open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Etanolamin fosfat

**Etanolamin fosfat** -2>SH2S2N4ONN3R04oq rangli kristall modda. Mol.m. 220. Suyuqlanish temperaturasi 119°, zichligi 1505&nbsp;kg/m3. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo instituti olimlari tomonidan monoetanolamin bilan ortofosfat kislotani oʻzaro taʼsir ettirib olingan yangi modda.

Etanolamin fosfat 8 qirrali prizma shaklidagi monokristallardan iborat boʻlib, tarkibida 12,72% azot, 32,31% fosfor (V)oksid bor. Suvda 56,5% (25°da) eriydi. Kuchli oʻstiruvchi modda — stimulyator. Etanolamin fosfatning suvdagi eritmasi oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishini tezlashtiradi. Etanolamin fosfat asosida olingan "Hosil" seriyasidagi preparatlar qoʻllanganda gʻoʻza chigitining unib chiqish quvvati 5—6%, gʻoʻza ildizi massasi 20—30%, boʻyi 40—45%, barg yozish maydoni 70— 80%ga, bugʻdoy hosili esa gektariga 4— 5 s ga oshadi. Urugʻ bexato unib chiqadi, chigit moyi koʻpayadi, paxta tolasining sifati yaxshilanadi. Etanolamin fosfatning 0,005%li eritmasi yumshatuvchi taʼsirga ega boʻlib, magniy xlorat, natriy xlorat kabi defoliantlarta bu eritma bilan ishlov berilsa, defolyatsiyadan soʻng gʻoʻza barglari 85—87% gacha nam holda toʻkiladi, yosh koʻsaklar saqlanib qoladi, paxta hosildorligi gektariga 2—3 s.ga oshadi.
Etanolaminlar

**Etanolaminlar** — rangsiz, aminlarga xos hidli, qovushoq gigroskopik suyuqliklar. Monoetanolamin (2aminoetanol, etanolamin, kolamin), dietanolamin (iminodietanol) va trietanolamin (nitriltrietanol) farkdanadi. E. suv bilan cheksiz miqdorda aralashadi. Etanol, benzol, xloroformda yaxshi eriydi, geptanda oz eriydi. Aminlar va spirtlarning xossalarini namoyon qiladi.

Monoetanolamin (NOSN2SN2TMN2)ning mol.m. 61,08, suyuqlanish temperaturasi 10,6°, qaynash temperaturasi 171°, zichligi 1016&nbsp;kg/m3. Dietanolamin (N0SN2SN2)2N4 ning mol.m. 105,14, suyuqlanish temperaturasi 27,8°, qaynash temperaturasi 270°, zichligi 1097&nbsp;kg/m3. Tr i e t a n o l a m i n (NOSN2SN2)^ ning mol.m. 149,19, suyuqlanish temperaturasi 21,2°, qaynash temperaturasi 360°, zichligi 1124&nbsp;kg/m3.

E. — kuchsiz asoslar; mineral va kuchli organik kislotalar bilan tuzlar beradi. E. sanoatda etilenoksidnn suv ishtirokida 90—130° va 7—YUMPa bosim ostida suyuq fazali ammonoliz qilish yoʻli bilan olinadi. Etilenoksid ammiak nisbati 1:15 boʻlganda reaksiya mahsuloti sifatida 78,3% mono, 16% di va 4,4% trietanolamin hosil boʻladi. Bu jarayonda etilenoksid konversiyasi 100% boʻlib, suv, mono, di va trietanolaminlar reaktifikatsiyalash usuli bilan ajratib olinadi. Lab. sharoitida E. ammiakni oksietillash, etilenxlorgidrinni aminlash, metilensiangidrinni gidrogenlash yoʻli bilan sintez qilinadi. E. adsorbent sifatida, emulgatorlar ishlab chiqarishda, dispergatorlar, koʻpik, yuvuvchi va tozalovchi vositalar, shampunlar, sirt faol moddalarni barqarorlashtiruvchi modda sifatida qoʻllanadi.

Monoetanolamin etilendiamin, Mvinilpirrolidin va boshqalarni organik sintezlashda, dietanolamin — plastifikatorlar, korroziya ingibitorlari va boshqalar olishda ishlatiladi.

Zikrilla Isaboyev.
Etatizm

**Etatizm** ( — davlat) — davlatni jamiyat taraqqiyotining yuqori natijasi va maqsadi hamda oʻz navbatida, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning asosiy, hal qiluvchi omili deb hisoblovchi ijtimoiy tafakkur yoʻnalishi. "Etatizm" terminini shveysariyalik siyosatshunos N.Dro 19-asrda qoʻllagan. Etatizm iqtisodiy va siyosiy hokimiyatning oʻta markazlashishi va byurokratlashishini, davlatning jamiyat hayotining barcha sohalari (iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va hokazo)da zoʻravonligini anglatadi. Etatistik mafkuraning erkinlashuv va demokratiyaga qarshi xarakteri davlatning avtoritar, totalitar va fashistik shakllarida yaqqol namoyon boʻladi. 20-asrning 30-yillarida Turkiyada Etatizm milliy iqtisodiyotning real modeli sifatida rasman tan olingan edi. Turkiya Respublikasining birinchi prezidenti M.K.Otaturk Etatizm siyosatini eʼlon qilgan va bu siyosat mamlakatning 1937-yilgi konstitutsiyasida mustahkamlab qoʻyilgan. Turli mamlakatlarning iqtisodiy tizimlari oʻz taraqqiyotining ayrim davrlarida amalda etatistik modelga muayyan darajada yaqinlashgan. Uning asosiy belgilari fashistlar Germaniyasi singari totalitar davlatlarda amalga oshirilgan. SSSR, Sharqiy Yevropa, shuningdek, Janubi-Sharqiy Osiyo va Lotin Amerikasi mamlakatlarida davlat iqtisodiyoti aslida etatistik iqtisodiyot boʻlgan edi. Iqtisodiyot etatistik modelining samarasizligi SSSR va Sharqiy Yevropa mamlakatlari iqtisodiyotining sinishida ayniqsa yaqqol koʻzga tashlandi.

## Manbalar
Loránd Eötvös

**[[Baron]] Loránd Eötvös de Vásárosnamény** ( yoki *Loránd Eötvös,*; 27-iyul 1848 – 8-aprel 1919), Ingliz adabiyotida Baron Roland von Eötvös bilan mashhur, Vengriyalik fizik. Vengriya Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1873) va prezidenti (1899-1905). Budapesht, Kyonsberg va Geydelberg untlarida oʻqigan. Budapesht untida ishlagan (1871-yildan) hamda 1872-yildan boshlab professor vazifasida faoliyat yuritgan. Ilmiy ishlari molekulyar fizika, favitatsiya va geofizikaga oid. Molekulyar sirtqi energiyaning traga bogʻliqligini aniqlagan (Eötvös qonuni, 1886). Buralma tarozi yasab (1888), unda gravitatsion va inert massalarning yuqori darajada anikdikda oʻzaro tengligini eksperimental koʻrsatgan va shu bilan ekvivalentlik prinsipini tasdiklagan. Harakatlanayotgan obʼyektdagi (Yerning aylanishi natijasida) jismning ogʻirligi harakatning tezligi va yoʻnalishiga bogʻliqligini aytgan (Eötvös effekti).

## Adabiyotlar
 
## Manbalar
Etvesh

**Etvesh** — ogʻirlik kuchi gradiyentining tizimga kirmagan birligi; erkin tushish tezlanishining 1 sm masofada 10~9sm/sek2ga oʻzgarishiga teng. Ye bilan belgilanadi. 1E=10 9s~2. L. Etvesh sharafiga qoʻyilgan.
Eterifikatsiya

**Eterifikatsiya** (yun. shgpeg efir va lot. Gʻasyu — qilaman) — karbon kislotalarning mineral kislotalar ishtirokida spirtlar bilan birikib murakkab efirlar hosil qilish reaksiyasi. Mazkur reaksiyaning kimyoviy muvozanatini oʻngga surish maqsadida reaksiya mahsulotlarining biri ortiqcha miqdorda olinadi. Masalan, karbon kislota koʻproq olinganda spirtning hammasi reaksiyaga kirishib ketadi. E.da vodorod ionlari (N+) katalizator rolini oʻynaydi. Bunda karbkation hosil boʻlib, u spirt molekulasini biriktirgan holda oraliq kompleks hosil qilishi mumkin. Keyin soʻnggi karbkation dissotsiatsiyalanib, murakkab efirni ajratadi. Katalizator (vodorod ioni — proton) erkin holda ajraladi. Nishonlangan atomlar yordamida E.da hosil boʻladigan suvning gidroksil guruhini kislota, vodorodni esa spirt ajratadi. E.dan sanoatda keng foydalaniladi. Murakkab efirlar, shuningdek, poliefir tolalar (lavsan va boshqalar) ham E. usuli bilan olinadi.
Etil spirti

**Etil spirti** (*vino spirti*, *etanol*), C2H5OH — bir atomli alifatik spirtlarning muhim vakili. Molyar massasi -  46,069. Rangsiz, oʻtkir taʼmli, spirtlarga xos hidli suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi — 114,5°, qaynash temperaturasi - 78,39°, zichligi - 789,27° kg/m3(20°da). Suv bilan cheksiz aralashadi va tarkibida 95,57% spirt, 4,43% suv boʻlgan azeotrop aralashma hosil qiladi. Absolyut sof spirt olishda 2 usuldan foydalaniladi. 1usulda suvli spirtga ozroq benzol qoʻshiladi va hosil boʻlgan aralashma fraksiyalab haydaladi. Bunda avval suv, spirt va benzol aralashmasi, keyin spirtning benzol bilan aralashmasi va nihoyat, oxirida sof spirt haydaladi. 2usulda 96% li spirtni kaltsiy (P)oksid yoki qizdirilgan mis (P)sulfat bilan isitiladi. Bunda suvning asosiy massasi chiqib ketadi, spirt tarkibida ushlanib qolgan 0,2— 0,3% suvni spirtga metall holdagi kaltsiy yoki magniy qoʻshib haydash yoʻli bilan ajratiladi.

Etil spirti sanoatda tarkibida qand (shakar) boʻlgan moddalardan enzimlar va achitqilar taʼsirida quyidagi reaksiya orqali olinadi: S6N1206>2S2N5ON+2S02Xom ashyo sifatida glyukoza yoki uzum sharbatidan foydalanilganda tarkibida 8 dan 16% gacha Etil spirti boʻlgan uzum vinosi hosil boʻladi. Koʻpincha polisaxaridlar (kraxmal yoki sellyuloza) xom ashyo sifatida qoʻllanadi. Etil spirtini umumiy formulasi (S6N10O5)pboʻlgan polisaxaridlardan ham olish mumkin. Bunda ular toʻla gidrolizga uchratilib glyukozaga, soʻngra spirtga aylantiriladi. Kraxmalli xom ashyolar sifatida boshokli oʻsimliklar — bugʻdoy, arpa, sholi, joʻxoridan, shuningdek, kartoshkadan foydalaniladi.

Etil spirti sanoatda bir necha yoʻllar bilan sintez qilinadi. Yogʻoch gidrolizatini achitish yoʻli bilan gidroliz spirt i olinadi. Uning tarkibida 2% gacha zaharli modda — metil spirti (metanol) boʻladi. Sulfat kislota ishtirokida etilenni gidratatsiya qilish reaksiyasidan ham Etil spirti olishda keng foydalaniladi.

Baʼzi mamlakatlarda Etil spirti atsetilendan olinadi. Bu usulda Kucherov reaksiyasi asosida atsetilen avval sirka aldegidga oʻtkaziladi, keyin uni gidrogenlab Etil spirtiga aylantiriladi. Mazkur reaksiya mis yoki palladiy katalizatori ishtirokida yuqori trada olib boriladi:ns=ns+n2o > sn3sno > sn3sn2onE.s. dunyoda eng koʻp sintez qilinadigan va qoʻllanadigan mahsulotlardan biri hisoblanadi.

Ishlab chiqarilgan Etil spirtining asosiy qismi divinil olishda, etil efir, xloroform, xloral, oʻta sof etilen, etilatsetat, murakkab efirlar va erituvchilar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Etil spirti tibbiyotda, farmatsevtikada, atirupa sanoatida, boʻyoqchiliqda, antiseptik vositalar tayyorlashda ishlatiladi. Etil spirti — muhim antifrizlardan biri. Undan oziq-ovqat sanoatida, turli spirtli ichimliklar va dorivor damlamalar tayyorlashda ham foydalaniladi.

E. narkotik modda. Uzoq vaqt isteʼmol qilinsa, nerv, meʼdaichak, yuraktomir sistemalari, jigar qattiq zararlanadi.

## Manbalar
Etilbenzol

**Etilbenzol**, S6 -N5SN2SN3aromatik uglevodorod, benzol hosilasi; rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi —95°, qaynash temperaturasi 136,2°, zichligi 867&nbsp;kg/m3, Suvda oz eriydi, koʻpgina organik erituvchilar bilan aralashadi. Havodagi Etilbenzol bugʻining konsentratsiyasi 50&nbsp;mg/m3dan oshmasligi kerak. Stirol olishda, shuningdek, motor yonilgʻilariga qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi.
Etilen

**Etilen**, eten, C2H4— eng oddiy toʻyinmagan uglevodorod, olefinlar gomologik qatorining boshlangʻich aʼzosi; kuchsiz hidli, rangsiz, zaharli, yonuvchan gaz. Suyuqlanish temperaturasi – 169,5°, qaynash temperaturasi 103,8°; zichligi 566&nbsp;kg/m3. Etilen birikish reaksiyalariga juda shiddatli kirishadi. Etilen – organik birikmalarni sintezlashda muhim boshlangʻich mahsulotlardan biri. Etilenni polimerlash asosida sanoatda polietilen olinadi. Etil spirti, etilenglikol, etilenoksid, etilenpropilen kauchuklar va boshqalar olishda qoʻllanadi. Tibbiyotda jarrohlik operatsiyalarida umumiy narkoz sifatida ham ishlatiladi. Neftni qayta ishlash orqali va tabiiy gazdan koʻp miqdorda arzon etilen olinadi.
Etilenglikol

**Etilenglikol**, 1,2 etandiol, HOCH2-CH2OH — 2 atomli oddiy spirt; rangsiz, hidsiz, shirin taʼmli qovushqoq gigroskopik suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi —12,7°, qaynash temperaturasi 197,° 6°, zichligi 1108,8kg/m3. Suv, spirt, atseton, glitserinda yaxshi eriydi, benzol, toluol, dietil efir, uglerod tetraxloridda oz eriydi. 20% li suvdagi eritmasi —8° da, 40% li eritmasi —24° da, 66,7% li eritmasi —75° da, 80% di eritmasi — 47° da, 90% li eritmasi — 29° da muzlaydi.

**Etilenglikol** glikollarning barcha xossalarini namoyon qiladi. Ishqoriy metallar va ishqorlar bilan glikolyatlar, organik kislotalar va ularning angidridlari bilan 1 va 2 almashingan murakkab efirlar, degidratlanganda atsetaldegid (2pS12ishtirokida), dietilenglikol (№ON ishtirokida) yoki dioksan (N2804ishtirokida qizdirilganda), etilenoksid bilan polietilenglikollar H(OCH2CH2)pOH hosil qiladi.

