Viktoriya meʼmorchilik sanʼati

**Viktoriya meʼmorchiligi** 19-asrning oʻrtalari va oxirigacha boʻlgan meʼmoriy tiklanish uslublari seriyasidir. *Viktoriya meʼmorchiligi* qirolicha Viktoriya (1837— 1901-yillar) hukmronligini anglatadi, Viktoriya davri deb ham ataladi, bu davrda Viktoriya deb nomlanuvchi uslublar qurilishda ishlatilgan. Biroq, odatda „Viktoriya“ meʼmorchiligi deb ataladigan koʻplab elementlar Viktoriya hukmronligi davrida, taxminan 1850-yillar va undan keyin mashhur boʻlibgina qolmadi. Uslublar koʻpincha tarixiy uslublarning talqinlari va eklektik qayta tiklanishlarini oʻz ichiga oladi. Bu nom Britaniya va Fransiyada hukmronlik qilayotgan monarx uchun meʼmoriy uslublarni nomlash odatidir.

Viktoriya Qoʻshma Shtatlarda hukmronlik qilmagan boʻlsada, bu atama koʻpincha oʻsha davrdagi Amerika uslublari va binolari, shuningdek, Britaniya imperiyasi uchun meʼmoriy uslub sifatida ishlatiladi.

## Buyuk Britaniyadagi Viktoriya arxitekturasi

 

### Gotika
XIX-asr boshlarida Palladianizm uslubisimmetriyasiga munosabat sifatida romantik oʻrta asr gotika uygʻonish uslubi ishlab chiqilgan va Fonthill Abbey kabi binolar qurib bitkazilgan.

XIX-asrning oʻrtalariga kelib, yangi texnologiya natijasida qurilish metall materiallarni qurilish komponentlari sifatida qoʻshishga muvaffaq boʻldi. Konstruksiyalar quyma temir va temir ramkalar bilan qurilgan. Biroq, kuchlanish kuchsizligi sababli, ushbu materiallar yanada mustahkamroq poʻlatdan foydalanish uchun samarali ravishda bekor qilindi. Temir karkas qurilishining eng katta vakillaridan biri Kristal saroy meʼmori Jozef Pakston edi. Paxton, shuningdek, Mentmore Towers kabi uylarni hali ham mashhur ingliz Uygʻonish uslubida qurishda davom etdi.

Shotlandiyada Glazgoda ishlagan arxitektor Aleksandr Tomson koʻplab chinakam oʻziga xos tuzilmalarni yaratish uchun neo-klassik anʼanaviylikni Misr va Sharq mavzulari bilan aralashtirib, tijorat binolari uchun quyma temir va poʻlatdan foydalanishning kashfiyotchisi boʻldi.

Shotlandiya meʼmorlari ushbu uslubni yaratgan boʻlsada, u tez orada butun Buyuk Britaniya boʻylab tarqaldi va yana qirq yil davomida mashhur boʻlib qoldi. Uning oʻtmishni saqlash va qayta ixtiro qilishdagi meʼmoriy ahamiyati katta.

### Boshqa uslublar

* Yakobet uslubi (1830—1870-yillar, Britaniya qirolichasi Annaning uygʻonish uslubining kashfiyoti).
* Uygʻonish davri (1840—1890-yillar).
* Neogrek (1845—1865-yillar).
* Romanesk uygʻonishi.
* Ikkinchi imperiya (1855—1880-yillar, Fransiyada paydo boʻlgan).
* Britaniya qirolichasi Annaning tiklanishi (1870—1910-yillar).
* Scots Baronial (asosan Shotlandiya).
* Britaniya sanʼat va hunarmandchilik harakati (1880—1910-yillar).
* Neoklassik.
#### Namunalar

