Gʻazni qalʼasi

**Gʻazni qalʼasi** – Afgʻonistonning sharqiy-markaziy qismidagi Gʻazni shahrida joylashgan yirik o‘rta asr mudofaa inshootidir. U XIII asrda Gʻazni shahrini oʻrab turgan devorli shahar sifatida qurilgan . Taxminan 50 metr (150 fut) balandlikdagi bu qal’a shahar manzarasida eng baland va hukmron inshootlardan biri hisoblanadi.

Gʻazni qalʼasi hozirda bir nechta xavf omillari sababli vayron boʻlish xavfi ostida. Qal’aning dastlab mavjud boʻlgan 32 ta minorasidan yarmidan koʻpi allaqachon yoʻq qilingan yoki jiddiy zarar koʻrgan. 2019-yil iyun oyida minoralardan birining qulab tushishi videoga tushirilgan va ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalgan. Qal’a shahar markazida va asosiy yoʻllarga yaqin joyda joylashgan. Uni saqlab qolish uchun mablagʻ yetishmasligi, kuchli yomgʻirlar hamda mamlakatdagi davom etayotgan ichki va tashqi mojarolar ham qal’aning yemirilishiga yanada sabab boʻlmoqda.

Bu qal’a Gʻazni shahrini himoya qilish uchun qurilgan. Bu shahar bir vaqtlar Gʻaznaviylar imperiyasining poytaxti boʻlgan va sulton ham shu yerda yashagan. Qal’a bosqinchilar tahdididan, ayniqsa Gʻuriylar imperiyasi kabi davlatlarning hujumlaridan shaharni himoya qilish maqsadida qurilgan. Gʻuriylar imperiyasi bir asr oldin paydo boʻlib, kengaya boshlagan va bu Gʻaznaviylar egallagan hududlar hamda hokimiyat uchun katta xavf deb hisoblangan.

## Tarixi

962-yilda Alptegin, yaʼni Somoniylarning turkiy qoʻmondoni, Gʻazni shahriga hujum qilib, qal’ani toʻrt oy davomida qamal qildi. Oxir-oqibat u shaharni Laviklar hukmdori Abu Bakr Lavik dan tortib oldi. Bu yurishda Alpteginga Sabuktegin ham hamrohlik qilgan.

1839-yilda bu qal’a Gʻazni jangining boʻlib oʻtgan joyi boʻlgan. Bu jang Birinchi ingliz—afgʻon urushi davrida sodir boʻlgan boʻlib, unda britan qoʻshinlari qal’aga hujum qilib, uni egallab olgan. Keyingi oʻn yilliklarda ham turli urushlar davomida qal’a yana bir necha bor zoʻravonlik va janglarga guvoh boʻlgan.

2019-yil 14-iyun kuni kuchli yomgʻirlar va ehtimol hukumatning eʼtiborsizligi sababli Gʻazni qal’asining minoralaridan biri qulab tushgan.

## Gʻazni shahari
Gʻazni hozirgi Afgʻonistonda joylashgan shahar hisoblanadi. Bir vaqtlar u muhim buddaviy jamoaga ega edi. VII asrga kelib esa hududga Islomni olib kirgan harbiy bosqinlar sodir boʻldi. Gʻazni keyinchalik Gʻaznaviylar imperiyasining poytaxti boʻlib xizmat qilgan va bu yerda sulton yashagan. Bugungi kunda shahar koʻproq mahalliy ahamiyatga ega boʻlib, siyosiy jihatdan atrofidagi hududlarga koʻproq bogʻliq holda rivojlanmoqda.

## Tuzilishi
Asosiy saroy 150 fut (45 metr) balandlikda boʻlib, mudofaa devorlari bilan oʻrab olingan. Gʻazni qal’asi hukmdor saroyini hamda Gʻazni shahrining markaziy qismini oʻz ichiga oladi. Gʻishtdan qurilgan bu inshoot keng yoyilgan, koʻp qatlamli qal’a boʻlib, ehtimoliy chet el bosqinchilaridan himoyalanish uchun mudofaa gʻisht devorlari bilan mustahkamlangan. Qal’ada ishlatilgan gʻishtlar, ehtimol, Hindistondan olingan spolia (yaʼni boshqa inshootlardan olingan qurilish materiallari) boʻlishi mumkin. Buning sababi Gʻaznaviylar imperiyasining Hindistonga qilgan harbiy yurishlari va u yer bilan olib borgan doimiy savdo aloqalaridir. Qal’aga kirish uchun toʻrtta darvoza mavjud boʻlgan va ular shahar ichidagi koʻplab bozorlarga olib borgan.

Qalʼa koʻplab xizmatlarni taqdim etgan. Bu yerda nafaqat yashab turgan sulton uchun saroy boʻlgan, balki qal’a ichida keng bozorlar, shahar atrofi uy-joylari, maʼmuriy va harbiy binolar ham joylashgan edi. Shuningdek, qal’a Gʻazni aholisi uchun umumiy yigʻilish va uchrashuvlar oʻtkaziladigan jamoat markazi vazifasini ham bajargan.

## Tahdidlari
Vaqt oʻtishi bilan qalʼa meʼmorchiligi kuchli yomgʻir kabi zarar yetkazuvchi tabiiy hodisalar hamda hukumat tomonidan taʼmirlash uchun mablagʻ yetishmasligi sababli tobora koʻproq vayronaga aylana boshlagan.

Qal’aning koʻplab minoralari va devorlari qulab bormoqda. Afgʻonistondagi oʻnlab yillik urushlar va davom etayotgan siyosiy beqarorlik qal’aning vayron boʻlishiga sabab boʻlgan. Urushlar va mablagʻ yetishmasligi restavratsiya ishlarini ham qiyinlashtirgan.

2019-yil iyun oyida qal’aning dastlabki 32 minorasidan biri qulab tushdi. Hodisa videoga tushirilib, ijtimoiy tarmoqlarda eʼlon qilindi va bu voqea Afg‘oniston hukumati va xalqaro hamjamiyatni mamlakatning madaniy merosini saqlash uchun koʻproq choralar koʻrishga chaqirgan xalqaro eʼtiborni uygʻotdi
.

## Fotosuratlari


File:Britattack.jpg|1839-yil Birinchi afgʻon urushi paytida qal’aga hujum qilgan ingliz-hind qoʻshinlari.
File:Atkinson1839.jpg|1839-yil Jeyms Atkinsonning Gʻazna minoralari fonida Gʻazni qal’asi bilan chizgan surati.
File:CH-NB - Afghanistan, Ghazni (Ghazna)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-155.jpg|Gʻazni qal’asi 1939-yil
File:CH-NB - Afghanistan, Ghazni (Ghazna)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-173.jpg|1939-1940-yillar Gʻazni qal’asi devori.
File:CH-NB - Afghanistan, Ghazni (Ghazna)- Stadtansicht - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-174.jpg|1939-1940-yillar Devordagi dumaloq minoralar.
File:Citadel of Ghazni, seen from Tapa Sardar.jpg|Gʻazni qal’asining Tepa Sardor buddist monastiridan koʻrinishi.
File:Citadel_of_Ghazni_2011.jpg|2011-yilda qal’aning havodan koʻrinishi.


## Yana qarang
* Gʻazna minoralari

## Manbalar