open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turkiston-Sibir temir yoʻli

**Turkistonsibir temir yoʻli**, Turksib — „Qozogʻiston temir yoʻllari“ kompaniyasiga qarashli temir yoʻl Qozogʻistonning sharqiy kismi boʻylab Semey (shim.da)dan Olmaota orqali Lugovaya (jan.da) styasigacha davom etadi. Uzunligi 1452&nbsp;km. 1927—31 yillarda katta iqtisodiy va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan eng yirik umumxalq qurilishlaridan biri tarzida barpo etilgan (qidiruvloyiha ishlari 1906—07 yillarda olib borilgan). Turksib Lugovaya—Aris temir yoʻl tarmogʻi orqali Oʻzbekiston temir yoʻllari bilan, SemipalatinskNovosibirsk temir yoʻl tarmogʻi orqali Gʻarbiy Sibir temir yoʻl bilan bogʻlanadi. Turksib orqali Novosibirskdan Arisga qadar yoʻlning uz. 2531&nbsp;km, bu Chelyabinsk va Orenburg orqali oʻtgan eski yoʻldan 1000&nbsp;km qisqa. Turksib gʻalla, yogʻoch va koʻmirga boy Sibirni Janubiy Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoning paxtakor mintakalari bilan bogʻladi, bu mintaqada paxtachilikni rivojlantirishga, shuningdek, Markaziy Osiyo respublikalarini yogʻoch, kumir, don bilan taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etgan edi.
## Yana qarang
* Turksib (film)
## Manbalar
Turktoz

**Turktoz** — ot qoʻyib, toʻsatdan hujum qilib talontoroj qilish usuli. Ushbu harbiy taktik usul, asosan, turkiy xalqlar tomonidan harbiy harakatlar chogʻida qoʻllangan. T.dan asosiy maqsad gʻanim qalbiga gʻulgʻula solish, shax.ar, qishloqlarga qoʻqqisdan hamla qilish, dushman kuchlarini parokanda qilish, zarur boʻlganda, "til" olish, turli shakldagi oʻljani qoʻlga kiritish va hokazo hisoblangan. T. aksariyat yengil qurollangan, miqsoran uncha katta boʻlmagan suvoriy guruhlar tomonidan amalga oshirilgan. Mazkur amaliyotni bajaruvchi suvoriylar toʻdasi qoraxoniylar armiyasida aqinchi (selday tez keladigan, hujum qiladigan), temuriylar qoʻshinida chopqunch i, shayboniylar lashkarida yurtovul istiloxlari bilan yuritilgan.
Turku

**Turku** ( ) yoki **Abo** () — Finlandiyaning janubi-sharqiy qismidagi shahar. TurkuPori lyanining maʼmuriy markazi. Aholisi – 172,1 ming kishi (2000). Boltiq dengizining Botnik qoʻltigʻi sohilidagi port. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Turkudan Shvetsiyaga parom qatnaydi. Mamlakatning savdosanoat va madaniy markazi. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik, elektronika), toʻqimachilik, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzeylar bor. Turku 12-asr oʻrtalarida finlarning shvedlar egallagan savdo qishlogʻi oʻrnida bunyod etilgan. Turku haqidagi ilk yozma maʼlumotlar 1154-yilga oid arab manbalarida uchraydi. 13-asr oʻrtalaridan 1809-yilgacha shvedlar maʼmuriyati markazi. 1809—12 (amalda 1819-yilgacha) Turku — Finlandiya Buyuk knyazligi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan roman sobori (13 — 15-asrlar) va qasr (1280, 16—17-asrlarda qayta qurilgan) saqlangan.

## Manbalar
Turkum

**Turkum** (genus):

* 1) botanikada filogenetik jihatdan yaqin (qardosh) turlarni birlashtiruvchi asosiy taksonomik kategoriya. Zoologiyadagi urugʻ botanikadagi T. ga toʻgʻri keladi. Masalan, doʻlananing (Crataegus) har xil turlari (sariq, qizil va boshqalar) doʻlanalar T. iga birlashtiriladi. T.ning ilmiy nomi bitta lotincha soʻz bilan yuritiladi. T.lar bitta, bir nechta, oʻnlab, hatto yuzlab turlardan tashkil topadi. Har bir T. (urugʻ) biror oila tarkibiga kiradi. 
* 2) zoologiyada hayvonlar sistematikasidagi taksonomik kategoriya, bir necha oilani birlashtiradi. Sistematikada koʻpincha T. sinflarga bevosita emas, balki oraliq kategoriyalar (ustturkum, infra sinf, kenja sinf) orqali birlashtiriladi.

## Yana qarang

* Urugʻ (zoologiya)
Turkum (maʼnolari)

**Turkum**:

* Turkum (genus) —1) botanikada filogenetik jihatdan yaqin (qardosh) turlarni birlashtiruvchi asosiy taksonomik kategoriya.
* Turkum (majmua) — mushtarak gʻoyaviy niyat, umumiy mavzu, qahramon va muayyan kompozitsion yaxlitlikka ega boʻlgan badiiy asarlar majmui.
Turkum (majmua)

**Turkum** — mushtarak gʻoyaviy niyat, umumiy mavzu, qahramon va muayyan kompozitsion yaxlitlikka ega boʻlgan badiiy asarlar majmui. T. asarlar adabiyotning barcha janrlarida mavjud. Mas., Balzakning "Inson komediyasi" yoki Zolyaning "Rugon — Makkarlar"ini tashkil etuvchi asarlarini romanlar T.i deyish mumkin. Shuningdek, hikoyalar, ocherklar va hatto maqolalar T.lari ham boʻladi. T., ayniqsa, sheʼriyatda keng tarqalgan.

Oʻzbek sheʼriyatida deyarli hamma shoirlar T. asarlar yaratganlar. Mirtemirning "Qoraqalpoq daftari", Zulfiyaning "Vodiy tuhfasi", H. Gʻulomning "Qitʼalar uygʻoq", Shuhratning "Kavkaz daftari" kabi T. asarlari mavjud. T.ni tashkil etuvchi har bir asar mustaqil badiiy qimmatga ega boʻladi, biroq ular birlashib, hayotning biror tomoni haqida mukammal tasavvur beruvchi tugallangan yaxlit asarni vujudga keltiradi.
Turlanish

**Turlanish** (tilshunoslikda) — otning, aksariyat olmoshlarning hamda harakat nomi va otlashgan sifatdoshlarning kelishik shakllari bilan oʻzgarishi: kitob — kitobning — kitobni — kitobga — kitobda — kitobdan kabi. T. keng maʼnoda otlardagi soʻz oʻzgarishini bildiradi. Shu maʼnoda otlarning egalik affikslari olib oʻzgarishini qam T. deyish mumkin. T. qoidalari esa flektiv va agglyutinativ tillar morfologiyasining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. T. tizimi turli tillarda bir xil emas (kelishiklar, turlanish tiplari miqdorining har xilligi va boshqalar) hamda tillarning tarixiy taraqqiyoti jarayonida oʻzgarib turadi.

Otning T.i maʼno talabi asosida yuz beradi, chunki ot kelishik shaklida qoʻllanib, gapda boshqa soʻzlar bilan grammatik aloqaga kirishadi, maʼlum sintaktik vazifani bajaradi. Mac: Musiqa dunyoni ham, koʻngillarni ham sexrga, totli tuygʻularga toʻldiradi.

Oʻzbek tilida har bir kelishik bir necha maʼnoni ifodalaydi, shunga koʻra, maʼlum bir kelishikdagi soʻz gapda har xil gap boʻlagi vazifasida keladi. Lekin kelishik maʼnolaridan biri asosiy boʻlib, kelishik shu asosiy maʼnoga koʻra nomlanadi. Kelishiklar boʻyicha T., asosan, otning feʼl bilan, otning ot bilan grammatik aloqasini koʻrsatadi.

Ilhom Madrahimov.
Turmalin

**Turmalin** — tarkibida bor tutuvchi alyumosilikatlar guruhiga kiruvchi mineral. Uning nomi singal tilida „turamali“ soʻzidan kelib chiqqan. Turmalin zargarlik buyumlari yasashda Shri-Lankada ishlatib kelingan. XIV asrgacha uning qizil rangda tovlanuvchi turini „laʼl“ deb atab kelishgan.
## Xossalari
Turmalin kristallari, odatda, choʻziq prizma shaklida boʻladi. Koʻndalang kesimi qaralganda esa, unda qirralari doiraga yaqinlashgan uchburchaklarni koʻrish mumkin.

Nurning ikkilamchi sinishi −0.014 dan −0.044 gacha. Yorugʻlik dispersiyasi 0.017. Turmalin kristallarida pleoxorizm hodisasi yaqqol roʻy beradi. Bunda toʻq qizil rangdagi turmalin kristallaridan yorugʻlik oʻtkazilganda rangi toʻq qizil, sariq, och sariqqa oʻzgaradi; jigarrang kristallar toʻq qora rangga oʻzgaradi; koʻk kristallar esa toʻq koʻkdan havoranggacha oʻzgaradi.

Yutilish spektri chiziqlari (nanometrlarda): qizil rangli kristall uchun: 555, 537, 525, 461, 456, 451, 428; yashil rangli kristall uchun: 497, 461, 415. 

Lyuminessensiya odatda kuchsiz, rangsiz kristallarda — yashil-havorang, qizil kristallarda — pushti-binafsharang, jigarrang, yashil va koʻk kristallarda lyuminessensiya roʻy bermaydi.

Turmalin kristallarining rangi ularning kimyoviy tarkibiga bogʻliq. Baʼzi turmalin kristallari har xil ranglar bilan boʻyalgan bir nechta zonalarga ega. Bunday kristallar „polixrom kristallar“ deb ataladi.
.

Shuningdek, tabiatda qizil oʻzakli yashil kristallar (Braziliya) ham uchraydi. Bunday kristallarni kolleksionerlar „tarvuz kristallar“ deb atashadi. Yashil oʻzakli qizil kristallar esa Janubiy Afrika Respublikasida uchraydi. Turmalinning "mushuk ko'zi" kristali turli ranglarda tovlanadi.

Turmalin kristallarining oʻziga xos xususiyatlaridan biri bu — ularning piro- va pyezoelekrtik xossalariga egaligidir (ular qizdirilganda, ishqalanganda, bosim taʼsirida elektrlanadi. Bunda kristallning bir uchi musbat, boshqa uchi manfiy zaryadlanadi).

Yorugʻlikning qutblanishi hodisasi birinchi boʻlib turmalin kristallarida aniqlangan.

Turmalin kristallarining rangi turlicha boʻlgani uchun bir qarashda boshqa minerallar (ametist, andalusit, vezuvian, giddenit, demantoid, kvars, zumrad, peridot, praziolit, yoqut, sirkon, sitrin) bilan adashtirib qoʻyish mumkin.
Turmushdagi jarohatlanish

**Turmushdagi jarohatlanish** — xodimning ish faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan tarzdagi jarohatlanishi va mayiblanishi. Turmushdagi jarohatlanish tufayli mehnat qobiliyati butunlay yoʻqolgan yoki jiddiy ravishda pasaygan shaxslarga Tibbiy mehnat ekspertiza komissiyasining nogiron deb topish haqidagi xulosasi asosida muayyan shartlar mavjud boʻlganida nogironlik pensiyasi tayinlanadi. Turmushdagi jarohatlanish tufayli vaqtincha mehnat qobiliyati yoʻqotilganda "Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlikni davolash profilaktika muassasalarida ekspertiza qilish toʻgʻrisida"gi Nizomga muvofiq tekshirilib, belgilangan tartibda kasallik varaqasi yoki maʼlumotnoma beriladi. Xodim mastlik yoki spirtli ichimliklar (giyohvand moddalar)ni suiisteʼmol qilishi, sud qaroriga koʻra, majburiy davolashga yuborilganligi tufayli olingan jarohatlar oqibatida vaqtincha mehnatga yaroqsiz boʻlib qolsa, bu haqsa unga maʼlumotnoma beriladi. Turmushdagi jarohatlanish tufayli mehnat qobiliyati vaqtincha yoʻqolganida tibbiy davolash profilaktika muassasasi tomonidan berilgan vaqtincha mexnatga yaroqsizlik varaqasi asosida qonun hujjatlarida belgilangan tartib va miqdorda vaqtincha mehnatga yaroqsizlik nafaqasi beriladi. Vaqtincha mehnatga layoqatsizlik haqida maʼlumotnoma berilgan hollarda, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa hollarda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi tayinlanmaydi. Ish joylarida yuz bergan Turmushdagi jarohatlanish belgilangan tartibda tekshirilishi va rasmiylashtirilishi lozim boʻladi.

Yoʻldosh Tursunov.
Turna (yulduz turkumi)

**Turna** (lot. ) — osmonning Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Uning yulduzlari tutashtirilganda uchayotgan turnani eslatgani uchun shunday nom olgan. U Janubiy baliq, Mikroskop, Feniks va Hindiy yulduz turkumlari orasida joylashgan. Oʻzbekiston hududida uning asosiy qismi, janubida atigi 10—15° gacha koʻtariladi va shuning uchun ham yaxshi koʻrinmaydi. T.da oddiy koʻz bilan hammasi boʻlib 30 ga yaqin yulduzni koʻrish mumkin.
Turnabuloq

**Turnabuloq**, Qizil, Qurganaksoy — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Yakkabogʻdaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining Yakkabogʻ togʻlaridan (2500 m) boshlanadi. Yakkabogʻ qishlogʻi yaqinida (4&nbsp;km) Yakkabogʻdaryoga quyiladi. Uzunligi 35&nbsp;km, havzasining maydono 186&nbsp;km2. Togʻlar orasidan chuqur daralardan soʻng keng vodiy boʻylab oqadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 1,35 m3/sek. Bahorda toshadi. Mart — iyun oylarida suvi koʻpayadi, yoz oxiri va kuzda kamayadi. Ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.
Turnalar

**Turnalar** () — turnasimonlar turkumi oilasiga mansub qush. 4 urugʻga birlashgan 15 turi mavjud. Yirik, oyoqlari va boʻyni uzun, qanotlari nisbatan keng. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Amerika, Avstraliyada tarqalgan. Suvoldi yoki oʻta nam ekosistemalarda yashaydi. Mavsumiy migratsiya davrida qishlash joylariga katta gala boʻlib uchib ketadi. Uyasini yerga oʻsimliklardan yasaydi. 3—6 yoshida voyaga yetadi. Nasl uchun ikkala jins ham gʻamxoʻrlik qiladi. 2— 3 ta tuxum qoʻyib, 1 oyga yaqin bosadi. Bolalari 2—3 oy oʻtgach, uchirma boʻladi. Jufti doimiy, uzoq saqlanadi. Yosh qushlar otaonasi bilan qishlov joyiga uchib ketadi; bahorda uya qurish joylariga qaytib kelgandan soʻng alohida yashay boshlaydi. Oʻsimliklar urugʻi, kurtagi, mevasi, hasharotlar, mayda kemiruvchilar, baliqlar, mollyuskalar va boshqa bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda oq turna, kulrang turna va kichik turna uchib oʻtish davrida uchraydi. Janubiy viloyatlarda kulrang turna qishlab ham qoladi. Oq turna Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.

## Manbalar
Turneps

**Turneps**, xashaki sholgʻom (Brassuca gara gara) — karamdoshlar oilasiga mansub ikki yillik oʻsimlik, yemxashak ekini. Yevrosiyoda yovvoyi turidan kelib chiqqan. Yer sharining barcha dehqonchilik mintaqalarida faqat ekma holida tarqalgan. Ekilgan yili ildiz boʻgʻizi barg bandlari hamda yirik ildizmeva hosil qiladi. 2yili ekilgan ildizmevaning bosh qismidagi kurtaklardan gulpoya, toʻpgul va urugʻli mevalar rivojlanadi. Mevasi koʻp urugʻli koʻzoqcha, urugʻi mayda, rangi qora yoki jigarrang, 1000 dona urugʻi vazni 2,5—3,0 g. Ildizmevasi va bargi sershira, mineral tuzlar va vitaminlarga boy. 100&nbsp;kg ildizmevasida 9 ozuqa birligi va 0,7&nbsp;kg hazm boʻluvchi protein, 100&nbsp;kg poyasida 11,4 ozuqa birligi, 1,8&nbsp;kg hazm boʻluvchi protein bor. Sovuqqa ancha chidamli. T. urugʻi Oʻzbekiston sharoitida erta bahorda va takroriy ekin sifatida yezda keng qatorlab ekiladi. Urugʻlik ekish meʼyori 2,3—3,5&nbsp;kg/ga, chuq. 1,5—2,5 sm. Qator orasi 60,70, 90 sm. Ildizmeva hosildorligi 400—500 s/ga (sugʻoriladigan yerlarda 1000 s/ga va undan yuqori), barg xrsildorligi 150—200 s/ga.
Kamol Turobov

**Kamol Turobov** (1921.1.7, Toshkent) – kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1974). Hunarni otasi usta Turob Miraliyevdan oʻrgangan. Toshkent badiiy oʻquvishlab chiqarish kombinatining kulollik boʻlimida oʻqigan (1935—38). Toshkentdagi „Qizil kulol“ artelida usta (1939—41, 1946—49), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—45), Oʻzbekiston Mahalliy sanoat ministrligi Davlat maxsus konstruktorlik texnologiya byurosi kulolchilik boʻlimining mudiri (1968—95). Turobov yaratgan badiiy idishlar sifatli va nafis, pargari, islimiy naqshlar bilan chizma usulda bezatilgan. Turobov tayyorlagan idish va buyumlar xalqaro koʻrgazmalarda namoyish etilgan.„Jasorat“ medali bilan mukofotlangan (1995).

## Manbalar
Turon (maʼnolari)

**Turon**:

* Turon — #redirect Turkiston
* Turon — tarixiy-geografik atama.
* Turon — adabiy-siyosiy gazeta, 1917-yil
* Turon — Buxoro jadidlari tomonidan chiqarilgan gazeta.
* Turon — sport turi.
* Turon — teatr truppasi.
* Turan — Hindistondagi kichik qishloq
* Turan — harbiy boʻlinma
Turon

**Turon** — turli xil manbalarda turli maqsadlarda va maʼnolarda ishlatilgan tarixiy-geografik atama.

Ayrimlar Turon maʼnosida Movarounnahr, Turkiston, Markaziy osiyo hududlarini nazarda tutadilar. Oʻrta asrlar adabiyotlarida (Tabariy, Beruniy, Firdavsiy) Eron va Turon hududiy chegaralari Amudaryo orqali belgilanadi. Dastlab Avestoda qayd etilgan „tur“ etnonimi keyinchalik Markaziy Osiyo dasht va togʻ yerlarida yashovchi chorvador aholi bilan bogʻlangan. Olimlarning fikriga koʻra, „turlar“ tushunchasi — bu sakmassagetlarning dastlabki nomi boʻlishi mumkin. Sakmassagetlar va ularga yaqin qarindosh qabilalar mil. av. 6—4-asrlarda Oltoy va Janubiy Sibir dashtlarigacha tarqalgan. Bu hakda arxeologik maʼlumotlar ham dalolat beradi va Shinjon Uygʻur oʻlkasida saklar yozuvlarining tarqalishi ham shu fikrni tasdiklaydi. Mahmud Koshgʻariyning taʼkidlashicha, Uygʻuristonning Qashqar tumanida „kansak“ tili saqlangan edi. Sharqiy Turkistondagi Xotan vohasidan topib tekshirilgan yozuvlar „xotansak“ hujjatlari nomi bilan atalgan. Demak, Turon — faqat Oʻrta Osiyo hududining qadimgi atamasi degan xulosa bahslidir. „Turon“, „turonliklar“ yurti tushunchasini keng hududlar bilan bogʻlash mumkin. Oʻrta asr mualliflari ham „Turon“ geografik tushunchasini turlicha tasdiqlaydilar. Baʼzi tarixchi va geograflarning aytishicha, Turon — bu turklar, turkiy qabilalarning yurti degan maʼnoni bildirib, keyinchalik „Turkiston“ tushunchasiga aylangan.
Akademik. A. Muhammadjonovshnt fikricha, „Turon“ atamasi sugʻdcha — yer, tuproq, dala va dasht kabi maʼnolarni bildirgan. Shunga koʻra, „Turon“ toponimi pasttekislik, dalayu dashtliklar, yaʼni keng yaylovlar degan maʼnoni anglatgan.

## Adabiyotlar
* Bartolʼd V. V. Raboty po istorii i filologii tyurkskikh i mongolʼskikh narodov / V. V. Bartolʼd; Podgot. k izd. S. G. Klyashtornyy; Otv. red. A. N. Kononov. — Perepech. s izd. 1968 g. — M.: Vost. lit., 2002
Turon (gazeta, Toshkent)

**Turon** — adabiy-siyosiy gazeta, 1917-yilda Abdulla Avloniy muharrirligi ostida Toshkent shahrida haftasiga 3 marta chop etilgan. Mirmuhsin Shermuhamedov Buxoro ulamolarini tanqid qilib gaz.ning 2-sonida yozgan maqolasidan soʻng, 1917—yil iyulida nashr ishlari toʻxtatilgan. Gazeta 1917—yil 14-sentabrdan Nizomiddin Isomiddin oʻgʻli va Muhammad Amin Afandizodalarning muharrirligida yana bir qancha muddat nashr etilgan. "Turon" sahifalarida Nizomiddinqori, Muhammad Amin Afandizoda, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Shokirjon Rahimiylarning makrlalari berib borilgan. Gazetaning 15 soni Oʻzbekiston milliy kutubxonasining noyob kitoblar boʻlimida saqlanadi.
Turnir

**Turnir** (nem. Turnier) — 1) oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada ritsarlarning harbiy musobaqasi. Uning maqsadi ritsarlarning jangovarlik qobiliyatini namoyish qilish boʻlgan. Koʻp mamlakatlarda 16-asrda toʻxtatilgan; 2) 2 tadan ortiq sportchi ishtirok etadigan shaxsiy yoki jamoa birinchiligi musobaqalarini oʻtkazish shakli. Davra (xar bir qatnashchi boshqa qatnashchilarning hammasi bilan bir yoki bir necha martadan uchrashadi), olimpiada yoki kubok (navbatdagi turda magʻlub boʻlganlar chiqib ketaveradi) tartiblari farklanadi. Shuningdek, shveysarcha deb nom olgan tartib ham bor. Unda uchrashuvlar soni katnashchilar soniga nisbatan bir necha marta kam boʻladi. 1turda raqiblar qurʼa tashlab aniklanadi, keyingi turlarda esa teng ochko olganlar orasida kurʼa tashlanib juft aniklanadi. Bir musobaqa davomida bosqichmabosqich turlicha tartiblardan foydalanish mumkin.
Turon (teatr)

