open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ekstremizm

**Ekstremizm** (lotincha: – oʻta, keskin degan maʼnolarni anglatadi) – siyosatda va mafkurada ashaddiy, favqulodda harakat va qarashlarga asoslanib faoliyat yuritish. Ekstremizmning siyosiy va diniy koʻrinishlari yaqqol ajralib turadi. Zoʻrlik yoki zoʻrlik ishlatishga davat qilish. Siyosiy ekstremizm namoyandalari oʻzlarining gʻarazli maqsadiga erishish uchun kuch ishlatish usullaridan foydalanib, mavjud siyosiy tuzilmalarning barqaror faoliyat yuritishini buzish va yoʻqotishga harakat qiladi. Bu yoʻlda ekstremistlar va ekstremistik tashkilotlar „demokratiya“ niqobi ostida balandparvoz shiorlar, chaqiriqlar bilan chiqib, terrorchilik va partizanlik harakatlarini qoʻllab quvvatlaydilar, qonunga rioya etmaslik, ish tashlashlar, tartibsizliklar chiqarishga urinadilar, odamlarni gijgijlaydilar, terror qilish usulidan foydalanadilar (qarang Terrorizm). Ekstremistik tashkilotlarning rahbarlari har qanday murosa va kelishuvni rad etadilar. Oʻziga tobelarni oʻz buyruq va koʻrsatmalarini koʻrkoʻrona bajarishga majbur etadilar. Siyosiy ekstremizmning millatchilik koʻrinishi turli millat va etnik guruhlar huquqini inkor etishda namoyon boʻladi. Millatchi ekstremistlar faoliyati separatizm bilan bogʻliq boʻlib, koʻp millatli davlatlarni yoʻqotish, tub millat hukmronligini oʻrnatishga qaratiladi. Bunday ekstremizm millatlararo munosabatlarning keskinlashuvi va xalqlar oʻrtasida mojarolar chiqishiga olib keladi. Diniy ekstremizm, avvalo, boshqa konfessiyalarga, ularning vakillariga nisbatan toqatsiz boʻladi. Diniy tashkilotlardan dunyoviy davlatga qarshi kurashda foydalanadi. Ekstremizmning turli koʻrinishlari soʻnggi vaqtlarda dunyoning koʻp mamlakatlarida, xususan, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo mintaqasida ham oʻzini namoyon eta boshladi. Turli diniy ekstremistik tashkilotlar („Hizbut-tahrir“, „Tavba“) yangidan mustaqillikni qoʻlga kiritgan dunyoviy davlatlarga tahdid solmoqda. Ular vaqtinchalik qiyinchiliklarni roʻkach qilib, aholini, ayniqsa, yoshlar ongini aqidaparastlik gʻoyalari bilan zaharlamoqda. Farzandlarni yoʻldan urishga, oʻz ota-onasiga, akaukasiga, oʻzi tugʻilib oʻsgan maskaniga, davlatiga qarshi qoʻyishga harakat qilmoqda. Bugungi kunda ekstremizmga qarshi kurash oʻta dolzarb vazifa hisoblanadi.

Ekstremizmga misol qilib andijon voqeasini olsak bo'ladi. 

## Adabiyot
* Karimov I. A., Oʻzbekiston XXI asr boʻsagʻasida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997.
Eksternat

**Eksternat** (lotincha, yexgegpsh — tashqi, begona) — oʻquv yurtida oʻquv dasturini mustaqil oʻzlashtirish (mashgʻulotlarga qatnashmasdan)ga asoslangan taʼlim tizimi. Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlimning 12 yillik tizimiga oʻtilishi munosabati bilan bekor qilingan.
Ekstremum

**Ekstremum** ( — chetki) — biror toʻplamda funksiyaning maksimum yoki minimum qiymati. Koʻp oʻzgaruvchili funksiyalar uchun ham Ekstremum tushunchasini kiritish mumkin. Variatsion hisobda funksiyalarni ekstremumi sifatida ularning eng katta yoki eng kichik qiymatlari tushuniladi.
Ekssentrik

**Ekssentrik** (lotincha, – „ajratish“ maʼnosini biddiradigan old qoʻshimcha va markaz) – texnikada – aylanish oʻqi geometriks oʻqi bilan mos tushmaydigan dumaloq disk. Kulachokli mexanizmlart toʻgʻri chiziq boʻyicha harakatlanayotgan shtangaga taʼsir qilib, uni zarur trayektoriya boʻyicha harakatlanishga majbur qiladi. Sharnirli mexanizmlarda aylanish oʻqi atrofida toʻliq aylanuvchi zveno – krivoship vazifasini oʻtaydi. Ekssentrik tokarlik stanoklarida ishlov beriladigan buyumlarni qisib qoʻyish uchun ishlatiladi. Astronomiyada – olamning geotsentrik sistemasidagi qoʻshimcha aylana. Quyoshning doimiy burchak tezligi bilan Yer atrofidagi yillik harakatini tasavvur qilish uchun qadimiy yunon astronomi Gipparx kiritgan. Quyoshning ekliptika boʻyicha notekis harakatlanishiga sabab shuki, u markazi (S) Yer (T) bilan mos tushmaydigan ekssentrik aylanasi boʻyicha harakatlanadi.
Ekssentrisitet

**Ekssentrisitet** (lotincha, yex „ajralish“ maʼnosini bildiradigan old qoʻshimcha va markaz) – 1) konus kesimdati bir nuqtadan fokustacha boʻlgan masofaning oʻsha nuqtadan toki direkpgrisatacha boʻlgan masofaga nisbati. Konus kesimning shaklini ifodalaydi. Ekssentrisitet bir xil konus kesimlar oʻxshash boʻladi. Ellipssa ekssentrisitet 1 dan kichik, giperbolape. 1 dan katta, parabolada 1 ga teng. Ellips va giperbola uchun ekssentrisitetni ularning fokuslari orasidagi masofasining katta yoki haqiqiy oʻqqa nisbati sifatida aniqlash mumkin; 2) orbita Ekssentrisitet – osmon jismining shaklini ifodalovchi orbita elementi ye harfi bilan belgilanadi, ye ning qiymatiga qarab, osmon jismi orbitasi ellips (ye1) shaklida boʻlishi mumkin. Baʼzan, elliptik orbita uchun ekssentrisitet oʻrniga ekssentrisitet burchagi f tushunchasi kiritiladi.
Ektima

**Ektima** (yunoncha — pustula, gʻudda), koʻz yara — terining yiringli kasalligi. Terining bilinar-bilinmas chaqalangan, tirnalgan, shikastlangan joylariga mikroblar (streptokokk, stafilokokk) kirishidan paydo boʻladi. Aksari dumbaga, tizzaga chiqadi. Dastlab terida yiring yoki qon va yiring aralash suyuqlik toʻla pufakcha hosil boʻlib, bir necha kundan soʻng u qovjirab, poʻst bilan qoplanadi. Poʻst tushgach, oʻrnida chuqur, chetlari tikka, tubi notekis, yiring boylagan yara koʻrinadi. Yara 2—3 haftadan soʻng bitib, oʻrnida dogʻli chandiq qoladi. Organizm himoya quvvatining susayishi, vitaminlar tanqisligi, moddalar almashinuvining  buzilishi ektimaga sabab boʻlishi mumkin. Oldini olish uchun terining zararlangan joylarini oʻz vaqtida davolash zarur.
Ekto

**Ekto** (yunoncha — tashqi, tashqaridagi) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; tashqi, sirtqi kabi maʼnolarni bildiradi (masalan, ektogenez).
Ekssudativkataral diatez

