Rossiya davlat kutubxonasi

**Rossiya davlat kutubxonasi** ( ) - Moskvada joylashgan Rossiyaning uchta yirik milliy kutubxonalaridan biri. Bu nafaqat mamlakatdagi, balki  Yevropadagi va butun dunyodagi eng katta kutubxonalardan biri hisoblanadi. Uning hajmi 2020-yil hisobiga koʻra, 47,7millionni tashkil etadi.&nbsp; Bu federal kutubxona  Madaniyat vazirligi, shu jumladan uning fiksal yurisdiktsiyasi tomonidan ham nazorat qilinadi.

Ushbu kutubxonaning loyihasiga 1862-yilda Moskvada Moskva jamoat muzeyi va "Rumyantsev" muzeyining ochilishida asos solingan.  Muzey bir qator to'plamlardan, xususan, graf Nikolay Rumyantsevning  kutubxonasi va tarixiy kolleksiyasidan rivojlangan. Kutubxona 1924-yilda Lenin nomi bilan atalgan, xalq orasida "Lenin" kutubxonasi yoki "Leninka" nomi bilan mashhur bo‘lib, hozirgi nomi 1992-yilda qabul qilingan.

Kutubxonada turli me'moriy uslubdagi bir nechta binolar mavjud. 2012-yilda kutubxona 275 dan ortiq kitob&nbsp; javonlarni, shu jumladan, 17 milliondan ortiq&nbsp; kitob va seriya jildlari, 13&nbsp;million jurnal, 370&nbsp;mingta musiqa va ovoz yozuvlari, 150 000 xarita va boshqalarni oʻzida saqlagan. Bu yerda dunyoning 247 tilidagi buyumlar mavjud bo'lib, xorijiy qismi butun to'plamning qariyb 29 foizini tashkil qiladi. 2017-yilda xoldinglar 360 dan ortiq tillarni qamrab oldi.

## Tarixi

### Rumyantsev kutubxonasi

Kutubxona 1862-yil 1-iyulda Moskvadagi birinchi bepul ommaviy kutubxona sifatida va Moskva jamoat muzeyi ,Rumyantsev muzeyi yoki qisqa qilib aytganda, Rumyantsev kutubxonasining bir qismi sifatida tashkil etilgan.

Majmuaning Rumyantsev muzeyi qismida rus xalqiga berilgan va Sankt-Peterburgdan Moskvaga ko'chirilgan graf Nikolay Petrovich Rumyantsevning tarixiy kolleksiyasi joylashgan edi.  Uning sovgʻasi barcha kitoblar va qoʻlyozmalarni, shuningdek, keng numizmatik va etnografik kolleksiyani qamrab oladi. Bularni, shuningdek, Sankt-Peterburgdagi Ermitaj muzeyi kolleksiyasidan tanlab olingan 200 ga yaqin rasm va 20 000 dan ortiq nashrlarni Pashkovlar uyida (1784—1787 yillarda tashkil etilgan saroy) koʻrish mumkin edi. Kreml yaqinida). Rossiya podshosi Aleksandr II muzey ochilishiga A.A.Ivanovning “*Xalq oldidagi Masihning koʻrinishi”* kartinasini sovgʻa qildi.

Grafning xayrixohligidan chuqur taassurot qoldirgan Moskva fuqarolari yangi muzeyga uning asoschisi nomini berishdi hamda muzeyning kirish qismiga "Graf Rumyantsevdan yaxshi ma'rifat uchun" degan yozuv o'yib yozildi.  Keyingi yillarda muzey kollektsiyasi buyumlar va pullarning koʻplab xayriyalari hisobiga koʻpaydi, shuning uchun tez orada muzeyda Gʻarbiy Yevropa rasmlarining yanada muhim kolleksiyasi, keng qadimiy toʻplam va katta kolleksiya joylashdi.  Darhaqiqat, kollektsiya shunchalik ko'paydiki, tez orada Pashkov uyining binolari yetarli bo'lmay qoldi, shu sababli 20-asr oxiridan ko'p o'tmay muzey yonida, xususan, rasmlarni joylashtirish uchun ikkinchi bino qurildi.

### Lenin kutubxonasi

Oktyabr inqilobidan so'ng tarkib yana keskin o'sdi, bo'sh joy yetishmasligi dolzarb muammoga aylandi. O'tkir moliyaviy muammolar ham yuzaga keldi, chunki muzeyni moliyalashtirish uchun pulning katta qismi bir necha yil oldin qurib bitkazilgan va Rumyantsev muzeyi rolini o'z zimmasiga olgan Pushkin muzeyiga tushdi. Shuning uchun 1925-yilda Rumyantsev muzeyini tarqatib yuborish hamda uning kolleksiyalarini mamlakatdagi boshqa muzey,muassasalarga tarqatish to'g'risida qaror qabul qilindi. To'plamlarning bir qismi, xususan, G'arbiy Yevropa san'ati shuningdek, antiqa buyumlar ham Pushkin muzeyiga topshirildi. Pashkov uyi ( Moxovaya ko'chasi, 3-uyda ) Rossiya davlat kutubxonasining eski binosi deb o'zgartirildi. Moxovaya va Vozdvijenka ko‘chalari burchagidagi eski davlat arxivi binosi buzib tashlandi, o‘rniga esa  yangi binolar qurildi. 1925-yilda kutubxona **SSSR VI Lenin nomidagi Davlat kutubxonasi** deb o'zgartirildi. Shu tariqa u "Leninka" laqabini oldi.

Lenin kutubxonasining yangi binolarini loyihalash 1927-yil, dekabr oyida e'lon qilingan tanlov orqali hal qilinishi kerak edi. &nbsp;Tanlov ochiq tarkibga ega bo'lib, boshqa me'morlar taklifnoma orqali taklif qilindi.   Birinchi turda bir jamoa g'alaba qozongan bo'lsa, Vladimir Shchuko va Vladimir Gelfreyxdan iborat jamoaning boshqa dizayni tanlandi.   Ushbu maxsus dizayn yanada katta darajada o'zgartirildi.  Birinchi bosqichning qurilishi uchun 1929-yilda ruxsat berilgan va oradan bir yil oʻtib-1930-yilda boshlangan.  Mashhur haykaltaroshlar orasida Matvey Manizer ham bor edi. Birinchi bosqich  1941-yilda yakunlandi Bu jarayonda bino 1927-1928 yillardagi qat'iy modernizmdan kelib chiqib, Sovetlar Saroyining *zamonaviylashtirilgan neoklassitsizm* tashqi ko'rinishiga ega bo'ldi (Shchuko va Gelfreyx tomonidan loyihalashtirilgan).  Shchuko rejasining oxirgi komponenti, 250 oʻrinli oʻqish zali 1945-yilda ochilgan; keyingi qoʻshimchalar 1960-yilgacha davom etdi. Bu davrda kutubxona “ommaviy kutubxona” sifatida belgilandi.   Lenin kutubxonasi markaziy kutubxona, milliy ombor, kutubxonalar bilan bogʻliq boʻlgan sohalar boʻyicha ilmiy-tadqiqot muassasasi va bibliografiyalar yigʻish bilan shugʻullanuvchi markaz edi.  Haykallari esa uni "SSSRda kommunizm rivojlanishiga hissa qo'shadigan" muassasa sifatida ham belgilab qo'ygan.  Uning kunlik ishtirokchilari taxminan 5000 dan 6000 gacha edi.

Sovet Ittifoqidagi barcha bosma nashrlarning nusxalari 10ga yaqin muassasaga yuborilgan. Lenin kutubxonasi uchta nusxani oldi, kutubxona ulardan kitob almashish yoki boshqa kutubxonalarga tarqatish uchun foydalanishi mumkin edi. Lenin kutubxonasi 1955-yilgacha Xalqaro kitob almashinuvida ishtirok etishga ruxsat berilgan ikki muassasadan biri edi.   Bu davrda kutubxonaga kelgan xalqaro kitoblar soni 40 000 dan oshdi, asosiy qismini esa fanga oid kitoblar tashkil etdi.  1950-yillarning oʻrtalarida kutubxona 60 ta davlat bilan almashuv olib bordi.  Kutubxona, shuningdek, mahalliy va xorijiy kutubxonalardan kitoblarni qarzga olib, oʻzlashtirgan. 

Lenin kutubxonasi boshqa uchta muassasa bilan birgalikda 1707-1957-yillar katalogi bo'yicha hamkorlik qildi.   1961-yilda kutubxonada 22ta oʻquv zali mavjud edi; 1976- yilda 22 o'quv zalida kuniga 8000 kishi tashrif buyurgan.  Ma'lumotnomalar va bibliografiya bo'limi kitobxonlarga kitob topishda yordam bergan.  Kutubxona boshqa kutubxonalarga ham kitob tanlashda yordam berdi. Bu tavsiyalar uch yuzdan ortiq sahifaga yetishi mumkin.  Kutubxona xodimlari 1961-yilda 1750 kutubxonachi, 400 texnik xodimlar, uy xoʻjaligi va yordamchi xodimlardan iborat edi. 

Kutubxona fondi yiliga ikki marta tozalandi va yil davomida kuzatildi. Muammolar ko'rsatilgan kitoblar saqlash bo'limiga yuborildi. Bu bo'lim bir yilda 380 000 sahifaga tashrif buyurdi. Mikrofilmni saqlashga maxsus kinematografiya instituti yordam berdi.  1961-yilgacha faqat Lenin kutubxonasi yetarli miqdordagi mikrofilmlarni qayta ishlash va nusxalash uchun yaxshi jihozlangan edi.  Yevgeniy Pauer kutubxonada "o'n ikkita kamerali mikrofilm laboratoriyasi, ulardan oltitasi Eastman Kodak Microfile boshi, ustuni va ob'ektividan foydalangan holda gibrid dizayndagi mikrofilm laboratoriyasi; nemis dizayni asosidagi nusxa ko'chirish taxtasi va chiroqlar hamda kitob beshigi" borligini aytdi.  

1968-yilda bino o'z quvvatiga erishdi va kutubxona Ximki shahrida gazetalar, ilmiy ishlar va asosiy omborlardan talab past bo'lgan kitoblarni saqlash uchun mo'ljallangan yangi depozitariy qurilishini boshladi. Ximki kutubxonasining birinchi bosqichi 1975-yilda qurib bitkazildi. 1922-yildan 1991-yilgacha SSSRda nashr etilgan har bir kitobning kamida bitta nusxasi kutubxonaga topshirildi, bu amaliyot bugungi kunda ham xuddi shunday usulda davom etmoqda, kutubxona qonun bilan qonuniy depozit kutubxonasi sifatida belgilangan. 

### Rossiya davlat kutubxonasi
1992-yilda Prezident Boris Yeltsin tomonidan kutubxona Rossiya Davlat kutubxonasi deb o'zgartirildi. Milliy kutubxona sifatida uning qonuniy vakolati 1994-yilda qabul qilingan “Kutubxona ishi toʻgʻrisida”gi federal qonunga muvofiq etib belgilandi. Kutubxonaning milliy roli shundan iboratki, u davlat hujjatlari, chet el hujjatlari uchun depozitariy, qurolli kuchlar kutubxonasi va kutubxonalararo tizimning markazidir. Rossiya Davlat kutubxonasi rasmiy ravishda milliy kutubxonaga aylanishidan oldin ham, Rossiya Milliy kutubxonasining oldingi versiyasi bo'lgan Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasining M.Y.Saltikov-Shchedrin nomidagi davlat ommaviy kutubxonasi bilan ma'lum darajada hamkorlik qilgan. 1795-yildan milliy kutubxona Rossiya Davlat kutubxonasi ham milliy kutubxonaga aylangandan so'ng, ikki milliy kutubxona 1996-yilda qonuniy omonatlarni saqlash va takroriy nusxalarni bartaraf etish kabi funktsiyalar bo'yicha hamkorlik asoslarini yaratdi.

"Leninka" o'quv zallari mavzu va format bo'yicha tashkil etilgan. Kitobxonlar tegishli ma'lumotga ega bo'lishlari kerak edi. Elita ham, olimlar ham ulardan foydalangan. "Madaniyat" milliy loyihasi doirasida Rossiya davlat kutubxonasi butun mamlakat bo'ylab kutubxonalarni rivojlantirishga protsessual yordam ko'rsatadi. Kutubxona o‘z fondidagi “kubok” buyumlarini aniqlash va hujjatlashtirishni ham o‘z zimmasiga oldi. Pashkov uyini ta'mirlash 2007-yilda yakunlandi. So'nggi paytlarda asosiy ko'rgazma maydonlaridan biri bu- Ivanovo zali. Doimiy eksponat kitob muzeyi shaklida mavjud. Kutubxona koʻplab tadbirlar ham o'tkazadi; Masalan, 2019-yil may oyida Noize MC eng katta o'quv zalida ma'ruza o'qidi va undan keyin kutubxonaning kiraverishidagi Marmar zinapoya oldida boshqa rep san'atkorlari chiqish qilishdi.

## Xoldinglar
Kutubxona graf Nikolay Petrovich Rumyantsevning shaxsiy kutubxonasi va tarixiy kolleksiyasidan kelib chiqqan.  1826- yilda vafot etganida, u taxminan 28 000–29 000 kitobdan iborat edi. 1899-yilga kelib, Moskva jamoat hamda Rumyantsev muzeyi kutubxonasi yarim million jildga o'sdi, shuningdek, keyingi yigirma yil ichida birinchi o'rinni egalladi.&nbsp; To'plam sotib olish, ekspropriatsiya orqali sezilarli darajada kengaytirildi. 1951-yilda Lenin kutubxonasi dunyodagi eng katta kitoblar to'plamiga ega edi, u kamida 1973-yilgacha eng ulkan bo'lib qoladi. 1959-yilda Lenin kutubxonasining to'plamlari 20milliondan oshdi&nbsp;. 1961-yilda nodir nashrlar soni 250 mingni tashkil etdi. 11—15-asrlarga oid qoʻlyozmalar soni 30 000 tani tashkil etgan. Tarixiy ashyolar soni 600 000 dan iborat edi.  Lenin kutubxonasida kitob boshqa mezonlar bilan birga besh yoki undan ortiq sahifali nashr sifatida belgilangan.  1994-yilda xoldinglar soni 40milliondan oshdi&nbsp;

2000-yilda fondlar tirik va o'lik tillardagi kitoblardan iborat 42 million buyumni tashkil etdi. O'sha yili kutubxonaga 357 000 ming nusxadan ortiq hujjatlar, shu jumladan xorijiy adabiyotlar kelib tushdi. Xoldinglar VI asrga oid qoʻlyozmalar toʻplami, oilaviy va mulk arxivlari, shu jumladan sanoat va yerga egalik qiluvchi sulolalar arxivlari, turli spektrdagi taniqli shaxslarning shaxsiy hujjatlari va avtograflar toʻplamini oʻz ichiga oladi.  To'plamga Gutenberg Injil, Ivan Fedorovning " Havoriylar " (1564) va Nikolay Kopernik, Charlz Darvin va Isaak Nyuton asarlarining birinchi nashrlari kiradi.  Birlashgan Millatlar Tashkilotining hujjatlari soni 250 000 dan ortiq. Xoldinglar xaritalar, harbiy adabiyotlar, musiqa va tovush to'plamlari, sharq adabiyoti, gazetalar va dissertatsiyalarni o'z ichiga oladi. 2017-yilda xoldinglar 360 tilda 47 milliondan oshib ketdi.

Elektron kutubxona boʻlimi 1990-yillarning oʻrtalarida tashkil etilgan. Uning birinchi to'plamiga rus tilidagi 900 000 tezis kiritilgan. Birlashgan Millatlar Tashkilotining " Jahon xotirasi" dasturi Arxangelsk Xushxabari (1092 yil) va eski rus gazetalari, xaritalari, plakatlari kabi raqamlashtirilgan narsalar bilan ishtirok etdi. Elektron kutubxonaning dastlabki kolleksiyasini raqamlashtirish AQSh Kongress kutubxonasi,  Yevropa Ittifoqi bilan amalga oshirilgan loyihalar orqali ham kengaytirildi. Musiqa bilan bog'liq holda, eski bosma musiqani raqamlashtirish uni saqlab qolish hamda oson tarqatish , shuningdek qiziquvchilarga, jumladan, tadqiqotchilarga kirish imkonini beradi; raqamlashtirish, shuningdek, badiiy tabiatni,  muqovalardagi san'atni,egalarining belgilarini va  boshqalarni qo'lga kiritishga harakat qiladi. Raqamli dissertatsiyalar kutubxonasi 2003- yilda tashkil etilgan. Yillik qo'shimchalar bilan uning hajmi o'sib borar ekan, Raqamli dissertatsiya kutubxonasining virtual o'qish zallari soni, shu jumladan, boshqa mamlakatlarda ham ko'paydi.

## Tadqiqotlar va nashrlar
Kutubxona kutubxonashunoslik va unga aloqador sohalarda tadqiqot olib boradigan muassasadir. Lenin nomidagi kutubxona, shu jumladan kutubxonaga rahbarlik qilish va tadqiqot byurosi ko'plab nashrlarga ega edi  to'plamlar, qo'llanmalar va kataloglar, kitoblar targ'ibotlari, bibliografik ro'yxatlar, ijtimoiy-siyosiy mavzulardagi ishlar, texnik nashrlar va san'atga oid nashrlar *va shu kabilar.*   1952-yilda tashkil etilgan va hozirgi nomini 1993-yilda olgan.  jurnali 2004-yilda tashkil etilgan “Vostochnaya kollektsiya” jurnali 1999-2015-yillarda nashr etilgan, shu davrda 61 ta soni 1200 dan ortiq maqolalar bilan chop etilgan. Pashkov Dom nashriyoti 1998-yilda tashkil etilgan va kutubxonaning nashriyotchisi sifatida faoliyat yuritadi.

Kutubxona haqidagi kitoblar orasida S.V.Jitomirskayaning *“Prosto jizn”* va V.V.Fedorovning  "*Rossiiskaia gosudarstvennaia biblioteka" asarlari ham mavjud*

## Manbalar