Saudiya Arabistonida ayollar huquqlari

Saudiya Arabistonidagi ayollarning jamiyatdagi rollariga Arabiston yarim orolining islomiy va mahalliy anʼanalari katta taʼsir koʻrsatadi. Saudiya ayollari 1979-yildan beri diniy fundamentalistik hukmronlikka duch kelganidan keyin 2017-yildan beri katta huquq islohotlarini boshdan kechirdilar.

Biroq Saudiya Arabistonidagi ayollar huquqlari xalqaro miqyosda bahs mavzusi boʻlib qolmoqda. Human Rights Watch va Xalqaro Amnistiya tashkilotiga koʻra, Saudiya Arabistonida ayollar soʻnggi islohotlarga qaramay, nikoh, oila va ajralish borasida kamsitishlarga duch kelishmoqda. Saudiya hukumati ayollar huquqlari faollari va harakatlarini nishonga olish va repressiya qilishda davom etmoqda.

Koʻzga koʻringan feministik harakatlar qatoriga „Women to Drive Movement“ va „Anti male-guardianship“ harakatlari kiradi. Ushbu harakatlar natijasida ayollar huquqlari sohasida sezilarli yutuqlarga erishilgan. Sunniy islomning hanbaliy va vahhobiy maktablari, Arabiston yarim orolidagi urf-odatlar, milliy va mahalliy qonunlar Saudiya Arabistonidagi ayollar huquqlariga taʼsir qiladi.

## Reytinglar
Jahon Iqtisodiy Forumining „Global Gender Gap Report 2022*“* hisobotida Saudiya Arabistoni 146 davlat orasida 127-oʻrinni egallagan. Jahon bankining 2021-yilgi „Ayollar, biznes va huquq“ indeksida Saudiya Arabistoni 100 balldan 80 ball toʻplagan, bu oʻrtacha global balldan yuqori hisoblanadi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengashi Saudiya Arabistonini 2018 — 2022-yillar uchun BMTning „Ayollar maqomi boʻyicha komissiyasi“ga saylagan va bu xalqaro hamjamiyat tomonidan keskin tanqid qilingan. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, Saudiya Arabistoni 2017 va 2020-yillar oraligʻida ayollar uchun mehnat sharoitlarini sezilarli darajada yaxshilagan boʻlib, harakatchanlik, jinsiy zoʻravonlik, pensiya va ish joyidagi huquqlarni, shu jumladan bandlik va kamsitishlarni himoya qilish masalalarini hal qilgan.

## Ayollarning vakolatlarini kengaytirish jadvali

* 1955-yilda qirolicha Iffat Jiddada qizlar uchun birinchi xususiy maktabni ochdi.
* 1960-yilda qirol Saud qirollik farmoni bilan butun mamlakat boʻylab qizlar uchun davlat maktablaridan foydalanish imkoniyatini yaratdi.
* 1970-yilda ayollar uchun birinchi oliy oʻquv yurti tashkil etildi.
* 1999-yilda Saudiya Arabistoni ayollarga milliy guvohnoma berishga rozi boʻldi.
* 2005-yilda Saudiya Arabistoni majburiy nikohni taqiqladi.
* 2009-yilda Saudiya Arabistonining birinchi ayol vaziri Vazirlar mahkamasiga tayinlandi.
* 2011-yilda qirol Abdulla ayollarga 2015-yilgi mahalliy saylovlarda birinchi marta ovoz berish va milliy qonun chiqaruvchi organ boʻlgan Maslahat majlisiga tayinlanishga ruxsat berdi.

* 2012-yilda saudiyalik ayollar birinchi marta yozgi Olimpiya oʻyinlariga qoʻshilishdi.
* 2013-yilda Saudiya Arabistoni ayollarga dam olish joylarida mototsikl va velosiped haydashga ruxsat berdi.
* 2017-yilning fevral oyida Saudiya Arabistoni Yaqin Sharqdagi eng yirik fond bozori boʻlgan Saudiya Arabistoni fond birjasiga birinchi ayolni rais etib tayinladi.
* 2017-yilning may oyida qirol Salmon ayollarga taʼlim va sogʻliqni saqlash kabi davlat xizmatlaridan erkak vasiyning roziligisiz foydalanishiga ruxsat berishni buyurdi.
* 2017-yil sentabrida qirol Salmon ayollarga mashina haydashga ruxsat beruvchi farmon chiqardi va bu bilan ayol haydovchilarga nisbatan dunyodagi yagona taqiq bekor qilindi.
* 2017-yil oktyabr oyida ayollarga sport stadionlariga kirishga ruxsat berildi.
* 2019-yil yanvar oyida Saudiya Oliy sudi sudlardan ayollarni ajralish toʻgʻrisida matn orqali xabardor qilishni talab qiluvchi qonun chiqardi, chunki vasiylik qonunlari erkaklarga oʻz xotinlarini ogohlantirmasdan ajrashishlariga ruxsat bergan. Avvalgi ajralish siyosati hech qanday ogohlantirishsiz tartibsizliklarni keltirib chiqargan va koʻplab ayollarni uysiz qoldirgan.
* 2019-yil 1-avgustdan boshlab ayollar ajrashish va nikohni rasmiylashtirish, pasport va boshqa rasmiy hujjatlarni rasmiylashtirish, vasiyning ruxsatisiz xorijga chiqish huquqiga ega. Qonunlar, shuningdek, ayollarni ish bilan taʼminlash va diskriminatsiyaga qarshi himoya qilishni kengaytiradi, ularga oila boshligʻi sifatida roʻyxatdan oʻtish, eridan mustaqil yashash va voyaga yetmaganlarning vasiyligi huquqiga ega boʻlish huquqini beradi.
* 2019-yil dekabr oyida Saudiya Arabistoni 18 yoshga toʻlmagan barcha jinslar uchun nikohni taqiqladi.
* 2019-yilda Saudiya Arabistoni hukumati ayollar harbiy xizmatga qoʻshilishi mumkinligini maʼlum qildi.
* 2021-yil yanvar oyidan ayollar endi vasiyning ruxsatisiz familiyasi, farzandlarining ismi va oilaviy ahvoli kabi shaxsiy maʼlumotlarini oʻzgartirishi mumkin boʻldi.
* 2021-yil iyun oyida Saudiya Arabistoni yolgʻiz, ajrashgan yoki beva qolgan ayollarga vasiysi ruxsatisiz uyda mustaqil yashashga ruxsat berdi.
* 2021-yil iyul oyida Saudiya Arabistonining Haj va Umra vazirligi ayollarga mahram hamrohligisiz Haj ziyoratiga roʻyxatdan oʻtishga ruxsat berdi.
* 2022-yil mart oyida 45 yoshdan oshgan musulmon ayollarga umra ziyoratini erkak vasiysiz bajarishga ruxsat berildi. Koʻp oʻtmay, 45 yoshgacha boʻlgan musulmon ayollarga haj va umra amallarini bajarish uchun erkak vasiysiz sayohat qilishiga ruxsat beruvchi yangi qaror eʼlon qilindi.
* 2022-yil iyul oyida Saudiya Arabistoni Vazirlar Mahkamasi Bosh kotibining birinchi ayol oʻrinbosari etib tayinlandi.

## Paydo boʻlishi
Saudiya jamiyatidagi gender rollari mahalliy madaniyat va shariat talqinlaridan kelib chiqadi. Shariat qonuni yoki ilohiy iroda olimlar tomonidan Qur’on va hadislarni (Muhammad (s.a.v) ning hayoti haqidagi soʻzlar va hikoyalar) sharhlash orqali olinadi. Saudiya madaniyatida shariat qatʼiy sunniy Islom shakliga koʻra „Salaf“ (solaflar) yoki vahhobiylik yoʻli deb nomlanadi. Qonun asosan yozilmagan boʻlib, sudyalarga odatda qabila urf-odatlari foydasiga foydalanadigan muhim ixtiyoriy vakolatlar qoldiradi.

#### Bahslar
Turli xil talqinlar koʻpincha tortishuvlarga olib kelgan. Misol uchun, Makka viloyatining ezgulikni targʻib qilish va yomonlikdan saqlanish qoʻmitasi boshligʻi, mutavin (diniy politsiya) nomi bilan ham tanilgan Shayx Ahmad Qosim al-Gʻamdiy shariat ixtilat (jinslarni aralashtirish) taqiqlamasligini aytgan. Ayni paytda yana bir taniqli ulamo Shayx Abdul Rahmon al-Barrak ixtilat tarafdorlarini oʻldirish kerakligi haqida fatvo chiqargan.

*Inson huquqlari ensiklopediyasiga* koʻra, bitta  Saudiya Arabistonida ayollar huquqlarini cheklash uchun qoʻllaniladigan islom huquqiy nazariyasining asosiy tushunchasi jinsiy ajratishdir. Bu ajratish shariatning „korruptsiyadan himoya qilish“ (dar al-fasaad) huquqiy tushunchasi bilan oqlanadi.

Aksariyat saudiyaliklar islomni ayollar huquqlariga asosiy toʻsiq sifatida koʻrmaydilar. „Bu din emas, madaniyat“ deyiladi Saudiya xalqining keng tarqalgan gaplarida. Bir jurnalist ayolga koʻra, „Agar Qur’on biror bir mavzuga toʻxtalmaganida, ulamolar ehtiyotkorlik tarafida xatoga yoʻl qoʻyib, uni harom qiladilar. Ayollarga mashina haydashning taqiqlanishi eng yaxshi misoldir“ Sabria Javhar shunday dedi: „Agar barcha ayollarga Qur’on kafolat bergan huquqlar berilsa va qabila urf-odatlari bilan ayollar siqib qoʻyilmasa, Saudiya ayollari teng huquqqa egami yoki yoʻqmi degan masala kamayadi“.

Saudiyaliklar Islom kuchli ayollarga huquq berishini isbotlash uchun koʻpincha Muhammad (s.a.v) ning hayotiga murojaat qilishadi. Uning birinchi rafiqasi Xadicha kuchli tadbirkor ayol boʻlib, uni ishga joylashtirgan va oʻzi turmush qurishni taklif qilgan. Uning rafiqasi Oisha (r.a.) koʻplab hadis manbalarida Bassora jangida qoʻshinga qoʻmondonlik qilgan.

Huquqlarni amalga oshirish darajasi mintaqaga qarab farq qilishi mumkin: Jiddada nisbatan qonunlar yengil, Riyod va uning atrofidagi Saud xonadoninidan kelib chiqqan Najd viloyati esa qattiqroq anʼanalarga ega. Ayollarga mashina haydashini taqiqlovchi qonunlar odatda qishloq joylarda qoʻllanilmaydi. Vajeha al-Huvayder kabi faollar saudiyalik ayollarning ahvolini qullikka qiyoslaydi.

Qirollikning qattiq axloq qoidalariga, jumladan, hijob va jinslarni ajratish koʻpincha mutavinlar (shuningdek, Hai’a) — saudiyalik erkaklardan iborat maxsus qoʻmita tomonidan rioya qilinadi. Mutavinlar huquqni muhofaza qilish boʻyicha baʼzi vakolatlarga ega. Masalan, mutavinlar Saudiya fuqarolari yoki xorijlik fuqarolarni axloqsiz deb hisoblangan har qanday harakatlar uchun hibsga olish huquqiga ega. Anti-vitse-qoʻmita butun Qirollikda faol boʻlsa-da, ayniqsa, Ar-Riyod, Burayda va Tabukda faol.

1979-yilgi Eron inqilobi va undan keyin Saudiya Arabistonidagi Katta masjidning bosib olinishi hukumatni shariatni yanada qattiqroq qoʻllashga majbur qilgan. 1979-yilgacha voyaga yetgan saudiyalik ayollar mashina haydash, qarindoshi boʻlmagan erkaklarni uylariga taklif qilish (eshik ochiq holda) va jamoat joyida abaya yoki niqobsiz boʻlish huquqiga ega boʻlmagan. 2001-yil 11-sentabr kuni Jahon Savdo Markaziga qarshi sodir etilgan hujumlar, aksincha, koʻpincha qatʼiy fundamentalizmdan uzoqda boʻlgan madaniy oʻzgarishlarni ragʻbatlantirish sifatida qaraladi.

Qirol Abdullah boshqaruvidagi hukumat islohotchi deb hisoblangan. U mamlakatdagi birinchi qoʻshma taʼlim universitetini ochgan, vazirlar mahkamasining birinchi ayol aʼzosini tayinlagan va oiladagi zoʻravonlikka qarshi qonunlar qabul qilgan. 2005-yilda ayollar ovoz berish huquqini qoʻlga kirita olmadilar, ammo qirol ayollarning mashina haydash va ovoz berish huquqini qoʻllab-quvvatlagan.

