Turk lirasi

**Turk lirasi** (**TL** belgisi:**₺**;kod:**TRY**) — Turkiya Respublikasi va Shimoliy Kipr Turk Respublikasida, norasmiy ravishda Suriya Muvaqqat hukumati va Suriya ozodlik hukumati tomonidan nazorat qilinadigan hududlarda rasman qoʻllaniladigan pul birligi hisoblanadi. Kurush boʻlgan turk lirasini bosib chiqarish va boshqarish faoliyati Turkiya Respublikasi Markaziy banki tomonidan amalga oshiriladi.

Turk lirasining jahon miqyosidagi nufuzini oshirish va turli chalkashliklarga chek qoʻyish maqsadida 2005-yil 31-yanvarda valyutadan oltita nol olib tashlandi. Bu hodisadan keyin turk lirasi vaqtincha muomaladan chiqib ketdi. Biroz vaqt oʻtib, yangi turk lirasi muomaladan chiqarila boshlandi va uning oʻrniga ishlatila boshlandi. YTLning quyi birligi Yeni Kurushdir. YTL dan TL ga oʻtish tugallangani munosabati bilan 2009-yil 1-yanvarda yana qayta muomalaga kiritildi. Biroq, 2009-yilda muomalaga kirgan tangalarda YTLdagi kabi 6 ta nol mavjud emasligini koʻrishingiz mumkin.

Turk lirasining old tomonida bugungi kungacha faqat Mustafo Kamol Otaturk va İsmet Inönüning sur’atlari bosilgan. Ismet Inönüning sur’ati prezidentlik davrida (1938-1950) faqat turk lirasining old tomonida edi. Buning sababi, Usmoniylar davridan beri bu anʼanaga aylangan. Unga muvofiq, Usmoniylar boʻlmagan koʻplab davlatlar tomonidan ham qoʻllaniladigan pulning old tomoniga davlat rahbarining rasmini qoʻyish anʼanasi mavjud. Bu anʼana 1925-yil 30-dekabrda qabul qilingan „Mavjud kassa hujjatlarini yangi hujjatlar bilan amalga oshirish toʻgʻrisida“gi 701-sonli qonun bilan rasmiylashtirilgan. Shu sababdan tanganing old tomonida prezidentlik davrida Ismet Inonuning sur’ati ishlatilgan. Biroq, bu qonunga 1952-yilda Adnan Menderes boshchiligidagi hukumat tomonidan oʻzgartirish kiritildi va turk lirasida oʻsha paytdagi davlat rahbari emas, faqat, Mustafo Kamol Otaturkning sur’ati boʻlishiga qaror qilindi. Shuning uchun turk lirasi oldida sur’atlari ishlatilgan yagona davlat arboblari sifatida Mustafo Kamol Otaturk va İsmet İnönü boʻlib tarixda qolishdi. Bundan tashqari, Yunus Emre, Mehmed II Fotih, Mehmet Akif Ersoy va Cahit Arf kabi turk buyuklarining portretlari turk lirasining baʼzi emissiyalarining orqa tomonida bosib chiqarilgan.

## Tarixi
Birinchi lira Usmoniylar lirasi nomi bilan 1843-yil 5-yanvarda Sulton Abdulmejid davrida chiqarilgan. Qogʻoz pullar chop etilishidan oldin Usmoniylar ishlatilgan bu oltin tanga sariq lira deb atalgan. 1854-yil 2-iyunda chorak lira va 1855-yil 18-fevralda ikki yarim va besh yarim lira namunalari ilk bor bosildi.

### Birinchi turk lirasi (1923-2005)
Mamlakat oʻzini Respublika deb eʼlon qilgandan soʻng, 1925-yil 30-dekabrdagi 701-sonli „Mavjud hujjatlarni yangi qogʻozlar bilan musodara qilish toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilindi va birinchi Turk banknotlarini chop etishga ruxsat berildi.

Respublika davridagi birinchi qogʻoz pullar 1927-yilda Buyuk Britaniyada Tomas de la Rue kompaniyasi tomonidan zarb qilingan. Uning umumiy qiymati 88 ming ingliz oltin tangasi edi. Chunki bu vaqtda Turkiyaning oʻzida hali markaziy banki yoʻq edi. (1715-sonli Markaziy bank qonuni 1930-yil 30-iyunda rasmiy gazetada eʼlon qilingan va Turkiya Respublikasi Markaziy banki 1931-yil 3-oktabrda faoliyat koʻrsata boshlagan) 1927-yilda hali Alifbo inqilobi sodir boʻlmagani uchun, tangalarda lotin harflari yoʻq edi. Otaturkning portreti 1927-yilda bosilgan 1, 5 va 10 liradagi moyboʻyoqda paydo boʻlgan. Boshqa tangalarda Otaturk suv belgisida ham, rasm sifatida ham koʻrinish beradi. Birinchi tangalarda turk va fransuz tillarida yozuvlar hamda oʻsha davrda Moliya vaziri boʻlgan Mustafo Abdulhalik Rendaning imzosi bor edi. 1927-yilda zarb qilingan tangalar 1928-yildagi alifbo inqilobidan keyin ham koʻp yillar davomida oʻz kuchini saqlab qoldi. Chunki lotin harflarida tangalarni bozorga qaytarish katta xarajat va mashaqqat edi. Lekin1937-yilda bu muammo bartaraf etildi va muomalaga kirgan lotin harflari bilan zarb etilgan tangalarning barchasida Otaturkning portretlari aks etdi.

Otaturkning portretlari 1927-yil sentyabrdan 1938-yil 11-noyabrgacha bosilgan banknotlarda mavjud edi. 1938-yilda Otaturk vafotidan keyin İsmet İnönü Prezident boʻlgani sababli qonun talabiga koʻra, banknotlarda Inönü portreti qoʻllanila boshlandi. 1952-yilda kuchga kirgan 5-emissiya banknotlarida Demokratik partiya hukumati Otaturk portretini yana banknotlarga qoʻyishga qaror qildi.

Respublika tashkil topganidan buyon umumiy hisobda 9 ta emissiya guruhidagi 24 xil qiymatdagi 126 ta banknotalar muomalaga chiqarildi. Birinchi oltita emissiya guruhidagi barcha banknotalar va yettinchi emissiya guruhidagi banknotlarning bir qismi turli sanalarda muomaladan chiqarildi. Shundan soʻng, 10 yillik daʼvo muddati tugashi bilan ushbu tangalar o‘z qiymatini asta-sekin yo‘qotdi.

### Ikkinchi turk lirasi (2005-yildan hozirgi kungacha)

Nihoyat, 2003-yilning dekabr oyida Turkiya Buyuk Millat Majlisi turk lirasidan oltita nolni olib tashlash orqali yangi valyuta yaratishga ruxsat beruvchi qonunni qabul qildi. Bu voqeadan soʻng, Turk lirasining qayta baholanishi bilan Ruminiya leyi qisqa vaqt ichida dunyodagi eng kam qimmatli valyutasiga aylandi (2005-yil iyul oyida qayta baholangan). Shu bilan birga hukumat 50 va 100 lik ikkita yangi nominalni muomalaga chiqardi.

#### Yangi Turk lirasi (2005-2009)
Bu 2005-yil 1-yanvarda turk lirasidan olti nol olib tashlanganidan beri foydalanilgan rasmiy valyutadir. 2005-yil yanvaridan 2008-yil dekabrigacha boʻlgan oʻtish davrida ikkinchi turk lirasi rasman “Yangi turk lirasi” deb ataldi. Valyuta kodidagi „Y“ harfi turkcha „yangi“ so‘zidan olingan. Rasmiy ravishda "YTL" deb qisqartirildi va 100 yangi kurushga boʻlindi.

2009-yilning yanvar oyidan boshlab, ikkinchi turk lirasidan “yangi” soʻzi olib tashlandi. Natijada uning rasmiy nomi yana “turk lirasi” ga oʻzgartirildi va „TL“ ga qisqartirildi.

## Qiymati
Lira, tarixan uzoq yillik inflyatsiya darajasiga ega boʻlgan valyuta hisoblanadi. 1930-yilda Turkiya Oliy Millat Majlisi tomonidan „Turk valyutasi qiymatini himoya qilish toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilindi. U hukumatga milliy valyuta kursining oʻzgarishini oldini olish uchun jinoiy sanksiyalar bilan qoʻllab-quvvatlanadigan tartibga soluvchi qarorlar qabul qilish huquqini berdi. Dastlab, Britaniya funti va fransuz frankiga bogʻlangan lira 1946-yildan boshlab T₤2,8 = 1 AQSh dollari boʻlishiga kelishilgan edi. Ushbu fiksatsiya 1960-yillargacha barqaror boʻlib qoldi. Shundan soʻng u T₤9 = 1 AQSh dollarini berish uchun devalvatsiya qilindi. Keyingi davrlarda hukumat liraga intervensiya qildi va dollarga asoslangan devalvatsiya davom etdi.

1980-yillarga qadar Turkiya TL qiymati Markaziy bank tomonidan belgilab qoʻyilgan va oʻsha qiymatdan oʻzgarmaydigan qatʼiy kurs rejimidan foydalanishni davom ettirdi. Ushbu sanadan keyin mamlakatda valyuta kursi bozorda belgilanadigan boʻldi. Biroq, Markaziy bankning doimiy intervensiyalari bilan yo‘naltiriladigan intervensiyali suzuvchi valyuta kursi rejimiga o‘tdi. 2000-yilda guruh ichidagi dalgalanma rejimi qabul qilindi. Uni amalga oshirish 2001-yil inqirozida toʻxtatilishi kerak edi. Ushbu rejim doirasida valyutaga asoslangan barqarorlashtirish dasturi amalga oshirildi va valyuta kursi rejimi moslashuvchan langar sifatida belgilandi. Inqirozdan soʻng, Turkiya suzuvchi valyuta kursi rejimiga oʻtganini barchag maʼlum qildi.

Yuqori inflyatsiya tufayli birlik asosida qadrsizlangan lira 1995-1996 va 1999-2004 yillarda *[[Guinness rekordlar kitobi|Ginnesning rekordlar kitobi]]* tomonidan eng qadrsiz valyuta sifatida tanlandi. Bu hodisadan soʻng, YTL ga oʻtish va 6 nolni olib tashlash, uning birlik qiymati qayta tartibga solish ishlari boshlandi. 2001-yildan beri TL yillik inflyatsiya darajasi tarixiy inflyatsiya qiymatlari bilan solishtirganda doim past boʻldi.

### 2018-22 Turkiya valyuta va qarz inqirozi
2018-yilning oʻrtalaridan boshlab lira tezlikda pasayishni boshladi. Umuman olganda, iqtisodchilarning fikricha, inqiroz Rejep Tayyip Erdoʻgʻanning Turkiya Respublikasi Markaziy bankining foiz stavkalarida inflyatsiyaga qarshi siyosat olib borishiga toʻsqinlik qilishi natijasida yuzaga kelgan deyiladi. Boshqa tomondan, Markaziy bank 2018-yil sentyabr oyida foiz stavkalarini oshirganligi ham bunga sabab sifatida koʻrsatiladi. Erdogʻan inflyatsiyani tashqi kuchlar bilan bogʻlagan. Natijada, bu fikrni oʻsha paytdagi odamlarning 42 foizi ham qabul qilgan. Bu daʼvo koʻpincha xalq orasida fitna nazariyasi sifatida ham tasvirlanadi.

2020-yilda qadrsizlanishda davom etayotgan lira inflyatsiyasining foiz stavkalari pastlay boshladi. Bunga quyidagi voqealar sabab sifatida koʻrsatiladi: Erdo‘g‘on hukumatining deportatsiya qilish, harbiy amaliyotlari va boshqa geosiyosiy muammolar, Turkiyaga nisbatan sanksiyalar joriy qilishi mumkin bo‘lgan Jo Baydenning saylanishi ehtimoli. 2020-yilgi Amerika Qoʻshma Shtatlari prezidentlik saylovi va Turkiyadagi COVID-19 holati. −19 pandemiyasi kabi sabablar bilan izohlangan.

2021-yil boshida foiz stavkalarining oshishi tufayli lira qiymatida tiklanish kuzatilgan boʻlsa-da, Markaziy bank rahbari Naci Agbalning ishdan boʻshatilishi 2021-yil 21-martda qayta inflyatsiya yuzaga kelishiga sabab boʻldi. Oʻsha yilning iyun oyida 8,8 dollar-lira kursi bilan tarixan past qiymatini koʻrgan lira, 2021-yilning eng tez qadrsizlanayotgan valyutalaridan biri boʻldi. 2021-yil oxiriga kelib ham lira qadrsizlanishda davom etdi. Bir necha bor barcha vaqtlardagi kabi eng past darajaga lira sifatida eʼtirof etildi. Lütfi Elvanning isteʼfoga chiqishidan soʻng, Erdoʻgʻanning foiz stavkasi haqidagi fikrlariga yaqin deb taʼriflangan Nureddin Nebatiyning bu lavozimga tayinlanishi, foiz stavkasini pasaytirishning davom etishi va eng kam ish haqining eʼlon qilinishi bunga hissa qoʻshgan omillar sifatida tasvirlangan. 2021-yilda roʻy bergan inflyatsiya inqirozi tufayli Adolat va Taraqqiyot partiyasi va Rejep Tayyip Erdogʻanni jamoatchilik orasida qoʻllab-quvvatlash darajasi soʻrovlarga koʻra sezilarli darajada kamaydi.

## Belgisi
TCMB tomonidan 2011-yil 8-sentyabrda Turk lirasining jahon bozoridagi obro‘sini mustahkamlash va uning dunyoga mashxurligini oshirish maqsadida TL Symbol tanlovi uyushtirildi. TL Symbol tanlovi yuqori saviyada oʻtkazildi va tanlov natijasida yangi ramz aniqlandi. Ushbu taqdimot 2012-yil 1-mart kuni Bosh vazir Rajab Tayyib Erdoʻgʻan tomonidan ommaga eʼlon qilindi.

Eʼlon qilingan Tulay Lale dizaynidagi yangi belgi (₺) yarim langar harfi L ichiga joylashtirilgan ikki chiziqli kichik T harfidan iborat. Ushbu koʻrinish ramziy maʼnoda ikki chiziq sharq-gʻarbiy koʻprik va barqarorlikni, langar esa balandlik va ishonchni ifodalaydi.

Turk lirasi belgisi, talaffuzidan farqli oʻlaroq, pul qiymatining chap tomonida joylashgan. (₺5, ₺10, ₺20…)
Fayl:Turkish Lira Construction.svg|O'lchamlari va formati
Fayl:Turkish lira symbol black.svg|Turk lirasi belgisi 


## Banknotalar
5083-sonli „Turkiya Respublikasi Davlatining pul birligi to‘g‘risidagi qonun“ning 24-moddasiga binoan, Vazirlar Kengashiga Yangi turk lirasi va Yangi Kurushdagi “Yangi” so‘zlarini olib tashlash vakolatlari berildi. Vazirlar Kengashining yuqorida qayd etilgan qarori 2007-yil 5-maydagi Rasmiy gazetada eʼlon qilingan.

## Tangalar
U 2009-yil 1-yanvarda toʻqqizinchi emissiya bilan muomalaga kiritildi. Tangalar zarb va shtamp bosmaxona bosh boshqarmasi tomonidan ishlab chiqariladi.

## Havolalar

* Turkiya Respublikasi tangalari
* Turkiya Respublikasi banknotalari
* Turkiyadagi inflyatsiya

## Manba