Islomning tarqalishi

**Islomning tarqalishi** taxminan 1400-yildan buyon davom etmoqda. Islom paygʻambari Muhammad vafotidan soʻng musulmonlar tomonidan olib borilgan istilolar ulkan geografik hududni egallagan xalifaliklarning paydo boʻlishiga olib kelgan. Islomni qabul qilish arab musulmon kuchlarining vaqt oʻtishi bilan keng hududlarni bosib olishi va imperiya tuzilmalarini qurishi natijasida kuchaygan. Kengayishning muhim bosqichi 632-yildan 661-yilgacha boʻlgan Roshidun hukmronligi davrida roʻy bergan. Bu ilk xalifaliklar, musulmonlar iqtisodiyoti va savdosi, Islom oltin davri va Islomiy porox imperiyalari davri bilan birgalikda islomning Makkadan tashqariga, Hind, Atlantika, Tinch okeanlarigacha tarqalishiga hamda musulmon dunyosining yaratilishiga olib keldi. Uch qitʼada (Osiyo, Afrika va Yevropa) arab imperiyasining barpo etilishi bilan yakunlangan islom istilolari musulmon dunyosini boyitib, islom taʼlimotiga berilgan eʼtibor tufayli uni kengroq tarqatish uchun iqtisodiy shart-sharoitlarga erishdi. Indoneziya kabi dunyoning ayrim hududlarida Islom dinining tarqalishida savdo muhim rol oʻynagan.

Tez orada musulmon sulolalari tashkil topdi va undan keyingi Umaviylar, Abbosiylar, Mamluklar, Saljuqiylar va Ayyubiylar kabi imperiyalar dunyodagi eng yirik va eng qudratli davlatlar qatoriga kirdi. Ajuran va Adal sultonliklari va boy Mali imperiyasi, Shimoliy Afrikada, Dehli, Dekan va Bengal sultonliklari, Boburiylar davlati va Durrani imperiyalari, Hindiston yarimorolidagi Maysur va Haydarobod Nizom qirolligi, Gʻaznaviylar, Gʻuriylar, Forsdagi Somoniylar, Temuriylar va Onadoʻlidagi Usmonlilar imperiyasida tarixning borishini sezilarli darajada oʻzgartirdi. Islom olami xalqlari islomning Oltin Asriga hissa qoʻshgan keng qamrovli savdo tarmoqlari, sayohatchilar, olimlar, ovchilar, matematiklar, tabiblar va faylasuflarga ega boʻlgan koʻplab ilm-fan va madaniyat markazlarini yaratdilar. Temuriylar Uygʻonish davri, Janubiy va Sharqiy Osiyodagi Islomning tarqalishi Hindiston yarimoroli, Malayziya, Indoneziya va Xitoyda kosmopolit hamda eklektik islom madaniyatini rivojlantirdi.

2016-yil holatiga koʻra, dunyo aholisining 1,7 milliardi musulmondir. Har toʻrt kishidan biri musulmon boʻlib, islom dunyodagi ikkinchi eng katta dinga aylandi. 2010-yildan 2015-yilgacha tugʻilgan bolalarning 31 foizi musulmon va hozirda Islom dunyodagi eng tez rivojlanayotgan asosiy din hisoblanadi.

## Tarixi

Muhammad paygʻambar vafotidan keyingi hijriy birinchi asrlarda musulmon arablarning kengayishi tez orada Shimoliy, Gʻarbiy Afrika, Yaqin Sharq va Somalida Paygʻambarning sahobalari tomonidan sulolalar oʻrnatilgan: Rashidun xalifaligi, Xolid ibn Valid, Amr ibn al-Os va Saʼd ibn Abu Vaqqos.

### Rashidun xalifalari va Umaviylar (milodiy 610—750)
Arabiston yarim orolida islom dinining oʻrnatilishi va keyingi musulmonlarning dastlabki istilolari davrida tez kengayishi asrida jahon tarixidagi eng muhim imperiyalardan biri tashkil topdi. Ilgari Vizantiya va Sosoniylar Imperiyasi boʻlgan imperiya subyektlari uchun amalda unchalik oʻzgarmadi. Bosqinlarning maqsadi asosan amaliy xarakterga ega, chunki Arabiston yarim orolida unumdor yer va suv tanqis hisoblangan. Demak, haqiqiy islomlashtirish keyingi asrlardagina yuz berdi.

Ira M. Lapidus oʻsha davrni qabul qilganlarning ikkita alohida guruhini ajratib koʻrsatadi: Arabiston yarim oroli, Hosildor yarim oy qabila jamiyatlarining animistlari va mushriklari hamda musulmonlar kelishidan oldin mavjud boʻlgan mahalliy nasroniy va yahudiylar.

Imperiya Atlantika okeanidan Orol dengizigacha, Atlas togʻlaridan Hindukushgacha tarqaldi. U asosan „tabiiy toʻsiqlar va yaxshi tashkil etilgan davlatlar kombinatsiyasi“ bilan chegaralangan.

Mushrik va butparast jamiyatlar uchun, diniy va maʼnaviy sabablardan tashqari, Islomni qabul qilish „bu siyosiy va iqtisodiy integratsiyaning keng doirasi, yanada barqaror davlat va notinch jamiyat muammolarini yengish uchun yanada xayoliy va qamrab oluvchi axloqiy qarashlar zarurligiga qabila, chorvador aholining munosabatini ifodalaydi“. Aksincha, qabilaviy, koʻchmanchi, monoteistik jamiyatlar uchun „Islom Vizantiya yoki Sosoniy siyosiy oʻziga xosligi va nasroniy, yahudiy yoki zardushtiylik diniga mansubligi bilan almashtirildi“. Dinni qabul qilish dastlab talab qilinmagan va shart ham boʻlmagan: (Arab bosqinchilari) musulmon boʻlmagan xalqlarning boʻysunishi kabi dinga kirishni ham talab qilmagan.

Faqat keyingi asrlarda islom dini taʼlimotining rivojlanishi va shu bilan musulmon ummatini tushunishi bilan ommaviy dinga qaytish sodir boʻladi. Diniy va siyosiy rahbariyatning yangi tushunchasi koʻp hollarda xristianlar va yahudiylar kabi parallel diniy jamoalarning ijtimoiy va diniy tuzilmalarining zaiflashishiga yoki buzilishiga olib keldi.

Arab sulolasi xalifalari imperiyaning arab tili va islomshunoslik fanlarini oʻrgatuvchi birinchi maktabini tashkil etishdi. Bundan tashqari, xalifalar imperiya boʻylab masjidlar qurish boʻyicha ulkan loyihani boshladilar, ularning aksariyati Damashqdagi Umaviylar masjidi kabi bugungi kungacha saqlanib qolgan. Umaviylar davrining oxirida Eron, Iroq, Suriya, Misr, Tunis va Ispaniyada aholining 10% dan kamrogʻi musulmon edi. Faqat Arabiston yarim orolining aholisi orasida musulmonlar ulushi koʻproq edi.
### Abbosiylar (750—1258)

Abbosiylar kengayib borayotgan imperiya va bir-biriga mahkam bogʻlangan arab elitasining „qabila siyosati“ni kosmopolit madaniyat va islom ilmi fanlari bilan almashtirdilar, falsafa, ilohiyot, shariat va tasavvuf yanada keng tarqaldi va asta-sekin oʻzgarib bordi, imperiya aholisi paydo boʻldi. Oʻrta Osiyodagi turkiy qabilalar va Afrikadagi Sahroi Kabirdan janubiy hududlarda yashovchi xalqlar kabi imperiya doirasidan tashqarida ham bu hududda faol musulmon savdogarlar va soʻfiylik tariqatlari bilan aloqa qilish orqali sezilarli oʻzgarishlar sodir boʻldi. Afrikada Islom uchta yoʻnalish boʻylab tarqaldi: Tombuktu kabi savdo shaharlari orqali Sahara boʻylab, Nil vodiysi, Sudan orqali Ugandagacha va Qizil dengiz orqali Sharqiy Afrikadan Mombasa va Zanzibar kabi aholi punktlari boʻylab tarqaldi. Dastlabki konvertatsiyalar moslashuvchan xususiyatga ega edi.

X asr oxiriga kelib aholining katta qismi islom dinini qabul qilganligining sabablari xilma-xildir. Britaniyalik-livanlik tarixchi Albert Hourani fikricha, sabablardan biri shu boʻlishi mumkin:„Islom aniqroq belgilandi yaʼni musulmonlar va musulmon boʻlmaganlar oʻrtasidagi chegara yanada yaqqollashdi. Musulmonlar endi musulmon boʻlmaganlarnikidan yaqqol farq qiladigan murakkab marosimlar, taʼlimotlar va qonunlar tizimida yashadilar. (. . .) Xristianlar, yahudiylar va zardushtiylarning mavqei aniqroq belgilangan va qaysidir maʼnoda pastroq edi. Ular „Ahli kitob“, yaʼni nozil kitobga ega boʻlganlar yoki „ahd ahli“ deb hisoblanar edilar, ular bilan himoya shartnomasi tuzilgan edi. Umuman olganda, ular dinga oʻtishga majburlanmaganlar, lekin ular cheklovlardan aziyat chekishgan. Ular maxsus soliq toʻlashdi; ular maʼlum ranglarni kiyishlari kerak emas edi; Musulmon ayollarga uylana olmadilar“.Ushbu qonunlarning aksariyati Qur’ondagi musulmon boʻlmaganlar (*[[Zimmiy|zimmiylar]]*) toʻgʻrisidagi asosiy qonunlarni ishlab chiqish boʻlib, unda musulmon boʻlmaganlar bilan toʻgʻri munosabatda boʻlish haqida koʻp maʼlumot berilmagan, lekin u prinsipial jihatdan „Ahli kitob“ dinini tan oladi (Yahudiylar, nasroniylar va baʼzan boshqalar ham).

Ira Lapidus „siyosiy va iqtisodiy manfaatlar, murakkab madaniyat va dinning oʻzaro bogʻliq shartlari“ ni ommaga jalb qiladi. U taʼkidladi:„Odamlar nega islomni qabul qiladilar, degan savol har doim kuchli tuygʻularni keltirib chiqargan. Yevropa olimlarining oldingi avlodlari islom dinini qabul qilish qilich uchida amalga oshirilgan va fath qilingan xalqlarga dinga qaytish yoki oʻlim tanlovi berilgan, deb hisoblashgan. Maʼlum boʻlishicha, zoʻrlik bilan dinni qabul qilish musulmon mamlakatlarida nomaʼlum boʻlsa-da, aslida kamdan-kam hollarda boʻlgan. Musulmon bosqinchilar odatda dinga oʻtishdan koʻra hukmronlik qilishni xohlardilar va Islomni qabul qilishlarning aksariyati ixtiyoriy edi. (. . .) Aksariyat hollarda oʻzgartirish uchun dunyoviy va maʼnaviy motivlar bir-biriga aralashib ketgan. Bundan tashqari, Islomni qabul qilish eski hayotdan butunlay yangi hayotga toʻliq burilish degani emas. Garchi bu yangi diniy eʼtiqodlarni qabul qilish va yangi diniy jamoaga aʼzo boʻlishni talab qilsa-da, dinga kelganlarning koʻpchiligi oʻzlari kelgan madaniyat va jamoalarga chuqur bogʻlanib qolishgan“.Uning taʼkidlashicha, natijani bugungi kunda musulmon jamiyatlarining xilma-xilligi, islomning turli koʻrinishlari va amaliyotlarida koʻrish mumkin.

Islom dini bilan bir qatorda arab tili, arab raqamlari va arab urf-odatlari butun imperiyaga tarqaldi. Hamma viloyatlarda boʻlmasa-da, koʻpchilikda hamjihatlik tuygʻusi kuchaydi va asta-sekin arab-islom aholisining ongini shakllantirdi. X asrning oxirlarida islom olami deb tan olingan narsa paydo boʻldi. Butun davr mobaynida, shuningdek, keyingi asrlarda forslar va arablar, sunniylar va shialar oʻrtasida boʻlinishlar sodir boʻldi va viloyatlardagi tartibsizliklar baʼzan mahalliy hukmdorlarga kuch berdi.

