Budd kompaniyasi

**Budd kompaniyasi** („Budd“, 1912-1946 yillarda toʻliq nomi *Edvard G. Budd Manufacturing Company*) — 1912-yilda tashkil etilgan AQSh mashinasozlik kompaniyasi. 1910—1920-yillarda kompaniya avtomobil yigʻish zavodlari uchun keng koʻlamda kuzovlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan boʻlsa, 1928-yildan boshlab esa zanglamaydigan poʻlatdan ishlov berish texnologiyalarini ishlab chiqishga va samolyotlar, vagonlar, yengil poyezdlar prototiplarini yaratishga eʼtibor qaratdi. Budd kompaniyasi Zephyr dizel poyezdining prototipini (1933—1934) muvaffaqiyatli qurgandan soʻng, AQSh temir yoʻllari va metrolari uchun engil vagonlar va vagonlar ishlab chiqarishga oʻtdi va yarim asr davomida zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan 11 mingga yaqin vagonlar ishlab chiqardi . Kompaniya Nyu-York, Chikago va Filadelfiya metrolariga harakatlanuvchi tarkibning asosiy yetkazib beruvchisiga aylandi. 1970-yillarda Buddning biznesi soʻndi. Asosiy avtomobilsozlik ishlab chiqarishi 1987-yilda yopilgan, qolgan aktivlar esa 2006-2012 yillarda tugatilgan.

## Tarixi
Kompaniya asoschisi  1870-yilda Delaverda tugʻilgan . Vatanida ishchi-mashina operatori mutaxassiligi boʻyicha taʼlim olgan. Keyin Filadelfiyaga koʻchib oʻtdi, u yerda toʻqqiz yil fabrikada ishladi va mahalliy kollejlarning kechki sinflarida asosiy muhandislik taʼlimini oldi . 1899-yilda u temir yoʻl vagonlari oʻrindiqlarini ishlab chiqaruvchi  mebellarini yarim tayyor mahsulotlar bilan taʼminlovchi zavodda chizmachi boʻlib ishlay boshladi . Xeyl va Kilbern Buddni boshqa ishga oʻtqazdi. Yangi joyda, u anʼanaviy yogʻoch oʻrniga shtamplangan metall oʻrindiqlarning yangi dizaynini ishlab chiqdi va eksperimental toʻliq metall yoʻlovchi vagonini qurdi . Avtomobil sanoati rivojlanishi bilan „Xeyl va Kilbern“ kuzovni yigʻish uchun poʻlat shtamplar ishlab chiqarishga buyurtmalar ola boshladilar . Buddni oʻzi daromadli joy ochishga qaror qildi: 1912-yilda u kompaniyani tark etdi va *Edvard G. Budd Manufacturing Company* nomi ostida oʻzining kuzov ishlab chiqarish beznesiga asos soldi.

## Kuzov ishlab chiqarish

1913-1914 yillarda kompaniya epizodik, kichik buyurtmalarni amalga oshirdi . Dodge aka -ukalarining yangi tashkil etilgan zavodiga kuzovlarni etkazib berish boʻyicha birinchi yirik uzoq muddatli shartnoma 1914-yil oxirida tuzilgan . 1915-yil oxiriga kelib, Filadelfiyadagi zavod Detroytga kuniga 500 ta kuzov yetkazib berardi; 1916-yilda Budd oʻzining 100 000-chi kuzovini ishlab chiqardi . Kompaniya oʻz davri uchun noyob poʻlatni yigʻish, shtamplash va tortish uchun texnologiyalar toʻplamiga ega edi va mustaqil ravishda zarur jihozlarni ishlab chiqardi, bu esa kuzovlarni keng koʻlamli ishlab chiqarishni vaqtincha monopollashtirishga imkon berdi . Bir necha yil ichida, yirik avtomobil zavodlari oʻz texnologiyalarini ishlab chiqmaguncha, Amerika avtomobillarining 40 % ga yaqini Budd kuzovlari bilan jihozlangan .