Fayl:Houses of Parliament.jpg|Vestminster saroyi, neo-gotik 1870-yilda qurib bitkazilgan. Ser Charlz Barri va Avgust Pugin tomonidan yaratilgan.
Fayl:Royal Albert Hall, London - Nov 2012.jpg|Royal Albert Hall, London
Fayl:Victoria Clock Tower, Liverpool University - geograph.org.uk - 374422.jpg|Liverpul universitetidagi "Qizil g'isht" Viktoriya binosi 1893-yilda gotika uyg'onishi uslubida qurilgan. Alfred Waterhouse tomonidan ishlab chiqilgan
Fayl:The Oval Pavilion.jpg|Londondagi The Oval kriket maydonchasidagi Viktoriya paviloni
Fayl:Art&Science.jpg|Strouddagi Viktoriya san'at va fan maktabi, Gloucestershire
Fayl:HardwickHouseEstate.jpg|Beri Sent-Edmunds yaqinidagi Hardvik uyidagi uy, Suffolk
Fayl:Manchester town hall.jpg|Manchester Town Hall
Fayl:The John Rylands Library, Deansgate, Manchester.jpg|Manchesterdagi Jon Rylands kutubxonasi
Fayl:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|Birmingem universitetidagi Aston Webb binosi, Buyuk Britaniya
Fayl:Birmingham - Lawcourt 2.JPG|Viktoriya sudlari, Birmingem, Buyuk Britaniya
Fayl:University of Glasgow Gilbert Scott Building - Feb 2008-2.jpg|Glasgow universiteti Gilbert Scott binosi, Kelvingrove Park, Glasgow dan ko'rib. Gothic Revival uslubiga misol
Fayl:North of Scotland Bank, 5 Castle Street, Aberdeen, Archibald Simpson, 1839-42.jpg|Shimoliy Shotlandiya bankining Aberdindagi Archibald Simpson tomonidan 1839–42
Fayl:Balmoral Castle.jpg|Qirolicha Viktoriya uchun to'liq qayta qurilgan Balmoral qal'asi, Scots Baronial uslubining namunasi
Fayl:Walsall Victorian Arcade.JPG|Uolsoll Viktoriya arkadasi, Buyuk Britaniya
Fayl:Barclay's Bank building, Sutton (Surrey), Greater London 03.jpg|Barclays Bank binosi, Sutton, Buyuk London
Fayl:Bridge III.jpg|Forth Rail Bridge, Firth of Forth, Edinburg yaqinidagi, Shotlandiya, Buyuk Britaniya
Fayl:Somerville College.jpg|Somerville kolleji, Oksford, Buyuk Britaniya


## Viktoriya uslubining xalqaro tarqalishi

18-asrda bir nechta ingliz meʼmorlari mustamlakalarga koʻchib oʻtdilar, ammo 19-asrda Britaniya imperiyasi mustahkam oʻrnatilgach, koʻplab meʼmorlar oʻz kareralarining boshida hijrat qilishdi. Baʼzilar Qoʻshma Shtatlarni tanladilar, boshqalari Kanada, Avstraliya va Yangi Zelandiyaga ketishdi. Odatda, ular Angliyani tark etganlarida moda boʻlgan meʼmoriy uslublarni qoʻllashdi. Biroq, asrning ikkinchi yarmiga kelib, transport va aloqani yaxshilash imperiyaning chekka qismlarida ham mustamlakachi arxitektorlarga hozirgi moda haqida xabardor boʻlishga yordam beradigan *The Builder* jurnali kabi nashrlardan foydalanish imkoniyatini berdi. Shunday qilib, ingliz meʼmorchiligining taʼsiri butun dunyoga tarqaldi.

### Avstraliya

Viktoriya meʼmorchiligi Avstraliyada gullab-yashnagan va odatda 1840-yildan 1890-yilgacha eʼtirof etilgan boʻlib, 1880-yillarda Viktoriya va Yangi Janubiy Uels shtatlarida paydo boʻlgan uslublardan foydalanilgan. Oʻsha davrda oʻn beshta uslub ustunlik qilgan:
* Victorian Georgian
* Victorian Regency
* Egyptian
* Academic Classical
* Free Classical
* Filigree
* Mannerist
* Second Empire
* Italianate
* Romanesque
* Tudor
* Academic Gothic
* Free Gothic
* Rustic Gothic
* Carpenter Gothic
Sanʼat va hunarmandchilik uslubi va Qirolicha Anna uslubi 1890-yildan 1915-yilgacha Federatsiya davrining bir qismi hisoblanadi.

