Hamad xalqaro aeroporti

**Hamad xalqaro aeroporti**  (, **') – [[Qatar]]dagi xalqaro aeroport va Qatarning flagman aviakompaniyasi [[Qatar Airways]]ning uy aeroporti. Mamlakat poytaxti [[Doha]]dan sharqda joylashgan boʻlib, Qatarning prinsipal va asosiy milliy aeroporti sifatida yaqin atrofdagi Doha xalqaro aeroportini almashtirdi.

Avvaliga ''Yangi Doha xalqaro aeroporti'' (NDIA) nomi bilan atalgan Hamad xalqaro aeroporti dastlab 2008-yilda ochilishi rejalashtirilgan edi, biroq bir qancha qimmat kechikishlardan soʻng, aeroport nihoyat olti yil kechikib, 2014-yil 30-aprelda [[Qatar Airways]]ning yaqinroqdagi Doha xalqaro aeroportidan tantanali ravishda qoʻnishi bilan ochildi. Qatar Airways va boshqa barcha aviatashuvchilar 2014-yil 27-mayda rasman yangi aeroportga koʻchirildi. Aeroport Qatarning avvalgi amiri [[Hamad bin Khalifa Al Tani|Hamad bin Xalifa al-Soniy]] nomi bilan atalgan.

== Tarixi ==

=== Rejalashtirish va qurilish bosqichi ===
20-asrning oxiriga kelib, Doha xalqaro aeroporti (DIA) 40 yildan beri xizmat qilayotgan va katta modernizatsiyaga muhtoj edi. Biroq, mavjud yerning yetishmasligi DIAni kengaytirish qiyin boʻlishini anglatadi, ayniqsa, juda zarur boʻlgan ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagini qoʻshish mumkin emas edi. Yangi zamonaviy aeroportni loyihalashtirish 2003-yilda boshlangan, qurilish esa 2005-yilda boshlangan. Aeroportning joylashgan joyi (terminal va uchish-qoʻnish yoʻlagi) eski Doha xalqaro aeroportidan  sharqda.  maydonda joylashgan boʻlib, dastlab zalga kirishdan foydalanmaydigan aviakompaniyalarga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan edi.

Hamad xalqaro aeroporti transport hajmining doimiy oʻsishini taʼminlash uchun moʻljallangan. Aeroportning dastlabki yillik sigʻimi 29 million yoʻlovchini tashkil etadi, bu oʻsha vaqtdagi hajmdan uch baravar koʻp. Qurilish tugallangach, yiliga 50 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatish imkoniyatiga ega boʻladi, garchi ayrim hisob-kitoblarga koʻra, aeroport yiliga 93 milliongacha xizmat koʻrsatishi mumkin va bu [[Dubay xalqaro aeroporti|Dubaydan]] keyin mintaqadagi ikkinchi yirik aeroportga aylanadi. Shuningdek, har yili 320 000 samolyot harakati va 2 million tonna yukni tashishi kutilmoqda. Roʻyxatdan oʻtish va chakana savdo maydonlari hozirgi aeroportdagidan 12 baravar katta boʻlishi kutilmoqda. Aeroport Doha shahrining uchdan ikki qismiga teng boʻladi. Aeroportda voha tematikasi aks etgan. Koʻpgina binolar suv naqshiga ega, tomlari toʻlqinli va choʻl oʻsimliklari qayta ishlangan suvda oʻsadi. Aeroport , yarmi meliorativ yerlarda qurilgan.

Boshqaruv qoʻmitasi aeroportni rivojlantirish boʻyicha shartnomani Amerikaning Bechtel kompaniyasiga topshirdi. Shartnoma obyektlarni loyihalash, qurilishni boshqarish va loyihani boshqarishni oʻz ichiga oladi. Terminal va konkurslar HOK meʼmorchilik shirkati tomonidan ishlab chiqilgan. I va II bosqich uchun muhandislik, xarid va qurilish shartnomasi Turkiyaning TAV qurilish kompaniyasi va Yaponiyaning Taisei korporatsiyasi tomonidan amalga oshirildi.

=== Ochilishi ===
Yuk tashish operatsiyalari 2013-yilning 1-dekabridan boshlab Qatar Airways Cargo aviakompaniyasining Yevropadan ilk parvozi bilan boshlandi. 2013-yil 2-apreldagi dastlabki yumshoq ishga tushirish bir necha soat oldin bekor qilindi va xavfsizlik bilan bogʻliq qoniqarsiz muammolar tufayli nomaʼlum muddatga qoldirildi, uni hal qilish uchun toʻqqiz oy davom etadi. Keyin Hamad xalqaro aeroporti 2014-yil yanvar oyida yumshoq ochilish bilan yoʻlovchilar faoliyatini boshlashi kerak edi.

[[Qatar Airways]] qoʻshma korxona pudratchisi Lindner Depa Interiorsga qarshi zallarni oʻz vaqtida tugatmagani uchun aeroport ochilishini kechiktirgani uchun 600 million dollarlik daʼvo qoʻzgʻatish bilan tahdid qildi, LDI qurilish maydoniga yetarlicha kirish imkoni boʻlmagani uchun kechiktirilganini aytdi. Keyinchalik Qatar Airways Bechtelni 2013-yil aprel oyida ochilish kechikishida aybladi va tartibga soluvchi talablarga javob bermagani sabab boʻldi.

=== Faoliyati ===
Hamad xalqaro aeroporti nihoyat 2014-yil 30-aprelda yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish faoliyatini boshladi, dastlab oʻnta aviakompaniya ishlay boshladi. Qatar Airways va qolgan aviakompaniyalar Hamad aeroportiga 2014-yil 27-may kuni soat 09:00da (Qatar vaqti bilan) parvozlarni boshladi.

2015-yil sentyabr oyida eʼlon qilingan kengaytirish rejasida roʻyxatdan oʻtish hududini kengaytirish, D va E koridorlarini 1,3&nbsp;kmga kengaytirish, D/E majmuasida dam olish xonalari, doʻkonlar va restoranlarga ega yangi yoʻlovchilar uchun qulay hudud barpo qilinishi kerak edi . Ushbu kengaytirish rejasining bir qismi sifatida 2019-yil dekabr oyida [[Doha metropoliteni]] qizil yoʻnalishida aeroport bekati ochildi.

2016-yilda aeroport yoʻlovchi tashish boʻyicha dunyodagi 50-oʻrinni egalladi va 37 283 987 yoʻlovchiga xizmat koʻrsatdi, bu 2015-yilga nisbatan 20,2 foizga koʻproq.

2019-yilda aeroport yillik yoʻlovchi tashish hajmining 12,4 foizga oʻsishi kuzatildi. 2019-yilda aeroportga 38,8 milliondan ortiq yoʻlovchi kelgan, bu 2018-yildagi 34,5 milliondan ortiq.

=== Bahslar ===
==== Yoʻlovchi ayollarni majburiy tekshirish ====
2020-yil 2-oktyabr kuni axlat qutisiga tashlab ketilgan yangi tugʻilgan qiz bola topildi. Bunga javoban rasmiylar tugʻish yoshidagi ayollarga 10 xil samolyotdan tushishni va majburiy vaginal tekshiruvdan oʻtishni buyurdi. Qatar Bosh vaziri uzr soʻradi va tergov oʻtkazishni buyurdi. Avstraliya hukumati Doha aeroportida majburiy intim tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgan avstraliyalik ayollarning muomalasini „qattiq noroziligi va gʻazabini“ bildirdi. 2020-yil 30-oktyabrda [[The Guardian]] nashrining xabarida Qatar hukumati uzr soʻragani, „baʼzi sayohatchilarning chora-tadbirlar natijasida boshdan kechirganlari uchun chin dildan uzr soʻrashi“ va „Shoshilinch qaror qabul qilingan qidiruvdan maqsad jinoyatchilarning oldini olish boʻlsada, boʻlib oʻtgan dahshatli jinoyat, [[Qatar]] davlati ushbu harakat tufayli yuzaga kelgan har qanday qaygʻu yoki har qanday sayohatchining shaxsiy erkinliklari buzilganidan afsusda“. Koʻp oʻtmay, Qatar hukumati Avstraliya qoʻzichoq sanoati uchun subsidiyani bekor qildi. 2021-yil boshiga kelib, tintuv qilingan ayollarning hech biri Qatar hukumatiga aloqador emas.

==== Majburiy mehnat ====
[[Human Rights Watch]] (HRW) hamda Xalqaro Kasaba uyushmalari Konfederatsiyasi (XTK) tomonidan olib borilgan tergov Hamad xalqaro aeroportini qurishda [[Qullik|majburiy mehnatdan]] sezilarli darajada foydalanilgan degan xulosaga keldi.

== Infratuzilmasi ==
=== 1-terminal ===




* **A konkurs** teletraplarga ulangan 10 ta yoʻlovchi darvozasiga ega boʻlib, roʻyxatdan oʻtish joyi va Asosiy terminaldan gʻarbda joylashgan. Darvozalarning ikkitasi [[Airbus A380|Airbus A380 ni]] joylashtirish uchun moʻljallangan.
* **B konkursida** teletraplarga ulangan 10 ta yoʻlovchi darvozasi mavjud, u roʻyxatdan oʻtish joyidan sharqda joylashgan. 2014-yil 30-aprelda ochildi, 10 ta aviakompaniya Doha xalqaro aeroportidan operatsiyalarni amalga oshirdi. Darvozalardan ikkitasi Airbus A380 ni qabul qilish uchun qurilgan. B konkurs oxirida joylashgan kichik qahvaxona, shuningdek, chekish xonalari, oilaviy hududlar va tezkor bojsiz doʻkon mavjud.
* **C konkurs** reaktiv koʻpriklarga ulangan 13 ta yoʻlovchi darvozasiga ega, ulardan ikkitasi Airbus A380 uchun maxsus qurilgan. C konkursga ulangan qatʼiy teletrap boʻlmagan 10 ta masofaviy darvozalar mavjud. Ushbu konkurs 2014-yil 27-mayda ochilgan.
* **D konkurs** toʻliq ishlamoqda. Darvozalar 1-4 birinchi qavatda, 18-24 eshiklar esa birinchi qavatda joylashgan. (HIA kengayishi sababli 2 va 4-darvozalar butunlay yopiladi)
* **E konkurs** toʻliq ishlamoqda. Darvozalar 1-4 birinchi qavatda, 18-24 eshiklar esa birinchi qavatda joylashgan. (HIA kengayishi sababli 2 va 4-darvozalar butunlay yopiladi)

Rejalar hali yakunlanishi kerak boʻlsa-da, D va E konkurslari **F*' bilan uzaytirilishi kerak. 1-terminalda 2014-yil 20-iyun kuni Qatar Airways bosh direktori Akbar al-Bakr tomonidan ochilgan birinchi (Al Safwa First Class Lounge) va biznes klass (Al Mourjan Business Class Lounge deb ataladi) zallari mavjud. 2016-yildan beri kabel yotqizilgan kabel layneri A va B zallarini D va E zallari bilan kuniga 24 soat davomida 500 m ga yaqin masofada bogʻladi.

==== *Chiroq ayiq* ====
Aeroport ichidagi eng koʻzga koʻringan figura – boshi chiroqqa solingan [[Ayiqcha|ayiqchaning]] bronzadan yasalgan ulkan haykali. Koʻpincha „Chiroq ayiq“ nomi bilan mashhur boʻlgan nomsiz haykal shveysariyalik rassom [[Urs Fischer|Urs Fisherning]] uchta ijodidan biridir va aeroportning bojsiz savdo zalining katta foyesida namoyish etiladi. Balandligi yetti metr va ogʻirligi taxminan 18-20 tonna boʻlgan haykal avvalroq [[New York (shahar)|Nyu-York shahridagi]] Seagram Building saroyida namoyish etilgan edi, bundan oldin Qatar qirollik oilasi aʼzosi Kristi kim oshdi savdosida 6,8 million dollarga sotib oldi .

2018-yilda aeroport oʻz terminaliga amerikalik rassom Kaws tomonidan [[Qatar muzeylari]] tomonidan sovgʻa qilingan *"Kichik yolgʻon"'' nomli yangi haykal qoʻshildi.

#### Kengayishi
FIFA Jahon chempionati 2022 yoʻlovchilari sonini koʻpaytirish va Qatar havo transporti yoʻlovchilari sonining doimiy oʻsishini taʼminlash uchun terminalni kengaytirish rejalashtirilgan edi. Aeroport 2018-yilda 34,5 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan boʻlsa, 2020-yilga kelib bu koʻrsatkich 53 millionga yetishi kutilmoqda. Mavjud D & E konkurslar oʻrtasida joylashgan Singapurning Changi aeroportining Jevel majmuasidagi kabi balandligi  sunʼiy sharsharali yangi markaziy bino  egallaydi. Loyiha shuningdek  chakana savdo va F&B maydoni va kengaytirilgan transfer maydonini qoʻshimcha qiladi. Qatar Airwaysning yangi Al Mourjan Business Class Lounge mezzanina darajasini egallaydi va  qoplaydi va bu dunyodagi eng katta aeroport zaliga aylanadi. Bundan tashqari, D & E konkurslari toʻqqizta qoʻshimcha keng fyuzelyajli samolyot stendlarini joylashtirish uchun uzaytiriladi.

### Uchish-qoʻnish yoʻlaklari
Aeroportda ikkita parallel uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud boʻlib, ular bir-biridan  uzoqlikda va bir vaqtning oʻzida uchish va qoʻnish uchun moʻljallangan. Birinchisi –  va Gʻarbiy Osiyodagi eng uzun uchish-qoʻnish yoʻlagi, shuningdek, dunyodagi eng uzun uchish-qoʻnish yoʻlaklaridan biri hisoblanadi. Ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi .

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar

### Yoʻlovchi
Quyidagi aviakompaniyalar Dohaga muntazam va charter reyslarini amalga oshiradi:

*  Biman Bangladesh Airlines aviakompaniyasining Dohadan Dakkaga parvozi Silhetda toʻxtadi. Biroq, Dakkadan Dohaga parvoz toʻxtovsiz.

### Yuk tashish

## Mukofotlari

Hamad xalqaro aeroporti hozirda Skytrax tomonidan „Dunyoning eng yaxshi aeroporti“ hamda „Oʻrta Sharqning eng yaxshi aeroporti“ deb topilgan.

## Yer usti transporti
### Metro
Doha metropolitenining qizil liniyasida aeroportni shahar markazi bilan bogʻlaydigan bekat faoliyat koʻrsatmoqda.

### Avtobus
Yoʻlovchi terminali qoʻshimchasiga yaqin atrofdagi hududlar bilan toʻrtta avtobus yoʻnalishi orqali bogʻlanadi, ulardan biri (757-sonli) Doha markaziga ham boradi.

## Manbalar

## Havolalar

*