open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Merkator Gerard

MERKATOR (Mercator; Kremerning lotinlashtirilgan familiyasi) Gerard (1512.5.3-1594.2.12) - flamand haritagrafi. Aniq optik asboblar tayyorlash va haritalar nashr qilish bilan shugʻullangan. 1552-yil Duysburg shahri (Germaniya)ga koʻchib oʻtgan. Mavjud haritagrafik materiallarni tanqidiy qarab chiqib, M. haritalar tuzishning yangi, matematik asoslangan prinsiplarini, xususan bir nechta haritagrafik pro-yeksiyalarni taklif etdi; bulardan eng mashhuri teng burchakli silindrik proyeksiya asosida tuzilgan dunyo haritasi (1569) (qarang Merkator proyeksiyam). Bu proyeksiya jahonda eng koʻp tarqalgan va oʻsha vaqgdan hozirgi qadar bu proyek-siyada burchaklarni aniq tasvirlovchi dengiz navigatsiya haritalari, aeronavigatsiya va boshqa haritalar tuziladi. M. Yer magnetizmini tadqiq qilib, magnit qutbi koordinatini hisoblab chiqdi. Asosiy ilmiy ishi — Yevropa mamlakatlarining "Atlas" deb atalgan haritalari toʻplami (1595, vafotidan keyin nashr qilingan). "Atlas" soʻzboshisida geografiya predmeti va vazifalari bayon qilingan.

## Adabiyot
* Salishev K. A., Osnovi kartovedeniya. Chast istoricheskaya i kartograficheskiye materiali, M., 1948.

## Manbalar
Merkitlar

**Merkitlar, markitlar, makritlar** — Markaziy Osiyoda oʻrta asrlarda yashagan eng jangovar va koʻp sonli qabilalardan biri. 12-asr oxiri 13-asr boshlarida Selenga daryosining boʻylarida merkitlarning 3 qabilaviy ittifoqi (uduit, kaat va uvas) mavjud boʻlgan. Uduit — merkitlar 4 uruqqa boʻlingan: uykur, mudan, tudakli va jiyun. Ularning xoni Toʻqtabegi (Toʻxtabiki) boʻlgan.

Merkitlar yaqin qoʻshnilari — kerayitlar, tatarlar va moʻgʻullar bilan doim urushib turgan. Hujumlarning birida ular Chingizxonning xotini Borteni asirga olishgan. Keyinchalik kerayitlar xoni Vanxon Toʻgʻril Borteni Chingizxonga qaytarib yuborgan. Merkitlar 1204-yilda Chingizxon tomonidan butunlay tormor etilgan. Chingizxonning suyukli xotinlaridan biri — Kulon xotun merkitlardan boʻlgan.

13-asrda merkitlarning maʼlum qismi Movarounnahrga koʻchib oʻtgan va keyinchalik Amir Temur qoʻshinlari tarkibida harbiy yurishlarda qatnashganlar. Merkitlarning qolgan qismlari turli xalqlar: moʻgʻul, qozoq, qirgʻiz, oʻzbeklarning tarkibiga singib ketishgan. Merkitlar kerayitlar bilan aralashib oʻzbeklarning kenagas urugʻi tarkibiga, argʻin va baʼzi turkman urugʻlari bilan aralashib oʻzbeklarning laqay urugʻi tarkibiga qoʻshilgan. 1926-yil Turkmanistonning Chorjoʻy tumanida 2780 merkit qayd etilgan.

## Adabiyotlar
* Rashid-addin, Sobraniye letopisey,t. 1, ch.1, M., 1952;
* Sultonov T. S, Kochevie plemena Priaralya v 15—17 vv., M., 1982;
* Tataromongoli v Azii i Yevrope, M., 1977.

## Manbalar
Merkuriy (maʼnolari)

**Merkuriy**:

* Merkuriy yoki Utorid (Atorid)(arabcha nomi) — Quyosh tizimidagi Quyoshga eng yaqin sayyora.
* Merkuriy (xudo) — Qadimgi Rim afsonalarida Yupiterning oʻgʻli, tijorat, sanʼat, kasb-hunarlar xudosi, sayyohlar homiysi.
* Merkuriy (kosmik kema) — AQSHning Yerga yaqin orbita boʻylab uchish uchun moʻljallangan bir oʻrinli kosmik kemalari nomi va ularni ishlab chiqish hamda uchirish dasturi.
Merkaptanlar

**Merkaptanlar** (tiollar) - vodorod sulfidning organik hosilalari. Umumiy formulasi RSH, bu yerda R— uglevodorod radikali, M.ning metilmerkaptan (SN3—SH), etilmerkaptan (S5N5—SH) va boshqa turlari bor. M. qoʻlansa hidli, gazsimon, suyuq va qattiq moddalar. Suvda yomon, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. M. tabiatda oqsillarning chirishidan hosil boʻladigan mahsulotlarda uchraydi. M. merkaptid tuzlarini hosil qiladi, mas, simob merkaptid (RS)2 Hg (M.ning nomi shundan olingan, lotincha mercurum captaus — bogʻlovchi simob). M. va hosilalari (tuzlari, sulfidlari va disulfidlari) tabiiy va sintetik kauchuklarni vulkanizatsiyalashda, baʼzi dorivor moddalar va insektitsidlarni sintez qilishda qoʻllanadi. Toʻyingan uglevodlarning galogenli hosilalariga natriy yoki kaliy gidrosulfid taʼsir ettirib olinadi.

## Manbalar
Merkator proyeksiyasi

**Merkator proyeksiyasi** — xaritagrafik proyeksiyalash usuli. Flamand xaritagrafi G. Merkator (1512-1594) taklif qilgan va amalda qoʻllagan (1569). Bunda yer sirti aylanma silindr sirtiga proyeksiyalanadi. Silindr oʻqi esa yer oʻqi bilan mos boʻladi. Merkator proyeksiyasi dengiz navigatsiyasi va aeronavigatsiyada qoʻllanadi.

## Manbalar
Utorud

**Utorud**, atorid (arab.) — Merkuriyning eski nomi. Beruniy, Ulugʻbek kitoblarida, qad. Sharq shoirlari, jumladan, Navoiy asarlarida bu nomni kup uchratish mumkin.
Merkuriy (kosmik kema)

**Merkuriy** — AQSHning Yerga yaqin orbita boʻylab uchish uchun moʻljallangan bir oʻrinli kosmik kemalari nomi va ularni ishlab chiqish hamda uchirish dasturi. „Merkuriy“ning asosiy vazifasi: kosmonavt boshqaradigan sunʼiy yoʻldoshni geotsentrik orbitaga chiqarish va uning Yerga muvaffaqiyatli qaytishini taʼminlash, shuningdek, insonning kosmik fazoda ishlash imkonini tekshirish. Uchishdagi maksimal massasi 1,36 tonna; kabinasining hajmi 1,5 m³. Bortida kosmonavt boʻlgan birinchi „Merkuriy“ kema yoʻldosh orbitaga chiqarilgunga qadar eksperimental namunalari uchirilgan. 1962—1963–yillarda bortida kosmonavtlari boʻlgan 4 ta „Merkuriy“ „Frendship—7“ (J. Glenn), „Avrora“ (S. Karpenter), „Sigma-7“ (U. Shirra), „Feyt-7“ (G. Kuper) uchgan. 1963-yildan keyin „Merkuriy“ uchirish toʻxtatilgan.

## Manbalar
Merovinglar

**Merovinglar** (lotincha Merovinqi) -Frank davlatiyaagch 1qirollik sulolasi (751 yil tugagan). Afsonaviy asoschisi — Merovey (sulola nomi shundan). M. xukmronligi davrida franklarda feodal munosabatlari vujudga kelgan. M.ning asosiy vakillari: Xilderik I (457—481), sulolaning amaldagi, haqiqiy asoschisi; Xlodvig I (481-511), Xilperik I (561-584, markazi Suasson boʻlgan franklar yerining bir qismida hukm surgan); Sigebert I (561—575, Avstraziyada); Xlotar II (584—629, Neystriyada —613 yilgacha); Dagobert I (629—639); Xilderik III (743—751; Pipin Lakana tomonidan taxti egallangan). Dagobert I vorislarini "dangasa qirollar" deyishgan, hokimiyat amalda mayordomlar qoʻlida boʻlgan.

