open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nizomiddin Maxmudov

**Nizomiddin Mamadaliyevich Maxmudov** (1951 yilda tugʻilgan) — filologiya fanlari doktori, professor, Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti oʻzbek kafedrasining sobiq mudiri. Hozirda OʻzR FA Alisher Navoiy nomli Til va adabiyot instituti direktori. Tilshunoslik adabiyotshunoslik, maʼnaviyat va maʼrifat masalalari boʻyicha izlanishlar olib borgan. Nashr etilgan 300 ga yaqin asarlarining qirqdan ortigʻi alohida kitoblardir. Bir qator ilmiy ishlari AQSH, Turkiya, Ozarbayjon, kabi xorijiy malakatlarda chop etilgan.

„Soʻz estetikasi“(1981), „Oʻzbek tilidagi sodda gaplarda semantik-sintaktik asimmetriya“ (1984), „Gapda forma va mazmun“(1984), „Oʻzbek tilda ish yuritish“(1990), „Oʻzbek tilini oʻrganamiz. Rasmli lugʻat“(1991), „Til va madaniyat“(1992), „Oʻzbek tilining mazmuniy sintaktikasi“(1992), „Turkcha-oʻzbekcha, oʻzbekcha-turkcha lugʻat“(Toshkent,1993; Anqara,1998),Oʻzbek tilining nazariy gramatikasi. Sintaksis"(1995), „Oʻzimiz va tilimiz“(1997), „Til“(1998), „Maʼrifat manzaralari“(1999), „Komillik kaliti. Maʼnaviyatdan oʻzbekcha-ruscha-ingilizcha lugʻat“(1999, 2006), „Oʻqituvchi nutqi madaniyati“(2009), „Tilimizning tilla sandigʻi“(2011) kabi kitoblar shuningdek, oʻrta maktablarning V-IX sinflari uchun „Ona tili“ dasrliklari muallifidir. Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi.

N. Y.M
Katun (daryo)

**Katun** ( [Kadyn]) — Rossiya Federatsiyaning Oltoy oʻlkasidagi daryo. Biysk shahridan 19 km janubi-gʻarbda Biya daryosi bilan qoʻshilib, Ob daryosini hosil qiladi. Uzunligi 688 km, havzasining maydoni 60,9 ming km2. Beluxa togʻining janubiy yon bagʻridagi muzlikdan boshlanadi. Yuqori oqimi togʻlar orasidan oqadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 630 m3/ sek. Dekabrda muzlab aprelda muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: Argut, Chuya, Koʻksuv, Sema. Yogʻoch oqiziladi.

## Manbalar
Katun tizmasi

**Katun tizmasi** - Rossiya Federatsiyasining Oltoy Respublikasidagi togʻ tizmasi. Katun, Argut va Berel daryolari suvayirgʻichi. Uzunligi 150 km., bal. 4506 m gacha (Beluxa togʻi). Metamorfik slanets va granitdan tarkib topgan. Muzliklar bor (umumiy maydon 279 km²). Yon bagʻirlari 2000—2200 m balandlikkacha tilogʻoch va kedr oʻrmonlari, undan yuqorilari alp oʻtloqlari bilan qoplangan. 

## Manbalar
Katxiyavar

**Katxiyavar** — Hindiston gʻarbidagi yarim orol. Arabiston dengizining Kambey va Kach qoʻltiqlari oraligʻida (dengizga 200–250&nbsp;km gacha kirib borgan). Mayd. 40 ming kmdan ziyod. Relyefining aksar qismi tekislik, markaziy qismida bazalt va gneysli plato va qator tepalar (eng baland joyi 1117 m) bor. Oʻsimlik dunyosi savanna va siyrak oʻrmonlardan iborat. Milliy park tashkil etilgan.

## Manbalar
Kauzalgiya

**Kauzalgiya** (yun. kausus — achishuv, lovillashuv va algos — ogʻriq) — periferik nerv tolalari jarohatlanganda (xususan, oʻtkir narsa bilan qisman kesilgandan soʻng) chidab boʻlmaydigan darajada azob beruvchi ogʻriq. Ogʻriq zoʻridan kishi kechayu-kunduz tinim bilmaydi, jarohatlangan aʼzosini avaylab, oʻzini qoʻyarga joy topolmay bezovtalanadi. Oʻqtekkan jarohat (mas, quymich nervi va uning oyokdagi tarmoqlari, oʻrtalik nerv bilan tirsak nervining qoʻldagi tarmoqlari) chandiq-lanib bitganda, nevroma vujudga kelganda kuzatiladi. Shikastlangan qoʻl yoki oyoqning tomirdan oziqlanish faoliyatining izdan chiqishi bilan kechadi. D a v o s i . Ogʻriq qoldiruvchi dorilar, ganglioblokatorlar, shuningdek, fizioterapevtik muolajalar buyuriladi; bular naf bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

## Manbalar
Kauka

**Kauka** () — Kolumbiyadagi daryo, Magdalena daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1350&nbsp;km, havzasining mayd. 80 ming km chamasida. Markaziy Kordilyera togʻlaridan boshlanib, shim.da Markaziy va Gʻarbiy Kordilyera togʻlari oraligʻidagi chuqur tektonik vodiydan oqadi. Antokii togʻ massivini kesib oʻtib, ostona va sharsharalar hosil qiladi, soʻngra Karib boʻyi pasttekisligidagi keng vodiydan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 2000 m3/sek. Kali sh.dan Kartago sh.gacha va Antokiidan quyilish joyigacha (jami 620&nbsp;km masofada) kema qatnaydi.

## Manbalar
Kaulerpa

**Kaulerpa** (Caulerpa) — yashil suvoʻtlar turkumi. Tropik va subtropik mintaqalarda dengizlarda oʻsadigan 60 ga yaqin turi bor. K.ning tallomi bitta koʻp yadroli diploid hujayra boʻlib, 1 m.cha keladigan shoxlangan qism, 30 sm.li rizoid va vertikal novdalardan iborat. Jinsiy (izogamiya) va vegetativ yoʻl bilan koʻpayadi.

## Manbalar
Kattafop

**Kattafop** — Chilustun togʻ tizmasining shim. yon bagʻrida (Andijon viloyati Xoʻjaobod tumani), 1025 m balandlikda joylashgan. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning ravoqsimon shakldagi ikkita kirish qismidan katta xonagʻa oʻtiladi. Bu xonaning toʻrida bir qancha yoʻlaklar va kichik xonalar (uz. 8 m, eni 2 m) bor. Gʻorning kirish qismidan to oxirigacha saqni koʻtarilib boradi, gil, tosh parchalari bilan qoplangan. Gʻorning umumiy uz. 70 m ga yaqin, mayd. 238 m2, hajmi 1824 m3. Gʻorda yovvoyi kaptarlar va koʻrshapalaklar yashaydi.

## Manbalar
Kattegat

**Kattegat** — Boltiq va Shim. dengizlarni bogʻlab turuvchi boʻgʻozlardan biri. Yutlandiya yarim orolning sharqiy sohillari bilan Skandinaviya yarim orol oraligʻida. Uzunligi 270&nbsp;km, eni 60–122&nbsp;km, chuq. 17–30 m, shim. qismida 124 m gacha. Baʼzan sohilga yaqin qismi muzlaydi. Markaziy qismida 2 ta orol (Anxolt va Lese) bor. Baliq ovlanadi. Asosiy porti — Gyoteborg (Shvetsiya).

## Manbalar
Kaunas

**Kaunas** () — Litvadagi shahar. Nyaris daryosi Neman daryosiga quyiladigan joydagi port. Shahar yonida Kaunas suv ombori qurilgan. Kaunas respublikaning yirik sanoat markazi. Temir yoʻl va shosse yoʻllari tuguni. Aholisi 379 ming kishi (2001). Yozma manbalarda birinchi marta 11-asrda tilga olingan. Mashinasozlik (stanoksozlik, elektr motorlari, televizorlar va b.) va metallsozlik, yengil (toʻqimachiliktrikotaj va b.), oziq-ovqat, poligrafiya, kimyo (sunʼiy tola zavodi), yogʻochsozlik va b. sanoat tarmoqlari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi, GES, 5 oliy oʻquv yurti, 9 muzey, shu jumladan, M.K. Chyurlenis nomidagi Badiiy muzey, Adabiyot muzeyi, Tarix muzeyi, "9-fort" muzeyi mavjud.

