open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Max Weber

**Max Veber** (Maks Veber) (1864.21.4, Erfurt — 1920.14.6, Myunxen) — nemis siyosiy iqtisodchisi, sotsiolog va siyosatchi. Tajribadan olingan bilim bilan taxminiy muhokamani bir-biriga aralashtirib yubormaslikni talab etgan. Marksizmga qarshi chiqqan. Gʻarbiy Yevropa kapitalizmi paydo boʻlishida protestantchilik juda katta ahamiyatga ega boʻlgan, deb hisoblagan.
 **Maks Veber**- nemis sotsiologi. Dunyoqarashiga ko'ra pozitivizmga yaqin. Maks Veber fikricha, har qanday ijtimoiy-iqsodiy hodisaning mohiyati faqat uning obektiv jihatlari bilan emas, balki, tadqiqotchi nuqtayi nazariga ko'ra, shu hodisaning madaniy jarayonda qanday rol o'ynashi bilan belgilanadi. Veber falsafa va sotsiologiyaga "ideal tip" tushunchasini olib kirdi. Ideal tip, Veber fikriga ko'ra borliqni aks ettirmaydi balki, alohida tushuncha va hodisalarni tizim holiga keltirish vositasi bo'lib xizmat qiladi. Ideal tip tushunchasi, tub mohiyatiga ko'ra, marksizmdagi ijtimoiy-iqsodiy formatsiya tushunchasining muqobili sifatida yaratilgan edi. Veberning ijtimoiy falsafa va sotsiologiyadagi eng katta xizmatlaridan biri, uning asarlarida dinning ijtimoiy taraqqiyotda o'ynagan rolini tahlil qilib berishi bo'ldi. Veber din va jamiyat munosabatini tahlil qilar ekan, umuman din to'g'risida emas muayyan davrdagi muayyan din yoki diniy oqim to'g'risida fikr yuritdi. Veber nazariyasiga ko'ra boylik va boylik ortirishga intilishni unchalik xushlamaydigan xiristian dini mazhablari iqsodiy taraqqiyotga muayyan darajada to'sqinlik qilganlar. Boylikni xudoning ne'mati, unga intilishni esa bandalarning burchi deb talqin qiladigan protestantlik esa iqsodiy taraqqiyot va kapitalistik munosabatlarning rivojlanishiga kuchli turtki berdi. Veber talqinida protestantlik kapitalizm vujudga kelishidagi asosiy sabablardan edi. Dinlarni tahlil qilar ekan Veber ular sanoat kapitalizimi rivojlanishiga g'ov bo'lmoqda, degan xulosaga keldi. Moliyaviy munosabatlarga cheklovlar qo'yish, ijtimoiy hayotga passiv munosabatni targ'ib qilish orqali bu dinlar, Veber fikricha, ijtimoiy taraqqiyotga to'sqinlik qiladi. Uning talqinida protestantlik mazhabi hayotdagi adolatsizlikni passiv kuzatib o'tirmay, uni bartaraf etish uchun faol kurashga chaqirish orqali ijtimoiy taraqqiyotga katta turtki beradi. Asosiy asarlari: "Milliy davalat va xalq xo'jalik siyosati" (1895), "Protestantlik etikasi va kapitalizm ruhi"(1905), "Xo'jalik va jamiyat" (1920).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1.Falsafa qomusiy lugʻat. " Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti ". " SHarq " nashriyot — matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. Toshkent — 2004. 48 bet
Veber (maʼnolari)

**Veber**:

* Veber — aka-uka nemis olimlari; 1) Ernst Genrix (1795-1878) - nemis anatomi va fiziologi.
* Veber (birlik) — Xalqaro birliklar tizimi SI da magnit oqimi birligi; nemis olimi V.
Veber (birlik)

**Veber** yoki **Weber** — Xalqaro birliklar tizimi SI da magnit oqimi birligi; nemis olimi V. Veber nomi bilan atalgan. Qisqacha Vb (Wb) bilan belgilanadi. Maxsus konturda bir sekundda nolgacha tekis kamayganda bir volt e. yu. k. induksiya-laydigan magnit oqimi 1 Vb deb oli-nadi. 1 Vb=1 Tlm2=108 maksvell.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veber apparati

**Veber apparati** (nemis olimi E. G. Veber nomi bilan atalgan) — ayrim suyakli baliqlarda suzgich pufagini ichki quloq bilan bogʻlab turadigan, oʻzaro harakatchan tutashgan 4 juft suyakchalar. V. a. suzgich pufagi (tovush rezonatori) hajmining oʻzgarishini qabul qilib, uni transformatsiya qiladi va ichki quloqqa oʻtkazadi. V. a.ga ega boʻlgan karpsimonlar, laqqalar, haratsinsimonlar 13 kGs gacha, bu apparatga ega boʻlmagan baliqlar faqat 2,5 kGs gacha chastotali tovushlarni eshita oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vebern Anton

VEBERN (Webern) Anton (1883.3.12, Vena — 1945.15.9, Zalsburg yakinidagi Mitterzil) — avstriya kompozitori, dirijyori va musikashunosi. Kompozitsiya boʻyicha A. Shyonbergdan saboq olgan (1904—08). Dirijyor sifatida Avstriya va Germaniya shaharlarida ishlagan (1908—13, 1917—38). Yangn Vena maktabi asoschilaridan. Ijodida polifonik uslub birmuncha murakkablashtirilgan dodekafoniya texnikasi bilan uzviy bogʻlangan. V. tarkiban kamer asarlar bastalagan, hajman minimalizmga intilgan, musiqiy puantilizmga zamin yaratgan. Aynan shu xususiyatlari bilan 20-asr kompozitorlik ijodiyoti (xususan, musiqiy avangardizm)ga katta taʼsir koʻrsatgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veber-fexner qonuni

**Veber-fexner qonuni** - psixofizikaning asosiy qonuni, nemis fiziologi va anatomi E. G. Veber ochgan (1834) va fizik G. T. Fexner uni rivojlantirgan. Bu qonunga asosan, birbiriga yaqin boʻlgan ikki taʼsirotni farq qilish faqat taʼsirot kuchiga emas, balki reseptorlar (mas., teridagi bosim sezuvchi hujayralar) ning zich va siyrakligiga, markaziy nerv sistemasining funksional holatiga ham bogʻliq. V.—F. q.ga koʻra taʼsirot kuchi geometrik progressiya (1, 2, 4, 8, 16 va hokazo) bilan oshea, sezgi kuchi arifmetik progressiya (1, 2, 3, 4, 5 va hokazo) bilan oshadi. Lekin taʼsirot juda kuchsiz yoki juda kuchli boʻlganda V.—F. q. aytarli toʻgʻri kelmasligi keyingi tadqiqotlarda aniqlandi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veblen Torsteyn

VEBLEN (Veblen) Torsteyn (1857.30.7, AKSH Viskonsin shtati — 1929.3.8, Kaliforniya shtati, MenloParka) — amerika iqtisodchisi va sotsiologi. Chikago, Stanford, Missuri untlarida iqtisodiyot prof. Gʻarb siyosiy iqtisodida institutsionalizmning asoschilaridan biri. U ijtimoiy darvinizm tarafdori. V.ning fikricha, moddiy i.ch. ijtimoiy hayotning asosi sanaladi, jamiyatni rivojlantirishda texnik intelligensiya muhim oʻrin tutadi. V. gʻoyalari texnokratik nazariyalarda keng foydalanilgan. Har qanday jamiyatni sanoat mashinasi tarzida, iqtisodiy institutlarni uning tarkibiy qismlari tarzida qaraydi. V. tarix asosiy ikki sinf — muomala sohasida ish koʻradigan biznesmenlar va moddiy i.ch.ni tashkil etuvchi sanoatchilar oʻrtasidagi kurashdan iborat deb qaraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vega