## Manbalar
Meros

**Meros** — marhumdan vorislarga qolgan mulk. Marhumning mulk huquqi, boshqa ashyoviy huquqlar, aqliy faoliyat (kashfiyot, ixtirochilik, mualliflik) natijalariga bo‘lgan alohida huquqlar, shuningdek bu huquqlardan kelib chiqadigan majburiyatlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin (qarang Vorislik huquqi).

Shuningdek, meros tushunchasi ajdodlardan avlodlarga qolib kelayotgan oʻtmish qoldigʻi, ilmiy, adabiy, madaniy boylikni ham bildiradi.

## Manbalar

## Havolalar
Mersin

**Mersin** — Turkiyaning jan. qismidagi shahar. Ichel elining maʼmuriy markazi. Aholisi 544,3 ming kishi (2000). Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari bor. Tayyor qismlardan avtomobil yigʻish zavodi ishlab turibdi. 

## Manbalar
Robert C. Merton

**Robert Cox Merton** (1944, Nyu-York) — amerikalik iqtisodchi. Kaliforniya texnologiya instituti magistri (1967), Kembrij (Massachusets texnologiya instituti) universiteti professor (1969–1980), Iqtisodiy tadqiqotlar milliy byurosi direktori (1979), Garvard universiteti qoshidagi Ish boshqaruvchilar oliy maktabi professor Ilmiy ishlari nomaʼlumliklar iqtisodiyoti, axborotlar, matematik iqtisodiyot va modellashtirish, moliya va investitsiya masalalariga bagʻishlangan. M. ikkilamchi qimmatli qogʻozlar yoki "derivativ"larning opsionlari qiymatini baholashda foydalaniladigan "Blek-Skoulz formula"sini yechishning yangi uslublarini yaratdi. Natijada bu formuladan keng foydalanish imkoniyati paydo boʻldi. Nobel mukofoti laureati (1997; Myron Scholes bilan birga).

## Manbalar
Meseta

**Meseta**, Kastiliya yassitogʻligi — Ispaniya va Portugaliyadagi yassitogʻlik, Pirenei yarim orolning katta kismini egallaydi. Asosan, kristall jinslardan tuzilgan. Plato, uncha baland boʻlmagan massiv va togʻ oraligʻi botiqlaridan iborat, gʻarbida tektonik yoriklar bilan kuchli parchalangan. Aksari qismining balandligi 600–1200 m. M.ning oʻrta qismini egallagan Markaziy Kordilyera togʻlari (eng baland joyi 2592 m. Almansor togʻi) yassitogʻlikni Eski Kastiliya va Yangi Kastiliya yassitogʻliklariga ajratib turadi. Iklimi Oʻrta dengiz boʻyiga xos, quruq iqlim. Asosiy daryolari Duero, Taxo, Gvadiana. Oʻsimlik dunyosi kserofit butalar va dasht oʻsimliklaridan, shim.-gʻarbiy qismida siyrak keng bargli va igna bargli oʻrmonlardan iborat. Donli ekinlar ekiladi, bogʻlar va tokzorlar barpo qilingan. Yaylov chorvachiligi rivojlangan. Madrid shahri M.da joylashgan.

## Manbalar
Mesit

**Mesit** — oʻzbek urugʻlaridan biri. M. yesit, yobu (jobu), tama uruglari birlashmasi "uch urugʻ" (uch uru) deb atalgan. M.lar 19-asr oxiri —20-asr boshlarida Buxoro vohasida, hozirgi Samarqand viloyatining Narpay tumanida, Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidagi Mesit qishloshda, bir qismi esa hozirgi Turkmanistonning Leban (sobiq Chorjoʻy) viloyatida yashaganlar. M.lar oʻzbek va turkman xalqlari tarkibiga singib ketgan.

## Manbalar
Stjepan Mesić

**Mesich Stipe** (1924.24.12, Oraxovats -2019.08.11, Zagreb) — Xorvatiya davlat arbobi. Zagreb universitetining huquq fakultetini tutatgan (1961). 1971-yildan "Xorvatiya bahori" harakati ishtirokchisi. 1990-yildan Xorvatiya demokratik ittifoki kotibi va Xorvatiya Respublikasi birinchi hukumatining bosh vaziri. 1991-yil 5 dekabrdan Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi prezidiumi aʼzosi, 1992-yildan Xorvatiya demokratik ittifoqi partiyasi ijroiya qoʻmitasi raisi, Xorvatiya milliy parlamenti prezidenta. 1994-yil Xorvatiya demokratik ittifoqi partiyasi bilan aloqani uzib, Xorvatiya mustaqil demokratlar partiyasini tuzgan. 1997-yil Xorvatiya mustaqil demokratlar partiyasining bir qismi bilan Xorvatiya milliy partiyasi asoschilaridan va uning bajaruvchi prezidenti oʻrinbosari. 2000-yil 7-fevral dan Xorvatiya Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Robert Bruce Merrifield

**Robert Bruce Merrifield** (1921.15.6. Fort-Uert, Texas shtati, AQSH — 2006.14.5, Kresskill, Nyu-Jersi) — amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1972). Los-Anjelesdagi Kaliforniya universitetni tugatgan (1943), 1949-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller universitetida ishlagan (1966-yildan professor). Aminokislotalar bilan taʼsirlashadigan faol guruxlar tutgan qattiq polimer tashuvchilarda peptidlar sintez qilishining geterofazoviy usulini ishlab chiqqan (1962). Bradikinin, angiotenzin va ribonukleazalarni sintez qilgan (1969). Nobel mukofoti laureati (1984).

## Manbalar
Merserizatsiya

**Merserizatsiya** [ingliz ixtirochisi J. Merser (1791 — 1866) nomidan] — 1) toʻqimachilikda — ipgazlama yoki sellyuloza tolali materiallarga maxsus ishlov berish usuli. Oʻyuvchi natriyning suvdagi eritmasi bilan 15—18° temperaturada amalga oshiriladi. Materiallarning pishikligini, yaltiroqligini, gigroskopikligi (nam shimuvchanligi) ni, boʻyaluvchanligini oshiradi. Maxsus M. mashinalarida bajariladi; bunda materialga oʻyuvchi natriyning suvdagi eritmasi shimdiriladi, siqib suvi chiqarib tashlanadi va toza suvda yuviladi, quritib va preyesdan oʻtkazib tekislanadi; 2) sel-lyulozaga 15—55° temperaturada oʻyuvchi natriyning suvdagi eritmasi bilan ishlov berish; viskoza va sellyulozaning boshqa hosilalarini tayyorlash bosqichlaridan biri. M.da uzluksiz yoki davriy ishlaydigan (press-vanna) uskunalar qoʻllanadi. Bularda sellyulozaga oʻyuvchi natriy eritmasi shimdiriladi, soʻngra siqib tashlanadi. M. natijasida sellyulozaning asosiy xossalari yaxshilanadi (pishiqlashadi, yaltiroqlashadi va hokazo).

## Manbalar
Mesrop Mashtots

**Mesrop Mashtots** (361-440) - arman olimi, maʼrifatparvar, arman alifbosining asoschisi. Shoh saroyida mirzo boʻlib xizmat qilgan, keyinchalik ruhoniylik yoʻliga oʻtgan. 387 yilgi bitimga asosan Armaniston 2 qismga boʻlinadi. Mamlakatning katta qismi Eronga oʻtadi. Hozirgi Armaniston hududida qolgan armanlarga faqat suryoniy maktablarida oʻqish va shu tildan foydalanishga ijozat etiladi. Yunon tili taqiqlanadi. Milliy alifbo va yangi adabiyot yaratish ehtiyoji kuchayadi. Mesrop Mashtots arman tilining tovush tizimini oʻrganib, shu asosda arman alifbosini tuzadi (405—406). Bu alifbo 16 a.dan beri oʻzgarishsiz qoʻllanib kelmoqda. Mesrop Mashtots "Injil"ni arman tiliga tarjima qilgan, xristianlikning pandnasixatlari haqida kitob yozgan.