**Ekssudativkataral diatez** — allergik holat. Asosan, yosh bolalarda uchraydi. Ekssudativkataral diatezd.ga chalingan bolaning terisi va shilliq qavatlari turli taʼsirotlarga hamda kataralyalligʻlanish kasalliklariga moyil boʻlib qoladi. Bola organizmida moddalar almashinuvining buzilishi yoki baʼzi oziq-ovqat mahsulotlari (mas, sut, tuxum, qulupnay, sitrus mevalar, asal, shokolad)ni koʻtara olmaslik Ekssudativkataral diatezd.ga sabab boʻlishi mumkin. Ekssudativkataral diatezd.i bor bolaning terisi chaqaloqligidayoq oʻzgaradi; keyinroq, yaʼni bola ovqatga oʻrgatilganda terisidagi oʻzgarishlar yaqqol koʻrinadi; 3—5 yoshda ancha kamayadi. Dastlab bolaning tizza boʻgʻimlarida va qosh ravogʻida sargʻimtir, kepaklanib turadigan dogʻlar paydo boʻladi; bola toʻgʻri parvarish qilingan boʻlsa ham terisi suvchirab turadi; bola 1,5—2 oylik boʻlgach, yuzi qizarib, qasmoqlanadi; ogʻirroq hollarda qasmoq qoʻpayib, tuguntugun boʻlib qoladi. Ekssudativkataral diatezd.li bola oʻtkir respirator kasalliklar, tumov, angina, bronxit va boshqalar kasalliklarga tez chalinadi, ularda koʻz shilliq pardasining yalligʻlanishi (qarang Konʼyunktivit), oʻrta quloq yalligʻlanishi (qarang Otit) kuzatiladi, tez-tez ichi buzilib turadi. Bunday bolalar biror kasallik bilan ogʻrib tuzalganidan keyin anchagacha oʻziga kelolmay yuradi. Bola xomsemiz, rangpar boʻlib, qovoqlari shishadi, ishtahasi baland, baʼzi bolalarda bir oz pasayishi mumkin. Ularda infeksion kasalliklar bir qadar ogʻir kechadi.

Bolalar qichimasi (strofulyus), odatda, 2—3 yashar bolalarda uchraydi; tananing pastki qismi va oyoqlarga mayda tuguncha va toshmalar toshadi. Bunga koʻpincha shokolad, tuxum, sergoʻsht ovqatlar isteʼmol qilish sabab boʻladi.

Neyrodermit — bolalar ekzelvsining davomi boʻlib, odatda, 3 yashardan keyin uchraydi. Koʻproq Ekssudativkataral diatezga chalingan bolalarda kuzatiladi. Taqim, tirsak, bukiladigan joy va yirik burmalar sohasi quruqshab shoʻralaidi, terisi dagʻallashib qichishadi. Ekssudativkataral diatezd.ni vrach dayulaydi. Oʻz bilgicha davo qilish dardni ulgʻaytirib yuborishi mumkin. Bolaga shokolad, tuxum, ikra, kakao va boshqalar kuchli ovqatlarni bermagan maʼqul. Terisi bichilishga moyil bolalarga vaqtvaqgi bilan vanna qilib turish (sodali va margansovkali) va bolalar kremi surtish tavsiya etiladi. Terisi yalligʻlanib, suvchirab turadigan bolalarga vannadan tashqari muolajalarni, xususan, dorilarni vrach maslahati bilan berish mumkin.

Ekssudativkataral diatezd.ning oldini olishda homilador va emizikli ayollarning toʻgʻri ovqatlanishi, homiladorlik toksikozlarini vaqtida davolatishi ayniqsa muhim. Ekssudativkataral diatezd.ga moyil bolalar ovqati oʻziga xos tuziladi (yana qarang Goʻdak).
Ektoparazitlar

**Ektoparazitlar** (ekto… va yunoncha  – tekinxoʻr), tashqi parazitlar – xoʻjayin hayvon yoki oʻsimlik tanasi, poyasi sirtida yashab, uning hisobiga oziqlanib yashovchi organizmlar. Masalan, vilt kasalligini qoʻzgʻatuvchi zamburugʻlar, baʼzi hasharotlar oʻsimlik ektoparazitlardir. Odatda, parazitlar lichinkasi tashqi muhitning zararli taʼsiridan xoʻjayin organizm qalqoni (kalta shokilador afitis – kaliforniya qalqondorining paraziti, tillarang afitis – jigarrang qalqondor paraziti), soxta pillasi (karam pashshasining katta yoshli lichinkasi tanasida parazitlik qiluvchi aleoxara qoʻngʻizi lichinkasi) bilan himoyalangan boʻladi, baʼzan xoʻjayin organizmlar kavaklarda, jonivorlar inida, oʻralgan barglarda va boshqalar yopiq yerlarda, ular bilan birga esa ektoparazitlar ham yashaydi. Ektoparazitlar xoʻjayin organizmda yakka-yakka yoki toʻp-toʻp boʻlib rivojlanishi mumkin.
El

**El** — muayyan joyning odamlari, aholisi, xalqi, bir qabilaga mansub odamlar, qabila, yurt, diyor, mamlakat.

## Manbalar

## Havolalar
El bayrogʻi

**El bayrogʻi** – 1917-yilning 8-sentabridan Qo’qon shahrida chiqa boshlagan siyosiy, adabiy va ijtimoiy gazeta. Dastlabki muharriri tarixshunos olim Bo’lat Soliev bo’lgan. Keyinchalik unga Ashurali Zohiriy hammuharrir bo’lgan. Noshiri Qo’qondagi “G’ayrat” kutubxonasi. Adadi 800-1000 nusxa atrofida. Mix bosmada chop etilgan.
Gazetaning vazifasi shunday bayon etiladi: “... turk elining hozirgi zamondag’i moddiy va ma’naviy ehtiyojotidan bahs etadur ham muvaqqat hukumatning tadbir va siyosatlaridan va muhoraba xabarlarining eng mujuqlaridan yozadur”. Shiori: “Yashasun qo’shma xalq jumhuriyati!”. 
Gazeta haftada ikki marta chiqib turishni va’da qilgan bo’lsa-da, 1918-yilning yanvaridan boshlabgina bu va’dasiga amal qildi. Uning birinchi sahifasida o’sha davrning muhim da’vatlari bosildi. Jumladan, 1-sonda “Musulmonlar! Gorodskoy dumag’a saylov kunlari yaqinlashadur. G’ofil qolmanglar!”, degan chaqiriq bor.
“El bayrog’i” dastlabki sonlaridanoq mahalliy xalqni zamonning dolzarb bo’lib turgan ijtimoiy-siyosiy voqealaridan ogoh etib borishga intildi. 
Gazeta 1917-yil 26-dekabrda ish boshlagan “Turkiston musulmon mehnatkash va askarlarining birinchi qurultoyi”dan ancha mufassal hisobotni chop etgan.
“El bayrog’i” rasmiy xabarlar qismida Turkiston muxtoriyati hukumati chiqargan qarorlarni bosgan. O’z sonlarida Turkiston muxtoriyatini muxolif kuchlardan himoya qilish va mustahkamlashga da’vat ruhidagi materiallarni muntazam berib borgan.
Unda Abdulla Begiy (Mustaqayev), Noʻshiravon Yovushev, Abdulla Xayrulla oʻgʻli, Oʻgʻuzxon (Qoriyev), Teshaboy (Choʻlpon), Sardor, Ismoil Obidov, Hoji Hofiz Nurmuhamedov, Yunusjon Ogʻaliqov, Rauf Yoqubov va boshqalar oʻz maqolalari bilan muntazam chiqib turganlar.
Gazeta imkon boricha xalqni Turkiston muxtoriyatini saqlab qolishga da’vat qilib, o’z kuchiga ishontirishga uringan. O’zbek matuboti tarixining tadqiqotchisi Ziyo Saidning yozishicha, “El bayrog’i” yigirma son atrofida chiqib, Turkiston muxtoriyati bostirilishi bilan bolsheviklar tomonidan to’xtatilgan.
Ektogenez

**Ektogenez** (ekto... va ...genez) 1) biologiyada mexanistik yoʻnalish. Ektogenez tarafdorlari organizmlar rivojlanishini faqat tashqi sharoitning taʼsiri bilan tushuntirishga urinishadi. Ularning fikricha, tashqi muhit sharoiti taʼsirining samarasi nasldan naslga ortib boradi va evolyutsion jarayonning muayyan yoʻnalishda borishini belgilab beradi. Ektogenez oqimi tarafdorlari tabiatdagi qandaydir oldindan belgilab qoʻyilgan maqsadga muvofiqlikni tan olishadi. Mexanolamarkizm — asosiy ektogenetik yoʻnalish hisoblanadi. 2) embrionning sunʼiy oziq muhitida (organizmdan tashqarida) rivojlanishi.
Ektoderma

**Ektoderma** (ekto va derma) - koʻp hujayrali hayvonlar murtagining tashqi qavati. Organizmlarning individual rivojlanishi davomida Ektodermadan nerv sistemasi, sezgi organlari, orqa miya, simpatik nerv gangliylari, visseral skelet, pigment hujayralar, tana qoplami va uning hosilalari; teri bezlari, soch, pat, tangachalar, tirnoqlar, shuningdek, teri biriktiruvchi toʻqimasining bir qismi, ovqat hazm qilish sistemasining oldingi va keyingi qismlari, tashqi jabralar va protonefridiylar (yassi va toʻgarak chuvalchanglar ayirish sistemasi) rivojlanadi. Umurtqalilarda ektoderma hosilalari avval hosil boʻlgan tana qismlari va xordomezoderma materialining induksion taʼsiri (induksiya) natijasida shakllanadi.

## Yana qarang

* Epidermis
Elam tili

**Elam tili** — qadimiy Elam davlatida va Eron togʻliklarining jan. qismida miloddan avvalgi 3—1-ming yilliklarda yashagan xalqning (oʻlik) tili. Dravid tillari bilan qarindoshligi aniqlangan. Elam tilining ilk yodgorliklari — ibodatxonalarning xoʻjalik hujjatlari — qad. elam davriga (miloddan avvalgi 30—24-asrlar) mansub boʻlib, ilk elam rasmli (iyeroglifik) soʻzboʻgʻin yozuvida yozilgan (hali toʻliq oʻrganilmagan). Ushbu davr oxirlarida Elam tilida chiziqli boʻgʻinli elam yozuvi va akkad mixxati qoʻllana boshlagan (XIII asrga mansub podsholik bitimlari). Oʻrta elam davrida yodgorliklarning matnlari mixxatda bitilgan (miloddan avvalgi 14—12alar). Yangi elam davriga podsholik yozishmalari, xoʻjalik hujjatlari mansub (miloddan avvalgi 8—6-asrlar). Urartu hududidan Elam tilidagi badiiy matn (miloddan avvalgi 8-asr) topilgan. Miloddan avvalgi VI— IV asrlarda Axomaniylar davlatining Eron hududida Elam tili rasmiy til hisoblangan. Ushbu tildagi koʻpdankoʻp yaxlit matnli yodgorliklar ayni shu davrga mansub. Biroq uning leksikasi, koʻplab kalkalari, sintaksisi, uslubi qadimiy fors tilining kuchli taʼsiriga uchragan edi. Elam tili ilk oʻrta asrlargacha saqlanib qolgan, degan taxminlar mavjud.

## Manbalar
Elarslon

**Elarslon**, Elarslon ( 1172.17.3) — anushteginiylar sulolasidan boʻlgan Xorazmshohlar davlatining Turkman hukmdori (1156—72).

Otsiz xorazmshohning oʻgʻli. Elarslon avval, Sulton Sanjarga itoat etishini bildirib, noma va sovgʻa salomlar yuborgan. Sulton Elarslonni xorazmshoh deb eʼtirof qilgan. Sulton Sanjar vafotidan soʻng saljuqiylar taxti uchun kurash avj olgan. 1163 yil Elarslon saljuqiylar amirlari ichida eng kuchlisi Muayyid OyAboga qarshi Nishopurga yurish qilgan, shaharni uzoq vaqt qamal qilib ololmagan, sulh tuzib Xorazmga qaytgan. E.A. qoʻshinlari Dehistonni egallagan. 1166 yil Elarslon yana Nishopurga qarshi otlangan. Bistom yaqinidagi jangda birlashgan saljuqlar va Otabek Eldegiz qoʻshini bilan Elarslon qoʻshini oʻrtasida jang boʻlib oʻtgan. Har ikki taraf biron natijaga erishmagan. Ammo xorazmshoh qoʻshinlarning bir qismini Bayhaq va Sabzavor shahrilariga joʻnatib, ularni egallagan (1167 yil may). Elarslon Nishopurni zabt etgan. 1167-yil Xorazm qoʻshinlari Raydan oʻtib, Sova shahriga yaqinlashgan, sulton Arslonshoh va Otabek Eldegiz oʻgʻli Jahon Pahlavon yetakchiligidagi saljuq qoʻshinlari bilan jangga kirib, gʻalaba qilgan. Soʻngra Eron Ozarbayjoniga bostirib kirib, Abxor, Zanjon va Qazvinni egallagan. Elarslon, shuningdek, Movarounnahr voqealariga ham aralasha boshlagan. Qoraxitoylar vassali Samarqand hokimi Jaloliddin Ali Chagʻrixon 1158 yil qarluqlarni tormor keltirgan. Qarluqlar yetakchisi Lochinbek bir qism qoʻshini bilan Xorazmga qochib borib, Elarslondan yordam soʻragan. 1158-yil iyulda Elarslon katta qoʻshin bilan Samarqandga yurish qilgan. Zarafshon daryosining boʻylaridagi janglarda xorazmshoh zafar quchgan.

1171-yil qoraxitoylar qoʻshini Amudaryodan oʻtib, Xorazm sarhadlariga kirib kelganda Elarslon toʻgʻonlarni ochib, poytaxt yaqinidagi yoʻllarni suvga bostirishga farmon bergan. Qoraxitoylar xorazmshoh qoʻshinlarini yengib, amir Ayyorbekni asir olib Samarqandga qaytganlar. Xorazmshoh poytaxt Gurganjga qaytgan va xastalikdan vafot etgan.

## Adabiyot
* Bun iyotov 3., Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097-1231), T., 1998.
* Gulyamov Y.G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 
* Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
* Ibrohim Karimoye, Saʼdulla Otamurodov.
Elastik toʻlqinlar

**Elastik toʻlqinlar** — elastik muhit (gaz, suyuqlik va qattiq jismlar)da tarqaladigan mexanik tebranishlar. Toʻlqinlar tarqalayotgan muhitning zarralari toʻlqinlar bilan birga koʻchmaydi, ular faqat oʻz muvozanat holatlari atrofida tebranib turadi. Elastik toʻlqinlarning boʻylama va koʻndalang xillari bor. Boʻylama elastik toʻlqinlarda muhitning zarralari toʻlqinlar tarqalayotgan yoʻnalishi boʻylab, koʻndalang Elastik toʻlqinlarda esa tarqalayotgan yoʻnalishga perpendikulyar yoʻnalishda tebranadi. Mexanik koʻndalang toʻlqinlar faqat siljish qarshiligiga ega muhitda hosil boʻlishi mumkin. Suyuq va gaz holatdagi muhitlarda faqat boʻylama toʻlqinlar, qattiq muhitda ham boʻylama, ham koʻndalang toʻlqinlar vujudga keladi. Istalgan vaqtda tebranishlar yetib kelgan elastik muhit nuqtalarining geometrik oʻrni toʻlqin fronti deb, bir xil fazada tebranuvchi nuqtalarning geometrik oʻrni *toʻlqin sirti* deb ataladi. Toʻlqin sirtlari istalgan shaklda boʻlishi mumkin. Eng sodda holda ular tekis (yassi) yoki sfera (sferik) shaklida boʻladi. Elastik toʻlqinlar elastik muhit zarralarining tebranish amplitudasi va chastotasi, toʻlqin uzunligi, faza hamda guruh tezliklari va boshqalar koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. Elastik toʻlqinlar chastotasi Gs ulushlaridan 101 gacha. Elastik toʻlqinlardan seysmologiya va gidrolokatsiyada, okeanlarni oʻrganishda, qattiq, suyuq hamda gaz holatdagi moddalarning tuzilishini oʻrganishda, tibbiyot va boshqalar sohalarda keng foydalaniladi.
 
