Maria Mutola

**Maria de Lurdes Mutola** ( ; 1972-yil 27-oktabrda tugʻilgan) — 800 metrga yugurishga ixtisoslashgan Mozambiklik sobiq yengil atletika sportchisi. U Olimpiya oʻyinlarida olti marta ishtirok etgan toʻrtinchi ayol yengil atletikachi hisoblanadi. U ushbu yoʻnalishda uch karra jahon chempioni va bir marta Olimpiya chempioni boʻlgan.

Garchi Mutola oʻzining sevimli musobaqasi boʻlmish 800 metrga yugurishda hech qachon jahon rekordini yangilamagan boʻlsa-da, u koʻplab sport mutaxassislari va muxlislar tomonidan ushbu yoʻnalishdagi eng buyuk ayol yuguruvchilardan biri deb hisoblanadi. Bunga uning yirik musobaqalardagi barqaror natijalari va 20 yil davomida eng yuqori darajada ishtirok etgan uzoq sport faoliyati asos boʻlgan. U, shuningdek, bir xil musobaqada Olimpiya, Jahon, Jahon yopiq inshootlar, Hamdoʻstlik oʻyinlari, qitʼa oʻyinlari va qitʼa chempionati gʻolibi boʻlgan yagona sportchidir. U, shuningdek, Caster Semenyaning asosiy murabbiyi va ustozidir.

## Faoliyati

### Ilk yillari
Mutola 1972-yilda Portugaliya Mustamlakasi boʻlgan Mozambik poytaxti Lourensu Markish (hozirgi Maputu) chekkasidagi kambagʻal Chamankulo mahallasida tugʻilgan. Uning otasi temiryoʻllarda ishlagan, onasi esa bozorda savdo qilgan. Yoshligida u futbol boʻyicha alohida isteʼdod koʻrsatgan. Qizlar uchun jamoalar boʻlmagani sababli u faqat oʻgʻil bolalar bilan oʻynagan. Atigi 14 yoshida uni yengil atletikaga kirishga Mozambikning mashhur adiblaridan biri, sport ishqibozi boʻlgan shoiri José Craveirinha undagan. Craveirinhani oʻzi ham uzoq sakrash boʻyicha milliy rekordchi boʻlgan oʻgʻli Stelio — 1980-yilgi Olimpiadada qatnashgan — Mutolaning ilk murabbiyi boʻlgan.

Portugaliyaga tashrifdan soʻng, uni Lissabonda joylashgan Benfika yengil atletika klubiga qoʻshish rejasi tuzilgan edi, ammo soʻnggi pallada Mozambik hukumati bunga ruxsat bermadi. Keyingi yili u bir necha oylik mashgʻulotlardan soʻng 1988-yil Afrika chempionatida 800 metr masofaga yugurishda kumush medalni qoʻlga kiritdi. Shundan koʻp oʻtmay, u 1988-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etdi. U 2:04.36 natija bilan oʻz shaxsiy rekordini yangiladi, ammo ilk bosqichda ettinchi boʻlib marraga yetib keldi va yarim finalga chiqa olmadi. Mutola u paytda atigi oʻn besh yoshda edi.

### AQSHda o‘qish va mashg‘ulotlar
Keyingi bir necha yil ichida Mutola eng yaxshi natijasini yaxshilay olmadi, biroq 1990-yilda Qohirada bo‘lib o‘tgan Afrika chempionatida oltin medalni qo‘lga kiritdi.[1] U Mozambikda deyarli raqobsiz edi va faqat yirik musobaqalardan oldin jiddiy mashg‘ulot olib borardi. Uni chet elda mashq qilish uchun stipendiyalar bilan ta'minlashga urinishlar bo‘ldi, ammo faqat 1991-yilda Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasining birdamlik dasturi orqali AQSHda o‘qish va mashq qilish uchun stipendiya oldi. Oregon shtatidagi Springfield o‘rta maktabi unga mezbonlik qildi, chunki u yerda portugallarcha gapiradigan xodim bor edi (Mutola ingliz tilini bilmas edi).

U ko‘pchilikni hayratda qoldirib, 1991-yilda Tokioda bo‘lib o‘tgan Jahon chempionati finalida to‘rtinchi o‘rinni egalladi; u yerda ko‘rsatgan 1:57.63 natijasi yoshlar o‘rtasidagi jahon rekordi bo‘ldi. Mutola medalga erisha olmadi, chunki u so‘nggi metrlarda Ella Kovach tomonidan ikki marta tirsak bilan to‘siqqa uchradi. Finish chizig‘ida Kovach yiqilib Mutoladan oldin chiziqni kesib o‘tdi, shu bilan birga g‘oliba Liliya Nurutdinovani ham qulatdi. Norozilik bildirilgan bo‘lsa-da, bu e’tiroz qanoatlantirilmadi. 1992-yilda Barselonada bo‘lib o‘tgan yozgi Olimpiya o‘yinlarida Mutoladan Mozambik tarixidagi ilk Olimpiya medali kutildi. U kuchli yugurdi, biroq oxirgi to‘g‘ri yo‘lakda keskin orqada qoldi va yakunda g‘oliba Ellen van Langen ortidan beshinchi o‘rinni egalladi. Shu Olimpiadada Mutola kamdan-kam ishtirok etgan 1500 metr masofasida ham qatnashdi va finalda to‘qqizinchi bo‘ldi. O‘sha yili u Gavannada bo‘lib o‘tgan 1992-yilgi IAAF Jahon kubogida 800 metr masofasida g‘olib chiqdi va butun yil davomida Ellen van Langenga yutqazmagan yagona ayol sportchi bo‘ldi.

### 800 metr yugurish tarixidagi o‘rni
Mutola ko‘pincha barcha davrlarning eng buyuk 800 metr yuguruvchilaridan biri, ayrimlar tomonidan esa eng zo‘ri sifatida baholanadi. U bu masofada hech qachon jahon rekordini o‘rnatmagan, ammo yirik musobaqalardagi barqaror natijalari, yuqori darajadagi sportda yigirma yil davomida qatnashganligi beqiyosdir — 2008-yilgi Olimpiya o‘yinlari uning ketma-ket oltinchi Olimpiadasi bo‘lgan. Shunga qaramay, u raqibi Ana Kirotga qarshi Jahon va Olimpiya musobaqalarida 0–4 hisobida yutqazgan. Kirot ikki marta 1:55 dan past natijani ko‘rsatgan bo‘lsa, Mutolaning eng yaxshi ko‘rsatkichi 1:55.16 edi. Biroq umumiy jahon chempionatlari oltin medallari bo‘yicha Mutola ustun: Olimpiya chempionati bo‘yicha 1–0, ochiq maydondagi Jahon chempionatida 3–2 va yopiq inshootlardagi chempionatlarda 7–0 hisobida oldinda. Mutola va Kirot hozirgacha yaxshi do‘st bo‘lib qolishgan va ko‘pincha bir-birlariga xatlar yozishadi. Mutola Kirotga og‘ir kuyish hodisasidan so‘ng sportga qaytishda ruhiy ko‘mak bo‘lishi uchun rag‘batlantiruvchi maktublar yozgan.

Mutola 1997-yilda Jahon chempionatida bronza, 1999-yilda esa kumush medalni qo‘lga kiritgan. U, shuningdek, 1997-yilda yopiq inshootlardagi Jahon chempionatida g‘alaba qozongan — bu musobaqa faqat bir necha hafta oldin otasi avtohalokatda vafot etganidan so‘ng bo‘lib o‘tgan. U musobaqada qora lenta taqib yugurgan va g‘alabasini otasining xotirasiga bag‘ishlagan. U jami to‘qqizta jahon chempionligini, shu jumladan ochiq va yopiq inshootlar bo‘yicha qo‘lga kiritgan. Mozambik 1995-yilda Hamdo‘stlikka qo‘shilgach, Mutola bu o‘yinlarda ikki marta g‘olib chiqqan. U shuningdek, Afrika jamoasi vakili sifatida Jahon kubogida ketma-ket to‘rt marta g‘alaba qozongan.

Mutolaning eng buyuk daqiqasi 2000-yil Sidneydagi Olimpiadada bo‘ldi. U nihoyat oltin medalni qo‘lga kiritdi va o‘zining asosiy raqiblari Stefanie Graf va Kelli Xolmsni ortda qoldirdi. U yurtiga qaytganida, katta olomon uni kutib oldi va Maputoda bir ko‘chaga uning nomi berildi.

2001-yilgi mavsumda u yana g‘alabalarni davom ettirdi — Edmonton shahrida jahon chempioni bo‘ldi va 2003-yilda Parijda yana ushbu unvonni qo‘lga kiritdi. 2003-yilgi musobaqada Mutola sekin temp bilan yugurib, o‘zining mashg‘ulotdagi sherigi Kelli Xolmsga kumush medal olishga yordam bergani haqida fikrlar bo‘lgan. O‘sha yili Mutola mag‘lubiyatsiz seriya bilan IAAF Oltin ligasining barcha olti musobaqasida g‘alaba qozonib, bir million AQSH dollari miqdoridagi mukofotni yolg‘iz o‘zi qo‘lga kiritgan. U bu mukofotning bir qismini o‘z nomidagi Mozambikdagi fondiga yo‘naltirgan.

