Tinchliksevarlik indeksi

**Global tinchliksevarlik indeksi** (**GPI**) – Iqtisodiy va tinchlik tadqiqotlari instituti (IEP) tomonidan ishlab chiqilgan hisobot boʻlib, davlatlar va mintaqalar tinchligining nisbiy pozitsiyasini oʻlchaydi. GPI 163 mustaqil davlat va hududlarni (jamoa dunyo aholisining 99,7 foizini tashkil qiladi) tinchlik darajasiga koʻra tartiblaydi. Soʻnggi oʻn yil ichida GPI global zoʻravonlikning kuchayishi va tinchlikning kamayishi tendensiyalarini taqdim etdi.

GPI Economist Intelligence Unit tomonidan toʻplangan maʼlumotlar hamda tinchlik tahlili markazlarining xalqaro ekspertlar guruhi bilan kelishgan holda ishlab chiqilgan. Indeks birinchi marta 2008-yil may oyida ishga tushirilgan, keyingi hisobotlar har yili beriladi. 2015-yilda 165 mamlakat hisobotini oʻz ichiga olgan. Tadqiqot texnologiyalar boʻyicha avstraliyalik tadbirkor Steve Killea tomonidan ishlab chiqilgan va BMTning sobiq Bosh kotibi Kofi Annan, Dalay Lama, arxiyepiskop Desmond Tutu, 2008-yilgi Nobel tinchlik mukofoti laureatlari – Muhammad Yunus, Martti Ahtisaari, iqtisodchi Jeffrey Sachs, Irlandiyaning sobiq prezidenti Mary Robinson, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibining sobiq oʻrinbosari Jan Eliasson va AQShning sobiq prezidenti Jimmy Carter kabi shaxslar tomonidan tasdiqlangan. Yangilangan indeks har yili London, Vashington va Nyu-Yorkdagi Birlashgan Millatlar Tashkiloti Kotibiyatida oʻtkaziladigan tadbirlarda eʼlon qilinadi.

2017-yilgi Global tinchliksevarlik indeksining asosiy natijalari:

* 2017-yilgi GPI uchun umumiy ball bu yil taqdim etilgan toʻqqiz geografik mintaqadan oltitasida erishilgan yutuqlar tufayli biroz yaxshilandi. Tinchlik darajasi: 68 foizdan 93 foizga chiqdi.
* Tinchlik oʻrnatish boʻyicha tadbirlar yuqori iqtisodiy samaradorlikka olib keldi, bu esa 16 barobar koʻproq mablagʻni tejash imkonini berdi.
* Zoʻravonlikning global iqtisodiy qiymati 2016-yilda 14,3 trillion dollarni tashkil etdi, bu global yalpi ichki mahsulotning 12,6 foiziga yoki kishi boshiga 1953 dollarga teng.
* Tinchlik darajasi past boʻlgan muhitda eng muhim omillar – yaxshi ishlaydigan hukumat, korrupsiyaning past darajasi, boshqalarning huquqlarini qabul qilish va qoʻshnilar bilan yaxshi munosabatlar bilan bogʻliq.
* Oʻrta Sharq va Shimoliy Amerikadagi qurolli toʻqnashuvlar tufayli yuzaga kelgan ichki mojarolar kabi koʻplab tegishli koʻrsatkichlar yuqori darajada.
* Xavfsizlik koʻplab mamlakatlarda qotillik darajasi pastligi va siyosiy terror darajasining pastligi tufayli yaxshilandi.

## Baholash uslubi
Tinchlikni baholashda GPI mamlakatlarning ichki va xalqaro mojarolarda qay darajada ishtirok etayotganini oʻrganadi, millat ichidagi uygʻunlik yoki kelishmovchilik darajasini baholaydi. Oʻnta koʻrsatkich boʻyicha baholanadi. Mezonga koʻra, jinoyatchilik darajasining pastligi, terrorchilik holatlari va norozilik namoyishlarining kamligi, qoʻshni davlatlar bilan uygʻun munosabatlar, barqaror siyosiy sahna, aholi ichki migratsiyasining va siyosiy qochqinlarning kamligi tinchlikdan dalolat beradi.

2017-yilda har bir mamlakat uchun tinchlikparvarlik reytingini aniqlash uchun 23 ta koʻrsatkichdan foydalanilgan. Koʻrsatkichlar dastlab 2007-yilda ekspertlar guruhi yordami bilan tanlangan va har yili ekspertlar guruhi tomonidan koʻrib chiqiladi. Har bir koʻrsatkich boʻyicha ballar 1 dan 5 gacha boʻlgan shkala boʻyicha belgilanadi. Bunda sifat koʻrsatkichlari beshta guruhga boʻlinadi va miqdoriy koʻrsatkichlar 1 dan 5 gacha boʻladi. Koʻrsatkichlar jadvali quyida keltirilgan. Jadvalda Shvetsiyaning Uppsala universiteti tomonidan yuritiladigan Uppsala maʼlumotlar dasturi, The Economist Intelligence Unit, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Jinoyatchilikka qarshi kurash tizimlarini oʻrganish boʻyicha xalqaro markazlari, London Qirollik kolleji qamoqxona tadqiqotlari markazi, Xalqaro strategik tadqiqotlar institutining „The Military Balance“ nashri hisobotlari, Stokgolm xalqaro tinchlik tadqiqot instituti hisobotlari keltirilgan.

## Global tinchliksevarlik indeksi (GPI) roʻyxatlari
### 2022—2023-yillar uchun tinchliksevarlik indeksi

**Izoh:** GPI metodologiyasi muntazam yangilanadi va eng soʻnggi maʼlumotlarni aks ettirish uchun takomillashtiriladi. Har yili GPI hisobotida foydalanilgan metodologiyaning batafsil tavsifi mavjud. Shuningdek, maʼlumotlar vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqiladi. Oʻtgan yillardagi qiymatlar mos ravishda oʻzgarishi mumkin.Ushbu jadvallar rasmiy yillik hisobotlarda eʼlon qilingan ballar va reytinglarni oʻz ichiga oladi, soʻnggi „qayta koʻrib chiqilgan maʼlumotlar“ uchun qarang:* [https://www.visionofhumanity.org/maps/#/′ Interactive world map of the Global Peace Index].*

### 2008—2015-yillar uchun tinchliksevarlik indeksi

## Manbalar

## Izohlar