Jurnalistika va erkinlik

„**Jurnalistika va erkinlik**“ Rupert Murdochning 2009-yil 8-dekabrda *[[The Wall Street Journal|"The Wall Street Journal"ning]]* „*Opinion Journal“* onlayn jurnalida chop etilgan maqolasi edi.

*Jurnalistika va erkinlik* 2009-yil 1-dekabrda boʻlib oʻtgan Federal Savdo Komissiyasining jurnalistika va Internet boʻyicha seminarida Murdochning (News Corporation raisi va bosh direktori) nutqidan olingan. Ushbu maqolada keltirilishicha, Murdoch hukumatning matbuotda subsidiyalar koʻrinishidagi ishtiroki, reklama daromadlariga tayanadigan gazetalarning eskirgan „XX asr biznes modellari“ hamda ularning yangi kontent yaratuvchilarga va gazeta sanoatiga salbiy taʼsiri haqida oʻz fikrlarini muhokama qiladi. U, shuningdek, davlat tomonidan moliyalashtirish mustaqil jurnalistikaga putur yetkazadi va raqamli texnologiyalardan koʻra raqobatbardosh va xolis matbuot uchun kattaroq tahdid hamdir. Shuningdek, Internet qidiruv tizimlari hamda onlaynda mavjud boʻlgan ochiq kontent yangiliklarining taʼsiri va kontentni yetkazib berish portalining yangi usullari va modellari elektron qurilmalar va ommaviy axborot vositalari (elektron oʻquvchilar, smartfonlar, noutbuklar) va bu yangiliklar kontentini kelajakda yetkazib berishga qanday taʼsir qilishi muhokama qilinadi.

*Jurnalistika va erkinlik* mavzusidagi bahs-munozaralar yangi texnologiyalar tahdidi hamda ularning anʼanaviy gazetalarning tanazzulida tutgan o‘rni haqida bo‘ldi. Murdoch gazetalarning qisqarishida yangi texnologiyalarni ayblamaydi, aksincha, jurnalistlar kontentidan toʻlovsiz foydalanishga ruxsat beruvchi tartibga solishning yoʻqligidir. U texnologiyalar olib kelishi mumkin boʻlgan imkoniyatlarni koʻradi va gazetalar uchun yanada kengroq auditoriyani yaratadi. Hukumat aralashuvi va ularning sanoatni qutqarish usuli sifatida mosligi haqida ham fikr-mulohazalar bildirildi. Boshqa daromad hamda biznes modellari mavjud boʻlganlarga muqobil sifatida taklif qilindi, chunki anʼanaviy modellar muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.

## Sanoatning pasayishi
2009-yilgi hisobot gazeta tirajining qisqarganini taʼkidladi, chunki raqamlar butun 1940-yillardan beri boshqa vaqtga qaraganda kamroq gazeta sotganini koʻrsatdi. Hisobotda bepul onlayn kontent va biznes modellari tanazzuldagi roli uchun ayblangan edi. Murdochning maqolasiga mos keladigan fikr. 2009-*yilda „Wall Street Journal“* tirajlari tendensiyaga qarshi chiqadi, chunki ularning tiraji 0,6% ga oʻsdi hamda 2010-yilda Amerika gazetalari uchun tiraj koʻrsatkichlari roʻyxatida 1-oʻrinni egalladi. „*Jurnal“* onlayn obunalarni sotadi, bu ularning muvaffaqiyatining sababi sifatida koʻriladi.

## Daromad modellari
Anʼanaviy bosma ommaviy axborot vositalari oʻz daromadlarining koʻp qismini yaratish uchun reklama va tasniflangan reklamalarga tayanadi, bu umumiy daromadning 3/4 qismini tashkil qiladi. Ushbu subsidiya 2006-yilda umumiy operatsion xarajatlarning mos ravishda 30-40% va 11% oraligʻida boʻlgan nashrni chop etish hamda tarqatish uchun qimmat xarajatlarni qoplaydi. Soʻnggi paytlarda onlayn reklama daromadlari bosma nashrlardan oʻzib ketgan boʻlsa-da, buning katta qismi bannerlar hamda yangiliklar veb-saytlarida anʼanaviy reklama emas, balki qidiruv tizimlari uchun toʻlanadigan kontentga sarflanadi.