### Saljuqiylar va Usmonlilarning paydo boʻlishi (950—1450)
Islomning kengayishi turkiylarning Kichik Osiyo, Bolqon va Hindiston yarimorolini bosib olishlari ortidan davom etdi. Oldingi davr musulmonlar oʻlkasida ham dinga qaytish tezligining tezlashishini koʻrdi va istilolar ortidan yangi bosib olingan hududlarda musulmon boʻlmagan aholi sezilarli darajada saqlanib qoldi. Bu Sitsiliya amirligi (Italiya) va Al-Andalus (Ispaniya va Portugaliya) kabi musulmon dunyosi chegaralari qisqargan hududlardan farqli oʻlaroq, musulmon aholisi qisqa vaqt ichida quvgʻin qilingan yoki xristianlashtirishga majbur boʻlgan. Bu bosqichning soʻnggi davri moʻgʻullar istilosi (xususan, 1258-yilda Bagʻdod qamali) va dastlabki taʼqiblar davridan soʻng bu bosqinchilarning islomni qabul qilishlari bilan belgilandi.

### Usmonli imperiyasi (1299—1924)

Usmonlilar imperiyasi dastlab oʻz chegaralarini 1453-yilda Konstantinopolning zabt etilishiga qadar sharqda Safaviylar, shimolda Vizantiya imperiyasi va Oʻrta yer dengizidagi buyuk katolik kuchlari: Ispaniya, Muqaddas Rim imperiyasi va Oʻrta yer dengizining sharqiy koloniyalari bilan Venetsiya tomondan himoya qildi.

Usmonlilar saltanati 1922-yil 1-noyabrda, xalifalik esa 1924-yil 3-martda tugatildi.

### Zamonaviy
Islom savdo va migratsiya yoʻli bilan, ayniqsa Janubi-Sharqiy Osiyo, Amerika va Yevropada tarqalishda davom etdi.

## Mintaqa boʻyicha

### Arabiston
Makkada Muhammad nasroniy qabilalaridan bir necha marta elchixonalar qabul qilgani aytiladi.

### Katta Suriya
Marvoniy xalifalari oʻzlarining Vizantiya va sosoniylarning soʻnggi oʻtmishdoshlari singari turli diniy jamoalarni nominal ravishda boshqargan, ammo jamoalarning oʻzlari tomonidan tayinlangan yoki saylangan amaldorlariga koʻp ichki ishlarni boshqarishga ruxsat berganlar. Shunga qaramay, Marvoniylar arab boʻlmagan maʼmuriy xodimlarning yordamiga va maʼmuriy amaliyotlarga (masalan, hukumat idoralari toʻplami) ham bogʻliq edi. Fathlar sekinlashgani va jangchilarni yakkalab qoʻyish (*muqatilah*) zarurati kamayganligi sababli, arablarni garnizonda ushlab turish tobora qiyinlashdi. Umaviylar siyosatida hukmron boʻlgan qabilaviy aloqalar buzila boshlagach, arab boʻlmaganlarni arab qabilalariga mijoz sifatida bogʻlashning mazmuni susaydi. Bundan tashqari, ummatga qoʻshilish istagida boʻlgan musulmon boʻlmaganlar soni allaqachon bu jarayonning samarali ishlashi uchun juda koʻpayib borayotgan edi.

#### Falastin

Rashid xalifa Umar qoʻshinlari tomonidan Vizantiyaliklarga qarshi Quddusni qamal qilish (636—637) 636-yil noyabrda boshlangan. Toʻrt oy davomida qamal davom etdi. Oxir-oqibat, Quddus yunon pravoslav patriarxi Sophronius, etnik arab, Quddusni Umarga shaxsan topshirishga rozi boʻldi. Keyin Madinada boʻlgan xalifa bu shartlarga rozi boʻldi va 637-yilning bahorida taslim boʻlish toʻgʻrisidagi hujjatni imzolash uchun Quddusga yoʻl oldi.

Sophronius, shuningdek, Umar bilan „Umarning Kafolati“ deb nomlanuvchi shartnomani ham muzokara qildi, unda jizya evaziga nasroniylarga diniy erkinlik berilishi mumkin, yaʼni fath qilingan gʻayrimusulmonlar tomonidan toʻlanadigan soliq. Musulmonlar hukmronligi ostida, bu davrda Quddusning yahudiy va nasroniy aholisi musulmon boʻlmagan dindorlarga nisbatan odatiy bagʻrikenglikdan bahramand boʻlishdi.

Taslim boʻlishni qabul qilib, Umar Sophronius bilan Quddusga kirdi va „patriarx bilan uning diniy qadimiyligi haqida xushmuomalalik bilan suhbatlashdi“. Namoz vaqti kelganida, Umar Anastasis cherkovida edi, lekin kelajakda musulmonlar buni bahona qilib, shartnomani buzish va cherkovni musodara qilish uchun ishlatmasliklari uchun u yerda namoz oʻqishdan bosh tortdi. Umar masjidi, Muqaddas qabr cherkovi eshiklari qarshisida, baland minorali, u namoz oʻqish uchun nafaqaga chiqqan joy sifatida tanilgan.

Yepiskop Arkulf, uning VII asrda Muqaddas zaminga qilgan ziyorati haqida rohib Adamnan tomonidan yozilgan *De locis sanctis*, musulmonlar hukmronligining birinchi davridagi Falastindagi nasroniylarning qulay yashash sharoitlarini tasvirlab bergan. Damashq xalifalari (661—750) oʻzlarining nasroniy fuqarolari bilan umumiy munosabatda boʻlgan bagʻrikeng shahzodalar edi. Damashqlik Yuhanno kabi koʻplab masihiylar oʻz saroyida muhim lavozimlarni egallagan. Bagʻdoddagi Abbosiy xalifalari (753—1242) Suriyani boshqargan ekan, nasroniylarga ham bagʻrikenglik bilan qarashgan. Horun Abu Jaʼfar (786—809) Muqaddas qabr cherkovining kalitlarini Buyuk Karlga yubordi, u ziyoratgoh yaqinida lotin ziyoratchilari uchun hospis qurdi.

Raqib sulolalar va inqiloblar oxir-oqibat musulmon dunyosining parchalanishiga olib keldi. IX asrda Falastin poytaxti Qohira boʻlgan Fotimiylar xalifaligi tomonidan bosib olindi. Fotimiylarning turli dushmanlari qarshi hujumga oʻtgani sababli Falastin yana jang maydoniga aylandi. Shu bilan birga, vizantiyaliklar yoʻqolgan hududlarini, jumladan Quddusni qaytarib olishga harakat qilishda davom etdilar. Quddusdagi vizantiyaliklar tarafida boʻlgan nasroniylar hukmron shia musulmonlari tomonidan davlatga xiyonat qilgani uchun oʻlimga mahkum etilgan. 969-yilda Quddus Patriarxi Ioann VII Vizantiyaliklar bilan xoin yozishmalari uchun oʻlimga mahkum etildi.