**"Turon"** – teatr truppasi. Jadidlarning 1913-yil Toshkent shahrida ochilgan birinchi teatr truppasi. Truppaning badiiy rahbari – Abdulla Avloniy, maʼnaviy va moddiy homiysi Munavvarqori Abdurashidxonov, Bashirullo Xo‘jayev va boshqa Toshkentning moʻtabar kishilari boʻlgan. Nizomiddin Xoʻjayev, Badriddin Aʼlamov, Shokirjon Rahimiy, Muhammadjonqori Poshshaxoʻjayev, Fuzail Jonboyev, Hasanqori, Sameʼqori Ziyoboyev, Qudratilla Yunusiy va boshqa, 1916-yildan Mannon Uygʻur, Gʻulom Zafariy, Sulaymon Xoʻjayev kabilar truppaning asosiy kuchlari hisoblangan. Truppa oʻz faoliyatini 1914-yil 27 fevralda Toshkentdagi „Kolizey“ teatri binosi (2000 tomoshabinli)da „Padarkush“ (M. Behbudiy) spektakli bilan boshlagan. Bosh rollarni Abdulla Avloniy, S. Ziyoboyev, M. Poshshaxoʻjayev, B. Aʼlamovlar ijro etganlar. Spektaklni ozarbayjonlik aktyor va rejissyor Aliasqar Asqarov qoʻygan. 1915-yil shu spektakl N. Xoʻjayev tomonidan qayta sahnalashtirilgan. Ketma-ket N. Qudratillaning „Toʻy“, A. Qodiriyning „Baxtsiz kuyov“, A. Avloniyning „Advokatlik osonmi?“ kabi asarlari sahnalashtirilgan. Ozarbayjon aktyori va rejissyori Ruhillo Sidki 1914—16 yillar Toshkentga ijodiy safari davomida „T.“ teatri aʼzolari oʻrtasida musiqali drama janriga qiziqish uygotgan. Ozarbayjonlarning „Layli va Majnun“ spektaklida „T.“ truppasi aʼzolari ham birga rol uynaganlar. Teatr muhim mavzu va janr doirasi asosida keng repertuar yaratish imkoniyatiga, Toshkentning eski va yangi shahar qismida oʻzining qishlik va yozlik binosiga ega teatr jamoasi darajasiga koʻtarilgan. „Pinak“ (A. Avloniy), „Mazluma xotin“ (X. Muin), „Oʻliklar“ (M. Qulizoda) kabi spektakllar bilan oʻz repertuarini boyitgan. 1917-yil Oktyabr toʻntarishidan soʻng „T.“ teatri hukumat ixtiyoriga olinib, unga davlat teatri maqomi berilgan. Turli davrda turli nomlar bilan yuritilgan. Mannon Uygʻur teatrning yetakchisi, badiiy rahbari boʻlgan (qarang Oʻzbek milliy akademik drama teatri).
Turon kutubxonasi

**Turon kutubxonasi (Toshkent viloyati „Turon“ ilmiy universal kutubxonasi)** – Oʻzbekiston Respublikasidagi eng yirik kutubxonalardan biri, ilmiy-maʼrifiy muassasa. 1918-yilda Toshkentda mustaqil ommaviy kutubxona sifatida ochilgan. 1919-yilda „Turon“ nomi berilgan (1928—1993-yillarda „Oktyabr“ nomi bilan atalgan). Kutubxona joylashgan binoda dastlab 1913-yilda maʼrifatparvar Abdulla Avloniy boshchiligida „Turon“ teatr truppasi tuzilgan. Toshkent shahri maʼrifatparvarlarining „Turon“ jamiyati tashabbusi bilan va ularning shaxsiy kitoblari va sovgʻa qilgan jamgʻarmalari zaminida shu binoda kutubxonaga ham asos solingan (1913). Turon kutubxonasi Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Gʻulom Zafariy, Shokirjon Rahimiy, Mannon Uygʻur, Majid Qodiriy kabi taraqqiyparvar ziyolilarni birlashtirgan hamda Vatan, millat ozodligi uchun kurashda yuksak oʻrin tutgan maʼnaviy muhit shu yerda shakllangan.

Dastlab 4 ming kitob boʻlgan kutubxona fondida 400 mingdan ziyod asar mavjud (2004). Noyob nashrlar orasida Oktyabr toʻntarishiga qadar nashr etilgan asarlar, 1918-yildan nashr qilingan gazetalar jamgʻarmasi bor; hozirgi kunda chop etilayotgan 100 ga yaqin davriy nashrlar va boshqa asarlar bilan kutubxona fondini toʻldirib boradi. Turon kutubxonasida 8 boʻlim – ilmiy-metodik, kitob fondini butlash, adabiyotlarga kutubxona usuli bilan ishlov berish, kitob saqlash, maʼlumot-bibliografiya, kitobxonlarga xizmat koʻrsatish (oʻquv zallari bilan), almashuv fondi, axborot va zamonaviy texnologiya boʻlimlari bor. Kutubxona kitob koʻrgazmalarini, madaniyat merosiga bagʻishlab turli tadbirlar, taniqli olimlar, adiblar bilan ijodiy uchrashuvlarni muntazam tashkil qiladi, bibliografiya metodikasi boʻyicha qoʻllanmalar nashr etadi. 1938-yildan viloyatdagi 500 dan ortiq, kutubxonalar uchun metodik markaz qisoblanadi, viloyat kutubxonalari xodimlarining malakasini oshirish kurslari tashkil etadi, seminar-treninglar oʻtkazadi.

Turon kutubxonasida avtomatlashtirish keng yoʻlga qoʻyilgan: Oʻzbekistonda birinchilardan boʻlib kutubxona jamgʻarmasidagi 75 ming nusxa oʻzbek tilidagi adabiyotlarning elektron katalogini tuzish yakunlandi. Huquqiy axborotlar bilan taʼminlovchi markaz, internetga ulangan kompyuter xonasi va boshqa texnik vositalarga ega.

## Manbalar
Turontosh

**Turontosh** — Chayuniyon hukmdori (7-asr 2yarmi). Uning ismi Samarqanddagi Afrosiyob devoriy rasmlaridagi bitiklarda qayd etilgan. Ilk oʻrta asrlarda Chagʻoniyon viloyati Toxaristonga boʻysunar edi. Toxariston esa, oʻz navbatida, Turk xoqonligi (552—745) tarkibida edi. Bu paytda Toxaristonda xokrnlikka mansub turkiy yabgʻular sulolasi mavjud boʻlib, Toxaristonning aksariyat viloyat va tumanlarida turkiy hokimliklar vujudga kelgan edi. Xususan, xitoy rohibi Syuan Szanning maʼlumot berishicha, 640-yillarda Chagʻoniyonni turkiy hokim boshqarardi. Shuningdek, Tabariy 710-yillarda Chagʻoniyonda shad unvonli turkiy hukmdor boʻlganligini qayd etadi. Bu esa 7—8-asrlarda Chagʻoniyonda turkiy sulola hukm surganligini koʻrsatadi.

T. ismi ham turkiy boʻlib, u mazkur sulolaga mansub boʻlgan.

## Adabiyot
* Pugachenkova G. A., Rtveladze E. V., Severnaya BaktriyaToxaristan. Ocherki istorii i kulturi. Drevnost i srednevekovye, T., 1990.
Turoq

**Turoq** — boʻgʻinlarning misralar boʻyicha takrorlanib kelgan muayyan boʻlagi. Turoq sillabotonik sheʼr tizimida urgʻuli va urgʻusiz boʻgʻinlarning sheʼr oʻlchovini belgilaydi. Barmoqtizimida sheʼr misralaridagi ritmik boʻlak hisoblanadi, sheʼrning ritmini, musiqiyligini vujudga keltiradi. Turoqlar aruzda rukn deb yuritiladi; ruknlar hijolarning miqdori va sifatiga qarab xarakterlanadi. Sheʼriy misralar ikki, uch va undan ortiq turoqdan tashkil boʻladi. Barmoq vazni sheʼrlaridagi xar bir misrada 2—3 T., har bir turoqda 2—3—4 va undan ortiq boʻgʻin boʻladi.

Turoqlar misrada 2 katta guruhga boʻlinib keladi, buning natijasida bosh turoq paydo boʻladi. Quyidagi misolda bosh turoq 2 chiziq bilan koʻrsatilgan:Daryo toʻlqin, Gʻ suvlar toshqin oʻtolmayman, Otim oriq, manzilimga yetolmayman. Otginamni/oriq qilgan — shu mayda tosh, Rangginamni/sariq qilgan—shu qalam qosh. (Oʻzbek xalq qoʻshigʻi).
Turp

**Turp** (Raphanus sativus L.) — karamdoshlar oilasiga mansub ikki yillik oʻsimlik. 5 ming yil muqaddam Qadimgi Misr, Yunoniston va Rimda ekilgan. Hozirgi paytda dunyodagi barcha mamlakatlarda ekiladi. Birinchi yili kesikli, tukli barglardan iborat toʻpbarg va ildizmeva hosil qiladi. 2yili, ekilgach, gulpoya chiqarib, 35—40 kunda gullaydi. Gullashi bir oygacha davom etadi. Gul toʻplami — shingil. Guli 4 tojbargli, 2 jinsli, oq pushti, binafsha yoki ochsariq rangda, chetdan hasharotlar, asosan asalarilar yordamida changlanadi. Madaniy turp rediska va yovvoyi turp bilan oson chatishadi. Mevasi ochilmaydigan urchuq yoki silindrsimon qoʻzoqdan iborat. Urugʻi yumaloq, oval shaklda, och, toʻq jigarrang (rediska urugʻiga oʻxshash), 1000 donasi vazni 9—14 g, unuvchanligi (1 toifa urugʻlarda 85%) 4—5 yilgacha saqlanadi.

Turp faqat ochiq yerda yetishtiriladi. Urugʻi 2—4°da unib chiqadi. 13—20°da yaxshi rivojlanadi, harorat 20°dan yuqori boʻlsa ildizmevalarning oʻsishiga salbiy taʼsir qiladi. Turp namsevar oʻsimlik. Namlik yetishmasa ildizmevasi yaxshi oʻsmaydi. Ildizmevasi yirik, 200 g dan 4–5 kg gacha. Tarkibida oʻrtacha 1,92% oqsil, 1,58% qand, 1,55% kletchatka, 8–29 mgvitamin S va boshqa bor. Asosan, yangiligida, ayrim vaqtlarda dorivor sifatida isteʼmol qilinadi. Shuningdek, unda lavshaga qarshi vitamin bor, modda almashinuvi, ovkat hazmini yaxshilaydi. Turp Oʻzbekistonning markaziy viloyatlarida iyul oxiri — avgust boshida, jan. mintakalarda, avgust 2 oʻn kunligida, 2— 3 sm chuqurlikka ekiladi. Maisa koʻkarib chiqquncha tuproq doimo nam holda tutiladi. Keyingi parvarish oʻtash va yaganalashdan, oʻz vaqtida sugʻorib va kultivatsiya qilib turishdan iborat. Oʻzbekistonda turpning Margʻilon va Andijon9 tezpishar navlari davlat reyestriga kiritilgan. Hosildorligi: Margʻilon navi 350—360 s/ga; Andijon navi 480—500 s/ga.

## Adabiyot
* Pivovarov V. F., Aromov M. X., Turd i kul ov B. X. i dr., Ovohnie i baxchevie kulturoʻ v Uzbekistane, M., 2001; Ostanaqulov T. E., Sabzavot ekinlari biologiyasi va oʻstirish texnologiyasi., T., 1997.
Abdumutal Tursunboyev

**Abdumutal Tursunboyev** (1856— Toshkent—1930) — yogʻoch oʻymakori, duradgor. Hunarni usta Toshpoʻlat Ayyubxoʻjayevsgsh oʻrgangan, ayniqsa, napgari naqsh usulini puxta egallagan. 19-asr oxirlaridan Toshkentda ochilgan mebel ustaxonalarida ishlagan rus ustalari taʼsirida mebellarni boʻrtma tasviolar va kadama (inkrustatsiya) usulida sadaf, suyaklar bilan bezab, shkaf va jovon ustasi sifatida tanilgan, milliy yogʻoch oʻymakorligini yangi usul bilan boyitgan. Tursunboyev tayyorlagan va bezagan buyumlar koʻpgina koʻrgazmalar (jumladan, Moskvada uyushtirilgan 1Butun Rossiya Qishloq xoʻjaligi va sanoati koʻrgazmasi va boshqalar)da namoyish etilgan, yuksak mukofotlar bilan taqdirlangan. Tursunboyevning ishlaridan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Tursunzoda (shahar)

**Tursunzoda**  () (1978-yilgacha Regar) — Tojikiston Respublikasidagi shahar (1952-yildan). Tursunzoda tumanining maʼmuriy markazi. Tojik shoiri Mirzo Tursunzoda nomiga qoʻyilgan. Respublikaning janubida, Hisor vodiysining gʻarbiy qismida. Dushanbe shahridan 57&nbsp;km gʻarbda joylashgan. Dushanbe — Termiz temir yoʻldagi (Regar) stansiya. Aholisi 50 ming kishi (2013).

## Sanoati
Tursunzodada rangli metallurgiya (1980-yillarda alyuminiy zavodi qurilgan), chinni zavodi, oziq-ovqat, yengil sanoat (paxta tozalash zavodi), qurilish materiallari sanoatlari mavjud.

## Ijtimoiy soha
10 ga yaqin umumiy taʼlim maktabi, internat maktabi, sport, musiqa maktablari, kutubxona, madaniy muassasalar, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion, kasalxona va boshqa tibbiyot muassasalari mavjud. 1981-yilda Mirzo Tursunzodaga haykal oʻrnatilgan. Shahar chetida Xoʻja Naqshron maqbarasi (10—11-asrlar) meʼmoriy yodgorligi saqlangan.

## Manbalar

## Havolalar
* Tursunzoda shahrining norasmiy sayti 

 

Tursunzoda Jamoatlari
Ravod Seshanbe
Paxtaobot
Qoratog 
Jora Rahmon
Turonbank

**Turonbank** - Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik-tijorat banki. 1990-yil 6-oktabrda aksiyadorlik tijorat birlashtiruv banki tarzida tashkil etilgan. 1993-yildan ochiq aksiyadorlik jamiyati. Boshqaruvi Toshkent shahrida, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi tashkilotlari, kichik va oʻrta biznes subʼyektlari, savdo, tayyorlov va qurilish sohasi tashkilotlarining qayta ishlovchi korxonalariga, shuningdek, xalq xoʻjaligining turli tarmoq korxonalari, xususiy tadbirkorlar, fermer xoʻjaliklari va aholiga bank xizmatlari koʻrsatadi. "T." keng tarmoqli universal banklardan biri hisoblanadi. Toshkent sh. va viloyatlarda bankning 16 ta filiali, 37 ta mini banklari mavjud. "T." faoliyati davomida Jizzax viloyatida Arnasoy, Namangan viloyatida Kenkulsoy, Rezaksoy suv omborilari qurilishini, Chodak dahasidagi yerlarni oʻzlashtirish, Buxoro viloyati Dengizkoʻl, Xorazm viloyatida koʻl kollektorlari rekonstruksiyamni, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ellikqalʼa tuman idagi Boʻston kanali qurilishini moliyalashtirdi. T.ning jami aktivlari 23,6 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 3,4 mlrd. soʻm, zaxira kapitali 974 mln. soʻmni, balans foydasi 0,6 mlrd. soʻmni tashkil etdi; joriy likvidlik koeffitsiyenti 0,599, kapitalning yetarlilik koeffitsiyenti 0,155 (2004-yil, 1 yanvar)

## Rasmiy ilova
Bankning rasmiy ilovasi - MyTuron, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

## Manbalar
Xolmirza Turonov

**Turonov Xolmirza** (1942.14.5, Gʻallaorol tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1965). 1966—99 yillarda Gʻallaorol tumanidagi 27maktabda biologiya oʻqituvchisi.
Sattor Tursunmuhamedov

**Tursunmuhamedov Sattor Pozilhaqovich** (1929.11.1, Turkiston shahri – 21.07.2020) — faylasuf olim. Oʻzbekiston fanlar akademiyasida akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), falsafa fanlari doktori (1970), professor (1972). Toshkent moliya-iqtisod institutida oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (1955-76). Oʻzbekiston milliy universiteti huzuridagi Oliy oʻquv yurtlari ijtimoiy fanlar oʻqituvchilari malakasini oshirish instituti direktori (1976—79), 1985—93 yillarda shu institutda ijtimoiy-siyosiy munosabatlar kafedrasining mudiri. Toshkent pedagogika instituti rektori (1979—83), 1983—85 yillarda Toshkent xalq xoʻjaligi institutida falsafa kafedrasining mudiri. Oʻzbekiston milliy universiteti huzuridagi Oliy pedagogika instituti direktori (1993). 1995-yildan Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida siyosatshunoslik kafedrasi professori. Ilmiy ishlari sanoat va qishloq xoʻjaligi, ijtimoiy guruhlar, tabaqalar, mulkdorlar sinfining shakllanishi, ijtimoiy falsafa, siyosatshunoslik sohalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
Yigitali Tursunnazarov

**Yigitali Tursunnazarov** (1941. 13.3, Fargʻona viloyatidagi Rapqon qishlogʻi) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1999). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida, 1999-yildan Kamoliddin Bex.zod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida  pedagog. T. romannavis rassom — epik asarlar ustasi sifatida tanilgan. Teran fikrli zamondoshlari obrazlarini yaratdi. "Xayol", "Abdurazzoq ota Ikromov", "Soʻnggi maktub", "Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi Ahmadjon Shukurov", "Shoira", "Zamondoshlarim", "Suv haqida doston" uchligi shular jumlasidan. Mustaqillikdan soʻng buyuk ajdodlar siymolarini yaratdi (jumladan, "Sohibqiron Amir Temur" uchligi; "Sohibqiron portreti" — Shvetsiyada chop etilgan Amir Temur haqidagi kitob muqovasidan oʻrin olgan). T. asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar (Rossiya, Hindiston, Angliya va boshqalar)dagi koʻrgazmalarda namoyish etildi, shaxsiy koʻrgazmalari tashkil qilingan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).
## Manbalar
Muhammadali Tursunov

**Muhammadali Tursunov** (1938.27.7, Qoʻrgʻontepa tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967-yildan Qoʻrgʻontepa tumanidagi 35maktab oʻqituvchisi. Boshlangʻich sinf xonasini texnika vositalari va lingafon apparatlari bilan jihozlagan. "Sehrli kubiklar", "Sehrli kvadratlar", "Sehrli kitobcha" ixtiro qilgan va taʼlim jarayonida ulardan foydalanadi. "Xumo" alifbo darsligi muallifi.
Orif Tursunov

**Orif Tursunov** (1912 — Toshkent — 1986.14.1) — hujjatli kino operatori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). 193032-yillar kinostudiyada yorituvchi boʻlib ishlagan. Faoliyatini 1935-yil Oʻzbekiston ilmiy ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida operator yordamchiligidan boshlagan. 1937-yildan kinoxronika va hujjatli filmlar operatori. Respublika hayotiga oid bir kancha kinosyujetlar muallifoperatori. "Oʻzbekiston dekadasi", "Tinchlik va doʻstlik kinofestivali", "Vyetnam, mening Vatanim", "Oq oltin mashaqqati" kabi toʻla metrajli, "Bizning kunlar dutonalari", "Toshkent bahori", "Ikki koʻcha" kabi kiska metrajli filmlar shular jumlasidan. 60-yillardan muallifrej. sifatida ham faoliyat koʻrsatdi. "Ilgʻor mahallasi", "Yunus Rajabiy", "Oqqoʻrgʻon reportaji", "Gʻoʻzani oʻgʻitlash" va boshqa hujjatli filmlarni yaratgan.
Sayfuddin Tursunov

**Sayfuddin Yunusovich Tursunov** (1939.28.2, Andijon viloyati Izboskan tumani Poytugʻ qishlogʻi) — terapevt olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), tibbiyot fanlari doktori (1981), professor (1983). Andijon tibbiyot institutini tugatgan (1962). Ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasida ordinator (1962—64), assistent (1964—68), kurs mudiri (1968—70), kafedra mudiri (1975—98), pediatriya fakulteti terapiya kafedrasi mudiri (1970—72), gospital terapiya kafedrasi dotsenti (1972—73), endokrinologiya kafedrasi kurs mudiri (1973—75), 1998-yildan ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasi mudiri. Ilmiy faoliyati yurak, qontomir kasalliklarining kelib chiqish sabablarini oʻrganish, ularning oldini olish va asoratlarini yoʻqotishga oid. T. profilaktik (priventiv) kardiologiya maktabi asoschisi. T. darslik, oʻquvmetodik qoʻllanmalar muallifi.
Toshpoʻlat Tursunov

**Toshpoʻlat Tursunov** (1932.7.5, Toshkent) — teatrshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1985), professor (1986). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat arbobi (1995). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1954). Shu institut qoshidagi metodika boʻlimining mudiri (1954 — 55), 1955 58, 1961 64, 1969 73y.larda Sanʼatshunoslik institutida  turli ilmiy lavozimlarda ishlagan. Oʻzbekiston Madaniyat ishlari vazirligi repertuarredaksion kollegiyasining bosh muharriri (1964 — 69), Teatr va rassomlik sanʼati institutining sirtqi oʻquv boʻlimining dekani (1973 — 74), ilmiyijodiy ishlar boʻyicha prorektori (1974 — 77), rektori (1987 — 96). Ayni vaqtda teatrshunoslik kafedrasi mudiri (1974 — 98), 1999-yildan kafedra professor T.ning ilmiy faoliyati Oʻzbekiston teatrlari tarixi, teatr va dramaturgiya, sahna sanʼati, aktyor mahorati masalalarini oʻrganishga bagʻishlangan. "Darbadar", "Alpomish" pyesalarini yozgan. "Bandai gumroh" (B. Brext), "Konsul oʻgʻirlandi" (G. Mdivani), "Yaralangan yuraklar" (I. Afandiyev), "Dunyoga ruju qilsang" (D. Valeyev), "Sud oldidan" (K. Amirov), "Chet ellik kuyov" (A. Papayan), "Metrodagi hodisa" (N. Baer), "Oq ertak, oppoq ertak" (V. Petrosyan) kabi asarlarni tarjima qilgan.

## Manbalar
* Karim qiziq Zaripov, T., 1960; Turgʻun Azizov, T., 2004.
Ulugʻ Tursunov

**Ulugʻ Toshmuhammedovich Tursunov** (1905.9.1, Qoʻqon 1971.20.6, Samarqand) — tilshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), professor (1958), filologiya fanlari nomzodi (1941).

Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941 — 45). Fargʻona pedagogika texnikumini (1924) va Leningrad sharqshunoslik institutini (1930) tugatgan. Margʻilonda maktab oʻqituvchisi (1924 —25), Qoʻqonda bolalar uyi oʻquv boʻlimi mudiri (1925 — 27). 1930 — 32 yillarda bir paytning oʻzida Til va terminologiya qoʻmitasida ilmiy xodim, Oʻrta Osiyo universitetida oʻqituvchi va Tojik agropedagogika instituti (Toshkent) da kafedra mudiri, 1933 — 34 yillarda Oʻzbekiston madaniy qurilish ilmiy tadqiqot institutida  sektor mudiri, 1934 — 36 yillarda Til va adabiyot institutida direktor urinbosari va sektor mudiri, 1936 — 71 yillarda Samarqand universiteti oʻzbek tilshunosligi kafedrasining mudiri.

T.ning ilmiy asarlari oʻzbek tili leksikologiyasi, terminologiyasi, grammatikasi, dialektologiyasi va rivojlanish tarixiga, umuman, oʻzbek tilining ilmiynazariy, amaliy va metodik masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Uzbekchada feʼllarning yasalishi, T., 1930; Oʻzbek terminologiyasi masalalari, T., 1933; Hozirgi zamon oʻzbek tili [Morfologiya] (hammualliflikda), T., 1960; Sopostavitelnaya grammatika russkogo i uzbekskogo yazikov (v soavtorstve), Samarqand, 1962; Oʻzbek tili leksikasining baʼzi masalalari (hammualliflikda), Samarqand, 1971; Oʻzbek adabiy tili tarixi, T., 1982; Hozirgi oʻzbek adabiytili [Leksikologiya, Morfologiya], 3nashri, T., 1992.
Saidaxon Tursunova

**Saidaxon Ergashevna Tursunova** (1956.28.1, Chinoz shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent viloyat pedagogika institutini tugatgan (1977). 1977-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 3maktabda matematika oʻqituvchisi, 1986-yildan 36, 16maktablarda direktor.
Zikrulla Saʼdullayevich Tursunxoʻjayev

**Tursunxoʻjayev Zikrulla Saʼdullayevich** (1912.20.7, Toshkent) — agronom olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan agronom (1969), qishloq xoʻjaligi. fanlari doktori (1973), professor (1974). S. Tursunxoʻjayevnmnt oʻgʻli. Oʻrta Osiyo paxtachilik institutini tugatgan (1934), Butunittifoq paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti (Soyuz NIXI)da aspirant (1934 — 37), ilmiy xodim (1937 — 41), Paxtaorol tajriba styasi direktori (1941 — 58), Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi Dehqonchilik instituti direktori, Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi boʻlim mudiri (1958 — 60). Butunittifoq paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti direktori (1960 — 63), laboratoriya mudiri, direktor oʻrinbosari (1963 — 78), 1978 — 92 yillarda ilmiy maslaxatchi. Ilmiy ishlari gʻoʻza agrotexnikasi masalalariga va sugʻorma dehqonchilikning ilmiy asoslarini ishlab chiqishga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Nauchnie osnovi sevooborotov na zemlyax Golodnoy stepi, T., 1972; Proizvoditelnaya sposobnost serozemov v sevooborote i pri monokulture xlopchatnika (v soavtorstve), T., 1977. Nauchnie osnovi xlopkovix sevooborotov (v soavtorstve), T., 1987.
Saʼdullaxoʻja Tursunxoʻjayev

**Saʼdullaxoʻja Tursunxoʻjayev** (1891 Toshkent 1938.4.10) - davlat va jamoat arbobi. Turkistondagi jadidchilik harakatining namoyandalaridan biri. Rustuzem maktabida oʻqigan (1898 — 1901). "Taraqqiyparvar" tashkilotining aʼzosi syfatida jadidchilik harakatida faol qatnashgan (1908 — 17). Abdulla Avloniy, Munavvarqori, Nizomiddin Xoʻjayev va boshqa bilan hamkorlik qilgan. Turkiston oʻlkasi Oziq-ovqat xalq komissarligining Moskvadagi vakili (1917 — 18), Toshkent Eski shahar Soveti ijroiya qoʻmitasi raisi oʻrinbosari (1918), Turkiston ASSR Sogʻliqni saqlash xalq komissari (1918 — 19), Milliy ishlar xalq komissari, Tashqi ishlar xalq komissari (1919). Turkiston Kompartiyasi MK kotibi, ayni paytda Buxoro Kompartiyasi MK masʼul kotibi (1920 — 21). BXSRning Savdo va sanoat xalq noziri (1921), Turkiston ASSR Markaziy xalq xoʻjaligi Kengashi raisi oʻrinbosari (1921 — 22), Pomir oblasti inqilobiy qoʻmitasi raisi (1922 — 23). XXSR Ijtimoiy taʼminot, savdo va sanoat xalq noziri (1923-24), XXSR Nozirlar Shoʻrosi raisi oʻrinbosari, Davlat reja komissiyasi raisi, XXSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi (1924). Xorazm viloyati inqilobiy qoʻmitasi raisi (1924 — 25). Oʻrta Osiyoda milliyhududiy chegaralanish oʻtkazilgach, SSSR Mehnat va Mudofaa Kengashining Oʻzbekiston SSR boʻyicha vakili (1925 — 26), Oʻrta Osiyo suv xoʻjaligi qurilishi tashkiloti boshligʻi (1927), SSSR^ Yer ishlari xalq komissarligining Oʻrta Osiyo boʻyicha vakili (1928 — 34), Qozogʻiston SSR Suv xoʻjaligi Bosh boshqarmasining boshligʻi (1935 — 37). T. "Milliy ittihod" Markaziy qoʻmitasi aʼzosi (1920 — 21) syfatida BXSRda katta tashkilotchilik ishlarini olib borgan.

Podsho Rossiyasi va sovet rejimiga qarshi siyosiy faoliyati uchun T. bir necha marta qamoqqa olingan (1911-yil Qoʻqon; 1922-yil; 1937.27.4, Olmaota). Toshkentda boʻlgan SSSR Oliy Sudi harbiy kollegiyasining majlisida otishga hukm qilingan va oʻsha kuni otib tashlangan. 1957-yil 1 avgustda oklangan.

## Adabiyotlar
Azizzoda L, Yangi xayet kurashchilari, T., 1977; Validiy, Boʻlinganni boʻri yer [Xotiralar], T., 1977; Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob (Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000.
Munira Tursunxoʻjayeva

**Munira Saʼdullayevna Tursunxoʻjayeva** (1921.19.11 — Toshkent — 1976.7.4) — terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Tibbiyot fanlari doktori (1956), professor (1957). S. Tursunxoʻjayevning qizi. Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgach (1941), shu institut gospital terapiya klinikasida ordinator (1941—44), davolash fakulteti ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasida assistent (1944—51), dotsent (1951—57), professor (1957—60), stomatologiya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1960—69), davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasi (1969—71), ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasi (1971—76) mudiri. Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoning issiq iklim sharoitida uchraydigan ichak kasalliklari, ateroskleroz va boshqalarda moddalar almashinuvining oʻzgarishlarini oʻrganishga hamda geriatriya va gerontologiyaning turli dolzarb masalalariga oid. Toshkentdagi tibbiyot kollejlaridan biriga T. nomi berilgan.

## Manbalar
* K vitaminoterapii ateroskleroza v usloviyax Uzbekistana, T., 1974.
Turumtoy

**Turumtoy** (Falco columbarius) -lochinsimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 80 sm cha. Narining usti toʻq kulrang, qorni sargʻish, modasining usti koʻngʻir. Yevropa, Osiyo, Shim. Amerikaning oʻrmon va oʻrmon tundra qismida, shuningdek, Osiyo choʻllarida tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Hindiston, Oʻrta dengiz atrofida qishlaydi. Oʻrta Osiyoda markaziy osiyo T.i kenja turi oʻtroq yashaydi. Qoyalarga uya quradi, baʼzan daraxtlardagi eski inlardan foydalanadi. 3—5 ta tuxum qoʻyadi. Asosan, mayda qushlar, kamdankam kemiruvchilar va hasharotlar bilan oziqlanadi.
Farhod Tursunov

**Farhod Yusupovich Tursunov** (1931.30.10, Chimkent) — meʼmor, professor (1985). ToshPI ni tamomlab (1957), shu yerda oʻqituvchi (1957 — 62), Loyihalash ilmiy tadqiqot intida loyihalovchi va loyiha bosh meʼmori (1962 — 66), Toshkent sh. ijroiya qoʻmitasi Arxitektura planlashtirish bosh boshqarmasi boshligʻi oʻrinbosari (1966 — 69), Oʻzbekiston Meʼmorlar uyushmasi raisi (1968 — 80), Bosh plan instituti direktori (1969 — 85), Oʻzbekiston tarixiy va madaniy yodgorliklarni saqlash jamiyati raisining 1oʻrinbosari (1985—88), 1988—91 yillar Toshkent politexnika instituti arxitektura ftida, 1991-yildan Arxitektura va qurilish intida dare beradi. Qurilishda milliylik, tarixiy meʼmoriy anʼanalarni tabiiy iklim sharoitini hisobga olgan holda zamonaviy meʼmorlikka uygʻunlashtirish T. ijodiga xos.

T. shahar qurilishi majmuasidagi Toshkent sh. markazi loyihasi va qurilishi (1969—74, Davlat mukofoti, 1975), "Paxtakor" metro styasi (1977), "Xalklar doʻstligi" majmuasi (1982), "Turkiston" saroyi (1992), Respublika birja markazi (1996), Toshkent sh. hokimiyati binosi (1998) va boshqa qurilishlarda meʼmor syfatida ishtirok etgan. Haykaltaroshlik va meʼmorlikka oid ilmiy risolalar muallifi. Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1991).
Habib Tursunov

**Habib Tursunovich Tursunov** (1913.9.5 Toshkent 1987.13.5) - tarixchi olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), tarix fanlari doktori (1963), professor (1964). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1930). Maorif va partiya ishlarida ishlagan (1930 — 42). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942 — 45). Oʻzbekiston maorif vaziri oʻrinbosari (1946 — 47); Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1952 — 55), katta ilmiy xodim (1955 — 56); Toshkent elektrotexnika aloqa institutida  kaf. mudiri (1956 — 66). Toshkent Davlat Universiteti huzuridagi Ijtimoiy fanlar oʻqituvchilari malakasini oshirish institutida  kaf. mudiri (1967 — 69), shu institut direktori (1969 — 76). Toshkent pedagogika instituti rektori (1976 — 79). Partiya tarixi instituti direktori (1979-yildan). Asarlari davlat tuzilishi masalalari va Oʻrta Osiyo xalqlarining milliy ozodlik harakatiga bagʻishlangan.

## Adabiyot
* Vosstaniye 1916 goda v Sredney Azii i Kazaxstane, T., 1962.
Turunj

**Turunj** (arab. — limon) — naqsh turi; hoshiya va asosiy maydondan tuziladigan naqsh mujassamoti markaziga ishlanadi. Shakli limonga oʻxshaganligi uchun shunday atalgan. Naqqoshlik taraqqiyoti davomida T. shakl jihatidan boyib va mukammallashib borgan: tuxumsimon, doira, romb, 5-10 va undan ortiq, qirrali yulduz shakllari koʻp uchraydi. Markaziga T., chetiga ruta va boshqa hoshiya naqshlar ishlanadigan toʻrtburchakli mujassamot keng tarqalgan. T. axtasn qogʻozni 4, 8, 16 ga buklab, bir boʻlagiga naqsh chizib tayyorlanadi; soʻng naqsh bezatiladigan sirtga tushiriladi.

Amaliy bezak sanʼatining barcha sohalari (naqqoshlik, gilamchilik, ayniqsa, zardoʻzlik va boshqalar)da keng qoʻllanadi.
Turuxtan

**Turuxtan** () — balchiqchilar turkumiga mansub qush. Tanasi 26 sm cha. Narining qanoti 17,5— 19 sm, ogʻirligi 184 g cha, modasining qanoti 14—16,5 sm, ogʻirligi 108 g cha. Urchish davrida narining boʻyin va boshi orqasidan rangbarang tusda uzun patlar oʻsib chiqadi. Modasi bir oz odmiroq. Urchish davri tugagach, ikkala jins bir-biriga oʻxshash tusga kiradi. Yevropa va Osiyoning shim. hamda moʻʼtadil mintaqalarida uya quradi. Jan. va tropik Afrikada, shuningdek, Jan. Osiyoda qishlaydi. T. — poligam kush. 4 ta tuxum qoʻyadi. 22—23 kun bosadi. Mayda umurtqasiz hayvonlar, oʻsimlik urugʻlari bilan ozikdanadi. Goʻshti mazali. Ovlanadi. Oʻzbekistonda migratsiya davrida uchraydi.
Turfon

**Turfon**, Tulufon — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, SintszyanUygʻur muxtor rnida, Turfon soyligining shim. chekkasida joylashgan. Aholisi 200 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Neftni qayta ishlash va oziq-ovqat, sement, sanoati korxonalari bor.

Mil. av. 2-asrda T. hunlarga tobe boʻlgan, 6-asr oxiridan Turk xokrnligi. tarkibida, keyinchalik Uygʻur xonligi poytaxti. 1209 yilda moʻgʻullar egallagan. Moʻgʻuliston xoni Vaysxon davrida (1418—25) T. iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha yuksalgan. 15—17-asrlarda Chigʻatoy xonlari qarorgohi boʻlgan. 1758 yilda xitoylar bosib olgan va T. aholisining koʻpchiligi Uch shahri (Uchturfon)ga koʻchirilgan.
Turfon soyligi

**Turfon soyligi**, Turfon botigʻi — Tyanshan togʻlarining sharqiy tarmoqlaridagi tektonik botiq, Xitoy hududida. Uzunligi 200&nbsp;km, eni 70&nbsp;km chamasida. Turfon soyligining eng choʻkkan qismi dengiz satxidan 154 m pastda, bu Osiyoning quruklik qismidagi eng past joy. Yer yuzasi tekislik. Mezozoy va kaynozoyning qumgil yotqizikdaridan, togʻ oldi chaqirtosh qatlamlaridan tuzilgan. Tubining bir qismi achchiqshoʻr suvli koʻl. Iklimi keskin kontinental, yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 33°, eng yuqori temperatura 47,6°), kishi sovuq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —9,6°). Yiliga 20&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi. Oʻsimliklar vaqtincha oqar soylar oʻzanida uchraydi. Turfon soyligining koʻp qismi choʻldan iborat, shoʻrxoklar, chekkalarida vohalar bor. Turfon soyligida Turfon shahri joylashgan.
Turfon sultonligi

**Turfon sultonligi**, Turfon davlati — markazi Turfon sh. boʻlgan davlat nomi. Turfon Buyuk ipak yoʻlitsa muhim oʻrin tutgan joy boʻlgani sababli, bu zaminda 2 ta davlat mavjud boʻlgan. Ulardan dastlabkisi Turfonda topilgan tosh bitiklarda Qoʻchoʻ (Kuju), Xitoy manbalarida Gaochan davlati deb nomlangan. Mazkur davlatning tashkil topgan vaqti 460 yilga, yoʻq qilingan vaqti 9-asrning oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Bu davlatda Budda dini yuksak darajada rivojlangan. Shu sababli gʻarbga safar qilgan Xitoy rohiblari bu zaminni ziyorat qilmay oʻtmagan. Qoʻchoʻ davlati Xitoyga yaqin boʻlgani sababli doim ushbu mamlakatning tavdidi ostida turgan. Xitoy imperatorlari esa Turfonni oʻz nazorati ostiga olishga harakat qilgan. Turk xoqonligi davrida Qoʻchoʻ turklarga tobe boʻlgan. Qoʻchoʻ davlatining poytaxti hozirgi Turfon shahrining sharqiy tomonida va 40&nbsp;km narida joylashgan Qoraqoʻchoʻ boʻlgan. Hozirgi kunda uning faqat xarobalarigina saqlanib qolgan.

Ikkinchi Turfon davlati 9-asrning oʻrtasida tashkil topgan boʻlib, uning nomi tarixda Turfon idiqutligi deb ham ataladi. Mazkur davlat Xitoy manbalarida Gaochan xueguguo, Shichjou (Sichjou) xueygu guo deb nomlangan. Bu Turfon yoki Gʻarbiy oʻlka uygʻur davlati maʼnosini anglatadi. Ushbu davlat hududiga hozirgi SintszyanUygʻur muxtor rnining Koʻchar, Qorashar, Jimusa, Urumchi, Kumul (Xami) viloyatlari kirgan. Turfon sh. yuksak madaniyat va xalqaro savdo markazlaridan biriga aylangan. Ushbu davlat qoraxoniylar xoqonligi tashkil topganidan soʻng uning hududiga qoʻshib olingan.