Xitoy kinosi

**[[Xitoy]] kinosi** Gonkong kinosi va Tayvan kinosi bilan birgalikda xitoy tilidagi kinoning uchta alohida tarixiy yo'nalishlaridan biridir.

Kino Xitoyda 1896 yilda paydo boʻlgan va birinchi Xitoy filmi *"Dingjun tog'i* " 1905 yilda yaratilgan. Dastlabki o'n yilliklarda kino sanoati Shanxayda joylashgan edi. 1920-yillarda kichik studiyalar va tijorat filmlari ustunlik qildi. Diskdagi ovoz texnologiyasidan foydalangan holda birinchi ovozli film " *Sing-Song Girl Red Peony|Sing-Song Girl Red Peony"* 1931 yilda yaratilgan. Xitoy kinosining birinchi "Oltin davri" deb hisoblangan 1930-yillarda  kinmatografiya harakati paydo bo'ldi. Millatchilar va kommunistlar o'rtasidagi tortishuv ishlab chiqarilgan filmlarda aks etgan. Yaponiyaning Xitoyga bostirib kirishi va Shanxayni bosib olgandan so‘ng, shaharda sanoat keskin cheklanib, kino ijodkorlari Gonkong, Chungking (Chongqing) va boshqa joylarga ko‘chib o‘tdi. Shanxayda "Yakka orol" davri boshlandi, u yerda qolgan kinoijodkorlar xorijiy imtiyozlarda ishlashdi.  Xitoyning birinchi badiiy animatsion filmi shu davr oxirida chiqdi. U urush davridagi yapon animatsiyasiga va keyinchalik Osamu Tezukaga ta'sir qildi. 1945-yilda urush tugaguniga qadar shahardagi kino sanoati yaponiyaliklar nazorati ostida edi.

Urush tugagandan so'ng, Shanxayda ishlab chiqarish qayta tiklangan ikkinchi oltin asr yuz berdi. *"Kichik shaharchadagi bahor"* (1948) 24-Gonkong kino mukofotlari marosimida xitoy tilidagi eng yaxshi film deb topildi. 1949 yildagi kommunistik inqilobdan so'ng, allaqachon chiqarilgan mahalliy filmlar va 1951 yilda xorijiy filmlar tanlovi taqiqlangan, bu Xitoyda kino senzurasining shiddatli belgisi edi. Shunga qaramay, kino tomoshabinlari keskin oshdi. Madaniy inqilob davrida kino sanoati jiddiy cheklandi, 1967 yildan 1972 yilgacha deyarli to'xtab qoldi. Sanoat Madaniy inqilob tugaganidan keyin gullab-yashnadi, jumladan 1980-yillardagi dramalar masalan, " *Kechki yomg'ir* " (1980), " *Tyanyun tog'i afsonasi"* (1980) va *"Gibiskus shahri"* (1986), ular tomonidan qoldirilgan hissiy jarohatlarni aks ettiradi. . 1980-yillarning oʻrtalari va oxirlaridan boshlab *“Bir va Sakkiz* ” (1983) va *“Sariq Yer”* (1984) kabi filmlar bilan Beshinchi avlodning yuksalishi Xitoy kinosiga xorijda, ayniqsa, Gʻarb sanʼatkorlari tomoshabinlari orasida mashhurlik olib keldi. *“Qizil jo‘xori”* (1987), *“Qiu Dzyu hikoyasi”* (1992) va *“Kanizim bilan xayr* ” (1993) kabi filmlar yirik xalqaro mukofotlarga sazovor bo‘lgan. Harakat 1989 yilgi Tiananmen maydonidagi norozilik namoyishlari va qirg'indan keyin qisman tugadi.

So'nggi yillarda xitoylik tomoshabinlar mahalliy ishlab chiqarilgan [xitoy tilidagi filmlar]ga qiziqish ortib bormoqda. Mahalliy filmlarda ishlab chiqarish qiymati ortib bormoqda. Ampere Analysis tadqiqot firmasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda Xitoyda ishlab chiqarilgan filmlarning 85 foizi mahalliy filmlar hissasiga to‘g‘ri kelgan.2021-yilda “ Salom, onam ” va “ Chanjin ko‘lidagi jang ” kabi xitoylik filmlarning yuqori kassa daromadi Xitoyning mahalliy kino sanoati o‘z-o‘ziga ishonganligini va tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli filmlar ishlab chiqarish uchun xalqaro tomoshabinlar e’tiroziga muhtoj emasligini ko‘rsatdi.

Oxirgi vatanparvarlik filmlari g'arbiy ommaviy axborot vositalari tomonidan targ'ibot filmlari sifatida belgilandi. Biroq Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universiteti sanʼat maktabi oʻqituvchisi Richard Penya “Amerika Ovozi”ga “tashviqot” yorligʻi haqidagi daʼvoga koʻra, bu koʻproq “tomoshabin” nuqtai nazariga bogʻliqligini aytdi. Massey universitetining Media tadqiqotlari bo‘yicha katta o‘qituvchisi Ian Xaffer qo‘shimcha qildi: “G‘arb jurnalistikasi targ‘iboti sifatida tavsiflangan so‘nggi xitoy filmlari haqiqatan ham ko‘proq Gollivud filmlariga o‘xshab ketadi, ular yillar davomida harbiy mojarolardan foydalanib, shoviniststlik tuyg‘usini uyg‘otadi. AQSh dunyoni global falokatdan qutqaradi".

## Boshlanishlar

Kinofilmlar Xitoyda 1896 yilda paydo boʻlgan. Lui Lyumyer kinematografiyani ixtiro qilganidan bir yil o'tib o'z operatorini Shanxayga yuborgani uchun Xitoy kino san'atiga birinchi bo'lib duch kelgan mamlakatlardan biri edi. Xitoyda kinofilmning birinchi yozib olingan namoyishi 1896 yil 11 avgustda Shanxayda estrada  sifatida bo'lib o'tdi. Birinchi xitoy filmi - Pekin operasi *"Dingjun tog'i"* yozuvi 1905 yil noyabr oyida Pekinda suratga olingan. Keyingi o'n yil ichida ishlab chiqarish kompaniyalari asosan chet elliklarga tegishli bo'lib, mahalliy kino sanoati rivojlanayotgan entrepot va Uzoq Sharqdagi eng yirik shahar boʻlgan Shanxayda joylashgan edi. 1913 yilda Xitoyning birinchi mustaqil ssenariysi " *Qiyin er-xotin"* Chjen Zhengqiu va Chjan Shichuan tomonidan Shanxayda suratga olingan. Keyin Chjan Shichuan 1916 yilda Xitoyga tegishli birinchi kino ishlab chiqarish kompaniyasini yaratdi. Birinchi toʻliq metrajli badiiy film 1921-yilda chiqarilgan *Yan Ruisheng* ( língjín ) boʻldi. Bu shanxaylik xushmuomalaning oʻldirilishi haqidagi hujjatli drama edi, garchi u tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli deb hisoblanmaslik uchun juda qoʻpol film edi. 1920-yillarda Qo'shma Shtatlardan kelgan kinotexniklar Shanxayda xitoylik texniklarni o'qitgan. Amerika ta'siri keyingi yigirma yil davomida u yerda sezilib turdi. Kino hali rivojlanishning dastlabki bosqichida boʻlganligi sababli, bu vaqtda xitoylik ovozsiz filmlarning aksariyati faqat hajviy yoki opera, qisqa filmlari edi va bu eksperimental film davri  edi.

### Chapchilar harakati

### Yaponiya istilosi va Ikkinchi jahon urushi

1937-yilda Yaponiyaning Xitoyga bostirib kirishi, xususan, Shanxay jangi Xitoy kinosidagi harakatni tugatdi. Sinxua kinokompaniyasidan ("Yangi Xitoy") tashqari barcha ishlab chiqarish kompaniyalari do'konni yopib qo'ydi va ko'plab rejissyorlar Shanxaydan qochib, Gonkongga, urush davridagi millatchilar poytaxti Chongqingga va boshqa joylarga ko'chib ketishdi. Shanxay kino sanoati, garchi qattiq qisqartirilgan bo'lsa-da, to'xtamadi.  Aynan shu davrda shaharda qolgan rassomlar va rejissyorlar o'zlarining e'tiqodlariga sodiq qolish va yapon tazyiqlari o'rtasida nozik chiziqni bosib o'tishlari kerak edi. Rejissyor Bu Vankanning *“Mulan armiyaga qo‘shiladi”* (1939) nomi bilan ham tanilgan *“Xua Mu Lan”* xitoylik yosh dehqonning chet el bosqiniga qarshi kurashayotgani haqidagi hikoyasi Shanxayda kino ishlab chiqarishni davom ettirayotganining yorqin namunasi bo‘ldi.anoati Yaponiyaning qat'iy nazorati ostida boʻlgan "Buyuk Sharqiy Osiyo hamkorlikdagi farovonlik sohasi - *abadiylikni* targ'ib qiluvchi" (1943) kabi filmlar ishlab chiqarildi. Ikkinchi jahon urushi oxirida Yaponiyaning eng munozarali kompaniyalaridan biri boʻlgan Manchukuo Film Assotsiatsiyasi ajralib chiqadi va Xitoy kinosiga qo'shiladi.