## Manbalar
Messa

**Messa** (frans. messa, mitto— yuboryapman) —1) katolik xristianlarda asosiy ibodatlardan biri (liturgiya)ning nomi. Xristianlarning eʼtikrdiga koʻra, M. jarayonida ibodat qiluvchilar Iso Masihga qoʻshilish orqali oʻz gunoxlaridan xalos boʻladilar. Injil parchalarini oʻqish, diniy aytimlarni kuylash hamda Iso Masihni hayoti va oʻlimini ifodalovchi maxsus harakatlardan iborat. M.ni oʻtkazish tartibi va tarkibi koʻp asrlar davomida shakllanib, 16-asrda hozirgi koʻrinishga ega boʻldi; 2) Uygʻonish davridan boshlab Yevropa madaniyatida eng yirik diniy mussha janri, lotin matnlariga aytiladigan vokal yoki vokal-cholgʻu turkumi. "Oddiy" (missa ordi-narium), "tantanavor" (missa solemnis) hamda "qisqa" (missa brevis) turlari mavjud. "Oddiy" M.da asosiy qismlarning nomlari — "Kyrie eleison" ("Xudo oʻzing kechirgin"), "Gloria" ("Shon-sharaflar boʻlsin"), "Gredo" ("Ishonaman"), "Sanktus" ("Muqaddas") va "Benedictus" ("Marhamatli"), "Agnus Dei" ("Xudo arzandasi") — matnning boshlangʻich soʻzlaridan olingan. Dastlab bir ovozli, grigorian xoraln asosidagi aytimlardan iborat boʻlgan. Keyinchalik, kompozitorlar yaratgan koʻp ovozli M.lar rivoj topgan (ilk namunalaridan biri — G. de Mashoning toʻrt ovozli M.si, 1364). O. Lasso, Palestrina, keyingi davrda I.S. Bax, V. Motsart, L. Betxoven, F. Shubert, A. Brukner, 20-asrda I. Stravinskiy, B. Britten, B. Martinu, F. Pulenk, K. Penderetskiylar va boshqalarning M. lari mashhur. Motam M.si — rekviyemdir.

## Manbalar
Messian Olivye Ejen Prosper Sharl

**Messian Olivye Ejen Prosper Sharl** (1908.10.12, Avinon - 1998, Parij) — fransuz kompozitori, organchi va pedagog , 20-asr klassik musiqasi namoyandalaridan. Parij konservatoriyasini tugatgan (1930). Ayni shu yerda va boshqa oʻquv yurtlarida dare bergan: shogirdlari orasida P. Bulez, K. Shtokxauzen, Ya. Ksenakis kabi 20-asr musiqasining yirik namoyandalari mavjud. 1936-yilda "Yosh Fransiya" kom-pozitorlar guruhini tashkil etgan. M. butkul ijodiy yoʻli jarayonida diniy qadriyatlar (fortepiano uchun "Chakaloq Iso qiyofasiga 20 nigoq", 1944; xor va orkestr uchun "Kichik liturgiyalar", 1944; Messa, 1950 va boshqalar), hind mumtoz (raga) musiqasi ("Turantalila" simfoniyasi, 1948; fortepiano uchun "4 ritmik etyud"lari, 1950 va boshqalar), dunyo qushlari ovozlarini (orkestr uchun "Qushlar uygʻonishi", 1953; fortepiano uchun "Qushlar katalogi", 1959 va boshqalar) oʻziga asos etib tanladi. Musika nazariyasiga doir dareliklar, "Mening musiqiy tilim texnikasi" kitobi muallifi.

## Manbalar
Messina

**Messina** — Italiyadagi shahar va port. Sitsiliya orolning shimoli-sharqiy sohilida. Messina provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 236,6 ming kishi (2001). Messina iqtisodiy ahamiyati boʻyicha orolda 2-oʻrindagi shahar. Transport yoʻli paromi orqali Apennin yarim orol sohilidagi shaharlar bilan bogʻlangan. Kimyo, oziqovqat, kemasozlik va kema taʼmirlash korxonalari mavjud. Universitet (1548), dengiz biologiyasi instituti, botanika bogʻi, muzey bor. Messinada tez-tez zilzila boʻlib turadi, eng kuchlisi 1908-yilda boʻlgan. Harbiy dengiz bazasi. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—16-asrlarda qurilgan cher-kov, sobor, favvoralar saqlangan. Shaharga miloddan avvalgi 730 yilda asos solingan. Miloddan avvalgi 493 yilgacha Zankla, oʻsha yildan Messina deb atalgan.

## Manbalar
Messina boʻgʻozi

**Messina boʻgʻozi** — Oʻrta dengizdagi boʻgʻoz, Apennin yarim oroli bilan Sitsiliya oroli oraligʻida. Ioni dengizi bilan Tirren dengizini birlashtirib turadi. Uzunligi 40 km chamasida, kengligi 3,5—22 km. Eng sayoz joyining chuqurligi 115 m. Ssilla va Haribda girdoblari bor. Yirik portlari: Messina va Rejodikalabriya (Italiya).

## Manbalar
Messiya

**Messiya** (qad. yahudiycha mashiax — Xudo tomonidan tanlab olingan mumtoz shaxs, paygʻambar, maxdiy) - Yahudiy dini, Hinduiy dini, Zardusht dini, Buddaviy dini, Xristian dini, Islom dini, Bobiy dini, Bahoiy dini va boshqa din va e'tiqodlarda kelajakda kelishi kerak boʻlgan, Xudo tarafidan ilohiy xabar yetkazilib, Elchi qilinadigan odam.

Yahudiy dinida - Mashiax

Hinduiy dinida - Kalki

Zardusht dinida - Saoshyant

Buddaviy dinida - Maytreya

Xristian dinida - Xristos

Islom dinida - Mahdiy

Bobiy dinida - Mahdiy

Bahoiy dinida - navbatdagi Ilohiy Mazhar ayni shu status(Navbatdagi payg'ambar)ni bildiradi.

## Manbalar
Mesxeti tizmasi

**Mesxeti tizmasi** (Ajariya -Imereti, Ajariya-Axalsixe) — Gruziyaning Kichik Kavkaz togʻ sistemasidagi tizma. Qora dengizning Ajariya sohilidan Kura daryosining Borjomi darasigacha 150 km ga choʻzilgan. Bal. 2850 m gacha (Mepisskaro). Choʻkindi jinslardan tashkil topgan. Keng bargli, igna bargli oʻrmonlar, togʻ yaylovlari bor.

## Manbalar
Meta ...

**Meta ...** (yun. meta — orasida, keyin, oralatib) — qoʻshma soʻz boʻlagi; oraliqda ekanligini, nimadandir keyin kelishini, boshqa biron narsaga oʻtishini bildiradi (mas, metabolizm, metagenez).

## Manbalar
Meta-

**Meta-**, ORTO-, PARA- (qisqartmada m-, o-, n-) — ikki oʻrinbosarlarning, asosan, benzol yadrosida joylashgan holatini (1, 2-orto, 1,3-meta, 1,4-para) belgilash. Metan qatori birikmalarning nomlanishida ham shahrik. belgilashlar qabul qilingan. "Orto" va "meta" prefikslari kislotalar va ularning turli darajada gidratlangan hosilalarining trivial nomlanishida qoʻllanadi. Kislotalarning orto-shakllarida markaziy atomdagi ON guruhlarining soni eng koʻp boʻladi. Masalan, H4SiO4[Si(OH)4] — ortosilikat kislota yoki baʼzi organik kislotalarning gidratlangan shakllari, mas, NS(ON)3— ortochumoli kislota, S(ON)4—ortokarbonat kislota (koʻrsatilgan kislotalar efirlar koʻrinishidagina barqaror). Kislotalarning metashakllari — ortokislotalarning degidratlangan shakllaridir, mas, H2SiO3 — metasilikat kislota. "Para" prefiksi polimerizatsiya mahsulotlarini nomlashda qoʻllanadi, mas, (CN)n — paratsian, (SN3SNO)p — paraaldegid.