Fayl:Royal exhibition building tulips straight.jpg|Melburnning jahon merosi qirollik ko'rgazma binosi, 1880-yilda qurilgan (Bepul klassik)
Fayl:General Post Office, Sydney.jpg|Bosh pochta bo'limi, Sidney erkin klassik uslubda (1891)
Fayl:The Hotel Windsor, Melbourne, Australia.jpg|Windsor mehmonxonasi, 1885-yil
Fayl:St Peters Cathedral.JPG|Avliyo Peters sobori, Adelaida, Janubiy Avstraliya (Gotik uyg'onishi)
Fayl:SydneyTownHall gobeirne.jpg|Sidney Town Hall, Ikkinchi imperiya uslubida
Fayl:Sydney (AU), Queen Victoria Building -- 2019 -- 3580.jpg|Romanesk uslubidagi Qirolicha Viktoriya binosi (1898)
Fayl:South Melbourne Townhall.jpg|Janubiy Melburn Town Hall Ikkinchi imperiya uslubida
Fayl:StMarysSydneyCathedral1.jpg|Avliyo Meri sobori, Viktoriya gotikasi me'morchiligida Sidney (1882)
Fayl:York Street, Sydney.jpg|Sidneydagi ko'chada joylashgan Viktoriya uslubidagi me'morchilik
Fayl:Melbourne Princess Theatre Feb 2013.jpg|Malika teatri, Melburn
Fayl:Vic State Library Facade Pano,19.07.06.JPG|Akademik klassik uslubdagi Viktoriya davlat kutubxonasi (1870)
Fayl:OIC adelaide north terrace university bldg.jpg|Brookman Hall, UniSA City East Campus, Adelaida, Janubiy Avstraliya
Fayl:(1)Italianate home Dutruc Street Randwick-1.jpg|Randvikdagi italyan uyi, Yangi Janubiy Uels
Fayl:(1) Nichols Street Homes.JPG|Surri- Xillzdagi filigri uslubidagi teraslar temirdan yasalgan naqshli bezakli
Fayl:Goodrest corner leopold and domain road south yarra.jpg|Viktoriya shtatining Janubiy Yarra shahridagi Ikkinchi imperiya va filigri qarorgohi


### Gonkong
Gonkong Britaniya mustamlakasi boʻlgan davrda arxitektura sohasida Gʻarb davlati taʼsiri kuchli edi. Gonkongda Viktoriya meʼmorchiligi uslubida qurilgan baʼzi namunalar mavjud. Bularga misollar quyidagilardir:

Fayl:St Andrew's Church 2017.jpg|Aziz Endryu cherkovi
Fayl:St John Cathedral Hong Kong.jpg|Avliyo Ioann sobori
Fayl:1881 Heritage Overview 201108.jpg|Sobiq dengiz politsiyasi shtab -kvartirasi (hozirgi rasmiy ravishda "1881-yilHeritage" deb nomlanadi, bu mehmonxona va savdo markazidir).


### Irlandiya

Gruziya meʼmorchiligi Irlandiyada Viktoriya meʼmorchiligidan koʻra koʻproq mashhur hisoblanadi. Dublin, Limerik va Kork shaharlarida mashhur Gruziya maydonlari va teraslari hukmronlik qiladi. Viktoriya meʼmorchiligi Irlandiyaning maʼlum joylarda gullab-yashnagan. Ayniqsa Dublinning Uiklou koʻchasi va Yuqori Baggot koʻchasi atrofida va Rathmines, Ranelagh, Rathgar, Rathfarnham va Terenure shaharlari atrofida bu uslubdagi binolar yetarlicha topiladi.

Fayl:Cobh-Cathedral-West-Side-2012.JPG|Kobdagi Viktoriya davri "kartalar palubasi" deb nomlanuvchi teras
Fayl:South Great George's Street Dublin.jpg|Viktoriya do'konlari va kafelari, jumladan, Jorj ko'chasi Arkadasi, Dublin 
Fayl:Baggot Street Upper, Dublin.jpg|Viktoriya Yuqori Baggot ko'chasi, Dublin
Fayl:D6W pillar box.jpg|Dublindagi Viktoriya davrining terasli uylari
Fayl:Rathmines Road.jpg|Rathmines soat minorasi, Rathmines, Dublin


### Shimoliy Amerika

Qoʻshma Shtatlarda „Viktoriya meʼmorchilik“ arxitekturasi odatda 1860—1900-yillar orasida eng mashhur boʻlgan uslublardan biri boʻlgan. Buyuk Britaniyada boʻlgani kabi, Gothic Revival va Italianate namunalari bu davrda qurilishda davom etdi va shuning uchun baʼzan Viktoriya meʼmorchilik inshootlari deb ataladi. Arxitektura uslublarining nomlari baʼzi mamlakatlarda turlicha boʻlgan. Koʻpgina uylar bir nechta turli uslublarning elementlarini birlashtirgan va ularni bir yoki boshqa uslub sifatida osongina ajratib boʻlmaydi.

Bu davrda Viktoriya davridan ilhomlangan shaharlar qatoriga Alameda, Astoriya, Albani, Deal, Troy, Filadelfiya, Boston, Bruklin Heights va Nyu-York shahrining Viktoriya Flatbush qismlari, Buffalo, Rochester, Chikago, Kolumbus, Galve, Galka, Detroyt va boshqalar kiradi., Grand Rapids, Baltimor, Jersi Siti/ Hoboken, Cape May, Louisville Cincinnati, Atlanta, Milwaukee, New Orleans, Pitsburg, Richmond, Saint Paul, San-Fransisko va Midtown Sakramento. Los-Anjeles kabi shaharlar kiradi. San-Fransisko oʻzining keng Viktoriya meʼmorchiligi bilan mashhur hisoblanadi.

Ontariodagi Distillery tumani Shimoliy Amerikadagi Viktoriya davri sanoat arxitekturasining eng katta va eng yaxshi saqlanib qolgan kollektsiyasini oʻz ichiga oladi.  AQShda Bostonning janubiy qismi tarixiy joylar milliy reestri tomonidan mamlakatdagi eng qadimgi va eng katta Viktoriya mahallasi sifatida tan olingan. Kentukki shtatining Luisvill shahridagi eski Luisvill ham mamlakatdagi eng katta Viktoriya mahallasi ekanligiga daʼvo qiladi.

Albert Levi tomonidan 1886-yilda nashr etilgan *L’Architecture Americaine* fotoalbomi, Shimoliy Amerika meʼmorchiligida paydo boʻlgan yangi kuchlarning Yevropada birinchi tan olinishiga yaqqol sababdir.
### Kanada
Kanadaning bosh arxitektorlari Viktoriya davrida koʻplab federal binolarni loyihalashtirgan. Tomas Fullerning 1866-yilda Kanada parlamenti binolarini qurib bitkazishi, xususan, bir necha oʻn yillar davomida Kanada meʼmoriy dizayniga Viktoriya meʼmorchiligi taʼsirini oʻtkazdi.