## Manbalar
Kautskiy Karl

KAUTSKIY (Kautsky) Karl (1854.16.10 — 1938.17.10) — Germaniya sotsial-demokratiyasi, 2-Internatsional yetakchilari va nazariyotchilaridan biri. 1883— 1917-yillarda Germaniya sotsialdemokratiyasi nazariy jurnal "Noye sayt" muharriri. 19-asr 80-y.larida va 20-asr boshlarida marksizm ruhida asarlar yozgan, 1885—90-yillarda F. Engels bilan hamkorlik qilgan. Ammo keyinchalik, 1905-yildan boshlab radikal markschilar (R.Lyuksemburg va b.)ga qarshi keskin kurash boshladi. Birinchi jahon urushi boshlanganidan soʻng marksizmdan tamoman voz kechdi. Qurolli kurashni emas, balki parlament usulidagi kurashni ijtimoiy inqilobning omili deb bildi. K. Rossiyadagi Oktyabr toʻntarishiga, proletariat diktaturasi oʻrnatilishiga qarshi chiqqan.

## Manbalar
Kauravlar

**Kauravlar** — Kuru davlatidagi qad. hind qabilasi. (yashash joy nomi bilan atalgan). K.ning qoʻshni xalq— pandavlar bilan boʻlgan koʻp yillik kurashlari "Mahabharata" asarining asosiy syujetini tashkil qilgan. Kurukshetra yaqinida boʻlgan hal qiluvchi jangda K. magʻlubiyatga uchragan. 

## Manbalar
Kaustobiolitlar

**Kaustobiolitlar** (yun. kaustos -yonuvchi, bio... va lithos — tosh) — organik moddalardan hosil boʻlgan yonuvchi foydali qazilmalar. Geologik-geokimyoviy omillar taʼsirida oʻsimlik, hayvonot organizmlarining qayta oʻzgarishidan vujudga keladi. 2 guruhga: koʻmir (torf, qazilma koʻmir, yonuvchi slanetslar) va neft va naftoid (neft, asfalt va b.)ga boʻlinadi. K. terminini fanga nemis olimi G. Potonye kiritgan (1888) va ularni sapropelit, gumit valiptobiolitlarga boʻlishni taklif etgan. K.ningaralash tiplari (saprogumitlar, litisapropelit va b.) ham uchrab turadi. Oʻzbekiston jan. va gʻarbida, Ohangaron vodiysi va b. regionlarda mavjud. 

## Manbalar
Konstantin Kaufman

**Konstantin Petrovich Kaufman** (; 1818-1882 Toshkent) —Turkistonni bosib olish maqsadida Rossiya uyushtirgan harbiy yurishlarning rahbari, Turkiston general-gubernatori (1867—82). Ruslashgan nemis dvoryani oilasida tugʻilgan. Rossiya imperatori xonadoniga yaqin oilada tarbiyalandi. Yettisuv kazak qoʻshinlarining atamani, general-adʼyutant (1864), muhandisgeneral (1874). Xalq oʻrtasida istehzo bilan "yarim podsho" deb atalgan. Rossiya Turkistonni bosib olishga kirishgach, Turkiston oʻlkasining 1-general-gubernatori va Turkiston harbiy okrugi qoʻmondoni. Kaufmanga Rossiya imperatori Aleksandr II juda katta vakolatlar bergan. Kaufman 1868-yil 1 yanvarda Toshkentga keldi. Kaufman Rossiya hukmron doiralarining shovinistik va bosqinchilik siyosatini Turkistonda izchillik bilan davom ettirdi. Buxoro amirligi (1868) va Xiva xonligi (1873) hududining katta qismini bosib oldi, Qoʻqon xonligini tugatdi (1876). Turkiston oʻlkasini boshqarish tartiblarini joriy qilib, oʻzi harbiy gubernatorlar, uyezd boshliqlari va politsiya faoliyatiga rahbarlik qilgan. Buxoro amirligi va Xiva xonligi bilan mustaqil aloqalar oʻrnatgan. Kaufman Turkistonni mustamlaka asoratida saqlashga, uni Rossiyaning xom ashyo bazasiga aylantirishga katta xizmat qilgan.

## Adabiyot
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1-kitob [Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

## Manbalar
Kauchukli daraxtlar

**Kauchukli daraxtlar** - baʼzi qismlarida tabiiy kauchuk hosil boʻladigan daraxtlar. Kaysi toʻqimalarida kauchuk toʻplanishiga qarab, K.d. lateks l i (kauchuk sutshira — lateks tarkibida boʻladi), parenximali (kauchuk novda va ildiz parenximasida toʻplanadi), xlorenxi mal i (kauchuk yosh novda va barglarning yashil toʻqimalarida yigʻiladi) xillarga boʻlinadi. Lateksli daraxtlar sanoat ahamiyatiga ega boʻlib, ulardan oson yoʻl bilan koʻp miqdorda kauchuk olinadi. Mas, braziliya geveyasida dunyo boʻyicha olinadigan tabiiy kauchukning 95% boʻladi; qolgan 5%i tropiklardagi boshqa lateksli daraxtlar (sapium, maniok, fikus, landolfiya)dan olinadi. Oʻzbekistonda K.d.dan togʻ saqich oʻsadi.

## Manbalar
Kaf

**Kaf** (ing . cust and freight — qiymat va kira haqi) — xalqaro savdo ishlarida tovar yetkazib berish va haqini toʻlashning asosiy shartlaridan biri. K.ga koʻra, tovar sotuvchi yuklarni kontrakt da koʻrsatilgan muddatda kemaga yuklab berish, dengizda yuk tashish boʻyicha shartnoma tuzishi va yukni manzilga yetkazib berishi uchun kira haqini toʻlashi lozim. Yuk yetib kelgan portda yuklarni tushirish harajatlarini haridor toʻlaydi.

## Manbalar
Kafan

**Kafan** — dafn oldidan marhumning jasadi oʻraladigan oq mato. Islomiy aqidaga koʻra, musulmon erkak yoki ayol vafot etgach, eng kami 3 qavat Kafan bilan dafn etish tiriklar zimmasidagi muqaddas burchlardan (farzi kifoya) hisoblanadi. Kafanlashdan oldin mayit, albatta, yuviladi. Shahidlar yuvilmaydi va kafanlanmaydi, balki oʻz kiyimlari bilan dafn etiladi. K.siz koʻmib yuborilganlar uchun marhum emas, balki unga sababchi kishilar javobgar sanaladi

## Manbalar
Kafedra

**Kafedra** (yun. kathedra — oʻrindiq, kursi) — 1) oʻqituvchi, maʼruzachi, notiq uchun moʻljallangan joy; 2) oliy oʻquv yurtlarida bir yoki bir-biriga yaqin bir necha fanlardan oʻquv, metodika va ilmiy tadqiqot ishlari olib boruvchi, shuningdek, ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlovchi, mutaxassislar malakasini oshiruvchi asosiy boʻlim. Kathedraga, odatda, professor, fan doktori rahbarlik qiladi (dotsent, fan nomzodi ham rahbarlik qilishi mumkin). Kathedra tarkibiga proferror, dotsent, assistent, katta oʻqituvchi, katta va kichik ilmiy xodim, aspirant va boshqalar kiradi. Kathedra oʻz laboratoriya va kabinetiga ega boʻladi. Unga leksiyalar, laboratoriya ishlari, amaliy va oʻquv mashgʻulotlari, seminarlar oʻtkazish, oʻquv va ishlab chiqarish amaliyoti, tadqiqot ishlari, kurs va diplom loyiha(ish)lariga rahbarlik qilish va boshqalar vazifalar yuklatilgan. Kathedralar umuminstitut (universitet) va fakultet K.lariga boʻlinadi. Umuminstitut (universitet) Kathedralar oliy oʻquv yurtining barcha yoki koʻpchilik fakultetlarida oʻqitiladigan umumiy ilmiy fanlar, fakultet Kathedralari muayyan fakultetda oʻtiladigan maxsus fanlar bilan shugʻullanadi; 3) xristianlik cherkovida vaʼz etiladigan baland minbar.

## Manbalar
Kafel

**Kafel** (nem. Kachel) — kaminlar, pechlar va bino devorlariga qoplash uchun moʻljallangan keramik (sopol) taxtachalar (qarang Koshin). 

## Manbalar
Kafillik

**Kafillik** — jinoyat protsessida ehtiyot choralaridan biri. Surishtiriruvchi, tergovchi, prokuror yoxud sud tomonidan ayblanuvchiga va sudlanuvchiga nisbatan, ular surishtiruv, dastlabki tergov va suddan yashirinishi, haqiqatni aniqlashga toʻsqinlik qilishi yoki jinoiy faoliyat bilan shugʻullanishining oldini olish uchun qoʻllanadi. K.ni muayyan shaxs, jamoat birlashmasi yoki jamoa beradi. K.ka berilayotgan shaxs qanday jinoyat qilganlikda ayblanayotgani va qanday jazoga tortilishi qaqida K.ka oluvchiga tushuntiriladi va undan tilxat olinadi. K.ka oluvchi K.dan voz kechishga haqyai. K.ka olgan shaxs oʻz majburiyatini bajarmasa, qonun boʻyicha javobgarlikka tortiladi (Oʻzbekiston Respublikasi MJK, 208-modda).

## Manbalar
Kafolat

**Kafolat** (fuqarolik huquqida) — 1) mulkiy majburiyatni bajarish, chunonchi qarzni toʻlash usullaridan biri. K. beruvchi oʻzga shaxsning majburiyatini toʻla yoki qisman bajarish masʼuliyatini oʻz zimmasiga olish haqida kreditor bilan yozma shartnoma tuzadi va qarzdor bilan teng javob beradi. U oʻz majburiyatini bajarish uchun qilgan sarflari va koʻrgan zararini qarzdordan undirib olishga haqli (Oʻzbekiston Respublikasi FK, 292— 298-moddalar); 2) K. — biror shaxsning murojaatiga koʻra, uning kreditori talab qilgan maʼlum miqdordagi pulni toʻlash haqida bank va b. kredit muassasasi yoki sugʻurta tashkiloti bergan yozma majburiyat. Buning uchun K. beruvchi haq olishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi FK, 299—310-moddalar).

## Manbalar
Kafolat sugʻurta kompaniyasi

"KAFOLAT" SUGʻURTA KOMPANIYASI — Oʻzbekistondagi ixtisoslashtirilgan davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi. OʻzR Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 14 martdagi qaroriga koʻra ochiq aksiyadorlik jamiyati shaklida tashkil etilgan. Boshqaruv direksiyasi Toshkent sh.da. Respublikaning barcha viloyatlari markazlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Toshkent sh.da14 filiali, respublika shaharlarida 56 boʻlimi faoliyat koʻrsatadi.

Bankning asosiy aksiyadorlari Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (hissasi 8,33%), "Oʻzagrosugʻurta" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi (50%), "Oʻzbekinvest" eksport-import milliy investitsiya kompaniyasi (8,33%), "Asakabank" (1,64%), "Ipak nuri" banki (1,67%) va b. Aksiyalarning 30% ochiq sotuvda joylashtirilgan. Respublikada 30 dan ortiq turdagi sugʻurta xizmatlari koʻrsatadi, jumladan, aholi va mulkchilikning barcha shakllaridagi korxonalar mulkini; garovga qoʻyilgan mulkni; fuqarolarning imoratlarini va uy mulki, ularning xoʻjaliklaridagi uy hayvonlarini; jismoniy va yuridik shaxslarning transport vositalarini; yuklarni; havo, temir yoʻl, ichki suv va avtomobil transporti yoʻlovchilarini; fuqarolar hayoti va salomatligini; sportchilarni yigʻinlar va musobaqalar davrida; birja brokerlari; notariuslarning kasb masʼuliyatini va b.ni sugʻurtalashni olib boradi. Kompaniyaning ustav kapitali (mln. soʻm) 600, javobgarlik hajmi summasi 150784,9, sugʻurta mukofotlari summasi 1089,9, toʻlangan qoplamalar hajmi 70,0 (2001).

## Manbalar
Kafolatli toʻlovlar

**Kafolatli toʻlovlar** - Oʻzbekiston Respublikasida mehnat qonunchiligiga muvofiq, amalga oshiriladigan pullik toʻlovlar. Bunday toʻlovlar xodim uzrli sabablarga koʻra, oʻz xizmat vazifalarini amalda bajarmagan vaqti uchun toʻlanadi. K.t. xodimlarning moddiy manfaatlarini qoʻriqlash maqsadida, ular davlat, jamiyat yoki ish beruvchiga taalluqli, xizmat vazifalari doirasiga kirmaydigan ishlarni bajarish uchun jalb etilgan takqdirda oʻrtacha ish haqi oʻrnida; ish haqidan farq qilib, ishning miqdori va sifatiga koʻra emas, balki xodim oʻz huquklari va majburiyatlarini ado etishining moddiy sharti tarzida toʻlanadi. K.t.ning ijtimoiy vazifasi — xodim ishlamagan davrlarda uning turmush darajasi pasayib ketishiga yoʻl qoʻymaslikdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida xodimlar tomonidan: a) davlat yoki jamoat vazifalarini bajarayotgan vaqtida (165-modda); b) ish beruvchi va mehnat jamoasi manfaatlariga doir vazifalarni bajarish vaqtida (166-modda); v) jamiyat manfaatlariga doir harakatlar qilganda (167-modda) beriladigan K.t.ning turlari belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 y. 11 martdagi 133-sonli "Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan normativ hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida"gi qarorida xodimlarning davlat yoki jamoat vazifalarini bajarishi, shuningdek, ularning jamiyat manfaatlariga doir harakatlarni amalga oshirishi bilan bogʻliq K.t.ni berish tarti-bi tasdiqlangan. Ushbu normativ hujjatga muvofiq, "xodim tomonidan davlat va jamoat vazifalarini bajarish" deyilganda saylov huquqini amalga oshirish, deputatlik huquqlarini bajarish; tibbiy-mehnat ekspertiza komissiyasi ishida qatnashish; harbiy burchni ado etish; dastlabki tergov va odil sudlovni amalga oshirishda guvoh, jabrlanuvchi, ekspert, mutaxassis, tarjimon, xolis tarikasida chaqirilganda, sud majlislarida jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisi, xalq maslahatchisi, jamoat birlashmalari, mehnat jamoalarining vakili sifatida ishtirok etish kabilar; "jamiyat manfaatlariga doyr harakatlar" deyilganda falokat va tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etish, inson hayotini saqlab qolish va b. hollarda tibbiy tekshiruvdan oʻtish, quyish uchun qon topshirish kabilar nazarda tutiladi hamda ushbu vaktlarda ularning oʻrtacha ish haqlari saqlab qolinadi.

Xodim shunday ishlarni bajarganligi vakolatli organning bergan maʼlumotnomasi bilan tasdiqlanadi va xodimga unda koʻrsatilgan barcha vaqt uchun oʻrtacha ish haqi miqdorida K.t. beriladi. Xodim tomonidan davlat va jamiyat vazifalarini bajarganlik, jamiyat manfaatlariga doir harakat qilganlik bilan bogʻliq boʻlgan harajatlar byudjet tashkilotlarida,byudjet hisobidan, xoʻjalik hisobidagi korxonalarda esa soliq summalarini tegishlicha kamaytirish yoʻli bilan qoplanadi.

## Manbalar
Kaforat

**Kaforat** — qilingan gunoh uchun evaz toʻlash yoki gunoh kechirilishi uchun beriladigan narsa. Masalan, har bir musulmon ramazon oyida biron sabab bilan roʻza tutmagan boʻlsa, evaziga boshqa vaqt roʻza tutgan. Kaforat. tushunchasi shariat ahkomlarida muhim oʻrin egallab, unda yolgʻon qasam ichish, biror shaxsga nohaq ozor yetkazish kabi holatlarda oʻz gunohini yuvish uchun maʼlum miqdorda sadaqa qilish belgilangan.