"Orto" va "para" prefikslari vodorodning ikki holatini belgilashda ham qoʻllanadi.

## Manbalar
Metabazitlar

**Metabazitlar** (meta... va yun. basis — asos) — asosli magmatik jinslarning metamorfizmi natijasida hosil boʻlgan metamorfik togʻ jinslari. M.ga metamorflashgan diabazalar, gabbro, dioritlar va baʼzan slanets va amfi-bolitlar kiradi (qarang Metamorfik togʻ jinslari). M. Oʻzbekistonning Hisor, Chatqol, Kurama, Nurota, Sulton Uvays togʻlarida dayka, qatlam va tomirlar shaklida uchraydi.

## Manbalar
Metabolizm

**Metabolizm** ( – metabole – oʻzgarish) – hujayralarda sodir boʻladigan fermentativ reaksiyalar majmui. Metabolizmda organik hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan moddalar va energiya xosil boʻladi. „Metabolizm“ termini, koʻpincha, moddalar va energiya almashinuvining hujayrada kechadigan bosqichlarini ifodalash uchun ishlatiladi. Bu jihatdan Metabolizm tor maʼnoda oraliq almashinuvni, yaʼni moddalarning xujayra ichida oxirgi mahsulotga aylanishini ifodalaydi. Oziq moddalar hujayraga tushgach, bir qator kimyoviy oʻzgarishlarga uchraydi. Bunday reaksiyalarning muayyan tartibda ketma-ket roʻy berishi metabolitik yoʻl, hosil boʻlgan oraliq mahsulotlar metabolitlar deyiladi. Metabolizm anabolizm va katabolizmdan iborat. Anabolizmda hujayralar va toʻqimalar tarkibiga kiruvchi moddalar sintezlanadi, hujayra tarkibi yangilanadi. Anabolitik reaksiyalar, asosan, qaytarilish reaksiyalaridan iborat boʻlib, ular erkin kimyoviy energiya sarf boʻlishi orqali boradi (qarang Qaytarilish reaksiyalari). Katabolitik reaksiyalar, asosan, oksidlanish reaksiyalaridan iborat boʻlib, unda murakkab moddalar birmuncha oddiy molekulalargacha parchalanadi va energiya ajralib chiqadi (qarang Oksidlanish reaksiyalari). Metabolizmning bu ikki tomoni oʻzaro chambarchas bogʻlangan. Hujayrada boradigan moddalarning sintezlanish jarayoni biologik sintez yoki qisqacha aytganda biosintez deyiladi. Barcha biosintez reaksiyalari energiya yutilishi bilan amalga oshadi. Hujayrada boradigan oqsil,uglevod, lipid va nuklein kislota kabilarning sintezlanishi plastik almashinuvga misol boʻladi. Biosintez reaksiyalari yigʻindisi plastik almashinuv yoki assimilyatsiya deyiladi. Fermentlar yordamida oddiy kichik molekulali moddalardan murakkab yuqori molekulali birikmalar: aminokislotalardan oqsillar, monosaxaridlardan esa murakkab uglevodlar hosil boladi. Azotli asoslari esa nukleotidlar hosil qilishda ishtirok etadi va ulardan nuklein kislotalar shakllanadi. Xuddi shu tartibda oddiy atsetat kislotalardan murakkab yogʻ kislotalari hosil boladi. Ular glitserin moddasi bilan reaksiyaga kirishib yogʻlarni va moylarni hosil qiladi. Parchalanish reaksiyalarining yigʻindisi hujayrada energiya almashinuvi yoki dissimilyatsiya deyiladi.

## Yana qarang

* Katabolizm
* Anabolizm
* Assimilyasiya
* Dissimilyasiya

## Manbalar
Merkuriy (xudo)

**Merkuriy** — Qadimgi Rim afsonalarida Yupiterning oʻgʻli, tijorat, sanʼat, kasb-hunarlar xudosi, sayyohlar homiysi. Yunonlardagi Germes bilan qiyoslanadi. Merkuriy boshida safar qalpogʻi, oyogʻida patli shippak, qoʻlida tayoq bilan tasvirlangan.

## Manbalar
Messina zilzilasi

**Messina zilzilasi** - Italiyaning Messina shahri yaqinida roʻy bergan zilzila. 1908-yil 28 dekabrda sodir boʻlgan. Italiya tarixidagi eng kuchli va tala-fotli zilzilalardan biri. U dastlab soat 5 dan 21 min. oʻtganda uncha kuchli boʻlmagan yer silkinishlari bilan boshlandi. 10 minutcha davom etgan kucheiz silkinishlardan keyin 2 min. oʻtgach, asosiy zilzila sodir boʻldi. Bir zumda imoratlar quladi, dengizda, Sitsiliya, Kalabriya qirgʻoqlarida sunami roʻy berdi. Bir necha min.dan keyin Messina shahrining koʻp joylarida yongʻin boshlandi. Zilzila oqibatida taxminan 84 ming kishi halok boʻldi. Messina zilzilasi magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha taxminan M-7,5 ga teng boʻlgan. 12 ballik MSK-64 shkalasi boʻyicha zilzila kuchi taxminan 10 ballga teng deb hisoblandi.

## Adabiyot
* Taziyev G., Kogda zemlya drojit, M., 1968.

## Manbalar
Metabolitlar

**Metabolitlar** — oʻsimlik va hayvonlarning hujayralari, toʻqimalari hamda organlaridagi almashinuv jarayonida (qarang Metabolizm) hosil boʻladigan moddalar. Assimilyatsiya va dissimilyatsiya jarayonlarida ishtirok etadi. Koʻpincha M. qonga tushgach, funksiyalarning gumoral regulyasiyasida qatnashib, biokimyoviy va fiziologik jarayonlarga faol taʼsir etadi. 

## Manbalar
Metagalaktika

**Metagalaktika** (meta… vo galaktika) – yulduz sistema (galaktika)lari majmui. Koinotning zamonaviy teleskoplar bilan kuzatsa boʻladigan (bular mlrd.ga yaqin) galaktikalarning hammasi M.ning bir qismi. Galaktikamiz yoki somon yoʻli sistemasi M.dagi yulduz sistemalaridan biridir. Teleskoplar quvvati oshgan sari uzoq masofadagi obyektlar tadqiq qilina boshlandi. M. hech qanday obyekt boʻlmay, koinotning shartli ravishda olinayotgan qismi xolos. Galaktikalar asosan turli fizik bogʻlangan toʻdalarni va guruxlarni tashkil qiladi. Guruhlar ikki yoki undan ortiq yulduz sistemasidan; oʻnlab, yuzlab va, hatto, minglab galaktikalarni oʻz ichiga olgan toʻdalardan, oʻn minglarcha galaktikadan tuzilgan tumanliklardan iborat boʻladi. Mas, bizning Galaktika va unga yaqin joylashgan boshqa (taxminan 150 ta) galaktikalar mahalliy galaktikalar guruhi deb ataladigan toʻdaga kiradi. Bu toʻdalarning toʻdalari ham mavjud boʻlib, ularning massalari kamida bir necha ming trillion Quyosh massasiga teng. Ushbu oʻtatoʻdalar M.ning e ng yirik fizik obyektlari hisoblanadi. Ular shakli deyarli disksimon boʻlgani sababli adabiyotda „Zeldovich quymoklari“ deb ham ataladi.

