open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seyiston (maʼnolari)

**Seyiston**:

* Seyiston, Sakiston (qadimda — Drangʻiyona) — Eron va Afgʻoniston chegarasida joylashgan tarixiy viloyat.
* Seyiston (choʻl tekisligi) — Eron va Afgʻonistondagi gilli choʻl tekisligi.
Seyiston (choʻl tekisligi)

**Seyiston** — Eron va Afgʻonistondagi gilli choʻl tekisligi. Urtacha bal. 500 m. Iklimi quruq, subtropik iqlim. Hududidan Hilmand, Hashrud. Farruhrud, Harirud va boshqa daryolar oqib oʻtadi. Markaziy qismida Hamun koʻllari joylashgan. Shoʻrxok, taqir, botqoqliklar bor. Choʻl oʻsimliklari, yulgʻun, saksovul oʻsadi. Koʻchmanchi chorvachilik, vohalarda dehqonchilik qilinadi.

## Manbalar
Seyitniyazov Narbay

**Seyitniyazov Narbay** (1948.5.9, Toʻrtkoʻl tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalqoʻqituvchisi (2003). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Toʻrtkoʻl tumanidagi 32, 1991-yildan 8maktabda fransuz tili oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dars usullaridan foydalanadi.

## Manbalar
Reyimbay Seyitov

**Reyimbay Seyitov** (1915, Qoʻngʻirot shahri) — qoraqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1957). 1936-yil kolxoz teatrida, 1944–92 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida ishlagan. "Kim toʻgʻri" (Qosimjon), "Arshin mol olon" (Sultonbek, Asker), "Bogʻdagul" (Shamshit boʻlis), "Qora yuraklar" (Davlatnazarboy), "Aldar koʻsa" (Saksen), "Gʻarib oshiq" (Gʻarib, Azberxoʻja), "Alpomish" (Alpomish), "Suymaganga suykanma" (Koʻshkinboy), "Oltin koʻl" (Tursunali), "Yurak sirlari" (Sattor), "Ogʻriq tishlar" (Zargarov), "Oʻgʻirlangan baxt" (Mixaylo Gurman), "Berdaq" (Ernazar olakoʻz), "Talvas" (Izbosgan domla), "Qoraqalpoq qizi" (Tojim), "Ahmoq podsho" (podsho), "Soʻna" (Montanello) kabi spektakllardagi rangbarang obrazlari bilan tanildi. Seyitov izlanuvchan, serqirra aktyor boʻlib, u sof drama janridagi spektakllarda ham, musiqali drama janridagi spektakllarda ham bir xil ijod qilgan. Uning qahramonlari ichki hissiyotlarga boyligi, turli harakterdagi rollarni meʼyoriga yetkazib ijro etishi bilan shuhrat topdi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1969). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1991).

## Manbalar
Seym

**Seym** () — Rossiya Federatsiyasi Kursk viloyati va Ukrainaning Sumi va Chernigov viloyatlaridagi daryo. Desna daryosining chap irmogʻi. (Dnepr havzasi). Uzunligi 748&nbsp;km, havzasining maydoni 27,5 ming km². Oʻrta Rossiya qirlaridan boshlanadi. Keng vodiy boʻylab yoyilib oqadi. Asosan, qordan toʻyinadi. noyabr—dekabr oxirlarida muzlab, mart — aprelda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi (quyilish yeridan 105&nbsp;km yuqorida). Quyi oqimida kemalar qatnaydi. Seym sohilida Kursk, Lgov, Rilsk, Putivl shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Xojabek Seitov

**Xojabek Seitov** (1917-yil 25-avgust, Qoraqalpogʻiston, Qoraoʻzak tumani — 2001-yil 20-aprel, Nukus) — qoraqalpoq yozuvchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1972). Qoraqalpogʻiston Oʻqituvchilar institutida oʻqigan (1938—1941). Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashi qoshidagi Radioeshittirish qoʻmitasi (1947—1958) va Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1952—1958). "Sovet Qaraqalpaqstani" gaz. boʻlim mudiri (1958-yildan). Poetik asarlarida ("Baxtli hayot", 1947; "Gullayotgan ovul", 1955, N. Japaqov bilan hamkorlikda; "Tong shuʼlasi", 1968 va boshqalar) qoraqalpoq xalqi turmush tarzi tasvirlangan. Oʻzbek tilida "Hayot tongi" (1954), "Toʻlqinlar" (1956), "Yaylov yulduzi" (1968) kabi asarlar yozgan. "Mashaqqatli baxt" (1959), "Kuchli shamol" (1973) romanlari muallifi. Mirtemirnit "Qoraqalpoq daftari" asarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan (1959).

## Manbalar
Seyval

**Seyval** (Balaenoptera borealis) — yoʻl-yoʻl kitlar oilasiga mansub sut emizuvchi. Urgʻochisining uzunligi 18,8 m gacha. Erkagi kichikroq. Usti toʻq, biqin qismi och kulrang, qorni kulrangdan oqqacha. Qishda urchiydi. Boʻgʻozlik davri bir yilcha. Ikki yilda bir marta bitta, baʼzan ikkita bola tugʻadi. 5—7 yilda jinsiy yetiladi. Arktikadan Antarktikagacha boʻlgan dengizlarda, jumladan, Uzoq Sharq va baʼzan [Boltiq dengizlarida uchraydi. Qisqichbaqasimonlar, [boshoyoqli mollyuskalar va baliqlar bilan oziqlanadi. Soni kamaymoqda. Ovlash man etilgan.

## Manbalar
Seym (maʼnolari)

**Seym**:

* Seym — RF Kursk viloyati va Ukrainaning Sumi va Chernigov viloyatlaridagi dare.
* Seym (organ) (polyakcha — sejm) — 1) Polsha, Litva, Chexiya va Sharqiy Yevropaning boshqa ayrim davlatlaridagi tabakaviyvakolatli organlar; 2) Polsha, Litva (1922—40-yil
Seym (organ)

**Seym** (polyakcha — sejm) — 1) Polsha, Litva, Chexiya va Sharqiy Yevropaning boshqa ayrim davlatlaridagi tabakaviyvakolatli organlar; 2) Polsha, Litva (1922—40 y., 1992-yildan) va Latviyada (1922—34) oliy qonun chiqaruvchi organning nomi.

## Manbalar
Seysmik ball

**Seysmik ball** — zilzilani yer yuzasida sezish va uning oqibatida imoratlarning buzilish darajasini seysmik asboblar va makroseysmik usullar bilan belgilaydigan shartli birlik (rakamli baholash). Oʻzbekistonda zilzila kuchini belgilaydigan 12 balli MSK64 jadvali qabul qilingan. Bundan tashqari, jahonda Sb.ni aniklashda Merkellining modifikatsiya (MM), Rixterning magnituda jadvallari (Rixter shkalasi) ishlatiladi.

## Manbalar
Seysmik karotaj

**Seysmik karotaj** - burgʻi quduqlarida elastik toʻlqinlarning oʻtish tezligi, qaytish, tarqalish va yutilish koeffitsiyentlari yordamida togʻ jinslarining seysmik xossalarini oʻrganish. Olingan natijalar seysmik razvedka ishlari natijalarini oʻrganish, togʻ jinslari tarkibi va fizik holatini taxlil qilish, burgʻi qudugʻining texnik holatini aniklashda ishlatiladi. Seysmik karotajning integral va differensial usuli bor. Integral usulda seysmik toʻlqin hosil qiluvchi manba yerning yuziga yaqin joyda, uni (toʻlqinni) yozib oluvchi priyomnik esa burgʻi qudugʻi ichida joylashtiriladi, differensial usulda manba va priyomnik burgʻi qudugʻi boʻylab birga koʻchiriladi. Integral usul 50–100 m chuqurlikdagi qatlamlarni burgʻi quduklarini oʻrganuvchi maxsus seysmik st-yalar yordamida vertikal seysmik zondlash bilan oʻrganiladi. Bunda 20—150 Gs chastotali seysmik toʻlqinlar yozib olinadi. Differensial usulda qalinligi 1–2 m li katlamlar chastotasi 10—100 kGs li seysmik toʻlqinlar yordamida oʻrganiladi.