## Manbalar
Kaft

**Kaft** — qoʻl panjasining ichki va oyoq panjasining pastki (ostki) tomoni; qoʻl K.i yuqoridan bilakning uncha chuqur boʻlmagan koʻndalang egatchasi, pastdan barmoqlar asosi bilan chegaralanib turadi. K. kaft suyaklari, ularni birlashtirgan boylamlardan iborat boʻlib, turli muskullar qoplab olgan. Qon tomir va nervlar bilan taʼminlangan. K. terisida ter bezlari koʻp, lekin yogʻ bezlari yoʻq. Qoʻl kafti mehnat qilishda, oyoqniki esa tik turish va yurishda muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Kaft (maʼnolari)

**Kaft**:

* Kaft — qoʻl panjasining ichki va oyoq panjasining pastki (ostki) tomoni; qoʻl K.
* Kaft (oʻlchov) (arab.

Qo'

Kaft - qo'lning bilak uchidan barmoqlargacha boʻlgan ichki va oyoq panjasining ostki yaxlit qismi
Kafue

**Kafue** — Zambiyadagi daryo, Zambezi daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1000&nbsp;km, havzasining mayd. 140 ming kmg . KonroZambezi suvayirgich platosidan boshlanadi. Qirgʻoqlari past, botqoqlashgan; oʻrta oqimida yer yuziga chiqib qolgan qattiq jinslarni kesib oʻtgan joyida chuqur dara hosil qilgan (uz. 26&nbsp;km). Oʻsha joyda GES va suv ombori qurilgan. Qariyb 250&nbsp;km qismida kema qatnaydi. K. havzasining oʻrta qismida milliy park barpo qilingan.

## Manbalar
Moshe Katsav

**Moshe Katsav** (1945.5.12a etish qoʻmitasi aʼzosi, Isroil qurilish va rejalashtirish vaziri oʻrinbosari (1981—84), mehnat va ijtimoiy taʼminot (1984—88), transport (1988— 92) vaziri. 1992—96 yillarda Knessetdagi Likud fraksiyasi boshligi, Isroil turizm vaziri, bosh vazir oʻrinbosari (1996—99). 2000-yil 31 iyuldan 2010-yilgacha Isroil Davlati prezidenti.

## Manbalar
Aleksandr Katsenovich

**Aleksandr Lvovich Katsenovich** (1897.4.5, Belarus — 1962.1.9, Toshkent) — infeksionist-terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), tibbiyot fanlari doktori (1939), professor (1939), Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1924). Toshkent tibbiyot akademiyasi infeksion kasalliklar klinikasi dotsenti (1932—39), 1939-yildan klinika boshligʻi. Ilmiy ishlari brutsellyoz, ich terlama kabi yuqumli kasalliklar klinikasi va davosiga oid. Oʻzbekistonda uchraydigan gemorragik isitmani birinchi boʻlib aniqlagan.

## Manbalar
Kach rann

**Kach rann**, Katta va Kichik -Hindiston gʻarbi va Pokistondagi shoʻrxoklar, Xind daryosi deltasidan jan.-sharkda. Aksari qismi qora balchiq va tuzlar bilan qoplangan yassi pasttekislik. Eng baland joyi 465 m boʻlgan qoldiq togʻlar uchraydi. Yozgi musson davrida shoʻrxoklarni Arabiston dengiziga quyiladigan daryolar suvi bosadi.

## Manbalar
Kachin tili

**Kachin tili** — kachinlar tili. Xitoy-tibet tillari oilasining tiberbirma guruhiga mansub. Myanmadagi Kachin milliy okrugi va XXRda tarqalgan. Myanmadagi Kachin tili 3 shevaga ega: gaori, shim. Kachin tili va jan. Kachin tili Xitoydagi Kachin tili ham 3 shevaga ega: kxum, padan va mungji. Ular bir-biridan fonetik va grammatik jihatdan farq qiladi. Kachin tilida 31 ta undosh va 7 ta unli tovushlar bor. Kachin tilida, asosan, 2 boʻgʻinli soʻzlar koʻp. 3 va 4 boʻgʻinli soʻzlar ham uchraydi. Soʻz yasashda prefikslar koʻproq qoʻllanadi. Gaplar soʻz tartibi va sintaktik belgilari bilan ifodalanadi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

## Manbalar
Kaxeti qoʻzgʻoloni

KAXETI (KAXETIYA) QOʻZGʻOLONI -gruzin xalqining Eron hukmronligiga qarshi qoʻzgʻoloni (1659). Eron shohining Kaxeti tekisliklariga koʻchmanchi turkman kabilalarini joylashtirmoqchi boʻlgani sabab boʻlgan. K.(K.)q. natijasida Eron qoʻshinlari Kaxetidan quvib chiqarilgan.

## Manbalar
Kaxeti

**Kaxeti**, Kaxetiya - Sharqiy Gruziyadagi tarixiy viloyat. Iori va Alazani daryolarining yuqori oqimida joylashgan. 8-asrgacha Kartli podsholigi tarkibida, soʻng mustaqil knyazlik. 12-asr dan Gruziya podsholigiga qoʻshib olingan. 15-asrning 2-yarmidan Kaxeti podsholigi. 1762-yildan Kartli-Kaxeti podsholigi, 1801-yildan esa Rossiya imperiyasi tarkibida.

## Manbalar

## Havolalar
Kachinlar

**Kachinlar** (szinpo, oʻzlarinichjin-pxo deb ataydilar) — xalq. Asosan, Myanma (Kachin milliy viloyatida 675 ming kishi) va Xitoyda, kichik guruhlari — Tailand, Laos, Shim.-Sharqiy Hindistonda yashaydilar. Umumiy soni 810 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kachin tilida soʻzlashadilar. Anʼanaviy diniy eʼtiqod saqlanib qolgan, budda diniga hamda xristian (baptistlar) diniga eʼtiqod qiladiganlar ham bor. Dehqonchilik, ovchilik, baliqchilik bilan shugʻullanadi. 

## Manbalar
Kachkanar temir ruda konlari

**Kachkanar temir ruda konlari** — Rossiya Federatsiyasining Sverdlovsk viloyatida joylashgan. Ural toglaridagi eng yirik konlardan. 18-asrdan maʼlum. Ikkita asosiy kon — Kachkanar va Gusevogorsk temir ruda konlaridan iborat. Rudalar 160 m chuqurlikkacha mukammal oʻrganilgan. Ularning 500—600 m chuqurlikkacha borligi aniqlangan. Asosiy ruda minerallari magnetit va ilmenit hisoblanadi, baʼzan pirit, xalkopirit va pirrotin ham uchraydi. Rudadagi temir miqdori oʻrtacha 16— 17% ni tashkil etadi. Bundan tashqari, 1,2—1,3% titan, 0,14% vanadiy, ozroq platina ham bor. Tarkibida 16% temir boʻlgan balans zahirasi 2 mlrd. t ni tashkil etadi. Konlardan ruda ochiq usulda olinadi. 1975 yil konchilik sanoati kti ishga tushirilgan. 

## Manbalar
Kash Polikarp

**Kash Polikarp** (1911.26.1 - 1993) -amerikalik fizik. Ilmiy ishlari atom, molekulyar va yadro fizikasiga oid. 1949 yilda yuqori aniqlikda elek-tronning magnit momentini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1955).

## Manbalar
Kashalot

**Kashalot** () — tishli kitlar kenja turkumiga mansub sut emizuvchi suv hayvoni. Uzunligi urgʻochisi 13 m gacha, erkagi 21 m gacha, ogʻirligi 30–70 to'nnagacha bo'ladi. Boshi juda katta, tanasining uchdan bir qismini tashkil etadi. Tanasining old tomoni toʻmtoq. Ingichka va uzun pastki jagʻida 18–30 juft tishi bor; yuqori jagʻida tishi yoʻq. Kashalot qoʻngʻirdan to toʻq jigarrang tusda. Okean va ochiq dengizlarda tarqalgan. Baʼzan Barens dengizi va Kamchatka sohillari yaqinida uchraydi. Kashalot – poligam hayvon. 5 yoshida voyaga yetadi. 50 yilcha yashaydi. Kalmarlar va baliqlar bilan oziqlanadi. Oziq topish uchun 2&nbsp;km gacha chuqurlikka shoʻngʻishi, suv ostida 1,5 soatgacha turishi mumkin. Iqtisodiy ahamiyati katta. Bitta kashalotdan 9–10 t yogʻ olinadi. Ovlash man etilgan.