Oʻtatoʻdalar gigant boʻshlikdarni chegaralab turadi. Natijada M.ning eng katta masshtabdagi tuzilishi „arining uyasi“ni eslatadi. Oʻtatoʻdadan iborat „devorlar“ orasidagi oʻrtacha masofa kamida bir necha oʻn million parsekka teng boʻladi. Galaktikalararo fazoda yakkalangan yulduzlar, kosmik elektromagnit nurlar, kosmik chang (galaktika toʻdalari orasidagi fazoda) mavjud. M.ning bizga maʼlum boʻlgan chegarasi (qismi) dagi oʻrtacha modda zichligi 10-3’+10-30 g/sm3.

M. oʻlchamini „qizilga siljish“ z qiymati orqali ifodalash qulay. Zamonaviy teleskoplar va ularga oʻrnatilgan oʻta sezgir kameralar yordamida taxminan z = 5 qiymatida ayrim kvazarlarni (tugʻilishi endi boshlangan galaktika yadrosini) kuzatish mumkin. Bu „nuqtalarda“ Koinotning kengay-ishi tezligi deyarli 280 ming km/sek ga teng boʻlib, ular M.ning shartli chegarasida kuzatiladi. Koinotning z>5 boʻlgan fazosi tarkibi va tuzilishiboʻyicha nazariyotchi astrofizik va kosmologlar yangi modellar ustida ish olib bormoqdalar (yana qarang Koinot, Kosmogoniya, Kosmologiya).

Salohiddin Nuritdinov.

## Manbalar
Metagenez

**Metagenez** (meta... va ... genez) — avlodlarning ikkilamchi nayel gallanishi shakllaridan biri. M.da jinsiy koʻpayadigan individlar nasli jinssiz koʻpayadigan individlar nasli bilan almashinib turadi.

## Manbalar
Metagenez (jarayon)

**Metagenez** (yun. meta — keyin va genesis — vujudga kelish, paydo boʻlish) — choʻkindi togʻ jinslarining qayta oʻzgarishi jarayonlari majmui, jinslar litosferaning yanada chuqurroq gorizontlariga choʻkib borishi natijasida bosim va traning tobora ortishi sharoitida vujudga keladi. "M." terminini taʼriflashda olimlar oʻrtasida yagona fikr yoʻq. Bu terminni dastlab (1957) taklif qilgan geolog N. B. Vassoyevich uni togʻ jinslari regional metamorfizmining sinonimi deb hisoblagan. Agar katagenezda jin-slarning ayrim komponentlari oʻzgarsa, M.da barcha mineral oʻzgarishga uchraydi. Mas, gilsimon minerallar slyudaga, alyuminiy gidroksidi korun-dga, gidrogyotitlar gematitga aylanadi va hokazo Ayni vaqtda mineral donachalarining oʻzaro oʻsishi kuchayadi, biroq qatlamsimon teksturasi koʻpincha saqlanib qoladi.

## Manbalar
Metallar korroziyasi

**Metallar korroziyasi** – metallarning atrofidagi muhit bilan kimyoviy yoki elektrokimyoviy taʼsirlashuvi oqibatida yemirilishi. Asosan 3 bosqichdan iborat: reaksiyaga kirishuvchi moddalarning fazalar chegarasiga – reaksiya zonasiga kelishi; reaksiya; reaksiya mahsulotining reaksiya zonasidan chetlashishi. Bu bosqichlarning har biri, oʻz navbatida, elementar bosqichlardan iborat. Metallar korroziyasi kimyoviy va elektrokimyoviy xillarga boʻlinadi. Kimyoviy Metallar korroziyasi metallarning oksidlanishi va oksidlovchi komponentning qaytarilishidan iborat. Bunday korroziya elektr oʻtkazmaydigan agressiv mu-hitda sodir boʻladi. Elektrokimyoviy Metallar korroziyasi metallarning elektr toki utkazadigan suyuq muhitda – elektrolitlar eritmasida yemirilishi. Bunda metall zarralari elektrolit eritmasida eritmaga oʻtadi.

Metallar korroziyasi yemirilish xarakteriga ko‘ra, quyidagi turlarga boʻlinadi: tekis, mahalliy, kristallitlararo va korrozion darz. Korroziya natijasida har yili yigʻilgan va inson ishlatadigan barcha metallarning 1—1,5% i yoʻqoladi. Metallarni korroziyadan saqlash uchun baʼzi tadbirlar koʻriladi (mas, legirlovchi elementlar: xrom, nikel va boshqa qoʻshiladi).

## Manbalar
Metallar strukturasi

**Metallar strukturasi** - metallarning ichki tuzilishi manzarasi; oddiy koʻz bilan yoki lupa va mikroskopda, rentgen nurlari yordamida aniqlanadi. Oddiy koʻz bilan yoki lupa orqali koʻrinadigan Metallar strukturasi makrostruktura, mikroskopda koʻrinadigani mikrostruktura, rentgen nurlari yordamida aniqlanadigani rentgenostruk-tura deyiladi. Makrostruktura ni aniqlashda namunaga reaktiv eritma (kuchsiz kislota eritmasi) taʼsir ettiriladi, yaʼni xurushlanadi, metallning ayrim komponentlariga reaktiv turlicha taʼsir etganidan namunada makrorelyef hosil boʻladi. Bunday na-muna sirti makroshlif deb ataladi. Quyma metallning makrostrukturasi dendrit tuzilishida boʻladi. Quyma metall bosim bilan ishlansa, dendritlar choʻzilib, tolalar hosil qiladi. Bunda metall makrostrukturasiga qarab, deformatsiyalanganlik darajasini va tolalarning yoʻnalishini aniqlash mumkin. Maxsus xurushlash usullaridan foydalanib, metallning bir jinsligini, ichki nuqsonlari (darz, aralashma, gʻovak va boshqalar) ni bilish mumkin. Makrostrukturani tekshirish usuli sanoatda va ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllanadi.

Metallarning mikrostruktur as i. Texnik metallarning hammasi nomuntazam shaklli mayda kristallar — donalardan tuzilgan. Bularni optik yoki elektron mikroskop yordamidagina koʻrish mumkin. Mikro-strukturani aniqlash uchun metalldan namuna qirqib olinib, bir tomoni koʻzgudek yaltiratiladi; unga reaktiv eritma taʼsir ettiriladi. Bunda namuna sirtida mikrorelyef (mikroshlif) hosil boʻladi. Mikroshlif mikroskopda kuzatilsa, mikrostrukturasi yaqqol koʻrinadi. Mikrostrukturani oʻrganish metallar sifatini baholashning asosiy usullaridan biridir.

Metallarning rentgenostruk-turasi ni aniqlash uchun rentgenografiya usulidan foydalaniladi. Bu usul metall kristall panjarasidagi bir qator atomlarning rentgen nurlarini difraksiyalashga asoslangan (qarang Kristall panjara, Metallografiya).

Ld..Toʻraxonov A. S, Metallshunoslik va termik ishlash, T., 1968.

## Manbalar
Metallar texnologiyasi

**Metallar texnologiyasi** - metallarni olish, ulardan turli detal va buyumlar tayyorlash usullarini oʻrganadigan fan; bunday usullar majmui. Metallar texnologiyasi tarixi juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Tosh qurollar yasashdan metall qurollar yasashga oʻtilishi insoniyat tarixida muxim ahamiyat kasb etdi. Arxeologik kuzatishlar shundan dalolat beradiki, odamlar metall qurol yasashda dastlab misdan foydalangan (choʻkich, xanjar, ixcham bolta, nayza va1927-28 yillarda V. Pauli va A. Zommerfelid metallarning paramagnit kirituvchanlik "anomaliyasi" va issiqlik sigimini elektron nazariya asosida/tushuntirdi, 1930-yilda esa L. Landau metallardagi diamagnetizm oʻq-yoy uchlari neolit davrida, yaʼtg"hodisasini asoslab berdi.miloddan avvalgi 4—3 ming yillikda yasalgan). Ibtidoiy odam dastlab tabiiy misni eritish, quyish va uni bolgʻalab har xil shakl berish, misni sovuqlayin ishlash usullarini bilgan. Inson asta-sekin tarkibida boshqa metallar boʻlgan rudalarni kulolchilik oʻchoqlarida eritib, metallar olishning yangi-yangi usullarini bilib oldi. 6-asrga kelib metall eritish oʻchogʻi   16-asrda domna pechi, 19-asrda martenʼ pechi, 20-asrda elektr metall eritish pechlari paydo boʻldi, metallga ishlov berish usullari ham asta sekin takomillashib bordi (preslar, metall kesish va qirqish sta-noklari paydo boʻldi). Oʻzbekiston hududida miloddan avvalgi 3 ming yillik oxirlaridan sof misni eritib, quyib, bolgʼalab, asosan, bezak buyumlar yasashgan, asta-sekin qalay, kumush, oltin va boshqa rudali metallarni eritish, quyish va qizdirib ishlash usullari oʻrganib olingan; ayniqsa, zargarlik, qurol-aslaha yasash rivojlangan. Hozir ham temirchilik ustaxonalarida puflama metall eritish oʻchoqlari  va qoʻlda bolgʻalash usullari saqlanib qolgan (qarang Metallurgiya, Metallshunoslik).