Quddusning musulmonlar uchun ahamiyati oshgani va ziyoratgohlarning ortishi bilan boshqa dinlarga nisbatan bagʻrikenglik pasayib ketdi. Xristianlar taʼqib qilindi va cherkovlar vayron qilindi. Oltinchi Fotimiy xalifasi al-Hakim bi-Amr Alloh, 996—1021, oʻzining eng gʻayratli shia izdoshlari tomonidan „Xudo zohir boʻlgan“ deb hisoblangan, hozir darziylar nomi bilan tanilgan, 1009-yilda Muqaddas qabrni vayron qilgan. Bu kuchli provokatsiya Birinchi salib yurishiga olib kelgan gʻazab alangasini yoqishga yordam berdi. Keyinchalik sulolani Ayyubiylar sulolasidan Salohuddin egalladi.

### Afrika

#### Shimoliy Afrika

Misrda Islomni qabul qilish dastlab Mesopotamiya yoki Xuroson kabi boshqa hududlarga qaraganda ancha sekinroq kechdi, musulmonlar XIV asrgacha koʻpchilikka aylangan deb oʻylamagan. Dastlabki bosqinda gʻalaba qozongan musulmonlar Iskandariyadagi nasroniy jamiyatiga diniy erkinlik berishdi va iskandariyaliklar tezda surgun qilingan monofizit patriarxini faqat bosqinchilarning soʻnggi siyosiy hokimiyatiga boʻysunish uchun ularni boshqarish uchun esladilar. Shu tarzda shahar arab musulmonlari hukmronligi ostida Vizantiyanikidan koʻra koʻproq maʼqulroq va bagʻrikengroq diniy jamoa sifatida saqlanib qoldi.

Vizantiya hukmronligi 647—648 yillarda Tunisga va 682-yilda Marokashga bostirib kirgan arablar tomonidan islom qudratini kengaytirish harakatida tugatildi. 670-yilda arab sarkardasi va bosqinchisi Uqba Ibn Nafiy Qayravon shahrini (Tunisda) va uning Uqba masjidi sifatida ham tanilgan Ulugʻ masjidini tashkil qildi; Uqba masjidi gʻarbiy islom dunyosidagi barcha masjidlarning ajdodi hisoblanadi. Berber qoʻshinlari arablar tomonidan 711-yilda boshlangan Ispaniyani bosib olishda keng qoʻllangan.

Hech bir oldingi bosqinchi berberlarni assimilyatsiya qilishga urinmagan, ammo arablar ularni tezda oʻzgartirib, keyingi fathlarda yordam soʻrashgan. Ularning yordamisiz, masalan, Andalusiya hech qachon islom davlatiga qoʻshilib boʻlmasdi. Dastlab, faqat qirgʻoqqa yaqinroq boʻlgan berberlar qatnashgan, ammo XI asrga kelib musulmonlar Sahroi Kabirga tarqala boshlagan.

Anʼanaviy tarixiy nuqtai nazarga koʻra, Shimoliy Afrikani Islom Umaviy xalifaligi tomonidan bosib olinishi miloddan avvalgi 647—709-yillar Afrikadagi katoliklikni bir necha asrlar davomida amalda tugatdi.

Hukmronligi davrida Umar II, Afrikaning oʻsha paytdagi hokimi, Ismoil ibn Abdulloh, uning adolatli maʼmuriyati tomonidan Berberlarni Islomga kiritganligi aytilgan va boshqa dastlabki taniqli missionerlar orasida Abdulloh ibn Yasin minglab berberlarning Islomni qabul qilishiga sabab boʻlgan harakatni boshlagan.

#### Afrika

Somali qirgʻogʻi va Arabiston yarim oroli aholisi oʻrtasidagi tijorat va intellektual aloqalar tarixi Somali xalqining Muhammad bilan aloqasini tushuntirishga yordam berishi mumkin. Ilk musulmonlar hozirgi Efiopiyadagi Aksumiylar imperatori saroyida Qurayshdan himoya izlash uchun Somalining zamonaviy shimolidagi Zeyla port shahriga qochib ketishgan. Himoyaga ega boʻlgan musulmonlarning baʼzilari oʻsha paytda dinni targʻib qilish uchun Horn mintaqasining bir qancha joylariga joylashganligi aytiladi. VII asrda musulmonlarning Quraysh ustidan qozongan gʻalabasi mahalliy savdogarlar va dengizchilarga katta taʼsir koʻrsatdi, chunki ularning Arabistondagi savdo sheriklari oʻshanda islomni qabul qilganlar va Oʻrta yer dengizi va Qizil dengizdagi asosiy savdo yoʻllari musulmon xalifalari taʼsiri ostida qolgan edi. Savdo orqali Islom qirgʻoq shaharlarida Somali aholisi orasida tarqaldi. Arabiston yarim orolidagi beqarorlik dastlabki musulmon oilalarining Somali dengiz qirgʻogʻiga koʻchib oʻtishini koʻrsatdi. Bu urugʻlar katalizator boʻlib, dinni Horn mintaqasining katta qismiga yoʻnaltirdi.

#### Sharqiy Afrika

Afrikaning sharqiy qirgʻogʻida, arab dengizchilari koʻp yillar davomida asosan qullar savdosi bilan shugʻullangan, arablar IX—X asrlarda dengizdagi orollarda, ayniqsa Zanzibarda doimiy koloniyalarga asos solgan. U yerdan Afrikaning ichki qismiga boradigan arab savdo yoʻllari islomni sekin qabul qilishga yordam berdi.

X asrga kelib Kilva sultonligiga Ali ibn al-Hasan Sheroziy (Forsda Sheroz hukmdorining yetti oʻgʻlidan biri) asos solgan. Otasi vafot etgach, Ali akalari tomonidan merosdan haydab chiqarildi. Uning vorislari Suahili sohilidagi eng qudratli sultonlikni boshqarar edi, uning kengayishi choʻqqisida Kilva sultonligi janubdagi Inhambanedan shimolda Malindigacha choʻzilgan. XIII asr musulmon sayyohi Ibn Battuta Kilva Kisivaniyning buyuk masjidi marjon toshdan (dunyoda yagona) boʻlganini taʼkidlagan.

