open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Litvacha Vikipediya

**Litvacha Vikipediya** () — Vikipediyaning litva tilidagi boʻlimi. Litvacha Vikipediya 2003-yil 20-fevraldan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Litvacha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Statistik tarixi
* Birinchi maqola— komputer (2003-yil).
* 2005 14 желтоқсан — **10 000**.
* 2007 1-avgust — **50 000**.
* 2010 18-yanvar — **100 000**.
* 2012 14-aprel — **150 000** 
## Manbalar

## Havolalar

* Litvacha Vikipediyaning statistikasi 
* Litvacha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
* Litvacha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Litvacha Vikipediyaning mobil nusxasi
Soddalashtirilgan ingliz tilidagi Vikipediya

**Soddalashtirilgan [[ingliz tili]]dagi Vikipediya** () — Inglizcha Vikipediyani tushunishi mushkul boʻlgan foydalanuvchilar uchun moʻljallangan Vikipediya boʻlimi. Bu til boʻlimi bilan ishlash uchun ingliz tilining asosiy qoidalarini bilsa shuning oʻzi kifoya.

Bu Vikipediya boʻlimi eng avval ingliz tilini yangidan oʻrganayapganlarga moʻljallangan boʻlib, dars yuzasidan foydalanishi mumkin. Shuningdek soddalashtirilgan ingliz tilidagi Vikipediya kichkina bolalarga uyga vazifasini bajarish uchun yoki qoʻshimcha maktabdaan tashqari oʻqishi uchun foydalidir. Vikipediyaning bu boʻlimidagi maqolalar Inglizcha Vikipediyaning maqolalarining juda soddalashtirilgan va qisqartilgan naʼmunalari boʻlib hisoblanadi. Uning maqolalari Inglizcha Vikipediya bilan taqqoslaganda soʻzlarning kam miqdorini va soddalashtirilgan grammatikani foydalanadi. Shuningdek Vikipediyaning bu boʻlimi Inglizcha Vikipediyaga qaraganda boshqa maqsadlarni koʻzlaydi.

Vikipediyaning bu boʻlimining tashkil topishi qarshiliklarga duchor boʻldi — alohida „soddalashtirilgan ingliz tili“ yoʻq, biroq Vikipediya foydalanuvchilarining munozarasidan soʻng, bu boʻlimni yanada rivojlantirish uchun qaror qabul qilindi.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Soddalashtirilgan ingliz tilidagi Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Yana qarang
* Inglizcha Vikipediya
* Ingliz tili

## Manbalar
Norvegcha Vikipediya

Norveg tilidagi Vikipediyaning ikki boʻlimi mavjud: bular birinchisi *bukmol*' va ikkinchisi nyunorsk. 2001-yilning 26-noyabrida boshlangan bu boʻlim birinchi har qanday standartda yozilgan maqolalarni qoʻllab-quvvatladi. Nyunorcha boʻlim 2004-yilning 21-iyulida oʻz faoliyatini boshladi. 2005-yil ovoz berishdan keyin, asosiy norvegcha sayt faqat Bokmål/Riksmål uchun boʻldi.

Bukmol kodi nb, Bokmål Wikipedia no.wikipedia.org. boʻlib joylashadi. Nyunorsk kodi — nn Nynorsk Wikipedia va nn.wikipedia.org. boʻlib joylashadi.

## Tarixi
Birinchi norvegcha vikipediya 2001-yil 29-noyabrda tashkil topdi va unda aniq yoʻnalish boʻlmadi. 2004-yilning 31-iyulida nyunorskcha shevasi ish boshladi. bukmolcha shevadagi boʻlim nyunorskcha shevaga qaranda tez rivojlandi. Bukmolchada 100,000 maqola yozilganda, nyunorskcha boʻlimda bor yoʻgʻi 20,000 maqola yozildi. 

## Bukmol boʻlimining hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Bukmol boʻlimida  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Bukmol boʻlimining statistik tarixi
* Dekabr 2004-yil — 15 000 maqola.
* Fevral 2006-yil — 50 000 maqola.
* Fevral 2007-yil — 100 000 maqola.
* Yanvar 2008-yil — 150 000 maqola.
* Dekabr 2008-yil — 200 000 maqola.
* Mart 2010-yil — 250 000 maqola.
* 6-maya 2011-yil — 300 000 maqola.
* 8-avgust 2011-yil — 350 000 maqola.

## Nyunorsk boʻlimining hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Nyunorsk boʻlimida  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Nyunorsk boʻlimining statistik tarixi
* 9-aprel 2013-yil — 100 000 maqola.

## Manbalar

## Havolalar
* Journalister velger Wikipedia 
* Wiki-sjefen sensurert av leser
* [Unngå Wikipedia, sier Wiki-sjef](http://www.nettavisen.no/it/article661817.ece —) 
* Wiki-visjonæren 
* Herr Wiki besøker Bergen
Yalanish kasalligi

**Yalanish kasalligi** — hayvonlarda moddalar almashinuvi buzilishi natijasida paydo boʻladigan kasallik. Asosan, qoramollarda uchraydi. Bundan tashqari, qoʻylarda jun yeyish, parrandalarda pat choʻqish shakllari uchraydi, Yalanish kasalligi organizmda mineral moddalar, jumladan, natriyning ishqoriy tuzlari, kobalt, yod, marganets, rux kabi mikroelementlar, vitaminlar, aminokislotalar yetishmasligi tufayli kelib chiqadi. Kasallik boshlanishida hayvon devor va oxurlarni yalaydi, toʻshamadagi chirigan somon, suyak, tosh, latta, qogʻoz va junlarni yeydi. Kasal hayvon ozadi, terisi quriydi, anemiya, ich qotish, ich ketish kuchayadi, mahsuldorligi kamayadi. Kasallik avj olganda hayvon butunlay ozib ketadi, hatto oʻlishi mumkin. Shuningdek, raxit, osteodistrofiya, quturish, jigar yalligʻlanishida ham Yalanish kasalligi belgilari kuzatiladi. Tashxis kasallikning klinik belgilari, ozuqa ratsioni tahlili va tabiiyxoʻjalik sharoitlariga qarab qoʻlladi.

Davolash: ozuqa ratsioniga yetishmagan mineral moddalar, vitaminlar va aminokislotalar qoʻshiladi.

Oldini olish: ozuqa ratsioni yaxshilanadi va mol boqish sharoiti oʻzgartiriladi.
Yalangtoʻshtepa

**Yalangtoʻshtepa** — shahar xarobasi (mil. av. 2—1, mil. 7—8-asrlar). Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi Oʻrgulsoy daryosining quruq oʻzani boʻyida. 1973-yilda E. V. Rtveladze tomonidan aniqlangan. Umumiy mayd. 30 ga. 3 qismga boʻlingan: qoʻrgʻon, shahriston va qabriston. Qoʻrgʻon toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (110x100 m), devor va xandaq bilan oʻralgan. Qoʻrgʻonning jan. tarafida darvoza, burchaklarida yarim aylana shaklli minoralari bor. Kushon davriga oid sopol idishlar, terrakotadan yasalgan maʼbudaning boshi, arfa chalayotgan qiz haykalchasi topilgan.
Fincha Vikipediya

**Fincha Vikipediya** — Vikipediyaning fin tilidagi boʻlimi. Fincha Vikipediyaya 2002-yilning fevral oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Fincha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

Fincha Vikipediya  orasida maqolalar soni boʻyicha -oʻrinda (*..*).

