Abdurahimbek Haqberdiyev

**Abdurahimbek Haqberdiyev** (toʻliq ismi: Abdurahimbek Asadbek oʻgʻli Hagverdiyev; 17 may 1870 yil, Agbulag, Shusha uyezdi, Elisavetpol viloyati — 1933 yil 11 dekabr, Boku, Ozarbayjon SSR) — ozarbayjon yozuvchisi, davlat imperatori, Rossiya imperiyasining ijtimoiy-siyosiy arbobi, Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasi, Gruziya va Ozarbayjon; dramaturg, pedagog, adabiyotshunos, teatr arbobi, klassik ozarbayjon adabiyotining koryfalari. Ozarbayjon SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1928), Ozarbayjondan kelgan birinchi Rossiya Dumasining aʼzosi, Gruziya parlamenti aʼzosi; „Layli va Majnun“ operasi premyerasida birinchi dirijyor, Teatr Kengashining asoschisi va birinchi rahbari, Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi, mashhur „Molla Nasreddin“ jurnalining bosh muharrirlaridan biri.

Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 7 maydagi 211-sonli qarori bilan Abdurahimbek Haqberdiyev asarlari Ozarbayjon Respublikasida davlat mulki deb eʼlon qilingan mualliflar roʻyxatiga kiritildi.

## Hayoti

Abdurahimbek Haqberdiyev 1870 yil 17 mayda Ozarbayjonning Shusha shahri yaqinidagi Agbulag qishlogʻida tugʻilgan. Dastlabki maʼlumotni 1880 yilda Yusifbek Shushadagi vaqtincha yozgi maktabda, keyin Shusha haqiqiy maktabida (1881-1890) olgan. Tbilisi real maktabini tugatgandan soʻng Sankt-Peterburg yoʻl muhandislari institutida tahsil oldi (1891-1899). U universitetning sharq fakultetida talabalik davrining erkin davrini oʻtkazgan. Adabiyotga qiziqish kuchli edi. U „Agar siz goz goʻshtini isteʼmol qilsangiz, uning taʼmini koʻrasiz“ (1892) va „Buzilgan ittifoq“ (1896) asarlarini yozgan. Sankt-Peterburgda qulagan Ittifoq (1899) nashr etildi.

Oliy maʼlumotga ega boʻlib, Shushaga qaytib, u yerda spektakllar uyushtirgan. Sharqiy kontsertlar uning rahbarligi ostida Bokuda (1902-1903) berilgan va u yerda ilk hikoyalarini („Ota va Oʻgʻil“, „Oyning guvohligi“) yozgan va „Ikki hikoya“ nomi ostida nashr etgan. 1905 yildagi inqilobdan keyin u Ganja viloyatidan Rossiya Davlat Dumasiga vakil etib saylandi, Sankt-Peterburgga (Ozarbayjonning birinchi diplomatlaridan biri) tashrif buyurdi, u yerda u yangi kitobi (Ogʻa Muhammad Muhammad Shoh Gajar) uchun davlat kutubxonasida materiallar toʻpladi, Eronga — Mazandaran viloyatiga (1907) tashrif buyurdi. „Leyli va Majnun“ operasi 1908 yil 12 yanvarda sahnalashtirilganida, u xor va orkestrni boshqargan birinchi ozarbayjon dirijyori boʻlgan. „Nicat“ jamiyati va Kura-Kaspiy transport boʻlimida ishlagan paytida u Kavkaz, Dogʻiston, Oʻrta Osiyo va Volga mintaqalariga, „Jeyranali“, „Xortdan“ ga sayohat qilgan. „Hakimi-nuni-saqir“, „Laglagi“, „Mozalan“, „Suzuvchi“ va boshqalar. U oʻz imzolari bilan „Molla Nasreddin“ jurnalida bir hikoya va ustunni nashr etdi.

Astraxondagi faoliyati davomida shaharning madaniy va ijtimoiy hayotida koʻp mehnat qildi (1910). Keyin Agʻdama koʻchib oʻtdi va oʻsha yerda yashadi (1911-1915). Tbilisida (Gruziya) oylik „Shaharlar ittifoqining Kavkaz filiali yangiliklari“ jurnalining direktori (1916-1917), fevral inqilobidan keyin u Tbilisi Ijroiya qoʻmitasi va uning Markaziy Kengashi aʼzosi etib saylandi (1917). Oʻsha yilning mart oyida u Borchali tumanining komissari etib tayinlandi (1918).

