Somali Demokratik Respublikasi

**Somali Demokratik Respublikasi** (, ) — 1969-yilda general Muhammad Siyod Barre tomonidan uyushtirilgan harbiy to‘ntarishdan so‘ng e’lon qilingan respublika (G‘arbda keng tarqalgan “kommunistik” nomi bilan). To‘ntarish, Somalining ikkinchi prezidenti Abdirashid Sharmark o‘z qo‘riqchisi tomonidan o‘ldirilganidan bir necha kun o‘tib sodir bo‘lgan.

To‘ntarish chog‘ida Sovet Ittifoqi bilan do‘stona munosabatlar o‘rnatildi. Mamlakatni Somali inqilobiy sotsialistik partiyasi boshqargan.

Barre ma’muriyati keyingi 21 yil davomida Somalini boshqardi, 1991-yilda esa mamlakat anarxiyaga aylandi.

## Tarixi
### Oliy inqilobiy kengashi

Prezident Sharmark o‘ldirilganidan keyin hokimiyat tepasiga kelgan Oliy inqilobiy kengashni (OIK) Barrega qo‘shib, podpolkovnik Salaad Gabeyre Kediye va politsiya boshlig‘i Jama Ali Kurshel ham boshqargan. Kadi rasman “inqilobning otasi” unvonini olgan edi, biroq ko‘p o‘tmay Barre Oliy inqilobiy kengash rahbariga aylandi. Kengash keyinchalik sobiq fuqarolik hukumatining a’zolarini hibsga oldi, siyosiy partiyalarni taqiqladi, parlament va Oliy sudni tarqatib yubordi hamda amaldagi konstitutsiyani to‘xtatdi.

Inqilobiy armiya yirik ijtimoiy ishlar dasturlarini joriy etdi va shahar hamda qishloqlarda savodxonlikni oshirish bo‘yicha kampaniyalarni muvaffaqiyatli amalga oshirdi, bu esa aholining savodlilik darajasini sezilarli darajada oshirishga yordam berdi. Sanoat va yerlarni milliylashtirishga qo‘shimcha ravishda, yangi rejimning tashqi siyosati Somalining arab dunyosi bilan an’anaviy va diniy aloqalariga urg‘u qaratdi, bu esa oxir-oqibat davlatning 1974-yilda Arab davlatlari ligasiga qo‘shilishiga olib keldi. Xuddi o‘sha yili Siyod Barre Afrika birligi tashkiloti (ABT) raisi lavozimini ham egallagan. 1975-yildan boshlab mamlakatning ikkinchi rasmiy tili arab tili bo‘ldi.

1976-yil iyul oyida Oliy inqilobiy kengash o‘zini o‘zi tarqatib yubordi va uning o‘rnida ilmiy sotsializm hamda islomiy tamoyillarga asoslangan yagona partiyali hukumat — Somali inqilobiy sotsialistik partiyasi (SISP) tuzildi. SISP rasmiy davlat mafkurasini rasmiy davlat dini bilan muvofiqlashtirishga, marksizmni mahalliy sharoitlarga moslashtirishga urindi. E’tibor musulmonlarning ijtimoiy taraqqiyot, tenglik va adolat tamoyillariga qaratildi. Hukumatning ta’kidlashicha, aynan mana shu tamoyillar ilmiy sotsializmning asosini tashkil etadi hamda uning o‘z-o‘zini ta’minlash, jamoatchilik ishtiroki va jamoatchilik nazorati, shuningdek ishlab chiqarish vositalarining bevosita egaligiga bo‘lgan huquqini belgilab berdi. SISP xususiy investitsiyalardan cheklangan darajada foydalangan bo‘lsa-da, boshqaruvning umumiy yo‘nalishi mohiyatan sotsialistik edi.

### Yangi konstitutsiyaning qabul qilinishi
Yangi Konstitutsiya 1979-yil 25-avgustda umumxalq referendumi orqali ratifikatsiya qilindi va unga muvofiq Xalq Majlisi saylovlari o‘tkazildi. 1979-yilgi Konstitutsiya prezidentlik tizimini nazarda tutgan bo‘lib, unga ko‘ra prezident davlat boshlig‘i ham, hukumat rahbari ham hisoblangan. Hukumat rahbari sifatida prezident Vazirlar kengashi a’zolarini tayinlagan va shu kengashga rahbarlik qilgan. 1979-yilgi Konstitutsiya dastlab prezidentni qonun chiqaruvchi majlisning ko‘pchilikning uchdan ikki qismi ovozi bilan olti yillik muddatga saylashni nazarda tutgan, bu muddatga qayta saylanishi mumkin edi.

### Parchalanishi
Hududiy da’volar sababli Somali qo‘shni Efiopiya bilan Ogaden urushiga kirishdi. Har ikkala mamlakat ham sotsialistik yo‘nalishga ega bo‘lib, SSSR tomonidan qo‘llab-quvvatlangan edi; SSSR ikki mamlakatga ham yordam berishga urindi, biroq Siyod Barrening orqaga chekinmasligi SSSRni mojaro tarafida Efiopiyani qo‘llashga majbur qildi. Xitoy–SSSR mojarosidan foydalanishga qaror qilgan Barre hokimiyatga qaytdi va partiya siyosatida maoistik doktrinani amalga oshira boshladi. O‘sha paytda Xitoy Barreni qo‘llab-quvvatlash uchun yetarli harbiy ta’minot bera olmadi, biroq Xitoy bilan munosabatlarni yaqinda normallashtirgan Qo‘shma Shtatlar buni amalga oshira oldi. Ogaden urushi AQSh va SSSR o‘rtasidagi bilvosita urushga aylandi.

Oxir-oqibat, Somali Efiopiyadan chekinishga majbur bo‘ldi va bu mag‘lubiyat Barrening mavqeini jiddiy zaiflashtirdi. Qurolli isyon boshlandi, 1991-yilda rejim quladi va Barre uzoq davom etgan fuqarolar urushidan so‘ng qochib ketdi. Yagona partiyali rejimning qulashi mamlakatni tartibsizlikka va uni dala komandirlari orasida bo‘lingan holatga olib keldi yaʼni anarxiyaga olib keldi.

## Iqtisodiyoti
Qishloq xo‘jaligiga asoslangan, past rivojlangan mamlakat. Aholining 70% dan ortig‘i ko‘chmanchi chorvachilik bilan shug‘ullangan. Yirik shoxli mol 2,6 million boshni, echki va qo‘ylar esa 15 milliongacha bo‘lgan; mamlakat hududida tuya soni taxminan 2 million edi. Qishloq xo‘jaligi sohasida asosan tabiiy va yarim tabiiy xo‘jalik ustunlik qilgan bo‘lib, unda asosiy don ekinlari (jo‘xori, sorqo va boshqalar) yetishtirilgan. Tovar xo‘jaligida banan va shakarqamish yetishtirilgan.

Mamlakatda taxminan 200 ta sanoat korxonasi mavjud bo‘lib, asosan qayta ishlash sanoati bilan shug‘ullangan va ularning jami ishchi soni 15 ming kishigacha yetgan. Sanoatning rivojlanishi umuman zaif bo‘lgan.

Eksportning 80% dan ortig‘i tirik chorva hisoblangan, qolgan eksport mahsulotlari esa banan, charm xomashyo, go‘sht, go‘sht va baliq konservalari, qimmatbaho yog‘och navlari bo‘lgan. Mamlakatga sanoat mollari, mashina va transport uskunalari, neft mahsulotlari hamda ayrim oziq-ovqat mahsulotlari import qilingan. Asosiy savdo hamkorlari Saudiya Arabistoni, Yaponiya, Italiya va boshqa Yevropa Iqtisodiy Hamkorligi aʼzolari bo‘lgan.

Pul birligi — Somali shillingi

1980–1990-yillarda aholining hayot darajasi Afrikada, va umuman olganda dunyoda eng pastlardan biri bo‘lgan; O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 46 yilni tashkil etgan, kattalar orasida savodxonlik 12% bo‘lib, 1990-yilda dunyodagi eng past ko‘rsatkichlardan biri edi; 1985–1987-yillarda aholi tarkibining 34%i toza ichimlik suviga ega bo‘lgan, 1975-yilda esa bu ko‘rsatkich 4% ga yuqoriroq bo‘lgan. 1988-yilda chaqaloqlar o‘limi ko‘rsatkichi 1000 tug‘ilishdan 221 tani tashkil qilgan.

## Aholisi
1991-yil ma’lumotlariga ko‘ra, Somali aholisi 6 709 161 kishini tashkil etgan. 20 yildan kam vaqt ichida aholi soni ikki barobar ko‘paygan (1972-yilda aholi soni 2 941 000 kishi bo‘lgan).

1980-yillar davomida Somalidan Efiopiyaga taxminan 300 ming kishi qochib kelgan.
## Manbalar

## Havolalar
* Somali Demokratik Respublikasining huquqiy tizimi
* Mamlakat emas, faqat nomigagina: Somali mustaqilligining 60 yili davomida nimalar yuz berdi