## Manbalar
Elastiklik moduli

**Elastiklik moduli** — jismning elastikligini ifodalovchi kattalik. Elastiklik moduli tajriba orqali aniqlanadi.
Elastiklik nazariyasi

**Elastiklik nazariyasi** — mexanikaning tinch yoki harakatlanuvchi jismlarda yuk (kuch) taʼsirida hosil boʻladigan siljish, deformatsiya va kuchlanishlarni oʻrganadigan boʻlimi. Kuch, tra, radioaktiv nurlanish va boshqalar taʼsirida boʻlgan har xil jismlar (mashinalar, inshootlar, konstruksiyalar va ularning elementlari, toʻgʻonlar, geologik strukturalar, tirik organizm qismlari va hokazo) Elastiklik nazariyasi usullarida tekshiriladi. Elastiklik nazariyasi usullari vositasida obyekt (mashina, inshoot va boshqalar)ning mustahkamlik chegarasini hamda uning ishlash jarayonida ruxsat etilgan kuchlanishlar chegarasini hisoblash, inshootlar, konstruksiya va detallarning optimal oʻlchamlarini aniqlash, dinamik taʼsirlar, mas, elaspgik toʻlqinlar tarqalganda ularda paydo boʻladigan ortiqcha kuchlanishlarni belgilash, konstruksiyaning tebranishlar amplitudasi, chastotasi hamda ularda hosil boʻladigan dinamik kuchlanishlarni hisoblash, hisoblanayotgan obyektning ustuvorligini yoʻqotuvchi kuchlar qiymatini aniqlash mumkin. Shunday hisoblashlar yordamida qurilishi lozim boʻlgan obyekt uchun materiallar ham tanlanadi. Plastiklik nazariyasining bazʼi masalalarini yechishda (mas, ketmaket yaqinlashish usulida) ham Elastiklik nazariyasi qoʻllanadi.

Elastiklik nazariyasi texnika va sanoatning turli sohalarida, mas, qurilish ishlarida, aviatsiya va raketasozlik, mashinasozlik, togʻkon ishlarida, shuningdek, fizika, seysmologiya, biomexanika va boshqalar fanlarda mustahkamlik, deformatsiyalanish va ustuvorlik hisoblarining nazariy asosini tashkil qiladi.Elastiklik nazariyasi o'rganish jarayonida insoniyat tashqi va ishki omillarini ham birma-bir e'tirof etish mumkin.Inson tana a'zolarining elastik holatlari masalan inson terisi ,soch tolalari ,muskullarni aytib o'tish joizdir.Bu nazariyaning asosi fizik hodisalardan iborat.diformatsiya ikki kuch ya'ni elastik va plastik kichlarga ajratib o'rganiladi

B
Elak

**Elak** — sochiluvchan mahsulotlar va materiallar (un, guruch, ohak, sement, qum va boshqalar)ni metall toʻr orqali oʻtkazib, har xil hajmdagi zarralarga ajratish (elash) uchun moʻljallangan qurilma. Roʻzgʻor, qurilish va sanoatda ishlatiladi. *().* Elak ko‘chma ma’noda ham ishlatiladi (,,Elning og‘ziga elak tutib bo‘ladimi” kabi). 

## Etimologiyasi
Elak turkiy so‘zdir, ela – elakdan o‘tkaz. Unni eladi. Bu fe’l qadimgi turkiy tildagi ,,pastga tush” ma’nosini ifodalovchi **–ӓ** qo‘shimchasi bilan hosil qilingan deb taxmin qilinadi, keyinroq so‘z boshlanishidagi **i**  unlisi **e** unlisiga almashgan: il+**ӓ= il ela+ӓ>elӓ.** Bu fe’l qadimgi turkiy tilda elgӓ shaklida mavjud bo‘lgan. 

## Yaratilishi
Elak - qadimgi uy-ro‘zg‘or buyumi. Qadimda, asosan yog‘ochdan yasalgan. O‘zbek xalq mahalliy ustalari yog‘ochdan har xil ishlab chiqarish qurollari, uy-ro‘zg‘or buyumlari, transport vositalari (arava, kema), sinch va ustunlar, oyna-eshiklar, sandiq va beshiklar, elak va charx, egar va hokazolar ishlab chiqarganlar. O‘tmishda mazanglarning yog‘ochdan g‘alvir,  elak, childirma va har xil idishlar yasash bilan shug‘ullanganlarini Sh.I.Inog‘omovning fikricha, ,,kosataroshlar”,  G.P. Snesarevning ta’kidlashicha, ,,tovoqtaroshlar” deb atashadi.

## Ishlatilishi
Elakka solingan mahsulotlar elakning tebranishi natijasida elanadi. Roʻzgʻorda ishlatiladigan elaklar asosan unni elash uchun bo‘lib, xamir qorishda un ichida uchraydigan har xil mayda toshchalar, xaslar ajratiladi. 

## Turli shakllari
Elak, asosan, dumaloq gardishli, mayda va yirik koʻzli boʻladi. Shunga ko‘ra elakning turlari quyidagicha ajraladi:

*ro‘zg‘orda ishlatiladigan mayda ko’z elak;

*sanoatda ishlatiladigan yirik ko‘z elak.
Mayda koʻzlisida un, yirik koʻzlisida (bunday elak gʻalvir deb ham ataladi) guruch va boshqalar yirikroq don-dunlar, qum, sement va boshqalar elanadi. Qurilish va sanoatda mexanik elak ishlatiladi, uning yassi (titrama, tebranma) va barabansimon (aylanuvchi) turlari bor. Bular un, qum, sement va boshqalarni elashda, konchilikda foydali qazilmalarni boyitishda (rudalarni elashda), еm va yorma tayyorlashlarda, oziq-ovqat sanoati va boshqalar tarmoqlarda ishlatiladi.

## Manbalar
Elbayon bekati

**Elbayon bekati** — Surxondaryo viloyati Shoʻrchi tumanidagi shaharcha. Tuman markazi (Shoʻrchi shahri)dan 5 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Shoʻrchi (3&nbsp;km). Aholisi 4,9 ming kishi (2003). Xoʻjaliklari va aholisi Qumqoʻrgʻon kanalidan suv oladi. Umumiy taʼlim maktabi, aloqa boʻlimi, madaniyat uyi, klub muassasasi, kutubxona, tibbiy punkt, dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.
Eldegiziylar

**Eldegiziylar** — Ozarbayjon va Shim. Iroqda hukmronlik qilgan sulola (1136—1225). Asoschisi — Shamsiddin Eldegiz (1136—74). Shamsiddinning kelib chikishi gʻulom(qul)lardan boʻlib, keyinchalik saljuqiylardan Arslonshohning otabegi boʻlgan. 1136-yildan mustaqil hokimlik qila boshlagan. U parchalanib ketayotgan saljuqiylar davlatining boshqa hududlari hokimlari bilan kurash asnosida Ozarbayjonning jan. va shim.ning bir qismini hamda Eronning shim.gʻarbiy qismini oʻz hukmronligi ostiga birlashtirgan. Uning oʻgʻli Muhammad Jahon Pahlavon davrida (1174—86) davlatning poytaxti Hamadon shahri boʻlgan. Ozarbayjonni uning ukasi Qizil Arslon boshqarib, u saljuqiylar, Gruziya va Shirvon bilan muvaffaqiyatli kurash olib borgan. Mamlakat ichkarisida u oʻz vakolatlarini oshirishni talab qilib chiqayotgan viloyat hokimlari bilan kurashib mana shu kurash jarayonida halok boʻlgan (1191). E. davlati moʻgʻullar istilosi davrida (1220—22) qattiq larzaga kelgan, soʻngra xorazmshoh Jaloliddin Manguberdning zarbalari ostida barham topgan (1225).

