Leon Valras

**Marie-Esprit-Leon Valras** (16-dekabr, 1834-yil – 5-yanvar 1910-yil) - fransuz matematik iqtisodchi va Georgisti. U qiymatning marginal nazariyasi (William Stanley Jevons va Karl Mengerdan mustaqil ravishda) formulashtirgan va umumiy muvozanat nazariyasi rivojlanishiga asos solgan. Valras o'zining "Eléments d'économie politique pure" kitobi bilan mashhur, bu esa umumiy muvozanat tushunchasi orqali iqtisodiyotni matematiklashtirishga katta hissa qo'shgan ish. Unda tadbirkorning roli ta'rifini Joseph Schumpeter ham ko'tardi va kuchaytirdi.

Valras uchun birjalar auksioner tomonidan boshqariladigan Walrasian tatonnement (fransuzcha "sinov va xato") bozor muvozanatiga erishishga imkon berganidan keyin amalga oshiriladi. Aynan bitta gipoteza, kamdan-kam hollarda olingan umumiy muvozanat Jozef Shumpeterni uni "barcha iqtisodchilarning eng buyuki" deb hisoblashiga sabab bo'ldi. Umumiy muvozanat tushunchasi Vilfredo Pareto, Knut Uiksel va Gustav Kassel kabi yirik iqtisodchilar tomonidan juda tez qabul qilindi. Jon Xiks va Pol Samuelson neoklassik sintezni ishlab chiqishda Walrasian hissasidan foydalanganlar. O'z navbatida, Kennet Arrow va Jerar Debreu mantiqchi va matematik nuqtai nazaridan muvozanat uchun zarur bo'lgan shartlarni aniqladilar.

## Biografiyasi
Valras fransuz maktab ma'muri Auguste Valrasning o'g'li edi. Uning otasi professional iqtisodchi bo'lmagan, ammo uning iqtisodiy fikrlashi o'g'liga chuqur ta'sir qilgan. U tovarlarning tanqisligini inson ehtiyojlariga nisbatan belgilash orqali ularning qiymatini topdi.

Valras École des Mines de Parijga o‘qishga kirdi, lekin muhandislikdan charchadi. U iqtisodga murojaat qilishdan oldin bank menejeri, jurnalist, romantik romanchi va temir yo'l xodimi bo'lib ishlagan. Valras Lausanna universiteti siyosiy iqtisodiyot professori etib tayinlandi.

Valras, shuningdek, otasining ijtimoiy islohotlarga qiziqishini meros qilib oldi. Fabianlarga o'xshab, Valras erning unumdorligi doimo oshib borishiga va bu erdan olinadigan renta millatni soliqlarsiz qo'llab-quvvatlash uchun etarli bo'lishiga ishonib, erni milliylashtirishga chaqirdi. U shuningdek, barcha boshqa soliqlar (ya'ni, tovarlar, mehnat, kapital) oxir-oqibat iste'mol solig'i bilan bir xil ta'sir ko'rsatadi, shuning uchun ular iqtisodiyotga zarar etkazishi mumkin (er solig'idan farqli o'laroq).

Valrasning yana bir ta'siri otasining sobiq maktabdoshi Avgustin Kournot edi. Kournot orqali Valras ratsionalizm ta'siriga tushib, iqtisodiyotda matematikadan foydalanish bilan tanishdi.

Lozanna universitetining siyosiy iqtisod professori sifatida Valras oʻzining vorisi Vilfredo Pareto bilan birgalikda Lozanna iqtisodiyot maktabini asos solgan.

Valrasning aksariyat nashrlari faqat frantsuz tilida bo'lganligi sababli, ko'plab iqtisodchilar uning faoliyati bilan tanish emas edi. Bu 1954 yilda Uilyam Jaffning ingliz tiliga tarjima qilingan Valrasning Éléments d'économie politique pure nashri bilan o'zgardi. Valrasning ishi o'z davrining ko'plab zamonaviy o'quvchilari uchun ham matematik jihatdan juda murakkab edi. Boshqa tomondan, u ideallashtirilgan sharoitlarda bozor jarayoni haqida juda yaxshi tushunchaga ega, shuning uchun u zamonaviy davrda ko'proq o'qilgan.

