Diskursiv psixologiya

**Diskursiv psixologiya** — sotsial konstruksionizmning yoʻnalishi, nutq tahlilining bir turi. Diskursiv psixologiya til orqali ijtimoiy oʻzaro taʼsir jarayonida psixik hodisalarni tasvirlaydi va idrok etadi.

## Tarixi
Kontseptsiya 1980-yillarning ikkinchi yarmida, Buyuk Britaniyaning Lofboro universitetida Diskurs va Ritorika guruhi (DARG) tashkil etilganda paydo boʻlgan deb ishoniladi. Asosiy ish 1987-yilda Jonatan Potter va Margaret Weatherell yozgan „Diskurs va ijtimoiy psixologiya: munosabat va xulq-atvordan tashqari“ kitobi edi. Kitob zamondoshlariga sezilarli taʼsir koʻrsatdi: masalan, Charlz Antaki Times Higher Education Supplement (1987) da shunday degan, „Potter va Weatherell ijtimoiy psixologiyaning butunlay yangi qarashlarini ishlab chiqdilar, bu esa uni steril laboratoriyalar va anʼanaviy mentalizmdan xalos boʻlishga yordam beradi“.

„Diskursiv psixologiya“ nomi 1990-yillarning oxirida Jonatan Potter va Derek Edvards tomonidan taklif qilingan. Oʻshandan beri bu soha ijtimoiy psixologiya, falsafa, tilshunoslik va sotsiologiya sohasidagi tadqiqotlar orqali rivojlandi.

Diskursiv psixologiya ijtimoiy-gumanitar fanlarda „diskursiv burilish“ deb ataladigan narsadan keyin paydo boʻldi. U koʻp jihatdan klassik fanga zid keladi va muqarrar ravishda psixologiya fanlaridagi tegishli tendentsiyalar bilan bahs-munozaralarni keltirib chiqaradi. Axborot jarayonlarini individual doirada oʻrganadigan kognitiv psixologiyadan farqli oʻlaroq, diskursiv psixologiya oʻrganish mavzusini ijtimoiy tekislikda koʻrib, ijtimoiy taʼsirlashuvni oʻz paradigmasi markaziga qoʻyadi.

## Asosiy qoidalar
Psixologiyaning boshqa oqimlarining nutqni odamlarning fikrlari, niyatlari va motivlarining aksi sifatidagi yondashuvidan farqli oʻlaroq, diskursiv psixologiya nutq voqelikni aks ettirmaydi, balki bilvosita uni lingvistik vositalar yordamida yaratadi, deb hisoblaydi. Diskursiv psixologiya shaxsni bevosita oʻrganishga emas, balki yozma va ogʻzaki nutqda uchraydigan muayyan munosabat va eʼtiqodlarning bilvosita dalillariga asoslanadi. Diskursiv psixologiyaning birinchi nazariyotchilaridan biri Rom Xarre taʼkidlashicha, kundalik til inson psixikasi haqidagi bilimlarning eng muhim manbaidir, chunki shaxsni oʻrganish shaxsni madaniy va ijtimoiy hayotga kiritishni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. kontekst, asabiy jarayonlarning tavsifi bilan cheklanmagan.

„Diskurs va ijtimoiy psixologiya: munosabat va xulq-atvordan tashqari“ kitobida diskursiv psixologiyaning asosiy qoidalari shakllantirilgan:

# **Konstruktivlik printsipi:** nutq soʻz bilan tuziladi va ijtimoiy dunyoni oʻzi quradi.
# **Intensionallik printsipi:** nutq harakatlar va ijtimoiy amaliyotga yoʻnaltirilgan.
# Situatsionlik **printsipi:** diskursiv harakatlar kommunikativ, ritorik va institutsional vaziyatlardan kelib chiqadi.

Shunday qilib, ushbu tamoyillarga asoslanib, psixologik hodisalar ijtimoiy aloqalar jarayonida qurilgan, yoʻnaltirilgan va tushunilgan deb taxmin qilinadi. Shaxs jamiyatda doimiy ravishda oʻz shaxsiyatini yaratadi, shuning uchun uni undan alohida tasavvur qilib boʻlmaydi. Psixik jarayonlar kommunikativ xarakterga ega, idrok esa tilni tushunishning kognitiv yondashuviga diskursiv psixologiyani aslida qarama-qarshi qoʻyuvchi ramziy til vositalari yigʻindisi ekanligi taʼkidlanadi.

Diskursiv psixologiyaning oʻziga xos vazifalaridan biri talqin repertuarlarini tanlashdir. Sharh repertuari deganda ijtimoiy hodisalar, hodisalar va harakatlarni baholovchi va tavsiflovchi tushunchalarning oʻziga xos majmui tushuniladi. U madaniy jihatdan osongina tanib olinadi, koʻpincha klişe va stereotiplarni oʻz ichiga oladi, mahalliy va moslashuvchan va oʻziga xos metafora yoki nutq figuralari asosida shakllanishi mumkin.

## Bibliografiya

* Edvards, D (1997) *Diskurs va bilish* . London: Sage.
* Edvards, D. va Potter, J. (1992). *Diskursiv psixologiya* (ISBN 0-8039-8442-1) London: Sage.
* Potter, J. va Edvards, D. (2001). Til va ijtimoiy psixologiya boʻyicha yangi qoʻllanma .
* Potter, J. va Wetherell, M. (1987). *Nutq va ijtimoiy psixologiya: munosabat va xulq-atvordan tashqari* . London: Sage
* Busygina N. P. Ongning *psixologik tadqiqotlarida „Diskursiv burilish“* // Psixologiya va psixoterapiya boʻyicha maslahat, 2010, 1, p. 55-82
* Kasavin I. T. *Diskurs tahlili va uning psixologiyada qoʻllanishi* // Psixologiya savollari, 2007, 6, s. 97-119
* Kutkovaya E.S. *Ijtimoiy hodisalarni oʻrganishda his-tuygʻularni tahlil qilish va joylashishni aniqlash nazariyasi* // Psixologicheskie issledovaniya. 2014. V. 7, No 34. P. 6.
* Pereverzev E. DA. Diskursiv psixologiya

## Manbalar