XX asrda islom Afrikada tugʻilish va dinni qabul qilish orqali oʻsdi. Afrikadagi musulmonlar soni 1900-yildagi 34,5 milliondan 2000-yilda 315 millionga oʻsdi, bu Afrika umumiy aholisining taxminan 20% dan 40% gacha miqdorini tashkil qiladi. Biroq, xuddi shu davrda Afrikada nasroniylar soni ham oʻsib, 1900-yildagi 8,7 milliondan 2000-yilda 346 millionga yetdi va bu qitʼadagi islomning oʻsish sur’atlaridan ham, umumiy aholi sonidan ham oshib ketdi.

#### Gʻarbiy Afrika

Afrikada Islomning tarqalishi VII—IX asrlarda boshlangan va dastlab Umaviylar sulolasi davrida Shimoliy Afrikaga olib kelingan. Shimoliy va Gʻarbiy Afrikadagi keng savdo tarmoqlari Islom dastlab savdogarlar sinfi orqali tinch yoʻl bilan tarqaladigan vositani yaratdi. Umumiy dinni va umumiy transliteralizatsiyani baham koʻrish orqali savdogarlar bir-biriga ishonishga va shuning uchun sarmoya kiritishga koʻproq tayyor ekanliklarini koʻrsatdilar. Bundan tashqari, XIX asrga kelib, Usmondan Fodio boshchiligidagi Nigeriyada joylashgan Sokoto xalifaligi islomni yoyish uchun katta kuch sarfladi.

### Fors va Kavkaz

Qodisiya jangi kabi muhim janglar oldidan Hamradagi Sosoniylar qoʻshinining *boʻlinishi* kabi holatlar boʻlgan boʻlsa-da, arab qoʻshinlari asta-sekin garnizonlangan shaharlarda konvertatsiya eng tez sodir boʻlgan va bu zardushtiylikning qishloq joylari bilan bogʻlanishiga olib kelgan. Hali Umaviylar davrining oxirida musulmon jamoasi mintaqada koʻpchilikni tashkil etmasdi.

VII asrda musulmonlarning Forsni bosib olishi orqali islom Shimoliy Kavkazgacha tarqaldi, uning qismlari (ayniqsa Dogʻiston) sosoniylar davlati tarkibiga kirdi. Kelgusi asrlarda Kavkazning nisbatan katta qismi musulmon boʻldi, uning katta qismi esa asrlar davomida butparastlik (Cherkes *Habze* kabi butparastlik tarmoqlari), shuningdek nasroniylik (xususan, Armaniston va Gruziya) boʻlib qolaverdi. XVI asrga kelib, hozirgi Eron va Ozarbayjon aholisining koʻpchiligi Safaviylarning diniy oʻzgartirish siyosati tufayli islomning shialik yoʻnalishini qabul qilgan edi.

Islom dinini sanoat va hunarmandlik lavozimlarida ishlagan zardushtiylar osongina qabul qilishgan, chunki zardushtiylik aqidalariga koʻra, olovni harom qilish bilan bogʻliq kasblar ularni harom qilgan. Bundan tashqari, musulmon missionerlari zardushtiylarga islom aqidalarini tushuntirishda qiyinchilikka duch kelmadilar, chunki dinlar oʻrtasida oʻxshashliklar koʻp edi. Thomas Walker Arnoldning soʻzlariga koʻra, forsiylar uchun u Axura Mazda va Ahriman bilan Alloh va Iblis nomlari ostida uchrashgan. Baʼzida musulmon yetakchilari oʻz diniga kirganlarni gʻalaba qozonish uchun pul vaʼdalari bilan musulmonlar namoziga qatnashishni ragʻbatlantirdilar va Qurʼon hammaga tushunarli boʻlishi uchun arab tilida emas, balki fors tilida oʻqilishiga ruxsat berdilar.
### Markaziy Osiyo

Afgʻonistonning bir qancha aholisi Umaviylarning missionerlik saʼy-harakatlari, xususan Hishom ibn Abdulmalik va Umar ibn Abdulazizlar davrida Islomni qabul qildi. Keyinchalik, IX asrdan boshlab, ildizlari zardushtiy teokratik zodagonlikdan kelib chiqqan Somoniylar sunniy islom va islom-fors madaniyatini Markaziy Osiyoning yuragiga chuqurroq targʻib qildilar. Oʻz hududlaridagi aholi, xususan, hozirgi Qozogʻiston hududidagi Tarazda sezilarli darajada Islomni qattiq qabul qila boshladilar. Qur’onning fors tiliga birinchi toʻliq tarjima qilinishi IX asrda Somoniylar davrida sodir boʻlgan. Tarixchilarning qayd etishicha, Somoniy hukmdorlarining gʻayratli missionerlik faoliyati tufayli 30 000 ga yaqin turklar islom diniga eʼtiqod qilish uchun kelgan, keyinroq Gʻaznaviylar davrida esa 55 000 dan ortiq aholi hanafiy mazhabiga oʻtgan. Safforiylar va Somoniylar hukmronligidan keyin Gʻaznaviylar XI asrda Hindiston yarimorolini bosib olishi ortidan islom va Temuriy Uygʻonish davri madaniyatini yanada kengaytirib, Bengalgacha yetib borgan kuchli Gʻuriylar va Temuriylar paydo boʻldi.

### Turkiya
Asosiy maqolalar: Arab-Vizantiya urushlari, Vizantiya-Saljuqiy urushlari, Vizantiya-Usmonli urushlari.

### Hindiston yarimoroli

Islom taʼsiri birinchi marta Hindiston yarimorolida VII asr boshlarida arab savdogarlarining paydo boʻlishi bilan sezila boshlandi. Arab savdogarlari Arabistonda Islom paydo boʻlishidan oldin ham ular bilan Janubi-Sharqiy Osiyo portlari oʻrtasidagi bogʻlovchi boʻlgan Malabar mintaqasiga tashrif buyurishgan. Tarixchilar Elliot va Douson oʻzlarining *"Hindiston tarixi" kitobida oʻz tarixchilari tomonidan aytilganiga* koʻra, musulmon sayohatchilarni olib ketayotgan birinchi kema Hindiston qirgʻogʻida 630-yilda paydo boʻlgan. Birinchi hind masjidi 629-yilda qurilgan deb taxmin qilinadi.

Bengalda arab savdogarlari Chittagong portini topishga yordam berishdi. Ilk soʻfiy missionerlari VIII asrdayoq mintaqaga joylashdilar.