Mutola 2004-yilda, o‘zining beshinchi Olimpiadasida, 800 metr masofasida unvonini himoya qilgan birinchi ayol sportchi bo‘lishni maqsad qilgan edi. Ammo u to‘rtinchi o‘rinda qolib ketdi. Son mushaklaridagi jarohatiga qaramay, u poyga davomida g‘oliblikka yaqin edi, lekin so‘nggi metrlarda uch nafar raqibi, jumladan, sobiq sherigi Kelli Xolms uni ortda qoldirdi. 2005-yilda jarohatlar unga hanuz ta’sir ko‘rsatdi va u odatda yengadigan raqiblariga yutqaza boshladi. Mutola 2005-yil Helsinki shahridagi Jahon chempionatida 800 metrda to‘rtinchi bo‘ldi. Musobaqaning uchinchi o‘rin sohibasi Tatyana Andrianova 2015-yilda doping qoidasini buzgani uchun diskvalifikatsiya qilindi. Uning 2005-yil 9-avgustdan 2007-yil 8-avgustgacha bo‘lgan natijalari bekor qilindi. Biroq 2016-yil 14-aprelda Sport arbitraj sudi Andrianovaning ikki yillik chetlatilishini bekor qildi, chunki namunasi sakkiz yillik da’vo muddati o‘tgach qayta tekshirilgan edi.

Mutola murabbiyi Margo Jennings bilan do‘stona tarzda xayrlashdi va 2006-yilda yana yuqori sport formasi bilan qaytdi. U yopiq inshootlardagi Jahon chempionatida rekord yettinchi bor g‘alaba qozondi. 2007-yilgi Jahon chempionatida u finalda medalga da’vogarlik qilayotgan edi, lekin poyganing so‘nggi metrlari oldidan musobaqani tark etdi.

2008-yilda, Mutolaning 800 metrga yugurishdagi Afrika rekordi Keniya sportchisi Pamela Jelimoni tomonidan yangilandi. Mutola 2008-yilgi Pekin Olimpiadasini o‘zining so‘nggi yirik musobaqasi deb e’lon qildi va u yerda 800 metr finalida beshinchi o‘rinni egalladi. Olimpiadadan keyin o‘tkazilgan Cirixdagi musobaqada u faoliyatiga rasman yakun yasadi — 1:58.71 ko‘rsatkich bilan to‘rtinchi bo‘ldi va yana Jelimo tomonidan mag‘lub etildi. Jelimo o‘sha poygada Mutolaning 1994-yildan beri saqlanib kelayotgan musobaqa rekordini yangiladi.

2008-yilgi Olimpiadada ishtirok etgan Mutola, yengil atletika bo‘yicha olti Olimpiya o‘yinlarida qatnashgan to‘rtinchi ayol sportchiga aylandi. Undan oldin bu yutuqqa disk otuvchi Lia Manoliu, nayza uloqtiruvchi va yetti kurashchi Tessa Sanderson hamda ettita Olimpiadada qatnashgan sprinter Merlen Otti erishgan edi.

## Yutuqlar

### Xalqaro musobaqalar

### Shaxsiy rekordlar

### 800 metr yutuqlari
* Olimpiya o‘yinlari: 1988 – 1-bosqichda chiqib ketdi; 1992 – 5-o‘rin va 1500 m da 9-o‘rin; 1996 – 3-o‘rin; 2000 – 1-o‘rin; 2004 – 4-o‘rin; 2008 – 5-o‘rin
* Jahon chempionati: 1991 – 4-o‘rin; 1993 – 1-o‘rin; 1995 – yarim finalda diskvalifikatsiya qilindi; 1997 – 3-o‘rin; 1999 – 2-o‘rin; 2001 – 1-o‘rin; 2003 – 1-o‘rin; 2005 – 4-o‘rin; 2007 – finalni tark etdi
* Jahon yopiq inshootdagi chempionati: 1993 – 1-o‘rin; 1995 – 1-o‘rin; 1997 – 1-o‘rin; 1999 – 2-o‘rin; 2001 – 1-o‘rin; 2003 – 1-o‘rin; 2004 – 1-o‘rin; 2006 – 1-o‘rin; 2007 – 3-o‘rin
* Jahon kubogi: 1992 – 1-o‘rin va 4×400 m estafeta 3-o‘rin; 1994 – 1-o‘rin; 1998 – 1-o‘rin; 2002 – 1-o‘rin va 4×400 m estafeta 4-o‘rin
* Butun Afrika o‘yinlari: 1991 – 1-o‘rin; 1995 – 1-o‘rin; 1999 – 1-o‘rin
* Afrika chempionati: 1988 – 2-o‘rin; 1990 – 1-o‘rin va 1500 m da 1-o‘rin; 1993 – 1-o‘rin; 1998 – 1-o‘rin; 2002 – 1-o‘rin; 2006 – 2-o‘rin; 2008 – 2-o‘rin
* Hamdo‘stlik o‘yinlari: 1998 – 1-o‘rin; 2002 – 1-o‘rin; 2006 – 3-o‘rin
## Manbalar