Microsoft Word

**Microsoft Word** (qisqacha: **MS Word**, **WinWord** yoki **Word** yoki matn protsessori. Microsoft korporatsiyasi tomonidan Microsoft OCmoʻljallangan boshqa dasturiy taʼminotlar kabi Word ham toʻliq **WYSIWYG**- muharrir edi („what you see is what you get“ tamoyili – „nima koʻrsam, shuni olaman“).

C

## 1990-1995-yillar
1989-yil Windows uchun ishlab chiqilgan Wordning ilk versiyasi $500 ga sotilgan. Windows 3.0 ishlab chiqarilishidan soʻng savdo oʻsa boshladi va uning asosiy raqobatchisi WordPerfect ustunlikni ushlay olmadi.

Keyingi versiyalarda matn muharriri doirasidan chetga chiqadigan imkoniyatlar qoʻshila boshladi. Chizish asboblari hujjatga grafika qoʻshish kabi juda oddiy amalarni bajara olardi, lekin bu maxsus dasturlar kabi emasdi. Obyektlarni qoʻshilishi, hujjat versiyalarini taqqoslash, koʻp tilli yordam va boshqa imkoniyatlar kelgusi yillarda amalga oshirildi.

## Hozirgi ahvoli
Microsoft Word hozirda keng qoʻllaniluvchi eng ommabop matn muharriri hisoblanadi. IBM OC platformasidagi „.doc“ kengaytmasi Word 97-2000 ikkilamchi formatining sinonimiga aylandi. Bu formatga eksport va import qiluvchi filtrlar koʻpchilik matn muharrirlarida mavjuddir. Hujjat formati Wordning turli versiyalarida oʻzgarishlarga uchradi. Formatlash amallari dasturning eski versiyalarida uchramasligi mumkin. MS Word 2007 XML, – Microsoft Office Open XML ga asoslangan „ehtimoliy tanlangan“ formatni ishlatadi. Word 97-2007 formatlarining tasnifi 2008-yilda Microsoftda eʼlon qilingan.

Microsoft Officening boshqa dasturlari kabi Word oʻz imkoniyatlarini oʻziga oʻrnatilgan makrotil vositachiligida kengaytirishi mumkin (oldiniga WordBasic, Word 97 versiyasidan soʻng VBA – Visual Basic qoʻllangan). Biroq bu virus xavfini oshiadi. Yaqqol misol Melissa chuvalchanggi epidemiyasi boʻloladi. Shu sababdan antivirus dasturiy taʼminotidan foydalanish ortiqchalik qilmaydi. Microsoft Word hujjatlarini zararlagan ilk virus 1994-yil dekabrda J. Mak-Namarning makroviruslar yaratish imkoniyatlarini namoyishiga moʻljallangan DMV boʻlgan. „Yovvoyi tabiatga“ tushgan va dunyodagi ilk makroviruslar epidemiyasini chaqirgan ilk virus esa Concept hisoblanadi (1995-yil iyun-avgust).

2009-yil 12-avgustda Texas shtati sudi Microsoft patenti Kanada i4i kompaniyasiga tegishli boʻlgan XML-fayllarni oʻqish uslubini noqonuniy foydalanishida ayblab, AQSh hududida Word dasturlarini sotishni taqiqladi.

### Dasturning rivojlanishi
MS Word soʻnggi yillarda oʻz imkoniyatlarini kengaytirdi. Word 2003 versiyasidagi dastur asosiy ramzi Word 2007 versiyasida qisman oʻzgartirildi. Planshet, smartfon va boshqa qurilmalar uchun dastur sinxronlashtirildi. Dastur tarkibiga yangi shriftlar, turli format usullari, har bir obyekt uchun alohida sozlamalar qoʻshildi, dasturning internet orqali yangilanishi va qayta aloqa qilish tizimi takomillashtirildi. Mobil qurilmalar, planshetlar uchun Word dasturini Play Market, AppStory va boshqa internet doʻkonlardan yuklab olish mumkin.

## Versiyalar tarixi

Microsoft Windows uchun versiyalar:

MC-DOS uchun versiyalar:

Macintosh (Mac OS yoki Mac OS X) uchun versiyalar:

Apple OS-X uchun versiyalar:

Apple iOS uchun versiyalar:

 Atari ST uchun versiyalar:

OS/2 uchun versiyalar:

SCO UNIX uchun versiyalar:

## Hujjatlarining himoya tizimi
Hozirgi kunda Microsoft Wordga 3 turdagi himoya qoʻyish mumkin:
* Hujjat ochish uchun himoya
* Hujjat oʻzgartirish uchun himoya
* Qaydlar va toʻgʻirlash kiritish uchun himoya(2003 va quyi versiyalar uchun). Yangi MS Word 2007/2010 versiyalarida bu himoya turi „Formatlash va tahrirlashni cheklash uchun himoya“ deb nomlanadi.