## Manbalar
Babiy Yar

**Babiy Yar** – Kiyevning sobiq shimoli-gʻarbidagi jarlik, 1941–43 yillarda nemis-fashistlari tomonidan tinch aholi (asosan yahudiylar) va shoʻro harbiy asirlari qatli om qilingan joy. Fashistlar tomonidan Babiy Yarda jami 100 mingdan oshiq shoʻro fuqarolari qatl qilingan. Yodgorlik oʻrnatilgan (1976).

## Manbalar
Б (kirill)

**Б** — oʻzbek Kirill alifbosining ikkinchi harfi. Lab undosh tovushni ifodalaydi, jarangli va portlovchi. Soʻzda jarangsiz undosh oldida, soʻz oxirida jarangsiz (p) talaffuz etiladi (mas: kitobkitop, oʻqib-oʻqip va hokazo)- Baʼzan m tovushi bilan almashinadi (mas: buyum-muyum, bayram-mayram va hokazo). 1929—39 yillarda amalda boʻlgan oʻzbek lotin alifbosi va 1995 yilda qabul qilingan keyingi oʻzbek lotin alifbosidagi ikkinchi harf V koʻrinishiga ega. Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda B. harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan.

## Manbalar
Bayon Sulduz

**Bayon Sulduz** (?-1361) - Chigʻatoy ulusi beklaridan, asli sulduz urugʻidan. Amir Qazagʻon oʻldirilgach (1358), Movarounnahr taxtiga oʻtirgan uning oʻgʻli Abdulloni jangda yengib, hokimiyatdan chetlatgan va mamlakatni amir Hoji Barlos bilan birga boshqargan. Biroq Bayon Sulduz maishatparast boʻlgani sababli davlatni boshqarishning uddasidan chiqolmagan. Bundan foydalangan Mo'g'uliston (Jeta) xoni Tugʻluq Temur Movarounnahrga ikki karra — 1360, 1361-yillari bostirib kelgan va Bayon Sulduzni qatl qildirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriy Abdulla

**Badriy Abdulla** (1893, Samarqand – 1936) – oʻzbek dramaturgi. Rus-tuzem maktabini tamomlab, muallimlik qilgan. 1910-yillarda yevropacha usuldagi yangi oʻzbek teatrining shakllanishiga hissa qoʻshgan. Oʻzining drama truppasini tashkil etdi. 1914–16 yillarda "Juvonmarg", "Ahmoq", "Oʻgay ota", "Boyvachcha" kabi pyesalarini yozdi. Ularda oʻzbek xalqining oʻtmishi va oʻsha davrdagi kechmish hayoti aks ettiriladi. Xususan "Nomoz oʻgʻri" (1920) pyesasida oʻzbek xalqining rus bosqinchilariga qarshi kurashi yoritiladi. Pyesa B. A. truppasi kuchi bilan sahnalashtirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badruddin Samovuniy

**Badruddin Samovuniy** (? -1420) – tasavvuf olimi, qoziaskar. Saljuqiylar naslidan. Bir necha yil Misr sultoni Barquqqa dars bergan. Amir Temur Turkiya sultoni Boyazid I Yildirimga qarshi lashkar tortib Tabrizga kelganida B. S. uning huzurida ulamolar hal qilolmagan masalani hal qilib berib katta eʼtibor qozongan. Anqara jangidan soʻng, B. S. Turkiyadagi Edirne shahri hokimi tomonidan qoziaskar etib tayinlangan. Ammo, tez orada xalqni isyonga chorlagani uchun qatl qilingan. U fiqh va tasavvufga oid "Jomi al-fusulayn" ("Haq va botil toʻplami"), "Masarrat al-qulub" ("Qalblar sururi"), "Latoif al-ishorat" ("Ishora nafosati") kabi bir qancha asarlar yozgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afshona (maʼnolari)

**Afshona:**

*Afshona, Afshina — Buxoro viloyati, Peshku tumanida joylashgan qadimgi qishloq.
*Afshona (choyxona) — choyxona, Buxoro viloyati, Peshku tumani Afshona qishlogʻida (1980, meʼmori N. Sharipov, T. Boboyev).
Baroretseptorlar

**Baroretseptorlar** (baro... varetsep-torlar), mexanoretseptorlar, pressoretseptorlar — qon tomirlarining devorlaridagi sezuv nervi oxirlari. Tomirlar devori choʻzilganda Baroretseptorlar qoʻzgʻaladi va qon bosimi, hajmi oʻzgarishlarini sezib, ularni refleks yoʻli bilan boshqaradi. Baroretseptorlar hamma tomirlarda, refleksogen zonalar (yurak, aorta, oʻpka va boshqalar)da esa koʻproq boʻladi. Qon bosimi koʻtarilganda markaziy nerv sistemasiga impulslar yuborib, tomirlar tonusini kamaytiradi, parasimpatik nerv sistemasining markazlarini qoʻzgʻatadi, natijada qon bosimi pasayadi. Qon bosimi uzoq vaqt mobaynida tez-tez koʻtarila bersa, unga Baroretseptorlar moslashib qoladi (fiziologik adaptatsiya), bu esa gipertoniya kasalligining sabablaridan biri boʻlib qolishi mumkin.

## Manbalar
Barot Xoja Koʻkaltosh

**Barot Xoja Koʻkaltosh** (7-1393) — Amir Temur beklaridan. 1366–70 yillar orasida amir Husayn begi, u Amir Temurdan yengilgach, koʻpchilik beklar qatorida Amir Temur xizmatiga oʻtgan va qoʻshin begi vazifasini bajargan. "Uch yillik yurish" (1386–88) paytida Barot xoja koʻkaltosh bir necha amirlar bilan birga Samarqand muhofazasi uchun qoldirilgan. Toʻxtamishxon Movarounnahrga hujum qilganida (1387-yil oxiri – 1388-yil boshi) Barot xoja koʻkaltosh sustkashlik koʻrsatgani bois, Amir Temur 1388-yil fevralda safardan qaytib kelgach, jazo tadbiri sifatida uning soqol-moʻylovini oldirib, yuziga atir-upa surdirib shahar kezdirishni amr etgan. Biroq Barot xoja koʻkaltosh keyingi faoliyati bilan oʻzini toʻla oqlagan. Shu tufayli Soxibqiron 1392-yil bahorida gʻaznaviylarning "Gʻazni, Kobul va Zobulistondan to Hind, Qandahor va Sind daryosigacha" boʻlgan mulkini Pirmuhammad Jahongirga vasiyat qilib berganida unga navkar sifatida Barot xoja koʻkaltoshni ham bergan. "Besh yillik yurish" paytida, 1393-yil iyulida Gʻarbiy Erondagi janglardan birida bahodirona halok boʻlgan.

## Manbalar
Boʻgʻirsoq (maʼnolari)

**Boʻgʻirsoq**:

* Boʻgʻirsoq — xamirdan tayyorlab yogʻda pishiriladigan taom.
* Boʻgʻirsoq (naqsh) — baʼzi metall yoki yogʻoch buyumlar yuziga boʻgʻirsoq shaklida oʻyib yoki qavartilib tushirilgan naqsh.
Boʻgʻirsoq (naqsh)

**Boʻgʻirsoq** — baʼzi metall yoki yogʻoch buyumlar yuziga boʻgʻirsoq shaklida oʻyib yoki qavartilib tushirilgan naqsh.

## Manbalar
Bahouddin ibn Shaddod

**Bahouddin ibn Shaddod** (toʻliq ismi: Abulmahosin Yusuf ibn Rofiʼ ibn Shaddod al-Asadiy) (1145 – 1234) – arab tarixchisi, faqihi. Bagʻdodda ayyubiylar sultoni Salohuddin al-Ayyubiy (1138 – 1191) saroyida avval qoziaskar, keyinchalik Quddusi Sharif hokimi etib tayinlanadi. Sulton Salohuddin vafot etgach, uning oʻgʻli sulton Az-Zohir Gʻoziy (1167–1215) uni Halab qozisi etib tayinlaydi. Bahouddin Ibn Shaddod oʻzi qurgan „Dor ul-hadis“ („Hadis uyi“) madrasasida umrining oxiriga qadar mudarrislik qachib, bir qancha asarlar yaratadi. Ulardan eng mashxuri – „Siyrat Salo-xiddin al-Ayyubiy“ („Salohuddin al-Ayyubiy sarguzashti“) nomli tarixiy asaridir. Bahouddin Ibn Shaddodning fiqhga doir „Mal-jaʼ al-ahkom inda iltibos al-ahkom“ ["Hukmlar chalkash boʻlganda murojaat qilinadigan (toʻgʻri) hukmlar kitobi"], „Daloil al-ahkom“ („Hukmlar dalillari“) kabi asarlari ham mavjud.

