Tizim

**Tizim** – bu oʻzaro taʼsir qiluvchi yoki oʻzaro bogʻliq boʻlgan elementlar toʻplami boʻlib, ular bir butunlikni tashkil qilish uchun qoidalar toʻplamiga muvofiq harakat qiladilar. Atrof-muhit bilan oʻralgan va taʼsirlangan tizimning chegaralari, tuzilishi va maqsadi bilan tavsiflanadi va uning faoliyatida ifodalanadi. Tizimlar tizim nazariyasi va boshqa tizimli fanlarni *oʻrganish obyektlari* hisoblanadi.

## Etimologiya
"Tizim" atamasi lotincha „systēma“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, oʻz navbatida yunoncha sōsēma systēma: "bir necha qismlardan yoki aʼzolardan tashkil topgan bir butun tushuncha, „tizim“, adabiy tilda „tarkib“".

## Tarixi
"Tizim" „koʻrib chiqiladigan narsa“ degan maʼnoni anglatadi. Tizimlashtirish uchun sizda juda yuqori vizual gradient boʻlishi kerak. Ammo falsafada Dekartgacha „tizim“ yoʻq edi. Platon davrida ham „tizim“ tizim tushunchasi boʻlmagan.

19-asrda termodinamikani oʻrgangan fransuz fizigi Nikolas Léonard Sadi Karno tabiiy fanlarda „tizim“ tushunchasining rivojlanishiga sababchilardan biri boʻldi. 1824-yilda u bugʻ dvigatellarida ishlaydigan modda (odatda suv bugʻi tanasi) deb atagan tizimni, unga issiqlik taʼsirida tizimning ishlash qobiliyatini oʻrgandi. Ishchi moddani qozonga, sovuq suv omboriga (sovuq suv oqimi) yoki pistonga (ishchi organ uni bosish orqali ishlay oladigan) tegishi mumkin. 1850-yilda nemis fizigi Rudolf Klauzius bu rasmni atrof-muhit tushunchasini oʻz ichiga olgan holda umumlashtirdiva tizimga ishora qilganda „ishchi organ“ atamasini ishlata boshladi.

Biolog Lyudvig fon Bertalanfi umumiy tizimlar nazariyasining kashfiyotchilaridan biri boʻldi. 1945-yilda u umumlashtirilgan tizimlar yoki ularning kichik sinflari uchun, ularning oʻziga xos turi, tarkibiy elementlarining tabiati va ular orasidagi munosabatlar yoki „kuchlar“dan qatʼi nazar, qoʻllaniladigan modellar, printsiplar va qonunlarni kiritdi.

Tizimlarni oʻrganish uchun matematikadan foydalanishga sababchi boʻlgan Norbert Viner va Ross Ashbi tizim kontseptsiyasida sezilarli rivojlanishni amalga oshirdilar.

1980-yillarda Jon Genri Xolland, Murray Gell-Mann va boshqalar fanlararo Santa-Fe institutida *„murakkab adaptiv tizim“* atamasini kiritdilar.

## Tahlil
Ham miqdoriy, ham sifat jihatidan tahlil qilinadigan tizimlarning koʻp turlari mavjud. Masalan, shahar tizimlari dinamikasini tahlil qilishda A. V. Steiss beshta kesishuvchi tizimni, jumladan, jismoniy quyi tizim va xatti-harakatlar tizimini aniqladi. Tizimlar nazariyasi taʼsirida boʻlgan sotsiologik modellar uchun Kennet D. Beyli tizimlarni kontseptual, konkret va mavhum tizimlar nuqtai nazaridan aniqladi, yaʼni izolyatsiya qilingan, yopiq yoki ochiq. Valter F. Bakli sotsiologiyada tizimlarni mexanik nuqtai nazardan aniqladi, organik va texnologik modellarni kiritdi. Bela H. Banathy tizimga oid har qanday tadqiqot uchun uning turini tushunish juda muhim ekanligini ogohlantirdi va „tabiiy“ hamda „moʻljallangan“, yaʼni sunʼiy tizimlarni aniqladi.

Bu mavhum taʼriflarni chalkashtirmaslik kerak. Masalan, tabiiy tizimlarga subatomik tizimlar, tirik tizimlar, Quyosh tizimi, galaktikalar va Koinot kiradi, *sunʼiy tizimlarga* esa inson tomonidan yaratilgan jismoniy tuzilmalar, tabiiy va sunʼiy tizimlarning duragaylari va kontseptual bilimlar kiradi. Tashkilot va funksiyalarning insoniy elementlari ularning tegishli mavhum tizimlari va tasvirlari bilan taʼkidlangan.

Sunʼiy tizimlar oʻz-oʻzidan katta nuqsonga ega: ular qoʻshimcha bilimlar yaratiladigan bir yoki bir nechta asosiy taxminlarga asoslanishi kerak. Bu Gödelning toʻliqsizlik teoremalariga qatʼiy mos keladi. Sunʼiy tizimni „elementar arifmetikani oʻz ichiga olgan izchil rasmiylashtirilgan tizim“ deb taʼriflash mumkin. Bu asosiy taxminlar tabiatan zararli emas, lekin ular taʼrifi boʻyicha toʻgʻri deb qabul qilinishi kerak va agar ular haqiqatda notoʻgʻri boʻlsa, u holda tizim taxmin qilinganidek tizimli integral emas (yaʼni, agar dastlabki bayonot notoʻgʻri boʻlsa, aniq boʻladi). Shuningdek sunʼiy tizim „izchil shakllangan tizim“ emas.

### Madaniy tizim
Madaniy tizimni madaniyatning turli elementlarining oʻzaro taʼsiri sifatida aniqlash mumkin. Madaniy tizim ijtimoiy tizimdan tubdan farq qilsa-da, baʼzida ikkalasi birgalikda „sotsiomadaniy tizim“ deb ataladi. Ijtimoiy fanlarning asosiy muammosi tartib muammosi hisoblanadi.

### Iqtisodiy tizim
Iqtisodiy tizim – muayyan jamiyatda tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish, taqsimlash va isteʼmol qilish bilan shugʻullanadigan mexanizm (ijtimoiy institut). Iqtisodiy tizim odamlar, muassasalar va ularning resurslarga boʻlgan munosabatlaridan, masalan, mulk konventsiyasidan iborat. U resurslarni taqsimlash va tanqisligi kabi iqtisodiyot muammolarini hal qiladi.

## Ilovalar
Tizimlarni modellashtirish odatda muhandislik va ijtimoiy fanlarning asosiy tamoyilidir. Tizim – bu tegishli subyektlarning vakili. Demak, tizim kontekstiga qoʻshilish yoki undan chiqarib tashlash *modellashtiruvchining* niyatiga bogʻliq.

Tizimning hech bir modeli real tashvish tizimining barcha xususiyatlarini oʻz ichiga olmaydi va tizimning hech qanday modeli real tashvish tizimiga tegishli barcha obyektlarni oʻz ichiga olmaydi.

## Manbalar

## Havolalar
* ''Definitions of Systems and Models'' by Michael Pidwirny, 1999-2007.
* System%281556-2001 %29.htm ''Publications with the title „System“ (1600—2008)'' by Roland Müller.
* ''Definitionen von „System“ (1572—2002)''  by Roland Müller, (most in German).