Maʼno shakllanishi

**Maʼno shakllanishi** — bu hodisani insonning dunyo bilan hayotiy munosabatlari kontekstida koʻrib chiqishda semantik aloqalarni kengaytirish jarayoni. Maʼnoning shakllanishini zanjirning bir turi sifatida koʻrib chiqsak, birinchi tartibdagi semantik aloqalar individual ehtiyojni amalga oshirish uchun mos keladigan obyektlar boʻladi. Obyektlar ikkinchi darajali bogʻlanishlar bilan bogʻliq boʻlgan his-tuygʻularni shakllantirish boshlanishi boʻlib, bu obyektlarni oʻzlashtirish uchun shaxs erishishga intiladigan maqsadlardir. Oraliq maqsadlarga nisbatan yakuniy maqsadlar semantik kuchga ega va uchinchi darajali ulanishlarni ifodalaydi va hokazo.

A. N. Leontyev nazariyasiga asoslanib, semantik aloqalarni shakllantirish subyektning muayyan ehtiyojlarni amalga oshirish yoʻlidagi amaliy faoliyatida yotadi. Turli hodisalar va obyektlar semantik tajriba tuzilmalariga kiritilgan holda subyekt hayotida oʻz oʻrnini topadi.

Boshqa taʼrifni M. Csikszentmihalyi ishlarida topish mumkin. U maʼno shakllanishini oqimning yagona tajribasiga oʻz harakatlarini integratsiyalashuvi orqali ong mazmuniga tartibga solish deb hisoblaydi.

## Psixologiyada maʼno tushunchasi
Rus psixologiyasida shaxsiy maʼno tushunchasi 1940-yillarda A. N. Leontiev tomonidan kiritilgan boʻlib, bu atamaning maʼnosi voqelikning individuallashtirilgan inʼikosi sifatida ochilishi mumkin, bu insonning inson faoliyati va aloqasi yoʻnaltirilgan obyektlarga munosabatini ifodalaydi. Bu kontseptsiyani nafaqat psixologiyada, balki tegishli ilmiy fanlarda ham uchratish mumkin.

Taʼlimning maʼnosi muammosi bilan shugʻullangan boshqa olimlar orasida V. Franklni ajratib koʻrsatish mumkin. Uning asarlarida va logoterapiyasida maʼno tushunchasi kalit, J. Kelli shaxsiyat konstruktsiyalari psixologiyasi bilan Yu. Gendlin oʻzining fenomenologik psixoterapiyasi va R. Harre oʻzining etnogenetik yondashuvi bilan.

### Asosiy elementlar
"Maʻno" tushunchasini aniqlash uchun uchta elementni koʻrib chiqish kerak, ularsiz uning mavjudligi mumkin emas:

# Birinchi element — birinchi komponent boʻlgan maʼno tashuvchisi. Maʼno har doim uning tashuvchisi boʻlgan narsaning atributidir.
# Maʼnoning ikkinchi xususiyati shundaki, u doimo kattaroq kontekst orqali aniqlanadi. Uni tushuntirayotganda, undan tashqariga chiqish, uni bir qismi boʻlgan katta hajmdagi maʼlumotlarga nisbatan koʻrib chiqish kerak. Agar biz maʼlum bir iboraning maʼnosini tushunmoqchi boʻlsak, biz undan tashqariga chiqishimiz, matnni bir butun sifatida koʻrib chiqishimiz kerak.
# Uchinchi element — tashuvchining kontekst bilan sifatli aloqasi, buning natijasida u u yoki bu maʼnoga ega boʻladi.

Maʼno hosil boʻlish jarayonlarining mantigʻi bir maʼnodan uzoqdir, buni moʻminning misolida koʻrsatish mumkin. Bitta imonli uchun hayotning maʼnosi oxirgi qiyomatda Xudo oldida munosib turishdir, buning uchun barcha amrlarga, chuqur imonga rioya qilish kerak. Boshqa bir dindor uchun esa, marosimlar va dinning barcha koʻrsatmalariga rioya qilish emas, balki uning hayot yoʻlida qilgan harakatlari muhim ahamiyatga ega.

## Maʼno shakllanishiga madaniy kontekstning taʼsiri
Har bir inson hayotida mazmun-mohiyat hosil qiluvchi kontekst uning madaniy muhiti bilan belgilanadi. Biroq, anʼanaviy maʼnodagi madaniyat va „isteʼmol madaniyati“ oʻrtasidagi farqni A. D. Leontiev bayon qilgan. Isteʼmol madaniyati xuddi shunday va maʼnoni shakllantirish jarayoniga yetarli darajada taʼsir qiladi. Madaniyat oʻzining odatiy maʼnosida insonga hayotimizning haqiqiy maʼnolarini ochib berishga yordam beradi, ommaviy madaniyat esa ularni bizga yuklaydi, fikrlarimizni toʻgʻri yoʻnaltiradi. Shu nuqtai nazardan, biz maʼnoni oʻzimiz belgilamaymiz, u „tushuntirishsiz tushadi“ .

Demak, isteʼmol madaniyati bizga savollarsiz javob beradigan sunʼiy konstruksiya bo‘lsa, madaniyat o‘zining umumiy maʼnosida „jonli maʼnolar to‘qimasi bilan bog‘langan“ murakkab va tabiiy konstruksiyadir.

Umuman olganda, madaniyatning maʼnolarning shakllanishiga taʼsir qilish usulini boshlangʻich yoki kutish usuli bilan solishtirish mumkin. Biz hammamiz oʻz harakatlarimizni oʻz ichiga olgan qandaydir fon kontekstida mavjudmiz. Aynan uning sharofati bilan bizning hozirgi faoliyatimiz oʻziga xos maʼno kasb etadi, biz bilmagan semantik bogʻlanishlar oʻrnatilishi sodir boʻladi. Kontekst oʻzgarishlarga uchraydi va maʼno shakllanishining yangi tuzilmalari paydo boʻladi. Shu nuqtai nazardan, biz nafaqat butun jamiyat madaniyati, balki bitta oila, kichik yoki katta ijtimoiy guruh va boshqalarning madaniyati haqida gapirishimiz mumkin. Bu bizning harakatlarimiz uchun fon kontekstini taqdim etish orqali maʼno beradi.

Maʼno har doim yagona semantik tizimga kiritilgan narsadir va maʼnoni yaratish mexanizmlari inson hayotida duch kelishi kerak boʻlgan kontekstdir. Kontekst tufayli biz biror narsaning maʼnosini tushunishimiz, shuningdek, uni hayotimiz bilan bogʻlashimiz, unga qandaydir munosabat oʻrnatishimiz mumkin.

## Maʼnoni shakllantirish mexanizmlari

### Motivatsiya mexanizmi
Har qanday motiv faqat maʼlum motivatsion tuzilmada mavjud boʻlishi mumkin, shuning uchun u muayyan faoliyat tizimidagi oʻrnidan ajralgan holda maʼno shakllanishida ishtirok eta olmaydi. Shuningdek, motivlarning ikki sinfi, yaʼni maʼno yasovchi motivlar va rag‘bat motivlari o‘rtasidagi farqning o‘zi ham maʼno yasovchi funktsiyaning mavjudligi yoki yo‘qligi bilan bog‘liq emas, balki subyekt faoliyati bilan bog‘liqlik xususiyati bilan bog‘liq. hozirgi paytda haqiqatda mavjud boʻlgan ehtiyojlar.

Motivning oʻzi, umumiy motivatsion munosabat, uning motivatsiyasi subyekt faoliyatining asosiy yoʻnalishini belgilaydi. Motivning maʼno yasovchi vazifasi, oʻz navbatida, asosan, faoliyat jarayonida yuzaga keladigan shart-sharoitlarning oʻzgarishiga tezkor munosabatni taʼminlashda namoyon boʻladi yoki shaxsga ochilgan qoʻshimcha imkoniyatlarga javob berishga imkon beradi.

Binobarin, faoliyat tarkibidagi motiv ikkita asosiy funktsiyani bajaradi — bu motivatsiya va maʼnoni shakllantirish, ular bir-biri bilan chambarchas bogʻliq. Faoliyatning semantik tartibga solinishi sharoitida motiv — bu muayyan vaziyatlarda shakllanadigan, uning asosida shakllanadigan faoliyatni semantik tartibga solish tizimini belgilovchi semantik tuzilma.

### Dispozitsiya mexanizmi
Shaxsiy dispozitsiyalar — bu faoliyat shartlarini idrok etish va baholash, shuningdek, ushbu sharoitlarda maʼlum bir tarzda harakat qilish uchun ijtimoiy tajribada mustahkamlangan moyillikdir. Dispozitsiyaviy tuzilmalar semantik xususiyatga ega boʻlib, shaxsiy maʼnolarning xulq-atvor jihati sifatida qaraladi. Bu hodisa shuni koʻrsatadiki, inson semantik tajribaga asoslanib, hayotining qaysidir davrida muhim boʻlgan va hissiy reaktsiyaga sabab boʻlgan hodisalar va obyektlarga barqaror munosabatda boʻlishga qodir.

Dispozitsiyalar turli darajadagi umumlashtirishga ega boʻlishi mumkin boʻlgan munosabatlardir. Bu bitta obyektga, obyektlar sinflariga oʻrnatilgan munosabatlar boʻlishi mumkin. Qismga munosabat va butunga munosabat bor, u boshqacha boʻlishi mumkin: biz shaharni umuman yoqtirishimiz mumkin, lekin uning baʼzi hududlari bizga yoqmaydi. Tegishli obyektlar bilan munosabatlar har xil boʻlishi mumkin, ammo ular hali ham bir-biriga maʼlum taʼsir koʻrsatadi.

Biror kishi amaliy faoliyatda muhim obyektlar yoki hodisalarga duch kelganda, u ular bilan allaqachon mavjud boʻlgan munosabat bilan shugʻullanadi, lekin oʻzaro taʼsir jarayonida bu munosabatlar yangi semantik aloqalarning paydo boʻlishi tufayli boyib, farqlanadi va toʻldirilishi mumkin. bir holat mustahkamlanishiga, ikkinchisida esa asl munosabatlarning boʻshashishiga olib keladi.

Haqiqiy motivlar yagona manba emas, dispozitsiyalar yangi semantik munosabatlar va shaxsiy maʼnolarni keltirib chiqaradi. Bu jarayon obyektlar oʻrtasidagi munosabatlarning oʻziga xos kengayishi shaklida mavjud. Maʼno manbalari — bu muhim obyektlar boʻlib, ular bilan munosabatlar barqaror semantik dispozitsiya shaklida belgilanadi va maʼnoning shakllanishi, bu holda, haqiqiy faoliyat konteksti bilan bogʻliq emas. Obyektning maʼnosi unga nisbatan qandaydir „xayol“ bilan belgilanadi.

Dispozitsiya mexanizmining aniq namoyon boʻlishi shaxslararo munosabatlarda, ayniqsa, millatlararo nizolar yuzaga kelganda topiladi. Bir millat vakili boshqa millat vakilining nazarida birinchisining amaldagi faoliyati yoki ikkinchisining motivlarini amalga oshirishdagi roli bilan belgilanmaydigan maʼnoga ega boʻlishi mumkin. Bu holatda maʼno hosil qiluvchi omil — bu butun millatga nisbatan umumlashtirilgan semantik dispozitsiya boʻlib, uning maʼnosi uning individual vakiliga oʻtadi.

### Atribut mexanizmi
Maʼnoni shakllantirishning atributiv mexanizmi subyekt birinchi marta duch keladigan haqiqiy motivlar bilan bogʻliq boʻlmagan obyekt yoki hodisa hayotiy maʼnoning tashuvchisi boʻlib, tegishli shaxsiy maʼnolarni keltirib chiqaradigan holda ishlaydi. subyekt faoliyatining yoʻnaltirilganligidan haqiqiy motivlarni amalga oshirishga. Atributiv maʼnoni shakllantirish manbalari qadriyatlar emas, balki „haqiqat obyektlari va hodisalarining muhim xususiyatlarining predmetini ajratib koʻrsatish, tasniflash va baholash uchun vosita boʻlib xizmat qiladigan individual-oʻziga xos kategorik shkalalar“.

Maʼno yasovchi funktsiyani obyektning subyekt hayotidagi oʻrni va rolini baholash parametrlari bajaradi. Bunday parametrlar subyekt uchun ongsiz ravishda mavjud boʻlgan ichki „tarozi“ shakliga ega va ular yordamida inson hodisalar, obyektlarning maʼnosini baholaydi va ularning xususiyatlarini ajratib koʻrsatadi, bu ularni tasniflash va maʼlum bir qiymat berish imkonini beradi. Kategorik masshtablar ikki xil bo‘ladi: obyektlarni o‘z belgilari yoki boshqa ob’yektlarning bog‘langan belgilari tili bilan tavsiflovchi subyekt va obyektlarni baholash tilidagi semantik tavsiflovchi, ularning subyekt hayotiga munosabatini aks ettiruvchi.

Bunday masshtablarni belgilash uchun „semantik konstruksiya“ atamasi kiritildi, bu D. A. Leontiev obyektlar va voqelik hodisalarining (yoki ularning alohida sinfining) maʼlum bir xarakteristikasi (parametri) subyekti uchun ahamiyatini ifodalovchi, subyekt psixikasida dunyo tasvirining chuqur tuzilmalari darajasida ifodalanadigan barqaror kategorik miqyos sifatida tavsiflanadi. Obyektlarni, hodisalarni ushbu parametr boʻyicha farqlash va baholash funktsiyasini bajarish, buning natijasi ularga tegishli hayotiy maʼnoni berishdir "  . Qoida tariqasida, maʼlum bir obyektning maʼnosini baholash sharoitida subyekt cheklangan konstruktsiyalar toʻplamini aktuallashtiradi. Bu muayyan vaziyatdan qatʼi nazar, ularning umumiy ahamiyati, shuningdek, vaziyatning oʻziga xos xususiyatlari va baholash obyekti bilan belgilanadi.

## Manbalar