Valras marjinalistik inqilobning uchta yetakchilaridan biri sifatida e’tirof etilgan bo‘lsa-da, u marjinalizmning boshqa ikki yetakchi arbobi Uilyam Stenli Jevons va Karl Menger bilan tanish emas edi va o‘z nazariyalarini mustaqil ravishda ishlab chiqdi. Elementlar Valrasning Jevons bilan qo'llanilishi bo'yicha fikriga qo'shilmaydi, uning so'zlariga ko'ra, Karl Menger tomonidan qabul qilingan topilmalar kitobda mavjud bo'lgan g'oyalarga to'liq mos keladi (hatto matematik bo'lmagan tarzda ifodalangan bo'lsa ham).

## Nazariyalari

### Valras qonuni
Valras qonuni shuni ko'rsatadiki, iqtisodiyot umumiy muvozanatda bo'ladimi yoki yo'qmi, barcha bozorlar bo'yicha ortiqcha talablar qiymatlari yig'indisi nolga teng bo'lishi kerak. Bu shuni anglatadiki, agar bitta bozorda ijobiy ortiqcha talab mavjud bo'lsa, boshqa bozorda salbiy ortiqcha talab mavjud bo'lishi kerak. Shunday qilib, agar bitta bozordan tashqari barcha bozorlar muvozanatda bo'lsa, u holda oxirgi bozor ham muvozanatda bo'lishi kerak..

### Umumiy muvozanat nazariyasi
1874–1877 yillarda Valras uni umumiy muvozanat nazariyasining otasi deb hisoblashiga olib kelgan asarini nashr etdi, Éléments d'économie politique pure (bibliografik tafsilotlar uchun keyingi bo'limga qarang).

Uning asosiy maqsadi Antuan Avgustin Kournot tomonidan taqdim etilgan masalani hal qilish edi: Umumiy muvozanat mavjudmi? Narxlar alohida bozorlarni tozalash uchun talab va taklifni tenglashtirishi ("qisman muvozanat") ko'rsatilgan bo'lsa-da, bir vaqtning o'zida barcha bozorlar uchun muvozanat ("umumiy muvozanat") mavjudligi aniq emas edi.

Lozanna akademiyasida dars berar ekan, Valras "mukammal erkin raqobat rejimi" ni nazarda tutuvchi matematik modelni qurishni boshladi, unda ishlab chiqarish omillari, mahsulotlar va narxlar muvozanat holatida avtomatik ravishda moslashtiriladi. Valras 1873-yilda ayirboshlash nazariyasidan boshladi va o'zining birinchi nashrida ishlab chiqarish, kapitallashuv va pul nazariyalarini xaritaga kiritdi.

Uning ayirboshlash nazariyasi Kournotning talab egri chizig'ini ikkitadan ortiq tovarlarni o'z ichiga olgan holda kengaytirishdan boshlandi, shuningdek, sotilgan miqdorning qiymati sotib olingan miqdorga teng bo'lishi kerak, shuning uchun narxlar nisbati miqdorlarning teskari nisbatiga teng bo'lishi kerak. Keyin Valras talab egri chizig'idan taklif egri chizig'ini chizdi va kesishgan joyda muvozanat narxlarini o'rnatdi. Uning modeli endi tovarlarning narxini aniqlashi mumkin edi, lekin faqat nisbiy narx. Mutlaq narxni aniqlash uchun Valras raqam sifatida xizmat qilish uchun bitta narxni tanlashi mumkin edi, shuning uchun boshqa barcha narxlar ushbu tovar birliklarida o'lchanadi. Raqamlardan foydalanib, u narxga bo'lingan marjinal foydalilik barcha tovarlar uchun teng bo'lishi kerakligini aniqladi.

Keyin u ta'kidladiki, har bir alohida iste'molchi o'sha shaxsning tovar zaxirasi qiymatiga teng qiymatni iste'mol qilganligi sababli, umumiy sotish qiymati umumiy xarid qiymatiga teng bo'ladi. Ya'ni Valras qonuni amal qiladi.

Keyin Valras ushbu ishlab chiqarishda qat'iy koeffitsientlar mavjudligini nazarda tutgan holda ishlab chiqarishni o'z ichiga olgan nazariyani kengaytirdi, bu esa ishlab chiqarish omillarining marjinal mahsuldorligi kirish miqdoriga qarab o'zgarib turishini umumlashtirishga imkon berdi, bu esa omillarni almashtirishga imkon berdi.