## Adabiyot
* Al i zade A.A., Sotsialnoekonomicheskaya i politicheskaya istoriya Azerbaydjana XIII-XIV vv., Baku, 1956.
Elevator

**Elevator** (lot. — koʻtaruvchi) — 1) yuklarni tik (vertikal) yoki qiya yoʻnalishda koʻtarish (yoki surish) uchun moʻljallangan uzluksiz harakatlanuvchi qurilma; konveyer. Choʻmichli, kurakli va kajavali turlari boʻladi. Choʻmichli elevator tik yoki qiya (60° dan katta burchakli) yoʻnalishlarda sochma yuklar (dondun va boshqalar)ni, kurakli va kajavali elevatorlar tik yoʻnalishda donabay yuklar (detallar, yukli qoplar, yashiklar va boshqalar) ni koʻtarish uchun moʻljallanadi. Choʻmichli elevator metallurgiya, mashinasozlik, kurakli va kajavali elevatorlar bazalar, magazinlar, omborxonalar va boshqalar joylarda ishlatiladi; 2) binolarni isitish tizimlarida markaziy issiqlik tarmogʻidan keladigan issiq suvni mahalliy isitish tizimidan qaytadigan sovigan suv bilan aralashtirib turadigan apparat; 3) koʻp miqdordagi donlarni tortish, tozalash, quritish, saqlash va meʼyoriy (konditsion) holatga yetkazish, ortishtushirish mexanizmlari bilan jihozlangan inshoot; mexanizatsiyalashgan don ombori. Vazifasiga koʻra, don qabul qiluvchi yoki tayyorlovchi elevator; ishlab chiqarish (korxona) elevatorlari, ortishtushirish va port elevatorlariga boʻlinadi. Zamonaviy yirik elevatorlar dasturli avtomatik boshqarish qurilmalari (kompyuterlar) va televideniye vositalari bilan taʼminlangan.
Elegiya

**Elegiya** — 1) lirik poeziya janrlaridan; gʻamgin ruhdagi lirik sheʼr. Elbrusning asoschisi yunon shoiri Kallin (miloddan avvalgi VII asrning 1-yarmi) hisoblanadi. Yunonistonda Tirtey, Mimnerm, Solon, Feognid, Fokilid va boshqalar elbrus yozganlar. Romantizm uslubida yozilgan elbruslarda hayotdan qoniqmaslik, hasrat motivlari ustivorlik qilgan. Fransuz elbruslarida emotsionallik, psixologizm, nazokat ortdi. Rus elbrussi XVIII asrda paydo boʻldi va V. A.Jukovskiy, K.N. Batyushkov ijodida rivojlandi. A.S. Pushkin bu janr uslubi, mavzusini yangiladi. 20—30-yillar oʻzbek lirikasida elbrusning dastlabki namunalari paydo boʻldi. Hamzaning Tursunoyga, Choʻlponning oʻzbek qizlari taqdiriga bagʻishlangan sheʼrlarida elbrusga xos qaygʻu motivlari, gʻamgin kayfiyat oʻz ifodasini topdi. Keyinchalik Oybek, H.Olimjon va boshqalar shoirlar oʻzbek E.sining eng yaxshi namunalarini yaratdilar; 2) musiqada — oʻychan, hazin, baʼzan motamsaro xarakterdagi vokal yoki cholgʻu asar. Mustaqil janr sifatida 17-asrdan maʼlum (G.Pyorsell va boshqalar). Yuksak namunalarini J. Massne (ovoz, violonchel va fortepiano), M. Glinka, N. Myaskovskiy (romanslar), P. Chaykovskiy (torli orkestr uchun), S. Raxmaninov ("Elegik trio" va boshqalar), N. Metner (sonataE.si, fortepiano uchun), 20-asrda I.Stravinskiy, B.Bartok va boshqalar yaratgan. Oʻzbekistonda M. Burhonov (violonchel va fortepiano uchun), A. Kozlovskiy (5 ta, violonchel uchun) E.lari tanilgan.
Elektr aloqa

**Elektr aloqa** — axborotlar (nutq, harfraqamlar, tasvir va boshqalar) sim yoki radiosignallar orqali elektr signallari tarzida hamda optik aloqa tizimi yordamida uzatiladigan aloqa. Signallarni uzatish usuliga qarab, simli aloqa va radio aloqa; uzatiladigan axborotlarning turiga qarab, telefon aloqa, telegraf aloqa, faksimil aloqa, bir vaqtning oʻzida nutqiy va tasviriy axborotlarni saqlaydigan va uzatadigan videotelefon aloqa va boshqalarga boʻlinadi. Uzatuvchi va qabul qiluvchi punktlar orasida Elektr aloqa oʻrnatish uchun uzatuvchi va qabul qiluvchi apparatlar, aloqa kanali, kommutatsiya tizimi qurilmalari qoʻllanadi. Uzatuvchi apparat signallar (nutqlar, telegramma matni belgilari, perforatsion lentalarga yozilgan belgilar va boshqalar)ni elektr signallariga aylantiradi. Qabul qiluvchi apparat qabul qilingan elektr signallarini qayta eshittirish uchun qulay shaklga keltiradi.
Elektr apparatlar

**Elektr apparatlar** — turli qurilmalar, mashinalar, mexanizmlar va boshqalarning elektr va noelektr parametrlarini oʻzgartirish, rostlash, oʻlchash, nazorat qilish hamda ularni ortiqcha kuchlanishlardan himoya qilish uchun moʻljallangan elektr qurilmalar. Vazifasiga koʻra, kommutatsion, ishga tushiruvchirostlovchi, rostlovchi, cheklovchi, oʻlchovchi, nazorat qiluvchi turlarga boʻlinadi. Ishi qanday fizik hodisaga asoslanganligiga qarab, Elektr apparatlarni elektromagnit, issiqlik, induksion va boshqalar turlarga ham boʻlish mumkin. Baʼzan, bir apparatning ishi bir necha fizik hodisalarga asoslangan boʻladi. Avtomatik va noavtomatik Elektr apparatlar ham farqlanadi. Elektr apparatlar jumlasiga boshqarish knopkalari, rubilniklar, ajratkichlar, viklyuchatellar (kommutatsion Elektr apparatlar), kontaktorlar, kontrollyorlar, magnitli ishga tushirgichlar, reostatlar va boshqalar (ishga tushiruvchirostlovchi Elektr apparatlar), rostlagichlar, stabilizatorlar va boshqalar (rostlovchi Elektr apparatlar), elektr reaktorlar, eruvchan saqlagichlar, razryadniklar va boshqalar (cheklovchi Elektr apparatlar), tok transformatorlari, kuchlanish transformatorlari (oʻlchovchi Elektr apparatlar) va boshqalar qurilmalar kiradi. Elektr apparatlar elektr tarmoqlarini himoya qilish tizimlarida, ishlab chiqarish jarayonlarida qoʻllaniladigan ishga tushirishrostlash qurilmalarida, transport vositalarida, avtomatika va telemexanika tizimlarida, aloqa, radio va televideniye tarmoqlari va boshqalar koʻp sohalarda ishlatiladi.
Elbarsxon II