### Jamoatchilik fikri
*The Economist* nashriga koʻra, Saudiya Arabistoni hukumati tomonidan 2006-yilda oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, Saudiya Arabistoni ayollarining 89 % ayollar mashina haydashlari kerak deb oʻylamaydilar va 86 % ayollar erkaklar bilan ishlashlari kerak deb oʻylamaydilar; ammo, bu toʻgʻridan-toʻgʻri 2007-yilda oʻtkazilgan Gallup soʻroviga zid edi, natijada Saudiya Arabistoni ayollarining 66 % va Saudiya erkaklarining 55 % ayollarga mashina haydashga ruxsat berish kerakligiga rozi boʻlgan. Bundan tashqari, oʻsha soʻrov shuni koʻrsatdiki, har 10 saudiyalik ayoldan 8 tasi (82 %) va Saudiya erkaklarining toʻrtdan uch qismi (75 %) ayollarga oʻzlari malakali boʻlgan har qanday ishni bajarishga ruxsat berilishi kerakligiga rozi.

Besh yuz nafar saudiyalik ayol 2006-yilda Ar-Riyodda anʼanaviy gender rollari va cheklovlarini yumshatishga qarshi chiqqan maʼruzada qatnashgan. Internet yozuvchisi Mashael al-Eissa islohotlarga qarshi chiqdi. Uning taʼkidlashicha, Saudiya Arabistoni ideal va sof islomiy davlatga eng yaqin mamlakat va u „import qilingan Gʻarb qadriyatlari“ tahdidi ostida.

2013-yilda sobiq oʻqituvchi Ahmad Abdel-Raheem Makkadagi Umm al-Qura universiteti qoshidagi Al-Lith Qizlar kolleji talabalari oʻrtasida soʻrov oʻtkazdi va ishtirokchilarning 79 % ayollar uchun mashina haydash taqiqini olib tashlashga qarshi ekanligini aniqlagan. Soʻrovda qatnashgan talabalardan biri shunday degan: 

Abdel-Raheem 8,402 saudiyalik ayol oʻrtasida yana bir soʻrov oʻtkazdi, natijada ayollarning 90 % erkaklar vasiylik tizimini qoʻllab-quvvatlagan. Saudiyalik talabalar tomonidan oʻtkazilgan yana bir soʻrov shuni koʻrsatdiki, saudiyalik ayollarning 86 % mashina haydash taqiqi bekor qilinishini istamagan. 2006-yilda, asosan musulmonlar yashaydigan sakkizta davlatda oʻtkazilgan Gallup soʻrovi shuni koʻrsatdiki, faqat Saudiya Arabistonida ayollarning aksariyati ayollarga siyosiy lavozimlarni egallashga ruxsat berilishi kerakligiga rozi emas.

Anʼanaviy gender rollarini qoʻllab-quvvatlagan baʼzi saudiyalik ayollar, jumladan, oʻqimishli ayollar, ayollarning mashina haydashi va erkaklar bilan ishlashiga qoʻyilgan taqiqlarni yumshatish Islomni zaiflashtirishga qaratilgan gʻarblashgan gʻoyalar hujumining bir qismi ekanligini taʼkidlamoqda. Koʻpchilik Saudiya Arabistoni islomning markazi boʻlgani uchun oʻziga xos tarzda konservativ qadriyatlarga muhtoj, degan pozitsiyani egallagan. Hukumat islohotining baʼzi saudiyalik ayol tarafdorlari Saudiya Arabistonining „Saudiya jamiyatining oʻziga xosligini tushunmasliklari“ uchun huquqlarni cheklashi haqidagi xorijiy tanqidni rad etishadi.

Hukumatning ayollarga nisbatan cheklovlarini tez-tez tanqid qiladigan jurnalist Maha Akeelning aytishicha, Gʻarb tanqidchilari Saudiya Arabistonini tushunmaydi. „Qarang, biz Gʻarb madaniyati yoki turmush tarziga koʻra ayollar huquqlarini soʻramayapmiz…Biz islom dinida aytilgan narsalarni xohlaymiz. Tariximizga, oʻrnak boʻlgan buyuklarga qarang“.

### Erkaklar vasiyligi

Avvalgi Saudiya qonunlariga koʻra, barcha ayollarning erkak vasiysi, odatda otasi, ukasi, eri yoki amakisi (mahram) boʻlishi kerak boʻlgan. 2019-yilda ushbu qonunga qisman oʻzgartirish kiritilib, 21 yoshdan oshgan ayollarni erkak vasiylik majburiyatidan chiqarib tashladi. Yangi qonun ayollarga voyaga yetmagan bolalarga vasiylik qilish huquqini ham berdi. Ilgari qizlar va ayollarga vasiylik qiluvchi erkakning ruxsatisiz sayohat qilish, rasmiy ishlar bilan shugʻullanish yoki muayyan tibbiy muolajalarni oʻtkazish taqiqlangan edi. 2019-yilda Saudiya Arabistoni ayollarga xorijga chiqish, ajralish yoki nikoh uchun roʻyxatdan oʻtish, vasiylik qiluvchi erkakning ruxsatisiz rasmiy hujjatlarni rasmiylashtirishga ruxsat berdi. Erkak vasiylar fuqarolik hayotining koʻp jabhalarida ayollar oldida majburiyatlari va huquqlariga ega. Birlashgan Millatlar Tashkilotining maxsus maʼruzachisi hisobotida shunday deyiladi:

### Hijob va kiyinish madaniyati

Hijob — bu anʼanaviy islom meʼyori boʻlib, unga koʻra ayollar „ustki kiyimlarini (koʻchaga chiqqanlarida yoki erkaklar orasida boʻlganlarida) oʻrab olishlari“ va kamtarona kiyinishlari kerak. Ilgari, Ezgulikni targʻib qilish va illatlarning oldini olish qoʻmitasi, baʼzan diniy politsiya sifatida ham tanilgan, koʻngillilar bilan jamoat joylarida hijobning qatʼiy qoidalarini tatbiq etishga qaratilgani maʼlum edi. Muhammad bin Salmonning 2016-yildagi islohotlari bilan BMTning „Ayollar maqomi boʻyicha komissiyasi“ kuchi keskin kamaydi va unga „jinoyatda gumon qilingan har qanday shaxsni taʼqib qilish, soʻroq qilish, shaxsini aniqlashni soʻrash, hibsga olish“ taqiqlandi.

Nomahram erkaklardan ayollar badanning avrat boʻlgan qismlarini yopishlari kerak. Islomda ayolning yuzi avrat hisoblanmaydi; ammo Saudiya Arabistoni va boshqa baʼzi arab davlatlarida qoʻl va koʻzdan tashqari barcha tana avrat hisoblanadi. Shunga koʻra, koʻpchilik ayollar hijob (boshini oʻrash), abaya deb ataladigan hamma qismi qora boʻlgan plash va niqob deb ataladigan yuz pardasini kiyishlari kerak. Koʻpgina tarixchilar va islom olimlarining fikriga koʻra, bunday kiyinish odatlari, agar talab boʻlmasa, mintaqaning baʼzi joylarida islomdan oldin boʻlgan. Ularning taʼkidlashicha, Qur’on hijobni qabila urf-odatlariga moslashtirishning bir qismi sifatida talqin qilingan.

Kiyinish qoidalarining qatʼiyligi mintaqaga qarab farq qiladi. Masalan, Jiddada koʻp ayollar yuzlari va sochlari ochiq holda koʻchaga chiqishadi; Taqqoslash uchun Riyod ancha konservativdir. Baʼzi doʻkonlarda yaltiroq yenglar yoki qimmatbaho toshli shakl kabi elementlarga ega boʻlgan abayalar sotiladi. Abaya qora rangdan boshqa ranglarda, naqsh va yaltiroq bilan bezatilgan boʻlishi ham mumkin. Bir dizaynerning soʻzlariga koʻra, abaya „ular endi shunchaki abaya emas. Bugungi kunda ular ayolning didi va shaxsiyatini aks ettiradi“.

Garchi kiyinish madaniyati koʻpincha Gʻarbda zulmning juda koʻzga koʻringan ramzi sifatida qabul qilinsa-da, Saudiya ayollari kiyim kodini islohotlarning ustuvor yoʻnalishlari roʻyxatida past oʻringa qoʻyishgan. Jurnalist Sabria Javhar *[[The Huffington Post]]* gazetasida uning blogidagi gʻarblik kuzatuvchilarni uning kiyinishini muhokama qilishlaridan shikoyat qiladi. U niqobni „arzimas“ deb ataydi:Baʼzi ayollar hijob kiyishni xohlashlarini aytishadi. Ular islomiy taqvodorlik, oilaviy anʼanalar bilan faxrlanish va erkak hamkasblar tomonidan kamroq jinsiy zoʻravonlikni keltirib chiqaradi. Koʻpgina ayollar uchun kiyinish madaniyati Islom ayollarga kafolat bergan kamtarlik huquqining bir qismidir. Baʼzilar islohotga urinishlarni gʻarbliklarning islomga qarshi bostirib kirishi deb ham bilishadi. Saudiyalik biologiya professori Faiza al-Obaydiy shunday degan: 

2002-yilda bir nechta oʻquvchi qizlar yonib ketgan, chunki ularning roʻmoli yoʻqligini koʻrgan diniy politsiyachilar ularga qochishni taqiqlagan.

2014-yilda Saudiya Arabistoni davlat televideniyesida birinchi boʻlib langar ayol roʻmolsiz chiqgan. U Al Ekhbariya kanali uchun Londondan yangiliklar boshlovchisi sifatida xabar bergan.

2017-yilda bir ayol Ushayqirdagi qadimiy qoʻrgʻon atrofida kalta yubka kiyib yurgan shov-shuvga sabab boʻlgan videoda suratga tushgani uchun hibsga olingan edi. U xalqaro norozilikdan keyin ozod qilindi. Bir necha oy oldin saudiyalik ayol hijobsiz omma oldiga chiqqani uchun qisqa muddat hibsga olingan edi.

2019-yil oxiridan boshlab jamoat joylarida ayollar uchun hijob va abaya talab qilinmaydi.

## Iqtisodiy huquqlar

### Tijorat va mulk
Saudiya Arabistonida tadbirkor ayollar uchun maʼlum cheklovlar mavjud. Garchi endi avtotransport vositalarini boshqarishga qodir boʻlsa-da, ayol hali ham sudda oʻzi uchun qasamyod qila olmaydi; erkak uning uchun qasam ichishi kerak. Biroq *Saudi* *2030 Vision* dasturining bir qismi sifatida ayollar hamkori bilan yoki mustaqil ravishda uy sotib olishga va ularga egalik qilishga harakatlanishmoqda. Bu Saudiya Arabistonining 2030-yilga kelib Saudiya Arabistonining uylar egaligini 70 % ga oshirish rejasining bir qismidir. Jahon bankining 190 ta iqtisoddagi ayollarga qonunlar qanday taʼsir qilishini kuzatuvchi „Ayollar, biznes va qonun 2020“ tadqiqotiga koʻra, Saudiya Arabistoni iqtisodiyoti 100 balldan 70,6 ball toʻplagan, bu avvalgi 31,8 balldan keskin oshgan. "2019-yil Saudiya Arabistonida ayollarga koʻproq iqtisodiy imkoniyatlarni taqdim etgan „taxminan“ islohotlar yili boʻldi", — deyiladi Al Arabiya nashrining hisobotdagi maqolasida.

### Bandlik
Saudiya Arabistoni Statistika Bosh boshqarmasi maʼlumotlariga koʻra, Saudiya ayollari 2020-yil holatiga koʻra mahalliy ishchi kuchining 33,2 foizini tashkil qiladi. Ishtirok etish darajasi 1990-yildagi 14 foizdan 2020-yilda 33,2 foizgacha oʻsdi. 2018-yildan 2020-yilgacha mahalliy ishchi kuchidagi ayollar ulushi 20,2 foizdan 33,2 foizga oshdi. 2019-yil fevral oyida chakana savdo sohasida ishlaydigan Saudiya Arabistoni fuqarolarining 48 foizi ayollar ekanligi haqida hisobot eʼlon qilindi.

### Harbiylik
Saudiya Arabistoni 2018-yil fevral oyida ayollar uchun jangovar boʻlmagan harbiy kasblarni ochdi. Bu Saudiya Arabistonida valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon tomonidan ayollarning huquqlarini himoya qilish uchun amalga oshirilgan qator islohotlardan keyin sodir boʻldi.

2020-yil yanvar oyida Saudiya Arabistoni Qurolli Kuchlari bosh shtabi boshligʻi general Fayyod Al-Ruvayli mamlakat qurolli kuchlaridagi ayollarga birinchi harbiy qanotni ochdi, bu ayollarga qurolli kuchlarning barcha boʻlinmalarida jangovar harbiy lavozimlarga qoʻshilish imkonini beradi.

## Taʼlim
2021-yilda ayollar savodxonligi erkaklarnikidan ortda qolmagan holda 93 foizni tashkil etgan. 2021-yilgi maʼlumotlar 1970-yildagidan keskin farq qiladi, oʻshanda ayollarning atigi 2 foizi va erkaklarning 15 foizi savodli edi. Oʻrta va oliy maʼlumotli ayollar erkaklarnikiga qaraganda koʻproq; 2019-yil holatiga koʻra Saudiya Arabistonidagi barcha universitet bitiruvchilarining 56 foizi ayollar edi va 2008-yilda ishlaydigan ayollarning 50 foizi kollej maʼlumotiga ega boʻlgan, ishchi erkaklarda esa bu koʻrsatkich 16 foizni tashkil qilgan. Universitetlarni tamomlagan saudiyalik ayollar ulushi Gʻarb davlatlariga qaraganda yuqori.

Biroq, taʼlim sifati ayollar uchun erkaklarnikiga qaraganda yomonroq. Ayollar va qizlar maktablarida oʻquv dasturlari va darsliklar kamroq yangilanadi va oʻqituvchilarning malakasi past hisoblanadi. Oliy oʻquv yurtlarida erkaklar maktablari yaxshiroq ilmiy-tadqiqot vositalariga ega.

Saudiya Arabistonining rasmiy taʼlim siyosatlaridan biri „Yagona Allohga ishonish, Islom hayot tarziga amal qilish, Muhammad alayhissalomni Allohning elchisi deb eʼtiqod qilish“ni targʻib qilishdir. Rasmiy siyosatda qizlarni tarbiyalashda dinga alohida eʼtibor qaratiladi: „Qiz bolani tarbiyalashdan maqsad, uni hayotdagi burchini ado etishi, ideal va muvaffaqiyatli uy bekasi boʻlishi, yaxshi ona boʻlishi uchun toʻgʻri islomiy tarbiyalashdan iborat.“ Siyosat, shuningdek, „ayollarning islom qonunlari nuqtai nazaridan erkaklar bilan teng ravishda munosib taʼlim olish huquqini“ ham belgilab beradi.

Saudiya ayollari koʻpincha taʼlimni ayollar huquqlarini isloh qilishning eng muhim sohasi sifatida belgilaydilar.

### Boshlangʻich taʼlim
Saudiya Arabistonida xalq taʼlimi barcha darajalarda jinsga qarab ajratilgan va umuman olganda, ayollar va erkaklar bir maktabda oʻqimaydi. Bundan tashqari, erkaklarga qizlar maktablarida dars berish yoki ishlash taqiqlangan, ayollarga esa 2019-yilgacha oʻgʻil bolalar maktabida dars berish taqiqlangan edi.

### Oliy maʼlumot
Saudiya Arabistoni malika Nora bint Abdul Rahmon universitetining uyi boʻlib, dunyodagi faqat ayollarga moʻljallangan eng yirik universitetdir. Gender rollari haqidagi diniy eʼtiqodlar va taʼlim erkaklar uchun koʻproq ahamiyatga ega degan tushuncha ayollar uchun taʼlim olish imkoniyatlarini qisqartirishga olib kelgan. Kasbiy hayotda jins ajratish anʼanasi ayollarning taʼlim sohalarini cheklashni oqlash uchun ishlatiladi. Anʼanaga koʻra, ayollar muhandislik, farmatsiya, arxitektura va huquqni oʻrganishdan chetlashtirilgan edi.

Bu soʻnggi yillarda biroz oʻzgardi; 2021-yilda Saudiya Arabistoni universiteti talabalarining qariyb 60 foizi ayollar edi. Huquq va farmatsevtika kabi baʼzi sohalar ayollar uchun ochila boshlagan. Saudiya ayollari xorijda xohlagan fanni oʻrganishi mumkin boʻlsa-da, erkaklar vasiyligi va purdah odatlari ayollarning chet elda oʻqish imkonini cheklaydi. 1992-yilda, 1980-yillarning boshlarida bu koʻrsatkich 50 foizga yaqin boʻlgan boʻlsa-da, davlat stipendiyalari boʻyicha chet elda uch barobar koʻp erkaklar oʻqigan.

2009-yilda qirol Norah al-Fayzni ayollar taʼlimi vaziri oʻrinbosari etib tayinladi; u vazirlar mahkamasi darajasidagi birinchi ayol amaldor boʻlgan.

2019-yilda yuridik maʼlumotga ega boʻlgan ayollarga jinoyat huquqi boʻyicha yangi diplom berildi.

2020-yil iyul oyida Saudiya Arabistoni taʼlim vaziri Hamad bin Muhammad Al-Shayx Lilac AlSafadiyni Saudiya elektron universiteti prezidenti etib tayinladi. U Saudiya Arabistoni universitetining birinchi ayol prezidentidir.

## Sport

Saudiya Arabistoni 2008-yilgi Olimpiadada ayollar delegatsiyasi ishtirok etmagan kam sonli davlatlardan biri edi, garchi ayol sportchilar ham bor boʻlsa-da.

2012-yil iyun oyida Saudiya Arabistonining Londondagi elchixonasi 2012-yilda Angliyaning London shahrida boʻlib oʻtadigan Olimpiada oʻyinlarida birinchi marta sportchi qizlar ishtirok etishini eʼlon qildi. Saudiyalik bloger Eman al-Nafjan 2012-yildan boshlab saudiyalik qizlarning maktabda sport bilan shugʻullanishiga toʻsqinlik qilayotgani va saudiyalik ayollarning sport inshootlariga kirish imkoni juda kamligini izohlagan. Uning soʻzlariga koʻra, 2012-yilgi Olimpiadada qatnashgan ikki saudiyalik ayol, yuguruvchi Sara Attar (AQShda oʻsgan) va dzyudochi Voydan Shaherkani Twitterda tanqid qilgan va qoʻllab-quvvatlangan; va Saudiyalik otadan tugʻilgan filippinlik suzuvchi Jasmin Alkhaldi Saudiyaning onlayn hamjamiyati tomonidan keng qoʻllab-quvvatlangan.

