Parixon Xonum

**Parixon Xonum** (; 1548-yil avgust – 1578-yil 12-fevral) – Safaviylar malikasi, Safaviylarning ikkinchi shohi Tahmosb I va uning cherkas kanizi Sulton O‘g‘a Xonumning qizi. Tahmosbning eng suyukli farzandi boʻlib, uning saroy faoliyatida ishtirok etishiga ruxsat berilgan, bora-bora kuchli taʼsirga ega shaxsga aylanib, qizilbosh qabilalarining nufuzli yetakchilari eʼtiborini tortgan.

Parixon 1576-yilda otasining vafotidan keyingi vorislik inqirozida markaziy rol oʻynadi. U akasi Haydar Mirzo va uning tarafdorlarining taxtga chiqishga urinishini barbod qilib, oʻzi yoqlagan nomzod – akasi Ismoil Mirzoni taxtga oʻtqazdi. Buning uchun Parixon akasidan minnatdorchilik kutgan boʻlsa-da, Ismoil uning qudratini cheklab, uy qamogʻiga oldi. 1577-yilda Ismoilning suiqasd bilan oʻldirilishida Parixon bosh tashkilotchi boʻlgan boʻlishi mumkin. U deyarli koʻr boʻlgan akasi Muhammad Xudobandaning taxtga chiqarilishini qoʻllab-quvvatladi. Parixon akasi Muhammadni ramziy hukmdor boʻlib qolishini, oʻzi esa amalda hokimiyatni boshqarishini kutgan edi, biroq Muhammadning rafiqasi Xayriniso Begum Parixonga raqib sifatida maydonga chiqib, Parixonning qariyb 30 yoshlarida boʻgʻib oʻldirilishini uyushtirdi.

Baʼzilar tomonidan Safaviylar tarixidagi eng qudratli ayol deb baholangan Parixon yuqori tabaqa ayollariga qattiq cheklovlar qoʻyilgan jamiyatda bir muddat sust va samarasiz Safaviy saroyini toʻliq nazorat qila oldi. Zamondoshlari uni aql-zakovati va layoqati uchun maqtashgan, ammo keyingi yilnomalarda u ikki akasini oʻldirgan va taxtni egallashni koʻzlagan yovuz qahramon sifatida tasvirlangan. U shoirlarga homiylik qilgan, ular orasida Muhtasham Koshoniy ham boʻlib, u Parixon sharafiga beshta marsiya bitgan. Davr yozuvchilari unga bagʻishlab asarlar yozgan. Bunga Abdibek Sheroziyning „“ asarini misol qilish mumkin, shuningdek, Parixon islom paygʻambari Muhammadning qizi Fotimaga qiyos qilingan.

## Ismi
Fors tilidagi  qoʻshma soʻzi „pari chaqiruvchi“ maʼnosini anglatib, fors mifologiyasidagi parilarga ishora qiladi. Qadimgi eroniy madaniyatida parilar dastlab yovuz ruhlar yoki jinsifat mavjudotlar sifatida qabul qilingan. Biroq keyingi davr, ayniqsa, zamonaviy Eron adabiyotida, ularning obrazi tubdan oʻzgarib,  – „bizdan yaxshiroqlar“ deb ataluvchi pok va oliy tabiatli mavjudotlar sifatida talqin etila boshlagan. Koʻplab ayol kishilarning ismlarida  unsuri uchraydi. Jumladan, ,  – „Parini qoʻlga kiritgan“ kabilar. Bunday nomlarning mavjudligi Eron madaniy anʼanalarida qadimiy shamanistik tasavvurlar va ruhiy-amaliy marosimlarning uzoq davom etgan taʼsirini koʻrsatishi mumkin.

## Yoshligi

Parixon Xonum 1548-yil avgustda Ahar yaqinida tugʻilgan. Uning otasi Safaviylar sulolasining ikkinchi i Tahmosb I edi. Onasi Sulton O‘g‘a Xonum dog‘istonlik cherkas zodagoni Shamxal Sultonning singlisi boʻlgan. Parixonning Sulaymon Mirzo ismli tugʻishgan ukasi ham bor edi. Zamondosh yilnomalar uni aqlli, zukko va sezgir ayol boʻlgan deb tasvirlaydi hamda bu sifatlar otasining eʼtiborini qozonganini qayd etadi. U otasi tomondan siyosiy taʼsirga ega ammalari Parixon Xonum I va Mohinbonu Sultonni oʻziga namuna deb bilgan. Parixon ammalariga taqlid qilib, ulardan ham oʻtishni istagan.

Parixon islom huquqi, fiqh va sheʼriyatga nihoyatda qiziqqan va bularning barchasida yuksak natijalarga erishgan. Safaviy tarixchisi Afushtaiy Natanziyning soʻzlariga koʻra, zamondosh yilnomalar uni „ayollardan ajralib turuvchi“ shaxs deb bilgan. Tahmosb uning Safaviylar imperiyasi siyosatiga qiziqishini qadrlagan, Parixon ham Tahmosbning sevimli qiziga aylangan. Parixon 10 yoshga kirganida shahzoda Badi az-Zamon Mirzo Safaviyga unashtirilgan. Badi az-Zamon Mirzo Tahmosbning kichik ukasi Bahrom Mirzoning oʻgʻli boʻlgan. Biroq Parixon otasining sevimli qizi boʻlgani uchun Tahmosb uning poytaxt Qazvindan Badi az-Zamonning maskani va iqtosi boʻlgan Seyistonga ketishiga ruxsat bermagan. Shunday qilib unashtiruv nikoh bilan yakunlanmagan. Tahmosbning qizi Parixonga muhabbati va uning maslahatlariga tayanishi oʻz oʻgʻillariga boʻlgan ishonchidan ham ustun boʻlgan. Shu bois Safaviy qoʻshin safini toʻldirgan turkman qabilalari boʻlgan qizilboshli yetakchilari Parixonning marhamatiga sazovor boʻlishga intilgan.

## Faoliyati
### Tahmosbning vorislik inqirozi

Saroy amaldorlarining qayta-qayta soʻrovlariga qaramay, Tahmosb I hech qachon oʻgʻillaridan birini oʻzining aniq vorisi sifatida tanlamagan. Otadan keyin toʻngʻich oʻgʻil taxtga oʻtirishi (Tahmosbning oʻzi Ismoil Idan keyin taxtga oʻtirgani kabi) odat boʻlgan boʻlsa-da, shohning toʻngʻich oʻgʻli Muhammad Xudobanda deyarli koʻr boʻlgani sababli hukmronlikdan chetlatilgan. Qizilboshlilar qabilalari va saroy ahli oʻzlari yoqlagan shahzoda masalasida ikki guruhga boʻlingan. Haydar Mirzo Ustojlu qabilasi, ikki Safaviy shahzoda va saroydagi gruzinlar (onasining kelib chiqishi gruzinlardan boʻlgani uchun) tomonidan qoʻllanilgan. Ismoil Mirzoni esa qizilboshlilarning boshqa barcha turkman qabilalari (masalan, Rumlu va Afshor), cherkaslar hamda Parixonning oʻzi qoʻllab-quvvatlagan. Ismoil Tahmosbning ikkinchi oʻgʻli edi, biroq turli sabablar, jumladan, bachchabozlik tufayli 1557-yildan beri Qahqaheh qal’asida qamoqda saqlanayotgan edi. Qamoqda boʻlgan paytida Ismoil Ustojlu mablagʻlarini oʻzlashtirish ishlariga aralashgan va Ustojlu qoʻmondonining xotiniga oshiq boʻlgan. Natijada, Ustojlu yetakchilari Haydar Mirzoni yaxshiroq ittifoqchi deb topgan. Haydar Tahmosbning beshinchi oʻgʻli boʻlib, shohning sevimli kishisiga aylangan va hatto Tahmosb yoʻqligida unga maʼmuriy vakolatlar ham berilgan.

Cherkaslar ham, gruzinlar ham Tahmosb ustidan siyosiy taʼsirga ega boʻlgani uchun ular bir-biriga raqib boʻlgan. Qizilboshlilar uchun eng asosiy tashvish Haydarning onasining kelib chiqishi boʻlib, bu narsa saroydagi qizilboshlilarning taʼsirini koʻplab gruzinlarning qoʻshin safiga kirib kelishi hisobiga cheklashi mumkin edi. Parixonning Ismoilni qoʻllab-quvvatlashi saroyda turkiy-cherkas ustunligini saqlab qolish istagidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Uni qoʻllashga yana ehtimoliy sabablar ham mavjud. Masalan, Ismoilning qamoqqa olinishidan oldingi xalq sevgan va jasur shahzoda sifatidagi obroʻsi yoki uni qoʻllash orqali oʻz mavqei va taʼsirini saqlab qolish mumkin deb oʻylagani edi. Parixonning onasi Sulton Oʻgʻa Xonum qizining iltimosiga binoan Tahmosb huzurida Haydar Mirzoni yomonotliq qilib, uni xoin sifatida, Ismoilning tarafdorlarini esa sadoqatli va rostgoʻy shaxs sifatida koʻrsatgan.

1574-yil 18-oktyabrda Tahmosb I ogʻir kasal boʻlib qoldi va 2 oy davomida tuzalmadi. Safaviy tarixchisi Iskandar Munshiyning yozishicha, Parixon otasini parvarish qilishni oʻz zimmasiga olib, uning boshida turgan. Shohning kasalligi guruhlar oʻrtasidagi zoʻravonlik xavfini tezlashtirgan. Ish shu darajaga yetganki, Haydarning tarafdorlari uni doimiy ravishda qattiq qoʻriqlab yurishgan. Shu bilan birga, ular Qahqahehning qal’a boshligʻi bilan kelishib, Ismoilni oʻldirishni rejalashtirishgan. Parixon bu fitnani fosh qilib, Tahmosbga xabar bergan. Tahmosb Qahqahehga Ismoilni kuzatib turish uchun Afshor askarlaridan bir guruhini yuborgan.

Tahmosb I 1576-yil 14-mayda vafot etdi. Oʻlimi vaqtida uning boshida Haydarning onasi hamda Parixon turgan. Haydar zudlik bilan oʻzini yangi shoh deb eʼlon qildi. Tahmosb I vafot etgan kechada qoʻriqchilik qilayotgan saroy qoʻriqchilari (odatda, qizilboshlilarning turli qabilalaridan navbat bilan tayinlanadigan) Ismoilning tarafdori boʻlgan guruhlardan boʻlib, ular Rumlu, Afshor, Qojar, Bayot va Varsakqabilalar boʻlgan. Natijada Haydar oʻz tarafdorlarining yordamisiz saroy ichida amalda qamalib qolgan. Haydar Mirzo oʻzini qutqarish yoʻli sifatida Parixonni qoʻlga oldi. Parixon Haydarning oyogʻini oʻpish orqali goʻyoki oʻzini uni qoʻllab-quvvatlagandek koʻrsatdi, soʻngra Qurʼon bilan qasam ichib, agar Haydar unga saroydan chiqishga ruxsat bersa, amakisi Shamxal Sulton va ukasi Sulaymon Mirzoning qoʻllovini taʼminlab bera olishini aytdi. U saroydan chiqqach, saroy kalitlarini amakisi va Ismoilning tarafdorlariga berdi. Ular saroyga bostirib kirib, Haydarni oʻldirdi. Shundan soʻng, Parixonning iltimosiga binoan Qahqahehga elchi yuborilib, Ismoil qamoqdan ozod qilinadigan va poytaxtga olib kelinadigan boʻldi.

### Ismoil II davrida

Ismoil Qazvinga kelguniga qadar Parixon oʻzini Eronning  yetakchisi sifatida namoyon qildi. U mashhur sunniy voiz Maxdum Sharifiy Sheroziyni yollab, 1576-yil 23-maydagi juma namozida barcha eng nufuzli qizilboshli yetakchilari huzurida Ismoilning nomidan  oʻqitdi. Shu tariqa Ismoilning taxtga chiqishini tasdiqladi. U cherkas xodimlaridan iborat shaxsiy saroy tashkil etdi va xattot Xoja Majididdin Ibrohimiy Sheroziyni oʻz saroyini boshqarish uchun shaxsiy  etib tayinladi Har tong qizilboshlilar muammo va iltimoslari bilan uning huzuriga kelishar, Parixonning dargohi esa haqiqiy podshohlik saroyi sifatida qabul qilinar edi.

1576-yil 4-iyunda Ismoil Qazvinga yetib keldi, biroq sana munajjimlar nazarida omadsiz boʻlgani uchun u saroyga bormay, Rumlu qabilasi boshligʻi Husayn-Quliy Xolafa uyida toʻxtadi. 1576-yil 1-sentyabrda u Chihil sutun saroyida taxtga oʻtqazildi. Parixon buning uchun akasidan minnatdorchilik kutgan edi, biroq Ismoil qizilboshlilarning unga koʻrsatgan ehtiromidan bezovta boʻldi. Iskandarbekning soʻzlariga koʻra koʻra, u zodagonlarni koyib: „Doʻstlarim, ayollarning davlat ishlariga aralashuvi podshoh shaʼnini kamsitishini anglamadingizmi?“ – degan. U qizilbosh yetakchilariga Parixon bilan koʻrishishni taqiqladi, uning qoʻriqchi va xizmatchilari sonini kamaytirdi, mol-mulkini musodara qildi va uni huzuriga qabul qilganida sovuqqonlik bilan munosabatda boʻldi. Uning obroʻsini yanada toʻkish uchun Ismoil uning jinsiy buzuqligi haqida mish-mishlar tarqatdi. Parixonning Ismoilga yuborgan maktubidan koʻrinishicha, Ismoil uni oʻldirishni ham rejalagan boʻlishi mumkin Natijada Ismoilning hukmronligi davomida Parixon butunlay yakkalanib, yilnomalarda uning nomi deyarli tilga olinmay qoldi.

Ismoil II Safaviylar hokimiyatida 2 yil hukmronlik qildi, uning qisqa hukmronlik davri „qoʻrquv saltanati“ sifatida tasvirlanadi. Davlat tojini kiyganidan 2 oy oʻtib, u barcha erkak qarindoshlarini, jumladan, Parixon unashtirilgan yigit Badi az-Zamon Mirzo va Parixonning tugʻishgan ukasi Sulaymon Mirzoni ham qirib tashlashni boshladi. Sulaymon Mirzo Ismoilning Parixonga sovuqqon munosabati sabab yuzaga kelgan tajovuzkor xulqi uchun oʻldirildi. Bu qirgʻindan faqat koʻr Muhammad Xudobanda va uning uch nafar yosh oʻgʻli omon qolgan.

Ismoilning hukmronligi 1577-yil 25-noyabrda uning toʻsatdan oʻlimi bilan yakunlandi. Saroy tabibi oʻlim sababini zaharlanish deb gumon qilgan. Iskandarbek Munshiy avvaliga Ismoil oʻlimining bosh qoʻzgʻatuvchisi sifatida Parixonni koʻrsatgan va bu fikr Sharafxon Bidlisiy, Hasanbek Rumlu hamda Sayyid Hasan Husayniy Astarobodiy kabi boshqa Safaviy yilnomachilar tomonidan ham takrorlangan. Shu bilan birga, Ahmad Munshiy Qumiyning „*Xolasat at-tavorix*“ asarida Parixonni bu suiqasd bilan bogʻliq deb hisoblanilmaydi. Zamonaviy tarixshunoslikda bu nazariya isbotlanmaganligicha qolmoqda. Ismoilning oʻlimi natijasida Parixon yana saroydagi qudratli shaxsga aylangan.

### Muhammad Xudobanda hukmronligi va Parixonning oʻlimi
Tarixchi Natanziyning soʻzlariga koʻra, Ismoilning oʻlimidan keyin Parixondan akasining oʻrniga taxtga oʻtirishini soʻrashgan, biroq Parixon buni rad etgan. Qizilboshlilar faqat ikki nomzod ustida bahslashgan. Ular Muhammad Xudobanda va Ismoilning hali goʻdak oʻgʻli Shujo ad-Din edi. Shujo hali yosh boʻlganligi sabab uning nomzodi rad etilib, qizilboshlilar Muhammad Xudobandani yangi shoh sifatida tanlagan. Soʻngra ular oʻz tanlovlari haqida Parixonga xabar bergan. Zamondosh yilnomachi Hasanbek Rumlu Parixon akasi Muhammadning taxt vorisligiga ochiq-oydin qarshi boʻlganini va uning Qazvinga kelishini toʻxtatishga uringanini qayd etadi. Boshqa tomondan, Iskandarbekning soʻzlariga koʻra, Parixon akasi Muhammadni eng maqbul nomzod deb bilgan, chunki uning koʻrligi Parixonga davlat boshqaruvini nazorat qilish imkonini berardi. Parixon va qizilboshlilar Muhammad faqat ramziy hukmdor boʻladi, mamlakatni esa amalda Parixon va uning vakillari boshqaradi, degan kelishuvga kelishgan.

Shu tariqa Parixon 1577-yil 25-noyabrdan 1578-yil 12-fevralgacha ikkinchi  hukmronlikni amalga oshirdi. U akasi Ismoil qamagan mahbuslarni ozod qildi va koʻplab mashhur erkaklar hamda ayollarni himoyasiga oldi. Masalan, Maxdum Sharifiy Sheroziyni qamoqdan chiqardi va uning Usmoniylar imperiyasiga qochib ketishiga yordam berdi. U amaldorlarga Qazvinda qolib, Muhammadning poytaxtga kelishini kutishni buyurdi, biroq Ismoil II ning sobiq bosh vaziri, Ismoilning Parixonga dushmanligiga qisman aloqador boʻlgan shaxs Mirzo Salmon Jobariy Sherozga Muhammad Xudobandaning oldiga qochib ketdi. Mirzo Salmon yangi shohni va uning qatʼiyatli rafiqasi Xayriniso Begumni Parixonning taʼsiridan ogohlantirib, ularni Parixonga ochiqdan-ochiq qarshi qoʻydi. Muhammad Qazvindagi davlat xazinasini qoʻriqlash uchun odamlar yubordi, bu esa Parixon tarafdorlari bilan uning odamlari oʻrtasida toʻqnashuvga olib keldi. Shamxal Sulton Parixon qarorgohidagi qoʻriqchilar sonini oshirdi, bu esa Xudobanda va Xayriniso juftligi bilan Parixon oʻrtasidagi adovatni yanada kuchaytirdi. Shu orada koʻplab amaldorlar Qazvindan Sherozga shoh saroyiga qoʻshilish uchun joʻnab ketdi.

1578-yil 12-fevralda Muhammad va Xayrinisoning Qazvinga kelishi Parixonning boshqaruvdagi ustunligiga barham berdi. U Muhammad va Xayrinisoni toʻrt-besh yuz nafar qoʻriqchi va xizmatchi hamrohligida, oltin kajarada oʻtirgan holda kutib oldi. Xayriniso Parixon uning hokimiyatni amalga oshirishiga xalal berishini bilgan holda uni oʻldirish rejasini tuza boshladi. Muhammad Xudobanda barcha malika va devon aʼzolari, jumladan, Parixon huzurida taxtga oʻtirdi. Muhammad va Xayriniso yashirinchi Parixonni oʻldirish uchun uning bolalikdagi  (murabbiy) Xalilxon Afshorni yolladi. Bayramlar tugagach, Parixon oʻz hamrohlari bilan qarorgohiga qaytayotganida Xalilxon uning yoʻlini toʻsdi. Yuzaga kelgan biroz tortishuvdan soʻng, Parixon tinchgina uning gapiga koʻndi va Xalilxon bilan uning uyiga ketishga rozilik berdi. Aynan oʻsha yerda Parixon boʻgʻib oʻldirildi. Shamxal Sulton va Ismoilning oʻgʻli Shujo ad-Din ham oʻsha kuni oʻldirilgan. Oʻlimi paytida Parixon taxminan 10 000–15 000  boylikka, toʻrt-besh yuz xizmatkorga ega boʻlgan hamda Qazvinda  tashqaridagi uyga ham egalik qilgan.

## Sheʼriyat
Parixon shoirlarga homiylik qilgan va oʻzi ham sheʼrlar yozgan. Abdibek Sheroziyning  asari oʻz navbatida Parixonga bagʻishlab yozilgan, undagi „Haqiqiy“ taxallusi ostida yozilgan bir nechta sheʼrlar aynan Parixonga tegishli deb keltiriladi. Biroq eronshunos Dik Devisning soʻzlariga koʻra, asardagi faqat bitta sheʼr aynan uning qalamiga mansubligi isbotlangan.

Tahmosb I sheʼriyatni oʻz taqvodorligiga zid deb bilgan va shu sabab saroyida shoirlarning ijod qilishiga yoʻl qoʻymagan. Parixon esa shoirlar hurmat koʻrmagan ogʻir davrda isteʼdodli shoirlarni qoʻllab-quvvatlagan. Parixon homiylik qilgan eng koʻzga koʻringan kishilardan biri koshonlik shoir Muhtasham Koshoniy boʻlib, Parixon unga Malik ush-shuaro unvonini bergan. U Koshondan boʻlgan barcha shoirlar asarlarini saroyga yuborishdan oldin avval Muhtashamga tekshirtirishlarini buyurgan. Muhtasham faoliyatidagi bu muhim pallaga javoban unga madh bitgan. Umuman olganda, Muhtasham Koshoniyning devoni Parixon sharafiga yozilgan beshta marsiyani oʻz ichiga oladi. Bu raqam Muhtasham Koshoniyning boshqa biror aʼyon, hatto shoh Tahmosb I ga bagʻishlab yozilgan asarlardan ham koʻproqdir. Shoirlar bilan yozishmalarida Parixon aniq soʻrovlar bilan murojaat qilgan. Masalan, bir safar u Muhtashamdan sevimli shoirlaridan biri Jomiyning g‘azalidan 80 baytiga javob yozishini soʻragan. Muhtashamning bu adabiy loyihaga javobi uning idan topilmagan boʻlsa-da, eronshunos Paul E. Losensky vazn va qofiya tizimi Jomiynikiga oʻxshash 60 baytli ni aniqlagan. Bu Muhtasham Koshoniyning Parixonning iltimosini bajara olganini tasdiqlaydi.

## Merosi
Parixon Xonum baʼzi zamonaviy tarixchilar tomonidan oʻz davrining eng qudratli ayoli sifatida qaraladi. U oʻz jamiyatida yuqori tabaqadagi ayollarga oʻrta va quyi tabaqadagilarga nisbatan ancha koʻproq cheklovlar qoʻyilganiga qaramay, jinsidan qatʼi nazar, imperiyada yuqori darajada boʻlgan hamrohlar va xizmatkorlar guruhini jamlay oldi. Zamondoshlari uni aqlli va ziyrak ayol sifatida ulugʻlagan. Iskandarbek uning oʻlimini „jasur shahodat“ deb atagan, Abdibek Sheroziy esa unga „dunyo va uning ahli malikasi“ hamda „zamona Fotimasi“ kabi unvonlar bergan. Keyingi tarixchilar uni koʻproq yovuz qahramon sifatida tasvirlab, ikki akasining oʻldirilishini va taxtni egallashga intilganini qoralashadi. Zamonaviy tarixchi Shohruh Gʻolsorxiyning soʻzlariga koʻra koʻra, Parixonning maqsadi malika boʻlish boʻlmagan. U oʻzini erkak shahzodalarga qaraganda mamlakat ishlarini yuritishga koʻproq munosib deb bilgan va shu bois sust va samarasiz Safaviy saroyining bilvosita rahbariga aylangan.

Parixon hokimiyatdan qulaganidan soʻng, Xayriniso Begum Safaviylar davrining navbatdagi qudratli ayoli sifatida maydonga chiqdi, biroq u ham 18 oylik hukmronlikdan keyin oʻldirildi. XX asr boshlaridagi Hans Robert Roemer va Walther Hinz kabi tarixchilar Xayriniso va Parixonni 1570–1580-yillarda Safaviy saroyidagi yirtqich muhitning asosiy aybdorlari sifatida koʻrsatgan. Bu ikki ayolning mavjudligi jamiyatda boshqa, kichikroq ayollarning ham taʼsiri boʻlganini koʻrsatadi. Bu esa Parixonning siyosiy faoliyati nafaqat noodatiy boʻlganini, balki jamiyat tomonidan maʼlum darajada qabul qilingan boʻlishi mumkinligini anglatadi. Biroq siyosiy taʼsirga ega ayollar Safaviylar sulolasining ilk yillaridan keyin goʻyo yoʻqolib ketgan. Bu esa saroy ayollari Safaviylar davrining soʻnggi yillarida yanada izolyatsiyalanganini bildiradi.

## Izohlar

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*