Valras o'zining asosiy umumiy muvozanat nazariyasini oddiy tenglamalardan boshlab, so'ngra keyingi tenglamalarda murakkablikni oshirish orqali qurdi. U ikki kishilik ayirboshlash tizimidan boshladi, so'ngra pastga moyil bo'lgan iste'molchilar talablarini ishlab chiqishga o'tdi. Keyinchalik u bir nechta tomonlar ishtirokidagi almashinuvlarga o'tdi va nihoyat kredit va pul bilan yakunlandi.

### Valrasian auksioni
Valrasian auktsioni bir vaqtning o'zida kim oshdi savdosining bir turi bo'lib, unda har bir agent har qanday narxda tovarga bo'lgan talabni hisoblab chiqadi va uni auktsionerga taqdim etadi. Keyin narx barcha agentlar bo'yicha umumiy talab tovarning umumiy miqdoriga teng bo'lishi uchun o'rnatiladi. Shunday qilib, Walrasian kim oshdi savdosi talab va taklifga to'liq mos keladi. Valrasning ta'kidlashicha, muvozanatga tâtonnement (fransuzcha "sinov va xato") jarayoni orqali erishiladi, bu asta-sekin tepaga ko'tarilish shaklidir.

### Foydalilikning iqtisodiy qiymatlari ta'riflanishi
Léon Valras qiymatning axloqiy nazariyasidan farqli o'laroq, iqtisodiy qiymatga asoslangan iqtisodiy foydalilik ta'rifini beradi:I state that things are useful as soon as they may serve whatever usage, as soon as they match whatever need and allow its fulfillment. Thus, there is here no point to deal with 'nuances' by way of which one classes, in the language of everyday conversation, utility beside what is pleasant and between the necessary and the superfluous. Necessary, useful, pleasant and superfluous, all of this is, for us, more or less useful. There is here as well no need to take into account the morality or immorality of the need that the useful things matches and permits to fulfill. Whether a substance is searched for by a doctor to heal an ill person, or by an assassin to poison his family, this is an important question from other points of view, albeit totally indifferent from ours. The substance is useful, for us, in both cases, and may well be more useful in the second case than in the first one.Qiymatning iqtisodiy nazariyalarida "qiymat" atamasi axloqda qo'llaniladigan qiymat tushunchalari bilan bog'liq emas, ular omonimdir.

## Boshqa ishlari
* *Fransis Saver*, 1858 yil.
* "De la propriété intellectuelle", 1859, *Jurnal des économistes*.
* 
* "Iqtisodiy paradokslar", 1860 yil, *Jurnal des économistes*.
* "Théorie critique de l'impôt", 1861 yil.
* *Vaud kantonidagi soliq to'lovi*, 1861.
* 
* "La bourse et le crédit", 1867, *Parij qo'llanma*.
* 
* "M. Jevons, professor a Manchester, va M. Walras, professor a Lausanne o'rtasidagi xatlar", 1874, *Jurnal des économistes*.
* 
* "Un nuovo ramo della matematica. Dell's applicazione delle matematiche all'economia politica", 1876, Giornale degli economisti.
* *Ijtimoiy boylik matematik nazariyasi*, 1883.
* "Leon Valrasning avtobiografik ma'lumoti", 1893 yil.
* Ijtimoiy iqtisodiyot studiyalari; Ijtimoiy boylik taqsimot nazariyasi, 1896.
* Études d'économie politique appliquée; Ijtimoiy boylik ishlab chiqarish nazariyasi, 1898.
* "Théorie du crédit", 1898 yil, Revue d'économie politique.
* "Shirlashning tenglamalari haqida", 1899 yil, Giornale degli economisti*"Giornale degli economisti" jurnalining*
* "Cournot et l'Économique Mathématique", 1905 yil, Lausanne gazetasi.
* "Social adolat va erkin almashinuv uchun tinchlik", 1907, "Ouvrière qonunchiligi amaliyotlari" savollari.
* L'état et le chemin de fer (1875).
* "Leone Walras, Autobiografia", 1908 yil, *Giornale degli Economist*.
* "Un initiateur en économie politique, A.A. Walras", 1908 yil, *La Revue du Mois*.
* "Économique et méchanique", 1909 yil, "Bulletin de la Société Vaudoise de Sciences Naturelles" (Sotsiatning tabiiy fanlari bo'yicha qo'shma nashri) *"Societ vaudoise de Sciences naturelles" jurnalining*
* Léon Valras va unga bog'liq maqolalar (William Jaffé tomonidan tahrirlangan, 3 jildi), 1965.

## Manbalar

## Havolalar
* Biography and major works
*