open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kamoliddin Behzod nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

**Kamoliddin behzod nomidagi oʻzbekiston respublikasi davlat mukofoti** - adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasidagi davlat mukofotlaridan biri. 1997-yil 23-yanvarda taʼsis etilgan. Sharq uygʻonish davri yetuk sanʼatkori, buyuk miniatyurachi musavvir Kamoliddin Behzod nomi bilan yuritiladi. Mukofot tasviriy va amaliy sanʼat, xalq hunarmandchiligi sohasida yaratilgan, milliy istiqlol gʻoyalarini yorqin badiiy shakllarda aks ettirgan, Oʻzbekistonning buyuk tarixini va hozirgi yuksalish jarayonlarini haqqoniy obrazlar orqali gavdalantirgan va keng jamoatchilik tomonidan tan olingan yetuk sanʼat asarlari uchun beriladi. Mukofotga soʻnggi toʻrt yil mobaynida yaratilgan, koʻrgazmaga qoʻyilgan yoki boshqa tarzda eʼlon qilingan monumental tasviriy sanʼat, meʼmorlik-badiiy taʼmirlash va haykaltaroshlik asarlari koʻrib chiqish uchun qabul qilinadi. Mukofotga taqdim etish toʻgʻrisidagi qarorlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalar, respublika va xalqaro jamoat tashkilotlari rahbar organlari tomonidan qabul qilinadi. OʻzRning boshqa Davlat mukofotiga ilgari sazovor boʻlgan asarlar bu mukofotga tavsiya etilmaydi. Bir mukofotga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi lozim. Mukofotni OʻzR Prezidentining farmoni bilan har uch yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida berish tartibi joriy qilingan. Mukofotning har biri 80 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofotga sazovor boʻlgan ijodkorlarga tantanali vaziyatda sovrindorlik yorligʻi va faxriy nishon topshiriladi. Mukofot sovrindorining nishoni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi. Mukofot takroran berilmaydi. 1997-y.da Toir Boltaboyev, Xurshid Nazirov va Gʻayrat Kamolov, Anvar Ilhomov va Baxtiyor Rahmonberdiyev, Raimberdi Matchonov mukofotga sazovor boʻlgan.

## Manbalar
Kamon

**Kamon** kamalak, yoy, oʻq-yoy — mezolit davrida (miloddan avvalgi 10—5 ming yillik) ibtidoiy ovchilar tomonidan ixtiro qilinib, 17-asrgacha baʼzi joylarda 20-asrgacha qoʻllangan ov va jang quroli. Hamma xalq va qabilalarda (Avstraliya va Mikroneziyadan tashqari) qoʻllangan. Kamonning ixtiro qilinishi kishilik tarixida ulkan yutuq boʻlgan. U ibtidoiy odamlarning parranda va darrandalarni ovlashda juda qoʻl kelgan. Kamon aslini olganda inson tomonidan ixtiro etilgan birinchi mexanizm edi. Kamon yengilligi, qulayligi, moʻljalga bexato urishi hamda tez otishi jihatidan oʻzidan oldin ishlatib kelingan uloqtiriladigan diskdan ustun turgan. Kamonning keng tarqalishi ibtidoiy ovchilikning yanada taraqqiy etishiga imkon berdi, ovchilarning kundalik mehnatini yengillashtirdi, ularga ozmi-koʻpmi oziq-ovqatni gʻamlab olishlariga imkon tugʻdirdi.

Kamon 2 qismdan iborat: egma choʻp; tirkash. Kamonning egma choʻpi sariq tol, sambit, yovvoyi jiyda va jingʻil shoxidan yasalib, uning ikki uchiga baʼzan suyak yoki qimmatli metall qoplangan. Kamonning tirkashi, asosan, paydan qilingan.

Kamonning 2 xili mavjud: oddiy Kamon; murakkab Kamon. Oddiy Kamon yarim doyra shaklida. Murakkab Kamon esa yoyilgan qoʻsh qanot shaklida. Murakkab Kamon asrlar davomida takomillashib borgan. Asosan, Sharq xalqlari qoʻllagan. Murakkab Kamon Oʻrta Osiyo xalqlariga miloddan avvalgi 1-ming yillikdan maʼlum. U Oʻrta Osiyo xalqlari harbiy texnikasida soʻnggi oʻrta asrlarga qadar eng muhim jangovar qurol vazifasini bajarib kelgan. Xunnular davrida (miloddan avvalgi 3-asr) turkiy qavmlar Kamon oʻqini otganda hushtak tovushini eslatuvchi yangi turini ixtiro etishgan; xunnular saltanatini vujudga kelishida uning roli katta boʻlgan. Manbalarga koʻra, oʻrta asrlarda Kamon oʻqi 500–600 m.dan ziyod masofaga yetgan. Qadimdan hozirgacha Kamondan oʻq otish sportning muhim turlaridan biri boʻlib musobaqalar uyushtiriladi. Musobaqalarda Kamon oʻqi 900 m gacha masofaga borgan.

## Manbalar
Kamon (maʼnolari)

**Kamon**:

* Kamon, k a mal ak, yey, oʻq-yoy — mezolit davrida (mil.
* Kamon (musiqa) (musiqada) — 1) bir uchidan ikkinchisiga qil tutami tortilgan tayoqcha; gʻijjak, skripka kabi torli cholgʻu asboblarini chalish uchun ishlatiladi.
Kamon (musiqa)

**Kamon** (musiqada) — 1) bir uchidan ikkinchisiga qil tutami tortilgan tayoqcha; gʻijjak, skripka kabi torli cholgʻu asboblarini chalish uchun ishlatiladi. Kamonning ishqalanishidan tor tebranib tovush chiqaradi. Tuzilishi jihatdan kamonga nisbatan takomillashgan smichok hozir kamon oʻrnida qoʻllanadi va u ham kamon deb yuritiladi;

2) Kavkaz, Oʻrta va Yaqin Sharq mamlakatlarida gʻijjakning nomi, kamoncha deb ham ataladi.

## Manbalar
Kampala

**Kampala** – Uganda poytaxti. Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Viktoriya koʻlining shimoliy sohillari yaqinida 1300 m gacha boʻlgan balandlikda joylashgan. Aholisi 902,9 ming kishi (2000). iqlimi ekvatorial mussonli iqlim, yanvarning oʻr-tacha tempaturasi 22°, iyulniki 20°. Yiliga oʻrtacha 1500&nbsp;mm yogʻin tushadi.

Kampala-mamlakatning muhim siyosiy, madaniy, moliya, savdo-sanoat markazi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Temir yoʻl orqali Hind okeani sohilidagi Mombasa (Keniya) porti bilan bogʻlangan. Shahardan 35&nbsp;km janubida xalqaro aeroport joylashgan. Oziq-ovqat, kimyo, farmatsevtika, koʻn poyabzal sanoati rivojlangan. Metallsozlik, yogʻochsozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari, avtomobil remonti ustaxonalari bor. Shaharga 1890-yilda inglizlar tomonidan qalʼa sifatida asos solingan. Kampala Bugandaning savdo markazi sifatida rivojlandi. 1962-yildan mustaqil Uganda poytaxti. Shahar tepaliklarda joylashganligi sababli yagona reja asosida qurilmagan.

Kampalada Makerere universiteti (1922; 1970-yildan Uganda milliy universiteti), nafis sanʼat maktabi, tibbiyot bilim yurti, pedagogika va texnika kollejlari, Uganda ilmiy jamiyati, Uganda muzeyi, badiiy galereya bor.

## Manbalar
Tommaso Campanella

**Tommaso Campanella** (5-sentyabr 1568, Stilo, Italiya — 21-may 1639, Parij) — italyan faylasufi, shoir, siyosiy arbob, kommunistik utopiya ijodchisi. 14 yoshidan dominikchirohiblikni qabul qilgan. „Sezgilar yordamida isbotlangan falsafa“ asarida B. Telezio naturfalsafasini himoya qilgan. Bir necha marta bidʼatchilikda ayblangan. 1598—99-yillarda Kalabriyada ispan bosqinchilariga qarshi isyon uyushtirgani uchun umrbod qamoqqa hukm qilindi. 27 yil qamoqda yotib, falsafa, siyosat, falakiyot, tibbiyotga oid oʻnlab asarlar yezdi. 1629-yil qamoqdan ozod etildi. Campanella tabiatni tajriba yoʻli bilan bilish tarafdori edi. Uning fikricha, xulqning oliy maqsadi — shaxsiy hayotni ehtiyot qilmoq va taʼminlamoqdir.

Iroda batamom hukmronlikka yoʻnaltirilishi lozim; xukmronlikka bilim orqali erishiladi, bilim esa butun tarbiyaning asosiga qurilgan boʻlishi keraCampanella Campanellaning „Quyosh shahri“ (1602) asari dengizchining hikoyasi shaklida yozilgan boʻlib, unda olimkohinlar tabaqasi tomonidan boshqariluvchi ideal jamoa bayon qilingan (jamoada xususiy mulk va oila boʻlmaydi, bolalar davlat tomonidan tarbiyalanadi, hamma uchun majburiy mehnat 4 soatlik ish kunidan iborat qilib joriy etiladi, fan va maorif tarak, qiy etadi). Lirik sheʼrlar, sonetlar muallifi.

## Manbalar
Kampanila

**Kampanila** (ital. campanile) — oʻrta asr va Uygʻonish davri italyan meʼmorligida 4 qirrali yoki aylana tarxli koʻp qatlamli minora — qoʻngʻiroqxona. Koʻpincha ibodatxonadan alohida qurilgan.

## Manbalar
Kampeche

**Kampeche** — Meksikadagi shtat, Yukatan yarim orolning gʻarbida. Maydon 51,8 ming km. Aholisi 689,6 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kampeche sh. Ohaktoshlardan tuzilgan pasttekislikda joylashgan, karst relyef shakllari rivojlangan, bu esa gidrografiya tarmoqlarining rivojlanishiga toʻsqinlik qiladi. Iklimi tropik, nam iklim. Oʻrtacha oylik temperatura 22—27°. Yiliga oʻrtacha 2000&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi. Doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Kampeche — agrar shtat. Kampecheda kichikroq oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Kampecheda, asosan, kofe, shakarkamish, sitrus mevalar, makkajoʻxori yetishtiriladi. Asosiy qishloq xoʻjaligi rayoni— Champoton. Indeys qabilalari yashaydigan oʻrmon zonalarida daraxtlar kesilib, dehqonchilik qilinadi. Yoz oylarida chikle teriladi. Asalarichilik rivojlangan. Qimmatbaho yogʻochga ishlov beriladi. Baliqovlanadi. Dengiz mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar Kampeche shahrida joylashgan. Avtomobil va temir yo'llari orqali Meksikaning boshqa shtatlari bilan bogʻlangan.

## Manbalar
Kampilobakterioz

**Kampilobakterioz**, v i b r i o z— hayvonlarda uchraydigan yuqumli infeksion kasallik. Asosan, qoramol va qoʻylar kasallanadi, choʻchqa, echki, tovuklar va odamga yuqishi mumkin. Kasallik hayvonlar jinsiy organlari zararlanishi bilan kechadi. Infeksiya jinsiy organlarning shilliq pardasida boʻlib, hayvonlarni qochirish vaqtida, shuningdek, toʻshama, ozuqa va b. orqali yuqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi — Campylobacter fetus (vibriofetus) veneralis hisoblanadi. Kasallik dunyoning barcha mamlakatlarida qayd qilingan.

Kasallik qoʻzgʻatuvchisi 1903—13-yillarda topilgan. Kasal haivon qisir qoladi va sutdan chiqadi, oriqlaydi, boʻgʻoz boʻlsa bola tashlaydi, bolasi koʻpincha oʻlik tugʻiladi, tirik tugʻilgani 1—2 kunda oʻladi, yoʻldoshi koʻp hollarda tushmaydi, qon va yiring aralash shilliq suyuqlik chiqib turadi. Erkak hayvonlarda urugʻdoni yalligʻlanadi. Kasallik klinik, epizootologik, bakteriologik, serologik maʼlumotlarga asosan aniqlanadi.

Davolash: kasal qoramollarga streptomitsin, penitsillin, bitsilin va b. dorilar beriladi, 3 marta ketmaket urugʻlantirilgandan keyin boʻgʻoz boʻlmagan sigir hamda gʻunajinning bachadoniga (kuyikish vaqtida), buqalarning preputsiya boʻshligʻi va mushak oraligʻiga (3—4 kun qatorasiga) antibiotik yuboriladi. Davolangandan soʻng bir oy oʻtgach, buqalarning spermasi va preputsiya shilligʻi tekshirilib, ularning tuzalganligi aniqlanadi. Kasal qoʻylar ham antibiotiklar bilan davolanadi. Bundan tashqari, qoʻy bachadoniga kaliy permanganat eritmasi yuboriladi.

Oldini olish: hayvonlar sinchiklab tekshiriladi, kasallangan hayvonlar ajratib, alohida boqiladi, davolanadi, sunʼiy qochirish usulidan foydalaniladi, nosogʻlom xoʻjaliklar dezinfeksiya qilinadi.

## Adabiyot
* Shopoʻlatov J., Burxonova H., Jiyanov Ya ., Epizootologiya va mikrobioloshya asoslari, T., 1991; Parmonov M., S ayilkulov B., Parmonov J., Epi fooiojioi mya. T., 1996.

Hoshim Nurmamatov.

## Manbalar
Kampinas

**Kampinas** — Braziliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. San-Paulu shtatida. Aholisi 967 ming kishi (2000). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim qishloq xoʻjaligi rayonining (kofe, paxta, donli ekinlar, shakarqamish) savdo markazi. Elektrovoz, tikuv mashinalari ishlab chiqariladi. Metallurgiya, rezinatexnika, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. 2 universitet, muzey bor. Shaharga 17-asr da asos solingan. 19-asrda kofe ishlab chiqaruvchi muhim markaz boʻlgan. 

## Manbalar
Kamondan otish

**Kamondan otish** - sport turi. Diametri 40—122 sm doyra nishonga 18–90 m uzoklikdan 30 yoki 36 tadan oʻq uzilib ochko toʻplanadi. K.o. 15-asrda Shveysariyada paydo boʻlgan. Musobaqalarning hozirgi qoidalari 19-asr oxirida ishlab chiqilgan. Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgandan soʻng (1900) koʻp mamlakatlarda keng tarqaldi. 1931-yildan jahon chempionati oʻtkaziladi. Xalqaro K.o. federatsiyasi (FITA, 1931-yil asos solingan)ga 127 ta milliy federatsiya aʼzo (2002), Oʻzbekiston K.o. federatsiyasi 1991-yilda kirgan. AQSH, Belgiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Italiya, Kanada, Polsha, Rossiya kabi davlatlarda K.o. keng yoyilgan. Oʻzbekistonda K.o. 20-asr ning 60-y.laridan ommalashdi. Respublikamizning Natalya Butuzova, Olga Rogova, Vadim Shikaryov, Surayyo Vakilova, Eldor Sayfullin, Zamir Axmedov kabi kamonchilari jahon, qitʼa chempionatlari va nufuzli musobaqalarda gʻalaba qozonishgan.

## Manbalar
Kamonchi

**Kamonchi** — 1) yey, kamon yasovchi usta; 2) yey, kamon otuvchi mergan. K.lardan tuzilgan maxsus harbiy qismlar, asosan, qoʻshinning oldingi safida joylashib, suvoriylar va b. qismlarning muvaffaqiyat bilan olgʻa siljishini taʼminlagan; dushman kuchlari ustiga tinmay oʻq yogʻdirib turgan. Qamal yoki mudofaa janglari vaqtida esa, qalʼaning burj hamda boru (shinak) lari yoxud xandaq ortidagi pistirmadan xujumga oʻtgan dushman askarlarini oʻqqa tutgan. K. istilohiga tegishli keyingi tushuncha moziyda, shuningdek, yoychi, yoyandoz, kamonkash, oʻqchi, novakandoz kabi nomlar bilan ham ifodalangan.

Turk-moʻgʻul xalqlarida oʻgʻil bolani juda yoshlikdan kamon bilan muomala qilishga oʻrgatish odat tusida boʻlgan. Qoʻchqor ustida muallaq turish, qush va hayvon bolalarini kamon bilan ovlash, balogʻat yoshida esa, suvoriylar guru-hidan oʻrin olishga erishish, har bir turk oʻgʻlonining sharafli vazifasi hisoblangan. Oʻq-yoy suvoriylarning uzoqni moʻljalga oluvchi bosh quroli hisoblangan. Oʻq-yoyning jang paytida afzalligini payqagan xitoylik hukmdor Vulin mil. av. 307 y. oʻz askarlarini turkiy qabilalarda ot ustida turib kamondan oʻq uzish sanʼatini oʻqitishni joriy etadi. Oʻgʻuzxon (qarang Mode xoqon) shoxsimon kamondan otilganda hushtak chiqaruvchi oʻqni yasaydi va askarlarini ot ustida turib oʻq otishga oʻrgatadi.

## Manbalar
Kampiniy madaniyati

**Kampiniy madaniyati** - ilk neolit davriga oid arxeologik yodgorliklar (mil. av. 6—4-ming yillik). Fransiyaning Quyi Sena departamentidagi Kampiniy manzilgohi nomidan. 1886 yilda fransuz arxeologi F. Salmon topgan. K.m.da yashagan qabilalar dehqonchilik, ovchilik, baliqchilik va terimchilik bilan shugʻullanib, diametri 3–6 m li yarim yertoʻlalarda yashagan.

Uy hayvonlaridan faqat it boqilgan. Toshbolta, sanchqi, qum aralashtirilib loydan ishlangan naqshli va naqshsiz sopol idishlar topilgan. K.m. ashyolari Germaniya va Boltiq boʻyidagi ilk neolit makonlaridan topilgan arxeologik yodgorliklarga oʻxshab ketadi.

## Manbalar
Kampirravot toʻgʻoni

**Kampirravot toʻgʻoni** — Qoradaryodagi gidrotexnika inshooti. 1937— 40 yillarda qurilgan. Kampirravot toʻgʻoni radiusi 167 m li egriliqda. Umumiy uz. 137,5 m, bal. 6 m, eni 4 m. Toʻgʻon 8 darvozadan iborat; har bir darvozaning uz. 15 m. Qoradaryoga oʻngdan Yassi, chapdan Oʻzgan qoʻshilgach, suv Kampirravot darasidan oʻtadi va Fargʻona vodiysiga chiqib kengayadi. Ilgari daryoning shu qismi tosh, chim, shox-shabba bilan toʻsilib, Shahrixon, Andijon kanallariga suv chiqarilgan. Qoradaryoda toshqin boshlangan paytlarda kanal va suv chiqaruvchi toʻsiqlar xavf ostida qolar edi. Shularni hisobga olib, Kampirravot toʻgʻoni qayta qurildi. Qurilish 1937-yilda Shahrixon va Andijon kanal rostlagichi va toʻgʻon asosini qazish bilan boshlandi. Toʻgʻonning maksimal suv sarfi 1500 m3/sek. Bu suv uzelida toʻgʻondan tashqari, Shahrixon, Andijon kanallariga suv chiqaruvchi rostlagich qurilgan, u 10 darvozadan iborat; har bir darvozaning uz. 5 m. Rostlagichning eng koʻp suv sarfi 230 m3/sek.

## Manbalar
Kampirchopon

**Kampirchopon** () — govzabonguldoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi sershox, yer bagʻirlab, baʼzan tikka oʻsadi, boʻyi 30—100 sm. Oʻsimlikning hamma qismlari kumushsimon oq tuklar bilan qoplangan. Barglarining hamma qismlari kumushsimon oq tuklar bilan kalin qoplangan, seret, tuxumsimon, bandsiz. Gullari zangori, tarvaqaylagan roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi tuxumsimon yongʻoqcha. Apr.—okt.da gullab mevalaydi. Ildizi oʻq ildiz. Bosh ildizi 5— 6 m chuqurlikkacha kiradi, ildiz boʻgʻzidagi kurtaklardan yer usti novdalari oʻsadi. Vegetativ va urugʻidan koʻpayadi, qishlab chiqqan urugʻlari 7—10° t-rada unadi. Mart — aprel boshida maysalari koʻkaradi. Bir tup i 1000 tagacha urugʻ beradi. Urugʻi tuproqqa sochilib ketadi. Oʻsimlik va urugʻlari zaharli.

Kurash choralari: oʻtoq qilish, ekin hosili yigʻishtirilgach, yerni 10— 12 sm chuqurlikda yumshatish, chimqirqar plug bilan 30—35 sm chukurlikda kuzgi shudgor. Don ekinlarini 2,4-D tipidagi gerbitsidlar bilan dorilash. 

## Manbalar
Kampirqursoq

**Kampirqursoq** (Tortula desertoram) — kampirqursoqlar turkumiga mansub yoʻsin. Boʻyi 1 — 1,5 sm. Oʻrta Osiyo choʻllarida, koʻpincha, boyalich va juzgʻun kabi butalar tagida, qum tepaliklarning shim. yon bagʻirlarida yoki tekisliklarda oʻsadi. K. yaxshi oʻrganilmagan. Qishning iliq kunlarida va erta bahorda yomgʻirdan soʻng yam-yashil boʻlib oʻsib chiqadi. Yogʻingarchilik tugab, kunlar isiy boshlashi bilan qora-qoʻngʻir tusga kirib, kelgusi mavsumgacha yotadi. K.juda zich oʻsib tuproqda alohida qatlamlar hosil qiladi. K. paydo boʻlgan maydonlarda oʻtlar (iloq, yaltirbosh va b.) kamayib ketadi. Oʻtloklarning hosildorligi kamayib ketmasligi uchun K. qoplamlarini yoʻqotish zarur.

## Manbalar
Kamptozoylar

**Kamptozoylar** (Kamptozoa) — tuban chuvalchanglar tipi. Ayrim zooologlar K.ni mshankalarga kiritadi. Oʻtroq yakka yoki koloniya boʻlib, dengiz va chuchuk suvda yashaydi. Tanasi likopchaga oʻxshash, uz. 1 mm dan 1 sm gacha, ogʻiz teshigi hilpillovchi paypaslagichlar bilan oʻralgan, anal teshigi orqa tomoniga koʻchgan. Poyasi yordamida substratga yopishib oladi, tana boʻshligʻi parenxima bilan toʻlgan. Ichagi taqasimon, ayirish organi — protonefridiylar. Qon aylanish va nafas olish sistemasi boʻlmaydi. Nerv gangliysi ogʻiz va anal teshigi oʻrtasida joylashgan. Ayrim jinsli yoki germafrodit. Ayrim turlari kurtaklanib koloniya xrsil qiladi. Metamorfoz orqali rivojlanadi, lichinkasi troxoforaga va mshankalar lichinkasiga oʻxshaydi. K. tipi 1 sinf va 60 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi; hamma dengizlarda uchraydi. Sohil yaqinida, ayrim turlari 300 m gacha chuqurlikda yashaydi. Detrit va fitoplankton bilan oziqlanadi. 

## Manbalar
Kampu-Grandi

**Kampu-Grandi** - Braziliyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Matu-Grosudu-Sul shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 662,5 ming kishi (2000). Serradi-Marakaju tizmasining sharqiy yon bagrida joylashgan. Transport yoʻllari tuguni. Chorva mollari savdosi markazi. Qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi. Oziqovqat, koʻn poyabzal, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Universitet (1970), oʻlkashunoslik muzeyi bor. Shaharga 17-asr boshlarida asos solingan.

## Manbalar
Kamtukli halqalilar

**Kamtukli halqalilar** (Oligo chaeta) — halqali chuvalchanglar sinfi. Uz. bir mm ning bir necha ulushidan 2,5 m gacha. Halqalari soni 5—7 dan 600 gacha. Parapodiy va paypaslagichlari yoʻq. Tuklari koʻp tuklilarga nisbatan kam sonli (nomi shundan olingan), 2 toʻpdan tanasining ikki yonida joylashgan. Sezgi organlari odatda boʻlmaydi, faqat suvda yashovchi ayrim turlarida yorugʻlik sezuvchi koʻzchalar bor. 25—27 oilasi (yomgʻir chuvalchanglar, namdidalar, nayyasarlar, qisqichbaqa zuluklar va b.), 5 mingga yaqin turi bor.

Koʻpchiligi tuproq va chuchuk suvda, 200 ga yaqin turi dengizlarda hayot kechiradi. Asosan, detrifaglar, bir necha turlari yirtqich, parazit (qisqichbaqa zuluklar) yoki kommensal. Germafrodit, jinsiy bezlari tanasi oldingi qismidagi bir necha boʻgʻimlarida joylashgan. Tuxumlari pilla ichida urugʻlanadi. Pilla belbogʻi ishlab chiqaradigan suyuqligidan hosil boʻladi. Baʼzan tuxumlari urugʻlanmasdan partenogenez usulda koʻpayadi. Oʻzgarishsiz rivojlanadi. Ayrim turlari koʻndalangiga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Tuproqda yashovchi K.h. gumus hosil boʻlishiga taʼsir koʻrsatadi; tuproq strukturasini yaxshilab, uningunumorligini oshiradi. Suv K. h. baʼzan bentosning asosiy qismini tashkil etadi; ifloslangan suv havzalarining tozalanishiga yordam beradi; baliqlar uchun oziq boʻladi.

## Manbalar
Kamfora

**Kamfora** (Camphora), kamfara, C10H16O, — oʻziga xos hidli, rangsiz kristall, suyuqlanish temperaturasi 179°. K. tabiatda keng tarqalgan, koʻpgina efir moylari (mas, kamfora moyi) tarkibiga kiradi. K. — nitrat va atsetat sellyuloza plastifikatori (selluloid va kinoplenkalar ishlab chiqarishda), tutunsiz porox flegmatizatori; nerv faoliyati stimulyatorlari jumlasiga kiradi. Tibbiyotda kamfora daraxtilai olinadigan sof K. yoki oqqaragʻay moyidan olinadigan K. ishlatiladi. Yurak-tomir va markaziy nerv sistemasi faoliyati, nafas susayganda, kol-lapepa., krupoz pnevmoniya va b. yuqumli kasalliklarda, narkotiklar va uyku dorilaridan zaharlanganda moyli eritmasi teri ostiga yuboriladi, issiq tushirish, balgʻam koʻchirish maqsadida poroshogi ichiriladi; saramas, parotit va b.ni davolashda antiseptik va ogʻriq qoldiruvchi modda sifatida (mazi) surtiladi.

## Manbalar
Kamfora daraxti

**Kamfora daraxti**, kamfora lavri (Cinnamomum camphora) —lavrdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt. Boʻyi 20—25 m, diametri 2,5 m gacha. Bargi etli, xushboʻy. Guli koʻrimsiz, mayda, oqish. Jan. Xitoy va Yaponiya o.larida oʻsadi. Hamma qismida efir moyi bor. Yogʻochidan mebel yasaladi. Efir moyidan kamfora olinadi.

## Manbalar
Kampongtyam

**Kampongtyam** — Kambodjadagi shahar, Mekong daryosi sohilidagi port. Kampongtyam provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 30 ming kishidan ziyod. Kauchuk, baliq, oʻrmon mahsulotlari eksport qilinadi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor. Taxta tilish markazi. Toʻquv hunarmandchiligi rivojlangan. Shaharga 20-asr boshlarida asos solingan

## Manbalar
Kamxastak

**Kamxastak** (Cerasus mahaleb) — raʼnodoshlar oilasiga mansub keng shoxshabbali daraxt; manzarali oʻsimlik. Boʻyi 10—12 m. Tana diametri 20—30 sm, kulrang yoki toʻq kulrang. Bargi dumaloq, tuxumsimon, bandli, qalin, uz. 6 sm, chetlari arra tishli. Guli 2 jinsli, xushboʻy, gultoji yashil, oqish-qoʻngʻir. Toʻpguli shingilsimon. Mevasi mayda, qora, qizil, yashil, oqish-qoʻngʻir-sariq, sershira, nordon. Apr.da gullab iyul — avgustda meva beradi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyati togʻlari hamda soy boʻylarida oʻsadi. K.ka payvand qilingan gilos va olvolilar tez oʻsadi, mevasi erta pishadi va qurgʻoqchilikka chidamli boʻladi.

## Manbalar
Kamchadallar

**Kamchadallar** — Kamchatka tub aholisi — itelmenlarning (18-asrdagi) nomi; soʻngra — itelmen, koryak, chuvanlarning ruslar bilan qoʻshilib ketgan avlodlari. K. rus tilida gaplashadi. K. baliq ovlash, ovchilik, polizchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. Dindorlari — pravoslavlar.

## Manbalar
Kamchatka

**Kamchatka** — Osiyoning shimoli-sharqidagi yarim orol, Rossiya Federatsiyasida. Tinch okean, Oxota va Bering dengizlari bilan oʻralgan. Uzunligi 1200&nbsp;km. Maydoni 270 ming km. Markaziy qismini Oʻrtaliq va Sharqiy tizmalar kesib oʻtgan, ular oraligʻida Markaziy Kamchatka pasttekisligi va Kamchatka daryosi joylashgan. K.da 160 dan ziyod vulqon (28 tasi harakatdagi vulqonlar) bor. Eng baland joyi 4750 m — Klyuchi Sopkasi. Issiq mineral buloqlar va geyzerlar mavjud. Iqlimi, asosan, moʻʼtadil musson iklim. Fevralning oʻrtacha temperaturasi —13°, avgust niki 12°. Yillik yogʻin 600&nbsp;mm dan 1000&nbsp;mm gacha. Siyrak qaragʻayzor va igna bargli oʻrmonlar bilan krplangan. Shimoli — tundra. Kronoki qoʻriqxonasi tashkil etilgan.

## Manbalar
Kamchatka viloyati

**Kamchatka viloyati** - Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. 1932-yil 20-oktyabrda Xabarovsk oʻlkasi tarkibida tashkil etilgan. 1956 y.dan Koryaklar muxtor okrugini oʻz ichiga olgan Rossiya Federatsiyasining mustaqil viloyati. Kamchatka yarim orolda, shuningdek, Karaga va Komandor o.larida joylashgan. Oxota va Bering dengizlari va Tinch okeanga tutash. Mayd. 472,3 ming km. Aholisi 383,2 ming kishi (2000), asosan, ruslar, shuningdek, ukrain, koryak, itelmen, evenk, aleut, chukchalar ham yashaydi. Shaharliklar 81,3%. 11 tu-manga boʻlingan, 5 shahar, 11 shaharcha bor. Markazi — Petropavlovsk Kamchatskiy sh. (Tabiatini Kamchatka va Koryaklar muxtor okrugi maqolalaridan q.). K.v. Rossiya Federatsiyasining asosiy baliqsanoati rayonlaridan biri. Baliq, asosan, Bering dengizi va Tinch okeandan ovlanadi. Kamchatkaning gʻarbiy qirgʻogʻiga yaqin suvlari — krab ovlanadigan asosiy rayon. Yirik baliq va baliq konservalash zavodlari: Petropavlovsk, Oktyabrskiy, Ozernovskiy, Kirovsk, Ust-Kamchatsk, Olyutorskiy. Viloyat xoʻjaligida moʻynali hayvonlar ovlash va darrandachilik muhim ahamiyatga ega. Oʻrmon sanoatida yogʻochsozlik korxonalari Kamchatka daryosi vodiysi boʻylab joylashgan. Kemasozlik, kema tuzatish va qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. Koʻmir, gidroenergiya, yer osti qaynoq suvlari kabi energetika resurslari mavjud. Paujetka issiq bulogʻida quvvati 11 ming kVt boʻlgan geotermal elektr stansiyasi, Petropavlovsk-Kamchatskiyda issiklik elektr markazi qurilgan.

Q.x.da bugʻuchilik-ovchilik va chorvachilik-sabzavotchilik rivojlangan. Bugʻu boqiladigan keng yaylovlar bor. Darrandachilik mavjud. Chorvachiligi sut yetishtirishga ixtisoslashgan. Paratunka issiq buloqlari asosida yirik issiqxona-parniklarda sabzavot yetishtiriladi. Moʻynali qayvonlar (suvsar, qunduz, tulki, oq tulki va b.) ovlanadi. Transportning asosiy turi dengiz transporti. Asosiy portlari — Petropavlovsk-Kamchatskiy va Ust-Kamchatsk. Havo va avtomobil transporti katta rol oʻynaydi. Kamchatka daryosida kema qatnaydi.

## Manbalar
Kan

**Kan**  — Fransiyaning shimoliy qismidagi shahar va Normandiya  mintaqasida joylashgan kommunadir. Kalvados  departamentining maʼmuriy markazi. Orn daryosi buyidagi port. Kanal orqali La-Mansh boʻgʻozi bilan bogʻlangan. Aholisi 117 ming kishi (1999). Kuyi Normandiya temir ruda rayonining sanoat markazi Kan va uning atrofida metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, kimyo, sement, yogʻochsozlik, keramika sanoati korxonalari mavjud. Universitet(1432 y.dan), nafis sanʼat muzeyi bor. 11 — 17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Shaharga 11-asrda asos solingan.

## Aholisi
113.987 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 4435,3 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 25,7&nbsp;km2. 

## Manbalar
Kanada Arktika arxipelagi

**Kanada arktika arxipelagi** - Shimoliy Muz okeanidagi yirik orollar guruhi, Shimoliy Amerikaning eng shimoliy sohili yaqinida, Kanadaga qarashli. Maydoni - 1,3 mln. km. Yirik orollari: Baffin Yeri, Elsmir, Viktoriya. Materik sayozligida joylashgan. Relyefi, asosan, tekislikdan iborat, sharqiy qis-midagi togʻlarning eng baland joyi 2926 m (Elsmir orolida). Neft, tabiiy gaz, temir, mis rudasi konlari bor. Iqlimi keskin, arktika iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —23° dan —35° gacha, iyulniki 7—4°. Mutlaq minimum temperatura —50°. Yillik yogʻin janubi sharqida 400–450&nbsp;mm, shimolida 100&nbsp;mm. Koʻp yillik muz-loq yerlar, muzliklar bor. Muzliklar siljib, dengizga uzilib tushib turadi. Oʻsimlik dunyosi arktika sahrosi (shimolda) va mox-lishaynik tundrasidan (janubda) iborat. Orollarda shimol bugʻusi, oq ayiq, qutb tulkisi yashaydi. Yozda qushlar koʻp boʻladi. Aholi, asosan, bugʻuchilik, ovchilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Asosiy aholi punktlari: Frobisher-Bey, Keymbrij-Bey, Rezol yut.

## Manbalar
Kanada qalqoni

**Kanada qalqoni** - Shim. Amerika (Kanada) platformasining shim. yarmini egallagan fundamentning yuqoriga turtib chiqqan qismi. Tokembriy davriga mansub burmalangan, kuchli metamorflashgan va granitlashgan kompleksdan iborat. Shim. Amerikaning koʻp qismini va Grenlandiya o.ni egallagan. K- Shimoliy Amerika (Geologik tuzilishi va foydali qazilmalari).

## Manbalar
Kanadzava

**Kanadzava** — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu o.ning gʻarbiy qismida. Isikava prefekturasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 453 ming kishi (1995). Xokuriku iqtisodiy rayonining sanoat va madaniy markazi. Toʻqimachilik (sho-yi, ip gazlama), tikuvchilik, kimyo va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Toʻqimachilik va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi korxonalari bor. Sifatli va nafis chinni, loklangan buyumlar, baliq ovlash toʻrlari ishlab chiqariladi. Un-t, Kenroku milliy parki bor. 

## Manbalar
Kanakunjut

**Kanakunjut** (Ricinus) - sutlamadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik, asosan, moy olish uchun ekiladigan ekin. K.ning 3 turi uchraydi: mayda urugʻli K. — Ricinus microcarpus G. Pop.; yirik urugʻli K. — Ricinus macrocarpus G. Pop.; Zanzibar kanakunjuti [Ricinus zanzibarinus G. Pop (R. communis)]. Misrda mil. av. 2-ming yillikdan boshlab ekilgan. Vatani — Shim.-Sharqiy Afrika. Jahondagi koʻpgina mamlakatlar dehqonchiligida ikki, uch yillik yoki bir yillik ekin tarzida oʻstiriladi. Oʻzbekistonning sugʻoriladigan mintaqalarida bir yillik ekin. K. ekilgan maydonlar jahon boʻyicha 1280 ming ga, oʻrtacha hosildorlik 10,49 s/ga ni tashkil qiladi (1999). Oʻzbekistonning sugʻoriladigan yerlarida hosildorligi 20—25 s/ga.

K.ning oʻq ildizi tuproqqa 2—4 m gacha kirib boradi. Poyasi oʻtsimon, ichi kovak, tik oʻsadi. Balandligi oʻz vatanida (tropik mintaqalarda) 6—10 m gacha, Oʻzbekistonda 2—3 m. Poyasi shoxlanadi. Rangli barglari yirik, qalqonsimon, uzun bandli (25—60 sm), boʻlaklarga boʻlingan. Guli mayda, yashil, gultoʻplami shingil, shakli ponasimon, 5 ta gultojibargdan iborat. Gul toʻplami uchki qismida urgʻochi gullari, pastki qismida erkak gullari joylashadi. Toʻpguli uz. 10—30 sm, baʼzan 70 sm ga boradi. Mevasi — uch uyali koʻsakcha. Ayrim poyalarda koʻsakchalar yetilganda chatnaydi. Urugʻi — tuxumsimon, yirik, 1000 ta urugʻi vazni 150— 500 g , tarkibida 40—57% moy mavjud. K. issiqsevar, yorugʻsevar, namsevar oʻsimlik, unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. Oʻsish davri 120—150 kun. Moyi qurimaydigan (yod soni 82—86) guruhiga kiradi. (—10° dan —18° da qotadi), tabobatda (K. moyi-kastorka), parfyumeriyada, lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda,teri va toʻqimachilik sanoatlarida ishlatiladi. Kunjarasi zaharli (ritsinin alkaloidi bor), oʻgʻit hamda yelim i.ch.da ishlatiladi. K. kuzgi don, dukkakli don, makkajoʻxori ekinlaridan boʻshagan yerlarga ekiladi.

## Adabiyot
* Otaboyeva H. N. va b., Oʻsimlikshunoslik, T., 2000.

## Manbalar
Kanal (maʼnolari)

**Kanal** ():

* Kanal (informatsiya nazariyasida) — Aloqa kanali.
* Kanal (suv yoʻli), sugʻorish kanali — maxsus qazilgan suv yoʻli, sugʻorish sistemasining asosiy qismi.
Kanaveral

**Kanaveral** (1964—1973 yillarda Kennedi) — Florida yarim orolning sharkidagi (AQSH) burun (28°2G sh.k. va 80° 33’ gʻ.u.). Atlantika okeaniga ancha kirib borgan. K.da raketa texnikasi sinovlari oʻtkaziladigan poligon va kosmik kemalar uchiriladigan kosmodrom bor.

## Manbalar
Kananga

**Kananga** — Kongo Demokratik Respublikasidagi shahar, Lulua daryosi sohilida. Kasai provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 400 ming kishi chamasida (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Muhim savdo markazi. Oziq-ovqat, farmatsevtika sanoati; paxta tozalash, maishiy elektrotexnika priborlarini yigʻuvchi korxonalar, issiqlik elektr st-yasi, oʻlkashunoslik muzeyi, shahar yaqinida olmos konlari bor.

## Manbalar
Kanar orollari

**Kanar orollari** — Atlantika okeanidagi orollar guruhi, Afrikaning shimoli-gʻarbiy sohilidan 100–120&nbsp;km uzoqda. Ispaniya tarkibidagi muxtor viloyat. Maydoni 7,3 ming km. Asosiy orollari: Gran-Kanariya, Tenerife. Fuerteventura, Lansarote. Maʼmuriy markazi — Las-Palmas. Relyefi togʻlik, eng baland joyi 3718 m (Tenerife o.dagi Teyde vulkani). Soʻngan va harakatdagi vulqonlar bor. Iqlimi tropik, passat iqlim. Yillik yogʻin oʻrtacha 300– 500&nbsp;mm. Yon bagʻirlari doim yashil butazorlar, baʼzan oʻrmonlar bilan qoplangan. Endemik oʻsimlik turi (ajdar daraxti, kanar xurmosi va qaragʻayi) koʻp. Banan, kartoshka, sitrus mevalar, tamaki, uzum yetishtiriladi, donli va dukkakli ekinlar ekiladi. Chorvachilik rivojlangan. Baliq ovlanadi. Kanar orollari Atlantika okeanidagi muhim tranzit baza. Yirik shaharlari:Las Palmas va Santa Cruz de Tenerife. Teyde milliy parki tashkil etilgan. Dengizboʻyi iqlim kurortlari mavjud.

## Manbalar
Kanar oqimi

**Kanar oqimi** — Atlantika okeani shimoliy qismining sharqidagi sovuqoqim. Kengligi 400–600&nbsp;km. Shim. Atlantika oqimining tarmogʻi boʻlib, Pirenei yarim oril va Afrikaning shimoli-gʻarbiy qirgoklari boʻylab shim.dan janubiga tomon harakatlanadi. Suvining temperaturasi 12° dan 26° gacha. Tezligi 0,9—1,8&nbsp;km/soat. Suv sarfi 16 mln. m3/sek. Suvining shoʻrligi 36—36,8%s. Janubida Shimoliy Passat oqimiga qoʻshilib ketadi, bir kismi esa Gvineya qoʻltigʻi tomonga buriladi.

## Manbalar
Kanareyka

**Kanareyka** (Serinus canaria) — chumchuqsimonlar turkumining vyuroklar (yuroklar) oilasiga mansub qush. Kanareykani ispanlar 15-asrning oxirlarida Kanar orollaridan Yevropaga olib kelishgan (nomi shundan olingan). Tabiatda Kanar, Madeyra va Azor o.larida tapqalgan. Tanasining uz. 12—14 sm. Narining patlari sargʻish-yashil, modasi yashil. Oʻrmon, bogʻ va butazorlarda yashaydi. Daraxtlarda uya yasab, 3—5 tagacha tuxum qoʻyadi. Bir yilda 2 marta joʻja ochadi. Oʻsimliklar urugʻi va mevalari bilan oziqlanadi. Yaxshi sayragani uchun xonadonlarda ham boqiladi. Kanareykaning har xil sayroqi va dekorativ (kokildor, jingalak patli, bukri) zotlari chiqarilgan. Yovvoyi Kanareyka har u xil ovozlarga taqlid qila oladi.

## Manbalar
Kanal boʻyi ihotazorlari

**Kanal boʻyi ihotazorlari** -kanallar boʻylarida barpo etiladigan daraxtzorlar; muhim agromeliorativ tadbir. Kanal qirgʻoqlarini mustahkamlash, chang va qum boʻronlari taʼsirini kamaytirish, soyalash evaziga kanalda oʻtlar oʻsishini qisqartirish maqsadlarida qoʻllanadi. K.b.i. kanal oʻzanidan filtratsiyaga sarflanayotgan suvni sugʻoriladigan dalalarga oʻtishi va yerga singishini kamaytiradi va sizot suv sathini pasaytiradi (biologik zovur), mikroiqlimni yaxshilaydi. K.b.i. xoʻjalik sugʻorish va kollek-torzovur tarmoqlarini loyqa va begona oʻtlardan tozalashda xalaqit bermasligi uchun uning bir tomonidan — iloji boricha janub tomonidan joylashtiriladi.

Yirik magistral kanallar va ochiq kollektorlarning bir yoki ikkala yoqasida 4—5 qatordan iborat ihota daraxtlari ekiladi. Chekkadagi ihota qatorlari kanal boʻyidan 3 m dan kam boʻlmagan masofada joylashtiriladi. Suv omborlari atrofida ihota daraxtzorlari qatorli soni 3 dan ortiq va umumiy kengligi 20 m dan kam boʻlmaydi. Ihota sifatida tol, oq terak, tut, qayragʻoch, dub, chinor, oq akatsiya, gledichiya kabi daraxtlar hamda butalardan foydalaniladi.

## Manbalar
Viktor Kanaryov

**Viktor Pavlovich Kanaryov** (190-yil 23-mart, Qoʻqon — 1965-yil 5-iyun Moskva) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi.

## Biografiyasi
Viktor Kanaryov 1907-yil 23-martda Qo‘qonda tug‘ilgan. 1925-yilda maktabda toʻqqiz sinfni tamomlaganidan so‘ng Farg‘ona viloyati yer bo‘limida statistika mutaxassisi bo‘lib ishlagan.

Viktor Kanaryov 1927-yil aprel oyida ishchi va dehqon Sovet Armiyasi safiga chaqirilgan. 1928-yilda Leningrad harbiy nazariy uchuvchilar maktabini, 1929-yilda Sevastopoldagi Qizil dengiz uchuvchilari oliy maktabini, 1936-yilda Lipetskdagi Oliy taktik parvozlar maktabini tamomlagan. Viktor Kanaryov 1929-yildan Sevastopoldagi Qizil dengiz uchuvchilari oliy maktabida xizmat qilgan (1931-yilda maktab Yeyskga koʻchirildi va „I. V. Stalin dengiz uchuvchilari oliy maktabi“ nomini oldi). 1936-yil dekabr oyida Oliy taktik parvozlar maktabini tugatgandan soʻng, u Boltiq floti Harbiy havo kuchlarining 105-aviatsiya brigadasining 19-uzoq masofali razvedka eskadroniga parvoz komandiri (Harbiy havo kuchlari Qora dengiz flotining 1-mina torpeda aviatsiya diviziyasi) etib tayinlangan. 1938-yil apreldan — 15-razvedka aviatsiya eskadroni komandiri, keyin 12-dengiz razvedka eskadroni komandiri boʻlgan.

Sovet-Fin urushidagi janglarda qatnashgan, MBR-2 da bir necha marta jang qilgan. Ushbu urushdagi jasorati uchun Viktor Kanaryoning birinchi ordeni — Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan.

Viktor Kanaryov 1941-yil fevral oyida Qora dengiz flotiga oʻtkazilgan va flot havo kuchlarining 119-razvedka aviatsiya polkining komandiri etib tayinlangan.

## Urushdan keyingi xizmati
Viktor Kanaryov 1944-yil 16-mayda gvardiyachi podpolkovnik K. Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Urush tugaganidan keyin Viktor Kanaryov dengiz flotida xizmat qilishni davom ettirgan. 1945-yil dekabrdan 1947-yil fevralgacha Qora dengiz floti Harbiy-havo kuchlari shtab boshligʻi boʻlib faoliyat yuritgan, keyin oʻqishga yuborilgan. 1949-yilda K. E. Voroshilov nomidagi Oliy harbiy akademiyani tamomlagan. 1949-yil aprel oyida akademiyada oʻqishni tugatganidan soʻng, yana Qora dengiz floti Harbiy-havo kuchlari shtab boshligʻi lavozimiga tayinlangan. 1950-yil fevraldan 1955-yil maygacha — Tinch okeanidagi 5-dengiz floti havo kuchlari qoʻmondoni boʻlgan. 1951-yil 27-yanvarda unga aviatsiya general-leytenanti harbiy unvoni berilgan. 1956-yil may oyidan K. E. Voroshilov nomidagi Oliy harbiy akademiyaning Harbiy havo kuchlari boʻlimi boshligʻining oʻrinbosari boʻlib ishlagan. 1957-yil mart oyidan — raketa-artilleriya qurollari boʻlimi boshligʻi va Harbiy-dengiz flotining ilmiy-texnika qoʻmitasi aʼzosi boʻlgan. 1959-yil avgust oyidan SSSR Harbiy-dengiz kuchlari Bosh qoʻmondoni huzuridagi tadqiqot guruhi boshligʻining oʻrinbosari, 1960-yil iyun oyida yana Harbiy-dengiz floti ilmiy-texnik qoʻmitasining aʼzosi boʻlgan. Viktor Kanaryov 1961-yil aprel oyidan isteʼfoga chiqqan.

Viktor Kanaryov Moskvada istiqomat qilgan. Karanyov 1965-yil 5-iyunda vafot etgan, Sevastopol kommunar qabristoniga dafn qilingan.

Qoʻqondagi koʻchalardan biriga uning nomi berilgan.

## Manbalar
Kanat

**Kanat** (rus. — arqon) — poʻlat sim yoki oʻsimlik tolalari, mineral yoki sintetik iplardan eshilib tayyorlanadigan egiluvchan buyum. Tayyorlanish usuliga koʻra, K. pishitilgan, pishitilmagan va oʻrilgan turlarga boʻlinadi. Poʻlat K., odatda, 0,3—0,4 mm diametrli pishiq simlardan dumaloq va shakldor qilib tayyorlanadi Eshilgan dumaloq K. 1 oʻrimli (spiral), 2 oʻrimli (trosli) va 3 oʻrimli (kabeltli) boʻladi. K. qayishqoq va chidamli boʻlishi uchun oʻrtasiga tolali (tabiiy yoki sintetik ip) yoki metall oʻzak eshiladi. Eshilgan tutamda simlarning nuqtaviy, chiziqli yoki aralash tegadigan, shuningdek, bir tomonga pishitiladigan, yarmi chapga, yarmi oʻngga pishitiladigan K. turlari boʻladi. Pishitilmagan K. poʻlat simlar yoki spiral K.lar tutamidan iborat boʻlib, ustidan sim bilan oʻraladi, yo boʻlmasa qisqich bilan qisiladi. Metallmas K. tabiiy (paxta, jut, asbest) yoki sintetik (kapron, neylon, perlon va b.) tolalardan tayyorlanadi.

## Manbalar
Kanat yoʻl

**Kanat yoʻl** — tayanchlar orasiga tortilgan poʻlat kanatlarda harakatlanadigan vagonetka, oʻrindiq (kreslo) yoki kabinalarda yuk va odamlarni tashishga moʻljallangan osma inshoot. Togʻli, oʻtish qiyin boʻlgan joylarga, daryo, koʻllar ustiga, avtomobil yoʻllari yoki temir yoʻllarni eng qisqa masofada oʻtkazish kerak boʻlgan joylarga, shuningdek, transport harakati tigʻiz shaharlarga quriladi. Vazifasiga koʻra, yuk, odam, aralash (ham yuk, ham odam) tashiydigan; tuzilishiga koʻra — 1, 2 kanatli, uzluksiz harakatlanadigan va mayatnikli xillarga boʻlinadi. Yuk tashish Kanat yoʻli 2 kanatli yoki uzluksiz harakatlanadigan qilib quriladi. 2 kanatli yoʻlda vagonetka aravachasi tortuvchi kanat yordamida koʻtaruvchi kanatda harakatlanadi. Yuk ortish va tushirish st-yalari orasiga har 100–150 m da tirgaklar oʻrnatiladi, tortuvchi kanatni chigʻir (lebyodka) harakatlantiradi. Unda soatiga 450 t gacha yuk tashish mumkin vagonetkalarning tezligi 1 – 10&nbsp;m/s. Kanatli koʻtargich deb ataladigan Kanat yoʻl ham bor. Bunday inshootlardan yukli avtomobillarni tik joylardan oʻtkazib qoʻyish uchun foydalaniladi. Odam tashiydigan Kanat yoʻlda soatiga 1800 tagacha odam tashish mumkin vagonetkalarning tezligi 1,5–11&nbsp;m/s. Kanat yoʻldan bir yoʻla odamlar va yukni tashishda ham foydalanish mumkin. Urmon xoʻjaligi va konchilikda bunday Kanat yoʻllar, ayniqsa, samarali. Odamlar chiqarib va tushirib ketiladigan bir kanatli (odatda, halqasimon) Kanat yoʻl ham bor, Bunda kanatga bir yoki ikki oʻrinli kabina mahkamlab qoʻyiladi. Bunday yoʻllar togʻli kurort joylarda qoʻl keladi. Shatakka olib yuradigan bir kanatli yoʻllar ham bor. Masalan, changʻichi changʻida turgan holda prujinalanuvchi osmaga tayanib oladi. Kanat yoʻl Oʻzbekiston, Kavkaz, Qrim va Yevropaning koʻp mamlakatlarida mavjud.

## Manbalar
Sergey Kanash

**Sergey Stepanovich Kanash** (1896.23.9 – Toshkent – 1975.30.10) — seleksioner olim, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi (1952) va VASXNIL (1948) akademik, Oʻzbekiston (1944) va Tojikiston (1946) Respublikalarida xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi. Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1925). Turkiston seleksiya stansiyasida seleksioner, assistent (1925 – 29), SoyuzNIXIning Markaziy seleksiya stansiyasi sektor mudiri (1930-38), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1939–41), direktori (1942–57), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi va biologiya fanlari boʻlimi raisi (1956–60), Butunittifoq gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot instituti direktori (1960–64). Kanash gʻoʻzaning serhosil, viltga va gommozga chidamli 8517, 8582, 8427, S-460, S-1579, S-1622, 18819, S-450555, S–1472, S–1225 va boshqalar navlarini yaratdi; ilmiy ishlari gʻoʻza biologiyasi, seleksiyasi va urugʻchiligi, har xil xromosomali gʻoʻza turlarini duragaylash usullari masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar

* Mejvidovaya gibridizatsiya v predelax raznoxromosomnix vidov xlopchatnika, M. – T., 1932.
Kanberra

**Kanberra** – Avstraliya Ittifoqi poytaxti. Shahar atrofi bilan alohida maʼmuriy birlik – Avstraliya poytaxt hududini tashkil etadi. Mamlakatning jan.-sharqiy qismida, Berli-Griffin koʻli sohilida joylashgan. Iqlimi subtropik kontinental iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 5,9°, yanvar niki 20,7°. Oʻrtacha yillik yogʻin 620 mm. Aholisi 340 ming kishi (2007).

Mamlakatning muhim maʼmuriy, madaniy va ilmiy markazi. 1927 yildan parlament va hukumat qarorgohi. Avtomobil yoʻllari va avia aloqalar tuguni, temir yoʻl stansiyasi. K.da hukumat idoralari, milliy va chet el monopoliyasi va savdo firmalari vakolatxonalari joylashgan. Oziq-ovqat, yengil, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Iqtisodida turizm muhim oʻrin egallaydi. Avstraliya milliy universiteti, tex. kolleji, oʻrmonchilik akademiyasi, Avstraliya FA, Milliy kutubxona, konservatoriya bor. K. yaqinidagi Maunt-Stromlo togʻida yirik astronomiya rasadxonasi joylashgan. Shahar 1913 yildan amerikalik meʼmor – U. B. Griffin rejasi boʻyicha poytaxt shahar sifatida qurila boshlagan. Parlament uyi (1927), Milliy universitet (1952) va b. turli meʼmoriy binolar (1975) zamonaviy uslubda qurilgan. 

## Manbalar
Kange

**Kange** — Shim. Koreyadagi shahar, Tonnagan daryosi sohilida. Chagando provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 210 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshlari). Transport yoʻllari tuguni. Taxta tilish va yogʻochsozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. K. yaqinida grafit, toshkoʻmir, mis va b. foydali qazilma konlari topilgan. GES qurilgan. 

## Manbalar
Kandalaksha qoʻltigʻi

**Kandalaksha qoʻltigʻi** - Oq dengizning shimoli-gʻarbidagi qoʻltiq. Kandalaksha va Kareliya sohillari oraligʻida. Uz. 185&nbsp;km, eni 67&nbsp;km gacha. Chuqurligi gʻarbiy qismida 40 m, sharqida 350 m gacha. Orol koʻp. Qirgʻoqlari qoyali. K. q.ga Niva, Kovda daryolari quyiladi. Suvining temperaturasi yuzasidan yozda 18,5° gacha, qishda —1 dan 1,5° gacha. Shoʻrligi 8%s chamasida. Noyabr oʻrtalaridan may oyigacha muz bilan qoplanadi. Har yarim sutkada dengiz suvi 2,2 m gacha koʻtariladi. Seld, treska, nerpa ovlanadi. Portlari: Kandalaksha, Kovda, Unba. K. q.ning orollari va sohilida Kandalaksha qoʻriqxonasi joylashgan.

## Manbalar
Innokentiy Kandalov

**Innokentiy Ivanovich Kandalov** [1891.21.1(2.2), Yeniseysk - 1962.30.9, Moskva] — gidrotexnik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1952), professor (1952), texnika fanlari doktori (1962). Petrograd politexnika institutini tugatgan (1917). Volxov GES qurilishida (1919—27), Dneproqurilish (1927—33), Chirchiqqurilish, Svirqurilishda (1933—49), Moskva energetika institutida (1949-yillan) ishlagan. Asosiy ilmiy ishi gidrotexnik qurilishni tashkil etish masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
Kandaxayol

**Kandaxayol** — chok turi; kashtadoʻzlikda keng tarqalgan. K. chokida toʻshama ip tik yoki yotiq boʻladi. 2 turi farqlanadi: toʻshama ip ustidan chatiladigan chok qiyalatib ustma-ust tushiriladi, kashta tayyor boʻlganda novdadan toʻqilgan savat kabi koʻrinadi; ikkinchi xilida kashtadoʻz birinchi qatorni oldingi kashta xili tarzida tikib chiqqach, ikkinchi va keyingi katorlarni oldingi qator ostki qismidan oʻtkazib tikadi, shu tarzda toʻshama ip ustida diagonal yoʻnalishda ilon izi chiziqlar hosil boʻladi. Yirik badiiy buyumlar (palak, soʻzana, choyshab va b.) ham shu choqda kashtali qilib bezatilgan.

## Manbalar
Kandela

**Kandela** ( — sham) — Xalqaro birliklar tizimi SI da yettita asosiy birliklardan biri — yorugʻlik kuchi birligi; Kandela bilan belgilanadi. 1979-yil qabul qilingan. U 540-YU12 Gs chastotali monoxromatik nurlanish chiqarayotgan, yorugʻligining energetik kuchi kuzatilayotgan yoʻnalishda 1/683 Vt/sr ga teng boʻlgan manbaning yorugʻlik kuchi.

Yorugʻlik kuchi birligi turli davrlarda turlicha atalib kelingan. Mas, 1881-yildan boshlab yorugʻlik kuchi birligi sham deb atalgan. Bir sham qotish temperaturasidagi toza platinaning 1 sm2 yuzasidan nurlanayotgan yorugʻlik kuchiga teng.

## Manbalar
Kandi

**Kandi** (singal tilida Maxa-Nuvara —buyuk shahar) — Shri Lankadagi shahar. Maxaveli-Gang daryosi boʻyida. Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 105 ming kishidan ziyod (1990-yillaroʻrtalari). Temir yo'l stansiyasi. Kandi— choy plantatsiyalari rayonining muhim markazi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Hunarmandchilik rivojlangan (bronzadan turli buyumlar yasaladi). Buddizm diniga eʼtiqod qiluvchilar ziyoratgohi: Zuba (Dalada Maligava) xrami, 13—18-asrlarga oid saroy va monastirlar sak,langan. Kandi yaqinida, Peradeniyada botanika bogʻi va Davlat universitetining bir necha fti bor. Kandi 15-asrdan 1815-yilgacha soʻnggi mustaqil singal davlati poytaxti boʻlgan. 12, 14, 18—19-asrlarda kurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Milliy muzey bor.

## Manbalar
Kandakori

**Kandakori** — kandakor usta naqsh tushirib bezatgan buyum yoki idish (K. lagan, K. oftoba).

Kandakori usulida bezatilgan oftoba (1976, usta M. Madaliyev, Qoʻqon).

## Manbalar
Kandak

**Kandak** — oʻrta asrlarda Nasafdan Termizga boradigan karvon yoʻlida joylashgan shaharcha. K. haqida ilk.bor Tabariy maʼlumot bergan. 751—752-yillarda Kesh shohi Ixshid bu yerda Abu Dovud Xolid ibn Ibrohim boshchiligidagi arab qoʻshinlariga qurolli qarshilik koʻrsatgan. "K." atamasi "kand" sugʻdiycha "kat"ning turkiycha shakli boʻlib "qalʼa" yoxud "kichik shahar" maʼnosini beradi. E. V. Rtveladzening fikricha, K. hozirgi Oqrabot oʻrnida boʻlgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda u karvon yoʻlida joylashgan muhim strategik punkt hisoblangan. 16-asrda uning oʻrnida katta karvonsaroy boʻlgan, 20-asr boshida — burchaklarida minoralari boʻlgan qalʼa. K.dan 10— 11-asrlarga oid sopol buyumlar topilgan.

## Manbalar
Kandirsoy

**Kandirsoy** — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Ohangaron daryosining chap irmogʻi. Qurama tizmasining shimoliyyon bagʻridan boshlanadi. Uz. 21&nbsp;km. Havzasining maydon 96&nbsp;km, oʻrtacha balandligi 1550 metr. Oʻrta oqimida Oqtosh, Koʻnikti, Toshbuloq va b. soylar qoʻshiladi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sar-fi 0,61 m3/sek., bahor oylarida 2,50 m3/sek. Quyi oqimida bir necha ariqlarga boʻlinib ketadi. Ohangaron daryosigacha yetib bormaydi.

## Manbalar
Kaneydian

**Kaneydian**, Kaneydian-River () — AQShdagi daryo, Arkanzas daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1500&nbsp;km chamasida, havzasining mayd. 124 ming km. Sangrede-Kristo tizmasi (Qoyali togʻlar) yon bagʻirlaridan boshlanib, Buyuk va Markaziy tekisliklardan oqadi. Suv sarfi keskin oʻzgarib turadi. Bahor oylarida daryo toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 200 m3/sek. Sugʻorishda foydalaniladi. K. irmogʻi — Nort-Kaneydian daryosi boʻyida Oklaxoma-Siti sh. joylashgan.

## Manbalar
Kandir

**Kandir** — Qurama tizmasining suvayirgʻich qismidagi dovon. Bal. 2141 m. Ohangaron va Fargʻona vodiylarini qoʻshib turadi; dovonga Kandirsoy vodiysidan boriladi. Dovondan yozgi togʻ yaylovlariga qoʻy-echkilar haydab oʻtiladi.

## Manbalar
Kanzas (maʼnolari)

**Kanzas**:

* Kanzas - {{AQSh Shtati
 |      Shtat_nomi = Kansas
 |      Shtat_nomi_o`zbekcha = Kanzas
 |      Bayrog` = Flag of Kansas.
* Kanzas (daryo) — AQShdagi daryo, Missuri daryosining oʻng irmogʻi.
* Kanzas — AQShning markaziy qismidagi shtat.
Kanzas (daryo)

**Kanzas** — AQShdagi daryo, Missuri daryosining oʻng irmogʻi. Qoyali togʻlarning togʻ oldi platolaridan boshlanuvchi Smoki-Xill va Repablikan daryolari qoʻshilishidan yuzaga keladi. Uzunligi 278&nbsp;km (Repablikan daryosi bilan birga 1200&nbsp;km chamasida), havzasining mayd. 158,8 ming km. Yuqori va Markaziy tekisliklardan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 225 m3/sek. Bahor oylarida toshadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Kanzas bo'yida Topika, Kanzas-Siti (quyilish joyida) shaharlari joylashgan.

## Manbalar