## Manbalar
Nadejda Kashina

**Nadejda Vasilyevna Kashina** (1896.19.3, Perm – 1977.11.8, Toshkent) – Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1964). Moskva Oliy badiiy texnika instituti (VXUTEIN)ni tugatgan (1927). 1930-yildan Oʻzbekistonda. Kashina asarlarida Oʻzbekiston manzaralarini, mehnatsevar oʻzbek xalqining kundalik turmushini yorqin boʻyoqlarda mehr bilan tasvirlaydi. „Poyga“ (1927), „Yoʻngʻichqa ortilgan arava“ (1929), „Sherdor yonida“ (1928), „Sirdaryodan oʻtish“ (1930), „Doyra ushlagan qiz“ (1945), „Tushki dam olish“ (1949), „Hosil“ (1957), „Insoniyat bahori“ triptixi (1961), „Sukunat“ (1962), „Bogʻ koʻcha“ (1965), „Tinch payt“ (1967), „Samarqand madonnasi“ (1971), „Mozor yonida“ (1973) va boshqalar, mehnat ahli, oʻzbek ayoli manzara fonida aks ettirilgan kartinalari, natyurmortlari („Kungaboqar“, 1939; „Behi“, 1956 va b.) yorqin boʻyogʻi, muallifning oʻziga xos ifoda uslubi bilan diqqatni tortadi. Plakatlar, etyudlari boy mazmuni, ifodaliligi bilan muhim. Rassom Alisher Navoiy ijodiga koʻp marta murojaat qilib, asar qahramonlarini jonli aks ettirdi („Bunyodkor Farhod“, 1939; „Bahrom goʻr zangori saroyda“, 1941; „Layli va Majnun“, 1966; „Farhod va Shirin“, 1968; „Farhod“, 1970 va boshqalar).

## Manbalar
Kashish

**Kashish** — Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlari musiqa sanʼatida keng qoʻllaniluvchi musiqa bezaklaridan. Asosan, torli tirnama sozlarda maʼlum tovush balandligini bir oz tebratib berish uchun torni barmoq vositasida "ezib" va "boʻshatib" chalish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

## Manbalar
Kashkadarya

**Kashkadarinskaya** (Qashqadaryo) — Qashqadaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Qarshi sh.da rus tilida haftada 1 marta chop etiladi. 1943-yil 18-iyunda "Kashkadarinskaya pravda" nomi bilan 1-soni chiqqan. 1997-yildan hozirgi nomda. 1996-yil "Kashkadarinskaya" tahririyati "Qashqadaryo" gazetasi tahririyatiga qoʻshildi. Gazeta sahifalarida istiqlol mafkurasi, milliy gʻoyani shakllantirish, viloyatda roʻy berayotgan siyosiy, ijtimoiy jarayonlar, iqtisodiy islohotlar va b. mavzular oʻz aksini topmoqda. 2002-yildan gazetaga "TV+krossvord" ilovasi qoʻshib chiqariladi. Adadi 3000 (2002).

## Manbalar
Kashkaylar

**Kashkaylar** (oʻzlarini kashkay deb ataydilar) — Erondagi (Fors viloyatida) xalq. 780 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Qabila, guruhlarga boʻlinib yarim koʻchmanchilik bilan hayot kechiradilar. Ozarbayjon tili lahjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — shia musulmonlar. K. koʻchmanchi chorvachilik, dehqonchilik, gilam va jun mato bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Kashkul

**Kashkul**, **kachkul**, **kachkoʻl**, **satil** — 1) mis idish; odatda, masalliqlar saqlanadi. Chuqur, qopqoqli, dastali boʻladi. Islimiy, girih naqshlar bilan nafis bezatiladi. Toshkent, Xoʻjand, Qoʻqonda kashkul (yoki kachkul), Andijon, Margʻilon, Namanganda satil deb ataladi;

2) qalandar va darvishlar yenboshiga osib yuradigan uzunchoq idish; ichiga xayr-sadaqa narsalari solingan;

3) Gadoylarning narsa soladigan idishi boʻlib, ular nima topsa, shu idishiga aralashtirib tashlayverishgan. Sharq olim va shoirlari xayollariga kelgan fikrlarni ifodalab yoki boshqa olimlarning asarlaridan yoqtirib qolgan hikmat va hikoyatlarni toʻplab, kitob shakliga keltirishga va uni “kachko‘l” deb atashgan. Sharqda kachko‘l tuzish anʼanaga aylangan bo‘lib, Sharqshunoslik institutida bunday kachko‘llar koʻp.

## Yana qarang

* Qalandar
* Darvish

## Manbalar
Kashmiriylar

**Kashmiriylar** - Hindistondagi xalq. Asosan, Kashmir viloyati (Jammu va Kashmir shtati)da yashaydi (4 mln. kishi; 1990-yillar oʻrtalari). Koʻpchiligi sunniy musulmonlar, hinduizmga eʼtiqod qiluvchilari ham bor. Kashmiriy tilitsa soʻzlashadi. Islomga eʼtiqod qiluvchilari arab yozuvidan, hinduizmga mansublari esa nagari yozuvidan foydalanadi. K. qadimdan hinduizmga eʼtiqod qilib kelgan boʻlib, 16—18-asrlarda Eron, Afgʻoniston va Oʻrta Osiyo hukmdorlari Kashmir uchun olib borgan urushlar davrida Islom dinini qabul qilgan va koʻpchiligi oʻzga yurtlardan kelgan musulmonlar bilan chatishib ketgan. Hindistonda Jammu va Kashmir shtatining tashkil etilishi (1947) bilan K.ning milliy jipslashuvi jarayoni kuchaygan.

K.ning asosiy mashgʻuloti — sugʻorma dehqonchilik (sholi, joʻxori, bugʻdoy, arpa, paxta, zaʼfaron, moyli oʻsimliklar, mevali daraxtlar, poliz ekinlari, gullar), chorvachilik (asosan, yungidan mashhur kashmiriy matolar toʻqiladigan qoʻy va echkilar) va anʼanaviy hunarmandchilik (nafis jun shalilar tayyorlash, tukli gilamlar toʻqish, guldor namatlar bosish, papyemashe, mis va emaldan turli buyumlar yasash, yogʻoch oʻymakorligi). K.ning turar joylari tosh, gʻisht va yogʻochdan qurilgan boʻlib, ularning 1-qavati chorva va roʻzgʻor buyumlari saqlash uchun, 2-hamda 3-qavatlari yashash uchun moʻljallangan. Uylarning tomlari baland, cherepitsa, poxol yoki yupqa taxtalar bilan yopilgan. K.ning anʼanaviy liboslari diniy eʼtiqodlari taqozosiga koʻra bir-biridan farq qiladi. Chunonchi, hinduizmga eʼtiqod qiluvchi K. musulmon K.ga nisbatan ancha tor va serbezak kiyimlar kiyadi.

