Sharqiy Timor tarixi

**Sharqiy Timor tarixi** orolda avstraloidlar va melaneziyaliklarning paydo bo'lishi bilan boshlangan.

Orolning birinchi aholisi 60-50 ming yil oldin Jerimalai g'orida yashagan. Janubiy Sharqiy Osiyoda joylashgan orol hisoblanadi. G'arbiy qismdan Indozneiya bilan chegaradosh shimol, janub va sharqdan suvli hudud  va shuningdek Timor dengizi  o'rab turadi.

## Portugaliya Timori
Orol 1514—yilda portugallar tomonidan kashf etilgan va XVI asr o'rtalarida portugallar tomonidan mustamlaka qilingan. 1859—yilgi shartnoma Timorni Niderlandiya va Portugaliya o'rtasida bo'lib, portugallar orolning sharqiy qismini egalladi. Ikkinchi jahon urushi paytida orol Yaponiya tomonidan bosib olindi (1942—yildan 1945—yilgacha), urushdan keyin Portugaliyaning ta'sirini yana ushbu hududda qayta tiklandi.

Timor 1974—yilgacha Portugaliya mustamlakasi bo'lib qoldi va mustamlakachi davlatlarning eng qoloq davlatlarining eng kam rivojlangan mulki edi. Xuddi shu yili Lissabonda diktator Marselo Kaetano taxtdan ag'darildi. Yangi hukumat dekolonizatsiya siyosatini olib bordi va mustamlakalarga mustaqillik taklif qildi. Iqtisodiyotining asosini dehqonchilik tashkil etgan, u ibtidoiy usullar bilan olib borilgan va mustamlakaning oziq-ovqatga boʻlgan ehtiyojini taʼminlay olmas edi. Eksport ekinlari - kofe, kauchuk va kopra ishlab chiqarish rivojlangan. Byudjetning qariyb 32% harbiy maqsadlarga (mustamlakachilarning 7 ming askarini saqlash), 9% ta'limga, 4% ijtimoiy ta'minotga sarflandi. Savodsizlar ulushi 90% dan oshdi.

## Mustaqillikning birinchi deklaratsiyasi
1974—yil 25—apreldagi inqilobdan so'ng Portugaliyada Portugaliya mulklarini dekolonizatsiya qilish jarayoni boshlandi, bu Sharqiy Timorga ham ta'sir qildi. Bir qancha siyosiy partiyalar tuzildi, ulardan eng yiriklari quyidagi partiyalarni tashkil etadi.

* Timor Demokratik Ittifoqi, rahbarlar - Mario Karrasalan, Fransisko Xavier Lopes da Kruz - Portugaliyaning bir qismi sifatida hududni xorijdagi provinsiya yoki federal asosda saqlab qolish tarafdori edi.
* Timor Xalq Demokratik Assotsiatsiyasi, yetakchilar - Arnaldo dos Reis Araujo, Abilio Xose Osorio Soares - hududni Indoneziyaga qo'shib olishga intildi,
* Sharqiy Timor mustaqilligi uchun inqilobiy front, liderlar - Fransisko Xavier do Amaral, Nikolau Lobato, Xose Ramos-Xorta - zudlik bilan mustaqillikni talab qildilar.

Yana bir qancha kichik partiyalar tuzildi. Portugaliya hukumati va siyosiy partiyalar o'rtasidagi hududni dekolonizatsiya qilish yo'llari bo'yicha muzokaralar to'xtab qoldi, keyin esa mustamlakadagi qurolli to'qnashuv tufayli to'xtadi.

1975-yilda Portugaliya u yerda hukumat va parlament tuziladi degan umidda Sharqiy Timorni tark etdi. Timor Demokratik Ittifoqi (TDI) Indoneziya bilan yaqin aloqalarni yoqladi. Ushbu koalitsiyaga Sharqiy Timor mustaqilligi uchun inqilobiy front qarshilik ko'rsatdi. Mamlakat taqdiri ularga emas, Indoneziya prezidenti Suxartoga bogʻliq bo'lib qoldi.

1975-yil 11-avgustga o'tar kechasi TDI mahalliy politsiya ko'magida davlat to'ntarishini amalga oshirdi, Sharqiy Timor mustaqilligi uchun inqilobiy frontning ba'zi rahbarlari va faollari hibsga olindi va qatl qilindi. FRETILIN, o'z navbatida, mustamlakachi qo'shinlarning Timor askarlariga tayanib, hudud ustidan nazorat o'rnatdi va 1975-yil 28-noyabrda bir tomonlama ravishda ShTXDR (Sharqiy Timor Xalq Demokratik Respublikasi) mustaqilligini e'lon qildi. 30-noyabr kuni Sharqiy Timorning Indoneziya tomonidan bosib olingan qismida joylashgan APODETI, TDI va yana ikkita kichik partiya rahbarlari hududni Indoneziyaga qoʻshib olish toʻgʻrisida qoʻshma deklaratsiya eʼlon qildi.

## Indoneziya istilosi

Siyosiy beqarorlik kuchaygan sari TDI (Indoneziya yordamisiz) davlat toʻntarishini uyushtirdi, ammo Sharqiy Timor mustaqilligi uchun inqilobiy front hukumat jilovini oʻz qoʻliga olishga muvaffaq boʻldi. Shunga qaramay, mustaqillik hech qachon e'lon qilinmadi - 1975-yil 7-dekabrda Indoneziya qo'shinlari chegarani kesib o'tishdi. Harbiy bosqinda turli vaqtlarda 20 dan 40 minggacha askar qatnashgan. Mamlakatda mustaqillik tarafdorlari va muxoliflari oʻrtasida qonli fuqarolar urushi boshlandi. Harbiy harakatlar, ocharchilik va epidemiyalar natijasida sobiq mustamlaka aholisining taxminan uchdan bir qismi (200 mingdan ortiq kishi) vafot etdi va 1976—yil 17—iyulda Sharqiy Timor Indoneziya tarkibiga 27-viloyat sifatida kiritildi. BMT Timorni Indoneziyaning 27-viloyati sifatida tan olmadi, ammo bosqinchilar qoʻshinlarni olib chiqishni talab qiluvchi rezolyutsiyalarni eʼtiborsiz qoldirgan edilar.

Hududni Indoneziyalashtirish choralari ko'rildi, ammo qarshilik, jumladan, qurolli qarshiliklari to'xtamadi. Timorlik talabalar va yoshlar tomonidan yangi hokimiyatga qarshi namoyishlar bo'lib o'tdi. FRETILIN jangchilari qarshilik ko'rsatishga harakat qilishdi, ammo kuchlar juda teng bo'lgan emas edi. Maktablarda portugal tilini o'rgatish taqiqlandi, hamma joyda qattiq senzura joriy etildi. Indoneziya ishg'oli paytida 200 000 dan ortiq timorliklar o'ldirilgan yoki ochlikdan halok bo'lgan edilar.

1982-yildan boshlab BMTning navbatdagi Bosh kotiblari bosib olingan hududlarning mustaqilligini tiklash maqsadida Indoneziya va Portugaliya bilan muzokaralar olib borishdi.

1991-yil 12-noyabrda Dilidagi qabristonda Indoneziya qoʻshinlari tomonidan oʻldirilgan yigit xotirasiga bagʻishlangan marosim chogʻida 200 nafar indoneziya askari olomonga qarata oʻt ochdi, natijada kamida 250 timorlik voqea joyida halok boʻldi.

Xorijiy guvohliklar tezda xalqaro axborot tashkilotlariga yo'l oldi va otishma tasvirlari ko'p marta televideniya orqali namoyish etildi. AQSHda hozirgi Sharqiy Timor va Indoneziya Action Network, ShTAN tashkil etildi va tez orada davlatning 10 ta shahrida filiallarini ochdi. Avstraliya, Braziliya, Germaniya, Irlandiya, Malayziya, Portugaliya va Yaponiyada boshqa birdamlik guruhlari paydo bo'la boshlagan edi.

1999-yilda Indoneziyadagi jiddiy siyosiy o'zgarishlarning o'zi tarixiy qarorga olib keldi. Suxarto rejimi qulaganidan keyin, ommaviy namoyishlar sabab, jahon jamoatchiligining bosimi ostida Indoneziyaning yangi prezidenti Habibi Sharqiy Timorda o'z taqdirini o'zi belgilash bo'yicha referendum o'tkazishni e'lon qilishga majbur bo'ldi.

BMT missiyasi ovoz berish huquqiga ega bo'lgan 451 792 fuqaroni ro'yxatga oldi, ammo keyin Indoneziya bilan birlashish g'oyasini qo'llab-quvvatlagan qurolli guruhlarning beqarorlashtiruvchi harakatlari tufayli nazoratchilarning ishi to'xtatildi. Shunga qaramay, 1999-yil 30-avgustda Sharqiy Timor xalqi ovoz berdi. Referendumda saylov huquqiga ega boʻlgan roʻyxatga olingan fuqarolarning 98% dan ortigʻi ishtirok etdi. Ovoz berish natijasi mustaqillik tarafdorlarining toʻliq gʻalabasi boʻldi. Mustaqillik uchun 344 850 dan ortiq kishi (ovoz berganlarning 78,5%) ovoz berdi, atigi 94 388 kishi (ovoz berganlarning 21,5%) Indoneziya tarkibida qolishni tanladi, bu esa Sharqiy Timorda yangi zoʻravonlik avj olishiga olib keldi.

Aprel oyidan buyon mamlakatda keskin siyosiy inqiroz hukm surmoqda. Indoneziya tarafdori militsiyalar - birinchi navbatda *Aitarak* Euriku Guterres - gubernator Abilio Xose Osorio Soares ma'muriyati ko'magida jang boshladi, 500 000 dan ortiq odam qochqinga aylandi, ularning ko'pchiligi G'arbiy Timorga majburan ko'chirildi. 6-sentabr kuni koʻpchilik xalqaro kuzatuvchilar, BMT missiyasi xodimlari va jurnalistlar evakuatsiya qilindi.

Jamoatchilik bosimiga qaramay, 5—sentabr kuni yigʻilgan BMT Xavfsizlik Kengashi Timorga boʻysunuvchi qoʻshinlarni yubormadi, chunki Indoneziya hukumati oʻzining 20 ming kishilik qoʻshinlari bilan vaziyatni nazorat ostiga olishi mumkinligini daʻvo qildi.

1999-yil 12-sentabrda Indoneziya hukumati xalqaro yordaam ko'maki Sharqiy Timorga kirishiga rozilik berdi. 20-sentabrda qo'shinlar (asosan avstraliyaliklar) kela boshladi, shu bilan birga insonparvarlik yordami yetkazila boshlandi.

## Mustaqillik
2002-yil 20-mayga oʻtar kechasi Portugaliyaning sobiq mustamlakasi rasman mustaqil davlat deb e’lon qilindi.

## 2006-yil inqirozi

2006-yil 20-mayda Indoneziya mustaqilligining yilligi munosabati bilan armiyaning katta qismi (1433-kishidan 593 nafari) armiya nizomi qoidalarini yumshatishni talab qildi.

Brigada generali Taur Matan Ruak tartibsizliklarni ishdan bo'shatdi, ikkinchisi qo'llarida qurol bilan kazarmani tark etdi.

Umumiy qo'zg'olon boshlandi, hammaning hammaga qarshi urushi. Titul qabilasiga qarshi qo'zg'olon - Tetum to'rtta davlatning tinchlikparvar kuchlari tomonidan to'xtatib qolingan edi.

## Bugungi vaziyat

Bugungi kunda mustaqil Sharqiy Timor vayron bo'lgan obyektlarni qayta tiklashga harakat qilmoqda. Ammo buni qilish oson emas, chunki Timor eng qashshoq mamlakatlardan biri hisoblanadi.

Osiyoda foydali qazilmalar va sanoat deyarli yo'q. Iqtisodiyotni tiklash bilan bir qatorda, mamlakatda barqarorlikni, xorijiy sarmoya oqimini ta’minlay oladigan ishlaydigan siyosiy tizim va qonunlarni yaratish zarur.

2012-yil 16-aprelda bo'lib o'tgan prezidentlik saylovlari natijasida general Taur Matan Ruak g'alaba qozondi. Uning asosiy raqibi Fransisko Guterrish edi. Ruak 60% dan koʻproq, Guterrish esa 38% ovoz olgan.

## Manbalar

## Havolalar

* BMT va Sharqiy Timor: voqealar xronologiyasi