Sohalararo feminizm

**Sohalararo feminizm** – feminizmning bir tarmogʻi hisoblanib, feministik harakatlarni turli siyosiy va ijtimoiy sohalarda qaror topishi haqidagi nazariya hisoblanadi. Sohalararo feminizmning bir qancha afzal va kamchilik jihatlari mavjud. Sohalararo feminizmning kamchiliklariga jinsi, irqi, ijtimoiy kelib chiqishi, dini hamda tashqi koʻrinishi toifalarga qarab, ijtimoiy tabaqani hosil qilishi kiradi.

Sohalararo feminizm oʻzining birinchi va ikkinchi toʻlqinlarining koʻlamini kengaytiradi. Bu asosan oq tanlilar, oʻrta sinf va cisgender ayollarning tajribalariga qaratilgan boʻlib, qora tanli ayollar, kambagʻal ayollar, immigrant ayollar va boshqa guruhlarning turli tajribalarini oʻz ichiga oladi. Sohalararo feminizm ayollarning turli tajribalari va oʻziga xosliklarini tan olish orqali oʻzini oq feminizmdan ajratishga qaratilgan.

„Sohalararo feminizm“ atamasi 1989-yilda Kimberlé Crenshaw tomonidan kiritilgan. Sohalararo feminizmda harakat ishtirokchilari ijtimoiy va siyosiy tenglikni targʻib qilish bilan shugʻullanishadi. Bunda oq tanli harakat ishtirokchilari faqatgina oq tanli ayollar huquqlarini himoya qilishsa, qora tanli ayollar ham faqatgina qora tanli ayollar huquqlarini himoya qilishadi. Ushbu soha tanqidchilari, harakat ishtirokchilarini faqat oʻz irqlarini huquqlarini himoya qilishlarini tanqid qilib, asossiz soha deya taʼkidlab kelishadi.

Tanqid – shaxslarni muayyan demografik omillarda kamayish tendensiyasi va boshqa feministik nazariyalarga qarshi mafkuraviy vosita sifatida foydalanish kabi holatlarni oʻz ichiga oladi. Tanqidchilar cheklovni noaniq yoki aniq maqsadlari yoʻq deb taʼriflaydilar. U nuqtai nazar nazariyasiga asoslanganligi sababli, tanqidchilarning taʼkidlashicha, subyektiv tajribalarga eʼtibor qarama-qarshiliklarga va zulmning umumiy sabablarini aniqlay olmaslikka olib kelishi mumkin. 2019-yil dekabrigacha chop etilgan ilmiy maqolalar tahlili shuni koʻrsatdiki, sohalararo kesishuvlar bilan bogʻliq boʻlgan tadqiqot savollarini oʻrganish uchun keng qoʻllaniladigan miqdoriy usullar mavjud emas. Shuningdek, ularda kelajakdagi tadqiqotlar uchun eng yaxshi tahliliy tajribalar boʻyicha tavsiyalar ham berilgan. 2020-yil may oyigacha chop etilgan akademik maqolalar tahliliga koʻra, nazariyani miqdoriy metodologiyaga ulashda kesishish koʻpincha notoʻgʻri tahlil qilinadi.

## Tarixi
Sohalararo feminizm kesishmasi tushunchasi huquqiy tadqiqotlar sohasiga qora tanli feminist olim Kimberlé Crenshaw tomonidan 1989 va 1991-yillarda chop etilgan bir juft inshosida mazkur atamani qoʻllaganidan soʻng kiritilgan.

Sohalararo kesishmalar tanqidiy irqiy tadqiqotlarda paydo boʻlgan hamda irq, jins va zulm qilish uchun birgalikda ishlaydigan boshqa tizimlar oʻrtasidagi koʻp qirrali aloqani koʻrsatib bergan, shu bilan birga boshqa sohalarda ham imtiyozlar bergan. Kesishuv nisbiy boʻlib, u irq, jins va boshqa komponentlar odamlarning tajribalarini shakllantirish uchun qanday „kesishayotganini“ koʻrsatadi. Crenshaw irq, sinf, jins va boshqa tizimlar imtiyozlari uchun joy ochish orqali koʻpchilikning tajribasini shakllantirishda qanday birlashayotganini  hamda ish joyida va jamiyatda ozchilikka nisbatan qoʻllanilayotgan zoʻravonlikning tarkibiy, siyosiy va vakillik jihatlarini yaratuvchi kesishgan tizimlar tufayli yuzaga kelgan kamchiliklarni koʻrsatish maqsadida kesishmalardan foydalangan. Crenshaw siyosatchilar va akademiklar orasida gender, irq va boshqa hokimiyat shakllaridan foydalanish kesishishda katta rol oʻynash dinamikasini tushuntirib bergan.
Sohalararo feminizm haqida ommaviy axborot vositalarida 1960—1970-yillardan boshlangan. Oʻrta sinf hisoblangan, oq tanli ayollar boshidan oʻtkazgan zulmlari qora tanli ayollarniki kabi emasligi, bir inson boʻlsa-da ikki irq ayollarining taqdiri har xilligi haqida namoyishlar oʻtkazishgan. Sohalararo feminizm sohasidagi yetakchi nazariyotchi Leslie McCallning taʼkidlashicha, sohalararo feminizm nazariyasi sotsiologiya uchun muhim ahamiyatga ega, chunki uning rivojlanishidan oldin kamsitishning koʻplab shakllarini boshdan kechirayotgan odamlar tajribasiga qaratilgan tadqiqotlar kam edi. 1963-yil Amerika Qoʻshma Shtatlarida oq tanli ayollar va oq tanli erkaklar uchun teng ish haqi toʻlash toʻgʻrisidagi qonun qora tanli ayollarni feminizm harakatlaridan uzoqlashtirdi. Shunday boʻlsa-da sohalararo feminizm barcha qatlam ayollar huquqlarini talab qiladi. Gender tadiqiqodchi Xoskin ayollarni kamsitish va zulm qilish – „femfobiya“ni fanga kiritgan. 1990-yillarda sotsiolog Patricia Hill Collins birinchi marotaba „Sohalararo feminizm“ atamasini qoʻllagan.

## Sohalarar feminizmning shakllari
Kimberlé Crenshowning fikricha sohalararo feminizmning 3 ta turi mavjud:strukturaviy, siyosiy va vakillik. Strukturaviy feminizm turli tuzilmalardagi feminizmni tahlil etish, irqchilikka qarshi kurashda ayollarni bir-biri bilan muloqot qilishga koʻmaklashish. Siyosiy feminizm esa, irqchilik sabab 2 katta guruhga boʻlingan oq tanli va qora tanli ayollar guruhini birlashtirishni maqsad qilgan feminizm shakli hisoblanadi. Vakillik feminizm guruhlari esa, irqchiliknni bevosita qoʻllab-quvvatlaydigan, ommaviy axborot vositalari hamda internet orqali feminizmga oid malʼumotlarni koʻpyatiruvchi guruh hisoblanadi.
## Tanqid
Lisa Downingning taʼkidlashicha, kesishish guruhning oʻziga xosligiga juda koʻp eʼtibor beradi, bu esa odamlarning nafaqat sinf aʼzolari, balki individual ekanligiga eʼtibor bermaslikka olib kelishi mumkin. Bunga eʼtibor bermaslik, kesishuvni soddalashtirilgan tahlilga va insonning qadriyatlari va munosabatlari qanday aniqlanishi haqida notoʻgʻri taxminlarni keltirib chiqaradi.

Rekia Jibrin va Sara Salemning taʼkidlashicha, sohalararo feminizm nazariyasining yaratilishi ushbu sohaga qarshi yoʻllarni ochib berdi. Harakat ishtirokchilari tashkilotlardan katta narsa talab qilib, natijasi boʻlmaganligini taʼkidlab oʻtishgan.

Baʼzi konservatorlar va moʻtadil fiklovchilarning soʻzlariga koʻra, kesishish qora tanli odamlarga va umuman qora tanli ayollarga oʻzlarini qurbon qilishga va maxsus davolash maqsadlarida topshirishlariga imkon beradi. Buning oʻrniga, ular kesishish tushunchasini boshqalarga qaraganda kimga yaxshiroq munosabatda boʻlishini aniqlaydigan zulm ierarxiyasi sifatida tasniflaydilar. Amerikalik konservativ sharhlovchi Ben Shapiro 2019-yilda shunday dedi: „Men sohalararo feminizmni, hech boʻlmaganda, kollejlar kampuslarida va koʻplab siyosiy tomonlarda namoyon boʻlishini koʻrganimdek, maʼlum bir guruhga aʼzolik tufayli jabrlanuvchilar sinfining aʼzolari va turli guruhlarning kesishmasida ierarxiyaga koʻtarilish yotadi, shu sabab uni odamlar hisobga olinadigan qurbonlik ierarxiyasi sifatida ham taʼriflagan boʻlardim.“

## Antisemitizm
Garchi sohalararo feminizm antisemitizmga toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliq boʻlmasa-da, tanqidchilar sohalararo feminzmni antisemitizmning baʼzi shakllari bilan bogʻlashgan. Tanqidchilarning fikricha, sohalararo feminizm nazariyasi antisemitizmni oqlash uchun ham ishlatilishini aytishgan.

## Fransiyadagi qarama-qarshiliklaar
Fransiyada sohalararo feminizm Amerika Qoʻshma Shtatlaridan kirib kelgan yot gʻoya sifatida taʼkidlanadi. Fransiya taʼlim vaziri Jan-Mishel Blankerning aytishicha, sohalararo feminizm Fransiya Respublikasi qadriyatlariga ziddir.

## Asosiy tushunchalar
### Bir-biriga bogʻlangan zulm matritsasi
Kollinz hukmronlik matritsasi sifatida ijtimoiy tengsizlikning turli kesishmalariga ishora qiladi. Bular „zulm va imtiyoz vektorlari“ sifatida ham tanilgan. Bu atamalar odamlar oʻrtasidagi farqlar (jinsiy orientatsiya, sinf, irq, yosh va boshqalar) ayollarga nisbatan zulmkor choralar sifatida xizmat qilishini va jamiyatda ayol sifatida yashash tajribasini oʻzgartirishni anglatadi. Collins, Audre Lorde (Sister Outsider filmida) va qoʻngʻiroq ilgaklari bu zulmga taʼsir qilish va bu farqlarni yanada kuchaytirish sifatida yoki/yoki fikrlashga ishora qiladi. Xususan, Kollinz buni dixotom oppozitsion farq konstruktsiyasi deb ataydi. Ushbu konstruktsiya oʻxshashliklarga emas, balki farqlarga eʼtibor qaratish bilan tavsiflanadi. Liza A. Floresning taʼkidlashicha, odamlar chegaralarda yashaganda, ular „har ikki dunyoda ham oyoqlari borligini topadilar“. Natijada „na bir oʻziga xoslik, na boshqasi emaslik hissi“ paydo boʻladi.

### Potentsial epistemology va ichkaridagi autsayder
Both Collins va Dorothy Smith ham nuqtai nazar nazariyasining sotsiologik taʼrifini berishda muhim rol oʻynagan. Nuqtai nazar – bu shaxsning dunyoqarashi. Ushbu yondashuvning nazariy asosi ijtimoiy bilimlarni shaxsning oʻziga xos geografik joylashuvi doirasida joylashgan deb qaraydi. Oʻz navbatida, bilim alohida va sub’ektiv boʻladi; u ishlab chiqarilgan ijtimoiy sharoitga qarab oʻzgaradi.

Autsayder tushunchasi oʻz-oʻzini, oilani va jamiyatni qamrab oladigan nuqtai nazarni anglatadi. Bu umumiy madaniy dunyodan (yaʼni, oila) zamonaviy jamiyatga oʻtishda odamlar duch keladigan oʻziga xos tajribalar bilan bogʻliq. Shu sababli, ayol, ayniqsa qora tanli ayol, maʼlum bir sohada taʼsirchan boʻlishi mumkin boʻlsa ham, u oʻzini tegishli emasdek his qilishi mumkin. Uning shaxsiyati, xulq-atvori va madaniy borligi uning shaxs sifatidagi qadriyatiga soya soladi; Shunday qilib, u ichkaridagi begonaga aylanadi.

## Manbalar