MS Word versiyalaridan qatʼI nazar „hujjat oʻzgartirish uchun himoya“ va „formatlash va tahrirlashni cheklash uchun himoya“ni hujjatdan darhol yoʻq qilish mumkin. Hujjatning haqiqiy himoyasini esa „hujjat ochish uchun himoya“ taʼminlab beradi.

MS Wordning eski versiyalarida, hattoki Word 2003 da ham hujjat ochish uchun himoya muammosiz buzilishi mumkin.

MS Word 2007/2010 versiyalarida Microsoft 128 bit kalitli AES shifrlash algoritmini qoʻllamoqda. Bunda himoyani chetlab oʻtish nisbati tahminan nolga teng.

## Kombinatsiyali amallar
Kompyuterda ishlash vaqtimizda har xil vaziyatlar boʻlishi mumkin. Shulardan eng koʻp uchraydigan bu sichqonchaning nosozligi. Foydalanuvchilarning katta qismi esa ushbu qurilma orqali asosiy amallarni bajarishadi va shu sabali shunaqa vaziyatlarda ish toʻxtab yoki sekinlab qoladi. Shunaqa vaziyatni yechish uchun bizga tezkor tugmalar yordam berishadi. Tezkor tugmalar yordamida biz biror bir amallarni klaviatura yordamida tezkor bajara olamiz. Shuning uchun ush bu tugmalarni bilish foydalanuvchilarga talab deb qoʻyiladi. Quyidagi roʻyxatda asosiy tezkor tugmalar koʻrsatilgan:

 Ctrl + N - Yangi dokumеntni yaratish
 Ctrl + O, yoki Ctrl + F12, yoki Alt+Ctrl+F2 - Mavjud boʻlgan (ilgari yaratilgan) dokumеntni koʻrish yoki oʻzgartirish uchun ochish
 Ctrl + W - Ekranda ochiq boʻlgan dokumеntni bеrkitish.
 Ctrl + S, yoki Shift+F12, yoki Alt+Shift+F2 - Ekranda ochiq boʻlgan dokumеntni saqlash
 Ctrl + P, yoki Ctrl+Shift+F12 - Ekranda ochiq boʻlgan dokumеntni bosmaga chiqarish
 Ctrl + Z, yoki Alt + Backspace - Oxirgi bajarilgan xarakatni bеkor qilish (orqaga kaytish)
 Ctrl + Y, yoki F4, yoki Alt + Enter - Bеkor qilingan xarkatni qaytarish (oldinga qaytarish)
 Ctrl + X, yoki Shift +Delete - Tanlab olingan matn qismi nusxasini xotiraga koʻchirib (qirqib) olish.
 Ctrl + C, yoki Ctrl + Insert, yoki Ctrl + Num0 - Tanlab olingan matn qismi nusxasini xotiraga olish
 Ctrl + V, yoki Shift + Insert, yoki Shift+Num0 - Xotirada joylashgan matn qismini chiqarib kursor turgan joyiga qoʻyish
 Ctrl + A, yoki Ctrl + Num5 - Butun matnni tanlash
 Ctrl + F - Butun matnda biror bir soʻz yoki jumlani izlash
 Ctrl + H - Butun matnda biror bir suz yoki jumlani topib uning oʻrniga boshqa soʻz yoki jumla bilan almashtirish
 Delete - Tanlab olingan matn qismi yoki kursordan ung tomonda joylashgan bеlgilarni oʻchirish
 F7 - Butun matnning imlo xatolarini tеkshirish
 Shift + F7 - Tanlangan soʻzning sinonimlarini topish
 F12 - Ekranda ochiq boʻlgan faylni qayta nomlash
 Alt + Ctrl + I - Bosmaga tayyorlangan xujjatni saxifaga joylashishini oldindan koʻrish.
 Ctrl + E - Matnni (kursor turgan abzasni) markaz boʻyicha tеkislash
 Ctrl + L - Matnnni (kursor turgan abzasni) chap chеgara boʻyicha tеkislash
 Ctrl + R - Matnnni (kursor turgan abzasni) oʻng chеgara boʻyicha tеkislash
 Ctrl + J - Matnni (kursor turgan abzasni) ikala chеgara boʻyicha tеkislash
 Shift + F3 - Harflar koʻrinishini oʻzgartirish (rеgistr)
 Ctrl + B, yoki Ctrl + Shift + B - Qalin harflar holatiga oʻtish yoki undan chiqib kеtish
 Ctrl + I, yoki Ctrl + Shift + I - Kursiv (yotik) harflar holatiga oʻtish yoki undan chiqib kеtish
 Ctrl + Shift + D - Ikkita chiziqli harflar holatiga oʻtish yoki undan chiqib kеtish
 Ctrl + U - Chiziqli harflar holatiga oʻtish yoki undan chiqib kеtish
 Ctrl + Shift + F - Harflar shaklini (shriftini) oʻzgartirish
 Ctrl + Shift + P - Harflar kattaligini oʻzgartirish
 Ctrl + D - "Format shrifta" ga tеgishli mеnyu boʻlimini ochish
 Ctrl + Shift + S - Matnni stilini uzgartirish
 Ctrl + q - Pastki harflar holatiga oʻtish yoki undan chiqib kеtish
 Ctrl + Q - Ustki harflar holatiga oʻtish yoki undan chiqib kеtish
 Ctrl + F6, yoki Alt + F6 - Boshqa aktiv dokumеnt oynasiga oʻtish
 Ctrl + Shift + F6 - Xamma aktiv dokumеnt oynalarini koʻrish
 Shift + strеlka - Guruxga olish (bеlgilarga tеgishli)
 Ctrl + Shift + strеlka - Guruxga olish (suzlarga tеgishli)
 Shift + Home yoki End - Satr boshigacha yoki oxirigacha guruxga olish
 Ctrl + Shift + Home yoki End - Dokumеtnt boshigacha yoki oxirigacha guruxga olish

