Fors taronalari

**Fors taronalari** – rus shoiri Sergey Yeseninning sheʼrlar turkumi. Hozirgi vaqtda (muallifning oʻzi tahrir qilgan uch jildli sheʼrlar toʻplamidan boshlab) turkumga anʼanaviy ravishda 1924—1925-yillarda „Trudovoy Batum“, „Bakinskiy rabochiy“ va „Zarya Vostoka“ gazetalarida chop etilgan 15 ta sheʼr kiritiladi. Garchi dastlabki rejada turkum 20 ta sheʼrdan iborat boʻlishi kerak boʻlsa-da, ayni nomdagi kitob koʻrinishidagi birinchi alohida nashrda „Fors taronalari“dan oʻnta sheʼr, turkumning umumiy mavzusi bilan birlashtirilmagan „Hayot yoʻlim“ () va toʻrtta qoʻshimcha sheʼr keltiriladi.

Sheʼrlar turkumi zamondoshlari tomonidan asosan ijobiy baholangan, shu bilan birga salbiy fikrlar ham mavjud. Xususan, salbiy fikr bildirganlar orasida Aleksey Kruchyonix va Vladimir Mayakovskiy kabi mualliflar boʻlgan. 1950-yillarda Yesenin ijodiga qoʻyilgan taqiq olib tashlangandan keyin turkum tanqidchilar tomonidan ijobiy baholangan, uning stilistikasi boʻyicha bir qator ilmiy ishlar yozilgan, bosh qahramonning prototipiga aylangan ayol topilgan. Turkum tarkibidagi sheʼrlar dunyoning koʻplab tillariga, jumladan oʻzbek tiliga tarjima qilingan va koʻplab bastakorlar tomonidan ular asosida musiqa bastalangan.

## Turkum tarkibidagi sheʼrlar
### „Dogʻlar ketmish majruh koʻnglimdan…“ (Trudovoy Batum 280-son, 1924-yil 10-dekabr)
Sheʼr Yeseninning „Moskva mayxonalari“ davri bilan xayrlashishini anglatadi. Shoirning oʻzi bu oʻtish haqida shunday degan edi: „Bunchalik koʻp va oson yozish hayotda juda kam uchraydi. Bu shunchaki yolgʻizligim va oʻzimni oʻylaganim uchun. Men juda chiroyli boʻlib qoldim, deyishadi. Biror narsani koʻrib, tinchlanib qolganim uchundir… Hammaga qaramay, avvalgidek ichmayman… Xudoyim, qanday ahmoq edim. Endigina oʻzimga keldim. Bularning barchasi yoshlik bilan xayrlashuv edi. Endi bunday boʻlmaydi“. Sheʼrning oʻzida mayxona choyxona bilan almashtirilgan boʻlib, u yerda choyxonachi lirik qahramonga „Oʻtkir aroq, may oʻrniga ham || Achchiq-achchiq choy tutadi“. Achchiq choy sharqona muhitning unsurlaridan biri boʻlib, unda „Tehronning koʻk gullari“, Sheroz gilamlari va Xuroson roʻmollari ham oʻrin olgan boʻlib, ular fonida lirik qahramonning roʻmolli qizga boʻlgan muhabbati hikoya qilinadi. Sheʼr, shuningdek, 1920-yillarda Sovet Kavkazortida mashhur boʻlgan ayollarning ozodligi mavzusini koʻtaradi:

### „Bukun dedim sarrofga atay…“ (Trudovoy Batum 280-son, 1924-yil 10-dekabr)
Lirik qahramon sarrofdan goʻzal fors Laʼliga boʻlgan nozik tuygʻularini qanday izhor etishini soʻraydi. Sarrof sheʼrda oʻz kasbining odami sifatida emas, balki oʻziga xos orakul sifatida namoyon boʻladi; buyuk mushohada va til tuygʻusiga ega boʻlgan faylasuf sifatida oʻzini namoyon qiladi. Lirik qahramonga sevgi haqida soʻz emas, yoqut kabi yonguchi koʻzlar, boʻsalar, „Yuzdan niqob koʻtargan qoʻllar“ aytishini tushuntiradi.

### „Shahinam, o, mening Shahinam…“ (Bakinskiy rabochiy 1-son, 1925-yil 1-yanvar)
Sheʼrda shoir fors qizi Shahinaga () murojaat qiladi. Avvalgilaridan farqli ravishda, bu sheʼrda fors qizi goʻzal deyilmaydi va lirik qahramon unga oshiq sifatida emas, balki oʻz vatani haqida soʻzlamoqchi boʻlgan doʻst sifatida murojaat qiladi. Shu bilan birga, matndagi maʼlum lirik tuygʻular shimoldagi, qahramon suhbatdoshiga „nihoyatda oʻxshash“ va lirik qahramon haqida oʻylayotgan qiz haqida gap ketganda nazarda tutiladi. Qahramonning prototipi Shagane Talyan boʻlgan.