**Elbarsxon II** (??? — 1739-yil 27-noyabr) — Xorazm (Xiva) xoni (1728—39). Shohniyozxon oʻgʻli.

Elbarsxon davrida mamlakatda ichki nizolar davom etgan. 1736-yil Shergʻozixonnshi katta oʻgʻli Ergʻozi sulton Shohobodda unga qarshi kurash boshlagan. Xonlikdagi mangʻitlar va qoraqalpoqlar ham bosh koʻtargan. Elbarsxon ularga qarshi kurash bilan bir Qatorda qoʻshni davlatlar hududiga ham chopqunlar uyushtirgan. 1736-yil Elbarsxon 3 ming turkman askarlarini Chin Vakil yovmut boshchiligida Xurosonga joʻnatgan. Bu qoʻshin Mand tekisligi va Olatogʻ atrofida qizilboshlilar qoʻshini ustidan zafar qozonib, katta oʻlja bilan qaytgan. Bu paytda Nodirshoh Shemaxani bosib olib Ganjada turgan edi. 1738-yil Nodirshohning oʻgʻli Rizoquli mirza Balxni egallab, Movarounnahrga yurish boshlagan. Buxoro xoni Abulfayzxon Elbarsxondan koʻmak soʻragan. Elbarsxon katta koʻshin bilan Buxoroga otlangan, biroq yoʻlda Abulfayzxonni qizilboshlilar bilan sulh tuzganidan voqif boʻlgach, orqaga qaytgan. 1739-yil fevralda Elbarsxon oʻzbek va turkmanlardan tashkil topgan qoʻshin bilan Xurosonga yurish qilib, Niso va Obivard atrofini talontoroj qilib Xivaga qaytgan. 1739-yil oktabrda Nodirshoh Buxoroni olib, Xivaga qoʻshin tortgan. Tuyamoʻyin, Pitnak, Hazoraspda xivaliklar magʻlub boʻlgan. Eron qoʻshini Xonqani 7 kunlik qamaldan soʻng egallagan, Elbarsxon va uning 20 ta amiri asir olingan. Nodirshoh ularni qatl ettirib, Xivaga yurish qilgan va 3 kunlik qamaldan soʻng uni bosib olgan.

## Adabiyot
* Materialn po istorii kazaxskix xanstv XV-XVIII vv., AlmaAta, 1969.

## Manbalar
Elektr bilan isitish

**Elektr bilan isitish** — xonalarni elektr energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirib beruvchi elektr asboblari yordamida isitish va ularda muayyan trani saqlab turish uchun moʻljallangan isitish tizimi. Elektr bilan isitishi. asboblarining asosiy qismlari metall korpus, keramika asos va qizdirish elementi (spiralsimon yoki sterjensimon element). Elektr qarshiligi katta boʻlgan simdan yasalgan qizdirish elementli elektr isitish asboblari kengroq tarqalgan. Bunday asboblar ochiq (qizdirish elementi koʻrinib turadigan) va yopiq (qizdirish elementi korpus ichiga joylashtirilgan) turlarga boʻlinadi. Ochiq asboblar jumlasiga elektr kaminlar, reflektorlar va boshqalar, yopiq asboblar jumlasiga turli tipdagi (mas, moyli) radiatorlar kiradi. Elektr toki issiqlik toʻplovchi materialni qizdirib, bu material toʻplagan issiqligini xonani isitishga sarflaydigan isitish asboblari ham bor. Issiqlik toʻplovchi material sifatida temirbeton panellar qoʻllanishi mumkin. Bunday holda pardevorlar, orayopmalar va hatto pol panellari orasiga elektr qizdirish kabellari qoʻyib ketiladi. Elektr bilan isitishining afzalligi — oddiyligi, xona haroratini rostlab turish mumkinligi, ozodaligi va hokazo.

## Yana qarang

* Isitish
Elektr birliklar

**Elektr birliklar** — elektr kattaliklarining birliklari. Mutlaq elektrostatik birliklar tizimi (SGSE) va Xalqaro birliklar tizimi (SI) tarkibiga kiruvchi MKSA tizimi mavjud. SGSE tizimida elektr miqaori birligi Kulon konunidan aniqlanadi va zaryadning mutlaq elektrostatik birligi deb ataladi. Bu tizimda santimetr, gramm va sekundni asosiy birlik qilib tanlab va zaryadning mutlaq elektrostatik birligidan foydalanib, barcha elektr kattaliklarning oʻlchov birliklari aniklanadi. SI tizimida toʻrtinchi asosiy birlik sifatida tok kuchi birligi amper (A) qabul qilingan. Metr (m), kilogramm (kg), sekund (s) va amper (A) asosiy birliklarni asos qilib olib, qolgan barcha elektr kattaliklar birliklari — hosilaviy birliklar: kulon, volt, om, farada va boshqalar tegishli fizik munosabatlardan foydalanib aniqlanadi. Hech qaysi birliklar tizimiga kirmagan elektr birliklar: elektronvolt (eV), kiloelektronvolt (keV), megaelektronvolt (MeV) (1eV = 1,602071019J).
Elektr dvigatel

**Elektr dvigatel** — elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beruvchi mashina. Isteʼmol qiladigan tok turiga koʻra, oʻzgarmas tok va oʻzgaruvchan tok Elektr dvigatellariga boʻlinadi. Oʻzgarmas tok elektr dvigatellarida valning aylanishlar chastotasi (soni)ni ravon rostlab turish mumkin. Shuning uchun valning aylanishlar chastotasini teztez oʻzgartirib turish lozim boʻlgan hollarda shunday dvigatellar ishlatiladi. Oʻzgarmas tok elektr dvigatel, uch xil sxemali: parallel uygʻonishli, ketmaket uygʻonishli va aralash uyg'onishli qilib ishlab chiqarildi (rasmga qarang). Oʻzgaruvchan tok Elektr dvigatel jumlasiga asinxron elektr dvigatel, sinxron va kollektorli dvigatellar (qarang Kollektorli mashina) kiradi. Asinxron Elektr dvigatel eng koʻp ishlatiladi. Sinxron Elektr dvigatelda valning aylanishlar chastotasi isteʼmol qilinadigan tokning chastotasiga qatiy bogʻliq boʻladi. Bunday dvigatellar eng quvvatli elektr yuritmalarda ishlatiladi. Elektr dvigatellar ochiq, berk va germetik turlarga boʻlinadi. Portlashga xavfsiz Elektr dvigatellar ham bor. Bunday dvigatelning ichida gaz portlaganda alanga tashqariga chiqmaydi. Elektr dvigatellar uyroʻzgʻorda, sanoat va transportda keng miqyosda ishlatiladi.

## Havolalar
* Пуск электродвигателя с фазным ротором
* Строение асинхронного электродвигателя — видео, 3D
* Конструкции электрических машин
Elektr yoyi

**Elektr yoyi** (Volta yoyi) — elektrodlar orasida havo (gaz)da hosil boʻladigan elektr razryadi. Bunda ravshan yerugʻlanish yuz beradi va yuqori temperatura paydo boʻladi. Tok kuchi katta va gaz oqimi kuchli boʻlsa, temperatura 5000° K gacha yetishi mumkin. Elektrodlar gorizontal joylashtirilganda elektr razryadi qizdirgan gaz oqimlari taʼsirida yorugʻlik yoy shaklini oladi. Ikkita koʻmir elektrod orasida havoda hosil boʻlgan Elektr yoyini birinchi marta rus olimi V.V.Petrov va ingliz olimi G. Devi kuzatishgan (1802) va taʼriflashgan (1803). G. Devi Elektr yoyini volta yoyi deb atagan. Atmosfera bosimiga yaqin va undan yuqori bosimlarda har qanday gazda Elektr yoyi paydo boʻlishi mumkin. Elektr yoyining voltamper xarakteristikasi pasayib boruvchi hisoblanadi; tok koʻpaygan sari elektrodlar orasida kuchlanish pasayib boradi. Elektr yoyi elektrometallurgiyada, yorugʻlik texnikasida va, ayniqsa, elektr payvandda (qarang Payvandlash) qoʻllanadi. Texnikaning baʼzi sohalarida (mas, yuqori kuchlanishlar texnikasida) Elektr yoyi hodisasi zararli hisoblanadi. Elektr yoyini soʻndirish uchun moyli, havoli, elektrgazli yoy soʻndirish qurilmalaridan, magnit soʻndirish usuli va b dalaniladi.