Arab savdogarlari va savdogarlari yangi dinning tashuvchisiga aylandilar va ular qayerga borsalar ham uni targʻib qildilar. Biroq, keyingi ming yilliklar davomida Hindiston yarimorolidagi musulmonlar istilosining keyingi kengayishi mintaqada islomni oʻrnatdi.

Bular ichida islomning chet el tazyiqlari sifatidagi tushunchasi va hinduizm qarshilik koʻrsatgan mahalliy aholining tabiiy sharti boʻlib, Hindiston yarimorolini islomlashtirish loyihasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi, Hindistondagi boʻlinish va kommunalizm siyosati bilan juda aralashib ketgan. Hindiston yarimorolida islomni qabul qilish qanday sodir boʻlgani haqida jiddiy bahs-munozaralar mavjud. Bular odatda quyidagi tafakkur maktablari bilan ifodalanadi:

# Konvertatsiya, dastlab zoʻravonlik, tahdid yoki shaxsga nisbatan boshqa bosim orqali kombinatsiya;
# Hukmron musulmon sivilizatsiyasi va umuman global siyosat sohasiga uzoq vaqt davomida tarqalish va integratsiyalashuvning ijtimoiy-madaniy jarayoni sifatida;
# Tegishli nuqtai nazar shundan iboratki, dinga qaytishlar pragmatizm va homiylikning diniy boʻlmagan sabablari, masalan, musulmon hukmron elitasi orasidagi ijtimoiy harakatchanlik yoki soliqlardan ozod qilish uchun sodir boʻlgan;
# Bu kombinatsiya boʻlib, dastlab bosim ostida qilingan;
# Musulmonlarning asosiy qismi Eron togʻligidan kelgan muhojirlar yoki arablarning avlodlari ekanligi.

Musulmon missionerlari Hindistonda Islomning tarqalishida muhim rol oʻynagan, baʼzi missionerlar hatto savdogar yoki savdogar rolini oʻz zimmalariga olishgan. Masalan, IX asrda ismoiliylar turli xil niqoblar ostida, koʻpincha savdogar, soʻfiy va savdogar sifatida Osiyo boʻylab har tarafga missionerlar joʻnatgan. Ismoiliylarga potentsial dinga qaytishni oʻz tillarida gapirish buyurilgan. Baʼzi ismoiliy missionerlari Hindistonga sayohat qilib, oʻz dinlarini hindular uchun maqbul qilish uchun harakat qilishdi. Ibn Batutaning soʻzlariga koʻra, Xaljilar dinga kirgan kishini Sultonga taqdim etishni odat qilib, Islom dinini qabul qilishga undashgan. Dehli sultonligi Ixtiyoruddin Baxtiyor Xiljining Bengaliya ustidan nazorati davrida Hindistondagi musulmon missionerlar Islomni qabul qilganlar soni boʻyicha eng katta muvaffaqiyatga erishdilar.

Temur va Chingizxonning bevosita avlodi Bobur tomonidan asos solingan Boburiylar imperiyasi deyarli butun Janubiy Osiyoni zabt eta oldi. Imperator Akbar hukmronligi davrida diniy bagʻrikenglik kuzatilgan boʻlsa-da, imperator Avrangzeb hukmronligi davrida islom shariati toʻliq oʻrnatilgani va fatvolar toʻplash orqali jizya (musulmon boʻlmaganlar uchun maxsus soliq) qayta joriy etilganiga guvoh boʻldi. VIII asr boshlarida asta-sekin tanazzulga yuz tutgan Boburiylar Afshorlar hukmdori Nodir Shoh tomonidan bosib olindi. Boburiylarning tanazzulga uchrashi Maratha imperiyasi, Sikx imperiyasi, Mysore qirolligi, Bengaliya Navablari va Murshidobod va Haydarobod Nizomlariga Hindiston yarimorolining yirik hududlarini nazorat qilish imkoniyatini berdi. Oxir-oqibat, koʻplab urushlar kuchini yoʻqotgandan soʻng, Boburiylar sulolasi Bengaliyadagi Shia Navob, Avad Navab, Haydarobod Nizomi va Maysor qirolligi kabi kichikroq kuchlarga boʻlinib ketdi, bu esa Hindiston yarimorolida Osiyoning asosiy iqtisodiy va harbiy kuchiga aylandi.

### Janubi-Sharqiy Osiyo

Indoneziya jamoalari orasida Islom paydo boʻlishidan oldin ham, musulmon dengizchilar va savdogarlar zamonaviy Indoneziya qirgʻoqlariga tez-tez tashrif buyurishgan, bu ilk dengizchilar va savdogarlarning aksariyati Abbosiylar xalifaligining yangi tashkil etilgan Basra va Debal portlaridan kelishgan. Mintaqada orangutanlar, karkidonlar kabi hayvonlar va chinnigullar, muskat yongʻogʻi, galangal va hindiston yongʻogʻi kabi qimmatbaho ziravorlar savdosi mavjud.

Islom Janubi-Sharqiy Osiyoga dastlab musulmon savdogarlari yoʻlida Osiyo va Uzoq Sharq oʻrtasidagi asosiy savdo yoʻli boʻylab kirib kelgan, soʻngra soʻfiylar buyruqlari bilan yanada kengayib, oxir-oqibat oʻzgargan hukmdorlar va ularning jamoalari hududlarini kengaytirish orqali mustahkamlangan. Birinchi jamoalar Shimoliy Sumatrada (Achex) paydo boʻlgan va Malakka mintaqadagi savdo yoʻllari boʻylab tarqaladigan Islomning qal’asi boʻlib qolgan. Bu mintaqaga Islom birinchi marta qachon kelgani haqida aniq maʼlumot yoʻq, birinchi musulmon qabr toshini belgilash 1082-yilga toʻgʻri keladi.

1380-yilda soʻfiy buyruqlari islomni bu yerdan Mindanaoga olib bordi. Yava mintaqaning asosiy qirolligi — hindu sulolasi tomonidan boshqariladigan Majapahit imperiyasining qarorgohi edi. Mintaqada boshqa musulmon dunyosi bilan savdo-sotiq oʻsib borar ekan, hatto imperiyalarning siyosiy qudrati pasayganida ham islom taʼsiri saroyga tarqaldi va shu sababli Roja Kertavijaya 1475-yilda soʻfiy Shayx Rahmat qoʻlida dinni qabul qilgan paytda, musulmon xarakteridagi saltanat allaqachon hukmron edi. Vetnamda, Cham xalqi Kelantandan kelgan savdogarlar va missionerlar bilan aloqa qilish tufayli prozelitizatsiya qilindi.

