balandlikka chiqarilgan. Asosiy maqsadi: ionosfera (elektronlar va musbat zaryadlangan ionlar konsentratsiyasi, elektronlar temperaturasi)ning balandlik boʻyicha taqsimlanishini, kosmik nurlarning umumiy intensivligini, neytral vodorodning zichligini hamda radiatsiya mintaqalaridan oʻtishda turli himoya qatlamlaridan oʻtgan radiatsiya dozasining pasayishini aniqlash boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal (raketa)

"VERTIKAL" — yer atmosferasining yuqori qatlamlarini oʻrganish uchun moʻljallangan geofizik raketa. "V".ning asosiy qismi yerga qaytarib tushiriladigan boʻlma va asboblar boʻlmasidan iborat. Ikkala boʻlmaga ham apparatlar joylashtiriladi. Bu apparatlar yordamida quyosh atmosferasidagi hodisalar, Quyoshdan tarqaladigan ultrabinafsha va rentgen nurlarining yer atmosferasiga taʼsiri, mikrometeorit moddalarning yer atrofidagi boʻshliqqa tarqalishi, ionosfera va hokazo oʻrganiladi. "V." yordamida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalari "Interkosmos" dasturi boʻyicha oʻtkaziladigan tajribalar maʼlumotlarini toʻldiradi. 1970—78 yillar mobaynida 6 ta "V" uchirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertitsillyoz vilt

**Vertitsillyoz vilt**, oqpalak — oʻsimliklarda Verticillium dahliae Klebahn zamburugʻi qoʻzgʻatadigan kasallik. Deyarli barcha ekinlarni zararlaydi (qarang Vilt).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Versal sulh shartnomasi

**Versal sulh shartnomasi** — Birinchi jahon urushi tugaganidan keyin gʻolib davlatlar bilan Germaniya oʻrtasida Versal shahrida imzolangan sulh shartnomasi (1919-yil 28-iyun). Unga binoan Germaniya ilgari bosib olgan anchagina hududlarni boʻshatib berdi. Fransiya — Elzas va Lotaringiya viloyatlarini, Polsha ilgari oʻziga tegishli boʻlgan ayrim hududlarni qaytarib oldi. Yangidan tashkil topgan Chexoslovakiya, Avstriya, Polsha davlatlarining mustaqilligi va daxlsizligini Germaniya tan oldi. Germaniyaning 100 ming kishidan ortiq armiyaga ega boʻlishi va majburiy harbiy xizmat joriy etishi taʼqiqlab qoʻyildi, u Birinchi jahon urushining aybdori, deb topilib, zimmasiga Antanta davlatlariga 132 mlrd. marka kontributsiya (tovon) toʻlash majburiyati yuklandi.

Versal sulh shartnomasi Germaniya iqtisodiyoti ustidan gʻolib davlatlar nazoratini oʻrnatdi. Gitler hokimiyat tepasiga kelgach, shartnomani buza boshladi, unda koʻrsatilgan harbiy majburiyatlarni bajarmasligini bildirdi (1935-yil 25-may). Ikkinchi jahon urushi boshlariga kelib Versal sulh shartnomasi butunlay ahamiyatsiz boʻlib qoldi.

## Imzolanish tarixi
Versal tinchlik shartnomasi 1919-yil 28-iyun kuni Versal saroyida magʻlub Germaniya blan gʻolib Antanta davlatlari oʻrtasida imzolangan. Bu shartnoma tarixga Versal tinchlik shartnomasi nomi bilan kirdi. Versal shartnomasi Germaniya va uning ittifoqchilarini urushning ayibdori deb eʼlon qildi.

## Shartnoma shartlari
Shartnomaga koʻra Fransiya Elzas va Lotaringani oʻziga qaytarib oldi. Germaniyaning Saar viloyati 15 yil muddatga Millatlar ittifoqi boshqaruviga berildi. 15 yildan soʻng bu viloyat taqdiri plebitsey yordamida hal etiladigon boʻldi. Uning koʻmir havzasi shaxtalari Fransiya mulki boʻlib qoldi. Reyn daryosining chap sohilini 15 yil muddatga Antanta okkupatsiya qildi. Reyindan sharqqa qarab 50 km hudud toʻla demilitarizatsiyalashtirildi Germaniya Polsha va Chexoslovakiyaning mustaqilligini tan oldi. Bir payitlar Pressiya bosib olgan hududlar, Sharqiy Pomore Polshaga berildi. Buning nqtijasida Polsha Boltiq dengiziga chiqish imkoniga ega boʻldi. Eypen, Malmedi va Morelle Belgiyaga berildi.

