open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Termizshohlar saroyi

**Termizshohlar saroyi** — Termiz hukmdorlarining qarorgohi. 11 — 12-asr meʼmorligining diqqatga sazovor namunalaridan. 1926—28, 1936— 37 yillarda qazib oʻrganilgan. Saroy majmuasi katta hududni ishgʻol etib, toʻgʻri toʻrtburchak tarhsa qurilgan. Saroyning bosh tarzida peshtoq boʻlib, keng hovli oʻrtasida hovuz (8,5x8,5 m, unga sopol quvurlardan suv keltirilgan), mehmonxona (katta zal va daxlizli), zal oldida 4 ta murabba ustunli ayvon bor. Qazish paytida ganch panjara, rangdor oyna, ganchga boʻyab ishlangan tasvir qoldiklari topilgan. Saroy bir necha marta taʼmir etilgan. 12-asrda zal interyeri ganch oʻymakorligi bilan bezatilgan, devorlarga afsonaviy maxluklarning tasvirlari ishlangan. 1220 yilda Termizni Chingizxon qoʻshinlari qamal qilgan, qattiq qarshilik koʻrsatilgani uchun saroy boshqa koʻpgina binolar qatori vayron qilingan, xarobalar saqlanmagan.
Termitlar

**Termitlar**, qir chumolilar, oq chumolilar () — hasharotlarning bir turkumi. 2600 turi maʼlum. Asosan, tropik va subtropik mamlakatlarda tarqalgan. Chumolilarga oʻxshab (bir necha yuzdan milliongacha individi birga) jamoa boʻlib uya (in)larda yashaydi. Jamoada ona, ota, ishchi va qoʻriqchi individlar bor. Ona termitlar (tanasi 140&nbsp;mm cha; boshqalarniki 2–20&nbsp;mm) 10 yilgacha yashab, umr boʻyi (115 mln.gacha) tuxum qoʻyadi. Maʼlum davrlarda uzun, teng qanoatli erkak va urgʻochi termitlar (keyinchalik kanotini tashlab yuboradi; fasetkali koʻzlari bor. Boshqalarida koʻz rivojlanmagan yoki yoʻq) paydo boʻlib turadi. Bular yangi koloniya asoschilaridir. Koʻpchilikni qanotsiz ishchi termitlar (asosan, urgochisi) tashkil qiladi. Ular uya qurish, oilaning boshqa aʼzolarini ovqatlantirish vazifasini bajaradi. Uyasini yer ustiga (15 m balandlikda, aylanasi 20–30 m) yoki tagiga, shuningdek, daraxtlarga yasashi mumkin. Oʻsimlikning yogʻoch qismi bilan ovqatlanadi. Ular ichagida yogoch kletchatkasini hazm qila oladigan ferment ajratuvchi xivchinlilar simbioz yashaydi. Qoʻriqchilarning bosh kismi jagʻlari juda rivojlangan boʻlib, uyaga begona hasharotlarni kiritmaydi. 8 turi, jumladan, Oʻrta Osiyoda turkiston termiti uchraydi. Termitlar inshootlarning yogʻoch qismini buzadi, tropik mamlakatlarda esa ekinlarga ham zarar keltiradi.

TERMO... (yun. therme — issiq, harorat) — qoʻshma soʻz boʻlagi. Issiklikka oidlikni bildiradi (mas., termometr, termodinamika).

 

termitlar oilasi 1ta urg'ochi va 1 erkak termitlar hamda bir necha miliongacha ishchi va qo'riqchilardan iborat ona termit juda yirik
Termodinamik muvozanat

**Termodinamik muvozanat** - termodinamik tizim holati; bunda tizimni tavsiflovchi barcha parametrlar aniq qiymatlarga ega boʻlib, bu qiymatlar tashqi muhit oʻzgarmasa, istagancha vaqt davomida oʻzgarmay qolaveradi. Termodinamik muvozanat holatiga oʻtgan tizimda issiqlik oʻtkazuvchanlik, diffuziya kabi har qanday qaytmas jarayonlar toʻxtaydi.

Tizimning tashqi muhit bilan oʻzaro munosabatiga qarab, uning Termodinamik muvozanat holatiga oʻtganligini turli fizik kattaliklarning kuzatilayotgan sharoitdagi erishgan chegaraviy qiymatlari orqali aniklash mumkin. Masalan, tashqi muhitdan adiabatik tarzda ajratilgan tizimda entropiya oʻzining erishishi mumkin boʻlgan eng katta qiymatga ega boʻladi; termostatdagi tizim uchun erkin energiya eng kichik qiymatni oladi; oʻzgarmas tashqi bosim taʼsirida boʻlgan termostatdagi tizim uchun Gibbs termodinamik potensiali eng kichik qiymatga erishadi.

Dinamik  muvozanat tushunchasi termodinamik jarayonlarni  oʻrganishda katta ahamiyatga ega.  Ularga  komponent, faza, gomogen(yunon. homogenes — teng,  bir jinsli)  va  geterogen (yunon.  heterogenes —  har 
xil  jinsli)  sistemalar mansub.
Termit payvand

**Termit payvand** — metallarni termit yordamida biriktirish, ulash. Termit payvand uchun biriktiriladigan detallar oʻtga chidamli material bilan qoplanadi, payvandlanadigan joy 400—700° gacha qizdiriladi va chok erigan termit bilan toʻldiriladi. Suyuq termit asosiy metall bilan mustahkam birikma hosil qiladi. Termit payvand rels va trubalarni uchma-uch payvandlashda, darzlarni eritib yopishtirishda, telefon simlarini ulashda keng qoʻllanadi.
Termograf

**Termograf** (termo... va ...graf) — havo, suyuqlik va boshqa trasini uzluksiz qayd qiluvchi asbob. T.da bimetall plastinka, suyuklik termometri yoki qarshilik termometri sezgir element vazifasini oʻtaydi. Meteorologiyada sezgir elementi temperatura oʻzgarishi bilan deformatsiyalanuvchi egik bimetall plastinkali T. keng tarqalgan. Bu plastinka uchining siljishi milga uzatiladi va grafalarga boʻlingan (darajalangan) lentada egri chiziq chizadi.

Chiziqning vertikal boʻyicha 1&nbsp;mm uzunligi G ga toʻgʻri keladi. Barabanining toʻla aylanish vaqtiga qarab, sutkali va haftali T.larga boʻlinadi. T.ning ishlashi simobli termometrlar bilan tekshirib turiladi.
Termodinamik tizim

**Termodinamik sistema** - oʻzaro taʼsirlashayotgan va energiya almashayotgan issiqlik harakatidagi koʻp sondagi zarralar — atom va molekulalardan tashkil topgan fizik sistema. Ixtiyoriy issiqlik mashinasi termodinamik sistemaga misol boʻla oladi. Termodinamik sistemaning holati hajm, bosim, temperatura kabi makroskopik parametrlar bilan aniqlanadi.
Termodinamik holat

**Termodinamik holat** - tashqi narametrlar va temperatura qiymatlari bilan aniqlanuvchi teromodinamik tizim holati. Termodinamikada tizim holatining tashqi va ichki parametrlari farq qiladi. Tizim parametrlari oʻzaro bogʻliq. Bosim, temperatura va solishtirma hajm uning asosiy parametrlari hisoblanadi. Agar tizim parametrlari vaqtning oʻtishi bilan oʻzgarmasa, statsionar holat deyiladi. Termodinamikada muvozanat va nomuvozanat holatlar mavjud.

## Manbalar
Termodinamika

**Termodinamika** (yun. termo issiq, dynamic — kuch) — termodinamik muvozanat holatida turgan makroskopik tizimlarning umumiy xossalariga bu holatlar orasidagi o'tish jarayonlari toʻgʻrisidagi fan. T. fundamental qonun va tamoyillar asosida quriladi.