Mintaqadagi hukmron sinf oʻzgarishining yana bir harakatlantiruvchi kuchi mintaqadagi musulmon jamoalari orasida hukmron sulolalarning nikoh orqali bunday qarindoshlik rishtalarini oʻrnatishga urinishlari haqidagi tushuncha edi. Mustamlakachi davlatlar va ularning missionerlari XVII asrga kelganida Yangi Gvineyagacha boʻlgan hududda animistik ozchiliklar boʻlgan musulmonlar koʻp edi.

### Sharqiy Hindistondagi sultonliklarning bayroqlari

Fayl:Flag of the Sultanate of Banten.svg|Banten sultonligi
Fayl:Flag of Cirebon Sultanate.jpg|Cirebon sultonligi
Fayl:Yogyakarta Sultanate Hamengkubhuwono X Emblem.svg|Yogyakarta sultonligi
Fayl:Flag of the Sultanate of Mataram.svg|Mataram sultonligi
Fayl:Late 19th Century Flag of Sulu.svg|Sulu
Fayl:Minangkabau royal seal.jpg|Minangkabau
Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Familiewapen van de Sultan van Deli TMnr 6251-1.jpg|Deli


### Ichki Osiyo va Sharqiy Yevropa

Mintaqani islomlashtirishning zamonaviy tarixi, toʻgʻrirogʻi, ongli ravishda islomga mansublik — Oltin Oʻrdaga asos solgan Chingizxon oʻgʻli Joʻji ulusi (1240—1502) hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. Qozoqlar, oʻzbeklar va Rossiya Federatsiyasining ayrim musulmon aholisi oʻzlarining islomiy ildizlarini Oltin Oʻrda bilan bogʻlaydilar va Berkaxon islomni rasman qabul qilgan birinchi moʻgʻul monarxi boʻlgan va hatto oʻz qarindoshi Hulokuxonga qarshilik koʻrsatgan. Quddus Ayn Jolut jangida (1263), faqat moʻgʻullar *ommaviy ravishda* Islom dinini qabul qilganda oʻzgarish muhim boʻldi, bir asr oʻtib Oʻzbekxon (1282—1341 yillarda yashagan) — xabarlarga koʻra, soʻfiy avliyo Baba Tuklesning qoʻlida dinini qabul qildi.

Moʻgʻul qabilalarining bir qismi islomlashtirildi. Hulokuxon boshchiligidagi moʻgʻullarning Oʻrta Osiyoga shafqatsiz bosqinidan soʻng va Bagʻdod jangidan soʻng (1258) moʻgʻullar hukmronligi Osiyodagi deyarli barcha musulmon yerlarini qamrab oldi. Moʻgʻullar xalifalikni vayron qildilar va islomni taʼqib qilib, uning oʻrniga buddizmni rasmiy davlat dini sifatida kiritdilar. Biroq 1295-yilda Hulokuiylarning yangi xoni Gʻozonxon islom dinini qabul qildi va yigirma yil oʻtgach, Oʻzbek xon boshchiligidagi Oltin Oʻrda (1313—1341-yillarda hukmronlik qilgan) unga ergashdi. Moʻgʻullar diniy va madaniy jihatdan bosib olingan; bu yutilish moʻgʻul-islom sintezining yangi davrini boshlab berdi va islomning Markaziy Osiyo va Hindiston yarimorolida yanada tarqalishini shakllantirdi.

1330-yillarda Chigʻatoy xonligining (Oʻrta Osiyodagi) moʻgʻul hukmdori islomni qabul qildi va bu oʻz saltanatining sharqiy qismida (Moʻgʻuliston deb ataladi) isyon koʻtardi. Biroq, keyingi uch asr davomida Qozoq choʻli va Shinjonning buddist, shomanistik va nasroniy turkiy va moʻgʻul koʻchmanchilari ham Pomirning sharqiy va gʻarbidagi raqobatdosh soʻfiylik tariqatlari qoʻlida oʻzgarib ketishdi.

Moʻgʻullarning Xitoyni bosib olishida oʻrta osiyolik musulmonlar katta rol oʻynagan. Janubi-gʻarbiy Xitoyga moʻgʻullar bosqinida qatnashgan saroy amaldori va turkiy asli general Sayyid Ajjal Shamsiddin Umar 1274-yilda Yunnan gubernatori boʻldi. Mintaqada XIII asrning oxirlarida Pantaylar degan alohida musulmon jamoasi tashkil etilgan.

### Ispaniya/Al-Andalus

Pireney yarim orolidagi arab va islom hukmronligi tarixi, ehtimol, Yevropa tarixining eng koʻp oʻrganilgan davrlaridan biridir. Arablar istilosidan keyin bir necha asrlar davomida Iberiyada arablar hukmronligi toʻgʻrisidagi Yevropa hisoblari salbiy edi. Yevropa nuqtai nazari protestant islohoti bilan oʻzgara boshladi, buning natijasida Ispaniyadagi islom hukmronligi davri „oltin asr“ (asosan 1500-yildan keyin Ispaniyaning jangari Rim-katolikligiga qarshi munosabati) sifatida yangi taʼriflar paydo boʻldi.

630-yildan keyin arablarning kengayish toʻlqini Shimoliy Afrika orqali hozirgi Marokashdagi Seutagacha oʻtdi. Ularning kelishi Pireney yarim orolida yetti asrlik Rim hukmronligidan keyin mintaqani egallab olgan german vestgotlar tomonidan tashkil etilgan uch asrlik qirollikning siyosiy zaiflik davriga toʻgʻri keldi. Fursatdan foydalanib, arablar boshchiligidagi (lekin asosan berberlar) armiya 711-yilda bostirib kirdi va 720-yilga kelib yarimorolning janubiy va markaziy hududlarini bosib oldi. Arab ekspansiyasi togʻlar ustidan Fransiyaning janubiga oʻtib ketdi va qisqa vaqt ichida arablar eski Vestgot viloyati Septimaniyani (markazi hozirgi Narbonnada joylashgan) nazorat qildilar. Arab xalifaligi Sharl Martel (Frank saroy meri) tomonidan Puatyeda ortga surildi va 801-yilda Buyuk Karl Ispaniya yurishini (Barselonadan hozirgi Navarragacha choʻzilgan) oʻrnatgunga qadar nasroniy qoʻshinlari togʻlar ustidan janubga qarab yurishni boshladilar.

Musulmon Ispaniya tarixidagi eng muhim voqea 750-yilda Arab xalifaligida sulola oʻzgarishi boʻldi, oʻshanda Umaviy shahzoda Damashqda oilasining qirgʻin qilinishidan qochib, Ispaniyaning Kordova shahriga qochishga majbur boʻldi va bu hududda yangi islom davlatini yaratdi. Bu ispan musulmon jamiyatining boshlanishi boʻlib, u yerda katta nasroniy va yahudiy aholi musulmonlarning ortib borayotgan foizi bilan bir xil boʻlgan. Bu davrda oilalari islomni qabul qilgan vestgot boshliqlari va Rim graflarining avlodlari haqida koʻplab hikoyalar mavjud. Dastlabki kichik musulmon elitasi diniy qabul qilganlar bilan oʻsishda davom etdi va bir nechta istisnolardan tashqari, Islomiy Ispaniyadagi hukmdorlar xristianlar va yahudiylarga Qur’onda koʻrsatilgan oʻz dinlariga eʼtiqod qilish huquqini berdilar, garchi musulmon boʻlmaganlar siyosiy va soliqqa oid tengsizliklardan aziyat chekishgan. Buning aniq natijasi Ispaniyaning musulmonlar hukmronligi eng uzoq davom etgan hududlarida mahalliy aholining assimilyatsiya qilinishi tufayli asosan arab tilida soʻzlashuvchi jamiyatning yaratilishi boʻldi, bu jarayon koʻp yillar oʻtib millionlab odamlarning assimilyatsiyasiga oʻxshash jarayon edi. Vestgotlar va ispan-rim avlodlari yarim orolning shimolida, Asturiya/Leon, Navarra va Aragon qirolliklarida toʻplanib, Kovadongadagi nasroniy qoʻshinlarining gʻalabasi bilan boshlangan „Reconquista“ deb nomlanuvchi uzoq yurish boshladilar. Harbiy yurishlar toʻxtovsiz davom etdi. 1085-yilda Kastiliyadan Alfonso VI Toledoni qaytarib oldi. 1212-yilda Las Navas de Tolosadagi hal qiluvchi jang yarim orolning asosiy qismini xristian qirolliklari uchun qaytarib olishni anglatardi. 1238-yilda Aragonlik James I Valensiyani egallab oldi. 1236-yilda qadimgi Rim shahri Kordova Kastiliya hukmdori Ferdinand III tomonidan, 1248-yilda esa Sevilya shahri qaytadan bosib olindi. Oʻrta asrlarning mashhur „Cantar de Mio Cid“ dostonida bu qahramonning „Reconquista“ davridagi hayoti va ishlari haqida hikoya qilinadi.

Markazi Kordovada joylashgan islomiy davlat koʻplab mayda qirolliklarga (taifalar deb ataladigan) boʻlinib ketdi. Musulmon Ispaniya parchalanib ketayotgan bir paytda, xristian qirolliklari kattalashib, kuchayib bordi va kuchlar muvozanati „Taifa“ qirolliklariga qarshi oʻzgardi. Janubdagi soʻnggi musulmon shohligi Granada nihoyat 1492-yilda Kastiliya qirolichasi Izabella va Aragonlik Ferdinand tomonidan egallab olingan. 1499-yilda qolgan musulmon aholiga dinni qabul qilish yoki tark etish buyurildi (shu bilan birga yahudiylar quvib chiqarildi). Ketishga imkoni boʻlmagan kambagʻal musulmonlar (moriskolar) katolik nasroniyligini qabul qilishdi va oʻzlarining musulmon urf-odatlarini yashirishdi.

### Immigratsiya
1960-yillardan beri koʻplab musulmonlar Gʻarbiy Yevropaga koʻchib kelgan. Ular muhojirlar, mehmon ishchilar, boshpana izlovchilar yoki oilalarni birlashtirishning bir qismi sifatida kelishgan. Natijada Yevropada musulmonlar soni muttasil ortib bordi.

2011-yil yanvar oyida chop etilgan Pew Forum tadqiqotida Yevropa aholisidagi musulmonlar ulushi 2010-yildagi 6 foizdan 2030-yilda 8 foizga koʻtarilishi prognoz qilingan.

## Yana qarang

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Astren, Fred. *„Karaite Judaism and Historical Understanding“*, 2004-yil ().
* Berkey, Jonathan. „*The Formation of Islam*“, Kembrij universiteti nashriyoti, 2003-yil ().
* Devin De Weese, Devin A. *„Islamization and Native Religion in the Golden Horde“*, Penn State universiteti nashriyoti, 1994-yil ().
* Eaton, Richard M. „*The Rise of Islam and the Bengal Frontier“, 1204—1760* . Berkley: Kaliforniya universiteti nashriyoti, 1993-yil. Onlayn versiya oxirgi marta 1948-yil 1-mayda ochilgan
* Goddard, Hugh Goddard. *„Christians and Muslims: from double standards to mutual understanding“*, Routledge, Buyuk Britaniya, 1995-yil ().
* Hourani, Albert, 2002, „*A History of the Arab Peoples“*, Faber & Faber ().
* Kayadibi, Saim. „Ottoman Connections to the Malay World: Islam, Law and Society“, Kuala Lumpur: Boshqa matbuot, 2011-yil ().
* Lapidus, Ira M. 2002, „*A History of Islamic Societies“*. Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti.
* Savage, Timothy M. „Europe and Islam: Crescent Waxing, Cultures Clashing“ , *The Washington Quarterly*, 2004-yil yozi.
* Shuon, Frithjof, „*Understanding* *Islam“*, World Wisdom Books, 2013-yil.
* Sibers, Tobin. „*Religion and the Authority of the Past*“, Michigan universiteti matbuoti, 1993-yil ().
* Suares de Azevedo, Mateus. „*Men of a Single Book: Fundamentalism in Islam and Christianity“*, World Wisdom Books, 2011-yil.
* Stoddart, William, „*What does Islam mean in today’s world?“*, World Wisdom Books, 2011-yil.
* Stoller, Paul. „*Money Has No Smell: The Africanization of New York City“,* Chikago Press universiteti, 2001-yil ().
* Van der Veer, Piter. *„Religious Nationalism: Hindus and Muslims in India“*, Kaliforniya universiteti nashriyoti, 1994-yil ().