open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sultonxon tanbur

**Sultonxon tanbur** (asli Sultonxon Hakimov; 1885 — Chimkent — 1922) — oʻzbek sozandasi. S.T. sozanda akalari bilan birgalikda tanbur chalib yoshligidan mohir ijrochi sifatida shuhrat qozongan. Tabiatan musiqa eshitish qobiliyati va xotirasi kuchli boʻlib, nafaqat milliy musiqa namunalari, balki boshqa xalqlar musiqasining murakkab asarlarini ham nihoyatda tez oʻrganib olardi. 1905—07 yillarda bir qancha oʻzbek ashula va kuylari (mas, "Chorgoh", "Shafoat" va boshqalar), Fargʻona — Toshkent maqom yoʻllari S.T. va Toʻychi hofiz ijrosida Moskvada ilk bor grammofon plastinkasiga yozib olingan.
Abdumubdi Sultonxoʻjayev

**Abdumubdi Noʻʼmonovich Sultonxoʻjayev** (1929.12.1. Toshkent) — gidrogeolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1970), professor (1971). Oʻrta Osiyo politexnika institutinini tugatgan (1952). Oʻzbekiston Geologiya va vazirligiga qarashli Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi institutida direktor muovini (196265), regional gidrogeologiya boʻlimi rahbari (1965—72). 1972-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti gidrogeokimyo laboratoriya mudiri. Ilmiy ishlari gidrogeologiya, seysmik xavfni oldindan bilish muammolari — gidrogeoseysmologiyaga bagʻishlangan. Darslik yozgan va Yer osti suvlari kimyoviy va gaz tarkibining zilzila oldidan va zilzila vaqtida oʻzgarishi ilmiy ishlanmasining (1973) hammuallifi. Asarlari yapon, xitoy va ingliz tillarida ham nashr qilingan. S. Yaponiyaning "Zilzilalarning gidrogeokimyoviy darakchilari" assotsiatsiyasining (1988), Rossiya Tabiiy Fanlar akademiyasining (1991) faxriy aʼzosi.

## Manbalar
* Ferganskiy artezianskiy basseyn, T., 1972; Radioaktivnie emanatsii pri izuchenii geologicheskix protsessov, T., 1972; Gidrogeoximicheskiye osobennosti nekotorix seysmoaktivnix zon Sredney Azii, T., 1977; Gidroximicheskiye predvestniki zemletryaseniy, M., 1985; Metallogeniya artezianskix basseynov Sredney Azii, T., 1992; Problemi prognozirovaniya zemletryaseniy v Sentralnoy Azii, T., 1999.
Sultonqalʼa

**Sultonqalʼa** — Bayramali sh.dan (hozirgi Mari sh., Turkmaniston) 8&nbsp;km uzoqlikda joylashgan Marv shahar harobasini tashkil etgan qalʼalardan biri. S.da 8-asrdan boshlab aholi gavjum yashagan. Abu Muslim xukmronligi davri (8-asrning oʻrtalari)da Majan kanali boʻyiga ark, jome masjidi va asosiy bozorlar koʻchirilishi oqibatida S. Marvning maʼmuriy markazi sifatida shakllangan va 9—10-asrlarda shaharga aylangan. Malikshoh xukmronligi davri (Pa.)da qurilgan yarim aylana minorali va 4 darvozali qalʼa devorlari hozirgacha saqlanib qolgan. Qalʼa 2 qator devor bilan oʻrab olingan boʻlib, devor ichining maʼmuriy va jamoat binolari joylashgan joyida ark qurilgan. Shaharning markazida jome masjidi va saljuqiylar saroyi boʻlgan. Kosiblar rabodsa, S.ning gʻarbida kulollar yashagan. Sanjar xukmronligi davrining oxirida koʻchmanchi oʻgʻuzlar poytaxtni 2 marta talontaroj qilgan (1153)dan keyin S. 1marta inqirozga yuz tutgan. S. 1193 yilda Xorazmshohlar davlati tarkibida boʻlgan, 1221 yilda esa, moʻgʻullar tomonidan zabt etilgan. Moʻgʻullar Sultonband toʻgʻonini buzib tashlagan, natijada Marvning qayta tiklanishi ancha kechikkan. S. harobasida 13—14-asrlarda yana aholi yashay boshlagan va hayot Sdan jan.ga siljib, temuriylar hukmronligi davri (14—15-asr)ning yangi shahri — Abdullaxonqalʼaga koʻchirilgan.

## Adabiyot
* Bartold V.V., K istorii Merva, Sochineniya, t. 4, M., 1966.
Sultonhovuz

**Sultonhovuz** - Mirzachoʻldagi oqmas koʻl. Sirdaryoning chap sohilida. Daryoning koʻhna qayiri (terrasasi)da joylashgan, yarimoy shaklida. Uning sharqiy sohili ancha yotiq va qayirga astasekin tutashib ketadi, qolgan sogʻillari esa lyossdan iborat, nisbatan baland (bal. 20 m dan ortiq). Koʻlning uz. 5 km, eni 1—2 km, chuqurligi oʻrtacha 1—3 m. Sirdaryoning qad. qoldiq oʻzani. Koʻl atrofidan sizib keladigan shoʻr yer osti suvi va partov suv hisobiga toʻyinadi. Bahor va yozda toʻlib, kuzda ancha sayozlanadi. Suvi shoʻrroq, 1 l suvda 5—8 g tuz bor (asosan, gidrokarbonatsulfat tuzlari); baʼzan suv kam boʻlgan vaqtlarda kuchli bugʻlanish natijasida suvda xlorid tuzlari toʻplanadi. Shuning uchun ham koʻl qirgʻoqlari botqokli shoʻrxokdan iborat. Yuzasi qamish va qoʻgʻalar bilan qoplangan. Koʻlda ondatra va nutriya boqiladi.
Sulu

**Sulu** — Tinch okean nin g orollararo dengizi, Filippin va Kalimantan o.lari oraligʻida. Sulu o.lari uni Sulavesi dengizidan, Palavan o. esa Janubiy Xitoy dengizidan ajratib turadi. Maydoni 335 ming km². Eng chuqur joyi 5576 m. Suvining yuza katlamidagi temperatura qishda 25°, yozda 29°. Shoʻrligi 33— 34,5%o. Dengiz tubi vulkan va terrigen jinslari aralashgan balchikdan iborat. Janubiy qirgʻoklari yaqinida marjon riflari bor. Suv koʻtarilishi xdr yarim sutkada takrorlanadi (bal. 2–3 m). Baliq va boshqa dengiz hayvonlari ovlanadi. Yirik portlari: PuertoPrinsesa, Iloilo, Zamboanga, Sandakan.
Sulukta koʻmir koni

**Sulukta koʻmir koni** - Fargʻona vodiysining janubida, Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻrida, Qirgʻizistonning Sulukta shahrida joylashgan koʻmir koni. Sulukta Oʻrta Osiyoning koʻmir qazib chiqariladigan eng qadimgi markazlaridan biridir. Bu yerda koʻmir 11-12-asrlardan beri qazib kelinadi. Sulukta koʻmir konining geologik tuzilishi 1903-yildan boshlab oʻrganilgan. Sovet geologlariga koʻra, Suluktada paleozoy, mezozoy va kaynazoy eralarida hosil boʻlgan yotqiziqlar mavjud.

Asosiy koʻmirli qatlamlarning umumiy qalinligi 35-120 metr. Baʼzi yerlarda 600-750 metr chuqurlikda sanoat ahamiyatiga ega koʻmir qatlamlari bor. Asosiy koʻmir olinadigan qatlamning uzunligi 22 kilometr, qalinligi 0,1-18,0 metrga yetadi.

Sulukta koʻmir konida asosan qoʻngʻir koʻmir bor. Bu koʻmir petrografik jihatdan *fuzen-ksilen* va *klaren* koʻmir turlariga mansub. Suluktada avval koʻmir ham ochiq, ham shaxta usulida qazib olingan. Hozir boʻlsa ochiq usulda qazib olish uchun kerak boʻlgan texnikaning yoʻqligi sabab koʻmir faqat shaxta usulida qazib olinadi. Bugungi kunda Sovet davrida faoliyat yuritgan yirik davlat shaxtalari oʻrnini xususiy shaxtalar egallagan.

