Sulton Said Xon

**Sulton Said Xon** (xitoycha: 薩亦德; 1487-yilda tugʻilgan) 1514-yil sentabrdan 1533-yil iyulgacha Yorkent xonligini boshqargan. U XV asr oxirida Moʻgʻulistonda tugʻilgan va 1348-yilda Moʻgʻuliston davlatiga asos solib, 1363-yilgacha hukmronlik qilgan birinchi Moʻgʻul xoni Tugʻlug Temurning bevosita avlodi boʻlgan. Bu davrda moʻgʻullar islomni qabul qilib, turklashgan edilar.

Baʼzi ingliz manbalarida bu hukmdor **Abusaid** deb ataladi.

## Dastlabki yillar

Sharqiy va Gʻarbiy Turkistonni oʻz ichiga olgan Chigʻatoy ulusi parchalanishi natijasida ikki davlat vujudga keldi. Ulardan birinchisi 1370-yilda Buyuk Temur hokimiyat tepasiga kelgan Gʻarbiy Turkistondagi poytaxti Samarqand boʻlgan *Movarounnahr*. Ikkinchisi esa poytaxti Ili vodiysidagi hozirgi Gʻulja shahri yaqinidagi Olmaliq shahri boʻlgan Moʻgʻuliston hududi edi. Moʻgʻuliston Sharqiy Turkistondagi oʻtroq hududlar bilan bir qatorda *[[Qashqar tekisligi|Tangritogʻdan]]* shimolda joylashgan koʻchmanchi yerlargacha qamrab olgan. Oʻtroq yerlar oʻsha vaqtlarda *Manglai Sobe* yoki *Mangalay Suyah* yaʼni „Yaltiroq yer“ yoki Quyoshga qaragan rivojlangan yer nomi bilan atalgan. Bu hududlarga gʻarbiy va markaziy Tarim vohasi — Xoʻtan, Yorkent, Yangihisor, Qashgʻar, Oqsuv, Uch Turpon kabi shaharlar kiradi; Sharqiy Tangritogʻ vohasi — Kucha, *[[Qashqar tekisligi|Qorashahr]]*, Turpan va Kumul kabi shaharlar deyarli boʻysunmasdi. Ularda mahalliy uygʻur maʼmuriyati va buddist aholisi oʻz davlatlariga asos solishgan edi. Koʻchmanchilar yashaydigan hududlar hozirgi Qirgʻizistonni va Qozogʻistonning bir qismini, jumladan, *[[Yettisuv|Yettisuvni]]* oʻz ichiga olgan.

Oqsuv hukmdori, *[[Dugʻlat|dugʻlat]]* amiri Poʻladchi 1347-yilda Ili vodiysidan 18 yoshli Tugʻluq Temurni olib kelib, *qurultoyda* uni 1282—1307-yillarda Chigʻatoy xonligini boshqargan Duvaxonning nabirasi, Chigʻatoyxonning evarasi sifatida hukmdor deb eʼlon qildi. Poʻladchi barcha moʻgʻullarni Tugʻluqni xon deb tan olishga majbur qildi. Chingizxonning ikkinchi oʻgʻli Chigʻatoydan Tugʻluq Temurgacha boʻlgan xonlar „Chagʻatoy xonlari“, Tugʻluq Temurdan boshlab uning avlodlari „Moʻgʻul xonlari“ nomi bilan mashhur.

Moʻgʻuliston taxminan 100 yillar mavjud boʻlib, keyin uch qismga boʻlinadi: poytaxti *Yorkent* boʻlgan Gʻarbiy Qoshgʻaristonning barcha oʻtroq yerlarini qamrab olgan Yorkent davlati, *[[Tyan-Shan|Tengri Togʻdan]]* shimoliy koʻchmanchilar yerlarini qamrab olgan Moʻgʻuliston va Sharqiy Qashgʻariya, Turpan va Kumul havzalarining oʻtroq yerlarini oʻz ichiga olgan Uygʻuriston.

Yorkent davlatining asoschisi *duglat* qabilasidan boʻlgan mirzo Abu Bakr edi. 1465-yilda u qoʻzgʻolon koʻtarib, Yorkent, Qashgʻar va Xoʻtanni egallab, oʻzini mustaqil hukmdor deb eʼlon qiladi. Abu Bakr qalmiqlarga qarshi yurishi vaqtida Moʻgʻuliston hukmdorlari Yunusxon va uning oʻgʻli „Qassob“ laqabli Ahmad Aloqning hujumlarini muvaffaqiyatli qaytardi. 1462-yilda moʻgʻul xoni Doʻst Muhammad koʻchmanchi turmush tarzini inkor etib, Oqsuvda muqim istiqomat qila boshladi va natijada Sharqiy Qashgʻaristonning Oqsuv, Uchturpan, Bay, Kucha, Qorashar, shuningdek, Turpan va Kumul kabi shaharlari Sharqiy xonlik yoki Uygʻuriston sifatida ajralib chiqadi.

*Dugʻlat* amirlari XIII asr oʻrtalaridan boshlab Tarim havzasidagi Tangritogʻdan janubda joylashgan mamlakatni Chigʻatoyxon va uning avlodlari nomidan boshqarishgan. Toʻgʻridan-toʻgʻri Chagʻatoydan yerlarni olgan birinchi *dugʻlat* hukmdori amir *Bobdagan* yoki *[[Darxon|Tarxon]]* edi. Amirlikning poytaxti Qashqar shahri boʻlib, mamlakat " *Mamlakati Qashgʻar* " nomi bilan mashhur edi. Sharqiy Turkistonning oʻtroq aholisi davlati boʻlgan amirlik rasman moʻgʻul xonlari tasarrufida boʻlsa-da, *dugʻlat* amirlari qaramlikka chek qoʻyishga harakat qilib, tez-tez qoʻzgʻolon koʻtarib turishgan, shulardan biri Qashgʻarning Moʻgʻulistondan 15 yildan ziyod (1416-1435) ajralishiga sabab boʻldi.

Mirzo Abu Bakr Yorkentni 48 yil boshqargan va uning hukmronlik davri boshqa mamlakatlarda boʻlmagan noyob va yuqori samarali ijro etish tizimini yaratgani bilan ajralib turadi. Mirzo Abu Bakr eski Yorkent shahrida qazishlar vaqtida oltin qum va kumush tangalar (*Balish*) bilan toʻldirilgan 29 ta katta kosani topgach, butun mamlakat boʻylab barcha eski shaharlarda va Taklamakan choʻlining koʻplab joylarida qazish ishlarini boshlashni buyurdi. Ommaviy qazish ishlarini olib borishda ishchi kuchi sifatida u har qanday yoshdagi erkak va ayol mahkumlardan foydalandi. *Qazilgan* joylar Qaziq nomini oldi va mahkumlar uchun koʻplab kazarmalar barpo etilib, qoʻriqchilar tayinlandi. Sudlanganlar mamlakatning turli burchaklaridan bosqichma-bosqich *Qaziqqa* joʻnatildi va qazish ishlari yil davomida toʻxtovsiz davom ettirildi. Ushbu majburiy mehnat tizimidan foydalanib, u oʻz hukmronligi davrida juda katta miqdordagi xazina toʻplab, yuzlab va hatto ming yillik nodir va qimmatbaho buyumlarga ega boʻldi.

