Muhammad ibn al-Habib

**Muhammad ibn al-Habib** ibn as-Siddiq al-Amgari al-Idrisiy al-Hasaniy (1876–1972) – marokashlik islomiy muallim, muallif va shayx, Marokashdagi Darqoviy *[[Tariqat|tariqati]]* shayxi edi.

## Hayoti va taʼlimi
Muhammad ibn al-Habib 1876-yilda Fas shahrida tugʻilgan. Muayyan yoshga yetgach, Qantara Abu-r-Ruʼusdagi Qurʼon *kuttab*iga bordi va u yerda Sidi al-Hashimiy as-Sanhajidan Qurʼonni oʻqish, yozish va qiroatni oʻrgandi. Shuningdek, u Qasba an-Navvar maktabida Sidi Ahmad al-Filaliy qoʻlida tahsil olib, Qurʼonni yod oldi. Taxminan 1894-yilda Abul-Junud masjidida taʼlim olishni boshladi, u yerda Sidi Mahmad al-Irariy qoʻlida *[[Ajrumiyya]]*ni, *Alfiya*ni, al-Bannoniyning *as-Sullam* asarini va at-Termiziyning *Shamoil*ini oʻrgandi.

Soʻngra u al-Qaraviyin masjidida Sidi Ahmad ibn al-Jiloliy al-Amgari qoʻlida Xalilning *[[Muxtasar (soʻz)|Muxtasar]]*ini, jumladan unga az-Zurqoniy, al-Bannoniy va al-Xaroshiy tomonidan yozilgan sharhlarini oʻrgandi. U Sidi Abu Bakr ibn al-Arabiy Bannoniy va Shayx at-Tavudiy ibn Savdaning sharhi bilan *Tuhfa*ni hamda Shayx Xalilning Muallim va Shogird odobi haqidagi toʻplamini oʻrgandi. U Ahmad ibn al-Xayyot az-Zargari qoʻlida *[[Sahihi Buxoriy|Sahih al-Buxoriy]]*ning bir qismini va Ibn Atoullohning *Hikam* asarini oʻqib tahlil qildi.

U *az-Zaqqoqiyya*ni va shayxning oʻzi chetiga yozgan hashiyasini Sidi Abdusalom al-Huvariydan oʻrgandi. *Alfiya*ni al-Makudiy sharhi bilan va *al-Muvaddih*ni Sidi Xalil al-Xolidiydan, *Jomeʼ al-Jevomeʼ*ning bir qismini va Ahmad ibn Hanbalning Musnadining bir qismini Muhammad ibn Jaʼfar al-Kittaniydan, Xalilning Muxtasari, Muxtasar as-Saʼdning xulosasi va *Tavhid al-Murshid*ning bir qismini Sidi J. Muhammad Fatha Junun bilan Shayx at-Tayyib ibn Kiran sharhi asosida oʻqib oʻrgandi.

Mavlaviy Abdulloh ibn Idris al-Badroviydan u Sahih al-Buxoriyni, Xalilning Muxtasarining bir qismini, Shayx at-Tayyib ibn Kiranning *al-Istiʼara*sini va al-Busiriyning Hamziyya qasidasi bir qismini Ibn Hajar sharhi bilan oʻrgandi. Sidi Hammad as-Sanhajidan u Xalilning Muxtasarining bir qismini, Qozı Iyod ibn Musoning *ash-Shifo* asarini va Mayyaraning *al-Murshid al-Muʼin* asari bir qismini oʻrgandi. Shuningdek, u *al-Murshid al-Muʼin*ni Sidi Muhammad ibn Abdurrahmon al-Filaliydan ham oʻrgandi.

## Taʼlimoti
U 1901-yilda oʻzining rasmiy tahsilini toʻxtatib, Qasba an-Navvar masjidida koʻngilli ravishda dars oʻta boshladi, *al-Murshid al-Muʼin*, Xalilning Muxtasari, Imom Molikning *[[Muvatta|Muvatto]]*si, *as-Sanusiyya* va *tafsir*dan dars berdi. U 1936-yilda Meknesga hijrat qilgungacha oʻquv va ikkilamchi ilmiy faoliyatlarini davom ettirdi. U yerda ham oʻz ilmiy faoliyatini davom ettirib, Zaytuna masjidida *[[Tafsir|tafsir]]* va *[[Fiqh|fiqh]]*dan al-Qayravoniyning *Risola*si asosida, hamda *[[Tasavvuf|tasavvuf]]*dan *Hikam*, *al-Murshid al-Muʼin*, Qozi Iyodning *ash-Shifo*si, Imom al-Axdariyning (mantiqqa oid qisqa sheʼr) *as-Sullam* asariga Bennaniy yozgan sharhi va Ibn Molikning arab tili ilmlariga oid ming misrali *Alfiya* sheʼriga al-Makkudiy yozgan sharhi asosida darslar oʻtkazdi.

## Ijozalari va safarlari
Badruddin ad-Damashqiy unga Damashqda yozma *[[ijozatnoma]]* berdi, shuningdek, u Tlemsen qozisi Sidi Abu Shuʼaybdan ijazatnoma oldi, Ahmad ibn al-Jiloliy al-Amgari va Sidi Abu Bakr ibn al-Arabiy Bannoniylardan ogʻzaki *ijozatlar* oldi. 1931-yilda u Makkaga haj safari bilan borib, Shayx Baxit al-Mutiʼiy hamda Shayx as-Simalutiy kabi koʻplab ulamolar bilan uchrashdi. Suriyada u Tavfiq al-Ayyubiy va Badruddin ad-Damashqiy bilan uchrashdi. Keyin u Jazoirga safar qilib, Blidada Sidi Muhammad ibn Jalul va Sidi Ahmad, hamda Ujda atrofida Sidi Muhammad al-Qodiy bilan tanishdi. U yerda boʻlgan vaqtida *Sahih al-Buxoriy* va Shayx at-Tayyib ibn Kiran sharhi bilan *al-Murshid al-Muʼin*dan darslar berdi.

U oʻz oilasi hamrohligida uchinchi bor hajni ado etish niyatida 1971-yil dekabrida Miknasdan chiqib ketdi, biroq 1972-yil 10-yanvarda Blidada vafot etdi. Oʻsha kunning oʻzida u oʻzi ochgan Darqaviy zaviyasiga dafn etildi. Oʻsha yil 31-yanvar kuni u Zaytuna masjidi yaqinidagi oʻz zaviyasida (Miknas) Darb al-Pasha mahallasiga qayta dafn etildi.

## Asarlari
U quyidagi asarlarni yozgan:
* *Sayohat qiluvchi muridlarning orzusi va oriflarning tuhfası* nomli *devon* (sheʼrlar yoki nasrlar toʻplami). U Marokashda kamida ikki marta, Angliyada bir marta nashr qilingan va bir necha bor qayta chop etilgan, yaqinda esa Madinah Media tomonidan toʻliq yangi tahriri chop etilgan.
* Sidi Muhammad al-Arabiy al-Alaviy al-Madgariyning *Hofiza*siga yozilgan sharh. Unda Muhammadning duo va salovotlari, Qurʼondan baʼzi *[[Oyat|oyat]]*lar hamda Shaziliy *hizb*larining ayrimlari jamlangan.
* *Salot al-Mashishiyya*ga yozilgan sharh.
* tasavvuf, goʻzal axloq, Allohni madh qilish, Muhammadni madh etish va diniy pand-nasihatlar haqidagi bir qancha *qasida*lar (koʻp mavzuli sheʼrlar).

## Manbalar