## Manbalar
Sulf..

**Sulf..**, SULFO... (lot. sulphur, sulfur — oltingugurt) — kimyo, tibbiyot va boshqa sohalarga oid terminlarning tarkibiy qismi. Oltingugurtga aloqadorlikni bildiradi; mas, sulfatlar, sulfidlar, sulfokislotalar.
Sulfanil kislota

**Sulfanil kislota**, paminobenzol sulfokislota, H2N— S6N4—SO3H — rangeiz kristall modda. Mol.m. 173,18; 280 —300° da parchalanadi. Sulfanil kislota suvdagi eritmadan 0—2° da 2 molekula suvli gidrat holida, 21 — 40° da bir molekula suvli gitrat holida va 40° dan yuqorida suvsiz holatda ajralib chiqadi. Sanoatda Sulfanil kislota anilin sulfatni 180—200° da qizdirib olinadi. Uning hosilalari sintetik boʻyoklar olishda ishlatiladi. Lab. da nitritlarni hamda osmiy, ruteniy, seriy va boshqa metallarni aniqlashda qoʻllanadi. Sulfanilamidlar (mas, oq streptotsid) va uning baʼzi hosilalari (mas, albutsid, sulgin, sulfidin, sulfadimezin, sulfozol) tibbiyotda ishlatiladi.
Sulfanilamidlar

**Sulfanilamidlar** - sulfanil kislotasining kimyoviy hosilalari, S.ning (streptotsid) antibakterial xossasini birinchi boʻlib 1935-yil nemis patologi va mikrobiologi G. Domagk aniqlab, amaliy tibbiyotga kiritdi.

Quyidagi guruxlarga boʻlinadi: qisqa muddat taʼsir etuvchi S. — streptotsid, norsulfazol, etazol, sulfademizin va boshqa; uzoq vaqt taʼsir etuvchi S. — sulfodimetoksin, sulfopiridazin, sulfalen va boshqa; mahalliy qoʻllaniladigan S. — sulfalennatriy va boshqa

S.ning taʼsir mexanizmi ular tuzilishining paraaminobenzoy kislotasiga (PABK) oʻxshashligi bilan boglik. PABK koʻpgina mikroorganizmlar sintez qiladigan digidrofol kislotasi tarkibiga kiradi. Kimyoviy tuzilishining oʻxshashligi hisobiga S. PABKni digidrofol kislotasi tarkibiga kirishiga toʻsqinlik qiladi. Bundan tashqari, ular digidropteroatsintetaza fermentining faolligini susaytiradi. Digidrofol kislotasi sintezining buzilishi, undan tetragidrofol kislotasining hosil boʻlishini kamaytiradi, natijada nuklein kislotalarining sintezi buziladi va mikroorganizmlarning oʻsishi va koʻpayishi toʻxtaydi, yaʼni S. bakteriostatik taʼsir koʻrsatadi. Odam va hayvonlar toʻqimalarida bunday holat yuzaga kelmaydi, chunki ular organizmida tayyor digidrofol kislotasi boʻladi.

S. tibbiyotda patogen mikroorganizmlarga qarshi vosita sifatida qoʻllanadi. S. meʼdaichak yoʻlidan yaxshi soʻriladi, hamma toʻqimalarga tarqaladi. Jigarda uning metabolitlari hosil boʻladi. Organizmdan buyrak orqali chiqariladi.

S.ni boshqa antimikrob dori vositalari bilan birga qoʻllash mumkin.

S. uzoq vaqt qoʻllansa, ularga nisbatan mikroorganizmlarga chidamlilik yuzaga keladi. Ular odam organizmining har xil tizimlariga nojoʻya taʼsir koʻrsatishi mumkin, shu bilan birga ularga qarshi allergik reaksiyalar ham rivojlanadi. Shuning uchun S.ni faqat shifokor maslahati bilan qoʻllash lozim.
Sulfat kislota

**Sulfat kislota**  – ikki asosli kuchli kislota. Uning elektron va tuzilish formulalari quyidagicha (oltingugurtning 6 ta elektroni kislorod atomlari tomon siljigan).
## Akamlning sulfat kislota olinishi reaksiyasi
Sulfat kislotani olish uchun quyidagi sxema asosida boradigan kimyoviy reaksiyalarni amalga oshirish kerak: FeS2→ SO2 → SO3 → H2SO4.

a.a_mr_  
## Fizik xossalari
Oddiy sharoitda hidsiz, rangsiz, ogʻir moysimon suyuqlik; zichligi 1,83 g/sm³ (15 °C-da), qotish temperaturasi 10,45 °C, qaynash temperaturasi 296,2 °C. Sulfat kislota suvni oʻziga yutib, koʻp miqdorda issiklik chiqaradi. Shu sababli uni suyultirishda kislotaga suv qoʻshish salbiy oqibatlarga olib keladi (kuchli portlash sodir boʻlishi mumkin). Sulfat kislotani suyultirish uchun uni ozozdan suvga qoʻshiladi. Sulfat kislota ning suvdagi eritmalarini sovitish yoʻli bilan uning , ,  tarkibli gidratlari olingan. Sulfat kislota sulfatlar va gidrosulfatlar hosil qiladi. Konsentrlangan Sulfat kislota kuchli oksidlovchi. Sulfat angidridning Sulfat kislota dagi eritmasi „tutovchi“ Sulfat kislota yoki oleum nomi bilan yuritiladi. Sulfat kislota oltingugurt, oltingugurt kolchedani FeS2, sulfit angidrid SO2 va boshqa dan ham hosil qilinadi. Sulfat kislota kimyo sanoatining muhim mahsuloti. Oʻgʻit tayyorlashda, metallurgiyada, neftni tozalashda, boʻyoqchilik sanoatida, sunʼiy tolalar, portlovchi moddalar, xlorid kislota olishda, qoʻrgʻoshinli akkumulyatorlarda elektrolit sifatida va boshqalarda ishlatiladi.

Sulfat kislota ishlab chiqarishdagi zaharli gazlar (SO2 va NO2), shuningdek, SO3 va  bugʻlari ancha xavflidir. Shuning uchun qurilmalarni yaxshilab germetiklash va shamollatish kerak. Sulfat kislota terini kuchli kuydiradi, u bilan ishlaganda himoya vositalari (koʻzoynak, rezina qoʻlqop, fartuk, etik)dan foydalanish zarur. Akkumulyatorlarga ham bu kislota quyiladi.
Sulfatlanish

**Sulfatlanish** — akkumulyatorlar batareyasi qoʻrgʻoshin plastinalarida yaxlit sulfat massasi hosil boʻlishi. S. salbiy jarayon boʻlib, akkumulyatorni zaryadlash paytida uning toʻliq tiklanishiga xalaqit beradi. S.ga sabab shuki, zaryadlash paytida musbat va manfiy plastinalar (RO2 va R) qisman qoʻrgʻoshin sulfat (PbSO4) ga aylanadi, oqibatda plastinalar faol massasining 50—70 foizini qoʻrgʻoshin sulfat egallab oladi. Akkumulyatorlarni muntazam ravishda zarur kuchlanish (1,8 V) dan past kuchlanishda zaryadlash; elektrolit sathining pastligi va elektrolitning ifloslanishi ham S.ga sabab boʻladi. S.ni bartaraf kilish uchun elektrolitni almashtirib, akkumulyatorni 2—3 marta qayta zaryadlash kerak.
Sulfatlar

**Sulfatlar** — sulfat kislota tuzlari. Bu kislota 2 qator tuzlar hosil qiladi — oʻrtacha yoki nor mal S, mas, ammoniy sulfat (NH4)2 SO4 va nordon S. yoki gidrosulfatlar, mas, natriy gidrosulfat NaHSO4. Normal S. — asosan, rangsiz, oson kristallanadigan va suvda eruvchan moddalar; amaliy ahamiyatga ega boʻlgan muhim tuzlardan PbSO4, CaSO4 va boshqa suvda oz eriydi, BaSO4 esa suvda erimaydi. Tarkibida kristallizatsion suvi boʻlgan S. kuporoslar deb ataladi (mas, mis kuporosi CuSO45H2O). S. tabiatda keng tarqalgan va turli sanoat sohalarida xom ashyo sifatida qoʻllanadi.
Sulfatlar (maʼnolari)

