Abu Amr Usmon

**Abu Amr Usmon** (; 1419-yil fevral1488-yil sentyabr), hukmdorlik nomi **al-Mutavakkil ala Alloh** ( – „Allohga tayanadigan kishi“) – Ifriqiya – hozirgi Tunis, Sharqiy Jazoir va Gʻarbiy Liviya hududlarini qamrab olgan Hafsiylar sulolasi hukmdori, 1435-yildan 1488-yilgacha hukmronlik qilgan. 1470-yilda Tunisdagi saroyga kelgan flamand savdogar uni baland boʻyli, oʻyga choʻmgan, adolatli va solih inson deb taʼriflab, „barcha musulmon hukmdorlar orasida eng buyuk, eng kuchli va eng boy“ deb atagan. Uning hukmronligi Hafsiylar davlati uchun nisbatan barqarorlik, harbiy va diplomatik yutuqlar davri boʻlgan. Usmon Hafsiylar sulolasining oxirgi muvaffaqiyatli hukmdori boʻlib, uning vafotidan soʻng sulola oʻz mavqeini yoʻqotib, 1574-yilda Usmoniylar Tunisni egallagunga qadar hukmronlik qilgan. Zamonaviy tarixchi Jamil Abun-Nasr uni „Hafsiylar shon-sharafining soʻnggi tomchisi“ deb atagan.

## Hayoti

### Yoshlik davri va merosi
Usmon hijriy 821-yil Ramazon oyi oxiri (milodiy 1419-yil fevral oyi boshi)da tugʻilgan. U Abu Faris Abdulaziz II ning nabirasi boʻlib, Abu Faris 1394-yildan 1434-yilgacha Hafsiylar hukmdori boʻlgan. Usmon esa Abu Farisning birinchi vorisi Abu Abdulloh Muhammad al-Mansurning oʻgʻli edi. Abu Abdulloh 1430-yilda vafot etgan. Usmonning onasi valensiyalik Rim ismli qul ayol ayol boʻlgan.

Abu Faris 1434-yilda vafot etdi va oʻrniga uning nabirasi, Usmonning tugʻishgan akasi al-Muntasir hukmronlikni qoʻlga oldi. Al-Muntasir 15 yoshli Usmonni Qusantina hokimi etib tayinladi. Al-Muntasirning oʻzi koʻp oʻtmay kasallikka chalingan. 1435-yil boshlarida arab qabilasi Avlad Abu al-Layl qoʻzgʻolon koʻtardi. Bu qoʻzgʻolon yosh Usmon tomonidan raqib arab qabilasi Avlad Mulalhilning yordami bilan bostirildi. Qoʻzgʻolon bostirilgach, al-Muntasir 1435-yil 16-sentyabrda kasallikka dosh berolmay, taxtni kichik ukasi Usmonga topshirdi.

### Hukmronligining dastlabki davri (1435–1453)

Usmonning taxtga oʻtirishida Hafsiylar tarixidagi aksar hokimiyat almashishlari kabi dastlab muammolarga duch kelindi. Abu Farisning ukasi va yangi hukmdorning katta amakisi, faqih Abu Abdulloh Muhammad al-Husayn yana bir qoʻzgʻolon koʻtarish uchun Avlod Abu al-Layl qabilasini oʻz atrofiga toʻplashga urindi. Biroq qabila uni Usmonga topshirdi, 1435-yil noyabr oyida ehtimol Abu Abdulloh qatl etildi. Abu Farisning boshqa oʻgʻli va al-Muntasir tomonidan Béjaïa hokimi etib tayinlangan Abu al-Hasan Ali yanada jiddiy xavfni yuzaga keltirdi. 1436-yil bahorida Abu al-Hasan Hafsiylar taxti uchun kurashda Avlod Abu al-Layl qabilasining qoʻllab-quvvatloviga sazovor boʻldi. Qoʻzgʻolonchilar Qusantinani bir oy davomida qamal qilib turdilar va hatto Tunis poytaxtining devorlariga qadar ham yetib bordilar. Dastlabki qoʻzgʻolon Usmon va uning Avlod Mulalhil tarafdorlari tomonidan 1436-yil 4-oktyabrda Tipasa Rim xarobalari yaqinida boʻlib oʻtgan jangda tor-mor etildi. Abu al-Hasan esa yana Béjaïaga qochib ketdi.

