Abu Shujo ar-Ruzravariy

**Abu Shujo Muhammad ibn al-Husayn ar-Ruzravariy** XI asrda yashagan davlat arbobi va muallif boʻlib, Abbosiylar xalifaligida ikki marta vazir lavozimida xizmat qilgan. Birinchi marta 1078-yilda qisqa muddat, ikkinchi marta esa 1083/1084-yillardan 1094-yilgacha. Miskavayhning tarixiy asari – „*Tajarib al-umamning*“ davomini yozgan. Shuningdek, sheʼriy *[[devon (she’riyat)|devon]]* muallifi boʻlib, undan taxminan 80 bayt saqlanib qolgan. Faxriy unvoni *Zahiriddin*.

## Biografiyasi
Abu Shujo ar-Ruzravariy 1045-yilda (hijriy 437-yil) Kangavarda tugʻilgan. Otasining asl kelib chiqishi Hamadon yaqinidagi Ruzravar hududidan boʻlib, *Ruzravariy* nisbasi ham shundan kelib chiqqan.

Vazir lavozimida birinchi marta 1078-yilda (hijriy 471-yil) faoliyat yuritgan, biroq bu lavozimda juda kam muddat xizmat qilgan. Ikkinchi bor vazirlik lavozimida ancha uzoq faoliyat yuritgan. 1083-yil dekabrida yoki 1084-yil yanvarida (hijriy 476-yil Shaʼbon oyi) tayinlanib, 1091-yil apreli yoki mayigacha (hijriy 484-yil Safar yoki Rabiulavval) lavozimda qolgan.

1091-yilda Bagʻdodda saljuqiylar vaziri Nizomulmulkning yahudiy savdo vakili Ibn Samha va musulmon gilam sotuvchisi oʻrtasida mojaro kelib chiqqan. Shunga javoban Abu Shujo xalifa nomidan qattiq anti *[[zimmiy]]* farmonni joriy etgan. Unga koʻra, zimmiylar musulmonlardan ajralib turishi uchun *[[gʻiyyor]]* kiyishga majbur etilgan Bu cheklovlar nihoyatda qatʼiy boʻlib, zimmiylarni imkon qadar kamsitish va xoʻrlash maqsadini koʻzlagan edi. Ibn al-Javziy va taxminan 1120-yillar atrofida Iroqda boʻlgan, yahudiylikni qabul qilgan italiyalik Obadya Prozelitning bayonlariga koʻra, ajratuvchi belgilar qatoriga *[[zunnor]]*, „zimmiy“ yozuvi tushirilgan osma taqinchoqlar hamda alohida qora va/yoki qizil rangdagi poyabzallar kirgan. Obadya, shuningdek, har bir yahudiy ayol boʻyniga yoki oyoq kiyimiga kichik jez qoʻngʻiroq taqib yurishga majbur etilganini yozgan. Qoʻngʻiroq ovozi uni yahudiy ekanini bildirib turishi kerak edi Obadyaning taʼrifiga koʻra, bu ajratuvchi belgilar yahudiylarni jismoniy va ogʻzaki haqoratlar uchun alohida nishonga aylantirgan.

Farmonda ushbu cheklovlar davlat amaldorlariga ham tatbiq etilishi aniq koʻrsatib oʻtilgan edi. Ibn al-Asirning maʼlumotiga koʻra, mazkur farmon tufayli koʻplab zimmiy davlat xizmatchilari yashirinishga majbur boʻlgan.

Ibn Samha Abu Shujoning harakatlaridan norozi boʻlib, bu haqida Nizomulmulkka murojaat qilgan. Nizomulmulk Ibn Samhaning ish beruvchisi boʻlishidan tashqari saljuq sultonining hokimiyatini xalifa ustidan mustahkamlashni ham koʻzlagan edi. U xalifaga bosim oʻtkazib, Abu Shujoni lavozimidan boʻshatishga erishgan. Ibn al-Javziyning maʼlumotiga koʻra, Abu Shujo 484-hijriy yil 9-ramazon oyi, payshanba kuni (milodiy 1091-yil 25-oktabr) vazirlikdan chetlatilgan. Ibn Xallikon esa bu voqea 484-hijriy yil 19-safar, payshanba kuni (milodiy 1091-yil 12-aprel) sodir boʻlganini qayd etgan. Ibn Xallikonning yozishicha, Abu Shujo avval uy qamogʻiga olingan, soʻng Ruzravarga surgun qilingan. U yerda bir muddat yashaganidan keyin 1094-yilda haj safariga yoʻl olgan.

1094-yilda (hijriy 478-yil) Makkaga haj safariga borib, umrining soʻnggi yilini Madinada *[[mujovir]]* sifatida oʻtkazgan. U yerda 1095-yil iyun oyida (Jumodissoni, 488-hijriy yil) vafot etgan va Madinadagi Baqi al-Gʻarqad qabristoniga dafn etilgan.

## Merosi
Ar-Ruzravariy keyingi musulmon manbalarida yuksak darajada eʼtirof etilgan boʻlib, taqvodorligi va saxovatpeshaligi bilan bir qatorda adabiy salohiyati uchun ham maqtovga sazovor boʻlgan. Imodiddin Isfahoniyning yozishicha, „Din xizmatida va shariatga rioya etishda u kabi gʻayrat koʻrsatgan vazir hech qachon boʻlmagan. Dinga oid barcha masalalarda qatʼiy va talabchan edi, ammo dunyoviy ishlarda muloyim va bagʻrikeng boʻlgan. Alloh oldidagi burchlariga beparvolik qilib, hech qachon eng kichik tanqidga boʻlsa-da, duch kelmagan“. Sam’oniy uni „kamolot darajasi yuksak, zakovati keng, muomalasi vazmin va kelajakni aniq ilgʻay oladigan shaxs“, deya madh etgan. Ibn al-Hamadoniy esa uni Abbosiylar xalifaligining obroʻ-eʼtibori va nufuzini qisman tiklashga hissa qoʻshgan arbob deya baholagan.

## Izohlar

## Manbalar