## Statistik tarixi
* fevral 2004-yil — 10 000 maqola.
* 11-fevral 2007-yil — 100 000 maqola..
* 4-fevral 2008-yil — 150 000 maqola.
* 12-aprel 2009-yil — 200 000 maqola.
* 24-sentyabr 2010-yil — 250 000 maqola.
* 9-iyul 2012-yil — 300 000 maqola.
## Manbalar

## Havolalar

* Fincha Vikipediyaning statistikasi 
* Fincha Vikipediyaning statistik diagrammasi
* Fincha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Fincha Vikipediyaning mobil nusxasi
Serb-xorvatcha Vikipediya

**Serb-xorvatcha Vikipediya** — Vikipediyaning serb-xorvat tilidagi boʻlimi. Serb-xorvatcha Vikipediya 2002-yildan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
- -yil boʻyicha Serb-xorvatcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Statistik tarixi
* 7-oktabr 2005-yil — 1,000 maqola
* 22-iyul 2006-yil — 5,000 maqola
* 10-aprel 2007-yil — 10,000 maqola
* 4-noyabr 2008-yil — 20,000 maqola
* 8-noyabr 2011-yil — 50,000 maqola
* 4-iyul 2012-yil — 60,000 maqola
* 23-dekabr 2012-yil — 75,152  maqola
* 20-aprel 2013-yil — 80,000 maqola
* 20-iyun 2015-yil — 400,0000 maqola

## Manbalar

## Havolalar

* Serb-xorvatcha Vikipediyaning statistikasi 
* Serb-xorvatcha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
* Serb-xorvatcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Serb-xorvatcha Vikipediyaning mobil nusxasi
Yalla (maʼnolari)

**Yalla**:

* Yalla (qoʻshiq) — oʻzbek xalq ijodida keng tarqalgan, raqs bilan ijro etiladigan qoʻshiq turi.
* Yalla (guruh) — oʻzbek folk-, rok- va pop-guruhi. Asoschisi va solisti — Farrux Zokirov.
Yalmonquloq

**Yalmonquloq**, kungaboqar sutlama — sutlamadoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Ildizi shoxlanadigan oʻq ildiz. Poyasi tik, yakka oʻsadi, boʻyi 8 — 30 sm. Barglari belkuraksimon, ketmaket gʻuj boʻlib joylashgan. Gullari mayda, bir jinsli, soyabonsimon toʻpgulga yigʻilgan. Iyulavg.gacha gullab mevalaydi. Mevasi — koʻsakcha. Urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 600 dan koʻproq urugʻ beradi. Nihollari aprel—mayda oʻsib chiqadi.

Oʻsimlikning tanabarglarida oq sutlama shira boʻlib tarkibida zaharli modda (euforbin) bor. Paxta dalalari, bedapoyalar, gʻalla ekinlari orasida uchraydi. Yoʻl yoqalari, sugʻorish shahobchalari boʻylari, tashlandiq yerlarda, bogʻlarda oʻsadi.

Kurash choralari: urugʻlikni tozalash, oʻtoq qilish, angʻizni chuqur yumshatish.
Yalmogʻiz

**Yalmogʻiz** (yalmauiҙ, bosh. yalmau — berkitmoq va auiҙ — ogʻiz; hamma narsani yutib yuborish) — boshqird mifologiyasida yovuz iblis.

## Tarix
Yalmgʻiz boshqird ertaklarida uchraydi („Ҡarasa batir“ — „Karasa-botir“, „Altindugʻa batir“ — „Oltinduga-botir“ va boshqalar.).

## Xususiyat
Yovuz iblis Yalmogʻiz 7, 9 yoki 12 boshli ilonga oʻxshash jonzot boʻlib, oʻzi daraxt ekkan bogʻda yashaydi. Odatda ertaklarda botirlar Yalmogʻizqoʻlida asirlikda boʻlgan qizlarni qutqarib, jin bilan duelga tushib, uni oʻldiradilar.

Yalmogʻiz goʻdak va qizlarni oʻgʻirlab ketuvchi odamxoʻr sehrgar ekanligiga ishoniladi. M. A. Kulaevning yozishicha, Yalmogʻiz qassobga oʻxshagan katta ogʻiz kampir sifatida tasvirlangan.

Yalmogʻiz obrazi boshqa turkiy tilli xalqlar mifologiyasida ham uchraydi. Masalan, uygʻur tilida yalmogʻiz „ajdar“ maʼnosini bildiradi: „Yata bashlik yalmauz — yetti boshli ajdaho“ iborasi.

## Adabiyotlar

* Bashҡort xaliҡ ijadi. 1-se tom. Yola folklori. Өfө, 1995.
* *Rudenko S. I.* Boshqirdlar: tarixiy va etnografik insholar. Ufa, 2006-yil.

## Havolalar


## Manbalar

# http://rus.bashenc.ru/index.php/prosmotr/2-statya/2133-yalmauz
# https://web.archive.org/web/20131102172852/http://www.nameka.net/uig/uig6-1.php
Rosalyn Sussman Yalow

**Yalou Rozalin Sasmen** (19-iyul 1921, Nyu-York shahri – 30-may 2011, Nyu-York shahri) — amerikalik fizik va shifokor (medik). Xanter kollejini tugatgan (1941), shu kollejda fizikadan adʼyunkt professor (1946–50). Bronks gospitali radioizotop xizmati boshligʻi yordamchisi (1950–70), 1970-yildan yadro tibbiyoti boʻlimi rahbari. NyuYorkdagi Lenoks Xill gospitali ilmiy maslahatchisi (1956–62). Yeshiv universiteti Albert Eynshteyn tibbiyot kollejida professor (1979–86), ayni vaqtda tibbiyot markazi va Montefior gospitali klinik fanlar boʻlimi rahbari. 1986-yildan tibbiyot maktabida professor Ilmiy ishlari qonda va endokrin bezlari toʻqimasida insulin, paratireoid gormon, gastrin va kortikotropinni radioimmunologik aniqlashga oid. Nobel mukofoti laureati (1977).

## Manbalar
Yalpi sirt

**Yalpi sirt** — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining janubiy sharqidagi platosimon qirlar. Volga va Ural daryolarining suvayirgʻichi. Sharqiy qismi tor, oʻydimchuqur. Kenglik yoʻnalishida 500 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 405 m. Gʻarbi Volga daryosi tomon pasayib boradi. Sharqda Janubiy Ural togʻlariga yondosh, janubida Kaspiyboʻyi pasttekisligidan pogʻonasimon koʻtarilgan. Markaziy qismida uncha baland boʻlmagan qoldiq tepalari (shixanlar)dan iborat boʻlib, balandligi 50–100 m. Yalpi sirt paleozoy va mezozoy qumtoshlari, gil, ohaktoshlaridan tashkil topgan. Ohaktoshlarda karst relyef shakllari hosil boʻlgan. Yalpi sirtdan Samara, Katta Irgiz va Ural daryolarining baʼzi irmoqlari boshlanadi. Dasht oʻsimliklari oʻsadi.
Yalpi hosil

**Yalpi hosil**, qishloq xoʻjaligi ekinlarining yalpi hosili — alohida xoʻjalik yoki bironbir hududiy birlik chegaralaridagi barcha ekin maydonlarida yetishtirilgan (yigʻib olingan) mahsulot hajmi. 1954 yildan boshlab hisobgaolinadi. Oʻzbekiston statistika organlari Yalpi hosil hajmini umuman barcha toifadagi xoʻjaliklar boʻyicha tuman, viloyat, respublika miqyosida alohidaalohida hisobga oladi. Yalpi hosil statistikasida Yalpi hosilning taxminiy va oxirgi hajmini aniqlash qabul qilingan. taxminan hajm aprobatsiya usulida 1 sentabrga boʻlgan holat boʻyicha, oxirgisi — yil oxirida belgilanadi. Yalpi hosilning taxminiy hajmini belgilashda barcha xoʻjaliklardan olingan hisobot maʼlumotlari asos boʻladi. Yalpi hosilning oxirgi hajmi taxminan koʻrsatkichlarni xoʻjaliklarning noyabr va dekabrdagi yillik hisobotlari asosida qayta aniqlash yoʻli bilan belgilanadi (yana. q. Hosildorlik). Ekinlarning Yalpi hosilni oshirishning omillari — hosildor, kasallik va zararkunandalarga chidamli navlar yaratishdan, intensiv texnologiya, kompleks mexanizatsiyalash va kimyolashtirish asosida yangi agrotexnika usullarini qoʻllashdan iborat.
Yalligʻlanish

**Yalligʻlanish** () – bu kompleks(alteratsiya) yoki patogen stimulning taʼsiriga javoban yuzaga keladigan va mahsulotlarni, agar iloji boʻlsa, shikastlovchi moddalarni (eksudatiya va boshqalar) va zararlangan hududda maksimal tiklanishga olib keladi (proliferatsiya).