1437-yil boshlarida Avlod Abu al-Layl qabilasi boshliqlari qoʻlga olinib, zanjirband holda Tunis qal’asiga olib kelindi. Ammo Abu al-Hasan bu safar Kabiliya qabilalarining qoʻllab-quvvatlovi bilan qoʻzgʻolonini davom ettirdi. Kabiliadagi urush ikki yil davom etdi va 1439-yil iyunida Kabiliya boshligʻi Abdulloh ibn Umar ibn Sahr oʻldirildi. Oʻsha yilning 9-noyabrida Usmonning qoʻshinlari ilk bor Béjaïani egalladi. U yerda Abu al-Hasan oʻz nomidan tangalar zarb qildirdi va qonuniy islomiy monarxiya belgilarini namoyon eta boshladi. Ammo Usmonning qoʻzgʻolonchi amakisi qochib qutulishga muvaffaq boʻldi va oʻn yildan ortiq vaqt davomida qoʻzgʻolon olib bordi, 1446-yilda Béjaïani uch haftaga qayta egalladi va 1452-yilda yana qamal qildi. Shu yilning oʻzida unga Kabiliyadagi ittifoqchilari xiyonat qildi va u asir sifatida Qusantinaga olib kelindi. Oradan koʻp oʻtmay, qatl qilinib, boshi Usmonga taqdim etildi.

1440-yillarda Usmon shaxsan janubga mustaqil ichki shaharlar Nefta va Touggourtga qarshi harbiy yurishlar qildi va ularni markaziy hokimiyatga boʻysundirdi. 1446-yilda Tunisga kelgan florensiyalik elchilar hukmdor bu urushlar orqali Shimoliy Afrikaning ichki hududlarida tinchlik va xavfsizlik oʻrnatganini yuqori baholashgan.

Diplomatik jihatdan Usmon Yevropa savdogarlarini Ifriqiyaga tashrif buyurishga undadi, ularga musulmon fuqarolariga nisbatan boʻlgani kabi adolatli munosabatda boʻlinishini vaʼda qildi hamda Oʻrta yer dengizi mintaqasidagi nasroniy davlatlar bilan doʻstona munosabatlar oʻrnatishga harakat qildi. Aragon qiroli Alfonso V bilan nasroniylar va musulmonlarning Oʻrta yer dengizida amalga oshirgan qaroqchilik (dengiz bosqinchiligi) harakatlari va Oʻrta yer dengizida odamlarni asirga olib, qul sifatida sotish maqsadida qilinadigan harbiy yurishlar ustida olib borilgan uzoq muzokaralarga koʻra, Usmon va Alfonso bir-birining hududlaridagi barcha asirlarni oʻz vatanlariga qaytarishga kelishishlari kerak edi. Biroq muzokaralar Hafsiylar hududida ikki nasroniyning oʻldirilishi va maltalik nasroniylar tomonidan musulmonlarning asirga olinishi tufayli izdan chiqdi. Oxir-oqibat hech qanday shartnoma imzolanmadi. Shunga qaramay, maʼlum bir vaqtda norasmiy kelishuv tuzilgan boʻlishi ham mumkin, chunki 1453-yilda Alfonso nasroniylar tomonidan Hafsiylar kemasidan olingan yukni qaytarishni buyurgan. U, shuningdek, 1438 va 1444-yillarda mos ravishda Venetsiya va Genoa respublikalari bilan shartnomalarni yangiladi, ularni kengaytirib, Genoaga Shimoliy Afrikadan katta miqdorda gʻalla olib kirish uchun ruxsat berdi. Yangi shartnomalar Florensiya, keyinchalik 1443-yilda Ifriqiya qaroqchilari qisqa muddatga Elbani egallab olgan voqeadan soʻng Piombino bilan ham tuzildi.

Ichki boshqaruv masalasida Usmon boshqa Hafsiylar sulolasi aʼzolariga yuqori lavozim bermay, odatda, sodiq xizmatkorlarini, koʻpincha Yevropadan boʻlgan sobiq nasroniylarni, ''qoidlar'' yoki viloyat hokimlari qilib tayinladi. Yagona istisno Bejaia edi, hudud 1439-yildagi bosib olinganidan boshlab 1452-yilda Abu al-Hasanning vafotiga qadar hukmdorning qarindoshlari tomonidan boshqarildi, undan soʻng esa sulolaga aloqador boʻlmagan qoid hokimlikni qoʻlga oldi. Bu qaror ehtimol, uzoq vaqt davomida bevosita Hafsiy shahzodalari tomonidan boshqarilgan shaharda qoʻzgʻolonchilarning xalq orasidagi qoʻllab-quvvatlanishining oldini olish uchun qilingan edi. Ammo Usmon sulolaga aloqador boʻlmagan vazirlarga ham toʻliq ishonmagan. 1453-yilda oʻz hukmronligining ilk davrida saroyda shu qadar yuqori kuchga ega boʻlgan shaxs, italyanlar „podshohdan keyingi birinchi oʻrinda turadigan odam“ deb hisoblagan vazir Nabil ibn Abu Qattayani qatl qilgan va uning boyligini musodara qilgan.