### „Deding:Saʼdiy doimo yorning…“ (Bakinskiy rabochiy 1-son, 1925-yil 1-yanvar)
Turkumning toʻrtinchi sheʼrida Shahinaga boʻlgan his-tuygʻular yanada aniqroq boʻlib, fors qizi endi „suluv“ deb ataladi. Muallif qizning haziliga javob berar ekan, oʻz sevgilisining goʻzalligiga hasad bilan hayratga tushishi, toqat qilmaydigan raqobat haqida, hatto Sharq sheʼriyati uchun anʼanaviy atirgullarga qiyoslash tarzida yozadi:

### „Men Bosforda boʻlmaganman hech…“ (Zarya Vostoka 782-son, 1925-yil 18-yanvar)
Shoir suhbatdoshiga (ehtimol, avvalgi sheʼrlar qahramoni) Bosforda ham, Bagʻdodda ham boʻlmaganini aytadi. Qizga boʻlgan muhabbati uni Sharqqa tortdi („Bunda koʻngil yozgani emas || Izlab keldim xayolan seni“), lekin shoir vatanini sogʻinadi va u haqida gapirishni xohlaydi. Sevgilisi uni oʻz ona yurti haqidagi fikrlardan chalgʻitishi mumkin va agar xohlasa, lirik qahramon, oʻz navbatida, u bilan hech qachon boʻlmagan yerlar haqidagi xayollarini baham koʻrishga tayyor. Dengiz tasvirlari, koʻzlardagi moviy olov, lirik qahramon suhbatdoshining qiyofasi va qoʻllari sheʼrdagi ishq mavzusini toʻldiradi.

### „Zaʼfar yurtga nur toʻkar oqshom…“ (Zarya Vostoka 782-son, 1925-yil 18-yanvar)
Sheʼr yana turkumning oldingi qismlarida koʻtarilgan mavzularga – sevgi, vatan va sharq ayolining ozodligi haqida gapiradi. Oxirgi mavzu ustunlik qiladi, shoir niqobni yoqtirmasligi va ayollarning uni oʻrash sabablarini notoʻgʻri tushunishi haqida gapiradi:

Qizning goʻzalligini yashiradigan chodrani rad etish, bu goʻzallikka boʻlgan muhabbat izhori bilan bogʻliq. Ushbu sheʼrda sogʻinch mavzusi bir satrda koʻtarilgan – „Yuragimda oʻzga bir diyor“. Lirik qahramon oʻz sevgilisiga „Xayyom bilmagan qoʻshiq“ haqida kuylashni vaʼda qiladi va ehtimol, oʻz ona yurtini nazarda tutadi.

### „Havo toza, musaffo, zangor…“ (Bakinskiy rabochiy 82-son, 1925-yil 13-aprel)
Sheʼr olam goʻzalligi mavzusini ochib beradi, yana ishq mavzusi bilan bogʻlanadi („Shitirlar, yoʻq, shivirlar barglar || Nafis, goʻyo Saʼdiy gʻazali“). Uslubiy jihatdan, bu turkumdagi eng kuchli sheʼrlardan biri boʻlib, mukammal, moslashuvchan musiqiy ritm bilan ajralib turadi, ammo hissiy kayfiyat endi turkumning oldingi qismlari kabi quvonchli emas. Tiniq, ajratilgan ohang matn uchun xos.

### „Oy yuzida tillarang jilo…“ (Bakinskiy rabochiy 82-son, 1925-yil 13-aprel)
Sheʼrda Shahrizoda obrazining koʻrinishi orqali ertaknamo Sharq motivi kiritiladi, lekin shoir uni va uning sevgilisini oʻrab turgan zamonaviy dunyoning goʻzalligi va jozibasi bilan taqqoslaydi. Muallif „moviy va mehribon oʻlka“ tasvirlarini vizual va hidli („xushboʻy va sambitgul hidi“) yaratadi, hayotdan zavqlanishga chaqiradi va „bu dunyoda armonsiz odamlarga“ achinishini bildiradi. Shu bilan birga sheʼrda borliqning oʻtkinchiligi motivi kuchli saqlanib qolgan.

### „Xurosonda bir darvoza bor…“ (Bakinskiy rabochiy 74-son, 1925-yil 3-aprel)
Sheʼrda yana Sharq va Rossiya solishtiriladi. Fors diyorining barcha jozibadorligiga qaramay, agar unga muhabbat qoʻshilmasa, shoirning u yerda qolishiga asos yoʻq (Ayting, kimga qilay sharhi gʻam?). Muallif soʻzsiz Rusni Erondan ustun koʻradi: u oʻz sevgilisini unutmaydi, lekin uni oʻz vataniga kuylab oʻtadi.

### „Firdavsiyning moviy diyori…“ (Bakinskiy rabochiy 74-son, 1925-yil 3-aprel)
Shoir Eron („Firdavsiy vatani“) va uning Shahinasi (Shahi) bilan xayrlashadi. Shahi xotirasini saqlab qolishga va bu haqda boshqalarga aytib berishga vaʼda beradi, Eron uni („mehribon oʻrusini“) unutmasligiga umid qiladi va yoqtirgan qiziga oʻzidan esdalik sifatida „Rus haqida qoʻshiq“ qoldiradi:

### „Shoir boʻlmoq – bu-ku tayin gap…“ (Bakinskiy rabochi 177-son, 1925-yil 7-avgust)
Sheʼr poetik realizm manifesti bilan boshlanadi:

Muallif shoirning vazifasi haqida yozadi – bu qanchalik ogʻriqli boʻlmasin va bu qanday tanqidga olib kelishidan qatʼi nazar, boshqa odamlarning niyatlarini takrorlamasdan „oʻz sozi bilan kuylash“. Yesenin shoirning oʻz his-tuygʻulari va xohishlariga boʻlgan huquqini tan oladi, lekin bu istaklar har doim ham amalga oshavermasligini va shuning uchun shoirni kutayotgan hayot qiyin va notinch ekanligini biladi. Ruhiy falokatdan qochish uchun buni bilish kerak.

### „Bir juft oqqush jonon qoʻllari“ (Bakinskiy rabochiy 179-son, 1925-yil 10-avgust)
Muallif Shahina timsoliga qaytadi va butun sheʼr mavzusiga bagʻishlanadi. „Men Bosforda boʻlmaganman hech…“ sheʼridagi „oqqush qoʻllar“ metaforasi bu yerda yana qoʻllanadi, lekin inson muhabbati bilan shoir yoʻli oʻrtasidagi qarama-qarshilik doirasida ishlab chiqilgan:

Eronning jozibadorligidan qolgan yagona narsa Shahina, ortiq Eron uni ilhomlantira olmaydi:

### „Nechun maʼyus taratar ziyo…“ (Bakinskiy rabochiy 183-son, 1925-yil 14-avgust)
Lirik qahramon sarlavhada berilgan savolga sarv va gullardan javob ololmayotganidan fors Laʼliga shikoyat qiladi. Faqat atirguldan u javob olishga muvaffaq boʻladi:

Vladimir Belousovning taʼkidlashicha, turkum qahramonining prototipiga aylangan Shagane Talyan va Yesenn 1925-yilda doʻst sifatida ajralgan va boshqa hech qachon bir-birlarini koʻrmagan. Shunga koʻra, u Shagane xiyonati mavzusi fors qizi bilan boʻlgan sarguzashtlar hikoyasini yakunlash uchun kiritilgan degan xulosaga keladi.

### „Talpinma koʻp, devona koʻngil…“ (Bakinskiy rabochiy 177-soni, 1925-yil 7-avgust)
Sheʼr taqdir mavzusini koʻtaradi, uni syujet jihatdan oldingi voqealar bilan bogʻlaydi. Lirik qahramonning hayotida baxtsizlik yuz beradi, u taqdirdan baxt soʻrashga ishonchini yoʻqotadi va endi uni izlamoqchi emas. Laʼlining surati yana paydo boʻladi (hali ham juda umumiy, ramz sifatida koʻrsatilmagan) – faqat u qahramonga xiyonat qilmagan va uning sevgisi unga tayanch boʻlib xizmat qiladi:

### „Moviy oʻlkam, quvnoq diyorim…“ (Bakinskiy rabochiy 179-son, 1925-yil 10-avgust)
Sheʼrning asosiy mavzusi doʻstlik va muhabbat mavzusidir. Uning ochilishiga mumtoz sharq sheʼriyati vositalari orqali erishiladi – shoirning qiz bilan doʻstligi haqidagi hikoya bulbulning atirgulga muhabbati haqidagi ertak bilan uzviy bogʻlanadi. Laʼli va Shahina oʻrnini yangi nom – Gʻoliya () egalladi. Ikkinchi mavzu – shoir hayotida ijodning oʻrni – shoirning barcha manfaatlari va hayotiy tamoyillari ijod jarayoniga boʻysunishini eʼlon qilish bilan ochiladi: „Qoʻshiq uchun baxshida borim“. Xuddi shu fikr, yanada kuchliroq shaklda, oxirgi misrada takrorlanadi: „Mayli, kuyga baxshida borim“.

## Yaratilish tarixi

Yeseninning tanishlari uning mumtoz fors sheʼriyatiga boʻlgan qiziqishi 1920-yillarning boshlaridayoq namoyon boʻlganini aytadi. Yeseninning Firdavsiyning „Shohnoma“ asari bilan tanishuvi ehtimol Heine tomonidan fors shoiri haqida yozilgan ballada orqali boʻlgan. Bu ballada rus tiliga Lev Mey tomonidan tarjima qilingan. Keyinchalik Yesenin ham Mey singari Firdavsiyning ismini () „o“ harfisiz yozgani bu taxminni tasdiqlaydi. Yeseninni oʻsha davrda tanigan Matvey Royzman 1920-yilda Yesenin unga 1916-yilda chop etilgan „Fors liriklari“ kitobini oʻqishni tavsiya qilganini eslaydi.

1920-yil Yesenin Kavkazgacha poyezdda boradi. Uning rejalarida Istanbulgacha borish boʻlgan, biroq turli manbalarga koʻra, yoki Bokugacha, yoki Tiflisgacha borgan. Sharq bilan tanishuv 1921-yilda davom etadi, oʻshanda Yesenin Ramazon hayiti kunlarida Toshkentga tashrif buyurgan. 1924-yil sentyabrda Kavkazga yana bir safarni amalga oshiradi. Bu gal sayohatning oxirgi manzili Fors boʻlgan. Oʻsha paytda Ozarbayjon Kommunistik partiyasi Markaziy qoʻmitasining sobiq ikkinchi kotibi va „Bakinskiy rabochiy“ gazetasining muharriri boʻlgan Pyotr Chaginning yordami bilan safarning amalga oshishi real koʻringan. Chagin Yeseninga Forsga chiqishda yordam berishni vaʼda qilgan. Bu voqeani kutayotgan Yesenin Bokuda va Tiflisda yashagan, ammo Tehronga bora olmagan.

Bu vaqtda Yeseninning qoʻliga „“ ( (tarjimon Fyodor Korsh, ehtimol, Yesenin 1920-yildayoq Royzmanga tavsiya qilgan toʻplam haqida gap ketmoqda) toʻplami tushib qoladi. Nikolay Verjbitskiyning xotiralariga koʻra, Yesenin ushbu kitobdan juda taʼsirlangan: „U xonada aylanib, Umar Xayyomdan oʻqib berdi“. Bu voqea Yeseninga bir muncha vaqtdan beri rejalashtirayotgan fors turkumini yaratish gʻoyasini amalga oshirishga turtki beradi. Boʻlajak turkumning ilk ikki sheʼri – „Dogʻlar ketmish majruh koʻnglimdan…“ va „Bukun dedim sarrofga atay…“ – taxminan 18- va 20-oktyabr oraligʻida yozilgan va aynan 20-oktyabr kuni Yesenin Galina Benislavskayaga yozgan maktubida unga „fors sheʼrlarini“ yuborishga vaʼda bergan. 29-oktyabr kuni sheʼrlar qoʻlyozmasi Benislavskayaga yuboriladi, maktubda Yesenin oʻsha paytda tayyorlanayotgan Sheʼrlar toʻplamidan mustaqil tarzda boʻlajak turkumni alohida kitob shaklida chop etishni rejalashtirganini yozgan.

1924-yil dekabr oyiga kelib Yeseninning rejalariga oʻzgaradi: u Tehronning oʻrniga yana Istanbulga borishni niyat qiladi va dekabrning boshida ayni maqsadda Batumiga yoʻl oladi. Verjbitskiyning soʻzlariga koʻra, baʼzi sovet jurnalistlariga haqiqiy xalqaro pasport oʻrniga Turkiyaga safar qilish uchun maxsus ruxsatnoma berilgani haqida mish-mishlar Yeseninning qulogʻiga chalinadi. Oʻtmishda Yeseninning muxlisi boʻlgan Kavkazboʻyi SFSR hukumati aʼzolaridan biri shoir va Verjbitskiy uchun Batumi porti boshligʻiga tavsiya xatini beradi. Xatda ularni Batumi va Istanbul oʻrtasida qatnaydigan savdo kemasida matros sifatida joʻnatishni soʻralgan. Ammo bu rejalar ham amalga oshmaydi va Yesenin yana Forsga safar qilish haqida oʻylay boshlaydi.

Batumidaligida Yesenin Tiflisda yozgan ikkita forscha sheʼrini mahalliy gazetada chop etadi. 20-dekabr kuni haliyam Batumida boʻlib yurgan Yesenin „Shahinam, o, mening Shahinam…“ va „Deding:Saʼdiy doimo yorning…“ degan fors turkumidagi ikkita yangi sheʼrini Benislavskayaga yuboradi. Bu sheʼrlar yaqindagina yaratilgan boʻlib, ikkinchi sheʼrning qoʻlyozmasida 19-dekabr sanasi koʻrsatilgan, V. G. Belousovning tahlillariga koʻra, birinchisi 18-dekabrdan oldin yozilgan boʻlishi mumkin emas. Bu ikki sheʼrda ilk bor fors qizi Shahinaning obrazi paydo boʻladi. Yeseninning oltita asarida tilga olingan bu personajning hayotdagi prototipi Batumiga Tiflisdan kelgan oʻqituvchi Shaganduxt (Shagane) Nersesovna Terteryan (ikkinchi turmushida Talyan) boʻlib, shoir u bilan Batumida tanishadi. Dastlab Yesenin sheʼrlari qahramoni Laʼli boʻlishi rejalashtirilgan.

20-dekabrdagi xatida Yesenin Benislavskayaga rejalashtirilgan turkum 20 ta asardan iborat boʻlishini yozgan. Ertasi kuni u yangi sheʼrlarni „Bakinskiy rabochiy“ gazetasida chop etish uchun Chaginga ham yuboradi va butun turkumni unga bagʻishlashga vaʼda beradi. Bu vaqtga kelib, Yeseninning fors turkumi 21-dekabrda yozilgan „Men Bosforda boʻlmaganman hech…“ sheʼri bilan boyiydi. Turkumning oltinchi sheʼri – „Zaʼfar yurtga nur toʻkar oqshom…“ ilgari tadqiqotchilar tomonidan shu vaqtda yozilgan deb hisoblangan, lekin yangi izlanishlarga koʻra, u biroz kechroq, ammo Yesenin hali ham Batumida ekanligida, 1925-yilning yanvar oyi oʻrtalariga qadar yozilgan, chunki sheʼr „Zarya Vostoka“ gazetasining 18-yanvardagi sonida chop etiladi.

1925-yil Batumida yashayotgan Yesenin asosan „Anna Snegina“ dostoni ustida ishlagan, ammo fors turkumi ham diqqat markazida boʻlgan. Yanvar-fevral oylarida „Xurosonda bir darvoza bor…“ va „Firdavsiyning moviy diyori…“ sheʼrlarining kamida qoralama variantlarini tayyorlagan (Shagane Talyanning xotiralariga koʻra, Yesenin Batumidan ketishidan oldin unga „Firdavsiyning moviy diyori…“ sheʼrini oʻqib bergan, bu voqea fevral oyining ikkinchi dekadasida yuz bergan). 1-mart kuni Yesenin Moskvaga qaytgan. Yoʻlda va Moskvadagi dastlabki kunlarida „Xurosonda bir darvoza bor…“ va „Firdavsiyning moviy diyori…“ sheʼrlarini qayta ishlagan va 3-mart kuni muallif ularni „Anna Snegina“ bilan birga Bokudagi Chaginga yuborgan. Yesenin yangi sheʼrlarini Moskvada nashr etish uchun Benislavskayaga topshirgan. Mart oyining birinchi yarmida „Anna Snegina“ va „Fors taronalari“ Gersenning uyida „Pereval“ guruhi aʼzolari oldida oʻqiladi. Dostondan farqli oʻlaroq, fors turkumi tinglovchilarda kuchli taassurot qoldiradi. Ayni kunlarda Yesenin „Fors taronalari“ kitobini nashr etish toʻgʻrisida xususiy  () nashriyoti bilan shartnoma imzolaydi.

„Firdavsiyning moviy diyori…“ sheʼridagi kayfiyat shuni koʻrsatadiki, Yesenin bu sheʼr bilan Forsga boʻlgan orzu-umidlaridan abadiy xayrlashmoqchi boʻlgan. Biroq bu sheʼr yozilgan paytda turkumdagi sakkizinchi sheʼr edi, nashriyot bilan shartnomasiga koʻra esa Yesenin oʻnta sheʼr taqdim etish majburiyatini olgan. Mart oyi oxirida yana Moskvadan, uning bogema muhitidan uzoqlashib, Bokuga joʻnab ketdi. U yerda aprel oyi boshida „Havo toza, musaffo, zangor…“ va „Oy yuzida tillarang jilo…“ sheʼrlarini yozdi – bu xronologik jihatdan turkumdagi toʻqqizinchi va oʻninchi sheʼrlar edi (keyinchalik sheʼrlar toʻplamida ikkalasi ham 1924-yilga tegishli deb koʻrsatilgan, ammo „Fors taronalari“ toʻplami nashr etilishi toʻgʻrisidagi shartnoma imzolangan paytda Yesenin qoʻlida sakkizta sheʼr borligi maʼlum). „Havo toza, musaffo, zangor…“ va „Oy yuzida tillarang jilo…“ sheʼrlari 13-aprelda, „Xurosonda bir darvoza bor…“ va „Firdavsiyning moviy diyori…“ sheʼrlaridan oʻn kun keyin, „Bakinskiy rabochiy“ gazetasida chop etildi.

Bokuda boʻlgan dastlabki kunlarda Yesenin Chagin nazorati ostida davolangan, ammo tushkunlikka tushgan, „Krasnaya nov“ gazetasi () muharriri Aleksandr Voronskiyning soʻzlariga koʻra, u yoʻqolib, uzoq vaqt yigʻlagan. Bu hissiy holat „Havo toza, musaffo, zangor…“ sheʼrida oʻz aksini topadi. Biroq asta-sekin Chaginning gʻamxoʻrligi tufayli Yeseninning kayfiyati yaxshilana boshlagan va „Oy yuzida tillarang jilo…“ sheʼri yana hayotiy va quvnoq ohangda boʻladi. 8-aprelda yozilgan „Moviy oʻlkam, quvnoq diyorim…“ sheʼri „Geliya Nikolayevna Chaginaga“ bagʻishlov bilan boshlanadi (Chaginning olti yoshli qizi Roza oʻzini shunday atalgan, u bilan shoir shu kunlarda doʻstlashgan). Keyinchalik bu sheʼr „Fors taronalari“ turkumining yakunlovchi sheʼri boʻldi.

May oyida „Fors taronalari“ kitobi nashrga tayyor boʻldi. Muallifning koʻrsatmasi bilan kitobdagi sheʼrlarning joylashuvi xronologik tartibda emas, balki boshqa tartibda joylashtirildi: „Havo toza, musaffo, zangor…“ va „Oy yuzida tillarang jilo…“ sheʼrlari toʻqqizinchi va oʻninchi oʻringa emas, balki yettinchi va sakkizinchi oʻringa qoʻyildi. Bundan tashqari, turkumni „Firdavsiyning moviy diyori…“ sheʼri bilan yakunlash niyatiga qaramay, „Xurosonda bir darvoza bor…“ sheʼri oʻninchi oʻringa joylashtirildi. V. G. Belousovning yozishicha, bu nashriyotning qarori boʻlishi mumkin, ehtimol, muallifning oʻzi ham fikrini oʻzgartirgan boʻlishi mumkin, ammo buning hujjatli dalillari saqlanmagan. Sheʼrlar toʻplamini tayyorlash jarayonida Yesenin turkumni yakunlovchi sheʼr sifatida „Firdavsiyning moviy diyori…“ni oʻninchi oʻringa qoʻyadi. Kitobga oʻnta fors sheʼridan tashqari „Hayot yoʻlim“ dostoni va asosiy turkumga tematik jihatdan bogʻliq boʻlmagan toʻrtta sheʼr – „“, „“, „“, „“ kiritildi. Kitob Pyotr Chaginga bagʻishlangan holda nashr etildi.

Bokuda boʻlganida Yesenin Forsga safar qilishni orzu qilar edi, biroq Ozarbayjon Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sergey Kirov bunga qatʼiy qarshilik koʻrsatdi. Natijada Yesenin may oyi oxirida Moskvaga qaytib keldi. U yerda Lev Tolstoyning nevarasi Sofya bilan yaqinlashdi va unga uylanish niyatida edi. Benislavskaya bu qadamga qarshi chiqdi va Yesenin bilan bahslashib, ularning munosabatlari uzildi. Iyul oyi oxirida endilikda Sofya bilan birga boʻlgan Yesenin yana Ozarbayjonga joʻnab ketdi va ular Bokuning Mardakon shaharchasidagi sobiq xon qasrida bir oydan koʻproq vaqt oʻtkazdi.

Mardakonda Yesenin fors turkumini yakunlashni niyat qilgan edi: rejalashtirilgan yigirmata sheʼrdan oʻn bittasi yozilgan va oʻntasi nashr etilgan edi. Avgust oyining birinchi besh kunida u yana ikkita yangi sheʼr – „Shoir boʻlmoq – bu-ku tayin gap…“ va „Talpinma koʻp, devona koʻngil…“ sheʼrlarini yozdi, ular 7-avgust kuni „Bakinskiy rabochiy“ gazetasida chop etildi. Sheʼrlarning mavzulari shunchalik farq qilar ediki, shoir ularni turkumga kiritishni darhol rejalashtirdi: agar „Shoir boʻlmoq – bu-ku tayin gap…“ turkumda oʻn birinchi oʻrinni egallashi mumkin boʻlsa, ikkinchi sheʼrni esa turkumni oxiriga yaqin joylashtirishni rejalashtirdi. Keyinchalik, 6—8-avgust kunlari orasida „Bir juft oqqush jonon qoʻllari…“ sheʼri yozildi. Ehtimol, Yesenin undan oldin ham ishlagan, chunki u 8-apreldagi xatida „Kuylolmasa, u Shushadan emas“ maqolini „Gar Eroniy kuylolmasa soz, Bilingki, u sherozlik emas“ deb perifraza qilganini tilga olgan va 10-avgust kuni Bakinskiy rabochiy gazetasida chop etilgan „Moviy oʻlkam, quvnoq diyorim…“ sheʼri bir vaqtda paydo boʻlgan. Nihoyat, 14-avgust kuni turkumdagi oʻn uchinchi sheʼr boʻlgan „Nechun maʼyus taratar ziyo…“ nashr etildi. Bir necha kun oldin „Seldek toshar chumchuq suroni“ ( sheʼri yozilgan koʻrinadi, uni Yesenin dastlab turkumga kiritishni rejalashtirgan, ammo kuzda sheʼrlar toʻplamini tayyorlash jarayonida bu fikrdan voz kechgan va turkumni oʻn beshta sheʼr bilan yakunlagan. Shu bilan birga, „Oy yuzida tillarang jilo…“ () sheʼridagi „oqib turgan“ () soʻzi „sovuq“ () deb oʻzgartirilgan.

1960-yillarda turkumga kiritilishi rejalashtirilgan yana bir sheʼr – „Sokin shamol. Koʻk-xira kecha…“ () haqida gipoteza ilgari surildi, u 1926-yil mart oyida, Yesenin vafotidan keyin, Chagin boshchiligidagi „Krasnoy gazeta“da chop etilgan (lekin 1925-yil iyuliga tegishli va Bokuda yozilgan). A. P. Loman uni „shubhasiz turkumga tegishli“ deb ataydi, biroq bu asar hech qachon turkum tarkibida nashr etilmagan va 1970-yilda V. G. Belousov uning dastlab „Fors taronalari“ bilan hech qanday aloqasi yoʻqligini isbotladi.

## Badiiy ahamiyatini baholash va tahlil qilish
„Fors taronalari“ zamondoshlari tomonidan turlicha baholangan, biroq oʻsha vaqtda jiddiy adabiy tahlillar oʻtkazilmagan. Turkumdagi sheʼrlarni yuqori baholaganlar orasida Kirov ham bor edi, u sheʼrlarni muallifning oʻzi ijro etganini eshitib, Pyotr Chaginga Yesenin uchun „Bokuda Fors illyuziyasini“ yaratishni talab qilgan:

Qara, goʻyo Forsda boʻlganday yozgan. Biz uni Forsga yubormadik, chunki unga qarshi turli xavflar mavjud edi va uning hayotidan qoʻrqardik. Lekin sizga Bokuda u uchun Fors illyuziyasini yaratish vazifasi yuklangan edi. Xoʻsh, yarating! Qolganini u oʻzi tasavvur qiladi. Axir u shoir, u qanday shoir!

