Kibaraka

**Kibaraka** — suaxili xalqi folkloriga mansub ertak boʻlib, u ilk bor XIX asr oxirida nashr etilgan. Tilshunos Jan Knappert ushbu ertakning juda oʻxshash variantini „The Giant Horse“ (Ulkan ot) nomi bilan eʼlon qilgan. Har ikkala talqinda ham Kibaraka ismli yigit odamxoʻr afsungar qoʻliga tushib qoladi va ulkan sehrli ot yordamida qochib qutuladi. Otning yordami bilan u boshqa shaharga borib, malikaga uylanadi va qahramonliklar koʻrsatadi.

Ertak xalqaro Aarne-Thompson-Uther (ATU) tizimida *314-turga* („Oltin sochli yigit“) kiritilgan.

## Mazmuni

### Alice Werner talqini
Yozuvchi Alice Werner ushbu ertakni bir necha qismlardan iborat murakkab asar deb hisoblagan va uning ayrim qismlari arab madaniyati taʼsirida shakllanganini taʼkidlagan. Ushbu talqinda sultonning oʻgʻli va vazirning oʻgʻli bir kunda tugʻilib, doʻst boʻlishadi. Kunlarning birida sultonning oʻgʻli doʻstini choʻlda tashlab ketadi. Vazirning oʻgʻlini bir „zimwi“ (suaxili folkloridagi odamxoʻr maxluq) topib oladi va oʻz uyiga olib boradi. Zimwi unga maʼlum bir eshikni ochmaslikni buyuradi.

Bola taqiqlangan eshikni ochganida, ichkarida ulkan otni koʻradi. Ot uni zimwi odamxoʻr ekanligidan ogohlantiradi va uydagi barcha hayvonlarni (buqa, sher, qoplon va eshak) qoʻyib yuborib, yetti dona sehrli shishani oʻgʻirlab qochishga undaydi. Qochish jarayonida („Sehrli qochish“ motivi) orqaga otilgan yetti shishadan turli toʻsiqlar (tikanlar, qoyalar, qilichlar, suv, olov va dengiz) hosil boʻlib, quvib kelayotgan zimwini toʻxtatadi.

Bola oʻziga „Kibaraka“ (Kichik baraka) ismini oladi va gadoy qiyofasida bir shaharga boradi. Shahar sultoni oʻzining yetti qizi uchun kuyov tanlash marosimini oʻtkazayotgan boʻladi: qizlar oʻzlari tanlagan kuyovga limon otishlari kerak edi. Oltita opasi aslzodalarni tanlaydi, kenja qiz esa limonni Kibarakaga otadi. Keyinchalik Kibaraka sultonni davolash uchun qoplon suti olib keladi va urushda ulkan ot ustida sultonning dushmanlarini magʻlub etadi.

### Jan Knappert talqini
Knappert talqinida Kibaraka sultonning oʻrnini egallovchi merosxoʻrga aylanadi. Bu versiyada ham u yetti shisha yordamida ruh (spirit) qasrida qochadi. Bu yerda Kibaraka qoplon va sher sutini aynan oʻzi qutqargan hayvonlar yordamida qoʻlga kiritadi. Urush paytida u birinchi kuni qoplon ustida, ikkinchi kuni sher ustida va uchinchi kuni ulkan ot ustida jangga kirib, gʻalaba qozonadi.

## Tahlil
### Ertak turi
Ertak ATU 314-turiga kiritilgan boʻlib, bu tur butun Afrika boʻylab tarqalgan. Mazkur tur odatda qahramonning yovuz maxluq huzurida xizmat qilishi, sehrli hayvon (koʻpincha ot) yordamida qochishi va yakunda oʻzligini yashirgan holda qahramonlik koʻrsatishi bilan xarakterlanadi.

### Motivlar
* **Sehrli qochish:** Qahramonning ortidan buyumlar tashlab toʻsiqlar hosil qilishi dunyo folklorida juda keng tarqalgan motivdir.
* **Kuyov tanlash testi:** Malikani limon yoki olma otish orqali kuyov tanlashi (H316 motivi) Eron, Kavkaz va Markaziy Osiyo xalqlari ertaklarida ham uchraydi.
* **Dori izlash:** Sultonni davolash uchun kamyob hayvon (sher yoki qoplon) sutini olib kelish topshirigʻi Shimoliy Afrikadan Sharqiy Osiyogacha boʻlgan hududlarda mashhurdir.

## Variantlar
Zanjibarda ushbu ertakning „Pepo Aliyedanganywa na Mtoto wa Sultani“ (Sultonning oʻgʻli tomonidan aldangan ruh) kabi bir qancha variantlari Edward Steere tomonidan yozib olingan. Shuningdek, „Ali of the Crooked Arm“ (Maymoq qoʻlli Ali) nomli varianti ham mavjud boʻlib, unda qahramon yetti nafar asira qizni ham qutqaradi.

## Yana qarang
* Sehrli ot
* Sohibjamol va maxluq
* Suaxili madaniyati

## Manbalar