open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bayonqulixon maqbarasi

**Bayonqulixon maqbarasi** – Buxoroda qurilgan Oʻrta Osiyo meʼmorchiligining noyob namunasi (14-asr oʻrtasi). Maqbara 1358-yilda Buxorodagi shayxul olam Sayfiddin Boharziy maqbarasi yaqinida Chigʻatoy ulusi xoni Bayonqulixon qabri ustiga qurilgan. Maqbara binosi moʻjaz va serhasham. Ayniqsa peshtoqi mayda va nafis naqshga, sirkor bezaklarga boy. Ichkarisi gumbazli, sirkor bezakli ziyoratxona va kichik goʻrxonadan iborat. Ular lojuvard, feruza, oq rangli, islimiy va girih naqshli oʻymakor sopol parchinlari bilan ishlangan. Oʻrta Osiyo maqbaralaridagi mana shunday rangdor manzarali bezak uslubi Shohizinda ansambli (Samarqand)da yanada rivoj topgan. Bayonqulixon maqbarasi Amir Temur davri meʼmorligining ilk namunalaridan hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayot

**Bayot** ( — tunash, tunab qolish):

# Oʻn ikki maqom tizimidagi muayyan shoʻbalar nomi (masalan: Navroʻzi Bayot, Bayoti Ajam);
# Shashmaqomda Navo, Xorazm maqomlarida Navo va Dugoh maqomlari tarkibidagi shoʻbalar. Asosiy pardalar tovush qatori re ioniy – fa ioniyga toʻgʻri keladi. Shashmaqomning Navo maqomi tarkibida Talqini Bayot (taronasi bilan), Nasri Bayot (taronalari bilan) va Ufori Bayot shoʻbalaridan tashqari cholgʻu qismlardan Muhammasi Bayot mavjud. Bayot kuyi asosida yaratilgan namud esa bir necha koʻrinishlarga ega boʻlib, navo maqomi tarkibidagi shoʻbalarning avjlarida keng qoʻllanadi;
# Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllarida besh qismli yirik ashula turkumi. Ularning parda tuzilishi Shashmaqomdagi Bayot shoʻbalarining aynan oʻzidir. Bayot qismlari bir-biridan, asosan usul jihatdan farqlanadi va mustaqil nomlarga ega emas. Bayot I – Saraxbor, Bayot II – Tarona, Bayot III – Savt, Bayot IV – Talqincha, Bayot V— Soqiynoma (yoki Qashqarcha) usullarida ijro etiladi. Ular shoʻba shaklida tuzilgan boʻlib, avjlarida Navo va Bayot namudlaridan unumli foydalanilgan. Bayotning oʻziga xos yoʻli hisoblangan Hofiz Sheroziy gʻazali bilan aytiladigan Bayoti Sheroziy ham besh qismdan iborat turkumli asardir. Bastakorlar bayot asosida koʻplab kuy, qoʻshiq va ashulalar yaratgan (Oʻyin Bayoti, Dutor Bayoti, Chapandozi Bayot va hokazo). Yunus Rajabiy („Layli va Majnun“, „Muqanna“ musiqali dramalari), Viktor Uspenskiy, Georgiy Mushel („Farhod va Shirin“ musiqali dramasi), Muxtor Ashrafiy („Dilorom“ operasi) va boshqa ijodida bayot yoʻllaridan foydalangan.

## Manbalar


## Havolalar
Bazalt

**Bazalt** (lotincha: *basaltes*, yunoncha: basanos — *sinov toshi*) — magmatik togʻ jinsi. Rangi boʻz va qoramtir. Sof ogʻirligi 2,5-3 g. Tarkibi asosan plagioklaz (labrador)dan iborat; shuningdek piroksenlar, olivin hamda magnetit, titanit, apatit va hokazo ham boʻladi. Kimyoviy tarkibi uning chuqurlikdagi analogi boʻlgan gabbroga yaqin. Vulkan shishasi donador kristallar oraliqlarini toʻldirib turadi. Toʻla kristallangan Bazaltlar dolerit deyiladi. Bazaltning okean tubida paydo boʻlgan, temir va magniyga boy turi okeanit, tektonik yoriqlardan quruklikka oqib chiqib qotib qolgan turi esa platobazalt deyiladi. B. okean tubi va quruqlikda juda katta maydonni egallagan. Hozirgi vulkanlardan ham bazaltli lavalar oqib chiqadi. Tarkibida qaysi mineral borligiga qarab analsimli Bazalt, leysitli Bazalt, nefelinli Bazalt, magnetitli Bazalt, gayuinli Bazalt, apatitli Bazalt va hokazo deb ataladi. Bazalt kislotaga chidamli kimyoviy asboblar, quvurlar, elektroizolyatorlar yasashda, toshdan quyma buyumlar ishlab chiqarishda hamda qurilishda qoplama bezak materiallari sifatida ishlatiladi. Yaxshi silliqlanishi tufayli juda qadimdan haykaltaroshlikda Misr, Assuriya, Rim, Vizantiya, Armaniston va boshqa joylarda qoʻllanilib kelingan. Kamchatka, Zabaykalye, Armaniston, Ukrainada va Oʻzbekistonning Qurama, Turkiston, Tomdi togʻlari (paleozoy qatlamlari)da bor (yana qarang: Magmatik togʻ jinslari)

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazda

**Bazda** — Qashqadaryo viloyatida ilk oʻrta asrlarda mavjud boʻlgan shahar, Nasafdan soʻng ikkinchi yirik shahar hisoblangan. Bazda oʻrnida hozir Qamashidan 10&nbsp;km janubiy-gʻarbda joylashgan Koʻhna shahar harobasi mavjud. 9-10-asr manbalarida Nasaf viloyatidagi jomeʼ masjidi boʻlgan ikki shahardan biri (Kasba shahri bilan birga) sifatida tilga olingan. 10-asrda esa ayrim manbalarga koʻra, kattaligi jihatidan poytaxt shahar — Nasafdan ham yirik boʻlgan. Samoniy (12-asr) Bazdani Nasafdan Buxoroga boruvchi yoʻldagi "mustahkam qalʼa" deb qayd qilgan, Bazda yirik savdo markazi boʻlgan, shahar atrofida dehqonchilik rivojlangan. Shahar ahli quduqlardan suv ichgan. Bazda ark (150x100 m), mudofaa devori bilan oʻralgan shahriston (55 ga) va raboddan tashkil topgan. Bazda arkining eng quyi qatlamidan milodning boshlariga oid topilmalar chiqqan. Bazda va Kasbi shahri qalʼalari oʻrta asrlarda Qashqadaryoning quyi oqimi havzasidagi muhim strategik qalʼa boʻlgan. Har ikki qalʼa tepalikda, 20 km oraliqdagi masofada joylashgan boʻlib, bir tepalikdan ikkinchi tepalik koʻrinib turgan. Qadimda ular Qarshi vohasini koʻchmanchilar hujumidan mudofaa etish maqsadida qurilgan boʻlsa kerak. Shu tufayli 6-asrda sosoniylar sarkardasi Bahrom Choʻbin oʻz qoʻshini uchun qarorgoh qilib Nasafni emas Kasbini tanlagani bejiz boʻlmasa kerak.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazedov kasalligi

**Bazedov kasalligi**, diffuz toksik buqoq — qalqonsimonbezning biror sababga koʻra zoʻr berib ishlashidan kelib chiqadigan kasallik. Nemis vrachi K. Bazedov batafsil tavsiflab bergan. Bazedov kasalligi deb ataladigan bu xastalikda ko'pincha kasal odamning ko'zlari notabiiy chaqchaygan bo'ladi. Kasallikni davolashda qalqonsimon bez funksiyasini pasaytiradigan preparatlardan foydalaniladi. Ba'zan bezning bir qismi olib tashlanadi. 

