Tibbiy etika

**Tibbiy etika** - bu etikaning falsafiy intizomi boʻlib, uning tadqiqot ob'ekti tibbiyotning axloqiy va klinik tibbiyot amaliyotini va tegishli ilmiy tadqiqotlarni tahlil qiladigan amaliy axloq hisoblanadi. Tibbiy etika har qanday chalkashlik yoki ziddiyat holatlarida mutaxassislar murojaat qilishlari mumkin boʻlgan qadriyatlar toʻplamiga asoslanadi. Bu qadriyatlarga avtonomiyani hurmat qilish, yomonlik qilmaslik, xayrixohlik va adolat kiradi. Bunday tamoyillar shifokorlar, tibbiy yordam koʻrsatuvchi provayderlar va oilalarga davolash rejasini tuzishga va bir xil umumiy maqsadga erishishga imkon beradi. Shuni taʼkidlash kerakki, bu toʻrtta qadriyat ahamiyati yoki ahamiyati boʻyicha tartiblanmagan va ularning barchasi tibbiy etikaga tegishli qadriyatlarni oʻz ichiga oladi. Biroq, axloqiy tizimda ierarxiya zarurligiga olib keladigan ziddiyat paydo boʻlishi mumkin, shuning uchun baʼzi axloqiy elementlar ogʻir tibbiy vaziyatga eng yaxshi axloqiy hukmni qoʻllash maqsadida boshqalarni bekor qiladi. Tibbiy etika, ayniqsa, majburiy davolanish va majburiy majburiyatlarga oid qarorlarda juda muhimdir.

Bir nechta xulq-atvor kodekslari mavjud. Gippokrat qasamyodi tibbiyot mutaxassislari uchun asosiy tamoyillarni muhokama qiladi. Ushbu hujjat miloddan avvalgi V asrga toʻgʻri keladi. Xelsinki deklaratsiyasi (1964) va Nyurnberg kodeksi (1947) tibbiy etikaga hissa qoʻshadigan ikkita taniqli va hurmatli hujjatdir. Tibbiy etika tarixidagi boshqa muhim belgilarga *Roe v.* *Veyd* 1973-yilda va gemodializning rivojlanishi 1960-yillarda. Soʻnggi paytlarda genlarni tahrirlashdan foydalangan holda kasalliklarni davolash, oldini olish va davolashga qaratilgan genlarni tahrirlashning yangi usullari tibbiyotda va davolashda qoʻllanishi, shuningdek, kelajak avlodlarga ijtimoiy taʼsiri haqida muhim axloqiy savollarni tugʻdirmoqda hali ham munozarali boʻlib qolmoqda. ularning yevgenika bilan aloqasi tufayli.

Ushbu soha tarix davomida rivojlanishda va oʻzgarishda davom etar ekan, butun dunyo boʻylab barcha madaniy va diniy kelib chiqishi boʻyicha adolatli, muvozanatli va axloqiy fikrlashga eʼtibor qaratiladi. Tibbiy etika sohasi ham klinik sharoitlarda amaliy qoʻllashni, ham falsafa, tarix va sotsiologiya sohasidagi ilmiy ishlarni oʻz ichiga oladi.

Tibbiy etika mehribonlik, avtonomiya va adolatni oʻz ichiga oladi, chunki ular evtanaziya, bemorning maxfiyligi, xabardor qilingan rozilik va sogʻliqni saqlash sohasidagi manfaatlar toʻqnashuvi kabi nizolar bilan bogʻliq. Bundan tashqari, tibbiy etika va madaniyat oʻzaro bogʻliqdir, chunki turli madaniyatlar axloqiy qadriyatlarni turlicha amalga oshiradilar, baʼzida oilaviy qadriyatlarga koʻproq eʼtibor berishadi va avtonomiyaning ahamiyatini pasaytiradi. Bu kasalxonalar va boshqa sogʻliqni saqlash muassasalarida madaniyatga sezgir shifokorlar va axloqiy qoʻmitlarga boʻlgan ehtiyojning ortishiga olib keladi.

## Tarixi

Tarixan, Gʻarb tibbiy etikasi Gippokrat qasami va ilk nasroniylik taʼlimotlari kabi antik davrda shifokorlarning burchlari haqidagi koʻrsatmalarga asoslanishi mumkin. Birinchi tibbiy axloq kodeksi, *Formula Comitis Archiatrorum*, 5-asrda, Ostrogot nasroniy qiroli Buyuk Teodorik hukmronligi davrida nashr etilgan. Oʻrta asrlar va erta yangi davrda bu soha Is'hoq ibn Ali ar-Ruhoviy („Tabibning *xulq* -atvori“ ni yozgan, tibbiy etikaga bagʻishlangan birinchi kitob), Avitsennaning „ Tib qonunlari“ va Muhammad ibn kabi islom ilmlariga qarzdor. Zakariya ar-Roziy (Gʻarbda Rhazes nomi bilan tanilgan), Maymonidlar kabi yahudiy mutafakkirlari, Tomas Akvinskiy kabi Rim-katolik sxolastik mutafakkirlari va katolik axloqiy ilohiyotining holatlarga yoʻnaltirilgan tahlili (kazuistiya). Ushbu intellektual anʼanalar katolik, islom va yahudiy tibbiyot etikasida davom etmoqda.

18—19-asrlarga kelib tibbiy etika oʻz-oʻzini anglaydigan nutq sifatida paydo boʻldi. Angliyada shifokor va yozuvchi Tomas Persival birinchi zamonaviy tibbiy etika kodeksini yaratdi. U 1794-yilda kod bilan risola tuzdi va 1803-yilda kengaytirilgan variantini yozdi, unda „tibbiy etika“ va „tibbiy huquqshunoslik“ iboralarini kiritdi. Biroq, baʼzilar Persivalning shifokor maslahatlariga taalluqli koʻrsatmalarini uy shifokori obroʻsini haddan tashqari himoya qilish deb bilishadi. Jeffri Berlant shunday tanqidchilardan biri boʻlib, Persivalning shifokorlar bilan maslahatlashish qoidalarini shifokorlar hamjamiyatining raqobatga qarshi, „gildiya“ kabi tabiatining dastlabki namunasi deb biladi. Bundan tashqari, 19-asrning oʻrtalaridan 20-asrgacha bir paytlar tanish boʻlgan shifokor-bemor munosabatlari unchalik koʻzga tashlanmaydigan va unchalik yaqin boʻlmagan, baʼzan esa notoʻgʻri ishlashga olib kelgan, bu esa jamoatchilik ishonchining pasayishiga va qaror qabul qilish vakolatining oʻzgarishiga olib kelgan. Paternalistik shifokor modeli bugungi kunda bemorning avtonomiyasi va oʻz taqdirini oʻzi belgilashga urgʻu beradi.

1815-yilda Birlashgan Qirollik parlamenti Aptekariya toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi. U Aptekachilar jamiyatining litsenziyasi boʻyicha oʻsha davrdagi aptekachilar uchun majburiy shogirdlik va rasmiy malakalarni joriy qildi. Bu Buyuk Britaniyada tibbiy kasbni tartibga solishning boshlanishi edi.

1847-yilda Amerika Tibbiyot Assotsiatsiyasi oʻzining birinchi axloq kodeksini qabul qildi, bu koʻp jihatdan Persival ishiga asoslangan. Dunyoviylashtirilgan soha asosan katolik tibbiy etikasidan olingan boʻlsa-da, 20-asrda Jozef Fletcher kabi mutafakkirlar tomonidan oʻziga xos liberal protestant yondashuvi ifodalangan. 1960 va 1970-yillarda liberal nazariya va protsessual adolatga asoslanib, tibbiy etikaning koʻp nutqi keskin oʻzgarishlarni boshdan kechirdi va asosan oʻzini bioetikaga aylantirdi.

1970-yillardan boshlab, zamonaviy tibbiyotda axloqning oʻsib borayotgan taʼsirini inson sub'ektlarida oʻtkazilgan eksperimentlarni baholash uchun Institutsional Tekshirish Kengashlaridan foydalanishning koʻpayishi, shifoxona axloqi qoʻmitalari tashkil etilishi, klinisyen etikasining roli kengayishi va integratsiyalashuvida koʻrish mumkin. koʻplab tibbiyot maktablari oʻquv dasturlarida axloq.

Tibbiy sir

Bemorlarni parvarish qilishning deontologik masalalari tibbiy sirni saqlash zarurligini oʻz ichiga oladi. Tibbiy xodimlar chuqur shaxsiy, intim tusga ega boʻlgan bemor toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oshkor qilishga haqli emas. Biroq, ushbu talab boshqa odamlar uchun xavf tugʻdiradigan holatlarga nisbatan qoʻllanilmaydi: jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar, yuqumli kasallik, odamning immunitet tanqisligi virusi (OIV), zaharlanish va boshqalar.

Bunday holatlarda tibbiyot xodimlari olingan maʼlumotlar toʻgʻrisida zudlik bilan tegishli tashkilotlarga xabar berishlari shart. Yuqumli kasallik, oziq-ovqat bilan zaharlanish yoki pedikulyoz aniqlanganda, sanitariya-epidemiologiya tadbirlarini oʻtkazish uchun hamshira tashxis qoʻyilgan paytdan boshlab 12 soat ichida sanitariya-epidemiologiya stantsiyasini telefon orqali xabardor qilishi va shu vaqtning oʻzida favqulodda vaziyat toʻgʻrisida bildirishnoma shaklini (058 / y shakli) yuborishi shart.).

*

.

## Qiymatlar
Tibbiy etikani tahlil qilishda qoʻllaniladigan umumiy asos Tom Beauchamp va Jeyms Childress tomonidan *"Biotibbiyot etikasi tamoyillari"* darsliklarida ilgari surilgan „toʻrt tamoyil“ yondashuvidir. U toʻrtta asosiy axloqiy tamoyilni eʼtirof etadi, ular bir-biriga nisbatan hukm qilinishi va tarozida qoʻllanishi, ularning qoʻllanishi doirasiga eʼtibor qaratiladi. Toʻrt tamoyil:

* Avtonomiyani hurmat qilish - bemor davolanishni rad etish yoki tanlash huquqiga ega.
* Beneficence - amaliyotchi bemorning manfaatlarini koʻzlab harakat qilishi kerak.
* Zarar keltirmaslik - zararga sabab boʻlmaslik. Shuningdek, „Utility“ - zarardan koʻra koʻproq foyda keltiradi.
* Adolat - tanqis sogʻliqni saqlash resurslarini taqsimlash va kim qanday davolanishni hal qilish bilan bogʻliq.

### Avtonomiya
"Avtos" (oʻzini oʻzi) va „nomos (qoida)“ ga boʻlingan avtonomiya printsipi shaxsning oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqini koʻrib chiqadi. Bu jamiyatning shaxslarning erkinlik bilan shaxsiy masalalar boʻyicha ongli qarorlar qabul qilish qobiliyatini hurmat qilishiga asoslanadi. Ijtimoiy qadriyatlar tibbiy sifatni tibbiyot mutaxassislari uchun emas, balki bemor va ularning oilalari uchun muhim boʻlgan natijalar nuqtai nazaridan aniqlashga oʻtganligi sababli avtonomiya muhimroq boʻldi. Avtonomiyaning ortib borayotgan ahamiyatini sogʻliqni saqlash sohasidagi " paternalistik " anʼanaga qarshi ijtimoiy reaksiya sifatida koʻrish mumkin. Baʼzilar, bemorning avtonomiyasi foydasiga tarixan haddan tashqari paternalizmga qarshi munosabat baʼzi bemorlar uchun natijalarga zarar etkazish uchun yumshoq paternalizmdan toʻgʻri foydalanishga toʻsqinlik qilganmi yoki yoʻqmi degan savol tugʻiladi.

Avtonomiyaning taʼrifi - bu shaxsning oqilona, taʼsirlanmagan qaror qabul qilish qobiliyati. Shu sababli, avtonomiya sogʻlom aql va tananing umumiy koʻrsatkichidir, deyish mumkin. Koʻpgina terminal kasalliklarning rivojlanishi turli xil va darajada avtonomiyani yoʻqotish bilan tavsiflanadi. Masalan, miyaga hujum qiladigan surunkali va progressiv kasallik boʻlgan demans xotirani yoʻqotishi va oqilona fikrlashni pasayishiga olib kelishi mumkin, deyarli har doim avtonomiyaning yoʻqolishiga olib keladi.

Psixiatrlar va klinik psixologlardan koʻpincha bemorning umrining oxirida hayot va oʻlim toʻgʻrisida qaror qabul qilish qobiliyatini baholash soʻraladi. Deliryum yoki klinik depressiya kabi psixiatrik kasallikka chalingan kishilar umrining oxirigacha qaror qabul qilish qobiliyatiga ega boʻlmasligi mumkin. Ushbu shaxslar uchun davolanishni rad etish toʻgʻrisidagi ariza ularning ahvoli nuqtai nazaridan qabul qilinishi mumkin. Aksincha, oldindan aniq koʻrsatma boʻlmasa, aqliy qobiliyatsiz shaxslarga ularning manfaatlariga muvofiq muomala qilinadi. Bu, agar u qobiliyatni yoʻqotmagan boʻlsa, u qanday qarorlar qabul qilgan boʻlishini eng yaxshi biladigan odamlarni oʻz ichiga olgan baholashni oʻz ichiga oladi. Aqliy qobiliyatga ega boʻlgan odamlar umrining oxirigacha qaror qabul qilish ularning umrini qisqartirishi mumkinligini tushunib, davolanishni rad etishlari mumkin. Psixiatrlar va psixologlar qaror qabul qilishni qoʻllab-quvvatlash uchun jalb qilinishi mumkin. 

Jeyms Childress va Tom Beauchamp *Biotibbiy etika tamoyillarida* (1978) xayrixohlikni sogʻliqni saqlash etikasining asosiy qadriyatlaridan biri sifatida belgilaydilar. Baʼzi olimlar, masalan, Edmund Pellegrino, xayrixohlik tibbiy etikaning *yagona* asosiy printsipi ekanligini taʼkidlaydilar. Ular shifolash tibbiyotning yagona maqsadi boʻlishi kerakligini va kosmetik jarrohlik va evtanaziya kabi urinishlar oʻta axloqiy emas va Gippokrat qasamyodiga zid ekanligini taʼkidlaydilar.

Zarar qilmaslik tushunchasi „birinchi navbatda, hech qanday zarar etkazmang“ yoki lotincha, *primum non nocere iborasi bilan ifodalanadi* . Koʻpchilik buni asosiy yoki asosiy eʼtibor boʻlishi kerak deb hisoblaydi (shuning uchun *primum*): bemorga yaxshilik qilishdan koʻra, unga zarar bermaslik muhimroqdir, bu shifokorlar Gippokrat qasamyodining bir qismidir. Buning sababi qisman ishtiyoqli amaliyotchilar bemorga hech qanday zarar yetkazmasligiga ishonch hosil qilish uchun avvalambor ularni yetarlicha baholamasdan turib, yaxshi natija berishiga ishonadigan muolajalardan foydalanishga moyilligidir. Buning oqibatida bemorlarga koʻp zarar yetkazildi, “Davolash muvaffaqiyatli boʻldi, bemor oʻldi” deganlaridek. Yaxshilik qilishdan koʻra yomonlik qilmaslik muhimroqdir; Sizning davolanishingiz bemorga qanchalik zarar etkazishi mumkinligini *bilish* ham muhimdir. Shunday qilib, shifokor oʻzi uchun zararli deb bilgan dori-darmonlarni yozmaslikdan koʻra uzoqroqqa borishi kerak - u dori-darmonlarni yozmasligi kerak (yoki bemorni boshqa yoʻl bilan davolamasligi), agar u davolanishning zararli boʻlishi mumkinligini bilmasa; yoki hech boʻlmaganda, bemor xavf va foydalarni tushunadi va mumkin boʻlgan foyda ehtimoliy xavflardan ustun turadi.