### Hukmronligining oʻrta davri (1453–1470)

Usmon hukmronligining oʻrta davri beqarorlikning kuchayishi bilan ajralib turdi. 1453 va 1468-yillarda bubonik vaboning ogʻir toʻlqinlari Tunisda har kuni yuzlab odamlarning oʻlimiga sabab boʻldi. 1463-yilda Shimoliy Afrikaning ichki hududlaridagi koʻchmanchi qabilalar Hafsiylar xazinasi odatdagidek ularga toʻlab kelgan toʻlovlarning kamaytirilishidan norozi boʻlib, hokimiyatga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardilar. Usmon ularning ustiga yurish qilganida qabilalar jang qilmasdan qoʻzgʻolondan voz kechdilar, biroq qabila ichidagi guruhlar reydlar uyushtirishda davom etdi va 1440-yillarda Usmonning siyosati tufayli xavfsizligi taʼminlangan Shimoliy Afrikaning ichki hududlariga yana tahdid solindi.

Hukmronlikning oʻrta davri, shuningdek, Shimoliy Afrikaga uyushtirilgan muvaffaqiyatli yurishlar bilan ham ajralib turdi. Usmon 1458-yilda Tripolitaniyani bosib oldi va 1463-yilda Sahroi Kabirdagi Ouargla shahriga markaziy hokimiyat tomonidan hokim tayinladi. 1462-yilda Abu Abdulloh ibn Abu Zayyon Zayyoniylar sulolasining Tlemcen taxtini egallab, Hafsiylarga sodiq boʻlgan avvalgi hukmdorni hokimiyatdan agʻdarib tashlagach, bu ishlarga Usmon ham aralashdi va Abu Abdullohni uni syuzeren sifatida tan olishga majbur qildi. Biroq Abu Abdullohning hukmdorga sodiq emasligi ayon boʻlib, ichki hududlardagi isyonchi qabilalar bilan ittifoq tuzishga uringanida Usmon 1466-yilda yana bir yurish uyushtirib, Tlemcen ustidan Hafsiylarning hukmronligini qaytadan tasdiqladi. Hatto uzoq gʻarbda hukmronlik qilgan Marokashning ilk Vattosiy hukmdori Muhammad al-Sheyx ham Usmonning vassaliga aylandi.

Oʻrta yer dengizi boʻyidagi musulmon va boshqa nasroniy mamlakatlar bilan diplomatik aloqalar davom etdi. Oldingi Hafsiylardan farqli oʻlaroq, Usmon qamal ostida qolgan Granada amirligining xavfsizligi bilan unchalik qiziqmas edi, biroq ular oʻrtasida doʻstona aloqalar saqlanib qolgan. Usmon, shuningdek, oʻzining anʼanaviy ravishda ittifoqchisi boʻlib kelgan Mamluklar bilan aloqalarni davom ettirdi, Usmoniylar bilan yangi aloqalarni oʻrnatdi, 1454-yilda sulton Mehmed II ni Konstantinopolni fath etishi munosabati bilan tabrik bildirdi. Italiya shahar-davlatlari  va Aragon bilan doʻstona munosabatlar davom etdi, biroq Piombino bilan aloqalar oʻn uch yilga uzilib qoldi. Bunga sabab raqib italyan savdogarlari Usmonni Piombino bilan savdoni toʻxtatishga koʻndirgan edi. Shuningdek, Usmon Milan gersogi Francesco I Sforzaga sovgʻa sifatida sher yuborgan.

Bu davrda Usmon Tunis shahrida gidrotexnik inshootlar qurdirgan. U dindor musulmon shaxs boʻlib, koʻplab vaqflar va zaviya institutlarini tashkil etgan. Shuningdek, tasavvuf homiysi sifatida mashhur boʻlib, avliyo Sidi ibn Arusni qoʻllab-quvvatlagan.

### Hukmronligining soʻnggi davri (1470'''–'''1488)
1470-yildan keyingi davrga oid manbalar kam uchraydi. 1468-yilda Tlemcenda yangi hukmdor taxtga chiqqanidan soʻng Usmon oʻsha hudud ustidan hukmronlikni davom ettirganmi yoki yoʻqligi nomaʼlum, biroq 1472-yilda Marokashdagi Vattosiylar uning hukmronligini rasmiy ravishda tan olgan. 1477-yilda esa bir qator qabila boshliqlari unga boʻysungan.