## Yana qarang
* Buqoq

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazel

**Bazel** — Shveysariyaning shimoliy chekkasidagi shahar, Bazel-Shtadt yarim kantonining maʼmuriy markazi. Fransiya — GFR chegarasi yaqinida, Reyn daryosidagi port. Aholisi 170 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 360 ming), koʻpchiligi nemis tilida soʻzlashadi. Bazel kattaligi jihatdan mamlakatda 2-oʻrindagi shahar. Xalqaro aeroport bor. Yirik savdo, moliya va sanoat hamda madaniyat markazi. Kimyo, poligrafiya, mashinasozlik, qurilish va metallsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Bazelda har yili yarmarka oʻtkaziladi. Xalqaro bank joylashgan. Universitet (1460-yildan), tarix va etnografiya muzeyi bor. Dastlab 374-yilda Baziliya deb qayd etilgan. 1501-yildan Shveysariya konfederatsiyasi tarkibida. 15-asr oxiri, 16-asrda Yevropadagi savdo, kredit operatsiyalari, hunarmandchilik markazlaridan biri boʻlgan. 1833-yilda mustaqil yarim kanton huquqini qoʻlga kiritgan. 11-19-asrlar meʼmoriy yodgorliklari: roman-gotika sobori (1185-1200), ratusha (1504-1608) saqlangan.

## Fotogalereya

Basel-24-Rheinbruecke-2009-gje.jpg
Basel-Badischer Bahnhof-04-gje.jpg
Basel-Muenster-01-2006-gje.jpg
Basel-30-Barfuesserplatz-2009-gje.jpg
Basel-34-Spalenberg-2009-gje.jpg
Basel-44-Imberggaesslein-2009-gje.jpg
Basel-Rathaus-12-gje.jpg
Basel-Rathaus-06-Uhr-gje.jpg
Basel-Rathaus-34-Innenhof-Lucius Munatius Plancus-gje.jpg


## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazzoz

**Bazzoz** (arab.) — gazlamafurush; ipgazlama bilan savdo qiluvchi doʻkondor. Qadimda Turkiston bozorlarida Bazzozlar koʻp boʻlgan. Ular gazlamalarni ot-aravalarga ortib, uzoq qishloqlarga ham olib borib sotganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazilika

**Bazilika** (yun. basilike — shohona bino) — tarh (plan)da choʻziq toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi katta mahobatli bino. Ichki qismi qator ustunlar bilan uzunasiga ketgan bir necha (asosan 3 yoki 5) qism (nef)larga boʻlingan. Oʻrtadagi qism B.ning asosiy xonasi hisoblanganligi tufayli yonidagilardan balandroq va kengroq boʻlgan, tepasidan darchalari orqali ichkari yoritilgan. Qad. Rimdagi B.lardan sud va savdo idorasi sifatida foydalanilgan, keyinchalik dastlabki xristian ibodatxonalarining asosiy turi boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazipetal rivojlanish

**Bazipetal rivojlanish** (yunoncha basis — asos, tub, tag va lotincha peto — institutilaman) — oʻsimliklar yon shoxlari yoki organlari qismlarining uchidan tubiga qarab rivojlanishi, bunday rivojlanish natijasida oʻsimliklarning yosh qismlari tubiga yaqinroq joylashadi. Mas, gulli oʻsimliklar bargining toʻqimalari bazipetal tarzda rivojlanib differensiallanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis

**Bazis** (yunoncha: basis — asos) — 1) asos, negiz, tayanch, poydevor. 2) Geodeziyada — yer yuzining maʼlum joyida juda aniq oʻlchab olinadigan asosiy chiziq. Bazis uzunligi lentalar yoki maxsus (radiotoʻlqinlar va yorugʻlik nuri vositasida oʻlchovchi) asboblar bilan aniqlanadi. Triangulyatsiyal uchburchakning asosiy tomoni uzunligini topish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis asbob

**Bazis asbob** — uzunlik oʻlchovlari yoki bazisam juda aniq oʻlchashga imkon beradigan geodezik asbob. Shkalali lenta yoki maxsus asbob (radiotoʻlqinlar va yorugʻlik nuri vositasida oʻlchovchi asbob) dan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis davr

**Bazis davr** — iqtisodiyotda joriy (hisobot) davri maʼlumotlari (koʻrsatkichlari)ni qiyoslash uchun qabul qilingan biror vaqt (oy, kvartal, yil va hokazo) yoki sana.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis narx

**Bazis narx** — 1) rejali iqtisodiyotda doimiy deb qabul qilingan va xalq xoʻjaligi koʻrsatkichlari (mas, milliy daromad hajmi, sanoat, qishloq xoʻjaligi yalpi mahsuloti va boshqalar) dagi oʻzgarishlarni, indekslarni hisoblashda asos qilib olingan narx. Turli yillarda narxlar oʻzgarib turgani uchun mazkur koʻrsatkichlar dinamikasini narxlarga qarab hisoblab boʻlmagan, shu sababli hisob-kitob hamda rejalashtirish ishlarida Bazis narx  qoʻllangan; 2) sifat koʻrsatkichlari aniq boʻlgan tovarning kontrakt yoki preyskurant narxi. Haqiqiy narxlarga nisbatan oʻrta mezon vazifasini bajaradi. Sifati belgilangan (bazis) koʻrsatkichlarda farq qiladigan tovarlar yetkazib berilganda narx darajasi tovar sifati Bazis narxga ustamalar yoki tashlamalar yordamida belgilanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazidiomitsetlar

**Bazidiomitsetlar**, bazidiyali zamburugʻlar (Basidiomycetes) — yuksak zamburugʻlar sinfi, jinsiy jarayonda maxsus jinsiy koʻpayish organlari — bazidiyalar hosil qilish xususiyatiga ega. Mitseliydagi mevali tanasi (kattaligi bir necha mm dan 1,5 m gacha) har xil shaklda. Mitseliy toʻsiqlarining oʻziga xos murakkab tuzilishi va mitseliyida yarim halqasimon harakatlar boʻlishi bilan boshqa zamburugʻlardan farq qiladi. Hujayralarning boʻlinishi tufayli yarim halqadan hosil boʻladigan hujayralarga qizlik yadrolar oʻtadi. Koʻpchilik Bazidiomitsetlar geteratallik xususiyatiga ega. Ularga 3 kenja sinf va 18 tartib, shu jumladan afilloforlar (koʻpchilik isteʼmol qilinadigan va zaharli zamburugʻlar), gasteromitsetlar, qorakuya, zang zamburugʻlari va boshqa kiradi. 30 mingdan ortiq turi maʼlum. Juda keng tarqalgan. Koʻpchilik turlari (qoʻziqorin, shampinon, oq zamburugʻ va boshqalar) isteʼmol qilinadi, baʼzilari (muxomor, oq poganka) zaharli. Koʻpgina Bazidiomitsetlar saprotrof va oʻsimliklarning fakultativ parazitlari hisoblanadi. Bazidiomitsetlar oʻsimlik qoldiqlarini parchalashda ishtirok etadi, oʻsimliklarda kasallik keltirib chiqaradi. Bir qancha turlari daraxtlar bilan mikoriza hosil qiladi. Ayrim turlari antibiotiklar ishlab chiqaradi. Daraxt tanasida uchraydigan poʻkak zamburugʻi daraxtni chiritadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazidiyalar

**Bazidiyalar** (yun. basidon — asos) — bazidiyali zamburugʻlarning spora hosil qiladigan organlari; dikariot giflar uchida ikki yadroli hujayralardan hosil boʻladigan toʻgʻnogʻichsimon bitta (xolobazidiya) yoki toʻrtta (fragmobazidiya) hujayradan iborat. Rivojlanishiga koʻra xalta (ask)ga oʻxshab ketadi. Bazidiyalarda jinsiy jarayon sodir boʻladi, yaʼni dikarionlar yadrolari qoʻshiladi va diploid yadro reduksion boʻlinadi, soʻngra 2-4 ta bazidiosporalar shakllanadi. Bazidiosporalar Bazidiyalardan tashqarida hosil boʻlishi bilan askosporalardan farqlanadi. Bazidiosporalar qulay muhitga tushgach yangi mitseliy hosil qiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazitlar

**Bazitlar** — asosli magmatik togʻ jinslari. Tarkibida kremniy oksidi 50-55% dan oshmaydi, ammo A1, Sa, Fe, Mg koʻp. Kvars yoʻq. Gabbrobazalt turkumiga mansub togʻ jinslarining umumiy nomi. Oʻzbekistonda Quljuqtogʻ, Tomdi, Sulton Uvays, Hisor togʻlarida uchraydi. Mis, nikel, kobalt va boshqa foydali qazilma konlari Bazitlar tarqalgan hududlarda boʻladi. Bazitlardan tayyorlangan bezak koshinchalari imorat devorlarini pardozlashda, koshinkorlikda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazm

**Bazm** — toʻy munosabati bilan katta uy yoki keng hovli sahnida oʻtkaziladigan tomosha, katta mehmondorchilik, ziyofat, kecha. Bazmlar odatda sozandaxonanda, nogʻorachi, surnaychikarnaychilar, raqqos va raqqosalar, askiyabozlar ishtirokida oʻtkaziladi. Bazm juda qadim zamonlardan rasm boʻlgan. Bazm mazmuni, ishtirokchilari va Bazmdagi cholgʻu asboblariga qarab bir qancha turlarga boʻlinadi. Nogʻora, doira, oʻyinchilar ishtirokida oʻtkaziladigan toʻy Bazmi "Nogʻora Bazm" deyiladi. Kelinning dugonalari, tengqurlari yigʻini "Qizlar Bazmi" (baʼzi joylarda "Qizlar majlisi") deyiladi. Oʻzbek va tojiklarda Bazmning maxsus taklifsiz, hamma qatnashadigan turi "Doira xabar qiladigan Bazm" ham bor (odamlar doira ovozini eshitib, oʻzlari kelaveradilar). Ishtirokchilari koʻp, ziyofati toʻkin "Bazmi Jamshid" (shoh Jamshidning dabdabali Bazmlariga nisbatan), yaqin kishilar oʻrtasida yoki kuy va ashula ishqibozlari uchun musiqachilar uyushtiradigan Bazm "Bazm xosagi" deyiladi. Oʻtmishda xon va amirlar saroyida oʻtkaziladigan Bazmlar sanʼat asarlarini xalq orasida keng yoyishga xizmat qilgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazofiliya

**Bazofiliya** (bazis va yun. phileo-muhabbat, sevish) — 1) hujayra strukturasining ishqoriy boʻeqlar (mas, gematoksilin, azur, safranin va boshqalar) bilan boʻyalish xossasi. Bazofiliya odatda hujayra sitoplazmasidagi komponentlar, asosan ribonuklein kislota (RNK) ning kislotalik xususiyatlariga bogʻliq boʻlib, kam differensiallangan, tez oʻsayotgan va zoʻr berib oqsil sintez qilayotgan hujayralarga (ayniqsa oʻsma hujayralariga) xosdir; 2) periferik qonda bazofillar sonining koʻpayib ketishi shaklidagi leykotsitoz.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazudin

**Bazudin**, diazinon — oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda ishlatiladigan kimyoviy modda; insektitsid. Oʻsimliklarga oʻsish davrida purkash uchun 60% li emulsiyalanuvchi konsentrat, urugʻlikni ekishdan oldin upalash uchun 40% li hoʻllanadigan kukun, 30% li kukun, ekish paytida solinadigan 5% va 10% li donador preparat holida ishlab chiqariladi. Bugʻdoy, qand lavlagi, beda, makkajoʻxori, sabzavot ekinlari va boshqalarning soʻruvchi va kemiruvchi zararkunandalar (toʻplamlar, shira, oʻrgimchakkana va boshqalar)ga qarshi qoʻllanadi. Taʼsiri 45 kundan ortiq saqdanadi.

## Manbalar
Bazumi tizmasi

**Bazumi tizmasi** - Kichik Kavkazdagi togʻ tizmasi. Armaniston Respublikasining shimoliy qismida joylashgan. Uzunligi 70 km. Eng baland joyi 3016 m. Asosan granitlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari dasht, butazor va oʻrmondan iborat. Baland qismlarida subalp va alp oʻtloqdari bor. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baiya-blanka

**Baiya-blanka** – Argentina shimolidagi shahar, Buenos-Ayres provinsiyasida. Atlantika okeani sohilidagi port. Avtomobil va temir yoʻl tuguni. Aholisi 271 ming kishi (1991, shahar atrofi bilan). Asosiy sanoat tarmoqlari – neftni qayta ishlash, oziq-ovqat (un qadoqlash, sut-goʻsht va boshqalar), koʻnteri. Pamparnining savdo markazi. Universitet bor. Shaharga 1828-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bay puli

**Bay puli** — savdo-sotiq va ishga yollash-yollanish ishlarida oʻzaro kelishuvdan soʻng bir tomonning ikkinchi tomonga toʻlov hisobidan oldindan beradigan puli. Tomonlar oʻrtasidagi kelishuvga kafolat va uni mustahkamlashga xizmat qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baybak

**Baybak**, choʻl sugʻuri (Marmota bobac) – sugʻurlar urugʻiga mansub sut emizuvchi hayvon. Tiyinsimonlar oilasiga kiradi. Tanasining uzunligi 60 sm gacha, dumi 15 sm gacha, ogʻirligi 6,5&nbsp;kg gacha. Rossiya, Ukraina va Shimoliy Qozogʻiston choʻllarida tarqalgan. Tuproqda qazilgan inlarida oila boʻlib yashaydi. Ertalab va kechqurun faol hayot kechiradi. Qishda 6 oy uyquga ketadi. Soni kamayib ketganligi tufayli muhofaza qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baydara vodiysi

**Baydara vodiysi** - Qrim yarim orolning janubiy gʻarbidagi soylik. Sevastopoldan janubiy sharqda. Uz. 16&nbsp;km, eni 8&nbsp;km gacha. Soylikda dehqonchilik qilinadi, bogʻ, tokzorlar barpo etilgan, yon bagʻrida daraxt va butalar oʻsadi. Yalta—Sevastopol shosse yoʻli Baydara vodiysi dan (Baydara Darvozasi dovoni orqali) oʻtadi. Turizm rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baydarata qoʻltiqchasi

**Baydarata qoʻltiqchasi** – Kara dengizidagi qoʻltiq, materik qirgʻogʻi bilan Yamal yarim oral orasida. Uzunligi qariyb 180 km. Eni 78 km. Qishda muzlaydi. Ayrim yillari, hatto yoz oylarida ham muzlab yotadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baydarka

**Baydarka** — xipcha yengil qayiq. Eshkaklari ilgaksiz. Rul bilan boshqariladi, rul oyoqda buriladi. Sport Baydarkasi — yaxlit yogʻoch yoki plastmassa qoplamali, turist Baydarkasi — yogʻoch, metall yoki plastmassadan yigʻma qobirgʻali qilib yasalib, suv oʻtkazmaydigan material qoplangan boʻladi. Turist Baydarkasi yigʻma holda koʻpincha 2 ta qopga jo boʻlib, ogʻirligi 27 – 50&nbsp;kg keladi. 180 – 350&nbsp;kg gacha yuk koʻtara oladi. Tinch suvdagi poygaga moʻljallangan sport Baydarkasi yupqa fanerdan yasaladi. Baydarka usti paluba bilan yopilib, 1, 2, 4 nafar eshkakchi uchun lyuklar ishlangan boʻladi. Bir eshkakchi uchun moʻljallangan Baydarkaning uzunligi 5,2 m, kengligi 51 sm, ogʻirligi 12&nbsp;kg; ikki eshkakchi uchun moʻljallangani — 6,5 m; 55 sm; 18&nbsp;kg; toʻrt eshkakchi uchun moʻljallangani — 11 m; 60 sm; 30&nbsp;kg . Sportchilar ikki kurakli eshkakni oqimga qarab oʻtirgan holda eshadilar (qarang Baydarka va kanoeda eshkak eshish). Baydarkada poygalar erkaklar oʻrtasida 1936-yildan, ayollar oʻrtasida 1948-yildan olimpiya musobaqalari dasturiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bairiki

**Bairiki** – Kiribati poytaxti, Tarava atrofida. Aholisi 25,3 ming kishi (1996). Tinch okeanidagi port. Kopra va fosfat, baliq eksport qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahia

**Bahia** – Braziliya shimoli-sharqidagi shtat. Maydoni 567 ming km². Aholisi 11,7 mln. kishi (1990). Maʼmuriy markazi – Salvador shahri Braziliya yassitogʻligining sharqiy qismida, San-Fransisko daryosi havzasida joylashgan. Mamlakatning eng koʻp neft qazib oladigan va qayta ishlanadigan hamda olmos olinadigan shtati. Yirik Paulu-Afonsu GES ishlab turibdi. Shtat janubida kakao, tamaki, shakarqamish plantatsiyalari bor. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, kimyo va boshqa bir qancha sanoat korxonalari mavjud. Chorvachilik ham rivojlangan.

## Manbalar
Baydarka va kanoeda eshkak eshish

**Baydarka va kanoeda eshkak eshish** — sport turi, poygalar va slalomdan iborat. Baydarka va kanoeda eshkak eshish musobaqalari 19-asrning 60-yillarida Yevropaning koʻpgina mamlakatlarida eshkakchilar klublari paydo boʻlgandan soʻng boshlandi va avval baydarkalarda, keyin kanoeda sport poygalari oʻtkaziladigan boʻldi. Xalqaro kanoe federatsiyasi (IKF, 1946-yil tashkil topgan) 54 milliy federatsiyani birlashtiradi (1991). 1936-yildan Baydarka va kanoeda eshkak eshish Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan, 1938-yildan jahon chempionatlari oʻtkaziladi. Baydarkalardagi musobaqalar ayollar va erkaklar oʻrtasida, kanoeda esa — faqat erkaklar oʻrtasida boʻladi. Baydarkalar bir kishilik, ikki kishilik va toʻrt kishilik, kanoe — bir kishilik va ikki kishilik. 1972-yildan baydarka va kanoeda slalom musobaqalari olimpiada musobaqalari dasturiga tajriba tariqasida kiritilgan.

Oʻzbekistonda bu sport turi havaskorlari 50-yillardan suv havzalari, anhor va daryolarda mashq qilib, musobaqalarda qatnasha boshladilar. Oʻzbekiston terma jamoasi 1996-yilgi 26-yozgi olimpiya oʻyinlarida va ayniqsa 1997-yilgi Osiyo birinchiligida muvaffaqiyatli ishtirok etdi. Sokchasiti (Janubiy Koreya) shahrida boʻlgan qitʼa chempionatida 12 ta oltin, 11 ta kumush, 9 ta bronza medali qoʻlga kiritilib, birinchi oʻrin egallandi. Jamoa muvaffaqiyatiga xalqaro sport ustalari aka-uka S. va V. Shoislomovlar (kanoe), D. Kovalenko (kanoe), T. Levina, I. Lyalina, A. Shpiganovich, I. Isakova (baydarka) katta hissa qoʻshishdi. Oʻzbekiston Baydarka va kanoeda eshkak eshish jamoasi 13-Osiyo oʻyinlari (Bangkok, 1998) chempioni nomini ham oldi, Baydarka va kanoeda eshkak eshish boʻiicha asosiy sport bazalari Toshkent dengizi, Chorvoq suv ombori, Samarqand eshkak eshuvchilar kanalida joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf von Baeyer

**Adolf von Baeyer** () (31-oktyabr 1835-yil, Berlin – 20-avgust, Shtarnberg) – nemis kimyogari. Peterburg Fanlar Akademiyasining xorijiy muxbir aʼzosi (1892). Boʻeqlar va atsiklik birikmalar sintezi asoschilaridan biri. 1883-yilda indigoni toʻliq sintez qilib, uning tuzilishini aniqladi. Sistransizomeriya tushunchasini amaliyotga tadbiq etdi. Pirrol va piridin asoslarini, siydik kislota guruhi birikmalarini oʻrgandi, kondensatsiya reaksiyalarini tadqiq qildi. Baeyerning atsetilen, aromatik va alitsiklik uglevodorodlar sohasidagi tadqiqotlari kuchlanishlar nazariyasining kashf etilishiga olib keldi. Nobel mukofoti laureati (1905)

## Manbalar
Bayera

**Bayera** (Baiera) — ginkgodoshlar oilasiga mansub qad. oʻsimliklar turkumi. Bargi dixotom tomirli, yarim toʻgarak yoki keng pona shaklida, asosigacha ayri shoxlanib, bir necha marta boʻlingan. Bargining ustki va ostki epidermis hujayralari va barg (ogʻizcha)lari har xil tuzilgan. Bayera bargining boʻlinishi va tomirlanishiga binoan turlarga ajratiladi. 20 ga yaqin turi maʼlum, shundan 3 tasi Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida oʻsganligi isbotlangan. Qolgan turlari yer sharining shimoliy yarmidagi deyarli hamma davlatlarning yura, boʻr qatlamidan topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayir

**Bayir**, Boyir — qumli choʻllarda shamol taʼsirida paydo boʻlgan botiq joylar. Bayirda kichik chuqurliklar bilan birga qator qum tepalari ham boʻladi. Qrimda, Turkmanistonda togʻ oldi balandliklari bayir deb yuritiladi. Ustyurt va Manqishloqda usti yassi tepa, qirlar ham bayir deyiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baykal

**Baykal** yoki **Baikal** (turkiycha Boykoʻl; ; ) - Sharqiy Sibirning janubidagi chuchuk suvli koʻl. 456 m balandlikda joylashgan, togʻlar bilan oʻralgan. Maydoni 31,5 ming km². Uzunligi 636 km, oʻrtacha eni 48 km. Baykal dunyodagi eng chuqur (1620 m gacha) koʻl. Tektonik jarayonlar natijasida vujudga kelgan. Baykalga 336 ta daryo (shu jumladan Selenga, Barguzin, Yuqori Angara va boshqalar) quyiladi, Angara daryosi oqib chiqadi. Koʻlda 27 ta orol bor. Yanvarda muzlab, mayda muzdan boʻshaydi. Baykalda qariyb 1800 tur flora va fauna uchraydi. Baliq ovlanadi. Kema qatnaydi, yogʻoch tashiladi. Baykal sohilida Slyudyanka, Baykalsk shlari joylashgan. Listvyanka shaharchasida Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining Limnologiya instituti bor. Selenga daryosining quyi oqimi Rashiduddin (1247-1318) asarida Barkoʻjin yoki Barkoʻjintoʻkum deyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baylaqon

**Baylaqon** () — Ozarbayjonning Baylaqon tumani maʼmuriy markazi. Sovet davrida stalinchi arbob Andrey Jdanov sharafiga **Jdanovsk** () deb nomlangan. Sovet Ittifoqi qulashi ortidan 1991-yilda tarixiy nom qaytarilgan. Baylaqon Ozarbayjonning eng eski shaharlaridan biri. Araks va Koʻra daryolari birlashadigan yerga yaqin joyda joylashgan (Arronsa). 1221-yilda moʻgʻullar istilosi davrida vayron qilingan va 1403-yilda Amir Temur tomonidan qayta tiklangan.

## Tarixi
Baylaqon oʻrnida Oʻren qal’a manzilgohi boʻlgan. Ayrim tarixchilar Baylaqonni 6-7-asrlarda asosiy harbiy-siyosiy markaz vazifasini bajargan Paytakaran bilan bogʻlaydi. Biroq, boshqa tarixchilar Paytakaran Oʻren qal’adan 7-8 kilometr janubi-sharqda joylashgan alohida shahar boʻlganini taʼkidlaydi. Baylaqonga sosoniylar podshohi Qubod I (hukmronlik yillar 488-496, 498/9-531) asos solgan, deb ishoniladi. Rus sharqshunosi Vladimir Minorskiy „Baylaqon“ (ehtimol, *Bēl-ākān*) nomini Gilondagi Baylaman (*Bel-mān*, „Bellar uyi“) bilan bogʻliq deb hisoblagan. U bu nomni Baylaqon eronlik koʻchmanchilarni asosan Gilondan, shuningdek, Kaspiy dengizi janubidagi boshqa hududlardan qabul qilganidan dalolat deb hisoblagan. VI asrda „Paydangaron“ (uning nomi suryoniy tilida yozilgan) Sharqdagi Ossuriya cherkovining yeparxiyasi boʻlib, ulardan ikkitasining yepiskopi maʼlum. Musulmonlar istilosi paytida Baylaqon arab sarkardasi Salmon ibn Robiyaga (650-yilda vafot etgan) hech qanday qarshilik koʻrsatmasdan taslim boʻlganligi haqida xabar berilgan. Baylaqon oʻrta asr geograflari tomonidan kamtarona, ammo gullab-yashnayotgan shahar sifatida tilga olinadi, u oʻzining matolari va *nāṭef* nomli qandolatchilik mahsuloti bilan mashhur.

12-asrda shahar Gruziyaga soliq toʻlashga majbur boʻldi va 1221-yilda moʻgʻullar tomonidan talon-taroj qilindi, aholini oʻldirib, yoqib yubordi. Biroq, omon qolganlar keyinchalik qaytib kelib, uni qayta qurishdi. 14-asr oxirida u Temur tomonidan vayron qilingan, keyinchalik Amir Temurning oʻzi qayta tiklagan, ammo shahar tashlab ketilgan. Uning xarobalari hozirda Oʻren qal’a deb nomlanadi va Kabirli qishlogʻi yaqinida, zamonaviy Baylaqon shahridan 22 km uzoqlikda joylashgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil  
* 
* 
* 
*
Baynalmilalchilik

**Baynalmilalchilik** (arab, "baynalmilal" — millatlararo) — jahondagi turli millat va irqlarga mansub kishilarning xalqaro birdamligi; ularning bir-birlarini tushunishlari va oʻzaro ishonchining , madaniyatlar, qadriyatlar, bilim va texnologiyalar oʻzaro singib borishining asosi; millatchilikning ziddi. Insoniyat tarixi turli millatlar va elatlar orasida iqtisodiy, siyosiy va madaniy-maʼnaviy aloqalar oʻrnatilib, ularning tobora mustahkamlanib borishi jarayonidir, mazkur munosabatlarsiz esa ijtimoiy taraqqiyot amalga oshmaydi.

15-asr oxiridan boshlangan buyuk geografik kashfiyotlar, sanoat taraqqiyoti, fan va texnika sohasidagi olamshumul ixtirolar davlatlar va xalqlar orasida beqiyos darajada kengaygan iqtisodiy va siyosiy, madaniy, maʼrifiy hamda maʼnaviy aloqalarning jadallashuviga olib keldi. Bu baynalmilal aloqalar milliy ong va oʻz-oʻzini anglash, milliy ozodlik hamda mustaqillik gʻoyalarining shakllanishi va tarqalishiga; ilm-fan va texnika, madaniyat va maʼrifat soxalaridagi yutuqlarning ayirboshlanishiga keng yoʻl ochib berdi.

Mustabid shoʻrolar tuzumi davrida Baynalmilalchilik bir tomonlama talqin qilindi. faqat ishchilar sinfi, uning partiyalari mafkurasi va siyosatining asosiy prinsiplaridan biri, sotsializm va kommunizm uchun kurashdagi birligi, degan maʼnoda tushuntirilib, bunda "proletar internatsionalizmi"gina koʻzda tutildi. Aslida esa Baynalmilalchilik umuminsoniy hodisa boʻlib, barcha xalqlar va mamlakatlarning taraqqiyot sari harakatining , mustaqillik va milliy ozodlik kurashining gʻoyat zoʻr omilidir.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, oʻz ichki va tashqi siyosatida Baynalmilalchilik gʻoyalariga sodiq tarzda jahondagi barcha xalqlar va millatlar bilan doʻstona aloqalarni oʻrnatish hamda rivojlantirish yoʻlidan bormoqda. OʻzR ilgʻor mamlakatlar bilan barcha sohada hamjihatlik, hamkorlik va birdamlikni barqaror etishga institutilmoqda, xalqaro munosabatlarning umum tan olgan qoida va tamoyillariga rioya qilmoqda. Mamlakatda barcha fuqarolarning , ular millati va irqidan qatʼi nazar, oʻzaro ishonchi hamda birdamligini mustahkamlash, milliy-madaniy neʼmatlarini oʻzaro ayirboshlash yuzasidan izchil siyosat yuritilmoqda. Oʻzbekistonda jami 100 dan ziyod — rus, ukrain, belorus, qozoq, qirgʻiz, uygʻur, tatar, qoraqalpoq, tojik, nemis, koreys va boshqa xalqlarning milliy-madaniy markazlari, respublika milliy-madaniy markazi tashkil etilgan, barcha el-elatlarning maʼnaviy yuksalishi uchun teng imkoniyatlar yaratilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Bayram kunlari

**Bayram kunlari** - muhim voqealarga bagʻishlangan, anʼana sifatida nishonlanadigan, ish kuni hisoblanmaydigan kunlar. Oʻzbekiston Respublikasi hududida quyidagi kunlar bayram (dam olish) kunlari deb belgilangan: 1-yanvar — Yangi yil; 8-mart — Xotin-qizlar kuni; 21-mart — Navroʻz bayrami; 9-may — Xotira va qadrlash kuni; 1-sentabr — Mustaqillik kuni; 1-oktabr — Oʻqituvchi va murabbiylar kuni; 8-dekabr — Konstitutsiya kuni; Roʻza hayiti (Iyd al-Fitr)ning birinchi kuni; Qurbon hayiti (Iyd al-Adha)ning birinchi kuni. Bayram kunlari-texnika sharoitlari va boshqa sharoitlarga (uzluksiz ishlaydigan korxonalar, obʼyektlarni qoʻriqlash, ularning xavfsizligini taʼminlash qabilarga) koʻra ishni toʻxtatib turish mumkin boʻlmagan joylarda, aholiga xizmat koʻrsatish zarurati boʻlgan ishlarda, shuningdek kechiktirib boʻlmaydigan taʼmirlash va yuk ortish-tushirish ishlarida Bayram kunlari  ishlashga yoʻl qoʻyiladi. Bayram kunlari  bajarilgan ishlar uchun kamida ikki hissa miqdorida haq toʻlanadi. Toʻlanadigan haqning aniq miqdori jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishib belgilanadi. Bayram kunlari  dagi ish xodimning xohishiga qarab boshqa dam olish kuni (otpusk) berish bilan qoplanishi mumkin. Bayram kunlari  dagi ish yoxud ish vaqtidan tashqari bajarilgan ish uchun boshqa dam olish kuni berilgan taqdirda, bunday ishlar uchun kamida bir hissa miqdorda mehnat haqi toʻlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baykal tizmasi

**Baykal tizmasi** - Baykal koʻlining shimoli-gʻarbiy sohilidagi togʻ tizmasi. Uz. qariyb 300 km, eng baland nuqtasi 2572 m (Cherskiy togʻi). Baykal tizmasi  qadimgi kristalli jinslardan tarkib topgan. Baykal tizmasi ning gʻarbiy yon bagʻri (1200-1400 m gacha) TILOGʻOCH taygasi bilan, sharqiy yon bagʻri siyrak oʻrmon bilan, 1000-1600 m balandlikkacha oʻrmonli dasht, qaragʻay va tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Oʻrmonlardan yuqorida lakana butalar, soʻngra qurumlar boshlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baykal-Amur magistrali

**Baykal-amur magistrali**, BAM — Sharqiy Sibir va uzoq. Sharkdagi temir yoʻl; Rossiyani Tinch okean bilan bogʻlaydigan 2-magistral temir yoʻl (birinchisi Transsibir magistrali). Umumiy uzunligi 4300&nbsp;km, Tayshetdan Sovetskaya Gavan aholi punktigacha davom etadi. Baykal-Amur magistralining Ust-Kut (Lena daryosi boʻyida) — Komsomolsk-Amur qismi (3105 km; 1974-yil qurilishi boshlanib, 1984-yilda poyezdlar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan) 1989-yil foydalanishga topshirilgan. Baykal-Amur magistralining Tayshet — Ust-Kut va Komsomolsk-Amur — Sovetskaya Gavan qismlari 40-yillar oxiri — 50-yillar boshida qurilgan; Baykal-Amur magistrali — Tinda, Izvestkovaya — Ural va Volochayevka — Komsomolsk temir yoʻl liniyalari orqali Transsibir temir yoʻl bilan tutashadi. 1981-yilda Baykal-Amur temir yoʻl (boshqarma) tashkil etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayramalixon

**Bayramalixon** (XVIII asr) — Marv viloyati hokimi (1782/83 — 1785/86). Hojalar urugʻidan. Buxoro amirligi hukmdori amir Shohmurod bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan. Turkmanistondagi shahar va koʻhna Marv xarobalari yaqinidagi qalʼa Bayramali nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lord Byron

BAYRON (Vugop) Jorj Noel Gordon (1788.22.1, London - 1824.19.4, Misolungi, Gresiya) — britaniyalik shoir va zodagon. Lordlar palatasi aʼzosi (1809-yildan). "Chayld Harold ziyorati" dostonini (1812, 1817-18) yaratdi. Sharq dostonlari turkumidagi "Kofir", "Abidoslik kelin" (1813), "Qaroqchi", "Lara" (1814), "Korinf qamali", "Parizod" (1816) kabi dostonlari Nizomiyning "Layli va Majnun", Firdavsiyning "Yusuf va Zulayho" asarlari taʼsirida yozilgan. Bayron 1817-1822-yillarda Italiyada yashaydi. "Tasso shikoyati" (1817), "Mazepa" (1818) poemalari, "Manfred" (1817), "Xotin" (1821) dramalarida adolatsizlikka qarshi kurashga chaqiradi, inson va dunyo muammosi yetakchi mavzu boʻlgan. Bayron 1818-yilda "Don Juan" sheʼriy romanini yozishga kirishgan. Asarda inson va muhit masalasi birinchi oʻringa chiqqan. Bunda Bayron romantizmdan realizmga oʻtgan (asar tugallanmagan). Uning qator sheʼrlari, "Chayld Harold ziyorati", "Manfred", "Shiylon tutquni", "Shiylon soneta" dostonlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Bayramxon

**Bayramxon** (asl ismi Muhammad Bayramxon ibn Sayf Alibek) (? – 1561.1.2) – boburiylar davri siyosiy arboblaridan, shoir. Akbarjon otaligʻi (qarang Otaliq). Turkmanlarning qora qoʻyunli urugʻidan. Yoshligida Badaxshonda boburiylar xizmatiga kiradi. 1534-yil muhrdorlik mansabiga tayinlanadi. 1540-yil Shershoh isyoni sababli Humoyun bilan Eronga ketadi va 1545-yil Humoyunning inilari Mirzo Askariy va Komronlardan Qandahor hamda Kobulni qaytarib olish uchun qilingan urushda qatnashadi. Bayramxon shundan soʻng 10 yilcha Qandahorda yashaydi va badiiy ijod bilan shugʻullanadi. 1555-yil „Xoni honon“ (bosh xon) unvoniga sazovor boʻladi. Bayramxon hajga ketayotib Gujarotning Patton degan joyiga yetganda lohani urugʻidan boʻlmish Muborakxon tomonidan oʻldirilib, dastlab Shayx Husomiddin maqbarasiga dafn etilgan, keyinchalik uning xoki Dehliga, 1563-yilda esa Mashhadga keltirilib, Imom Rizo maqbarasi yoniga qoʻyilgan. Bayramxonning turkiy, forsiy tillardagi sheʼrlaridan iborat devoni bizgacha yetib kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayramxon Abdurahim

**Bayramxon Abdurahim** (1556 −1622, Dehli) – shoir, tarjimon. Bayramxon ibn Sayf Alibekning oʻgʻli. Akbar hukmronligi davrida „Xonlar xoni“ unvoniga sazovor boʻlgan. Bayramxon „Boburnoma“ asarini forschaga tarjima qilgan.

Hindiston tarixiga oid asarlarda „Rahimiy“ taxallusi bilan turk, arab, fors, hind va sanskrit tillarida yozgan sheʼrlari bor. J. Neru Bayramxonga yuksak baho bergan. Tarixchi Abulboqi Nihovandiy 1927-yilda Bayramxonga bagʻishlab „Maosiri Rahimiy“ni yozgan, unda shoirning hayoti va ijodi, oʻsha davrdagi siyosiy va madaniy hayotda tutgan oʻrni haqida maʼlumot bergan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayt ul-Muqaddas

**Bayt ul-muqaddas** (arab.- muqaddas uy) — Quddus (Iyerusalim) shahrida qadimdan mavjud boʻlgan, xristianlar va yahudiylarda muqaddas hisoblangan ibodatxonalar; shu munosabat bilan Quddus shahrining oʻzi ham Bayt ul-Muqaddas deb nom olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kulash Bayseitova

**Kulash Bayseitova** (Gulbahrom) (1912.19.4 (2.5) - Olmaota - 1957.6.6) — qozoq opera xonandasi (lirik-koloraturali soprano). Toshkent davlat konservatoriyasida taʼlim olgan. Qozoq drama teatri (1930-1934), Musiqali teatr (1934-1937), Qozoq opera va balet teatrida (1937-yildan) ishlagan. Kizjibek ("Qizjibek"), Xadicha ("Jalbir"), Akjunus ("Er Targin"), Ajar ("Abay"), Sora ("Birjon va Sora") va boshqa partiyalarning birinchi ijrochisi. Birinchi boʻlib qozoq opera sahnasida mumtoz opera qahramonlarini (Tatyana, "Yevgeniy Onegin", Chiochiosan, "Madam Baterflyay") yaratgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Bayt

**Bayt** (arab. — uy) — ikki misra sheʼr. 1) Sharq xalqlari sheʼriyati gʻazal, qasida, masnaviy va boshqa janrlari Baytdan tuziladi. Tarjiʼband va tarkibbandlarda bandlarni bir-biriga bogʻlovchi vosita Bayt deyiladi. Mas, Navoiyning "Gʻaroyib ussigʻar" devonida "Ketur soqiy, ul mayki, subgʻi alast, Aning nashʼasidin koʻngul erdi mast" deb boshlangan tarjiʼbandi (10 band, 200 misra) ning har biri "Harobot aro kirdim oshifta hol, May istarga ilgimda sinsin safol"Bayti bilan tugallangan. Badiiy ijodda bir Baytli mustaqil sheʼrlar ham bor; 2) bezak va naqsh mujassamotlaridan biri. Bezak sanʼati, xususan amaliy sanʼat (miskarlik, kulollik, rixtagarlik va boshqalar)da keng qoʻllanadi. Roʻzgʻor buyumlari (kosa, choynak, piyola, lagan, oftoba va hokazo) va meʼmoriy obidalar bezaklariga oʻtmishda koʻpincha sheʼriy misralardan husnixat (kufiy, suls, nasx, nastaʼliq, rayhoniy) bilan bitilgan. Bayt buyumga oʻziga xos nafosat, badiiylik baxsh etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baytur

**Baytur** — arqogʻi (qarang Arqoq) juft qilib chiyratilgan, aksari qizil (baʼzan, toʻq koʻk) ipdan toʻqiladigan gazlama. Ilgari Qashqardan keltirilar, qisman Andijon, Oʻzgan va Oʻshda ham toʻqilar edi. Hozir toʻqilmaydi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baytqoʻrgʻoniy

**Baytqoʻrgʻoniy** — oʻrtapishar qovun navi (Toshkent shahri yaqinidagi Baytqoʻrgʻon qishlogʻi nomidan). Shakli tuxumsimon, yirik, uz. 30-36 sm, ogʻirligi 4 – 6 kg . Sirti tekis, dagʻalroq, yoppasiga toʻr bilan qoplangan, tusi sariq. Poʻsti qalin, eti oq, yumshoq, sershira, qalinligi 4,5-5 sm. Urugʻi unib chiqqanidan soʻng 85-93 kunda pishadi. Tarkibida 7,3-9,4% qand bor. Hosildorligi 200-300 s/ga. Uzoq joylarga yuborish va saqlashga Baytqoʻrgʻoniy Toshkent, Sirdaryo va Buxoro viloyatlarida ekiladi (qarang Qovun).

## Manbalar
Baytulmol

**Baytulmol** (arabcha – mol-mulk uyi) – islom mamlakatlarida davlatga qarashli va davlat tasarrufiga oʻtkazilgan mol-mulklar saqlanadigan hamda ular yuzasidan davlat hisobkitob ishlari amalga oshiriladigan maxsus bino. Baytulmolni dastlab xalifa Umar ibn al-Xat-tob (ra) taʼsis qilgan (7-asr). Undagi boyliklar asosan xiroj, jizya, zakot, xums kabi soliqlardan toʻplangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badoye ul-lugʻat

**Badoyi al-lugʻat** („Ajoyib lugʻat“) — Alisher Navoiyning sheʼriyatini izohlash uchun tuzilgan oʻzbekcha-forscha lugʻat. Muallifi — Tole  Xaraviy.1500-yillarda Sulton Husaynning topshirigʻiga binoan tuzilgan. „Badoyi al-lugʻat“da mingga yaqin soʻz va iboralar berilgan. Hajmi — 180 bet. 1—10-betlarida lugʻatchilik va bu lugʻat haqida maʼlumot berilgan. Unda ot, sifat, son va olmoshlar bosh kelishikda, feʼllar masdar shaklida koʻrsatilgan. „Badoyi al-lugʻat“ lugʻatchilik taraqqiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Prof. A. K. Borovkov tomonidan oʻrganilib, nashr ettirilgan (1961).
## '''Muallifi'''
"Badoyi al-lugʻat"ning  muallifi boʻlmish Tole al-Imoniy al Xaraviy haqida maʼlumotlar yoʻq.Lugʻat qoʻlyozmasi bilan tanishgan kishi Tole Xaraviyning oʻqimishli kishi boʻlganiga ishonch hosil qiladi.Uning fors,turk va arab tillarini bilgani,adab ilmlarini egallagani lugʻat kirishining qofiyali saj bilan yozilganidan koʻrinib turadi.Adab ilmlarini egallagan kishilarning xati ham chiroyli boʻlgani uchun lugʻatning muallifi saroy (devoni)da xizmat qilgan deyish mumkin.Alisher Navoiy muallifni oʻzining "Majolis-un-nafois" kitobida shoir sifatida tilga oladi.

## '''Tuzilishi'''
Lugʻatdan jami 854 soʻz oʻrin olgan.Har bir soʻz oʻzining maʼnolari va shu maʼnolar tasdigʻi uchun keltirilgan misollar illyustratsiyalar bilan birga mustaqil maqolani tashkil qiladi,hamda qoʻlyozmada uning bosh soʻzi sifatida lugʻat matnidan ajratilib, qizil siyoh bilan bitilgan, baʼzan esa ustiga chiziq ham tortib qoʻyilgan.Soʻzlar harakatlarsiz.Lugʻatda soʻzlar birinchi harfi boʻyicha arab alifbosi tartibida keladi va har bir harf bilan boshlangan soʻzlar birgalikda "bob" deb ataladi.

## '''Qoʻlyozmasi'''
Lugʻatning bizgacha yetib kelgan birgina qoʻlyozmasi Leningraddagi Saltnkov-Shchedrin kutubxonasida mavjud.Bu yagona nusxa 1705-1706 yilda koʻchirilgan.

## '''Nashri'''
Professor A.K-Borovkov "Badoyi al lugʻat" faksimile nashrini oʻz tarjimasi va kirish qismi bilan birga nashr qilgan.Bu nashr turkologlar,ayniqsa,navoiyshunoslar uchun muhim qoʻllanma vazifasini oʻtab keldi.Uning ilmiy va amaliy qiymati hali ham kamaygan emas.

## '''Manbalar'''
Bazaltli qatlam

**Bazaltli qatlam** – Yer poʻstining quyi qatlami. Konrad yuzasi bilan Moxorovichich yuzasi oraligʻida joylashgan. Bazaltli qatlamda boʻylama seysmik toʻlqinlarning tarqalish tezligi (6,5-7,5 km/sek) dan kelib chiqib qatlam gabbrotsom tuzilgan deb ehtimol qilinadi.

## Manbalar
Bayot (maʼnolari)

**Bayot**:

* Bayot — 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi muayyan shoʻʼbalar nomi (mas, Navroʻzi Bayot, Bayoti Ajam); 2) Shashmaqomda Navo, Xorazm maqomlarida Navo va Dugoh maqomlari tarkibidagi shoʻʼbalar.
* Bayot (qabila), bayotlar — qad.
Bayot (qabila)

**Bayot**, bayotlar — qadimgi oʻgʻuz qabilalaridan biri. Turkman tili lahjasida soʻzlashgan. 9-10-asrlarda qay qabilasi bilan birga Dashti Qipchokda yirik oʻgʻuz qabilalari ittifoqiga bosh boʻlgan. 16-asr boshida shimoliy turkman qabilalari tazyiqi ostida Bayotning katta guruhi Sharqiy Xurosondan Amudaryoning oʻrta oqimi atroflari va Qorakoʻl vohasiga (Buxoroning gʻarbida) koʻchib kelishgan. 20-asrda turkman, ozarbayjon, oʻzbek xalqlari tarkibiga kirgan. 1920-yilda Oʻzbekistonda (Qorakoʻl tumani va Buxoro atroflarida) 1460, 1924-yillarda Turkmanistonda 10,5 ming Bayot roʻyxatga olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayer

**"Bayer"** – 1863-yilda tashkil topgan Germaniyadagi kimyo kompaniyasi. 1992-yilgacha Germaniyaning „I. G. Farbenindustri“ kimyo konserni tarkibiga kirgan. Oʻgʻitlar, oʻsimliklarni zararkunandalar va kasalliklardan himoya qilish vositalari, urugʻlik dorilanadigan preparatlar va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi, agrokimyoviy xizmat koʻrsatadi. Jahondagi 150 dan ortiq mamlakatlar bilan hamkorlik qiladi. 1992-yildan Oʻzbekistonda vakolatxonasi ochilgan. Aylanma kapitali 48,6 mlrd. marka, 141 ming ishchi xizmatchi ishlaydi (1997).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayt ul-Hikmat

**Bayt ul-hikma** (yoki „Xizonat ul-hikmat“) — olimlarni birlashtirgan ilmiy muassasa. Xalifa Horun ar-Rashid (766-809) Bagʻdodda tashkil etgan. Oʻzbekcha asarlarda „Bilim uyi“ yoki „Donishmandlar uyi“ deb yuritiladi. Muhammad Xorazmiy xalifa Maʼmun davri (813-833)da „Bilim uyi“dagi juda boy kutubxonaga boshchilik qilgan. Kutubxonada hind, yunon, suryoniy, arab, fors tillarida 400 ming jildda qoʻlyozma kitob saqlangan. Xorazmiy oʻsha kitoblardan foydalanib, hind usulida ilmi hayʼat (astronomiya)ga oid „Ziji Xorazmiy“ asarini yozgan. Hind raqamlari asosida hozirgi arab raqamlarini soddalashtirgan, kengaytirgan va birinchi marta arab tilini bayon etib, uning keng tarqalishiga hissa qoʻshgan.

Tarjima ishlarida turli mamlakatlardan kelgan olim va tarjimonlar, jumladan Turkiston olimlaridan Ahmad Fargʻoniy, Muhammad Xorazmiy, Abbos ibn Sayd Javhariy va Ahmad ibn Abdulloh Marvaziylar qatnashgan. Bu yerda olimlar chet tildagi murakkab tushunchalarni berishga qodir arab atamashunosligini yaratishga va uni boyitishga katta hissa qoʻshdilar.

## Manbalar
Bayhaqiy Abulfazl Muhammad ibn Husayn al-Kotib

**Bayhaqiy Abulfazl Muhammad ibn Husayn al-Kotib** (995—1077) – tarixchi olim. Nishopur madrasalarida tahsil koʻrgan. Mahmud Gʻaznaviy saroyida kotib (1021). „Ziynat ul-kuttob“ („Kotiblar ziynati“) va 30 jildli „Tarixi oli Mahmud“ („Mahmud xonadoni tarixi“) nomli asarlar yozgan. „Tarixi oli Mahmud“ asarining Mahmud Gʻaznaviy oʻgʻli Masʼud hukmronligi (1030—41) ga oid qismigina saqlanib qolgan boʻlib, u „Tarixi Masʼudiy“ va „Tarixi Bayhaqiy“ nomi bilan ham mashhur. Bu asar Toshkentda soʻz boshi va izohlar bilan rus tilida nashr qilingan (1962).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baytulloh

**Baytulloh** (arab. - Allohning uyi) - Makka shahridagi

Ka’ba binosi. Uning boshqa nomlari ham bor. Masjidu-

l-harom, Baytu-l-a’tiq, Qibla, Xonai Ka’ba. «Allohning

uyi» deganda Allohning manzili yoki maskani emas, balki

Allohga ibodat qilinadigan joy, qiblagoh ma’nosida tushunmoq kerak. Shu ma’noda yer yuzidagi masjidlarning

har birini ham «Allohning uyi» deb atash mumkin. Baytullohni

«Makkatulloh» deb atash noto‘g‘ridir.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Bayhaqiy Zahiriddin Abulhasan Ali ibn Zayd

**Bayhaqiy Zahiriddin Abulhasan Ali ibn Zayd** (1106, Sabzavor — 1174) — olim, tabib va shoir. 1142 — 54 yillarda Nishopurning bir necha masjidlarida mudarrislik qilgan. Chuqur bilimi va yuksak insoniy fazilatlari tufayli xalq hurmatini qozongan. B. arab va fors tilida 70 dan ortiq asar yozgan boʻlib, ulardan eng mashhurlari — "Kitob al-aruz" ("Aruz kitobi"), "Kitob azhor ashjor al-ashʼor" ("Sheʼriyat daraxtlari gullari haqida kitob"), "Kitob atimat al-marzo" ("Xastalar taomi haqida kitob"), "Kitob asomiy al-adviya va xavosiho va manofiʼiho" ("Doridarmonlar nomi, xususiyati va foydalari haqida kitob"), "Kitob fil-hisob" ("Hisob haqida kitob"), "Mashorib attajorib" ("Tajribalar manbai"), "Tarixi Bayhaq" ("Bayhaq viloyati tarixi"), "Tatimma "Sivon al-hikma" ("Hikmat javoni"ni toʻldiruvchi kitob"), "Javomiʼ ahkom an-nujum" ("Yulduzlar harakati qonuniyatlari") va b. Bulardan "Tatimma "Sivon al-hikma" Assijistoniyning "Sivon al-hikma" ("Hikmat javoni") nomli asarini toʻldiruvchi bir kitob boʻlib, oʻrta asrlarda islom olamida mashhur ensiklopedik asarlar sirasiga kiradi. Unda 10 — 12-asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq hamda Markaziy Osiyoda yashab ijod etgan 111 yirik allomaning tarjimai holi bilan bir qatorda tarixiy, joʻgʻrofiy va etnografik maʼlumotlar ham mavjud. "Tatimma "Sivon al-hikma", "Tarixi Bayhaq" va "Javomiʼ ahkom an-nujum" asarlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqanas (daryo)

**Bakanas** — Qozogʻiston Respublikasining Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi daryo. Uz. 240&nbsp;km, havza maydoni qariyb 25,1 ming km². Chingiztov tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Balxash-Olakoʻl botigʻidagi qumliklarga singib ketadi. Asosan qordan toʻyinadi. Ayrim yillari qurib qoladi. Suvi sugʻorishga sarflanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakbo qoʻltigʻi

**Bakbo qoʻltigʻi** (Tonkiy qoʻltigʻi) – Janubiy Xitoy dengizidagi qoʻltiq, Xitoy va Vyetnam qirgʻoqlariga tutash, ochiq dengizdan Leychjou yarim orol va Xaynan oroli orqali ajralgan. Uzunligi 330&nbsp;km, kengligi 241&nbsp;km. Chuqurligi 40 – 82 m. Suv koʻtarilishi sutkalik (5,9 m gacha). Xayfon porti joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakalavr

**Bakalavr** (lotincha baccalaria – vassalning yer-mulki) – koʻp mamlakatlardagi dastlabki ilmiy daraja. Oʻrta asrda Gʻarbiy Yevropa universitetlarida taʼlimning birinchi bosqichini tugallagan talabalarga berilgan. Oʻzbekistonda „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonun va „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ (1997) ga muvofiq universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlarining 1- bosqichi – bakalavriatni tugatganlarga bakalavr darajasi beriladi hamda davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi, kasb-hunar faoliyati bilan shugʻullanish huquqini beradigan diplom topshiriladi. Baʼzi xorijiy mamlakatlar (masalan, Fransiya)da oʻrta maʼlumotga ega boʻlib, oliy oʻquv yurtiga kirib oʻqish huquqiga ega boʻlgan shaxs ham bakalavr deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakalavriat

**Bakalavriat** – koʻp mamlakatlarda oliy taʼlimning dastlabki bosqichi. Oʻzbekistonda bakalavriat mutaxassisliklar yoʻnalishi boʻyicha fundamental va amaliy bilim beradigan tayanch oliy taʼlimdir. Oʻqish muddati kamida 4 yil Bakalavrlik dasturi tugallangandan soʻng, bitiruvchilarga bakalavr darajasi berilib davlat attestatsiyasi yakunlariga koʻra davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi oliy maʼlumot toʻgʻrisidagi diplom topshiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakelit

**Bakelit** – rezolning eski nomi. Bakelitga toʻldirgichlar (yogʻoch qipigʻi, qogʻoz, asbest) aralashtiriladi va hosil boʻlgan massani press-qoliplarda qizdirib ishlash yoʻli bilan elektr izolyatsiyalash materiallari va mexanik xossalari yuqori boʻlgan zanglamas buyumlar tayyorlanadi. Ixtirochi– belgiyalik amerika kimyogari L. Bakeland (1863 – 1944) nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil