Porta Sempione

**Porta Sempione** ("Simplon darvoza") - Italiyaning Milan shahridagi shahar darvozasi. Ushbu nom ham darvozaning o'ziga xosligiga, ham uning atrofdagi tuman(quartiere)ga, 1-zona bo'limining bir qismi (tarixiy shahar markazi)ga, shu jumladan, Korso Sempionening asosiy prospektiga nisbatan ishlatiladi. Garchi uning kelib chiqishi Milonning Rim devorlarining darvozasidan kelib chiqqan bo'lsa ham, darvoza 19-asrga oid **Arco della Pace** ("Tinchlik arxi") nomli muhim ahamiyatga ega g'alaba qozonish arki bilan belgilab qo'yilgan.

## Darvoza

### Tarixi

Zamonaviy Porta Sempionega deyarli mos keladigan darvoza allaqachon Milanning Rim devorlarining bir qismi boʻlgan. Bu *Porta Giovia* ("Yupiter darvozasi") deb nomlangan va zamonaviy Via San Giovanni sul Muro oxirida joylashgan edi. O'sha paytda darvoza bugungi kunda Castelseprioga olib boradigan muhim yo'lni nazorat qilish uchun mo'ljallangan edi. Asl Rim qurilishining juda oz qoldiqlari va ilgari devorlarning tashqarida joylashtirilgan ba'zi Rim qabr toshlari keyinchalik qurilgan Aziz Simplician bazilika (Corso Garibaldi shahrida joylashgan) kabi keyingi binolarni qurishda ishlatilgan.

O'rta asrlarda Porta Sempione hududidagi Rim devorlarining bir qismi yangi devorlarning bir qismi sifatida moslashtirilgan. Darvozaning o'zi shimolga, hozirgi Sforza qal'asi tomonidan egallab olingan joyga ko'chirildi. Qaroqning o'zi XV asrda, Gersog Filippo Maria Visconti davrida tugallangan va darvozaning o'zi qal'aning bir qismiga aylandi.

1807-yilda Napoleoning hukmronligi davrida Tinchlik arkasi me'mor Luigi Cagnola tomonidan qurilgan. Ushbu yangi darvoza yangi Strada del Sempione Milana kirgan joyni belgilab qo'ydi. Bugungi kunda ham foydalanilayotgan bu yo'l Milanni Parij Alplar tog'idan kesib oʻtgan. Simplon dovoni orqali Milanni Parij bilan bogʻlaydi. O'sha paytda darvoza hali ham *Porta Giovia* deb nomlangan. Italiyaning Napoleon qirolligi qulaganida va Avstriya imperiyasi Milanni egallab olganda, darvoza hali tugallanmagan va qurilish biroz vaqtga to'xtatilgan edi.

Arka qurilishi yana Kannola tomonidan 1826-yilda 1815-yilgi Vena Kongressiga yodgorlikni bag'ishlagan imperator Frensis II uchun qayta tiklandi. 1833-yilda Cagnola vafot etganida, uning loyihasi 1838-yilda Francesco Londonio va Francesco Peverelli o'z zimmasiga olib, uni yakunladilar.

Darvoza 19-asr Milani tarixida bir qancha muhim voqealarga sahna boʻlgan. 1848-yil 22-mart kuni marshal Josef Radetskiy boshchiligidagi Avstriya armiyasi Milanning besh kunligi isyonida mag'lub boʻlganidan keyin Porta Gioviyadan o'tib Milandan qochib ketdi. 1859-yil 8-iyun kuni Magenta jangida to'rt kun o'tgach, Napoleon III va  Viktor II  Emmanuel Italiyaning Milan shahriga darvoza orqali g'alaba bilan kirishdi.

### Sayt va bezak

Darvoza Piazza Sempione ("Simplon maydoni") deb nomlangan keng dumaloq maydonning markazida joylashgan. U Milanning asosiy shahar parki boʻlgan Simplon bog'iga ulashgan bo'lib, u Ark va yaqin atrofdagi Sforza qal'asini qamrab olgan panoramik ko'rinishlarni taqdim etish niyatida yaratilgan.

Bu balandligi 25 m va kengligi 24 m boʻlgan neoklassik  zafar arkasi boʻlib, bir qancha barelyeflar, haykallar va korinf ustunlari bilan bezatilgan. Basreliflar va haykallar turli materiallardan, shu jumladan marmor, bronza, yog'och va stukdan yasalgan. Bunday bezaklarning ko'pchiligi, ayniqsa basreliefflar, Italiya va Yevropaning tarixidagi muhim voqealarga bag'ishlangan, masalan, Leipzig jangasi, Lombardiya-Venesiya shohligining asoslanishi, Vyana kongressi. Boshqa bezaklar Mars, Ceres, Minerva, Apollo va Viktoriya-Nike kabi klassik mifologiya mavzulariga ega. Shuningdek, Shimoliy Italiyadagi Po, Adige va Tisin kabi yirik daryolarning allegoriyasi boʻlgan bir guruh haykallar ham mavjud. Darvoza bezatish uchun hamkorlik qilgan taniqli rassomlar orasida Pompeo Marchesi, Luigi Akquisti, Grazioso RuscaGrazioso Rusca Leone, Giovanni Battista Komolli, Luigi Marchesi, Nicola Pirovano, Francesco Peverelli, Benedetto Cacciatori, Giovanni Antonio Labus, Claudio Monti, Gaetano Monti, Camillo Pacetti, Antonio Pasquali, Giovambattista Perabò, Angelo Pizzi, Graziosa Rusca, Girolamo Rusca va Francesco Somainilar ham boʻlgan.

Tinchlik arki yonlarida avval bojxona xizmati boʻlgan ikkita kichik to'rtburchak binolar ham bor boʻlgan.

## Arkning barelieflari

Fayl:Arco_della_Pace_interno_sx.jpg|alt=Congress of Prague, internal bas-relief|Praga Kongressida ichki basrelief
Fayl:Arco_della_Pace_interno_dx.jpg|alt=internal bas-relief|ichki barelief
Fayl:Arco_della_Pace_10.jpg|alt=bas-relief|barelief
Fayl:Arco_della_Pace_12.jpg|alt=bas-relief|barelief
Fayl:Arco_della_Pace_17.jpg|alt=bas-relief|barelief
Fayl:Arco_della_Pace_5.jpg|alt=Foundation of the Kingdom of Lombardy-Venetia, by Pompeo Marchesi, on the right of the Arch of Peace|Lombardiya-Venesiya shohligining poytaxti,Pompeo MarchesiTinchlik arki o'ng tomonidan ko`rinishi
Fayl:Arco-della-Pace-istituzione-della-Corona-Ferrea-di-Giambattista-Perabò.jpg|alt=Institution of the Iron Crown by Giovanni Battista Perabò|Temir Tojning tasviri Giovanni Battista Perabò


### Ommaviy madaniyatda havolalar
Ernest Hemingvey o'zining "A Moveable Feast" romanida Tinchlik arki haqida gapirib, uning yo'nalishi Parijdagi Triumf arki va Etoile arki bilan teng bo'lishiga ishonadi.

## Tuman

Porta Sempione atrofidagi hudud - Milanning muhim tarixiy tumanidir. Ushbu tuman shuningdek, shimoli-g'arbdan Porta Sempionega olib boradigan katta yo'l boʻlgan Corso Sempione qismini ham o'z ichiga oladi. Bu hududdagi eng muhim ko'chalardan biri - Via Canonica, Via Luigi Cagnola, Via Abbondio Sangiorgio, Via Mario Pagano, Via Agostino Bertani, Via Antonio Kanova va Via Francesco Melzi d'Eril. Melzi d'Eril yo'li va Antonio Canova yo'li Sempione maydoniga teng boʻlgan yarim aylanani tashkil etadi.

Mintaqaning asosiy diqqatga sazovor joyi - Milan markazidagi eng katta va eng muhim shahar parki boʻlgan Simplon bog`ida hukmronlik qiladigan Sforza qal'asi. Bog'da 108 m balandlikdagi Branca Tower, Palazzo dell'Arte (Triennale san'at ko'rgazmasi o'rindiqlaridan biri), Giorgio de Chirico haykallari va jamoat akvariumi kabi boshqa mashhur yodgorliklar va diqqatga sazovor joylar joylashgan.

Butun hudud Milanlik tungi hayotining markazlaridan biri bo'lib, bir qator barlar, publar, restoranlar va diskotekalar mavjud; RAI ommaviy televideniye kompaniyasi, shuningdek, ba'zi yirik radio stansiyalari ushbu hududda bosh qarorgohi boʻlgani sababli, mashhurlarning tez-tez paydo bo'lishi Sempione kechki hayot joylarining mashhurligiga hissa qo'shadi. 

## Manbalar

## Adabiyotlar
*