Sanotda **Etilenglikol** etilenoksidni gidratlab olinadi. **Etilenglikol**ning suv bilan aralashmasi antifriz sifatida ishlatiladi. Plastmassalar, sunʼiy tola ishlab chiqarishda toʻqimachilik, atirupa, tamaki sanoatida qoʻllanadi.
Etilenoksid

**Etilenoksid**, oksiran, - 1,2 epoksietan, XV efir hidi keladigan rangsiz gaz yoki suyuqlik. Molyar massasi - 44,05. Suyuqlanish temperaturasi — 112,5°, qaynash temperaturasi - 10,7°, zichligi - 870&nbsp;kg/m3. Suv, etanol, uglevodorodlar va boshqalar organik erituvchilarda yaxshi eriydi. 300° gacha barqaror, 400° dan yuqori trada azotli aralashmasi izomerlanib atsetaldegidga aylanadi yoki etilen (Etilinoksid  koʻproq boʻlsa) hosil qiladi. Kumush nitrat Ayog>YU3ning suvdagi eritmasida kislorod ishtirokida oksidlansa glikol kislota, oksid va kumush katalizatorligida oksidlansa S02 va suv, nikel katalizatori ustida 30°da gidrogenlansa etanol beradi. Etilinoksid oson polimerlanadi, initsiatorlarning tabiatiga qarab mol. m. turlicha boʻlgan polietilenoksid olish mumkin. Diamerlanganda 1,4dioksan hosil boʻladi. Sanoatda etilenni oksidlash usulida sintez qilinadi. Organik sintezning muhim mahsuloti hisoblanadi. Etilinoksid  etilenglikollar, galogengidrinlar, etanolaminlar, dioksan, feniletanol, ionogensiz sirt faol moddalar ishlab chiqarishda, shuningdek, tibbiyotda asbobuskunalar, bir marta qoʻllanadigan shpritslarni sterilizatsiya qilishda ishlatiladi.Etilinoksid — yonuvchi, portlovchi va zaharli modda. Chaqnash temperaturasi < — 18°. Teriga va shilliq pardalarga taʼsir etadi. Havodagi miqdori 1&nbsp;mg/m3dan oshmasligi kerak.

## Manbalar
Etilenpropilen kauchuklar

**Etilenpropilen kauchuklar** — etilenning propilen bilan (qoʻsh sopolimerlar) yoki etilenning propilen bilan oz miqdordagi uchinchi somonomer.— qoʻsh bogʻli diyen ishtirokida sopolimerlanish (uchlik sopolimerlar) mahsulotlari. Etilenpropilen kauchuklark.ning zichligi 850–870&nbsp;kg/m3. Toʻyingan qoʻsh sopolimerlar peroksidlar, dimaleinimidlar, xlororganik birikmalar bilan vulkanizatsiya qilinadi. Toʻyinmagan uchlik sopolimerlar uchun oddiy oltingugurtli vulkanizatsiya usullari qoʻllanadi. Etilenpropilen kauchuklark. asosidagi rezinalarning muhim xossalari issiqqa va ozonga bardoshlilik, kislorod bilan oksidlanishga, kislotalar va ishqorlar taʼsiriga chidamlilik, elektrizolyatsion xossalari yuqoriligi hisoblanadi. Oʻtkazgichlar va kabellarni izolyatsiyalashda yuqori atmosferaga bardoshli turli rezinatexnik buyumlar (mas, avtomobil oynalari zichlagichlari), sergʻovak yumshoq materiallar va boshqalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.
Etilsellyuloza

**Etilsellyuloza**, etotsel – sellyulozaning oddiy etil efiri. Taʼmsiz va hidsiz oq kukun. Umumiy formulasi [S6N702(ON),_x(OS2N5)x]p. Benzol bilan metanol, toluol bilan etanol aralashmalari va piridinda eriydi. Ishqoriy sellyulozani etil xlorid bilan eterifikatsiyalab olinadi. Plastmassa, lok, tasmalar, elektr izolyatsiya materiallari va boshqalar tayyorlashda ishlatiladi.
Etilatsetat

**Etilatsetat**, SN3 -SOOS2N5murakkab efir; yoqimli meva hidli, rangsiz uchuvchan suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi —82,4°, qaynash temperaturasi 77,1°, zichligi 900&nbsp;kg/m3; suvda eriydi, spirt va efir bilan cheksiz aralashadi.

Etilatsetat atsetaldegiddan va sirka kislotani etanol bilan eterifikatsshsh olinadi. Etilatetsetat nitrotsellyuloza, sellyuloid, alkid, vinil, polivinilatsetat smolalari, xlorkauchuk va boshqalar uchun erituvchi sifatida qoʻllanadi; spirtli aralashmasi atsetilsellyuloza, loklar va boshqalarni eritishda ishlatiladi. Etilatetsetat — narkotik modda, bugʻi shilliq pardaga taʼsir etadi, dermatitlar va ekzemaga sabab boʻladi. Havoda Etilatetsetat bugʻi 200&nbsp;mg/m3dan koʻp boʻlmasligi kerak.
Etil efir

**Etil efir**, dietil efir, C2H5OC2H5— oddiy efirlarning muhim vakili; oʻziga xos hidli, rangsiz, uchuvchan suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi — 116,3°, qaynash temperaturasi 34,5°, zichligi 714&nbsp;kg/m3. Organik erituvchilarda eriydi, oʻzi ham koʻpgina organik moddalarni eritadi. Etil efir rezinani shishiradi. Sanoatda etil spirtiga 140° da sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Etil efir tibbiyotda umumiy narkoz (narkoz efiri) uchun, shuningdek, erituvchi sifatida ishlatiladi. Yonuvchi va portlovchi modda boʻlgani sababli sanoatda kam qoʻllanadi. Zaharli, uning havodagi miqdori 300&nbsp;mg/m3dan koʻp boʻlmasligi kerak.

 

{{stub}
formulasi-(C2H5)2O
Etimon

**Etimon** (yun. — haqiqat) — hozirgi tidda mavjud muayyan soʻz yoki morfemaning kelib chiqishiga asos boʻlgan soʻz, morfema yoki soʻz birikmasi; soʻzning dastlabki maʼnosi va shakli. Masalan, qattiq soʻzining yuzaga kelish asosi qot (qotmoq feʼli) va (i)q affiksi boʻlgan. Yoki qishloq soʻzi (aslida: qish+la+q) qishda yashaydigan joy maʼnosini bildirgan. Hozirgi bu maʼno kuchsizlanib, sezilmas holga kelgan; yap affiksi "yatip" (yotib)dan yuzaga kelgan.

E.ni aniqlash etimologik tadqiqotlarning asosiy maqsadidir. Etimon vazifasini bajargan soʻzning shakli va maʼnosi koʻpincha turli omillar taʼsirida oʻzgarib ketadi, bu hol uning asl maʼnosini aniqlashni qiyinlashtiradi. Mas, qoplamoq (qopga solmoq), qovoq ("koʻzning ustini qoplab turadigan" maʼnosida), qovurgʻa, qopqoq, qopqon kabi soʻzlarning Etimoni "qoplab, berkitib turuvchi" maʼnosidagi "qoplamoq" feʼlidir. Leksemalarning Etimonini aniqlash bilan tilshunoslikning etimologiya boʻlimi shugʻullanadi.
Etiologiya

**Etiologiya** (yun. — sabab va...logiya) — patologiyanit bir boʻlimi. [Ka[sallikning yuzaga kelish sabablari va shartsharoitini oʻrganadi (mas, gripp E.si — virus). E.ni oʻrganish kasallikning oldini olish va davolashda muhim ahamiyatga ega (yana qarang [Ka[sallik).
Etnik birlik

**Etnik birlik**, etnos — kishilarning maʼlum bir tarixiy davrda va ijtimoiy tuzumda tarkib topgan alohida barqaror etnik uyushmasi. Etnik birlik etnografik jihatdan "xalq" maʼnosini’ anglatsada, lekin unga nisbatan aniq tushunchadir. Etnik birlik muayyan sharoitda tabiiytarixiy taraqqiyot jarayonda vujudga kelgan uyushmadir. Fanda Etnik birlik bosqichining 3 turi mavjud: qabila, elat va millat. Ketmaket almashib kelgan bu atamalar turli vaqtlarda vujudga kelgan boʻlib, ular oʻz davriga xos xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladilar. Kishilar birlashuvining tabiiy negizi — hudud umumiyligi, shuningdek, ular tilining yaqinligi yoki umumiyligi Etnik birlikning vujudga kelishida asosiy shart hisoblanyli. Koʻpincha (mas, Amerika qitʼasida) millatlarning tarkib topishida etnik birlikning turli tillarga mansub komponentlari oʻrtasida olib borilgan xoʻjalik, madaniy va boshqalar sohalardagi aloqalarning rivojlanishi bilan til umumiyligi qaror topgan. Bu jarayonni boshqarishda har xil ijtimoiy-iqtisodiy omillar va tabiiy muhitning alohida xususiyatlari taʼsirida moddiy va maʼnaviy madaniyat, turmush va psixologik umumiylikning Etnik birlik uchun xarakterli boʻlgan belgilari shakllanadi. Bu elementlar hudud va til bilan bir qatorda Etnik birlikning muhim belgilari hisoblanadi. Baʼzan Etnik birlikning shakllanishiga diniy mushtaraklik, shuningdek, irqiy jihatdan yaqinlik ham muhim taʼsir koʻrsatadi. Bunday yaqinlik Etnik birlikka kirgan va bir-biridan keskin farqlanadigan har xil irqiy komponentlar orasidagi metis guruhlarining hosil boʻlishida ham vujudga keladi (mas, braziliyalik, kubalik). Shakllanib boʻlgan Etnik birlik yaxlit ijtimoiy organizm boʻlib, etnik jihatdan har xil boʻlgan nikohlar tufayli va nasldan naslga til, madaniyat, anʼanalar va boshqalarning oʻtib borishi yoʻli bilan barqaror tus oladi. Yanada barqarorlik boʻlishi uchun oʻzining ijtimoiy-siyosiy hamda hududiy tashkilotini tuzishga harakat qiladi. Ammo vaqt oʻtishi bilan Etnik birlik ning ayrim qismlari hududiy jihatdan ajralib ketish, turmush va madaniyatning koʻp tomonlarini oʻzlashtirish va boshqalar tilni qabul qilish holatlari ham uchraydi.

Kishilik jamiyati ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyotning maʼlum bir bosqichida qabilalar uyushmasi hisoblangan Etnik birlik maʼlum bir tarixiy sharoitda, hududiy, iqtisodiy, til va madaniy umumiylik asosida shakllanadi va yangi turi vujudga keladi. qadimiy davrlarda vujudga kelgan yangi Etnik birlik ni ifodalash uchun "elat" atamasi qabul qilingan. Elat — Etnik birlik bosqichining qabila uyushmasidan keyingi turidir. Tarixiy taraqqiyot davomida esa Etnik birlikning keyingi turi — millat shakllana boradi.
Etnik guruh

**Etnik guruh** — muayyan bir xalq (qabila, qabila ittifoqi, elatning) ning parchalanib alohida qismlarga boʻlinib ketishi natijasida vujudga keladigan guruh. Etnik guruhni quyidagicha izohlash mumkin: oʻz xalqidan (qabila, elat) ajralib chiqqan guruh va boshqalar xalqlar tarkibiga kirib, uzoq muddat yashab, shu xalqning tili, xoʻjalik faoliyati, urf-odatlari, turmush tarzini qabul qilib, unga batamom singib, oʻzlarini shu xalq etnik nomi bilan ataydigan boʻlib qoladi.

Ammo shu bilan birga bu guruh oʻz etnik nomini oʻtmishda qaysi qabila, elatga mansub ekanligini, baʼzi anʼanalarni saqlab qolgan boʻladi. Masalan, qipchoqlar XIX asrning 2-yarmi — XX asrning boshlarida oʻzbek xalqining tarkibida (oʻz lahjalari, turmush tarzi, madaniy hayotidagi baʼzi xususiyatlarini saqlab qolganliklari tufayli) etnografik guruh boʻlgan boʻlsalar, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, turkman, boshqird va boshqalar xalqlar tarkibida ham ular (qipchoqlar)  Etnik guruh hisoblangan. Shu singari qangʻli, uyshun va boshqalar bir qancha boshqa qabilaviy nomlar ham yuqorida eslatilgan xalqlar tarkibida mavjud boʻlgan. Bular oʻz etnik nomlari bilan qaysi xalqlar ichida boʻlsalar, oʻsha xalq (qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, turkman, boshqird va boshqalar) nomi bilan atalgan.

Etnik guruh turmush va madaniyatning baʼzi jihatlari (tili, dini, moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻziga xos xususiyatlari va boshqalar)ni saqlagan xalq (millat)ning boshqa milliy guruhlar bilan aralashuvi; elatga oʻzining ayrim muhim belgilarini saqlagan holda qoʻshilishi natijasida, shuningdek, xalqning bir qismi asosiy etnik hududdan uzoq vaqt uzilib qolishi oqibatida yangi tabiiy geografik sharoitga tushishi natijasida xoʻjalik va madaniy oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlishi bilan vujudga keladi.

## Adabiyot
* Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
Etno...

**Etno...** (yun. — qabila, elat, xalq) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; elat, xalq va ularga oidlik maʼnolarini bildiradi (masalan, etnogenez, etnografiya).
Etnogeografiya

**Etnogeografiya** (etno... va geografiya) — etnografiyaning bir boʻlimi. Yer shari, alohida mamlakatlar va ularning tumanlari aholisining tarkibi va joylashishini oʻrganadi. Shuningdek, Etnogeografiya qadimgi va hozirgi etnik birliklarni joylashishini tekshiradi. Etnogeografiyaga etnik xaritagrafiya va etnik demografiya kiradi. Etnogeografiya antropologiya bilan ham yaqindan aloqada. Etnogeografiya antropogeografiyaning turli maktablaridan farq qilib, etnik birliklar (mas, xalqlar, etnik guruhlar) oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar va tarixiy rejadagi geografik muhit, tabiiygeografik omillar taʼsiri va ijtimoiy-iqtisodiy omillarning yetakchi rolini oʻrganadi. Etnogeografiya oldida turgan muhim muammolar etnik xaritalar tuzish metodikasi, etnik jarayonda — yirik millatlarning umumlashuvida ayrim kichik xalklarning assimilyatsiyasi va migratsiyasining taʼsiri va shahrik. muhim masalalarni hal etishdan iborat.
Etnolingvistika

**Etnolingvistika** (etno... va lingvistika) — tilshunoslikning til va til egasi boʻlgan xalq orasidagi bogʻliqdik hamda munosabatlarni, til rivoji vazifaviy xususiyatlariga lisoniy, etnik omillarning birgalikdagi taʼsirini oʻrganuvchi sohasi. Til bilan etnik xususiyatlarning oʻzaro munosabati, bir-biriga taʼsiri ikki tomonlama boʻladi: etnik omillar (etnosning urfodatlari, milliy anʼanalari, falsafiy, diniy qarashlari va boshqalar)ning til rivojiga taʼsiri va, aksincha, til vazifaviy imkoniyatlarining etnos va etnik xususiyatlarning shakllanishiga ijobiy taʼsiri. E. til va uning rivojiga turli etnik guruhlarning qanchalik hissa qoʻshganini, bu jarayonda etnoslar orasidagi yaqinlik, mushtaraklik yoki ularning bir-biridan ajralish, uzoqlashish xususiyatlarini tadqiq qiladi. Tilshunoslikning etnik onomastika, areal lingvistika, lingvistik geografiya, dialektologiya, til tarixi, sotsiolingvistika, xaritashunoslik sohalari E. erishgan ilmiy natijalardan foydalanadi. E., ayniqsa, yozuvga ega boʻlmagan xalqlarning etnografiyasini oʻrganishda, ularning tillaridagi etnik xususiyatlar bilan bogʻliq lisoniy materiallarni toʻplash va tadqiq qilishda qoʻl keladi.

## Adabiyot
* Zveginsev V.A., Etnolingvistika, v yego kn.: Istoriya yazshkovedeniya XIX—XX vv. v ocherkax i izvlecheniyax, t. 2, M., 1965; Etnicheskaya onomastika, M., 1971; Etnicheskayatoponimika, M., 1987.
Etnik antropologiya va irqshunoslik

**Etnik antropologiya va irqshunoslik** — antropologiyaiing odamzod irqlarining kelib chiqish tarixi, sabablari va Yer yuziga tarqalishi hamda xalqlarning antropologik tarkibini oʻrganuvchi sohasi. Millat va irq, odamzod turlarining birligi, monogenizm va poligenizm, odamzod guruhlari va uning tarkiban antropologik bir xillik darajasini aniklash, irqlarning klassifikatsiyasi, dunyo xalqlarining antropologik sostavi, paleoantropologiya va politsentrizm hamda monotsentrizm nazariyalari, irqlarning hozirgi davrda tarqalishi va odamzod birligi, irqiy belgilarning oʻzgaruvchanligi, irqlarning qorishuvi masalalari ustida ish olib boradi.
Etna

**Etna** (yunoncha: — alangalamoq) — Sitsiliya orolning shim.sharqiy qismidagi harakatdagi vulkan, Italiyada. Balandligi 3340 m (Yevropada eng baland vulkan). Shakli yassi konussimon. Yon bagʻrida juda koʻp mayda krateri, bazalt va andezitli lava oqimlari hamda qalin vulkan kuli qatlami bor. Etna faol vulkan. 1669-yilda quchli, 1983-yilda soʻnggi bor otilgan. 800–900 m balandlikkacha bogʻ va tokzor hamda dalalardan, undan yuqorisi butazor va oʻrmonlardan iborat. Turizm rivojlangan.
Etnonim

**Etnonim** (etno... va oputa — ism, nom) — urugʻ, qabila, elat, xalq, millat va boshqalar xil etnik uyushmalar nomi. Biror tildagi etnonimlar majmui etnonimiya deb yuritiladi. Urugʻ, qabila, xalq nomi oʻzi tomonidan tanlangan yoki oʻzgalar (koʻpincha qoʻshni etnoslar) tomonidan berilgan boʻlishi mumkin. Etnonim etnosning oʻzi tomonidan tanlangan boʻlsa — avtoetnonim: oʻzgalar tomonidan nomlangan boʻlsa — allogen (ekzogen) etnonim deb yuritiladi.

## Yana qarang

* Etnonimika
* Toponim
Etnonimika

**Etnonimika** (etno... va yun. oputa — ism, nom) — leksikologiyaning etnonimlarnn oʻrganuvchi boʻlimi. Etnonimika tilshunoslikning onomastika sohasi tarkibiga kiradi. E. maʼlum etnos tilidagi urugʻ, qabila, elat, millat va boshqalar xil etnik birliklar nomini toʻplash, ularning paydo boʻlishi, nomlanishidagi asosiy motivlar, nomlarning lugʻaviy tarkibi, undagi subtrat va adstrat materialning oʻrni, etnonimlarning maʼno va etimologiyasi, yasalishi, etnonimik lugʻatlarni tuzish tartibqoidalari kabi muammolar bilan shugʻullanadi. Oʻzbek tili etnonimlarga boy boʻlib, ular negizida xalqning qadimiy totemistik tasavvurlari (bahrin, toyloq, lochin, qargʻa, qoraqush, ilonli, kaltatoy), tamgʻa, maxsus belgilarga asoslanish (taroqli, toʻgʻali, qaychili, qoʻshtamgʻali, oʻroqli, bolgʻali), son, miqdor tushunchalariga tayanib nomlash (ming, qirq, mangʻit, nayman, oltioʻgʻil, beshbola, toʻrtuyli, beshuyli), hajm, shakl tushunchalari (kattajuz, kichikjuz, parchayuz), rangtus bilan bogʻliq tushunchalar (oqmangʻit, oqtana, oqtelpak, oqtoʻnli, qoratelpak, qoramangʻit, qoranayman, olakoʻylak, olatoʻn), etnosning ijtimoiy-siyosiy ahvoli, mavqei (beklar, beklartoʻpi, boylartoʻp, mirzatoʻp, malikbachcha), etnosning kasbkori (ayronchi, kiyikchi, iyarchi, baydoqchi, tevachi, toʻnchi, tugʻchi, shotirchi, ovchi, mergan, mirishkor), etnosning yashash joyi, urugʻ, qabila boshliqlarining nomlari yotishini koʻrsatadi.

Turkiy E.ni, jumladan, oʻzbek E.ni oʻrganish ishiga taniqli turkiyshunoslar N.Aristov, V.V.Radlov, V.V.Bartold, S.P.Tolstov, S.M.Abramzon, L.V.Gumilyov, D.Ye.Yeremeyev, N.A.Baskakov, L.V.Zuyev, A.N.Xanikov, B.A.Jdanko, B.X.Karmisheva, A.A.Valitova, S.Ataniyozov, D.Aytmurodov, R.G.Kuzeyev; oʻzbek olimlaridan Yahyo Gʻulomov, B.Ahmedov, K.Shoniyozov, A.Muhammadjonov, X.Doniyorov, S.Gubayeva, T.Nafasov, A.Otajonova va boshqalar munosib hissa qoʻshdilar.

E. oʻz tahlillarida tilshunoslikdan tashqari tarix, etnografiya, geografiya, psixologiya, dinshunoslik va boshqalar fanlarning ilmiy usullaridan ham foydalanadi.

## Adabiyotlar
* D oniyoro v X., Oʻzbek xalqiningshajara va shevalari, T., 1968; Etnonimn, M., 1970; Yeremeyev D.Ye., Etnonimm tyurok, M., 1971; Shaniyazov K., K etnicheskoy istorii uzbekskogo naroda, T, 1974; Aytmuradov A., Tyurkskiye etnonimm, Nukus, 1986; Hasan Ato Abushiy, Turkiy qavmlar tarixi, T, 1995.

Ernst Begmatov.
Etologiya

**Etologiya** (yun. — urf-odat, xulq-atvor, xattiharakat va ... logiya) — biologiya ning bir boʻlimi. Hayvonlar xattiharakatini tabiiy yashash sharoitida oʻrganadi. "E." terminini belgiyalik olim L.Dollo taklif etgan (1904); lekin E. mustaqil fan sifatida 20-asrning 30-yillarida shakllana boshladi. E.da: xattiharakatning irsiylanadigan shakli — ishrtsiz reflekslar, yaʼni instinktlgrii, hayvonlarni oʻrganish qonuniyatlari, hayvonlarning ekstrapolyatsion xattiharakatini oʻrganish kabi yoʻnalishlar mavjud.

Tuban tuzilgan hayvonlarda tugʻma xulq-atvor ustunlik qiladi. Yuksak tuzilgan hayvonlarning etologik reaksiyalari irsiylanadigan hamda yashash muhiti taʼsirida hayot davomida hosil boʻladigan xulq-atvorlar ishtirokida shakllanadi. E. dalillaridan chorvachilikning ayrim sohalari, baliqchilik xoʻjaligi, tibbiyot, kibernetika va boshqalarda foydalaniladi. E. sohasidagi tadqiqotlarning rivojlanishi hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish muammolarini hal etishda muhim ax.amiyatga ega.
Etrusk tili

**Etrusk tili** — Rim davlatigacha boʻlgan Italiyaning qadimiy aholisi — etrusklarshshg (oʻlik) tili. Oʻrta dengiz tillari guruhiga kirsada, biror bir tilga genetik yaqinligi, qarindoshligi toʻliq aniqlanmagan. Apennin yarim orolda tarqalgan. I-asrda lotin tili tomonidan siqib chiqarilgan. Miloddan avvalgi VII—I-asrlarga mansub turli mazmundagi koʻp sonli yozuv yodgorliklari (ularning soni 11 mingga yaqin), antik mualliflarning asarlarida uchrovchi ayrim soʻzlar hamda toponimlardan maʼlum. Shulardan eng yirigi va eng muhimi Zagreb (hozirgi Xorvatiya)da saqlanayotgan mumiyo pardasidagi yozuv (340 satr) hisoblanadi. Yodgorliklar, asosan, Italiyaning Etruriya, Kampaniya, Latsiya kabi qadimiy viloyatlaridan hamda Shimoliy Afrika (Karfagen)dan topilgan. Ular gʻarbiy yunon alifbosi asosida yaratilgan etrusk alifbosida oʻngdan chapga qarab yozilgan. Etrusk yozuvi (alifbosi) lotin yozuvi va Markaziy hamda Shimoliy Italiyadagi boshqa yozuv tizimlari uchun asos vazifasini oʻtagan.

## Manbalar
Eukariotlar

**Eukariotlar** (yunoncha: eu yaxshi, haqiqiy, butun va karion — yadro) — toʻliq shakllangan, haqiqiy yadroga ega boʻlgan hujayrali organizmlar. Eukariotlarga suvoʻtlar, yuksak oʻsimliklar, barcha hayvonlar, zamburugʻlar kiradi. Eukariotlar DNK si yadrodagi xromosomalarda joylashgan boʻlib, gistonli oqsillar bilan birikkan nukleosomalarni hosil qilishda ishtirok etadi. Eukariotlarning hujayralarida membranali organoiddar yaxshi rivojlangan; ayrim organoidlari (mitoxondriyalar va xloroplastlar) da DNK va avtonom oqsil sintezlovchi apparat mavjud.Turli-tuman organizmlarning eukariot hujayralari ozining tuzilishi jihatidan murakkabligiva xilma-xillligi bilan ajralib turadi.

## Yana qarang

* Prokariot
Efebiya

**Efebiya** (yunoncha — oʻsmir) — Yunoniston (Sparta, Afina) da erkin tugʻilgan 18 yoshdan 20 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlarni harbiy va fuqarolik xizmatiga tayyorlaydigan davlat tashkiloti. Oʻqish kazarma sharoitida 2 yil davom etgan. Birinchi yili efeblar gimnastika, kamondan otishni oʻrganganlar, harbiy mashqlar oʻtkazishgan. Ikkinchi yil harbiy qoʻrgʻonlar qurish, harbiy garnizonlarni qoʻriqlash, harbiy-dengiz ishlarini oʻrganish bilan shugʻullanishgan, xalq sayil va bayramlari hamda yigʻilishlarida tartib saqlanishini nazorat qilishgan. Efebiyani tugatganlar toʻla huquqli fuqaro hisoblangan (yana qarang Afina tarbiyasi, Sparta tarbiyasi).
Etrusklar

**Etrusklar** (lotincha: *Tiva*, oʻzlarini — *rasna* deb atashadi) — miloddan avvalgi 1-ming yillikda Apennin yarim orolning shim.gʻarbida, qadimda Etruriya (hozirgi Toskana) deb atalgan viloyatda yashagan qadimiy qabilalar. E. — Rim madaniyatidan avvalgi yuksak madaniyat ijodkorlari. Miloddan avvalgi 7-asrdayoq E.da yozuv boʻlgan, 10 mingga yaqin qisqa bitiklar maʼlum (qarang: Etrusk tili). E.ning etnogenezi nomaʼlum. Gerodot ularni Lidiyadan kelib, umbrlar yeriga joylashgan deb hisoblasa, Gellanik (miloddan avvalgi 5-asr) egeylik pelasglar tarmogʻi deydi. Galikarnaslik Dionisiy fikricha, ular mamlakatning tub aholisi boʻlgan. Miloddan avvalgi 7-asrda E.ning qalin mudofaa devori bilan oʻralgan shahar qalʼalari boʻlgan, ular keyinchalik iqtisodiy va siyosiy markazlarga aylangan. Ularni shohlar idora etgan. E.ning tarkviniylar sulolasi miloddan avvalgi 616—509 yillarda Rimni idora qilgan. Sentina (miloddan avvalgi 295) va Vadimon koʻli boʻyidagi jang (mil avv. 283)dan soʻng Etruriyaning butun hududi Rimga tobe boʻlgan. E. qadimiy Italiyaning madaniy taraqqiyotiga muhim hissa qoʻshganlar. Rimliklar ulardan siyosiy tashkilot tizimi xususiyatlarini, armiya tuzilishi va qurollanishi, davlat mansabdor shaxslarining belgilari (insignatsiyalar)ni qabul qilishgan; etrusk mifologiyasi va dini Rim mifologiyasi va diniga kuchli taʼsir koʻrsatgan; yunon yozuvi ham ularga E. orqali oʻtganligi taxmin qilinadi.

Fatxulla Ergashev.

## Manbalar
Etyud

**<span lang="kaa" dir="ltr">Etyud</span>** (frans. — aynan mashq, oʻrganish) — 1) tasviriy sanʼa tda borliq (natura)dan uni oʻrganish maqsadida yaratilgan asar. Ijodkor badiiy asar (rangtasvir, haykaltaroshlik, grafika) yaratish jarayonida E.dan yordamchi manba sifatida foydalanadi. Tugal asar E. majmuasi sifatida oʻzini namoyon qiladi. Realistik tasviriy sanʼat asarlarini yaratish E.dan kartinaga oʻtish jarayonida amalga oshadi. 19-asr oʻrtalaridan E.ga munosabat oʻzgardi, E.ni badiiy qiymatga ega boʻlgan asar darajasiga qoʻtarish, ijodkorning gʻoyaviy estetik qarashlarini ifodalashga intilish quchaydi. Yirik ijodkorlarning E.lari koʻpincha badiiy qiymatga va mustaqil ahamiyatga ega; 2) musiqada — cholgʻu ijrochiligining muayyan texnik usulini qoʻllashga asoslangan va sozandaning malakasini oshirishga moʻljallangan pyesa. 19-asrda musiqa cholgʻoʻlari takomillashuvi hamda virtuoz ijrochiligining yuksalishi natijasida rivoj topdi (fortepiano uchun I.Kramer, M.Klementi, K.Cherni, skripka uchun R.Kreyser, P.Rode, violonchel uchun D.Popper E.lari va boshqalar). Musiqiy romantizm vakillari (N.Paganini, F.List, F.Shopen, A.Skryabin, S.Raxmaninov va boshqalar) ijodida E. yuksak badiiy konsert asari darajasiga koʻtarildi. Oʻzbekiston kompozitorlaridan G.Mushel, B.Giyenko, Sayfi Jalil (fortepiano uchun), T.Qurbonov (organ uchun) va boshqalar E. yaratgan; 3) teatr pedagogikasida aktyorlik mahoratini rivojlantirish va mukammallashtirishga xizmat qiladigan mashq. Oʻqituvchi oldindan ishlab chiqqan yoki badiha yoʻsinida yaratgan turli sahna harakatlaridan tashkil topadi.
Efemerlar

**Efemerlar** (yun.— bir kunlik) — choʻl, chala choʻl va adirlarda oʻsadigan bir yillik oʻsimliklar. Vegetatsiya davri qisqa. Asosan, bahor va kuzda, tuproq nam vaqtlarida oʻsadi. Tipik, yaʼni bahorgi efemerlar va kuzgi efemerlarga ajratiladi.

Oʻrta Osiyoning choʻl, ayniqsa, adirlarida koʻp uchraydi. Qish iliq kelgan yillari efemerlar juda tez rivojlanadi. Erta bahorning sernam, iliq kunlari boshlangach, efemerlar tez rivojlanib, bir necha haftada gullab, urugʻlari pishib yetilgach quriydi.

Efemerlar orasida yaltirbosh, taroqbosh, arpaxon, noʻxatak, sariq yoʻngʻichqa kabi ozuqabop; jagʻjagʻ kabi dorivor, uchma kabi zaharli turlari bor.
Efemeroidlar

**Efemeroidlar** — koʻp yillik oʻsimliklar guruhi. Yillik vegetatsiya davri qisqa. Yer ostki organlari (tuganagi, piyozboshi) bir necha yil, yer ustki organlari bir necha hafta yashaydi. Efemeroidlar bahorda gullab, meva qiladi, urugʻlari pishib toʻkiladi, tuganaklari, piyozboshlari yoki ildizpoyasi yer ostida saqlanib, yer ustki qismlari quriydi.

Efemeroidlar urugʻlari orqali va vegetativ yoʻl bilan koʻpayadi. Ular yer osti organlariga qarab tuganaklilar (burmaqora, it kuchala va boshqalar), piyozboshlilar (lola, boychechak) va ildizpoyalilar (rang, ilaq)ga ajratiladi. Efemeroidlar — qorakoʻl qoʻylarining asosiy ozigʻi. Efemeroidlar orasida gullaydigan oʻtlar (lola, zaʼfar, gulsapsar), dorivor giyohlar (piyozlar) va zaharli koʻkatlar (kuchalalar) bor. Efemeroidlarni ikki guruh (qurgʻoqchil hududlar efemeroidlari va oʻrmonli hududlar efemeroidlari)ga ajratiladi.
Efes

**Efes** – Kichik Osiyoning gʻarbiy sohili Kariya viloyatidagi qadimiy shahar. Efes xarobalari hozirgi Saljuq (Turkiya)dan 10&nbsp;km narida joylashgan. Osiyo savdo yoʻllarining soʻnggi nuqtasi va diniy markaz sifatidagi ahamiyati (Efes homiysi-Artemida ibodatxonasi dunyoning yetti moʻjizasidan biri) shaharning ravnaq topishiga imkon bergan. Gerostrat oʻz nomini abadiylashtirish maqsadida ibodatxonaga oʻt qoʻygan (miloddan avvalgi 356-yil). Keyinchalik ibodatxona qayta qurilgan, biroq milodiy 263 yil Efes gotlar tomonidan talontaroj etilgan paytda butkul vayron qilingan. Efes milodiy 358 va 365 yillardagi zilzilalardan jabr koʻrgan. Shahar VII asr gacha mavjud boʻlib, soʻng kimsasiz qolgan bu yerlar botqoqlikka aylangan. Efesdan yunon va Rim davriga oid shahar mavzelari, stadionlar, teatr, terma (hammom), shahar darvozalari, vodoprovod, kutubxona binosi, ibodatxonalar va boshqalar xarobalar ochilgan.
Efiop yozuvi

**Efiop yozuvi** – janubiy arabiy konsonant (undosh harfli) alifbo asosida kelib chiqqan boʻgʻinli yozuv. Har bir belgi S+U (unli + undosh) tarzidagi ochiq boʻgʻinni ifodalaydi, unlining tabiatidan kelib chiqqan holda, qoʻshimcha chiziqlar bilan farqlanuvchi 7 variantga ega: qisqa a, choʻziq y, 1, a, yo, o, undosh+ye (ilmiy transkripsiyada hozirgi talaffuzga mos keluvchi a, i, 1, a, ye, o, E ifodalari qoʻllanadi). „Undosh+qisqa a“ belgisi asosiy variant hisoblanadi, qolganlari esa unga nisbatan belgilanadi. Efiop yozuvi chapdan oʻnga qarab yoziladi; u Efiopiyadagi turli tillar, mas, qadimiy efiop (geez), amxara, tigray, tigre, oromo va boshqalarda qoʻllanadi.

Miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalarida Yamandan koʻchib kelganlar bilan Efiopiyaga jan. som alifbosining bir tarmogʻi – janubiy arabiy konsonant alifboli yozuv kirib kelgan. U milodiy V asrgacha jan. arabiy yozuv bilan parallel rivojlangan holda isteʼmolda boʻlgan. Boʻgʻinli Efiop yozuvi belgilarning qadimiy jan. som alifbosidagi tartibini va harflarning qadimiy nomlarini (bu nomlar finikiycha nomlar bilan mos keladi) saqlab qolgan. IV—V asrlarda Aksum davlatida, chamasi, yunon madaniyati va yunon alifbosi taʼsirida Efiop yozuvi isloh qilindi: unlilar uchun belgiifodalar joriy etiladi va yozuv yoʻnalishi oʻzgartiriladi. Efiop yozuvi jan. arabiy alifbodagi 29 belgidan 24 tasini saqlab qolgan; efiop tillarigagina xos boʻlgan tovushlar uchun mavjud belgilar shaklini bir oz oʻzgartirish yoʻli bilanyangi belgilar yaratiladi. XIV asr oʻrtalarida amxar tilining tovushlarini ifodalash uchun yana 7 belgi ishlab chiqiladi. Belgilarning umumiy soni turli tillarda 202 tadan 270 tagacha yetadi. Efiop yozuvining kursiv shakli ishlab chiqilmagan.

## Adabiyot
* Krachkovskiy I.Yu., Vvedeniye v efiopskuyu filologiya, M., 1955; Starinin V. P., Efiopskiy yazj, M., 1967.
Efemerid vaqti

**Efemerid vaqti** — astronomiyada qoʻllanadigan maxsus vaqt; sayyoralarning efemeridalarmni hisoblashda qoʻllanadi. Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi notekis boʻlganligi sababli, oʻrtacha sutkalar ham notekis kechadi. Shuning uchun astronomiyada Yerning notekis aylanishi bilan bogʻliq boʻlgan vaqt qatorida, Oy va sayyoralarning harakatidan aniqlanadigan va tekis oʻtadigan Efemerid vaqtidan foydalaniladi va bu vaqt Nyuton vaqti yoki Efemerid vaqti deyiladi. Efemerid vaqti 1950-yil fundamental doimiyliklarga bagʻishlangan Parij konferensiyasida qabul qilindi, 1960-yildan boshlab Quyosh, Oy, sayyoralar va ularning tabiiy yoʻldoshlari efemeridalarini hisoblashda joriy etila boshlandi. Efemerid vaqtidan Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishidan aniqlanadigan dunyo vaqtita oʻtish tuzatmalari (A T) maxsus astronomik yilnomalarda berib boriladi.
Efemerida

**Efemerida** (qadimiy yunoncha: ἐφημερίς — *kunga*, *kunlik* ← ἐπί — *ga* + ἡμέρα — *kun*) — astronomik kundalik jadval. Efemeridada Quyosh, Oy, katta sayyoralar, ularning yoʻldoshlari, kichik sayyoralar va boshqalarning maʼlum yil, kun va soatlar uchun oldindan hisoblangan koʻrinma koordinatalari va boshqa maʼlumotlar beriladi. Efemerida maʼlumotlari astronomiyada qabul qilingan maxsus efemerid vaqti asosida hisoblab topiladi. Osmon jismlarining efemeridalarini bilish ularni oldindan yilning qaysi vaqtida kuzatish qulayligini aniqlash va kuzatish dasturlarini tuzishda katta ahamiyatga ega. Kuzatishlar va tekshirishlar oʻtkazilgach, olingan maʼlumotlar dunyo vaqtida eʼlon qilinadi, keyingi efemeridalarga tuzatishlar kiritiladi.
Efiop tili

**Efiop tili**, geez, gez, giiz — som-hom tillari oilasining som tarmogʻidagi efiopsom tillaridan biri; toshlar, qoyalar, sopol buyumlarda saqlangan yodgorliklar va nasroniy adabiyot bitilgan oʻlik til. Miloddan avvalgi V asrda Janubiy Arabistondan koʻchib kelgan aholining tili sifatida paydo boʻlgan va IV—VII asrlarda Aksum davlatining, keyin Efiopiyada mavjud boʻlgan boshqa davlatlarning tili hisoblangan. Milodiy 1—2 ming yilliklar chegarasida soʻzlashuv tili sifatida isteʼmoldan chiqib (uning oʻrnini amxara tili egallagan), cherkovning ibodat tili tarzida 20-asr boshlarigacha saqlanib kelgan. Boshqa efiopsom tillariga qaraganda kushit tillari taʼsiriga kamroq uchragan, koʻplab arxaik belgilarni saqlab qolgan.

Efiop tili janubiy arabiy konsonant alifbo asosida shakllangan boʻgʻinli yozuvdan foydalanadi (qarang: Efiop yozuvi). Aksum bitiklari (tosh va sopollarda va boshqalar) deb ataladigan ilk yodgorliklari IV asrga mansub. V asrdan boshlab Efiop tiliga yunon, qibtiy (kopt), suryoniy, qadimiy yahudiy, arab tillaridan kitobiy oʻzlashmalar, kushit tillaridan esa soʻzlashuvga xos oʻzlashmalar kirib kelgan. Efiop tili boshqa efiopsom tillariga muayyan taʼsir oʻtkazgan; undan hozirgi ilmiy terminlarni yaratish manbai sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Efiotsiya togʻligi

**Efiotsiya togʻligi** — Afrikaning shimoli-sharqiy qismidagi togʻlik, asosan, Efiopiya hududida. Balandligi 2000–3000 m, eng baland joyi 4623 m (RasDashan togʻi). Efiotsiya togʻligining sharqiy yon bagʻri unga tutash tekislikka tik tushgan, gʻarbiy yon bagʻri esa zinapoyasimon pasayib boradi. Efiotsiya togʻligining asosini yuzasi qumtosh, bazaltli lava va ohaktoshlarning qalin qatlamlari bilan qoplangan tokembriy kristalli zamini tashkil etadi. Shimoliy kismi peneplenlashgan kristalli jinslardan tuzilgan, 15° shahrik.dan janubi zinapoyasimon bazaltli platodan iborat. Gʻarbiy va jan.gʻarbiy yon bagʻri sernam (yillik yogʻin 1500&nbsp;mm gacha), sharqida yogʻin 500&nbsp;mm gacha. Efiotsiya togʻligidan Koʻk Nil, Atbara, Sobat, Jubba daryolari boshlanadi. Landshaftida balandlik mintakalari mavjud. 1700 m gacha kolla mintaqasida — shamolga roʻpara yon bagʻirlar tropik oʻrmonlar va kofe plantatsiyalari, shamolga teskari yon bagʻirlar esa savannalardan, 2400 m gacha boʻlgan voynadega mintaqasida savannalar, undan balanddagi dega mintaqasida (4000 m gacha) igna bargli oʻrmonlar, eng yuqorisi baland togʻ dasht oʻsimliklaridan iborat. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Efiotsiya togʻligida qadimdan dehqonchilik qilinadi, koʻpgina donli ekinlar (qattiq bugʻdoy, javdar, arpa)ning vatani.

## Manbalar
Efioplar

**Efioplar**, itioplar, itoplar (yun. anxiopz — quyoshda qoraygan), habashlar — 1) qadimda — Misrdan janubda, Nubiya va hozirgi Efiopiya hududida yashagan aholi nomi; 2) Efiopiya aholisining umumiy nomlanishi. Umumiy soni 52 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Amxara tilily. soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar, sunniy musulmonlar; bir qismi iudaizmt eʼtiqod qiladi. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda Janubiy Arabistondan Efiopiyaga ayrim arab qabilalari bir necha marta koʻchib kelib kushit tillarit soʻzlashuvchi mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. Efioplarning asosiy etnik komponentini amxara, gurage, qisman galla, tigraylar, Efiopiyaning markaziy qismida esa agau, kaffa, uolamo va boshqalar xalqlar tashkil qiladi. Ushbu xalqlar negizida efiop millatining shakllanish jarayoni bormoqda. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, chorvachilik.
Gez

**Gez** — Turkiyaning Bayburt viloyati Bayburt tumanidagi qishloq. 2010-yilda 137 nafar aholi istiqomat qilgan.

## Manbalar
Efiopiya zoogeografiya oblasti

**[[Efiopiya]] zoogeografiya oblasti** — quruqlik zoogeografiya oblastlaridan biri. Afrikaning Sahroi Kabirdan janubidagi qismi, Arabiston yarim oroli janubi, Madagaskar, Maskaren, Kamar, Seyshel va boshqalar bir qancha orollarni oʻz ichiga oladi. Efiopiya zoogeografiya oblasti. Maydonining asosiy qismi savannadan iborat; tropik oʻrmonlar, butazorlar, choʻl hamda togʻ oʻsimliklari ham koʻp uchraydi. Sut emizuvchilar va qushlardan, naytishlilar, sichqon qushlar, tuyaqushlar turkumlari, tillakrotlar, qunduzsimon yerqazarlar, tenreklar, tikandumli koʻrshapalaklar, uzunoyoqlilar, jiraflar, begemotlar, sesarkalar, mirzaqushlar, kitboshlar, oqqoʻtonlar, bananxoʻrlar va boshqalar oilalar endemik hisoblanadi. Efiopiya zoogeografiya oblastida hammasi boʻlib sut emizuvchilarning 38 oilasiga mansub turlar uchraydi; ulardan 6 oila: odamsimon maymunlar, lemurlar, bugʻuchalar, karkidonlar, fillar, pangolinlar Efiopiya va HindMalay zoogeografiya oblasti uchun umumiy. Efiopiya zoogeografiya oblastiga, ayniqsa, antilopalar, har xil toʻngʻizlar (ayniqsa, soʻgalli choʻchqa) xos; krotlar, bugʻular, ayiqlar uchramaydi.

Efiopiya zoogeografiya oblastida qushlarning 89 oilasi uchraydi; ulardan 12 oila, jumladan, tropik va ekvatorial oʻrmonlarda tarqalgan drongolar, asal koʻrsatuvchilar, pittalar, karkidonqushlar HindMalay zoogeografiya oblastida ham uchraydi. Chumchuqsimonlar turkumidan Efiopiya zoogeografiya oblasti uchun toʻqimachilar va nektarxoʻrlar xos. Toʻtiqushlar kam uchraydi.

Sudralib yuruvchilardan kaltakesaklar — xameleonlar, agamalar, gekkonlar, echkemarlar koʻp va xilmaxil; kobralar, qora ilonlar, pitonlar, yonboshboʻyin toshbaqalar, timsohlar Efiopiya zoogeografiya oblasti uchun xos. Suvda va quruqlikda yashovchilardan qurbaqalar, pixli baqalar, haqiqiy baqalar, chegravalar, baliqlardan chuchuk suv havzalarida karpsimonlar keng tarqalgan; protopterus, koʻpsuzgichlilar va uzuntumshuqlilar shu zoogeografiya oblasti uchun xos. Hasharotlardan termitlar koʻp uchraydi; ularning konussimon inlarida savannalar yashaydi. Moviy kapalaklar va chigirtkalar ham keng tarqalgan. Efiopiya zoogeografiya oblasti Gʻarbiy Afrika, Sharqiy Afrika, Kap va Madagaskar kichik zoogeografiya oblastlariga boʻlinadi.
Eftaliylar davlatlari

**Eftaliylar davlatlari** — Oʻrta Osiyo va unga qoʻshni mamlakatlarda milodiy 5 asr oʻrtasida barpo etilgan davlatlar: 1) Oʻrta Osiyodagi Eftaliylar davlati milodiy V asr oxiri — 6 asr boshida ravnaq topib, uning hududi hozirgi Afgʻonistonning katta qismi, Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkistonning sharqiy va janubiy-sharqiy viloyatlarini oʻz ichiga olgan. Poytaxti Balx hisoblanadi. Uning asosini Baqtriya-Toxariston tashkil etgan. Shu yerdan turib eftaliylar qoʻshni mamlakatlarga yurishlar qilganlar. Eftaliylar Sosoniylar Eroni ustidan bir qancha janglarda zafar quchgan, janglardan birida sosoniylar shahanshohi Peroz halok boʻlgan. U koʻp yillar mobaynida eftaliylarga katta miqdorda tovon toʻlab kelgan edi.

Oʻrta Osiyodagi Eftaliylar davlati bir qancha yarim mustaqil mulklarning konfederatsiyasidan iborat boʻlib, ularni eftaliylar podshosiga tobe merosiy sulolalar boshqarar edi. Bu yerda Hindistondagi kabi tanga pullar markazlashgan tartibda zarb qilinmagan, aksincha deyarli har bir mulk oʻzining kumush yoki mis tangasini zarb qilgan. Saltanatda bir necha turdagi alifbolar (sugʻd, baqtriy, braxmi va boshqalar) mavjud boʻlgan, lekin baqtriy alifbosi davlat yozuvi hisoblangan. Eftaliylarning oʻzi dastlab koʻchmanchi boʻlib, keyinchalik shaharlarni bosib olishlari bilan, asosan, oʻtroq hayot tarziga oʻtgan boʻlsalar kerak. Shu tufayli Vizantiya tarixchilari (Menandr) eftaliylarning shahar qabilasi sifatida taʼriflaydi. Eftaliylar jamiyatida mulkiy tabaqalanish mavjud edi. Eftaliylar kuchli, asosan, otliqlardan iborat qoʻshinga ega boʻlgan. Eftaliylar orasida poliandriyaning shakllaridan biri hukm surgan. Eftaliylar oʻt va quyoshga sigʻinishgan, Oʻrta Osiyodagilar esa — buddaviylik, manixeylik, nasroniylik, zardushtiylikka eʼtiqod qilishgan; 2) Eftaliylar Hindistonga bostirib kirishi natijasida vujudga kelgan. Shimoliy Hindiston, Pokiston va janubiy-sharqiy Afgʻoniston hududidan iborat boʻlgan.. Hindistondagi Eftaliylar davlati milodiy V asr oxiri — VI asrning 1-yarmida, Toʻramon va uning vorisi Mixirakula davrida kuchqudratga toʻlib, ravnaq topgan. VI asr oʻrtalariga kelib tanazzulga yuz tutgan.

## Adabiyotlar
Rtveladze E. V., Velikiy shelkovga put, T., 1999.