Churchxela

**Churchxela** () – anʼanaviy Gruziya oshxonasining sham shaklidagi konfeti.

Churchxelaning asosiy tarkibiy qismlari uzum sharbati, yongʻoq va undir. Bodom, yongʻoq, funduk, shokolad baʼzan sultoniy ipga oʻralib, quyuqlashtirilgan uzum sharbatiga, tut sharbatiga yoki meva sharbatiga botirib, kolbasa shaklida quritiladi. Sharqiy Gruziyada churchxela ishlab chiqarish Kaxeti, Kartli yoki Mesxeti hududlarida mahalliy uzumdan tayyorlangan *tatara* deb ataladigan, bugʻdoy uni bilan quyuqlashtirilgan sharbatdan boshlangan. Bugʻdoy uni Samtsxe-Javaxeti hududida quyultirilgan tut sharbatini tayyorlash uchun ham ishlatiladi. Gʻarbiy Gruziyada (Racha, Lechxumi, Guriya, Samegrelo, Abxaziya yoki Achara hududlari) makkajoʻxori uni ishlatiladi va bu quyultirilgan uzum sharbati pelamushi deb ataladi. Abxaziyada, Gruziyaning Shimoliy Kavkaz togʻlarida joylashgan hududda u mahalliy abxaz tilida „Adjindjuk“ (yoki „Ajinjuk“) nomi bilan tanilgan va boshqalarga sovgʻa sifatida berish uchun eng yaxshi esdalik sifatida eʼtirof etilgan.

Gruziya jangchilari churchxelani oʻzlari bilan olib yurishadi, chunki ularning tarkibida juda koʻp kaloriya mavjud.

Kaxeti mintaqasidagi churchxela tayyorlashning anʼanaviy texnologiyasi 2015-yilda *Gruziya nomoddiy madaniy merosi* roʻyxatiga kiritilgan.

## Gruziyadan tashqarida
Churchxela va uning navlari Gruziyadan tashqari Armaniston, Ozarbayjon, Turkiya, Iroq, Suriya, Eron, Kipr, Gretsiya, Rossiya va Ukraina kabi bir qancha mamlakatlarda mashhur. Fors tilida u  nomi bilan, Suriyaning Aleppo shahrida *jok malbal* جق ملبل nomi bilan tanilgan. Arman, yunon va turk tillarida churchxela ''sujuk'' nomi bilan ataladi, lekin bu aslida quritilgan kolbasaning nomi hisoblanadi. Bu ikkisini farqlash uchun baʼzan arman tilida *shirin sujuk* (քաղցր սուջուխ, *kaghtsr sujukh;* gʻarbiy arman tilida *շարոց, sharots*) va turkchada *cevizli* *sucuk* („yongʻoqli sujuk“) deb ham ataladi. Yunon tilining Kipr dialektida *shoushoukos* (σιουσιούκκος) va Gretsiyada *soutzouki* (σουτζούκι), jutsuki (τζουτζούκι) hamda tσούτσελα (tsoútsela) nomlari bilan tanilgan. Churchxela Yunonistonda kuzgi uzum yigʻim-terimi davrida uzum sharbatini quyuqlashtirish yoʻli bilan tayyorlanadi. Pokistonning Gilgit Baltiston mintaqasida anʼanaviy shirinlik hisoblanadigan *kelavo* deb ataladigan churchxelaning yana bir varianti tayyorlanadi. U mahalliy miqyosda Hunza shokoladi sifatida sotilgan, ammo *kelavo* tarkibida kakao yoʻqligi sababli nomi keyinchalik Hunza konfeti deb oʻzgartirildi.

Kiprdagi churchxela turi ipga tizilgan bodomlarni *shoushoukos* (σιουσιούκκος) deb ataladigan jele ichiga botirish orqali tayyorlanadi.

## Tayyorlanishi
Churchxela – uyda tayyorlanadigan gruzin mahsuloti. Gruzinlar odatda kuzda asosiy ingredientlar: uzum va yongʻoqlar yigʻib olinganda churchxela tayyorlaydilar. Bu shirinlik yarimga boʻlingan yongʻoqlarni ipga tizib, ularni *tatara* yoki *felamushi* (un bilan quyuqlashtirilgan uzum sharbati) deb nomlangan uzum sharbatiga botirish va quyoshda quritish orqali tayyorlanadi. Haqiqiy churchxela tarkibiga shakar qoʻshilmaydi. Gʻarbiy Gruziya mintaqalarida yongʻoq oʻrniga baʼzan funduk yoki bodom ishlatiladi.

Sharbat katta bronza qozonga solinadi va asta-sekin isitiladi. Qaynayotgan sharbatga oz miqdorda *asproi* deb ataladigan maxsus oq tuproq qoʻshiladi, natijada sharbatdagi turli iflos elementlar yuzaga koʻtariladi va ular toʻplanib, olib tashlanadi. *Asproi* mavjud boʻlmagan hollarda uning oʻrniga xuddi shunday taʼsirga ega boʻlgan *lager pivosi*ni qoʻllash mumkin. Tozalash jarayoni tugagandan soʻng, suyuqlik sovutish uchun qoldiriladi. Keyin aralashmani aralashtirish va isitish vaqtida un qoʻshiladi. Bugʻ pufakchalari tez-tez hosil boʻla boshlagach va aralashmaning yopishqoqligi toʻgʻri quyuqlikka yetgach, u olovdan olinadi. *Badagi* deb ataladigan bu aralashma endi churchxela tayyorlash jarayonining keyingi bosqichi – yongʻoqlarni botirishga tayyor holga keldi.

Yongʻoqlar ipga terilishidan oldin poʻchoqlaridan tozalanib, yumshashi uchun suvga botirilishi kerak. Yetarlicha yumshoq boʻlgach, ular 2–3 metr (6,6–9,8 fut) uzunlikdagi iplarga teriladi. Iplar *badagi* aralashmasi bilan toʻliq qoplanguncha botiriladi. Bu jarayon churchxela kerakli qalinlikka erishguncha bir necha marta (odatda uch marta) takrorlanadi. Soʻngra churchxela iplari besh-olti kun davomida quritish uchun qoldiriladi. Shundan soʻng ular isteʼmol qilish yoki saqlash uchun tayyor boʻladi, baʼzilar esa uni yangi tayyorlanganda isteʼmol qilishni maʼqul koʻradilar.

## Isteʼmol qilinishi
Churchxela – ovqat oraligʻidagi yengil tamaddi qilinadigan mahsulot boʻlib, yangi yil va rojdestvo bayramlarida shirinlik sifatida dasturxonga tortiladi.

Anʼanaga koʻra, urush paytlarida ayollar erkaklariga frontda yeyishlari uchun churchxela yuborishgan. Buning sababi, churchxelaning qulay oʻlchami, uzoq vaqt davomida buzilmasligi va toʻyimli tarkibi tufayli odamni uzoq vaqt toʻq tutishi edi.

## Galereya

File:Naschmarkt Wien 2009 PD 20091008 035.JPG
Making of Churchkhela (6253776040).jpg
File:Tschurtschchela.jpg
File:Churchkhela (4).jpg
File:Churchxela.jpg
File:Churchkhela.jpg


## Yana qarang

* Gozinaki
* Pestil
* Bodomli ovqatlar roʻyxati
* Uzumli ovqatlar roʻyxati

## Manbalar