Metallar texnologiyasining asosiy boʻlimlari: quymachilik, metallarni bosim bilan ishlash, payvandlash, kesib ishlash asoslari va metall 

## Manbalar
Metallar fizikasi

**Metallar fizikasi** - metall va krtishmalarning atom tuzilishi hamda fizik xossalarini oʻrganish bilan shu-gʻullanadigan fizika boʻlimi; qattiq jism fizikasinint tarkibiy qismi. 20-asrboshlarida nemis olimi P. Drude metallarning tuzilish modelini taklif qilib, bu model yordamida ularning elektr va issiqlik oʻtkazuvchanligini tushuntirdi. Shu modelga koʻra, metall atomlari oraligʻi "elektrongaz" bilan toʻlgan. X. Lorents bu nazariyani rivojlantirdi va unga gazlar kinetik nazariyasikya tatbiq qildi. Natijada metallar tuzilishiga oid Drude — Lorents nazariyasi yuzaga keldi.

Metallar fizikasi metallshunosliknint nazariy asosini tashkil qiladi, metallar, turli qotishmalar olishda hamda ularga mexaniktermik ishlov berish va ishlatish jarayonida paydo boʻladigan fizik jarayonlarni oʻrganadi. Bunda, ayniqsa, metallarning atom tuzilishi va kristall panjarasyani, shuningdek, elektronlar harakatini oʻrganish mu-himdir. Metallar fizikasi metall musbat ionlarini davriy (yoki kvazidavriy) elektrostatik maydonda harakatlanuvchi elektronlardan iborat, deb tushuntiradigan kvant nazariya boʻlimi; metall va krtishmalarning muvozanatlik sharti, ulardagi turli jarayonlar kinetikasi boʻlimi; turli sharoitda (nagruzka, temperatura, nurlanish taʼsirida) yangi materiallar yaratish, metall va krtishmalarning mustahkamligi hamda plastikligini oʻrganish boʻlimidan iborat.

[Me[tallarning kvant nazariyasi da metallarning elektr, magnit, baʼzi hollarda mexanik tafeilotlari tax^il qilinadi. Bunda metallarning elektron tuzilishi rentgenoskopiya, galvanomagnetik tekshirish, termoelektr effektlar va boshqa usullar bilan oʻrganiladi.

Metall va qotishmalarning muvozanatlik shartlari (holat diagrammasini tuzish va sof metallar uchun faza oʻtish nuqtalarini aniqlash) termodinamika krnunlariga asoslanadi. Bunda yuqori (yuz ming atm gacha) bosimda fazalar muvozanati va fazalar oʻzgarishi kinetikasi oʻrganiladi. Rentgen spektral taxlili, elektron mikroskopiya va neytronografiya usullari Metallar fizikasining rivojlanishida, ayniqsa, yangi strukturali metall va qotishmalar olishda muhim ahamiyatga ega (yana q. [Me[tallar).

## Manbalar
Metall bogʻ

**Metall bogʻ** — kimyoviy bogʻning bir turi, metallning kristall panjara tugunlarida (uchlarida) joylashgan musbat zaryadli ionlar bilan elektron gaz (valent elektron)ning oʻzaro taʼsiri natijasida yuzaga keladi. Metallar oʻziga xos eng muhim fizikkimyoviy xossalari bilan boshqa oddiy va murakkab moddalardan farq qiladi. Bu xossalar faqat metallargagina mansub boʻlgan metall boglanish mavjudligi tufayli namoyon boʻladi. Metall atomida valent elektronlar soni oz, lekin elektronlar bilan toʻlmagan orbitallar koʻp. Valent elektronlar metall atomining yadrosi bilan ancha boʻsh bogʻlanganligi sababli kristall panjara ichida erkin harakat qiladi. Bu elektronlar harakati gaz qonunlariga boʻysunganligi uchun ularni elektron gaz deb ataladi. Demak, nisbatan ancha kam miqdordagi valent elektronlar koʻp miqdordagi metall ionlarini oʻzaro bogʻlab turadi. Metall bogʻ metallar, metall qotishmalari va intermetall birikmalar uchun tavsifli boʻlib, nafaqat ularning qattiq kristallarida, balki suyuq va amorf holatlarida ham saqlanib qoladi.

## Manbalar
Metakril kislota

**Metakril kislota**, (a-metilpropen kislota, ss-metil akril kislota), CH2=C(CH3)— COOH- Mr- 86 toʻyinmagan tarkibida  2 ta qoʻsh bogʻ mavjud.Oʻtkir hidli rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi 16°, qaynash temperaturasi 163°, zichligi 1015&nbsp;kg/sm3 (20°da), suvda va organik erituvchilarda eriydi. Metakril kislota natriy amalgamasi bilan izomoy kislotagacha qaytariladi, asoslar va spirtlar bilan metakrilatlar hosil qiladi. Oson polimerlanib, polimetakril kislotaga aylanadi. Sanoatda atsetonga sianid kislota taʼsir ettirib olinadi. Metakril kislota karboksilat kauchuklar, organik shisha poliakril yelimlar, ion almashinuvchi smolalar, metakrilatlar, poliakril kislota ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Metallarni qaytarish

**Metallarni qaytarish** - qaytarilish reaksiyasi yordamida rudalardan metallarni ajratib olish jarayoni. Bunda qaytaruvchi sifatida metallarga qaraganda kislorodga yaqinroq element yoki moddalar ishlatiladi. Agar qaytarilgan metall eritma holida boʻlsa, jarayon osonlashadi, chunki erish jarayoni erkin energiyani kamaytiradi. Domna pechidagi jarayonda toza temir emas, balki uglerodning temirdagi eritmasi — choʻyan hosil bulishiga ham sabab shu.

Kimyoviy nuqtai nazardan qaraganda Metallarni qaytarish atomga yoki atomlar guruhiga elektronlar birikishidan iborat. Shu sababli, elektroliz yoʻli bilan metallar olish jarayoni, mas, mis sulfat (CuSO4)ning suvdagi eritmasini elektroliz qilib toza mis, alyuminiy oksidi (A12O3) eritmasini elektroliz qilib esa toza alyuminiy olish ham Metallarni qaytarishdir.

