open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tavgʻach

**Tavgʻach**, Tabgʻach, Tamgʻach, Tabqoch, Toʻba-Toba, Tugʻbat — ilk oʻrta asrlarda turkiy xalkdardagi tarixiyetnik atama: 1) Xitoy manbalarida toʻba(tugʻbat) deb nomlanib, ular qurgan xonlik Shimoliy Vey sulolasi (386—534) deb atalgan. Toʻbalar syayabilarning avlodi boʻlgan; 2) Turkiy bitiklarda T. atamasi Tan sulolasini anglatgan; 3) Mahmud Koshgʻariy "Devonu lugʻatit turk" asarida T.ni 20 ona turk qabilasidan biri sifatida qayd etib, T.larning yashagan hududi Yuqori Chin (Xitoyning shim.) daligi, ammo keyingi davrda bu hudud "Mochin" deb oʻzgarganligini, shuningdek, mamlakati qad. va katta xon maʼnosida "Tavgʻach xon" deyilishini yozgan. Qoraxoniylar oʻzlarini "Tavgʻach xon", "Tam/ach xon" deb atashgan.
Tagal tili

**Tagal tili**, tagalo, tagalog — avstronez tillari makrooilasiga mansub Filippin tillaridan biri; dastlab Filippin Respublikasining eng muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi boʻlmish Luson orolining oʻrta va jan. qismida, keyinchalik orolning shim.gʻarbiy qismlari va Lusondan janubidagi boshqa orollarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 15 mln. kishiga yaqin. **Tagal tili** mustamlaka davrigacha qabilalararo til, 20-asr boshidan umummilliy til maqomida boʻlib, 1959-yil *„pilipino“ *(filippin tili) degan nom olgan. 1973-yilda esa ingliz tili bilan bir qatorda Filippin Respublikasining rasmiy tili deb eʼlon qilingan. Lahjalari 10 dan ortiq boʻlib, ular tagallarning tarqalish hududiga moye holda manila, bataan, bulakan, batangas kabi nomlarga ega; leksika va imlo boʻyicha oʻzaro farqlanadi. Adabiy tili *manila lahjasi* asosida shakllangan. Tagal tili 100 dan ortiq Filippin tillari orasida 20-asr boshigacha adabiy til sifatida shakllangan yagona tildir. Fonetikasida 5 unli va 16 undosh fonema mavjud. Otlarga nisbasan feʼllarda morfologik kategoriyalar (zamon, nisbat) yaxshi rivojlangan. Gapda soʻz tartibi belgilovchi ahamiyatga ega emas. Leksikasida ispan, ingliz, xitoy, arab, hind tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Tagal tili mustamlaka davrigacha qad. hind yozuvidan kelib chiqqan boʻgʻinli yozuvdan foydalangan. 17-asr boshlaridan lotin grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan.
Tagallar

**Tagallar** (oʻzlarini — tagalog deb atashadi — Filippindagi xalq, Luson o. markaziy va jan. qismining asosiy aholisi. 15,4 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Tagal tilida soʻzlashadi, boy adabiyotga ega. Dindorlari — katoliklar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, baliq ovlash. T., asosan, dengiz sohili, daryo vodiylari, koʻl atroflarida yashaydilar ("T." aynan — suv boʻyida yashovchilar, nomi shundan).
Taganrog

**Taganrog** — Rossiya Federatsiyasi Rostov viloyatidagi shahar (1775-yildan). Azov dengizining Taganrog qoʻltigʻidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi - 289,8 ming kishi (1998). Shaharga 1698-yilda Pyotr Ining buyrugʻi bilan qalʼa sifatida asos solingan. Shahar Rossiya Federatsiyasi janubidagi muhim sanoat markazi. 40 dan ortiq sanoat korxonasi ishlab turibdi. Viloyat yalpi sanoat mahsulotining 1/6 qismiga yaqinini shu korxonalar beradi. Mashinasozlik rivojlangan. Metallurgiya zdida poʻlat prokat, quvur ishlab chiqariladi. Bugʻ qozonlari, kombaynlar, kema taʼmirlash, temirchilik, elektrotermik asbobuskunalari zdlari, oziq-ovqat, yengil, shu jumladan, koʻnpoyabzal, qurilish materiallari, kimyo sanoatlari korxonalari bor. Radiotexnika, pedagogika institutlari, kartinalar galereyasi, oʻlkashunoslik muzeyi, A.P.Chexov adabiyot va tarixiymeʼmoriy muzey qoʻriqxonasi, drama teatri mavjud.

## Manbalar
Tagdoʻzi

**Tagdoʻzi** — sidirgʻa kashta tikib bezak yaratish usuli; shu usulda tayyorlangan badiiy buyumlar ham T. deb ataladi (mas., T. doʻppi va boshqalar). Odatda iroqi kashtalarda tagi bir xil rangdagi ip (ipak) bilan sidirgʻasiga toʻldirib, mujassamoti naqshli boʻlsa, naqshlari ham turli rangdagi iplar bilan sidirgʻa qoplab tikiladi. T. zardoʻzlikning zamindoʻzi usulida ham qoʻllanadi.
Tagisken

**Tagisken** — soʻnggi jez davriga oid arxeologik yodgorlik. 1959-yil Qiziloʻrda (Qozogʻiston) sh.ning jan.gʻarbi, Sirdaryoning qad. oʻzani Inqardaryo yaqinidan topilgan. T. 1960—63 yillarda SSSR FA Xorazm arxeologik ekspeditsiyasi (SP. Tolstoye rahbarligida) tadqiqot ishlarini olib borgan. Tadqiqotlar natijasida T.dan 70 dan ziyod mozorqoʻrgʻon aniqlangan. Dafn inshootlari ulkan boʻlib, ayrimlarining diametri 25 m gacha. T. 2 qismdan: Shim. T. va Jan. T.dan iborat. Shimoliy T. mil. av. 9—8alarga oid boʻlib, xom gʻishtdan qilingan hashamatli dafn inshooti qoldiqlari va uning atrofidan 14 ta har xil hajmdagi qabr topilgan. Ularga qabila boshliklari, atrofdagi qabrlarga esa, ularning qarindoshlari dafn etilgan. Qabrlardan oltin va jez isirgʻa, marjon, jez mix, oʻroq, paykon va sopol idish (koʻza, kosa, tuvak)lar topilgan. Janubiy T.dan mil. av. 7—5-asrlarga oid sak qabilalarining dafn inshootlari ochilgan. Qabrlardan egarjabduq, jez oʻq uchi, yogʻoch qinli shamshir, oyna va naqshlangan sopol idishlar, skifcha usulda ishlangan oltin bilaguzuklar, egarjabduklarning jezdan yasalgan buyumlari topilgan. Moddiy madaniyatda soʻnggi jez davriga oid mahalliy madaniyat anʼanalari bilan Oʻrta Osiyo janubidagi birmuncha yuksak madaniyat Jan. Ural savromatlari, Qozogʻiston saklari va Janubiy Sibirning skif tipidagi madaniyati bilan aloqador boʻlgan.
Taglar

**Taglar** — arman mumtoz musika janri. Yirik va murakkab shakldagi yakka xonanda tomonidan ijro etilayotgan ashula yoʻllaridan iborat. Diniy va dunyoviy mazmunga, lirikmushohadali, epik va dramatik xarakterga ega. 10-asrda gusan (professional ashulachidostonchi va sozanda)lar ijodi negizida yuzaga kelgan (G. Narekatsi va boshqalar). Taga ijodkorlari (tagasatslar)ning anʼanalari oshihlar sanʼati rivojiga zamin yaratgan.
Tagobi

**Tagobi**, Anguri siyoh — xoʻraki va vinobop oʻrtapishar uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Tojikistonda ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, besh boʻlmali, sap kertikli, beti bir oz burishgan, orka tomoni tukli. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, konussimon, shingillari x,avol. Gʻujumi oʻrtacha va yirik, yumaloq, urugʻsiz, qora, yaltiroq, yupqa gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti kalin. Eti sershira, xushtaʼm. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 2800° boʻlganda 135—140 kunda pishadi. Tarkibida 21—22% kand, 5,2% kislota bor. Novdalari yaxshi pishadi. Hosiddorligi 150—160 s/ga. Sovuqqa chidamli. Yangiligida isteʼmol qilinadi, turli vinolar, sharbatlar, mayiz tayyorlanadi.
Tagui

**Tagui** — oʻrtapishar xoʻraki, mayizbop uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot intida Kattaqoʻryun va Pushti kishmish navlarini chatishtirib chikarilgan (R. A. Yergesyan). Tupi kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, besh boʻlmali, orqa tomoni silliq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, konussimon. Gʻujumi oʻrtacha va yirik, choʻziq, koʻkishsariq, yupqa gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti yupqa, eti goʻshtdor, sersuv. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3220° boʻlganda 140—150 kunda pishadi. Novdalari yaxshi yetiladi. Hosildorligi 120—150 s/ga. Kasalliklar va zararkunandalarga chidami oʻrtacha. Uzumi yangiligida isteʼmol qilinadi, yuqori sifatli mayiz tayyorlanadi.
Taganrog qoʻltigʻi

**Taganrog qoʻltigʻi** - Azov dengizining shim.sharqiy qismidagi qoʻltiq. Dolgaya va Belosarayskaya qum tillari qoʻltiqni dengizdan ajratib turadi. Uz.140&nbsp;km, eni kiraverishida 31&nbsp;km, oʻrtacha chuq 5 m. Dek.dan martgacha muzlab yotadi. Taganrog qoʻltigʻiga Don, Kalmius, Mius va Yeya daryolari quyiladi. Sohilida Mariupol (Ukraina), Taganrog (RF) portlari bor.
Tatar madaniyati

**Tatar madaniyati** — Yenisey daryosining yuqori va oʻrta havzalari boʻyida tarqalgan temir davri madaniyati (mil. av. 7—3-asrlar). Yeniseydagi Tagar o. nomidan olingan (Minusinsk kotlovinasi tegrasida). Tatar madaniyati uchun skif tipidagi qurolaslahalar, ot anjomlari, jez qozonlar va koʻzalar, sanʼatda "hayvon uslubida" naqsh berib ishlangan buyumlar xos. Tatar madaniyati tarqalgan hudud Yevrosiyo jez kuyish ishlab chiqarilishining eng yirik markazlaridan biri xisoblanadi. Tatar madaniyati odamlari yevropeoid irqqa mansub boʻlishgan. Manzilgoh, kon qodsiklari, mozorqoʻrgʻonlar topilgan. Xoʻjaligi: dehqonchilik, chorvachilik, jez kuyish va jezdan turli qurollar tayyorlash.
Tadbirkorbank

**"TADBIRKORBANK"** – 1993-2006-yillarda Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik-tijorat banklaridan biri hisoblangan. 2006-yilda "Mikrokreditbank" sifatida qayta tashkil etilgan.

## '''Tashkil etilishi'''

„TADBIRKORBANK“ – Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993-yil 7-yanvardagi „Oʻzbekiston Respublikasi qishloq xoʻjaligida iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi qaroriga muvofiq tashkil etilgan."Oʻzdehqonshiliksanoatbank" negizida tashkil etilgan.

Boshqaruvi Toshkent shahrida. Bankning yirik taʼsischilari „Biznesfond“, „Madad“ sugʻurta agentligi va boshqa Jismoniy va yuridik shaxslardan iborat aksiyadorlari 24 mingdan ortiq boʻlgan.
„Tadbirkorbank“ keng tarmokli universal banklardan biri boʻlib, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va barcha viloyatlarda 13 ta filiali, respublika (Toshkent sh.) va viloyatlar markazlarida amaliyot boʻlimlari, 69 tuman boʻlimi, tuman boʻlimlari qoshida 42 minibank faoliyat yuritgan (2003).

## '''Faoliyati'''
Bank faoliyatining asosiy yoʻnalishi – qishloqda tadbirkorlik va mulkchilikning yangi shakllarini rivojlantirishni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashdan iborat.
„Tadbirkorbank“ respublika qishloq xoʻjaligi korxonalariga – dehqon va fermer xoʻjaliklariga, shaxsiy yordamchi xoʻjalik egalariga, kooperativlarga, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi xususiy korxonalar va firmalarga turli bank xizmatlari koʻrsatgan. Bundan tashqari, bank kreditlar jalb etish va berish, mijozlar va muxbir banklarning hisobvaraklarini yuritish, pul jamgʻarmalarini qabul qilish va joylashtirish, toʻlov hujjatlari va boshqa qimmatli qogʻozlarni sotib olish, sotish va saqlash, faktoring va lizing xizmatlari koʻrsatishni amalga oshirgan.
Bank mamlakatimizda kichik va oʻrta biznes, xususiy tadbirkorlik yetakchi rol oʻynaydigan koʻp ukladli iqtisodiyotni jadal rivojlantirishga hissa qoʻshgan.
„Tadbirkorbank“ tomonidan kichik va oʻrta biznes subʼyektlariga qishloq xoʻjaligi texnikasi va minitexnologiyalar, ehtiyot qismlar olish uchun lizing xizmatlari koʻrsatishni kengaytirish, kichik va oʻrta biznes subʼyeklarini kreditlashda eksportbop yoki import oʻrnini bosuvchi mahsulot ishlab chiqarishga, mahalliy xomashyoni qayta ishlash hisobiga xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan loyihalarga asosiy eʼtiborni qaratgan.
2003-yilda 41 mingdan ortiq mijozlarga xizmat koʻrsatgan. Bankning ustav kapitali 2,2 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 3,85 mln. soʻm, berilgan kreditlar 12,1 mlrd. soʻm, yillik fonda 642,7 mln. sum, jami aktivlari 33,4 mlrd. soʻm, zaxira kapitali 507,3 mln. sum (2003).

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 5-maydagi "„Mikrokreditbank“ aksiyadorlik tijorat bankini tashkil etish toʻgʻrisida"gi qaroriga asosan "Mikrokreditbank" sifatida qayta tashkil etilgan.
## Manbalar
Tadrij

**Tadrij** (arab. — bosqichmabosqich ilgarilash, yuksalish) — mumtoz sheʼriyatdagi badiiy usullardan biri; sheʼrda, asosan, gʻazallarda muayyan obraz (yoki tushuncha)ni oʻxshatishlar vositasi bilan darajamadaraja rivojlantirib borishdan iborat. T. koʻpincha musalsal (zanjir hosil qiluvchi, silsilali) va voqeaband (syujetli) gʻazallarga xos boʻlib, bunda kitobxon koʻz oʻngida bir obraz, tushuncha yoki holatning oʻxshatishlar silsilasi orqali ifodalangan mukammal badiiy tasviri namoyon boʻladi. Masalan, Navoiyning:Yordin ayru koʻngul mulke durur sultoni yoʻq,Mulkkim sultoni yoʻq, jisme durur kim, joni yoʻq.bayti bilan boshlanadigan gʻazalida yordan ajralgan koʻngilning holati haqida soʻz boradi. 1-misrada yordan ajralgan "koʻngil" "sultonsiz mamlakat"ga oʻxshatilsa, 2-misrada "sultonsiz mamlakat" "jonsiz jism"ga oʻxshatiladi va h. Oʻxshatishlar gʻazalning oxirigacha darajama-daraja rivojlantirib boriladi va mukammal kompozitsiyani vujudga keltiradi: yordan ajralgan koʻngil — sultonsiz mamlakat — jonsiz jism — gulu rayhonsiz kora tufrogʻ — mahi tobonsiz qorongʻu kecha...

Navoiydan boshqa mumtoz shoirlar ijodida ham T. asosida yaratilgan voqeaband va musalsal gʻazallar uchraydi.
Tajan (maʼnolari)

**Tajan**:

* Tajan — Turkmanistondagi shahar (1925 y.
* Tajan (daryo) (Turkmaniston chegarasidan tashqaridagi qismi Herirud) — Afgʻoniston, Eron va Turkmanistondagi dare.
Tajan (daryo)

**Tajan** (Turkmaniston chegarasidan tashqaridagi qismi Herirud) — Afgʻoniston, Eron va Turkmanistondagi dare. Uzunligi 1150&nbsp;km. Havzasining maydoni 70600&nbsp;km². Afgʻoniston hududida taxminan 3000 m balandlikdan boshlanadi. Hirot vohasigacha togʻlar orasidan tor vodiyda, ostonalar orqali oqadi. Hirot va Tajan vohasida vodiysi keng . Eng yirik irmoklari: Ishlan va Kashafrud. T. suvidan sugorishda keng foydalaniladi. Dare Hirot vohasidan chiqqach, Eron bilan Afgʻoniston chegarasidan, soʻngra Turkmaniston bilan Eron chegarasidan oqadi. T. Tajan vohasida irrigatsiya kanallariga taralib, soʻng tugaydi. Suvi juda loyka. Dare, asosan, krrdan, kisman, yomgʻirdan suv oladi. Mart — may oylarida toʻlib oqadi. Qishda muzlamaydi. Oʻrtacha suv sarfi Puli Xotun yakinida (dare tugagan joydan 325&nbsp;km yukrrida) 30 moʻsek., eng kup suv sarfi 990 m³/sek. Daryoning Turkmaniston bilan Eron chegarasidan utgan kismi yoz oxirida kupincha qurib qoladi. T.ga Turkmaniston hududida ikkita suv ombori — Tajan (hajmi 142 mln. m³) va Tajan2 (hajmi 180 mln. m³) qurilgan. 1960 yildan Amudaryo suvining bir qismi Qoraqum kanali orqali T.ga quyilmoqda. T. boʻyida Tajan sh. bor.

## Manbalar
Aysulu Tajimuratova

**Aysulu Tajimuratova** (1948. 16.11, Kegeyli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971-yildan Nukus shahridagi 4maktabda, 1992-yildan 37litseyda kimyobiol. oʻqituvchisi. Darsni texnik vositalardan, koʻrgazmali kurollardan foydalangan holda davlat taʼlim standartlari talablari asosida tashkil etadi. II darajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan mukofotlangan (1997).
Tajriba (bilim)

**Tajriba** — voqelikni amaliy jihatdan hissiyempirik bilish jarayoni. Tajriba keng maʼnoda — uquv, malaka va bilimning birligidan iborat. Shuningdek, falsafada bilishning empirik usullaridan biri — eksperiment usuli ham tajriba deb ataladi. Tajriba qadimdan falsafa tarixida muhim tadqiqot obyekti boʻlib kelgan. Sharq falsafasida biror narsadagi muayyan xossa yoki xususiyatni tekshirib koʻrish maqsadida oʻtkazilgan sinov ham tajriba deb atalgan. Abu Rayhon Beruniy tajribani eksperiment va kuzatish bilan bogʻlab tushuntirish tarafdori boʻlgan. U Ibn Sino bilan munozarada fikran faraz qilib koʻrishga nisbatan amaliy eksperiment ishonchliroq maʼlumot berishini taʼkidlab, fikriy mulohazalar ogʻizdan-ogʻizga oʻtish bilan oʻzgarib borishi va asl maʼnosini yoʻqotishi mumkin deb, amaliy tajribaning ahamiyatini yuqori qoʻygan. Empirizm va sensualizm vakillari bilimlarimizning eng ishonchli va yagona manbai hissiy maʼlumotlardir, deb hisoblashgan. Ularning fikricha, bilimlarda sezgilardan ilgari boʻlgan narsalarning oʻzi yoʻq, hamma bilimlar eng avvalo sezgilar orqali xreil kilinadi. Idealistik empirizm namoyandalari D. Yum, J. Berkli tajriba asosida obyektiv reallik yotishini inkor etish asosida uni sezgilar majmuasidan iborat deb bilishgan. F. Bekon, Gobbs, Lokk, Didro, Gelvetsiylar esa tajribaning manbai moddiy olam deb materialistik empirizm nuktai nazarida turishgan. Ratsionalizm vakillari Dekart, Spinoza, Leybnits fikricha, olamni mantiqiy bilishda tajribaga ehtiyoj yoʻq, chunki tajriba uzuqyuluq, bir tomonlama, sayoz va yuzaki, nomukammal bilimlarni beradi. Bunday bilimlarni sistemalashtirish, umumlashtirish, chuqurlashtirish uchun aqliy tafakkur kerak boʻladi deb, bilishda tajribaning rolini kamsitishadi. I. Kant tajribani tushunishda ratsionalizmni ham, empirizmni ham jiddiy tanqid qilgan. Uning fikricha, odamlar mushohadaning shunday bir aprior (tajribagacha boʻlgan) shakliga egaki, uning yordamida sezgilar orqali olingan maʼlumotlar sintez qilinadi va ular tasavvurdagi boʻyicha qatʼiy tartibga solinadi. Gegel bilishni koʻp bosqichli deb tushunadi, u olamning bilish jarayonida erishgan natijalari bilan qoʻygan maqsadi oʻrtasida doimo farq boʻladi, yaʼni erishilgan natijalar maqsadga yetmaydi, oqibatda biluvchi istagan narsa bilan erishgan natijani taqqoslash asosida predmetga qarash ham oʻzgarib boradi va shu tarzda predmet haqidagi yangi bilimlar paydo boʻladi, ana shu yangi bilimlarning hosil boʻlish jarayoni tajribadir, deb hisoblaydi. Pragmatist va instrumentalistlar fikricha, tajriba narsalardan „instrumental“ maʼnoda foydalanishdir, ekzistensialistlar tajribani subyektning bevosita ichki kechinmalari dunyosi sifatida talqin etadi, neopozitivistlar tajribani subyekt ongining turli holatlari deb hisoblashadi. Markscha faylasuflar nazarida, tajriba praktika (amaliyot) kategoriyasiga mansubdir.

Kishilarning hayoti mobaynida orttirgan bilimlari, óquv va malakalari majmuasi boʻlgan tajriba avlodsan avlodga oʻtib boradi. Tajriba fanni boyitishning, nazariya va amaliyotni rivojlantirishning muhim vositasi boʻlib xizmat qiladi.

## Manbalar


## Havolalar
Tajriba dalasi

**Tajriba dalasi** - 1) qishloq xoʻjaligi. sohasidagi tajriba muassasasi; Tajriba dalasida joyning tabiiy va iqtisodiy sharoitlarini hisobga olgan holda qishloq xoʻjaligi. ekinlari yetishtirishning ratsional usullarini ishlab chiqish maqsadida dala tajribalari oʻtkaziladi. Tajriba dalasi qishloq xoʻjaligi fanlari rivojlanishida muhimrol oʻynagan. Hozirgi davrda mustaqil muassasa sifatida oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Koʻpgina Tajriba dalasi asosida tajriba styalari, baʼzi hollarda esa intlar tashkil etilgan. Hozir ham saqlanib qolgan Tajriba dalasi muayyan intlar ixtiyorida boʻlib, doimiy tajriba maydoni vazifasini bajaradi. Uzbekistonda dehqonchilikka doir dastlabki Tajriba dalasidan biri Mirzachoʻl tajriba dalasi boʻlgan; 2) dala tajribalari oʻtkaziladigan yer uchastkasi. Qishloq xoʻjaligi ekinlarining biologik va agrotexnik xususiyatlarini, ularni turli tabiiy va xoʻjalik sharoitlarida yetishtirish usullarini oʻrganish uchun moʻljallanadi. Tajriba dalasining tuprogʻi mazkur zona uchun tipik, unumdorligi jihatidan bir xil, relyefi tekis, nishabi tuproqni bir tekisda namlashga imkon beradigan darajada boʻlishi tajriba natijalarining anikligini taʼminlaydi. Tajriba dalasi uchun soʻnggi 3—4 yil davomida har yili bir xil ekin ekilgan, oʻgit solish, tuproqqa ishlov berishda yagona sistema qoʻllangan yerlar tanlanadi va hokazo. Maydondagi paykallarning kattakichikligi va tajriba takroriyligi dala tajribasining aniqligiga taʼsir koʻrsatadi. Tajribalar muayyan sondagi variantlardan iborat boʻlgan maʼlum bir sxema boʻyicha bajariladi. Tajriba kichik paykallarda oʻtkazilsa va juda aniq natijalar olish zarur boʻlsa, tajriba 6 martagacha takrorlanadi (mas., Davlat nav sinovida 50 m2 kattalikdagi paykallarda). Paykaltaxminan 100 m2 gacha kattalashtirib borilganda tajriba aniqligi ortib boradi, ularni yanada kattalashtirish tajriba anikligini pasaytiradi. Alohidaalohida ishlov berishni talab qilmaydigan paykallarda agrotexnika tajribalarining asosiy qismi kattaligi 50—200 m2 keladigan paykallarda oʻtkaziladi. Mashina va qurollarni alohidaalohida ishlatishni talab etadigan tuprokka ishlov berish usullari yoki boshqa agrotexnika tadbirlarini sinab kurihda har bir paykal 300 va, hatto, 1000 m2 gacha kattalashtiriladi. Tajriba dalasida oʻsimliklar hosilini miqdor va sifat jihatidan hisobga olib borish shart, bu esa dala sharoitlarida hosilning oʻrganilayotgan shu usullariga kay darajada bogʻlikligini anikdashga yordam beradi.

Abdukarim Zikiryoyev.
Tajriba stansiyasi

**Tajriba stansiyasi** - qishloq xoʻjaligi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib boradigan muassasa. Qishloq xoʻjaligi ekinlarini yetishtirishda va chorvachilikda ilmiy jihatdan asoslangan usularni yaratish uchun ishlab chiqarish.ga yaqin boʻlgan sharoitlarda tajribalar oʻtkazadi. Dastlabki qishloq xoʻjaligi. tajriba styalari Yevropa mamlakatlarida, xususan Angliya va Fransiya (1835), Germaniya (1852) va Rossiyada (1886) paydo boʻlgan. Oʻzbekiston hududida bunday styalar 19-asr oxirlarida tashkil etila boshlagan. 1898-yilda Toshkent yaqinida Turkiston qishloq xoʻjaligi stansiyasi tashkil etildi. 1914-yildan Mirzachoʻl, Andijon qishloq xoʻjaligi Tajriba stansiyasilarida gʻoʻza navlari sinovi oʻtkazilgan. Keyinchalik 1913-yilda Fargʻona Tajriba stansiyasi, 1929-yild Turkiston seleksiya styasi tashkil etildi. Keyinchalik bu stya asosida Gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot instituta tashkil topdi. Tajriba stansiyasi ishlarining xarakteriga qarab, tarmoq, kompleks va tajribaseleksiya styalarga boʻlinadi. Tarmoq Kishloq xoʻjaligi Tajriba stansiyasi dehqonchilik yoki chorvachilik yoʻnalishida ilmiy tadqiqot ishlarini olib boradi. Ular koʻpincha tarmoq ilmiytadqiqot intlari yoki oliy oʻquv yurtlari tarkibida ishlaydi. Kompleks qishloq xoʻjaligi Tajriba stansiyasi koʻp tarmoqli boʻlib, viloyat qishloq xoʻjaligi. tajriba styalari hisoblanadi va shu viloyat qishloq xoʻjaligi. korxonalari uchun xizmat koʻrsatadi, fan va ilgʻor tajriba yutuqlarini targʻibot qiladi va ishlab chiqarishga tatbiq etadi. Tajribaseleksiya stansiyalari ilmiy tadqiqot intlari huzurida tashkil etiladi va qishloq xoʻjaligi. ekinlarining yangi navlarini yaratish, muayyan tuproqikdim sharoitlari uchun nav agrotexnikasini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Ularning qaramogʻida tajribalar oʻtkazuvchi eksperimental xoʻjaliklar ish olib boradi. Bu xoʻjaliklarda ishlab chiqarish. tajribalari oʻtkaziladi va uning natijalari toʻgʻridantoʻgʻri KX ishlab chiqarish korxonalariga foydalanish uchun tavsiya etiladi.

Abdukarim Zikiryoyev.
Tajriba xoʻjaligi

**Tajriba xoʻjaligi** - ilmiy tadqiqot muassasasiga ilmiy tavsiyalarni sinab koʻrish maqsadlarida birkitib qoʻyilgan xoʻjalik. Odatda bir-biridan tuproqiqlim va xoʻjalik sharoitlari jihatidan farq qiladigan mintaqalarda joylashgan boʻladi. Tajriba xoʻjaligida ilmiy yangiliklar muayyan hududning sharoitlariga maksimal yaqinlashtirilgan sharoitlarda tekshirib koʻriladi. Bu ishlarni amalga oshirishda ilmiy tadqiqot instituta xodimlari bilan birga mutaxassis-amaliyotchilar ham ishtirok etadi. Tajriba xoʻjaliklari oʻsimlikshunoslik va dehqonchilik bilan shugʻullanuvchi tarmoq ilmiy tadqiqot intlari tarkibida oʻsimliklarning istiqbolli navlarini sinash, koʻpaytirish va ularni ishlab chiqarish.ga joriy etish, ekiladigan ekinlarni oʻstirish texnologiyalarini ishlab chiqish va ularni takomillashtirish, yangi qishloq xoʻjaligi. texnikasi va qurollarini sinash va boshqa boʻyicha ilmiyamaliy ish olib boradi. Masalan, Oʻzbekiston paxtachilik instituti tarkibida Markaziy tajriba xoʻjaligi (Toshkent viloyati), Yangiobod, Hazarbogʻ, Doʻstlik (Surxondaryo viloyati), Oʻzbekiston (Fargʻona viloyati, Quva tumani) shirkat tajriba xoʻjaliklari bor.
Tazar

**Tazar** — yer ostidagi suv, yomgʻir, kor suvlarini yigʻib shahar tashqarisiga chiqarish va oqindilar uchun katta (yoʻgʻon) sopol quvurdan yoki gʻisht va loydan tayyorlangan maxsus qurilma. Qadimdan zahob yerlarning suvini qochiradigan zovur uslubidagi kuvurlar boʻlgan. Qad. Misr, Rim, Yunoniston va Hindistonda T. qoʻllangan. Dalvarzintepadan mil. 2—3-asrlarga oid boyzodagon uyining poli ostidan (3,5 m chuqurlikdan qazib olingan 20 ta T.ning uz. 93—98 sm, diametri 42— 46 sm boʻlgan) topilgan. Afrosiyobdan, Tojikistonning Qoʻrgʻontepa budda ibodatxonasidan (2—3-asrlar), Termizdagi Qoratepa budda ibodatxonasidan (2—3-asrlar), Afgʻonistonning Oyxonim sh. xarobasidan (mil.av. 4-asr), Marvpe.t Abdullaxon shaharqalʼa xarobasidan topilgan T.lar oʻziga xosdir. Oʻrta Osiyoda (11—16-asrlar) ark, oʻrda, qalʼa, turar joy meʼmorligi, Madrasa va hammomlar qurilishida T.dan foydalanilgani haqida yozma maʼlumotlar saqlangan. Hozirgi kunda koʻpqavatli uylar, jamoat binolari va boshqa qurilishlarda kanalizatsiya tizimidan foydalanilmokda.
Tazkira

**Tazkira** (arab. — eslatmoq, zikr etmoq) — oʻrta asr forsiy va turki y tillardagi adabiyotshunoslik janrlaridan biri. Keng maʼnoda — tarix, tasavvuf, sanʼat sohasidagi voqea va shaxslar haqida esdalik ruhidagi asar, mas., „Tazkirat ulavliyo“ (Farididdin Attor), „Tazkirai Muqimxoniy“ (Muhammad Yusuf), „Tazkirai xattoton“ (Rudakiy), „Tazkirai avliyoi turkiy“ (Rushdiy) va boshqa Tor maʼnoda — shoirlar hayoti va ijodi haqida maʼlumot, asarlaridan namunalar keltirib tuzilgan toʻplam. Tazkirada bir necha asrda yashagan yoki muayyan davr shoirlarining hayoti va ijodi haqida turli tarzda maʼlumot beriladi. Shoirlarni qamrab olish jihatidan tarixiyzamonaviy va zamonaviy tazkiraga boʻlinadi. Tarixiyzamonaviy tazkirada bir necha asr davomida yashab ijod etgan shoirlar haqida („Lubob ulalbob“ — Avfiy, „Tazkirat ushshuaro“ — Davlatshoh Samarqandiy va boshqalar), zamonaviy tazkirada esa tuzuvchining zamondoshlari haqida („Majolis unnafois“, „Tazkirat ushshuaro“ — Mutribiy va boshqalar) bahs yuritiladi. Asarda shoirlar har xil uslubda — „abjad“ tizimida, sulola va arab alifbosi asosida, geografik uslubda, tazkira tuzuvchi tomonidan shaxsan koʻrganlik, ijodiy mulokrtda boʻlganboʻlmaganlik asosida joylashtiriladi. Shoirlar haqidagi maʼlumotlar alohida kichik maqola — fiqradan iborat boʻladi. Unda shoirning ismi, taxallusi, qayerdanligi, ijodi, sheʼrlaridan namunalar, tabiatidagi oʻziga xos xususiyati, qay darajada shuhrat topganligi va boshqa sheʼriy yoki nasriy tarzda bayon etiladi. Baʼzan 2 tilda maʼlumot berish hollari ham uchraydi („Majmuai shoiron“). Tlartuzuvchisining adabiyestetik uslublari qaysi adabiy yoʻnalishiga mansubligi jihatidan farklanadi. Sharq adabiyotshunosligida bizgacha yetib kelgan dastlabki tazkirani Abu Mansur asSaoyaibiy, oʻzbek adabiyotida Alisher Navoiy yaratganlar. Adabiyot tarixini oʻrganishda tazkiralarning ahamiyati katta.
Tajohuli orifona

**Tajohuli orifona** (arab. bi lib turib bilmaslikka olish) — mumtoz sheʼriyatda oʻxshatish usullaridan biri; shoir oʻxshatish manbaini kuchaytirib, boʻrttirib koʻrsatish maqsadida oʻsha manbaga (odatda yorga, mahbubaga) nisbatan bir yoki bir necha oʻxshatish qoʻllaydi, lekin goʻyo oʻzini nodon kishilarcha tutib, oʻzini bilmaslikka solib, ushbu oʻxshatishlarining toʻgʻrinotoʻgʻriligi haqida boshqalardan soʻraydi. Aslida esa shoirning oʻzini bilib bilmaslikka solishi shartli boʻlib, uning oʻxshatishlarida kamchilik, xatolik yoʻq; uning asl maqsadi yor qiyofasini mubolagʻali tavsifu oʻxshatishlar asosida kishi koʻz oʻngida aniq gavdalantirishdan iboratdir. Mas., LutfiyningMalak yo hur, bilmom, yo parisan?Bu raftor ila yo kabki dariysan?baytida shoir maʼshuqa siymosini malak, hur, parilarga, uning yurishini esa kabki dariy (kaklik turi) yurishiga oʻxshatadiyu, oʻzini bilmaslikka solib, ayni qaysi oʻxshatish toʻgʻriligini bilmaganday, bu hakda soʻrab koʻradi. Toʻgʻridantoʻgʻri oʻxshatishga nisbatan bu xil yashirin oʻxshatish, qiyoslash baytning taʼsirchanligini oshiradi, oʻquvchiga zavq bagʻishlaydi.

Tajohuli orifona sanʼati koʻpincha gʻazalning matlasidan maqtasigacha davom ettiriladi, yaʼni barcha baytlar shu sanʼat asosida yoziladi. Masalan, AtoiyningMengiz yo ravzai rizvonmidur bu?Ogʻiz yo gʻunchai xandonmidur bu?bayti bilan boshlanadigan gʻazali oxirigacha shu sanʼatga asoslanib yaratilgan. Tajohuli orifona sanʼati mumtoz sheʼriyatimizda keng qoʻllangan boʻlib, undan deyarli barcha shoirlar foydalanganlar.

## Adabiyot
* Hojiahmedov A., Mumtoz badiiyat malohati, T., 1999.
Tajriba (maʼnolari)

**Tajriba**:

* Tajriba - **Tajriba** soʻzi quyidagilarni anglatishi mumkin:
* **[[Tajriba (bilim)|Tajriba]]** - kuzatuv, faoliyat, kechinma, taassurotlar yordamida yigʻilgan bilim; masalan, *hayotiy tajriba*.
* Tajriba (bilim) — voqelikni amaliy jihatdan hissiyempirik bilish jarayoni.
Tazmin

**Tazmin** (arab. — sheʼrdan bir parcha olish, koʻchirish) — poetik sanʼat turi. Shoir fikr va histuygʻusini tasdiqlash, isbotlash yoki davom ettirish uchun biror kimsa ijodidan shohbayt — aforizm darajasiga koʻtarilgan mashhur misrani oʻz sheʼrida keltirishi. T. misra gazalning 1misrasi yoki matlai sifatida keladi. Epigraf — tezis sifatida keltirilgan shu misra yoki bayt T.chi shoir yaratayotgan misra va baytlar uchun qolip, moya rolini oʻtaydi. T. misra fikrni tasdikdash bilan birga uni mantikiy davom ettirish imkonini yaratadi, koʻpchilikka maʼlum va mashhur T.ning muallifi ataylab eslatilmaydi, aks holda muallifga ishora qilinadi. T. bir necha xil: miyeraning yarmi, toʻliq satr, ikki, uch, olti bayti T. qilinishi mumkin. Baʼzan shoir T.ni oʻz ijodidan olish hollari ham uchraydi. Masalan, Bobur oʻzining:Gar vasl muyassar oʻlmasa netgaymen, Boshimni olib qay sorigʻa ketgaymen?baytini "Jamoling vasfini", "Vasfingni necha ulusdin eshitgaymen", "Ishqing yoʻlida..." sheʼrlarida T. qilgan.

## Adabiyot
* Orzibekov R., Oʻzbek lirik poeziyasida gʻazal va musammat, T., 1977.
Tazod

**Tazod**, mutobiqa, mutazod (arab. — zidlash) — badiiy tasvirning taʼsirchan va keng qoʻllanadigan vositalaridan. Nasrda ham, nazmda ham uchraydi. Oʻzaro zid tushunchalarni ifodalovchi soʻz yoki iboralarni ishlatishda koʻzga tashlanadi:Gahe tobtim falakdan notavonligʻ, Gahe koʻrdim zamondan komronligʻ. Base issigʻ-sovugʻ koʻrdim zamonda, Base achchigʻchuchuk togtim jahonda.

(Navoiy).

"Notavonligʻ— komronligʻ", "issiqsovuq", "achchigʻ-chuchuk" soʻzlari vositasida T. yaratilgan. T., dastlab folklor va qad. badiiy adabiyotda ishlatilgan. Navoiy asarlarida yuksak sheʼriy sanʼat darajasida taraqqiy etgan. Oʻzbek shoirlari ijodida ham T. uchraydi (Gʻ. Gʻulom, "Sen yetim emassan", E.Vohidov, "Yurak va akl" va boshqalar). Ad.: Husayniy A., Badoyiʼ ussanoyiʼ, T., 1981.
Taiz

**Taiz**, Taizz — Yaman Respublikasining jan. qismidagi shahar. Taiz viloyatining maʼmuriy markazi. Sabr togʻlari etagida, 1200 m balandlikda joylashgan. Aholisi 318 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Mamlakatning jan. qismidagi savdotransport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Plastmassa va alyuminiydan turli buyumlar, metall idishlar ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan.

T. oʻrta asrlarda Yamanning yirik savdo shaharlaridan biri edi. 18-asrga kelib oʻz mavqeini yoʻqotdi. 1962-yilgacha Yaman imomining qarorgohi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan alMuzaffar mayejidi (13—14-asrlar), alAshrafiya mayejidi (13-asr) hamda shahar devori va boshqa saqlangan.
Tailar

**Tailar** — Hindixitoy, Janubiy Xitoy va Shim.Sharqiy Hindistondagi xalqlar guruhi (siamlar, chjuan, lao, bui, shan, tay va boshqalar). 70 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Tay guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. T. ajdodlari — Yanszi daryosining jan. sohillarida yashagan siyue va loyue qabilalari mil. av. 2—1 ming yilliklarda Janubiy ga siljib Mekong, Xongxa va MenamChaoPrai vodiysidan monlar va kxmerlarning ajdodlarini surib chiqarib, qisman ular bilan aralashib ketganlar. 14-asr boshiga kelib T. hozir yashab turgan xududlarni egallaganlar. Dehdonchilik, bogʻdorchilik, hunarmandchilik, ovchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Taiti

**Taiti** — Tinch okeandagi vulkan oroli. Jamiyat orollari guruhidagi eng katta orol. Maydoni 1042&nbsp;km². Tor boʻyin (2&nbsp;km) orqali tutashgan ikkita togʻ massividan iborat. Asosan, bazalt jinslardan tuzilgan. Eng baland joyi 2241 m (Oroxena togʻi). Marjon riflari bilan oʻralgan. Sernam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Aholi tropik dehqonchilik, baliq ovlash, marvarid yigʻish bilan shugʻullanadi. Turizm rivojlangan. Yirik shahri va porti — Papaete.
Taitiliklar

**Taitiliklar** - xalq, Taiti va Jamiyat o.lariga mansub boshqa orollarning asosiy aholisi. 130 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Polinez guruhiga kiruvchi taiti tilida soʻzlashadi. Dindorlari — kalvinistlar, bir kismi — katoliklar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik (kokos palmasi, shakarkamish va boshqalar), qisman baliq ovlash. T. oʻziga xos madaniyatini saqlab qolgan.
Tay

**Tay** () — Janubiy Xitoydagi (Yunnan viloyati) xalq. 1 million kishi (1990-yillar oʻrtalari) tay tilida soʻzlashadi. Antropologik jihatdan — janubiy mongoloidlar. Dindorlari — budsaviylar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik.
Tayvan (maʼnolari)

**Tayvan**:

* Tayvan - Xitoy Respublikasi
* Tayvan (orol), Formoza — Tinch okeandagi orol, Osiyoning jan.
Tayvan (orol)

**Tayvan**, Formoza – Tinch okeanidagi orol, Osiyoning janubi-sharqiy qirgʻoqlari yaqinida, materikdan *Tayvan boʻgʻozi* orqali ajralgan. Maydoni - 36 ming km². Maʼmuriy markazi – Taybey sh. Aholisi - 22,3 mln. kishi (2001), 1&nbsp;km² ga 621,7 kishi toʻgʻri keladi. Rasmiy til – xitoy (mandarin) tili. Aholi buddizm, daosizm va xristian dinlariga eʼtiqod qiladi. Pul birligi – yangi Tayvan dollari.

Tayvanning qirgʻoq chizigʻi tekis, sharqiy qismida Tayvanshan *suvayirgʻich tizmasi* oʻtgan. Gʻarbiy sohili tekislik. Shimolida bir necha soʻngan vulqon bor. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Iqlimi shimolida subtropik, janubida tropik, *mussonli* iqlim, yanvarning temperaturasi 15— 20°, iyulniki 25—30°. Yillik yogʻin 1500–2500&nbsp;mm. Tez-tez tayfun boʻladi. Daryolari sersuv. Hududining yarmiga yaqini doim yashil oʻrmon bilan qoplangan, 3300 m dan baland qismi butazor va oʻtloqlar. Foydali qazilmalardan neft, tabiiy gaz, koʻmir qazib olinadi, oltingugurt konlari bor. Tekisliklarda sholi, choy, batat, shakarqamish, ananas va hokazo ekiladi. Tayvanliklar turli xil *davlatlarga* ham tarqalgan.
## Manbalar
Tayvan boʻgʻozi

**Tayvan boʻgʻozi** — Osiyo materigining sharqiy qirgʻogʻi bilan Tayvan o. oraligʻidagi boʻgʻoz. Janubiy Xitoy va Sharqiy Xitoy dengizlarini birlashtirib turadi. Uzunligi 398&nbsp;km, eng kambar joyining eni 139&nbsp;km, eng sayoz joyining chuqurligi farvaterida 8,6 m. Tayvan boʻgʻozida Penxuledao o.lari bor. Yirik portlari: Gaosyun, Fuchjou va Syamin.
Tayga

**Tayga** — mo‘tadil mintaqaning igna bargli daraxtlardan iborat oʻrmonlari. Yevrosiyo, Shimoliy Amerikada katta maydonlarni egallagan. T.da daraxt turlari koʻp emas, oʻrmon manzarasi deyarli bir xil. Toʻshama oʻsimliklari kam. Yer yuzasi yashil yoʻsinlar bilan qoplangan. Tuprogʻi kulrang. T. daraxt turlariga qarab, yorugʻ T. oʻrmonlari va qorongʻi T. oʻrmonlariga boʻlinadi. Yorugʻ T. oʻrmonlarida qaragʻay, tilogʻoch, qorongʻi T.da qora qaragʻay, oq qaragʻay, kedr o‘sadi. Qishi qattiq sovuq, yozda esa 10—20° atrofida boʻladi, yogʻin miqdori 300–600 mm, botqoqliklar bor. T. boshqa maʼnolarda ham qoʻllanadi: Sharqiy Sibirda bepoyon kimsasiz qalin oʻrmonlar, Oltoyda oʻrmon bilan qoplangan togʻlar, Tuvada yalangʻoch togʻ, Mangoliyada hayvonlar koʻp boʻlgan qalin oʻrmonlar tushuniladi.
Tayyorlov boʻlimi

**Tayyorlov boʻlimi** - oliy maktablarda unga kiruvchilarning umumiy tayyorgarlik darajasini oshirish va kirish uchun zarur boʻlgan bilimlar berishga yoʻnaltirilgan tuzilma. Tayyorlov boʻlimiga umumiy oʻrta maktab, kasbhunar kollejlari, akademik litseylarni bitirgan oʻquvchilar, shuningdek harbiy xizmatdan qaytgan oʻrta maʼlumotga ega shaxslar qabul qilinadi. Tayyorlov boʻlimiga kiruvchilar maxsus suhbatdan oʻtkaziladi va shartnoma asosida qabul qilinadi. Tayyorlov boʻlimida muayyan mutaxassislik boʻyicha oliy oʻquv yurtiga kirish testlarini yechishga xizmat qiladigan fan sohalari chuqur oʻrgatiladi. Tayyorlov boʻlimi oliy maktabga kiruvchilarni oliy oʻquv yurtlariga kirish imtihonlari va test topshiriqlaridan oʻtishga tayyorlaydi. Tayyorlov boʻlimini bitirganlarga oliy oʻquv yurtiga kirishida hech qanday imtiyoz berilmaydi.
Eduard Bernett Taylor

**Eduard Bernett Taylor** (1832.2.10, London — 1917.2.1, Uellington, Somersetshir) — ingliz etnografi, ibtidoiy madaniyat tadqiqotchisi. G. Spenser bilan birga etnografiya va madaniyat tarixidagi evolyutsion maktab asoschisi. Dinlarning kelib chiqishidagi animistik nazariyani ishlab chmqqan (qarang Animizm). "Ibtidoiy madaniyat" (1—2jidd, 1871) va "Antropologiya" (1881) kabi asarlar muallifi. TAYM (ing. time — vaqt) — toʻp bilan oʻynaladigan sport oʻyinlari (futbol, koptokli xokkey va boshqalar)da oʻyin vaqtining bosqichi, bir qismi. Masalan, basketbol oʻyini har biri 20 min.lik, futbol oʻyini har biri 45 min.lik 2 T.dan iborat.
Tay tili

**Tay tillari** — qarindosh tillar oilasi; Hindixitoy yarim orolida (Tailand, Laos, Vyetnam, Myanma) va Jan. Xitoy hamda Shim.Sharqiy Hindistonning unga tutash hududlarida tarqalgan va ularda 80 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi. Tay tilining genealogik qarindoshligi xususida 2 xil faraziya mavjud boʻlib, ularning birinchisiga koʻra ushbu tillar xitoytibet timarita, ikkinchisiga koʻra esa avstronez tillari oilasiga mansub. Lekin har ikkala faraziya ham hozirgacha toʻliq tan olinmaganligidan Tay tili ning oʻzini alohida oila deb hisoblash mumkin. Tay tili asosan quyidagi guruhlardan iborat: 1) haqiqiy Tay tili; bularning oʻzi 3 guruhga boʻlinadi: jan.gʻarbiy [tay (siyom), laos, tan, khamti axom, yuan, kxin va boshqa]; markaziy [tay (txo), nung , chjuan (jan. lahjalari)]; shim. [chjuan (shim. lahjalari), bui]; 2) dunshuy tillari (dun, shuy, mak, txen); 3) sek; 4) lakkya; 5) be; 6) li tillari; 7) lakua; 8) laki; 9) gelao tillari. Barcha Tay tili tipologik jihatdan oʻzaro yaqin hamda amorf tillart mansubdir. Koʻpchilik tay yozuvlari hind yozuvidan kelib chiqqan (ular muayyan shakliy xususiyatlariga koʻra kxmer yozuvi guruhi, birma yozuvi guruhi deb ajratiladi). Xitoy va Vyetnamdagi baʼzi Tay tili (chjuan, dun, li; tay, nung) uchun 20-asrning 2yarmida lotin grafikasi asosida yozuvlar yaratilgan.

Ushbu tillar oilasida ahamiyati va tarqalishiga koʻra haqiqiy tay tili 1oʻrinda turadi. Bu til baʼzi adabiyotlarda kxon tay yoki siyom tili deb ataladi, asosan Tailandsa tarqalgan. Unda 40 mln. ga yaqin kishi soʻzlashadi. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida qoʻllanadi. Tailand Qirolligining rasmiy tili, shu bilan birga, shu mamlakatdagi xitoylik, vyetnamlik, malayyaliklar va boshqa uchun millatlararo muomala tili xisoblanadi. 4 ta asosiy laxjasi bor: markaziy, jan., shim. va shim.sharqiy. Ular fonetik, qisman leksik jihatdan oʻzaro farklanadi. Adabiy til Bangkok aholisi soʻzlashadigan markaziy lahjaga asoslangan. Tipologik jihatdan boshqa barcha Tay tili singari amorf til hisoblanadi. Fonetik tizimi 20 undosh va choʻziqlikqisqalik jihatdan qaramaqarshi qoʻyiladigan 24 unli (6 tasi diftong) fonemadan iborat. Boʻgʻinlar maʼlum ohang (ton)larda talaffuz etiladi. Maʼno farklovchi 5 ta ohang mavjud. Soʻz yasalishi asosan soʻz qoʻshishdan iborat. Morfologiyasi analitik xususiyatga ega. Adabiy til xalq soʻzlashuv tili asosida hozirgi Tailandning shim. qismida 13— 14-asrlarda shakllana boshlagan. Jan. hind yozuvidan kelib chiqqan qad. kxmer yozuvi tay yozuviga (1283-yil) asos boʻlgan.
Taypey

**Taypey** — Xitoydagi shahar. Tayvan o.ning shimoliy qismida. Tayvan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,64 mln. kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Xalqaro ahamiyatga ega 2 ta aeroporti bor. T. Szilun avanporti bilan birga yagona sanoat kompleksini tashkil etadi. T. — orolning eng katta shahri va yirik sanoat markazi. Mashinasozlik (kemasozlik, radioelektronika), metallurgiya, kimyo, sement, yogʻochsozlik, qogʻoz, yengil va oziqovqat sanoatlari korxonalari mavjud. XvaKang, milliy saroy muzeylari, Chan Kayshi memoriali bor.
Taymaut

**Taymaut** (ing. time out) — sport oʻyinlarida qoidalarda nazarda tutilgan tanaffus. Jamoa, uning ustozi (mas., basketbolda) yoki sportchi (mas., shaxmat boʻyicha jahon birinchiligi musobaqalarida) iltimosiga koʻra tanaffus qilinadi.
Taymir (orol)

**Taymir** — Kara dengizidagi orol, Taymir yarim orolning qirgʻogʻi yonida (RF Krasnoyarsk oʻlkasi). Uzunligi 37&nbsp;km, oʻrtacha eni 18,5&nbsp;km. Maydoni 350&nbsp;km². Eng baland joyi 235 m (Negri togʻi). Asosan, usti toʻrtlamchi davr yotqiziqlari bilan krplangan qumtosh va slanetslardan tuzilgan. Tundra oʻsimliklari oʻsadi.
Taymir koʻli

**Taymir koʻli** - Taymir yarim oroldagi koʻl (RF Krasnoyarsk oʻlkasi). Maydoni 4560&nbsp;km². Eng chuqur joyi 26 m. Uzunligi 250&nbsp;km. Eni bir necha km dan 80&nbsp;km gacha. Qirgʻoklari qoʻltiq va qoʻltiqchalar bilan oʻyilgan. T.ga Yuqori Taymira daryosi quyilib, Quyi Taymira daryosi oqib chiqadi. Bir yilda 3 oy muzlamaydi. Koʻlda baliq turi koʻp.
Mahmud Taymur

**Taymur Mahmud** (1894.16.6, Kohira — 1973.25.8, Shveysariya) — arab yozuvchisi (Misr). Arab tili akademiyasi (Qoqira)ning haqiqiy aʼzosi. Misr adabiyotida realistik novella janri asoschilaridan biri. Ijodi 1920-yildan boshlangan. Dastlabki ijodida A.P.Chexov, G. de Mopassan asarlarining taʼsiri seziladi. Hikoyalarida Misr dehqonlarining ayanchli turmushi tasvirlangan, "Majhul nido" (1939), "Boʻronlarda azoblangan Salva" (1947) romanlarida simvolizm taʼsiri koʻzga tashlanadi. T. "Shamruh" (1958), "Koʻk chiroklar" (1960) kabi ijtimoiy mavzudagi romanlar, bir necha qissa va dramalar muallifi. Ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan: "Arab hikoyalari" (1957), "Hikoyalar" (1958) va boshqa.

## Manbalar
Taypin qoʻzgʻoloni

**Taypin qoʻzgʻoloni** - Xitoydagi Sin sulolasiga qarshi koʻtarilgan dehqonlarning eng yirik qoʻzgʻoloni (1850—64). Unga Xun Syutsyuan, Yan Syutsin va boshqa boshchilik qilgan. 1850-yil yozida Szintyan (Guansi viloyati)da boshlangan. Taypin qoʻzgʻoloni dastlab lokal xarakterga ega boʻlgan. Qoʻzgʻolonga puxta tayyorgarlik koʻrilgan, qatʼiy intizomga boʻysungan armiya tuzilgan. Qoʻzgʻolonchilar Yanszi vodiysida "Samoviy moʻlkoʻllik davlati" ("Taypin tyango") barpo etganlar. Markazi Nankin shahri boʻlgan (1853). Qoʻzgʻolonchilar soni 20—30 mingdan 300—500 minggacha yetgan. Koʻzgʻolon rahbarlari Xitoyda ishlab chiqarishva isteʼmodda barchaning tengligiga asoslangan utopik agrar dasturni eʼlon qilishgan. 1853-yil mayda qoʻzgʻolonchilar Pekinga yurish qilgan, biroq 1855-yil mayda ular hukumat qoʻshini tomonidan tormor keltirilgan. 1853—56 yillarda Markaziy Xitoyda qoʻzgʻolonchilar gʻalabaga erishib katta hududlarni egallashgan. Biroq 1856-yildan qoʻzgʻolon rahbarlari oʻrtasida kelishmovchilik vujudga kelishi oqibatida qoʻzgʻolonchilar safi zaiflashgan. Sin hukumati Angliya va Fransiya yordamida 1864-yil qoʻzgʻolonni bostirgan.

## Manbalar
Taymir yarim oroli

**Taymir yarim oroli** - Osiyoning eng shimolidagi yarim orol (Krasnoyarsk oʻlkasida). Maydoni - 400 ming km² (RFdagi eng katta yarim orol). Oʻrta Sibirning shim.da, Kara dengizining Yenisey qoʻltigʻi bilan Laptevlar dengizining Xatanga qoʻltigʻi orasida. Janubida Oʻrta Sibir yassitogʻligi bilan chegaradosh. Tabiatiga koʻra uch qismga boʻlinadi: 1) sohil boʻyi denudatsion kambar tekisligi; asosan, toʻrtlamchi davr yotqizikdaridan tarkib topgan. Relyefi — sertepa tekislik. Tundra landshaftlari asosiy oʻrin tutadi;. 2) Birranga togʻlari shim.sharkdan jan.garbga tomon oʻzaro parallel yoʻnalgan tizmalardan iborat. Uzunligi 800&nbsp;km, eni 250&nbsp;km. Eng baland joyi — Birranga togʻi (1146 m.). Uzunligi 5&nbsp;km gacha boʻlgan bir necha togʻ muzligi bor (umumiy maydoni 40&nbsp;km²); 3) Shimoliy Sibir (Taymir, YeniseyXatanga) pasttekisligi. Tuz gumbazlari uchraydi. Relyefi — sertepa tekislik, mutlaqbal. 50–200 m. Taymir yarim orolio.ning iklimi qahraton sovuq; zamini doimiy toʻngibyotadi. Yillikyogʻin 120–250&nbsp;mm. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —30°, —35°, iyulniki G—12°. Eng past temperatura —61°, eng yuqori temperatura 30°. Daryolari: Pyasina, Yuqori va Quyi Taymira, Xatanga. Koʻl koʻp. Aholi koʻproq bugʻuchilik bilan shugʻullanadi. Taymir toshkoʻmir havzasi va koʻplab tuz konlari bor.
The Times of India

**The Times of India** (tarjimasi „Hindiston davri“) — Hindistonda ingliz tilida chiqadigan eng nufuzli kundalik gazeta. 1838-yildan Ahmadobod, Bombay va Dehlida nashr etiladi.
## Havolalar
Tayyuan

**Tayyuan** — Xitoydagi shahar, Finxe daryosi (Xuanxe daryosi havzasi) boʻyida. Shansi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,95 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qora metallurgiya, ogʻir mashinasozlik, kimyo, yengil sanoat korxonalari mavjud. Shahar yaqinidan toshkoʻmir, temir rudasi, ohaktosh qazib olinadi. T. — Xitoyning qad. shaharlaridan biri. Sin sulolasi (1644— 1911) davrida Shansi provinsiyasidagi eng katta shahar boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Szintsi, Shenmudan ibodatxonalari (6—7-asrlar), shahar yaqinidagi Tyanlunshan togʻida gor ibodatxonasi (6-asr) bor.
Taka

**Taka**, teke — turkman kabilalaridan biri. T.lar 17—18-asrlarning 1yarmida Bolxon togʻi vodiysida, Xorazmda va Amudaryo boʻylarida yashagan va ularning katta bir qismi Tajan vohasini egallagan. T.larning asosiy qismi 18-asr oxiri — 19-asrning boshlarida Axaltaka va Murgob vodiylariga koʻchgan; Marvni 19-asrning oʻrtalarida egallagan. T.lar 2 guruhga: otamish (beg, anouli va vekil nomli yirik urugʻlarga) va toʻxtamishga boʻlingan. 1897-yilda T.lardan Murgʻob vohasida 20 ming xoʻjalik, Tajan va Qaahqada 7 ming xoʻjalik, Axaliyada 9 ming xoʻjalik boʻlgan. T.lar dehqonchilik va chorvachilik bilan shutullangan. 19-asrning boshida T.lar boshqa turkman qabilalari bilan aralashib, turkman xalqi tarkibiga singib ketgan (qarang Turkmanlar).
Taka (maʼnolari)

**Taka**:

* Taka, teke — turkman kabilalaridan biri.
* Taka (echki) — echkining erkagi, urgochi echkilarni qochirish uchun tanlab olinadigan zotli erkak echki.
Taka (echki)

**Taka** — echkining erkagi, urgochi echkilarni qochirish uchun tanlab olinadigan zotli erkak echki. Echki va koʻy poda (suruv)larini yetaklab yurib, choʻponlar mehnatini yengillashtiruvchi jonivor. Uloklik paytida bichib qoʻyilgan (erkaklik jinsi tomiri uzib qoʻyilgan yoki olib tashlangan) boʻlsa koʻpincha "serka" deyiladi. Echkilar suruvi sifatini yaxshilashda va echkilar mahsuldorligini oshirishda (ayniqsa, naslchilik xoʻjaliklarida) T.lar zotiga alohida eʼtibor beriladi; T.larda jinsiy uygʻonish erta (6 oyda) boshlanadi. Lekin nayel olishga 1,5—2 yoshida jalb etiladi. Erkin krchirishda bir T.dan mavsumda oʻrtacha 25—35, sunʼiy qochirishda 250—300 urgochi echkini urugʻlantirish uchun 5—6-yil davomida foydalaniladi. T.larni boqish, asrash, parvarish qilish zooveterinariya tartibqoidalari asosida tashkil etiladi.
Takali

**Takali** – Navoiy viloyati Nurota tumanidagi dovon. Bal. 2000 m. Dovondan Nurota tumanini Xatirchi tumani bilan bogʻlaydigan soʻqmoq yoʻl oʻtadi. Bu dovonga Nurota tumanidagi Tikanli qishlogʻi orqali boriladi. Dovon atrofida buloq koʻp.
Mike Tyson

**Michael Gerard Tyson** (; 1966-yil 30-iyunda tugʻilgan) — amerikalik professional bokschi, ogʻir vaznda mutlaq jahon chempioni (1987—1992). 1985-yildan professional boksga oʻtdi, WBC (Xalqaro boks komiteti) tasnifi boʻyicha ogʻir vaznlilar orasida eng yosh jahon chempioni boʻldi (1986). Tyson har bir uchrashuvni muddatidan oddin — nokaut bilan yakunlagani tufayli „**Iron Mike**“ („Temir Mike“) taxallusini oldi. Qonunni buzganligi uchun ozodlikdan mahrum etilganligi (1992, 1999), uning boks faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Tyson 2002-yilda jahon chempionligi uchun boʻlgan uchrashuvda Lennox Lewisga yutqazdi.
## Manbalar

## Havolalar

* 
* ESPN.com
* ESPN.com — qoʻshimcha maʼlumot
* ESPN.com — Mike Tyson
* 
* „Mike Tyson Film Takes a Swing at His Old Image“ (2008) maqolasi *[[The New York Times]]* saytida
Tayfun

**Tayfun** ( táifēng,  (*taifū*) — „kuchli shamol“  — Tifon (shamol ramzi boʻlgan afsonaviy maxluq)) — Tinch okeanining Janubi-sharqiy Osiyo va Uzoq Sharq (shuningdek, Filippin orollari va ulardan sharq tomonda joylashgan Guam orollari)da nihoyatda kuchli shamolli tropik siklonlarning mahalliy nomi. Tayfun koʻproq Yaponiya orollari, Xitoy qirgʻoqlari, Koreya yarimoroli qirgʻoqlarida yuz beradi; baʼzan Uzoq Sharqda Kamchatkagacha yetib keladi. Tezligi 30–50&nbsp;km/soat (baʼzan 100&nbsp;km/soat) gacha yetadi. Tayfun, koʻpincha, iyuldan oktabrgacha boʻladi. U dengizda katta toʻlqinlarni yuzaga keltiradi va 1000&nbsp;mm ga yetadigan yogʻingarchilik olib keladi. Sharqiy Osiyoning qirgʻoq oʻlkalarida tayfunlar katta xarobaliklar, suv bosishi va boshqa falokatlarga sabab boʻladi.

## Havolalar
Takalisoy gʻori

**Takalisoy gʻori** — mustye davriga oid gʻor (miloddan avalgi 40—30 ming yillik). Samarqanddan 50&nbsp;km jan.sharqda, Taxtaqoracha dovonida joylashgan. Arxeolog D.N.Lev tekshirgan (1951). T.gʻ.ning uz. 25 m, kirish qismining bal. 2 m. Kiraverishda 9 m² maydonchaning qora tuproqli loy qatlami orasidan (25—40 sm chuqurlikda) suyak parchalari, koʻmir qoldigʻi, 3 dona uzunchoq oq tosh parrakchasi va bir qancha tosh siniklari topilgan.
Takasoqol

**Takasoqol** (Dodartia L.) — sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda yagona turi — sharq T.i (D. orientalis L.) uchraydi. Poyasi sershox, deyarli bargsiz. Toʻpguli shingilsimon, 3—7 gulli, qoramtirbinafsha, shoxlari uchida siyrak shingillar hosil qiladi. Ildizi yaxshi rivojlangan. Iyunsent. oylarida gullab urugʻlaydi. Togʻ etaklarida, yoʻl yoqalari, bogʻ va ekinzorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi.