Lozanna universiteti

**Lozanna universiteti** (**UNIL** ; ) Shveysariyaning Lozanna shahrida 1537-yilda protestant ilohiyot maktabi sifatida tashkil etilgan, 1890-yilda universitetga aylantirilgan. Universitet Shveysariyadagi ikkinchi eng qadimiy universitet va dunyodagi eng qadimgi universitetlardan biri hisoblanadi. 2017-yil kuz holatiga koʻra, universitetda 15 mingga yaqin talaba va 3300 nafar xodim tahsil oladi va ishlaydi. Taxminan 1500 nafar xalqaro talabalar universitetda (120 millat vakillari) tahsil oladi, bu universitetda dunyoga mashhur universitetlar bilan almashinuv dasturlari, jumladan, keng oʻquv rejasi mavjud.

2005-yildan beri universitet Boloniya jarayoni talablariga amal qiladi. 2011 Times Higher Education World University Rankings da Lozanna universitetini global miqyosda 116-oʻrinni egalladi. CWTS Leiden Ranking 2015 da Lozanna universiteti Yevropada 11-oʻrinda, jahon miqyosida esa 750 ta universitet orasida 41-oʻrinda turadi.

Universitet École polytechnique fédérale de Lozanne (EPFL) bilan birgalikda Jeneva koʻli boʻyida katta kampusni tashkil qiladi.

## Tarix

Universitet 1537-yilda *Schola Lausannensis* nomi bilan tashkil etilgan boʻlib, Bern (Savoyya gersogligidan Vod-Baroniya) hududini anneksiya qilganidan bir yil oʻtib, cherkov uchun pastorlarni tayyorlash maqsadida ilohiyot maktabi sifatida tashkil etilgan. U oʻzining dastlabki yillarida birinchi va 1559-yilda Jeneva Akademiyasi tashkil etilgunga qadar yagona fransuz tilidagi protestant ilohiyot maktabi boʻlgani uchun katta shuhrat qozongan. U tezda gumanistik taʼlim markaziga aylandi, uning professorlari orasida Korderius va Selio Sekondo Kurione kabi mutafakkirlari bor.1558-yilda maktabda 700 oʻquvchi bor edi. Keyingi yillarda ilmiy xodimlarning bir nechta aʼzolari, jumladan rektor Teodor Beza va Per Viret yangi tashkil etilgan Jeneva akademiyasiga qoʻshilish uchun oʻz oʻrinlarini isteʼfoga chiqarganlaridan soʻng, u pasayish davriga kirdi.

XVII-asrda institut **Lozanna akademiyasi** (*Academie de Lausanne*) nomi bilan tanildi. 1741-yilda u 150 talaba va yetti professorni oʻz ichiga oladi. 1837-yildan boshlab akademiya Vod kantoni hokimiyati tomonidan modernizatsiya qilinib, uchta fakultetga boʻlingan dunyoviy institutga aylandi. U XIX-asrning ikkinchi yarmida kengayishda davom etdi, 1890-yilgacha tibbiyot kursining tashkil etilishi bilan akademiya universitet nomi va maqomini oldi.

1909-yilda Rudolf Archibald Reiss dunyodagi birinchi sud-tibbiyot maktabiga asos soldi.

1970-yildan boshlab universitet asta-sekin Lozannaning eski markazidan, sobori va Châto atrofidan, Dorignidagi hozirgi joyiga koʻchib oʻtdi.

20-asrning oxirlarida Lozanna, Jeneva va Neushatel fransuz tilida soʻzlashuvchi universitetlar hamda Lozannadagi Shveysariya Federal Texnologiya Instituti (EPFL) bilan hamkorlikda yanada koʻproq hamkorlik va rivojlanishga qaratilgan ulkan loyiha boshlanganiga guvoh boʻldi. Boshqalar qatorida, bu matematika, fizika va kimyo boʻlimlarining universitetdan EPFLga oʻtkazilishiga olib keldi.Ushbu koʻchishdan keyin mavjud boʻlgan mablagʻlar universitetda hayot fanlarini rivojlantirishga, shu jumladan Integrativ genomika markazini yaratishga yoʻnaltirildi.

2003-yilda hayot va insoniy fanlarga yoʻnaltirilgan ikkita yangi fakultet tashkil etildi: biologiya va tibbiyot fakulteti va geofanlar va atrof-muhit fakulteti.

2014-yil 1-yanvarda Shveysariya Davlat boshqaruvi oliy maktabi (IDHEAP) Lozanna universitetiga birlashtirildi.

2021-yil avgust oyidan boshlab Lozanna universiteti rektori Frederik Herman; undan oldin universitetni Nuriya Ernandes (2016-2021) va Dominik Arlettaz (2006-2016) boshqargan.

## Fakultetlar va maktablar
Lozanna universiteti yetti fakultetdan iborat:

* Sanʼat fakulteti (*[[:fr:Faculté des lettres de l'université de Lausanne|Faculté des Lettres]]*)
* Biologiya va tibbiyot fakulteti (FBM)
* Biznes va iqtisodiyot fakulteti (HEC), Lozanna HEC deb ham ataladi
* Geologiya va atrof-muhit fakulteti (GSE)
* Huquq, jinoiy adliya va davlat boshqaruvi fakulteti (FDSC), shu jumladan Shveysariya davlat boshqaruvi oliy maktabi
* Ijtimoiy va siyosiy fanlar fakulteti (SSP)
* Ilohiyot va dinshunoslik fakulteti (FTSR)

Lozanna universiteti shuningdek, maktablar va turli boʻlimlarni oʻz ichiga oladi, jumladan, lekin ular bilan cheklanmagan:

* Jinoiy sudlov maktabi (ESC)
* Chet til sifatida fransuz tili maktabi (EFLE)
* Fransuz yozgi va qishki kurslari (*Cours de vacances*)
* Fan-jamiyat interfeysi.

## Kampus

### Asosiy kampus
Asosiy kampus hozirda Lozanna shahri tashqarisida, Dorigni shahrida, Leman koʻli boʻyida joylashgan. U Lozannadagi Shveysariya Federal Texnologiya Institutiga (EPFL) qoʻshni boʻlib, ikki maktab birgalikda 20 000 ga yaqin talabalarni qabul qiladi.

UNIL va EPFL kampusda, Jeneva koʻli qirgʻogʻida joylashgan faol sport markazini baham koʻradi va ularning kampusi ham velosiped tranporti bilan jihozlangan.

Universitet kampusi alohida binolardan iborat boʻlib, ular orasida park va dendropark mavjud. Universitet kutubxonasi ovqatlanish zali sifatida ham xizmat qiladi va markazda joylashgan. Kutubxonadan sport maydonchalari boʻylab Jeneva koʻli va Fransiya va Shveysariya Alp togʻlari koʻrinish mumkin.

Shveysariya qiyosiy huquq instituti va Shveysariya bioinformatika institutining markaziy boshqaruvi ham asosiy kampusda joylashgan.
Fayl:UNIL-p1010659.jpg|Huquq va jinoiy sudlov fakulteti hamda Biznes va iqtisod fakultetining asosiy binosi.
Fayl:University-of-lausanne-extranef.jpg|Extranef binosi.
Fayl:Bibliothèque Édouard Fleuret au soir 01.jpg|Edouard Fleuret kutubxonasi paviloni.
Fayl:EPFL-p1010642.jpg|Lozanna universitetining Genopod binosida Lozanna universitetining Integrativ genomika markazi va Shveysariya bioinformatika institutining markaziy maʼmuriyati joylashgan.
Fayl:EPFL-p1010628.jpg|UNIL jinoiy sudlov maktabi dunyodagi eng qadimgi sud ekspertizasi maktabi boʻlib, sud-tibbiyot fanlari boʻyicha toʻliq taʼlimni taklif qiladigan yagona Yevropa institutlaridan biridir.
Fayl:Anthropole UNIL.jpg|Antropol binosi.
Fayl:UNIL-p1010650.jpg|Unithèque binosi UNILning asosiy kampusidagi Lozanna kanton va universitet kutubxonasining ikkita joyidan biriga ega.
Fayl:ISDC exterior south.jpg|Shveysariya qiyosiy huquq instituti, Lozanna universiteti kampusida.
Fayl:Geopolis unil lausanne switzerland.jpg|Geopolis binosi: Geologiya va atrof-muhit fakulteti va ijtimoiy va siyosiy fanlar fakulteti
Fayl:2020-01-09 Media Tour Youth Olympic Village Lausanne (2020 Winter Youth Olympics) by Martin Rulsch 79.jpg|Vorteks binosi, talabalar turar joyi


### Boshqa joylar
Koʻl boʻyidagi asosiy kampusdan tashqari, Lozanna universitetida boshqa joylar ham mavjud. Biologiya va tibbiyot fakulteti yana ikkita joyda joylashgan: Lozanna Universitet kasalxonasi (CHUV) atrofida (Bugnon deb nomlanadit) va Epalingesda (Lozanna shimolida).

Biokimyo boʻlimi, Lozanna universitetining Lyudvig saraton tadqiqot boʻlimi va JSST Immunologiya tadqiqot va oʻquv markazi hamda Lozanna universitet kasalxonasining baʼzi laboratoriyalari Epalingesda joylashgan. Biopole Épalinges kampusi yonida qurilgan. Biologiya va tibbiyot fakulteti, shuningdek, Prilly shahridagi toʻrtinchi sayt, Cery psixiatriya kasalxonasini oʻz ichiga oladi.
Fayl:Hôpital Cantonal Lausanne.jpg|Bugnon 21, Lozanna Universitet kasalxonasi va Biologiya va Tibbiyot fakulteti dekanatining bosh qarorgohi.
Fayl:ISREC-vue-d’avion-1.jpg|Lozanna immunologiya va infektsiya markazi (CIIL), UNIL- CHUV, Épalinges (2007).


## Birlashgan muassasalar

{{Columns-list|* Kurt Bosch instituti (IUKB)
* Biotibbiy tasvirlash markazi (CIBM)
* Centre de recherches sur les Lettres Romandes (CRLR)
* Korxona markazi (CEDIDAC)
* Ilg'or modellashtirish fanlari markazi (CADMOS)
* École romande de santé publique (ERSP)
* Edouard Fleuret fondi (FEF)
* Institut Benjamin Constant (IBC)
Romand des Sciences Bibliques Instituti (IRSB)
* Institut universitaire romand de santé au travail (IST)
* Xalqaro Sport fanlari va texnologiya akademiyasi (AISTS)
*
* Jan Monnet jamg'armasi Yevropa uchun
* Jyul Gonin ko'z kasalxonasi
* Ludvig saraton tadqiqoti
* Shveysariya saraton markazi
* Ijtimoiy fanlar bo'yicha Shveysariya ekspertiza markazi
* Shveysariya bioinformatika instituti (SIB)
* Shveysariya qiyosiy huquq instituti
* Shveysariya saraton kasalligini eksperimental tadqiqot instituti (ISREC)
* Gretsiyadagi Shveysariya arxeologiya maktabi
* Shveysariya vaktsina tadqiqot instituti
* Universitet Yuridik Tibbiyot Markazi (CURML)
** Doping tahlillari bo'yicha Shveysariya laboratoriyasi
* JSST Immunologiya ilmiy-tadqiqot markazi}}.

## Obroʻ va reyting

Lozanna universiteti doimiy ravishda dunyodagi eng yaxshi 100 ta universitetlar qatoriga kiradi. 2010 va 2018-yillar oraligʻida Leiden Ranking (CWTS) Lozanna universitetini global miqyosda 57-98-oʻrinlarni va Yevropadagi barcha universitetlar orasida 15-38-oʻrinlarni egalladi. Times Higher Education World University Rankings (THE)da maʼlumotlariga koʻra, Lozanna universiteti 2017-yilda dunyo boʻylab hayot haqidagi fanlar boʻyicha 62-oʻrinni egalladi (Shveysariyada 4-oʻrin) QS World University Rankings (QS). Lozanna universitetini hayot haqidagi fan va tibbiyot boʻyicha 96-oʻringa qoʻydi. Jahon universitetlarining akademik reytingi (ARWU)da Lozanna universiteti global miqyosda 101-150-oʻrinlarni egalladi.

Quyida Lozanna universitetining Leiden Ranking (CWTS) boʻyicha reytinglari keltirilgan.

## Nashr
UNIL oylik bepul *L’Uniscope* nomli kampus jurnalini nashr etadi.gʻ. Bu jurnal yanvar, may va sentabr oylarida kengroq auditoriyaga (umumiy jamoatchilikka) qaratilgan bepul jurnal hisoblanadi.

Bundan tashqari, *L’auditoire* UNIL va EPFL talabalar gazetasi boʻlib, 19 000 bepul nusxada chiqariladi.

## Bitiruvchilar

### ALUMNIL tarmogʻi
2011-yilda UNIL bitiruvchilarining ALUMNIL deb nomlangan on-line tarmogʻi yaratildi. Oʻshandan beri har yili bitiruvchilar uchun muntazam tadbirlar (yil davomida) va yillik ziyofat tashkil etiladi.

### Royalti

* Tailand qiroli Ananda Mahidol (Rama VIII) (1925-1946)
* Tailand qiroli Phumibol Adulyadet (Rama IX) (1927-2016)
* Tailand malikasi Galyani Vadhana
* Niderlandiya shahzodasi Bernxard
* Malika Vera Ignatievna Giedroyc, Litva malikasi va rus-ukrainalik jarroh.

### Siyosat

* Ignazio Kassis, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Ismoil Jem, Turkiya tashqi ishlar vaziri
* Pol Seresole, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Georges-Andre Chevallaz, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Paskal Kuchepin, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Ernest Chuard, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Jan-Paskal Delamuraz, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Vedat Dicleli, Turkiya Iqtisodiyot va savdo vaziri
* Daniel-Anri Drui, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Florika Fink-Hooijer, taniqli Yevropa davlat xizmatchisi
* Konstant Fornerod, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Shemsettin Gunaltay, Turkiya Bosh vaziri
* Maks Xuber, shveysariyalik xalqaro huquqshunos va diplomat, Xalqaro Qizil Xoch qoʻmitasi prezidenti * Antuan Lui Jon Ruchonnet, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Fazil Küçük, Kipr Respublikasi birinchi vitse-prezidenti
* Paskoal Mokumbi, Mozambik Bosh vaziri
* Benito Mussolini, Italiya Bosh vaziri, Italiya Dyusi
* Marsel Pilet-Golaz, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Eugene Ruffy, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Mark-Emil Ruchet, Shveysariya Konfederatsiyasi prezidenti
* Muhammad Said, Eron Bosh vaziri
* Jonas Savimbi, UNITA rahbari, Angoladagi anti-kommunistik isyonchi guruh
* Lutz Graf Shverin fon Krosigk, Germaniya Reyxining etakchi vaziri.

### Biznes

* Jan-Klod Biver, Hublot bosh direktori
* Louis C. Camilleri, Philip Morris International bosh direktori
* Jan Klod Gandur, Addax Petroleum bosh direktori.

### Adabiyotlar

* Filipp Jakkottet, shveysariyalik shoir
* Muhammad Ali Jamolzoda, taniqli eron yozuvchisi
* Edmond Pidoux, shveysariyalik shoir va yozuvchi
* Charlz Ferdinand Ramuz, shveysariyalik yozuvchi.

### Olimlar

* Jak Dubochet (1942-), biofizik va kimyo boʻyicha 2017-yilgi Nobel mukofoti hammuallifi.
* Per Gilliard (1879-1962), fransuz professori, Faxriy legion ordeni sohibi
* Leo Arye Mayer (1895-1959), Quddus Ibroniy universiteti rektori.
* Vilfredo Pareto (1848-1923) Iqtisodchi, muhandis, sotsiolog, faylasuf, Lozanna universitetining iqtisod professori, Lozanna iqtisodiyot maktabining asoschisi, Léon Valras bilan birga
* Jan Pikard (1884-1963), Shveysariyada tugʻilgan amerikalik kimyogar, muhandis, professor va baland togʻli sharchi.
* Martin Rebetez (1961-), shveysariyalik iqlimshunos
* Georges de Rham (1903-1990), shveysariyalik matematik, differentsial topologiyaga qoʻshgan hissasi bilan mashhur.
* Pedro Rossello (1897-1970), kataloniyalik oʻqituvchi va Xalqaro taʼlim byurosi direktorining oʻrinbosari.
* Jan de Serres (1540-1598), fransuz gumanisti, Platon tarjimoni, kalvinist.
* Léon Valras (1834-1910) iqtisodchi, Lozanna universitetining iqtisod professori, Lozanna iqtisodiyot maktabining asoschisi, Vilfredo Pareto bilan birga
* Luc E. Weber (1941-), Jeneva universiteti faxriy rektori
* Aleksandr Yersin (1863-1943), shveysariyalik fransuz shifokori, bubon vabosi uchun mas’ul boʻlgan tayoqchani kashf etgan.
* Zaxarina Dimitrova (1873-1940), bolgar shifokori, „Fuqaroviy xizmatlari uchun“ ordeni sohibi, xayriyachi.

### Boshqalar

* Zepp Blatter, FIFA prezidenti
* Avraam Davel, Vod kantonining mustaqillik qahramoni
* Akbar Etemad, Eron Atom energiyasi tashkiloti prezidenti
* Kristof Kekkeis, Shveysariya armiyasi boshligʻi
* Klod Nikolye, shveysariyalik astronavt
* Bertrand Piccard, shveysariyalik psixiatr va balonist
* Nikolaus Senn (1926-2014), *Schweizerische Bankgesellschaft* direktori.

## Lozanna maktabi
Iqtisodiyot boʻyicha neoklassik maktab Lozanna universitetining ikki professori: Léon Valras va Vilfredo Pareto tomonidan asos solingan. Lozanna maktabi umumiy muvozanat nazariyasi hamda marjinalistik inqilobning rivojlanishi bilan bogʻliq.

## Yana qarang

* Charlz Guillaume Loys de Bochat
* Shveysariyadagi roʻyxatga olish boʻyicha eng yirik universitetlar roʻyxati
* Yevropadagi zamonaviy universitetlar roʻyxati (1801-1945)
* Shveysariyadagi universitetlar roʻyxati
* Lozanna kanton va universitet kutubxonasi
* Xalqaro sport fanlari va texnologiyalari akademiyasi (AISTS)
* Yevropa uchun Jan Monne jamgʻarmasi
* Gretsiyadagi Shveysariya arxeologiya maktabi
* Lozanna Universitet kasalxonasi (CHUV)

## Manbalar

### Bibliografiya

* (in French) Jean-Philippe Leresche, Frédéric Joye-Cagnard, Martin Benninghoff and Raphaël Ramuz, *Gouverner les universités. L’exemple de la coordination Genève-Lausanne (1990-2010)*, Presses polytechniques et universitaires romandes, 2012 ().
* (in French) Nadja Maillard, *L’Université de Lausanne à Dorigny*, Éditions Infolio, 488 pages, 2013 ().

## Havolalar

* (in English) 
* (in French) Cantonal and University Library of Lausanne