Biroq, amalda koʻplab davolanishlar zarar etkazish xavfini oʻz ichiga oladi. Baʼzi holatlarda, masalan, davolanishsiz oqibati ogʻir boʻladigan umidsiz holatlarda, bemorga zarar etkazish ehtimoli yuqori boʻlgan xavfli muolajalar oqlanadi, chunki davolamaslik xavfi ham zarar etkazishi mumkin. Shunday qilib, *zarar* bermaslik printsipi mutlaq emas va xayrixohlik (*yaxshilik* qilish) tamoyiliga zid keladi, chunki ikkala printsipning taʼsiri koʻpincha *ikki tomonlama taʼsirga* olib keladi (keyingi boʻlimda batafsil tavsiflanadi). Hatto qon namunasini olish yoki preparatni inʼektsiya qilish kabi oddiy harakatlar ham bemorning tanasiga zarar etkazadi. Evtanaziya ham xayrixohlik tamoyiliga zid keladi, chunki bemor shifokor tomonidan tibbiy muolajalar natijasida vafot etadi.

#### Ikki tomonlama effekt

*Ikki tomonlama taʼsir* bitta harakat natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan ikki turdagi oqibatlarga ishora qiladi va tibbiy etikada u odatda foydali va zarar etkazmaslikning birgalikdagi taʼsiri sifatida qaraladi.

Ushbu hodisaning tez-tez keltirilgan misoli oʻlayotgan bemorda morfin yoki boshqa analjeziklarni qoʻllashdir. Morfindan bunday foydalanish bemorning ogʻrigʻi va azobini engillashtiradigan foydali taʼsirga ega boʻlishi mumkin, shu bilan birga nafas olish tizimini oʻchirish orqali bemorning hayotini qisqartirish kabi zararli taʼsir koʻrsatadi.

### Inson huquqlariga hurmat
Inson huquqlari davri 1945-yilda inson huquqlarini targʻib qilish bilan shugʻullanuvchi Birlashgan Millatlar Tashkilotining tashkil etilishi bilan boshlandi. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948) inson huquqlarini belgilab bergan birinchi yirik hujjatdir. Tibbiyot shifokorlari bemorning inson huquqlari va inson qadr -qimmatini himoya qilish uchun axloqiy burchga ega, shuning uchun inson huquqlarini belgilovchi hujjatning paydo boʻlishi tibbiy etikaga taʼsir qildi. Tibbiy axloq kodeksining aksariyati endi bemorning inson huquqlarini hurmat qilishni talab qiladi.

### Tibbiyotda noaniqlikni qabul qilish
Kasallik, gʻayritabiiylik va ogʻriq sharoitlariga qarama-qarshi boʻlgan inson fiziologik standarti mavjudligi haqidagi meʼyoriylik tushunchasi sogʻliqni saqlash amaliyotiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan taxminlar va tarafkashliklarga olib keladi. Oddiylik noaniq ekanligini va sogʻliqni saqlash sohasidagi noaniqlik va bunday noaniqlikni qabul qilish oddiyroq tibbiyot bilan shugʻullanish va murakkab, baʼzan odatiy boʻlmagan odatiy tibbiy holatlarni tushunish uchun zarur ekanligini tushunish muhimdir. Shunday qilib, jamiyatning falsafadagi markaziy tushunchalar va klinik manfaatlar haqidagi qarashlari shubhali va qayta koʻrib chiqilishi kerak, noaniqlikni tibbiy amaliyotda markaziy oʻyinchi sifatida qabul qilish kerak.

## Mojarolar

### Avtonomiya va xayrixohlik/yomonlik oʻrtasida
Bemorlar sogʻliqni saqlash mutaxassislari bemorning manfaati uchun deb hisoblagan tavsiyalarga rozi boʻlmasa, avtonomiya foyda bilan ziddiyatga olib kelishi mumkin. Bemorning manfaatlari bemorning farovonligi bilan ziddiyatli boʻlsa, turli jamiyatlar nizoni keng miqyosda hal qiladi. Umuman olganda, Gʻarb tibbiyoti, hatto tibbiy guruh oʻz manfaatlarini koʻzlab ishlamayapti deb hisoblagan hollarda ham, aqliy jihatdan barkamol bemorning oʻz qarorlarini qabul qilish istagini inobatga oladi. Biroq, boshqa koʻplab jamiyatlar avtonomiyadan koʻra manfaatdorlikni birinchi oʻringa qoʻyadilar. Aqliy qobiliyatga ega boʻlmagan yoki ruhiy kasallikka duchor boʻlgan odamlar ixtiyoriy ravishda davolanishi mumkin.

Misollar, bemorning, masalan, diniy yoki madaniy qarashlari tufayli davolanishni xohlamasligini oʻz ichiga oladi. Evtanaziya holatida bemor yoki bemorning qarindoshlari bemorning hayotini tugatishni xohlashlari mumkin. Shuningdek, bemor gipoxondriya yoki kosmetik jarrohlikda boʻlgani kabi keraksiz davolanishni ham xohlashi mumkin; Bu yerda, amaliyotchi masalada bemorning xabardor avtonomiyaga qarshi tibbiy keraksiz potentsial xavflar uchun bemorning istaklarini muvozanat uchun talab qilinishi mumkin. Shifokor avtonomiyani afzal koʻrishi mumkin, chunki bemorning oʻz taqdirini hurmat qilishdan bosh tortish shifokor va bemor munosabatlariga zarar etkazishi mumkin.

Organ donorligi baʼzan qiziqarli stsenariylarni keltirib chiqarishi mumkin, bunda bemor yurak urishi boʻlmagan donor (NHBD) sifatida tasniflanadi, bu yerda hayotni qoʻllab-quvvatlash yurak urishini tiklay olmaydi va endi befoyda deb hisoblanadi, ammo miya oʻlimi sodir boʻlmagan. Bemorni NHBD sifatida tasniflash kimnidir terapevtik boʻlmagan intensiv terapiyaga duchor boʻlishi mumkin, bunda davolash faqat donorning hayotini saqlab qolish uchun emas, balki donorlik qilinadigan organlarni saqlab qolish uchun amalga oshiriladi. Bu axloqiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin, chunki baʼzilar donorlarning sogʻlom aʼzolarini donorlik qilish istagini avtonomiyaga hurmat sifatida koʻrishlari mumkin, boshqalari esa bemor va bemorning oilasi uchun vegetativ holat paytida behuda davolanishni davom ettirishi mumkin. Baʼzilar bu jarayonni butun dunyo boʻylab odatiy choraga aylantirishdan xavotirda, oʻlimning tabiiy jarayonini va u bilan birga olib keladigan narsalarni insoniylashtirishi va olib tashlashi mumkin.

Muxtoriyat va manfaatdorlik oʻrtasidagi ziddiyatlarni hal qilishda shaxslarning ongli qaror qabul qilish qobiliyati shubha ostiga qoʻyilishi mumkin. Surrogat tibbiy qaror qabul qiluvchilarning roli avtonomiya tamoyilining kengayishi hisoblanadi.

Boshqa tomondan, avtonomiya va xayrixohlik/yomonlik ham bir-biriga mos kelishi mumkin. Masalan, bemorlarning avtonomiyasining buzilishi aholida tibbiy xizmatlarga boʻlgan ishonchning pasayishiga va keyinchalik yordam soʻrash istagining pasayishiga olib kelishi mumkin, bu esa oʻz navbatida yordam koʻrsata olmasligiga olib kelishi mumkin.

Avtonomiya va xayrixohlik/zarar bermaslik tamoyillari, shuningdek, tibbiy qarorlar qabul qilishda bemorlarning qarindoshlari yoki hatto shifokorlarga, aholining umumiy soniga va iqtisodiy masalalarga taʼsir qilish uchun kengaytirilishi mumkin.