open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dou szyan-de

**Dou szyan-de** (572-621) - Xitoyda Suy davlati zulmiga qarshi koʻtarilgan dehqonlar qoʻzgʻoloni (610— 624) ning rahbarlaridan biri. Shandun viloyatidagi qishloqlardan birining oqsoqoli boʻlgan vaqtida qoʻzgʻolonchilarga yordam bergani uchun taʼqib ostiga olinib, butun urugʻ-aymogʻi qirib tashlangan. Shundan soʻng u 617—621 yillarda Xebey viloyatidagi qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolonchilar qoʻshini soni 100 ming kishidan ortgan. Qoʻzgʻolonchilar qoʻl ostiga oʻtgan hududlarda D. S.-d. rahbarligida Sya nomli dehqonlar podsholigi oʻrnatilgan. Suy davlati qulagach, D. S.-d. qoʻshinlari Tan hukumatiga qarshi kurashgan. Janglardan birida yarador boʻlib, asir olingan va qatl etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxtor Doschonov

**Muxtor Beshchonovich Doschonov** (1909.1.1, Rossiya Federatsiyasi Orenburg viloyati Burtin tumani — 1975.24.5, Toshkent) — injener-meliorator-oʻrmonshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1965), professor (1966). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligi ni mexanizatsiyalash injenerlari institutini tamomlagan (1936). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida dotsent, oʻrmonchilik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri (1949—67), Oʻrta Osiyo oʻrmonchilik ilmiy tadqiqot instituti direktori (1967—73). 1973-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy asarlari Oʻzbekistonning togʻ yon bagirlarida tuproq eroziyey va sel oqimlariga qarshi kurash, agrooʻrmon melioratsiyasi masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Regulirovaniye selevix potokov v ruslax gornix rek Oʻzbekistana, T., 1944; Vliyaniya terrasirovaniya i oblesneniya gornix sklonov na poverxnostniy stok, T., 1965.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʼiy

**Doʼiy** (taxallusi; asl ism-sharifi Xoja Muhammad Yusuf Oxund) (1824 — Xiva — 1909) — oʻzbek shoiri. Xiva va Buxoro madrasalarida tahsil koʻrgan. Xivadagi Arab Muhammadxon madrasasida mudarris, shahar jome masjidida voiz (vaʼz aytuvchi) boʻlib xizmat qilgan. Chin sevgi va sadoqat, muruvvat va adolat, haqgoʻylik va zamona nosozligidan shikoyat D. sheʼrlarining asosiy mavzuini tashkil etadi. D. adabiy merosining umumiy hajmi 5 ming misraga yaqin, 2 ta devoni bor. Unda D. bitgan gazallar, Navoiy, Feruz, Rojiy va Munis gʻazallariga muhammaslar hamda mustahzod, murabbalar jamlangan. Ayrim gʻazal va muhammaslari 20-asr boshlarida Xivada tuzilgan koʻpgina bayoz va tazkiralarda ham uchraydi. Mazkur qoʻlyozmalar Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi (inv. № 906/III, 908/11, 1152, 1172, 2036, 1143, 1195, 1128, 1131 va b.).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doyaxotin gaz-kondensat koni

**Doyaxotin gaz-kondensat koni** — Buxoro viloyatining Qorakoʻl tumanida, Gazli sh.dan 80&nbsp;km gʻarbda joylashgan. Doyaxotin strukturasi 1952 yilda geologik sʼyomka natijasida aniqlangan. 1966 yilda yura karbonatli yotqiziqlar gorizontidan sutkasiga 139,5 ming m3 gaz olina boshlagan. Konda 1969 yilgacha 8 ta burgʻi qudugʻi qazilgan. Quduqlarning oʻrtacha chuq. 2000 m. Konning geologik tuzilishida yura, bur, paleogen va neogentoʻrtlamchi yotqiziqlari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Doyaxotin strukturasi Chorjoʻy pogʻonasining shim.-gʻarbiy qismida joylashgan braxiantiklinaldan iborat. Uning shim.-gʻarbiy qanoti qiya, jan.-sharqi tikroq. Strukturaning uz. 10&nbsp;km, kengligi 7&nbsp;km, bal. 100 m. Sanoat ahamiyatiga molik gaz yura davri karbonatli jinslarining turli gorizontlarida joylashgan. D. g.-k.dagi gaz yengil, havoga nisbatan s or. 0,628—0,637, metan 90,99— 91,7%, etan va uglevodorodlar 0,77— 1,91%. Gazning tarkibida oltingugurt vodorodi 0,11—0,12%, karbonat angidridi 1,75—2,45%, azot oz. Kondensat ning potensial miqdori 32,5 sm3/m3, zichligi 0,7596—0,7737 g/sm3.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doyaxotin karvonsaroyi

**Doyaxotin karvonsaroyi** - Turkmanistondagi 12-asrga oid meʼmoriy yodgorlik. Qad. Amul (Chorjoʻy)dan Xorazmga boradigan karvon yoʻli (Amudaryoning chap qirgʻogʻi)da joylashgan. Mahalliy aholi orasida Boy xotin karvonsaroyi nomi bilan ham maʼlum (afsonaga koʻra, mashhur bir boy xotin qurdirgan). Binoning tarhi toʻgʻri toʻrtburchak (112× 125 m), tashqi burchaklari burj-minorali boʻlib, toʻgʻri toʻrtburchakli qoʻrgʻon oʻrtasiga qurilgan. Karvonsaroy oʻrtasida atrofi toqili ayvonlar bilan oʻralgan katta hovli (53×53 m) boʻlgan. Unda yoʻlovchilar uchun hujralar, ot-ulovga esa choʻzinchoq xonalar qurilib, tepasi balxi gumbaz bilan berkitilgan. Hovlining har tara-fi oʻrtasida peshtoqli ayvon va chorsi xona hamda molxona va hujralarga ravoqlar orqali kirilgan. Devorlarning tashqi va ichki tomoni pishiq gʻishtdan, orasi esa xom gʻishtdan terilgan. D. k.ning old (shim.sharq) tomoni ulkan, goʻzal peshtoq bilan bezalgan, gʻishtlari boʻylama va koʻndalang ("archa" usulida) terilib, kufiy xatida toʻrt xalifa (Abu Bakr, Umar, Ali, Usmon) ning nomi yozilgan. D. k. Buyuk ipak yoʻlidagi yirik jamoat savdo-sotiq inshooti sifatida Oʻrta Osiyo meʼmorligi sanʼatini oʻzida mujassam etgan noyob namuna.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dogʻ