## Manbalar
Vertxeymer Maks

VERTXEYMER (Wertheimer) Maks (1880. 14. 4, Praga - 1943. 12. 10, NyuYork) — nemis psixologi, 1929 y.dan Frankfurt universitetida professor 1933 ydan AQShda. K. Koffka va V. Kyoler bilan birga psixologiyaga asos solgan. Harakatlarni idrok kilishni tadqiq etgan, unumli fikrlash toʻgʻrisida asarlar yozgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verharn Emil

VERHARN (Verhaeren) Emil (1855.21.5, Sent Aman — 1916.27.11, Ruan) — belgiyalik shoir, dramaturg , tanqidchi. Fransuz tilida ijod qilgan. Luven universiteti yuridik fakultetini tugatgan. "Rohiblar" (1886) toʻplamida oʻrta asrlardagi rohiblarning yorqin yigʻma obrazi berilgan. "Oqshomlar" (1887), "Halokat" (1888), "Qora mashʼallar" (1890) asarlari dekadentlik sheʼriyati ruhiga yaqin, bularda turmushni fojiaviy tasavvur etish kuchli. "Telba qishloqlar" (1893), "Gʻala-gʻovur shaharlar" (1895) toʻplamlarida ijtimoiy ziddiyatlarning (shu jumladan, shahar va qishloq oʻrtasidagi ziddiyatlarning ham) halokatli ekanligini anglash ifodalangan. "Turmush qirralari" (1899), "Bebosh kuchlar" (1902), "Rang-barang yogʻdu" (1906) va b. toʻplamlaridagi sheʼrlarida V. insonning yaratuvchilik faoliyatini, ijodni, sevgi va qatʼiyatni tarannum etadi. V.ning ishchilar hayotidan yozilgan "Shafaqlar" pesasi (1898), atoqli rassomlar (X. Rembrandt, 1904; P. Rubens, 1910) va yozuvchilar (U. Shekspir, J. Rasin, V. Gyugo) haqida ilmiy tadqiqotlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vershok

**Vershok** () — metrik oʻlchov tizimi (qarang Birliklar tizimi) joriy qilingan davrgacha Rossiyada ishlatib kelingan uzunlik birligi 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Rossiyaga karam oʻlkalarda, jumladan Turkistonda ham qoʻllangan.

## Yana qarang

* Sarjin
* Versta

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Veselovskiy

**Veselovskiy Nikolay Ivanovich** (1848—1918.12.4) — rus arxeologi va sharqshunosi.

1890-yildan Peterburg universiteti professor Peterburg Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1914). Turkiston tarixi va arxeologiyasini oʻrgangan. Turkiston tarixi, etnografiyasiga oid bir qator maqolalar nashr ettirgan.

1885-yil arxeologik qazishlar olib borish uchun Turkiston oʻlkasiga yuborilgan.Afrosiyobda arxeologik qazish ishlari olib borgan. Samarqanddagi 14—15-asr obidalari — masjid va yodgorliklar albomi va Amir Temur maqbarasi naqshlarining rangli jadvalini tuzib, nashr ettirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vesta

**Vesta** (belgisi: ) — kichik sayyora (asteroid)larning eng yiriklaridan biri (4-raqamli). Nemis astronomi Heinrich Wilhelm Matthias Olbers 29-mart 1807-yilda kashf qilgan. Vesta oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin boʻlgan yagona kichik (ravshanligi 6’/2 yulduz kattaligida) sayyora, diametri 555&nbsp;km. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,2 dan 2,6 astronomik birlik gacha, Quyosh atrofida aylanish davri 504 kun. V. Toshkentda 1900-yildan boshlab kuzatiladi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestgotlar

**Vestgotlar**, vizigotlar, tervinglar — german qabilasi, gotlarning gʻarbiy tarmogʻi. Mil. 3—4-asrlarda Dnestr daryosining gʻarbiy tomonida yashagan V. 4-asrning 70-y.larida hunnlar siquvi ostida Dunay daryosidan oʻtib Myoziyaga oʻrnashganlar (qarang Xalqlarning buyuk koʻchishi). 418-yil Jan. Galliyada Gʻarbiy Rim imperiyasi hududida markazi Tuluza sh. boʻlgan ilk varvar qirolligini barpo etganlar. 5-asr 2-yarmida V. Ispaniyaning katta qismini egallab olganlar. 507-yil franklar tomonidan Jan. Galliya bosib olingach, bu yer V. qirolligining asosiy hududi boʻlib qolgan; 6-asr oʻrtasidan uning poytaxti Toledo sh. boʻlgan. V. ayrim mahalliy yer egalari qoʻlidagi haydaladigan yerlarning 2/3 qismini tortib olganlar. Rim tartiboti bilan yaqindan tanishish V.larga urugʻ-qabilachilik munosabatlaridan ilk mulkchilik tuzumiga oʻtish imkonini bergan. Vestgot qirolligida hukmron etnik guruh boʻlgan bosqinchi V. asta-sekin mahalliy ispan-rim aholisi bilan aralashib ketgan. 711—718-yillarda V. davlati arablar tomonidan zabt etilgan (yana q. Ispaniya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertolyot dvigateli

**Vertolyot dvigateli** — vertolyot vintini harakatga keltirish (aylantirish) uchun moʻljallangan aviatsiya dvigateli. U porshenli ichki yonuv dvigateli va havo reaktiv dvigateli boʻlishi mumkin. Vertolyot parvozga koʻtarilayotgan yoki pasayib qoʻnayotgan paytda quvvatni qisqa muddatga oshirish uchun qoʻshimcha ravkisha raketa dvigatelidan foydalanish mumkin. Baʼzi vertolyotlar (masalan, ikki valli turbovintli dvigatellar oʻrnatiladigan koʻp dvigatelli vertolyotlar)da samolyotlarning turbovintli dvigatellari qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vesti karakalpakstana

**Vesti karakalpakstana** ("Qoraqalpogʻiston xabarlari") — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Ken-gesi va Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Haftada 2 marta rus tilida chiqadi. Dastlab (1919 yilda) Toʻrtkoʻlda chiqqan, 1941 yil oktabrdan Nukusda chiqadi, nomi bir necha bor oʻzgargan. 1992 yildan hozirgi nomda. Gazetada respublika iqtisodi, madaniyati, tarixi va siyosatiga doir maqolalar chop etiladi. Adadi 2265.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestibulyar apparat

**Vestibulyar apparat** (lot. vestibulum — daxliz, yoʻlak) — umurtqali hayvonlar va odam ichki qulogʻining bir qismi; bosh bilan tananing fazodagi vaziyati oʻzgarishini va gavdaning qay tomonga harakatlanayotganligini sezadigan aʼzo. V.a. vestibulyar analizatorining periferik reseptorlaridir. Bu reseptorlar ichki quloq dahlizining sakkulus va utrikulus deb ataladigan parda xaltachalarida (otolit apparat) hamda yarim doira kanallarining kengaygan uchlarida (ampulyar apparat) joylashgan. Xaltachalar va yarim doyra kanallar toʻqima suyuqligi (endolimfa) bilan toʻla boʻladi. Muvozanat reseptorlaridan statik (gavdaning holati bilan bogʻlangan) va dinamik (tezlanish bilan bogʻlangan) signallar keladi. Bu signallar sezuvchan tolalar mexanik taʼsirlanganda roʻy beradi. Gavda holati oʻzgarganda sezuvchan tolalarga otolit tomondan taʼsir etayotgan kuch yoʻnalishi ham oʻzgaradi. Shuning uchun V.a. qattiq taʼsirlanganda (mas., dengiz kasalligida) koʻngil behuzur boʻlib, bosh aylanadi, rang oʻchadi, yurak urishi, nafas olish tezligi oʻzgaradi. Kuchli vestibulyar taʼsirot hadeb takrorlanaverganda unga nisbatan boʻladigan reaksiya kuchsizlanadi. Shuning uchun dengizchilar, uchuvchilar va kosmonavtlarni jismoniy chiniqtirishda vestibulyar mashq qoʻllanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestibyul

**Vestibyul** (frans. Vestibule) -maʼmuriy-maishiy va jamoat (teatr, kino, restoran, idora va sh.k.) binolarida va baʼzida katta uylarda eshik (tashqari)dan kiraverishdagi keng xona boʻlib, eshikni foye bilan oʻzaro bogʻlaydi. V.dan koʻproq kiyim-kechak yechiladigan, gaz.-jur. sotiladigan joy sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vest-Indiya

**Vest-indiya** (,   - aynan Gʻarbiy Hindiston) — Atlantika okeanining Karib dengizida joylashgan bir necha ming orolning umumiy nomi. Shimoliy va Janubiy Amerika materiklari oraligʻida. Bagama orollarini, Katta va Kichik Antil orollari (qarang: Anshil orollari) va b. orollarni oʻz ichiga oladi. Shimoliy Amerikaga mansub. Umumiy maydoni - 240 ming km ga yaqin. Aholisi - 35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), koʻpchiligi negr, mulat va kreollar. Relefining aksari qismi togʻli, karstli joylar koʻp. V.-I.da tez-tez yer qimirlab turadi. Kichik Antil o.larida soʻnmagan vulkanlar bor. V.-I. orollari mezokaynozoy yoshidagi vulkanik va choʻkindi jinslardan tuzilgan. Eng baland choʻqqisi Gaiti orolidagi Truxilo togʻi — 3175 m. V.-I.da foydali qazilma koʻp. Kubada marganes, xromit va temir rudalari, Trinidad o.da tabiiy asfalt, neft, Yamayka o.da boksit konlari bor. V.-I.da tropik passat va ekvatorial musson iqlim hukmron. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shim.da 21°, janubta 26°. Oʻrtacha yillik yogʻin 1000–1500&nbsp;mm. Daryolari qisqa, tez oqadi. Doim yashil oʻrmonlar, savannalar bor. V.-I. tropik boʻronlar paydo boʻladigan joy. Tekislik qismlarida shakarqamish, kofe, tamaki, paxta yetishtiriladi. V.-I.da Antigua va Barbuda, Bagama Orollari, Barbados, Gaiti, Grenada, Dominika, Dominikana Respublikasi, Kuba, Sent-Vinsent va Grenadina, Sent-Kits va Nevis, Sent-Lyusiya, Trinidad va Tobago, Yamayka davlatlari hamda Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Fransiya va AQSH mulklari bor. Orollarning koʻpchiligi Xristofor Kolumb tomonidan 1492—1502 yillarda Hindistonga dengiz orqali gʻarbdan boriladigan yoʻlni qidirish vaqtida kashf qilingan. Kolumb orollarni Hindistonning bir kismi deb hisoblagan va shu bois Hindiston deb atagan. Yevropaliklar haqiqiy Hindistonni kashf qilganlaridan soʻng undan farqlash uchun "Gʻarbiy" soʻzi qoʻshilgan.

