Atrof-muhit psixologiyasi

**Atrof-** **muhit** **psixologiyasi** (**ekologik psixologiya**) — inson va atrof-muhit oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirning psixologik jihatlarini, moddiy voqelik omillarining insonga taʼsirini oʻrganadigan fan. "Atrof- **muhit** „ tushunchasi keng maʼnoda talqin etiladi va u ham tabiiy ob’ektlarni, ham moddiy timsolga ega boʻlgan ijtimoiy shakllanishlarni, insonning oʻzi tomonidan yaratilgan moddiy tuzilmalarni, axborot ob’ektlarini va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Shaxs va atrof-muhit oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir modellarini ochib berish orqali atrof-muhitni shunday loyihalash va oʻzgartirish mumkin boʻladiki, u shaxsning ijtimoiy jihatdan maqbul xatti -harakatlarini ragʻbatlantiradi yoki uning xatti-harakatlarining eng mumkin boʻlgan modellarini bashorat qilishga imkon beradi.

Atrof-muhit psixologiyasining fanlararo tabiati shahar atrof-muhitining (umumiy hududlar) davlat mulki resurslarini boshqarish, murakkab ekologik sharoitlarni tahlil qilish, atrof-muhitning mahsuldorlikka stressli taʼsiri kabi uzoq muammolarga eʼtiborni qaratadi. Shaxsning atrof-muhit psixologiyasi inson omillari fani, kognitiv ergonomika, arxitektura psixologiyasi, ijtimoiy-arxitektura, atrof-muhit psixologiyasi, xulq-atvor geografiyasi, ijtimoiy ekologiya va boshqalar kabi fanlar bilan bir-biriga mos keladi.

## Ekologik psixologiya tarixi
"Atrof-muhit psixologiyasi" atamasi (nemis . Psychologie der Umwelt birinchi marta nemis psixologi Villi Xellpax tomonidan qoʻllangan.

1958-yilda Nyu-York shahar universitetida Uilyam Ittelson va Garold Proshanskiyning tadqiqot guruhi tuzildi. Tadqiqot guruhi AQSh Milliy ruhiy salomatlik instituti tomonidan moliyalashtirildi. Guruh psixiatriya shifoxonasining fazoviy va meʼmoriy muhiti elementlari bemorlarning xatti-harakatlariga qanday taʼsir qilishini oʻrganish bilan shugʻullangan. Tahlil natijalaridan biri psixiatriya muassasalarining dizayni va faoliyatiga taʼsir etuvchi baʼzi omillar edi. mimeo hisoboti. Bruklin kolleji psixologiya boʻlimi, 1960]. Ittelson birinchi marta **“ekologik psixologiya"** atamasini 1964-yilda Nyu-Yorkda kasalxonani rejalashtirish boʻyicha Amerika kasalxonalar assotsiatsiyasi konferensiyasida „Atrof-muhit psixologiyasi va arxitekturani rejalashtirish“ nutqida ishlatgan.

Keyinchalik, guruh psixiatriya shifoxonalari muhitining inson xulq-atvoriga taʼsiri muammosi bilan cheklanib qolmasdan, balki xatti-harakatlar va umuman jismoniy muhit oʻrtasidagi aloqalarni aniqlash orqali tadqiqot doirasini kengaytirishga intildi.

1968-yilda Atrof-muhitni loyihalash boʻyicha tadqiqotlar assotsiatsiyasi (EDRA) tashkil etildi 1981-yilda odamlar va ularning jismoniy atrofini oʻrganish boʻyicha xalqaro assotsiatsiya (IAPS) paydo boʻldi, keyinchalik u Xalqaro antropologik va atrof -muhitni oʻrganish assotsiatsiyasi (Xalqaro odamlar assotsiatsiyasi) deb nomlandi. 1976-yilda Amerika Psixologik Assotsiatsiyasi yangi boʻlimni yaratdi — Aholi va atrof-muhit psixologiyasi.