## Manbalar
Elektr kuchlanish

**Elektr kuchlanish** — elektr va tashqi kuchlarning birlik musbat zaryadni zanjirning aniq bir qismida koʻchirishida bajargan ishiga teng boʻlgan fizik kattalik. Elektr kuchlarning zanjir qismida birlik musbat zaryadni koʻchirishda bajargan ishi shu qism uchlaridagi potensiallar farqi (φ1-φ2) ga teng. Tashqi kuchlarning birlik musbat zaryadni koʻchirishda bajargan ishi esa zanjirning shu qismidagi elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) ye ga teng. SI da Elektr kuchlanish ning birligi volt. Elektr kuchlanishni voltmetr yordamida oʻlchanadi.
## Manbalar
  

## Havolalar
Elektr zanjiri

**Elektr zanjiri** — elektr energiyasi manbalari, qabul qilgichlari (isteʼmolchilari) va ularni bir-biriga tutashtiruvchi oʻtkazgichlar (simlar) majmui. Elektr zanjiri tarkibiga ulabuzgichlar (viklyuchatellar), qayta ulagichlar (pereklyuchatellar), saqlagichlar, himoyalash va kommutatsiya (uzibulash) apparatlari, oʻlchash va nazorat asboblari va boshqalar ham kiradi. Elektr zanjiri yordamida elektr energiyasi (elektromagnit energiya yoki zanjirida elektr toki, elektr yurituvchi kuch EYUK, potensiallar farqi mavjud boʻlgan boshqa tur energiya) uzatiladi, tarqatiladi hamda kuchlanishi pasaytiriladi yoki oshiriladi. Elekt energiyasi manbalarida biror turda gi energiya (suv, issiklik va boshqalar ener giyasi) elektr energiyasiga, qabul qil gichlar (isteʼmolchilar)da elektr ener giyasi issiqlik, mexanik va boshqalar tu| energiyaga aylantiriladi. Elektr zanjiri rejim" (ish maromi) barcha qismalardagi tok va kuchlanish qiymatiga bogʻliq boʻladi. Elektr zanjiridagi tok, EYUK va kuchlanish oʻrtasidagi munosabat Kirxgof qonunlari bilan tushuntiriladi (qarang Kirxgof koidalari). Elektr zanjiri oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok zanjirlariga boʻlinadi. Elektr zanjirining asosiy elementlari: rezistor, induktivlik gʻaltagi, elektr kondensator va boshqalar
Elektr izolyatsiya materiallari

**Elektr izolyatsiya materiallari** — elektr qarshiligi yuqori boʻlgan materiallar. Gazsimon, suyuq va qattiqxillarga boʻlinadi. Gazsimon Elektr izolyatsiya materiallari m.ga havo, freon21 (dixlorftormetan), elegaz (oltingugurt geksoftorid) kiradi. Suyuq Elektr izolyatsiya materiallari m. turli moylar va kremniyorganik suyuqliklardan iborat. Qattiq Elektr izolyatsiya materiallari m. kimyoviy tarkibiga koʻra, organik (smolalar, plastmassalar, parafinlar, toʻqimalar, karton, qogʻoz, yogʻoch va boshqalar) va anorganik (koʻp tarqalganlaridan smola, shisha, sopol) materiallardan iborat boʻladi. Sintez yoʻli bilan olinadigan organik Elektr izolyatsiya materiallari m. keng qoʻllanadi. Bu materiallar zarur fizikkimyoviy va mexanik xususiyatli qilib ishlab chiqariladi. Oʻtkazgich (sim)lar, elektr jihozlari, radiotexnika apparatlarini himoyalashda, kondensator va elektron texnikasi elementlarida dielektrik sifatida ishlatiladi. Moddalar molekulalarining elektr xossalariga koʻra, Elektr izolyatsiya materiallari m. kugbiy (dipol) va noqutbiy (neytral) boʻlishi mumkin. Qutbiy materiallar: bakelit, sovol, galovaks, polivinilxlorid, koʻpchilik kremniyorganik materiallar; noqutbiy materiallar: yudorod, benzol, karbon (M)xlorid, polistirol, parafin va boshqalar Umuman barcha Elektr izolyatsiya materiallari m.ni tabiiy va sunʼiy (sintetik) xillarga boʻlish mumkin. Sunʼiy materiallarning tabiiy materiallardan afzalligi shundaki, amalda zarur.elektr va fizikkimyoviy xossali Elektr izolyatsiya materiallari m.ni sunʼiy ravishda tayyorlash mumkin. Elektr izolyatsiya materiallari m. kabellar va turli elektr apparatlar yasashda, elektr uzatish liniyalarida, elektr mashinasozligida, radiotexnikada, uyroʻzgʻorda va texnikaning koʻp tarmoqlarida qoʻllanadi (yana qarang Izolyator).
Elektr musiqa cholgʻulari

**Elektr musiqa cholgʻulari**, elektroakustik musiqa cholgʻulari — XX asrda rivoj topgan musiqa cholgulari turi. Ulardagi tor, tilcha va boshqalar vositalarning mexanik tebranishlari adapter yordamida elektr tebranishlarga aylantirilib, maxsus elektr qurilmalar orqali kuchaytiriladi. Elektr musiqa cholgʻularich.ni yaratish dastlabki tajribalari XIX asr 2-yarmida yuz bergan (Gelmgoltssht elektr kamertonk, elektrlashtirilgan fortepiano). 1930-yillarda turli — elektrlashtirilgan (adapter oʻrnatilgan) gitara, skripka, violonchel, saksofon va boshqalar yaratilgan. Ayniqsa, quyuq va yorqin, ayni paytda shirador, joʻshqin va titroq tovushga ega, rok musiqa, popmusiqat asosiy oʻrin egallagan elektr (solo, ritm, bas) gitaralar keng ommalashgan. Uzbekistonda tanbur, qonun, soz va boshqalarning elektr turlari qoʻllanilmoqda.
Elektr organlar

**Elektr organlar** — baliqlarning elektr razryad hosil qiluvchi juft organlari. Har qanday baliq tanasi atrofida, odatda, kuchsiz elektr maydoni hosil boʻladi. Elektr organlar konvergent usulda bir qancha baliqlar (olabugʻasimonlar, ilonbaliqlar, skatlar, laqqalar va boshqalar)da vujudga kelgan; hozirgi 300 dan ortiq tur baliqlarda Elektr organlar bor. Elektr organlar turli baliqlarda turlicha joylashadi. Har bir elektr organ ustunchaga oʻrnashgan koʻp sonli elektr plastinkalar (EP)dan tuzilgan. EP shaklan oʻzgargan muskul, nerv yoki bezli hujayralardan iborat. Hujayralar membranasida kimyoviy reaksiyalar natijasida elektr zaryadlari toʻplanadi. Plastinkalarning ostki qismi manfiy, yuqori qismi musbat zaryadlanadi. Elektr organlar plastinkalari va ustunchalari soni har xil: elektrli skatlarda 500 ga yaqin ustunchalarning har qaysisida 400 tadan EP boʻladi. Har bir ustunchadagi EP ketmaket, elektr ustunchalar esa parallel joylashgan. Elektr organlar reagentlar kelib turadigan va kimyoviy reaksiyalar mahsuloti chiqarilib turiladigan boʻlsa, elektr generator singari toʻxtovsiz ishlab turadi. Elektr organlar ishini adashgan, yuz va tiltomoq nervlari boshqaradi. Elektr organlar uchida hosil boʻladigan elektr potensiallar farqi skatlarda 300 V, elektrli ilon baliqlardz. 650 V gacha, impuls razryadi kuchi 1 kVt dan 6 kVt gacha yetadi. Elektr razryadlardan hayvonlar yirtqichlardan himoyalanish, oʻljasiga hujum qilish, tur ichidagi signalizatsiya va loyqa suvda moʻljal olish vositasi sifatida foydalanishadi. Baliqlar boshida joylashgan lorens kapsulalari elektr retseptorlar vazifasini bajarishi taxmin qilinadi. Lorens kapsulalari ingichka naylar orqali teri sirtiga va yon chiziqlari nayiga ochiladi. Boshqa baliqlarni oʻlimga olib keladigan tok kuchi Elektr organlarga ega boʻlgan baliqlar uchun xavf tugʻdirmaydi.
Elektr pech

**Elektr pech** — elektr hodisalarining issiqlik ajratish xossasidan foydalaniladigan eritish yoki qizdirish pechi. Elektr energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirish usuliga koʻra, yoy pechi, induksion pech, elektronnurli pech, dielektrik qizdirish qurilmalari va boshqalar; ishlatilish sohalari boʻyicha sanoat, lab., kommunal xoʻjalik, uyroʻzgʻor uchun moʻljallangan xillarga boʻlinadi. Elektr pechda ish muhiti (havo, agressiv muhit, inert atmosfera va boshqalar), tok chastotasi, tuzilishi muhim koʻrsatkichlar hisoblanadi. Bunday pechlarda ish jarayonini avtomatlashtirish oson, unda kuyindi deyarli boʻlmaydi.

Bir yoʻla texnologik, issiqlik texnikasi va elektrotexnika vazifalarini bajaradigan Elektr pechlari bor. Ular elektr pech qurilmasi deb atayaadi. Ularning tarkibiga Elektr pech, kuch jihozlari (transformator, toʻgʻrilagich, yuqori chastotali generator, lampali generator), qoʻshimcha elektr jihozlari (drossel, ballast qarshilik, kondensator, anodli toʻgʻrilagich va boshqalar), nazoratoʻlchash asboblari, pirometrik apparatura, avtomatik rostlash qurilmasi va boshqalar kiradi. Temir rudalaridan choʻyan eritib olinadigan Elektr pech elektr domna pechi deb ataladi. Bunday pechlar hozir deyarli qoʻllanmaydi.
Elektr razvedka

**Elektr razvedka** — Yer poʻstidagi togʻ jinslarining elektr hususiyatlarini hamda doimiy va oʻzgaruvchan tok taʼsirida hosil boʻlgan tabiiy va sunʼiy elektr maydonlarni oʻrganishga asoslangan geofizik razvedka usullari guruhi. Elektr razvedkani qoʻllash natijasida geologik kesim jinslarining elektr xossalari (elektr qarshiligi, dielektrik oʻtkazuvchanligi va boshqalar) boʻyicha tabaqalanadi. Elektr razvedkaning quyidagi: 1) doimiy tok usuli — tabiiy elektr maydoni, zaryadi, qarshiligi; 2) pastchastotali oʻzgaruvchan tok usuli — tellur toki, chastotali elektromagnit zondlash va boshqalar; 3) oʻrtacha chastotali oʻzgaruvchan tok usuli — induksiya, aeroelektr razvedka va boshqalar; 4) yuqori chastotali oʻzgaruvchan tok usuli — radiotoʻlqin bilan tekshirish, radiokip va boshqalar; 5) qutblanish, oʻtish jarayonlari, maydon barqarorlanishi natijasida yuzaga kelgan qoʻzgʻaluvchan maydonlarni oʻrganish usullari mavjud. Elektr razvedka usullaridan samarali foydalanish quyidagi shartsharoitlarga bogʻliq: 1) togʻ jinslari va foydali qazilmalarning elektr xossalari bir-biridan sezilarli farqlanishi; oʻrganilayotgan obʼyektning morfologiyasi va oʻlchamini uning yotish chuqurligiga nisbatan ustunligini yaqqol sezilishi; 3) qoplama togʻ jinslari toʻsiqlik taʼsirining nisbatan kamligi va boshqalar Hal qilinayotgan geologik masalalar xarakteriga koʻra, muhandislik geologiyasi, ruda va strukturaviy Elektr razvedkalarga ajratiladi. Elektr razvedka usullarini qoʻllash, odatda, qimmatga tushadigan kon kavlash va burgʻi ishlari hajmini qisqartirish hisobiga geologik izlanishlarni tezlashtiradi va arzonga tushadi.
Elektr razryadi

**Elektr razryadi** – elektrlangan jismlarning tashqi taʼsir natijasida zaryad yoʻqotishi. Akkumulyatorlar va boshqalar kimyoviy elektr manbalarida, kondensatorlarda turli ishorali zaryadlar bilan zaryadlangan oʻtkazgichlar oʻzaro taʼsirlashganda sodir boʻladi. Elektr razryadi gaz, vakuum va dielektriklarda ham roʻy beradi. Gazdan tok oʻtishi gaz razryadi deb ataladi. Gaz razryadning mustaqil va nomustaqil turlari mavjud. Gazning oʻtkazuvchanligi ionizatorga bogʻliq boʻlsa, nomustaqil, tashqi taʼsirsiz gazdan tok oʻtsa, mustaqil razryad boʻladi. Gazlarning xossa va holatlariga, elektrodlarning materiali, shakli, oʻlchamlari va oʻzaro joylashishiga, elektrodlardagi kuchlanish kattaligiga bogʻliq ravishda mustaqil razryadning miltillama razryad, yoy razryad, toj razryad, uchqun razryad, yashin kabi turlari kuzatiladi. Miltillama razryad gazda past bosimlarda kuzatiladi. Bunda elektrodlar orasidagi masofa 30—50 sm, elektrodlardagi kuchlanish oʻzgarmas va bir necha yuz voltga teng boʻladi. Nurlanishning rangi nay ichiga toʻldirilgan gaz turiga bogʻliq. Bu xildagi razryad kunduzgi yorugʻlik lampalarida, gaz razryadli naylar dekoratsiya maqsadlarida yoki reklama yozuvlarida ishlatiladi. Yuqori chastotali oʻzgaruvchan elektr maydon taʼsirida yuqori chastotali gaz razryad paydo boʻladi. Yuqori chastotali razryaddan spektroskopiyada yorugʻlik manbai sifatida, texnikada tok yoʻnalishini oʻzgartirish, oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantirish bilan bogʻliq boʻlgan ishlar va boshqalarda foydalaniladi. Toj razryad bir jinsli boʻlmagan elektr maydonipa boʻlgan gazda elektrodlar oʻtkir qismlarining yaqinida binafsha rangdagi nurlanish tarzida paydo boʻladi (rasm). Toj razryad yuqori kuchlanishli simlar yaqinida, daraxtlarning oʻtkir uchlari va boshqalarda hosil boʻladi. Yashin qaytargichlarning ishi toj razryadga asoslangan. Atmosferada momoqaldiroq boʻlgan vaqtda hosil boʻladigan kuchli elektr maydon yashin qaytargichning uchida toj razryadni vujudga keltiradi. Bu razryad zaryadlarning bino oldida toʻplanishiga yoʻl qoʻymay, ularni yerga oʻtkazib turadi va binoga yashin tushishidan saqlaydi. Uchqun razryad normal yoki yuqori bosim sharoitida elektrodlar orasidagi elektr maydon kuchlanganligi juda katta boʻlganda(3000000N/C) havoda vujudga keladi. Uchqun razryaddan uchqun razryadlagichlarda, ichki yonuv dvigatelida yonilgʻi aralashmasini oʻt oldirishda, metall sirtini erroziyadan tozalash, metallarda teshik hosil qilish uchun va boshqalar maqsadlarda foydalaniladi.
Elektr sigʻimi

**Elektr sigʻimi** — oʻtkazgichning elektr zaryad toʻplash xususiyatini ifodalovchi elektr kattalik. Miqdor jihatidan yakkalangan oʻtkazgichning potensialini bir birlikka oʻzgartirish uchun zarur zaryad miqdoriga teng. Amalda kondensatorlarni parallel, ketma-ket yoki aralash ulash yoʻli bilan zarur Elektr sigʻimi olinadi. Yakkalangan o'tkazgichning elektr sig'imi - o'tkazgichdagi zaryadning maydon potensialiga nisbatiga teng. Kondensator sig'imi, zaryadning ya'ni Q ning kuchlanish (U) ga nisbatiga teng. Manba: t.me/bro_xvv