**Vega** — Lira yulduzlar turkumining 00-vizual yulduz kattaligidagi, Shim. yarim shardagi eng yorugʻ yulduzi (Lira a si). Koʻrinish ravshanligi — 0,14, spektri AO, rangi — zangori-oq. V., Deneb (Oqqush a si) va At-toir (Burgut a si) yozgi osmonda yaxshi koʻrinadi va yozgi katta uchburchakni hosil qiladi. V.ni bahor. yoz va kuzda koʻrish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lope de Vega

**VEGA KARPO (Vega Carpio) Lope Feliks de** (1562.25.11 — Madrid — 1635.27.8) — ispan dramaturgi. Uygʻonish davrining yirik vakili. 2000 dan ortiq pyesa, 20 ta poema va lirik sheʼrlar muallifi. "Arkadiya" (1598) diniy, "Oʻz yurtida sargardon" (1604) ishqiy mojarolar mavzuidagi, "Doroteya" (1632) suhbat tarzidagi romanlari bor. "Bizning davrimizda yangi sanʼat komediyalar yaratadi" sheʼriy traktatida (1609) V. K. Uygʻonish davri dramalarining asosiy yoʻnalishlarini tasvirlaydi. V. K. pesalarining koʻpchiligi oʻz vatani va b. mamlakatlar tarixidan olingan ijtimoiy-siyosiy mavzularda. "Fuente Ovexuna" (1619), "Begunohlar qoni" (1623), "Sevilya yulduzi" (1623), "Jazo qasos emas" (1635) va b. pesalarida mustabid podsho hokimiyati tanqid qilinadi. "Graf Fernan Gonsales yoki Kastiliyaning ozod etilishi" (1625), "Kastiliya sudyalari" (1618), "Kordovalik dongdor Pedro Karbonero" (1603) va b.da tarixiy voqea-hodisalar xalq qahramonlik dramalariga aylangan. V.K.ning "It oʻzi ham yemas, otga ham bermas" (1618), "Xetaflik dehqon qizi" (1620), "Koʻza koʻtargan qiz" (1627), "Raqs oʻqituvchisi" (1593), "Oʻz sevgilisining quli" (1627—47) kabi komediyalari makkorlik, sevgi mashmashalari haqidagi komediyalardir. V. K. pesalari Uygʻonish davri ispan dramaturgiyasining mumtoz namunalaridir.

## Manbalar
Vegetarianlik

**Vegetarianlik** (lot. vegetabiJis -oʻsimlikka oid) — ovqatlanish tarzi; goʻshtni cheklab, asosan meva va sabzavotlarni tanovul qilish. Shu zaylda ovqatlanuvchilar vegetarianlar deyiladi. V. juda qadimdan maʼlum. Goʻsht mahsulotlari isteʼmol qilishni chegaralash darajasiga koʻra vegetarianlar bir necha toifaga boʻlinadi. Ularning eng ashaddiylari yoki "keksa vegetarianlar" har qanday goʻsht mahsulotlari, shuningdek sut, tuxum va yogʻlarni inkor etishadi. "Yosh vegetarianlar" esa oʻsimlik mahsulotlaridan tashqari sut, tuxum va sariyogʻ isteʼmol qilishadi. Ular goʻsht organizmni zaharli chiqindilarga toʻldiruvchi, umrni qisqartiruvchi va insonni badjahl qiluvchi mahsulot deb hisoblashadi. Aksincha, goʻshtni isteʼmol qiluvchilar esa uni qimmatli oqsillar manbai hamda toʻla hazmli deb taʼkidlaydilar. Ovqatlanish toʻgʻrisidagi hozirgi zamon fani (diyetologiya) ovqat moddalarini ham hayvon, ham oʻsimlik mahsulotlaridan iborat, yaʼni aralash boʻlishi maqbul deb hisoblaydi (qarang Ovqatlanish).

Meva va sabzavotlarni pishirish va uzoq muddat saqlash jarayonida vitaminlarning kamayib ketishi tufayli vegetarianlar ularni yangiligida xomligicha yeyishni tavsiya qilishadi. Zamonaviy tibbiyot fani amaliyotda goʻshtsiz ham, oʻsimlik mahsulotlari asosida sut va tuxum qoʻshib tayyorlangan oziq-ovqatlardan parhez taom sifatida foydalanishni afzal hisoblaydi. Baʼzi xastaliklar — moddalar almashinuvining buzilishi (mas., podagra), yurak-tomir kasalliklarini davolashda maʼlum muddatga vegetarian ovqatlar tavsiya etiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* Vegetarianlıq və veqanlıq
Vegetativ koʻpayish

**Vegetativ koʻpayish** - vegetativ organlar yoki ularning bir qismidan yangi organizm paydo boʻlishi; koʻp hujayralilar uchun xos. Vegetativ koʻpayishda ham bir hujayralilarning jinsiy koʻpayishi singari klonlar — genetik jihatdan bir xiddagi individlar guruhi vujudga keladi.

1.Oʻsimliklarda V. k.tallom ixtisoslashmagan qismining ajralishi (koʻpchilik suv oʻtlari va yuksak zamburugʻlar) yoki tallomdan ixtisoslashgan qismlar ajralishi (harasimon suv oʻtlarida tuganaklar, sfatsellyariya suv oʻtida bachki kurtaklar, lishayniklarda sorediyalar va izidiyalar, zamburugʻlarda sporalar) orqali koʻpayishdir. Yuksak oʻsimliklarda V. k. regeneratsiya qobiliyatidan, moxsimonlarda esa ona organizmning bir necha boʻlakka boʻlinishidan iborat. Plaunlar, ochiq urugʻli yoki gulli oʻsimliklarda V. k. yer ustki oʻrmalovchi yoki yotib oʻsuvchi poya qismining bir boʻlagi hisobiga amalga oshadi. Ixtisoslashgan V. k. rivojlanayottan yosh organizmlar va ularning boshlangʻichi (tushib ketadigan kurtaklar, barg yoki ildizdagi qoʻshimcha kurtaklar), novdadan hosil boʻladigan ixtisoslashgan qismlar (tuganak, piyozboshi, bachki ildizlar) orqali sodir boʻladi. V. k. har yili yoki ikki yilda bir marta, koʻp yillik oʻsimliklarda esa bir necha yilda bir marta roʻy beradi. V. k. vegetativ organ hujayralarining koʻpayib ketishi va paydo boʻladigan yangi individlarning yangi maydonni egallashidan iborat. V. k. xiliga qarab hosil boʻladigan har xil tipdagi klonlardan oʻsimliklar seleksiyasida foydalaniladi.

2. Hayvonlarda V.k.boʻlinish (tana bir qismining ajralib chiqib yangi organizm hosil qilishi) yoki kurtaklanish orqali sodir boʻladi. Koʻp hujayralilar orasida V. k. govaktanlilar, boʻshliqichlilar, yassi chuvalchanglar, mshankalar va ayrim halqali chuvalchanglarda; xordalilar orasida qobiqlilarda uchraydi.