## Manbalar
Metallash

**Metallash** — buyum sirtida bir yoki bir necha yupqa metall qatlami (qoplami) hosil qilish. Bunday qoplamning yupqaligi — mikrometrnit bir necha ulushlaridan 40—50 mkm gacha (baʼzan, bir necha millimetrgacha) boʻladi. M.ning galvanik, diffuzion, vakuum, kimyoviy, gaztermik, ion-plazmaviy, gazfazaviy va detonatsiya usullari mavjud. Galvanik usulda metall elektrolitik tarzda qoplana di (qarang: Elektroliz). Bu usulda deyarli barcha metallar (rux, kadmiy, nikel, xrom, qalay, temir, kumush, oltin) va baʼzi qotishmalar (maye., bronza) ni istalgan elektr oʻtkazuvchan material sirtiga qoplash mumkin (qarang Galvanotexnika). Diffuzion usulda diffuziya hodisasi tufayli buyum sirtida bir yoki bir necha kimyoviy element qatlami hosil qilinadi. Asosan, metall buyumlar, baʼzan metallmas (mas, grafit) buyumlar uchun qoʻllanadi. Vakuum usul — vakuumaa buyumlar sirtida himoya qoplami hosil qilish. Buning ham metall va metallmas xili boʻladi. Asosan, katodli purkash, termik va elektron-nur bilan buglash usullari va ikkala usul birgaliqda qoʻllanadi. Kimyoviy usulda metallar sirti shu metallarning tuzlari eritmalari bilan tiklanadi. Gaztermik usulda suyuq metall gaz oqimida metallanadigan sirtga purkaladi. Ion-plazmaviy usulda metallar past temperaturali tutovchi razryad yoki yey razryad plazmasida purkaladi. Gaz-fazaviy (kimyoviytermik) usulda buyumning qizdirilgan sirtiga metall qatlami oʻtqaziladi. Detonatsiya usuli detonatsiya (portlash) tulkini energiyasidan foydalanishga asoslanadi. M. buyumlarning sirtlarini mustahkamlash, yeyilishga chidamliligi va korroziyabardoshligi (zanglashga chidamliligi), ni, elektr oʻtkazuvchanligini oshirish, baʼzan buyumni koʻrkamlashtirish uchun qoʻllanadi. Elektrotexnika, radiotexnika, optika, raketa texnikasi, avtomobilsozlik, kemasozlik, samolyotsozlik va boshqa tarmoqlarda M.ga ehtiyoj katta.

## Manbalar
Metallidlar

**Metallidlar**, metall birikmalar, intermetall birikmalar, intermetall fazalar, oraliq fazalar — metallarning bir-biri bilan hosil qilgan birikmalari. Oraliq metallarning baʼzi bir metallmaslar (N, V, S, N, R, O va boshqalar) bilan hosil qilgan birikmalari ham M. jumlasiga kiritiladi. M. (mas, Mg2Sn, AlSb) tarkibiga koʻra, metallarning vodorodli birikmalariga, mas, qalay (P)gidrid H2Sn va surma (III) - gidrid H3Sb ga oʻxshaydi. Lekin koʻpgina M.ning tarkibi odatdagi valent nisbatlarga toʻgʻri kelmaydigan formulalar bilan ifodalanadi. M. juda qattiq va moʻrt, metallarning xossalariga ega, jumladan, elektr oʻtkazuvchan boʻladi. Metallik xossalari, odatda, tarkibida metallarga boy birikmalar — quyi karbidlar, nitridlar, sulfidlar, oksidlar va boshqa kuchliroq namoyon boʻladi. M. issiqbardosh qotishmalar, mustahkam konstruksiyey materiallar, topografik krtishmalar va boshqa tayyorlashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Metallmaslar

**Metallmaslar** — metallarning xossalariga ega boʼlmagan kimyoviy elementlar. Metallmaslar metallar kabi yaltiroqlikka, choʼziluvchanlikka va yassillanuvchanlikka ega emas, issiqlik va elektr tokini yomon oʼtkazadi, aksariyat hollarda kimyoviy reaksiyalar jarayonida *elektronlarni* qabul qilib oladi. Metallmaslarga 22 element kiradi: bor B, uglerod C, kremniy Si, azot N, fosfor P, mishyak As, kislorod O, oltingugurt S, selen Se, tellur Te, ftor F, xlor Cl, yod I, brom Br, astat At, vodorod H, inert gazlar — argon Ag , geliy Ne, kripton Kg , ksenon Xe, neon Ne, radon Rn. Metallmaslar davriy sistemada elementlar guruhlarining oʻng tomonida joylashgan. Elementlarning metallar va Metallmaslarga boʻlinishi maʼlum darajada shartlidir. Metallar guruhi bilan Metallmaslar guruhi orasiga keskin chegara qoʻyib boʻlmaydi. Yarim metallik va yarim metallmaslik xossalarini namoyon qiladigan elementlar (germaniy, qalay, qoʻrgʻoshin, vismut, poloniy) ham bor. Metallmaslar atomlarining sirtqi elektron qavatidagi elektronlar soni oʻsha element joylashgan guruh raqamiga teng boʻladi. Metallmaslar atomlari elektronlarni biriktirib olishga moyil, shuning uchun ularning ionlanish potensiali yuqori. Metallmasdan vodorod, azot, kislorod, ftor, xlor va inert gazlar xona haroratida gaz holatida boʻladi; brom suyuq, bor, uglerod, kremniy, fosfor, oltingugurt, margimush, selen, tellur, yod va as-ma/qattiq moddalardir. Metallardan farqli ravishda Metallmaslar kislorod bilan kislotali oksidlar — kislota angidridlari hosil qiladi (mas, fosfat angidrid P2O5, sulfat angidrid SO3, peroxlorat angidrid Cl2O7 va boshqalar) Metallmaslarning baʼzi oksidlari (masalan; CO, NO, N2O va hokazo) betaraf oksidlar deyiladi. Metallmaslarning kislorod bilan birikishida oksidlanish darajasi qancha yuqori boʻlsa, hosil boʻlgan oksidning kislotaligi ham shuncha yuqori, shunga koʻra, unga toʻgʻri keladigan kislota ham kuchli boʻladi (mas, H2SO3 ga qaraganda H2SO4, HNO2 ga qaraganda HN03 kuchli). Metallmaslar vodorod bilan uchuvchan birikmalar hosil qiladi. Koʻpchilik Metallmaslar vodorodli birikmalarning suvdagi eritmasi kislotalardir. Inert gazlardan boshqa Metallmaslar yuqori elektr manfiylikka ega. Metallmaslarning xalq xoʻjaligida ahamiyati katta (Metallmaslar haqida toʻliq maʼlumot olish uchun ularga tegishli har bir element toʻgʻrisidagi maqolalarga q.)
## Manbalar
Metallorganik birikmalar

**Metallorganik birikmalar** — molekulasida metall — uglerod bogʻi boʻlgan organik birikmalar. "Metallorganik birikmalar" termini maʼlum darajada shartli. Sianidlar, karbidlar, baʼzi hollarda metallar karbonillari ham (Me—S bogʻi tutgan boʻlsa ham) anorganik birikmalar hisoblanadi. Bor, fosfor, kremniy, margimush va boshqa metallmaslarning organik birikmalari ham Metallorganik birikmalar jumlasiga kiradi. Shuning uchun keyingi vaqtlarda "elementoorganik birikmalar" degan umumiy nom koʻproq ishlatilmoqda. Ilk bor Metallorganik birikmalarni 1827-yilda V. Seyze (Seyze tuzi K[PtCl3(CH2=CH2)]H2O) sintez qilgan. Keyinchalik R. Bunzen margimush organik birikmalarni (1839), ingliz kimyogari E. Franklend dietil ruxni (1849) olgandan soʻng Metallorganik birikmalar kimyosiga asos solindi Li, Na, K, Rb, Cs, Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Zn, Cd, Hg, B, Al, Ga, In, Tl, Si, Sn, Pb, As, Sb, Bi kabi metallarning Metallorganik birikmalari yaxshi oʻrganilgan. Ular suyuq va qattiq holatdagi moddalardir. Koʻpchiligi organik erituvchilarda eriydi. Metallorganik birikmalardan, ayniqsa, simob, qalay, qoʻrgʻoshin birikmalari juda zaharli. Metallorganik birikmalarning koʻpchiligi suv va kislorod bilan reaksiyaga faol kirishadi. Baʼzilari havoda, karbonat angidridli muhitda oʻzoʻzidan alangalanadi. Oraliq metallar — Ti, Zr, Y, Nb, Ta, Cr, Mo, U, Re, Fe, Ru, Os, Rh, Ir, Co va Ni ning organik birikmalari katta amaliy ahamiyatga ega. Metallorganik birikmalar dori moddalar, sof holdagi metallar, metall’ qoplamalari olishda va organik moddalar sintezida ishlatiladi (yana Q. Grinyar reaksiyasi, Kucherev re-aksiyasi, Polimerlanish).

## Manbalar
Metallotermiya

**Metallotermiya** (metallar va yun. terme — issiq) — issiqlik ajralishi bilan yuz beradigan metallotermik (metall-issiklik) jarayon; metallar va qotishmalarni ularning birikmalari (oksidlar, xloridlar, ftoridlar va boshqalar)ga faolroq metallar (qaytargichlar) taʼsir ettirib qaytarib olish. Qaytargichning xiliga qarab, alyuminotermiya, kalsiyetermiya, magniyetermiya va boshqa farq qilinadi. M.ning elektr pechda oʻtadigan (ishlov beriladigan materi-alga issiqlik elektr pechdan keltirilad"K pensiz (qoʻshimcha issiklik keltirilmaydi) va vakuumda (€aʼzi materiallar uchuvchan boʻlganligi oʻchun vakuum sharoitida) oʻtadigan usullari bor. M. usullari yordamida yuqori si-fatli uglerodsiz legirlovchi qotishmalar (mas, ferroqotishmalar), sof va oson bugʻlanadigan metallar va boshqa olinadi.

## Manbalar
Metallurgiya

**Metallurgiya** (yun. metallurgeo -yerdan qazib chiqaraman) — rudalardan yoki tarkibida metall boʻlgan moddalardan metallar ajratib olish va metall qotishmalarga tegishli xossalar "berish" haqidagi fan; sanoat tarmogʻi. Metalli rudalardan metallarni ajratib olish qadimdan maʼlum. Arxeologik qazishmalarning dalolat berishicha, miloddan avvalgi 7—6-asrlardayoq ajdodlarimiz mis olish sirlarini bilishgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillikda misning qalay bilan qotishmasi — bronza ishlatila boshladi; taxminan shu ming yillik oʻrtalaridan temir eritib olish boshlandi. Bunda rudalarni qoʻrada 1100— 1350° temperaturada bevosita qizdirib qaytarish usuli (eng oddiy usul) da temir olinardi. Oradan ancha vaqt oʻtib (14-asr oʻrtalaridan) choʻyan (qarang Domna ishlab chiqarishi), keyinroq (15-asrda) poʻlat olinadigan boʻldi. Poʻlat oʻtga chidamli idish — tigelda olingan. Oʻrta asrlarda sharqda oʻziga xos tuzilishga ega boʻlgan "naqsh"li "sinmas" poʻlat — damashq poʻlati olish sirlarini bilishgan. Undan oʻtkir tigʻli qurollar (mas, qilich) yasashgan. Metallga  oid maʼlumotlar Abu Rayhon Beruniy asarlarida uchraydi. Keyin birin-ketin bessemer jarayoni, marten (qarang Marten ishlab chiqarishi) va tomas jarayoni qoʻllanila boshladi. M. fan sifatida asosan 18-asr ikkinchi yarmidan rivojlana boshladi. M.V. Lomonosovaing 1763-yilda yozgan "Metallurgiyaning boshlangʻich asoslari va ruda ishlari" kitobida M. asoslari yoritilgan. Rus olimi P. P. Anosov (1799—1851) damashq poʻlatini olishning ilmiy asosini ishlab chiqdi. D. I. Mendeleyev ham M. fani taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan.

Metallurgiya majmui. quyidagi jarayonlarni oʻz ichiga oladi: rudalardan metall ajratib olish maqsadida ularga ishlov berish (rudalarni maydalash, boyitish, boʻlaklash va boshqalar); metallarni begona aralashmalardan tozalash (rafinatsiyalash); metall va qrtishmalarni olishning gidrometallurgiya, pirometallurgiya, shu jum ladan, metallotermiya va elektrolitik (qarang Elektroliz) usullarni tadqiq qilish; metall kukunlar olish va ulardan buyumlar tayyorlash (qarang Kukun metallurgiyasi); metallarni termik (issiklik bilan) ishlash, bosim bilan ishlash, quyish, payvandlash, kavsharlash, metallar sirtiga ximoya katlami surkash (purkash) va boshqa Metallurgiyaning muhim sohasi — metallshunoslik.

Metallurgiyaning taraqqiyoti metall va qotishmalarni uzluksiz quyish, ularga vaku-umda ishlov berish, ularni elektr pechlar, elektr-shlakli, elektr-nurli va plazmali qurilmalarda olish, dupleksjarayon va tripleksjarayon usullarini qoʻllashni yanada rivojlantirish bilan bogʻliq.

Metall fizikaviy kimyo, fizika, issiqlik texnikasi, elektrotexnika, kibernetika, iqtisodiyot, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish va boshqarish, koinotni oʻzlashtirish borasidagi ilmiy tadqiqotlarga suyanadi. M. yana konchilik sanoati, kimyo sanoati, mashinasozlik, oʻtga chidamli materiallar ishlab chiqarish tarmogʻi va boshqa tarmoqlar bilan bogʻliq (qarang Rangli metallurgiya, Qora metallurgiya).

## Adabiyot
* Mirboboyev V. A., Vasilyev G. P., Metallar texnologiyasi, T., 1971.

Fatxulla Abdullayev.

## Manbalar
Metamikt minerallar

**Metamikt minerallar** (yun. metamiktos — aralashgan) — minerallar guruhi; ularda tashqi qiyofasi saqlangan holda vaqt oʻtishi bilan kristallik tuzilishi asta-sekin yemirilib, metamikt holatiga, yaʼni amorf shakliga oʻtadi. Kristallik strukturaning oʻzgarishi, asosan, radioaktiv parchalanish yoki mineral tarkibidagi yetakchi komponentlar va qoʻshimcha elementlar shaklidagi beqaror elementlar yoki ular izotoplarining oʻzgarishi hisobiga sodir boʻladi. Atomlarning siljishi mineralda potensial energiyaning toʻplanishiga (Vegner energiyasi) olib keladi. Shunday izotoplardan eng muhimlari: U235, U238, Th232, Ra226, K40 va boshqa Bu elementlarning asl minerallarida kristallar toʻliq parchalanadi, biroq ushbu elementlar qoʻshilgan kri-stallarda esa lokal amortizatsiya kis-mlari vujudga keladi.

## Manbalar
Metamorfizm

**Metamorfizm** (yun. metamorpho-omai — tubdan oʻzgarmoq, oʻzgarishga uchramoq) — choʻkindi va magmatik togʻ jinslarining teksturasi, strukturasi va mineral tarkibining temperatura, bosim va chuqurlikdagi eritma (flyuid)larning kimyoviy faolligi taʼsirida oʻzgarishi (qayta kristallanishi, mi-neralogik va kimyoviy oʻzgarishi) jarayoni. Buning natijasida ular metamorfik togʻ jinslariga aylanadi. M.ningendogen vakosmogen turlari mavjud. Endogen M. regional va kontaktli M.ga boʻlinadi. Regional M. natijasida metamorfik slanetslar, kvarsitlar va marmar hosil boʻladi. M.ning bu turiga evolyusion rivojlanish davomida burmali mintaqalarning geosinklinal vulkanogen, vulkanogenchoʻkindi yotqiziqlari kiradi. Erta (granitlanishgacha) boʻlgan M. va keyingi M. farq qilinadi. Yer poʻsti chukur zonalari va uning tagidagi mantiya zichligining kamayishini M. bilan bogʻlaydilar. Kontakt M. intruziya yoki ekstruziya magmalarining bevosita yaqinida sodir boʻladi. Yuqori temperaturali sharoitdagi M.da minerallar degrada-siyaga uchraydi. M.da har vaqt jinsning kimyoviy tarkibi jiddiy oʻzgaradi. Kosmogen M. yirik meteoritlar tushgan vaqtda toʻlqin zarbining jinsga taʼsiridan qisqa muddat temperatura va bosimning keskin ortishi natijasida sodir boʻladi.

## Manbalar