## Baʼzi bir amallar
Matnlarni kiritish uchun klaviaturada mavjud boʻlgan xarf va belgilardan foydalaniladi. Belgilar kiritilishi bilan ekrandagi kursor deb nomlanuvchi vertikal chiziq oʻng tomonga suriladi. Satrning oʻng chegarasiga etilgandan soʻng matn avtomatik ravishda keyingi satrga oʻtadi. Bosh xarflarni yozish uchun Caps Lock yoki Shift tugmasidan foydalanamiz. Klaviatura tugmalari bilan quyidagi amallar ham mavjud:
* Home — satr boshiga olib keladi
* End — satr oxiriga olib keladi
* Ctrl+Home	– hujjat boshiga
* Ctrl+End	– hujjat oxiriga
* PgUp — bir saxifa yuqoriga
* PgDown	– bir saxifa pastga
* Ctrl + — bitta soʻz oldinga
* Ctrl + — bitta soʻz orqaga
* Ctrl + — bir abzats oldinga
* Ctrl + — bir abzats orqaga
* Backspase	– Matnni oxirgi harfidan boshlab oʻchiradi
* Delete	– Matnni birinchi harfidan boshlab oʻchiradi
* Insert	– bu tugma yordamida qoldirib ketilgan belgilarni oʻrniga qoʻyish yoki ularni boshqa belgilar bilan almashtirish mumkin

### Funksional klavishlar
Word dasturida funksional tugmalar mavjud boʻlib, ular quyidagi vazifalarni bajaradi:
**F1** funktsional tugmasi – bosilsa, yordamchi yoki maʻlumot oynasi ochiladi.
**F2** funktsional tugmasi – matn yoki rasmlarni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish uchun qoʻllanadi. 
**F3** funktsional tugmasi – Avtotekst elementini joylashtiradi. 
**F4** funktsional tugmasi – oxirgi amalni takrorlaydi.
**F5** funktsional tugmasi — Oʻtish (Pravka menyusi) darchasini chaqiradi.
**F6** funktsional tugmasi — keyingi sohaga oʻtishni taʻminlaydi.
**F7** funktsional tugmasi — Toʻgʻri yozishga chaqiradi. Xato yozilgan matnni qizil rang bilan ajratib koʻrsatadi. (Servis menyusi)
**F8** funktsional tugmasi — bosilganda belgilash (blokga olish) kengayadi. Bu tugma yana bir bor bosilganda belgilanish chegarasi kengayadi 
**F9** funktsional tugmasi — belgilangan maydon xolatini yangilaydi.
**F10** funktsional tugmasi — menyu satrini faollashtiradi.
**F11** funktsional tugmasi — keyingi maydonga oʻtishni taʻminlaydi.
**F12** funktsional tugmasi — Fayl menyusidagi Xujjatni qanday saqlash muloqot darchasini chaqiradi.

### Funksional tugmalar majmui
**SHIFT+**:
* F1 – Kontekst maʻlumot darchasini chaqiradi
* F2 – Matn nusxasi olinadi
* F3 – Harf registri almashinadi
* F4 – Qidirish yoki keyingisiga oʻtishni taʻminlaydi
* F5 – Avvalgi toʻgʻrilashga qaytadi
* F6 – Oynaning avvalgi sohasiga oʻtiladi
* F7 – Tezaurus („Servis“ menyusi)
* F8 – Belgilashni (blokga olish) kichraytiradi. F8-tugmasiga teskari amalni bajaradi.
* F9 – Maydon qiymatini yoki kodini koʻrsatadi
* F10 – Kontekst menyuni chaqiradi.
* F11 – Avvalgi maydonga oʻtish
* F12 – Saqlash buyrugʻini beradi („Fayl“ menyusi)

**ALT+**:
* F1 – Keyingi maydonga oʻtish
* F3 – Avtotekst elementini yaratish
* F4 – Word dan chiqish
* F5 – Oyna oʻlchami avvalgi holatiga qaytadi
* F7 – Keyingi xatolik
* F8 – Makrosni ishga tushirish
* F9 – Barcha maydonlar qiymatini yoki kodini koʻrsatadi
* F10 – Oyna oʻlchamini yoyish
* F11 – VISUAL BASIC kodini namoyon qilish. Office Visual basic dasturini ishga tushiradi.

**CTRL+**:
* F2 – Oldindan (chop etishdan avvalgi) xolatni koʻrish
* F3 – Belgilangan fragmentni jamlovchiga yuborish
* F4 – Oynani yopish
* F5 – Xujjat oynasini avvalgi oʻlchamini qaytaradi
* F6 – Keyingi oynaga oʻtish
* F7 – Joylashtirish (Oyna menyusi)
* F8 - Oʻlcham (Oyna menyusi)
* F9 – Boʻsh maydon qoʻyish
* F10 – Xujjat oynasi oʻlchamini yoyish yoki qayta tiklash
* F11- Maydonni himoyalash
* F12 – Xujjatni ochish darchasi (Fayl menyusi) chaqiriladi

**SHIFT+ALT+**:
* F1 – Avvalgi maydonga oʻtish
* F2 – Saqlash buyrugʻini beradi („Fayl“ menyusi)
* F4 – Word dan chiqish
* F9 – GOTOBUTTON yoki MACROBUTTON maydonini faollashtirish

**SHIFT+ CTRL+**:
* F3 – Jamlovchidagi fragmentlarni qoʻyish
* F5 – „Belgilab qoʻyish oynasini“ chaqiradi
* F6 – Avvalgi oynaga oʻtish
* F7 – Bogʻlangan maʻlumotlarni yangilash
* F8 – Belgilash (blokga olish) kengayadi
* F9 – Maydonlar orasidagi bogʻlanishni ajratish
* F10 –Lineykani faollashtirish
* F11 – Maydon ximoyasini (blokka olishni) bekor qilish
* F12 – Chop etish (Fayl menyusi)

**CTRL+ ALT+**:
* F1 – Tizim (Sistema) haqida maʻlumtot
* F2 – Ochish („Fayl“ menyusi)

## Tanqid
Koʻpincha MS Word kuchsiz xavfsizlik, yopiq boshlangʻich kod kabilar uchun tanqidga uchraydi. Oldin Wordni hujjat formatining yopiqligi sabab tanqid qilishgan (2008-yil bu muammoga barham berilgan). Bu esa baʼzi tashkilotlarni OpenOffice Writer kabi boshqa matn muharrirlariga oʻtib ketishiga sabab boʻldi.

## Yana qarang
* Microsoft Office
* Microsoft Excel
* Microsoft PowerPoint
* Autodesk 3ds Max
## Adabiyotlar
* Aripov M. va boshqalar Informatika va informatsion texnologiyalar. Oliy oʻquv yurti talabalari uchun darslik T.: 2005-y
* T. X. Xolmatov, N. I. Taylokov, U. A. Nazarov. Informatika. –T.: 2003

## Manbalar

## Havolalar
*