Alfa-zarrachalar spektroskopiyasi

**Alfa-spektrometriya** (shuningdek **, alfa (-zarracha) spektroskopiyasi** sifatida ham tanilgan) alfa-emitter boʻlgan radioaktiv nuklid tomonidan chiqarilgan alfa zarrachalarining energiyasini miqdoriy oʻrganishdir.

Chiqarilgan alfa zarralari mono-energetik (yaʼni beta-parchalanish kabi energiya spektri bilan chiqarilmagan) boʻlgani uchun energiyalari koʻpincha parchalanishdan farq qiladi, ular qaysi radionukliddan kelib chiqqanligini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.

Chiqarilgan alfa zarralari mono-energetik (ya'ni beta-parchalanish kabi energiya spektri bilan chiqarilmagan) bo'lgani uchun energiyalari ko'pincha parchalanishdan farq qiladi, ular qaysi radionukliddan kelib chiqqanligini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.

**Alfa-spektrometrlar** — radioaktiv yadrolar chiqarayotgan alfa (a)-zarralar energiyasini oʻlchaydigan asbob. Ishlash tarzi a-zarralarning magnitik tahliliga (magnit A.-s.) yoki ularning ionlovchi taʼsirlarini tadqiq qilishga (ionlash kamerasi) asoslangan. a-zarralarning energetik spektri (na-fis strukturasi)ni oʻrganish yadro fi-zikasida katta ahamiyatga ega. Spektrlar yadroning energetik sathlari toʻgʻrisida maʼlumot beradi. Odatda, mahsul yadroning energetik sathlari bir-biriga yaqin boʻladi. Masalan, Ra226 yadrosining ik-kinchi va uchinchi uygʻongan holati ener-giyalari farqi 20-43 keV. Shuning uchun a-spektrometrlarning energetik sathlar bir-biriga yaqin boʻlgan guruhlarini aj-rata olish qobiliyati katta boʻlishi ke-rak. Hozirgi zamon magnit a-spektrometri energetik sathlar farqi 0,07% boʻlgan chiziqlarni ajrata oladi.

## Eksperimental usullar

Metall diskka bir tomchi sinov eritmasini qo'yish odatiy holdir, keyin diskda bir xil qoplama hosil qilish uchun quritiladi. Keyinchalik bu sinov namunasi sifatida ishlatiladi. Agar diskda hosil bo'lgan qatlamning qalinligi juda qalin bo'lsa, spektrning chiziqlari pastroq energiyaga qadar kengaytiriladi. Buning sababi shundaki , alfa zarralari energiyasining bir qismi faol material qatlami orqali harakatlanayotganda yo'qoladi.

### Suyuqlik sintilatsiyasi
Muqobil usul - suyuqlik sintilatsiyasini hisoblash (LSC) dan foydalanish, bu yerda namuna to'g'ridan-to'g'ri sintillash kokteyli bilan aralashtiriladi. Shaxsiy yorug'lik emissiya hodisalari hisoblanganda, LSC asbobi radioaktiv parchalanish hodisasi uchun yorug'lik energiyasi miqdorini qayd qiladi. Suyuqlik sintilatsiyasini hisoblash yo'li bilan olingan alfa spektrlari LSC usulining ikkita asosiy ichki cheklovlari tufayli kengayadi: (1) tasodifiy söndürme radioaktiv parchalanishda chiqariladigan fotonlar sonini kamaytiradi va (2) chiqarilgan fotonlar so'rilishi mumkinligi sababli. bulutli yoki rangli namunalar bo'yicha ( Lambert-Beer qonuni ). Suyuq ssintilatsiya spektrlari diskda yotqizilgan faol moddaning qatlami juda qalin bo'lganda, namuna tomonidan alfa-zarrachalarning yutilishi natijasida yuzaga keladigan buzilishdan ko'ra, Gauss kengayishiga duchor bo'ladi.

## Alfa spektrlari

Chapdan o'ngga cho'qqilar 209 Po, 239 Pu, 210 Po va 241 Am bilan bog'liq. <sup>239</sup> Pu va <sup>241</sup> Am kabi izotoplarning bir nechta alfa chizig'iga ega bo'lishi (qizi) yadro turli xil diskret energiya darajalarida bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi.

Kalibrlash: MCA energiyada ishlamaydi, kuchlanishda ishlaydi. Energiyani kuchlanish bilan bog'lash uchun aniqlash tizimini kalibrlash kerak. Bu yerda detektor ostiga ma'lum energiyaning turli xil alfa chiqaradigan manbalari joylashtirilgan va to'liq energiya cho'qqisi qayd etilgan.

Yupqa plyonkalar qalinligini o'lchash: radioaktiv manbalardan alfa zarrachalarining energiyalari yupqa plyonkalardan o'tishdan oldin va keyin o'lchanadi. Farqni o'lchash va SRIM yordamida biz yupqa plyonkalarning qalinligini o'lchashimiz mumkin.

## Alfa yemirilish kinematikasi
Parchalanish energiyasi Q ( *reaksiyaning Q-qiymati* deb ham ataladi) massaning yo'qolishiga to'g'ri keladi.

Alfa-parchalanish yadro reaktsiyasi uchun:&lt;math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML"&gt; ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 ^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 &lt;/math&gt;^{A}_{Z}P -> ^{(A-4)}_{(Z-2)}D + \alpha
 , (bu yerda P - asosiy nuklid va D - qizi).

Q{_\alpha} = (m_P - m_D - m_\alpha) \ c^2, yoki ko'proq ishlatiladigan birliklarni qo'yish uchun: *Q* (M eV ) = -931,5 D *M* ( Da ), (bu yerda D *M = SM <sub>mahsulotlar</sub> - SM <sub>reaktivlari</sub>* ).

Hosil bo'lgan qiz nuklid va alfa zarrachalari o'zlarining asosiy holatida bo'lganda (alfa-parchalanish uchun umumiy), umumiy parchalanish energiyasi kinetik energiya (T) bo'yicha ikkalasiga bo'linadi:

Q_\alpha = T_\alpha + T_D

T ning o'lchami mahsulotlar massalarining nisbatiga bog'liq va impulsning saqlanishi tufayli (parchalanish momenti = 0) buni hisoblash mumkin:

p_\alpha + p_D = 0

T = 0.5mv^2 va p = mv, \therefore p = \sqrt{2mT}

\begin{align}
\sqrt{2m_\alpha T_\alpha} &= -\sqrt{2m_D T_D} \\[4pt]
2m_\alpha T_\alpha &= 2m_D T_D \\[4pt]
\frac{m_\alpha}{m_D}T_\alpha &= T_D
\end{align}

\begin{align} 
Q_\alpha &= T_\alpha + \frac{m_\alpha}{m_D}T_\alpha \\[4pt]
&= T_\alpha\bigg(1 + \frac{m_\alpha}{m_D}\bigg) \\[4pt]
&= T_\alpha\bigg(\frac{m_D}{m_D}+\frac{m_\alpha}{m_D}\bigg) \\[4pt]
&= T_\alpha\bigg(\frac{m_D+m_\alpha}{m_D}\bigg) \\[4pt]
\end{align}

\therefore T_\alpha = \frac{m_D}{m_P}Q_\alpha

Alfa zarrasi yoki 4 He yadrosi ayniqsa kuchli bog'langan zarradir. Bu nuklonga bog'lanish energiyasi A=56 ga yaqin maksimal qiymatga ega bo'lishi va og'irroq yadrolar uchun muntazam ravishda kamayib borishi bilan birgalikda A>150 bo'lgan yadrolar alfa zarrachalarini chiqarish uchun ijobiy Q a -qiymatlariga ega bo'lgan vaziyatni yaratadi.

Masalan, eng og'ir tabiiy izotoplardan biri,&lt;math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML"&gt; ^238U -> ^234Th + ^4He
 ^238U -> ^234Th + ^4He
 ^238U -> ^234Th + ^4He
 ^238U -> ^234Th + ^4He
 ^238U -> ^234Th + ^4He
 ^238U -> ^234Th + ^4He
 ^238U -> ^234Th + ^4He
 ^238U -> ^234Th + ^4He
 &lt;/math&gt;^238U -> ^234Th + ^4He
 (to'lovlarni hisobga olmaganda):

: Q a = -931,5 (234,043 601 + 4,002 603 254 13 - 238,050 788 2) = 4,2699 MeV 

E'tibor bering, parchalanish energiyasi alfa-zarracha va og'ir ortga qaytuvchi qiz o'rtasida taqsimlanadi, shunda alfa zarrasining kinetik energiyasi (T a ) biroz kamroq bo'ladi:

T a = (234,043 601 / 238,050 788 2) 4,2699 = 4,198 MeV, (esda tuting, bu 238 g U dan 238 g gacha bo'lgan Th reaktsiyasi uchun, bu holda 79% dallanma nisbati mavjud). Orqaga qaytuvchi 234 Th qiz yadrosining kinetik energiyasi T D = (m a / m P ) Q a = (4,002 603 254 13 / 238,050 788 2) 4,2699 = 0,0718 MeV yoki 71,8 keV dan kichikroq, qaysi biri undan kattaroqdir. kimyoviy bog'lanishlarga qaraganda (

* ***Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi [[Oʻzbekiston Milliy universiteti|O'zbekiston Milliy universitieti]] Fizika fakulteti talabasi Aminov Islom tomonidan Wikita'lim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qilindi.***