Shu yillarda italiyaliklar bilan savdo aloqalari kuchaygan, ehtimol Usmoniylar imperiyasining kuchayishi tufayli Italiya respublikalari oʻz savdo faoliyatlarini Shimoliy Afrikaga yoʻnaltirgan. Genoa bilan ayrim diplomatik muammolar yuzaga kelgan, chunki Hafsiy viloyat hokimlari genoalik savdogarlarni qamoqqa olgan, biroq Genoa Shimoliy Afrikadan keladigan gʻalla importi xavf ostiga tushmasligi uchun harbiy choralar koʻrmagan. 1478-yilda Neapol qirolligi bilan yangi savdo shartnomasi imzolangan. Shuningdek, Fransiya, Provans grafligi va hatto Rodos orolidagi Hospitalyer ritsarlari bilan ham doʻstona munosabatlar oʻrnatilgan. Bu doʻstona aloqalar doirasida Usmon har yili Rodos oroliga ikki savdo kemasini yuborishga vaʼda qilgan.

1470-yilda Usmon Aragon bilan shartnoma tuzishga urindi. Unga koʻra, ikki qirollik barcha asirlarni oʻz yurtlariga qaytarishi va oʻzaro savdo aloqalarini toʻliq erkinlashtirishi kerak edi. Biroq bu urinish muvaffaqiyatsizlik bilan tugadi va 1479-yilda Palermodagi nufuzli shaxslar Hafsiylar bilan rasmiy tinchlik shartnomasini tuzishga harakat qilganiga qaramay, ikki tomon oʻrtasida yana qaroqchilik harakatlari boshlandi. Sitsiliyaning xavfsizligi yoki Barselona portining savdo iqtisodiyoti Usmon bilan boʻlgan yomon munosabatlar oqibatida zarar koʻrgan boʻlsa-da, bu masalalar Aragon qirollari uchun unchalik katta ahamiyatga ega emas edi. Chunki Aragon qiroli John II Barselonani yomon koʻrar, bunga sabab shahar unga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan, uning vorisi Ferdinand II esa Granadani bosib olish ishlari bilan band boʻlganligi sababli Hafsiylar bilan munosabatlarga koʻp eʼtibor qaratmagan. Granadaliklar bilan Hafsiylar oʻrtasida tarixiy doʻstlik aloqalari boʻlganiga qaramay, Usmon 1487-yilda Granadaning qirollikni tez orada yoʻqolib ketish xavfidan qutqarish uchun yordam soʻrab murojaat qilgan iltimosnomasiga javob qaytarmadi.

## Taxt uchun kurash
Hukmronligining soʻnggi yillarida Abu Amr Usmonning bir qator oila aʼzolari vafot etdi. Uning oʻgʻli Abu Salim Ibrohim 1484-yilda vafot etdi, oradan bir necha oy oʻtib nevarasi al-Mustansir ibn Mas’ud olamdan oʻtdi. Soʻngra 1488-yilda Abu Amr Usmonning toʻngʻich oʻgʻli Mas’ud ham vafot etdi. Abu Amr Usmon Mas’udning boshqa oʻgʻli Abu Zakariyo Yahyo II ni oʻzidan keyin taxt vorisi etib tayinladi. Abu Zakariyo Yahyo oʻsha paytda 36 yoshda boʻlib, Qusantinada hokimlik qilardi. U 1488-yilda taxtga koʻtarildi, biroq 1489-yilgacha hokimiyatni ushlab tura oldi, xolos, chunki u oʻz qarindoshlarini shafqatsiz ravishda hokimiyatdan „tozalash“ga kirishdi, ularning omon qolganlari esa unga qarshi chiqdi. Askarlar ham uni tashlab ketishdi. Abu Zakariyo jangda halok boʻldi. Natijada hokimiyat Abu Salim Ibrohimning oʻgʻli Abdulmoʻmin ibn Ibrohimning qoʻliga oʻtdi. Biroq Abdulmoʻmin ibn Ibrohim ham xalqning hurmatiga, ularning qoʻllab-quvvatloviga sazovor boʻla olmadi va oradan koʻp oʻtmay, oʻzidan oldingi hukmdorning oʻn sakkiz yoshli oʻgʻli Abu Yahyo Zakariyo tomonidan hokimiyatdan agʻdarildi. Abu Yahyo Zakariyo tinchlik va tartibni tiklashga muvaffaq boʻldi, biroq 1494-yilda vabo kasalligidan vafot etdi va uning oʻrniga nabirasi Abu Abdulloh Muhammad IV al-Mutavakkil taxtga oʻtirdi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
*