Kutama

**Kutama** (Berber tili: *Ikutamen*; ) – Shimoliy Jazoir hududida yashagan berber qabilasi, Bavares berber qabilalar ittifoqiga mansub. Kutama qabilasining nomi ancha erta davrlarda ham tilga olingan boʻlib, yunon geografi Ptolomey uni *Koidamousii* shaklida qayd etgan.

Kutama Fotimiylar xalifaligini (909—1171) barpo etishda hal qiluvchi rol oʻynagan. Ular Fotimiylar qoʻshinining asosiy qismini tashkil etib, Agʻlabiylarni agʻdarishga muvaffaq boʻldilar. Agʻlabiylar oʻsha paytda Ifriqiyani nazorat qilgan edi. Shundan soʻng, Fotimiylar 969—975-yillarda Misr, Sudan, Hijoz hamda janubiy Levantni egalladilar. Kutama XI asrga qadar Fotimiylar qoʻshinining tayanch kuchlaridan biri boʻlib qoldi.

## Qadimgi tarix
Kutama yunon geografi Ptolomey tomonidan *Koidamousii* shaklida qayd etilgan boʻlib, uning Afrikaga oid maʼlumotlari taxminan 100—110-yillarga taalluqli. Qabila oʻsha davrda Ampsaga daryosi (Oued el-Kebir) havzasida, Mauretania Caesariensis hududida yashagan. Ptolomey qabilani *Xitouae* qabilasidan yuqoriroqda va daryo manbalari yaqinida joylashgan *Todoukae* qabilasidan pastroqda joylashgani haqida maʼlumot bergan. II asrda ular Bavares qabilalar ittifoqi tarkibiga kirgan boʻlib, bu ittifoq Rim hokimiyatiga avval Mauretania Caesariensisda, 303-yildan soʻng esa Sitifensisda, shuningdek, Numidiyada jiddiy qarshilik koʻrsatgan. Biroq ushbu siyosiy va harbiy qarama-qarshilik maʼlum darajada, hech boʻlmaganda ayrim davrlarda, rimlashtirish jarayonini toʻxtatmagan. Masalan, ehtimol togʻ massividan oʻtuvchi yoʻl zarurati bilan bogʻliq boʻlgan *respublika Vahartanensium* nomli tosh yoʻlning yaratilishi shundan dalolat beradi. Bu yoʻl haqida maʼlumotlar, asosan, Adrian hukmronligi davrigacha boʻlgan manbalarda uchraydi.

## Ucutumani qirolligi
411-yilda ularning bosh shahri Ceramusa yoki Ceramudensis plebsis yepiskoplik markazi boʻlgani qayd etilgan. Xuddi shu yepiskoplik lavozimini Vandal qirolligi davrida Cedamusadan boʻlgan Montanus egallagan. VI asrda, Vizantiya hukmronligi davrida, Kutama nasroniy bitiklarda tilga olingan. Unda „Ucutumani podshosi“ (*rex* *Ucutuma*[*niorum*]) oʻzini „Xudoning quli“ (*Dei servus*) deb atagan. Mazkur bitik Igilgili janubidagi Fdoulès dovonidan, Milevumga tushishdan oldingi soʻnggi dovonlardan birida topilgan. Arxeolog Gabriel Campsning maʼlumotlariga koʻra, ushbu yetakchining „podsho“ unvonini qabul qilgani Kutamaning siyosiy ahamiyati ortib borayotgani hamda ularning rahbari mahalliy hokimiyatni mustahkamlashga kirishganini koʻrsatadi.

## Post-klassik tarix
### Ilk islom davri tarixi
Musulmonlarning Magʻribni istilo qilishi haqidagi eng qadimgi manbalar boʻlgan Ibn Abdulhakam va Xalifa ibn Xayyot asarlarida mazkur qabilaning nomi tilga olinmagan. Shuningdek, Yaʼqubiy (vaf. 897) hamda Ibn al-Faqih (vaf. 903-yildan keyin) asarlarida ham eslatilmagan. Ularning nomi ilk bor boshqa berber qabilalari qatorida Ibn Hurdodbehning (vaf. 885) „*Al-Masālik*“ asarida uchraydi. Oʻsha davrda qabila unchalik muhim siyosiy kuch sifatida namoyon boʻlmagan.

Kutama, ehtimol, VIII asr oʻrtalaridan biroz avval islomni qabul qilgan boʻlib, dastlab Xorijiylar oqimiga mansub boʻlgan. 757—758-yillarda Qayravon ibodiylar tomonidan egallab olinganida, Kutama Abulxattob al-Maʼafiriy va Abdulrahmon ibn Rustam bilan ittifoqda boʻlgan xorijiy qoʻshinlar safida ishtirok etgan. Keyinchalik Qayravon hokimi boʻlgan Ibn Rustam shahar boshqaruviga Kutama qabilasidan Uqaybani tayinlagan.

### Agʻlobiylar davri
789-yilda Qayravonda Agʻlabiylar hokimiyat tepasiga kelganidan soʻng, VIII asrning qolgan qismi davomida Kutama haqida maʼlumotlar juda kam. Ular Agʻlabiylar hokimiyatini eʼtiborsiz qoldirish bilan cheklanib, qoʻzgʻolonchi askarlarni yetib borish qiyin boʻlgan togʻli hududlarida qabul qilganlar. Qabilaning koʻp sonli aholisi va togʻli hududlarda yakkalanib yashashi tufayli bu sulola jiddiy tazyiqqa uchramagani qayd etiladi.

### Fotimiylar davri
#### Ismoiliylikka oʻtishi
IX asr oxirida 893/894-yillarda Makkada baʼzi Kutama zodagonlari Ismoiliylar doʼiyi Abu Abdulloh ash-Shiʼiy bilan uchrashdilar. Abu Abdulloh ularni ismoiliylikka daʼvat qildi va ularning vatanga qaytishida hamroh boʻldi. Kutamaning bosh shahri Ikjanda *doʻiy* aholi orasida keng xayrixohlik qozonishga muvaffaq boʻldi.

Ehtimol, aynan shu davrda qabilaning hududiy kengayishi boshlangan. Shu vaqtdan boshlab Kutama egallagan hudud Rim davridagiga qaraganda ancha keng boʻlgan. Mazkur hudud Bugiyadan Konstantina atrofigacha choʻzilgan shimoliy togʻ tizmalarini qamrab olgan boʻlib, al-Bakriy bu hududni *Jabal Kutama*, yaʼni „Kutama togʻlari“ deb atagan. Mazkur hudud gʻarbda Zouaoua mamlakati (Djurdjura qabilasi, Soummam vodiysi va Bugiya atrofi) bilan chegaralangan boʻlib, janubda Sétif, Mila, Konstantina, Collo va Jijelgacha choʻzilgan. Hudud Lesser Kabylia, Collo Massif, Biban tizmasining bir qismi, Ferjioua togʻlari hamda Numidiya tizmasini oʻz ichiga olgan. Hudud nihoyatda murakkab relyefga ega boʻlib, tik qirgʻoq chizigʻi, yetib borish qiyin boʻlgan oʻrmonli togʻlar, juda kam dovonlar va deyarli 2000 metrga yetadigan choʻqqilar bilan ajralib turadi. Qishloqlar kirish qiyin boʻlgan choʻqqi va tizmalarda joylashgan. Umuman olganda, bu hudud deyarli zabt etib boʻlmas tabiiy qal’a koʻrinishida boʻlgan. Keyinchalik Kutama janubroqdagi tekisliklarda ham oʻrnashgan. Bu kengayish markaziy hokimiyat zaiflashuvidan foydalangan holda, Kutama oʻz nomi ostida qadimgi Bavares ittifoqini qayta tiklaganini va togʻlarining janubiy etaklariga tutash baland tekisliklarni (Mila, Sétif hududlari va boshqalar) egallab, janubga tomon yoyilganini koʻrsatadi. Bu hududlar don ekinlari yetishtirish uchun qulay boʻlib, Rim davrida ularning ajdodlari bundan mahrum etilgan edi.

#### Agʻlobiylar amirligining istilo qilinishi

Abu Abdulloh qudratli qoʻshin tuzib, oʻz kuchlarini Lesser Kabyliadagi Agʻlabiylar qal’alariga qarshi safarbar etdi. Dastlabki hujum muvaffaqiyatsiz tugadi. 902-yilda Mila egallangach, *doʼiy* amir Ibrohim II ning oʻgʻli tomonidan magʻlubiyatga uchratildi. Biroq doʻiy eson-omon Ikjanga chekindi. Shunga qaramay, Kutama tezda vaziyatga moslashib, qudratli harbiy kuch shakllantira oldi. Abu Abdulloh boshchiligida ular 904-yilda Sétifni, 905-yilda Belezmani, soʻngra Béjani son va qurol-yarogʻ jihatidan ustun qoʻshinlarga qarshi janglarda egalladilar. 907/908-yillarda Ifriqiyaning markaziy hududlariga hujum boshladilar. Meskiana va Tébessa taslim boʻlgach, Konstantina qoʻlga olindi. Abu Abdulloh Ziyadatulloh III qoʻshinini al-Urbusda (qadimgi Laribus) tor-mor keltirdi. Har tomondan magʻlub boʻlgan va tarafdorlari tark etgan Agʻlabiylar sharqqa qochdilar. Gʻoliblar 909-yil mart oyida Raqqadada tantanali yurish qilib, Qayravonga kirib bordilar. *Doʻiy* umumiy afv eʼlon qildi. Biroq oʻljani oʻz qoʻshinlari oʻrtasida taqsimladi. Gʻalaba mustahkamlanganidan soʻng, oʻz xoʻjayini Abdulloh al-Mahdiy Billohning nomini oshkor etdi va uni kuzatib Qayravonga olib kelish uchun Sijilmasaga yoʻl oldi. Yoʻl-yoʻlakay Kutama qoʻshini Rustamiylar imomatini egallab, ibodiylarni Tiaretdan siqib chiqardi. Ibodiylar Ouargla vohasi poytaxti Sadrata shahriga boshpana izlab koʻchib oʻtdilar.

#### Dastlabki Fotimiylar davrida yuksalishi
Kutama ilk Fotimiylar xalifaligi qoʻshinlarining tayanchi va elita qismi boʻlgan. Tez orada boshqa berber qabilalari ham Fotimiylar bayrogʻi ostida toʻplana boshladi. Xususan, al-Mansur Billoh hukmronligi davrida yirik Sanhaja qabilalar ittifoqi qoʻshildi. Biroq 969-yildagi Fotimiylarning Misrni zabt etishidan keyingi davrgacha Fotimiylar qoʻshinlarining asosiy qismini aynan Kutama tashkil etishda davom etdi. Fotimiylar davlatidagi Kutamaning oʻrni shu qadar muhim ediki, Ibn Xaldun Fotimiylarni berber sulolalari qatoriga kiritgan. Bir qator tarixchilar esa Fotimiylarning kelib chiqishini Kabiladagi Kutama berberlari bilan bogʻlaydi va Ifriqiyani zabt etib, Abdulloh al-Mahdiy Billohni xalifa sifatida taxtga oʻtqazgan aynan Kutama boʻlganini taʼkidlaydi. Tarixchi Heinz Halmning soʻzlariga koʻra, dastlabki Fotimiylar davlati „Kutama gegemoniyasi“ga oʻxshatilishi mumkin. Ayniqsa, Jimala, Lahisa, Malusa va Ijjana kabi toʻrt kichik qabila yetakchi mavqega ega boʻlgan. 948-yilda xalifa al-Mansur omma oldida Xudo Kutamaga boshqa xalqlar ustidan ustunlik berganini, chunki aynan Kutama haqiqatni birinchi boʻlib koʻrib, qabul qilganini taʼkidlagan.

#### Inqirozi
973-yilda xalifalik markazi Misrga koʻchirilgach, koʻplab Kutama vakillari sulola bilan birga sharqqa yoʻl oldi. Biroq 970-yillardagi Levantga yurishlar faqat Kutamaga tayangan qoʻshin yetarli emasligini koʻrsatdi. Shu bois 978-yildan boshlab Fotimiylar oʻz qoʻshinlariga sharqiy islomiy hududlardan, xususan, turklar va daylamiylarni jalb eta boshladilar. Bunga qoʻshimcha ravishda, taxminan 987/988-yillardan keyin Kutama safini yangi jangchilar bilan toʻldirish tobora qiyinlashdi. Bu omillar qoʻshin ichidagi qabilaning ustun mavqeiga jiddiy zarba berdi. Natijada, Kutama bilan „Sharqliklar“ (*Mashāriqa*) oʻrtasida keskin raqobat yuzaga keldi.

996-yilda al-Hakim bi-Amrilloh taxtga oʻtirganida Kutama yangi xalifani faqat ularning yetakchisi al-Hasan ibn Ammar vazir etib tayinlangan taqdirdagina tan olishlarini bildirdilar. Bu talab bajarildi. Biroq Ibn Ammarning ochiqchasiga berberparast siyosati tez orada elitaning boshqa qatlamlarini oʻziga qarshi qoʻydi va bir yil oʻtmay agʻdarildi. Nihoyat, 1000-yilda al-Hakim davlat boshqaruvini toʻliq oʻz qoʻliga olgach, Fotimiylar elitasiga qarshi tozalash siyosatini boshladi. Bu jarayonda Ibn Ammar va koʻplab nufuzli Kutama arboblari qatl etildi.

Shundan keyin Kutamaning mavqei izchil ravishda pasaya boshladi. Hatto 1025-yil noyabrida oʻtkazilgan rasmiy koʻrik vaqtida bir paytlar son jihatidan koʻp va faxrli boʻlgan Kutama vakillari ochlikni qondirish uchun non talab qilish darajasiga tushib qolgan edi. Oradan koʻp oʻtmay, qisqa fursatda hatto 100 nafar otliqni ham safarbar eta olmaydigan ahvolga kelib qoldilar. Biroq fors sayyohi Nosir Xisrav 1047-yilda Misrga qilgan safari chogʻida 20 000 nafar Kutama otliqlari mavjudligini qayd etgan.

1062—1073-yillardagi notinchlik davrida Kutama turklar va daylamiylarga qarshi *Sudān* bilan ittifoq tuzgan. 1073-yilda Badr al-Jamaliy hokimiyatni qoʻlga olgach, Kutamaning soʻnggi vakillari ham Fotimiylar qoʻshinidan chetlashtirilgan. Jazoir hududida esa Kutama keyinchalik bir tarmoq, yaʼni Sedouikech qabilalariga ajraldi. Ular Béjaïa bilan Konstantina oraligʻidagi mintaqada yashagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*