Ozarbayjonda Sovet hukumati oʻrnatilgandan soʻng, davlat teatrlariga inspektor tayinlandi. U Ozarbayjon milliy teatrining 50 yilligi munosabati bilan oʻtkazilgan yubileyga raislik qildi. Ozarbayjon davlat universitetida adabiyot fanidan maʼruzalar oʻqidi va ilmiy kadrlar tayyorlashda qatnashdi. Bu yerda u mahalliy qoʻmita raisi (1922), rais oʻrinbosari, keyin Ozarbayjonni oʻrganish va targʻib qilish jamiyati raisi (1923-1925) boʻlgan. Bu birinchi tadqiqot instituti edi. Bokuda oʻtkazilgan (1924) Ozarbayjon tadqiqotlari birinchi Kongressining vakili sifatida faol ish olib borgan.
Bundan tashqari, yozuvchi Shekspirning „Hamlet“, Shillerning „Qochqinlar“, Volterning „Sulton Usmon“, Zolyaning „Burgʻulashganlari“, Andersenning „Bulbul“, „Shahning yangi libosi“, Lanskoyning „Gʻazavot“, Chirikovning „Yahudiylari“, Korolenkoning „Eski qoʻngʻiroq“ asarlari. Uning asarlarini ham tarjima qilgan.

Rossiya Fanlar akademiyasi Etnografiya byurosining beshinchi ilmiy sessiyasida u bir ovozdan Akademiyaning Etnografiya byurosining tegishli aʼzosi etib saylandi (1924). Sharq fakulteti kotibi (1922-1925), Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasining mas’ul kotibi (1931-1932). Ozarbayjon Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining faxriy farmoni bilan taqdirlangan (1933). Uning asarlari SSSR va chet el xalqlarining tillariga tarjima qilingan.
U 1933 yil 12 dekabrda Bokuda vafot etdi va Faxriylar xiyoboniga dafn qilindi.

Boku shahrining Yasamal tumanida uning nomi bilan atalgan koʻcha bor.

Ilmiy izlanishlar natijasida Haqberdiyev Ozarbayjon va Gruziya fuqarosi boʻlgani koʻrsatilmoqda.

## Jorjiya milliy kengashidagi maʼruza

Gruziya Milliy Kengashi aʼzosi Abdurahimbek Haqberdiyevning 1918 yil 19 dekabrda Tbilisida (Gruziya) boʻlib oʻtgan Milliy kengash yigʻilishidagi nutqi. Shuni taʼkidlash kerakki, oʻsha sanada Gruziya-Armaniston urushi davom etdi.

## Ijodkorlik
Abdurahimbek Haqberdiyev adabiy faoliyatini Shusha real maktabida oʻqiyotganida boshlagan, M.F. Oxundzodaningtaʼsiri ostida u „Hoji Dashdamir“ nomli qisqa pyesani yozdi (1884). Sankt-Peterburgda oʻqiyotganda uning sanʼatga qiziqishi va ishtiyoqi kuchaydi. U yerda boʻlganida u „Agar siz goz goʻshtini isteʼmol qilsangiz, uning taʼmini koʻrasiz“ (1892) va Yiqilgan ittifoq (1896) fojiasini yozgan.

1899 yilda Ozarbayjonga qaytib kelgan Haqberdiyev bir muddat Bokuda yashadi. Bir tomondan u oʻqituvchi boʻlgan, boshqa tomondan u teatr tomoshalarini boshqargan. Shu bilan birga, u badiiy ijodini davom ettirdi: „Baxtsiz yosh yigit“ (1900) va „Ertak-jodugar“ (1901) fojialarini yozib, gʻoyalar va poetik mahorat jihatidan milliy dramani boyitdi. 1906 yilda u „Hayat“ gazetasida hikoyalar va „Molla Nasreddin“ jurnalidagi ustunlar va hazillarni maxfiy imzolar bilan nashr etdi. „Mening kiyikim“, „Vampirning doʻzaxiy maktublari“, „Shayx Shaban“, „Arvohlar“, „Ochigʻini xatlar“ va boshqa asarlar muallifi.

**Hikoyalar**

*Ota va oʻgʻil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Oyning guvohligi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Vampirning doʻzaxiy maktublari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Mozalanbeyning sayohati. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Bomba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  *

*Mening kiyikim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  *

*Kirish oʻrniga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …………*

*Mutrubning daftarchasi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …..*

*Shikoyat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .……  *

*Dajjolobod . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …..  *

*Yashil rangga oʻting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …………*

*Oʻqish . . . . .*

Shabix . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……..

Pir. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .…….. .

Tanqid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …….. ..

Och doktor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ………….  