### Oltinchi avlodning taniqli rejissyorlari
2018-yilgi Kann kinofestivalida Xitoyning oltinchi avlod rejissyorlaridan ikkitasi, 1990-yillarda xitoy kinosini o‘zgartirgan  asarlari Tszya Chjanke va Chjan Men Fransiya Rivierasida namoyish etildi. Ikkala rejissyor ham Xitoy kinosini ifodalashsa-da, ularning filmlari bir-biridan mutlaqo farq qiladi. 49 yoshli Jia Pingyao xalqaro kinofestivalini 2017 yilda tashkil etgan, boshqa tomondan, 56 yoshli kino maktabi professori Chjan o'z loyihalari bilan kurashganidan keyin yillar davomida hukumat komissiyalari va mahalliy teleko'rsatuvlarda ishlagan. Ular Xitoy kinosida muhim poydevor hisoblanadi va ikkalasi ham xitoy filmlarini xalqaro katta ekranga olib chiqishga yordam beradi. Xitoylik rejissyor Jia Chjankening so‘nggi filmi *“Ash Is sof White”* kinofestivalida berilgan eng yuqori mukofot – 71-Kann kinofestivalining “Oltin palma to‘pini” uchun rasmiy tanlovda ishtirok etish uchun tanlab olindi. Bu Jianing beshinchi filmi, gangster qasos dramasi, uning bugungi kundagi eng qimmat va asosiy filmi. 2013 yilda Jia 2002 yilda " *Noma'lum zavqlar* " va 2008 yilda *"24 shahar* " nominatsiyalaridan so'ng *"Gunohga teginish" filmi* uchun "Eng yaxshi ssenariy" mukofotini qo'lga kiritdi. 2014 yilda u rasmiy hakamlar hay'ati a'zosi boʻlgan va keyingi yili uning *"Tog'lar ketishi mumkin"* filmi nomzod boʻlgan. Ayni paytda, Chjan Kannda o'zining debyutini *"Pluton momenti"* bilan amalga oshiradi, bu sekin harakatlanuvchi munosabatlar dramasi bo'lib, Xitoyning qishloqlaridagi joylar va musiqiy iste'dodlarni qidirayotgan rejissyorlar jamoasi haqida. Film Chjanning hozirgacha eng yuqori darajadagi ishi, chunki unda bosh rolni aktyor Van Syuebing ijro etgan. Film qisman Xitoyning eng mashhur onlayn video almashish saytlaridan biri boʻlgan iQiyi kompaniyasi tomonidan moliyalashtirildi. Diao Yinan, shuningdek, Kann kabi festivallarda premerasi boʻlgan va xorijda eʼtirofga sazovor boʻlgan *“Qora koʻmir yupqa muz”*, *“Yovvoyi gʻoz koʻli”*, *“Tungi poyezd* ” va *“Uniforma”* asarlarini oʻz ichiga olgan oltinchi avlodning taniqli aʼzosi.

#### Mashhur mustaqil (davlatga tegishli bo'lmagan) kino kompaniyalari
Huayi Brothers Xitoyning eng kuchli mustaqil (ya'ni, davlatga tegishli bo'lmagan) ko'ngilochar kompaniyasi bo'lib, Pekinda joylashgan Huayi Brothers ko'p tarmoqli kompaniya bo'lib, kino va televideniya ishlab chiqarish, tarqatish, teatr ko'rgazmasi, shuningdek, iste'dodlarni boshqarish bilan shug'ullanadi. E'tiborli filmlar orasida 2004 yilgi *Kung Fu Hustle* ; va 2010 yilda Rotten Tomatoes-da 91% reytingga ega boʻlgan.

Beijing Enlight Media aksiya va romantik janrlarga e'tibor qaratadi. Enlight odatda bir nechta filmlarni Xitoyning eng yaxshi 20 filmi qatoriga joylashtiradi. Enlight, shuningdek, Xitoyning teleseriallar ishlab chiqarish va tarqatish biznesida asosiy o'yinchi hisoblanadi. Bosh direktori Vang Changtian boshchiligida Pekinda joylashgan ommaviy savdoga qo'yilgan kompaniya bozor kapitallashuviga qariyb 1 milliard AQSh dollariga erishdi.

## Yana qarang

* Sharqiy Osiyo kinosi
* Xitoy animatsiya
* Xitoy san'ati
* Kino shahar Haikou
* Sharq kino Metropolis

### Roʻyxatlar

* Xitoy aktyorlar ro'yxati
* Xitoy aktrisalari ro'yxati
* Xitoylik rejissyorlar ro'yxati
* Xitoy filmlar ro'yxati
* Xitoy kino ishlab chiqarish kompaniyalari ro'yxati (Pre-XXR)
* Xitoyda eng ko'p daromad keltirgan filmlar ro'yxati
* Mamlakat #Xitoy boʻyicha film ishlab chiqaruvchi kompaniyalar roʻyxati
* Eng ko'p daromad keltirgan ingliz bo'lmagan filmlar ro'yxati

## Havolalar

** Chinese Film Classics - a website hosted at the University of British Columbia with over 30 early Chinese films with English subtitles, an online course on early Chinese cinema, and other resources
** 
** Journal of Chinese Cinema
** MCLC Resource Center-Media
** The Chinese Mirror — ''A Journal of Chinese Film History''

## Manbalar