## Manbalar
Kashnich

**Kashnich** (Coriandrum) — soyabonguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi, efir moyli va koʻkat-sabzavot ekini. Oʻrta dengiz atroflarida 2 turi, Oʻrta Osiyoda 1 turi — ekma K. (C.sativum) oʻsadi. Yevropa, Shim. Afrika, Osiyo, Shim. Amerika, mamlakatlarida, Ukraina, Rossiyaning markaziy qoratuproq viloyatlarida xoʻjalik maqsadlarida ekiladi. Urugʻidan yetishtiriladi. K. poyasi qirrali, sershox, barglari uzun bandli. Gullari oq yoki pushti; soyabonlarga toʻplangan. Mevasi yumaloq. Bir urugʻi ochilmaydigan ikki mevachadan iborat. Sovuqqa chidamli. Erta bahordan kech kuzgacha ekish mumkin. Nihollari 32— 34 kunda koʻkat sabzavot holida foydalanishga yaroqli boʻladi. Urugʻi 90—95 kunda pishadi. 1000 dona urugʻi vazni 5—8 g . K.ning barglarida kaliy tuzlari, oqsillar, vitamin Vr V2, S, R, provitamin A mavjud. Urugʻida 0,2— 1,4% efir moyi va 16—28% texnik moy bor (parfyumeriya, qandolatchilik, oziqovqat sanoatida ishlatiladi). K. koʻkati shoʻrva, goʻshtli va sabzavotli ovqatlarga, urugʻi va yosh maysalari ziravor sifatida goʻsht sirkalashda ishlatiladi. Souslarga solinganda xushboʻy taʼm beradi. K. asalshirali oʻsimliklar guruhiga kiradi. Urugʻ boʻyicha hosildorligi 8—15 s/ga. Oʻzbekistonda K.ning Yantar ("Qahrabo") navi 1953, Orzu navi 1999, Orom navi 2001 y.dan rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Kashovarz

**Kashovarz**, Kishovarz (fors— ekinzor, dehqon) — ilk oʻrta asrlarda Xuroson va Movarounnahrdagi qishloqlarda dehqonchilik bilan shugʻullangan shaxs (qarang Dehqon). 

## Manbalar
Kashta

**Kashta** () – amaliy bezak sanʼatining keng tarqalgan turi; igna bilan tikib tushirilgan gul, tasvir, naqsh. Kashta qoʻlda (igna, ilmoqli igna, shgaokli bigiz bilan) yoki mashinada, asosan, mato (boʻz, chit, satin, shoyi, baxmal, movut va boshqalar) va charm (etik, mahsi, pichoq qini, kamar, ot jabduklari va boshqalar)ga tikiladi. Kashta mujassamotida oʻsimliksimon naqshlar, handasiy shakllar, fazoviy jismlar, meva va hayvonlarning uslublashtirilgan tasvirlari, baytlar, hamda kishilarning qiyofalari, meʼmoriy obidalarning ifodalari ham tasvirlanadi.

Kashta tikish turli usullarda matoga avvaldan axta (andaza) yordamida tushirilgan gul, tasvir, naqsh asosida, baʼzan matodan iplari sugʻurilib tayyorlangan asosda sanama usulida bajariladi. Bunda jun, ip, ipak (rangli), zigʻir tolali tabiiy va sunʼiy (sintetik) tolalardan, metall (tilla, kumush)dan tayyorlangan iplardan foydalaniladi, shuningdek, dur, nozik, piston, baʼzan qimmatbaho tosh va tangalar keng ishlatiladi. Mato, moʻyna, charmlardan applikatsiya (quroq) tikishda kashtadan foydalaniladi.

Kashta buyumlar (palak, soʻzana, choyshab, gulkoʻrpa, kirpech, dorpech, zardevor va b.), kiyimlar (koʻylak, doʻppi, nimcha, peshonaband, kamar va boshqalar), musta-qil bezak namoyonlarda keng ishlatiladi (yana q. Kashtadoʻzlik, Zardoʻzlik).

## Manbalar
Kashmir vodiysi

**Kashmir vodiysi** - Katta Himolay va Pir-Panjal togʻ tizmalari orasidagi keng vodiy, Hindistonda. Uzunligi qariyb 200 km, kengligi 60 km dan ziyod. Bal. 1600 m ga yaqin. Koʻl koʻp, eng kattasi Vular koʻli. Togʻlardan oqib tushadigan mayda daryo va soylar vodiyning eng yirik daryosi Jalam (Jhalam)ga (Hind daryosi irmogʻi) quyiladi. Daryoda kema qatnaydi. Yoʻlovchilarni tashishda qayiqdan ham foydalaniladi. Iqlimi moʻʼtadil, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —G, iyulniki 22—23°. Yozgi nam musson shamollarning kirib kelishiga PirPanjal togʻ tizmasi toʻsqinlik qiladi. Shu sababli, yoz mavsumida yogʻin kam yogʻadi. Yillik yogʻin oʻrtacha 1000 mm. K. v. tuprogʻi allyuvial tuproq. Keng bargli oʻrmonlar, togʻ yon bagʻirlarida igna bargli oʻrmonlar bor. Qishloq xoʻjaligi ekinlari, asosan, sholi va makkajoʻxori, shuningdek, zigir, raps, xantal, qisman bugʻdoy ham ekiladi. K.v.da turli mevalar yetishtiriladi. Ekinzorlar daryo suvidan sugoriladi. Mevali bogʻlar bor. Yiliga 180 ming t dan ziyod meva yetishtiriladi. Zaʼfaron Hindistonda, asosan, shu yerda ekiladi. Ipak qurti uchun tut daraxti oʻstiriladi. K.v.da aholi zich. Hunarmandchilikda gilam toʻqish, kashtachilik, yogʻoch va metall oʻymakorligi rivojlangan. Iqlim kurortlari bor. Srinagar, Paxalgam va Gulmarg sh.lari turizm markazlaridan. Boburiylar asos solgan Shalimar va Nashat bogʻlarini koʻrish uchun turistlar koʻp keladi. Eng yirik shahri — Srinagar. 

## Manbalar
Kashmiriy tili

**Kashmiriy tili** &mdash; kashmiriylar tili. Hindistondagi Jammu va Kashmir shtati aholisining rasmiy tili. Hinderon tillarining dard guruhiga mansub. Kashmir vodiysida tarqalgan. Bu tilda 7.1 million kishi gaplashadi (2011). Kashmiriy tilida asl kashmiri, kashtavari, poguli, siraji, rambani dialektlari mavjud. Kashmiriy tilida 4 kelishik tizimi, 2 jins kategoriyasi bor; sintaksisi uchun gaplarning ergativ qurilishli boʻlishi harakterli. Hozirgi yozuvi arab alifbosiga asoslangan. Adabiy til uchun Kashmir, Srinagar shaharlari dialekti asos boʻlgan.

## Manbalar
Kashtan

**Kashtan** () — qoraqayindoshlar oilasiga mansub daraxtsimon oʻsimliklar turkumi, yongʻoq mevali va manzarali daraxt. Shim. Amerika, Sharqiy Osiyo, Oʻrta dengiz sohillari, Marokash, Tunis, Kavkaz mintaqalarida tarqalgan. 14 turi maʼlum. Asosan, 4 turi ekiladi. Kashtan 500—1000 (baʼzi mintaqalarda 3000) yilgacha yashaydi. Koʻp yil yashaydigan ekma (magʻzi yeyiladigan) chin Kashtan () Qora dengiz boʻylari va Zakavkazyeda, togʻlarning quyi va oʻrta mintaqalarida oʻsadi. Buyi 35 m, tanasi diametri 2 m ga boradi. Shox-shabbalari keng , bargi oddiy, yirik, uz. 12—25 sm, kalta bandli, navbatma-navbat joylashgan. Barg chiqarganidan keyin gullaydi. Gullari mayda, gultuplami ziraksimon, bir jinsli yoki ikki jinsli, gultoʻplamining yuqori qismida otalik gullari, pastki qismida onalik gullari joylashadi, chetdan changlanadi. Mevasi — yongʻoq (kashtan), tuq jigarrang . Har birida 1 tadan urugʻ boʻladi. Daraxti oʻtqazilgach, 5—10-yilda meva beradi. Yorugʻsevar, namsevar, issiqlikka talabchan. Mevasi sentabrdan noyabrgacha pishadi. Bir daraxtdan 120–140&nbsp;kg hosil olinadi. K. mevalari qaynatilib, qovurilib, quritilib isteʼmol qilinadi. Yongʻogʻi magʻzida 60% kraxmal, 17% qand, 8 — 11% azotli moddalar, 2% moy, vitaminlar, limon va olma kislotalari mavjud. Yogʻochida, poʻstlogʻida (qobigʻida), barglarida 6—14% tannidlar bor. Gullaridan olingan asal oʻziga xos xushboʻy hidga ega. Yogʻochi vino bochkalari, faner, mebel i.ch.da, duradgorlikda, kemasozlikda, qurilishda qoʻllanadi. Poʻstlogʻidan turli boʻyoklar ishlab chiqariladi. Kashtanning bir necha navlari mavjud. Koʻproq mayda mevali Lion va Neapolitan navlari tapqalgan. Oʻzbekistonda uning faqat bitta turi tarqalgan boʻlib, ot kashtani (kashtan konskiy) nomi bilan maʼlum (yongʻogʻini yeb boʻlmaydi), manzarali daraxt sifatida ekiladi. Kashtan urugʻidan koʻpaytiriladi, ayrim navlari payvand qilinadi. Urugʻi stratifikatsiyalanadi, bahorda pitomnikka ekiladi. Kasalliklari: ildiz vatana raki, oʻzak chirishi. Zararkunandalari: meva qurti, qoʻngʻizlar va b.