Yalligʻlanish odamlar va hayvonlarga, shu hayvonlar va bir hujayrali organizmlarga xosdir . Yalligʻlanish mexanizmi joylashuvi, qoʻzgʻatuvchi turi va organizmning individual xususiyatlaridan qatʼi nazar, barcha organizmlar uchun umumiy.

Yalligʻlanishning ikki turi tafovut etiladi: oʻtkir va surunkali yalligʻlanish, bular yalligʻlanish reaksiyasining tabiati, etiologiyasi, patogenezi va morfologiyasi jihatidan big-biridan farq qilinadi. 0‘tkir yalligʻlanish qisqa muddat (bir necha minutdan bir necha kungacha) davom etishi, ekssudativ reaksiya boshlanib, plazma suyuq qismi va oqsillarining tomirlardan chiqishi, leykotsitlar, asosan, neytrofillar koʻpchishi bilan tariflanadi. Surunkali yalligʻlanish uchun uning uzoq davom etib borishi, yalligʻlanish infiltratida limfotsitlar bilan makrofaglarning koʻp boʻlishi, qon tomirlar va biriktiruvchi toʻqimada proliferatsiya boshlanishi xosdir.

## Manbalar
Yalla (qoʻshiq)

„**Yalla**“ — Ruminiyalik qoʻshiqchi Innaning „Body and the Sun“ (2015) nomli toʻrtinchi studiya albomi uchun chiqargan taronasi. Qoʻshiq 2015-yil 3-noyabr kuni Empire va Roton leybllari orqali chiqarilgan.

## Qoʻshiqlar roʻyxati
**Raqamli remikslar**

# „Yalla“ — 2:51
# „Yalla“ (kengaytirilgan versiya) — 4:04
# „Yalla“ (Turk Remiks) — 1:28
# „Yalla“ (Deepierro Offir Malol Remiks) — 3:15
# „Yalla“ (DJ Amine Radi Marokkan Remiks) — 3:58
# „Yalla“ (DJ Asher ScreeN Remiks) — 3:56

## Chartlar
### Haftalik chartlar

### Yillik chartlar

## Manbalar
Yalpiz

**Yalpiz** — labguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, dorivor va efirmoyli oʻsimlik. Shimoliy yarim sharning iliq iqlimli mintaqalarida 20-25 turi tarqalgan. Yevropa mamlakatlari, AQSH, Ukraina, Belarus va Shimoliy Kavkazda yalpizning taxir (achchiq) yalpiz va jingalak yalpiz, Xitoy, Hindiston, Braziliya va boshqalar mamlakatlarda dalayoki suv yalpiz turlari ekiladi. Oʻzbekistonda 4 turi: suv yalpiz, osiyo yalpizi, taxir (achchiq) yalpiz va jingalak yalpiz yovvoyi holda oʻsadi, Poyasi tik shoxlangan, boʻyi 25–100 sm gacha, barglari qarama-qarshi joylashgan, rombsimon, nashtarsimon yoki tuxumsimon, gullari chala soyabonsimon toʻpgulga yigʻilgan, binafsharang. May–oktabrda gullaydi. Yalpiz yorugʻsevar, namsevar oʻsimlik. Barglarida 2,5— 3 %, gullarida 4—6 %, poyasida 0,3 % mentol (validolning tarkibiy qismi)ga boy boʻlgan efir moyi, shuningdek, flavonoidlar, vitaminlar, oshlovchi moddalar bor. Tibbiyotda yalpiz bargidan tayyorlangan tindirma (nastoyka) va damlamasidan koʻngil ayniganda hamda oʻt haydovchi vosita sifatida foydalaniladi. Barglari va poyasidan olingan yalpiz moyi parfyumeriya, oziq-ovqat sanoatida va tibbiyotda, bahorda yangi chiqqan barglari oshkoʻk sifatida ishlatiladi. Vegetativ (bahorda ildizini boʻlib ekish) yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Oʻzbekistonniig barcha viloyatlarida nam yerlarda, ariq va daryo boʻylarida oʻsadi.

## Manbalar
Yalpizdoshlar

**Yalpizdoshlar** () - yalpizdoshlar qabilasiga mansub ikki yillik urugʻpallalilar sinfiga kiradigan eng yirik oila. Koʻp yillik oʻglar va ayrim butalardan iborat. Barglari oddiy, qarama-qarshi joylashgan. Gullari qiyshiq, gultojbargchalari tutashgan, koʻpincha ikki labli. 200 turkumi (3500 turi) bor. Oʻrta Osiyoda 53 turkumi (466 turi), Oʻzbekistonda esa 38 turkumi (204 turi) uchraydi. Koʻpchilik Ya. efir moylariga boy boʻlib, atirupa sanoatida. tibbiyotda (arslonquyruq, yalpiz, rayhon, mavrak), baʼzan, ziravor sifatida ovqatga (jambil, rayhon) ishlatiladi.
Yalta

**Yalta** — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar (1837-yildan). Qora dengiz boʻyidagi port va mashhur iqlimiy kurort, Qrim yarim orol ning lan. sohilida. Simferopolt.y. stansiyasidan 79&nbsp;km (Ya. — Simferopol yoʻnalishida trolleybus qatnaydi). Simferopol, Boqchasaroy. Sevastopol shahrilariga boradigan avtomobil yoʻllari chorrahasi. Dengiz yoʻllari orqali Odessa, Batumi, RostovDon shahri lari bilan boglashan. Aholisi 81,6 ming kishi (2001).

Shahar 1 145 yildan Jalita nomi bilan maʼlum. 14-asrdan Gsnuya koloniyasi, 1475-yildan Turkiya qaramogʻiyaa. 1783-yilda Rossiyaga qoʻshib olingan. 1838-yildan Tavriya gubernyasining uyetd shahri. 19-asr oxirlaridan Ya. kurort sifatida rivojlandi. 1445-yilda Ya. da Qrim konferensiyayei boʻlib oʻtgan. 1954-yildan Ukraina tarkibida. 1991-yildan Ukrainaning Qrim Respublikasi tarkibida.