**Dogʻ**, dogʻ tushishi (oʻsimliklarda) — qishloq xoʻjaligi ekinlarining barg, poya, meva va b. qismlarida nobud boʻlgan hujayralardan vujudga kelgan dogʻ bilan tavsiflanuvchi kasallik. Nekrozlarnij bir koʻrinishi. D. tuproqda oziq moddalarning yetishmasligidan, sanoat chiqindi gazlarining havoni ifloslantirishidan, oʻsimliklarning kuyishi, zamburugʻlar (qarang: Zamburugʻli kasalliklar), bakteriyalar (qarang: Bakterial kasalliklar), viruslar (qarang: Virusli kasalliklar) bilan kasallanishi va b. dan paydo boʻladi. Dogʻ hosil qiluvchi qoʻzgʻatuvchilar, odatda, toʻqimalarga tarqalish jarayonida oʻsimlik-xoʻjayin tomonidan koʻrsatiladigan mexanik va kimyoviy toʻsiqqa duch keladi. Mexanik toʻsiq sogʻlom va kasallangan toʻqimalar oʻrtasida hosil boʻlib, infeksiya oʻchogʻini chegaralab qoʻyadigan poʻkak qatlam koʻrinishida namoyon boʻladi. Kimyoviy toʻsiq oʻsimlikning kasallangan va unga qoʻshni hujayralarida parazit uchun zaharli boʻlgan fenolli moddalarning toʻplanishi bilan bogʻliq. D.ning tashqi koʻrinishi parazit bilan oʻsimlikxoʻjayining oʻzaro munosabatiga bogʻliq boʻlib, ularning oʻziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Patogen oʻsimlikka kirganda himoya reaksiyasi kuchli boʻlsa, unda mayda nekrotik D. vujudga keladi va parazitning rivojlanishi toʻxtaydi. Agar himoyalanish sust boʻlib, yuqumni chegaralab qoʻyishga kuchi yetmasa, unda D. hajmi asta-sekin kattalashib boradi (mas, gʻoʻza, pomidor, kartoshkada makrosporioz, lavlagi fomozi va b.)- Baʼzan D.da kon-sentrik halqa koʻrinishidagi toʻxtab turuvchi zona koʻzga yaqqol tashlanadi (zonal D.)- Patogen zamburugʻlar keltirib chiqaradigan turli shakl hamda rangdagi quruq D. yuzasida zamburugʻ sporalarini kuzatish mumkin. Bakterial D. mayda, rangsiz hoshiya bilan oʻralgan boʻlib, baʼzan ulardan yelimshak tomchilar chiqib turadi (mas, gʻoʻza gommozi). Virusli D. barg tomirlari boʻylab joylashadi yoki oʻziga xos halqalar, shakllar hosil qiladi. D. rangi qizil, toʻqqoʻngʻir, kulrang, qora, oq boʻlishi mumkin. D. barg, meva, poya qismlarining qurib qolishiga sabab boʻlib, oʻsimlikning fotosintetik sathini kamaytiradi va hosildorlikni pasaytiradi.

Qarshi kurash choralari havola koʻrsatilgan maqolalarda berilgan.

Abdukarim Zikiryoyev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dogʻvoy

**Dogʻvoy** (Codonopsis clematidea) – qoʻngʻiroqguldoshlar oilasiga mansub, qoʻlansa hidli koʻp yillik oʻt boʻladi. Boʻyi 50— 80 sm. Ildizi baquvvat, duksimon. Barglari, asosan, qarama-qarshi oʻrnashgan. Guli qoʻngʻiroqsimon. Tojbarglari och havorang. Iyunda gullab, avgust oxirida meva beradi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarning zax yerlarida va daralarning tubida oʻsadi. Dogʻvoydan kodonopsin va kodonopsinin alkaloidlari olinadi. Poya va barglarida alkaloidlarning umumiy miqdori 0,04— 0,08%. Mahalliy xalq dogʻvoy poyasi va barglaridan tayyorlangan damlamani bosh ogʻrigʻi, oftob urishi, sariq kasalligi va turli teri kasalliklarini davolashda ishlatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dotsent

**Dotsent** (lot, dosene — taʼlim beruvchi) — bir qancha mamlakatlarda oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilarining ilmiy unvoni va lavozimi. Oʻzbekistonda Dotsent unvoni kafedra mudiri va b. lavozimlarga tanlov boʻyicha saylangan yoki shu lavozimlarda shartnoma asosida ishlayotgan yoxud oliy oʻquv yurtining rektori (oʻquv va ilmiy ishlar boʻyicha prorektori), malaka oshirish instituti va unga tenglashtirilgan oʻquv yurtining direktori (direktor oʻrinbosari) lavozimlarini egallab turgan, ularda oʻquv yili davomida muvaffaqiyatli faoliyat yuritgan, oliy oʻquv yurtlari yoki malaka oshirish institutlarida kamida 3 yil pedagog boʻlib ishlagan hamda pedagogika amaliyotida foydalanilayotgan, shu jumladan dissertatsiya himoyasidan keyin matbuotda eʼlon qilingan ilmiy va oʻquv-metodik ishlarga ega boʻlgan fan dotsentlari va nomzodlariga beriladi. Oliy oʻquv yurtida kamida 5 yillik pedagoglik ish stajiga ega, kollej, litsey, gimnaziya, oʻrta maxsus va kasb-hunar oʻquv yurtlari uchun darslik yoki oʻquv qoʻllanmalari, umumiy oʻrta taʼlim maktablari uchun darsliklarning yakka mualliflari boʻlib, tanlov boʻyicha yoki shartnoma asosida kafedra mudiri Dotsent lavozimiga tayinlangan va mazkur lavozimlarda oʻquv.yili davomida muvaffaqiyatli ishlagan oliy maʼlumotli yuqori malakali mutaxassislarga ham ilmiy darajasi bor-yoʻqligidan qatʼi nazar, Dotsent unvoni berilishi mumkin. Dotsent unvonini, qaysi idoraga boʻysunishidan qatʼi nazar respublika oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot muassasalari ilmiy (ilmiy-texnika) kengashlarining tavsiyasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi quzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi beradi. Dotsentlarga belgilab qoʻyilgan namunadagi attestatlar topshiriladi. Oʻzbekiston Respublikasi da Oliy attestatsiya komissiyasi tashkil etilgandan beri (1992) 2002 y. 1 yanvargacha 3088 kishi Dotsent unvoniga ega boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tamara Doshumova

**Tamara Gʻaniyevna Doshumova** (1954.10.3, Nukus) — xonanda. Qoraqalpogʻiston (1977), Oʻzbekiston (1980) va Tatariston (1981) xalq artisti. Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutining drama va kino aktyori fakultetini tugatgan (1986). 1968—96 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat filarmoniyasi qoshidagi "Oyqulash" ansamblining yakkaxoni, 1996-yildan "Amu toʻlqini" ansamblida xonanda. Kuchli, nafasi keng, baland va yoqimli ovozga ega. Repertuaridan qoraqalpoq xalq ("Nolish", "Gʻulpaq" va b.), xorazm ("Boʻlmas" va b.) qoʻshiqlari, qoraqalpoq hamda oʻzbek kompozitor va bastakorlari asarlari ("Koʻngil koʻngildan suv ichar", N. Muhammeddinov; "Qoʻshigʻimga oʻzing qanot boʻlasan", "Sening bu dunyoda borliging", "Yor etma", X. Turdiqulov; "Besik jiri" M. Jiyemuratov; "Yoʻllarim", M. Ashrafiy va b.) oʻrin olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

## Manbalar
Dogʻiston tillari

**Vanax-dogʻiston tillari,** yoki **Sharqiy Kavkaz tillari** - Kavkaz (iber-kavkaz) tillarinkit eng koʻp tarmoqli guruhi. Mazkur tilda soʻzlashuvchi elatlar Dogʻiston, Shim. Ozarbayjon, Gruziyaning ayrim joylari, Checheniston, Ingushiya hududlarida tarqalgan. D. t. tillar guruhi va ayrim tillarga boʻlinadi: 1) avar-anddidoy (sez) guruhi. Bu guruhga avar, and, botlix, karatin, axvax, bagulal, tindin, chamalin, godoberi, didoy (sez, xvarshi, ginux, bejitin yoki kapichu, gunzib) tillari kiradi; 2) lak tili; 3) dargʻin tili. Bu tillar bir-biridan keskin farq qiluvchi bir necha dialektlarga boʻlinadi (bularning baʼzilari (mas, kubachi, qay-togʻ)ga, hatto alohida til sifatida qaralgan); 4) lazgin tillari guruhi (lazgin, tabasaran, ogʻul, rutul, saxur, kriz yoki jek, budux, xinalug , udin, archin); 5) tat tili. Bu tillar tarkibida lahja va shevalar ham mavjud. D. t. ichida faqat avar, lak, dargʻin, lazgin va tabasaran tillarigina yozuvga ega (1917-yildan soʻng yuzaga kelgan). Avval bular yozuvi arab alifbosiga asoslangan, 1928—38-yillarda lotin grafikasiga oʻtgan, 1938-yildan boshlab kirill alifbosi asosida. Oʻziga xos tovushlarni ifodlash maqsadida "ʼ", "", "i" belgilari qoʻshib foydalaniladi.

D. t. boʻyicha ilk maʼlumotlar 18-asr oxirlarida paydo boʻla boshlaydi. 19-asr 2-yarmida P. K. Uslarning Dogʻistondagi yirik elatlar tiliga bagʻishlangan ishlari nashr etiladi. 20-asr boshlarida A. M. Dirr baʼzi D. t.ni tavsifini beradi. 20-asr 20-y.laridan boshlab D. t. (grammatikasi, lugʻati, dialektlari tavsifi, qiyosiy-tarixiy tadqiqi) har tomonlama oʻrganila boshlandi.

D. t. fonetik va grammatik qurilishi oʻziga xos jihatlari bilan ajralib turadi. Talaffuzda murakkab konsonant tovushlar — lateral, uvilyar boʻgʻiz va hiqildoqda hosil boʻladigan undoshlar mavjud. Grammatikasi uchun ergotiv tuzilmalar, koʻp miqdordagi oʻrin kelishigi, koʻpchiligiga 2 dan to 4 tagacha ot kategoriyasi xos.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dogʻiston togʻ qoʻy zoti

**Dogʻiston togʻ qoʻy zoti** - mayin junli, goʻsht-jun beradigan qoʻy zoti. Dogʻistonda dagʻal mahalliy gunib qoʻylarini Vyurtemberg (Germaniya) mayin junli qoʻchqorlari bilan chatishtirib yetishtirilgan (1933—50) va olingan 2-boʻgʻin duragaylarini tanlash va saralash, togʻ yaylovlariga moslashish qobiliyatini oʻrgangan holda yaratilgan. Togʻ-yaylov iqlimiga yaxshi moslashgan. Pushtdorligi 130—135%. Qoʻchqorlarining tirik vazni 80—85 (ayrimlari 130) kg gacha, sovliqlariniki 50—45 (baʼzida 95) kg. Qoʻchqorlaridan 5,5— 6,0 (10 kg) gacha, sovliklaridan 3,3— 3,5 (6,5 kg) gacha jun qirqib olinadi. Toza jun chiqishi 55—58%. Juni oq, tolasining uz. 8—11 sm. Sof jun (tola) chiqimi 55—56%. D. t. q. z. dagʻal junli qoʻylar sifatini yaxshilashda foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dogʻlarja Fozil Husnu

**Dogʻlarja Fozil Husnu** (1914, Istanbul) – turk shoiri. Ilk kitobi „Havoga chizilgan dunyo“ (1935). „Bola va Alloh“ (1940) sheʼriy toʻplami Dogʻlarjaga shuhrat keltirgan. Dogʻlarja oʻz davrining eng sermahsul ijodkori hisoblanadi. 40 dan ortiq sheʼriy toʻplamlari nashr qilingan. Sheʼrlarida odamlarning ichki va tashqi dunyosini poetik ifodalashga alohida eʼtibor bergan („Tosh davri“, 1945; „Uch shahid dostoni“, 1949). „Tuproq ona“ (1950), „Istiqlol kurashi – Inonular“ (1951), „ASU“ (1955), „Chanaqqalʼa dostoni“ (1965), „Gʻozi Mustafo Kamol Otaturk“ (1973), „Yer yuzi bolalari“ (1974), „Dildagi bilimsevar“ (1992) va b. asarlarida gumanist shoir sifatida insonni ulugʻlaydi. Sheʼrlari Tilak Joʻra tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1980).

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jilDogʻlarja Toshkent, 2000-yil
Dogʻli antraknoz

**Dogʻli antraknoz** — oʻsimlikning poya, barg va mevalarida zamburugʻ taʼsirida paydo boʻladigan kasallik (qarang Antraknozlar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dravidlar

**Dravidlar** — Jan. Hindistonda yashovchi xalqlar guruhi (telugular, tamillar, malayalilar, kannaralar, gondlar, oraonlar va b.). Pokiston hamda Eron va Afgʻonistonning qoʻshni rayonlarida (braguylar) yashaydi. Jan. hind irqiga mansub. Dravid tillarida soʻzlashadi. Hindiston ya. o.ning tub joy aholisi. D. haqidagi ilk maʼlumotlar (Upanishad, Mahabharata) qad. hind adabiy yodgorliklarida keltiriladi. Bu esa D. oriy qabilalarining shim. Hindistonga bostirib kirguniga qadar tub aholi boʻlganini koʻrsatadi. Baʼzi tadqiqotchilar D.ni mil. av. 4-ming yillikda Gʻarbiy Osiyodan koʻchib kelgan deb hisoblaydilar. D. tarixiy taraqqiyot davomida oʻzlarining boy madaniyatlari (Harappa madaniyati, Mohenjoda)ni vujudga keltirganlar. D. orasida hinduizm, xristianlik, islom, togʻli va oʻrmonzor rayonlarida yashaydigan aholi oʻrtasida ibtidoiy diniy tasavvurlar yoyilgan. Aholining koʻpchiligi qishloqlarda yashaydi. Dexdonchilik (guruchdan yiliga ikki marta hosil olinadi, koks palmasi, choy, kofe, kauchuk daraxti), chorvachilik (qoʻy, echki), hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar (qarang Hindiston).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drakon togʻlari

**Drakon togʻlari** — Afrikaning jan.-sharqidagi togʻlar. Shim.da Sabi daryosidan jan.da Greyt-Key daryosigacha 900 km masofaga choʻzilgan. D. t.ning oʻrta qismiga Lesoto togʻligining sharqiy chekkasi ham kiradi. Jan. Afrikaning eng baland choʻqqilari (Tabana-Ntlenyana togʻi, 3482 m va b.) shu yerda. Hind okeaniga qaragan yon bagʻri zinapoyasimon pasayib tushgan. D. t. Hind okeani havzasiga oquvchi qisqa daryolar bilan Oranj daryosi yuqori oqimi oʻrtasidagi suvayirgʻichdir. Asosan, qumtosh va bazaltlardan tuzilgan. Sharqiy yon bagʻriga yiliga 2000 mm gacha yogʻin yogʻadi, tropik oʻrmon, butazor va togʻ oʻtloqlari bilan qoplangan. Gʻarbiy yon bagʻrida iqlim keskin kontinental, savanna va butazorlar bor. Milliy parklar tashkil etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drakunkulyoz

**Drakunkulyoz** (lotincha: drakunculus -kichkina ajdaho) — gijja kasalligi (qarang Rishta).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dram

**Dram** (, ISO 4217: **AMD**) — Armaniston Respublikasi pul birligi. 1993 y. 22 noyabrdan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 100 luma. Xalqaro ifodasi AMD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 565,16 D. (2002, fevral). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
*
Drama

**Drama** ( — „harakat“) — badiiy adabiyotning 3 asosiy turlaridan biri hisoblanadi (epos, lirika bilan bir qatorda). Drama teatrda ham mavjud. Syujetlilik, harakatlarning ziddiyatga asoslanishi va ularning sahna, epizodlarga boʻlinishi, bayonning yoʻqligi, aktyor va aktrisalar munosabatlarining oʻzaro soʻzlashuviga asoslanishi Dramaning oʻziga xos xususiyatidir. Ijtimoiy (aniq tarixiy va umuminsoniy) muammolarni aks ettiruvchi dramatik ziddiyatlar qahramonlarning xatti-harakatlarida, avvalo dialog va monologlarda ifodalanadi. Drama matni koʻrishga (imo-ishora, harakat), shuningdek, eshitishga moʻljallanadi; u sahnaviy makon, zamon va teatr texnikasi (mizanssenalar qurilishi) imkoniyatlariga ham muvofiq keladi. Drama adabiy asar sifatida aktyor, rejissyor tomonidan sahnada oʻz talqinini topadi. Drama tufayli teatr sanʼati yuzaga kelgan va u kino sanʼati uchun ham asos boʻlgan (qarang Kinodramaturgiya).

Drama janrlari: tragediya, komediya, drama (janr sifatida) va tragikomediyalardir. Dramaturgiya janrlaridan biri. Maʼrifatparvarlik davri (Didro, Lessing)dan boshlab Drama badiiy adabiyotning yetakchi janrlaridan biriga aylangan. Unda insonning ziddiyatli hayoti ifodalanadi. Tarixiy Dramaga fojiaviylik xos. Oʻzbek dramaturgiyasi 20-asr boshlarigacha ogʻzaki shaklda mavjud edi. 20-asrning 1-yarmida dastlabki yozma milliy sahna asarlari yaratildi: „Padarkush yoki oʻqimagan bolaning holi“ (Behbudiy), „Toʻy“ (Nusratulla Qudratulla va Hoji Muʼin), „Boy ila xizmatkor“, „Koʻknor“, „Mazluma xotin“ (Hoji Muʼin), „Juvonmarg“, „Ahmoq“ (Abdulla Badriy), „Baxtsiz kuyov“ (Abdulla Qodiriy), „Zaharli hayot“, „Ilm hidoyati“ (Hamza), „Pinak“, „Advokatlik osonmi?“ (Avloniy) va b. Bular Drama janri imkoniyatlarini oʻzida toʻla ifodaladi. 20—30-yillarda oʻzbek dramaturgiyasi Gʻulom Zafariy, Fitrat, Choʻlpon, Ziyo Said, Sobir Abdulla va b. dramaturglar ijodi tufayli yanada rivojlandi. 40-yillar dramaturgiyasi Ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi davr voqealariga muvofiq taraqqiy etdi. Zamonaviy dramatik asarlarda oʻzbek xalqi tarixi, buyuk siymolar koʻproq yoritildi. Hamid Olimjon, Izzat Sulton, Uygʻun, Shayxzoda kabilar insonparvarlik va vatanparvarlik ruhi bilan sugʻorilgan „Muqanna“, „Jaloliddin“, „Alisher Navoiy“, „Mirzo Ulugʻbek“ kabi tragediya va dramalar yaratdilar. Oʻzbek dramaturgiyasining yetuk namunalari bu janrning eng yaxshi anʼanalari asosida yaratildi. Dramada davr muammolari va hayotiy ziddiyatlarni ichki ruhiy kechinmalar asosida ifodalash oʻzbek sahna asarlarining yetakchi xususiyatiga aylandi. Abdulla Qahhorning „Shohi soʻzana“, „Tobutdan tovush“, I. Sultonning „Imon“, Uygʻunning „Parvona“, Oʻ. Umarbekovning „Qiyomat qarz“ pyesalari shular jumlasidan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Belinskiy V. G., Tanlangan asarlar, T., 1955; Rahmonov M., Oʻzbek teatri tarixi (XVIII asrdan XX asr avvaligacha), T., 1968; Imomov B., Joʻrayev Q., Hakimova H., Oʻzbek dramaturgiyasi tarixi, T., 1995.
Dra

**Dra**, Vodiy-Dra — Marokash jan. dagi daryo. Uz. 1150 km chamasida, havzasining mayd. 15,1 ming km². Yuqori Atlas togʻlaridan boshlanib, Sahroi Kabirning gʻarbiy chekkasidan oqadi. Togʻlardagi qorlar erigan mavsumdagi-na Atlantika okeaniga yetib boradi. Daryoning boshlanish qismi (200 km chamasi)da suv muntazam oqadi, quyi qismida sugʻorishga sarflanadi. D. vodiysida aholi zich.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drava

**Drava** — Yevropadagi daryo, Dunayning oʻng irmogʻi. Uzunligi 749&nbsp;km, havzasining mayd. 40,4 ming km. Alp togʻlari (Italiya va Avstriya hududi)dan boshlanadi. Asosan Oʻrta Dunay tekisligidan (Sloveniya va Xorvatiya)dan oqadi. Yoz va kuz oylarida toshadi, qishda suvi kamayadi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 610 m’/sek. D.ga yirik GESlar qurilgan. Quyilish yeridan Fillax sh.gacha (650&nbsp;km masofada) kema qatnaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drangʻiyona

**Drangʻiyona**, Dranga (qad. Eron bitiklarida Zranka, soʻngra Zarang, antik davr mualliflaridagi Zarangiana nomi shundan olingan) — qad. Eron viloyati; Hamun koʻli havzasi va Hilmand daryosining quyi oqimi boʻylarida joylashgan (hozirgi Eron bilan Afgʻonistonning koʻshni rayonlari). D.ga saklarning kelishi (mil av. 2-asrning oxiri) bilan D.ning yangi — Sakastan (Seyiston) nomi joriy boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drap

**Drap** (frans. drap — movut) — jun matoning bir xili. Yigirilgan jun ipdan toʻqiladi. Patli yoki patsiz, sidirgʻa yoki guldor xillari boʻladi. D. qalin, qoʻsh qatlam boʻlganligidan kishi tanasini issiq tutadi. Sirtqi qatlami ichki qatlamiga qaraganda sifati yuqoriroq jundan toʻqiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drahma

**Drahma** (yun. drachme) — 1) yunon ogʻirlik va pul birligi; mil. av. 6-asr dan boshlab kumush tanga shaklida zarb qilingan, dastlabki vazni 4,25 g, keyinchalik 4,32 g boʻlgan; 2) Gretsiya pul birligi. 1954-yilda muomalaga chiqarilgan. 1D.= 100 leta. Xalqaro ifodasi GRD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 385,57 D., 10 D. = 17,58 soʻm J2002, fevral).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drahmiy

**Drahmiy** — tibbiyotda koʻp qoʻllaniladigan ogʻirlik oʻlchov birligi. Beruniy va Ibn Sinolar oʻz asarlarida bu oʻlchov birligidan foydalanganlar. Ular qoʻllagan D.ning ogʻirligi 4,25 g ga teng boʻlgan. Boshqa manbalarda 1 D. yunon D.siga, yaʼni 3,3105 g ga teng ekanligi koʻrsatilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drezina

**Drezina** () – yaqin masofaga yuk yoki odam tashiydigan, rels da harakatlanuvchi transport mashinasi. Nemis ixtirochisi K. F. Dreza (1785—1851) nomi bilan ataladi. Avvalgi toʻrt gʻildirakli D. qoʻl bilan boshqarilgan. Hozirgi D.larga avtomobil yoki mototsiklning ichki yonuv dvigateli oʻrnatiladi.

Oʻtgan yillarda vagonlar, qoida tariqasida, muftalar bilan jihozlanmagan yoki faqat maxsus moslashtirilgan tirkamalarni tortish uchun moslashtirilgan. Hozirgi vaqtda barcha vagonlar muftalar bilan jihozlangan va uzoq masofalarga tashish uchun poezdlarga kiritilishi mumkin.

## Yana qarang

* Avtodrezina

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Francis Drake

DREYK (Drake) Frensis (1540—96) — ingliz dengiz sayyohi, vitse-admirali (1588). Vest-Indiyaga qilingan qaroqchilik ekspeditsiyasining rahbari; 1577—80 yillarda Magellandai soʻng 2-boʻlib dunyo boʻylab suzib chiqqan. Ispanlarning "Yengilmas armada"sini tor-mor qilishda amalda ingliz flotini boshqargan (1588). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dreyk boʻgʻozi

**Dreyk boʻgʻozi** — Olovli Yer arxipelagi va Janubiy Shetlend orollari oraligʻida joylashgan. Atlantika okeanini Tinch okean bilan boglaydi. Uzunligi 460 km; dunyodagi eng keng boʻgʻoz (1120 km gacha). Chuqurligi 5249 m gacha (eng sayoz joyi 276 m). Kuchli boʻronlar boʻladi. Qish oylarida jan. qismi muz bilan qoplanadi; yozda aysberg (muztogʻ) koʻp. Boʻgʻoz oʻsha joydan 1578-yilda suzib oʻtgan ingliz dengizchi sayyohi F. Dreyk nomi bilan atalgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dreyssenalar

**Dreyssenalar** (Dreissenidae) - ikki pallali mollyuskalar oilasi. Chigʻanogʻi yashil yoki qoʻngʻir tusli bir xil yoki har xil pallalardan iborat; oldingi uchki qismi ingichkalashgan, keyingi qismi kengaygan; qulfi tishsiz. Oyogʻidagi bissus iplari yordamida suv tubidagi narsalarga tuda boʻlib yopishib oladi. Ayrim jinsli, tuxumlari suvda urugʻlanadi. Lichinkasi veliger planktonda erkin hayot kechiradi; keyinroq suv tubiga choʻkadi va shoʻrlangan suvlarda tarqalgan. Atlantika okeanining tropik qismi sohillarida, Yevropa, Kichik Osiyo, Qora dengiz, Kaspiy va Orol dengi-zining sohillari yaqinida tarqalgan. Orol dengizida daryo D. (Dreissena polumorpha) va Kaspiy D. (D. kaspia) suvning uncha chuqur boʻlmagan, qirgʻoqqa yaqin joylarida uchraydi. Daryo D. juda tez koʻpayadi. Ularning soni 1 m2 suv tubida 10000 gacha, biomassasi 7 kg gacha yetadi. 7 — 8 yil yashaydi. D. — faol filtrlovchilar; muallaq zarrachalarni choʻktirib, suvning biologik tozalanishiga imkon beradi. Yosh D. baliqlar uchun oziq. Ayrim suv havzalarida D. tez koʻpayib ketishi tufayli suv oʻtkazadigan quvurlarga tiqilib qolib, ularni ishdan chiqaradi. D.ga qarshi kurashda gidrotexnik qurilmalarda katodli va ultratovush himoya vositalari qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dreyf oqim

**Dreyf oqim** (gollandcha drijveh — suzish, haydash) — shamol va oqim taʼsirida okean va dengiz suvi ustki qatlamining oʻziga xos harakatga kelishi. Ishqalanish taʼsirida suv dengiz tagiga tomon tusha boradi. D. o. nazariyasini F. Nansen yaratgan; bu nazariyani shved geofizigi va okeanografi V. Ekman 1906 yilda matematik yoʻl bilan isbot qilgan. Yerning aylanishi natijasida D. o. dengiz yuzasida shim. yarim sharda 45° oʻngga, jan. yarim sharda 45° chapga buriladi. Dengiz tagiga chuqurlashgan sari oqim koʻproq burila boradi va muayyan chuqurlik (200 m) da oqim suv yuzasidagiga nisbatan boshqacha yoʻnalishda oqadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drel

**Drel** (nemischa. Drilibohrer — burgʻilash, parmalash) — metall, yogʻoch va b.da kichik (50 mm gacha) teshiklar ochish uchun moʻljallangan asbob. Parmasi dastaki, elektr va pnevmatik harakatlantiriladigan xillari bor. Elektr drellar elektr dvigatel, korpus, tishli uzatma va parma oʻrnatiladigan patrondan iborat. Bunday drellar oʻzgaruvchan tok bilan, pnevmatik drellar kompressor hosil qiladigan siqiq havo bilan ishlaydi. Drellarning ikki turi bor 1-zaryadlanadigan, 2-to'g'ridan to'g'ri tokka ulanadigan. Elektr drellar elektr dvigateli elekto magnit induksiya qonuni bo'yicha ishlaydi. Elektr drellarni elektr dvigatel kuchini kuchaytirish orqali beton devorlarni teshishda va boshqa qurilish ishlarida universal holatda ishlatsa bo'ladi. Elektr drellardan hayotimizda juda koʻp foydalanamiz. Drel so'zi nemischa bo'lishiga qaramay hamma tillarda birdek foydalaniladi. Hozirgi kunda drellarni Rossiyaning Intereskol, Yaponiyaning HITACHI, MAKITA,YATO kabi katta firmalar ishlab chiqarmoqda va EPA, BOSCH, TOTAL, CROWN, RTMAX, FIXTEC, RQDEX, IGCO, TEXA, DEWALT kabi brendlar ostida ham ishlab chiqarilyapdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drezden

**Drezden** — Germaniyaning Saksoniya o'lkasidagi shahar. "Drezden"  so'zining ma'nosi eski sorbcha "Drježdźany" so'zidan olingan bo'lib, "botqoqlik aholisi" ma'nosini bildiradi. Elba daryosi boʻyida joylashgan. Saksoniya yerining maʼmuriy markazi. Aholisi 535,810 kishi (2013). Drezden aholi soni bo'yicha Germaniyaning o'n ikkinchi katta shahri. Mamlakatning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Daryo porti, temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mashinasozlik, ayniqsa elektrotexnika va radioelektronika, priborsozlik, optika buyumlari i. ch. va anik, mashinasozlik (rentgen va kino apparaturalari) sanoati rivojlangan.Drezdenda Volkswagen AG tomonidan oliy toifadagi VW Phaeton mashinalari ishlab chiqariladi. Shuningdek shahar Airbus A380 samolyoti qismlari ishlab chiqarishda faol ishtirok etadi.Shaharda o'z faoliyatini boshlagan mashhur kompaniyalardan biri bu Dresdner Bank AG hisoblanadi. Dresdner Bank 17.11.1872 yili aynan Drezden shahrida tuzilgan. Mazkur bank hozirda Germaniyaning uchinchi eng katta banki hisoblanadi. Qadimdan chinni va shisha buyumlar ishlab chiqariladi. Tikuvchilik, trikotaj, poyabzal, kimyofarmatsevtika, poligrafiya, mebel va oziq-ovqat (ayniqsa, tamaki va shokolad) korxonalari bor.

Drezden shahar sifatida dastlab 1216 y.dan tilga olingan. 1485 yildan Vettin gersoglari qarorgohi, 1806 y.dan Saksoniya qirolligining poytaxti. Napoleon urushlari davrida (1813 yil 26—27 avgust) Drezden yonida katta jang boʻlgan. 2-jahon urushi oxirida (1945 y. fevral) Drezden qattiq bombardimon qilingan.

Drezdenda meʼmoriy yodgorlik koʻp, jumladan Yapon saroyi (1715—41), Pilnits saroy-bogʻ majmuasi (1720—24), kurfyurstlar qasri (1200), Svinger saroyi (1711 — 1722) va b. Yangi kuril gan meʼmoriy binolari: Matbuot uyi (1960-68), Madaniyat saroyi (1970) va b. Drezden kartinalar galereyasi, tarix muzeyi, chinni buyumlar muzeyi, xalq sanʼati muzeyi, texnika universiteti, peDrezden instituti, yirik kutubxonalar bor. Drezden yadro tadqiqotlari markazi. Turizm rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jilDrezden Toshkent, 2000-yil
Drezden kartinalar galereyasi

**Drezden kartinalar galereyasi** — rangtasvir asarlari toʻplangan jahonning yirik muzeylaridan. Drezden sh. (Germaniya)da. 1560-yilda saroy toʻplami tarzida asos solingan. 1722-yilda kengaytirilib, omma uchun ochilgan, maxsus qurilgan (1847—56) binoda joylashgan. Ikkinchi jahon urushi davrida muzey binosi vayron boʻlgan, sanʼat asarlarining bir qismi shikastlangan. 1956-yilda muzey qayta tiklangan binosida ishga tushiriddi. D. k. g .da nodir sanʼat asarlarining asl nusxalari, keksa sanʼatkorlardan Ya. van Eyk, Jorjone, Rafael, Titsian, Korrejo, Veroneze, A. Dyurer, P. P. Rubens, Rembrandt, D. Velaskes, N. Pussen va b., 19—20-asrlardagi badiiy maktablar namoyandalari asarlari va b. nodir badiiy buyumlar sakdanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drena (maʼnolari)

**Drena**:

* Drena - {{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi = Drena
| mavqe = kommuna
| mamlakat = Italiya
| mintaqa turi = Italiya maʼmuriy boʻlinishiViloyat
| mintaqa = Trentino — Alto Adige/Südtirol
| jadvalda mintaqa = Trentino-Alto Adige/Südtirol
| tuman turi = Provinsiya
| tuman = Trento (provinsiya)Trento
| jadvalda tuman = 
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = 
| gerb = 
| bayroq = 
 | lat_dir = N | lat_deg = 45 | lat_min = 58 | lat_sec = 0
 | lon_dir = E | lon_deg = 10 | lon_min = 57 | lon_sec = 0
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 280
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 
| tuman xaritasi oʻlchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = 
| rahbar turi = 
| rahbar = 
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 8
| balandlik turi = 
| AP markazi balandligi = 
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 527
| sanalgan yil = 2008
| zichlik = 66
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = 
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| telefon kodi = 0464
| pochta indeksi = 38074
| pochta indekslari = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi = ISTAT kodi
| raqamli identifikator = 022078
| Commons turkumi = Drena
| sayt = http://www.
* Drena (quvur) (ing .
Drena (quvur)

**Drena** (ing. drain — quritmoq, zax qochirmoq) — tuproq-gruntdagi ortiqcha suvlarini yigʻish va chiqarib tashlash hamda tuproq aeratsiyasini yaxshilash uchun quriladigan yopiq kanal (quvur). D. kollektor-drenaj tarmogʻining suv sathini tartibga solish qismidagi birlamchi boʻgʻindir. Doimiy yoki muvaqqat boʻladi. Doimiy D. muntazam drenaj uchun, muvaqqati esa yer shoʻrini yuvish davrida quriladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj

**Drenaj** (tibbiyotda) — jarohat yoki tana boʻshligʻidagi suyuqlikni shimib va soʻrib tashqariga chiqarish uchun qoʻllaniladigan maxsus buyumlar, ularga shasha doka turundalar, rezina yoki xlorvinildan yasalgan naychalar kiradi. Bu moslamalar koʻkrak boʻshligʻi, oʻt yoʻli, siydik yoʻli va qovuqni drenajlash uchun ishlatiladi. D.lar faol va passiv, ichki va tashqi, klapanli va klapansiz, rezina va plastmassa turlariga boʻlinadi. Qaysi aʼzoga koʻllanilishiga qarab: maxsus yasalgan ballonli, koʻp kanalli, rezina pardali, yopiq sistema shaklida ishlangan D.lar tanlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj (muhandislik usuli)

**Drenaj**, qishloq xoʻjaligi yerlarini drenajl ash — qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining muhandislik usuli; ekinlarning normal rivojlanishiga xalaqit beradigan ortiqcha tuproq-grunt suvlarini va yeuvda eruvchan zaqarli tuzlarni tuproq qatlamlaridan chiqarib tashlash uchun quriladigan *gidrotexnika inshootlari* tizimi. Grunt suvlari toʻplanib qoladigan yoki uning oqib ketishi qiyin boʻlgan joylarda shoʻrlanish va botqoqlanishga uchragan tuproqlarda D. barpo qilinadi. Bunday yerlarda D. qurish gurunt suvlarining oqib ketishini va natijada tuproq qatlamining tadrijiy shoʻrsizlanishini, yuza grunt suvlari sathini pasaytirishni taʼminlovchi meliorativ kompleksning asosi hisoblanadi. Shoʻrlangan qurgʻoqchil zonadagi rayonlarda gidrotexnik D. grunt suvlari sathini shoʻr yuvishni oʻtkazishga imkon beradigan chuqurlikkacha pasaytirish; drenajlanadigan tuproq-grunt qatlamidan shoʻr yuvishda suvda eriydigan zaharli tuzlarni chiqarib tashlash; chuchuklashtirilgan grunt suvlari sathini ildiz tarqaladigan tuproq qatla-mini shoʻrlanishga olib kelmaydigan darajada saqlash kabilarni taʼminlaydi.

Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida gorizontal drenaj:, vertikal drenaj va kombinatsiyalangan drenaj: tiplari qoʻllanadi. D.ning turli tiplari hududning geologiklitologik va xoʻjalik sharoitlariga qarab qoʻllanadi. Ularning konkret sharoitdagi samaradorligi gruntlarning suv fizik xossalari va drenajlanadigan obʼyektning gidro-geologik-meliorativ xususiyatlari (grunt suvlarining bosimi, ularning oziqlanish sharoitlari) bilan belgilanadi.

Oʻzbekistonda hozirgi sugʻorilayotgan va kelgusida sugʻorishga yaroqli hududlar gidrogeologik sharoitlar hamda D. turini qoʻllash boʻyicha tiplarga boʻlingan (qarang Meliorativ rayonlashtirish). 90-yillar boshida Oʻrta Osiyodagi deyarli 7 mln.ga sugʻoriladigan yerlarda 125 ming km ochiq va 30 ming km dan ortik. yopiq D. tarmoqdari, 5000 dan ortiq vertikal D. burgʻi quduqlari qurilgan. Yana q. Shoʻr yerlar melioratsiyasi.

Masharif Boqiyev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj oqimi moduli

**Drenaj oqimi moduli** - zaxi qochiriladigan maydon birligi (gektar)ga toʻgʻri keladigan sizot (grunt) suvi oqimining miqdoriy tavsifi. D. o. m. (sd) 1 ga uchun l/s da oʻlchanadi. D. o. m. optimal meliorativ rejim saqlangan sharoitlarda drena va kollektorlardagi suv sarfini aniklashda foydalaniladi. Sugʻoriladigan yerlarda D. o. m. 1 ga maydonga 0,15—0,40 l/s toʻgʻri keladi. Uning qiymati hisoblash (analitik) va tajriba (eksperimental) usullari bilan aniqlanadi. Grunt va yer osti suvlarining drenaj inshootlariga eng koʻp oqib kelishi davrida ularni qanday jadallikda oqizib yuborish uchun kollektordrenaj tarmogʻining doimiy va muvaqqat inshootlarini iqtisodiy foydali mutanosiblikda qoʻllash masalasi D. o. m. qiymati asosida hal etiladi.

Masharif Boqiyev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj quvurlari

**Drenaj quvurlari** — gorizontal yopiq drenajning suv yigʻish va uni okizib yuborish vazifalarini baja-ruvchi qismi. D. q. sopol, asbest-sement, beton, temir-beton, plastmassa, govak materiallar (plastobeton, keramzit shisha) va b.dan yasaladi. Sopol D. q. keng tarqalgan, uning devori bir xil gʻovakli, zanglamaydi va uzoq muddat chidaydi (tajriba uchastkalarida ular 40 yildan ortiq xizmat qiladi). Hozirgi sharoitlarda melioratsiyada qishloq xoʻjaligi yerlaridagi drenaj shoxobchalarini toʻla mexanizatsiyalashga imkon beradigan va texnologik jarayonning uzluksizligini taʼminlaydigan egiluvchan gofrirlangan (qovurgʻali) plastmassa quvurlar keng qoʻllanilmoqda. Oʻzbekistonda yerning meliorativ holatiga qarab diametri 100—300( sopol), 160— 410, 100—250 (plastmassa), 500 (temir-beton), 125—600 (kanalizatsiya sopol quvurlari) mm li D. q. ishlatiladi. D. q. yotqizish mexanizatsiyalashgan (quvuryotqizgichlar yordamida) va yarim mexanizatsiyalashgan (transheyalar draglayn ekskavatorlari bilan kavlanadi, quvurlar qoʻlda yotqiziladi) usullarda bajariladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dresva

**Dresva** — togʻ jinslarining nurashidan hosil boʻlgan sementlanmagan hosilalar (mayda shagʻal). 1 – 10&nbsp;mm kattalikdagi oʻtkir qirrali, togʻ jinsi yoki mineral boʻlaklaridan iborat. Koʻpincha tub jinslar atrofida yigʻiladi. D.ni sunʼiy yoʻl bilan toshlarni maydalab ham olinadi. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama, Nurota, Zirabuloq, Ziyovuddin, Qoratepa va b. togʻlarda intruziv jinslar — gabbro, granodi-orit, granit va alyaskitlarning yer yuzasida ochilib qolgan joylarida uch-raydi. Qurilishda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Driopiteklar

**Driopiteklar** *(Dryopithecinae)* — qirilib ketgan odamsimon maymunlarning kenja oilasi. D.ning skelet qoldiqlari (asosan tishlari, jagʻlarining siniqlari, baʼzan bosh suyagi va qoʻl-oyoqlar skeleti) miotsen va ilk pliotsen yotqiziqlaridan Gʻarbiy Yevropa, Jan. Osiyo va Sharqiy Afrikada topilgan. Ayrim D.da gorilla va shimpanzenikiga oʻxshash belgilar paydo boʻla boshlagan. Koʻpchilik olimlarning fikricha, D. kam ixtisoslashgan chala maymunlar hisoblanadi. Ularga hozirgi Afrika odamsimon maymunlari sifatida qarash mumkin. Ular orasida qoldiqlari Oʻrta dengiz choʻkindilari (Avstriya)da topilgan darvin driopitegi (Dryopithecus darvini) boshqalariga nisbatan odamga eng yaqin turadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Dorbov

**Vasiliy Petrovich Drobov** (1885.30.7 — 1956.27.8, Toshkent) — botanik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1945), biologiya fanlari nomzodi (1938), professor (1920), 1918-yilda Oʻrta Osiyo universitetini tashkil etishda qatnashgan. Universitet (1920—30) va Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti botanika kafedrasining mudiri (1930—56). Oʻrta Osiyo boʻylab oʻtkazilgan koʻp ekspeditsiyalarda qat-nashgan. Oʻrta Osiyo, ayniqsa, Oʻzbekiston qumloklari, qum va toʻqay oʻsimliklarining genezisini va dinamikasini aniqlagan. 82 yangi oʻsimlik turini topgan. "Oʻzbekiston florasi"ni tuzishda ishtirok etgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drogobich

**Drogobich** — Ukrainaning Lvov viloyatidagi shahar. Tismenitsa daryosi boʻyida, Karpat togʻlari etagida. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 79 mingdan ziyod kishi (2024-yillar oʻrtalari). Neftni qayta ishlash, mashinasozlik va metallsozlik (avtomobil kranlari, gaz apparaturalari va b. ishlab chiqariladi), konchilik, kimyo, yogʻochsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari, pedagogika instituti, oliy va maxsus oʻrta oʻquv yurtlari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor. D. atrofidan neft qazib olinadi. D. shahar sifatida 1238-yildan maʼlum. Roman minorasi (14-asr boshlari), gotika kostyoli (15-asr). Vozdvijenye (17-asr) va avliyo Yura yogʻoch cherkovlari saqlangan. 1952 yil temir yoʻl vokzali qurilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj mashinalari

**Drenaj mashinalari** - qishloq xoʻjaligida ekin maydonlarining holatini yaxshilash maqsadida sizot suvlari sathini pasaytirish, ularni toʻplash, yaʼni ochiq zovurlar qazish va drenlar yotqizish (drenaj qurish) uchun foydalaniladigan mashinalar. Doimiy va muvaqqat drenaj qurish mashinalariga boʻlinadi. Doimiy drenaj qurish mashinalari vazifasiga qarab eni ka-mida 0,5 m li xandaq (transheya) qazib, ketidan drenaj (sopol) quvur yotqizadigan; eni 0,1—0,4 m li tor xandaq qazib, bir yoʻla sopol (diametri 100 mm) yoki plastmassa (diametri 75 mm gacha) quvurlar yotqizadigan; tuproqni tilib, eni 0,2 m gacha boʻlgan tir-qish tubiga plastmassa quvurlar yotqi-zadigan xillarga boʻlinadi. D. m. yer qazib, xandaq ochuvchi (zanjirli koʻp choʻmichli, rotorkurakli, shnekli, zanjir-kurakli) yoki tilib tirqish ochuvchi (pichokli) ish organi va xandaq (tirqish) tubiga drenaj quvurlar yotqizuvchi moslamadan iborat. Xandaq chuqurligi ogʻir qumoq yerda 0,8— 1 m, oʻrtacha aralash tuprokli yerda 1,0— 1,2 m va torfli yerda 1,5—1,8 m qaziladi. Quvurlarni uzunasiga zarur nishablikda yotqizish uchun D. m. xandaq ochuvchi ish organlarini boshqaruvchi nishablik avtomati bilan jihozlanadi. Muvaqqat drenaj kuri sh mashinalari sizot suvli ogʻir qumoq yerlarda 0,7—1,5 m chuqurlikda drenaj tuynuk yoki torfli yerlarda 1,2—1,5 m chuqurlikda drenaj tirqishlar yasaydi. D. m. traktorning orqasiga osiladigan pichoq va drendan iborat. Bosim ostida suv yuborib, drenaj quvurlarni choʻkindilardan tozalaydigan mashinalar ham D. m. turkumiga kiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj oqimi

**Drenaj oqimi** — muayyan vaqt davomida melioratsiyalanadigan maydondan kollektor-drenaj tarmogʻi (yoki uning qismlari) orqali chiqarib yuboriladigan suv hajmi (yoki sarfi); l/s, m3/s, m3/ga bilan (oy, yil va b. uchun) ifodalanadi. D. o. miqdori gruntning suv oʻtkazish imkoniyati, maydonni drenajlash darajasi, kollektor-drenaj tarmogʻi chuqurligi, grunt suvlarining toʻyinish sharoiti, drenaj: oqimi moduli miqdori va b. omillarga bogʻliq. Sugʻorma dehqonchilik zonalari uchun yerlarning qulay meliorativ holatini taʼminlovchi D. o. miqdori sugorishga berilgan suvning 15—35% ini yoki yiliga 1,5—10,0 m3/ga ni tashkil etadi (qarang Yerlarning meliorativ holati). Drenajni loyihalashda D. o. turli usullar bilan anikla-nadi. Oʻrtacha yillik va oʻrtacha oylik D. o. miqdori suv balansi hisoblari asosida topiladi. Ishlab turgan kollektor-drenaj tarmogʻi tizimlarida D. o. gidrometrik postlarda suv sarfini oʻlchab yoki oqim moduli miqdorini topish maqsadida uning ayrim elementlari ishini oʻrganish yoʻli bilan aniqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galina Drozdova

**Galina Vladimirovna Drozdova** (1955.13.1, Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1988). 1976-yildan Toshkent shahridagi 3-kechki, 151-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, 1979-yildan Oʻzbekiston Maorif vazirligida mehnat taʼlimi va kasbga yoʻnaltirish boʻyicha katta metodist, 1982-yildan Hamza tumanidagi 103-internat maktabda oʻqituvchi-defektolog. U darslarda tikish-bichishdan nazariy bilimlar berish bilan birga, olingan bilimlarni amalda qoʻllashga oʻrgatadi. Noanʼanaviy hamda ijodiy dars shakllaridan unumli foydalanadi. Yordamchi maktablarning 4—9sinflari uchun "Mehnat taʼlimi" dasturi muallifi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drozofilasimonlilar

**Drozofilasimonlilar**, meva pashshalari (Drosophilidae) — hasharotlar oilasi. Mayda sariq yoki qoʻngʻir rangli, tanasi 1—5 mm. Qanotlari yaltiroq, koʻzlari qizil. Lichinkalari organik qoldiqlarga boy muhitda yashab, asosan shu muhitdagi achitqilar va chirituvchi mikroorganizmlar bilan hamda chiriyotgan meva bilan oziqlanadi. Drozofilasimonlilar tokzorlarda, bogʻlarda koʻplab uchraydi. Mevani qayta ishlash zavodlarida, ayniqsa, Drosophila funebris, drozofilasimonlilar fasciata va Citona beckeri turlari koʻp uchraydi. Kuzda bu turlar xonadonlarga uchib kiradi. Drosophila urugʻiga kiradigan va drozofilasimonlilar melano gaster Mg. va unga yaqin turlar biologik tadqiqotlarda, xususan genetika tadqiqotlarida foydalaniladi (ularda mutagenez jarayoni oʻrganilgan).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drok

**Drok** () — burchoqdoshlar (dukkakdoshlar) oilasiga mansub buta va chala butalar turkumi. Boʻyi 1 m cha, bargi oddiy, baʼzan uch boʻlakli, guli zigomorf, sariq, baʼzan oqimtir. Koʻ-pincha tikanli, 70 turi bor. Ular asosan Gʻarbiy Yevropa, Gʻarbiy Osiyo, Afrika va Kanar orollarida usadi. Urugʻdan koʻpayadi. Bargi, poyasi va gullaridan sariq boʻyoq olinadi, qaynatmasi surgi dori sifatida ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dromedar

**Dromedar** (), bir oʻrkachli tuya — tuyaning bir turi. Oʻrkachining bittaligi bilan baqtriya tuyasidan farq qiladi. Jussasi ikki oʻrkachli tuyalarga qaraganda kichikroq. Boʻyi 210 sm ga boradi, rangi qizgʻish-kulrang. Boʻgʻozlik davri 13 oy, 2–4&nbsp;kg jun qirqib olinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Druza

**Druza** (nem. Druse) — kristallar guruhidan iborat minerallar shakli, bunda kristallar bir uchi bilan umumiy asosga (ochilib qolgan yoriqyoki boʻshliq devoriga) taqalib oʻsadi. Ularning erkin qolgan ikkinchi uchi togʻ jinslari boʻshliklariga yoʻnalgan, yuzasi yaxshi qirralangan boʻladi. Kvars, ametist (safsar), kalsit, gips, antimonit minerallari koʻpincha D. hosil qiladi. D.larning taroqsimon va choʻtkasimon xillari maʼlum.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duala

**Duala** — Kamerun gʻarbidagi shahar, Vuri daryosi boʻyida, Gvineya qoʻltigʻidan 21 km ichkarida. Sohilboʻyi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 884 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Muhim savdo, sanoat, siyosiy va madaniy markaz. Mamlakatdagi eng katta okean porti, transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. D. orqali chetga yogʻoch, kakao, kofe, palma yongʻogʻi va moyi, paxta, alyuminiy chiqariladi. Kemasozlik, metallsozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, kimyo sanoati, poyabzal korxonalari, oyna zavodi mavjud. Koʻplab savdo firmalari va banklar, Panafrika rivojlanish instituti bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dualizm

**Dualizm** (lot. dualis – ikki yoqlama) – bir-biri bilan birlashtirib boʻlmaydigan holatlar, tamoyillar, fikrlash tarzi, dunyoqarash, intilish va gnoseologik tamoyillar yonma-yon mavjudligini targib qiluvchi taʼlimot. Dualizm plyuralizm koʻrinishlaridan biri. Dualizm terminini nemis faylasufi X. Volf (1679— 1754) kiritgan. Dualizm quyidagi juft tushunchalarni ifodalaydi: gʻoyalar dunyosi va voqeiy dunyo (Platon), xudo va iblis (yaxshilik va yomonlik tamoyili), xudo va dunyo, ruh va materiya, tabiat va ruh, jon va tan, obyekt va subyekt, bilim va eʼtiqod, u dunyo va bu dunyo, tabiat saltanati va ilohiy marhamat saltanati va b. Dualizm falsafiy, diniy, antropologik, etik shakllarda namoyon boʻlishi mumkin. Qadimgi davrda diniy-etik Dualizm Avestoda uchraydi. Unda dunyo taraqqiyoti jarayoni bir tomondan yaxshilik, haqiqat, yorugʻlik, ikkinchi tomondan, yomonlik, jaholat, qorongʻulik oʻrtasida abadiy kurash sifatida tasavvur qilinadi. Dualizm falsafada dunyoning negizida bir-biriga bogʻliq boʻlmagan ikki mustaqil narsa – ruh va materiya mavjud deb bilishida koʻrinadi. Bu ayniqsa R. Dekart va I. Kant qarashlarida koʻzga yaqqol tashlanib turadi. Gegel D.ni idealistik monizm asosida, yaʼni mutlaq gʻoya va borliq oʻrtasidagi qarama-qarshilikni dialektik sintez asosida bartaraf qilishga urinadi. Monizmning boshqa shakllari ham shu yoʻldan boradi. Dualizm keyingi vaqgda psixologiyadagi psixofizik parallelizm nazariyasiga asos boʻldi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duantlar

**Duantlar** — tezlatgichning faol qismi. Siklotron yoki fazotronda tezlatuvchi kuchlanish berishga va tezlatishga noqulay boʻlgan maydon fazasida zarralarni ekranlashga xizmat qiladigan tezlatuvchi elektrodlar. Tashqi koʻrinishi D ga oʻxshagani uchun shunday ataladi. Silindr shaklli metall qutini teng ikkiga boʻlinsa, ikkita duant hosil boʻladi (rasmga q.). D. (Z> va D2) yuqori chastotali generatorga ulanadi; generator hosil qilgan katta kuchlanishli elektr maydoni taʼsirida ionlar tezlanish oladi (ionlar manbai D. markaziga joylashtiriladi). D2 duant Dt duantga nisbatan musbat potensi-alli boʻlib, manfiy ionlarni oʻziga tortadi va ularga tezlanish beradi. D. ichida ionlarga elektr kuchi taʼsir qilmaydi. Ionlar magnit maydoni taʼsirida aylanma harakatlanib, u — yarim davr vaktdan keyin yana ikki duant oʻrtasida paydo boʻladi. u vakt ichida D. potensialining ishorasi oʻzga-radi (D2 manfiy, D) musbat boʻladi), ionlar 2), ga tortilib, yana tezlanish oladi. Ionlar D. orasida koʻp marta tezlanish oladi. D. vakuum kameraga joylashtiriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil