Afg'oniston arxitekturasi

**[[Afgʻoniston|Afg'oniston]] arxitekturasi** zamonaviy mamlakatni belgilaydigan chegaralar ichida arxitekturaga tegishli bo'lib, ular 1834 yildan beri deyarli o'zgarmagan  Markaziy Osiyoning uchta yirik madaniy va geografik markazlari, Hindiston yarim oroli va Eron platosi oʻrtasidagi bogʻliqlik tufayli, bu davrgacha boʻlgan hudud chegaralari qoʻshinlarning jadal surʼatlar bilan rivojlanishi bilan oʻzgardi. So'nggi ikki ming yillikda imperiyalar  .

Afg'oniston tarixining xilma-xilligi mamlakat arxitekturasi va me'moriy topilmalarda mavjud bo'lgan xilma-xillikka imkon beradi, ta'sirlar vaqt o'tishi bilan yunonchadan forschagacha, hind va xitoycha va so'nggi asrlarda Yevropaga o'zgarib turadi.  Vaqt o'tishi bilan bir qator diniy ta'sirlar ham o'z aksini topgan bo'lib, dalillar birinchi navbatda ilk buddist, zardushtiylik va islom ilhomini namoyish etadi   .

## Arxitekturaning kelib chiqishi
Oʻrta Osiyoda temir davrining kelishi bilan aylana shahar rejalashtirishning dastlabki belgilari yaqqol namoyon boʻladi. Dumaloq shakl, ehtimol, ularning kelib chiqishi sifatida mudofaa maqsadiga ega edi.  Balx va Qandahor kabi yirik tarixiy shaharlarning ayrim qismlarida poydevori shu davrga oid boʻlgan,  oʻziga xos loy gʻishtdan qurilgan va vaqti-vaqti bilan minoralar qurilgan qalʼalar borligidan dalolat beradi.  Qo'rg'on ham odatda ushbu inshootlarning markazida joylashgan bo'lib, bu aholi punktlarining ma'muriy markaz va bozor joylari sifatida ham faoliyat yuritganligidan dalolat beradi  .Ushbu mudofaa me'morchiligi an'anasi shu davrlardan boshlab O'rta Osiyoning ko'p qismida tarqalgan va saqlanib qolgan  .

### G'arbdan ellinizm
Miloddan avvalgi 4-asrda Makedoniyalik Aleksandrning mintaqani bosib olishi va uning salavkiy sarkardalarining keyingi hukmronligidan so'ng, ellinistik ta'sir G'arb bilan ilgari saqlanib qolgan aloqalarni mustahkamladi.  Bu, ayniqsa, mintaqaning shimolida yaqqol namoyon bo'ldi, janubda esa Mauryan hukmronligi davom etdi.   Garchi ibodatxonalar o'zlarining klassik Eron shaklini saqlab qolgan bo'lsalar-da, grek naqshlarining dalillari binolarning bezaklari va tartibida saqlanib qolgan, haykaltaroshlik G'arb san'atining asosiy ko'rinishidir.  Yunonlar shaharni rejalashtirishga *agora* yoki shahar markazi maydonini kiritish bilan ham ta'sir ko'rsatdilar, bu an'ana keyingi Temuriylar hukmronligi davrida yanada rivojlandi  .

## Ilk buddist arxitekturasi
Kushon imperiyasining barpo etilishi bilan ham siyosiy, ham sulolaviy markazlar tashkil topdi, shunday sulolaviy markazlardan biri Afgʻonistonda buddaviylik avj olgan davrda tashkil etilgan Surx Koʻtalda aniqlandi  . Joyda olib borilgan qazishmalar natijasida Kushonlar ibodatxonasidan tog‘ yonbag‘iriga tushadigan monumental zinapoyalar topildi, ular milodiy II asrning birinchi yarmida qurilgan    . Zardushtiylik uyushmalari, ehtimol, olovga sig'inish ramzlarida yaqqol namoyon bo'ladi va buddist me'moriy xususiyatlari bilan bir qatorda mavjud. Noma'lum tildagi yunoncha harflar bitilgan ohaktosh yonidagi ellinistik pilastrlar va ustun asoslari G'arb ta'siridan dalolat beradi , Eron ta'siri esa monumental sulolaviy markaz tushunchasi doirasida ham mavjud bo'lishi mumkin  .

Sun'iy g'or tuzilmalari Buddist jamoalarning asosiy xususiyati bo'lib, g'orlar buddist rohiblar uchun ziyoratgoh va hujayralar sifatida foydalanilgan  . Afg'onistondagi bularning eng yorqin misoli eramizning IV asrida buddizmning poytaxti bo'lgan Bomiyon viloyatidir  . Bunday yuzlab g'orlar ushbu joyda mavjud bo'lib, u o'zining ulkan Budda haykallari va 2001 yilda Tolibon tomonidan ommaviy vayron qilingani bilan ham ajralib turadi   .

### Stupa

## Ilk islom arxitekturasi
Islom dinining Afgʻonistonga dastlabki tarqalishi milodiy 8-asrda sodir boʻlgan, Abbosiylar hukmronligi oʻrniga Safforiylar, keyinroq esa Somoniylar hukmronligi 961-yilgacha boʻlgan  . Shundan soʻng Afgʻoniston Gʻaznaviylar imperiyasi davrida islom tsivilizatsiyasining markazi boʻlib, 1219-yilgacha uning oʻrniga Gʻoriylar hukmronlik qilgan  .

## Manbalar