„Krasnaya nov“ jurnali muharriri Aleksandr Voronskiy turkumdagi sheʼrlarda „toʻliq silliqlash yoʻqligini“ tan olsa-da, ularni „yuqori maʼnaviyat, lirizm va soddalik, shu bilan birga hissiy toʻlqinlanish va koʻtarilish“ bilan ajralib turishini taʼkidladi. Sheʼrlarni „Krasnaya nov“ jurnalida chop etish uchun topshirgan Benislavskaya Fyodor Raskolnikov, Yuriy Libedinskiy va Georgiy Nikiforovning „Fors taronalarini“ yaxshi kutib olishlari haqida Yeseninga xat yozgan.

Boshqa tomondan Beninslavskaya „Fors taronalari“ – chiroyli, ammo, albatta, kamroq taʼsir qiladi“, deb yozgan. Sheʼrlar toʻplamiga salbiy baho berganlar orasida Aleksey Kruchonix ham bor, u „Fors taronalari“ toʻplamiga sharhida turkumni „jonsiz“ deb atagan va uni „romans banalilari qatoriga“ joylashtirgan. Mayakovskiy „Rojdyonniye stolitsi“ ( maqolasida „Fors taronalari“ ni ekzotik „sharqona shirinliklar“ va „moviy turk“ deb atagan va ularning mavzularini sotsialistik qurilish vazifalariga qarshi qoʻygan (keyinchalik bunday keskin baholashni Suren Gaysaryan „adabiy kurash isitmasi“ va guruh manfaatlarining toʻqnashuvi bilan izohlangan).

1950-yillarning oxiri va 1960-yillarda Yesenin ijodidan taqiq olib tashlangach, „Fors taronalari“ tanqidchilar va adabiyotshunoslar tomonidan umumiy yuqori baholandi. Asarni maqtaganlar orasida K. L. Zelinskiy, V. O. Persov, A. L. Dimshits, I. S. Eventov, V. G. Belousov va boshqalar bor edi. M. Z. Vaynshteyn, L. L. Belskaya, P. F. Yushin kabilar toʻplamni chuqurroq tahlil qilgan.

Asarda qoʻllanilgan va ular orqali Yesenin oʻquvchida Sharq obrazini yaratgan oriyentalizmlar
alohida tahlilga loyiq. Bunday unsurlarga Laʼli (ehtimol forscha lola soʻzidan yoki Layli va Majnun dostoni qahramoni nomidan olingan), Shahina, Shahrizoda, fors shoirlari ismlari (Saʼdiy, Xayyom, Firdavsiy), toponimlar (Sheroz, Xuroson), arab yoki fors tillaridan kelib chiqqan ruscha soʻzlar – „“ (), „“ (), „“ (), „“ (), „“ () va boshqalar kiradi. Ayniqsa, sheʼrdan sheʼrga takrorlanadigan atirgul obrazi Yesenin ijodida odatda kam uchraydi, ammo bu mumtoz sharq sheʼriyatining asoslaridan biridir. A. V. Kulinich „Fors taronalari“ va undan oldinroq yozilgan Aleksandr Shiryayevetsning „Biryuzovaya chayxana“ () sheʼriy toʻplami oʻrtasidagi Sharq obrazlarining uzluksizligini koʻradi va Yeseninning Sharqqa qiziqishining paydo boʻlishini Shiryayevets taʼsiri bilan izohlaydi. Boshqa tadqiqotchi, A. M. Marchenko, „Yesenin sheʼriy yoʻli“ monografiyasida toʻplam „rus klassik „sharqona“ poemasi va rus qaroqchisining goʻzal fors ayoliga muhabbati haqidagi folklor versiyalari chorrahasida tugʻilgan“ degan fikrni bildiradi. Shu bilan birga, S. Russovaning taʼkidlashicha, toʻplam sheʼriyati yaqqol forscha emas, balki umumiy sharqonadir: Yeseninning fors sheʼriyati bilan tanishishi ehtimol Korsh toʻplami bilan chegaralangan va uning sheʼriy shakllari va qofiyalash sxemalari oʻrniga toʻplamda arab sheʼriyatida keng tarqalgan besh misrali shakllar (ayniqsa, muxammas shaklida) va uch qofiyali shakllar mavjud. Mumtoz fors sheʼriyati uchun odatiy boʻlmagan uch boʻgʻinli oʻlchamlar ham toʻplamda uchraydi; aslida, fors qonunlaridan faqat „atirgul va bulbul“ juftligi mavjud.

Asar tuzilishini tahlil qilishda, toʻplamdagi 15 sheʼrdan 11 tasi yozilgan xoreyning murakkablashishi orqali erishilgan ohangdorlik, silliqlik, xalq qoʻshiqlariga xos xususiyatlar taʼkidlanadi. Bu janrdan „Men Bosforda boʻlmaganman hech…“ sheʼriga qoʻshiq asosi ham kiritilgan. L. Belskaya shunday yozadi: „Nekrasov va Blok satrlarning urgʻuli boshlanishi bilan ajralib turadi… Yeseninda biz boshqacha manzarani kuzatamiz: u birinchi pogʻonada urgʻudan, shuningdek, toʻliq urgʻuli shakldan qochadi, bu esa sheʼrlarga mulohazadorlik, melankoliyalik baxsh etadi“. Matnning jonli nutq va samimiyat effektiga erishish uchun yana bir usul – misralarga kiritilgan uzun satrlar:

