Xulq-atvor endokrinologiyasi

**Xulq-atvor endokrinologiyasi** (Behavioral endocrinology) — endokrinologiyaning (endocrinology) neyroendokrin tizimni va uning xulq-atvorga ta’sirini o‘rganuvchi bo‘limidir. Xulq-atvor endokrinologiyasi xulq-atvorni yuzaga keltiruvchi biologik mexanizmlarni (biological mechanisms) tadqiq qiladi. Bu esa o‘z navbatida evolyutsion o‘tmish haqida tushuncha beradi. Mazkur sohaning ildizlari etologiya (ethology), endokrinologiya va psixologiya (psychology) fanlariga borib taqaladi.

## Neyroendokrin tizim

Neyroendokrin tizim — bu neyronlar, bezlar va endokrin bo‘lmagan to‘qimalardan tashkil topgan integratsiyalashgan tizimdir. Ular tomonidan ishlab chiqariladigan va qabul qilinadigan gormonlar hamda neyrokimyoviy moddalar (neurochemicals) birgalikda fiziologik yoki xulq-atvor holatini tartibga soladi.

### Gipotalamus

Gipotalamus (hypothalamus) — miyaning alohida qismi bo‘lib, u neyronlardan tashkil topgan. Uning asosiy vazifasi gomeostazni (homeostasis) saqlashdan iborat. Gipotalamus gormonal va xulq-atvor jarayonlari (masalan, ovqatlanish va tajovuzkor xulq-atvor) o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni integratsiyalash orqali turning omon qolishida ham muhim rol o‘ynaydi.

### Gipofiz bezi

Miyada joylashgan gipofiz bezi (pituitary gland) neyroendokrin tizimning asosiy bo‘g‘ini hisoblanadi. Chunki oldingi gipofizdan gormonlar ajralishi bevosita markaziy asab tizimi (central nervous system) tomonidan tartibga solinadi.

## Xulq-atvorning neyroendokrin tartibga solinishi
Ijtimoiy xulq-atvor, reproduktiv xulq-atvor, kayfiyat, his-tuyg‘ular, munosabatlar, rivojlanish va yashab qolish jarayonlariga neyroendokrin tizim ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jarayonlar xulq-atvor endokrinologiyasi sohasida o‘rganiladi.

### Buyrak usti bezi gormonlari

#### Kortizol

Kortizolning (cortisol) xulq-atvorga qanday ta'sir qilishi haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Kortizol: Xotira va Stress bo'limlariga qarang.

#### Adrenalin

Adrenalinning (adrenaline) xulq-atvorga ta'siri haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Adrenalin: Hissiy reaksiya va Xotira bo'limlariga qarang.

### Jinsiy steroidlar

#### Testosteron
Testosteron (testosterone) erkaklar moyagi va ayollar tuxumdonlari tomonidan ajratiladi. Shuningdek, uning oz miqdori buyrak usti bezlari tomonidan ham ishlab chiqariladi. U asosiy erkak jinsiy gormoni va anabolik steroid (anabolic steroid) hisoblanadi. Testosteronning xulq-atvorga ta'siri haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Testosteron: Tajovuzkorlik va jinoyatchilik hamda Testosteron: Miya bo'limlariga qarang.

#### Estrogen
Estrogenlar (estrogens) birgalikda tuxumdonlarda (ovaries) sintezlanadigan asosiy ayol jinsiy gormonlari guruhini tashkil qiladi. Xulq-atvor endokrinologiyasida estrogenning roli haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Estrogen: Miya va xulq-atvor bo'limiga qarang.

### Qalqonsimon bez gormonlari
Qalqonsimon bez gormonlari (thyroid hormones) metabolizmni, asab tizimini, tana haroratini va reproduktiv tizim kabi bir qancha a'zolar tizimining rivojlanishini nazorat qilish uchun javobgardir.

## Kasalliklar va tibbiyot

Giperterioz (Hyperthyroidism) va gipotireoz (hypothyroidism) qalqonsimon bez gormonlari — triiodtironin (T3) va tiroksin (T4) muvozanatining buzilishi tufayli yuzaga keladi. Bular xulq-atvor va miya kimyosidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgan ikkita asosiy disfunksiya hisoblanadi.

## Tarixi
Xulq-atvor endokrinologiyasi etologiya (ethology) faniga borib taqaladi. Shuningdek, u endokrinologiya va psixologiya fanlarining uyg'unligi sifatida ham qaraladi. Etologiya kabi xulq-atvor endokrinologiyasi ham butun organizm darajasidagi xulq-atvorga e'tibor qaratadi. Radioimmunoanaliz (radioimmunoassay) usullarining kashf etilishi xulq-atvor endokrinologiyasida inqilob qildi. Bu olimlarga gormonlarni ko'rish va ularning miqdorini aniqlash imkonini berdi. Ushbu soha tarixan reduksionistik (reductionist) fikrlashga qarshi turadi va xulq-atvorning fiziologik jihatlariga e'tibor qaratadi.

### Taniqli olimlar
Charlz Otis Uitmen

Karl Leshli

## Yana qarang

* Neyroendokrinologiya
* Endokrinologiya
* Gormon
* Xulq-atvor
* Endokrin kasalliklar
* Neyroendokrin hujayra
* Evolyutsion psixologiya

## Manbalar