Abdushukur Xonazarov.

## Manbalar
Kaetani Leone

KAETANI (Caetani) Leone (1869.12.9, Rim — 1935.24.12, Vankuver) — italyan islomshunosi. 1891 y. Rim universitetini sharq filologiyasi ixtisosi boʻyicha tugatgan. Yakin va Oʻrta Sharq mamlakatlari boʻylab koʻp marta safar qilgan. K. ilk islom tarixi boʻyicha asarlar nashr etgan. U islomning kelib chiqishi aholining koʻchishi bilan bogʻliq degan nazariyani ishlab chiqqan, unga koʻra, Arabistondan koʻchmanchi qabilalar tabiiy-geografik sharoitlarning oʻzgarishi tufayli vaqt-vaqti bilan daryo oraligʻi, Palastin, Suriyaga koʻchib borib, u yerlarda shaharlar va davlatlarga asos solishgan. K. islomning paydo boʻlishini Arabiston aholisining ana shu koʻchish harakati oxirgi bosqichi bilan bogʻliq deb hisobladi.

## Manbalar
Kayuta

**Kayuta** (gollandcha kajuit) — kemaning ekipaj aʼzolari yoki yoʻlovchilari uchun turar joy. Zamonaviy kemalardagi K.da ekipajlar uchun 1 — 2 ta, yoʻlovchilar uchun 1—4 ta oʻrin boʻladi. K. bir yoki bir necha xonalardan (mas, kabinet, yotoqxona, vannaxonalardan) iborat boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Kashfiyot

**Kashfiyot** — izlanish, tekshirish, ilmiy tadqiqot natijasida, baʼzan esa tasodifan topilgan, yaratilgan ilmiy yangilik. Unga tabiat hodisalari va jamiyat qonuniyatlarini ongli ravishda ilmiy idrok qilish natijasida erishiladi. Kashfiyot tufayli moddiy dunyoning ilgari insoniyatga maʼlum boʻlmagan obyektiv qonuniyatlari, xossalari va hodisalari maʼlum boʻladi. Kashfiyot insoniyatning bilish jarayoni darajasini tubdan oʻzgartiradi. Kashfiyot *fan texnalogiya inqilobining* asosini tashkil etadi, fan va texnika taraqqiyotiga tubdan yangi yoʻnalishlarni baxsh etadi. Inson bosib oʻtgan tarixiy jarayonda juda koʻp Kashfiyotlar qilindi. Kashfiyot bilan ixtironi bir-biridan farqlay bilish kerak. Kashfiyot natijasida muayyan qonuniyatlar yaratiladi, ixtiro natijasida esa muhim yangiliklar yaratilishi mumkin. Masalan, Arximedning suv chiqarish vinti oʻta yangilik boʻlsa ham u ixtiro hisoblanadi, I. Nyutonning butun olam tortishish qonuni esa olamshumul Kashfiyotdir. Hatto ichki yonuv dvigatelining yaratilishi ham ixtiro, lekin N.Kopernikning Yerning oʻz oʻqi atrofida va sayyoralar (shu jumladan, Yer)ning Quyosh atrofida aylanishi toʻgʻrisidagi gʻoyasi — olamshumul Kashfiyot Avtomobil va samolyotning yaratilishini ham ilmga, tabiat krnuniyatlariga asoslangan ixtiro deyish mumkin. Lekin Galileo Galileyning qushlarning uchishiga taqlid qilib samolyotning uchish sxemasini yaratishi Kashfiyot. hisoblanadi. Beruniy, Ibn Sino, Ulugʻbek yaratgan qonuniyatlar ham Kashfiyotlar jumlasiga kiritiladi.

Har qanday ixtiro ham K. boʻla olmaydi, lekin ixtiro K.ga suyangan holda qilinadi. Atom va vodorod bombalarining kashf qilinishini Kashfiyot jumlasiga kiritish mumkin, biroq, raketalarni yasash ixtiro hisoblanadi (yana q. Ixtirochilik).

Kashfiyot ham, ixtiro ham qonunchilikda muhofazalanadi. Ilmiy Kashfiyotlar va ixtirolarni roʻyxatga olish, mualliflik huquqini qonunlarda mustahkamlab qoʻyish davlat tizimi mavjud. Oʻzbekistonda Kashfiyot va ixtirolarni muhofazalash ishlari bilan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat patent idorasi shugʻullanadi (qarang: Ixtirochilik huquqi]]).

## Manbalar
Kahrabo kislota

**Qahrabo kislota** (CH2)2(CO2H)2 — ikki asosli organik kislota. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 118, suyuqlanish temperaturasi 183°, qaynash temperaturasi 235°.

Suvda, etil va metil spirtda yaxshi, efirda yomon eriydi. Qoʻngʻir koʻmir va turli smolalar (mas, qahrabo va b. oʻsimliklarda) bor. K.k. qahraboni quruq haydab, sintetik usulda etilen bromiddan olinadi. Fotografiyada, tibbiyot, analitik kimyoda, baʼzi plastmassalar olishda va b. sohalarda ishlatiladi. Chigitni ekishdan, bugʻdoy, qand lavlagi va b. urugʻini sepishdan oldin K.k.ning kuchsiz eritmasida namlansa, urugʻ yerdan erta va tekis unib chiqib, tez rivojlanadi.

## Manbalar
Kvadrant

**Kvadrant** (lotincha guadrans — chorak, toʻrtdan bir qism) — 1) astronomiyada: a) qad. astronimik asbob; osmon yoritqichlarining ufqdan balandligi, yoritgichlar orasidagi burchak masofalar oʻlchanadi. K. yoyi aylana uzunligining 1/4 qismi boʻlib, gradus va minutlar bilan shtrixlangan. Oʻrta asrda Sharq astronomlari K.dan keng foydalanishgan. Oʻrta asr Sharq astronomlari asarlarida turli K.lar (sinus K., devoriy K. va b.) bayon qilishgan; b) osmon yoritqichlarining qad. haritalarida uchraydigan yulduz turkumi. U Hoʻkizboqar va Ajdar yulduz turkumlarini oʻz ichiga oladi; 2) matematikada — tekislik oʻzaro 2 perpendikulyar toʻgʻri chiziqning kesishishidan hosil boʻlgan 4 soha (burchak) ning biri, doyra K.i — markaziy burchagi 90° boʻlgan sektor, doiraning turtdan bir qismi; 3)harbiyda — artilleriya qurollarida nishonni moʻljalga olish asbobi, optik moʻljalga olish moslamalari yaratilgunga qadar qoʻllangan.

## Manbalar
Kvadrat (maʼnolari)

**Kvadrat**:

* Kvadrat (lotincha
* Kvadrat (matbaa) (matbaada) — shriftlarni,nabor eni va balandligini hamda kitob hoshiyasi va b.
Kvadrat (matbaa)

**Kvadrat** (matbaada) — shriftlarni,nabor eni va balandligini hamda kitob hoshiyasi va b.ni oʻlchashda ishlatiladigan chizikli oʻlchov birligi. K. 48 punktga yoki taxminan 18&nbsp;mm (18,0412&nbsp;mm) ga teng .

## Manbalar
Kvadrat uchhad

**Kvadrat uchhad** - 2 darajali koʻphad, yaʼni ax2+x+s (1) koʻrinishidagi ifoda; bunda pfO. Ifodani kompleks sonlar maydonida chizikli koʻpaytuvchilarga ajratish mumkin:ax2 +bx+c=a(x—xl)(x—x2), bunda xt, ds3—(1) ifodaning nollari K. u. ni ax + be + s koʻrinishda ham tasvirlash mumkin. K.u.ni bunday tasvirlashdan haqiqiy oʻzgaruvchining kvadrat funksiyasi grafigini yasashda, bu funksiyaning eng katta (a>0) va eng kichik (a<0) qiymatlarini topishda foydalaniladi.