Aksincha, uch boʻgʻinli oʻlchamlar bilan yozilgan sheʼrlarda, asosiy misralarda ritmning oʻlchovliligi qisqartirilgan pogʻonalar kiritilishi bilan buziladi, bu esa oʻquvchining eʼtiborini asarning asosiy gʻoyasiga qaratadi:

Daktil asosida yozilgan ikkita sheʼr – toʻplamning birinchi yarmidagi yorqin va hayotga ishqiboz „Havo toza, musaffo, zangor…“ va ikkinchi yarmidagi dramatik „Talpinma koʻp, devona koʻngil…“ – mazmuniy muvozanatni yaratadi, bir vaqtning oʻzida mavzularning oʻzaro bogʻlanishini va bu ikki yarimning qarama-qarshiligini aniq ajratib koʻrsatadi – bu qarama-qarshilik doirasida toʻplam oxiriga yaqinlashganda boshida hayrat uygʻotgan narsalarga nafrat paydo boʻladi. Toʻplam tuzilishini tahlil qilganda, L. Belskaya uning (va unga kiritilgan „Shahinam, o, mening Shahinam!..“ sheʼri) gʻarbiy sonetlar gulchambariga oʻxshashligini taʼkidlaydi, shu bilan birga, Yesenin Yevropa kanoniga xos qatʼiy tashkilotga rioya qilishni zarur deb bilmaydi.

Toʻplamning bosh qahramoni – Shahinaning prototipi haqida uzoq vaqt aniq maʼlumot yoʻq edi va 1959-yilda „Ogonyok“da felyetonchi S. D. Narinyani hech qanday Shahina ismli qiz yoʻqligini, sheʼrlaridagi ism dastlab „Chagane“ deb yozilganligini, bu esa Yeseninning bokulik doʻsti Pyotr Chaginga ishora qilganligini yozgan. Biroq, 1960-yillarning birinchi yarmida V. G Belousov Yesenin tarjimai holini nashrga tayyorlaganida, Yesenin ilhomlantirgan ayol – Shagane Talyanni topishga muvaffaq boʻldi va oʻz kitobida shoir bilan bogʻliq uning avtobiografiyasidan parchalar joylashtirdi. Bu fikrni rus adabiyotshunosi, Sergey Yesenin boʻyicha mutaxassis, N. Shubnikova-Guseva, XX asr rus adabiyoti va tanqidi tarixi boʻyicha mutaxassis P. Yushin, „Toʻliq asarlar toʻplami“ akademik nashrining tuzuvchilari, S. A. Yesenin davlat muzey-qoʻriqxonasi, Davlat adabiyot muzeyining yetakchi ilmiy xodimi P. Fokin, shuningdek, shoirlarning qarindoshlari qoʻllab-quvvatlaydi.

## Madaniy taʼsiri
„Fors taronalari“ turkumining sheʼrlari koʻplab tillarga tarjima qilingan. Xususan, turkum fors tiliga ikki marta tarjima qilingan, birinchi tarjima Islom inqilobi vaqtida yoʻq qilingan. Turkumni boshqa tillarga tarjima qilganlar orasida Oʻzbekiston Qahramoni Erkin Vohidov (turkum qahramoni „Shagane“ni, Shahinam – „mening shohbonum“ yoki „mening malikam“ deb tarjima qilgan), Ozarbayjon SSR xalq shoiri Sulaymon Rustam, Qirgʻiziston Qahramoni Sooronbay Jusuyev, Tojikiston xalq shoiri Loiq Sheraliy, Dogʻiston xalq shoiri Magomed Axmedov (ushbu tarjimasi uchun Sergey Yesenin nomidagi „O Rus, vzmaxni krilami…“ () xalqaro adabiyot mukofotiga sazovor boʻlgan) kabi ijodkorlar bor.

„Shahinam, o, mening Shahinam!..“ sheʼri turli bastakorlar – Aleksandr Jivsov, Aleksandr Ruchyov, Grigoriy Ponomarenko, Gennadiy Arefyev tomonidan kuyga solingan. Turkumning boshqa sheʼrlari ham musiqiy asarlarga aylantirilgan: „Men Bosforda boʻlmaganman hech…“ (S. Ya. Orlyanskiy, 1927, „Persiyanka“ () nomi bilan), „Nechun maʼyus taratar ziyo…“ (V. V. Frizo; 1936; R. S. Bunin, 1960), „Bukun dedim sarrofga atay…“, „Moviy oʻlkam, quvnoq diyorim…“ (ikkalasi ham V. M. Yurovskiy, 1946), „Talpinma koʻp, devona koʻngil…“ (V. F. Veselov, 1966). 2005-yilda rus bastakori Tatyana Smirnova Yesenin va Umar Xayyom sheʼrlari asosida fleyta, arfa, violonchel va chtets uchun besh qismdan iborat „Fors taronalari“ arabeskalar turkumini yaratdi. Bu asarda vokal oʻrniga deklamator qoʻllanilgan.

„Fors taronalari“ ning asosiy qahramoni – Shahinaning haykaltaroshlikdagi ifodasi V. T. Semyonov tomonidan dengiz toshidan yasalgan gemma shaklida yaratilgan.

## Manbalar