Birinchi jahon urushi davrida Budd zavodlarida davlat buyurtmasiga koʻra yuk mashinalari kuzovlari, bomba qutilari, dala oshxonalari, dala istehkomlari uchun zirh plitalari ishlab chiqarilgan. Urushdan keyin Budd fuqarolik avtomobil sanoatida ishlashni boshladi. Kompaniya gullab-yashnadi: xodimlar soni oʻn mingga yetdi, qayta ishlangan poʻlat hajmi oyiga yigirma ming tonnaga etdi. Edvard Budd " Sharq Genri Fordi „ laqabini oldi . Poʻlat sifati bilan bogʻliq muammolar uni metallar va texnologiyani oʻrganishga majbur qildi; 1920-yillarning oʻrtalariga kelib, Budd laboratoriyasi Erl Rugsdeyl boshchiligidagi kuchli tadqiqotchilar jamoasiga ega edi.

### Qoʻshma korxonalar

1916-yilda Budd Detroytda metall gba korxonasini tashkil etdi . 1924-yilda Budd va Mishel oʻrtasida yuk mashinalari uchun gʻildiraklar ishlab chiqarish boʻyicha qoʻshma korxona tuzdi: Budd metall gʻildiraklar ishlab chiqardi, Michelin ularni shinalar bilan taminladi.

1926-yilda Budd va Artur Myullerning nemis firmasi Berlinda  qoʻshma korxonasini tashkil etdi. Adler, Ganomag va Brennabor birinchi mijozlar edi; keyinchalik ularga " BMW " va " NSU " qoʻshildi . 1928-yilga kelib Ambi-Budd Germaniyaning eng yirik vagon quruvchisiga aylandi; Unda 2500 ga yaqin odam ishlagan, kuniga 200 tagacha kuzov ishlab chiqargan . Ikkinchi jahon urushi davrida zavod " Kubelvagen " armiyasining kuzovlarini ishlab chiqarish uchun safarbar qilindi ; AQSh hukumati Buddning nemis kompaniyasidagi ulushini „Dushman bilan savdo qilish toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq musodara qildi. 1945-yilda zavod oʻz faoliyatini toʻxtatgan, uskunalar SSSRga olib ketilgan .

Britaniyada „Budd“ ning ishlab chiqarilishi taxminan 1925-yilda " Morris Motors " rahbari  tashabbusi bilan boshlangan. Budd va Morris oʻrtasidagi qoʻshma korxona Morris zavodi bazasida  da yangi ustaxonalar qurdi va 1927-yilda butunlay metall kuzovlarni ishlab chiqarishni boshladi . XX asrning oxirida Morrisning asosiy ishlab chiqarilishi sobiq qoʻshma korxonaning ustaxonalariga koʻchib oʻtdi.

## Texnologik ishlanmalar

### Impulsli payvandlash
1928-yilda Amerika poʻlat kompaniyalari Krupp litsenziyasi ostida 18/8 markali zanglamaydigan poʻlat ishlab chiqarishni boshladilar. Yangi materialni amaliyotga joriy etish uni payvandlashning ishonchli usulining yoʻqligi tufayli murakkablashdi . Buddning texnologlari anʼanaviy nuqtali payvandlashni yaxshi bilishgan va uni zanglamaydigan poʻlatga moslashtirishga harakat qilishgan . Rugsdeyl laboratoriyasi tajribada sinovlar va xatolar orqali elektr impulsining kerakli davomiyligini (sekundning yuzdan biridan koʻp boʻlmagan) tanlashga muvaffaq boʻldi va topilgan yechim ishlab chiqarishga tatbiq etildi . 1931-yil 14-martda Rugsdeyl impulsli payvandlash deb ataladigan usul uchun patentga ariza berdi . Rugsdeyl nomidagi 1944106-sonli AQSh patenti kompaniyaning eng qimmat aktiviga aylandi .

### Birinchi zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan samolyot
Ayni paytda AQSh iqtisodiyoti ogʻir iqtisodiy inqirozni boshidan kechirayotgan edi . Kuzov ishlab chiqarish uchdan ikki qismga kamaydi, kompaniya ishchilarning muhim qismini ishdan boʻshatdi va zavodlarni toʻliq yopish imkoniyatini jiddiy koʻrib chiqdi . Budd menejerlarining hech biri chiqish yoʻlini koʻrmadi va keyin Edvard Budd samolyotni zanglamaydigan poʻlatdan qurish haqida paradoksal qarorni qabul qildi . Hech qachon aviatsiya bilan ishlamagan kompaniya Enea Bossidan  uchar qayigʻi chizmalarini sotib oldi va uning dizaynini yangi materialdan foydalanishga moslashtirdi . 1932-yilning yozida 0,15 mm qalinlikdagi 18/8 list poʻlatdan yasalgan  muvaffaqiyatli parvoz qildi va keyin Yevropa boʻylab reklama safariga chiqdi. Yangilik Fransiyada eng katta muvaffaqiyatga erishdi . Fransiyaning samolyot zavodlari Budd texnologiyasi uchun litsenziya oldi va kompaniyaning Amerika zavodlari fransuz aviatsiyasi uchun zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan radiatorlar ishlab chiqarish boʻyicha shartnoma oldi . 1935-yilda kompaniya koʻp marta oʻzini oqlagan samolyotni Franklin institutiga topshirdi .

### Shinalardagi vagonlar

1931-yilda Mishel Edvard Buddga eksperimental shinali poyezdni koʻrsatdi va unga texnologiya almashinuvini taklif qildi . Mishelning kauchuk-metall gʻildiraklari uchun patent huquqini olgan Budd shina yoʻlida eksperimental temir yoʻl vagonini qurishni oʻz zimmasiga oldi . Kompaniya yaqinda Chrysler uchun zanglamaydigan poʻlatdan avtobus kuzovining prototipini yaratdi va uning relslarda harakatlanishga moslashishi muammo emas edi . 1932-yil yanvar oyida oʻn ikki metrli „Yashil gʻoz“ () sinovga bordi; 1932-yil may oyida ikkinchi prototip sinov uchun Fransiyaga yuborildi . Budd temir yoʻlchilar orasida yangilikni kuchli targʻib qildi, lekin faqat uchta kompaniya bilan muzokara olib borishga muvaffaq boʻldi va faqat beshta vagonni sota oldi, shu jumladan bitta boʻgʻinli ikki vagonli poezd.  ishlashda ishonchsiz boʻlib chiqdi; ularning eng mustahkamlari 1944-yilgacha xizmat qilgan .

### Tezyurar dizel poyezdlari

AQSH temir yoʻl kompaniyalari inqirozdan chiqish yoʻlini ogʻir, qimmat bugʻda harakatlanuvchi poyezdlarni ichki yonuv dvigatellari bilan ishlaydigan yengil, tejamkor, yoʻlovchilarga qulay poyezdlarga almashtirish orqali izlashdi . 1933-yilda Buddga AQShning Oʻrta Gʻarbiy qismidagi ikkita raqobatchi temir yoʻl, Union Pacific va  yaqinlashdi. Birinchisi, toʻrtta etkazib beruvchining takliflarini koʻrib chiqib, Pullman Standard dan yangi avlod poezdiga buyurtma berdi . Burlington prezidenti Ralf Budd, Edvard Budd bilan shartnoma imzoladi. Yangi uch vagonli artikulyar poyezd hali metalldan qilinmagan Charlz Kettering dizel dvigatelidan va anʼanaviy metall gʻildiraklardan foydalanishi va kamida 100 milya (161 km / soat) ish tezligini saqlab turishi kerak edi .

1934-yil 26-mayda *Burlington Zephyr* („Zefir“) brendini olgan poyezd Denverdan Chikagogacha boʻlgan 1633 km masofani toʻxtovsiz bosib oʻtgan rekordni muvaffaqiyatli yakunladi . Oʻrtacha tezlik 125 km/soat boʻlib, anʼanaviy poezdlarga qaraganda deyarli ikki baravar tez edi, yoqilgʻi sarfi esa bor-yoʻgʻi 1582 litr boʻlib, oʻsha paytda 17 dollarga tushgan . Matbuotning joʻshqin munosabatini Lindbergning transatlantik parvozini yoritish bilan solishtirish mumkin edi . „Zephyr“ oʻnta tezyurar poezdlar oilasining ajdodi boʻldi . Ulardan toʻqqiztasi Burlington tarmogʻida ishlagan ; Budd Yangi Angliyaga, faqat bitta uch vagonli poezd sotish imkoniyatiga ega boʻldi . Barcha poyezdlar ishonchli, foydali ekanligini isbotladi va 1950-yillarning oxiri va 1960-yillarning boshigacha xizmat qildi .

### Zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan ikkinchi samolyot

1940-yilda AQSh harbiy-dengiz kuchlari transport samolyotini yaratish uchun loyihalar tanlovini eʼlon qildi . Yangi samolyot Duglas DC-3 darajasidagi parvoz xususiyatlariga, keng yon oʻrnatish lyukiga va qattiq yuk boʻlinmasiga ega boʻlishi kerak edi . Tayyor chizmalar boʻyicha yengil samolyot yasashda faqat tajribaga ega boʻlgan kompaniya tanlovda qatnashishga qaror qildi va samolyotsozlik sohasida faqat bir kishi ishlagan ishchi guruh tuzdi (keyinchalik, 1942-1943 yillarda Frank Piasetskiy loyihaga qoʻshildi). Budd mutaxassislari ilgari aviatsiyada qoʻllanilmagan ikkita maket gʻoyasini taklif qilishdi: boshqaruv kabinasini yuk boʻlimining ustiga qoʻyish, bu yukxonani fyuzelajning oldingi uchigacha kengaytirishga imkon berdi. Bu quyruqda yuklash rampasini tashkil qilish imkonini berdi . Anʼanaviy markaziy qism yoʻq edi, qanot ildizlari orasidagi boʻshliq yuk boʻlimiga berildi . Bir million dollarlik samolyot old oyogʻi boʻlgan uch gʻildirakli qoʻnish moslamasiga ega boʻlishi va zanglamaydigan poʻlatdan qurilishi kerak edi .

1942-yil avgust oyida kompaniya omadga jiddiy ishonmay, kutilmaganda dengiz flotidan 200 ta samolyot ishlab chiqarishga buyurtma oldi, keyin esa AQSh armiyasidan yana 400 ta samolyotga buyurtma oldi . Davlat Budd tomonidan belgilangan narxga rozi boʻldi va yangi samolyot zavodi qurilishini moliyalashtirish majburiyatini oldi . Zavod rekord muddatda qurilgan; Qurilish bilan bir vaqtda, Budd muhandislari ishlab chiqarish uchun hujjatlarni ishlab chiqdi va loyihaladilar . 1943-yil 27-oktyabrda  nomli eksperimental samolyot birinchi muvaffaqiyatli parvozni amalga oshirdi . Kompaniya 25 ta ishlab chiqarilgan va 17 ta samolyotni flotga topshirgandan soʻng, harbiylar „strategiya va logistika sabablarga koʻra“ shartnomani bekor qildilar: mamlakat endi alyuminiy tanqisligini boshdan kechirmadi, bu esa Conestoga buyurtmasiga qaytishga olib keldi . Chiqarilgan samolyotlar urush oxirigacha dengiz aviatsiyasida muvaffaqiyatli xizmat qildi .

## Vagon ishlab chiqarish

Zephyr muvaffaqiyatidan soʻng kompaniya uchta segmentda rivojlandi: metro vagonlari, avtomobil yarim tirkama va yoʻlovchi temir yoʻl vagonlari . 1934-yilda Budd Nyu-Yorkka zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan birinchi poezdini yetkazib berdi. Yarim tirkamalar ishlab chiqarish oʻsha yili boshlandi va barqaror rivojlandi. 1940-yilda „Budd“  dan 10 000 dona eng katta buyurtmani oldi . Asosiy faoliyat zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan yoʻlovchi poezdlarini ishlab chiqarish edi . 1934—1941-yillarda kompaniya oʻn toʻrtta temir yoʻlga 47 ta poyezd yetkazib berdi (600 dan ortiq yoki boshqa manbalarga koʻra, 487 vagon). Buddning muvaffaqiyati de-fakto monopolist Pullman daʼvolariga sabab boʻldi. Qarshi daʼvolar va monopoliyaga qarshi tergov natijasida Pullmanning mustaqil operatsion va ishlab chiqarish kompaniyasiga boʻlindi .

1949-yildan beri Budd Nyu-York va Sharqiy sohildagi boshqa shaharlarda shahar va metro elektr poyezdlari uchun katta buyurtmalarni bajardi . 1950-yilda Burlington tajribalari (1945) va eksperimental  Pullman dan soʻng kompaniya  ishlab chiqarishni boshladi . Ushbu turdagi vagonlarning rivojlanishi 1952-yildan beri ishlab chiqarilgan  vagonlar edi .

1949-yildan beri Budd Nyu-York va Sharqiy qirgʻoqdagi boshqa shaharlarda shahar va metro elektr poyezdlariga katta buyurtmalarni bajardi. 1950-yilda „Burlington“ (1945) va eksperimental „kelajak poyezdi“ Pullmanning tajribalaridan soʻng kompaniya sirlangan gumbazli innovatsion vagonlarni ishlab chiqarishni boshladi. Ushbu turdagi vagonlarning rivojlanishi 1952-yildan beri ishlab chiqarilgan ikki darajali yuqori darajali vagonlar edi.

1960-yillarda asosiy yoʻllar uchun poyezdlar ishlab chiqarish qisqardi, lekin Filadelfiya (1960-yilda 270 vagon), Nyu-York (1964—1965-yillarda 600 vagon), Nyu-Jersi (1969-yilda 75 vagon) va ayniqsa Chikago (1969-1984 yillarda 750 ta mashina) metrolariga poezdlar yetkazib berish koʻpaydi .

## Inqiroz va tugatish
1970-yillarda Buddning mavqei raqobatning kuchayishi va mehnat xarajatlarining oshishi tufayli doimiy ravishda yomonlashdi . Kompaniyaning soʻnggi innovatsion loyihasi Amtrak vagonlari uslubidagi RDC vagonlarining vorisi - SPV-2000 yengil mintaqaviy poezd edi . Yangilik bozorga 1978-yilda kirdi va muvaffaqiyatli boʻlmadi. Kompaniya faqat metrolarga yetkazib berish boʻyicha uzoq muddatli shartnomalar asosida saqlanib qolgan . Budd bir necha bor foyda keltirmaydigan zavodlarni sotishga urinib koʻrdi, ammo AQSh monopoliyaga qarshi idoralarining qarshiliklari tufayli bitimlar amalga oshmadi. 1978-yilda Budd kompaniyasining oʻzi Thyssen AG tomonidan qabul qilindi va nomini Budd Thyssenga oʻzgartirdi.

1984-yilda Budd Tissen oʻzining eng yirik zavodidan hali ham metro vagonlarini ishlab chiqaradi va alohida korporatsiyaga aylandi . Vaziyat yomonlashishda davom etdi va 1987-yilda zavod yopildi . Budd Thiessenning intellektual mulki Bombardier tomonidan qabul qilingan va qolgan ishlab chiqarish aktivlari 2006-2012 yillarda tugatilgan .

## Manbalar