2013-yilda Saudiya Arabistoni hukumati birinchi marta xususiy maktablarda qizlar uchun sport bilan shugʻullanishga ruxsat bergan edi.

2020-yilning yanvar oyida Saudiya Arabistoni birinchi marta Ispaniya Superkubogiga mezbonlik qildi. Turnirda toʻrtta ishtirokchi sifatida Barselona, Valensiya, Atletiko va Real Madrid klublari maydonga tushdi. 8-yanvar kuni Real Madrid va Valensiya oʻrtasidagi musobaqaning birinchi oʻyini vaqtida Xalqaro Amnistiya tashkiloti xodimlari Saudiya Arabistonining Madriddagi elchixonasi oldiga yigʻilib, saudiyalik ayollar huquqlari faoli Lujayn al-Hathloul va yana oʻn nafar faolni ozod qilishga chaqirishdi. Huquqlar guruhi, shuningdek, oʻyin kuni Loujainning hibsga olinganiga 600-kun boʻlganini jamoatchilikka maʼlum qildi. 2020-yil yanvar oyida Human Rights Watch va boshqa 12 xalqaro inson huquqlari tashkiloti Saudiyadagi Dakar Rally oldidan Amaury Sport tashkilotiga qoʻshma xat yozdi. Huquqlar guruhi oʻz bayonotida ASOni oʻz qaroridan mamlakatda ayollar huquqlari taʼqib qilinishini qoralash uchun foydalanishga chaqirdi. HRW bayonotida shunday deyilgan: „Amaury Sport tashkiloti va Dakarda poyga haydovchilari Saudiya hukumatining avtomobil haydash huquqini himoya qilgan ayollar huquqlari faollariga nisbatan yomon munosabatda boʻlgani haqida gapirishlari kerak“.

2020-yil 29-sentyabr kuni Xalqaro Amnistiya noyabr oyida Ladies European Tour tadbiri boʻlib oʻtadigan Saudiya Arabistonidagi ayollar huquqlari bilan bogʻliq vaziyatdan xavotir bildirgan.

## Oila

#### Nikoh
2005-yilda mamlakat diniy idorasi majburiy nikoh amaliyotini rasman taqiqlagan. Shunga qaramay, Saudiya Arabistoni nikoh shartnomasi rasman boʻlajak eri va boʻlajak kelinning otasi oʻrtasida ekanligini taʼkidlagan. 2005-yildan boshlab nikohda kelinning roziligi zarur boʻldi. Hech bir Saudiya Arabistoni fuqarosi Saudiya Arabistoni fuqarosi boʻlmagan bilan rasmiy ruxsatisiz turmush qura olmaydi. 2016-yilda adliya vaziri Valid al-Samaani nikoh shartnomasini roʻyxatdan oʻtkazuvchi ulamolar kelinning „uning huquqlari va shartnoma shartlaridan xabardor boʻlishini taʼminlash uchun“ uning nusxasini taqdim etishlari kerakligini eʼlon qilgan.

Koʻpxotinlilik Saudiya Arabistonida qonuniydir, ammo demografik va iqtisodiy sabablarga koʻra u pasaymoqda. Poliandriya taqiqlangan.

Qirollik Saudiya Arabistoni ayollariga giyohvand moddalar (shu jumladan, alkogol), davolab boʻlmaydigan jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar yoki irsiy kasalliklar aniqlangan erkak chet elliklarga turmushga chiqishiga toʻsqinlik qiladi, ammo saudiyalik erkaklarning bunday muammolarga duch kelgan chet ellik ayollarga uylanishini toʻxtatmaydi.

#### Bolalar

2019-yilda Saudiya Arabistoni yosh bolalar nikohini rasman taqiqlagan va nikoh uchun eng kam yoshni ayollar va erkaklar uchun 18 yosh qilib belgilagan. 2013-yilda saudiyalik ayollarning birinchi turmush qurish yoshi oʻrtacha 25 yoshni tashkil etgan.

Katta ulamolar dastlab bolalar nikohini taqiqlashga qarshi chiqishgan; ular qiz bola balogʻat yoshida balogʻatga yetadi, deb bahslashgan. Saudiya Arabistoni diniy idoralarining aksariyati qizlarning toʻqqiz yoshda va oʻgʻil bolalarning oʻn besh yoshda oila qurishini himoya qilgan. 2009-yilgi tahliliy markazning ayollar taʼlimi boʻyicha hisoboti shunday xulosaga keldi: „Erta turmush qurish (16 yoshdan oldin) … ayolning ish bilan taʼminlanishi va oilaning iqtisodiy holatiga salbiy taʼsir qiladi. Bu uning sogʻligʻiga ham salbiy taʼsir qiladi, chunki ular homiladorlik va tugʻish bilan bogʻliq oqibatlarga koʻra vafot etish xavfi yuqori.“ Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2004-yilgi hisobotida Saudiya Arabistonidagi voyaga yetmagan oʻsmir qizlarning 16 foizi turmushga chiqqan.

#### Ota-ona huquqi
Qonuniy ravishda, bolalar yagona vasiylikka ega boʻlgan otalariga tegishli. Agar ajralish sodir boʻlsa, ayollarga yosh bolalari yetti (qizlar uchun) va toʻqqiz (oʻgʻil bolalar uchun) yoshga toʻlguniga qadar vasiylik berilishi mumkin, garchi baʼzida ayollar kattaroq bolalarni vasiylikka olishadi.  Kattaroq bolalar koʻpincha otasi yoki otasining bobosi va buvisiga beriladi. Saudiya ayollari chet ellik otadan tugʻilgan bolalariga fuqarolik bera olmaydi.

#### Meros bilan bogʻliq muammolar
Qur’onda aytilishicha, qizlar oʻgʻillarning yarmidan koʻp meros oladilar. Baʼzi qishloq joylarda baʼzi ayollar meros olmasliklari mumkin, chunki ular otalari yoki erlarining qaramogʻida hisoblanadilar. Qishloq joylarda ayollarning merosini cheklash uchun qabiladan tashqarida turmush qurish ham asosdir.

## Jinsiy zoʻravonlik va odam savdosi
Shariat qonunlariga koʻra, zoʻrlash uchun qamoqdan qatlgacha boʻlgan har qanday jazo nazarda tutilgan. Saudiya Arabistonida jinoiy kodeks mavjud emasligi sababli, zoʻrlashni jinoyat deb hisoblaydigan yoki uning jazosini belgilaydigan yozma qonun yoʻq. Turmush oʻrtogʻi tomonidan yoki qonuniy zoʻrlashga qarshi hech qanday taqiq yoʻq. 2020-yil aprel oyida Saudiya Arabistoni Oliy sudi sud tizimidan kaltaklash jazosini bekor qilib, uni qamoq jazosi bilan almashtirdi.

Koʻpincha uy yordamchisi sifatida ishlaydigan migrant ayollar ayniqsa zaif guruhni ifodalaydi. Ularning yashash sharoitlari baʼzan qullarga oʻxshaydi; ular jismoniy zoʻravonlik va zoʻrlanishni boshdan kechirishlari mumkin. 2006-yilda AQSh elchisi John Miller, Odam savdosini nazorat qilish va unga qarshi kurashish boshqarmasi direktori, xorijlik uy ishchilarining majburiy mehnati Saudiya Arabistonida eng keng tarqalgan qullik turi ekanligini aytdi. Millerning taʼkidlashicha, odam savdosi hamma joyda muammodir, ammo Saudiya Arabistonidagi xorijlik uy ishchilarining soni tizimdagi boʻshliqlar bilan bir qatorda koʻplab xorijiy ishchilar zoʻravonlik va qiynoqlar qurboni boʻlishiga olib kelgan.

Ayollar, erkaklar kabi, mamlakatning diniy politsiyasi, mutavinlar tomonidan taʼqib qilinishi, baʼzi hollarda oʻzboshimchalik bilan hibsga olinishi va jismoniy jazolanishi mumkin.

Baʼzi hollarda, jinsiy zoʻravonlik qurbonlari tajovuzdan oldin qarindoshi boʻlmagan erkak bilan yolgʻiz qolgani uchun jazolanadi. 2006-yilgi Qatif zoʻrlash ishida guruhli zoʻrlash va oʻgʻirlashning 18 yoshli qurboni Saudiya sudi tomonidan olti oylik qamoq va 90 darra urishga hukm qilingan. Qiz OAV orqali sudga taʼsir oʻtkazishga uringani uchun ham jazolandi. Adliya vazirligi hukmni himoya qilib, u zinoga qoʻl urgan va „odobsiz kiyinganligi“ uchun „hujumni qoʻzgʻatgan“. Unga hujum qilganlar odam oʻgʻirlashda aybdor deb topilib, ikki yildan oʻn yilgacha qamoq jazosiga hukm qilingan va ming darra bilan jazolangan.

2009-yilda *Saudi Gazette* 23 yoshli turmushga chiqmagan ayol notanish erkak mashinasida ketgani uchun va zino qilgani uchun bir yil qamoq va 100 darra urishga hukm qilingani haqida xabar bergan edi. Uning soʻzlariga koʻra, u guruh boʻlib zoʻrlangan, homilador boʻlgan va homilani tushirishga urinib koʻrgan. Qamchilash tugʻruqdan keyinga qoldirildi.

2018-yil 15-maydagi bosimlarda koʻplab saudiyalik ayollar huquqlari faollari hibsga olingan va qamoqxonada jinsiy zoʻravonlik va qiynoqlarga duchor boʻlgan. Ayni paytda 13 nafar ayol huquqlari faoli ustidan mahkama jarayoni davom etmoqda, ulardan besh nafari ayollar huquqlarini himoya qilgani uchun hibsda saqlanmoqda.

## Oʻzgartirishlar
Islom kodeksining amal qilishidagi oʻzgarishlar Saudiya Arabistonida ayollar huquqlariga taʼsir koʻrsatgan. 1979-yilgi Eron inqilobi va 2001-yil 11-sentyabr Saudiya madaniyati tarixi va ayollar huquqlariga sezilarli taʼsir koʻrsatdi.

1979-yilda Erondagi inqilob islom olamining koʻp joylarida fundamentalizmning qayta tiklanishiga olib keldi. Fundamentalistlar gʻarblashuvni qaytarishga, hukumatlar esa inqilobdan oʻzini himoya qilishga intildilar. Saudiya Arabistonida fundamentalistlar Ulugʻ masjidni (Masjid al-Harom) egallab olib, yanada konservativ davlat, jumladan „ayollar taʼlimini toʻxtatish“ni talab qilishgan. Hukumat qatʼiyroq talqin qilish va islom qonunlarini qoʻllash bilan javob bergan. Gazetalarda ayollar tasvirlarini chop etish taqiqlangan; Ichki ishlar vazirligi ayollarni, shu jumladan, chet elliklarni ishga joylashishdan qaytargan. Xotin-qizlarning chet elda oʻqishi uchun stipendiyalar bekor qilingan va jamoat joylarida abaya kiyish majburiy boʻlgan.

Aksincha, 2001-yil 11-sentabrda Qoʻshma Shtatlarga qarshi hujumlar oʻta konservativ islomiy tuygʻularga qarshi reaksiyani kuchaytirdi; 11-sentabr hujumlarida sodir boʻlgan oʻn toʻqqiz nafar samolyotni oʻgʻirlaganlarning oʻn beshi Saudiya Arabistonidan kelgan. Oʻshandan beri mutavinlarning faolligi pasaygan, hukumatning muhim lavozimlariga islohotchilar tayinlangan. Hukumat ekstremistik deb topilgan va motadil maktab darsliklarini qoʻllab-quvvatlashdan voz kechgani aytiladi.

Qirol Abdullah boshchiligidagi hukumat oʻrtacha progressiv deb hisoblangan. Bu mamlakatda birinchi qoʻshma taʼlim universitetini ochgan, vazirlar mahkamasining birinchi ayol aʼzosini tayinlagan va oiladagi zoʻravonlikni taqiqlagan. Konservativ ulamolar bolalar nikohini taqiqlashga urinishlarni rad etishgan. Mamlakatdagi birinchi munitsipal saylovlarda ayollarga ovoz berish taqiqlangan, garchi Abdullah ayolning mashina haydash va ovoz berish huquqini qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa-da. Kam sonli ayol davlat amaldorlari minimal vakolatlarga ega edilar. Vazirlar mahkamasining birinchi ayol aʼzosi boʻlgan Norah Al-Faiz roʻmolsiz chiqa olmagan, televizorga chiqa olmagan yoki erkak hamkasblari bilan videokonferentsal aloqa orqali gaplasha olmagan.