## Yana qarang

* Markaziy Amerika

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veston normal elementi

**Veston normal elementi** -kuchlanishni aniq oʻlchaydigan galvanik element. Uning elektr yurituvchi kuchi 20° da 1,0183 voltga teng . Elektrokimyoda turli sistemalarning elektr yurituvchi kuchlarini tenglashtirish usuli bilan oʻlchashda ishlatiladi. Elementning manfiy elektrodi kadmiy (kadmiy havoda oksidlanadi, shuning uchun 10% kadmiy bilan 90% simob qotishmasi ishlatiladi), musbat elektrodi simob (N)-sulfat bilan qoplangan simob, elektroliti esa kadmiy sulfatning toʻyingan eritmasi va kristallaridan iborat. V. n. e.ning elektr yurituvchi kuchi simob kationlarining qotishmadagi kadmiyning oksidlanishidan hosil boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestfal sindromi

**Vestfal sindromi** - nasldan naslga oʻtadigan nerv kasalligi. Bunda qoʻl-oyoq vaqt-vaqti bilan falaj boʻlib qoladi. Baʼzi bemorlarda bosh miyaning harakatlantiruvchi nervlari ham zararlanishi mumkin. Lekin bosh miya nervlari, ayniqsa yuz nervi va koʻzni harakatlantiruvchi nervlar borgan muskullar normal ishlaydi. Falajlangan qoʻl-oyoqdagi pay *reflekslari* zaiflashadi yoki yoʻqoladi. Kasallik xuruji, odatda, bir necha soat davom etadi. Xurujlar boʻlmagan paytda bemor oʻzini yaxshi sezadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestfaliya

**Vestfaliya** (Westfalen) — Germaniyadagi Reyn va Vezer daryolari oraligʻidagi tarixiy viloyat. Ilk oʻrta asrlarda sakslarnnnt gʻarbiy tarmogʻi boʻlgan vestfal qabilalari yashagan hudud. 1807 yilda Napoleon I markazi Kassel sh. boʻlgan Vestfal qirolligini (1807— 13) tuzgan. 1815—1945 yillarda Prussiya viloyati (markazi — Myunster), 1946 yildan Shim. Reyn-Vestfaliya yerining bir qismi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestfal florasi

**Vestfal florasi** - Angliya, Fransiya, Germaniya, Belgiya va Dones havzasi hududlarida karbon davrida tarqalgan flora. Karbon davrida bu hududlar Yer sharining issiq va nam tropik qismi boʻlgan. Dastavval V. f., asosan, qad. paleozoy qirqquloqlilari, ponabarglilari va pteridospermlari kabi oʻsimliklardan iborat boʻlgan. Keyinchalik V.f.ning tarkibi va joylashgan maydoni kengaya borgan. Oʻzbekistonda Boʻkantov, Oloy va Turkiston togʻlarining oʻrta karbon qatlamlaridan V.f.ning qoldiqlari topilgan. Oʻzbekistondagi V.f.ning tarkibi lepidodendron, stigmariyalarga oʻxshash oʻsimliklar bilan boyigan. Demak V. f.iing qoldiqlari topilgan Oʻzbekiston hududi karbon davrida Yer sharining issiq va nam qismi boʻlgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veteran

**Veteran** (lotincha veteranus, vetus — keksa soʻzidan olingan) — 1) Qad. Rimda armiya xizmatini oʻtab boʻlgan soldat. V.larga yer ajratilgan (Italiya yoki uning provinsiyalarida) yoki pul mukofoti, shuningdek Rim fuqarosi huquqi berilgan, ular har xil majburiyatlardan ozod etilgan; 2) keksa jangchi, oʻtmishdagi urush qatnashchisi; 3) biror sohada uzoq yil ishlagan yoki xizmat qilgan kishi (mas., mehnat V. i, urush V. i).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vestfaliya sulhi

**Vestfaliya sulhi** - Germaniya, Shvetsiya, Fransiya bilan Muqaddas Rim imperiyasi oʻrtasida Vestfaliya (Germaniya)ning Myunxen sh.da 1648-yil 24 oktabr da imzolangan sulh. Yevropadagi 30-yillik urushga barham berdi, uning oqibatida Yevropada sodir boʻlgan hududiy oʻzgarishlar, imperiyadagi diniy munosabatlar va siyosiy tuzumga oid masalalarni hal etdi. Shvetsiya va Fransiya imperiyaga qarashli ayrim yerlarni oʻz tasarrufiga oldi, Shveysariya va Gollandiya imperiya tarkibidan chiqib, mustaqillikka erishdi. Oqibatda Germaniya kuchsizlanib, parchalana boshladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya (maʼnolari)

**Veterinariya**:

* Veterinariya, veterinariya tibbiyoti, baytariya (lotincha
* Veterinariya (jurnal) - "VETERINARIYA" — veterinariya masalalariga oid ilmiy-i.
Veterinariya (jurnal)

"VETERINARIYA" — **veterinariya** masalalariga oid ilmiy-i.ch. jurnali. OʻzR Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi Davlat veterinariya bosh boshqarmasining nashri. 1996-yil mart oyidan Toshkentda chiqadi. Uch oyda bir marta oʻzbek va rus tillarida nashr kilinadi. Jurnalda veterinariyaning nazariy va amaliy masalalari, chorva hayvonlari kasalliklarining oldini olish va davolashda fan va ilgʻor tajribalar yutuklari, veterinariya-sanitariya ekspertizasi, veterinariya xizmatini tashkil etish, zoogigiyena mutaxassislar maslahatlari, Oʻzbekistonda veterinariya tarixi va b. oid maqolalar eʼlon qilinadi. Adadi 867 nusxa. Bosh muharriri Ziyodulla Yoʻldoshev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya akusherligi

**Veterinariya akusherligi** -klinik fan, jinsiy jarayonning norma va patologiya masalalari bilan shugʻullanib (urugʻlantirish, otalanish, boʻgʻoz boʻlish, tugʻish va tuqqandan soʻnggi davr), shuningdek sut bezlari va yangi tugʻilgan hayvonlar kasalliklarini oʻrganadi. V. a. qishloqxoʻjaligi hayvonlarini sunʼiy qochirish nazariyasi va amaliyotini ishlab chiqadi, hayvonlarning tugʻishiga yordam berish va bosh sonini koʻpaytirish yoʻllarini oʻrgatadi. V.a. hayvonlar morfologiyasi, fiziologiyasi, biokimyosi, mikrobiologiyasi, zoogigiyenasi, xirurgiyasi va b. fanlarga tayanib ish olib boradi. Veterinariya sohasidagi olimlar hayvonlarning qisir qolishi, bola tashlashi va mastit kasalliklari tasnifini, boʻgʻoz mollar diagnostikasining turli usullarini, jinsiy aʼzo va tugʻruq yoʻllarida sodir boʻladigan kasalliklarni davolash yoʻllarini ishlab chiqib, hayotga tatbiq etdi. Akusherlik muammolarining ilmiy asoslari bilan Oʻzbekiston Respublikasi Veterinariya, Chorvachilik ilmiy tadqiqot institutlari, Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti, shuningdek veterinariya lab.lari shugʻullanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya dorixonasi

**Veterinariya dorixonasi** -veterinariya doktori resepti bilan dori tayyorlaydigan, uni saqlaydigan va tarkatadigan muassasa. Veterinariya dorixonasi ikki xil boʻladi: 1) qishloq xoʻjaligi hayvonlari kasalliklariga qarshi kurashadigan st-yalar qoshidagi V.d. faqat shu muassasaga qarashli hayvonlarni davolash uchun dori tayyorlaydi, dorini hayvon egalariga uyda davolash uchun tarqatadi. Bu xildagi V.d.sida veterinariya doktori yoki feldsheri xizmat kiladi; 2) zoovettaʼminot tizimidagi V.d. jamoa, shirkat, aksionerlik, fermerlik xoʻjaliklarini, shuningdek veterinariya shifoxonalarini dori hamda kerakli asboblar bilan taʼminlaydi. Bu xil V.d. dorini faqat veterinariya doktori va tashkilotlarning talabnomasiga muvofiq tarqatadi, oʻzida resept bilan dori tayyorlamaydi. Shaharlarda ham dorini aholi va tashkilotlarga sotadigan veterinariya dorixonalari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya instituti

**Veterinariya ilmiy-tadqiqot instituti** (VITI) — Markaziy Osiyoda Chorvachilik tarmogʻidagi yirik ilmiy tadqiqotlar muassasasi hisoblanadi.

Samarqand viloyati Toyloq tumanida joylashgan (1959-yildan).

Dastlab Turkiston Yer ishlari xalq komissarligi veterinariya boshqarmasi qoshidagi oʻlka veterinariya-bakteriologiya laboratoriya tarzida 1924-yilda Toshkentda tashkil etilgan.

1926-yilda Veterinariya-bakteriologiya institutiga aylantiriladi.

1934-yilda Oʻzbekiston veterinariya ilmiy-tadqiqot instituti deb nomlanadi va 2017 yilgacha ushbu nom bilan faoliyat olib boradi undan bugungi kungacha hozirgi nomda faoliyat olib bormoqda.

Institutga 1978-yilda mashhur rus olimi akademik K.I.Skryabin nomi berilgan.

Institut ilmiy tadqiqotlarning asosiy yoʻnalishlari: chorva mollari orasida tarqalgan yuqumli, invazion va yuqumsiz kasalliklarini oʻrganish hamda ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish, turli vaksinalar va davolovchi preparatlarini yaratish, Oʻzbekistonning issiq iqlim sharoitida chorvachilikni rivojlantirish uchun muhim veterinariya-sanitariya tadbirlarini ishlab chiqish va boshqalardan iborat.

Institutda 17 laboratoriya, Qarshqadaryo ilmiy tajriba stansiyasi bor (2000). 

Veterinariya ilmiy-tadqiqot instituti ilmiy ishlanmalari asosida mamlaktimiz hududida qoramollarning oʻlat va plevropnevmoniya, otlarda yuqumli pnevmoniya, manqa, yuqumli ensefalomiyelit, plevropnevmoniya kabi chorvachilikka juda katta ziyon keltiradigan kasalliklarni butunlay yoʻqotishga erishilgan.

Hayvonlarning kuydirgi, qorason, quturish, sargʻayma, qoʻtir, chechak va b. yuqumli kasalliklaridan keladigan zarar taʼsiri kamaytirilgan.

Chorva mollaridagi brutsellyoz (R.G.Yarayev, N.X.Shevchenko, M.S.Obidjonov, R.A.Ismatova), tuberkulyoz (G.V.Ni, M.A.Roʻzimurodov), quturish (N.M.Mamatov), teylorioz (I.X.Rasulov), bradzot (A.A.Volkova), echkilar plevropnevmoniyasi (F.D.Lukashenko), senuroz va exinokokkoz (M.A.Aminjonov), kolisalmonellyoz va pasterellyoz (I.D.Burlutskiy, A.K.Siddiqov, R.U.Bulxanov, A.Abdusattorov, T.B.Toʻraqulov, I.V.Ryasnyanskiy, J.Parmonov), parrandalar kolibakteriozi (O.Hoshimov, F.Niyozov) kasalliklariga qarshi yangi samarali vaksinalar, leykoz diagnostikumi (X.S.Salimov, M.K.Butayev), piroplazmidozlarning oldini olish va davolashda diamidin (A.Gʻofurov, T.X.Rahimov), gelmintozlarga qarshi taʼsiri keng boʻlgan atsetomizol (A.O.Oripov) kabi preparatlar yaratildi va ulardan amaliyotda samarali foydalanilmoqda.

Institut faoliyati Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi I.X.Irgashev, Professorlar N.M.Matchonov, F.Ibodullayev, A.Roʻzimurodov, T.Boymurodov, M.Aminjonov, X.Salimov, A.Oripov, U.Y.Uzoqov, G.S.Poʻlatov, N.X.Yenilleeva kabi olimlar nomi bilan bogʻliq.

Institut yuqori malakali ilmiy mutaxassislar yetishtiruvchi markaz hisoblanadi.

Institutda 85 ilmiy xodim, shu jumladan 12 fan doktori, 40 ha yaqin fan nomzodi va falsafa doktorlari faoliyat olib bormoqda.

Institutda oliy taʼlimdan keyingi taʼlim shakllari tayanch doktorantura va doktorantura bor.

Ilmiy asarlar, monografiyalar, uslubiy koʻrsatmalar, yoʻriqnomalar, qoʻllanmalar, tavsiyalar va b. nashr etadi.

## Manbalar
Veterinariya laboratoriyasi

**Veterinariya laboratoriyasi** — veterinariya xizmati tizimida hayvonlardagi kasalliklarni aniqlaydigan laboratoriya. Hayvonlarning kasalliklari va oʻlish sabablarini aniqlash maqsadida turli xil ilmiy tadqiqot va kuzatish ishlari olib boradi. Veterinariya laboratoriyasida bakteriologik, serologik va gemotologik tahlillar bajariladi, patologik material tekshiriladi, sut, goʻsht va b. chorvachilik mahsulotlari sanitariya jihatdan tahlil qilinadi, kimyoviy va toksikologik tahlillar oʻtkaziladi. Veterinariya laboratoriyasi kasalliklarning oldini olish va ularni davolash uchun antibiotiklar va b. preparatlar tayyorlaydi, veterinariya sohasidagi fan yutuqlari va ilgʻor tajribalarni targʻib qiladi. Veterinariya laboratoriyasi tekshirish va b. ishlarni oʻzi xizmat qilayotgan hududdagi fermer, shirkat, aksionerlik, jamoa xoʻjaliklar va davlat veterinariya muassasalarining buyurtmalariga muvofiq bajaradi. Tayyorlangan antibiotik va b. har turdagi preparatlarni xoʻjaliklarga sotadi. Goʻsht-sut va oziqovqat nazorat stansiyalari ular qaramogʻida boʻlib, dehqon bozorlarida goʻsht, sut va b. chorvachilik hamda dehqonchilik mahsulotlarini ekspertiza qiladi. Oʻzbekistonda 3 respublika Veterinariya laboratoriyasi (yuqumli kasalliklar diagnostikasi lab.; oʻta xavfli kasalliklar lab.; veterinariya preparatlari lab.), 13 viloyat, 126 tuman va tumanlararo, 246 veterinariya-sanitariya ekspertizasi lab.lari ishlaydi (2000). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venturi naychasi

**Venturi naychasi**, Venturi sarf oʻlchagichi — suyuqlik, gaz yoki bugʻ sarfini yoki tezligini oʻlchash uchun qoʻllaniladigan qurilma. Ishi suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimining mahalliy (ayrim joyda) torayishini taʼminlashga asoslapgan. Italyan olimi J. Venturi (1746—1822) nomi bilan ataladi. V. n.da toraygan joyda oqim tezligi oʻzgarib, bosimning oʻzgarishiga sabab boʻladi, natijada bosimlar farqi (r„—r,) vujudga keladi. Bu esa sarf va oqim tezligi bilan bogʻliq. Bosim differensial manometr bilan oʻlchanadi. Bundagi oʻlchash xatoligi 2—10% ni tashkil qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya shifoxonasi

**Veterinariya shifoxonasi** -kasal hayvon va parrandalarni davolaydigan muassasa. V. sh. kasal hayvon va parrandalarga dastlabki yordam koʻrsatish va kasallik oldini olish choralarini koʻradi, zoonozlar epidemiyasiga qarshi veterinariya-sanitariya va ayrim profilaktika tadbirlarini amalga oshiradi, aholi oʻrtasida veterinariya sohasida tushuntirish ishlarini olib boradi. Shahar, tuman va uchastka V. sh. bor. Uchastka V. sh. esa tuman veterinariya shifoxonasi qoshida tuziladi. Bulardan tashqari koʻchma veterinariya shifoxonasi ham boʻladi. Uning vazifasi yukrrida keltirilganlardan tashqari yaylovlarga va chorva mollari joylashgan yerlarga veterinariya mutaxassislarini zarur doridarmonlar va biologik preparatlar bilan birga tezlikda yetkazib borishdan iborat. Kuchma veterinariya shifoxonasida kerakli asbob-uskuna, jihoz, idish va doridarmonlar boʻlib, bularning hammasi maxsus avtomashinaga oʻrnatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya-sanitariya stansiyasi

**Veterinariya-sanitariya stansiyasi** — shahar, shahar atrofidagi jamoa, shirkat, aksionerlik va fermer xoʻjaliklarining chorvachilik obʼektlariga, shuningdek teri, jun mahsulotlarini qayta ishlaydigan korxonalar hamda oziq-ovqat korxonalariga xizmat qiluvchi muassasa. U maxsus mashinalar bilan jihozlangan boʻladi. Veterinariya-sanitariya stansiyasi xizmat qilayotgan hududdagi chorvachilik va b. binolarni, hayvon xom ashyolariii dezinfeksiya qiladi; oʻlgan hayvonlarni utilizatsiya korxonalariga, musodara qilingan mahsulotlarni, goʻshtni qayta ishlash korxonalariga eltib topshiradi. Shuningdek, Veterinariya-sanitariya stansiyasi.hayvonlar quturishiga qarshi kurash olib boradi, veterinariya idoralariga veterinariyasanitariyaning hamma masalalarida maslahatlar beradi, hayvon, parranda va chorvachilik mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari, veterinariya-sanitariya zavodlari va utilizatsiya qurilmalari ustidan nazorat qilib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya-sanitariya ekspertizasi

**Veterinariya-sanitariya ekspertizasi** — 1) hayvonot mahsulotlarini sanitariya-gigiyena jihatidan baholash usullarini oʻrganadigan fan. Veterinariya-sanitariya ekspertizasining asosiy vazifasi — hayvonlardan olinadigan, oziqovqat (goʻsht, sut, baliq, tuxum), ozuqayem, xom ashyo (teri, jun, momiq, patlar) mahsulotlari orqali qoʻzgʻatuvchilari odamlarga yuqadigan kasalliklarning oldini olishdan iborat. Mustaqil fan tarmogʻi sifatida 20-asrda shakllandi. Undan ilgari goʻshtshunoslik va ovqatlanish gigiyenasi fanlari tarkibida oʻrganilar edi. Veterinariya-sanitariya ekspertizasi mustaqil kafedralarga ega boʻlgan veterinariya institutlari va veterinariya fakultetlarida oʻqitiladi, tibbiyot intlarida ovqatlanish gigiyenasi kursiga kiradi. Veterinariya-sanitariya ekspertizasi boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari tegishli oliy oʻquv yurtlari kafedralarida, ilmiy tadqiqot institutlarining maxsus lab.larida olib boriladi.

2) Hayvonot mahsulotlarining isteʼmol talablariga javob berishini aniqlaydigan veterinariya mutaxassislarining amaliy faoliyati sohasi. Veterinariya-sanitariya ekspertizasining asosiy vazifasi odamlarni sifati buzilgan chorvachilik mahsulotlari orqali kasallanishdan asrash, hayvonlarni soʻyishgacha, soʻyishda va soʻyishdan keyin mahsulotlarni qayta ishlashda sanitariya qoidalariga rioya qilish, nimtalanmagan goʻsht va b. aʼzolarini tekshirish, goʻsht, sut, baliq mahsulotlarining isteʼmolga yaroqliligini aniqlash va b.dan iborat. Goʻsht sanoati korxonalarida, parrandachilik fabrikalari, sovuqxona, baza, omborlar, dehqon bozorlari, lab.larda Veterinariya-sanitariya ekspertizasini veterinariya vrachlari, veterinariya uchastkalari va kushxonalarda veterinariya feldsherlari oʻtkazadi. Veterinariya-sanitariya ekspertizasining toʻgʻri oʻtkazilishini davlat veterinariya inspeksiyalari nazorat qiladi.

Veterinariya-sanitariya ekspertizasi yaroqsiz deb topgan mahsulotlarni isteʼmolga chiqarish mumkin emas. Oʻzbekistonda 246 Veterinariya-sanitariya ekspertizasi laboratoriyasi ishlaydi 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vetluga

**Vetluga** — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismi markazidagi daryo, Volganing yirik chap irmogʻi. Uzunligi 889&nbsp;km, havzasining mayd. 39,4 ming km. Asosan qor suvlaridan toʻyinadi. noyabr boshlaridan aprel oʻrtalarigacha muzlaydi. Vetelugada yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 255 m3/sek. Quyilish joyidan 700&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Sohilida Vetluga sh. joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veto

**Veto** (lot. veto — taqiqlayman) — rivojlangan davlatlarda bironta organ, tashkilot qonuni yoki qarori-ning kuchga kirishini toʻxtatish yoki kuchga kirishiga yoʻl qoʻymaslik huquqi. Davlat boshligʻi qonun chiqaruvchi parlament, oliy majlis qabul qilgan qonunlar boʻyicha V. huquqiga ega. Mutlaq V.— davlat boshligʻining parlament qabul qilgan qonunni uzil-kesil rad qilish huquqi; nisbiy V.— davlat boshligʻining qonun kuchga kirishini faqat toʻxtatib qoʻyadigan rad javobi; bunda parlamentga mazkur qonunni 2-marta ovozga qoʻyish bilan qabul qilish huquqi beriladi; umumiy V.— butun hujjatni yaxlit holda rad etish imkoni; qisman V.— biron-bir hujjatning ayrim qismlari yoki moddasigina rad qilinishi. Baʼzan parlamentning yuqori palatasi ham quyi palataning qarorini taqiqlashda V. huquqidan foydalanadi. Xalqaro huquqda: BMT Ustavining 27-moddasiga binoan BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy aʼzolari V. huquqiga ega. Xavfsizlik Kengashida muhokama qilinadigan masalalar Kengash aʼzolarining bir fikrda boʻlishini talab qiladi. Ulardan birortasi muhokama qilinayotgan qarorning qabul qilinishiga rozilik bildirmasa, qaror rad qilingan hisoblanadi. 
Mana shunaqa gaplar...
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vexichilik

**Vexichilik** ("Vexi" toʻplami nomidan olingan) — rus diniy-falsafiy oqimi (20-asr boshlari). Uning namoyandalari — N. A. Berdyayev, S. N. Bulgakov, P. B. Struve, S. L. Frank, M. O. Gershenzon va b. "Vexi" ("Rus ziyolilari toʻgʻrisida maqolalar") toʻplamida (Moskva, 1909) inqilobiy-sotsialistik kayfiyatdagi ziyolilarning mafkurasi, jumladan ateistik materializm, siyosiy radikallik va narodniklik gʻoyalarini keskin tanqid qilib chiqdilar. Vexichilar maʼnaviyatni ijtimoiy gʻoyalardan ustun qoʻyib, shaxsning ichki (botiniy) hayoti insonning birdan-bir ijodiy kuch manbaidir, deb hisobladilar. 1917 y. oktyabr toʻntarishidan keyin "Vexi" mualliflari bolsheviklarning gʻoyaviy dushmanlari sifatida ular nazariyasi va amaliyotiga qarshi fikrlar bilan chikdilar. Lenin koʻrsatmasi bilan V. harakatining liderlari xorijga badargʻa qilindi (1922). Qayta qurish yillarida (1985—91) N. A. Berdyayev, S. N. Bulgakov, S. L. Frank va b. V. oqimi vakillarining asosiy asarlari, jumladan "Vexi" toʻplami qayta nashr etildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil