Mustafo Devati

**Shayx Mustafo Devati Efendi** yoki **Devâtî Mustafo Efendi** (v. hijriy 1070-yil/milodiy 1660-yil), XVII asr Usmonli imperiyasining Jalvatiya shayxi boʻlgan. U Arslon Ağa ning oʻgʻli edi. Yoshligidan kotib (*divitchi* yoki *devâtî*) boʻlib ishlagan va shu sababli Devâtî taxallusi berilgan.

U Jalvatiya tasavvuf tariqatiga Aziz Mahmud Hudoiy Efendining xalifalaridan Muq’ad Ahmad Efendi orqali bogʻlangan. U tasavvuf yoʻlida tez taraqqiy etib, Muq’ad Ahmad Efendi tomonidan Kastamonu aholisiga hidoyat (*[[irshod]]*) berishga yuborildi. U yerda maʼlum muddat boʻlgach, Istanbulga qaytdi va ulamolar safiga qoʻshildi.

Yetti yildan soʻng imtihondan oʻtib, maoshi 40 *[[aqcha]]* boʻlgan madrasada mudarris etib tayinlandi. U hijriy 1061-yilda (milodiy 1651-yil) Molla Kestel madrasasida dars bera boshladi va bu lavozimda bir yil ishladi. 1062–1067-yillar (1652–1657) orasida u Üsküdardagi Valide Sulton Dor al-Hadisida Voni Ali Efendining oʻrniga mudarris boʻlib ishladi. Hijriy 1067-yilda (milodiy 1657-yil) ilmiy faoliyatni tark etib, Uskudarning Bülbülderesi Selmanogʻo mahallasida Arslon Ağazade Mustafo Bey tomonidan hijriy 1061-yilda (milodiy 1651-yil) qurilgan masjidni tariqatxonaga/xonqohga aylantirib, irshod faoliyatini boshladi. U uch yillik xizmatdan soʻng shu yerda vafot etdi va bugun Shayxjome masjidi tekasi yoki Devâtî Mustafo Efendi tekasi nomi bilan tanilgan xonaqoh bogʻidagi qabrga dafn etilgan.

## Merosi
Devati vafotidan keyin uning xalifalari Abdulboqiy Dede va Fidanchi Mehmed Efendi irshod xizmatini davom ettirdilar. Devatining oʻgʻli Divitchizoda Mehmed Tolib Efendi otasining vafotidan soʻng oʻzining maʼnaviy tarbiyasini Fidanchi Mehmed Efendi bilan yakunlab, shayx boʻldi.

## Asarlari
Mustafo Devâtîning maʼlum boʻlgan yagona asari *Tuhfet as-Sufiyyin*dir. Bu asarda muallif tasavvuf yoʻlida qilgan kashfiyot va tushlari haqida soʻzlab beradi, shuningdek, vaqti-vaqti bilan oʻz hayotiga oid baʼzi boʻlimlarni ham kitobga kiritgan. Asar soddalashtirilib, Nejdet Tosunning sharhi bilan chop etilgan.

Mustafo Devâtî tasavvuf yoʻlida ilgarilash oson, ammo kamolot darajasida sobit qolish qiyin, deb taʼkidlaydi. Uning fikricha, vahdat sirlariga yetish uchun xilvat shart qilib qabul qilingan va omma orasida turib Alloh (Xudo) bilan boʻlish juda mushkul. Devati Alloh oshiqlari, zohidlar va oddiy odamlar oʻrtasidagi daraja farqini quyidagi oʻxshatish bilan bayon qiladi: oshiqlar uzum, sodiq zohidlar qovunga, avom esa olchaga oʻxshaydi, oxirat kuni (Qiyomat kuni) oshiqlar hammaning uzum taʼmini bilgani kabi darhol taniladi, qovunning taʼmi kesilmaguncha nomaʼlum boʻlgani kabi zohidlar darhol tanilmaydi, olchaning nordon boʻlishi hammaga maʼlum boʻlgani kabi avomning holi ham maʼlumdir.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Mustafo Devâtî, Tuhfetü’s-sûfiyyîn, Istanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Belediye, nr. 438, vr. 32b–48b.
* Ushshoqizoda Ibrohim, Zeyl-i Shakoik (nshr. H. J. Kissling), Wiesbaden 1965, s. 561.
* Shayxiy, Vaqoiyu’l-fuzalo, I, 575.
* Ayvansaroyiy, Hadikatü’l-javomi‘, II, 198.
* Sicill-i Osmoni, IV, 393.
* Husayn Vassof, Safina, III, 13–14, 19.
* Shayx Mustafo Devâtî Quddisa Sirruh va Tuhfetü’s-sûfiyyîn (s.nshr. Nejdet Tosun), Istanbul 1997.
* Ahmad Tahir Nur, „Kitabeleriyle Uskudar’da Bir Jalveti Tekkesi: Shayx Mustafo Devâtî Efendi Jome-Tevhidxona­si“, Toplumsal Tarih, sy. 248, Istanbul 2014, s. 78–84.