Siyosiy rejimlar

**Siyosiy rejim** (FR. régime lat tomonidan. regimen-boshqaruv, qoʻmondonlik, yetakchilik) – davlatda siyosiy hokimiyat amalga oshiriladigan vositalar va usullar toʻplami.

Siyosiy rejim shaxslarni boshqaruv pozitsiyalariga tayinlash, hokimiyatni amalga oshirish va oʻtkazish modellarini, siyosiy jarayonda zoʻravonlikning rolini, shuningdek siyosat sub’ektlarining faoliyatini tavsiflaydi: siyosiy raqobat darajasi, siyosiy elitalarning yaqinlik darajasi, fuqarolarning boshqaruvda ishtirok etish darajasi, aktyorlarga Yuklangan institutsional cheklovlar. Baʼzida siyosiy rejim tushunchasi jamiyatdagi siyosiy erkinlik va inson huquqlariga rioya qilish darajasini ham oʻz ichiga oladi.

Siyosiy rejimlarni tasniflashda turli xil yondashuvlar mavjud (masalan, Robert dahl, Xuan Linz sxemalari) va ularga asoslangan demokratiya indekslari (Polity IV, VDem, Freedom House, Economist va boshqalar) []]; ular turli xil taqqoslash mezonlaridan foydalanadilar va turli xil siyosiy rejimlarni (yoki rejim turlarini) chiqaradilar. Asosiy turlar orasida demokratiya, avtokratiya, avtoritarizm va totalitarizm ajralib turadi garchi demokratik va demokratik boʻlmagan rejimlarning dixotomiyasi zamonaviy siyosatshunoslikning asosiy farqi hisoblanadi.

Zamonaviy siyosatshunoslikda siyosiy rejim siyosiy voqelikni tasvirlash uchun ishlatiladigan asosiy toifalardan biridir. Siyosatshunoslar ushbu tushunchani siyosat tuzilishidagi milliy farqlarni oʻrganish uchun mamlakatlararo taqqoslashda qoʻllaydilar; turli rejimlarning iqtisodiyotga, ijtimoiy institutlarga qanday taʼsir qilishini oʻrganish; rejim oʻzgarishlarining sabablari va „traektoriyalarini“ – bir rejim turidan ikkinchisiga oʻtish (masalan, demokratlashtirish). Kontseptsiya xalqaro[⇨] va mintaqaviy siyosatni [⇨] tavsiflash uchun ham qoʻllanilishi mumkin. Shu bilan birga, aniq" rejim " ning siyosatning tavsiflovchi toifasi sifatida shakllanishi 20-asrning 2-yarmida siyosiy fanlarda sodir boʻldi. Ushbu kontseptsiyaga zamonaviy yondashuvning umumiy joyi hokimiyatni amalda amalga oshirish usuli (usuli) va aniq siyosiy institutlarning ishlashiga, shu jumladan amaldagi de-yure konstitutsiyaviy institutlariga zid ravishda, rejim tushunchasini boshqaruv shakli tushunchasidan ajratib turadi.

Siyosiy rejim „davlat“ yoki „davlatchilik“ ga qaraganda ancha dinamik tushuncha (bir davlatda bir nechta siyosiy rejimlar oʻzgarishi mumkin) va „hukumat“ ga qaraganda kamroq dinamik, aniq rahbarlar yoki ular tomonidan olib borilayotgan davlat siyosati (bitta siyosiy rejim doirasida hokimiyatda turli hukumatlar oʻzgarishi va turli siyosiy qarorlar qabul qilinishi mumkin) ."Rejimlarning oʻzgarishi" haqida gapirganda, ular nafaqat rejim oʻzgarishlarini, balki siyosiy tartibning asosiy parametrlarining oʻzgarishini ham anglatadi-masalan, hokimiyatni amalga oshiradigan guruh tarkibidagi sezilarli oʻzgarish: shunday qilib, 1925 yildan beri Eronda bir nechta hukmdorlar va hukumatlar oʻzgardi, ammo rejim turi avtoritar boʻlib qoldi va hukmron guruh tarkibida ikki rejim mavjud edi: Pahlaviylar sulolasining shoh davlati (1925-1979) va Eron Islom Respublikasi (1979 yildan). Rejim nafaqat kategoriya, balki mamlakatlararo taqqoslashlarda kuzatuv birligi sifatida ham ishlaydi.

„Siyosiy tizim“ tushunchasi bilan bogʻliq holda, rus va ingliz tilidagi anʼanalar bir-biridan farq qiladi. Birinchisida tizim tushunchasi yanada barqaror deb hisoblanadi (bitta siyosiy tizim evolyutsiyasi jarayonida bir nechta siyosiy rejimlar oʻzgarishi mumkin), ikkinchisida tizim va rejim tushunchasi koʻpincha farq qilmaydi, siyosiy tizimning boshqaruv tizimi (shakli) sifatida oʻzgarishi (ingl. hukumat tizimi) siyosiy rejim oʻzgarishini anglatmaydi.

Siyosiy rejim tushunchasi nafaqat qiyosiy siyosatshunoslikda, balki boshqa ijtimoiy fanlarda ham keng qoʻllanadi (masalan, siyosiy sotsiologiya yoki huquqshunoslikda), shuning uchun ushbu kontseptsiyaning mazmuni bahsli. Shunday qilib, davlat va huquq nazariyasi va konstitutsiyaviy huquqda siyosiy rejim, birinchidan, davlat shakllariga (boshqaruv shakli va hududiy tuzilish shakli bilan bir qatorda) tegishli, ikkinchidan, ular davlat rejimi va davlat tizimi tushunchalari bilan bogʻliq boʻlib, ular davlat hokimiyatini amalga oshirish xususiyatiga va uning huquqiy dizayniga urgʻu beradi.

## Siyosiy rejim tushunchasining taʼrifi va ishlatilishi
Tokvilning 1866 yildagi „eski tartib va inqilob“ muqovasi

Siyosiy fandagi siyosiy rejimning zamonaviy anʼanaviy tushunchasi, bir tomondan, ushbu kontseptsiyani „hukumat“ va „davlat“ tushunchalaridan ajratishga asoslangan („rejim“ „davlat“ yoki „davlatchilik“ dan koʻra koʻproq harakatchan tushuncha va alohida „hukumat“ dan kamroq harakatchan deb hisoblanadi. siyosatchilar), boshqa tomondan, bu rasmiy davlat institutlari bilan emas, balki hokimiyatni amalga oshirishning haqiqiy usuli bilan bogʻliq. Ushbu tushuncha, umuman olganda, „rejim“ atamasini oʻz-oʻzini taʼminlaydigan, kontseptsiyaning mustaqil mazmuniga ega boʻlgan holda ishlatish anʼanasi kabi, siyosatshunoslikda nisbatan yaqinda paydo boʻldi, garchi ijtimoiy-siyosiy fikrning rivojlanishi davomida u yoki bu siyosiy tuzilish tipologiyalari qadimgi davrlardan boshlab kiritilgan.

Shunday qilib, „siyosiy rejim“ iborasi XIX asrda gʻarbiy siyosiy va nazariy adabiyotlarda paydo boʻlgan. Koʻrinishidan, „rejim“ soʻzi fransuzcha „Ancien regime“ ga, yaʼni inqilobdan oldingi Fransiyaning eski tartibiga borib taqaladi va Aleksis De Tokvilning „eski tartib va inqilob“asari tufayli siyosiy tartibni nazariy tushunish uchun ishlatila boshlandi.

Dastlab, „rejim“ soʻzi maʼlum bir mustaqil tarkibga ega boʻlgan atama sifatida ishlatilmagan va aslida boshqaruv shakli yoki umuman davlat tizimi kabi tushunchalardan farq qilmagan. Shunday qilib, fransuz konstitutsiyaviy huquqi anʼanalarida „rejimlar“ ni ajratish boshqaruvning quyidagi shakllari („rejimlar“) oʻrtasidagi farq bilan bogʻliq edi, yaʼni aslida hukumat tuzilmalarining turlari:

* Hokimiyatning birlashishi „rejimi“ mutlaq monarxiya
* Hokimiyatni taqsimlashning „rejimi“ – prezident tizimi
* Hukumat hamkorligining „rejimi“ – parlament tizimi (parlament Respublikasi yoki monarxiya)

Ushbu yondashuv doirasida davlat hokimiyati institutlarining rasmiy tuzilishi birinchi oʻringa chiqadi va davlatning Qonunchilik normalariga, fuqarolarning huquqiy maqomiga, hokimiyat organlarining konstitutsiyaviy cheklovlariga va davlatda oʻrnatilgan inson va fuqaroning huquq va erkinliklari kafolatlariga munosabati oʻrganish mavzusiga aylanadi. Bu anʼana davlat va huquq nazariyasida saqlanib qolgan boʻlib, unda „siyosiy“ va „davlat rejimi“ tushunchalari turlicha boʻlishi mumkin va shu bilan birga de-yuraga siyosiy tartib elementlariga eʼtibor qaratiladi. Shu bilan birga, adabiyotda „siyosiy rejim“ va „davlat rejimi“ tushunchalari turli mualliflar tomonidan aniqlanishi yoki ajratilishi mumkin.

Zamonaviy taʼriflar orasida ushbu kontseptsiyaga ikkita asosiy yondashuv mavjud. Bir tomondan, bu konstitutsiyaviy huquqning huquqiy anʼanalari va kontseptsiyaning dastlabki taʼriflari bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan va davlat hokimiyati institutlarining rasmiy tuzilishiga eʼtibor qaratadigan huquqiy yondashuv. Boshqa tomondan, rejimni siyosiy jarayonlarning haqiqiy tuzilishi, jamiyatda hokimiyatning amalda taqsimlanishi va siyosiy institutlar oʻrtasidagi munosabatlar sifatida koʻrib chiqishning zamonaviy anʼanasi koʻpincha kontseptsiyaga sotsiologik yondashuv sifatida umumlashtiriladi. Ushbu yondashuv ijtimoiy guruhlar faoliyatiga, ijtimoiy tuzilmaning oʻziga xos xususiyatlariga va ijtimoiy meʼyorlarga alohida eʼtibor beradi va siyosiy rejimni faqat huquqiy normalarni oʻzgartirish orqali oʻzgartirish imkoniyatini istisno qiladi, bu esa uni siyosiy fandagi siyosiy rejimlar haqidagi zamonaviy gʻoyaga yaqinlashtiradi.