Shayx Shaban . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Hamrohi pasporti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  

Roya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Mirzo Safar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Eski kunlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Baland tog 'choʻqqisida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Seyidlar pechkasi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

*Mum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  *

*Favvora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Mavjud toʻlovlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*It oʻyini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  *

*Tish ogʻrigʻi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Old pleyer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Kapitalizmga qarshi kurash . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Toʻngʻiz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Suhbat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Fojia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  *

*Ovchi Qasim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Qasos . . . . . . . . . . . . . . . . . . .* . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

*Sud ijrochisi va oʻgʻri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……. .*

*Xayriya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……..*

*Yangi tibbiyot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……..  *

*Sariq tovuq . . . . . . .*

*Koroglu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …… …*

*Maqolalar Bizning yopilishimiz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……. . . . . . . .*

*Tanqid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……. . . . ..*

*Ikki yil . . . . . . . . . . . .*

*Roʻza haqida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …… .*

*Musulmonlarda teatr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …… …*

*Besh yil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …… …*

*"Fairy Magic" haqidagi eslatmalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……. .*

*Rassomlik sanʼati haqida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……. .*

*Abbos Mirza Sharifzoda haqida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……. ..*

*Mirzo Fotali fojiasi . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …… ..*

*Adabiy tilimiz haqida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….. …*

*Gurbanali Sharifova Harflar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .*

*Najafbek Vazirova . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……… .  *

*Huseyn Mamaeva . . . . . . . . .*

*"Gruziya" gazetasi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……*

*Aziz Sharifa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……*

*Qisqacha tarjimai hol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……..*

*Tarjimai hol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . .*

***Hammasi boʻlib 80 dan ortiq hikoyalar mavjud***

## Filmoqrafiya
# Mening kiyikim (film, 1963)
# Men turmush qurmoqchiman (film, 1983)
# Och qahramonlar (film, 1993) (toʻliq metrajli film-spektakl) (AzTV) — asar muallifi

## Galereya


Fayl:Abdurrahim bey Hagverdiyev in Shusha.jpg|Bolalikda Shushada
Fayl:Young Abdurrahim bey Hagverdiyev.jpg|Yoshligida
Fayl:Abdurrahim bey Hagverdiyev and Habib bey Mahmudbeyov.jpg|Habibbek Mahmudbeyov bilan birga (1890)
Fayl:Abdurrahim bey Hagverdiyev in Tiflis.jpg|Tbilisida
Fayl:Abdurrahim bey Hagverdiyev 5.jpg|Sankt-Peterburgda



Fayl:Abdurrahim bey Hagverdiyev in 1908.jpg|Bokuda (1908-yil)
Fayl:Haqverdiyev Əbdürrəhim bəy, Nəcəfov Rzaqulu, Mümtaz Salman, Məmmədov Zeynal, Qəmküsar Əliqulu.jpg|Chapdan oʻngga: Abdurahimbek Haqberdiyev, Rzagulu Najafov, Salman Mumtaz, Zeynal Mammadov, Aligulu Gamkusar
Fayl:Samoylovich, Haqverdiyev, Chobanzade.jpg|Aleksandr Samoylov, Abdurahimbek Haqberdiyev va Bekir Chobanzade turmush oʻrtoqlari bilan. Leningrad, 1925-yil
Fayl:Azerbaijani intellectuals 2.jpg|Tik turgan (chapdan oʻngga): Asaf Zaynalli, Sulaymon Rustam, Rasul Rza, Jafar Jabbarli, Afrasiyab Badalbeyli




### Oila aʼzolari

**ABDURAHİMBEK HAQVERDIYEVNING OILASI — OILA ARXIVI**

**Birinchi xotini** — Tukasban xonim (Ozarbayjon)

**Ikkinchi xotini** — Nadejda Osipovna (Polsha musulmon)

**Qizi (asrab olish haqiqati Ozarbayjon Respublikasi sudining qarori bilan tasdiqlangan) Fatma Xaqverdiyeva (Axverdoff) Malik-Abbos**

Oila arxivlariga koʻra, uning familiyasi Ahverdoff, ammo Sovet Ittifoqidan keyin bu Haqberdiyev edi, inglizcha versiyasi AHVERDOFF edi.s

**Qizi**(asrab olish Ozarbayjon Respublikasi sudining qarori bilan tasdiqlangan) — Fatma Haqberdiyeva (Axverdova) Malik-Abbos

**Qizining eri** — Alibey Malik-Abbos

**Nevarasi** — Tofiq Ali oʻgʻli Malik-Abbos

**Nevarasi ** — Elmira Ali qizi Malik-Abbos

**Nevarasining turmush oʻrtogʻi** — Adiba Jafar qizi Malik-Abbos (Nosirova)

**Nevarasining rafiqasi** — Mammed Rzaev

**Natija** — Eldor Tofiq oʻgʻli Malik-Abbos

**Natija** — Gulnora Tofiq qizi Ahmadzoda (Malik-Abbos)

**Natija** — Leyla Maxammad qizi Rzayeva (Malik-Abbos)

**Natija** — Nigar Mahammad qizi Rzayeva (Malik-Abbos)


## Eslatmalar

* Kamal Camalov. Mollanəsrəddinçilərin maarifçilik ideyaları. Bakı: Elm və təhsil, 2015.

## Havolalar
*  
* Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin seçilmiş hekayələri macar dilinə tərcümə edilib