## Saqlanib qolingan namunalar
Viktoriya davri meʼmorchiligining diqqatga sazovor joylarini saqlab qolish boʻyicha harakatlar davom etmoqda va koʻpincha Viktoriya jamiyati tomonidan bu ishlar dunyo boʻyicha boshqarilib kelinadi. Guruhning maqqsadi yaqinda olib borgan kommunal kompaniyalari 200 ga yaqin eskirgan inshootlarni buzishdan saqlab qolishdir.
## Galereya

Fayl:PAFA 1900 from Library of Congress (cropped).jpg|Pensilvaniya Tasviriy san'at akademiyasi, Filadelfiya, Frank Furness
Fayl:AlleghenyCountyCourthouse.jpg|Allegheny okrugi sud binosi, Pitsburg, Pensilvaniya, Genri Xobson Richardson
Fayl:Santa Fe passenger terminal in San Diego prior to 1915.jpg|Kaliforniya janubiy temir yo'lining San-Diego yo'lovchi terminali, 1887-yilda qurilgan
Fayl:Brooklyn Bridge Postdlf.jpg|Bruklin ko'prigi, 1883-yil, Nyu-York shahri
Fayl:Carson Mansion Eureka California.jpg|Kaliforniyaning Evrika shahridagi Karson saroyi 1884-86 yillarda qurilgan qirolicha Anna uslubidagi eng yuqori qatllardan biri hisoblanadi.
Fayl:SteinbeckHouse.jpg|Jon Steynbekning Kaliforniyadagi Salinasdagi bolalik uyi
Fayl:Emlen-physick-estate.jpg|Keyp-Mey tarixiy okrugidagi Emlen jismoniy mulki, Nyu-Jersi, Frank Furness tomonidan
Fayl:Saitta House Dyker Heights.JPG|Saitta uyi, Dayker Heights, Bruklin, Nyu-York, 1899-yilda qurilgan, Qirolicha Anne uslubida yaratilgan
Fayl:655 Wrightwood Avenue Circa 1880, Lincoln Park Chicago Illinois.jpg|Chikago, Illinoys shtatidagi Linkoln Park mahallasidagi 653 Vt Raytvud (hozir 655 Vt Raytvud)ning 1880-yillardagi fotosurati
Fayl:Farnam Mansion 2.jpg|Oneida, Nyu-Yorkdagi italyancha uslubdagi Farnam uyi. Taxminan 1862-yilda qurilgan
Fayl:JamesJHillHouse.jpg|Minnesota shtatidagi Sent-Pol shahridagi Jeyms Xill uyi, 1891-yilda qurilgan
Fayl:Victorian Gazebo.jpg|Ogayo shtatidagi Viktoriya gazebo
Fayl:Over-the-Rhine-12th-and-Vine.jpg|Ogayo shtati, Cincinnati, Over-The-Rhine shahridagi italyancha uylar seriyasi
Fayl:Ford Piquette Avenue Plant - Front Façade.jpg|Ford Piquette Avenue zavodi, Detroit, Michigan, 1904-yilda qurilgan
Fayl:Cape may pink victorian.jpg|1882-yilda Nyu-Jersi shtatidagi Keyp -Maydagi uydagi zanjabil nonlari
Fayl:Cabbagetown houses.jpg|Viktoriya uslubidagi g'ishtli uylar 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Torontoning Cabbagetown shahrida qurilgan
Fayl:Stone distillery.JPG|Tosh Distillery, Viktoriya sanoat arxitekturasining namunasi
Fayl:South-east grotesque on Peace Tower.jpg|Tinchlik minorasining burchaklaridagi to'rtta groteskdan biri


## Yana qarang

* Viktoriya sud binosi
* Klassik arxitektura
* Revivalizm
* Adam arxitektura uslubi
* Gruziya arxitekturasi

## Manbalar

* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* Viktoriya davrining dekorativ jihozlari: Amerikalik. Perspektiv, Rahil Ahmad
* Viktoriya davri arxitekturasi va apparaturasining tarixi va uslubi
* Manchester, Viktoriya shahri
* Kanadaning Ontario shtatidagi Hamilton shahridagi Viktoriya uylarining fotosuratlari
* San-Fransisko, Kaliforniyadagi Viktoriya davri arxitekturasi
* Buffalo, Nyu-Yorkdagi Viktoriya davri arxitekturasi va tarixi
* Viktoriya uslubiga arxitektura taʼsiri
* Viktoriya cherkovlari blogi