Hulsanpes

**Hulsanpes** („*Xulsan oyogʻi*“ degan maʼnoni anglatadi) — taxminan 75—72 million yil avval Moʻgʻulistonning hozirgi Barun Goyot tizilmasi hududida kech boʻr davrida yashagan halszkaraptorin dinozavrlari turkumi vakili. Topilma qoldiqlar 1970-yilda aniqlangan va 1982-yilda Xalska Osmólska tomonidan rasman tavsiflangan. *Hulsanpes* bazal dromeozavrlari — halszkaraptorinoilasining kenja aʼzosi hisoblanadi.
## Tarixi

*Hulsanpesning* birinchi qazilma qoldiqlari 1970-yilda Gobi choʻlidagi Xulsan shahrida uchinchi Polsha-Moʻgʻul ekspeditsiyasi paytida topilgan. Oʻn ikki yil oʻtgach esa oʻrganilgan tur *Hulsanpes perlei* nomini oldi va 1982-yilda polshalik paleontolog Halszka Osmólska tomonidan tasvirlandi. *Hulsanpes* Barun Goyot qatlamining qumtosh bosqichidan topilgan. Ushbu tur asosi **ZPAL MgD-I/173** holotipli fotoalbom namunasi bilan bogʻliq boʻlib, taxminan, kech Kampaniyan davriga borib taqaladi (taxminan 72 million yil oldin). Holotip-namuna bosh chanoqning bir boʻlagidan va oʻng metatarsdan iborat boʻlib, ular ikkinchi, uchinchi va toʻrtinchi metatarsal suyaklar va uchta pedal boʻgʻimdan iborat boʻlib, koʻrinishidan voyaga yetmagan jonzotga tegishli ekanligi koʻrinib turardi. Osmólska miya korpusini holotipda saqlangan dey taʼkidlaydi, ammo bu element hali biror marta ham tasvirlanmagan. U metatarsus va ikkinchi boʻgʻimlaring gʻayrioddiy morfologiyasiga asoslanib, Hulsanpes *deinonichosaur taksonini* ifodalab beradi, degan xulosaga keldi. Biroq yetarlicha manba yoʻqligi sababli ushbu turni dromeozavrlar taksoni sifatida shartli ravishda tasniflashadi. Etimologik nuqtai nazardan, *Hulsanpesning* umumiy nomi „Xulsan pes“ deb tarjima qilinadi va Xulsan nomli joyning lotincha nomidan va lotincha *pēs* „oyoq“ (*Hulsan* + *pēs*) maʼnosidan olingan. Muayyan nom, *perlei*, faxriy moʻgʻul paleontologi Altangerel Perle sharafiga nomlangan.

## Tuzilishi

Holotip namunasi juda kichik, balogʻatga etmagan tur vakiliga tegishliligi sababli ushbu zavr haqidagi mavjud maʼlumotlar biroz cheklangan. Taxminlarga koʻra, teksturali suyaklar hayotning dastlabki bosqichidan darak bermoqda, ehtimol ushbu holotip egasi tuxumdan endi chiqqan „joʻjazavr“ boʻlgan boʻlishi ham mumkin. Turning oʻzi oldingi koʻrinishida III va IV metatarsallarning aloqa sohasi va IV metatarsalning pastki uchi pateral tomonga proyeksiyalanganligi bilan ajralib turishi mumkin.

Umuman olganda, saqlanib qolgan oʻng metatars nozik va ixcham qismdir. Uchta asosiy metatarsalning faqat birinchisida yetarli maʼlumotlar mavjud. Barcha metatarsallarda suyaklarning yuqori uchi biroz eroziyalangan. II, III va IV metatarsallar uzunligi oʻxshash (3.4 sm (34mm), 3.9 sm (39mm) va 3.6 sm (36 mm) mos ravishda). Uchala metatarsalda ham pedal boʻgʻimlar mavjud. Ammo faqat bittasi toʻliq namunaga ega. III metatarsalning birinchi boʻgʻim suyagi juda eroziyalangan, uning pastki qismi koʻp emas, ammo anchagina qismi saqlanib qolgan.

Qisman miya chanogʻi kichik element boʻlib, atigi 1 sm (10mm) oʻlchamga ega. Umuman olganda, hulsanpesning tana tuzilish morfologiyasi juda murakkab va tartibsiz shaklga ega. Boshqa maniraptoralar bilan taqqoslaganda, saqlanib qolgan qismni miya korpusidagi opistotik suyaklarning oʻng ichki tomoni sifatida hisoblash mumkin.

## Tasniflash

Ilk marotaba 1982-yilda tasvirlanganida, Osmólska *Hulsanpesni* Dremeozavrlar turkumidagi dinozavr deya eʼlon qiladi. Osmolskaning soʻzlariga koʻra, namunaning bir nechta xususiyatlari haqiqiy qushlar taksoni boʻlish uchun juda „ibtidoiy“ edi. U bunga misol sifatida metatarsallar orasida birlashish yoʻqligini keltiradi. Ammo bu qisman shaxsning yoshligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, deya qoʻshimcha qili ham oʻtadi. Uning balogʻatga yetmagandagi koʻrinishi *[[Velociraptor]]*miniatyurasini eslatadi. Undagi bu xususiyatlar plesiomorf hisoblanadi. Dremeozavrlar bilan bir qatorda, boshqa, qushlarga aloqasi boʻlmaganmaniraptorlar turiga tegishli boʻlishi ham mumkinligi olimlar tomonidan eʼtirof etiladi. 2004-yilda dremeozarvlar boʻyicha olimlar *Hulsanpesni dromeozavr* vakili sifatida qayta tiklashadi (*Sinovenator* uchun kodlash xatosi tufayli). Biroq 2013-yilda Agnolin va Novas uni Averaptora *incertae* sedisga deya hisoblay boshlashadi. Ular Averaptora incertae sedis bilan Hulsanpesning boʻgʻim suyaklari bir biriga juda oʻxshash degan fikrga tayanishgan.Keyinchalik ushbu bayonot notoʻgʻri ekanligi isbotlanadi.

## Biologiyadagi oʻrni
*Hulsanpes* turmush tarzining turli jihatlari qayta oʻrganilib, halszkaraptorin taksoni sifatida qayta tasniflanadi. *Hulsanpes* zamonaviy arratumshuq qushlar yoki suv qushlarinikiga oʻxshash turmush tarziga ega boʻlgan hamda koʻp vaqtini suv muhitida (masalan, daryolar) old va orqa oyoqlarda suzish bilan oʻtkazgan. Ammo barcha dinozavrlar singari, ular koʻpayish uchun quruqlikka chiqishgan va yerdagi uyalariga tuxum qoʻyishgan. Biroq, *Hulsanpes* koʻproq subkursorial hayot tarzi uchun moslashuvni oʻz ichiga olgan holotip metatarsusiga asoslangan holda koʻproq yer yuzida hayot kechirgan boʻlishi mumkin.

## Ekologiyadagi oʻrni
Holotip namunasi Barun Goyot qatlamidan topilgan. Ushbu suyaklar taxminan 72—75 million yil avval kech boʻr davrining oʻrta qismi, Kampaniyan, bosqichiga toʻgʻri keladi. Mavjud topilmalarning aksariyati suv havzalari boʻlgan yirik daryolar va qumtepaga oʻxshash releflar topilgan. Bu yerda *Hulsanpes* *Bagaceratops*, *Gobipteryx*, *Parvikursor*, *Saichania*, *Tarchia* va *Tylosefale* kabi turli dinozavrlar bilan birga yashagan.

## Manbalar