## Tushunchalar

### Joy identifikatori
Joy identifikatori **kontseptsiyasi** Nyu-York shahar universiteti xodimi Garold Proshanskiy tomonidan ishlab chiqilgan. Mahalliy identifikatsiya „insonning oʻzini oʻzi identifikatsiya qilishning pastki tuzilmasi, uning atrofdagi jismoniy dunyo haqidagi gʻoyasidan iborat“ deb taʼriflanadi. Hududning hayotni toʻldiradigan hissiyotlar va munosabatlar markazi sifatida ramziy ahamiyatini hisobga olish kerak. Mahalliylikni aniqlash — bu shaxsiy dunyoqarashga atrof-muhitning maʼlum xususiyatlari va ularning xotiralari, talqinlari, gʻoyalari, gʻoyalari, his- tuygʻularining namoyon boʻlishi bilan bogʻliq boʻlgan kiritish.

**Joyni aniqlashning beshta funksiyasi mavjud** :

* tan olish — atrof-muhitda yashash tajribasi, yashash muhiti tuzilmalari, har qanday jismoniy muhitning elementlarini bilish asosida amalga oshiriladi;
* maʼno — tegishli kognitiv tuzilmalarga asoslangan maʼlum bir muhitning elementlari uchun qadriyatlar manbai, bu sizga qaysi hodisalar koʻproq sodir boʻlishini, bunday sharoitlarda odamlarning qaysi modeli keng tarqalganligini taxmin qilish imkonini beradi;
* ekspressivlik talabi — shaxsning didi va afzalliklarini ifodalash, maʼlum bir muhitning qulayligini tan olishda qanday fazilatlar etishmayotganligini aniqlash qobiliyati;
* transformatsiya mezoni — insonning maʼlum bir muhitda nima toʻgʻri yoki notoʻgʻri ekanligini, uni qanday oʻzgartirish kerakligini baholash qobiliyatini oʻz ichiga oladi, shunda ushbu muhit va shaxsni aniqlash oʻrtasidagi tafovutlar minimal boʻladi;
* ogohlantiruvchi va himoya funksiyasi — maʼlum bir jismoniy muhitda xavf va tahdid haqida signal berish, ushbu xavflardan qochish vositalarini izlash.

### Hududga biriktirish
Atrof-muhit bilan munosabatda boʻlish jarayonida odamlar oʻzlarini maʼlum bir hududga mansublik nuqtai nazaridan tavsiflaydilar. Muayyan hudud bilan bogʻlanish oʻz-oʻzini hurmat qilishni yaxshilaydi, qulaylik hissi yaratadi, uyda boʻlish hissi yaratadi. Joylashuvni biriktirish kontseptsiyasi shaxs va atrof-muhit oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirni, jumladan, hissiy, kognitiv va xulq-atvor jihatlarini tahlil qilish uchun turli xil yondashuvlarni taklif qiladi. Kontseptsiya doirasidagi munozarali masala — bu hududga bogʻlanishni shakllantirish jarayonida dominantning mavjudligi yoki atrof-muhit bilan oʻzaro taʼsirning barcha tarkibiy qismlarining integratsiyasi muammosi.

### Xulq-atvorni sozlash
Rojer Barker (Rodjer Barker) nazariyasiga koʻra, ijtimoiy muhit inson xulq-atvoriga taʼsir qiladi. Doʻkonda odamlar xaridorlarning rolini oʻz zimmalariga oladilar, maktab va cherkovda toʻgʻri xatti-harakatlar allaqachon oʻrnatilgan, hududda kodlangan. Rojer Barker oʻz eʼtiborini „Bir bola kuni“da (1951) ushbu xatti-harakatlar parametrlarini aniqlashga bagʻishladi. U ertalabdan kechgacha bolaning kundalik xatti-harakatlarini deyarli daqiqama-daqiqa tasvirlab beradi. Amerikalik sotsiologning taʼkidlashicha, psixologiyada psixolog qabul qiluvchi rolini oʻynaydigan, odamni tabiiy muhitida oʻrganadigan, O-usullaridan voz kechadigan, psixolog eksperiment yordamida operator boʻlgan T-uslublariga ustunlik berish kerak, yaʼni oʻrganilayotgan ob’ektni sunʼiy muhitga joylashtirish. Rojer Barker oʻz yondashuvini ekologik psixologiya deb atadi.

## Adabiyotlar

* Devid Kanter arxitektorlar uchun psixologiya (1974) London: Amaliy fan ISBN 0-85334-590-2
* Devid Kanter, Terens Li Psixologiya va qurilgan muhit Wiley 1974 ISBN 978-0-470-52149-6

## Havolalar