Foydalanuvchilar umumiy raqamli yangiliklar mazmuni uchun pul toʻlashga tayyor emas. „*New-York Times*“ kabi nashrlar oʻtmishda „*TimeSelect“* premium obunasiga asoslangan kontentni ishga tushirgan, ammo qabul qilish darajasi past edi va u oxir-oqibat olib tashlandi, biroq bu foydalanuvchilar hech qachon kontent uchun pul toʻlamaydilar, degani emas, ammo hozircha u daromad olish usuli sifatida asosiy nashr uchun muvaffaqiyatli emas. Jeyms Jarvis, amerikalik jurnalistning taʼkidlashicha, „*TimesSelect“"*oʻldi … onlayn kontent uchun haq olish umidi yoʻq, Kontent abadiy bepul." Buning sabablaridan biri shundaki, yangiliklar uchun onlayn bepul manbalarning koʻpligi, shuning uchun kam sonli foydalanuvchilar boshqa joylarda bepul mavjud boʻlgan kontent uchun toʻlash zarurligini his qilishadi. Murdochning taʼkidlashicha, agar kontent munosib boʻlsa, kelajakda foydalanuvchilar raqamli yangiliklar uchun pul toʻlashga tayyor boʻladi, buni yaqinda 99 sent dan sotiladigan iPad uchun kundalik gazetasi „*The Daily“* paydo boʻlganida ham koʻrish mumkin. Buyuk Britaniyada *[[Tayms|"The Times"]]* gazetasi (shuningdek, Murdochka tegishli) 2010-yilda toʻlovni joriy qilgandan soʻng oʻquvchilar soni 90% ga qisqarganini koʻrdi. Murdochning maqolasiga javoban, Keti Gill mijozlar boshqa joyda bepul mavjud boʻlgan kontent uchun pul toʻlamasliklarini va ular nima uchun toʻlashi va nima toʻlamasligi oʻrtasida farq boʻlishi kerakligini daʼvo qilmoqda. „*The Wall Street Journal“* oʻz maqolalarida raqobatchilarga havola bermagani uchun tanqid qilingani sababli Murdoch aytgan soʻzlarida ikkiyuzlamachilik daʼvolari ham bor.

## Oʻquvchilarni jalb qilish
Ommaviy axborot vositalarining globallashuvi hamda mavjud boʻlgan yangi formatlarni Murdoch imkoniyat sifatida koʻradi va raqobatning kuchayishi isteʼmolchilar uchun foydali boʻldi. Odamlar endi bitta format bilan cheklanishini xohlamaydilar, shuning uchun ham gazetalar yetkazib berish modellarini moslashtirishi kerak. Murdochning taʼkidlashicha, gazetalarning mijozlar bazasi allaqachon mavjud, chunki ular oʻquvchilarni oʻzlarining onlayn versiyalariga teng ravishda jalb qilishlari mumkin. Jurnalistika standarti ham professionalroq boʻlishi mumkinligi aytiladi. Murdochning onlayn gazetalar kelajagi haqidagi tasavvuri shundan iboratki, agar oʻquvchilar maqsadli boʻlsa va taqdim etilayotgan kontent yuqori sifatli boʻlsa, odamlar buning uchun pul toʻlashga ham tayyor boʻladi gohida.

## Texnologiya
Murdoch taʼkidlaganidek, oʻquvchilar yangiliklar tarkibiga kirish uchun turli texnologiya platformalaridan foydalanadilar. Smartfonlar, noutbuklar va planshet kompyuterlar singari ancha yaxshi protsessorlarga ega portativ qurilmalar maʼlumot toʻplash va tarqatishni ancha osonlashtirdi hamda koʻproq odamlar kirishi mumkin boʻlgan yangiliklar mazmunini ulash imkoniyatlarini oshirdi. Yangiliklarning mavjudligi endi unga kirish mumkin boʻlgan joy jihatidan ancha tanlangan va moslashuvchan boʻlib qoldi. Bu shuni anglatadiki, onlayn yangiliklarni qidirayotganlar koʻproq yangiliklarni isteʼmol qiladilar, chunki gazetaning jismoniy nusxasini sotib olganlar bir xil nashrlar veb-saytiga kirish ehtimoli koʻproq va kam emas. Murdochning taʼkidlashicha, yangiliklar gazetalarida reklamaga asoslangan biznes modellariga rioya qilish daromadlarning pasayishiga sabab boʻladi. Bundan tashqari, koʻplab yangiliklarni oflayn rejimda isteʼmol qiladiganlar onlayn yangiliklarga tez-tez kirishadi. Bu esa, uning fikricha, jurnalistlar ham, oʻquvchilar ham analog muhitda uchramagan onlayn manbalarga tasodifan qoqilib, qidiruv tizimlaridan foydalangan holda chuqurroq izlanishga muvaffaq boʻlishadi. Va bu, media tashkilotlari uchun kontentni foydalanuvchilarga yetkazish borasida yangi muammolarni keltirib chiqardi. .

Onlayn va oflayn yangiliklar mazmuni raqobatdoshmi yoki bir-birini toʻldiruvchi mahsulotlarmi, bu albatta bahsli. Baʼzilarning taʼkidlashicha, Internet anʼanaviy gazetalar uchun juda katta raqobat. Ishonch nuqtai-nazaridan, onlayn tarzda yetkazilgan yangiliklar mazmuni gazetalar tomonidan taqdim etilgan kontentdan pastroq boʻlishi mumkin degan taxmin ham mavjud. Shu bilan birga, foydalanuvchilarning onlayn kontentni kamroq ishonchga loyiq deb topishlari muammosi ham mavjud. Bu uning bepul ekanligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin va onlayn yangiliklar mazmuni, ehtimol, unchalik yoqmaydigan, qoniqarli va yoqimli boʻlishi ham mumkin. Ammo, maqolada muhokama qilinganidek, texnologiya anʼanaviy gazeta formatlaridan tushadigan daromadlarning pasayishiga sabab boʻlishi shart emas. Boshqalari esa: Google bosh direktori Erik Shmidt kabi texnologiya aybdor emas va gazetalarning rivojlanishiga va pasayishning oldini olishga yordam berishi mumkinligini aytadi. Yagona yetkazib berish formatining eskirishi dargumon, chunki bosma va onlayn turli maqsadlar va auditoriyalarga xizmat qiladi.

## Kontent yaratuvchilari va agregatorlari
Murdoch, shuningdek, yangiliklar agregator xizmatlariga hujum qiladi, ularni parazit deb biladi, chunki ular hech qanday tarzda yaratmagan yoki hissa qoʻshmagan yangiliklardan foyda koʻradi. Bu esa foydalanuvchilar uchun kontent toʻplaydigan yangiliklar veb-saytlariga tegishli boʻlib, ularga bir nechta manbalarda, koʻpincha maʼlum bir sohada yoki qiziqish mavzusida, vaqt hamda kuchni tejash uchun, shuningdek, bloglar va hatto Yahoo! kabi veb-saytlarga kirish imkonini beradi. Yangiliklar va MSN. Uning soʻzlariga koʻra, jurnalistlar oʻz vaqtlari va kuchlarini sarflagan maqolalarni tahrirlash va qayta yozish, ayniqsa asl muallif sifatida koʻrsatilmagan yoki plagiat qilingan hollarda, ayniqsa adolatsizlik hisoblanadi. U bunday xatti-harakatlar adolatli foydalanish ekanligini va oʻz veb-saytlari yoki bloglarida nashr etadigan yangiliklar tarkibini yaratmaydigan yoki yaratmaganlar yuqorida aytib oʻtilgan jurnalistning saʼy-harakatlaridan foyda olishlari hamda oʻzlarini juda oz miqdorda qoʻshishlari mumkinligiga eʼtiroz bildiradi. Bundan tashqari, ushbu amaldagi amaliyot cheksiz davom eta olmaydi. Murdochning bayonotlariga *[[The Huffington Post|Huffington Post]]<nowiki/>ning* asoschisi Arianna Xaffington hujum qilgandi va "Myordok yigʻilishni ulgurji oʻzlashtirish bilan aralashtirib yubordi. Uning taʼkidlashicha, yigʻish, oʻzlashtirish emas va koʻpchilik jurnalistlarga ular uchun olib borilayotgan tirbandlik yoqadi. Shuningdek, Murdochning oʻz kompaniyalari Fox News.com va Rotten Tomatoes veb-saytidagi siyosiy kuzatuvchi kabi kontentni yigʻishda aybdor edi.

## Hukumat aralashuvi

Amerika hukumati tomonidan gazetalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlash darajasi pasayib bormoqda va baʼzilar buni anʼanaviy gazeta sanoatining tanazzulga uchragan omili boʻlishi mumkin deb ham hisoblashadi. Hukumatlarning sanoatni tark etganligining bir misoli elektron hukumatning kuchayishi bilan yuzaga keldi, bu esa mahalliy hokimiyat organlarining gazetalardagi reklama maydoni uchun toʻlash zaruriyatini kamaytirishga olib keladi.

Bundan tashqari, sanoatni qoʻllab-quvvatlash uchun hukumatdan koʻproq mablagʻ ajratishni talab qilayotganlar va bu soʻz erkinligiga zid va adolatsiz raqobatni yuzaga keltiradi deb hisoblaydiganlar oʻrtasida bahs-munozaralar mavjud. Shunga oʻxshash tekshiruvlar boshqa mamlakatlarda boʻlib oʻtmoqda, chunki Avstriya, Fransiya,Norvegiya va Shvetsiya singari davlatlar oʻzlarining joriy subsidiya modellarini oʻzgartirmoqchi. Axborot tashkilotlari davlat pullarini olishlari va betaraflikni saqlab qolishlari mumkin, ayniqsa, BBC.Chop etish, tarqatish, tadqiqot va oʻqitish kabi toʻgʻridan-toʻgʻri subsidiyalar hamda soliq imtiyozlari kabi bilvosita subsidiyalar oʻrtasida keskinlik mavjud. Bilvosita subsidiyalar davlat aralashuvining keng tarqalgan modeli hisoblanadi.

Hukumat qonunchiligidagi oʻzgarishlar esa boshqa variant sifatida koʻriladi. AQSh avtosanoati misolida, gazeta sanoati omon qolish uchun moliyadan koʻra koʻproq ehtiyoj borligini koʻrsatish uchun keltirildi. Murdochning taʼkidlashicha, gazetalarning oʻzlari omon qolish, raqobatlashish va daromad olishning yangi yoʻllarini koʻrib chiqishlari kerak, chunki hukumat moliyalash „mijozlar istamaydigan narsalarni ishlab chiqarayotganlarni qoʻllab-quvvatlaydi“. Murdoch taklif qilganidek, yangi biznes modellarini yaratish kerak hamda sanoat — hukumat bilan birga faolroq boʻlishi kerak. Gazetalarga taalluqli va gazetalar himoyasiga oid qonunchilikni yaxshilash, deydi Murdoch, sifatli jurnalistika kelajagini taʼminlashning eng yaxshi yoʻli.

Qonunchilik 2009-yilda Merilend shtati senatori Ben Kardin tomonidan qiyinchilikka uchragan gazetalarga yordam berish uchun kiritilgan. AQSh Soliq kodeksining 501(c) boʻlimiga koʻra, gazetalar notijorat tashkilotga aylanishi mumkin va shu tariqa xayriya va taʼlim va madaniyat nodavlat notijorat tashkilotlariga berilgan soliq imtiyozlaridan foydalanishi mumkin. Hozircha qonun loyihasi Kongressda ilgarilanmadi va mavjud qarzi boʻlgan gazetalar bu bilan qutqara oladimi?, degan savol tugʻiladi.

Federal Savdo Komissiyasi (FTC) gazetalarni siyosat orqali himoya qilishni ham koʻrib chiqmoqda. Daromad olishning yangi usullari, intellektual mulkni koʻproq himoya qilish (Myordok xavotir bildirgan hudud), „adolatli foydalanish“ni qayta belgilash va hukumat aralashuvining potentsial sohalari *FTC ning jurnalistikani qayta ixtiro qilishni qoʻllab-quvvatlash boʻyicha potentsial siyosat boʻyicha tavsiyalarida* muhokama qilinadi.

Bundan tashqari, umuman aralashuvsiz, gazetalar oʻz yoʻlini topishi lozim. Agar ularning baʼzilari oʻz faoliyatini toʻxtatsa, bu faqat bozorning aksi boʻladi. Bu, shuningdek, gazetalarni tanazzulga qarshi kurashishning oʻziga xos usullarini topishga undashi mumkin, ehtimol bir-biri bilan hamkorlikka koʻproq eʼtibor berish orqali.

Murdochning maqolasi hukumatni axborot korporatsiyasiga egalik huquqi hamda mualliflik huquqi qonunchiligini tartibga solishni qayta koʻrib chiqishga chaqiradi. Uning fikricha, hukumatlarning roli gazetalar va ular jurnalistlarining intellektual mulkini himoya qilish, sarmoyaga xalaqit beradigan qoidalardan xalos boʻlish va ommaviy axborot vositalarida xoch mulkchilikni cheklamaslikdan iborat boʻlishi kerak. Tartibni yumshatish isteʼmolchilar uchun kamroq tanlovga olib kelishi ham mumkin. Amerika yangiliklarida 5 ta korporatsiya (jumladan, Murdochning) ustunlik qiladi hamda oʻzaro egalik qoidalarining oʻzgarishi boshqa axborot kompaniyalarining gullab-yashnashiga toʻsqinlik qilishi mumkin.

## Manbalar

## Havolalar
* „Federal Savdo Komissiyasi: Internet asrida jurnalistika qanday omon qoladi?“
* „News Corporation: Press-reliz“ 
* „CNN: Murdoch: veb-saytlar kontent uchun haq olinadi“
* „Inqiroz sharoitida jurnalistika: hukumatni qutqarish vaqti“
* „Oʻlimni kuzatish gazetasi“