Vajeha al-Huwaider koʻpincha Saudiya Arabistonidagi eng radikal va taniqli feministik faol sifatida taʼriflanadi. 2008-yilda bergan intervyusida u Saudiya Arabistonida Ayollar huquqlarini himoya qilish va himoya qilish assotsiatsiyasi nomli NNTning rejalari haqida gapirib bergan.

2009-yildan 2010-yilgacha koʻplab saudiyalik ayollar aralash ish joylari va ayollarning mashina haydashiga qarshi chiqdi va ayollarning aksariyati ayollar siyosiy lavozimni egallashi kerak deb oʻylamagan. Koʻpchilik burqa va erkak vasiylik tizimini qabul qilgan. Koʻpgina saudiyaliklar oʻz mamlakatlarini „ideal va sof islom xalqiga eng yaqin davlat“ va shuning uchun Gʻarb qadriyatlariga eng koʻp qarshilik koʻrsatishi kerak deb bilishgan. Konservativ din arbobi Mohsen al-Avajiyning aytishicha, mamlakat sekulyarizatsiyaga qarshi turishi kerak: „Saudiya jamiyati alohida, qabilaviy jamiyat va na qirol Abdulloh, na boshqa birov islomga oʻz talqinini yuklay olmaydi. Ular Islomsiz hech narsa qila olmaydilar. Islomsiz Saudiya Arabistoni yoʻq“ deydi.

## Chet el qarashlari

Gʻarb tanqidchilari koʻpincha Saudiya ayollariga boʻlgan munosabatni aparteid tizimi bilan solishtirishadi, bu Janubiy Afrikaning aparteid davridagi oq tanli boʻlmaganlarga nisbatan Janubiy Afrikaning muomalasiga oʻxshaydi. Dalil sifatida ular sayohat, taʼlim sohalari, kasb tanlash, sudlarga kirish va siyosiy nutqqa cheklovlarni keltiradi. *The New York Times* gazetasi sharhlovchisi Mona Eltaxavi shunday deb yozgan edi: "Saudiya ayollari Janubiy Afrikadagi aparteid davridagi „qora tanlilar“ va „ranglilar“ kabi koʻplab huquqlardan mahrum boʻlishgan."

Baʼzi sharhlovchilar Saudiyaning gender siyosati insoniyatga qarshi jinoyat ekanligini va xalqaro hamjamiyatning aralashuvini talab qilishini taʼkidlamoqda. Ular AQSh hukumatini Saudiya Arabistoni bilan ittifoqchi boʻlgan paytda Tolibonning seksistik siyosatini qoralagani uchun tanqid qiladi. Mary Kaldor Saudiya Arabistonidagi gender aparteidini Afgʻonistonda Tolibon tomonidan amalga oshirilganiga oʻxshash deb hisoblaydi. Bundan farqli oʻlaroq, siyosiy sharhlovchi Daniel Pips Saudiyadagi gender aparteidini boshqa amaliyotlar, masalan, ayollarga maktab va ishlashga ruxsat berish bilan bogʻliq deb biladi.

Azar Majedi, Pamela Bone va Maryam Namozi kabi feministlarning fikricha, madaniy relativizm faol harakatsizlikning ildizidir. Ularning taʼkidlashicha, siyosiy islom misoginistdir va Gʻarb liberallarining Islomga toqat qilish istagi ularni ayollar huquqlarining buzilishiga nisbatan koʻr qiladi. Eronlik Majedi va Namoziy madaniy relativizmni irqchilik deb hisoblaydi: „Ochigʻini aytganda, bu kontseptsiyaga koʻra, tugʻilgan joyim tufayli men Shvetsiya, Angliya yoki Fransiyada tugʻilgan ayolga nisbatan kamroq huquqlardan foydalanishim kerak“. Pamela Bonening taʼkidlashicha, feministik befarqlik „bir paytlar chap tomonda tasvirlanganlarning koʻpchiligining tafakkurini qamrab olgan dahshatli madaniy relativizm“ tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi. Biz ulardan yaxshiroq emasmiz. Biz ularga oʻz qadriyatlarimizni yuklamasligimiz kerak. Biz faqat oʻzimizni tanqid qila olamiz. Bu tafakkur bilan bogʻliq muammo shundaki, Gʻarb madaniyati oʻzining barcha kamchiliklari bilan aniq, xolisona va yaxshiroqdir". Bonening taʼkidlashicha, madaniy relativizm Islomni tanqid qilish irqchilik deb hisoblash qoʻrquvidan kelib chiqadi.

2020-yil 15-oktabr kuni Buyuk Britaniyada joylashgan Amnesty International huquq himoyasi guruhi „Ayollar 20“ sammiti ishtirokchilarini Ar-Riyoddan qamoqdagi ayollar huquqlari faollarini ozod qilishni talab qilishga chaqirdi. Xalqaro Amnistiya maʼlumotlariga koʻra, W20 ishtirokchilari nafaqat hibsga olingan saudiyalik ayol huquq himoyachilarini himoya qilish, balki mazmunli inson huquqlarini targʻib qilish imkoniyatiga ega boʻlgan va mas’uliyatni oʻrtoqlashgan.

2020-yil 29-noyabr kuni Yevropaning yetti nafar inson huquqlari elchisi Saudiya Arabistonini kamida besh nafar ayol huquqlari faoli, jumladan Lujayn al-Hathloulning hibsda ushlab turilishi sababli tanqid qilgan. Lujayn al-Hathlul oilasining bayonotiga koʻra, sud uning ishini terrorizm va milliy xavfsizlik ishlari boʻyicha ixtisoslashtirilgan jinoiy sudga yuborgan. Xalqaro Amnistiyaga koʻra, Samar Badaviy ham xuddi shu maxsus sudga yuborilgan, Nassima al-Sada, Nuf Abdulaziz va Maya al-Zahroniy ham hibsda qolishlari kerak edi. CNN ularning javobi uchun Saudiya hukumatiga murojaat qilgan; Saudiya Arabistoni tashqi ishlar davlat vaziri Adel Jubeyr ularga Lujainning ishi „sudda ekanligini“ va u Saudiya Arabistoni milliy xavfsizligiga oid masalalarda sudlanganini aytgan.

## Yana qarang

## Manbalar