open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chor Minor

**Chor Minor** (fors. — toʻrt minora) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (1807). Xalifa Niyozquli qurdirgan. Chor Minor anʼanaviy usulda qurilgan masjid hamda  madrasa, atrofi bir qavatli hujralar bilan oʻralgan hovlidan iborat.

## Tarixi
Madrasa XIX asrda Buxoroda yashab oʻtgan boy turkman Xalifa Niyozqul tomonidan bunyod etilgan. Toʻrt minorali binoni baʼzan bir vaqtlar orqa tomonida mavjud boʻlgan madrasalarning eshik qismi boʻlgani taxmin qilinadi. Chor Minor aslida yashash va ibodat qilish uchun moʻljallangan kompleks bino hisoblanadi. Madrasa avval boshda mavjud boʻlib, keyinchalik yiqilgan koʻhna madrasaning bir parchasi boʻlgan. Niyozqul madrasani nimaning yoki kimning sharafiga bunyod ettirgani nomaʼlum.

## Meʼmorchiligi
Bino bir vaqtning oʻzida masjid sanaladi. Oʻrta Osiyo meʼmorchiligida koʻrinishi jihatdan ajralib turuvchi bino zikrxonasi bilan ahamiyatga ega. Markaziy binoning har ikki tomonida mavjud boʻlgan hujralarning baʼzilari qulab tushgan va faqatgina poydevor oʻrni qolgan. Hujralar talabalar uchun yotoqxona vazifasini oʻtab kelgani taxmin qilinadi.

Sinchli peshayvon tipidagi masjid hovlining janubi-gʻarbiy burchagida joylashgan. Madrasaga 2 qavatli, gumbaz tomli darvozaxona orqali kiriladi. Murabba tarhli darvozaxona oʻziga xos mujassamot yechimiga ega: oldi peshtoqli, toʻrt burchagida toʻrtta minora joylashgan (nomi ham shundan), minoralarning tepa qismi gumbaz shaklida yakunlangan boʻlib, ular sirkori koshinlar bilan bezatilgan. 2 qavatli xonaning 1-qavati miyonsaroy koʻrinishida boʻlib, izoralari toshlar bilan qoplangan, tomi gumbazli, 2-qavati kutubxona, kutubxonaning shifti pastak gumbazli boʻlib, sodda muqarnaslar halqasi bilan toʻldirilgan. 2-qavatga minoralarning biridagi zina orqali chiqiladi.

Chor Minor madrasasining oʻng tomonida bino bilan yoshi tengligi taxmin qilinadigan hovuz mavjud. Bugungi kunda madrasa atrofi kichik rastalar va aholi yashaydigan xususiy uylar bilan oʻralgan.

1995-yilda Chor Minor madrasasi UNESCO tashkiloti tomonidan „Butun Jahon madaniy yodgorliklari“ ro‘yxatiga kiritilgan. 2000-yil 30-avgustda O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi qabul qilgan „Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish“ hamda 2008-yil 12-sentyabr „Muzeylar to‘g‘risida“gi qonunlarining ijrosi oʻlaroq meʼmoriy obidaning taʼmirtalab qismlari qayta tiklangan.

## Galereya

## Manbalar
Choraymoqlar

**Choraymoqlar** — Afgʻonistonning shim.gʻarbi (600 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Eronning shimoli-sharqida (260 ming kishi) yashovchi xalqlar guruhi (jamshidlar, feruzkoʻhilar, taymanlar, teymurlar). Eron tillariga mansub tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar, Erondagi Ch.ning bir qismi — shialar.

## Yana qarang
* Hazoralar
* Afgʻoniston
Chorakor

**Chorakor** (fors. — toʻrtdan birga ishlovchi) — boylar yerini, olinadigan hosilning toʻrtdan uch qismini yer egasiga berish sharti bilan ijaraga olib ekuvchi, kam yerli, yersiz yoki otulovsiz dehqon. Hech qanday vositasi yoki mablagʻi boʻlmagan Ch. olingan hosilning 1/4 qismini oʻzlashtirgan, otulovli Ch. esa hosilning 1/2 qismini olgan. Yer ijarasi turlaridan biri — chorakorlik. Bunda yer egasi oʻz yerini ijaraga berib, olinadigan hosildan maʼlum miqdorda ulush undirgan.
Chorbogʻ

**Chorbogʻ** yoki **chahorbogʻ** ( – toʻrt bogʻ) — sharq mamlakatlarida atrofi devor bilan oʻrab olingan koʻshk, ayvon, qoʻrgʻonli tartib asosida tuzilgan bogʻ.

Chorbogʻ uchun tekis, suvli, daraxtli joy tanlanadi; notekis (nishabli) joylar pogʻona-pogʻona sahnlarga keltiriladi, sunʼiy sharsharalar qilish imkoniyatlari yaratiladi. Chorbogʻ murabba yoki toʻrtburchak tarhli boʻlib, kirish har toʻrt tarafning oʻrtalaridan tashkil etiladi; hududi yoʻlka va ariqlar yordamida ayrim bogʻchalarga, bogʻchalar esa yana oʻz navbatida chamanzorlarga boʻlinib, chorchamanlarni tashkil qiladi. Chorbogʻ mujassamotining markazini bino (qoʻrgʻon, koʻshk) egallaydi. Baland boʻyli daraxtlar devorga yaqin ekiladi, undan soʻng mevali daraxtlar va gullar tartib bilan ekiladi, ularning erta bahordan kech kuzgacha ochilib turishiga eʼtibor beriladi. Bino mujassamoti chorbogʻni turli nuqtalardan koʻrish imkonini beradigan tarzda, 1—2 qavatli, markaziy mujassamotli qilib quriladi: oʻrtada atrofini ayvonlar oʻrab olgan chordara xona boʻlib, 2-qavatga bino burjlaridagi zinalar orqali chiqiladi. Suv inshootlaridan katta ariqlar va hovuzga suv keladi, hovuz shakllari hamda favvoraga alohida eʼtibor beriladi. Chorbogʻda, shuningdek, oʻtov, chodir kabilarni oʻrnatish uchun joylar ajratiladi. Chorbogʻdagi qushlar (masalan, tustovuq, tovus va boshqalar) unga oʻzgacha koʻrk bagʻishlaydi.

Chorbogʻ qadimdan yaratilib kelingan, Temuriylar va Boburiylar davrida ravnaq topgan, mohir bogʻsoz ustalar yetishib chiqqan. Jumladan, XVI asrda yashagan hirotlik Mirak Sayid Gʻiyos bogʻ rejasini tuzish, yer osti inshootlarini loyihalashga moxir boʻlgan, uning Buxoroda ham Ubaydullaxon uchun bogʻ barpo qilgani manbalardan maʼlum. XIII asr oxiriga oid risolada, XVI asrda qayta koʻchirilgan "Irshod uzziroat fi ilmilhirosat" risolasida chorbogʻ yaratish haqida qimmatli maʼlumotlar bayon qilingan, hatto risolaning bir bobi "Koʻchat, gul, daraxt, muattar oʻtlar oʻtkazish, chorbogʻga tartib berish va uni barpo qilishda izchillikka rioya qilish" deb ataladi. Risolada chorbogʻning eng maqbul turi keltiriladi hamda turli tavsiyalar bilan birga mujassamotda simmetriya, ritm, rang kabi masalalarga alohida ahamiyat berilib, mevali daraxtlarga keng oʻrin ajratiladi.

Chorbogʻ XIX asrning 2-yarmi — XX asrning boshlarida ham bunyod etilgan (Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa, Qoʻqon xonining Oyim qishlogʻidagi, Xivadagi Nurullaboy chorbogʻlari va boshqalar).

## Yana qarang
* Bogʻ tuzish sanʼati
* Amir Temur bogʻlari
Chorvachilik instituti

**Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti** — ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy chorvachilik markazi tarkibida. Toshkent viloyati Qibray tumanidagi Qizil Shalola posyolkasida joylashgan. 1939-yil 29-noyabrda Oʻrta Osiyo chorvachilik hamda otchilik styalari negizida tashkil etilgan. Institutda 23 boʻlim (sutdor qoramollar seleksiyasi va ularni koʻpaytirish hamda sut ishlab chiqarish texnologiyasi; goʻshtdor qoramollar seleksiyasi va ularni koʻpaytirish hamda ishlab chiqarish texnologiyasi; qoʻychilik va echkichilik; choʻchqachilik va choʻchqa goʻshti ishlab chiqarish; parrandachilik, parrandalar seleksiyasi va genetikasi; otchilik; qishloq xoʻjaligi hayvonlarini oziqdantirish va boshqalar), maxsus tadqiqotlar olib boruvchi guruxlar bor. Institut tarkibida Qoraqalpogʻiston Respublikasi filiali, Toshkent viloyatida „Qizil Shalola“ tajriba xoʻjaligi, A. Usanov nomidagi shirkatlar uyushmasi (goʻshtdor qoramolchilik va santagertruda zotli qoramollarni koʻpaytirish boʻyicha); „Erkin“ shirkatlar uyushmasi (makkajoʻxori seleksiyasi va urugʻchiligi boʻyicha); Surxondaryo tayanch punkti (goʻsht yoʻnalishidagi qoramollarni urchitish boʻyicha); Samarqand laboratoriya. (qoraola zotli qoramollarni koʻpaytirish boʻyicha); fermentlar ishlab chiqaruvchi laboratoriya, Parrandachilik seleksiyagenetika styasi; Chatqol asalarichilik tajriba xoʻjaligi; bushuyev zotli qoramollarni tarqatish korxonasi; chorva va parranda zotlari, ozuqabop ekinlar, chorvachilikni mexanizatsiyalash boʻyicha koʻrgazma paviloni; chorvadorlar ilgʻor tajriba va mexanizatorlar malakasini oshirish maktabi faoliyat koʻrsatadi. Institut faoliyatining asosiy yoʻnalishlari: chorva mollari va parrandalarning mavjud zotlarini takomillashtirish va yangi zotlarini yaratish; ozuqabop ekinlarning serhosil navlari va duragaylarini yaratish; chorvachilik va yemxashak yetishtirishning jadal texnologiyalarini ishlab chiqish; chorva mollari va parrandalarni ilmiy asoslarda boqish, ularning mahsuldorligini oshirishning biologik asoslarini oʻrganish va 6 institut tashkil etilgandan beri sutdor bushuyev zotli qoramol, jundor va tivit beradigan Oʻzbekiston echki zotlari, qoraola va qizil choʻl zotli qoramollarning 4 tizimi, goʻsht yoʻnalishidagi qoramol zotlarining nasldor podasi, qoʻylarning 9 tizimi, tovuqlarning mahsuddor 2 ta guruhi, ozuqabop ekinlarning 16 navi va duragaylari yaratildi. Oʻtgan davr ichida institutda 1 akad., 20 dan ortiq fan doktori va 300 dan ortiq fan nomzodlari yetishib chiqdi. Institutda ilmiy kutubxona, aspirantura, ixtisoslashgan ilmiy kengashlar mavjud. Ilmiy asarlar, monografiyalar, tavsiyanomalar nashr etiladi.
## Manbalar
Chor darvesh

"CHOR DARVESH" — Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan ishqiysarguzasht asar. Dastlabki nusxasi 18-asrda Oʻrta Osiyoda forsiy tilda nomaʼlum muallif tomonidan yaratilgan. "CH.d."ning syujeti boshqa sarguzasht asarlarga oʻxshab roviy xarakterga ega., "CH.d." muqaddima va xotimadan tashqari, 5 qismdan — Rum moliki Ozodbaxt va toʻrt darveshning sarguzashti tasviridan iborat. Ozodbaxt befarzand edi. Kunlardan bir kun taxt vorisi — farzand dogʻida yurgan Ozodbaxt kabriston ziyoratiga borib, toʻrt darveshga uchrab suhbatlashadi. Ulardan ikki nafari Ozodbaxtga oʻz sarguzashtlarini hikoya qiladi. Shundan soʻng podsho darveshlarni saroyga eltib, ziyofat beradi va qolgan ikki darveshning koʻrgankechirganlarini tinglaydi. Qissaxonlik ayni qizigan paytda saroy xodimi podshoh xotinlaridan biri farzand koʻrganligi haqida xushxabar keltiradi. Ozodbaxtning farzand koʻrishi, qissalar oxirida darveshlarning murodmaqsadlariga erishishi tafsilotlari "CH.d."ning syujetini tashkil qiladi. Qissa ichida qissa shaklidagi bu asarda mardlik va jasorat, insonsevarlik va ilmmaʼrifat, yuksak axloqodob targʻib etilib, xoinligu pastkashlik, nopokligu taʼmagirlik, boylikka ruju qoʻyish, xudbinlik qattiq qoralanadi. Farang, Rum, Shom podsholarining qizlari ayshishrat, rohat va farogʻatdan chin muhabbat yoʻlida sadoqatni, insonsevarlik, adolatpeshaligu haqiqatparvarlikni afzal biladilar, sodiq doʻst uchun jonfidolik qiladilar. Darveshlar siymosida ham ana shu xislatlar mujassam. Barcha sarguzasht qissalar singari "CH.d." ham nasrnazm aralash tarzda bitilgan. 19-asrda "CH.d." Bombay, Toshkent shaharlarida toshbosma usulda bir necha bor chop etilgan. "CH.d."ning oʻzbekcha (Xiromiy dostoni), qozoqcha (Shodi Toʻra dostoni) hamda "Bogʻu bahor" nomida urducha (Mir Ammon Dexdaviy qissasi) variantlari ham yaratilgan.

## Adabiyot
* Braginskiy I.S, Istoriya tadjikskoy narodnoy poezii, M., 1960.
Chorvoq

**Chorvoq** (Chorbogʻ) — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi shaharcha. Toshkent shahardan 70&nbsp;km. Ugom tizmasining yon bagʻrida, Ugom daryosining Chirchiq daryosiga quyilish joyidagi oʻng sohilida, Toshkent — Xoʻjakent temir yoʻlda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Xoʻjakent (3 km). Oʻrtacha 892 m balandlikda. 1964-yil Chorboq suv ombori va Chorvoq GES qurilishi munosabati bilan bunyod etilgan. Aholisi 5,5 ming kishi (2004).

Chorvoqda, asosan, quruvchilar va energetiklar, shuningdek, yoʻlsozlar, haydovchilar, korxonalar ishchi va xizmatchilar ham yashaydi.

Shaharcha nomi („Chorbogʻ“) toʻrtta bogʻ maʼnosini bildiradi. Chorvoqda Chorvoq GES qurilish boshqarmasi, Oʻrta Chirchiq GESlar kaskadi, Boʻstonliq tumani avtomobil yoʻllari boshqarmasi, avtotransport ishlab chiqarish korxonasi kabi yirik korxona va tashkilotlar faoliyat koʻrsatadi. „Shams“ firmasi („Xumson“ mineral suvi qadoklanadi) bor. 3 umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, 2 bolalar, 1 shahar kutubxonasi, markaziy kasalxona mavjud. Chorvoq yon atrofida bolalar oromgoxlari, dam olish uylari, sanatoriylar ishlab turibdi. Suv ombori sohillarida „Chorbogʻ“ oromgohi, Bekobod, Olmaliq va Navoiy konmetallurgiya ktlarining dam olish maskanlari barpo etilgan. Chorvoqga Toshkent — Chorvoq yoʻnalishida avtobuslar, Toshkent — Xoʻjakent elektr poyezdi qatnaydi.

## Manbalar
Chorvoq soyligi

**Chorvoq soyligi** — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soylik (Burchmulla soyligi deb qam ataladi). Gʻarbiy Tyanshan togʻlari orasida, Toshkent shahridan 70–80&nbsp;km shim.sharkda joylashgan. Neotektonik xarakatlar natijasida paleozoy davrida Piskom va Chatqol daryolarining quyi oqimqda vujudga kelgan sinklinal. Hamma tomonidan yer yoriklari orkali uni oʻrab olgan tizmalardan ajralgan. Soylik paleozoy, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziqlari bilan toʻlgan. Soylikning uz. 20&nbsp;km dan ziyod, eni 7–9&nbsp;km. Shim.dan Ugom tizmasi, Piskom vodiysi, sharkdan Koʻksuv tizmasining Otyaylov va Qoʻngʻirbuqa togʻlari, Koʻksuv vodiysi, jan.dan Chatqol tizmasining Katta Chimyon, Obiqashqa togʻlari, jan.sharqda Chatqol vodiysi bilan oʻralgan. Yon bagʻirlarida yangi tektonik harakatlar va daryolar faoliyati natijasida hosil boʻlgan va nisbiy balandligi turlicha daryo terrasalari bor. Relyefi surilmalar, karstsuffozion jarayonlari natijasida shakllangan. Soylikka Piskom, Koʻksuv, Chatqol, Navolisoy, Sijjaksoy, Oqsorsoy, Afgʻonsoy, Mozorsoy, Beshqayragʻochsoy kabi daryosoylar oqib keladi. Chorvoq soyligining gʻarb tomoni ochiq boʻlib, Ugom va Chatqol togʻlari tabiiy darvoza hosil qilgan. Shu yerda Chorvoq suv ombori barpo etilgan. Suv omboridan Chirchiq daryosi boshlanadi.

Murod Mamatqulov.
Chorgoh

**Chorgoh** (fors—toʻrt va joy, oʻrin) – 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi 24 shoʻbalardan birining nomi. Tovushqatori 2 butun (204 va 180 sent) va yarim ton (114 sent) oraligʻida joylashgan pardalar tuzilmasiga asoslangan. Oʻtmishda bastakorlar Ch.ning pardalari negizida turli shakl va janrlarda asarlar yaratishgan. Ch. maqom yoʻllari hozirgi kunga qadar xilmaxil ijod va ijro uslublari orkali bizgacha yetib keldi. Muayyan maqom yoki shoʻba tovushqatorining toʻrtinchi pardasi ham Ch. deyiladi. Musiqa ijodkorlari tomonidan xar xil maqom va shoʻʼbalarga tayangan holda Ch. nomida kuy va ashulalar bitilgani maʼlum. Masalan, „Chorgohi Ajam“ (Ajam shoʻʼbasining Chorgohi) kabi. Bu asar Oʻrta ayerlarda 24 murakkabotning biri sanalgan; 2) Shashmaqom hamda Xorazm maqomlari majmuasidagi Dugoh makrmida tarkibiy cholgʻu kuy va ashula yoʻllari: „Muxammasi Ch.“, „Talqini Ch.“, „Nasri Ch.“, „Ufari Ch.“, „Savti Ch.“, „Talqinchai Savti Ch.“, „Qashqarchai Savti Ch.“, „Soqiynomai Savti Ch.“, „Ufari Savti Ch.“. Ular parda tuzilishining dastlabki toʻrt pogʻonasi Oʻn ikki maqom Ch. shoʻʼbasiga moye keladi. Ch. maqom yoʻllari yorqin va yoqimli yangraydi, tinglovchida xush kayfiyat uygʻotadi. Ch. shoʻʼbalarining oʻzgacha uslubiy yoʻllari ham yaratilgan. Chunonchi, Toshkent, Fargʻonada mashhur Ch. ashula yoʻllari, „Yovvoyi Ch.“, surnay kuylari, Sodirxon Hofiz (Bobosharifov) yaratgan „Chorgohi Munojot“ shular jumlasidan. Mazkur vohalarda mashhur Ch. yoʻllari 5 qismli yirik shakldagi ashula turkumidan iborat. „CH.1“ saraxbor, „CH.2“ tarona, „CH.Z“ savt, „CH.4“ qashqarcha, „CH.5“ va Ch.6" ufar doyra usullari asosida ishlangan; 3) Eron dastgohlari, ozarbayjon mugʻomlari va uygʻur muqomlaridan birining nomi. Mazkur Ch.larning parda tuzilishi birbiriga yaqin boʻlsada, kuyohanglari, usul va uslublari uz milliy va mahalliy musiqasiga xosdir.

## Manbalar


## Havolalar
Nursaid Choriyev

**Nursaid Choriyev** (1935.21.5, Sherobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1960). 1960—96 yillarda Sherobod tumanidagi 32maktabda kimyobiol.
Roʻzi Choriyev

**Roʻzi Choriyevich Choriyev ** (1931.28.8, Sherobod tumani, Poshxurd qishlogʻi – 2004.18.9, Toshkent) – rang-tasvir ustasi. Oʻzbekiston BA faxriy akademigi (1997). Oʻzbekiston xalq rassomi (1987). Benkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurti (1959) va Repin nomidagi Leningrad rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik instituti (1965) ni tugatgan. 1966—1973-yillar Toshkent pedagogika institutida dars bergan. 1990-yildan Respublika bolalar ijodiyoti markazida badiiy rahbar.

## Asarlari
Choriyev asarlarida oʻlka manzaralari, oʻtmishi va bugungi kuni, kishilarini yorqin boʻyoqlarda katta mahorat bilan aks ettirgan. Uning ijodi rang-tasvirga milliy ruh, urf-odatlar, zamondoshlar, mashhur namoyandalar obrazlari turkumini olib kirishi, qishloqlarda tasviriy sanʼat galereyalarini tashkil qilishi bilan alohida ahamiyatga ega. Portretlar („Zamondoshim“, „Doʻstim portreti“, „Kelin. Shohi soʻzana“, „Firʼavn. Erkak portreti“, „Boysunlik qariya“, „Poshxurdlik qiz Barno“, „Sayroblik chol“, „Qish. Avtoportret“), maishiy va tarixiy („Suhbat“, „Xumson oqshomi“, „Oltintopgan koni“, „Nay. Choʻpon bola“, „Boysun“, „Bahor. Sherobod manzarasi“, „Bogʻlar“ va boshqalar) va shahrik mavzulardagi asarlari mashhur. Choriyev Oʻzbekiston tasviriy sanʼatini targʻib qilishda fidoyilik koʻrsatgan: uning tashabbusi va bevosita ishtirokida Respublika bolalar ijodiyoti markazi, viloyatlar (Surxondaryo va boshqalar)da tasviriy sanʼat muzeylari tashkil qilingan, yosh rassomlarga gʻamxoʻrlik koʻrsatgan. 1969–yildan Xalqaro koʻrgazmalarda qatnashib kelgan. Yevropa (Italiya, Shvetsiya, Gretsiya va boshqalar), Osiyo, Afrika mamlakatlarida ijodiy safarda boʻlib, taassurotlari asosida qator asarlar yaratgan. U haqida „Koʻngil kamalagi yoki Roʻzi Choriyevni eslab…“ filmi yaratilgan (2004). Choriyev asarlari respublika va xorijiy mamlakatlarning muzeylari va xususiy toʻplamlarida saqlanadi. „Chorvoq vodiysi“, „Surxondaryo odamlari“ asarlari turkumi uchun Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Adabiyot
* Valiullina N., Roʻzi Choriyev, T., 1983.
Chorgumbaz masjidi

**Chorgumbaz masjidi**, Xalfa eshon masjidi — Qashqadaryo viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik ( 11-asrlar). Masjid bir xonali, murabba tarhli, xonaqohi toʻrt gumbazli. Gumbazi markaziy ustun va devorlariga tayangan. Ichki devorlarida koshinkori va gulganch naqshlar, tilla halli yozuvlar saqlangan.
Chordara suv ombori

**Chordara suv ombori** - Sirdaryoning oʻrta oqimida sugʻorish energetika maqsadlarida barpo etilgan gidrotexnika inshooti. Qozogʻiston Respublikasi Janubiy Qozogʻiston viloyati va Oʻzbekiston Respublikasining Jizzax viloyati hududlarida joylashgan. 1965-yilda qurib bitkazilgan, 1965— 68 yillarda suv bilan toʻldirilgan. Toʻliq sigʻimi 5,7 mlrd. m³, foydali sigʻimi 4,7 mlrd. m³. Uzunligi 80&nbsp;km, oʻrtacha eni 15&nbsp;km, oʻrtacha chuq. 6,3 m, maksimal chukurligi (toʻgʻoni yonida) 22 m; suv sathi yuzasi 900&nbsp;km². Tarkibida 4 tuprokli tugon, suv taqsimlagich (suv tashlagich), GES (quvvati 1000 MVt) bor. Chordara suv omborio. Chordara shahri yaqinida Jovsumkum qiridagi Chordara va Arnasoy botigʻi (qarang Arnasoy koʻllari) boshlanishida barpo etilgan. Chordara suv omborio.ning oʻng qirgʻogʻi tik, chap qirgʻogʻi qiyalik. Suv omborining gʻarbiy qismida, toʻgʻondan yuqorida Arnasoy botigʻiga suv tashlamasi boʻlgan ikkinchi toʻgʻon qurilgan. Asosiy toʻgʻonga yaqin joydan Qozogʻiston (Sirdaryoning chap sohilidagi yerlar)ga suv beradigan Qizilqum magistral kanali boshlanadi. Oktabrdan martgacha toʻldiriladi, aprel dan sentabrgacha suv olinadi. Qayroqqum suv ombori bilan birgaliqsa Mirzachoʻldagi yangi yerlarni sugorish va Qozogʻistondagi sugʻoriladigan yerlarni suv bilan yanada yaxshiroq taʼminlashga xizmat qiladi. Baliqchilik xoʻjaliklari bor.

## Manbalar
Chorlash

**Chorlash**, chaqiriq — Turkiston xalklarida nikoh toʻyidan soʻng kelin yoki kuyov sharafiga har ikki kuda uyida oʻtkaziladigan 1chaqiriq, ziyofat, marosim. Oʻzbeklarda kelin Ch. (chorlar) toʻydan keyin bir hafta ichida kelinning oʻz otaonasinikiga kuyovning yaqin qarindoshlari, qoʻniqoʻshnilari bilan mehmon boʻlib borishidir (erkaklar ishtirok etmaydi). Bunda kuyovning onasi qudasinikiga har xil sovgʻalar, milliy taomlar, shirinlik va boshqa keltiradi. Kelinning onasi ziyo fat tugagach, ayol kudalarga sovgʻa, qiziga esa boshoyoq sarpo qoʻyadi. Chorlash bilan qudalarning rasmiy qarindoshchiligi boshlangan. Kuyov Ch. (chaqiriqda) 1farzand koʻrgunga qadar kuyov yaqin qarindosh-urugʻlari, mahalladagi eʼtiborli kishilar, doʻstlari (faqat erkaklar) bilan qaynatasinikiga boradi. Kuyovning qaynatasi oʻz imkoniyatiga yarasha kuyoviga va uning qarindoshlariga sovgʻalar beradi. Hozirda Chorlash marosimi yoʻqolib bormoqda.
Chormiton oltin koni

**Chormiton oltin koni** - Samarqand viloyatining Qoʻshrabot tumani markazidan 14&nbsp;km shim.sharqdagi kon. 1953-yil N.Hamroboyev tomonidan ochilgan. Shimoliy Nurota tizmasining markaziy qismida Qoʻshrabot granitoid intruziv majmuasining jan.sharqiy ekzo va endokontaktlarida joylashgan. Rudalar oʻrta silur davriga mansub jezbuloq svitasining vulkanogenterrigen yotqiziklari: ohaktosh, tufli qumtosh, tufalevrolit, diabaz, porfir sillari mavjud loyli slanetslari, alevrolitlari, qumtoshlarining Qoʻshrabot intruziyasi taʼsirida gidrotermal oʻzgargan — metamorflashgan turlarida (andaluzitli slanetslar, biotitdala shpatli rogoviklar, marmarlar, skarnlar) uchraydi. Kon tuzilishi asosida tektonik jarayonlarining rivojlanishi — Qorovulxona — Chormiton siniqlik zonasi hamda undan tarmoqlangan shim.gʻarbiy yoʻnalishdagi shoxobchalar, ayniqsa, "ot dumi" shaklida yelpigʻichsimon rivojlangan tik yotuvchi va kon maydonini alohida bloklarga boʻluvchi sinikliklar yotadi. Kondagi oltin rudalari, asosan, tomirlar shaklida uchraydi; uz. 1,5&nbsp;km gacha, qalinligi 1–3 m gacha, chuq. 1&nbsp;km dan ziyod. Chizikli shtokverksimon va plitasimon ruda tanalari ham uchraydi. Tanalardagi oltin miqdori 10 g/t atrofida. Tarkibi boʻyicha kon rudalari kam yoki meʼyordagi sulfidli, nisbatan oson kayta ishlanadigan (gravitatsiyaflotatsiya usuli) turga mansub. Asosiy minerallar: pirit, arsenopirit, kamroq sheyelit, volframit, pirrotin, xalkopirit, sfalerit, galenit, sulfatuzlar va oltin minerallari. Norudalardan — asosan, kvars, kamroq dala shpati, kaltsit. Oltinning sofligi oʻzgaruvchan boʻlib, 500—950 ni (tashkil etadi. Kon, asosan, yer osti usulida qazib olinadi.
Chorsu

**Chorsu** (forschada: *chor* — "toʻrt", *su* —"bozor"; chorrahadagi bozor joy) — 1) tarixiy shaharlarning asosiy chorrahasidagi odatda usti yopiq boʻlgan savdo-sotiq joyi; aksari shaharning oʻrtasida qurilib, markaziy mujassamotga ega boʻlgan; 2) umuman savdo-sotiq joyi. Ularning paydo boʻlishi shaharning oʻzi kabi qadimiydir. Misrda "shahar" maʼnosi doira ichidagi chorraha shaklidagi iyeroglif orqali ifodalangan. Qadimgi Rim shaharsozligida chorraha maxsus imorat (tetrapil)lar bilan ajratilgan. Bolqon mamlakatlari meʼmorchiligida Chorsu nomi "charshiya" deb talaffuz etiladi (masalan, Makedoniyadagi Skople va Bitola shaharlarining qadimgi bozorlari). Shahrisabzda Chorsularning yaqqol namunasi saqlangan. Samarqand Chorsusi ham tarixiy shaharning savdo-sotiq markazida, olti asosiy koʻcha yoʻnalishlarining kesishgan joyida barpo boʻlgan (qarang Chorsoʻ). Buxoroda Chorsular "toq" iborasi bilan mashhur: Toqi zargaron, Toqi sarrofon va boshqa. Toshkent, Shahrixon kabi shaharlarda Chorsu binolari sinchdan, yassi tomli qilib ishlangan (saqlanmagan). Xivada Chorsu doʻkonlari koʻproq Ota va Polvon darvozalar koʻchalari boʻylab joylashgan edi.
## Manbalar
Chorsu (maʼnolari)

**Chorsu**:

* Chorsu — tarixiy shaharlarning asosiy chorrahasidagi odatda usti yopiq boʻlgan savdo-sotiq joyi; aksari shaharning oʻrtasida qurilib, markaziy mujassamotga ega boʻlgan.
* Chorsu mahallasi — Toshkent shahar Shayxontohur tumanidagi mahalla.
* Chorsu (metro bekati) — Toshkent metropoliteni Oʻzbekiston yoʻli bekatlaridan biri.
* Chorsu (mehmonxona) — Toshkent shahridagi mehmonxona.
* Toshkent Chorsu bozori — Toshkent shahridagi bozor.
* Chorsu (Samarqand) — Samarqand chorrahasida joylashgan usti berk bozor-tim.
* Chorsu (meʼmoriy yodgorlik) — Shahrisabzdagi "meʼmoriy yodgorlik (1598—1602).
* Chorsu (Qarshi) — Qarshi shahrida hozirda vayron bo‘lib ketgan usti berk bozor-tim.
Chorkesar

**Chorkesar** — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1957-yildan). Tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Pop (30&nbsp;km). Aholisi 1,6 ming kishi (2003). Kankalsoydan suv oladi. Yonida Chorkesar ruda koni mavjud. Umumiy taʼlim maktabi bor.

## Manbalar
Chorsu (Samarqand)

**Chorsu** – Samarqand (Registon)yazxm chorrahada joylashgan usti berk bozor-tim (18-asr). Tarixiy manbalarga ko'ra, Tuman ogʻo tomonidan qurilgan. Telpakfurushon timi (14-asr oxiri) taxminan Chorsuning oʻrnida boʻlgan. Binoning tashqi devorlari 12 qirrali prizmani hosil qiladi. Olti tarafga qaragan ravoqlar va ular orqasidagi yoʻlaklar shaharning asosiy koʻchalari yoʻnalishlari boʻyicha qurilgan. Ravoqli tomonlarning oraliqlarida tarxlari uchburchak shaklida boʻlgan doʻkonlar joylashgan.

Yoʻlaklar usti kichik gumbazlar bilan, markaz katta gumbaz bilan yopilgan. Ch. yoʻlaklarining 6 ta boʻlgani shahar darvozalari soniga ishora – ramziy maʼnosi bor. Yoʻlaklarning yoʻnalishlari Registon madrasalari tomonlariga ham moye kelgan. Ch. binosi hozir ham attorlik doʻkonlari majmui.

Chorsu Registonning janubi-sharqida Samarqand, Toshkent, Buxoro va Shahrisabzni bogʻlovchi yoʻllar chorrahasida joylashgan. Buxoro amiri Shohmurod mablagʻlari hisobidan qurilgan tarixiy bino-yodgorlik. Chorsu oʻrnida dastlab XV asrda qurilgan bozor boʻlgan. Ilgari Chorsuda joylashgan bozor bugun Bibixonim masjidi yonidagi Siyob bozoriga aylangan. Hozirda bino muzey va galereya sifatida faoliyat yuritmoqda. Samarqandning boshqa meʼmoriy va arxeologik tarixiy yodgorliklari bilan birgalikda YuNESKOning O'zbekistondagi Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Fors tilidan Chorsu nomi toʻrtta yoʻl deb tarjima qilinadi.

Amir Shohmurod hukmronligi davrida yaʼni 1785-yilda hozirgi bino qurilgan boʻlib, gumbazli binoning toʻrtta kirish eshigi boʻlgani uchun u Chorsu nomini olgan. Binoning devorlari prizma shaklida boʻlib, ular 12 burchakdan iborat. Binoda bitta katta markaziy gumbaz va binoning kirish qismi ustida joylashgan toʻrtta kichik gumbaz mavjud. XX asr boshlariga qadar bino savdogarlar va mol ayirboshlovchilar tomonidan kiyim-kechak, bosh kiyimlar, dori-darmonlar, kitoblar va boshqa narsalarda ishlatilgan. Bino atrofida savdogarlarning doʻkonlari va kichik doʻkonlari ham boʻlgan.

Sovetlar hukmronligi davridan boshlab bino yodgorlik binosiga aylantirildi va u yerda faqat esdalik sovgʻalari va kundalik foydalanish uchun kichik narsalar sotilar edi. 2005-yilda „Chorsu“ mulkiga egalik Oʻzbekiston Badiiy akademiyasiga oʻtkazildi. 2005-yilda savdo gumbazi toʻliq tiklandi, binoning toʻliq balandligini tiklash uchun uch metrli tuproq qatlami olib tashlandi. Hozirgi kunda Chorsu savdo gumbazi ham yodgorlik binosi maqomiga ega boʻlib, muzey va tasviriy sanʼat galereyasi sifatida foydalanilmoqda. Chorsuda koʻplab taniqli oʻzbek va chet el rassomlari, haykaltaroshlari oʻz asarlarini namoyish etganlar. 
## Manbalar
Choriqulboy Pirnafasboy oʻgʻli

**Choriqulboy Pirnafasboy oʻgʻli** (1847, Buxoro viloyati Romitan tumanidagi Qoqishtuvon qishlogʻi — 1934, Chorjoʻy viloyatidagi Dargʻonota shahri) — yirik qorakoʻlchi boylardan biri. Oʻzbekistonda yersuv islohoti davrida (1925—26) Qizilqum yaylovlaridagi 50 ming bosh kuy va boshqa molmulklarini oʻz ixtiyori bilan sovet hokimiyatiga topshirgan. Biroq, shunga qaramasdan 1932-yilda qamalib, Orenburgga surgun qilingan. Oʻzbekiston SSR XKS raisi F.Xoʻjayevning aralashuvi bilan 1933-yilda Ch. surgundan kaytarilgan va unga Chorjoʻy viloyatidagi Dargʻonotada yashash uchun ruxsat berilgan. Ch. Romitan shahrida Zarafshon daryosi ustida hashamatli koʻprik (1911—14) va Xayrobod arigʻi boʻyida muhtasham klub (1924) qurdirgan. Oʻzbekiston istiqlolga erishgach, uning xoki Qoqishtuvon qishlogʻidagi Sazokli bobo (Hazrati Nasimiy) qabristoniga qayta dafn etilgan (1993). Qabri ustiga maqbara oʻrnatilgan.

Ad. .Halimov T., Sahovatli Choriqulboy, Buxoro, 1996.
Chortoq mineral suvi

**Chortoq mineral suvi** - shifobaxsh, hidsiz va rangsiz suv. Kimyoviy tarkibi boʻyicha sulfatxloridnatriyli, suvning minerallashganligi rN=7,2 bilan 2,6 g/l va tarkibida 14&nbsp;mg/l kremniy kislotasi mavjud. Suvning temperaturasi 30°. Chortoq shahridan 7&nbsp;km shim.sharkda Chortoqsoy sohilida "Chortoq" sanatoriysi joylashgan. Bu yerda 1953-yil neogen yotqiziqdaridan tashkil topgan Chortoq strukturasida chuqur burgʻi quduqlari (ZOYU m gacha) yordamida mineral suv topilgan. Baktriya seriyasi konglomeratlarida 150– 500 m oraliqda 4 ta suv oʻtkazuvchi gorizont ochilgan, chuq. 507 m li burgʻi qudugʻi 1958-yil Fargʻona gidrogeologiya ekspeditsiyasi tomonidan qazilib, 1959-yilda foydalanishga topshirilgan. Burgʻi qudugʻining debiti (sarfi) 2 atm bosimda 7 l/sek atrofida. Ovqat hazm qilish organlari kasalliklarini davolashda ichish uchun foydali. Massaget seriyasi yotqiziqlaridan topilgan Chortoq mineral suvis. esa, yuqori minerallashgan (60 g/l gacha), gipertermalli (trasi 72° gacha), xloridnatriykaltsiyli, kam radioaktivli, tarkibida yuqori darajada yod (19–48&nbsp;mg/l) va brom (25&nbsp;mg/l) boʻlgan gaz chikaruvchi azotli suv. Kimyoviy elementlar majmuasining uygunligiga koʻra, bu suv balneologik nuqtai nazaridan katta amaliy ahamiyatga ega. 1250–1550 m chuqurlikdagi massaget seriyasi yotqiziqlarida ochilgan, favvora boʻlib chikuvchi suvlar bazasida "Chortoq" sanatoriysi faoliyat koʻrsatmoqda. Bu suv tayanchharakat organlari, poliartrit, meʼdaichak, ginekologik, spondilyoz, yurak, teri va boshqa kasalliklarni davolashda foydalanilmoqda. Chortoqning yodlangan mineral suvi nafaqat balneologik nuqtai nazaridan, balki sanoat uchun zarur boʻlgan yod ajratib olish obʼyekti sifatida ham ahamiyatga ega.
Chortoq suv ombori

**Chortoq suv ombori** - Namangan viloyatida Chortoqsoy daryosi oʻzanida qurilgan suv ombori. Daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. 1navbati 1975-yilda qurib tamomlangan. Toʻliq hajmi 30,0 mln. m3, toʻgʻoni balandligi 37 m, maksimal suv oʻtkazish imkoniyati 50 m³/sek. Namangan viloyatidagi Chortoq, Uchqoʻrgʻon tumanlaridagi ekinzorlarning suv taʼminotini yaxshilash imkoniyatini beradi.
Chortoqsoy

**Chortoqsoy** - Qirgʻiziston Respublikasi (ozroq qismi) va Namangan viloyatidagi soy. Chatqol tizmasining Boʻzbittov togʻi (2875 m) yon bagʻridan boshlanib, asosan, Uychi tumani hududida tugaydi. Kuchli sel kelgan paytlaridagina Sirdaryogacha yetib keladi. Shimoliy Fargona kanali bilan kesishgan joyda kanal suvi Chortoqsoy ostidan dyuker orqali oʻtgan. Uzunligi 67&nbsp;km. Havzasining maydoni 715&nbsp;km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,8 m³/sek. Yogʻinsochin va buloq suvlaridan toʻyinadi.

Chortoqsoy Pochchaota sugʻorish sistemasiga kiradi. 1957-yil Chortoqsoyda nasos styasi qurilib 6 ming ga dan ziyod yer sugʻoriladigan boʻldi. Bahorgi sel va toshqinlarning buzish kuchini kamaytirish uchun Alixon qishlogʻi yaqinida sel suvini toʻplaydigan selxona qurildi. Soy boʻyida Chortoq shahri va sanatoriysi, qishloklar joylashgan.
Choruxdayron volfram koni

**Choruxdayron volfram koni** — Tojikiston Respublikasi Sugʻd viloyatidagi kon. Xoʻjand shahridan 18&nbsp;km shim. da Qoramozor togʻlarida, Qurama antiklinali sistemasidagi Moʻgʻultogʻ antiklinalining shim.sharqiy qismida joylashgan. Rudalarning mineral tarkibi — skapolit, sheyelit, apatit, molibdenit, xalkopirit, kamroq piritdan iborat. Morfologiyasi boʻyicha kondagi ruda tanalari, har xil oʻlcham va qalinlikdagi tomirli va tomirsimon jismlardan tarkib topgan. Choruxdayron volfram konik., asosan, qazib olingan boʻlib, parametrlari boʻyicha oʻrtacha konlarga mansub.
Choson

**Joseon** (aynan – tonggi goʻzallik) – Koreya tarixidagi ilk davlat (miloddan avvalgi taxminan 1ming yillik). Dastlab Joseon – qabila yoki qabila ittifoqi tomonidan barpo etilgan. Miloddan avvalgi 1-asr oxirida Joseon Xitoydagi Xanʼ sulolasi tomonidan bosib olingan. Xitoy bosqinchilariga qarshi kurash jarayonida, milodning boshlarida Koguryo, Pekche va Sila kabi ilk oʻrta asr mahalliy davlatlari shakllangan. Joseon koreys davlatining nomi sifatida Li sulolasi qaror topishi bilan (1392) vujudga kelgan va 1897-yil Koreyani Texan imperiyasi deb qayta nomlanishiga qadar saqlanib qolgan. KXDR barpo etilishi bilan „Joseon“ atamasi respublikaning rasmiy nomi tarkibiga kirgan (Joseon mindjudjuiy inmin konxvaguk).
Chorsu (meʼmoriy yodgorlik)

**Chorsu** – Shahrisabzda joylashgan meʼmoriy yodgorlik (1598—1602). Shaharning bosh savdo inshooti, murabba tarxli timning har toʻrt tomonida peshtoqli, qoʻsh tabaqa darvozasi bor. Toʻrt tomondan kelgan yoʻllar shu savdo timining oʻrtasidagi ulkan gumbaz tagida kesishadi. Uning ostida savdo doʻkonlari – toʻrtburchakli xonalar joylashgan. Bu xonalardan hozirgi kunda ham savdo inshooti sifatida foydalaniladi.

## Joylashuvi
Chorsu savdo gumbazi Shaharisabz shahrining shimoldan janubga hamda sharqdan gʻarbga tomon harakatlanadigan ikkita eng asosiy va qadimiy koʻchalarining kesishish qismida joy olgan.

## Tarixi
Chorsu savdo gumbazining qurilish tarixi borasida turfa qarashlar mavjud. Mahalliy rivoyatlarga koʻra, u XVIII asrning 80-yillarida Niyozbek tomonidan qurilgan deb aytilsa-da, ammo inshootning tuzilishi u davr meʼmorchiligiga xos emas. Meʼmorchilik tuzilishiga koʻra, savdo majmuasi XV asrning oxirgi choragi hamda XVI asrning birinchi choragida qurilgan boʻlishi ehtimoli katta. Ayrim boshqa manbalarga koʻra, qurilish ishlari 1598-yilda boshlanib, 1602-yilga qadar davom etganligi bayon etiladi. Inshoot XV asrga tegishli hammom oʻrniga qayta bunyod etilgan degan taxminlar ham mavjud.

## Nomlanishi
„Chorsu“ soʻzining keng maʼnosi „toʻrt tomon“ deganidir. Shuningdek, chorsu forschadan tarjima qilinganda chor – „toʻrt“, su esa „bozor“, yaʼni toʻrt koʻcha yoki chorraha kesishuvida joylashgan bozor maʼnosini anglatadi.

## Tuzilishi
Chorsu yopiq bozori 2 ta koʻchaning oʻzaro kesishish qismida, markazida gumbazi mavjud boʻlgan, sakkizburchakli maydon koʻrinishida bunyod etilgan. Maydon turli bezaklardan holi, ammo muhtasham meʼmorchilik naʼmunasi sifatida qurilgan.

## Muhofazaga olinishi
Oʻzbekiston Respublikasi vazirlar mahkamasining 2019-yil 30-maydagi qaroriga koʻra, Shahrisabzda birinchi muzey-qoʻriqxona barpo etilgan. Uning qamroviga Shahrisabz shahrida joylashgan 7 ta tarixiy yodgorlik obyeklari kirilgan boʻlib, Chubin madrasasi, Shahrisabz shahrining tarixiy qal’asi, Maliki Ashtar masjidi, Kunchiqar masjidi, Chorsu savdo gumbazi shular sirasiga kiradi.

Chorsu savdo majmuasi Davlat yodgorliklarini saqlash roʻyxatiga kiritilgan. Shu bilan bir qatorda, Chorsu savdo gumbazi UNESCOning umuminsoniny qadriyatlar kitobidan ham joy egallagan

## Adabiyotlar
* 
## Manbalar
Chottopaddhaya Bonkimchondro

**Chottopaddhaya Bonkimchondro** (1838.26.6, Kantalpara, Kalkutta yaqinida — 1894.8.4, Kalkutta) — hind yozuvchisi va shoiri. Bengal tilida ijod etgan. Bengal adabiyotida tarixiy roman janrining asoschisi. Asarlarida vatanparvarlik va hind xalqining milliy ozodlik uchun kurashi bobidagi yetuk gʻoyalar aks etgan. Ch.ning "Seni olqishlayman, Vatan!" sheʼri hind xalkining 1905—47 yillar mobaynidagi milliy ozodlik kurashining gimni boʻlib kelgan. "Chondroshekhar" (1873), "Baxt makoni" (1882), "Raj Singh" (1893) romanlari mustaqillik uchun kurash hissiyotlari bilan sugʻorilgan. Ijtimoiy muammolar, jumladan, jamiyatda ayollar huquqini cheklanganligi muammosi "Zaharlangan daraxt" (1872), "Krishnokanto vasiyati" (1875) kabi romanlarida aks ettirilgan. Ch. maʼrifatparvar, publitsist va "Bongodorshon" jur.ning bosh muharriri sifatidagi faoliyati bilan Bengaliyaning madaniy hayotida alohida oʻrin tutib kelgan. Ch.ning bir qancha tarixiy, adabiy, ijtimoiy va ilmiyfalsafiy maqolalari, satirik hikoyalar toʻplamlari ham bor.
Chottopaddhaya Shorotchondro

**Chottopaddhaya Shorotchondro** (1876.15.9, Debanandapur qishlogʻi, Bengaliya — 1938.16.1, Kalkutta) — hind yozuvchisi. Bengal tilida ijod etgan. 1903—16 yillar Birmada yashagan. 20-asr boshlarida esa hind xalqining milliy ozodlik harakatida faol ishtirok etgan. Ch. ijodida ham romantizm (1yarmida), ham realizm (2yarmida) unsurlarini koʻrish mumkin. Asarlarida Hindistondagi kastachilik tizimida hind ayolining takdiri, hind jamiyati turli jabhalaridagi hayotiy masalalar aks ettirilgan. ["Qishloq jamoasi", 1916; "Yoʻldan adashganlar", 1917; "Yondirilgan uy", 1920, "Shrikanto" (1— 4qism), 1917— 33 va boshqa]. "Yoʻl bering" (1926) romani hind adabiyotida dastlabki siyosiy va antimustamlakaviy asardir. "Oxirgi savol" (1931) romani esa maʼnaviyaxloqiy va diniy anʼanalarning bugungi kun bilan oʻzaro munosabati muammosiga bagʻishlangan.
Choch raqsi

**Choch raqsi** — milodiy 1ming yillik oʻrtalarida Xitoyda shuhrat qozongan raqs turi. Chjechji (Choch — Toshkent) nomi bilan atalgan. Choch raqsini, asosan, qizjuvonlar ijro etgan. Raqsga avval bir kishi tushgan, yaʼni yakka oʻyin hisoblangan. Milodiy 5—6-asrlarda esa, 5 kishi, keyingi asrlarda esa 24 kishi oʻynagan. Choch raqsi davra qilib, aylanib oʻynalgan, u milliy musiqa, maqom va xonanda ashulasi bilan ham qoʻshib yuborilgan. Raqqrsalardan biri davraning markazida oʻynab, oʻyinni boshqarib borgan. U xuasin ("gulning markazi") deb atalgan. Raqqosalar qimmatbaho matolardan tikilgan, dur va javohirlar, chyroyli kashta nusxalar bilan bezalgan liboslarda chiqishgan. Choch raqsi xitoyliklarni oʻziga maftun etgan. Oʻsha davrlarda yozilgan musiqa risolalarida bu oʻyinga juda yuqori baho berilgan. Masalan, Chyan Yan oʻzining "Musiqa kitobi" asarida "Xitoyliklar chjechji raqsini ijro etishda xuslar (xorijiylar) bilan tenglasha olmaydilar", deb yozgan. Xitoy shoirlari Choch raqsining maftuni boʻlib, unga bagʻishlab 29 ta sheʼr va qasidalar yozganlar. Ad,: Shoniyozov K., Qangʻ davlati va qangʻlilar, T., 1990. Muham madjonov A., Qadimgi Toshkent, T., 2002.
Choshnigir

**Choshnigir** (forscha - tatib koʻruvchi) — qadimda xon va podshoh saroyidagi mansabdor, shoh oilasi oshxonasining boshligʻi. Choshnigir hukmdorni zaharlanishdan saqlash va taom taʼmini bilish maqsadida shohga tortiladigan taomlarni dastlab oʻzi tatib koʻrgan. Choshnigirlar Sharq davlatlari, jumladan, Movarounnahr xonliklarida ham boʻlgan.

## Yana qarang

* Bakovul
Choqadambuloq temir koni

**Choqadambuloq temir koni** - Tojikiston Respublikasining Sugd viloyatidagi kon. Xoʻjand shahridan 20&nbsp;km shimsharqda, Qoramozor togʻlarida joylashgan. Ruda qamrovchi metasomatitlar (skarnlar) amfibolitlanish, epidotlanish, xloritlanish, karbonatlanish, kvarslanish va boshqa oʻzgarishlarning koʻp qavatli namoyonlarini oʻzida aks ettiradi. Choqadambuloq temir konik. skarnmagnetitli sanoat tipiga mansub. Asosiy rudali minerallari: magnetit, pirit, galenit, sfalerit, xalkopirit, gematit va boshqa Parametrlari boʻyicha Choqadambuloq temir konik. kichik konlar tipiga mansub, ayrim joylarda temir tarkibi yuqori (30—50% dan koʻproq).
Chu (shahar)

**Chu** — () Qozogʻiston Respublikam Jambul viloyatidagi shahar. Chu daryosi, sohilida. Transport yoʻlining stansiyasi. Aholisi 38,3&nbsp;mi"ng kishi (1990-yillar oxiri). Shakarqand, sut, taʼmirlashmexanika zdlari, temir yoʻl transportiga xizmat qiluvchi korxonalar bor.
## Manbalar
Chu

**Chu** () yoki **Shu** () — Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikalari hududidagi daryo. Uzunligi 1067&nbsp;km, havzasining maydoni 62,5 ming km². Markaziy Tyaniiandan boshlangan Krraxoʻjir (quyi oqimida Juvonariq) va Qoʻchqor daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlib Sirdaryoga 110&nbsp;km yetmasdan qumlar orasida tugaydi. Ch. bosh qismida chuqur vodiyda tez oqadi. Kungay Olatovi bilan Qirgʻiziston togʻ tizmalarini kesib oʻtib tor Boʻoʻm darasini hosil qiladi. Boʻoʻm darasidan oʻtgach, Chu vodiysiga chiqadi va Betpakdala hamda Moʻyinqum choʻllari orasida sekin oqadi. Ch.ning togʻli qismida Oʻrtatoʻqay suv ombori qurilgan. Toshqin paytida Kutemaldi tarmoqchasi orqali suvining bir qismi Issiqkoʻlga quyiladi. Ch. Boʻoʻm darasidan keyin oʻngdan Katta Kebin, Kichik Kebin, Irgʻayli, Koʻkpatos; chapdan Alameddin, Oqsuv, Qorabolta, Quragʻati irmoqlari qoʻshiladi. Asosan, qor suvlaridan, qisman muzliklardan toʻyinadi. Bahorda sersuv. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi togʻdan chiqaverishda 52,9 m³/sek. Ch. togʻli qismida muzlamaydi, tekislik qismida 3—3,5 oy muzlaydi. Daryodan Katta Chu, Shoʻrtepa, Otboshi, Choʻmish, Georgiyevka kanallari chiqarilgan; Otboshi, Alameddin GESlari kurilgan. Ch. sohilida Toʻqmoq, Chu shaharlari joylashgan. Daryo vodiysi boʻylab Taroz — Bishkek — Baliqchi temir yoʻl oʻtgan.
Chu (maʼnolari)

**Chu**:

* Chu — Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikalari hududidagi daryo.
* Chu (shahar) — Qozogʻiston Respublikam Jambul viloyatidagi shahar.
Chuvalchanglar

**Chuvalchanglar** () — umurtqasiz hayvonlarning yigʻma guruhi, ikki yonlama simmetriyali, gavdasi choʻziq hayvonlarni oʻz ichiga oladi. Ilgari chuvalchangga tip makrmi berib kelingan. Hozirgi chuvalchang mustaqil tiplar: yassi chuvalchanglar, nemertinalar, birlamchi tana boʻshliqlilar, tikanboshlilar, halqali chuvalchanglarga ajratiladi. Dastlabki tuban chuvalchang guruhi, yaʼni skoletsidlarga kiritiladi. @nuriddin01.04

## Manbalar
Chud-Pskov koʻli

**Chud-pskov koʻli** - Rossiya Federatsiyasi Pskov viloyati va Estoniyadagi kul. Estonlar PeypiYarv koʻli deb atashadi. Balandligi 30 m. Jan.dan shim.ga 150&nbsp;km choʻzilgan. Birbiriga tutashgan 3 ta koʻldan iborat. Chekka jan.da Pskov, oʻrtasida Tyoploye, shim.da Chud koʻllari joylashgan. Umumiy maydoni 3550&nbsp;km², oʻrtacha chuq. 7,5 m, eng chuqur joyi 15 m. Shimoliy va sharqiy qirgʻoqlari past, qum dyunalari, qisman toshloqlardan iborat. Bahorda suvi koʻpayganda sharqiy va shim. qirgʻoklari suv ostida qrladi. Koʻlda mayda orollar bor, yirikroqlari Pirissar va Talabskiy o.lari. Koʻlga Velikaya, Emayiga, Jelcha, Aviyiga, Chyornaya kabi daryolar kuyilib, Narva daryosi oqib chiqadi. Dekabrning oʻrtalaridan muzlab, aprel oxiri — may boshlarida muzdan holi boʻladi. Koʻlning suv satxi bahor oxirlarida, dare suvi koʻpayganda 3 m gacha koʻtarilib, qishda pasayadi. Oʻrtacha suv xajmi 25,2&nbsp;km. Ch.Chud-pskov koʻli da baliqlarning 22 turi (leshch, plotva, sudak, sig, nalim, choʻrtan va boshqalar) bor. Koʻlda kema qatnaydi, yogʻoch tashiladi.
Chu-Ili togʻlari

**Chu-ili togʻlari** - Janubiy Qozogʻistondagi yemirilgan past togʻli oʻlka. Jan.sharqda Orqa Ili Olatovi, shimoli-gʻarbda Betpaqdala bilan tutashadi. Jan.sharqiy qismi Aytov (eng baland joyi 1800 m — Ch.Chu-Ili togʻlarining eng baland qismi) deb nomlanadi. Aytovning janubi-gʻarbiy yon bagʻri tik, shimoli-sharqiysi yotiq. Uning sharqida Qorauy platosi, shimoli-sharqida Xontov joylashgan (eng baland joyi 1200 m). Xontovning shimoli-gʻarbidagi yemirilgan past togʻli Jeltov Betpakdalaga tutashadi. Aytovning janubidagi Kopii botigʻi uni Kandiktos togʻidan ajratib turadi. Ch.Chu-Ili togʻlari qadimiy togʻlar boʻlib, zamini, asosan, paleozoy, usti mezokaynozoy yotqiziklari (slanets, granit, ohaktosh, gipssimon jinslar, qumtoshlar) dan tashkil topgan. Qishi sovuq, yozi quruq va issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —14°, —15°, iyulniki 23°—25°. Yiliga 350–400&nbsp;mm yogʻin tushadi, shimoli-sharqiy yon bagʻrida 200–250&nbsp;mm. Togʻlarning quyi qismida choʻl, soʻngra adir, yuqori kismida togʻ mintaqasi mavjud. Yon bagʻirlari choʻldasht oʻsimliklari bilan qoplangan.
Korney Chukovskiy

**Korney Ivanovich Chukovskiy** (taxallusi; asl ismsharifi Korneychukov Nikolay Vasilyevich) [1882.19(31).3, Peterburg — 1969.28.10, Kunsevo, Moskva viloyati] — rus yozuvchisi, bolalar shoiri, tarjimon va adabiyotshunos. Ijodining asosiy qismini bolalarga bagʻishlangan asarlar tashkil etadi. Ch.ning "Vanya va Timsoh", "Tozalabyuv" ("Moydodir"), "Suvarakboy" (1923), "Pashshaserxarxasha" (1924), "Barmaley" (1925), "Voyjonimning sarguzashtlari" (1929) va boshqa sheʼriy ertaklari mashhur. Mazkur asarlar asosida koʻplab ertakspektakllar, multfilmlar yaratilgan. Ch. uzoq yillar davomida yoqimtoy bolalar tilini kuzatib, "Ikkidan beshgacha" kitobini yezdi (1928—70). U tarjimashunoslik, adabiyotshunoslik sohasidagi asarlari bilan ham tanilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkentda yashagan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar

* Sobraniye sochineniy, t. 1—6, M., 1965— 69; Moydodir, T., 1954.

Li.: Petrove kiy M.S., KnigaoKorneye Chukovskom, M., 1966; Vospominaniya o Korneye Chukovskom, 2izd., M., 1983.
Chukotka dengizi

**Chukotka dengizi** — Shimoliy Muz okeanining chekka qismida joylashgan dengiz. Shimoliy Osiyo va Shimoliy Amerika qirgʻoqlari yaqinida o'rnashgan. Sharqda Bofort dengizi, janubda Bering boʻgʻozi orqali Sharqiy Sibir dengizi bilan tutashib turadi. Maydoni  ni tashkil etadi. Oʻrtacha suv hajmi 51 ming km ga teng. Koʻp qismining chuqurligi 25–50 m dan 200 m gacha yetadi. 
Eng katta qoʻltiqlari:
* Kolyuchi (Osiyo)
* Kotsebu (Shimoliy Amerika) 
Yirik orollari: 
* Vrangel
* Gerald,
* Kolyuchi
* Puffin 
## Iqlimi
Iqlimi Arktika iqlimiga xos. Qishda shimoli-sharqiy shamollar esib turadi, havo harorati —20°, –30° ga, ayrim vaqtlarda esa –42°, –49° gacha pasayadi. Yozda koʻproq shimol shamollar esib, iyulning oʻrtacha tempaturasi dengiz ustida 7°, 13°, qirgʻogʻida 26° gacha koʻtariladi. Qishda suvning harorati –1,7°, –1,8° ga yetadi. Syvning o'rtacha shoʻrligi 32,5–33,5‰, qirgʻoq yaqinidagi suvda esa 24‰ dan 27‰ gacha bo'lishi kuzatilgan. Yozda suv yuzasida (ochiq dengizda) shoʻrlik 28–32‰, tempaturasi 3°dan 7° gacha koʻtariladi. Chukotka dengiziga Bering boʻgʻozi orqali Bering dengizidan iliq oqim (suv), aksincha, shimoliy-sharqdan Sharqiy Sibir dengizidan sovuq oqim kirib keladi. Qishda Chukotka dengizi muz bilan qoplanadi. Dengizda suv qalkishi yarim sutkada takrorlanib turadi (balandligi 0,9 m gacha). 
## Tabiati
Dengizda sovuq suv sharoitiga moslashgan oʻtlar, ayniqsa, dengiz karami koʻp o'sadi. Hayvonlardan morj, tyulen, nerpa, muzlarda oq ayiq, baliqlardan xarius, navaga, golets, qutb treskasi mavjud. Yozda dengiz sohillarida oʻrdak, gʻoz, gaga, chagʻalay kabi qirg'oqbo'yi qushlari yashaydi. 
## Portlar
Chukotka dengizi dan Shimoliy dengiz yoʻli oʻtadi, eng katta porti — Welen (Chukotka yarim orolda) hisoblanadi. Dengiz sohillarida bir necha kichik portlar, qutb stansiyalari joylashgan. Aholisi baliq va dengiz hayvonlarini ovlash, bugʻuchilik, morj suyagidan buyumlar yasash bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Chu dashti

**Chu dashti** — Oltoy tog sistemasining janubi-sharqidagi dasht. Chu daryosining yuqori oqimida, 1750–2000 m. balandlikdagi togʻlar oraligʻida. Gʻarbdan sharqka 70&nbsp;km, shimolidan jan.ga 40&nbsp;km ga choʻzilgan. Yer yuzasi toʻlkinsimon tekislik. Iklimi keskin kontinental. Kishi sovuq. Yanvarning oʻrtacha trasi —31,7°. Eng past temperatura —53°. Yozi qiska, salkin. Yogʻin kam (102&nbsp;mm). Kor qoplami juda yupqa (10&nbsp;mm). Abadiy muzliklar tarqalgan. Kashtan tuproqlarda dasht va chalachoʻl oʻsimliklari (shuvok, betaga, izen va boshqalar) usadi. Chu daryosi qayirida oʻtzorlar bor. Kemiruvchilardan: yumronqoziq, dala sichqonlari, quyon, boʻrsiq va boshqa yashaydi. Chu dashti orqali RF dan MXR ga Chu avtomobil yoʻli oʻtgan.
Chu vodiysi

**Chu vodiysi** - Chu daryosi vodiysining bir kismi, daryoning oʻrta oqimida. Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikalari hududida. Jan.sharkda Boʻoʻm darasidan shim.gʻarbda Moʻyinkumning sharqiy etagigacha boradi. Uzunligi 200&nbsp;km chamasida, eni janubi-sharqida 15&nbsp;km gacha, shim.garbida 90–100&nbsp;km. Balandligi 500–1200 m. Yer yuzasi daryo qayiri va terrasalaridan iborat. Iklimi keskin kontinental, quruq. Yiliga 250–400&nbsp;mm yogin (asosan, bahorda) tushadi. Chu vodiysining deyarli hammasi haydalgan va sugʻoriladi, KOʻriq yerlarda boʻz tuprokda chala choʻl va kuruq dasht oʻsimliklari oʻsadi. Chu vodiysi Qirgʻizistonning asosiy qishloq xoʻjaligi rayoni (qandlavlagi, kanop yetishtiriladi; bogdorchilik, tokchilik, gʻallachilik rivojlangan). Sugʻorish kanallari oʻtkazilgan. Chu vodiysi janubida Qirgʻizistonning poytaxti va asosiy sanoat markazi Bishkek shahri joylashgan.
Chukotka yarim oroli

**Chukotka yarim oroli** - Osiyo ning shim.sharkidagi yarim orol. RF Magadan viloyatida. Maydoni 49 ming km². Shim. Amerika (Syuard yarim orol)dan Bering boʻgʻozi orqali ajralgan. Yarim orolda Rossiyaning eng sharqiy nuqtasi — Dejnev burni joylashgan. Chukotka yarim orolio. Bering dengizining Anadir boʻgʻozi va Chukotka dengizi bilan oʻralgan. Qirgʻoqlari qoʻltiqlar bilan kuchli kesilgan. Katta qismi Chukotka togʻliklari bilan band. Unda koʻplab botiklar orqali birbiridan ajralgan gumbazsimon qirlar mavjud. Yer yuzasining oʻrtacha balandligi 400– 500 m, eng baland yeri jan.da (Isxodnaya togʻi, 1158 m). Chukotka yarim orolio.ning katta qismi tundra oʻsimliklari bilan qoplangan. Foydali qazilmalari — oltin, qalay, volfram va boshqa
Chukchalar

**Chukchalar** (oʻzlarini luoravetlan — "haqiqiy inson" deb atashadi) — Rossiya Federatsiyasining Chukotka (taxminan 12 ming kishi) va Koryak (1,5 ming kishi) muxtor okruglarida yashovchi xalq. Rossiya Federatsiyasida jami — 15,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Chukcha (chukot) tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Asosiy mashgʻulotlari — koʻchmanchi bugʻuchilik, dengiz hayvonlarini ovlash.