## Yana qara

* Jinsiy koʻpayish
* Jinssiz koʻpayish

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetativ organlar

**Vegetativ organlar** (oʻsimliklarda) — yuksak oʻsimliklarning oziqlanishi va tashqi muhit bilan moddalar almashinuvini taʼminlaydigan qism. Vegetativ koʻpayish vazifasini bajaradi. Asosiy Vegetativ organlarga  barg, poyali novda hamda ildiz kiradi. Barg fotosintez, ildiz suv va mineral moddalarni shimib olish vazifasini bajaradi. Evolutsiya jarayonida V. o. oʻsimliklar quruqlikka chiqishi bilan tuzilishining mukammallashuvi tufayli paydo boʻlgan. Tuban koʻp hujayrali Oʻsimliklar (suvoʻtlar) va zamburugʻlarning vegetativ tanasi (tallomi) birmuncha sodda va bir xilda tuzilgan boʻlib, organlarga boʻlinmaydi (ipsimon va ayrim plastinkasimon suv oʻtlari, zamburugʻlar mitselleysi). Koʻpchilik yirik yashil va qoʻngʻir suv oʻtlarining tashqi koʻrinishi yuksak oʻsimliklar organlariga oʻxshaydi, yaʼni bargsimon, poyasimon yoki iddizsimon boʻladi, lekin toʻqima tuzilishiga ega boʻlmagan qismlarga boʻlinadi. Hayvonlarda V. o. ga baʼzan nafas olish, hazm qilish, ayirish va b. organlar kiritiladi (yana q. Generativ organlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsion usul

**Vegetatsion usul** - oʻsimliklar agrokimyosi va fiziologiyasiga oid ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllaniladigan lab. usullaridan biri; vegetatsion idishlarga oʻtqazilgan oʻsimliklarni vegetatsion uy, issiqxona, oranjeriya, fitotron va b.da oʻstirish. V. u. yordamida oziq moddalarning fiziologik roli, ularning oʻsimliklarga kirib borishi, muhit reaksiyasining (rN) ahamiyati, sugʻorish normasi, oʻsimlikning oziq eritmasi konsentratsiyasi, temperatura, kimyoviy himoya vositalari, gerbitsidlarga munosabati oʻrganiladi, shuningdek tuproqqa solinadigan turli xil oʻgʻitlar sinab koʻriladi. Oʻsimlik qanday muhitda (suv, qum, tuproq) oʻstirilishiga qarab V. u.ning bir necha asosiy koʻrinishlari mavjud: yuksak oʻsimliklar bilan tajribalarni suv, qum va tuproqli muhitda oʻtkazish mumkin. Koʻpchilik tadqiqotlarda oʻsimlik tabiiy sharoitga yaqin boʻlgan substratda oʻstirilishi maqsadga muvofiq. Substrat biologik jihatdan inert boʻlishi lozim, shunda olinadigan natija aniq boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsiya

**Vegetatsiya** (lotincha vegetatio — uygʻonish, jonlanish) — oʻsish, koʻkarish, oʻsimlik organizmining faol holati (qarang Vegetatsiya davri). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsiya davri

**Vegetatsiya davri** — 1) meteorologik sharoitlarga koʻra yilning oʻsimlik oʻsishi va rivojlanishi mumkin boʻlgan davri. V.d.da oʻsimlik organik moddalar hosil qiladi, urugʻ, don, tuganaklar, mevalar va b. xoʻjalik ahamiyatiga molik mahsulotlar shakllanadi va yetiladi. Moʻʼtadil iqlimli mintaqalarda V.d.bahordagi oxirgi qorasovuq boshlab kuzda tushadigan birinchi qorasovuq oʻrtasidagi vaqtga toʻgʻri keladi. Tropik va subtropik iqlim mintaqalarida esa bu davr yilning deyarli hamma faslini oʻz ichiga oladi; 2) qishloq xoʻjaligi ekinlarining toʻliq rivojlanish sikli uchun, yaʼni oʻsimlik urugʻining unib chiqishidan boshlab hosil yigʻilgungacha boʻlgan zaruriy davr (biologiyada bir va ikki yillik oʻsimliklarda urugʻning unishidan oʻsimlik umrining tugashigacha yoki koʻp yillik oʻsimliklarda erta bahorda uygʻonishdan qishda "uyqu"ga kirishgacha boʻlgan davr). Sovuqqa chidamliligi turlicha boʻlgan oʻsimliklarda V. d. bir joyning oʻzida har xil: issiqsevar oʻsimliklarda qisqa, sovuqqa chidamli oʻsimliklarda uzun boʻlishi mumkin. V. d. ketma-ket oʻtuvchi bir qator fazalarga boʻlinadi: gʻoʻzada — shonalash, gullash, koʻsak tugish va ochilish; gʻalla oʻsimliklarida — tuplanish, boshoq tortish, gullash, sut (mum) pishish va toʻliq pishish fazalari. Har bir ekin turi va navi V. d.ning uzun-qisqaligi, ayrim rivojlanish fazalarining muddatiga bogʻliq. V. d. rivojlanish davri davomida oʻsimlikning olgan umumiy issiqlik miqdori bilan belgilanadi. Oʻsimliklarda V. d.ning uzun-qisqaligini hisobga olib, sovuq erta tushadigan shimoliy rayonlarda ertapishar navlar, sovuq kech tushadigan jan. rayonlarda kechpishar navlar ekiladi. V. d. tashqi sharoitga va navning irsiy xususiyatlariga ham bogʻliq. Bir sharoitda ertapishar deb hisoblangan nav ikkinchi bir sharoitda kechpishar boʻlishi mumkin. Masalan, sugʻoriladigan dehqonchilik sharoitlarida gʻoʻzaning V. d. bahorda, havo temperaturasining oʻsimlik rivojlanishi uchun qulay doimiy biologik minimum darajadan (10°) barqaror koʻtarilishidan to kuzgi, oʻsimlik barglarini nobud qiladigan qorasovuq tushgunga qadar oʻtadigan vaqtga toʻgʻri keladi. Har yili paxtaning pishib yetilishi 4000—4900° faol temperatura yigʻindisi bilan ifodalangan termik resurslar evaziga amalga oshadi. V. d.dagi oʻrtacha oylik temperatura bahor va kuzda 15° dan, yozda esa 30° dan yuqori boʻlishi lozim. Har qanday ekinning muayyan rivojlanish fazasi oʻtishi uchun maʼlum miqdorda samarali temperatura yigʻindisi talab etiladi, shunga koʻra turli gʻoʻza navlari uchun V.d. ham har xil; gʻoʻzaning ertapishar navlari uchun V. d. 90—100 kun, kechpishar navlarida 140 kun va undan ham koʻproq (chigit unib chiqqandan boshlab to dastlabki koʻsaklari yetilgunga qadar boʻlgan davr). Oʻzbekistonda iqlim, tuproq sharoitlari va navlariga koʻra ekinlarning V.d. kunlari (sutka hisobida) oʻrtacha quyidagicha: arpa 60—110, kuzgi bugʻdoy 240— 300, suli 100—120, makkajoʻxori 80— 90 dan 130 gacha, qovun 60—80 dan 110—125 gacha, yer yongʻoq 120—160, kunjut 90—120.