## Manbalar
Bek Nazagʻ

**Bek Nazagʻ** (19-asr) — tarixchi, "Amiri lashkar jangnomasi" nomli tarixiy asar muallifi. Bu kitob sheʼriy asar boʻlib, 1865 — 75 yillarda oʻzbek tilida yozilgan. Asarda 1864 — 65 yillari Qoʻqon xonligida boʻlib oʻtgan voqealar, jumladan Qoʻqon xonining lashkarboshisi Alimqul askarlari bilan rus qoʻshini oʻrtasida Toshkent va uning atrofi uchun boʻlgan janglar haqida maʼlumot berilgan. Asarning 1878-yilda koʻchirilgan qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharq-shunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bellinsgauzen Faddey Faddeyevich

**Bellinsgauzen Faddey Faddeyevich** (1778.9 (20). 9, Ezel o., hozirgi Saaremaa o., Estoniya Respublikasi – 1852, 13 (25). 1, Kronshtadt) – rus dengizchi sayyohi va tadqiqotchisi, admirali. 1803 – 06 yillarda dunyo aylana dengiz sayohatida ishtirok etgan. 1819 – 21 yillarda „Vostok“ va „Mirniy“ kemalarida Antarktidaning qutb yoni zonalarini oʻrganish va nomaʼlum yerlarni kashf qilish uchun yuborilgan ekspeditsiyaga boshchilik qildi. Ekspeditsiya 1820-yil yanvarda Antarktida qirgʻoqlari (hozirgi Bellinsgauzen shelf muzligi)ga yaqinlashdi. Antarktida yaqinida va Tinch okeanning tropik qismida bir necha orol kashf qilindi. Ekspeditsiya 1821-yil iyul—avgustda 751 kunlik dengiz safaridan keyin Kronshtadtga qaytib keldi. B. 1839 yildan Kronshtadt gubernatori boʻlgan. Ekspeditsiya tafsilotini haritalar atlasi bilan birga nashr qildirgan. B. nomiga Tinch okeandagi dengiz va suv osti soyligi, Antarktidada shelf muzligi va ilmiy stansiya, orol va boshqa qoʻyilgan.

## Manbalar
Beltov togʻlari (togʻ)

**Beltov togʻlari** — Quljuqtov togʻlarining gʻarbiy davomi. Markaziy Qizilqumda. Eng baland joyi 495 m. Beltov togʻlari (togʻ) devon davrining ohaktoshlaridan, oʻq qismn esa intruziv jinslardan tashkil topgan. Qizilqumdagi boshqa toglar kabi gersin orogenezida burmalangan. Beltov togʻlari (togʻ)da karst hodisasi keng tarqalgan. Suvayirgʻich qismi yassi. kamroq oʻyilgan, yon bagʻirlarida quruq soylar bor. Grafit topilgan.

## Manbalar
Belu-Orizonti

**Belu-orizonti** - Braziliya jan.sharqidagi shahar, Minas-Jerays shtatining maʼmuriy markazi. Braziliya yassitogʻligida joylashgan, dengiz sathidan 900 m balandlikda. Aholisidan ortiq (shahar atrofi bilan 3,5 mln.). 2,1 mln. kishi Belu-Orizonti va avtomobil yoʻllari tuguni. Mamlakatning kon sanoati rayoni markazi. B.O. yaqinida temir, marganes rudalari, yirik oltin konlari bor. Qora metallurgiya, kimyo, koʻnteri, poligrafiya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Mebel ishlab chiqariladi, olmosga ishlov beriladi. B.O.ga asos solingan vaqgda (1895) shahar SidadidiMinas deb atalgan. Unt, tarix muzeyi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besim Atalay

**Besim Atalay** (1882, Koʻtohiya viloyati Ushoq qishlogʻi—1965.7.11, Anqara)—turk adibi va olimi, professor "Turk tili jamiyati"ning asoschilaridan biri. U ilmiypedagogik ishlar bilan birga hikoyalar, sheʼriy va dramatik asarlar yozgan. B. A. usmonli turk tili tarixi, leksikologiyasi, morfologiyasi, sintaksisiga oid kitoblar yozgan. Usmonli turk xalqi ogʻzaki ijodi namunalarini nashr ettirgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarini arab tilidan turk tiliga tarjima qilgan (1939—43). "Qurʼon tarjimasi"ni (1960) nashr ettirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmik razvedka

**Seysmik razvedka** - kon qidirishning geofizik usullaridan biri. U portlatish va zarba manbalaridan har tomonga tarqalgan elastik toʻlqinlarni oʻrganishga asoslangan. Yer pustila bu toʻlqinlar eng chuqurda joylashgan togʻ jinslarigacha borib yetadi va ularga urilib qisman sinadi, qisman aks etib kaytadi. Yer ustida bu toʻlqinlarni seysmogrammalar sifatida Sr. stansiyalari yozib oladi. Seysmogrammalarni EHM va kompyuterlarda tahlil qilib, toʻlqinlar oʻtgan qatlamlarning geologik tuzilishi, struktura va uzilmalarning chuqurligi, tashkil etgan togʻ jinslarining tarkibi va ular bilan bogʻliq boʻlgan konlar kattakichikligini bilish mumkin.

Seysmik razvedkaning bir qancha metodlari mavjud: kaytgan toʻlqinlar, singan toʻlqinlar, chuqurlikni zonalash metodlari, umumiy chuqurliklar nuktasi kabilar. Bu Yer poʻstining geologik tuzilishini, ayniqsa neft va gaz konlari geologiyasini oʻrganishda va bu konlarni tashkil qilgan turli xildagi tektonik strukturalarni qidirib topishda, shuningdek, muhandislik geologiyasi va gidrogeologik masalalarni yechishda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Seysmik xizmat

**Seysmik xizmat** - Yer yuzidagi zilzilarni doimiy ravishda kuzatib turadigan xizmat. Seysmik xizmatning asosiy vazifasi dastlab seysmostansiyalarda seysmograflar yozib olgan seysmogrammalarni sinchiklab oʻrganib, zilzila oʻchogʻidagi parametrlar (vaqti, chuqurligi, magnitudasi)ni aniqlashdan iborat. Bu maʼlumotlar asosida tebranishlarning epitsetrdagi koordinat lari va boshqa koʻrsatkichlari aniqlanadi va kataloglari tuziladi. Kataloglar (zilzila parametrlari roʻyxati) seysmik byulletenlarida umumlashtirilgan holda toʻplanadi va tegishli tashkilotlarga yuboriladi.

Seysmik xizmat bir qancha mamlakatlarda, shuningdek, YUNESKO, NATOda amalga oshiriladi. Bundan tashkari, Rossiyada seymik kuzatuvlar yagona sistemasi, AQShda milliy seysmik xizmati, Yaponiyada meteorologiya agentligi, XXRda davlat Seysmologik byurosi, Yevropada Yevropa seysmologik komissiyasi va Kanada, Yangi Zelandiyada Seysmik xizmatni bajaruvchi tashkilotlar mavjud. Ulardan olingan zilzilalar haqidagi maʼlumotlar Buyuk Britaniyadagi Xalqaro seysmologiya markazida toʻplanadi va tahlil etiladi. Bu markaz jahondagi barcha Seysmik xizmat maʼlumotlarini koordinatsiya qiladi. Seysmik xizmat kuzatuvidan olingan maʼlumot natijalaridan Yer pusti va undan ham chuqurroq qatlamlarda boʻlayotgan geodinamik jarayonlarni, umuman Yerning tuzilishi va uning geofizik xususiyatlarini oʻrganishda foydalaniladi.

## Manbalar
Seysmik shkala

**Seysmik shkala** - zilzila paytida yer sirtida vujudga keladigan tebranishlar kuchi (jadalligi)ni baholash (oʻlchash) uchun ishlatiladigan jadval. Tebranishlar kuchi gruntdagi qoldiq deformatsiya (oʻzgarish) koʻlami va shakliga, bino va inshootlarning shikastlanish drajasiga va boshqa tashqi koʻrsatkichlarga qarab baholanadi. Seysmik shkalaning turi koʻp. Ulardan biri 1917-yil Xalqaro seysmik assotsiatsiya tomonidan qabul qilingan 12 balli Merkalli — Kankani — Ziberg shkalasi (hozirgi baʼzi Yevropa mamlakatlarida qoʻllanadi). 1931-yil AQSH da Vud va Nyuman tomonidan qabul qilingan 12 balli MM shkalasi, 1964-yil S. V. Medvedev (Moskva) tomonidan tavsiya etilgan 12 balli shkala ham bor. 1964-yil Parijda YUNESKO davlatlararo yigilishida tavsiya etilgan 12 balli MSHK64 shkala S. V. Medvedev (Moskva), V. Shponxoyer (Germaniya) va V. Karnik (Praga) tomonidan tuzilgan. Yer sirtidagi tebranishlar kuchini ballarda oʻlchash bilan birga zilzilalarni magnituda (tebranishlar yoki silkinishlar qiymati) boʻyicha tasniflash usuli ham ishlatiladi (qarang Rixter shkalasi). Magnituda zilzila oʻchogʻi tarqatadigan energiya logarifmiga mutanosib (moye) boʻladi (mas, 1966-yilgi Toshkent zilzilasining kuchi 8 ball deb baxrlangan, magnitudasi esa 5,3 ga teng boʻlgan). Baʼzi mamlakatlar (mas, Yaponiya) da 7 balli shkala qoʻllanadi. Seysmik shkala boʻyicha zilzila oqibatlarining tashqi koʻrinishlari (shikastlanish, yemirilish, oʻpirilish, yorilish, darzlar va boshqalar)dan tashkari tebranish jarayonlari (siljish, surilish, tezlik, tezlanish va boshqalar)ni ham hisobga oladigan maxsus asboblar (seysmograf, akselerograf va boshqalar) yordamida ham aniqlanadi. Seysmik shkala zilzilaning tashqi alomatlarini oʻrganish, seysmik haritalar tuzish, seysmik hududlashtirish va cheklangan hududlarni mikrohududlashtirish va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Rixter Ch., Elementarnaya seysmologiya, M., 1963; Abdullabekov K,., Zilziladan saqlanish mumkinmi?, T., 1992.

## Manbalar
Seysmik hududlashtirish

**Seysmik hududlashtirish** - seysmik jihatdan faol joylarni seysmik xavflilik darajasi boʻyicha hududlar (zonalar)ga ajratish (qarang Zilzila). Ilgari boʻlib oʻtgan zilzilalar, joyning geologik, tektonik, seysmik va geofizik xususiyatlarini asboblar yordamida tekshirish natijalari hamda makroseysmik maʼlumotlarga asoslanib amalga oshiriladi. Zilzilalarning inshootlarga taʼsiri kuchini seysmik xavfli hududlarning muayyan uchastkasini mahalliy muhandislik geologiyasi, gidrogeologik sharoitlariga koʻra baxrlash seysmik mikrohududlashtirish deb ataladi. Ularda har qanday geografik punkt uchun oʻrtacha gruntli sharoitlarda tebranishlar intensivligi haqidagi maʼlumotlar ball hisobida aks ettiriladi. Qurilish meʼyorlari va qoidalariga binoan, oʻrtacha gruntli sharoitlarga gil, qumoq tuproq, qum, yirik chaqiq tosh gruntli sharoitlar kiradi. Seysmik hududlashtirish haritasi rasmiy hujjat hisoblanadi (qarang Seysmik haritalar). Oʻzbekistonda 9 balli zona Chatqol togʻ tizmasining markaziy qismini egallab, Fargʻona vodiysining sharqiy qismigacha davom etadi. Bu zonaning gʻarbiy chegarasi Namangan va Fargʻona shaharlari yaqinidan oʻtadi. Zona janubiy va jan.gʻarbiy yoʻnalishlarda Tojikistonga oʻtadi va Surxondaryo viloyatining shimolida Shargʻun shahri atroflaridagi kichikroq hududni oʻz ichiga oladi. Bu zonada 9 balli zilzilalarning epitsentri joylashgan (Chatqol zilzilasi, 1946 y; Andijon zilzilasi, 1902; Qoratogʻ zilzilasi, 1907), 8 balli zona shimolida Qorjontov, Ugom va Piskom togʻ tizmalarini qamragan. Janubrokda bu zona Toshkent (Toshkent zilzilasi, 1966), Namangan va Fargʻona sh.lari orasidan tor polosa shaklida oʻtadi, soʻngra Tojikistonga, u yerdan Surxondaryo viloyatiga oʻtib, gʻarbdan Boysuntogʻ tizmasining shim. qismida 9 balli zona bilan tutashadi. Buxoro viloyatining Gazli sh. atrofi ham 8 balli zonaga kiradi (1976 va 1984-yilgi Gazli zilzilalari), 7 balli zona Chimkent sh. (Qozogʻiston) yaqinidan jan.ga tomon yoʻnalib, Sirdaryo va Jizzax viloyatlari hududini, Qashqadaryo viloyatining gʻarbiy qismini va Surxondaryoning asosiy hududini hamda Navoiy viloyatining sharqiy qismini, Buxoro viloyatini, Xorazm viloyatining jan. qismini oʻz ichiga oladi.

Ad., Rixter Ch., Elementarnaya seysmologiya, M., 1962; Abdullabekov Q., Zilziladan saqlanish mumkinmi?, T., 1992. Qahhorbek Abdullabekov.

## Manbalar
Seysmo

**Seysmo...** (yun. seismos — yer silkinishi, qimirlashi) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; oʻzi birga kelgan soʻzning yer qimirlashiga, yer osti silkinishlariga aloqadorligini koʻrsatadi.
Qarang: seysmograf, seysmologiya.

## Manbalar
Seysmik toʻlqinlar

**Seysmik toʻlqinlar** - zilzila oʻchogʻi, portlash, kuchli zarba va boshqa tebranish hamda silkinish manbalaridan tarqaladigan tebranishlar. Kuchli zilzila oʻchogʻiga yaqin joylarda seysmik toʻlqinlar sekundning 1/10 ulushiga teng vaqtda vayron qiluvchi kuchga ega boʻladi. Epitsentrdan ancha uzoq masofadagi seysmik toʻlqinlar elastik toʻlqinlar hisoblanadi. Deformatsiya turiga koʻra, boʻylama, koʻndalang va sirtki toʻlqinlar tarqalishiga ko'ra quydagilarga bo'linadi: 

Refraksion, difraksion va almashinuvchi toʻlqinlar; tarqalish vaqtiga koʻra, muntazam va nomuntazam toʻlqinlar; 

Seysmik razvedkada foydalanilishiga koʻra, foydali va xalaqit beruvchi toʻlqinlarga boʻlinadi. Eng koʻp tarqalgani boʻylama toʻlqinlar va koʻndalang toʻlqinlardir. Boʻylama seysmik toʻlqinlar harakati natijasida muhitning hajmi oʻzgaradi — siqiladi hamda choʻziladi. Muhit zarrachasining tebranishi toʻlqin tarqalish yoʻnalishi boʻylab sodir boʻladi. Koʻndalang seysmik toʻlqinlar muhitda hajmiy oʻzgarishlar hosil qilmaydi, muhit zarrachasining tebranishi toʻlqin tarqalishi yoʻnalishiga perpendikular boʻladi. Boʻylama toʻlqinlar yer qobigʻi, mantiyasi va yadrosini, koʻndalang toʻlqinlar esa faqat yer qobigʻi va mantiyasini kesib oʻtadi. Yerning yadrosi suyuq holatda boʻlganligi uchun undan koʻndalang toʻlqinlar oʻta olmaydi. Toʻlqinlar har xil tezlik bilan tarqaladi. Eng tez tarqaluvchi toʻlqin boʻylama toʻlqin. Seysmik toʻlqinlarning umumiy quvvati magnituda bilan belgilanadi. Yer yuzasida seysmik toʻlqinlarning tarqalishini kuzatish yerning tuzilishini oʻrganishga imkon beradi. Neft va gaz konlari geologiyasini oʻrganish, turli strukturalarni topish va ularni chuqur parmalashda, muhandislik geologiyasining muhim masalalarini hal etishda seysmik toʻlqinlar hisobga olinadi.
Seysmik xaritalar

**Seysmik haritalar** - zilzilalarni oʻrganishdan olingan maʼlumotlarning maʼlum masshtabli topografik haritalarda shartli belgilar bilan koʻrsatilgan tasviri. Ular, asosan, muayyan maqsadlarni nazarda tutib tuziladi. Hududlarning seysmik faollik darajasi zilzila epitsentrlari haritasida koʻrsatiladi. Unda epitsentrlardan tashqari zilzila oʻchoklarining chuqurligi, magnitudasi, kuchi va seysmostansiyalarning joyi ham tasvirlanadi. Shuningdek, yer ustida kuchli seysmik toʻlqinlarning tarqalishini belgilovchi izoseyst, seysmik tebranishlar, zilzila, oʻchogʻidagi jarayonni koʻrsatuvchi manba mexanizmi, seysmotektonika, seysmogen zonalar va umumiy seysmik hududlashtirish va boshqa haritalar mavjud. Umumiy Seysmik haritalar zilzilalar ehtimoli bor boʻlgan mamlakatlar miqyosida kuchli seysmik tebranish xavfini ballarda baholab, kurilishlar uchun meʼyoriy qoidalarini ishlab chiqishda keng foydalaniladi. Haritalarning masshtabi 1:2 500 000 boʻlib, taxminan har 10 yilda 1 marta tuziladi. 1978-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti tomonidan, Geologiya va geofizika instituti va Oʻzbekiston Milliy universiteti bilan hamkorlikda Oʻzbekistonni seysmik hududlashtirish haritasi nashr etildi. Maxsus inshootlarni qurish uchun yirik masshtabli (1 000 000 — 200 000 gacha) haritalar tuziladi. Batafsil seysmik hududlashtirish haritalaridan murakkab va ekologik jihatdan xavfli boʻlgan texnologik obʼyektlarni (AES, issiklik elektr st-yasi, suv omborlari, kimyo, neftni qayta ishlash korxonalari va boshqalar) loyihalashda foydalaniladi. Bu haritalarda boʻladigan kuchli zilzilalarning joyi, magnitudasi va yer ustida toʻlqin tarqalishining soʻnib borishi ballarda koʻrsatiladi (561 betdagi sxematik haritaga q.). Seymik mikrorayonlashtirish (SMR) haritalarda zilzila oʻchogʻidan tarqalgan seysmik toʻlqinlarga relyef, geologik muhit, grunt suvlari va boshqa omillarning taʼsiri ballarda belgilanadi. SMR haritalari 5 000 — 100 000 li masshtablarda boʻlib, asosan, shahar, qishloq, shuningdek, baʼzi bir konkret obʼyektlarni loyihalashda ishlatiladi.

Rashod Ibrohimov.

## Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Seysmologiya instituti

**Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Gʻ. Mavlonov nomidagi Seysmologiya instituti** — zilzilalar, ularning sodir boʻlish sabablari va oqibatlari, ularni oldindan bilish va boshqa seysmik masalalar bilan shugʻullanadigan ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1966-yil tashkil etilgan, 1990-yil unga Gʻ. O. Mavlonov nomi berilgan. Institut olimlari zilzila darakchilarini oʻrganish asosida zilzila sodir boʻlishini oldindan bilish, seysmik hududlashtirish va mikrohududlashtirishning ilmiy asoslari va usullarini yaratish, texnogen seysmiklik, seysmik xabarni baholash borasida ilmiy va amaliy ishlar olib boradi. Institut tarkibida 11 ta ilmiy tadqiqotlarlaboratoriya (hududiy seysmiklik va seysmik hududlashtirish; seysmotektonika; geodinamika; hududiy muhandislik geologiyasi; gidrogeoseysmologiya; geofizik maydonlar oʻzgarishi; muhandislik seysmologiyasi; zilzila oʻchogʻi fizikasi, texnogen seysmiklik, matematik modullash va seysmik izlanishlarni avtomatlashtirish), kompleks ekspeditsiya, geografiya boʻlimi, ilmiy texnika maʼlumotlari va patentlitsenziya boʻlimlari, kutubxona (50 mingga yaqin asar), F. O. Mavlonov muzeyi (1990) bor. Shuningdek, institut tarkibida "Toshkent" markaziy seysmik styasi (1901), Parkent magnitoionosfera rasadxonasi (1924), respublikaning barcha viloyatlarida joylashgan 22 ta seysmik, 10 ta kompleks prognoz va 32 ta turli kuzatuv stansiyalari mavjud. Institut olimlari tomonidan Oʻzbekiston xududi umumiy va mukammal seysmik hududlashtirish, koʻpgina shaharlar, yirik gidrotexnika inshootlari va qurilish maydonlarini hududlashtirishning haritalari tuzildi, 1966-yilgi Toshkent zilzilasi sabablari ilmiy jihatdan oʻrganiddi, zilziladan oldin yer osti suvlari tarkibidagi gaz va turli kimyoviy elementlar miqdori oʻzgarishi kashf etildi, yer osti suvlaridagi radon gazi miqdorini oʻlchaydigan asbob yaratildi va boshqa Institutda 370 xodim, jumladan, 2 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akad., 15 fan doktori va 30 fan nomzodi ishlaydi. Institut faoliyati F. O. Mavlonov, Q. N. Abdullabekov. A. N. Sultonxoʻjayev, V. I. Ulomov, M. X. Boqiyev, S. M., Maqsudov, R. N. Ibrohimov, S. M. Qosimov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

## Manbalar
Seysmogramma

**Seysmogramma** (seysmo... va ...gramma) — zilzila yoki portlash natijasida vujudga keladigan yer tebranishlari yoki silkinishlarini maxsus asbob (seysmograf)larda qayd etilgan yozuvi. Yer qimirlaganda (yoki portlash paytida) grunt zarralari siljiydi, bu siljishning tezligi va tezlanishi boʻladi. Siljishlar grafigi S, tezliklar yozuvi velosigramma, tezlanish yozuvlari esa akselerogramma deb ataladi. Zilzilani qayd etish muammolari bilan olimlar (mas, Xitoy olimi Chjin Xen, 78—139 yillar) milodning boshidan boshlab shugʻullangan, ammo tebranishlarni yozib olishning mukammal galvanometrik usuli 20-asrda yaratildi. Sdan foydalanib zilzilaning kuchi (ball) va energiyasi (magnituda)ni aniklash mumkin. S. asosida seysmik toʻlqinlar tarqalgan muhitning tuzilishi haqida maʼlumotlar olinadi.

Zilzila (yoki portlash) manbaidan 3 xil: boʻylama, koʻndalang va sirtki toʻlqinlar tarqaladi. Seysmik toʻlkinlar birbiridan xususiyatlari va tarqalish tezligi bilan farq qiladi. Boʻylama toʻlqinlarning tarqalish tezligi katta (~ 8&nbsp;km/s) boʻlganligi sababli, Yer toʻlqinlar darakchi rolini oʻynab, keyingi toʻlqinlarning kelishidan ogohlantiradi (rayemda S.ning boshlangʻich qismi). Koʻndalang toʻlqinlarning tarqalish tezligi (~ 5&nbsp;km/s) kichikroq boʻlganligi sababli, seysmostyaga kechroq yetib keladi. Bu toʻlqinlarning tebranish amplitudalari va tezlanishi katta boʻladi, shu sababli bino va inshootlar uchun koʻndalang toʻlqinlar xavfli hisoblanadi (S.ning oʻrta qismi). Sirtki toʻlqinlarning tezligi avvalgilarinikidan kichikroqboʻladi (S.ning oxirlari). S. yordamida turli seysmik toʻlqinlarning kuzatilayotgan punktga kelgan vaqti, zilzila paydo boʻlgan vaqt, zilzila oʻchogʻi va kuchi aniklanadi. S. zilzila (yoki portlash) natijasida toʻlqinlar tarqalgan muhitning tuzilishini aks ettiradi.

## Manbalar
Tojetdin Seytjonov

**Seytjonov Tojetdin** (1924.8.4, Qoraqalpogʻiston, Kegeyli tumani — 1998.16.7, Nukus) — Qoraqalpogʻiston xalq shoiri (1985) va dramaturg. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1959). Oʻqituvchilar intini tugatgan (1948). "Jas leninshi" (1954— 56), "Sovet Qaraqalpaqstani" (1967— 73) gaz. va "Amudarya" jur.da (1962— 64; 1978-yildan) va boshqa tashkilotlarda ishlagan. Qoraqalpogʻiston Radio va televideniye davlat qoʻmitasi raisi oʻrinbosari (1973—78). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Azamat yigitlar" (1956). "Zebo" (1957), "Qanotli yoshlar" (1961), "Muhabbatnoma" (1971), "Hayot falsafasi" (1979) sheʼriy kitoblarida qrraqalpoq xalqi hayoti aks etgan. "Qorli soʻqmoklar" (1959), "Abu Rayhon Beruniy" (1973), "Nukus afsonasi" (1981) va boshqa pyesalar muallifi. "Dengizdan esgan shamol" sheʼrlar toʻplami oʻzbek tilida nashr qilingan (1981).

## Manbalar
Jaroslav Seifert

**Jaroslav Seifert** (1901.23.9, Praga yaqinidagi Jijkov shahri — 1986.10.1) - chex shoiri. 1920-yil "Toʻqqizlar guruhi" nomli avangardizm kayfiyatidagi adabiy toʻgarak ochgan. "Poetizm" uslubi S.ning dastlabki kitoblarida seziladi ("Koʻzlari yoshli shahar", 1921; "Muhabbatning oʻzi", 1923; "Asal oyi", 1925; "Bulbul yomon kuylayapti", 1926). Keyinchalik uning asarlari mavzusi oʻzgarib, proletar sheʼriyatidan chekingan. 1929-yilda kompartiyadan chiqqan, manifest yozib, unda kompartiyaning senzura siyosatini qoralagan, siyosiy nashriyotlar bilan hamkorlikni toʻxtatgan va sotsialdemokratik partiyaga kirgan. Shundan soʻng siyosatdan tashqaridagi mavzular: umuminsoniy qadriyatlar, muhabbat, bolalik va boshqa haqida ijod qilgan. 1977-yil yana siyosiy jarayonlarga aralashib, senzurani yoʻqotish, yozuvchilarning eʼtiqod uchun taʼqib qilinishi, shuningdek, ularni noqonuniy ravishda qamokxonalarga tashlashni qoralab chiqqan. 1980—83 yillar S.ning asarlari, asosan, ingliz tiliga tarjima qilinib, Angliya va AQShda tarqatilgan. "Bojena Nemsova yelpigʻichi" (1940), "Loyning dubulgʻasi" (1945) va boshqa toʻplamlari Praga qoʻzgʻoloni, Chexoslovakiyaning fashistlar istilosidan ozod qilinishiga bagʻishlangan. Urushdan keyingi asarlari — "Motsart Pragada" (1946), "Onajon" (1954), "Bola va yulduzlar" (1956), "Qoʻngʻiroklar yasash" (1967) va boshqa Nobel mukofoti laureati (1984).

## Manbalar
Seyfert galaktikalari

**Seyfert galaktikalari** - oʻzagi koʻpincha yulduzsimon boʻlib, uning nurlanish spektri kuchli keng chiziqlardan iborat boʻlgan galaktikalar; amerikalik olim Seyfert kashf qilgan. S.g. markaziy qismidagi keng chiziqlarning tezligi, bir necha ming km/s bilan harakatlanuvchi gaz bulutlari bilan bogʻliq. S.g., asosan, spiralsimon tuzilishga va ultrabinafsha toʻlqin uzunliklarida orttirma nurlanishga ega. Spiral galaktikalarda 1% S.g. boʻlib, ularda yorqinlik markaz tomon keskin ortib boradi. Odatda, ular galaktikalar guruhlari va qoʻshaloq galaktikalarda uchrab, galaktikalar toʻdalarida esa deyarli kuzatilmaydi.

S.g. oʻzagining oʻlchamlari, asosan, 0,1 parsek atrofida, nurlanishlari vaqt davomida oʻzgarib turadi. Bu oʻzgaruvchanlik davri nurlanishning toʻlqin uzunligi qiymatiga bogʻliq. Oʻzak nurlanishi optik, radio, rentgen va gamma toʻlqinlarida juda kuchli. Nisbatan olinganida esa, xususan, optik uzunlikdagi ushboʻ davr radionurlar oʻzgarish davridan ancha kichik. 

## Manbalar
Sekans

**Sekans** (lot. secanc — kesuvchi, kesib oʻtgan) — 1) trigonometrii funksiyalardan biri. S. sec kabi belgilanadi. 2) toʻgri burchakli uchburchak oʻtkir burchagi sekansi gipotenuzaning shu oʻtkir burchakka yopishgan katetiga nisbatidir.

## Manbalar
Sekkim

**Sekkim** — Hindiston tarkibidagi shtat. Sharqiy Himolay togʻlarida. Nepal, Butan va Xitoy bilan chegaradosh. Maydoni 7,3 ming km². Aholisi 576 ming kishi (2001), asosan, bxotiya, lepcha, nepali, ingliz tilida soʻzlashadi. Lepcha va bxotiyalar (30,8%) buddizm (lamaizm) diniga, kalgan xalqlarning koʻpchiligi (66,7%) induizm diniga eʼtiqod qiladi. Maʼmuriy markazi — Gangtok sh.

S. hududi Katta Himolay togʻlarining jan. yon bagrida, 1500 m dan balandda joylashgan. Eng baland joyi 8585 m. Chukur dare vodiysi koʻp. Eng yirik daryosi — Tista. Iqlimi subekvatorial, sernam, togʻ iqlimi. Yillik yogʻin 3000–4000&nbsp;mm, shimolida 500&nbsp;mm gacha. Gangktokda yanvarning oʻrtacha temperaturasi G, iyulniki 19°.Balandlik mintaqalari yaqqol koʻzga tashlanadi. 4000 m balandlikkacha barg toʻkuvchi va igna bargli oʻrmonlar, undan yuqorisi alp oʻtloqlari.

16-asroxiridan S. hududiga tibetliklar kirib kelgan. 18-asr oxirigacha S. Tibetga tobe boʻlgan. 19-asr 2-yarmidan 1946-yilgacha Angliya mustamlakasi. 1949-yildan Hindiston protektorati. 1950-yilda Sekkim—Hindiston shartnomasiga muvofiq, Hindiston hukumati S.ning mudofaasi va hudud butunligini taʼminlashni oʻz zimmasiga oldi. 1973-yildan barcha maʼmuriy faoliyatlar Hindiston hukumati ixtiyoriga berildi. 1974-yil aprelda 1umumiy saylov oʻtkazildi. 3 iyulda konstitutsiya qabul qilindi. 1974-yil sentabrda S.ga Hindistonning uyushgan shtati maqomi berildi. 1975-yil maydan S. — Hindistonning 22shtati.

S. — agrar shtat. Aholi dehqonchilik, chorvachilik va qisman yogʻoch tayyorlash bilan shugʻullanadi. Togʻ oraligʻidagi vodiylar va dare qayirlarida sholi, makkajoʻxori, batat, soya, ziravorlar ekiladi. Bogʻdorchilikda apelsin, olma, ananas, banan oʻstiriladi. Choy plantatsiyalari bor. S. jahon bozoriga kardamon yetkazib berish boʻyicha 1-oʻrinni egallaydi. Chorvachilikda qoramol, qoʻy boqiladi. Hunarmandchilikda uyroʻzgʻor buyumlari, qogʻoz tayyorlanadi, gilam toʻqiladi. Yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan, kumush buyumlar yasaladi. Foydali qazilmalardan qoʻrgʻoshin, rux, mis rudalar kezib olinadi. Rangpodagi ktda polimetall rudalar qayta ishlanadi. Qimmatbaho toshlarga ishlov beruvchi, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Davlat kustar sanoat institutida anʼanaviy sanoat tarmoklarini rivojlantirish sohasida tadqiqotlar olib boriladi. GESlar qurilgan. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Sekretlar

**Sekretlar** (lot. secretus — ajratilgan) — bez hujayralari ishlab chiqaradigan va ajratadigan modda. Fiziologik ahamiyatiga koʻra, sekretsiya mahsulotlari inkretlar (gormon) va ekskretlarga boʻlinadi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, koʻpchilik S. oqsil (meʼdaichak yoʻlidagi va meʼda osti bezi fermentlari), polipeptid (mas, gipofiz gormonlari), steroid (jinsiy va buyrak usti bezi gormonlari) boʻlishi mumkin. Shuningdek, S. tarkibiga noorganik birikmalar (meʼda bezlari ishlab chiqaradigan xlorid kislota tuzlari va hokazo) ham kiradi. S.lar nordon va kislotali reaksiyaga ega boʻladi. Organizmning normal hayot faoliyati uchun S. muhim ahamiyatga ega. 

## Manbalar
Sekretsiya

**Sekretsiya** (lotincha: secretio – ajratish) – bez hujayralarida organizmning hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan maxsus mahsulotlar – sekretlar hosil boʻlishi va chiqarilishi. Organizm hayot faoliyati davomida har bir hujayrada ichki yoki tashqi muhitga ajratiladigan metabolizm mahsuloti hosil boʻladi. Agar sekret ajratish maxsus hujayraning asosiy funksiyasi boʻlsa, bu funksiya S. deb ataladi. Tashqi yoki ekzokrin S. (bez hosil qilgan mahsulot tashqariga chiqariladi), ichki yoki endokrin S, yoxud inkretsiya (sintezlangan moddalar qon yoki limfaga ajratiladi) boʻladi. Har qanday bezning sekretor siklida ikki: sekret biosintezi va sekret ajratilishi fazalari bor. Baʼzi bezlarda ikkala faza bir vaqtda, ayrimlarida esa boshqa paytda sodir boʻlishi mumkin. S. – hujayra ichida sintez qilingan mahsulotning astasekin yetilib, ketma-ket bir organoiddan boshqasiga oʻtkazilib turadigan izchil jarayondir. Boshlangʻich mahsulotlar (aminokislotalar, monosaharidlar, yogʻ kislotalari, tuzlar) qon va toʻqima suyuqligidan bez hujayralariga yutiladi. Sekret biosintezi (ayniqsa, oqsil mahsulotlari) endoplazmatik toʻrda boshlanadi. Bunda hujayra membranasida adsorblangan aminokislotalar (ribosoma) ribonuklein kislota (RNK)si belgilangan ketma-ketlik asosida birbiri bilan birikadi. Sintezlangan boshlangʻich mahsulot endoplazmatik toʻr tirqishlari va lakunalarda yigʻiladi, soʻng Golji komteksta oʻtib, u yerda yetiladi. Bez hujayralaridagi juda koʻp mitoxondriyalar bu jarayon uchun energiya beradi.

Sekretor siklning ikkala fazasi regulyasiyasi ham bir necha boshqaruvchi (nerv va gumoral) omillarning hamkorlikda yoki birinketin taʼsiri bilan belgilanadi (qarang Neyrogumoral regulyasiya) S. neyrogormonlarni ishlab chiqaradigan baʼzi neyron (neyrosekretor)lar va maxsus moddalar – mediatorlarni hosil qiladigan oddiy nerv hujayralari uchun ham xos.

## Manbalar
Sekretsiyalar

**Sekretsiyalar** (lot. secretio — bulinish) (geologiyada) — togʻ jinslaridagi bushliklarning kristall va kolloid moddalar bilan toʻlishi natijasida hosil boʻladigan mineral agregatlar. Alohida qavatlari rangi va tarkibiga koʻra birbiridan farq qiladi. Odatda, S. uchun mineral moddalarning boʻshliqlar devorlaridan markazga tomon konsentrik kavatlanish ketma-ketligi xos. Bunda druzalar hosil boʻladi. Baʼzan S. oʻrtasida turli minerallardan hosil boʻlgan kovak qoladi. Diametri 10 mm gacha boʻlgan S. bodomtoshlar, undan kattalari jeodalar deyiladi. Asosan, S. gidrotermal yoki gipergen jarayonlarda xreil boʻladi. Sdan koʻpincha muzeylar uchun yuqori baholi kolleksiya sifatida foydalaniladi. 

## Manbalar
Seksologiya

**Seksologiya** — insonning jinsiy hayoti fiziologiyasini urganadigan fan; jinsiy hayot toʻgʻrisidagi bilimlar va ilmiy tadqiqotlar sohasi. S.ga oid dastlabki bilimlar qad. afsonalar va qadimiy tibbiyotda ham boʻlgan. Jinsni obyektiv oʻrganish Yevropada Uygʻonish davrida boshlangan. Turli tadqiqotlar majmui — biologiya, tibbiyot, ijtimoiy-tarixiy va psixologik yoʻnalishlarni oʻz ichiga olgan hozirgi zamon S.si 40-yillarning oʻrtalarida shakllandi. S. muammolari bilan turli soha mutaxassislari: psixiatrlar, psixologlar, sotsiologlar, biologlar va boshqa shugʻullanadilar.

Hozirgi S.ning biologik-tabiiy yoʻnalishi jinsning biologik asoslarini oʻrganadi; bunda jinsning shakllanishida biologik va madaniy-ijtimoiy omillar mutanosibligi (psixoseksual uzgarishlarni aniklash va bartaraf etishda amaliy ahamiyati bor), turli jinsiy belgilar, jumladan, jinsiy gormonlarning erkaklar va ayollar psixikasi va xulq-atvoriga taʼsiri, jinsiy funksiyalar (seksual oʻzgarishlarning diagnostikasi va davosi uchun asos boʻladi) tadqiq qilinadi.

Tadqiqotlarning ijtimoiy-tarixiy yoʻnalishi erkaklar va ayollarning ijtimoiy funksiyalari va faoliyat shakllarining oʻziga xosligini oʻrganadi; yosh, kasb-hunar, sinf, region, millat va sh.k.ga bogʻliq jinsiy xulq-atvor va maʼnaviy anʼanalar haqida maʼlumot toʻplaydi va umumlashtiradi; jinsiy xulq-atvor meʼyorlarining tarixiy evolyusiyasini aniqlaydi, jinsiy tarbiya va maʼrifat usullarining taʼsirchanligini tekshiradi.

S.ning psixologik yoʻnalishi yoshga qarab boʻladigan seksual xususiyatlarni, jumladan, oʻsmirlar va yoshlar seksual holatini, jinsiy atvorining individual xususiyatlarini va u bilan bogʻliq sezgi hayajonlarni (sezgierotik va maʼnaviy axloq komponentlarini), shuningdek, seksual holatning ijtimoiypsixologik hamda solishtirmapsixologik masalalarini oʻrganadi.

## Manbalar
Seysmometriya

**Seysmometriya** (seysmo... va ...metriya) — zilzila paytida grunt, bino va inshootlarning tebranishlarini yozib oluvchi asboblar va usullarni yaratish bilan shugʻullanadigan seysmologiya boʻlimi. S. 20-asr boshlaridan rivojlana boshladi. Oʻsha paytlarda gruntningtebranishlari 3 usulda — mexanik, optik va galvanometrik usullarda qayd qilinardi. Bu usullarning ichida galvanometrik usul ancha samarali boʻlib, undan hozir ham foydalaniladi. Seysmik tebranishlarni qayd qiluvchi asbob seysmograf, qayd qilish natijasida paydo boʻlgan yozuv seysmogramma deb ataladi. Yer qimirlashlari, yadro portlashlari va boshqa qayishqoq toʻlqinlar manbalari taʼsirida vujudga keladigan seysmik toʻlqinlar seysmik st-yalarda uzluksiz qayd qilib turiladi. S. gaz va neft konlarini seysmik razvedka qilishda; muayyan hududning geologik tuzilishini seysmik zondlashda muxim rol oʻynaydi. Oʻzbekistonda S.ga doir ilmiy tadqiqot ishlari, asosan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustaxkamligi institutida, Seysmologiya institutida olib boriladi.

## Manbalar
Seysmotektonika

**Seysmotektonika** (seysmo... va tektonika) — zilzilaning vujudga kelish geologik sharoitlarini oʻrganuvchi mustaqil fan sohasi. S. 20-asrda vujudga kelgan, asosiy vazifasi seysmik xavfni kamaytirish maqsadida zilzilalar genezisini oʻrganib, qayerda, qanday kuch bilan sodir boʻlishini bashorat qilishga qaratilgan. Illy cababdan S. Yer ostida boʻlayotgan geodinamik jarayonlar oqibatida zilzila oʻchoklarining shakllanish xususiyatlarini oʻrganadi. Bu xususiyatlar koʻproq tebranishlar boʻladigan joyning geologik tuzilishiga, qatlamlarning deformatsiyasiga, tektonik struktura va uzilmalarning rivojlanish shart-sharoitlariga bogʻliq. S.ning asosiy tadqiqot xududlariga Alp davri va hozirgi zamon tektonik harakatlarning faollinishi natijasida rivojlanayotgan Oʻrta dengiz tizma togʻlari, Tinch okean burmalanish oblastlari, qitʼalarda joylashgan epiplatforma, epigeosinklinal orogenlari, rift zonalari kiradi. Oʻrta Osiyo hududida olib borilgan izlanishlar natijasida kontinental Yer poʻstidagi tektonik zilzilalar energiyasi seismogen geologik strukturalarning tiplari bilan bogʻliqligi qonuniyati kashf etildi. Bu kashfiyot "Gubinning seysmotektonika qonuni" deb ataladi. Eng kuchli zilzilalar Yer sharining ana shu hududlarida namoyon boʻladi. Zilzilalar genezisini oʻrganishda olingan maʼlumotlar asosida seysmik hududlashtirish haritalari tuziladi (qarang Seysmik harshpalar).

Ad:. Ibragimov R. N., Seysmotektonika Ferganskoy vpadini, T., 1970.

## Manbalar
Sekst empirik

**Sekst empirik** (Sextus Empiricus) (taxminan 200—250) — yunon faylasufi, shifokori, qad. klassik skeptitsizm vakili. Aleksandriya va Afinada yashagan. Pirrondan tortib Enesidemgacha boʻlgan yunon skeptiklarining fikrmulohazalarini toʻplagan va tizimga solgan, mantiqning dastlabki tarixchilaridan. "Matematiklarga qarshi" asarida S.E. grammatika, ritorika, geom., arifmetika, astronomiya, musiqa nazariyasini tanqid qiladi, shuningdek, ayrim mantiqiy, fizika va axloqqa oid taʼlimotlar, x.atto xudo tushunchasi va barcha liniy eʼtiqodlarga eʼtiroz bildiradi. U hayotda beparvo boʻlishni,. tabiiy ehtiyojlar, mayllar, mavjud tartib va udumlarga boʻysunishni targʻib qilgan. Uning fikricha, baxt — ruhiy xotirjamlik va muʼtadil xohishdan iborat.

## Manbalar
Sekstant

**Sekstant** (lot. sextans — oltinchi) — ufq ustidagi osmon yoritqichlarining balandligini belgilash yoki kuzatuvchi joyi koordinatalarini aniqlash maqsadida koʻrinadigan jismlar orasidagi burchaklarni oʻlchash uchun moʻljallangan koʻzguliqaytargichli asbob. Uning yordamida 140° gacha burchaklarni oʻlchash mumkin. S.ning ishi yorugʻlikning yassi koʻzgulardan qaytish qonuniga asoslangan. Asosan, korpus, kuzatuv trubkasi (optik trubka) va shkaladan iborat. Limbi aylananing 1/6 qismi (60°) ni tashkil qiladi (nomi shundan). S. yordamida, mas, kosmonavt osmondagi oriyentirlar orasidagi burchak masofani yoki Oy sirtiga qoʻnganda ularning mahalliy ufqsan balandligini aniqlaydi. S. qadimdan koʻpgina rasadxonalarda (mas, Ulugʻbekrasadxonasit) qoʻllanib kelgan.

## Manbalar
Sekstant (maʼnolari)

**Sekstant**:

* Sekstant (lot.
* Sekstant (yulduz turkumi) — ekvatorial yulduz turkumi; Asad, Gidra va Kosa yulduz turkumlari orasida joylashgan; ravshan yulduzlari yoʻq.
Sekstet

**Sekstet** (lot. sexta — oltinchi) 1) olti ijrochi (sozanda yoki xonanda)dan iborat ansambl; 2) shu ansambl ijrosiga moʻljallangan musiqa asari. Ilk namunalarini italyan kompozitori L. Bokkerini (1743—1805) yaratgan. Cholgʻu S. kamer musiqa turi boʻlib, odatda, sonata turkumi shaklida yoziladi(mas, P. Chaykovskiyning "Florensiya xotiralari" torli Si). Vokal S.lar, asosan, operada uchraydi (mas, V. Motsartning "Don Juan" operasidagi S). Oʻzbekiston kompozitorlaridan I k. Akbarov va boshqa S. yaratgan.

## Manbalar
Sektor

**Sektor** (lotincha: seco — qirqilgan) — 1) egri chiziq yoyi va bu yoy uchlarini egri chizikda yotmagan nuqta (sektor uchi)ga tutashtiruvchi kesmalar bilan chegaralangan yassi shakl (tekislikdagi S).

## Manbalar
Sel ombori

**Sel ombori**, selxona, sel saqlagich — sel oqimlarini tartibga solish va hududni sel vayrongarchiligidan muhofaza qilish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti; seddan himoya vositalarining asosiy turi. Sel ombori aksariyat soy oʻzanlarini toʻgʻon bilan toʻsib barpo qilinadi. Toʻgʻonlar tuproq, qumloqi va shagʻalli toshtuproqlar, temirbeton konstruksiyalar va boshqalardan quriladi. Kichik So. sigʻimi ming va oʻn ming m³, kattalariniki esa bir necha mln. m³ boʻlishi mumkin. So. sel oqimlarini tutib qoladi, tosh va loyqani choʻktiradi, tingan suvni maxsus suv chiqargich orqali tashlama tarmoqqa oʻtkazib yuboradi. Suv chiqargichlar (ochiq yoki yopiq) avtomatika bilan jihozlanib, loyqalik darajasi qanday boʻlishidan qatʼi nazar, suvni oʻtkazib yuborishni taʼminlaydi.

Katta muvaqqat oqimga ega boʻlgan soylarda mustaqil suv tashlash yoʻliga ega boʻlgan maxsus So. qurilgan (Namangan viloyatida sigʻimi 3,4 mln, m³ boʻlgan Gʻirvon, Tojikistonning Sugʻd viloyatida 5,6 mln. m³ li Oʻtkensoy Co.). Uncha katta boʻlmagan soylarda qurilgan kichik omborlar yagona sistemaga birlashtiriladi (har bir sistemada 40—50 tagacha Sel ombori boʻlishi mumkin). Yirik zamonaviy himoya sistemalari oʻnlab Sel omborini birlashtiradi. Andijon viloyatida 16 dan 42 gacha ombori boʻlgan seldan himoya sistemasi qurilgan.

Ad.h Ismogʻilov X. A., Sel va undan saqlanish, T., 1988.

## Manbalar