1514-yil may oyida Yunusxonning nabirasi (1462—1487-yillarda Moʻgʻuliston hukmdori) Ahmadxonning uchinchi oʻgʻli Sulton Saidxon atigi 5000 nafar qabiladoshlari (9 moʻgʻul qabilasi — Duglat, Duxtuy, Barlos, Yorki, Oʻrdabegi, Itarchi, Konchi, Churas va Bekchi) bilan Andijondan Qashgʻarga qarshi yurish qildi. Qashgʻarni janubiy tomondagi himoya qal’asi Yangihisorni egallab, Mirzo Abu Bakrni taxtdan tushirib, shaharni egalladi. Koʻp oʻtmay Yorkent davlatining boshqa shaharlari — Yorkent, Xoʻtan, Oqsuv va Uch Turpon ham unga qoʻshilib, Sulton Saidxonni hukmdor deb tan oldi va Oltishahr deb nomlangan oltita shahardan iborat ittifoq tuzdi. Sulton Saidxonning kutilmagan muvaffaqiyatiga aholining mirzo Abu Bakrning hukmronligidan noroziligi va *dugʻlat* amirlarining Chigʻatoyxon avlodidan boʻlgan shaxsga qarshi kurashishni istamagani sabab boʻldi. Amirlar qarshilik oʻrniga sobiq hukmdorning boshini kesib, Sulton Said Xon huzuriga keltirishga qaror qiladilar. Ushbu gʻalaba Dugʻlat amirlarining Gʻarbiy Qoshgʻariya (1219-1514) shaharlarida deyarli 300 yillik (nominal va haqiqiy) hukmronligiga chek qoʻydi. Oʻz xazinalarini 900 ta eshakka ortib, oʻz tarafdorlari bilan Yorkentdan Ladaxga qochib ketayotgan Abu Bakr mirzo Sulton Saidxon yuborgan Dugʻlat va Barlos amirlari tomonidan taʼqib qilindi. Ular unga *Karangutogʻ togʻlarida* yetib olishdi, lekin Mirzo Abu Bakr 900 ta eshakning hammasini oʻldirib, barcha xazinani Qoraqosh daryosiga tashlab, qochishga muvaffaq boʻldi. Qochish paytida u Kashmir va Kichik Tibetda (Ladax) joylashtirilgan barcha garnizonlardagi qoʻshinlar tarqab ketganini koʻradi. Ladaxda qolishning iloji yoʻqligini anglab, orqaga qaytib Sulton Saidxonga taslim boʻlishga qaror qiladi. Ammo Yorkentga qaytayotganida unga xiyonat qilgan Dugʻlat amirlari tomonidan qoʻlga olinib, oʻldiriladi.

## Hayoti
Bu vaqtda deyarli butun Gʻarbiy Turkiston (*Movarounnahr*) Shayboniyxonning koʻchmanchi oʻzbeklari tomonidan bosib olindi, ular Buyuk Temur va Chigʻatoyxonning barcha avlodlarini qirib yuborishdi. Sulton Saidxon oʻz zodagonlari bilan Qashgʻarga koʻchib oʻtib jonini saqlab qoladi. 1516-yilda u 1543-yilda vafot etgan Chalish va Turpan (Uygʻuriston) moʻgʻul xoni Mansurxon bilan sulh shartnomasi tuzadi. Natijada mamlakatning sharqiy qismi *Tangritogʻ* janubi va qisman shimoli, jumladan, Bay, Kucha, Chalish (Qorashahr), Urum (Urumchi), Turpan, Kumul, Shajou (Dunxuan) shaharlari uning davlatiga qoʻshildi. Ushbu XIII asr oʻrtalarida Moʻgʻul imperiyasining Beshinchi Ulusi deb ataladigan sobiq Uygʻuriya (856-1335) davlatining sobiq hududlari. Beshinchi ulus deyilishining sababi Uygʻuriyaning sobiq hukmdori *idikut* Baurchuk Art Tekin Chingizxonning qizi Altun Begiga uylangan. Xon 1211-yilda Chingiz tomonidan uning beshinchi oʻgʻli deb eʼlon qilingan

Yorkent xonligi va Min sulolasi oʻrtasidagi munosabatlar yaxshi rivojlanmagan edi. Mansurxonning muqaddas yurishlari, jumladan, sariq uygʻurlarga qarshi uyushtirilgan yurishlari tufayli Yorkentning uzoq sharqiy chegaralari Buyuk Xitoy devorining gʻarbiy tomonidagi Jiayuguan dovonigacha yetib bordi. Sariq uygʻurlar — yoki Yugurlar deb atalgan 1529-yilda Mansurxonning muqaddas yurishlaridan qochib, Minlarning Gansu viloyatida panoh topgan tibet buddizmiga sigʻinadigan uygʻurlar. Bu vaqtga kelganda Ipak yoʻli savdosining toʻliq yoʻq boʻlib ketishini ushbu yurishlar bilan ham izohlash mumkin. 

Sulton Said Xon qariyb 20 yillik hukmronlik davrida Tangritogʻdan janubdagi Qashgʻardan Qumulgacha kelib chiqishi va tili bir xil boʻlgan barcha oʻtroq oʻlkalarni yagona markazlashgan davlat — Yorkent xonligiga birlashtirdi. Shuningdek, Kashmir va Bolor kabi togʻli hududlar Yorkentxonligiga qaram boʻlib, soliq toʻlab, "Abul Fath Sulton Saidxon Gʻoziy " nomi bilan kumush va tilla tangalar zarb qilgan. Zamondosh adib, dugʻlat amiri Mirzo Muhammad Haydarning taʼkidlashicha, Sulton Saidxon davrida zulmga asoslangan hokimiyat (Mirzo Abu Bakr hukmronligi) qonun va tartib hokimiyatiga oʻzgartirilgan edi. Mulkni oʻgʻirlash katta jinoyat hisoblanib, qattiq jazoga, jumladan, qatl qilishga hukm qilinardi. Dehqonlarga ishdan keyin asbob-uskunalarini dalada qoldirish, uy xoʻjaliklari egalariga esa uylarining eshiklarini qulflamaslik tavsiya etilgan. Chet ellik savdogarlar istalgan shaharga yetib kelgach, yuklarini toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchada qoldirishlari mumkin edi va bir necha kun dam olib, qaytib kelgach, oʻz mollarini qoldirgan joylarida — xavfsiz va daxlsiz holatda topishlari mumkin edi. 

Saidxon Yorkent xonligidan Himolay va Qorakoram tizmasi boʻylab chegarada joylashgan Boburiylar imperiyasining asoschisi, amakivachchasi Bobur bilan yaqin munosabatda boʻlgan.

Sulton Saidxon uyushtirgan harbiy yurishlari uchun baʼzida Gʻoziy unvoni bilan tilga olinadi. Sulton Saidxon hukmronligi davrida xojalar taʼsir doirasi oshdi.

Uning hukmronligi davrida 1527—1528-yillarda oʻgʻli Rashid va Mirzo Muhammad Haydar qoʻmondonligida Bolorga, 1529-yilda mahalliy aholining iltimosiga koʻra Badaxshonga yurishlar boʻlgan. Bu vaqtda Badaxshon Boburkasal boʻlib qolganligi va oʻzining toʻngʻich oʻgʻli Humoyun mirzoni Badaxshondan (1520—1528-yillarda Badaxshonda hukmronlik qilgan) vafot etgan taqdirda vorisi boʻlishi uchunAgraga chaqirib olgani va Sulton Saidxonning Badaxshondagi huquqlarini Shoh Begning nabirasi sifatida tan olgani sababli hukmdorsiz qolgan edi. Sulton Saidxon Badaxshonga kelganida, Boburning kenja oʻgʻli Hindol mirzo allaqachon Badaxshon poytaxti Zafar qoʻrgʻonida, oldindan qoʻshin bilan Badaxshonga joʻnatilgan Mirzo Muhammad Haydar esa qalʼani qamal qilayotgan edi. Zafar qal’asini qamal qilish 3 oy davom etdi. Bobur Agrada Davlat kengashini yigʻdi va Boburiylar imperiyasi va Yarkent xonligi oʻrtasidagi urushning oldini olish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. Hindal Mirzo Agraga chaqirib olindi. 1520-yilda vafot etgan Badaxshon hukmdori Mirzo Vaysxonning oʻgʻli Sulaymon Shoh Badaxshonning qonuniy hukmdori etib hokimiyatga tiklandi. Mirzo Vaysxon — temuriy Sulton Mahmud Mirzo va Sulton Nigorxonimning(Yunusxon va Shoh Begimning qizi) oʻgʻli. 

### Ladaxga ekspeditsiya va vafoti
Said Xon 1532-yilda Ladax va Kashmirga talonchilik yurishlarini boshladi Bu harbiy yurish haqidagi maʼlumotni Sultonning amakivachchasi boʻlgan sarkardasi Muhammad Haydar Dugʻlat „*Tarix-i-Rashidiy*“ asarida yozib qoldirgan.

1531-yilning kuzida (hijriy 938-yil safar oyi) Sulton Saidxon Haydar va bir necha ming kishi bilan Yorkentni tark etdi. Sulton Qoraqurumni birinchi marta kesib oʻtganida ogʻir balandlik kasalligiga duch keldi, ammo u tuzalib ketdi. Bir necha oylik yurishlar davomida ular Nubra vodiysini talon muvaffaq boʻlishdi. Qish yaqinlashganda kuchlarni boʻlishdi. Sulton Baltistonga joʻnab ketdi; Haydar Kashmirga joʻnab ketdi. Baltistonda Sulton mehmondoʻst musulmonlar jamoasiga duch keladi, lekin ularni oʻldirdi va qul qildi. Buning sababi balki ular Yorkent sunniylariga dushman boʻlgan shialar ekanligi boʻlishi mumkin. Kashmirga borishda Haydar Zoji La yaqinida Drasni egallashdi. Kashmirda u va uning qoʻshinlari Srinagar qiroli tomonidan qabul qilindi. Bahorda ikkala qoʻshin ham Maryulda qayta birlashdi. Sulton Yorkentga qaytishga qaror qildi, lekin u qaytishidan oldin Haydarga Tibetni Islom uchun zabt etishni buyurdi.

Sulton Saidxon Yorkentga qaytayotganda Daulat beg Oldi hududida vafot etgani aytiladi. U 1533-yilda baland togʻda oʻpka shishi tufayli vafot etdi. Genri Valter Bellyuning taʼkidlashicha, uning oʻlimi Daulat Beg Oldida sodir boʻlgan. Sultonning oʻlimi haqidagi xabar Abdurashidxonning taxtga chiqishida qonli voqealarga sabab boʻldi. Abdurashidxon Tibetdagi kuchlarni chaqirib, Haydarni surgun qilishga qaror qildi. Bu vaqtga kelganda Haydar Baryangning Changpa tibetliklariga qarshi bir qancha muvaffaqiyatlarga erishayotgan, lekin uning qoʻshinlari balandlik va noqulayliklardan juda koʻp jabr koʻrgan edi. Qoʻshin Yorkentga qaytganida, dastlabki bir necha ming kishilik qoʻshindan oʻntadan kamroq odam qolgan edi. Surgundagi Haydar Badaxshondagi xolasinikidan panoh oladi. Oxir-oqibat u Boburiylar imperiyasi tomoniga oʻtadi va u yerda „ *Tarix-i-Rashidiy*“ asarini yozdi.

## Keyingi voqealar
Sulton Saidxondan soʻng Yorkentda 1533—1560-yillarda hukmronlik qilgan oʻgʻli Abdurashidxon taxtga oʻtirdi.

Tarixchi Mirzo Muhammad Haydar 1546-yilda Kashmirda yozgan mashhur „*Tarix-i Rashidiy*“ kitobida mamlakatning sharqiy qismini „Sharqiy xonlik yoki Uygʻuriston“ deb atagan. Bu davlatning poytaxti *Yorkent* boʻlib, Eron manbalarida *mamlakati* Saidiya, *mamlakati Yarkand*, mamlakati Moʻgʻuliya nomlari bilan mashhur boʻlgan. Ushbu mamlakat XV-XVI asrlarda *Tangritogʻdan* shimoldagi barcha Moʻgʻul yerlarini bosib olgan qirgʻiz, qozoq va jungʻorlarning koʻchmanchi qabilalari tomonidan yoʻq qilindi. Moʻgʻullarning avlodlari (asosan *barlas*, *chura* va *arlat* qabilalaridan boʻlgan 5000 ga yaqin oila) Qoshgʻariyaga koʻchib oʻtib, mahalliy 1 000 000 uygʻur aholisi bilan aralashib ketishdi. Moʻgʻullarning 30 000 kishilik bir guruhi Temur avlodi Boburga qoʻshildi. Hindistondagi Boburlar davlati 1529-yilda (Bobur va Sulton Saidxon Badaxshon atrofidagi masalani tinch yoʻl bilan hal qilganlarida) Yorkent xonligini tan olgan. *Movarounnahrdagi* Shayboniylar davlati esa 1538-yilda tan oladi.

Balxlik tarixchi Maxmud ibn Valiyning yozishicha, bu oʻlka keyinchalik „Qashgʻar va Uygʻuriston“ nomi bilan mashhur boʻlgan („Bahr al-asror“, „ *Sirlar dengizi“*, 1641-1644). Qashgʻar tarixchisi Muhammad Imin Sadr Qoshgʻariy 1780-yilda oʻzining „Bosqin *izlari“* („ *Asar al-futuh“*) kitobida mamlakatni Uygʻuriston deb tilga olgan (u Moʻgʻuliston deb atagan Jungʻoriya va Bagʻiston (Bogʻlar mamlakati) deb atagan Ili daryosi vodiysidan farqli oʻlaroq). Uning yozishicha, bu buyuk mamlakat Tangritogʻdan janubda joylashgan oltita shahar — Qashgʻar, Yangihisor, Yorkent, Xoʻtan, Oqsuv (*Ardabil*) va Uch Turpon (*Safidkuh*) — Oltishahr deb ataladigan shaharlar, shuningdek, Kucha, *Chalish* (Qorashahr), Turpan va Qumuldan iborat. Uning soʻzlariga koʻra, mamlakat tashqi dushmanlar hujumi tufayli emas, balki uning diniy yetakchilari xoʻjalarning shaxsiy ambitsiyalari tufayli qulagan. *[[Xoʻja|Xojalar]]* 1678-yilda jungʻorlarni taklif qilib, shaxsiy hokimiyatga ega boʻlish maqsadida soʻnggi Moʻgʻul xonlaridan biri Ismoilxonni taxtdan agʻdargan oq togʻliklar (oq togʻliklar) va *qora togʻliklar* (qora togʻliklar) bir-birlaridan nafratlanadigan va bir-birlarini oʻldiradigan ikki dushman guruhga boʻlingan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Mirzo Muhammad Haydar Duglat. *Tarix-i-Rashidiy*. Elias va Denison Ross tomonidan tarjima qilingan va tahrirlangan (London, 1898)
* Mahmud ibn Valiy. „Bahr al-asror“ (*Sirlar dengizi*). 1641—1644-yillarda Balxda 7 jildda yozilgan. Balx asl matnidan B. Ahmedov tarjima qilgan. (Toshkent, 1977)
* Muhammad Imin Sadr Qoshgʻariy. *Asor al-futuh* (Bosqin *izlari*). Asl qoʻlyozma (hech qachon nashr etilmagan, 1780-yilda Samarqandda uygʻur tilida surgun qilingan muallif tomonidan yozilgan) Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasining 753-raqamli, Toshkent shahridagi, Oʻzbekiston.
* Kutlukov, M. *Sharqiy Turkistonda moʻgʻullar hukmronligi*. (Moskva, Nauka, 1970)
* Qutlukov, M. Yorkand davlatining vujudga kelishi *haqida*. (Almati, Gym, 1990)