Renat Nazarov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veda dini

**Veda dini** — mil. av. 1-ming yillikda Hindistonda vujudga kelgan din. Vedalar orqali maʼlum. Hinduizm dini shakllanishining dastlabki bosqichi. V.d.da dastlab tabiat kuchlari va hodisalari antropomorfik (inson qiyofasiga oʻxshatib) tasavvur etilgan. V.d.da yaxshi va yomon xudolar, ruxlar haqidagi tasavvurlar asosiy oʻrin egalladi. Unda politeizm (koʻpxudolik) hukmron boʻlgan. V.d.da sigʻinish marosimlari asosan xudolarga qurbonlik qilish, ovqat, hayvonlar keltirish va turli urf-odatlarni bajarishdan iborat boʻlgan. Keyinchalik kohinlarning alohida qatlami — brahmanlar ajralib chiqib, diniy marosimlar tizimi murakkablashdi. V.d.ning keyingi evolyutsiyasi natijasida brahmanizm vujudga keldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veda tili

**Veda tili** — qadimgi hind tilnning ilk koʻrinishlaridan biri.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vedanta

**Vedanta** (sanskritcha aynan — vedalarning oxiri) — Hindistonda tarqalgan diniy-falsafiy oqim. Mil. av. 4-asrda hind mutafakkiri Badarayana asos solgan. V.ga, keng maʼnoda V.ning oʻzi, purvamimansa, vishnuizm hamda shivaizmnnng baʼzi taʼlimotlari kiradi. V. tarafdorlari koʻp xudolar asta-sekin yagona xudoga aylanadi, yagona xudo hayot nafasi, umumolamning "Men"i, yaʼni "mutlaq borliq" — Brahmaair, hamma parsa Brahmadan paydo boʻladi, degan fikrni olgʻa suradilar. Ularning fikricha, Brahma hamma narsani biladi, hamma narsa undan yaraladi, hatto inson ham ong sifatida unga qoʻshilib ketadi. V. brahmanizmga, keyinroq hinduizmga falsafiy asos boʻladi. V.ning oʻrta asrlardagi namoyandalari Shankara, Ramanuja edi. 19-asrda Ramakrishna va Vivekananda V. gʻoyalarini Hindiston voqeligi bilan bogʻlashga harakat qildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veddlar

**Veddlar** — xalq, Shri Lankaning tub aholisi. 1 ming kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Veddoid irqiga oid. Hind-Eron guruhiga mansub tilda soʻzlashadilar. Buddizm va hinduizm diniga eʼtiqod qilishadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veddoid irqi

**Veddoid irqi** — katta ekvatorial (negr-avstraloid) irqiga mansub irqlardan biri. V.i.ga sochning toʻlqinsimon boʻlishi, yuz va badandagi tukning (avstraloid irqqa nisbatan) ozligi xosdir. Markaziy va Sharqiy Hindistonda (veddlar, shuningdek biharlar, bxillarning ayrim guruhlari va b.), Hindixitoy mamlakatlari (senoilar va b.) va Indoneziyada (toala va b.) tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vez aliy Andrey

VEZ ALIY (Vesalius) Andrey (1514.31.12, Bryussel - 1564.15.10, Zante) — Uygonish davri tabiatshunosi va hozirgi zamon anatomiyasi asoschisi. 1539-yildan Paduya universitetida professor Anatomiyani oʻqitishda birinchi boʻlib oʻlikni yorish usulini qoʻllagan. V. "Odam tanasining tuzilishi haqida" nomli asarida (1543), oʻzining tadqiqot maʼlumotlariga asoslanib, odam tanasining tuzilishini ilmiy izoxlab bergan. V. kashfiyoti Garveynmng qon aylanish doirasini oʻrganishiga zamin boʻldi. V. anatomiyani oʻrganishning yangi usulini ishlab chiqqanligi uchun cherkov tomonidan taʼqib qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vezdexod

**Vezdexod** (rus— barcha yerda yura oladi) — notekis yoʻllar, botqoqliklar, qorli va yurish qiyin boʻlgan joylarda yura oladigan relssiz transport vositasi. Odatda, maxsus shinali, pnevmogʻaltakli, gusenitsa yuritmali (zanjirli) avtomobillardan iborat boʻladi. Transmissiyasiga qoʻshimcha uzatish qutisi yoki tortish kuchiii oshirishga imkon beradigan mexanizmlar qoʻyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vezer

**Vezer** () — Germaniya shim.dagi daryo, Shimoliy dengizga quyiladi. Verra va Fulda daryolarining Myunden sh. yonida qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi 440&nbsp;km (irmogʻi Verra boshidan hisoblaganda 724&nbsp;km); eng katta irmogʻi — Aller. Havzasining mayd. 46 ming km. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bahorda toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyi oqimida 312 m3/sek. Kichikroq GESlar qurilgan. Quyilish joyidan yuqoriga tomon kema 529&nbsp;km masofada (Kassel shahargacha), dengiz kemalari esa Bremen shahargacha qatnay oladi. Elba va Ems daryolari bilan kanallar orqali bogʻlangan. Daryo boʻyida yirik dengiz porti Bremerxafen joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vezne

**Vezne** — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. Sharq mamlakatlarida qoʻllangan; qiymati ishlatish joylariga qarab har xil, mas., Turkiyada 1V=11,545&nbsp;kg , Basrada 1V= 14,25&nbsp;kg boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vezuvian

**Vezuvian** (idokraz) (Vezuviy vulkani nomidan) — orolsimon silikatlar sinfiga mansub mineral. Turi koʻp. Beriyliyli V., titanli V., magniyli V., frugardit, vilyuit, siprin va b. maʼlum. Kimyoviy formulasi Ca10(Mg, Fe)2Al4(SiO4)5(Si2O7)2(OH,F)4 Tetragonal singoniyali. Prizmatik, kristallar, radial tolasimon donachalar. Rangi sargʻish-yashil, qoʻngʻir, sariq, qora (vilyuit), havorang (silrin), kulrang . Shishasimon yaltiraydi. Qattiqligi 6,5—7. S ogʻ. 3,4. V. skarnlarda (granat, epidot bilan), rogoviklarda, oʻzgargan magmatik jinslarda, gidrotermal yertomirlarda hosil boʻladi. V. Oʻzbekistonda koʻp. V.ning yirik toʻplamlari Chatqol (Sandalash, Gʻovasoy, Chimyon, Kumushkon, Surenota, Sumsar), Qurama (Olmaliq) tizmalarida va Gʻarbiy Oʻzbekistonning W— Mo konlarida (Qoʻytosh, Temirqapigʻ, Langar, Ingichka, Tim, Qoratepa, Saritov) uchraydi. V. Germaniya, Italiya, AQSH, Rossiya va b. joylarda ham maʼlum. Shaffof turlaridan turli buyumlar tayyorlanadi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veymar

**Veymar** — Germaniyadagi shahar, Tyuringiya yerida. Ilm daryosi boʻyida (Elba havzasi). Aholisi 60 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Kombayn, aniq oʻlchov asboblari zavodi, poligrafiya korxonalari bor; kimyo, qogʻoz, oziq-ovqat sanoati rivojlangan.

Shahar ilk bor 975-yildan tilga olingan. 1573-yildan gersoglik, 1815-yildan Saksen-Veymar-Eyzenax Buyuk gersogliganing (1918-yilgacha) bosh shahri. 18-asr 2-yarmi — 19-asr boshlarida Germaniya maorifi markazi. F List nomidagi konservatoriya, pedagogika instituti; Gyote milliy muzeyi, Shiller uy-muzeyi, Milliy teatr bor. 16—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan: Gersog saroyi (1790—1803-yillarda qayta qurilgan). Belveder saroyi (1726—32), Meʼmoriy va qurilish oliy maktabi (1904—07) va b. Ikkinchi jahon urushi yillarida V. yaqinida eng yirik konslagerlardan biri Buxenvald barpo etilgan edi. (1703 va 1708-17), K. M. Viland (1772-1813), I. V. Gyote (1775-1832), I. G. Gerder (1776-1803), I F. Shiller (17991805), F. List (1848-61) yashaganlar va ijod qilganlar.
## Daus rejasi

AQSH Germaniyaning butunlay zaiflashtirib qo‘yilishini aslo istamas edi. Chunki Germaniyaning butunlay zaiflashuvi AQSHning doimiy raqiblari Buyuk Britaniya va Fransiyani yanada kuchaytirgan bo‘lardi. Bundan tashqari, AQSHga yangi raqibi — Sovet davlatini jilovlashda qudratli Germaniya zarur edi. Shuning uchun AQSH Germaniyaga iqtisodiy va moliyaviy yordam ko‘rsatishga qaror qildi. Bu yordam rejasi tarixga «Daues rejasi» nomi bilan kirgan. Oxir-oqibatda esa, bu reja Germaniya iqtisodiyotining gurkirab rivojlanishiga, uning harbiy qudrati qayta tiklanishiga asos bo‘lib xizmat qildi. Rejani AQSHlik bankir, general Daues boshchiligidagi maxsus komissiya ishlab chiqqan edi. Mazkur reja 1924-yil 16-iyulda Londonda bo‘lib o‘tgan xalqaro konferensiyada qabul qilindi. Rejada Germaniya sanoatini, birinchidan, chet el sarmoyasi yordamida, ikkinchidan, Germaniya va Rossiya o‘rtasidagi savdoni yanada rivojlantirish yo‘li bilan tiklash ko‘zda tutildi. Rejada Germaniyaning 1925- yilda Antanta davlatlariga oltin hisobida 1 mlrd marka tovon to‘lashi ko‘zda tutilgan. 1929-yilda esa bu ko‘rsatkich yiliga 2,5 mlrd markani tashkil etishi kerak edi. Keyinchalik bu to‘lovlar miqdori kamayar va Germaniya iqtisodi imkoniyati darajasiga qarab to‘lanar edi. «Daues rejasi»ning qabul qilinishiga Fransiya rozi bo‘lsa, AQSH Fransiyaning qarzlarini kechib yuborish majburiyatini olgan edi. Shuning uchun ham u «Daues rejasi»ni qabul qildi va 1925-yilda Rur viloyatidan o‘z qo‘shinlarini olib chiqib ketdi. Buyuk Britaniya esa Fransiyaning Yevropa qit’asida yetakchi davlat bo‘lib qolishini xohlamas edi. Kuchli Germaniyaning mavjud bo‘lishi Fransiyani Buyuk Britaniya bilan hisoblashishga majbur etar edi. Qolaversa, kuchli Germaniya Buyuk Britaniya uchun Sovet davlatiga qarshi turishi ham zarur edi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
John Vane

**John Vane** (29-mart 1927 – 9-noyabr 2004) — Angliya kimyogari va farmakologi. Prostaglandinlarni ajratib olish va ular kimyosi hamda biokimyosini oʻrganish ustida ish olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1982; S. Bergstyorm va B. Samuelson bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Vegetatsion sugʻorish

**Vegetatsion sugʻorish** - oʻsuv davrida tuprokda optimal namlik yaratish uchun ekinlarga suv quyib turish. Bu davrdagi suv berish soni va muddatlari tuprokdagi namlik zahirasi, oʻsimlikning rivojlanish fazasi, sugʻorish maqsadlariga bogʻliq. Ekinni undirib olish, oʻgʻitlashdan keyingi (oʻgʻitni eritish maqsadlaridagi), sovuq urishdan saqlash uchun sugʻorishlar ham V. sra kiradi (yana q. Sugʻorish).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veyssit

**Veyssit** (amerikalik ruda qazib oluvchi korxona rahbari P. Veys nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi CusTe3. Geksagonal singoniyali. Mayda donachalar holida. Rangi oq, yaltiroqligi metallsimon. Kattiqligi 3. S.ogʻ. 6. V. oltinli gidrotermal yertomirlarida hosil boʻladi. Kam uchraydi.

Oʻzbekistonda faqat Qoʻshbuloq (Qurama tizmasi) oltin konida topilgan. V. Shvesiya (Falun) va AQSH (GudXoup) oltin konlarida bor. V. oltin borligidan darak beruvchi mineral.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veksel

**Veksel** (nemischa. Wechsel — ayirboshlash) — koʻrsatilgan muddatda muayyan miqdordagi pulni toʻlash majburiyati qayd etilgan qarzdorlik haqidagi rasmiy hujjat; qimmatli qogʻoz. U universal toʻlov, kredit va hisob vositasi boʻlib, xalqaro savdoda toʻlov majburiyati; qisqa muddatli (6 oy) tijorat-kredit vositasi; banklararo uzoq muddatli munosabatlarni shakllantiruvchi vosita; banklardan ssuda olish uchun garov (shuningdek tijorat banki markaziy bankdan ssuda olishda beradigan garov) tarzida keng qoʻllanadi. Vekselning asosan oddiy veksel (qarzdor tomonidan muayyan summani belgilangan muddatda qaytarish haqida qarz beruvchi oldidagi majburiyat); oʻtkazma veksel (qarz beruvchining qarzni vekselni taqdim etuvchiga yoki hujjatda koʻrsatilgan shaxsga toʻlash haqidagi buyrugʻi); xazina veksel (oʻz harajatlarini qoplash uchun davlat tomonidan chiqariladi); moliya veksel (bir bank boshqa bankka qarz puli olish uchun beradi); tijorat veksel (tovar egasiga garov tarzida beriladi) va boshqa turlari bor.

Veksel hisob vositasi va ayirboshlash hujjati sifatida yevropa mamlakatlarida 17-asrda shakllandi. 19-asrning oxiridan boshlab Turkistondagi xususiy tijorat banklari savdo-sotiqda veksel muomalasini keng yoʻlga qoʻygan. Sobiq Ittifoqda, shu jumladan, Oʻzbekistonda veksel yangi iqtisodiy siyosat davrida (davlat hamda kooperativ korxonalar oʻrtasidagi munosabatlarda) ham ishlatilgan. 1930—32 y.lardagi kredit islohotida bevosita maqsadli bank orqali kreditlashga oʻtilishi bilan mamlakat ichida veksel muomalasi tugatilgan. Boshqa koʻpgina davlatlarda veksel muomalalari 1930-yil Jenevada qabul qilingan "Veksel toʻgʻrisida"gi konvensiyaga muvofiq olib boriladi. Unda vekselning quyidagi majburiy unsurlari boʻlishi qatiy belgilangan: Veksel belgisi — "Veksel" yozuvi; Vekselda koʻrsatilgan summani soʻzsiz toʻlash majburiyati; qarz toʻlovchi va birinchi veksel egasining nomi; remitent nomi; toʻlov muddati va joyi; veksel toʻldirilgan sana va manzil; veksel beruvchining imzosi.

Vekselni amal qilish muddatini choʻzish (veksel prolongatsiyasi) qonunga muvofiq yoki trassant va trassatning oʻzaro kelishuvi asosida amalga oshiriladi.

OʻzRning 1993-yil 2-sentabrdagi "Qimmatli qogʻozlar va fond birjasi toʻgʻrisida"gi qonuniga muvofiq 1994 y.dan boshlab Oʻzbekistonda Veksellar muomalaga kiritildi. Veksellar naqd pulsiz hisob-kitoblarni amalga oshirishning eng qulay vositasi sifatida korxona va tashkilotlarda keng qoʻllanadi.

Eson Egamov.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Veksler

**Vladimir Iosifovich Veksler** (1907.19.2, Jitomir - 1966.22.9, Moskva) — rus fizigi, akademik (1958). Zaryadlangan zarralarni tezlatish fizikasi va texnikasi boʻyicha ilmiy maktab asoschisi. U kosmik nurlar tarkibida elektron-yadro jalalari borligini aniqlagan (1937), elektronlar tezlatgichi — mikrotron loyihasini (1944), keyinroq avtofazalash prinsipini tavsiya qilgan. Vladimir rahbarligida Dubna shaxrida sinxrotron (1947) va 10mlrd. eV ga moʻljallangan proton tezlatgichi — sinxrofazotron (1957) ishga tushirildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
David Wechsler

VEKSLER (Wechsler) Devid (1896.12.1, Lespedi, Ruminiya — 1981.2.5, Nyu-York-Siti) — amerikalik psixolog va psixiatr. Nyu-York universiteti tibbiyot kolleji klinik psixologiyasi prof. Belvyu shifoxonasining bosh psixologi (Nyu-York). Intellektni tadqiq etish boʻyicha mashhur. Intellektni oʻlchash V. shkalasi, "Xotiraning V. shkalasi" testlarining muallifi. Birinchi boʻlib verbal (nutqiy) va amaliy intellekt testlarini bir batareyaga birlashtirgan. Intellektdan tashqaridagi omillar gʻoyasini ilgari surgan. V. "yolgʻonni aniqlash detektori" moslamasidan birini taklif etgan. Asosiy ishlari intellekt nazariyalari, dinamikasiga, katta yoshdagilarda intellekt va xotiraning yoshga koʻra oʻzgarishi kabi masalalarga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor

**Vektor** - koʻp maʼnoli termin; yoʻnalishi hamda miqdori orqali ifodalanuvchi kattalikdir.

## Biologiyada

## Matematikada

Vektor — toʻgʻri chiziqning yoʻnalishga ega boʻlgan kesmasi. Bu kesma uchlaridan biri V.ning boshi, ikkinchisi esa oxiri boʻladi. Boshi bilan oxiri ustma-ust tushgan V.nol vektor deyiladi. V., odatda, qora harflar yoki ustiga strelka qoʻyilgan oddiy harflar bilan koʻrsa-tiladi, mas., boshi A nuqtada, oxiri V nuqgada boʻlgan V. bunday belgilanadi: yoki aʼ yoki yoxud a., matematika va mexanikaning faqat son bilan emas, balki yoʻnalish bilan ham ifodalanadigan miqdorlarni tekshiruvchi masalalari V. tushunchasiga olib keladi. Mas., kuch, tezlik V. miqdorlardir. Uzunligi teng boʻlib, yoʻnalishi bir xil boʻlgan ikki V. bir-biriga teng boʻladi. Aytib oʻtilgan V. miqdorlar-dan siljish, tezlik, tezlanish kabilarni fazoning istalgan nuktasidan chiqqan V. bilan tasvirlash mumkin. Bunday V. miqdorlar erkin vektorlar deyiladi. Kuch, burchak tezlik singari V. miqdorlarni toʻla aniqlash uchun ularning son qiymatlari, yoʻnalishlaridan tashqari yana taʼsir chiziqlarini ham bilish zarur (mas., kuchni faqat shu kuch yoʻnalishi boʻyicha koʻchirish mumkin). Bunday V. miqdorlar sirpanuvchi vektorlar deyiladi. Fazoda biror O nuqga maʼlum boʻlsa, shu nuktaga nisbatan fazodagi boshqa istalgan nuqta, mas., M nuqta vaziyatni OM=g bilan aniqlash mumkin. g vektor M nuqtaning radius vektori deyiladi. Tekislik yoki fazodagi har qanday V.ni koordinatalar boshidan chiqqan deb hisoblash mumkin. Shu sababli, V. uchining vaziyati koordinatalar bilan aniqlanadi. Shunga koʻra, har qanday V. tekislikda ikkita (x,x2), fazoda uchta (lg ,*^) va oʻlchovli fazoda p ta (xt,xv...,x^ son bilan aniqlanadi.

## Fizikada

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor diagramma

**Vektor diagramma** - garmonik qonun boʻiicha oʻzgaruvchi fizik kattaliklar qiymati va ular orasidagi munosabatlarning vektor koʻrinishidagi grafik tasviri. Elektrotexnika, akustika, optika va b. sohalardagi hisoblashlarda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veysman Avgust

**VEYSMAN (Weismann) Avgust** (1834.17.1, Frankfurt-Mayn — 1914.5.11, Freyburg) — nemis zoologi, evolyutsion taʼlimot nazariyotchisi. Freyburg universiteti prof. (1873-yildan). 1860-yildan Darvin taʼlimotini himoya qilish, uni ilmiy jihatdan asoslash va rivojlantirish ustida nazariy tadqiqotlar olib borgan. Genlarning diskretligi, ularning xromosomalarda joilashganligi va ontogenezdagi roli haqidagi hozirgi zamon tasavvurlarini oldindan aytib bergan. V.ning irsiyat va individual rivojlanish toʻgʻrisidagi nazariyasi baʼzi kamchiliklardan xoli boʻlmasa ham, bu toʻgʻridagi zamonaviy tushunchalar uchun asos boʻlgan deyish mumkin. 20-asrning 40-y.larida V. yaratgan va uning oʻzi neodarvinizm deb atagan taʼlimot darvinizmni rivojlantirishga qoʻshilgan katta hissa boʻldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor koʻpaytma

**Vektor koʻpaytma**— vektor, \overrightarrow{a}ning vektor \overrightarrow{b}ga koʻpaytmasi; \left[ \mathbf a,\; \mathbf b \right] kabi belgilanadi va quyidagicha aniqlanadi:
1) vektor \mathbf c uzunligi \mathbf a va \mathbf b lar uzunliklarining ular orasidagi burchak \varphi sinusiga koʻpaytmasiga teng (\mathbf a va \mathbf b orasidagi ikki burchakdan \pidan katta boʻlmagani olinadi);
2) vektor \mathbf c vektor \mathbf a va \mathbf b ga perpendikulyar;
3) fazo oriyentatsiyasiga muvofiq vektorlar \mathbf{a,b,c} uchligi har doim oʻng yoki har g doim chap (qarang, Vektor hisob).

Vektor koʻpaytma geometriya, mexanika va fizikada keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor maydon

**Vektor maydon** — har bir nuqtasi Rp" a(R) vektor berilgan soha. V. m. s tushunchasi koʻpgina fizik hodisalar va jarayonlarga xos (mas., harakatlanayotgan suyuqlik zarralari tezliklarning vektorlari har bir paytda V. m. hosil qiladi). Matematik jihatdan V. m. G sohadagi oʻzgaruvchan R nuqtaning a{R) vektor-funksiyasi yordamida aniqlanishi mumkin (qarang Vektor hisob). V. m. nazariyasi tabiatshunoslikning turli sohalarida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor hisob