T.ning birinchi bosh qonuni tizimning energiya saqlanish qonuni boʻlib, unga, asosan, tizim oʻzining ichki energiyasi yoki qandaydir tashqi energiya manbai hisobiga ish bajarishi mumkin. Bu qonunni Yu. Mayer taʼriflagan. G. Gelmgolts aniqroq shaklga keltirgan (1874). T.ning ikkinchi bosh qonun i quyidagicha: issiqlik energiyasi ishga aylanish jarayonida toʻliq miqdorda ishga aylanmaydi, issiqlik sovuq tizimdan issiq tizimga oʻzoʻzidan oʻta olmaydi. Bu qonunni R. Klauzius taʼriflagan (1850). Bu konunga asosan, har qanday mashina uzatilgan issiklikni toʻliq ishga aylantira olmaydi, issiklikning maʼlum qismi sovitkichda qoladi (qarang Karno sikli).

T.ning uchinchi bosh qonuni entropiyaning mutlaq qiymatini aniqlaydi; Nernstning issiqlik qonuni deb ham ataladi. Bu qonunga koʻra, ixtiyoriy tizimning entropiya S si mutlaq nolga intiladigan har qanday temperatura T.da bosimga, zichlikka bogʻliq boʻlmagan eng oxirgi chegaraviy qiymatiga erishadi. 1911-yilda M. Plank bu qonunni quyidagicha ifodalagan: temperatura mutlaq nolga intilganda tizim entropiyasi ham nolga intiladi.

T. umumiy yoki fizik T.ga, T. qonunlarini issiqlik texnikasiga tatbiq qiluvchi texnik T.ga, T. qonunlarini kimyoviy va fizikkimyoviy jarayonlarga tatbiq qiluvchi kimyoviy T. ga, T. qonunlari yordamida qaytmas jarayonlarni oʻrganuvchi qaytmas jarayonlar T.siga boʻlinadi.
Termokarst

**Termokarst** (termo ... va karst) — havoning yillik oʻrtacha temperaturasi koʻtarilganda yoki tuproq temperaturasining tebranish amplitudasi ortganda yer ostida muzning erib ketishi yoki toʻngib yotgan gruntning muzdan tushishi oqibatida yer yuzasida chuqurliklar, oʻpqonlar va yer ostida boʻshliklar paydo boʻlishi. T., ayniqsa, koʻp yillik muzlab yotgan togʻ jinslari rivojlangan oblastlarda tarqalgan boʻladi. T. natijasida vujudga kelgan turli botiklik, chuqurlik, oʻpirilish, koʻl va botqokliklarning kattakichikligi har xil: diametri 1 necha m dan oʻnlab km ga, chuqurligi esa bir necha sm dan oʻnlarcha m ga yetadi. T. jarayoni oʻrmonlar kesilishi, yonishi, zovurlar qazilishi va boshqa natijasida ham hosil boʻladi. T.ning salbiy oqibatlarini yoʻqotish uchun binolar qurishdan avval muzli zaminni eritib, drenajlar oʻtkazish, qurilish mobaynida va undan foydalanilayotganda yer ostidagi toʻngib yotgan jinslar va muzliklarni erishidan sakdash kerak.
Termokimyo

**Termokimyo** — kimyoviy termodinamikaning bir boʻlimi. Kimyoviy reaksiyalar jarayonida issiklik effektini oʻlchash yoki hisoblash, moddaning agregat holati oʻzgarishi bilan bogʻliq fizikkimyoviy jarayonlar, suyulish, erish, suyultirish va boshqalarni tadqiq qiladi. T. fizikkimyoviy sistemalarning issiklik sigʻimini va ularning haroratga bogʻliqligini ham miqdoriy jihatdan oʻrganadi.T.da issiqlik sigʻimi, yonish issiqligi, entalpiya, entropiya, izobari zotermik potensial kabi kattaliklar qoʻllanadi. Ulardan kimyotexnologiya jarayonlarining issiklik muvozanatini hisoblashda foydalaniladi. Termokimyoning amaliy usuli — kalorimetriya. Reaksiyalarning tezligini aniqlashda moddalarning energetik xususiyatlarini bilish, shuningdek, birikmalarning tuzilishini hisobga olish muhim. Reaksiyalarning issiklik effekti yoki issiklik sigʻimini oʻlchashda kalorimetriyadan foydalaniladi. Reaksiyada ajralib chiqayotgan yoki yutilayotgan issiklik miqdori ifodalangan kimyoviy tenglamalar termokimyoviy tenglamalar deyiladi. T.da gomogen (bir jinsli) va geterogen (har xil jinsli) sistemalar maʼlum boʻlib, bular bitta yoki bir necha fazalardan tashkil topadi. Gomogen sistemata azot bilan kislorod gazlari aralashmasi, geterogen sistemata. esa suv bilan muzning aralashmasi yoki havo (atmosfera)dagi kumir va oltingugurt zarralarining aralashmasi misol boʻla oladi. Soʻnggi sistema 3 fazadan — 2 ta qattiq va 1 ta gaz fazasidan iborat.

Termokimyoga G. I. Gess asos solgan. U 1840-yil termokimyoviy hisoblarga asoslangan prinsipni eʼlon qiladi, keyinroq mazkur prinsip Gess konuni nomini oladi. Baʼzi reaksiyalarning issiklik effektini toʻgʻridantoʻgʻri oʻlchash imkoni yoʻqligi yoki qiyinligi tufayli ularni Gess qonuni yordamida aniklanadi.

Termokimyo 20-asrning 2yarmida kvant kimyosi, zanjir va yadro reaksiyalari tasavvurlari bilan boyidi, reaksiyalar issiklik effekti mutlaq nolga yaqin haroratlardan bir necha ming darajaga boʻlgan oraliqlarda oʻlchanilishiga erishildi. Biologik jarayonlar radiokimyoviy hodisalar, kosmik va yulduzlararo masofalardagi reaksiyalardan olingan maʼlumotlar T.ning rivojlanishiga olib keldi. T. krnuniyatlari texnologik jarayonlarning issiklik muvozanatini hisoblashda qullanib, kimyo sanoatida maqbul sharoitlarni aniqlashga yordam beradi.

## Adabiyot
* Dikerson R., Grey G., Xeyt Dj., Osnovnie zakonoʻ ximii, t. 1 i 2, M., 1982; Karapetyans M. X., Drakin S. I., Obhaya i neorganicheskaya ximiya, M., 2000.

Qydpat Axmerov.
Termomagnit qotishmalar

**Termomagnit qotishmalar** - temperatura uzgargan sari (—60° dan 170° gacha) magnit induksiyasi deyarli chiziqli Uzgaradigan metall materiallar. Asosan, 3 guruhi maʼlum: misnikelli (30—40% mis —Si), temirnikelli (30—38% nikel — Ni) va legirlangan (bular alyuminiy — A1, 1,5% gacha, xrom — Se, 14% gacha, manganin — Mp, 2% gacha bilan legirlangan). Legirlangan temirnikelli Termomagnit qotishmalar. eng kup tarqalgan. Bularnig magnit xossalari krtishmalarning magnit xossalariga nisbatan yaxshiroq boʻladi. Termomagnit qotishmalar oʻlchov asboblari (galvanometrlar, elektr energiyasi hisoblagichlari, spidometrlar va b.), temperatura relelarida koʻllanadi.
Termodinamik temperatura shkalasi

**Termodinamik temperatura shkalasi** – termometrik moddaning xossalariga bogʻliq boʻlmagan mutlaq temperatura shkalasi. Lord Kelvin 1848-yilda taklif etgan. Bu shkalani Kelvin shkalasi deb ham ataladi.

Sovitkichga berilgan issiklik miqdori Qc ning isitkichdan olingan issiklik miqdori Qu ga nisbati sovitkich temperaturasi G ning isitkich temperaturasi Ti ga nisbatiga teng. Termodinamik temperatura shkalasishahrining yasalishi termodinamikaning 2bosh qonuniga va, xususan, Karno sikli F. I. K. ning ish jismi tabiatiga bogʻliq emasligiga asoslangan.
Termomagnit hodisalar

**Termomagnit hodisalar** – temperatura gradiyenti mavjud boʻlgan oʻtkazgich va yarimoʻtkazgichlarni magnit maydoniga kiritilganda hosil boʻladigan hodisalar. Bunda magnit maydoni elektron (kovak)lar harakatini oʻzgartirishi natijasida oʻtkazgich uchlarida elektr potensiallar va qoʻshimcha tralar farqi vujudga keladi. Magnit maydoni kuchlanganligi, temperatura gradiyenti, issiklik oqimining zichligi va bu hodisa oʻlchanadigan yoʻnalishga parallel vektorlarning oʻzaro vaziyatiga qarab, Termomagnit hodisalar har xil boʻladi. temperatura gradiyentiga perpendikulyar yoʻnalishda oʻlchanayotgan Termomagnit hodisalar koʻndalang, parallel yoʻnalishda oʻlchanayotgani esa boʻylama Termomagnit hodisalar deb ataladi.
Termometr

**Termometr** (termo... — issiq va metr) — haroratni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishi moddalarning kengayishi, elektr qarshiligi, gaz bosimi va boshqalarning traga bogʻlikligiga asoslangan. Termometrning suyuqlikli, gazli va qarshilikli turlari bor. Ulardan eng soddasi suyuqlikli termometrlar, asosan, rezervuar, naycha va shkaladan iborat. Rezervuar suyuqlik, masalan, simob bilan toʻldirilgan boʻladi. Harorat ortishi bilan rezervuardagi simob kengaya boradi va unga ulangan naycha ichida simob koʻtariladi. Harorat qancha yuqori boʻlsa, simob shuncha kengayadi va naycha boʻylab u shuncha yuqori koʻtariladi. Masalan, —35° dan Q750° gacha haroratni oʻlchashda simob (—80° dan 170° gacha — etil spirta, —200° dan Q20° gacha — pentan, — 20° dan Q300° gacha — kerosin) bilan toʻldirilgan termometrlar ishlatiladi. Turmushda, tibbiyot va meteorologiyada suyuqlikli termometrlardan qoʻllanadi.

Fan va texnikada 269° dan Q1063° gacha haroratni oʻlchashda gazli termometrlar qoʻllanadi. Bu termometrlar gaz (past harorat holatida geliy, yuqori haroratlarda esa azot) bilan toʻldirilgan idish, simobli aniq manometr va ularni ulovchi kapillyardan iborat.

Bunda temperatura gazning hajmi yoki bosimi oʻzgarishi orqali aniqlanadi. Sanoatda —60° dan Q550° gacha haroratni oʻlchashda koʻpincha manometrik termometrdan foydalaniladi. Bu termometr gaz (azot), but (xlorli etil) yoki suyuqlik (simob) bilan toʻldirilgan ballon hamda kapillyar va prujinali manometrdan iborat germetik tizimdan iborat. Temperatura oʻzgarishi bilan tizimdagi bosim oʻzgaradi, prujina deformatsiyalanadi, natijada mil shkala boʻylab harakatlanadi. Elektr qarshiligining traga bogʻliqligiga asoslangan qarshilik termometrlari va termoelektr yurituvchi kuchning traga bogʻlikdigiga asoslangan termoparalar ham fan va texnikada keng qoʻllanadi. Bunday termometrlar yordamida —200° dan Q500° gacha haroratni oʻlchash mumkinhttps://www.neonics.co.th/%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81/%e0%b9%80%e0%b8%97%e0%b8%ad%e0%b8%a3%e0%b9%8c%e0%b9%82%e0%b8%a1%e0%b8%a1%e0%b8%b4%e0%b9%80%e0%b8%95%e0%b8%ad%e0%b8%a3%e0%b9%8c.
Termopara

**Termopara** — temperatura datchigi. Har xil jinsli oʻzaro ulangan elektr oʻtkazuvchi 2 element (odatda, metall yoki yarimoʻtkazgich)dan iborat. Ishi Zeyebek effektiga asoslangan. Oʻtkazgich elementlarining kontaktlari (odatda, kavshar choki) turli trada boʻlsa, termopara zanjirida termoelektr yurituvchi kuch (e. y. k.) vujudga keladi, bu elektr yurituvchi kuchning kattaligi „issiq“ va „sovuq“ kontakt lar temperaturasi farqiga hamda termoelektrodlar sifatida ishlatilgan materiallarning tabiatiga bogʻliq boʻladi. Termopara bilan 4 K dan 3800 K gacha oraliqdagi tralar aniklanadi.
## Manbalar
Termoregulyatsiya

**Termoregulyatsiya** (termo... va lot. regulo — boshqaraman) — odam va issiq qonli hayvonlar (qushlar va sut emizuvchilar) gavda trasining turgʻunligini taʼminlovchi fiziologik jarayon. Issiklik hosil boʻlishi (organizmda oksidlanish jarayoni yuz berganda) tezligining va teri orqali issiklik chiqarish (terlash va boshqalar)ning oʻzgarishi tufayli amalga oshadi. T. yordamida saqlanib turuvchi trada organizmda sodir boʻladigan moddalar va energiya almashinuvi reaksiyalari uchun optimaddir. Odam va issiq qonli hayvonlar organizmida toʻxtovsiz ravishda issiklik hosil boʻlib, u tashqi muhitga chiqarib turiladi. Biror ish bajarish uchun tirik organizmda hamma vaqt energiya sarf boʻladi va ana shu ish (aniqroq qilib aytganda,to'qimani va uni taʼminlovchi kimyoviy reaksiyalar) oqibatida issiklik ishlab chiqariladi. Muskullar, jigar va buyrak jadal ishlaganda issiklik, ayniqsa, koʻp hosil boʻladi. Odam tinch turganda 70% issiklik ichki aʼzolar, 30% esa tinch holatda tolalari garchand kuchsiz boʻlsada, doimo qisqarib turadigan muskullar hisobiga ishlab chiqariladi. Jismoniy mehnatda issiqlik hosil boʻlishi bir necha marta koʻpayadi va bu jarayonda muskullar hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻladi. Organizmdan issiklik, asosan, teri orqali, kamroq darajada nafas, siydik va najas bilan ajralib chiqadi.

T. issikliq hosil boʻlishining kuchayishi (pasayishi) yoki issiqlikni berish surʼatining oʻzgarishi hisobiga amalga oshadi. Issiklik ishlab chiqarilishi, asosan, muskullarning ishlashiga qarab oʻzgaradi. Sovuq vaqtida bir joyda tinch turganda qaltirash T.ga misol boʻla oladi. Bunda hech qanday ish bajarilmaganligi uchun butun energiya issiqlikka aylanadi. Kishi sovuqda qaltiraganda issiklik hosil boʻlishi 3 baravar koʻpayishi mumkin. Organizmdan issiklik nurlanishi, issiqlik oʻtishi (tevarakatrofdagi jismlarga tegilganda issiqlik berilishi), teri va oʻpkadan suvning bugʻlanishi va terlash orqali issiqlik chiqadi.

Odamning normal hayot faoliyati bir necha gradus doirasida kechishi mumkin. Gavda xaroratining 36° dan past boʻlishi ham, 40—4G dan yuqori boʻlishi ham organizm uchun xatarlidir.

Issiqlik gʻosil boʻlishi bilan uning ajratilishi urtasidagi zarur balans markaziy nerv sistemasi yordamida boshqarib turiladi.

T. markazlari gavda trasining doimiyligini saqlab turuvchi juda koʻp va murakkab jarayonlarning borishi hamda koordinatsiyasini taʼminlaydi. T. jarayonida markaziy nerv sistemasining nazoratida endokrin sistema katta rol oʻynaydi. Jumladan, kalqonsimon bez gormonlari moddalar almashinuvining jadalligini, binobarin issiklik hosil boʻlishini kuchaytiradi, buyrak usti bezi gormonlari oksidlanish jarayonlarini kuchaytiradi va teri tomirlarini qisqartirib, issiklik ajratilishini kamaytiradi.

Odam termoregulyator mexanizmlariga ongli ravishda yordam berib, ular ishini osonlashtirish maqsadida mavjud obhavoga moye keladigan kiyimbosh tanlay olish kerak. Bu hayotga endi kelgan, hali T. mexanizmlari takomillashmagan bolalar uchun nihoyatda muhim. Bola organizmining haddan tashqari sovqotishi yoki qizib ketishi katta yoshdagi kishilarga taʼsir etmaydigan tashqi muhit tralarida ham sodir boʻlishi mumkin.
Termostat

**Termostat** (termo... va yunoncha, statos — qoʻzgʻalmas) — trani doimiy saqlash uchun moʻljallangan asbob; atrofmuhitdan metall, shisha yoki boshqa materialdan qilingan issiklik izolyatsiyasi bilan himoyalangan idish. Idishning ichida qizdirgich va termorostlagich boʻladi. Oʻzgarmas trani taʼminlash uchun toza moddalar yoki barqaror aralashmalarning suyuqlanish va qaynash tralari, yaʼni fazaviy oʻtishlar tralari barqarorligidan foydalaniladi yoki maxsus qurilmalar — termorostlagichlar qoʻllanadi. T.da issiklik eltgichlar sifatida spirt, suv va moy (oʻrtacha temperatura —200 — 800K uchun), suyultirilgan tuz va metallar (800K dan yuqori temperatura uchun) ishlatiladi. Juda past tralar (kriogen tralar, 120K dan past) uchun moʻljallangan T. kriostat deb ataladi. T.dan fizikkimyoviy, bakteriologik va boshqa tadqiqotlarda, elektronika, kinofototexnika va boshqa sohalarda foydalaniladi.
Termosfera

**Termosfera** (termo… va yunoncha: sphaira – shar) – mezopauzanutg ustida 80 – 90&nbsp;km balandlikdan boshlanadigan 500&nbsp;km balandlikacha choʻziladigan atmosfera qatlami. Quyosh radiatsiyasining qisqa toʻlqinli nurlarining yutilishi tufayli bu katlamda temperatura tez koʻtariladi va 200 – 300&nbsp;km balandlikda 1500° ga yetadi (yana qarang Atmosfera).
Termofil organizmlar

**Termofil organizmlar**, termofillar (termo... va ... fil) — doimiy yuqori haroratda yashashga moslashgan organizmlar. Termofil mikroorganizmlar tabiatda qaynoq buloqlarda, oʻzoʻzidan qizib ketadigan substratlar — nam xashak va don toʻplami, goʻng va boshqalarda, tuproqning quyosh taftida kuchli qiziydigan yuza qatlamlarida keng tarqalgan. 45°dan yuqori haroratda koʻpayadi va usadi. Bakteriyalar koʻpaya oladigan maksimal harorat 70— 90° va undan yuqori; mikroskopik zamburugʻlar va suvoʻtlar — 55—60°, bir hujayrali hayvonlar — 45—50°. Obligat Termofil organizmlar (ayrim bakteriyalar) 45° dan past xaroratda koʻpaymaydi. Keng maʼnoda Termofil organizmlarga gomoyoterm hayvonlar tanasida yashaydigan parazit va saprofit organizmlar, tropik mintakalarda uchraydigan paporotniksimonlar va gulli oʻsimliklar kiradi. Termofil hayvonlar muayyan darajadan pastroq haroratda yashay olmaydi. Mas., madrepor korallar harorati 20°dan pastga tushmaydigan dengizlarda tarqalgan. Termofil qiskichbaqasimonlar qaynoq buloklarda yashaydi, lekin harorat 30° dan pastga tushganida halok boʻladi. Arid zonada tarqalgan hasharotlar orasida Termofil organizmlar koʻp uchraydi (mas., koratan qoʻngʻizlar). Past haroratda uz tanasi haroratini yaxshi boshqara olmaydigan kupchilik tropik qushlar, antilopalar va boshqa ham Termofil organizmlarga kiradi.

## Adabiyot
* Biologiya termofilnoʻx mikroorganizmov, M„ 1986.
Termorostlagich

**Termorostlagich** - xona, pech va boshqalardagi trani birday tutib turadigan qurilma. Chiziqli, hajmiy, termoelektrik xillari bor. Chiziqli termorostlagichdagi datchikning ishi sezgir element uzunligi traga bogʻliq ravishda oʻzgarishiga asoslangan (qarang Dilatometr). Hajmiy termorostlagichning eng oddiysi simobli kontakt termometrdan iborat. Bunda simob muayyan traga yetgach, ijrochi mexanizm elektr zanjirini ulaydi. Datchikli termoele ktri k T., odatda, termorezistorlar yoki termoparalar koʻrinishida boʻlib, oʻlchash koʻpriklari va potensiometrlar bilan birgalikda ishlaydi. termorostlagichlar avtomatik rostlash tizimiga kiradi.
Termos

**Termos** - bu oziq-ovqat mahsulotlarini atrof-muhit haroratiga nisbatan yuqori yoki past haroratda uzoq muddatl davomida saqlash uchun uy-sharoitida  issiqlikni izolyatsiya qiluvchi idishning bir turi. Bu *D'yuara shishasining* bir turi.

Termos nafaqat tayyor ichimliklar va oziq — ovqat mahsulotlarini saqlash uchun, balki ularni tayyorlash uchun ham ishlatilishi mumkin, masalan-turli xil infuziyalar bo'tqalar yoki yormalarni.

Termos o'z nomini termos birinchi tijorat ishlab chiqaruvchisi bo'lgan nemis kompaniyasi Thermos GmbH nomidan olgan. 1904 yilda eng yaxshi nom uchun tanlovda uni Myunxen aholisi, qadimgi yunoncha *θερμός* "issiq"atamasidan kelib chiqqan

## Tarix

Vakuum idishining o'zi 1892 yilda shotlandiyalik fizik va kimyogari Jeyms Dyuar tomonidan kriogenika bo'yicha tadqiqotlari davomida ixtiro qilingan va ishlab chiqilgan. Olim sharafiga u ilmiy jamoatchilikda Dyuar Djeymsom deb ataladi.

Dyurning dizayni 1904 yilda Berlin shisha ishlab chiqaruvchilari   va Albert Aschenbrenner tomonidan tijorat mahsulotiga aylantirilgan. Ushbu idishdan kundalik hayotda (ichimliklarni saqlash) qulay foydalanish uchun nemislar metall korpus, tiqin va qopqoqni qo'shdilar - chashka . Shuningdek, u kolbaning ichki devorini qo'llab-quvvatlash tizimini ishlab chiqdi, chunki u idishning bo'ynida faqat bitta joyda ushlab turilgan va shuning uchun u faol foydalanish paytida osongina sinib ketgan - Reinhold Burger ushbu ixtiro uchun DE170057 nemis patentini oldi., ariza 1903 yil 30 sentyabrda topshirilgan  .

Yangi ixtiro uchun eng yaxshi brend nomi uchun tanlov e'lon qilindi, unda Myunxen aholisidan biri g'olib *chiqdi va bu nomni taklif qilgandi* -issiq). Burger *Thegmos-Gesellschaft m.b nomli firmani tashkil etdi.H.* (Thegmos GmbH) termos ishlab chiqarishda va 1904 yil mart oyidan boshlab ushbu savdo markasi tijorat maqsadlarida ishlatila boshladi.

Dyuar shishalari patentlanmagan; ularning ixtirochisi Jeyms Dyuar ular tijoratda muvaffaqiyatga erisha olmaydi deb hisoblagan, shuning uchun u Burger yetkazilgan zararni qoplash uchun sudga murojaat qilganida, uning da'vosi qanoatlantirilmagan  .

1906 yil 23 oktyabrda Reyngold Burger ariza berdi, 1907 yil 3 dekabrda esa "ikki devorli va ular orasidagi vakuumli idish"uchun AQSh patentining 872 795 U.S. Patent 872 795 oldi. Patentda termos ixtirochisi sifatida Reyngold Burger ko'rsatilgan, patentda Jeyms Dyuarning ismi yozilmagan. Ushbu patentning huquqiy vorisi Amerika kompaniyasi *American Thermos Bottle Company* bo'ldi. Shuningdek, 1907 yilda termos ishlab chiqarish huquqi yana ikkita kompaniyaga — Kanada *Kanada Thermos Bottle Co* va Britaniya *Thermos Limitega berildi*.

