Ruhiy holat

**Ruhiy holat** — bu inson hayotiy faoliyatining mumkin boʻlgan usullaridan biri boʻlib, u fiziologik darajada maʼlum energiya xususiyatlari bilan, psixologik darajada esa atrofdagi dunyoni oʻziga xos idrok etishni taʼminlaydigan psixologik filtrlar tizimi bilan ajralib turadi (Shcherbatyx Yu. V., Mosina A. N., 2008). N. D. Levitov  fikriga koʻra: *psixik holat* — „muayyan davrdagi psixik faoliyatning voqelikning aks ettirilgan obyekt va hodisalariga, avvalgi holat va shaxs xususiyatlariga bogʻliq holda psixik jarayonlarning borishining oʻziga xosligini koʻrsatadigan yaxlit xarakteristikasi“  . N. D. Levitov insonning ruhiy holatlari bilan tananing funktsional holatlari oʻrtasida chegara chizdi. *Insonning ruhiy* holatlari, tananing *funktsional* holatlaridan farqli oʻlaroq, maʼlum darajada adekvatlik bilan real hayot va mehnat *holatini* va subyektning *munosabatini* aks ettiradi, shuningdek, *ruhiy jarayonlar* va *shaxsiy xususiyatlarni* jarayonga jalb qiladi  .

Psixologik jarayonlar va shaxs xususiyatlari bilan bir qatorda holatlar psixologiya fani tomonidan oʻrganiladigan psixik hodisalarning asosiy sinflari hisoblanadi. Ruhiy holatlar ruhiy jarayonlarning borishiga taʼsir qiladi va tez-tez takrorlanib, barqarorlikka erishgandan soʻng, ular shaxsiyat tarkibiga uning oʻziga xos xususiyati sifatida kiritilishi mumkin. Har bir psixik holatda psixologik, fiziologik va xulq-atvor komponentlari mavjud boʻlgani sababli holatlar tabiatini tavsiflashda turli fanlar (umumiy psixologiya, fiziologiya, tibbiyot, mehnat psixologiyasi va boshqalar) tushunchalarini uchratish mumkin. Bu muammo bilan shugʻullanadigan tadqiqotchilar uchun qoʻshimcha qiyinchiliklar tugʻdiradi. Hozirgi vaqtda davlatlar muammosi boʻyicha yagona nuqtai nazar mavjud emas. Chunki shaxsning holatini ikki jihatdan koʻrib chiqish mumkin. Ular bir vaqtning oʻzida uning munosabatlari, xulq-atvor ehtiyojlari, faoliyat maqsadlari va atrof-muhit va vaziyatga moslashishi tufayli shaxs dinamikasining boʻlaklaridir.

## Ruhiy holat tuzilishi
Ruhiy holatlar tizimli hodisalar boʻlganligi sababli, ularni tasniflashdan oldin ushbu tizimning asosiy tarkibiy qismlarini aniqlash kerak. Ruhiy holat tuzilishi quyidagi elementlardan iborat: (1-rasm): Holatlar uchun tizimni tashkil etuvchi omilni muayyan psixologik holatni ifodakab beruvchi haqiqiy ehtiyoj deb hisoblash mumkin. Agar tashqi muhit sharoitlari ehtiyojni tez va oson qondirishga yordam bersa, bu ijobiy holatning paydo boʻlishiga yordam beradi (quvonch, ilhom, zavq va boshqalar.) Agar qoniqish ehtimoli past yoki umuman yoʻq boʻlsa, u holda holat hissiy belgi nuqtai nazaridan salbiy boʻladi. A. O. Proxorovning fikricha, dastlab koʻplab psixologik holatlar muvozanatsiz boʻlib, yetishmayotgan maʼlumotni olgandan yoki kerakli resurslarni olgandan keyingina ular statik holatga keladi. Holat shakllanishining dastlabki davrida eng kuchli his- tuygʻular paydo boʻladi — bu favqulodda ehtiyojni amalga oshirish jarayoniga oʻz munosabatini bildiruvchi shaxsning subyektiv reaktsiyalari sifatida. Yangi barqaror holatning tabiatida muhim rolni „maqsadni belgilash bloki“ oʻynaydi, bu ehtiyojni qondirish ehtimolini ham, kelajakdagi harakatlar xarakterini ham belgilaydi. Xotirada saqlangan maʼlumotlarga qarab, umidlar, munosabatlar, his- tuygʻular va „ idrok filtrlari“ ni oʻz ichiga olgan holatning psixologik tarkibiy qismi shakllanadi. Oxirgi komponent davlatning mohiyatini tushunish uchun juda muhimdir, chunki u orqali inson dunyoni idrok etadi va unga baho beradi. Tegishli „filtrlar“ oʻrnatilgandan soʻng, tashqi dunyoning obyektiv xususiyatlari allaqachon ongga ancha zaif taʼsir koʻrsatishi mumkin va asosiy rolni munosabat, eʼtiqod va gʻoyalar egallaydi. Masalan, sevgi holatida mehr obyekti ideal va kamchiliklardan xoli boʻlib koʻrinadi va gʻazab holatida boshqa odam faqat qora rangda idrok qilinadi va mantiqiy dalillar bu holatlarga juda kam taʼsir qiladi. Agar ijtimoiy obyekt ehtiyojni amalga oshirishda ishtirok etsa, unda his-tuygʻular odatda sezgilar deb ataladi. Agar his-tuygʻularda idrok subyekti asosiy rol oʻynasa, unda subyekt ham, obyekt ham his-tuygʻular bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, kuchli his-tuygʻular bilan ikkinchi shaxs ongida shaxsning oʻzidan ham koʻproq joy egallashi mumkin (rashk, hasad tuygʻulari, qasos, sevgi). Tashqi obyektlar yoki ijtimoiy obyektlar bilan muayyan harakatlarni amalga oshirgandan soʻng, odam qandaydir natijaga keladi. Bu natija yoki bu holatga sabab boʻlgan ehtiyojni tushunishga imkon beradi yoki teskarsi (rad etilish). Bunday holda, yangi holat paydo boʻladi — umidsizlik, tajovuz va boshqalar. Unda inson yangi resurslarni oladi, bu esa ushbu ehtiyojni qondirish uchun yangi imkoniyatlarni anglatadi. Agar natija salbiy boʻlishda davom etsa, ruhiy holatlarning kuchlanishini kamaytiradigan va surunkali stress ehtimolini kamaytiradigan psixologik himoya mexanizmlari faollashadi.

## Ruhiy holat tasnifi
Ruhiy holatlarni tasniflashning qiyinligi shundaki, ular tez-tez kesishadi yoki hatto bir-biriga mos keladi, shuning uchun ularni „ajratish“ juda qiyin — masalan, qandaydir taranglik holati koʻpincha charchoq, monotonlik holatlari fonida paydo boʻladi. Biroq, ularni tasniflashning koʻplab variantlari mavjud. Koʻpincha ular hissiy, kognitiv, motivatsion, ixtiyoriy turlarga boʻlinadi. Psixikaning asosiy integratorlari (shaxs, intellekt, ong) faoliyatining hozirgi xususiyatlarini umumlashtirganda, shaxs holati, intellekt holati, ong holati atamalari qoʻllanadi. Holatlarning boshqa sinflari funktsional, psixofiziologik, astenik, chegara, inqiroz, gipnoz va boshqa holatlar tavsiflangan va oʻrganilmoqda Yu. V.Shcherbatyx yettita doimiy va bitta vaziyatli komponentdan iborat ruhiy holatlarning oʻziga xos tasnifini taklif qiladi.  Ushbu tasnifga asoslanib, sakkiz komponentdan iborat ruhiy holat formulasini olish mumkin. Bunday formula ikkita versiyaga ega boʻladi — umumiy shaklda va maʼlum turdagi har bir oʻziga xos holat uchun. Masalan, qoʻrquv holatining umumiy formulasi:

0.1/ 1.2 / 2.3 / 3.2 / 4.2 / 5.1 / 6.? / 7.2

Bu shuni anglatadiki, qoʻrquv, qoida tariqasida, maʼlum bir vaziyatdan kelib chiqadi (0,1), inson ruhiyatiga chuqur taʼsir qiladi (1,2), salbiy hissiyot (2,3) oʻrtacha davomiylikdagi (3,2) va kishi bilan toʻliq amalga oshiriladi (4.2). Bu holatda his-tuygʻular aqldan ustun turadi (5.1), lekin tananing faollashuv darajasi har xil boʻlishi mumkin: qoʻrquv faollashtiruvchi qiymatga ega boʻlishi yoki odamni kuchdan mahrum qilishi mumkin (6.?). Shunday qilib, maʼlum bir inson holatini tavsiflashda 6.1 yoki 6.2 variantlari mumkin. Formulaning oxirgi komponenti — 7.2, bu holat psixologik va fiziologik darajada teng ravishda amalga oshirilishini anglatadi. Ushbu kontseptsiya doirasida baʼzi boshqa ruhiy holatlarning formulalarini quyidagicha taʼriflash mumkin:

Signal : 0.2/ 1.? / 2,3 / 3,3 / 4,1 / 5,1 / 6,1 / 7.? Sevgi : 0,1/1,2/2,1/3,3/4,2/5,2/6,2/7,3 Charchoq : 0,1/1? / 2,3 / 3,2 / 4,2 / 5,- / 6,1 / 7,2 Hayrat : 0,1/1,2/2,1/3,2/4,2/5,2/6,2/7,3

Soʻroq belgisi (?) vaziyatga qarab holat har ikkala xususiyatni ham olishi mumkinligini bildiradi. Chiziq (-) bu holat sanab oʻtilgan belgilarning hech birini oʻz ichiga olmaydi (masalan, charchoq sababga yoki his-tuygʻularga ishora qilmaydi).

## Insonning mehnat faoliyati natijasidagi holati
Mehnat psixologiyasi va ergonomikada „ *praksik holatlar“* (lotincha *praxis* — mehnat) tushunchasi keng qoʻllanadi. Bular mehnat *jarayonida* vaqti-vaqti bilan paydo boʻladigan *maqsadli,* *moddiy* va *axborot* taʼminoti mavjudligi bilan bogʻliq boʻlgan oʻziga xos xususiyatlarga bogʻliq boʻlgan *ruhiy holatlardir* (uch komponentli tuzilmada faoliyatning eng muhim shartlarini tavsiflovchi nuqtai nazardan: „maqsad. — vosita — natija“)  .

Faoliyatning ushbu elementlarining nisbatiga qarab („ *maqsad — vosita — natija“* strukturasida) mehnat jarayonida odam turli xil *amaliy* holatlarga ega. Faqat bitta variant bilan, agar odamda faoliyat uchun zarur boʻlgan barcha sharoitlar mavjud boʻlsa (*maqsadni anglash,* *vositalarning* etarliligi *, natijaga erishish*), biz qulay ruhiy holat sifatida *funktsional* *qulaylik* haqida gapirishimiz mumkin. Ammo, *aslida,* odam quyidagilarga *majburdir* :

* (a) ushbu sharoitlarda oʻz harakatlarining aniq *maqsadini* mustaqil ravishda *shakllantirish* (uni ish yoki texnik koʻrsatmalarda topish, menejerdan olingan maʼlumotlarni oʻrganish, mas’uliyatli qarorlar qabul qilish va hokazo);
* (b) faoliyat *vositalarini* (va *usullarini*) mustaqil ravishda izlash, ularni „loyihalash“ yoki mavjud asbob-uskunalar, bilimlar, maʼlumotlarni muayyan ishlab chiqarish holatiga nisbatan „rekonstruksiya qilish“;
* (c) oʻzboshimchalik bilan uzoq vaqt davomida ijobiy *natijaga* *erishish*, katta kuch sarflash, oʻz faoliyati natijalari (va baʼzi hollarda hatto ularning harakatlarining maqsadi toʻgʻrisida) maʼlumotlarning etishmasligi sharoitida ishlash.

Shaxs tomonidan *individual shartlarni* (a, b, c) bajarishdagi qiyinchilik yoki ularning *kombinatsiyasi* quyidagi ruhiy (amaliy) holatlardan birini keltirib chiqaradi  : aqliy charchoq; ruhiy zoʻriqish; monotonlik; tashvish; psixologik (emotsional) stress; motivatsiyaning etishmasligi; befarq holat.

Oylar va hatto yillar davomida kun sayin yuzaga keladigan va saqlanib qoladigan noqulay sharoitlarda ishlash odamning *farovonligiga* salbiy taʼsir qiladi. Bunday sharoitlarning mavjudligi insonning *kasbiy muammolari* borligini bildiradi va somatik kasalliklar paydo boʻlishi uchun xavf omildir .

## Yana qarang

* Oʻzgargan ong holati
* Operatsion dam olish
* Hissiyotlar
* aqliy jarayonlar
* Ehtiyojlar
* Ong

## Manbalar