**Vektor hisob** — matematikaning vektor ustida bajariladigan amallari va bu amallarning xossalarini tekshiradigan boʻlimi. Vektor hisob 19-asrda fizika, mexanika talablari asosida vujudga keldi va rivojlandi. Ingliz matematigi U. Gamilton, nemis matematigi G. Grasman, ingliz fizigi J. Maksvell vektor hisob taraqqiyotiga katta hissa qoʻshishdi. Amerika fizigi J. Gibss vektor hisobni hozirgi koʻrinishga keltirdi. Vektor hisob vektorlar algebrasi va vektorlar analizidan iborat. Vektorlar algebrasining qoidalari odatdagi algebra qoidalaridan tubdan farq qiladi: ular vektor miqdorlarining fizik xossalarini ifodalaydi. Masalan, ikki kuchning teng taʼsir etuvchisini parallelogramm qoidasi boʻyicha topish mumkinligini nazarda tutib, tomonlari qoʻshiluvchi vektorlardan iborat parallelogramm diagonalini tasvirlovchi yangi c vektorga kuchlar parallelogrami — bir nuqtadan chiqqan a va b vektorlarining —" yigʻindisi deyiladi: OS = s = a+. Ayirish amaliga teskaridir: a-b=a+(-b); bu ayrim vektorlar parallelogramining ikkinchi diagonali VA ni tasvirlaydi. Ikkitadan ortiq vektorning yigʻindisi "zanjir" qoidasi asosida aniqlanadi: birinchi vektor oxiriga ikkinchi vektor, ikkinchisining oxiriga uchinchisi qoʻyiladi va hokazo. Birinchi vektor boshini eng soʻnggi vektor oxiri bilan tutashtiruvchi vektor yigʻindini beradi. Vektorlarni qoʻshish amali oʻrin almashtirish va guruhlash qoidalariga boʻysunadi: a+b=b+a; a+(b+c)=(a+b)+c. Bir tekislikda yotmagan uchta vektor yigʻindisi shu vektorlardan yasalgan parallelipiped diagonalini tasvirlovchi vektordan iborat. Vektorlarni qoʻshish, ayirish va songa koʻpaytirish amallari chiziqli amallar deyiladi. Vektorning dekart koordinatlari (qarang, Dekart koordinatalar tizimi) uning uchta dekart oʻqidagi proyeksiyalaridan iborat. Mexanika va fizikaning koʻp masalalari nuqtaning skalyar va vektor tabiatli funksiyalarini kiritishni talab etdi. Masalan, bir tekis isitilmagan jismning temperaturasi nuqtaning skalyar funksiyasidir, oqib turgan suyuqlik moddasining tezligi nuqtaning vektor-funksiyasidir. 
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor-funksiya

**Vektor-funksiya**, vektor-funksiyasi — qiymatlari vektorlardan iborat funksiya (qarang Vektor hisob).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilya Vekua

**Ilya Nesterovich Vekua** (1907.23.4, Shesheleti qishlogʻi, Abxaziya — 1977.2.12, Tbilisi) — gruzin matematigi va mexanigi, Akademik (1958). Asosiy ilmiy ishlari xususiy hosilali differensial tenglamalar va ularning tatbiqiga oid. Elliptik tipdagi tenglamalarni yechishda kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasidan foydalanib yaratgan yangi usullari, singulyar integral tenglamalarga doir tadqiqotlari hamda ularni matematikaning boshqa tarmoqlariga qoʻllashga doir ishlari bilan keng tanilgan. Mexanika sohasida qayishqoq qobiqlar matematik nazariyasining yangi variantini ilgari surgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Vekshinskiy

**Sergey Arkadevich Vekshinskiy** (11896.15.(27)10, Pskov - 1974.20.9, Moskva) — rus fizigi, akademik (1953). Elektronika, elektr vakuum texnikasi va metallografiya sohasidagi yirik mutaxassis.

Sergey Vekshinskiy krtishmalar olish va metallografiya usullarini tadqiq qilish ustida ishlagan. Qotishmalarni metallografik yoʻl bilan tekshirishning yangi usulini ishlab chiqqan (1946). Sergey Vekshinskiy rahbarligida tayyorlangan elektron asboblar va qurilmalar, yuqori vakuumli qurilmalar amalda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
José María Velasco Ibarra

**José María Velasco Ibarra** (1893.19.3, Kito - 1979) — Ekvador prezidenti (1934—35, 1944-47, 1952-56, 1960-61 va 1968— 72 yillarda). Tarafdorlari tomonidan 1952-yilda tashkil etilgan partiya — velaskochilarning Milliy Federatsiyasi rahbari.

## Manbalar
Velde Xenri Klemens van de

VELDE (van de Velde) Xenri (Anri) Klemens van de (1863.3.4, Antverpen — 1957.25.10, Syurix) — belgiyalik meʼmor va bezak sanʼati ustasi. "Modern" uslubining boshlovchilaridan. Nemis "Verkbund" birlashmasi (meʼmorlar, bezak sanʼati ustalari va sanoatchilarni birlashtiruvchi)ning asoschilaridan biri (1907). Mebel loyihalarida (1894-yildan), interer bezaklarida (Germaniya, Xagendagi Folkvang muzeyi, 1901—02) va kurili shlarda (Bryusseldagi Blumenverf uyi, 1895) "modern" uslubi tashabbuskori sifatida egri chiziqli shakl va bezaklardan foydalangan. Meʼmor va nazariyotchi sifatida ratsionalizm asoschisi va rahbarlaridan biri boʻlgan (Veymardagi Badiiy sanoat maktabi, 1904; Kyolndagi Verkbund teatri, 1914). Keyinroq funksionalizm asoschilaridan, nazariyotchisi va rahbarlaridan biri boʻldi (Veymardagi meʼmorlik va qurilish oliy maktabi; 1904—07; Gentdagi kutubxona, 1935—40; Otterlodagi Kryoller-Myuller muzeyi, 1938—54 va b.).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veliger

**Veliger**, yelkancha (lot. velum — yelkan va gerum — olib yuruvchi) — koʻpchilik qorinoyoqpilar va ikki tavaqali mollyuskalarning pelagik lichinkasi. V. bir xil turlarda tuxumdan chiqadi, boshqalarida troxora lichinkasidan paydo boʻladi. V.ning velumi, oyogʻi, ichagi, koʻzlari, muvozanat organlari (statotsiyetlar), chigʻanoq bezlari boʻladi. Chigʻanoq bezlari ishlab chiqaruvchi lichinkali chigʻanogʻi (protokonxa) ichiga V. tanasining oldingi qisan boshqa organlari va organlar sistemasi kirib turadi. Baʼzi V.lar suv qaʼrida uzoq vakt suzib yuradi va suv oqimi bilan uzoq masofaga tarqalib ketadi. V. suv tubiga choʻkkach, voyaga yetgan mollyuskaga aylanadi. Chuchuk suv mollyuskalari orasida faqat dreyssenalarning V. lichinkasi boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velikaya

**Velikaya** — RF Pskov viloyatidagi daryo. Bejanitsi qirlaridan boshlanadi, delta hosil qilib Chud-Pskov koʻliga quyiladi. Uzunligi 430&nbsp;km, havzasining mayd. 25,2 ming km. Asosiy irmoklari: Issa, Sinyaya, Utroya (chapda), Sorot, Chere-xa, Pskova (oʻngda). Oʻrtacha yillik suv sarfi Pyatonovo qishlogʻi yonida 134 m3/ sek. V. noyabrdan aprel boshigacha muzlab yotadi. Quyilish yeridan V.da yogʻoch oqiziladi. 40&nbsp;km masofada kema qatnaydi. V. sohilida Ostrov, Pskov va Opochka sh.lari joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velikiye luki

**Velikiye luki** - RF Pskov viloyatidagi shahar. Lovat daryosi yokasida. Aholisi 116 ming kishidan ziyod (1999). Temir yoʻl tuguni. Mashinasozlik va metallsozlik (oʻrmon va torf sanoati uchun mashinalar, yuqori voltli apparaturalar va b.), yengil, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Qishloq xo'jaligi instituti, teatr, 2 muzey mavjud. V. L. 1166 y.dan maʼlum, 1211 y.dan qalʼa. V. L. yaqinida M. P. Musorgskiy va S. V. Kovalevskayaning memorial muzeyi bor. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veksiya

**Veksiya** (lot. vectio — koʻchish) — havo massasi, issiqlik, suv bugʻi, energiya, tezlik uyurmasi, radioaktiv parchalanish mahsulotlari va b.ning atmosferada koʻchishi. Havo massasining gorizontal koʻchishi adveksiya, havo massasining vertikal yoʻnalishida tartibli koʻchishi konveksiya deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velikorossiya

**Velikorossiya** - 19-asr-20-asr boshlarida Rossiya Yevropa qismining rasmiy nomi; 17-asr oʻrtalarigacha Rus davlati tarkibiga kirgan, unda rus aholisi koʻpchilikni tashkil qilgan (ilgari Velikaya Rossiya deb atalgan). 30 gubernyani oʻz ichiga olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velikoruslar

**Velikoruslar** (velikoroslar) — rus adabiyotlarida 19-asr oʻrtalarida ruslarning atalishi. Hoz. zamon ilmiy adabiyotlarida rus tilidagi 3 ta asosiy lahjani anglatish uchun "shim. velikorus", "jan. velikorus", "oʻrta velikorus" atamalarida sakdanib qolgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vellington

**Vellington**, Uellington (inglizcha: *Wellington*) – Yangi Zelandiya poytaxti, Shimoliy orolining janubida, Tinch okeanning Port-Nikolson qoʻltigʻini oʻrab turuvchi togʻ yon bagʻrida joylashgan. Iqlimi subtropik dengiz iqlim, yanvarning oʻrtacha tempaturasi 16°C, iyulniki 8°C, yillik yogʻin qariyb 1445 mm. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Aholisi - 335,5 ming kishi (1996). Dengiz porti (yuk ortish va tushirish 15 mln.t). Chetga goʻsht, jun, yogʻ, sut mahsulotlari, me-valar, qishloq xoʻjaligi mashinalari chiqariladi, chetdan sanoat mahsulotlari, bugʻdoy, choy, kofe, kakao keltiriladi. Xalqaro aeroport bor. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Oziq-ovqat, mashinasozlik, metallurgiya, yogʻochsozlik, qogʻoz, yengil sanoat korxonalari mavjud. Universitet, politexnika instituti, Yangi Zelandiya Qirollik jamiyati, Yangi Zelandiya nafis sanʼat akademiyasi, milliy rasmlar galereyasi, milliy muzey, teatrlar va botanika bogʻi bor. Shaharga ingliz mustamlakachilari tomonidan 1840-yilda asos solingan. Ingliz davlat arbobi, gersog A. Vellington (1769—1852) nomi bilan atalgan. 1865-yildan poytaxt deb atala boshlandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velodrom

**Velodrom** (velosiped va yun. Dromos — yugurish, yugurish joyi) — velosiped sporti mashqpari va musobaqalari oʻtkaziladigan sport inshooti. Velosiped poygasi uchun qilingan yoʻl, tomoshabinlar oʻtiradigan joy, yordamchi xonalar va b. boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velosiped-kran

**Velosiped-kran** — yuqni koʻtarish va kisqa masofaga tashish uchun moʻljallangan mashina. Bir izli releda yuradi . Ikki yoki toʻrt oʻqli aravacha /, tirak 2 va tirak atrofida aylanuvchi strela 3 dan iborat. Yuqori qismidagi rolik 4 lari shipga oʻrnatilgan balka 5larga tayanadi. V.-k. bilan 10 t gacha yukni koʻtarish va tashish mumkin. V.-k. yuk strelasining qulochi 3–7 m; elektr toki bilan ishlaydi. Asosan i.ch. sexlarida va yopiq omborlarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Velyaminov-Zernov

**Vladimir Vladimirovich Velyaminov-Zernov** [1830.31.10(12.11), Peterburg — 1904.30.1(12.2), Kiyev] — tarixchi, sharqshunos, tilshunos, numizmat, arxeolog . Peterburg FA Akademik (1861). Velyaminov-Zernov "Qirgʻiz-qaysaqlar hamda Rossiya bilan Oʻrta Osiyoning Abulxayrxon (1748—65) vafotidan keyingi munosabatlariga oid tarixiy maʼlumotlar" (1—2jild; 1853—55), "Muhammad Alidan Xudoyorxonga qadar Qoʻqon xonligi haqida tarixiy maʼlumotlar" (1856) kabi asarlarida Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston xalqlari tarixini tadqiq etgan. Qoʻqon, Buxoro va Xiva xonliklarida mavjud boʻlgan pul munosabatlariga oid asarlar yozgan. A. Navoiy asarlari asosida 16-asrda tuzilgan "Abushqa" lugʻatini nashr ettirgan (1867).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velum

**Velum** (lot. velum — yelkan) — ayrim umurtqasiz hayvonlarning harakatlanish organi. Gidromeduzalar va sifonoforalarning meduozoid zooidlarida bu organ ektodermaning soyabon chetida joylashgan muskulli burmasi hisoblanadi. Bunday burmalar tananing ichki tomoniga yoʻnalgan. Meduza tanasi va V. qisqarganida suv soyabondan surib chiqarilishi tufayli meduza aboral tomoni bilan oldinga harakat qiladi. Kubomeduzalarning analogik organi velyarium, qorinoyoqlilar va ikki pallali mollyuskalar lichinkalarini esa veliger deyiladi. V. ikki boʻlakli yoki toq organ, boshida joylashadi, uzun kipriklari boʻladi. V. suzish va oziq zarralarni ogʻizga haydash uchun xizmat qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vena arbitrajlari

**Vena arbitrajlari** (1938 va 1940) — Germaniya bilan Italiya oʻrtasida Chexoslovakiya va Ruminiyaga tegishli hududning bir kismini Vengriyaga olib berish toʻgʻrisida Vena shahrida (Avstriya) qabul qilingan qarorlar. Vengriya Chexoslovakiyaning vengerlar yashaydigan qismini talab qilib chiqqanligi munosabati bilan V.a. qarorlariga (1938-yil 2-noyabr va 1940-yil 30-avgust) binoan Slovakiya va Zakarpate Ukrainasining janubiy tumanlari, shuningdek Shim. Transilvaniya Vengriya tasarrufiga berildi. Parij sulh shartnomasiga (1947-yil 10-fevral) koʻra V. a. oʻz kuchini yoʻqotdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vena davlat operasi

**Vena davlat operasi** (Wiener Staatsoper) — Yevropadagi yetakchi opera teatrlaridan. Avstriya musiqa madaniyatining yirik markazi. 1918-yildan hozirgi nomda. 17-asrning oʻrtasida saroy operasi sifatida tashkil toptan. 18-asrning ikkinchi yarmida V. d.o. zaminida milliy opera uslubi shakllangan. 19-asrda mazkur teatrda nemis, avstriya, italyan va fransuz komlozitorlari (L. Betxoven, K. Veber, J. Rossini, J. Verdi, R. Vagner, Sh. Guno va b.) asarlari sahnalashtirilgan, 20-asrda mumtoz operalar bilan birga zamonaviy kompozitorlar asarlari qoʻyildi (K. Orf, P. Xindemit, F. Pulenk, I. Stravinskiy va b.). V. d. o.da Avstriya va Yevropa mamlakatlari yetakchi xonandalari, dunyoga mashhur dirijyorlar (B. Valter, O. Klemperer, V. Furtvengler, L. Bernstayn, G. Karayan va b.) faoliyat koʻrsatgan. Hoz. binosi 1869-yilda qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil