open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burj al-Arab xalqaro aeroporti

**Burj al-Arab xalqaro aeroporti**  (arabcha: مطار برج العرب الدولي) — Misrning Iskandariya shahridagi xalqaro aeroport. Iskandariya shahridan  janubi-gʻarbda, Iskandariya muhofazasidagi Burj al-Arab shahrida joylashgan. Aeroport, shuningdek, Nil deltasining yaqin hududlariga ham xizmat qiladi.

## Tarixi
2009-yil iyun oyida hukumat Iskandariyaning eski shahar qismidan gʻarbga tomon maydoni  boʻlgan kengaytmasini ishlab chiqishni rejalashtirmoqda. Keyinchalik u „Yangi Iskandariya“ nomini oldi. Yangi shaharni Burj al-Arab aeroporti bilan halqa yoʻli orqali bogʻlash rejalashtirilgan, bunda sayohat vaqti 25 daqiqani tashkil qiladi. Prezident, shuningdek, Burj al-Arab xalqaro aeroportini yangi va eskilarini rivojlantirishga xizmat qiladigan yangi aeroportlar turkumidagi eng soʻnggilaridan biri sifatida foydalanishga topshirdi. Burj al-Arab aeroporti ortib borayotgan talabga javoban aeroportning yoʻlovchi va yuk tashish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirdi va yangi obyektlar 2010-yil fevral oyida foydalanishga topshirildi.

Aeroport yiliga 1,2 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatish quvvatiga ega boʻlib, 2010-yilning yozida yopilgan oʻsha paytdagi yirik Al-Nuja aeroportining oʻrnini bosadi, oʻsha paytda eski aeroport obyektlarini kapital taʼmirlash rejalashtirilgan edi. 2011-yilgi Misr inqilobi ortidan mamlakatda iqtisodiy muammolar yuzaga kelganidan soʻng, Al-Nuja aeroportini taʼmirlash toʻxtatildi va Burj al-Arab Iskandariyaga xizmat koʻrsatadigan yagona aeroport sifatida qoldi. 2020-yil oxiriga kelib, Burj al-Arab shaharning yagona faoliyat koʻrsatadigan aeroporti sifatida qolib, Al-Nujani taʼmirlashni tugatish rejalashtirilmagan.

## Infratuzilmasi

2010-yil fevral oyida yangi aeroport terminali ochildi, u yangi yoʻlovchilar va maʼmuriyat binosidan iborat edi. Yoʻlovchi terminali qayiq shaklida yaratilgan va uch qavatdan iborat:

* Birinchi qavat: roʻyxatdan oʻtish va bagajni tashish uchun ajratilgan.
* Ikkinchi qavat: maʼmuriy idoralar va aviakompaniya ofislaridan tashqari, ichki va xalqaro kelishlar uchun ajratilgan.
* Uchinchi qavat: joʻnab ketish, ham ichki, ham xalqaro, immigratsiya tartib-qoidalari va VIP zal uchun ajratilgan. Tijorat faoliyati uch qavat orasida tarqalgan.
* Toʻrtta harakatlanuvchi bort koʻprigi terminal binosini samolyot bilan bogʻlaydi.

Terminalda boj olinmaydigan doʻkon, franchayzing oziq-ovqat korti, sayyohlik ofislari va boshqa sayohat bilan bogʻliq xizmatlar uchun moʻljallangan maydon, yoqilgʻi taʼminoti bloki, boshqaruv minorasi va favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish uchun oʻt oʻchirish stansiyasi mavjud. Bino oldidagi avtoturargoh 350 ta mashina uchun joy ajratadi.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar

## Yana qarang
* Iskandariyadagi transport

## Manbalar

## Havolalar
Baby Ariel

**Ariel Rebekka Martin** (2000-yil 22-noyabrda tugʻilgan) — amerikalik aktrisa va qoʻshiqchi.

## Filmografiyasi

## Manbalar

## Havolalar
Beshbuloq ko‘li

**Kambeshbuloq koʻli** — Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyatida joylashgan koʻl. Eni 800 metr, koʻl Surxondaryo viloyatining janubida, **<big>[[Homkon]]</big>** togʻida joylashgan boʻlib, shu vaqtgacha toʻliq oʻrganilmagan. Olimlarning fikriga koʻra ushbu koʻl meteorit tushishi natijasida hosil boʻlgan.

Yagona trayektoriyaga juda koʻplab meteoritlarning koʻlning shimoliy qismidan janubiga olib boruvchi yoʻli tomon tushishi kuzatiladi. Qoratub togʻining Taxtaqoracha dovonidagi yeri va daryo qumi tektitlarga (kosmik yoki yer moddasining yerga urilishi natijasida yuqori harorat ostida hosil boʻluvchi mayda shishasimon modda) serob. Havzasining sharqiy qismi atrofidagi togʻlarda kaft bilan teng keladigan yirik gʻovakli shishasimon meteorit qoldiqlarini uchratish mumkin. Bu va boshqa kosmik kelib chiqishiga ega toshlar koʻproq besh metrli diametrli alohida maydonlarda sochilgan boʻladi.

Qoldiqlar tushishishi ketma-ketligini, ularning yotgan maydoni oʻlchamini tahlil qilib, olimlar „oʻzidan bunday izlar qoldirgan yirik meteoritli tana Xomkon togʻiga tushib, oʻzidan krater hosil qilgan va natijada izi suv bilan toʻlib, beshbuloq nomini olgan“, degan hulosaga kelishgan. Koʻldagi meteoritli hosil boʻlishlar, shuningdek, portlashdan keyingi holat kabi qizgʻish, qiya taxlangan boʻlinmalarni koʻrsatadi. Koʻl maydonida olib borilgan tahlil ishlari esa maydonning tabiiy usul natijasida hosil boʻlganligini, suv bosimi yoki tektonik oʻzgarishlarning bunga aloqasi yoʻqligini koʻrsatadi. Meteoritlar bundan ming yillar avval ba'zilari shu manzilga qulagan boʻlishi mumkinligi toʻgʻrisida ham ba'zi fikrlar bor
## Manbalar

.
Ronald Grigor Suny

**Ronald Grigor Suny** (1940-yil 25-sentabrda tugʻilgan) — amerikalik tarixchi va siyosatshunos. Suny William H. Sewell Jr. xizmat koʻrsatgan Michigan universitetining tarix boʻyicha taniqli professori boʻlib, 2009—2012-yillarda Eyzenberg tarixiy tadqiqotlar instituti direktori boʻlgan. Michigan universitetining Ijtimoiy va siyosiy tarix professori ham boʻlgan. 2005-yildan 2015-yilgacha Chikago universitetining siyosatshunoslik va tarix boʻyicha faxriy professori.

Suny oʻz faoliyatini Oberlin kollejida dotsent sifatida boshlab, Michigan universitetida zamonaviy arman tarixi boʻyicha Aleks Manukyan kafedrasi mudiri boʻlgan. 1981—1984-yillarda Arman tadqiqotlari jamiyati (SAS) raisi boʻlgan. 2005-yilda Amerika Slavyan tadqiqotlari assotsiatsiyasi (AAASS) prezidenti etib saylangan va 2013-yilda Slavyan, Sharqiy Yevropa va Yevroosiyo tadqiqotlari assotsiatsiyasining (ASEEES) Slavyan, Sharqiy Yevropa va Yevroosiyo tadqiqotlariga qoʻshgan hissasi uchun mukofoti bilan taqdirlangan. Milliy gumanitar fanlar jamgʻarmasi grantini (1980—1981), Jon Saymon Guggenxaym memorial stipendiyasini (1983–1984) va Jon D. va Ketrin T.dan Global xavfsizlik va barqarorlik boʻyicha tadqiqot grantini olgan. MakArtur jamgʻarmasi (1998—1999) va ikki marta Stanforddagi Xulq-atvor fanlari boʻyicha ilgʻor tadqiqotlar markazi aʼzosi (2001—2002, 2005—2006). 2013-yilda Berlindagi Amerika akademiyasi Berlin mukofoti sohibi boʻlgan.

## Manbalar
Arman genotsidining tan olinishi

**Arman genotsidining tan olinishi** 1915-yildan 1923-yilgacha Usmonli imperiyasining birinchi jahon urushi davri va undan keyingi davrda sodir etgan muntazam qirgʻinlari va armanlarni majburan deportatsiya qilishi genotsid ekanligini rasman tan olishdir.

Turkiyadan tashqaridagi koʻpchilik tarixchilar Usmonlilarning armanlarga nisbatan quvgʻin harakati genotsid ekanligini tan olishadi. Biroq, ilmiy va fuqarolik jamiyatida armanlar qirgʻin qilinishining genotsid ekanligi tan olinganiga qaramay, baʼzi hukumatlar Turkiya Respublikasi bilan munosabatlariga nisbatan siyosiy xavotirlar tufayli qotilliklarni rasman genotsid deb tan olishdan bosh tortadilar.

2023-yil holatida Argentina, Braziliya, Kanada, Fransiya, Germaniya, Italiya, Meksika, Rossiya va AQSh kabi 34 mamlakat hukumatlari va parlamentlari arman genotsidini rasman tan olgan. Uch mamlakat — Turkiya, Ozarbayjon va Pokiston arman genotsidini inkor etishgan.

## Manbalar
301-modda (Turk jinoyat kodeksi)

**301-modda** Turkiya jinoyat kodeksining Turkiyani, turk millatini, turk hukumati muassasalarini yoki Mustafo Kamol Otaturk kabi turk milliy qahramonlarini haqorat qilishni noqonuniy deb belgilagan moddasidir. Ushbu modda 2005-yil 1-iyunda kuchga kirgan va Turkiyani Yevropa Ittifoqi standartlariga moslashtirish maqsadida Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga (YEI) aʼzoligi boʻyicha muzokaralar boshlanishidan oldingi jarayonda jinoiy qonun islohoti paketining bir qismi sifatida joriy etildi. Moddaning asl matnida „turklikni haqorat qilish“ jinoyatga tenglashtirilgan. 2008-yil 30-aprelda moddaga oʻzgartirish kiritilib, „turklik“ tushunchasi „turk millati“ deb oʻzgartirildi. Ushbu modda qonuniy kuchga kirganidan buyon 60 dan ortiq holat boʻyicha ayblovlar qoʻzgʻatildi. Ishlarning baʼzilari yuqori darajadagi ishlar edi.

2008-yil 30-aprelda 301-moddaga bir qator oʻzgartirishlar kiritildi. Jumladan, ish qoʻzgʻash uchun Adliya vazirining roziligini olish majburiyatini belgilovchi yangilik joriy etildi. Ushbu oʻzgartirish moddadan mumkin boʻlgan notoʻgʻri foydalanishning oldini olish uchun, ayniqsa, yuqori darajadagi ishlarga qarshi, eski versiyadagi qonuniy boʻshliqlarni toʻldirish uchun qilingan edi.

Turkiyalik huquqshunos Kemal Kerinçsiz boshchiligidagi Buyuk Huquqchilar Ittifoqi () „301-modda boʻyicha deyarli barcha sud jarayonlari ortida“ turibdi. Kerinchsizning oʻzi ishlarning qirqtasi, asosan, yuqori darajadagi sud jarayonlari uchun masʼuldir.

## Manbalar
Eyüpspor

**Eyüpspor** — Istanbulning Eyüp tumanida joylashgan Turkiyaning professional futbol klubi. Jamoa ranglari lavanta va sariqdir. Klubning uy arenasi Eyüp stadioni boʻlib 2500 tomoshabinga moʻljallangan.

## Tarix
Eyüpspor 1934-yildan 1937-yilgacha Istanbul birinchi ligasida oʻynagan. 1956-yilda jamoa rasman professional maqomini ogan va 1959-yilda Istanbul shahar chempionati gʻolibi boʻlgan.

1982/1983-yilgi mavsumda jamoa milliy musobaqalarda debyut qilgan va Turkiya futbolining ikkinchi divizioni boʻlgan Birinchi ligaga chiqdi, ammo tez orada uni tark etgan.

2018/2019-yilgi mavsumda jamoa turnir jadvalida 9-oʻrinni egallagan. Shu bilan birga mavsum so'ngida rahbariyatning umumiy yigʻilishida klubning yangi prezidenti etib Murat Oʻzkaya saylangan.

2020/2021-yilgi mavsumda „Eyupspor“ Ikkinchi liganing Qizil guruhi chempioni boʻlgan, 37 yildan soʻng birinchi ligaga qaytgan.

## Raqobat
Eyüpspor jamoasining Fotih Karagümrük va Beykoz 1908 klublari bilan kuchli raqobati bor, bu oʻyinlar davomida muhlislar oʻrtasidagi tartibsizliklarga sabab boʻladi.

## Oʻyinchilar

### Hozirgi tarkib
 

### Boshqa futbolchilar bilan shartnoma imzolangan
 

### Ijaraga berilgan
 

## Ligadagi ishtirok

* TFF Birinchi ligasi: 1982-83, 1987-94, 2021-
* TFF Ikkinchi ligasi: 1970-73, 1984-87, 1994-01, 2002-14, 2015-21
* TFF Uchinchi Ligasi: 2001-02, 2014-15
* Turkiya mintaqaviy havaskorlar ligasi: 1959-70, 1973-82, 1983-84

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Eyüpspor on TFF.org
Xodjaypak g‘ori

## Xoʻjaipok gʻori
Xo‘jaipok g‘ori (Surxondaryo viloyatining Oltinsoy tumanida joylashgan) da sekundiga 20 litr suv oqimi bo‘lgan katta buloqning mavjudligi g‘ayrioddiydir. Gʻor  Shoʻrchi shahridan 55&nbsp;km shimoli-gʻarbda, Surxondaryoning oʻng irmogʻi Xo‘jaipok daryosi vodiysida joylashgan. G'orning uzunligi 220 metrdan ortiq va hajmi 2700 kubometrni tashkil qiladi. Buloq g'orning pastki qismidan, kirish joyidan 30 metr masofada urilgan vodorod sulfidi hidli suv. Gʻor devorlarini tashkil etuvchi ohaktosh yoriqlarida uglevodorodlarning rezinaga oʻxshash qoldiqlari (“quruq moy”), gʻor yaqinidagi ohaktoshdan esa tabiiy oltingugurt va shaffof gips kristallari topilgan.

Xoʻjaipok gʻori koridor tipidagi galereya boʻlib, uning tubidan vodorod sulfidi daryosi oqib oʻtadi.

Xoʻjaipok gʻori suv ichish uchun yaroqli bo'lib Surxondaryo viloyatining bir necha tumanlari foydalandi. Suvi juda shifobaxs, G'orning ichki qismi tabiiy zinasimon suvning katta qismi g'orning tag qismiga ketadi. Suvi juda salqin. Oltingururt va kistal simon shaffof tovlanuvchi tabiiy buloq. Asosiysi juda foydali suv

Avvalo “Xo‘jaipok ota” ziyoratgohidagi g‘ordan chiqayotgan oltingugurt suvining inson organizmi uchun foydali ekanligiga to‘xtalib o‘tish zarur. Mutaxassislarning fikricha, g‘ordagi oltingugurt suvi o‘n beshdan ortiq og‘ir, o‘tkir va yuqumli kasalliklardan forig‘ bo‘lishga yordam beradi. Tabiiy samarali vosita sifatida tayanch harakat tizimi, akusher-ginekologik kasalliklar, asab tizimi, jigar, buyrak, teri tanosili va boshqa xastaliklarni davolashga xizmat qiladi.

«Xo‘jaipok ota» ziyoratgohi yonidan oqib o‘tayotgan Xo‘jaipok daryosi va hududning tabiiy iqlim sharoiti bu yerda ziyorat turizmini keng yo‘lga qo‘yish uchun juda qulay sanaladi.
## Manbalar
# Youtube video  
# Sirli O'zbekiston
Shodmonqul Salom

**Shodmonqul Salom** (*toʻliq ismi*: Shodmonqul Salomov; 1980-yil 23-dekabr Qumqoʻrgʻon, Oʻzbekiston SSR) — shoir, publitsist, nosir va muharrir. Shuningdek, shoir „Doʻstlik“ ordeni sohibi, Oʻzbekiston yozuvchilar uyushmasi aʼzosi.

## Tarjimai holi
Shodmonqul Salom 1980-yil 23-dekabr kuni Surxondaryo viloyati, Qumqoʻrgʻon tuman, Ketmonchi qishlogʻida tugʻilgan. 2003-yil Termiz davlat universitetining Kimyo fakultetini tugatgan. 2003—2005-yillarda Oʻzbekiston Milliy universiteti Qarshidagi Oliy adabiyot kursida oʻqigan.

## Faoliyati
„Turkiston“, „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“, „Chagʻoniyon“ gazetalari, „Saodat“, „Fermer“ jurnallari va „Kitob dunyosi“ gazetalarida faoliyat koʻrsatgan. Hozirda „Maʼnaviy hayot“ jurnalida bosh muharrir oʻrinbosari lavozimida ishlaydi.

2025-yil noyabr oyida yangi sheriy toʻplami Rossiyada bosib chiqarilgan.

2003-yildan beri nashriyotda ishlagan 

## Asarlari
Shoirning „Yurak iqlimi“, „Koʻngli kitobi“, „Borligini bilganlar“, „Koʻngil obidasiga yoʻl“, „Sheʼr sayyorasi“, „Tongning iqbolini tilarmen“ kabi sheʼriy asarlari mavjud.

## Filmografiyasi

## Manbalar

## Havolalar
Shodmonqul Salom. She’rlar  qaraldi: 10.08.2023

Shodmonqul Salom. Ehtirom  qaraldi: 10.08.2023
Hannay burchagi

Klassik mexanikada **Hannay burchagi** aylanma geometrik fazaning (yoki Berry fazasining) mexanik analogidir. U Buyuk Britaniyaning Bristol universitetidan Jon Hannay sharafiga nomlangan. Xannay birinchi marta 1985 yilda burchakni tasvirlab, yaqinda rasmiylashtirilgan Berry bosqichi gʻoyalarini klassik mexanikaga kengaytirdi.

## Klassik mexanikada Hannay burchagi

Hannay burchagi harakat-burchak koordinatalari kontekstida aniqlanadi. Dastlab vaqt oʻzgarmaydigan tizimda harakat oʻzgaruvchisi I_\alpha doimiy hisoblanadi. Vaqti-vaqti bilan bezovtalanishni kiritgandan soʻng \lambda(t), harakat oʻzgaruvchisi I_\alpha adiabatik invariantga aylanadi va Hannay burchagi \theta^H_\alpha uning mos burchak oʻzgaruvchisi uchun buzilish sodir boʻlgan evolyutsiyani ifodalovchi yoʻl integraliga koʻra hisoblanishi mumkin. \lambda(t) asl qiymatiga qaytadi:

\theta^H_\alpha = -\frac{\partial}{\partial I_\alpha}\oint\!\boldsymbol{p} \cdot \frac{\partial \boldsymbol{q}}{\partial \lambda}\mathrm{d}\lambdabu yerda \boldsymbol{p} va \boldsymbol{q} Gamiltonianning kanonik oʻzgaruvchilari .

## Misol
Fuko mayatnik klassik mexanikaning namunasidir, u baʼzan Berri fazasini tasvirlash uchun ham ishlatiladi. Quyida biz harakat burchagi oʻzgaruvchilari yordamida Fuko mayatnikini oʻrganamiz. Oddiylik uchun biz umumiy protokolda qoʻllaniladigan Gamilton-Jakobi tenglamasidan foydalanmaymiz.

Biz chastotali tekislik mayatnikini koʻrib chiqamiz \omega burchak tezligi boʻlgan Yerning aylanishi taʼsirida \vec{\Omega}=(\Omega_x,\Omega_y,\Omega_z) sifatida belgilangan amplituda bilan \Omega=|\vec{\Omega}| . Mana, z yoʻnalishi Yerning markazidan mayatnikgacha. Mayatnik uchun Lagrangian:

L=\frac{1}{2}m(\dot{x}^2+\dot{y}^2)-\frac{1}{2}m\omega^2(x^2+y^2)+m\Omega_z(x\dot{y}-y\dot{x})Tegishli harakat tenglamasi\ddot{x}+\omega^2x=2\Omega_z\dot{y}\ddot{y}+\omega^2y=-2\Omega_z\dot{x}Keyin yordamchi oʻzgaruvchini kiritamiz \varpi=x+iy bu aslida burchak oʻzgaruvchisi. Endi biz uchun tenglama mavjud \varpi :

\ddot{\varpi}+\omega^2\varpi=-2i\Omega_z\dot{\varpi}
Uning xarakteristik tenglamasidan
\lambda^2+\omega^2=-2i\Omega_z\lambda
biz uning xarakterli ildizini olamiz (biz shuni taʼkidlaymiz \Omega \ll \omega)
\lambda=-i\Omega_z\pm i\sqrt{\Omega_z^2+\omega^2}\approx-i\Omega_z\pm i\omega
Yechim shundan keyin
\varpi=e^{-i\Omega_zt}(Ae^{i\omega t}+Be^{-i\omega t})
Yer bir toʻliq aylanishdan keyin, yaʼni T=2\pi/\Omega\approx 24h, biz uchun faza oʻzgarishi bor \varpi
\Delta \varphi=2\pi\frac{\omega}{\Omega}+2\pi\frac{\Omega_z}{\Omega}
Birinchi atama mayatnikning dinamik taʼsiriga bogʻliq boʻlib, dinamik faza deb ataladi, ikkinchisi esa Hannay burchagi boʻlgan geometrik fazani ifodalaydi.

\theta^H=2\pi\frac{\Omega_z}{\Omega}


## Manbalar

* Hannay John H. 1985 Angle variable holonomy in adiabatic excursion of an integrable Hamiltonian J. Phys. A: Math. Gen. **18** 221-30.
* 
* 
* 

## Havolalar
* Professor John H. Hannay: Research Highlights. Department of Physics, University of Bristol.
Helmgolts teoremasi (klassik mexanika)

**Klassik mexanikaning Helmgolts teoremasi** quyidagicha:H(x,p;V) = K(p) + \varphi(x;V)bir oʻlchovli tizimning Gamiltoniani boʻlsin, bu yerdaK = \frac{p^2}{2m}kinetik energiya va\varphi(x;V)parametrga bogʻliq boʻlgan V „U-shaklidagi“ potensial energiya profilidir.

Mayli \left\langle \cdot \right\rangle _{t} oʻrtacha vaqtni bildirsin. Shunda

* E = K + \varphi, 
* T = 2\left\langle K\right\rangle _{t},
* P = \left\langle -\frac{\partial \varphi }{\partial V}\right\rangle _{t},
* S(E,V)=\log \oint \sqrt{2m\left( E-\varphi \left( x,V\right) \right) }\,dx.

KeyindS = \frac{dE+PdV}{T}.Izohlar
Klassik mexanikaning ushbu teoremasining tezislari aynan termodinamikaning issiqlik teoremasi kabi oʻqiladi. Bu fakt maʼlum mexanik miqdorlar oʻrtasida termodinamikga oʻxshash munosabatlar mavjudligini koʻrsatadi. Bu oʻz navbatida bir oʻlchovli mexanik tizimning „termodinamik holatini“ aniqlash imkonini beradi. Xususan, harorat T kinetik energiyaning oʻrtacha vaqt va entropiya bilan berilgan S harakatning logarifmi boʻyicha (yaʼni, \oint dx \sqrt{2m\left( E - \varphi \left( x, V\right) \right) }).

Muvozanat termodinamikasining mexanik asosini taʼminlash uchun uni makroskopik tizimlarga (yaʼni koʻp oʻlchovli tizimlarga) qanday qoʻllashni koʻrgan Lyudvig Boltsman bu teoremaning ahamiyatini tan oldi. Ushbu tadqiqot faoliyati uning ergodik gipotezasini shakllantirishi bilan chambarchas bogʻliq edi. Jorj Devid Birxoffning ergodik teoremasiga asoslangan Helmgolts teoremasining koʻp oʻlchovli versiyasi umumlashtirilgan Helmgolts teoremasi deb nomlanadi.

## Manbalar
*Helmholtz, H., von (1884a). Principien der Statik monocyklischer Systeme. *Borchardt-Crelle’s Journal für die reine und angewandte Mathematik*, 97, 111–140 (also in Wiedemann G. (Ed.) (1895) Wissenschafltliche Abhandlungen. Vol. 3 (pp.&nbsp;142–162, 179–202). Leipzig: Johann Ambrosious Barth).
*Helmholtz, H., von (1884b). Studien zur Statik monocyklischer Systeme. *Sitzungsberichte der Kö niglich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin*, I, 159–177 (also in Wiedemann G. (Ed.) (1895) Wissenschafltliche Abhandlungen. Vol. 3 (pp.&nbsp;163–178). Leipzig: Johann Ambrosious Barth).
*Boltzmann, L. (1884). Über die Eigenschaften monocyklischer und anderer damit verwandter Systeme.*Crelles Journal*, 98: 68–94 (also in Boltzmann, L. (1909). Wissenschaftliche Abhandlungen (Vol. 3,pp.&nbsp;122–152), F. Hasenöhrl (Ed.). Leipzig. Reissued New York: Chelsea, 1969).
*Gallavotti, G. (1999). *Statistical mechanics: A short treatise*. Berlin: Springer.
*Campisi, M. (2005) *On the mechanical foundations of thermodynamics: The generalized Helmholtz theorem* Studies in History and Philosophy of Modern Physics 36: 275–290
Godograf(Hodograph)

**Godograf** — bu jism yoki suyuqlik harakatining vektoriy tasvirini beruvchi diagramma. Bu oʻzgaruvchan vektorning bir uchining joylashuvi, ikkinchi uchi esa oʻrnatiladi. Bunday diagrammadagi har qanday chizilgan maʼlumotlarning holati harakatlanuvchi zarrachaning tezligiga proporsionaldir. U **tezlik diagrammasi** deb ham ataladi. U Jeyms Bredli tomonidan qoʻllangan koʻrinadi, lekin uning amaliy rivojlanishi asosan 1846 yilda *Qirollik Irlandiya Akademiyasi* materiallarida uning hisobini nashr etgan ser Uilyam Rouen Hamiltondan olingan.

## Qoʻllanilishi
U fizika, astronomiya, qattiq va suyuqliklar mexanikasida materialning deformatsiyasini, sayyoralar harakati yoki jismning turli qismlarining tezligini oʻz ichiga olgan boshqa maʼlumotlarni chizish uchun ishlatiladi.

## Meteorologiya

Meteorologiyada hodograflar Yer atmosferasining tovushlaridan shamollarni rejalashtirish uchun ishlatiladi. Bu qutbli diagramma boʻlib, shamol yoʻnalishi markaziy oʻqdan burchak va uning kuchi markazdan masofa bilan koʻrsatilgan. Oʻngdagi rasmda, pastda, yerdan 4 balandlikda shamol qiymatlari topiladi. Ular vektorlar yordamida chizilgan \vec V_0 uchun \vec V_4 . Shuni taʼkidlash kerakki, yoʻnalish yuqori oʻng burchakda aytib oʻtilganidek chizilgan.

Hodograf va tefigram kabi termodinamik diagrammalar yordamida meteorologlar hisoblashlari mumkin:

* **Shamol siljishi** : ketma-ket vektorlarning ekstremitalarini birlashtiruvchi chiziqlar atmosfera qatlamidagi shamol yoʻnalishi va qiymatining oʻzgarishini ifodalaydi. Shamolning siljishi momaqaldiroqlarning rivojlanishida va bu darajalarda shamolning kelajakdagi evolyutsiyasida muhim maʼlumotdir.
* **Turbulentlik** : shamol siljishi aviatsiya uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan turbulentlikni koʻrsatadi.
* **Harorat adveksiyasi** : havo qatlamidagi haroratning oʻzgarishini oʻsha darajadagi shamol yoʻnalishi va keyingi darajadagi shamol siljishi yoʻnalishi bilan hisoblash mumkin. Shimoliy yarim sharda issiq havo atmosfera sathlari orasidagi shamol siljishining oʻng tomonida joylashgan. Janubda esa aksincha (qarang termal shamol). Shunday qilib, hodografi misolida shamol \vec V_3 janubi-gʻarbdan shamol qirqishining oʻng tomoni bilan toʻqnash keladi, bu esa issiq adveksiyani va shu tariqa havoning shu darajada isishini bildiradi.

## Godograf tarqalishi

Bu tekis harakatda nuqtaning tezlik maydonini koʻrsatish usuli. Masshtabda chizilgan tezlik vektori nuqta yoʻliga teginish emas, balki perpendikulyar koʻrsatilgan, odatda yoʻlning egrilik markazidan uzoqqa yoʻnaltirilgan.

Godograf transformatsiyasi

Godograf transformatsiyasi — chiziqli boʻlmagan qisman differentsial tenglamalarni chiziqli versiyaga aylantirish uchun ishlatiladigan usul. Bu chiziqlilikka erishish uchun tenglamadagi qaram va mustaqil oʻzgaruvchilarni almashtirishdan iborat.

## Manbalar

## Havolalar
* ''The Hodograph'' — Dr. James B. Calvert, University of Denver
Turkiya–PKK ziddiyati

**Kurd-turk ziddiyati** Turkiya Respublikasi va mustaqil Kurdiston yaratish uchun Turkiyadan ajralib chiqishni talab qilgan yoki Turkiya Respublikasi hududida kurdlar uchun muxtoriyat va kengroq siyosiy hamda madaniy huquqlarni taʼminlashga urinayotgan turli kurd isyonchi guruhlari qurolli toʻqnashuvidir.

Asosiy isyonchi guruh Kurd ishchilar partiyasi (PKK) (Kurdcha: *Partiya Karkerên Kurdistanê*) hisoblanadi. Kurd-turk mojarosi koʻplab mintaqalarga yoyilgan boʻlsa-da, mojarolarning aksariyati Turkiya janubi-sharqiga toʻgʻri keladigan Shimoliy Kurdistonda sodir boʻlgan. PKKning Iroq Kurdistonida mavjudligi Turkiya Qurolli Kuchlarining mintaqaga tez-tez quruqlikdan bostirib kirishi, havo va artilleriya hujumlarini amalga oshirishiga sabab boʻlib, uning Suriya Kurdistonidagi taʼsiri u yerda ham xuddi shunday faoliyatga sabab boʻlmoqda. Mojaro asosan harbiy xarajatlar tufayli Turkiya iqtisodiyotiga 300 dan 450 milliard dollargacha zarar keltirdi. Mojaro, shuningdek, Turkiya turizmiga ham salbiy taʼsir koʻrsatmoqda.

## Izohlar

## Manbalar
Ta’sir parametri

Fizikada **nshon parametri**  snaryadning yoʻli va snaryad yaqinlashayotgan obyekt tomonidan yaratilgan potensial maydon  markazi oʻrtasidagi perpendikulyar masofa sifatida aniqlanadi (diagrammaga qarang). U koʻpincha yadro fizikasida (qarang: Ruterfordning tarqalishi) va klassik mexanikada.

Taʼsir parametri tarqalish burchagi  bilan bogʻliq.

: \theta = \pi - 2b\int_{r_\text{min}}^\infty \frac{dr}{r^2\sqrt{1 - (b/r)^2 - 2U/(mv_\infty^2)}},

Bu yerda  — snaryadning markazdan uzoqda boʻlgan tezligi,  — markazdan eng yaqin masofasi.

## Qattiq shardan tarqalish
Taʼsir parametridan foydalanishni koʻrsatadigan eng oddiy misol shardan sochilish holatidir. Bu yerda snaryad yaqinlashayotgan obyekt radiusli qattiq shardir R . Qattiq shar boʻlsa, U(r) = 0 qachonki r > R boʻlsa va U(r) = \infty uchun  r \leq R  . Qachonki  b > R  boʻlsa, snaryad qattiq sharni oʻtkazib yuboradi. Biz buni darhol koʻramiz \theta = 0 . Qachon b \leq R, biz buni topamiz: b = R \cos\tfrac{\theta}{2}..

Toʻqnashuvning markaziyligi

Yuqori energiyali yadro fizikasida, xususan, toʻqnashuv nurlari tajribalarida — toʻqnashuvlar taʼsir parametriga koʻra tasniflanishi mumkin. Markaziy toʻqnashuvlar mavjud b \approx 0, periferik toʻqnashuvlar bor 0 , va ultraperiferik toʻqnashuvlar (UPC) mavjud b > 2R, bu yerda toʻqnashuvchi yadrolar radiusli qattiq sharlar sifatida qaraladi R .

Rang kuchi juda qisqa diapazonga ega boʻlgani uchun u birdan koʻproq nuklon radiusi bilan ajratilgan kvarklarni birlashtira olmaydi; demak, kuchli oʻzaro taʼsirlar periferik va ultraperiferik toʻqnashuvlarda bostiriladi. Bu shuni anglatadiki, yakuniy holatdagi zarrachalar koʻpaytmasi (toʻqnashuv natijasida paydo boʻlgan zarrachalarning umumiy soni) odatda eng markaziy toʻqnashuvlarda eng katta boʻladi, chunki ishtirok etgan partonlar qandaydir tarzda oʻzaro taʼsir qilish ehtimoli eng katta. Bu toʻqnashuv markazlashuvining umumiy oʻlchovi sifatida zaryadlangan zarrachalar koʻpligidan foydalanishga olib keldi, chunki zaryadlangan zarrachalarni zaryadsiz zarrachalarga qaraganda aniqlash osonroq.

Ultraperiferik toʻqnashuvlarda kuchli oʻzaro taʼsirlar samarali boʻlmagani uchun ular elektromagnit oʻzaro taʼsirlarni, yaʼni foton-foton, foton-nuklon yoki foton-yadro oʻzaro taʼsirini — past fon ifloslanishini oʻrganish uchun ishlatilishi mumkin. UPTlar odatda ikkitadan toʻrttagacha yakuniy holat zarrachalarini ishlab chiqarganligi sababli, ular markaziy toʻqnashuvlar bilan solishtirganda nisbatan „toza“ boʻlib, har bir hodisada yuzlab zarrachalarni keltirib chiqarishi mumkin.

## Manbalar

## Havolalar
* yadro sochilish parametri
George Vincent (rassom)

**George Vincent** (; tugʻilgan sanasi nomaʼlum, 1796-yil 27-iyunda choʻqintirilgan, taxminan 1832-yilda vafot etgan) — ingliz peyzaj rassomi boʻlib, akvarel, moy boʻyoq va ofort boʻyoqlardan foydalanib koʻplab sanʼat asarlarini chizgan. U sanʼatshunoslar tomonidan Norwich rassomlar maktabining eng isteʼdodli oʻquvchilaridan biri deb eʼtirof etilgan. Ular asosan maʼmuriy, hududiy va ijodiy aloqalar orqali bogʻlangan, asarlarida asosan Norfolk qishloqlari tasvirlangan sanʼatshunoslar jamoasi boʻlgan. Vincentning asarlari asosan golland sanʼatining oltin davridagi John Crome hamda Norwich maktabidagi uslublarga asoslangan. Shu sababdan ham George Vincent hamda uning doʻsti James Starkning asarlari Norwich maktabining obroʻsini nafaqat Sharqiy Angliyada, balki boshqa joylarda ham oshishiga sabab boʻldi.

Vincent toʻquvchi oilasida dunyoga kelgan. Norwich grammatika maktabida tahsil olgan va undan keyin John Cromega shogird tushgan. U Qirollik akademiyasi, Britaniya instituti va boshqa bir nechta joylarda koʻrgazmalarini namoyish qilgan. 1811-yildan 1831-yilga qadar Norwich rassomlar jamiyatida Vincent oʻzining Norfolk manzaralari va marina sanʼatiga oid yuzdan ortiq asarlarini namoyish qiladi. 1818-yilga kelib u Londonga koʻchib oʻtadi. Oradan uch yil oʻtib, u yerda badavlat jarrohning qiziga uylanadi. Rassom Londonda badavlat mijozlarning homiyligida boʻlishiga qaramasdan, moliyaviy jihatdan qiynaladi. Hashamatli uy sotib olish istagi hamda ichkilikka haddan tashqari moyilligi Vincentning moliyaviy muammolarini yanada koʻpayishiga sabab boʻladi. Shu sababli qarzlarini vaqtida toʻlay olmaganidan keyin 1824-yili uni Fleet qamoqxonasiga olib ketishadi. Ozod qilinishidan oldin 1827-yilda Vincent kam foyda koʻrishiga qaramay Norwich rassomlar jamiyati bilan aloqalarini davom ettiradi.

1831-yildan keyin Vincent gʻoyib boʻlgan. Oilasi uni qidirib topa olmagan va shundan keyin uning qayerga ketgani nomaʼlumligicha qolgan. Rassomning vafoti 1832-yilning aprel oyidan oldin, Bath shahrida sodir boʻlgan degan tahminlar bor. Vincent vafotidan 30 yil oʻtib, Londonda boʻlib oʻtgan koʻrgazmada uning asarlari ham namoyish qilingan. Bu asarlar orasida „Daryo boʻyidagi Greenwich kasalxonasi“ ham boʻlgan va aynan shu asar sababli rassomning ijodiga qiziqishlar uygʻongan. Keyinchalik bu Norwich maktabining isteʼdodli oʻquvchisi boʻlganligi bilan obroʻ qozonishiga imkon bergan. 1920-yillarda sanʼatshunos olim Herbert Minton Cundall shunday yozadi; „Agar Vincent nojoʻya odatlar va tushunarsiz salbiy xatti-harakatlarga yoʻl qoʻymaganida edi, ehtimol ingliz peyzaj rassomlari orasida eng yaxshilaridan biri boʻlishi mumkin edi“. 

.

## Manbalar
Alexander Samoylov

**Aleksandr Filippovich Samoylov** — (Tarjimasi: Aleksandr Filippovich Samoylov) (1867-yil 7-aprel — 1930-yil 22-iyul) rus fiziologi va elektrofiziologiya va elektrokardiografiyaning kashfiyotchisi boʻlib, diagnostika maqsadida EKGdan foydalanish usullarini qoʻllagan. U 1903-yildan to vafotigacha Qozon universitetida professor boʻlib ishlagan.

Samoylov Odessada tavallud topgan va yoshligida otasidan ayrilganidan soʻng, u oila uchun pul topish maqsadida ishlay boshladi. U mahalliy gimnaziyaga bordi va keyin Novorossiysk universitetiga fizika va matematika fanlarini oʻqishga kirdi. Keyin u Derpt (Tartu) universitetida tibbiyot fakultetida oʻqishga oʻtdi va 1892-yilda tibbiyot fakultetini tugatdi. Hayvonlar organizmidagi temir tanqisligi haqidagi dissertatsiya uchun Peterburgda doktorlik ilmiy darajasini oldi va Ivan Pavlovning ovqat hazm qilish boʻyicha tadqiqotlarini oʻrgandi. 1894-yilda u Moskvaga Ivan Sechenov qoʻl ostida ishlashga ketdi. 1883-yilda u Nikolay Vedenskiyning nervlar va mushaklardagi elektr jarayonlari va ularning telefon apparati yordamida kuzatishlari haqidagi maʼruzalarini eshitgan. Bu uni kapillyar elektrometr yordamida shunga oʻxshash jarayonlarni oʻrganishga, soʻngra elektrogrammalar deb ataladigan baraban yozuvchisini loyihalashga olib kelgan. Keyin u qurbaqalarning yurak mushaklarining faoliyatini oʻrganishni davom ettirdi va yurak sikllari bilan bogʻliq elektr impulslarini aniqlay oldi. 1904-yilda u Bryusseldagi Xalqaro fiziologiya kongressida Villem Eynxoven bilan uchrashdi va keyin simli galvanometrdan foydalanishni boshladi. U 1908-yilda qurbaqalarda EKG va vagus nervlarini stimulyatsiya qilish boʻyicha tajribalarini nashr etdi. U yurak aritmiyalarini va ularning tashxisini tekshirishni oʻrgana boshladi. 1903-1930-yillarda Qozon universitetining zoologiya kafedrasida ishlay boshlagan. Fiziologiyadan tashqari, u musiqa, musiqa nazariyasi va akustika bilan qiziqdi va ayniqsa, inson mushaklari harakati bilan bogʻliq boʻlgan nota yozuvlariga qiziqishi yuqori boʻlgan. U yurak xurujidan vafot etgan va Moskvada joylashgan qabristonlardan biriga dafn qilingan.

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* Biografiya
Thomas Lewis

**Ser Thomas Lewis** — (talaffuzi: Tomas Lyuis) CBE, FRS, FRCP (1881-yil 26-dekabr — 1945-yil 17-mart) uelslik kardiolog boʻlgan. [upper-alpha 1]. U tibbiyotga „klinik fan“ atamasini kiritgan.

## Hayoti
Lewis Taffs Well, Uelsning Kardiff shahrida togʻ-kon muhandisi Genri Lyuis va uning rafiqasi Ketrin Xannaning oʻgʻli boʻlib tugʻilgan. U uyda onasi yordamida taʼlim olgan, Klifton kollejida bir yil taʼlim olgan va sogʻligʻi yomonligi sababli uni tark etgan. Allaqachon shifokor boʻlishni rejalashtirgan **Thomas Lewis** oʻn olti yoshida u Kardiff universiteti kollejida fan bakalavriat (BSc) kursini boshlagan va uch yildan soʻng uni birinchi darajali imtiyozli diplom bilan tugatgan. 1902-yilda u Londondagi Universitet kolleji kasalxonasiga shifokor sifatida oʻqishga kirdi va MBBSni 1905-yilda oltin medal bilan tugatdi. Oʻsha yili u tadqiqot ishlari uchun Uels universitetida fan doktori (DSc) darajasiga sazovor boʻldi.

## Oilasi
U 1916-yilda Alice Lorna Treharne Jamesga uylandi. Ularning uchta farzandi boʻlgan.

## Nashrlari

* *Yurak urishi mexanizmi* (1911-yil)
* *Klinik elektrokardiografiya* (1913-yil)

## Yana qarang

* Uels tibbiyot kashshoflari roʻyxati

## Manbalar
Sion-Lyudvig refleksi

**Sion-Lyudvig refleksi** — aorta refleksogen zonasidan qon bosimini refleksli tartibga solish: aorta yoyida qon bosimining oshishi yoki aorta nervining taʼsirlash xususiyati bilan javob sifatida qon bosimining pasayishi, bradikardiya va nafas olishning sustlashuvidan iborat. Aorta mexanoreseptorlari karotid retseptorlari bilan umumiy qoʻzgʻatuvchi tomonidan qoʻzgʻatiladi — mexanoreseptorlar bilan taʼminlangan arteriya devorlarining choʻzilishi bilan boradi.

## Manbalar
Kirxgof tenglamalari

Suyuqlik dinamikasida, Gustav Kirchhoff nomi bilan atalgan **Kirchhoff tenglamalari**, ideal suyuqlikdagi qattiq jismning harakatini tasvirlaydi.


\begin{align}
{d\over{dt}} 
& =  \times \vec \omega +  \times \vec v + \vec Q_h + \vec Q, \\[10pt]
{d\over{dt}}  
& =  \times \vec \omega + \vec F_h + \vec F, \\[10pt]
T &  = {1 \over 2} \left( \vec \omega^T \tilde I \vec \omega + m v^2 \right) \\[10pt]
\vec Q_h & = -\int p \vec x \times \hat n \, d\sigma, \\[10pt]
\vec F_h & = -\int p \hat n \, d\sigma
\end{align}


bu yerda \vec \omega va \vec v \vec x, mos ravishda; \tilde I inersiya tensor momenti, m tananing massasi; \hat n nuqtadagi jismning sirtiga normal birlikdir \vec x ; p bu nuqtada bosim; \vec Q_h va \vec F_h mos ravishda jismga taʼsir qiluvchi gidrodinamik moment va kuch; \vec Q va \vec F jismga taʼsir etuvchi boshqa barcha moment va kuchlarni ham xuddi shunday bildiring. Integratsiya jismning sirtining suyuqlik bilan taʼsirlangan qismida amalga oshiriladi.

Agar tana butunlay suvga botgan boʻlsa, jism cheksiz katta hajmdagi aylanadigan, siqilmaydigan, oʻzgarmas suyuqlikda, yaʼni cheksiz dam olishda boʻlsa, u holda vektorlar. \vec Q_h va \vec F_h aniq integratsiya orqali topish mumkin va tananing dinamikasi Kirchhoff — Klebsh tenglamalari bilan tavsiflanadi:


{d\over{dt}}
 =  \times \vec \omega +  \times \vec v, \quad {d\over{dt}}
 =  \times \vec \omega,



L(\vec \omega, \vec v) = {1 \over 2} (A \vec \omega,\vec \omega) + (B \vec \omega,\vec v) + {1 \over 2} (C \vec v,\vec v) + (\vec k,\vec \omega) + (\vec l,\vec v).


Ularning birinchi integrallari oʻqiladi


J_0 = \left(, \vec \omega \right) + \left(, \vec v \right) - L, \quad
J_1 = \left(,\right), \quad J_2 = \left(,\right)
. 

Keyingi integratsiya pozitsiya va tezliklar uchun aniq ifodalarni ishlab chiqaradi.

## Manbalar
* Kirchhoff G. R. *Vorlesungen ueber Mathematische Physik, Mechanik*. Lecture 19. Leipzig: Teubner. 1877.
* Lamb, H., *Hydrodynamics*. Sixth Edition Cambridge (UK): Cambridge University Press. 1932.
Langevin dinamikasi

Fizikada **Langevin dinamikasi** molekulyar tizimlar dinamikasini matematik modellashtirishga yondashuvdir. U dastlab fransuz fizigi Pol Langevin tomonidan ishlab chiqilgan. Yondashuv stokastik differensial tenglamalardan foydalangan holda oʻtkazib yuborilgan erkinlik darajalarini hisobga olgan holda soddalashtirilgan modellardan foydalanish bilan tavsiflanadi. Langevin dinamikasi simulyatsiyasi Monte Karlo simulyatsiyasining bir turidir.

## Umumiy koʻrinishi

Haqiqiy dunyo molekulyar tizimi vakuumda boʻlishi dargumon. Erituvchi yoki havo molekulalarining tebranishi ishqalanishni keltirib chiqaradi va vaqti-vaqti bilan yuqori tezlikda toʻqnashuv tizimni bezovta qiladi. Langevin dinamikasi ushbu taʼsirlarni taʼminlash uchun molekulyar dinamikani kengaytirishga harakat qiladi. Bundan tashqari, Langevin dinamikasi haroratni termostat kabi nazorat qilish imkonini beradi va shu bilan kanonik ansamblni yaqinlashtiradi.

Langevin dinamikasi erituvchining yopishqoq tomonini taqlid qiladi. Yashirin solventni toʻliq modellashtirmaydi; Xususan, model elektrostatik skriningni hisobga olmaydi va hidrofobik taʼsirni ham hisobga olmaydi. Zichroq erituvchilar uchun gidrodinamik oʻzaro taʼsirlar Langevin dinamikasi orqali ushlanmaydi.

tizimi uchun N massali zarralar M, koordinatalari bilan X=X(t) vaqtga bogʻliq tasodifiy oʻzgaruvchini tashkil etsa, natijada Langevin tenglamasi quyidagiga teng .

: M\,\ddot{\mathbf{X}} = - \mathbf{\nabla} U(\mathbf{X}) - \gamma\,M\,\dot{\mathbf{X}} + \sqrt{2\,M\,\gamma\,k_B T}\,\mathbf{R}(t)\,,

bu yerda U(\mathbf{X}) zarrachalarning oʻzaro taʼsir potensiali; \nabla gradient operatori shunday -\mathbf{\nabla} U(\mathbf{X}) zarrachalarning oʻzaro taʼsir potensiallaridan hisoblangan kuch; nuqta shunday vaqt hosilasidir \dot{\mathbf{X}} tezlik va \ddot{\mathbf{X}} tezlanish hisoblanadi; \gamma toʻqnashuv chastotasi deb ham ataladigan damlash doimiysi (oʻzaro vaqt birliklari); T harorat, k_B Boltsman doimiysi; va \mathbf{R}(t) delta-korrelyatsiyali statsionar Gauss jarayoni boʻlib, oʻrtacha nolga teng, qoniqarli

: \left\langle \mathbf{R}(t) \right\rangle =0
: \left\langle \mathbf{R}(t)\cdot\mathbf{R}(\hat{t}) \right\rangle = \delta(t-\hat{t})

Bu yerda, \delta Dirak deltasidir .

Agar asosiy maqsad haroratni nazorat qilish boʻlsa, kichik damping konstantasidan foydalanishga ehtiyot boʻlish kerak \gamma . Sifatida \gamma oʻsib boradi, u inertialdan diffuziv (Braun) rejimgacha boʻlgan yoʻlni qamrab oladi. Inertsiyaning Langevin dinamikasi chegarasi odatda Broun dinamikasi sifatida tavsiflanadi. Brownian dinamikasini haddan tashqari kamaytirilgan Langevin dinamikasi deb hisoblash mumkin, yaʼni Oʻrtacha tezlanish sodir boʻlmagan Langevin dinamikasi.

Langevin tenglamasi *X* tasodifiy miqdorning ehtimollik taqsimotini boshqaradigan Fokker-Plank tenglamasi sifatida qayta shakllantirilishi mumkin.

## Manbalar

## Havolalar
* Langevin Dynamics (LD) simulyatsiyasi
Andrey Vyacheslavovich Ardashev

**Andrey Vyacheslavovich Ardashev** — shifokor, tibbiyot fanlari doktori, professor, aritmiolog. 1970-yil 19-sentyabrda tugʻilgan. 1993-yilda Akademik Y. P. Pavlova nomidagi Sankt-Peterburg davlat tibbiyot universitetini tamomlagan (sobiq 1-Leningrad tibbiyot instituti).

650 dan ortiq ilmiy nashrlar, 10 ta monografiyalar muallifi, VNOA klinik koʻrsatmalarining uchta kitobi, kardiologlar uchun koʻrsatmalar hammuallifi hisoblanadi. 11 ta nomzodlik dissertatsiyasiga ilmiy rahbarlik qilgan. Toʻsatdan sardema oʻlimining oldini olish boʻyicha milliy koʻrsatmalarni ishlab chiqish boʻyicha ekspertlar qoʻmitasi raisi boʻlgan.

## Manbalar
Ardashev, Vladimir Aleksandrovich

**Vladimir Aleksandrovich Ardashev** (1870-yil 6-iyun, Perm - 1911-yil 25-dekabr, Yekaterinburg) - rus huquqshunosi. V.A. Leninning amakivachchasi sifatida tanilgan.

## Biografiyasi
1870-yil 6-iyunda (18 iyun) Perm shahrida amaldor oilasida tavallud topgan. Beshta aka-ukasi bor boʻlgan, ulardan eng muhimi tinchlik sudyasi, Irbit shahar sudyasi Aleksandr boʻlgan. Ardashevlar oilasi 17-asrdan beri olijanob ildizlarga ega - Nijniy Novgorod viloyatidagi Qozon shahridan boʻlgan Ardashdan (Veselovskiy 1974, 15-bet) boʻlgan.

Vladimir Ardashevning onasi V.A. Leninning onasining singlisi boʻlgan. Hatto homiladorlik paytida ham opa-singillar, agar o'g'il bolalar tug'ilsa, farzandlariga Vladimir deb ism qo'yishga rozi bo'lishgan.

**Vladimir Aleksandrovich Ardashev** 1911-yil dekabrda pnevmoniyadan vafot etgan.

### Oilasi
U oila qurgan, ikki - Olga va Lidiya ismli qizlari bor.
Angilak

{
    "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {
        "marker-color": "#0000ff",
        "marker-size": "medium",
        "marker-symbol": "mountain"
      },
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
            66.13,
          39.17
        ]
      }
    }
  ]
}

**Angilak** — Oʻzbekistondagi gʻor. Qashqadaryo viloyatida Zarafshon tizmasining janubiy etagida ( Hisor tizmasining shimolida) joylashgan. 2003-yilda Teshiktoshning shimoli-g'arbida joylashgan Angilak g'orida Neandertaldan tortib anatomik jihatdan zamonaviy odamlargacha boʻlgan inson qoldiqlari va insonning beshinchi metatarsal suyagi (AH-1) topilgan. Paleoantropologik topilma bilan IV qatlamning yoshi, radiokarbon tahliliga koʻra, 38 — 44 ming yildan oshadi.

## Manbalar
SHERABAD OASIS

Janubiy Oʻzbekistondagi tarixiy manzarani kuzatishda Karlova universiteti va Termiz davlat universiteti tarixchi olimlari Chexiya-Oʻzbekiston jamoasi hamkorligida oʻtkazilgan tadqiqotlari natijasida Karlova universiteti professori Ladislav Stanch va Petra Tushlovalar tomonidan yozilgan kitob. Ushbu nashr Yevropa mintaqaviy taraqqiyot jamg‘armasi tomonidan „Ijodkorlik va moslashuvchanlik oʻzaro bogʻliq dunyoda Yevropa muvaffaqiyatining shartlari“ loyihasi amaliy natijasi hisoblanadi. Ushbu tadqiqotlar 2008-2011 yilga qadar oʻtkazib kelindi.

Kitobda asosan Oʻzbekistonning janubiy qismi hisoblangan Surxondaryo viloyati hududi tabiiy sharoitlarii, iqlimi, geografiyasi, suvlari, iqlim sharoitlarini tasvirlaydi. Turli xil uslublar va dastlabki ishlov natijalari asosida sunʼiy yoʻldosh tasviridan antropogen xususiyatlari aniqlanganligi, topografik xaritalardan antropogen xususiyatlar koʻrsatilganligi, dala maʼlumotlarining hisobotlari, fazoviy maʼlumotlar, zamonaviy qabristonlarning arxeologiyasi haqida maʼlumotlar keltirilgan. Ushbu ilmiy nashrda oldingi adabiyotlarni baholash va oldingi tadqiqotlar bilan solishtirish tahlillari orqali Sherobod vohasining dehqonchilik sharoiti, dala qoplami, koʻrinish tasniflari haqida maʼlumot olish mumkin.

Kitobda Qulugshatepa, Gorintepa, Shishtepa, Ayritepa, Talashkantepa, Pachmaktepa, Yalango‘ko‘tatepa hudularining joylashuvi haqida fazoviy maʼlumotlar, shakllanish jarayonlari, vujudga kelish davri, sababi taʼriflari, irrigatsiya tizimlari maʼlumotlari bayon qilinadi. Qazishmalar jarayonida aniqlangan turli xil sopol buyumlar oʻz davrining noyob madaniyatlari, oʻsha davrlarda yashagan odamlarning etnik jihatlarini, anʼanalarini, qadriyatlarini, diniy qarashlarini, yashash sharoitlari haqida maʼlumot beradi.

Kitob Pragadagi Karlova universiteti tomonidan 2019 va 2021-yillarda  nashr etilgan va 495 sahifadan iborat. Ilmiy nashr asosan keng ilmiy jamoatchilik, oʻqituvchilar, magistrantlar, doktorantlar uchun moʻljallangan .
## Manbalar
Shomurod Mahmanov

**Shomurod Togʻayevich Mahmanov** (xalq orasida **Shomurod baxshi**; 1932-yil 3-mart Qashqadaryo viloyati Chiroqchi tumani Arabbandi qishlogʻi – 2020-yil 24-sentyabr) — Oʻzbekiston xalq baxshisi.

Taniqli ijrolari orasida qoʻshiqchi Mahmud Namozov va Hosila Rahimovaning „Guldana“ va „Mehkam chol“ qoʻshiqlari bor.

## Oilasi

Otasi Togʻay shoir 1932-yilda Sibirga surgun qilingan. Shomurod baxshi toʻqqiz oylik chaqaloqligida onasi Tojixol Shukurova ogʻir shamollashdan vafot etganligi sababli Shomurod baxshini opalari katta qiladi.

1948-yilda Togʻay shoir oqlangach, yana Chiroqchiga qaytgan.

## Manbalar
Toshkentdagi samolyot halokati (2006)

**Toshkent havo halokati** 2006-yil 19-oktyabrda Oʻzbekiston poytaxti Toshkent shahridagi Toshkent xalqaro aeroporti yaqinida yuz bergan. „Oʻzbekiston havo yoʻllari“ Milliy aviakompaniyasining Antonov An-2 samolyoti favqulodda qoʻnayotgan vaqtida halokatga uchragan. Tabiiy ofat natijasida 15 kishi halok boʻlgan (13 yoʻlovchi va 2 ekipaj aʼzosi). Ularning barchasi bortda boʻlganligi maʼlum qilingan.

Antonov An-2 samolyoti (reg. №. „Oʻzbekiston havo yoʻllari“ Milliy aviakompaniyasining UK-70152) samolyoti oʻzining oʻquv parvozini amalga oshirayotgan bo'lgan. Samolyot yoʻlovchilari parashyutda sakrash boʻyicha mashgʻulotlardan oʻtishi kerak boʻlgan bir guruh oʻzbek askarlari edi. Samolyot Toshkent aeroportidan ertalab soat 7:00 atrofida havoga koʻtarilgan. Shahardan bir necha kilometr uzoqlikda ob-havoning tez yomonlashishi kuzatilgan. Keyin samolyot uchuvchisi aviadispetcherga samolyotni boshqarishda muammolar vujudga kelayotgani haqida xabar bergan va aeroportga qaytishga qaror qilgan. Samolyot uchuvchisi samalyotni Toshkent aeroportiga yetib bora olmasligini aniqlagan va yqain atrofdagi keng yerga qoʻnishga qaror qilgan. Ushbu manevr paytida samalyot qulab tushgan. Samolyot bir necha boʻlaklarga boʻlinib, yonib ketgan. Antonov An-2 bortidagi 15 kishidan hech biri halokatdan omon qolmagan.

## Manbalar
Igloo(Iglu)

**Igloo (iglu)** - qordan qurilgan boshpana turi,qor uyi yoki qor kulbasi sifatida ham tanilgan.

Garchi I.lar koʻpincha barcha Inuitlar  bilan bog'langan boʻlsa-da, ammo ular an'anaviy ravishda faqat Kanadaning Markaziy Arktikasi va Grenlandiyaning Qaanaaq hududi aholisi tomonidan ishlatilgan. Boshqa Inuitlar kit suyagi va teridan qurilgan uylarini himoya qilish uchun qordan foydalanishgan.

Tashqarida harorat  gacha boʻlsa, ichkarida harorat  boʻlishi mumkin (tana harorati bilan isitilganda).

## Nomenklatura

Inuit tillarida iglu soʻzi har qanday materialdan qurilgan uy uchun ishlatilishi mumkin.  Inuit madaniyatidan tashqarida, igloo faqat siqilgan qor bloklaridan, odatda gumbaz shaklida qurilgan boshpanalarni anglatadi.

## Turlari

Igloo(iglu)larning 3 ta an'anaviy turi mavjud. Ularning har biri kichikdan kattagacha turli oʻlchamlarga ega va turli maqsadlarda ishlatiladi.

Eng kichik oʻlchamdagi igloo(iglu)lar vaqtinchalik boshpana sifatida qurilgan. Ular odatda bir yoki ikki kecha uchun ishlatiladi va shuning uchun uni qurish osonroq. Kamdan kam hollarda, ushbu kichik turdagi igloo(iglu)lar  ochiq dengiz muzlarida boʻlgan ov sayohatlarida ishlatiladi.

Oʻrta oʻlchamdagi igloo(iglu)lar yarim doimiy, oilaviy turar joy uchun qurilgan. Bu odatda bir yoki ikkita oilani oʻz ichiga olgan bitta xonali turar joy hisoblangan. Koʻpincha bularning bir nechtasi Inuit qishlogʻini tashkil etgan.

Eng katta oʻlchamdagi igloo(iglu)lar odatda 2 ta guruhga boʻlingan. Binolardan biri maxsus holatlar uchun qurilgan vaqtinchalik inshoot boʻlsa, ikkinchisi yashash uchun qurilgan. Ushbu yirik igloo(iglu)lar beshtagacha xonaga ega boʻlishi va 20 kishini sigʻdirishi mumkin edi. Katta igloo(iglu) oʻzlarining tunnellari bilan biriktirilgan bir nechta kichikroq igloo(iglu)lardan qurilishi mumkin, bu esa tashqariga umumiy chiqish imkonini beradi. Bu katta igloo(iglu)lar jamoat bayramlari va an'anaviy raqslar tomoshalarini oʻtkazish uchun ishlatilgan.

## Qurilishi

Qor igloo(iglu)lari sharsimon emas, lekin paraboloidga koʻproq oʻxshash shaklda qurilgan.

Alohida qor gʻishtlari yerdan arra va machetega oʻxshash pichoqlar bilan kesiladi. Ular dastlab toʻrt qirrali shaklda kesilgan. Biroq, keyinchalik qor gʻishtlari koʻpincha Inklar imperiyasida ishlatiladigan toshlarga oʻxshash tizimli oʻzaro bogʻlanishni oshirish uchun 5 yoki 6  qirrali shaklda kesiladi.

Vaqt oʻtishi bilan qorning siqilishi tufayli igloo(iglu)lar asta-sekin qisqaradi.

## Yana qarang

* Muzlik gʻori - muzlik ichidagi tabiiy boʻshliq
* Quinzhee - qor to'plamini bo'shatish natijasida qurilgan boshpana
* Qor gʻori - qor ostida qurilgan boshpana
* Qor qalʻasi - odatda dam olish uchun ishlatiladigan qor devorlaridan yasalgan, odatda ochiq vaqtinchalik inshoot.
* Mahalliy me'morchilik - mahalliy ehtiyojlar, qurilish materiallariga asoslangan va mahalliy an'analarni aks ettiruvchi me'morchilik toifasi

## Manbalar

## Tashqi havolalar

*  (wikiHow)