Patentning amal qilish muddati tugagach. *Thermos* savdo belgisidan foydalanish huquqi Yaponiyaning *Thermos LLC* kompaniyasiga tegishli bo'lib, ushbu brend ostida termoslar ishlab chiqarildi  .
Termoelektr generator

**Termoelektr generator** - issiqlik engergiyani bevosita elektr energiyasiga aylantirib beruvchi qurilma; tok manbai. Ishi termoelektr hodisalardan biri — Zeyebek effektita asoslangan. Asosiy qismlari: termobatareya (yari moʻtkazgich l i termoelementlar majmui), issik,lik almashinish qurilmalari. T.ralar farqi hisobiga termobatareyada elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) paydo boʻladi. Issiqlik manabiga kura,, T.g.ning izotop quyosh, gaz va boshqa turlari buladi. Uning anʼanaviy elektr mashinalardan afzalligi shundaki, unda harakatlanuvchi qismlar boʻlmaydi, ishonchli, unga texnik xizmat koʻrsatish oson. Foydali ish koeffitsiyenti (f.i.k.) pastligi, qimmat turishi T.g.ning kamchiligi, T.g. uzoqroq yerlarda joylashgan isteʼmolchilar — avtonom mayoqlar, meteorologiya styalari, kosmik apparatlar, turli ilmiy ekspeditsiyalar va boshqalarda ishlatiladi.
Termoelektr hodisalar

**Termoelektr** **hodisalar** - ketma-ket ulangan turli qattiq oʻtkazgichlardan iborat elektr toki zanjirida elektr va issiqlik jarayonlari orasidagi oʻzaro bogʻlanishga asoslangan *fizik hodisalar.* Zeyebek, Peltye va Tomson effektlari Termoelektr hodisalar boʻlib, ular asosida bu hodisalarning miqdoriy kattaliklari aniqlanadi. Har xil tarkibli va ulanish nuqtalarida temperatura turlicha boʻlgan ikki oʻtkazgichda elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) — termo e.yu.k. hosil boʻlishini nemis fizigi T.I. Zeyebek 1821-yilda kashf etgan.

1953-yilda termo e.yu.k.ning yana bir manbai — elektronlarning fononlarga ergashish effekti ochildi. Agar qattiq jismda tralar oʻzgarishi yuz bersa, u holda issiq tomondan sovuq tomonga harakat qilayotgan fononlar soni teskari tomonga harakatlanayotganlarga nisbatan koʻproq boʻladi. Natijada fononlar elektronlar bilan toʻqnashib, ularni ham oʻziga ergashtiradi va sovuq tomonda manfiy (issiq tomonda musbat) zaryad toʻplana boshlaydi. Bu jarayon hosil boʻlayotgan potensiallar ayirmasi fononlar harakatini muvozanat holatga keltirguncha davom etadi. Metallarda elektronlar konsentratsiyasi katta va u traga bogʻliq emas. Elektronlar energiyasi ham traga bogʻliq emas, shuning uchun metallarda termo e.yu.k. kichik. Yarimoʻtkazgichlarda va ularning qotishmalarida termo e.yu.k. katta qiymatga erishadi. Chunki ularda tok tashuvchilar konsentratsiyasi kichik va u traga bogʻliq boʻladi.

Tok tashuvchilar oqimida *issiqlik muvozanatining buzilishi* barcha Termoelektr hodisalarga sabab boʻladi. Barcha termoelektrik koeffitsiyentlarning mutlaq qiymati tok tashuvchilar konsentratsiyasi kamayishi bilan kattalashadi; shuning uchun ular yarimoʻtkazgichlarda metallar va ularning qotishyalaridagiga nisbatan oʻn va, hatto, yuz marta katta boʻladi. Termoelektr hodisalar tralarni oʻlchashda va issiqlik energiyasini elektr energiyasiga aylantirishda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Ioffe A.F., Poluprovodnikovie termoelementi, M. — L., 1960; Zayman D.J., Elektronii fononi, per s angl., M., 1962.
Termoelektron emissiya

**Termoelektron emissiya**, *Richardson effekti*— oʻtkazgichlar, qattiq va baʼzan *suyuq jismlardan* issiqlik energiyasi taʼsirida elektronlarning vakuum yoki boshqa muhitlarga chikish hodisasi. Bu hodisa vakuumda toza metallar (W, Mo, Ta) dan 2000—2500 K trada va murakkab yarimutkazgichli katodlardan 1000 K trada kuzatiladi. Elektronlar jism sirti (emitter) dan tashqariga chiqishi uchun jism chegarasidagi potensial toʻsiqni yengishi zarur; past tralarda bu toʻsiqni yenga olmaydi. Metall qizdirilganda elektronlarning kinetik energiyasi ortib, sirtdan oʻtib, sirt atrofida *fazoviy zaryad* hosil qiladi. Fazoviy zaryadning elektr maydoni Termoelektron emissiya jarayonini susaytiradi. Buning oldini olish uchun fazoviy zaryaddan maʼlum masofada elektrod (anod)ga musbat potensial berilib, fazoviy zaryad tortib olinadi, yaʼni termoelektron tok hosil qilinadi. Termoelektron tok emitter — katod xossasiga, anod kuchlanishiga va traga bogʻliq. Termoelektron emissiya tokining maksimal toʻyinish qiymatining kuchlanishga bogʻlikligi Chayld — Lengmyur formulasi bilan ifodalanadi. Termoelektron emissiya koʻpgina elektrovakuum asboblar va ion asboblar ishlashining asosi hisoblanadi. Uni dastlab 1900—01-yillarda O.U. Richardson oʻrgangan. Richardson — Deshman formulasi yarimoʻtkazgichli emitterlar uchun ham oʻrinli, ammo bunda Termoelektron emissiya hodisasining mohiyati metallarnikidan farq qiladi. Termoelektron emissiya katodlar ishlab chiqarish, elektrovakuum va gazrazryad qurilmalarning asosini tashkil etadi.

## Manbalar

## Adabiyot
* Dobretsov L.N., Gomoyunova M.V., Emissionnaya elektronika, M., 1966; Fomenko B.C., Emissionnie svoystva materialov, Kiyev, 1970; Nikonov V.P., Oksidniy katod, M., 1979.
Termofosfatlar

**Termofosfatlar** - tabiiy fosfatlarni ishqoriyer metallar birikmalari bilan birga yuqori haroratda pishirib, tuyib tayyorlanadigan fosforli oʻgʻitlar. Fosfat shlaklari, shuningdek, ftorsizlantirilgan fosfatlar ham baʼzan T.ga kiritiladi. T. tarkibidagi fosfat angidrid (R2O5)ni, ayniqsa 20—30% R2O5 boʻlgan ishqorli T.ni oʻsimliklar yaxshi oʻzlashtiradi. Ishqorli T. tabiiy fosfatlarni soda, soda shlaki yoki natriy sulfat bilan birga pishirib olinadi. Tarkibida 20% oʻzlashtiriladigan R2O5 va 12% MgO boʻlgan magniyli (magnezial) T. tabiiy fosfatlarni magnezial silikatlar — olvinit, serpentinit bilan birgalikda pishirib olinadi. Bu oʻgʻitlar fosfor va magniy elementlari kam yerlarga solinadi. T. nordon tuprokli yerlar uchun foydali.
Ternopil

f
**Ternopil** (sobiq Tarnopol) — Ukrainaning Ternopil viloyatidagi shahar. Viloyat markazi. Seret (Dnestr irmogʻi) daryosi boʻyida. Transport yoʻli va shosse yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Aholisi 235 ming kishi (1997).

Ternopil 1540-yildan Rech Pospolita tarkibida maʼlum. 1772-yildan Avstriya, 1809—15-yillarda Rossiya imperiyasi, keyinchalik Avstriya va Avstriya Vengriya, 1919—39 yillarda Polsha tarkibida, 1939-yil dekabrdan Ukrainaning Ternopil viloyati markazi. 1941-yil 30-iyundan 1944-yil 15-aprelgacha nemis fashistlari qoʻlida boʻldi. Respublikaning sanoat markazlaridan biri.

Yengil (ip gazlama kombinati, sunʼiy koʻn zavodi), oziq-ovqat (goʻsht, shakarqand, sut va boshqalar), mashinasozlik (shu jumladan, kombaynlar ishlab chiqarish.) sanoatlari mavjud. Farmatsevtika fabrikasi, chinni zavodi, mebel kombinati faoliyat koʻrsatadi.

4 universitetlar (tibbiyot, pedagogika., moliyaiqtisodiyot, texnik), 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi (kartinalar galereyasi bilan birga) ishlab turibdi.

Meʼmoriy yodgorliklaridan Voskreseniye (XVII asr), Xristorojdestvenskaya (XVI asr oxiri), Vozdvijeniye (XVI asr) cherkovlari, dominika kostyoli (XVIII asr) saqlangan.

## Manbalar
Ternopil viloyati

**Ternopil viloyati** — Ukrainaning gʻarbiy qismidagi viloyat. 1939-yil 4 dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 13,8 ming km². Aholisi 1172 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, polyak, belorus, yahudiy va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 27%. Ternopil viloyati 16 tumanga boʻlingan, 14 shahar, 15 shaharcha bor. Markazi Ternopil shahri. Mux.im shaharlari — Ternopil, Chortkiv, Zbaraj, Zalishchiki, Terebovlya, Kremenets, Zboriv va boshqalar.

Ternopil viloyati Podoliya qirlarining gʻarbiy qismini egallagan. Ukrainaning oʻrmonli dasht zonasida. Viloyat hududi koʻp qismining bal. 300-400 m (eng baland joyi 443 m). Shimoliy qismida Kremenets qirlari, undan jan.rokda Toltr qirlari joylashgan. Foydali qazilmalari: qoʻngʻir kumir, qurilish materiallari, fosforitlar. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi janubida −4,6° dan shimolida −5,7° gacha, iyulniki 19,4°, 18,3°; oʻrtacha yillik yogʻin 600-680&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 165 kun. Eng yirik daryosi — Dnestr. Qoratuproq, podzollashgan sur tusli tuproklar uchraydi. Oʻrmonli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Dashtlar haydalib (70% hududi), ekinzorlarga aylantirilgan. Ternopil viloyati hududining 12% oʻrmon. Oʻrmonlarda tulki, malla tovushqon, boʻrsiq, qobon yashaydi. Ondatra, nutriya, yenotsimon it iqlimlashtirilgan.

Ternopil viloyatining asosiy sanoat tarmogʻi mahalliy qishloq xoʻjaligi. xom ashyosi asosida ishlaydigan oziq-ovqat sanoati (unyorma, shakarkand, moysir va sut, spirt, tamakifermentatsiya, konserva va sabzavot quritish zavodlari, goʻsht kombinati, Berejanida shisha zavodi, Ternopilda elektr armaturasi zavodi, qand lavlagi kavlash kombayni, avtotaʼmirlash, taʼmirlashmexanika, savdo asbobuskunalari, chinni, temirbeton zavodlari va qurilish industriyasi, mebel kombinatlari, Kremenetsda boʻr zavodi, Chortkovda avtomobil zavodlari bor. Ternopilda, farmatsevtika fabrikasi, ip gazlama kombinati (Ukrainadagi yirik ktlardan biri), Ternopil va Chortkovda tikuvchilik fabrikalari va sunʼiy koʻn zavodi, Terebovlyada poyabzal fabrikasi, Kremenetsda paxta fabrikasi joylashgan.

Qishloq xoʻjaligi gʻalla, lavlagi va sutgoʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Gʻalla, yemxashak, texnika ekinlari, kartoshka, sabzavot ekiladi.

Qoramol, qoʻy va echki, choʻchqa boqiladi. Transport yoʻli transporta rivojlangan. Dnestr daryosida kema qatnaydi, aeroport bor. 3 oliy oʻquv yurti, 3 muzey, musiqali drama teatri va filarmoniya mavjud.

## Manbalar
Termofil oʻsimliklar

**Termofil oʻsimliklar** (termo... va yun. phileo — sevaman) — issiqsevar, past harorat (Q1 ° —6°)da usa olmaydigan oʻsimliklar. T.oʻ.ga issiq mamlakatlarda tarqalgan sholi, bodring, gʻoʻza va boshqa kiradi.
Terrakota

**Terrakota** (ital. terra — yer, tuproq, cotta — qizdirilgan) —tor maʼnoda — loydan ishlanib xumdonda pishirilgan sirlanmagan va rang berilmagan mayda haykalchalar; keng maʼnoda — loydan tayyorlanib, maxsus xumdonlarda qizdirilgan badiiy va amaliy ahamiyatga ega sirlangan sopol buyumlar (idishlar, koʻza, haykalcha, oʻyinchoq, koshinvab.). Qizdirilgandan soʻng oʻziga xos tus (sargish, qizgʻishjigarrang, qora) va sirt (faktura)ga ega boʻladi. T. neolit davridan maʼlum boʻlgan. Mayda xaykaltaroshlik asarlari, haykal shakllari, sarkofaglar, Yunoniston, Qad. Xitoy, Hindiston, Amerika haykallari, meʼmoriy qismlar, Oʻrta Osiyoning oʻrta asrlar meʼmorligidagi oʻyma T. bezaklari, Italiya ning relyefli meʼmoriy qismlari, Uygʻonish davri portret byustlari va boshqa badiiy T.ning muhim yodgorliklaridir. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston hududidan koʻplab nodir T. namunalari topilgan. Zamonaviy haykaltaroshlikda T. mayda shaklli haykallar va boshqalarda ishlatiladi.
Terpenlar

**Terpenlar** — tabiatda keng tarqalgan toʻyinmagan uglevodorodlar, umumiy formulasi (S5N8)l yaq 2, 3, 4 va boshqalar boʻlishi mumkin. Barcha terpenlar, odatda, izoprenning polimerizatsiyalanishidan xosil boʻlgan mahsulotlar deb qaraladi. Terpenlar molekuladagi izopren boʻgʻimlariga qarab, quyidagi qatorlarga boʻlinadi: xususiy mono terpenlar (pq2) (koʻpincha terpenlar deganda faqat shu birikmalar tushuniladi); seskviterpenlar (yaq3); diterpenlar (yq4) (diterpenlar hosilalariga smola kislotalari mansub); triterpenlar (yaq6) (bunga sterin va gormonlar kiradi); politerpenlar (p bir necha yuzdan oʻnlab minggacha) (tabiiy kauchuk, guttapercha kiradi).

Terpenlarning har bir qatori, oʻz navbatida, quyidagi guruhlarga boʻlinadi: 1) alifatik yoki atsiklik terpenlar — uglerod atomlari ochiq zanjirli birikmalar. Bu guruhning xususiy terpenlari (S|0N|6) 3 ta qoʻsh bogʻlidir (mirsen, otsimen); 2) karbotsiklik terpenlar bu birikmalarda bir yoki bir necha uglerod atomi halqasi boʻladi. Halqalar soniga qarab, terpenlar quyidagilarga boʻlinadi: a) 1 ta olti aʼzoli halqali monotsiklik terpenlar bu guruhning xususiy terpenlari 2 ta qoʻsh bogʻlidir (limonen, terpinenlar, terpinolen); b) 2 halqali bitsiklik terpenlar bu guruh terpenlari (SYUN|6) 1 ta qoʻsh bogʻlidir (pinenlar, kamfen); v) 3 ta uglerod atomi halqasi boʻlgan tritsiklik terpenlar bu guruh terpenlari (S10N|6)da qoʻsh bogʻlar boʻlmaydi; g) diterpenlar, triterpenlar va politerpenlarda 3 tadan ortiq halqa boʻlishi mumkin. Terpenlar hosilalari funksional guruhlari tavsifiga qarab, spirtlar, aldegidlar, ketonlar, oksidlar, gidroksidlar, peroksidlar, kislotalar va boshqalarga boʻlinadi.

Monoterpenlar zichligi 1000&nbsp;kg/m3 gacha, qaynash temperaturasi 150—190°, seskviterpenlarniki 230—300°, diterpenlarniki 300°dan yuqori. Terpenlar — xushboʻy; suvda erimaydi, organik eritmalarda yaxshi eriydi.

Terpenlar va uning hosilalari gullar, mevalar, oʻsimlik bargidan olinadigan efir moylarining tarkibiy qismidir. Terpenlar oʻsimliklardan bugʻlatib, quruq haydab, ekstraksiyalab olinadi. Kimyo, atirupa, farmatsevtika, lokboʻyoq, qogʻoz, sovun sanoatida keng qoʻllanadi.
Terrasa

**Terrasa** (frans. terrasse, lot. terra — yer) — 1) (geologiya va geografiyada) daryo, koʻl va dengizlar qirgʻoqlari hamda togʻlarning yon bagʻirlaridagi kelib chiqishi turlicha boʻlgan, tik yon bagʻir bilan chegaralangan gorizontal yoki nishab tabiiy sahn; shuningdek, ular dengiz sathidan pastda suv tagida ham uchraydi. T. yakka holda yoki ustma-ust joylashgan boʻlib, zinapoya koʻrinishga ega. T. tektonik koʻtarilishlar, iqlimning oʻzgarishi natijasida daryo oʻzanining vaqti-vaqti bilan oʻyilishi, dengiz va koʻllar sathining pasayishi natijasida vujudga keladi. Erozion, erozionakkumulyativ va akkumulyativ T. farq qilinadi. Erozion T. tektonik koʻtarilishlarning kuchayishi, suv oqimining koʻpayishi va daryolar quyiladigan dengiz va koʻllar sathi (bazis eroziya)ning pasayishi oqibatida kelib chiqadi hamda tub jinslardan tuzilgan boʻladi. Erozion akkumulyativ T.ning yuqori qismi daryo yotqiziqlari (allyuviy), pastki qismi tub togʻ jinslaridan iborat. Akkumulyativ T. faqat daryo yotqiziqlaridan tashkil topgan. Daryo T.si keng tarqalgan boʻlib, ular daryo oʻzani va qayirining osti hisoblanadi. T.ning soni erozion sikllar va ularda daryo yotqiziqlarining toʻplanish sonini koʻrsatadi. Eng yuqori T. nisbatan qad., pastdagisi eng yoshi hisoblanadi. Daryo vodiysidagi T. soni turlicha boʻladi. Masalan, Chirchiq daryosining quyi qismida 4—5 ta, yuqori qismida 20 dan ortiq T. bor. Eng keng T. tekisliklarda oqayotgan daryolarda boʻlib, eni oʻnlab km ni tashkil qiladi. T.dan qishloq xoʻjaligida, yoʻllar, shahar va qishloqlar barpo etishda foydalaniladi; 2) asosiy binoning umumiy tomi ostida qoʻshimcha qurilgan yoʻlaksimon ayvon, peshayvon, ustunli, baʼzan oynavandli, bir yoki koʻp qavatli T., uch tomoni ochiq, baʼzan usti ham ochiq boʻlishi mumkin. Dala hovli, dam olish uylari, sanatoriylarda koʻp uchraydi, ochiq havoda dam olish xonasi vazifasini oʻtaydi. T.lar bino va inshoot qiyofasiga koʻrkamlik baxsh etib, foydalanish uchun qulaydir.
Ters ayvon

**Ters ayvon** — uyning soya (shim.) tomoniga, quyoshga teskari qurilgan ayvon. Asosan, Xorazm xalq turar joy meʼmorligida keng tarqalgan.
Tert

**Tert** — yem (kepak, kunjara) va dagʻal ozuqa (xashak, somon va boshqalar)ning aralashmasi. Xashak suvda 2— 3 marta yuvilib, 25% gacha yem va mol boshiga 30 g osh tuzi qoʻshilgach, aralashtiriladi, iliq (40— 50°) suvda 2— 3 soat ivitib qoʻyiladi. Echki va qoramolga beriladi.
Terset

**Terset** (lot. tertius — uchinchi) — uch xonandadan tashkil topgan ansambl, shuningdek, ular ijrosiga moʻljallangan asar nomi (odatda, opera, operetta, kantata janrlaridagi asarlarning tarkibiy qismi). 3 ta ijrochi (sozanda)ga moʻljallangan mustaqil asarlar koʻpincha trio deyiladi.
Tersiya

**Tersiya** (matbaada) - bosmaxona shrifti. Oʻlchami (kegli) 16 punkt (6,02 mm) ga teng. Kitoblar, jurnallar, gazetalarda sarlavhalarni, muqovalar va titul varaqlarda nashr nomini terish uchun ishlatiladi.
Terrigen yotqiziqlar

**Terrigen yotqiziqlar** (lotincha: terra — yer, ...gen) — quruqlikdagi chaqiq jinslar va mineral donachalarining dengiz, laguna va koʻl tublariga shamol, dare va boshqa vositalar orqali keltirilib, toʻplanishidan hosil boʻlgan qatlam (qarang Dengiz yotqiziklari).
Teskari proporsional miqdorlar

**Teskari proporsional miqdorlar** — ikki miqdor orasidagi eng sodda bogʻlanishlardan biri. Bunda bir miqdor necha marta ortsa (kamaysa), ikkinchi miqdor shuncha kamayadi (ortadi). Teskari proporsionallik y=1/k•x chiziqli funksiyaga mos tushadi. Bu yerda k proporsionallik koeffitsienti.
Misol. 25 sonini 2÷3 nisbatda teskari proporsional bòlaklarga ajrating. 
2÷3 nisbatga teskarini proporsionallikgidan
3÷2 nisbatga tòģri proporsional ekanligi kelib chiqadi.
3k+2k=25
5k=25
k=5 proporsionallik koeffitsiyent 
Demak 25 sonini 2÷3 nisbatda teskari proporsional bòlakka ajratganda 15 va 10 hosil bòladi
Teskari son

**Teskari son**, berilgan  soni bilan koʻpaytmasi 1 ga teng boʻlgan son hisoblanadi. Masalan, 2ga teskari son 0,5; 4 ga teskari son 0,25 va hokazo. 
## Manbalar
Teskari teorema

**Teskari teorema** — berilgan teoremaning sharti xulosa, xulosasi esa shart boʻlgan teorema. Teskari teoremaga teskarisi toʻgʻri teorema deyiladi. Bundan kelib chiqadiki, toʻgʻri va teskari teoremalar oʻzaro teskari teoremalar deyiladi. Agar berilgan toʻgʻri teorema oʻrinli boʻlsa, Teskari teorema hamma vaqt ham oʻrinli boʻlishi shart emas. Masalam, toʻrtburchak romb boʻlsa, uning diagonallari oʻzaro perpendikulyar boʻladi (toʻgʻri teorema). Agar toʻrtburchakda diagonallar oʻzaro perpendikulyar boʻlsa, bu toʻrtburchak romb boʻladi deyish notoʻfi, yaʼni Teskari teorema notoʻgʻri. Oʻzaro Teskari teoremalar zaruriylik va yetarlilik shartlari bilan uzviy bogʻlangan.
Teskari trigonometrik funksiyalar

**Teskari trigonometrik funksiyalar** — arcsinx, arccosx, arctgx, arcctgx, arcseox, arccosex x funksiyalar. Teskari trigonometrik funksiyalar f.ning xossalari maktab matematika kursida oʻrganiladi.
Teskari funksiya

*Teskari funksiya*' - yqf(x) tenglikni x ga nisbatan yechish natijasida hosil boʻladigan xqg(y) funksiya. Odatda, x va u oʻrinlarini almashtirib, xqg(x) kabi yoziladi. yqg(x) funksiyaning aniklash sohasi. X qiymatlar sohasi Y toʻplamdan iborat boʻlsin. Agar 1) LGdan olingan har bir x0 elementga Y ning yagona yoqf(x) elementi moye kelsa; 2) Y ning har bir ud elementiga X ning u^Dxd) boʻladigan yagona x0 elementa moye kelsa, J(x) ga teskari funksiya mavjud boʻladi. Xususan, monoton oʻsuvchi yoki monoton kamayuvchi uzluksiz funksiyaga Teskari funksiya mavjud boʻladi. Monoton oʻsuvchi yoki monoton kamayuvchi uzluksiz funksiyaga Teskari funksiya mavjud.
Tesla

**Tesla** — Xalqaro birliklar tizimi SIda magnit induksiya birligi. T bilan belgilanadi. 1Tqvb/m2, yaʼni 1 m2 yuzadan 1 veber magnit oqimi oʻtganida magnit induksiya 1 T ga teng boʻladi. 1Tq104gs. Serb olimi N. Tesla (Tesla) nomi bilan atalgan.
Tesey

**Tesey** (Tezey) — Afinaning afsonaviy qahramoni va shoxi (mil. av. taxminan 13-asr). Antik davr rivoyatlari bir qator afsonaviy jasoratlarni T. nomi bilan bogʻlaydi (amazonkalar bilan boʻlgan urushda va argonavtlar safarida ishtirok etgan, qaroqchi Prokrust, Marafon buqasi, Kalidon toʻngʻizi va boshqa ustidan gʻalaba qozongan); bir qator tarixiy voqealar, xususan, Afinani Krit gegemonligidan xalos etilishi, sinoykizm (Attikani birlashtirilishi), Panafiney va Sinoykiy bayramlari, Istm oʻyinlari, Afina grajdanlarini ilk bor ijtimoiy tabakaga — yevpatriylar, geomorlar va demiurglarga ajratilishi T. nomi bilan bogʻliq. T. sharafiga Afinada har oyda Tesey bayrami nishonlangan. Teseyon ibodatxonasi (mil. av. 5-asr) qurilgan.
Teso

**Teso** — (yoki iteso) asosan Uganda va Keniya hududida yashovchi nilotlar guruhining xalqlaridan biridir.Sudanda kichik aholi punktlari ham mavjud. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, jami aholi 1,98 million kishi tashkil etadi. Ular teso dialektlarida (Nyangeya, Orom, Lokatan) gapirishadi (Balezin 1999:217). 2002-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Ugandada 1,568,763 iteso qayd etilgan.

## Anʼanaviy faoliyat
Teso xalqlarining anʼanaviy mashgʻulotlari qoʻlda dehqonchilik (Sorghum ,Elevsin, paxta, batat), yogʻoch oʻymakorligi va chorvachilikdir (Balezin 1999:217).

## Turar joy
Teso xalqining joylashuvi „Kraal“ deb ataladi. Kraal-tomlari oʻt bogʻlamlari bilan qoplangan, dubulgʻali kulbalar bilan oʻrab olingan zonadir (Chulov 2001:145).

## Anʼanaviy kiyim
Anʼanaviy teso libosi koʻplab qobiq va mis bezaklari bilan charmdan qilingan kamardir. Odatda Teso xalqining vakillari ikkita pastki old tishni uzaytirganlar. Ayollar oʻzlarini murakkab tatuirovka bilan bezashadi (Balezin 1999:217).

## Anʼanaviy taom
Anʼanaviy oziq-ovqat-sabzavot, goʻsht kamdan-kam hollarda oziq-ovqat uchun ishlatiladi (Tixonov 1981:23).

## Oila tashkiloti
Qabilaviy tashkilot va yosh sinflari — Teso xalqi vakillarining anʼanaviy ijtimoiy boʻlinishidir. Katta, patriarxal, poligin, patriarxal oila (Balezin 1999:218) bilan ajralib turadi.

## Din
Teso xalqining vakillari anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qilishadi, ularning baʼzilari xristianlardir  — (Olderogge, Potekhin 1954:203).istianlardir (Olderogge, Potekhin 1954:203).

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Балезин А. С. Тесо // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.- С.217-218
* Ольдерогге Д. А., Потехин И. И. / Гл. ред. Смирнов С. Р. // Народы Африки. — М.: Академия наук СССР, 1954. — 341 с.
* Чулов Д. В. Кенийские контрасты // Вокруг Света. 2001. № 4 (2727). С. 145—146.
* Reader J. Africa: A Biography of the Continent. L., 1997.
Tessin

**Tessin** (Tessin) — otabola shved meʼmorlari. Shved klassitsizmi yetakchi namoyandalaridan. Nikodemus T. Katta (1615.7.12, Shtralzund — 1681.24. 5, Stokgolm) — flamandlik. 1639-yildan Shvetsiyada yashagan. 1649-yildan saroy meʼmori. Stokgolm yaqinidagi Drotingxolm saroyi (1662—70, shved klassitsizmi noyob yodgorliklaridan), Kalmardagi sobor (1660—80), Gyoteborgdagi Gustav Adolf maydoni ansambli ratushasi bilan (1669) va boshqa Ijodida italyan va fransuz barokkosiga suyangan. Nikodemus T. Kichik (1654.23.5, Nyuchyoping — 1728.10.4, Stokgolm) — Nikodemus T. Kattaning oʻgʻli. Otasidan saboq olgan. Ijodida oʻziga xoslik Rim barokko meʼmorligi va L. Bernini ijodi taʼsirida shakllangan. 17-asr palladiochilik uslubidan foydalangan: Stokgolmdagi podshoh saroyi (qurilishi 1680-yil boshlangan, 1697—1760). Podshoh maqbarasi (1671 — 1743, otasi va K.Xorleman bilan hamkorlikda, K.Xorleman nihoyasiga yetkazgan) va boshqa Stokgolm markazi rekonstruksiyasining loyihasini yaratgan (qisman amalga oshgan.)
Test

**Test** (ing. test — sinash, tekshirish) (psixologiyada) — shaxsning aqliy taraqqiyoti, qobiliyati, irodaviy sifatlari, shuningdek, uning boshqa ruhiy xususiyatlarini tekshirishda qoʻllaniladigan qisqa standart mashklar. Ijtimoiy amaliyotda T. odamning qanday kasbhunar egallashi mumkinligi, uning kasbga layoqati yoki layoqatsizligini, isteʼdodli yoki akli zaifligini aniqlashda, muayyan hamkorlikdagi faoliyatga shaxslarni saralashda keng qoʻllaniladi. Uning yordamida tajribaning ilmiylik darajasi, kafolatligi, tekshiriluvlarning mahorati, qiziqishi, toʻplangan amaliy maʼlumotlarning haqqoniyligi, ishonchlilik koʻrsatkichi bir necha mezonlarga asoslanib taxlil qilinadi. T. ning nazariy asoslarini ingliz psixologi Fransis Galton (1822—1911) ishlab chiqqan (1883). "T." terminini birinchi marta amerika psixologi Jeyms Kettell (1860— 1944) qoʻllagan (1890). U T.lar yordamida tanaga taʼsir etuvchi qoʻzgʻatuvchilarning idrok qilinishi vaqtini, refleks tezligini, reaksiya muddatlarini, teriga taʼsir oʻtkazishda hosil boʻluvchi ogʻriq sezgilarini, harflar qatorini esda olib qolish darajalarini aniqlash mumkin, deb hisobladi. Fransuz psixologi A. Bine va uning shogirdi T. Simon insonning aqliy oʻsishi va isteʼdodi darajalarini oʻlchash imkoniyati borligi gʻoyasini olgʻa surganidan keyin akliy T.lar nazariyasi keng yoyidsi. Miqdoriy maʼlumotlarni statistika metodikalari yordamida hisoblab chiqish yuzaga keldi. Amerikalik Lyuis Permen (1877—1955) insonlarning aqliy qobiliyatlarini uzluksiz 50-yil davomida oʻrgangan.

Hozirgi davrda T.lar quyidagi turlarga ajratiladi: maqsadga erishuv T.lari (bilimlarni oʻlchashga qaratilgan); aqliy T.lar (zehn, aql-idroq, aql-zakovat, isteʼdodni aniqlashga yoʻnaltirilgan); ijodiyot T.lari (ijodkorlik, bunyod etishlik darajalarini tekshiruvchi); mezoniy moʻljal T.lari (oʻquv yoki kasbiy bilimlar va topshiriqlarni qaysi koʻnikma, malaka, xatti-harakat tizimi orqali oʻlchash mumkinligi); shaxsga oid T.lar (xususiyat, bezovtalanish, sifat, fazilat, xislatlarni oʻlchashga aloqador); proyeksiyaviy T.lar (tashqi taʼsirsiz shaxs oʻzini oʻzi oshkor qilishiga moʻljallangan) va boshqalar.