YA.da tamakifermentatsiya, sut, asfaltbeton zdlari, vino sanoatining "Massandra" ishlab chiqarish agrar birlashmasi, baliq kombinati, bosh kiyimlar fabrikasi bor. Suvenirlar ishlab chiqariladi. 2 teatr, filarmoniya, tarixiy muzey, A.P. Chexov uy-muzeyi faoliyat koʻrsatadi. Ya. yaqinida Nikita botanika bogʻi bor. Shaharda oʻrta asrlardan Isar istehkomi xarobalari, Iograf unguri saqlangan.
Yaltiroq qungʻizlar

**Yaltiroq qungʻizlar** — qattiqqanotli hasharotlar turkumiga mansub oila. Uzunligi 1–6&nbsp;mm, tanasi boʻrtiq, yaltiroq. 2000 dan koʻproq, jumladan, Oʻzbekiston faunasida 10 ga yaqin turi maʼlum. Karamdoshlar, burchoqdoshlar va boshqalar oʻsimliklar guli, gʻunchasi, ayrim.turlari quruq oʻsimlik qoldiqlari, zamburugʻ mitseliylari va Raps yaltiroq murdalari bilan oziqlanadi. Bir qancha turlari yirtqich: poʻstloqxoʻr va uzuntumshuq qoʻngizlar qurtlari, shiralar va koksidiyasimonlar lichinkalarini qiradi.
Yalqovlar

**Yalqovlar** — chala tishlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 50—65 sm, ogʻirligi 4–7 kg. Boshi 270° gacha burilishi mumkin. Oldingi oyoqlari orqa oyoqlaridan uzun. Barmoqlari 2 yoki 3 ta, oʻzaro yopishgan, tirnoqlari uzun va egilgan. Tanasining yunglari qorin tomondan orqasiga qayrilgan. Tana harorati tashqi muhit haroratiga qarab 24° dan 35° ga oʻzgarib turadi. 2 uruqqa mansub 5 turi Markaziy va Janubiy Amerikada tarqalgan. Ya. daraxtda yashaydigan kam harakat hayvonlar. Odatda, daraxt shoxlarida orqasi pastga qarab osilib turadi. Oʻsimlikxoʻr. Yilda 1 bola tugʻadi. Goʻshti, terisi va bezak sifatida ishlatiladigan tirnoqlari uchun ovlanadi. Soni kamayib ketmoqda. Boʻyinbogʻli yalqov Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Yamayka valyuta tizimi

**Yamayka valyuta tizimi**, Yamayka bitimi — 1976-yil yanvarda Kingston (Yamayka)da Xalqaro valyuta fondi (XVF) aʼzolari boʻlgan mamlakatlar vakillari kengashida tuzilgan bitimga muvofiq tashkil topgan va 1978-yil apreldan kuchga kirgan jahon valyuta tizimi. Yamayka bitimi XVF ustaviga oʻzgarishlar kiritdi va ilgari BrettonVuds bitimi (1944) dan farq qiladigan (bu bitimga koʻra XVF aʼzolari boʻlgan mamlakatlar oʻz valyutasi kursini dollarga yoki oltinga nisbatan belgilar edi) infratuzilma tamoyillarini belgiladi. Birinchidan, oltinga va ikki zaxira valyuta — AQSH dollari va Buyuk Britaniya funt sterlingiga asoslangan oltin deviz standarti 1969-yildan amalga kiritilgan SDR (maxsus qarz olish huquqlari) standarti bilan almashtirildi va uning valyutalar paritetlari hamda valyutalar qursi asosini tashkil etishi belgilab qoʻyildi. Uning shartli qiymati 5 valyuta (AQSH dollari, GFR markasi, Shveysariya franki, Angliya funt sterlingi, Yaponiya iyenasi)dan iborat valyuta savati bilan aniqlanadigan boʻldi. Bu valyutalar XVF Ustaviga koʻra, "erkin almashtiriladigan valyutalar" deb nomlandi.

Ikkinchidan, Yamayka valyuta tizimit. oltinning valyuta birliklari qiymati meʼyori tarzidagi vazifasini, qogʻoz pullarning oltin taʼminotini bekor qildi. Natijada oltinning qatiy baholari tugatildi va oltin jahon puli mavqeini yoʻqotdi. Yamayka valyuta tizimit. doirasida oltinning pul funksiyalarini bajarishga barham berilgani qonunlashtirildi. Uchinchidan, banklarga oltinni xususiy bozorlarda shakllangan narxlarda erkin sotib olish va sotish imkoniyati berildi.

Mamlakatlar oʻrtasidagi valyuta munosabatlari ularning milliy pul birliklarining suzib yuruvchi ("sirgʻaluvchi") kurslariga asoslanadigan boʻldi, yaʼni Yamayka valyuta tizimit. har bir mamlakatga oʻz valyuta kursi uchun istalgan rejimni tanlash huquqini berdi. Bu bilan suzuvchi valyuta kurslari rejimi qonunlashtirildi va mamlakatlar 1973-yil martidan shu rejimga oʻtdilar. Valyuta kurslari tebranishlari asosiy 2 omil: valyutalarning ichki bozordagi xarid qobiliyatining real qiymati nisbatlari bilan, ikkinchidan, xalqaro bozorlarda milliy valyutalarga boʻlgan talab va taklif nisbati bilan belgilanadigan boʻldi. Bu nisbatlar kapitalning mamlakatlararo stixiyali oqib oʻtishi natijasida oʻzgarib turadi.

YA.v.t.ning amal qilishi bir qator murakkab muammolarni keltirib chiqaradi. Yuridik jihatdan oltinning pul funksiyasi bekor qilinganiga qaramay, u favqulodda jahon puli va ishonchli zaxira aktivi maqomini saqlab kelmoqda. Jahon boʻyicha markaziy banklar va xususiy tezavratorlar qoʻlida 60 ming t dan koʻproq oltin alohida likvid tovar sifatida saqlanadi (yana qarang: Yevro, Yevropa valyuta bitimi).

## Manbalar
Yamaykalar

**Yamaykalar**, yamaykaliklar — xalq, Yamaykaning asosiy aholisi (2,37 mln. kishi). Umumiy soni 3,47 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, qora tanlilar va mulatlar. Ingliz tili lahjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, protestantlar. Ya. shakarqamish, banan va sitrus mevalari yetishtirish bilan shugʻullanadi.
Yamal Nenetslari muxtor okrugi

**Yamal nenetslari muxtor okrugi** — Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyati tarkibidagi muxtor okrug. 1930 yil 10 dekabrda tashkil etilgan. Maydon 750,3 ming km². Aholisi 507,4 ming kishi (2002), asosan, ruslar va nenetslar, shuningdek, ukrain, tatar, xanti, komi, selkup, belorus, boshqird va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 83,4%. Tarkibida 7 maʼmuriy tuman, 7 shahar, 8 shaharcha bor. Markazi — Salexard shahri Boshqa yirik shaharlari — Noyabrsk, Noviy Urengoy, Nadim. Ya.Yamal Nenetslari muxtor okrugio. Gʻarbiy Sibir pasttekisligining shimoliy qismida joylashgan. Yamal, Taz va Gidan yarim orollari va Beliy, Oleniy, Shokalskiy o.laridan iborat. Okrugning yer yuzasi pasttekislik (oʻrtacha bal. 50–100 m), faqat gʻarbida togʻlar (Qutbiy Uralning sharqiy yon bagʻri, eng baland joyi — 1499 m, Payer togʻi) bor. Okrugning koʻproq qismi Qutbiy doiradan ichkarida joylashgan. Iqlimi keskin kontinental, qattiq sovuq. Qish 9 oy davom etadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —22°, —26°, iyulniki 4°—14°. Yiliga 200– 400&nbsp;mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 50—100 kun. Yirik daryolari: Ob (quyi oqimi), Nadim, Pur, Taz, Poluy. Koʻl koʻp (yiriklari: Yarato, Nitto, Yambuto). Tundra, gleyli, botqoq, gleylipodzol va podzol tuproqlar xos. Hududining 3/4 qismi tundra va oʻrmonli tundra oʻsimliklari bilan qoplangan. Tundrada yovvoyi hayvonlardan: shimoliy bugʻusi, oq quyon, boʻri, kolonok, olmaxon va boshqalar; qushlardan oq va tundra kakliklari, karqur bor. Daryo va koʻllari baliqqa boy. Okrug hududida Yuqori Taz qoʻriqxonasi joylashgan.

Xoʻjaligining asosiy tarmoqlari — gaz va neft qazib olish, baliq ovlash; oʻrmon va yogʻochsozlik, qurilish sanoatlari rivojlangan. Bugʻuchilik, darrandachilik va moʻynali hayvonlarni ovlash bilan shugʻullaniladi. Salexard baliqni qayta ishlash kombinati, "Noyabrskneftegaz", "Purneftegaz", "Urengoygazprom", "Yamburggazdobtcha" va boshqalar korxonalar ishlab turibdi. Dengiz hayvonlarini ovlash bazasi, yogʻochsozlik kombinati, taxta ortish tushirish bazasi bor. Ya.Yamal Nenetslari muxtor okrugio. bugʻuchilik boʻyicha Chukotkadan keyin 2-oʻrinda turadi. Okrug oq tulki, tiyin, ondatra moʻynalarini; dyrrandachilik fermalari esa qora tulki, koʻk tulki, norka moʻynalarini yetishtirib beradi. Qoramol boqiladi. Kartoshka, karam yetishtiriladi. Asosiy transport turi — suv transporti. Ob daryosi va uning irmoqlari Taz, Pur vaOb qoʻltiqchasida muntazam kema qatnaydi. Labitnangi posyolkasidan Ural orqali Seyda stansiyasigacha temir yoʻl liniyasi (umumiy uz. 495&nbsp;km) oʻtgan. Qattiq qoplamali yoʻllar uz. 851&nbsp;km. Uzoq tumanlarida bugʻuchilik transporti rivojlangan.
Yamal yarim oroli

**Yamal yarim oroli** (nenetscha ya - yer va mal — oxiri) — Rossiya Federatsiyasi Gʻarbiy Sibirning shimolidagi yarim orol. Maydoni 122 ming km². Yer yuzasi tekislik. Uzunligi 700&nbsp;km. Eng baland joyi 84 m. Eni 240&nbsp;km gacha. Koʻp yillik muzloq gruntlar, gidrolakkolitlar, termokarst, botiklar va boshqalar relyef shakllari tarqalgan. Qirgʻoqlarining kattagina qismi dengizdan qum tillari bilan ajralib turgan pasttekislik, unchalik chuqur boʻlmagan qoʻltiqlardan iborat. Koʻl koʻp (Yarroto, Yambuto, Neyto va boshqalar). Tundra oʻsimliklari bilan qoplangan; janubida oʻrmonli tundra bor. Hayvonlardan lemming, pesets, shimol bugʻusi mavjud; qushlardan qurbaqa, qutb boyqushi, yoz kunlari koʻplab gʻoz va oʻrdaklar uchib keladi. Bugʻuchilik, ovchilik, baliq ovlash rivojlangan. Gaz konlari topilgan. Ob qoʻltigʻi qirgʻogʻida dengiz kemalari toʻxtaydigan joy — Noviy port bor.
Yaltirbosh

**Yaltirbosh**, arpabosh, choʻchqayoli — gʻalladoshlarga mansub kuzgi bir yillik begona oʻt turi. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkaz va Gʻarbiy Sibirda keng tarqalgan. Poyasi tuksiz, boʻyi 15—40 sm, barglari qalami tukli. Boshchasi yirik (23 sm), 5—10 gulli, toʻq olovrang, mevasi uchi qirrali, mayda don. Urugʻi 5 sm chuqurlikdan qiygʻos unib chiqadi (12 sm dan chuqur boʻlganda unmaydi). Ya faqat urugidan koʻpayadi. Bir oʻsimlik 2 minggacha urugʻ beradi. Urugʻi kuzda unib chiqib, qishlaydi, erta bahorda esa maysasining rivojlanishi davom etadi. Kurash choralari: urugʻlikni saralash, treflan, kotoran va boshqalar gerbipidlarni qoʻllash.
Yalta konferensiyasi

**Yalta konferensiyasi** (1945), **Qrim konferensiyasi** (1945) — Ikkinchi jahon urushi davrida 3 ittifoqchi davlat boshliqlari: I.V.Stalin (SSSR), F.D.Ruzvelt (AQSH) va U.Cherchill (Buyuk Britaniya), tashqi ishlar vazirlari, shtab boshliqlari va boshqalar maslahatchilar ishtirokida (1945-yil 4-11 fevral) boʻlib oʻtgan konferensiya. Unda ittifoqchi davlatlarning harbiy rejalari aniqlab va kelishib olingan, urushdan keyin mustahkam tinchlikni va xalqaro xavfsizlik tizimini barpo etishga qaratilgan ittifoqchilar siyosatining asosiy prinsiplari belgilangan. Yalta konferensiyasi qatnashchilari german militarizmi va natsizmni tugatish toʻgʻrisidagi maqsadlarini bildirganlar; 3 davlat (shuningdek, rozi boʻlsa, Fransiya)ning Germaniyada okkupatsiya zonasini va ittifoqdosh davlatlarning umumgerman nazorat organini tuzish, urush jinoyatchilarini odil jazoga tortish, natsistlar partiyasini taqiqlash, Germaniyadan tovon undirib olish, BMTni tuzish va boshqalar haqida qaror qabul qilingan. SSSR muayyan shartlar asosida, Yevropada urush tugagandan 2-3 oy keyin Yaponiyaga qarshi urushga kirishga rozilik bergan.
Yaman togʻlari

**Yaman togʻlari**, Jabal - Arabiston yarim orolning janubi-gʻarbiy qismidagi togʻlar, Yaman Respublikasi va Saudiya Arabistoni hududida. Shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 500&nbsp;km masofaga choʻzilgan. Eng baland joyi 3600 m. Kristall va vulkanli jinslardan tuzilgan palaxsali yassi choʻqqili massivlardan iborat. Soʻngan vulkanlar bor. Yaman togʻlari chuqur vodiylar bilan kesilgan. Yon bagʻirlari Qizil dengiz va Adan qoʻltigʻiga tik tushadi, shimoli-sharqda Rub ulXoli choʻli tomon pasayib boradi. Quruq dasht, choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Vaqtincha oqar suvlar va daryo vodiylarida butazorlar bor.

## Manbalar
Yamanliklar

**Yamanliklar**, Yaman arablari — xalq, Yamanning asosiy aholisi. Umumiy soni 13,7 mln. kishi (1990ylar oʻrtalari). 1,4 mln. kishi Saudiya Arabistonida yashaydi. Fors koʻrfazi davlatlari, Tunis, Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniyada ham yashashadi. Ular hunarmandchilik, baliq ovlash, neftni qayta ishlash va oziq-ovqat sanoatida mehnat qilmoqdalar. Dindorlari — musulmonlar (sunniylar va shialar).
Yamin Muhammad

**Yamin Muhammad** (1903.23.8, Savaxlunto, Sumatra — 1962.17.10, Jakarta) — indonez yozuvchisi va siyosiy arbobi. Yangi indonez sheʼriyati va dramaturgiyasi asoschilaridan. Indonez sheʼriyatiga sonet shaklini olib kirgan. 1919-yildan yoshlar harakati va bir qator radikal partiyalar faoliyatida ishtirok etgan. Indoneziyada mustaqillik eʼlon qilingach (1945), parlament aʼzosi, adliya va maorif vaziri. Asarlarida indonez xalqini milliy birdamlikka va mamlakatni qaytadan tiklashga daʼvat etgan ("Indoneziya — mening vatanim" sheʼrlar toʻplami, 1929; "Ken Arok va Ken Dedes" dramasi, 1934 va boshqalar). Shekspir, Tagor asarlarini indonez tiliga tarjima qilgan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng tarixiy, siyosiy va iqtisodiy mavzularda asarlar yaratgan.

## Adabiyot
* Sikorskiy V., Indoneziyskaya literatura, M., 1965.
Yams

**Yams** – yamsdoshlar oilasiga mansub bir pallali chirmashib oʻsadigan oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, tuganak ildizmevali ekin. Vatani – Myanma. Tropik va subtropik mintaqalarda 250 ga yaqin turi tarqalgan. Gʻarbiy Zakavkazye va Uzoq Sharq oʻrmonlarida Yamsning 2 yovvoyi turi, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida tezpishar navlari oʻsadi. Jahon mamlakatlari boʻyicha Yams maydonlari 3,8 mln.ga, hosildorligi 96,03 s/ga, yalpi hosili 36,9 mln. (1999). Janubiy Osiyo, Shimoliy Amerika mamlakatlarida, Afrikada katta maydonlarda yetishtiriladi. Yamsning koʻp turlari kraxmalga boy boʻlgan yirik tuganaklar hosil qiladi. Tuganaklari oq, qizil, binafsha rangda. Bir tuganagi vazni 2-2,5 kg. Koʻpgina mamlakatlarda kartoshka kabi ovqatga ishlatiladi.
Yamusukro

**Yamusukro** – Kot-d’Ivuar Respublikasi poytaxti. Abidjan shahridan 260 km shimolida joylashgan. Aholisi 189 ming kishi (1998). Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Prezident qarorgohi, „Partiya uyi“ Ya.da joylashgan. Shahar atrofida kofe, kakao, yams, banan plantatsiyalari bor va boshqalar qishloq xoʻjalik ekinlari ekiladi.
Yamato

- Yaponiyaning Yamaguchi prefekturasi Kumage tumani joylashgan shahar. Yamato 1943-yilda qishloq sifatida tashkil etilgan va 1971-yilda shaharga aylantirilgan.

2004-yil 4-oktabr kuni Yamato Hikari shahriga birlashtirilgan.

## Manbalar
Yana-indigirka pasttekisligi

**Yana-indigirka pasttekisligi** — Laptevlar va Sharqiy Sibir dengizlari sohilidagi pasttekislik. Gʻarbda Omoloy daryosi vodiysidan sharqda Indigirka daryosigacha 700 km dan ortiq masofaga choʻzilgan. Eng serbar joyi 300 km. Koʻpchilik joylarda bal. 100 m (ayrim qoldiq qirlarning bal. 350–500 m). Gʻovak dengiz va quruqlik yotqiziqlari hamda qalin muzlar bilan qoplangan. Kattagina qismida tundra oʻsimliklari oʻsadi. Ya. Yana-indigirka pasttekisligi kuchli botqoqlashgan. Termokarst koʻl koʻp.
Leoš Janáček

**Leoš Janáček** (; 1854.3.7, Moraviya, Gukvaldi — 1928.12.8, Ostrava) — chex kompozitori, folklorshunos, dirijyor, musiqa jamoat arbobi, pedagog. Chexiya FAakad. (1912). XX asr musiqa (opera) sanʼatining yirik namoyandasi. Pragadagi Organ maktabi, Leypsig va Vena konservatoriyalarida taʼlim olgan (1874—80). Brnoda Organ maktabini tashkil qilgan, shu yerda professor va direktor (1881 yildan). Ya. 40 yil davomida moravan xalq qoʻshiqlarini toʻplab, minglab namunalarini nashr etgan va oʻrgangan, chex folkloristikasiga asos solgan ("Moravan xalq qoʻshiqlarining musiqiy xususiyatlari", 1901 va boshqalar). XX asr milliy kompozitorlik maktabi asoschisi boʻlgan Ya.ijodida chex va moravan xalqlar musiqa anʼanalari hamda zamonaviy musiqa uslublari uygʻunlashgan. 9 opera ("Uning oʻgay qizi", 1903; "Katya Kabanova", 1921; "Ayyor tulkicha sarguzashtlari", 1923; "Makropulos giyohi", 1925 va boshqalar), "Glagolik messa" oratoriyasi va diniy mavzudagi kantatalar, "Simfoniyetta" va boshqalar simfonik asarlar, kamer ansambllar, vokal turkumlar va boshqalar muallifi. Brnodagi opera teatri hamda Nafis sanʼatlar akademiyasiga Ya. nomi berilgan. 1948 yildan Brnoda Ya. ijodiga bagʻishlangan musiqa festivali oʻtkazilmoqda.

## Manbalar
Xurshida Yanboyeva

**Xurshida Ibniaminovna Yanboyeva** (1924.7.6, Toshkent) — terapevt-kardiolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980). Tibbiyot fanlari doktori (1967), professor (1971). I.V.Sechenov nomidagi 1-Moskva Tibbiyot institutini tugatgach (1948), Toshkent tibbiyot akademiyasi sanitariyagigiyena va pediatriya ftlari gospital terapiya kafedrasida vrachordinator (1949—54), assistent (1955—60). Oʻzbekiston Oʻlka tibbiyot ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim (1960—66), Toshkent tibbiyot akademiyasi Markaziy ilmiy tadqiqot laboratoriya mudiri (1966—69), Toshkent tibbiyot akademiyasi 2davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasida professor (1969—75), ayni vaqtda respublika kardiologlar ilmiy jamiyatining raisi boʻlgan. Ilmiy ishlari kardiologik va revmatologik kasalliklarni oʻrganishga bagʻishlangan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Manbalar
* Revmaticheskiye poroki serdsa, T., 1965; Revmatoidnsh artrit, T., 1975 (T.S.Soliyev bilan birga); Ocherki kardiologii jarkogo klimata, T., 1975 (Z.I.Umidova, G.Korolyov bilan birga).
Chen-Ning Yang

**Yang Chjennin** (1922.22.9, Xefey, Xitoy - 18-oktyabr 2025) — xitoy fizigi; AQSHda ishlagan. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1965), professor (1955). Milliy untni tugatgan (1942). Falsafa fanlari doktori (1948). Chikago universitetida (1948—49), Prinston universitetida (1949—65) ishlagan. Nyu-York universiteti professor (1966) va Nazariy fizika instituti direktori (1967-yildan). Ilmiy ishlari statistik fizika, maydon kvant nazariyasi, elementar zarralar fizikasiga oid. Amerikalik fizik R. Mills bilan hamkorlikda kalibrlash prinsipini tavsiya etgan va vektor mezon maydoni nazariyasini ishlab chiqqan (1954). Kuchsiz oʻzaro taʼsirda juftlik saqlanish qonunining buzilishi (1956, T. Li bilan), betayemirilishda nafaqat juftlik, balki yakka zaryad bogʻlikdigi ham sakdanmasligi (1957, T. Li va R. Eme bilan) haqidagi gipotezani ilgari surgan. Shu yili (L. D.Landau va A. Salomdan mustaqil ravishda) kombinatsiyalangan juftlikning saqlanishi haqidagi gʻoyani ilgari surdi (T. Li bilan hamkorlikda). Pionni nuklon va antinuklondan iborat sistema deb hisoblab, elementar zarraning birinchi tarkibiy modelini tavsiya etdi (1949, E. Fermi bilan hamkorlikda). Kuchsiz oʻzaro taʼsir oraliq vektor bozonlar vositasida uzatiladi, degan gʻoyani ilgari surdi (1960, T. Li bilan). Nobel mukofoti laureati (1957).

## Manbalar
Yangi Angliya

**Yangi angliya** – AQShning shimoli-sharqiy qismida tarixiy tarkib topgan hudud nomi. Yangi Angliyada Massachusets, Konnektikut, RodAylend, Nyu Xempshir, Vermont, Men shtatlari joylashgan. Maydoni 172,6 ming km². Aholisi 15,2 mln. kishidan ziyod (2002). Eng muhim sanoat, savdomoliya va madaniyat markazi va porti – Boston shahri Yuqori malakali mutaxassislar mehnati talab etiladigan sanoat tarmoqlari rivojlangan. Iqtisodiy faol aholining 1/3 qismi ishlab beruvchi sanoat tarmoqlarida band. Yangi angliya shahar aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan taʼminlashga ixtisoslashtan.

„Yangi Angliya“ nomi shu hududdagi Shimoliy Amerika sohillarini tadqiq etgan (1614) ingliz kapitani J.Smit tomonidan berilgan. Hududni mustamlakaga aylantirish, asosan, 17-asrning 20-yillaridan boshlangan. Ya. A. inglizlarning Amerikadagi mustamlakalari orasida iqgisodiy jihatdan eng rivojlangan hududi edi. Ya. A. aholisi 1775—78 yillarda Shimoliy Amerika mustaqilligi uchun va 1861—65 yillardagi fuqarolik urushida faol ishtirok etgan.
Yangi angren issiqlik elektr stansiyasi

'''Yangi Angren issiqlik elektr stansiyasi Aksiyadorlik jamiyati'''''' — Oʻzbekiston energetika tizimidagi ko'mir yoqilg'isidan foydalanuvchi yirik issiqlik elektr stansiyasi. Toshkent viloyati Angren shahri yaqinidagi Nurobod shaharchasida joylashgan.

## Tarix
1976-yillarda O'rta Osiyo va Janubiy Qozog'istonda elektr yuklamalari ortib borayotgani va bu hududda gaz mazut yoqilg'ilsi tanqisligi sababli, Angren havzasidan qo'ng'ir ko'mir qazib olishni rivojlantirish to'g'risida qaror qabul qilinib (sanoat zaxiralari 911,4 mln tonna) va Toshkent viloyatining Angren shahridagi ko'mir konlari yaqinida Yangi-Angren GRESini qurish mo'ljallandi. Yangi-Angren GRESining qurilishi SSSR Vazirlar Kengashining 21.10.1976 yildagi "SSSR halq ho'jaligini rivojlantirishning 1976-1980 yillarga mo'ljallangan davlat besh yillik rejasi to'g'risidagi 870-sonli qarori bilan nazarda tutilgan bo'lib, texnik loyihani ishlab chiqarishda SSSR ning ilg'or energetika obektlarini loyihalash, qurish, montaj qilish, ishga tushirish va sozlash tajribasi, hamda eng ko'zga ko'ringan xorijiy elektr stansiyalarning tajribasi inobatga olindi. Texnik iqtisodiy asosga ko'ra Yangi-Angren IES da quvvati 300 MVt dan bo'lgan 8 ta energoblok qurilishi mo'ljallandi:
* 1-navbatda - 4 ta energoblok
* 2-navbatda - 4 ta energoblok
Yamatoe

**Yamatoe** — yapon tasviriy sanʼatidagi maktablardan biri; YU—Pa.larda shakllangan. Tarixiy mavzudagi hamda aslzodalarning hayotidan olingan afsonaviy sahnalar, saroy romanlariga ishlangan kompozitsiyalar husnixatlar bilan qoʻshilib ketgan, koʻproq oʻramlarga tush va boʻyoqlarda bajarilgan, odatda turkumlar hosil qilgan. Eng gullagan davri 12— 14-asrlarga toʻgʻri keladi. Ya.e xususiyatlari (naqsh shaklidagi bulutlar, parallel perspektivalar usuli va boshqalar) keyinchalik Kano va Ukiyoe maktablarining tarkibiy qismlariga aylangan. Yirik vakillari — Fudzivara Nobudzane, Fudzivara Takanobu va boshqalar.
Yana

**Yana** — Saxa Respublikasidagi daryo. Yuqori Yana tizmasining shimoliy yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi Dulgalax va Sartang daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Shimolga tomon oqa borib Laptevlar dengiziga quyiladi. Uzunligi 1490&nbsp;km, havzasining maydoni 238 ming km². Kazachye qishlogʻidan oʻtgach, Yana 5300&nbsp;km²ga yaqin maydonga ega boʻlgan delta hosil qiladi. Asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1000 m³/sek. Oktyabr oʻrtalaridan may oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Yananing 890&nbsp;km qismida kema qatnaydi. Kema qatnovi atigi uch oy davom etadi. Yananing Adicha (715&nbsp;km) va Bitantay (586&nbsp;km) kabi yirik va bir qancha mayda irmoqlari bor. Asosiy pristanlari: Verxoyansk, Batagay, UstKuyga; quyilish qismida — Nijneyansk porti.
Yangi ahd

**Yangi ahd** – Bibliyaning bir qismi. Qadimgi ahddan farqli ravishda faqat xristianlikda eʼtirof etiladi. 4 injil va boshqalar muqaddas yozuvlar toʻplamidan iborat. Yunon tilida yozilgan. Unda Iso Masihning yerdagi hayoti, u chekkan azob-uqubatlar, koʻrsatgan moʻʼjizalari, tirilishi va boshqalar haqidagi rivoyatlar, pand-nasihatlar bor. Taxminan I asrning 2-yarmi va II asr boshlarida yaratilgan. Yangi ahd xristianlikning paydo boʻlishi tarixini oʻrganishda muhim manbalardan hisoblanadi.
Yangi Vena maktabi

**Yangi vena maktabi**, Ikkinchi Vena maktabi — A. Shyonberg va uning shogirdlari A.Berg, A.Vebern, E.Velles, X.Eysler va boshqalarning hamkorligi natijasida Venada qaror topgan ijodiy yoʻnalish, musiqiy modernizm koʻrinishlaridan biri. 20-asrning 1-yarmida Gʻarbiy Yevropada yuz bergan ijtimoiy va madaniy inqiroz (1 va 2-jahon urushlari, fashizm, maʼnaviymadaniy qiymatlarning qadrsizlanishi va boshqalar) Ya.Yangi vena maktabi kompozitorlari ijodida oʻz aksini topib, asarlarida "kichik odam"ning fojiasi, insonga achinish hissi, fashizmga qarshi norozilik kabi badiiy mavzu va obrazlar, musiqiy ekspressionizm tamoyillari orqali namoyon boʻldi. Badiiy yangilanish, oʻz navbatida, Ya.Yangi vena maktabi vakillari ijodidagi musiqiy uslub, ifoda vositalarining tubdan oʻzgarishiga, atonallik, dodekafonsh kabi musiqa tizimlarining qaror topishiga olib keldi. 20-asrning qator (I.Stravinskiy, D.Shostakovich, Q.Qorayev va boshqalar) yirik kompozitorlari mazkur maktab anʼanalaridan foydalangan.
Yangi gvineya

**Yangi Gvineya** (; ) – Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi orol. Kattaligi boʻyicha dunyo. da 2-oʻrinda (Grenlandiyadan keyin). Maydoni 829 ming km²(baʼzi maʼlumotlarga koʻra 771,9 ming km²). Uzunligi 2000 km dan ziyod, eni 700 km gacha. Gʻarbiy qismi Indoneshya, sharqi PapuaYangi Gvineya davlatlari hududi.

Orolning qirgʻoqlari egri-bugri, quruqlik ichkarisiga ancha oʻyib kirgan qoʻltiqlar bor. Janubiy sohili yassi, qumli, shimoliy baland. Yangi Gvinieyaning markaziy qismidan gʻarbdan sharqqa choʻzilgan togʻ tizmalari kesib oʻtadi. Eng baland joyi 5029 m (Jaya choʻqqisi). Harakatdagi vulkanlar bor. Janubiy qismi keng pasttekislik. Ya. G.ning burmali zamini proterozoy va yuqori paleozoy jinslaridan tuzilgan, usti dengiz choʻkindilari bilan qoplangan. Iqlimi shimolida ekvatorial, janubida subekvatorial, togʻ tepalarida nival iqlim. Tekisliklarda oʻrtacha oylik temperatura 25—28°. Yillik oʻrtacha yogʻin tekisliklarda 1000&nbsp;mm dan, togʻlarda 4000&nbsp;mm dan ziyod. Tez-tez dovul boʻlib turadi. Daryolari sersuv, quyi qismida kema qatnaydi. Sernam tropik oʻrmonlar flora va fauna turlariga boy. Janubida savannalar uchraydi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Makkajoʻxori, yams, batat ekiladi. Kofe, kakao, kokos palmasi, kauchuk daraxtlari plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Yirik shaharlari: PortMorsbi, Madang, Sorong, Jayapura. Orolga yevropaliklardan dastlab XVI asrning 1-yarmida portugal dengizchilari borgan.
Yangi global tektonika

**Yangi global tektonika **— Yer litosferasini harakatdagi blokplitalar sistemasidan iborat deb qarovchi eng yangi geologik gipoteza. „Yangi global tektonika“ning asosiy prinsiplari shotland geologi A.Xolms tomonidan belgilanib, unda O.Ampfererning Yer poʻsti ostidagi oqim gipotezasi, J.Jolining radiogen gipotezasi va A.Vegenerning materiklarning suzib yurishi toʻgʻrisidagi gipotezalarini birlashtirdi. „Yangi global tektonika“ga muvofiq, litosfera kam yopishqoqpikka ega boʻlgan astenosfera ustida bir qancha plitalarga boʻlingan. Plitalarning chegarasi eng yuqori tektonik, seysmik va vulkanli faol zonalardir. Ushbu chegaralar boʻylab plitalarning bir-biriga nisbatan qarama-qarshi tomonga siljishi, biri ikkinchisining ustiga yoki ostiga siljishi yoki gorizontal siljishi sodir boʻladi. Okean oʻrtaliq tizmalarining rift zonalarida plitalar bir-biridan ajraladi va oraliq joy astenosferadan koʻtarilib chiqqan bazaltli magma bilan toʻladi. Chuqur suv osti novlarida bir plita ikkinchi plitaning ostiga surilib kirib, mantiya tomonidan yutib yuboriladi. Yirik plitalar qatoriga Tinch okean, Yevrosiyo, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Afrika, Hindiston, Avstraliya, Antarktida plitalari kiradi. Astenosfera boʻylab harakatdagi litosfera plitalari oʻzining qattiqligi va yaxlitliligiga ega. Astenosferadagi konveksion oqimlar plitalarni oʻrtaliq tizmalardan chetga tomon surib olib ketadi, orollar yoyi va materiklar chekkalari boʻylab esa okean osti Yer poʻsti plitalari, materiklar Yer poʻsti ostiga kirib boradi. Yangi dalillarga tayangan Yangi industrial mamlakatlar konsepsiyasi keng ommalashdi. Ayni vaqtda konveksiya mexanizmi, okean osti Yer poʻstining kontinentlar ostiga kirib borishi masalasida jiddiy eʼtirozlar ham mavjud. Plitalar oʻzaro toʻqnashgan joylarda burmali inshootlar paydo boʻladi.

## Manbalar
Yangi Janubiy Uels

**Yangi Janubiy Uels** () – Avstraliya Ittifoqining janubi-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni – 800,6 ming km. Aholisi 8&nbsp;130&nbsp;115 kishi (2022). Maʼmuriy markazi – Sidney shahri. Mamlakat poytaxti Kanberra shahri ham shtat hududida. Yer yuzasi, asosan, tekislik. Yirik daryolari: Murrey va uning irmoqdari. Sharqida Katta suvayirgʻich tizma va kambar dengiz boʻyi pasttekisligi bor. Iqlimi kontinental va quruq iqlim. Yillik yogʻin 1200–1500&nbsp;mm, tekisliklarda 250&nbsp;mm gacha. Oʻrtacha oylik tralar 10–12 °C dan 22–26 °C gacha. Sohil va togʻ yon bagʻirlarida evkalipt oʻrmonlari bor, qolgan qismi savannalardan iborat. Yangi Janubiy Uels mamlakatning aholisi eng koʻp va iqtisodiy jihatdan rivojlangan shtati. Toshkoʻmir, rux, qoʻrgʻoshin, kumushning yirik konlari bor, shuningdek, rutil konsentrati olinadi. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, kemasozlik sanoatlari rivojlangan. Ekin maydonining katta qismiga bugʻdoy ekiladi. Shuningdek, arpa, suli, makkajoʻxori, shakarqamish va paxta yetishtiriladi. Bogʻdorchilik va sabzavotchilik rivojlangan. Chorvachilik sut va goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Sidney, Nyukasl, Wollongong kabi yirik portlari bor. Murrey daryosida kema qatnaydi.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti (inglizcha)
Yangi zelandiya kichik zoogeografiya oblasti

**Yangi zelandiya kichik zoogeografiya oblasti** — Yer yuzining Avstraliya zoogeografiya oblasti tarkibiga kiradigan kichik oblast. Yangi Zelandiyaning shim. va janubidagi hamda bir qancha mayda o.ni oʻz ichiga oladi. Avstraliyadan Tasman dengizi ajratib turadi. Iqlimi subtropik va moʻʼtadil, Faunasi o.ga xos, endemizm kuchli rivojlangan. Mahalliy (shu joyning oʻzida kelib chiqqan) sut emizuvchilar yoʻq. Aborigen sut emizuvchilardan koʻrshapalaklar 2 turi va kalamushlarning 1 turi uchraydi. Qushlarning 200 ga yaqin, sudralib yuruvchilarning 8, suvda va quruqlikda yashovchilarning 2—3 turi tarqalgan. Umurtqalilar turlarining kamligi Yangi Zelandiyani mezozoy erasida, uning umurtqalilar oʻtmasdan oldin Avstraliyadan ajralganligini koʻrsatadi. Uchmaydigan qush kivilar turkumi (3 tur) Yangi Zelandiya uchui endemik. Yangi Zelandiyaga xos boʻlgan qushlardan yana tovuq kattaligidagi urushqoq qush ueka, yirik taxake, boyoʻgʻlisimon toʻti (kakapo), ucholmaydigan toʻti neostarlardan kea va kakani, endemik qushlar urugʻi guyyani koʻrsatish mumkin. Bu yerda dengiz qushlaridan pingvinlar. nayburunlar, baliqchi qushlar, quruqlikda pashshatutarlar, slavaklar, jarqaldirgʻochlar, chittaklar koʻp uchraydi.

Sudralib yuruvchilardan ssinklar va gekkonlarning endemik turlari hamda tumshuqboshlilar turkumi va unga mansub qadimiy relikt tur gatteriya endemik hisoblanadi. Suvda va quruqlikda yashovchilardan liopelm urugiga mansub relikt baqa tarqachgan.

Hasharotlar va mollyuskalar faunasi boy. Bu yerda kapalaklarning 1000 ga yaqIn turi uchraydi. Mollyuskalar turlarini tahlil qilish orqali bu kontinentning mezozoygacha Avstraliya vaJanubiy Amerika bilan Antarktida orqali qoʻshilganligini taxmin qilish mumkin. Koʻplab ovlanishi, boshqa kontinentlardan keltirilgan hayvonlarning koʻpayishi, oʻrmonlarning kesilishi tufayli koʻpchilik mahalliy turlar (sulton tovuq, kivi, boyoʻgʻlisimon toʻti va boshqalar) soni ksskin kamayib bormoqda.
Yangi dunyo

**Yangi dunyo** () — portugaliyaliklar tomonidan 1500 va 1501—02 yillarda Atlantika okeani ortida kashf qilingan jan. materikning bir qismiga A.Vespuchchi (1503) taklifi bilan berilgan nom. Keyinroq butun janubiy materik, 1541-yildan shim. materik ham Yevropa, Osiyo va Afrikadan keyingi toʻrtinchi qitʼani anglatuvchi Amerika nomi bilan bir qatorda Yangi dunyo deb ham