**Sulfatlar**:

* Sulfatlar — sulfat kislota tuzlari.
* Sulfatlar (mineral), tabiiy sulfatlar — sulfat kislotasining tabiiy tuzlaridan iborat minerallar sinfi.
Sulfatlar (mineral)

**Sulfatlar**, tabiiy sulfatlar — sulfat kislotasining tabiiy tuzlaridan iborat minerallar sinfi. 190 ga yaqin minerali bor; ammo barqaror va keng tarqalgan S. soni Yer pustila nisbatan kam (angidrit, barit, gips, selestin, alunit, mirabilit va boshqalar). S. massasi boʻyicha Yer poʻstining 0,1%ni tashkil qiladi. Kimyoviy jihatdan S. oddiy suvsiz tuzlardan yoki koʻp qismi oddiy va kristallangan suvli yoki qoʻshimcha anionli qoʻshaloq tuzlardan iborat. Oddiy tuzlar uchun ularning umumlashgan formulasi Am[SO4]pZqxH2O va qoʻshaloqtuzlar uchun AmBJSOJpZqxH2O, bunda A va V — kationlar, Z — esa qoʻshimcha anionlar (YUN], SG, [SO3]2, RO43’). Muxim turlarni yuzaga keltiruvchi kationlar S.da: Gʻe (ayniqsa, Gʻe3Q), NaQ, KQ, Cu2Q, Mg2Q, Al3Q, Ca2Q, Pb2Q, Ba2Q. S.ning asosiy struktura birligi — tetraedr [SO4]2~. S. kimyoviy xom ashyo, baʼzan metall rudasi. [SOJ2~ anionlari doim boshqa kationlar va anionlar bilan ajralgan holda boʻladi, shuning uchun S. orasida orolli struktura koʻproq boʻladi. S. strukturasi boʻyicha orolli, xalqali, zanjirli, qatlamli va boshqa S.ning kristallari izometrik gabitusga ega. Rangi ionxromoforlarga, mineral qoʻshimchalar va strukturalar nuqsoniga bogʻliq. S.ning zichligi 1,5—6,9 g/sm³, suvda tez eruvchan. Qattiqligi kam, 3,5 dan oshmaydi. Deyarli barcha S. katta suv havzalaridagi sedimentogenezda va gipergenez zonalarida xrsil boʻladi. S. gidrotermal konlarda barit, baʼzan suvsiz S. — angidrit, selestin va anglezit holida uchraydi. Koʻplab S. mas, gips, broshantit, yarozit, kuporoslar vulkanlarning solfatar harakatlarida (mas, alunit) sulfid konlarining oksidlanish zonasida hosil boʻladi; baʼzi kam uchraydigan S. (mas, xalkopirit) fumarol harakatlar natijasida paydo boʻladi. S. kimyo sanoatida metallar (Va, Sr, R,A1) olish uchun xom ashyo sifatida; burgʻilashda — gilli eritmani (barit) ogʻirlashtirishda; rezina, qogʻoz, lokboʻyoq, shakar sanoatida; oyna va keramika ishlab chiqarish.da; qurilish ishlarida sement (gips va angidrit) tayyorlashda, farmatsevtika, charm, toʻqimachiliqda keng qoʻllanadi. Baʼzi Sdan kaliy oʻgʻitlari olishda foydalaniladi. Oʻzbekistonda gips va angidritning Xoʻjakoʻl (Qoraqalpogʻiston), Shargʻun (Surxondaryo viloyati), Qamishboshi (Fargʻona viloyati), Qoʻngʻirtog (Samarqand viloyati) va mirabilitning Tumruq (Qoraqalpogʻiston) konlari mavjud.
Sulfgidrid guruhlar

**Sulfgidrid guruhlar** (tiol, SH guruhlari) – sulfid kislota H2S (vodorod sulfid)ning qoddigʻi; nordon tuzlar gʻamda organik birikmalar tarkibiga kiradi. S.g.ni sulfid kislota tarkibidagi vodorodning organik radikallar yoki metallarga almashinishi orqali hosil qilish mumkin. Mas, kislotaga etilen oksid taʼsir ettirilsa, quyidagi birikmalar vujudga keladi:Agar kislotadagi vodorod oʻrniga metall almashinsa, gidrosulfidlar hosil boʻladi.

S.g. ning oʻziga xos xususiyati ularning osongina oksidlanib, disulfid —S—S— bogʻlar hosil qilishi va qaytarilib SH guruhGʻhriga aylanishidir. Shu boisdan S.g. oksidlanishqaytarilish reaksiyalariga oson kirishadi.

S.g. saklovchi glyutation (tripeptid), A kofermenti, sistein (aminokislota) va tarkibida uning qoldigʻini saqlovchi oqsil moddalar organizmda kechadigan biokimyoviy jarayonlarda muhim rol oʻynaydi.
Sulfid rudalari

**Sulfid rudalari** — metallning oltingugurtli (sulfid yoki kolchedanlar), shuningdek, selenli, tellurli, mishyakli va surmali birikmalaridan tarkib toptan tabiiy mineral hosilalar. Sulfid rudalaridan, asosan, Ni, Co, Cu, Zn, Pb, Mo, Bi, Sb va Hg olinadi. Sr. tarkibida sulfidlardan tashqari, nometall (kvars, kalsit baʼzan barit, slyuda) minerallar ham boʻladi. Tarkibidagi sulfidlar va boshqa minerallarning oʻzaro nisbatiga koʻra, ya x l i t yoki massiv (sulfidi koʻproq) Sulfid rudalari bilan tomirli yoki xolxol (nosulfid minerali koʻp) va kompleks (polimetall) Sulfid rudalari boʻladi. Oddiy, yoki monometalli va kompleksli yoki tarkibida mis, rux, qoʻrgʻoshin sulfidlari boʻlgan polimetall Sulfid rudalari keng tarqalgan (qarang Polimetall rudalar.); ularga mis, kobalt, nikel, surma va simob rudalari ham kiradi. Koʻpgina Sulfid rudalarida Pt, Au, Ag, Cd, In, Se, Te aralashma holida uchraydi. Sulfid rudalari konlarining kupi endogen konlarga mansub boʻlib, ular orasida gidrotermal konlar ayniqsa koʻp. Ruda tanalari koʻpincha tomir, qatlam, linza, shtok va quvursimon yotqiziqlardan iborat; uzunligi va chuqurligi yuzlab m dan bir necha km ga yetadi. Ularda Sulfid rudalari zaxirasi yuzlab mln. va hatto mlrd. t. ga, ruda tarkibidagi metall birikmalari esa 0,1%dan bir necha oʻn %ga yetadi. Sulfid rudalari konlari Oʻrta Osiyoda Qoramozor, Qizilqum, Chatqol, Turkiston togʻlarida bor (ya na q. Kolchedanlar).
Sulfidlar

**Sulfidlar** — oltingugurtning metallar, shuningdek, metallmaslar (V, Si) bilan hosil qilgan birikmalari. Koʻpgina S. — tabiiy minerallar, mas, pirit FeS2, molibdenit MoS2 sfalerit ZnS. S.ning 2 qatori bor: oʻrta (normal) — umumiy formulasi Me2S, nordon (gidrosulfidlar) — umumiy formulasi MeHS (Me — bir valentli metall.). S. — metallarga oltingugurt taʼsir ettirib, oksidlarni vodorod bilan qaytarib, sulfatlarni kumir ishtirokida qaytarib va boshqa usullarda olinadi. Tabiiy S. tegishli metallarni olishda, sulfat kislota ishlab chiqarish.da xom ashyo hisoblanadi. Ishqoriy yer metallarning Si, shuningdek, ZnS va CdS lyuminoforlar asosidir. Koʻpgina metallarning Si — yarimoʻtkazgichlar.
Sulfidlar (maʼnolari)

**Sulfidlar**:

* Sulfidlar — oltingugurtning metallar, shuningdek, metallmaslar (V, Si) bilan hosil qilgan birikmalari.
* Sulfidlar (aralashma), tabiiy sulfidlar — minerallar sinfi, metallarning oltingugurtli aralashmasi.
Sulfidlar (aralashma)

**Sulfidlar**, tabiiy sulfidlar — minerallar sinfi, metallarning oltingugurtli aralashmasi. S. Yer poʻstining 0,15%ga yakinini tashkil kilib, 200 dan ortiq mineral turini oʻz ichiga oladi. S.ga tabiiy selenidlar, telluridlar, arsenidlar gʻamda antimonidlar va vismutidlar yaqin. S.da asosiy tur hosil qiluvchi elementlar Pb,Cu, Sb, As, Ag, Bi, Fe, Co va Ni oʻnlab mineral turlari tarkibiga kiradi. Zn, Cd, Mn, Ge, Sn, Tl, Mo, Hg lar kam turli birikmalar bersada, bularning ichida ham sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan va keng tapqalgan muhim minerallar — sfalerit (ZnS), molibdenit (MoS2), kinovar (HgS^ap uchraydi. S.da izomorf aralashmalar holida uchraydigan elementlarga Ai, Ag, Ga, Ge, In, Tl va Re lar kiradi. H2S (maye As2S, R5)ning hosilasi boʻlgan oddiy Sdan tashqari H2S2 (mas, Gʻe82)ning hosilasi pers ulfidl ar; murakkab sulfidlar (mas, Pb5Sb4Sn) va sulfasollar [AsS]3~, [SbS3]3~ anionlari bilan; qoʻshaloq sulfidlar (mas, xalkopiritlar) ham mavjud. S.ning kristallokimyoviy maʼlumotlariga asoslangan zamonaviy tasnifida, asosiy kimyoviy tiplari orasida kichik sinflar mavjud boʻlib, ulardan struktura tiplariga mos boʻlgan guruhlar farq qilinadi. S.ning eng muhim guruhlariga: koordinatsion S.ning kichik sinfiga — galenit PbS, sfalerit ZnS, pirrotin Fe,_xS, pentlandit (Fe,Ni)9Sg, kubanit CuFe2S3 xalkopirit, bornit Cu5FeS4 va boshqa guruxlar; S.ning sinchl i kichik sinfiga — argentit As2S, xira rudalar guruhlari; S.ning halqali kichik sinfiga — realgar AsS guruhi; orolli kichik sinfiga — pirit FeS2, kobaltin CoAsS — arsenopirit FeAsS va boshqa guruxlar; S.ning zanjirli kichik sinfiga antimonit Sb2S3, millerit NiS, kinovar HgS guruhlari; S.ning qatlamli kichik sinfiga — molibdenit MoS2, auripigment As2S3, kovellin CuS va boshqa guruxdar kiradi. S.ning kattikligi 2— 4, katlamli Sda 1—2 gacha (molibdenit, kovellin va boshqalar), persulfidlarda esa 5— 7 gacha (pirit va boshqalar). Zichligi 4 g/sm³dan ortiq. S. Yer yuzida oksidlanganda osonlik bilan sulfatlarga, sunfa gidroksidlarga, karbonatlarga, baʼzan sof tugʻma elementlarga (mas, Si, Ag) aylanadi. Kuplab S. muhim rudali minerallar bulib, rangli, ogʻir, kamyob va tarqoq metallar, ularning qotishmalari va birlashmalari olinadigan xom ashyo hisoblanadi. S.ning elektrofizik, jumladan, elektrooptik va yarimutkazgichlilik xususiyatlari tufayli ulardan, IKdetektorlarning sezuvchan elementlarini, yarimoʻtkazgich va elektrooptik qurilmalarni i. ch. da foydalaniladi.
Sulfidlash

**Sulfidlash** — 1) rangli metallurgiyaaat texnologik usul; rudalardan metallarni ajratib olishni osonlashtirish uchun ularni sulfid shakliga oʻtkazish. Sulfidlovchilar sifatida gips (CaSO42HO) va pirit (FeS2) ishlatiladi. Ular shixta massasining 5—7 foizini tashkil qiladi. S. nikel i. ch.da keng tarqalgan. Nikel rudasi (rudada 1% Ni, 0,025% So boʻladi) keraksiz jinslardan ajratilib, boy (22% Ni) shteynlar hosil qilinadi. S.dan qoʻrgʻoshinni misdan xomaki tozalashda, rudalarni boyitishda ham foydalaniladi; 2) poʻlat detallar sirtining yeyilishga chidamliligini oshirish uchun sirtni oltingugurt bilan toʻyintirish.
Sulfitometr

**Sulfitometr** — suyuq sulfit angidridni oʻlchash (dozalash) uchun ishlatiladigan asbob. Bronza korpus, joʻmraklar va shkalali shisha silindrdan iborat. S. shkalasi grammlarni koʻrsatadi. Sulfit angidridni oʻlchash uchun S. sulfit angidridli ballonga tutashtiriladi va joʻmrak 2 ochiladi. Suyuk,likning tushishi joʻmrak 1 bilan rostlabturiladi. S. keragicha toʻlgach, joʻmrak 2 berkitiladi va S. ballondan ajratiladi. Sulfit angidridni suyuq holatda ishlatish uchun uni joʻmrak 3, gaz holatda ishlatish uchun joʻmrak 1 orqali olinadi. S. vino va konserva sanoatida ishlatiladi.
Sulfokislotalar

**Sulfokislotalar**, sulfon kislotalar, R-SOH yoki R-SO2OH (R — alifatik, geterotsiklik yoki aromatik qatorning uglevodorod radikali) — tarkibida sulfoguruh (-SO3H) boʻlgan kislotalar: suvda yaxshi eriydi. S. kislotalik darajasiga koʻra mineral kislotalarga yaqin.

S.ning muhim xususiyati oʻz tarkibidagi sulfoguruhni boshqa funksional guruxlarga almashtira olishidir. Aromatik S. asosiy organik sintezning muhim mahsuloti (mas, fenollar ishlab chiqarish.da); azoboʻyoklar, dorivor moddalar (sulfanilamid moddalar), ion almashtiruvchi smolalar va boshqa tayyorlashda ishlatiladi. Alifatik S.ning ammoniyli tuzi (sulfonatlar) yuvuvchi moddalar uchun komponent sifatida qoʻllanadi. Anorganik kimyoda "S." termini baʼzan tiokislotalar oʻrnida ham ishlatiladi. S. radikallarining tabiatiga qarab, boshqa oʻrin almashgan guruxlar va sulfoguruhning soni bilan sinflanadi. S.ga alkansulfokislotalar, aromatik S, alkilaromatik S, oksisulfokislotalar, aminosulfokislotalar kiradi.
Sulfolash

**Sulfolash** — sulfat kislota yoki koʻp miqdorda SO3 saklovchi oleum taʼsirida organik birikmalar molekulasidagi vodorod atomi oʻrniga sulfoguruh (~SO3H) kiritish. Asosan, aromatik birikmalar sulfolanadi.

S. boshqa elektrofil almashinish reaksiyalariga (mas, nitrolash) karamaqarshi oʻlaroq qaytar reaksiyadir. Sulfoguruxning aromatik yadroning qaysi joyiga joylashishi reaksiya sharoitiga bogʻliq. Shuning uchun S.ni amalga oshirishda avval sulfolovchi vosita tanlab olinadi. Yumshoq sharoitda S. uchun sulfat kislota yoki sulfat angidridning turli erituvchilar (xloroform, suyuq oltingugurt (II) oksid)dagi eritmasi ishlatiladi. Sanoatda S. uchun, asosan, sulfat angidridning havo bilan aralashmasi qoʻllanadi.

Alifatik birikmalarga sulfoguruh, odatda, bilvosita usulda, chunonchi: ultrabinafsha nur vositasida uglevodorodlarga sulfit angidrid SO2 va xlor taʼsir ettirib kiritiladi. S. hosilalari kislotalar taʼsiriga chidamsiz. S. va sulfoxlorlash sulfokislotalar, ion almashtiruvchi smolalar va boshqa ishlab chiqarish.da keng qoʻllanadi.
Sulh

**Sulh** — 1) umuman kelishuv, totuvlik, tinchlik; 2) urushuvchi tomonlar oʻrtasidagi yarashuv. Tomonlarning kelishuvi bilan butun front boʻylab (umumiy S.) yoki uning ayrim qismida (mahalliy S.) harbiy harakatlar vaqtincha toʻxtatiladi. Umumiy S.dan keyin, odatda, sulh shartnomasi tuziladi.oilada er xotin oʻrtasida tuzilishi kerak boʻlgan eng muhim narsa ham sulh boʻladi.
Sulh shartnomasi

**Sulh shartnomasi** — xalqaro shartnoma turi. Sulh shartnomasi asosida urush toʻxtatiladi, hududiy oʻzgarishlar va davlat chegaralari qayd etiladi, boshqa siyosiy, harbiy va iqtisodiy masalalar (qoʻshinlarni olib chiqib ketish, harbiy asirlarni qaytarish, reparatsiyalar va boshqa toʻgʻrisida) hal qilinadi. Sulh shartnomasi preliminar (dastlabki) sulh yoki uzilkesil, umumiy (urushgan hamma davlatlar shartnoma qatnashchilari hisoblansa) sulh yoxud separat sulh (urushda qatnashgan davlatlarning ayrimlari oʻrtasida shartnoma tuzilsa) koʻrinishida boʻlishi mumkin.
## Mashhur sulh shartnomalari
Mashhur misollar orasida Napoleonning Vaterloo jangidagi magʻlubiyatidan keyin imzolangan Parij shartnomasi (1815) va Germaniya va ittifoqchilar oʻrtasidagi Birinchi jahon urushini rasman yakunlagan Versal shartnomasi kiradi. Ko‘pgina fikrlarga qaramay, ittifoqchilar 1919-yilda Sevr shartnomasida Usmonli imperiyasi bilan tinchlik oʻrnatmaguncha urush toʻliq tugamadi.

Versal shartnomasi, shuningdek, Kellogg-Briand shartnomasi, ehtimol, tinchlik shartnomalarining eng mashhuri boʻlib, koʻplab tarixchilar tomonidan Germaniyada natsizmning kuchayishi va 1939-yilda Ikkinchi Jahon urushining boshlanishi uchun ayblanadi. Germaniya gʻalaba qozonganlarga toʻlashga majbur boʻlgan tovon toʻlovlari, urushni boshlash uchun faqat Germaniya masʼuliyatini oʻz zimmasiga olishi kerakligi, Germaniyaning qayta qurollanishiga qoʻyilgan qattiq cheklovlar Versal shartnomasida koʻrsatilgan va Germaniyada katta norozilikka sabab boʻlgan.

Yana bir mashhur misol Vestfaliya tinchligi deb nomlanuvchi tinchlik shartnomalari seriyasidir. U milliy davlatlarning zamonaviy tizimini oʻz ichiga olgan zamonaviy diplomatiyani boshladi. Keyingi urushlar endi din uchun emas, balki davlat masalalari atrofida aylanardi. Bu katolik va protestant kuchlarini ittifoqqa ragʻbatlantirdi, bu esa bir qator katta oʻzgarishlarga olib keldi.

Koreya urushi Koreya sulh bitimi bilan tinchlik shartnomasi emas, balki sulh bilan yakunlangan mojaroga misoldir. Biroq, bu urush hech qachon texnik jihatdan tugamagan, chunki yakuniy tinchlik shartnomasi yoki kelishuvga erishilmagan.

Tinchlik shartnomasining eng soʻnggi misoli Vetnam urushini tugatishga qaratilgan 1973-yildagi Parij tinchlik kelishuvidir.
## Manbalar
Sumatra

**Sumatra** — Malay arxipelagining gʻarbiy qismidagi orol, Katta Zond o.lari guruhida. Ekvatorning har ikki tomonida joylashgan. Indoneziya hududi. Maydoni 435 ming km². Malay arxipelagida kattaligi boʻyicha Kalimantan o.dan keyin 2oʻrinda. S.ning atrofida mayda orol koʻp. Gʻarbiy qismining relyefi togʻli; balchikli vulkanlar, granitli gumbazlar, tektonik botiqlar, karstli yassitogʻliklar bor. Eng baland joyi 3800 m. Sharqiy qismi botqokli allyuvial tekislik. Iklimi ekvatorial, sernam iqlim. Oʻrtacha oylik tra tekisliklarda 25—27°. Yillik yogʻin 1500 – 3000&nbsp;mm, togʻlarda 4000&nbsp;mm dan ziyod. Dare va koʻl koʻp. Tekisliklar tropik oʻrmonlar, sohil qismi mangra chakalakzorlari bilan krplangan. Togʻlarda doim yashil dub, kashtan, lavr, igna bargli daraxtlar usadi. Foydali kazilmalardan neft, tabiiy gaz, koʻmir qazib olinadi. Asosiy qishloq xoʻjaligi. ekini — sholi. Kauchukli daraxtlar, kokos palmasi, kofe, choy plantatsiyalari bor. Baliqovlanadi. 17-asrgacha S. hududida mustaqil davlatlar boʻlgan. 17-asrdan 20-asr boshlarigacha golland mustamlakachilariga tobe boʻlgan. Indoneziya Respublikasi tashkil topgach, S. uning tarkibiga qoʻshildi.
Sulfit kislota

**Sulfid kislota**, H2SO3 – 2 asosli kuchsiz kislota. Suvdagi eritmasigina maʼlum. Rangsiz, oʻtkir qidli. Kuchli qaytaruvchi. Yorugʻlik taʼsirida parchalanadi. Sulfit kislotaning normal tuzlari sulʼfitlar, nordon tuzlari esa gidrosulfitlarlir.

Sulfat kislota (H2SO4) kuchli mineral kislota boʻlib, yuqori korrozivdir. Bundan tashqari, rangsiz, hidsiz va yopishqoq suyuqlikdir. Sulfat kislota eng muhim sanoat kimyoviy moddalaridan biri boʻlib, u turli xil ilovalarda qoʻllanadi, jumladan:

* Oʻgʻit ishlab chiqarish
* Neftni qayta ishlash
* Metallga ishlov berish
* Batareya ishlab chiqarish
* Suv bilan ishlov berish
* Kimyoviy sintez

Sulfat kislotaning xossalari:

Molekulyar ogʻirligi: 98,08 g / mol

Zichlik: 1,84 g/ml

Erish nuqtasi: 10 °C (50 °F)

Qaynash nuqtasi: 337 °C (639 °F)

Suvda eruvchanligi: barcha nisbatlarda aralashadi

Kislotaligi: pKa = −3,0

Sulfat kislota juda korroziv kislota boʻlib, kuchli kuyishga olib kelishi mumkin. Oltingugurt kislotasi bilan ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻlish, tegishli himoya kiyimlari va jihozlarini kiyish muhimdir.

Sulfat kislota kontakt jarayonida hosil boʻladi. Bu jarayonda oltingugurt dioksidi (SO2) oltingugurt trioksidiga (SO3) oksidlanadi, keyin u sulfat kislota hosil qilish uchun suvda eritiladi.

Sulfat kislota juda muhim sanoat kimyoviy hisoblanadi. U turli xil ilovalarda qoʻllanadi va koʻplab boshqa mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun zarurdir.

Bu yerda sulfat kislota haqida baʼzi qoʻshimcha faktlar:

Bu dunyodagi eng koʻp ishlab chiqarilgan kimyoviy moddadir.

U qogʻoz, toʻqimachilik, boʻyoqlar va yuvish vositalarini ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

U neftni qayta ishlash va oʻgʻitlar ishlab chiqarishda ham qoʻllanadi.

Sulfat kislota kislotali yomgʻirning asosiy tarkibiy qismidir.

Bundan tashqari, batareyalar va portlovchi moddalar ishlab chiqarishda ham qoʻllanadi.

Sulfat kislota xavfli kimyoviy moddadir va uni ehtiyotkorlik bilan ishlatish kerak. Oltingugurt kislotasi bilan ishlashda tegishli himoya kiyimlari va jihozlarini kiyish muhimdir.
Sulfitlar

**Sulfitlar** — sulfit kislota tuzlari. 2 qator tuzlari mavjud; oʻrtachayoki normal S. (mas, Na2SO3 va K^SO,; fotografiyada va matolarni okartirishda qoʻllanadi) va nordon S. yoki gidrosulfitlar [mas, Ca(HSO3)2]; yogʻochdan sellyuloza olishda ishlatiladi.
Sumbulsoch

**Sumbulsoch**, suvsumbul, zuhra sochi (Adianthum capillusveneris) — chin qirqquloklarga mansub koʻp yillik manzarali oʻt. Atlantika okeani sohillarida, Qrim, Kavkazda uchraydi. Oʻzbekistonda S. soyasalqin joylarda, togʻ soy boʻylari, suv sirqib turadigan ungurlarda, buloklar atroflarida usadi. Manzarali oʻsimlik sifatida bogʻlarda va xonalarda oʻstiriladi. Poyasi iyun—avgust oylarida sporalar hosil qiladi. Qadimda xalq tabobatida ishlatilgan.
Sumi

**Sumi** yoki **Sumy** () — Ukrainadagi shahar, Sumi viloyati markazi. Psyol daryosi boʻyida. Xarkov — Vorojba yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 268 ming kishi (2025). Sumiga 1652—1655-yilda asos solingan. 1658—1765-yillarda Sumi slobodasining markazi. Sumi 1765-yildan Sumi provinsiyasining markazi. 1780-yildan Xarkov noibligining uyezd shahri. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida shaharda metallsozlik, mashinasozlik, shakarkand korxonalari qurildi. 1939-yilda Sumi viloyati markazi.

Sumi — Ukrainaning muhim sanoat markazi. Sanoatining yetakchi tarmoklari: mashinasozlik („Nasosenergomash“ ishlab chiqarish. birlashmasi, ogʻir kompressor, choʻyan quyish, elektron mikroskoplar, „Sumselmash“ zavodlari), kimyo (fosfat oʻgʻitlar, kislota ishlab chikariladi), oziqovqat (shakarqand, likyoraraq, sut zavodlari, goʻsht kombinati), yengil (movut, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari) sanoatlari. Qurilish kombinati, mebel zavodi bor.

Sumida pedagogika instituti, Harkov politexnika institutining filiali, oʻrta maxsus bilim yurtlari, teatrlar, oʻlkashunoslik, badiiydekorativ sanʼat muzeylari, filarmoniya mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Voskreseniye (1703), Ilinskaya (1836) cherkovlari, SpasPreobrajeniye sobori (1776) saqlangan.
Sumi viloyati

**Sumi viloyati** () — Ukraina tarkibidagi viloyat. Ukraina shimoli-sharqida joylashgan. 1939-yil 10-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 23,8 ming km kv. Aholisi 270,214 ming kishi (2011), asosan, ukrainlar (89%), shuningdek, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 65%. 18 tuman, 15 shahar, 20 shaharcha bor. Markazi — Sumi shahri. Boshqa muhim shaharlari: Konotop, Shostka, Romni, Trotsyanets, Axtirka, Belopolye, Putivl, Drujba, Krolevets. Iqlimi moʻtadil kontinental. Yirik daryolari — Desna, Sula, Psel, Vorskla. Viloyatda 300 ga yaqin sanoat korxonasi bor. Sanoat mahsuloti ichida oziq-ovqat sanoati 36,1%ni, mashinasozlik va metallsozlik 23,2%ni, yengil sanoat 10,7%ni tashkil qiladi. Oziqovqat sanoatida shakarqand, goʻsht va goʻshtkonserva, unyorma, spirt va likyorarak, sut, tarmoklari rivojlangan. Mashinasozlik va metallsozlik, elektron mikroskop, nasos, ogʻir kompressor, choʻyan quyish, elektr mexanika, lokomotiv vagon taʼmirlash hamda poligrafiya mashinalari zavodlari va boshqa ishlab turibdi. Yirik kimyo korxonalari: „Svema“ ishlab chiqarish. birlashmasi (rangli va oqqora kinofotoplyonka hamda magnitofon lentalari chiqariladi), „Ximprom“ ishlab chiqarish. birlashmasi, kimyo reaktivlari va oshlovchi ekstrakt zavodi. Toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal va moʻyna, oʻrmon, yogʻochsozlik, mebel, chinnifayans korxonalari bor. Viloyatdea 3 ta Issiqlik elektr stansiya boʻlib ular — Sumi, Axtrka, Shostke shaharlarida joylashgan.

Qishloq xoʻjaligi gʻalla, lavlagi, kartoshka sabzavot yetishtirish va gushtsut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi.

Transport yoʻli uzunligi 770&nbsp;km. Viloyat hududidan " Urengoy-Pomari-Ujgorod „ neft quvuri o“tgan. Avtomobil yoʻllari uzunligi 11 ming km dan ziyod, kattik qoplamali (beton va boshqalar) yoʻllar 2,8 ming km. 2 pedagogika instituti, Sumi davlat unversiteti, 3 muzey, drama teatri bor.

## Manbalar
Sumsar svitasi

**Sumsar svitasi** - Fargʻona va Afgʻoniston—Tojikiston depressiyasida tarqalgan, toʻq qizil rangli gil jinslaridan tarkib topgan regional svita. Qalinligi 90 m gacha, unda mollyuska va foraminifera faunalari uchraydi. Yoshi kechki eotsendan miotsengacha. Sanoat miqyosida neftgazli boʻlib, 3 qismga boʻlinadi: pastda — asosida fosforitli jelvaklar, paletsipod va gastropod yadrolaridan iborat boʻlgan yashil mergelsimon gillar; uning ustida qumtosh qatlari va gillardan iborat boʻlgan Andijon va Changʻirtosh konlaridagi 3neftli gorizont; yuqorida — yashil qum va qumtoshlar, SelRoxo va Neftobod konlaridagi sanoat ahamiyatiga molik 2gorizont.
Sumsarsoy

**Sumsarsoy** — Namangan viloyatidagi soy. Koʻgala tizmasidan (3700 m) boshlanadi. Uzunligi 32&nbsp;km, havzasining maydoni 92,5&nbsp;km². Yuqori oqimida Koʻgalasoy nomi bilan oqadi. Ayirmasoy qoʻshilgandan soʻng S. nomini oladi. Soy vodiysi shagʻal tosh bilan qoplangan. Yillik oʻrtacha suv sarfi 0,97 m³/sek., oqim moduli 10,5 l/sek, km². Chuyet tumanining ekin maydonlarini sugʻoradi.
Sumbar

**Sumbar** — Turkmaniston va Erondagi dare (qisman Turkmaniston bilan Eron chegarasidan okadi). Atrek daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 245&nbsp;km, havzasining maydoni 8300&nbsp;km². Kopetdogʻ togʻlaridan (Eronda) boshlanadi. Quyi oqimida yiliga 2—5 oygacha qurib qoladi. Yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Asosiy irmogʻi — Chandir (chapdan). Sdan sugʻorishda foydalaniladi. Vodiysi subtropik bogʻdorchilik rayoni.
Sumbula

**Sumbula** — ertapishar piyoz navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutida Gollandiya namunasi populyasiyasidan yakka tanlash usulida chiqarilgan (A. Abbosov, D.S.Maqsudxoʻjayev, D. M. Islomov; 2000). Piyozboshi yumaloq, vazni 90—120 g, poʻstining rangi sariq, ichki poʻstlari etli, oq, qalinligi 2,5 mm. Oʻsimligi sovuqqa chidamli. Piyozining taʼmi sal achchiq. Hosili may oyida pishib yetiladi, oktabr— noyabrgacha yaxshi saqlanadi. Nav erta kuzgi, avgustning ikkinchi yarmi hamda sentabrning birinchi yarmida ekiladi. Ushbu muddatda gulpoya chiqarmaydi. "Toʻqsonbosti" va erta bahorda ekish mumkin emas. Sumbula piyoz navi. Hosildorligi oʻrtacha 400—500 s/ga, yaxshi parvarish qilinganda gektaridan 700—800 s hosil olinadi. Andijon, Buxoro, Namangan, Samarqand, Toshkent viloyatlari uchun rayonlashtirilgan (2003).
Sun (maʼnolari)

**Sun**:

* Sun - #REDIRECTQuyosh
* Sun (sulola), Sung xonligi — Xitoy tarixida mavjud boʻlgan 2 sulola va davlat.
Sun (sulola)

**Sun**, Sung xonligi – Xitoy tarixida mavjud boʻlgan 2 sulola va davlat. Ilk Sun (420—479). Poytaxti – Szyankang (hozirgi Nankin). Asoschisi – Sharqiy Szin xonligi (317—420), harbiy qoʻmondoni Lyu Yuy (363—422).

Lyu Yuy mamlakatda yuz bergan qoʻzgolonlarni bostirishda va bir qator mayda xonliklarga qarshi kurashda gʻolib chiqqanligi tufayli Sungvan (Sung viloyati hokimi) unvoni bilan taqdirlangan. 420-yil u fursatdan foydalanib Sharqiy Szin sulolasidan taxtni tortib olgan. Lyu Yuy sulolaga Sun (xalq orasida Lyu Sung deb ham nomlanadi), oʻziga esa Ud i (Jangovar xoqon) deb nom bergan. U davlatni mustahkamlashga qaratilgan bir qancha siyosiyiqtisodiy islohotlar oʻtkazgan. Ushbu xonliqda jami 8 hukmdor oʻtgan. Saroydagi fitnalar, dehqonlar qoʻzgʻolonlari natijasida 479-yil xonlik barham topgan.

Soʻnggi Sun (960—1279). Poytaxti – Kayfin (Kayfen). Asoschisi – Soʻnggi Chjou xonligi (951—960) sarkardasi Chjao Kuanin (Kuangying) (927—976). Soʻnggi Chjou xonligida hokimiyat almashinishi tufayli yuzaga kelgan siyosiy vaziyatdan foydalangan Chjao Kuanin harbiy toʻntarish uyushtirib, poytaxt Kayfinni egallab, taxtni oʻz qoʻliga olgan. U yangi davlat tashkil qilib, unga Sun (Sung), oʻziga esa Sung Tayszu (Sun sulolasi asoschisi) deb nom bergan. Tarixda uning davri Szyanlung deb ham ataladi. Chjao Kuanin davlat hududini kengaytirish, markaziy hokimiyatni mustahkamlash, xazinani boyitishga qaratilgan bir qator siyosiy, harbiy va iqtisodiy chora-tadbirlarni amalga oshirgan. Sun hududi Markaziy va Janubiy Xitoy bilan cheklangan.

Tashqi siyosatda Sun asosiy eʼtiborini Shimoliy Xitoyda kidanlar tomonidan barpo etilgan Lyao davlati (916—1124)dan himoyalanishga qaratgan. Sun xonligi 979-yil hozirgi Pekinni egallab, kidanlarga kuchli zarba berishni rejalashtirgan. Ammo jangda magʻlubiyatga uchragan, kidanlar xonlik poytaxti Kayfinni bosib olishgan. Sun xoni Tayszun saroy amaldorlari bilan poytaxtni tashlab jan.ga qochgan. Sun Lyao davlati bilan sulh tuzishga, unga oʻlpon toʻlab turishga va qoʻshin sonini keskin qisqartirishga rozi boʻlgan. Keyingi davrlarda Sun sulolasi Lyao davlati taʼsiridan chiqishga koʻp harakat qilsada, uddasidan chiqa olmagan. 1127-yil poytaxt Linʼan (hozirgi Xangchjou) shahriga koʻchirilgan. Shundan keyin Sun xonligi Janubiy Sun deb ataldi. 1279-yil u moʻgʻullar tomonidan tugatilgan.Bu sulola davrida Xitoyliklar Mo'g'ullarga juda katta qarshilik ko'rsatishgan 40 yildan ortiq vaqt davomida bu sulola jang olib bordi Mo'g'ullar esa juda katta kuch bilan yurish qilib juda katta talofat ko'rgan.Xitoylik generallar so'ngi nafasigacha jang qilishgan.Mo'g'ullar tarixida bu jang eng murakkab  va eng qiyin jang  hisoblanadi.Bu jangda Mo'g'ul xoni Munkexonning o'zi ham Xitoyliklar bilan  jangda bafot etadi va juda katta yo'qotishlar yuz beradi.

Abdulahad Xoʻjayev.
Sunani Ibn Moja

**Sunani Ibn Moja** ( *sunanu bni māja*) – 6 ta ishonchli hadis toʻplamidan biri. Muhaddis Ibn Mojaning asari. Asar 32 fasl, 1500 bobdan iborat. Ibn Moja oʻz toʻplamini fiqhiy masalalarga xos mavzularga boʻlib chiqqan. "Sunan"dan jami 4000 ta hadis joy olgan. Ulamolar ushbu "Sunan"ni mashhur hadislar toʻplamlari qatoriga qoʻshish yoki qoʻshmaslik masalasida uzoq tortishganlar. Nihoyat, Ibn Mojaning "Sunan"i 6oʻrinda ishonchli toʻplamlar safiga kiritilgan.

## Taʼrif
## Yana qarang
* Sahihi Buxoriy
* Sahihi Muslim
* Sunan al-Sugʻro
* Sunani Abu Dovud
* Sahihi termiziy

## Manbalar
Sunbod harakati

**Sunbod harakati** - Shim.

Sharqiy va Markaziy Eronda Abbosiylar xalifaligiga qarshi xalq (asosan, dehqonlar) gʻarakati (755 y.). Harakatni Nishopur atrofidagi Oxan qishlogʻidan boʻlgan Sunbod ismli kishi boshqargan. Sunbod harakatining boshlanishiga asosiy sabab — abbosiylarning xalqdan xiroj yigʻish va majburiy ishlatish (qasrlar qurish, kanallar qazish va boshqalar)dan ozod qilish haqidagi vaʼdasini bajarmagani boʻlgan. Xuroson va Movarounnaxr noibi Abu Muslimning xalifa Mansur buyrugʻi bilan oʻldirilishi Sunbod harakatiga bahona boʻlgan. Bu harakat sunniy abbosiylarga qarshi qaratilgan boʻlib, unda zardushtiylar, shialar va xurramiylar qatnashgan. Tabaripniyat yozishicha, harakat 2 oy davom etgan. Xalifa Mansur bu harakatni bostirish uchun 10 ming kishilik qoʻshin yuborgan. Bu qoʻshin Hamadon bilan Ray oʻrtasidagi choʻlning chekkasida Sunbod qoʻshinini tormor keltirgan. Shu jangda Sunbod ham halok boʻlgan. Sunbod harakati bilan bir vaqtning oʻzida Movarounnahrda ham abbosiylarga qarshi harakat boshlangan. Unchalik katta boʻlmagan bu harakatga Abu Muslim tarafdori — Ishok boshchilik qilgan.
Sunbula

**Sunbula** (arab.) – 1) zodiakka tegishli 12 ta yulduz turkumlaridan biri; Veronika sochlari, Hoʻkizboqar, Ilon, Mezon, Gidra, Qargʻa va Asad yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzi 1yulduz kattaligidagi Spika yulduzidir. Sunbula yulduz turkumida kuzgi tengkunlik nuqtasi joylashgan. Quyosh sunbula turkumida sentyabr oyida boʻladi. Oʻzbekistonda bahor va erta yozda (Yer sharining shim. kengliklarida) koʻrinadi;

2) shamsiya yil hisobida oltinchi oyning nomi. 22 avgustdan 21 sentyabrgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi.
Sungari

**Sungari** yoki **Songhua** — Xitoyning shim.sharkiy qismidagi daryo, Amur daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1870&nbsp;km, havzasining maydoni 524 ming km². Chanbayshan yassitogʻligidan boshlanib, ManchjuriyaKoreya togʻlari, Sunlyao va Sanszyan tekisligidan oqadi. Asosan, yomgʻirdan toʻyinadi. Bahor va yozda toʻlib oqadi, kuchli toshqinlar boʻlib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 2500 m³/sek. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. Girin shahrigacha kema qatnaydi. Yuqori qismida GES va suv omborlari qurilgan. S. vodiysida aholi zich yashaydi.
Sundan tili

**Sundan tili** — avstronez tillaridan biri, Indoneziyaning Gʻarbiy Yava viloyatida, Sumatra o. jan.da tarqalgan; soʻzlashuvchilarning umumiy soni 21 mln. kishidan ortiq. Asosiy lahjalari: badu (eng qad.), banten, bogorkravang , chianjur, kuningan, chirebon hamda adabiy tilga asos boʻlgan Bandung sh. shevasi. Oʻziga xos fonetik, morfologik va sintaktik xususiyatlari bor. Leksikasida onomatopoetik (tasviriy) soʻzlar anchagina; unga avvalo sanskritdan, keyinchalik arab, yava, indonez va niderland tillaridan koʻplab soʻzlar oʻzlashgan.

Dastlabki yozma yodgorliklari 8—9-asr larga mansub boʻlib, sanskritda bitilgan; keyin qad. hind yozuvlaridan kavi qoʻllangan; 1ba.dan arab alifbosi asosidagi jajavan yozuvi, 17-asr 2-yarmidan chacharakan (yava yozuvi) tarqalgan. 19-asr oxiridan Sundan tili uchun lotin fafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan. Sundan tilida boy adabiyot mavjud, boshlangʻich maktablarda dars oʻtiladi, radioeshittirish olib boriladi, gazetalar chop etiladi.
Sundanlar

**Sundanlar**, sundlar (oʻzlarini sunda deb atashadi) — Indoneziyadagi xalq. Asosan, Yava o.ning gʻarbiy qismida yashaydi. 24,5 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Sundan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar, anʼanaviy eʼtiqodlar ham saqlangan. Dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik (ayniqsa, toʻqimachilik) bilan shugʻullanadi, bir qismi sanoatda band. S. tarkibiga xoʻjalik va madaniyatning arxaik belgilarini sakdab qolgan baduy etnografiya guruhi ham kiradi.
Gabriel Sundukyan

**Gabriel Mkrtichevich Sundukyan** (1825.29.6(11.7) Tbilisi - 1912.16.(29).3) — arman yozuvchisi, dramaturg. Arman adabiyotida tanqidiy realizm asoschilaridan. Arman teatri tashkilotchilaridan biri. Peterburg universitetini tugatgan (1850). Ilk pyesasi — "Tungi aksirish — yaxshilikka" (1863-yil sahnalashtirilgan). "Shovqin" (1866), "Yana bir qurbon" (1870), "Buzilgan uya" (1873), "Erxotin" (1888) kabi pyesalarida arman xalqining qismati va orzuintilishlari tasvirlangan. Uning "Pepo" pyesasi (1871) arman dramaturgiyasining nodir asarlaridan biri hisoblanadi. Sundukyan umrining soʻnggi yillarida "Sevgi va erkinlik" (1910), "Vasiyat" (1912) dramalarini yaratdi. Sundukyan pyesalari arman dramaturgiyasi tarixida butun bir davrni tashkil etadi. U komediya janrini tor maishiy doiradan ijtimoiy umumlashmalar darajasiga koʻtardi. "Varenkaning ziyofati" (1877) qissasi ham bor.

## Manbalar

## Adabiyot
* Abov G., Gabriel Sundukyan, Yerevan, 1956.
* Izbrannoye, M., 1953.
Sunna

**Sunna** (arabcha سنة — odat, anʼana, xatti-harakat tarzi) — islomda musulmonlar uchun ibrat hisoblangan Muhammad (sav)ning soʻzi, qilgan ishi, xatti-harakatlari. Sunnaga tegishli har bir maʼlumot hadislarda berilgan va toʻplam qilingan. Sunna islomda Qurʼondan keyingi, uni toʻldiruvchi manba, islom ilohiyoti va shariatning ikkinchi asosi sifatida eʼtirof etilgan. Sunna VII asr oʻrtalaridan yigʻila boshlangan. Bir yarim—ikki asr davomida hadislar juda koʻpayib ketgan. Hadisshunoslik eng taraqqiy qilgan IX asrga kelib, ular tartibga solingan, din, axloq va fiqhning manbaiga aylangan. Imom Buxoriy va Muslim ibn Hajjojning hadis toʻplamlari eng obroʻli hisoblanadi. Sunnada arab xalifaligining dastlabki ikki asrida islom dinining taraqqiyoti va turli ijtimoiy qatlamlarning ahvolini koʻrsatadigan tarixiy maʼlumotlar oʻz ifodasini topgan.

Sunnaning ziddi bidʼat (Sunnada uchramagan yangilik) boʻlib, u ikki xildir. Birinchisi — "bidʼati hasana", yaʼni Sunnada uchramagan boʻlsada, islom dini taʼlimotiga zid boʻlmagan odatlar. Masalan, Muhammad (sav)ning tavallud kunini bayramona kutib olish; unga atalgan mavlud kitoblarini yozish; ramazon oyida jamoat bilan tunda tarovih namozi oʻqish; rasmiy hujjatlarga muhr bosish; arab tilini oʻrgatadigan qoida kitoblarini taʼlif etish va hokazo Ikkinchisi — "bidʼati sayyia", yaʼni Sunnada uchramagan va islom taʼlimotiga zid odatlar. Masalan, xatna munosabati bilan toʻy qilish; dunyodan oʻtganlarga bagʻishlab 7, 20, 40, yil, hayit kabi nomlar bilan xudoyi marosimlarini oʻtkazish; nikoh toʻyida qalin toʻlash va hokazo Muhammad (sav) ning hadislarida "Kimki biror yaxshi sunnatni joriy etsa, unga amal qiluvchilarning savoblaridan oʻz ulushini olib turadi, kimki yomon sunnatni joriy etsa, unga amal qiluvchilarning gunohlaridan oʻz ulushini olib turadi", deyiladi. Oʻzbek tilida sunna bilan sunnat soʻzlarining oʻrtasida farq bor. Hadisning barcha turlari ham sunnadir. Sunnat — hadislarda targʻib etilgan, ibodatda ham, muomalada ham qoʻllaniladigan amal. Masalan, tahoratda yuz, qoʻloyoklarni 3 martadan yuvish sunnatdir. Oʻgʻil bolani xatna qilish, uylanib oila qurish, farzandlarga yaxshi ism qoʻyish sunnat amallardan sanaladi.
Odil Sunnatov

**Odil Sunnatov** (1951.27.4, Kattaqoʻrgʻon shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1973). 1975-yildan Kattaqoʻrgʻon shahri 1madaniyat uyida dirijyor, boʻlim boshligʻi, badiiy rahbar, 1984-yildan 14maktabda, 1988-yildan 16maktabda musiqa taʼlimi fani oʻqituvchisi. Musiqa maktabi bilan hamkorlikda maktab oʻquvchilari ishtirokida oʻzbek xalq sozlari boʻyicha guruh tashkil etgan; guruh qatnashchilari Respublika "sanʼat bayrami" koʻrik tanlovlarida diplomlar bilan mukofotlangan.
Sunʼiy yoʻldosh

**Sunʼiy yoʻldosh** — biror osmon jismi atrofida orbita boʻylab harakatlanadigan kosmik apparat. Dunyoda birinchi marta SSSRda Yer sunʼiy yoʻdsoshi (YESI) (1957), Quyosh (1959), Oy (1966), Venera (1975) sunʼiy yoʻldoshlari, AQShda Mars sunʼiy yoʻldoshlari (1971) uchirilgan. YESYning minimal uchish balandligi 140-150&nbsp;km, maksimal uchish balandligi bir necha yuz ming km. Orbita boʻylab aylanish davri 1,5 soatdan bir necha sutkagacha. Ekvator tekisligi yaqinidagi orbitada turuvchi YESY ekvatorial; Yer qutblari yaqinidan oʻtuvchi orbitadagi YESY kutbiy; aylanma ekvatorial orbitaga chiqarilgan, Yer sirtidan 35800&nbsp;km ga uzoqlashtirilgan va Yer aylanishi yoʻnalishi boʻyicha harakatlanib, Yer aylanish yoʻnalishiga mos keluvchi YESI (Yer sirtidagi biror nuqtasida qoʻzgʻalmasdek boʻlib tuyuladi) statsionar deb ataladi. YESY ning asosiy turi orbital kosmik kema hisoblanadi va orbital st-yadan taʼminlanadi.

## Yana qarang

* Yer sunʼiy yoʻldoshlari
* Kosmik suratga olish

## Manbalar

## Havolalar

*