## Manbalar
Kvadratik xato

**Kvadratik xato** — biror miqdorni oʻlchash natijasida qilingan xatolar boʻyicha la bilan hisoblanadigan miqdor. K. x. qancha kichik boʻlsa, oʻlchash natijalari shuncha aniq boʻladi.

## Manbalar
Kaedi

**Kaedi** — Mavritaniya janubidagi shahar. Senegal daryosi sohilida, Senegal davlati chegarasida joylashgan. Gorgol viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 107,3 ming kishi (2000). Shosse yoʻllari tuguni. Daryo porti. Chorvachilik rni markazi. Goʻsht kombinati bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Chorva mollari, jun, teri, baliq bilan savdo qilinadi.

## Manbalar
Kahrabo

**Kahrabo** — tabiiy organik birikma, igna bargli daraxtlarning qazilma smolasi. Kimyoviy formulasi S40N64O4. Oltingugurt qoʻshimchalari bor. Moʻrt. Qattiqligi 2,0—2,5. Zichligi 1000–1100&nbsp;kg/m3. Tarkibi 76—81% uglerod, 10—10,5% vodorod, 7,5—13% kislorod, shuningdek, bir oz oltingugurt va azotdan tashkil topgan. Rangi turli tusli: sariq, qizgʻish jigarrang, bir oz yashil. Smolasimon yaltiraydi. Shaffof va yarim shaffof. Yaxshi jilolanadi, movutga surkalsa elektrlanadi. Yonganda xushboʻy hid tarqatadi. Kahrabo ichida oʻsimlik va hasharot qoldiqlari boʻlishi mumkin. Bunday xillaridan tayyorlangan taqinchoq va yodgorliklar yuqori baholanali. Eng yirik konlari Boltiqboʻyi mamlakatlarida paleogen va neogen davri jinslarida, Belarus, Ukraina, shuningdek, Polsha, Daniya, Shvetsiya, Angliya, AQSH va boshqa joylarda bor. Dunyodagi eng yirik kahrabo koni Kaliningrad yaqinida. Past sifatli kahrobodan oz miqdorda kahrabo kislotasi, yogʻi, tibbiyotda ishlatiladigan preparatlar, lok, zamazka olinadi.

Kahrabodan qadimda taqinchoq va boshqa zebziynat buyumlari tayyorlangan. Kahraboning eng yaxshi turlari qimmatbaho tosh. Shuningdek, kahrabo noyob imoratlarni bezashda ishlatiladi.
## Etimtologiyasi
Ingliz tilidagi amber so‘zi arabcha ʿanbar (عنبر) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u o‘rta fors tilidagi 𐭠𐭭𐭡𐭫 (anbar, “ambra”, ya’ni ambergris) shakli orqali o‘rta lotincha ambar va o‘rta fransuzcha ambre so‘zlariga o‘tgan. Dastlab bu atama hozir ambergris (fransuzcha ambre gris — “kulrang ambra”) deb ataladigan moddani anglatgan. Ambergris — kashalotdan olinadigan qattiq, mumga o‘xshash modda hisoblanadi. So‘zning “ambergris” ma’nosidagi qo‘llanilishi ingliz tilida XIV asrda, o‘rta ingliz davrida paydo bo‘lgan.

Roman tillarida bu so‘z XIII asr oxirlaridan boshlab Boltiq qahrabosi (qazilma smola) ma’nosida ham qo‘llanila boshlagan. Dastlab u oq yoki sariq qahrabo (fransuzcha ambre jaune) deb atalgan. Ushbu ma’no XV asr boshlariga kelib ingliz tilida ham qo‘llanila boshlagan. Keyinchalik ambergrisdan foydalanish kamaygani sari, so‘zning aynan shu ma’nosi asosiy ma’no sifatida qaror topgan.

Ikki modda — “sariq qahrabo” va “kulrang ambra” — ikkalasi ham dengiz sohillarida yuvilib chiqib qolgan holda topilganligi sababli, bir-biri bilan bog‘langan yoki aralashib ketgan bo‘lishi mumkin. Ambergris suvdan yengilroq bo‘lgani uchun suv yuzasida suzadi, qahrabo esa zichroq bo‘lib, faqat yuqori sho‘rlangan muhitda, ya’ni kuchli sho‘r dengiz suvlarida suzadi, biroq u toshga nisbatan yengilroq hisoblanadi.

Qahraboning qadimgi nomlari — qadimgi Yunon tili ἤλεκτρον (ēlektron) va uning lotincha nomlaridan biri electrum — “yorqin quyosh” ma’nosini bildiruvchi ἠλέκτωρ (ēlektōr) atamasi bilan bog‘liq. Afsonaga ko‘ra, Quyosh xudosi Geliosning o‘g‘li Faeton halok bo‘lgach, uning qayg‘uga botgan opa-singillari terak daraxtlariga aylangan, ularning ko‘z yoshlari esa elektron, ya’ni qahraboga aylangan. Elektron so‘zi qahraboning statik elektr zaryadini hosil qila olish xususiyati tufayli elektr, elektr energiyasi va ularga oid boshqa atamalarning shakllanishiga asos bo‘lgan.
## Manbalar
Kvadratik chegirma

**Kvadratik chegirma** (r- modul boʻyicha) — x2= a (mod p) taqqoslama yechimga ega boʻlgan hollar moduli boʻyicha r bilan oʻzaro tub boʻlgan a soni; taqqoslama yechimga ega boʻlmaganda esa, r modul boʻyicha r bilan oʻzaro tub boʻlgan a soni K. ch. boʻlmaydi. Agar r tub son boʻlsa, u holda r modul boʻyicha keltirilgan chegirmalar sistemasidagi sonlarning yarmi K.ch. boʻladi, yarmi esa kvadratik chegirma boʻlmaydi, yaʼni unisi ham, bunisi ham r-tadan boʻladi. K.ch. va kvadratik chegirmamaslarni bilib olish uchun Eyler kriteriysidan foydalaniladi. Bu masala Lejandr va Yakobi simvollari yordamida osongina hal qilinadi. Mac: 13 modul boʻyicha 1, 3, 4, 9, 10 va 12 sonlari K. ch. boʻladi. 2, 5, 6, 7, 8, 11 sonlari kvadratik chegirmamas hisoblanadi. 

## Manbalar
Kvadratik chetlashish

**Kvadratik chetlashish** -x,, ...,xp miqdorlarning biror a sonidan qanchalik farq qilishini koʻrsatuvchi 1 " 2 — T. (xfc — d) formula bilan hisoblanadigan miqdor. Bu miqdor a = —!—~—- da oʻzining eng kichik qiymatiga erishadi. Tasodifiy miqdor % ning K.ch.i a; ga teng (qarang Ehtimollar nazariyasi).

## Manbalar
Kvadratik oʻrta

**Kvadratik oʻrta** - bir necha sonlar (ar ag , ..., ap) kvadratlarining arifmetik oʻrta qiymatidan olingan kvadrat ildiz natijasi: K = a}+a1+..lag Musbat sonlarning K. oʻ. si ulardan eng kichigi bilan eng kattasi orasidagi miqdordir.

## Manbalar
Kvadratura

**Kvadratura** (lotincha quadratura — kvadrat shakl berish):

1) matematikada — berilgan shakl yuzasidagi kvadrat birliklar soni;

2) berilgan figuraga tengdosh kvadrat yasash;

3) integral yoki yuzani hisoblash;

4) astronomiyada — osmon gumbazida Yer, Quyosh va yuqori sayyoralarning oʻzaro holatlaridan biri.

## Manbalar
Kvadratura formulalari

**Kvadratura formulalari** -integral ostidagi funksiyaning baʼzi nuqtalardagi qiymatlariga qarab aniq integralni hisoblash formulalari. K.f.ga Simpson formulasi, Kotes formulasi va b. misol boʻla oladi. Eng sodda K.f.dan biri trapetsiya formulasidir: f(x)dx =a

## Manbalar