Xalqaro munosabatlarda Realizm

**Realizm** – xalqaro munosabatlar nazariyasi an’analaridan biridir. Xalqaro anarxiya va hokimiyat siyosatiga e'tibor qaratadigan realizm falsafiy jihatdan Tomas Xobbs va Nikolo Makiavelli asarlariga asoslanadi. Realizm xalqaro munosabatlarga yondashuv sifatida 20-asrda urushlararo davrda paydo boʻlgan. 

## Asosiy taxminlar
Realizm asosan to'rtta shaklga asoslangan xalqaro munosabatlar an'anasidir.

# Realizmga ko'ra, xalqaro tizim *anarxikdir* .
#* Davlatlarda davlatlarning xatti-harakatlari va o'zaro munosabatlarini tartibga soluvchi hech qanday ishtirokchi yo'q. Davlatlar boshqa davlatlar bilan munosabatlarini o'zlari tartibga soladi. Realizmning anarxiya kontseptsiyasiga ko'ra, xalqaro tizimdagi anarxiya davlatlarning o'z suverenitetining natijasidir. Shunga ko'ra, anarxiyaning yo'qligi davlat suverenitetining yo'qligini ham anglatadi.
#* Xalqaro tizimda doimiy dushmanlik holati mavjud.
# Davlatlar xalqaro munosabatlarning eng muhim ishtirokchilaridir.
# Xalqaro tizimdagi har bir davlat ratsional ishtirokchi sifatida tizimning birligi hisoblanadi.
#* Davlatlar odatda o'z manfaatlarini ko'zlaydilar.
#* Davlatlar imkon qadar ko'proq resurslarni olish uchun harakat qilishadi.
# Davlatlar uchun asosiy muammo - mavjud bo'lish.
#* Davlatlar o'zlarining mavjudligini saqlab qolish uchun o'z harbiy kuchlarini rivojlantiradilar, bu ham xavfsizlik dilemmasini keltirib chiqaradi.

Realistlarning fikricha, odamlar tug'ma yaxshi xulqli emas, balki xudbin va raqobatbardoshdir. Realistlarning bu nuqtai nazari inson tabiatini "o'zini o'zi o'ylaydigan", agar "xudbin" bo'lmasa ham, birgalikda yashash uchun sharoit yaratilgunga qadar qarama-qarshilik deb biladi.

Davlatlar anarxik tuzilishga ega bo'lgan Xalqaro tizimda o'z xavfsizligini ta'minlash uchun manfaat sifatida kuch to'plash muhimligini ta'kidlaydilar. Bu yerda hokimiyat, birinchi navbatda, boshqa davlatlarni majburlash va to‘sqinlik qilish uchun zarur bo‘lgan moddiy resurslar nuqtai nazaridan qaraladigan tushuncha sifatida foydalaniladi. Kuch ishlatish milliy manfaatlarga erishish yoki milliy manfaatlarga tahdid soladigan har qanday narsaning oldini olish uchun qo'llaniladigan majburlash taktikasi va xatti-harakatlariga urg'u beradi.

Realizmda davlat xalqaro tizimning eng muhim sub'ekti bo'lib, davlatning kuchi uning harbiy salohiyatiga ko'ra baholanadi. Realizmning asosiy tushunchalaridan biri bu hokimiyatni xalqaro taqsimlashdir. Bu taqsimot tizimning polaritesini, boshqacha aytganda, uning qutbliligini ko'rsatadi. Xalqaro tizimning qutbliligi - bu tizimdagi holat bloklari sonini ko'rsatadigan tushuncha. Ko'p qutbli xalqaro tizim uch yoki undan ortiq quvvat bloklaridan iborat. Bipolyar tizim ikkita qutbdan iborat bo'lsa, bir qutbli tizimda bitta kuch yoki gegemon hukmronlik qiladi. Bir qutbli tizimda realizm boshqa davlatlar tizim gegemoniga qarshi kuchlar muvozanati siyosatini amalga oshirish uchun birlashishini taxmin qiladi. Realizmga koʻra, har bir davlat oʻz xavfsizligini taʼminlash yoʻli sifatida gegemonlikni oʻrnatishga intilayotgan boʻlsa-da, xalqaro tizimda gegemonlikning paydo boʻlishining oldini olishga, uni unga qarshi muvozanatlashtirishga intiladi.

Davlatlar qaror qabul qilishning oqilona modelini o'zlari olgan va to'g'ri deb qabul qilgan ma'lumotlar bilan qo'llaydilar. Davlatning kuchi uning milliy manfaatlari va suverenitetini belgilaydi. Xalqaro tizimda anarxiya hukmronligi tufayli xalqaro hokimiyat mavjud emas, xalqaro tizimda esa davlatlar oʻz xavfsizligini taʼminlash uchun oʻz holiga tashlab qoʻyilgan.

Realistlarning fikricha, suveren davlatlar xalqaro tizimning asosiy sub’ektlari hisoblanadilar, lekin xalqaro miqyosdagi ta’sirining kattaligi tufayli buyuk davlatlarga alohida e’tibor beriladi. Xalqaro tashkilotlar, nohukumat tashkilotlari, transmilliy kompaniyalar, jismoniy shaxslar, sub-davlat yoki trans-davlat tashkilotlari mustaqil ta'sir ko'rsatish qobiliyatiga ega emaslar.

## Tarixi
Realizm, rasmiy an'ana sifatida, Xalqaro munosabatlar intizomining bir qismidir. Ikkinchi jahon urushigacha bo'lmagan bo'lsa-da, realizmning asosiy taxminlari ilgari tasvirlangan. 

* Peloponnes urushlarini yozgan yunon tarixchisi Fukidid ham realpolitikaning intellektual ajdodi hisoblanadi.
* Italiyalik siyosat faylasufi Nikkolo Makiavelli o‘zining “Shahzoda” kitobida monarxning asosiy maqsadi o‘z kuchini oshirish ekanligini va buning uchun u diniy yoki axloqiy tamoyillarga befarq bo‘lishi kerakligini yozgan.
* Fransuz davlat arbobi kardinal Rishelye ichki tartibsizliklar va fraksiyachilikka barham berdi va Fransiyaga tashqi siyosatda nufuzli va ustun mavqega ega boʻlish imkonini berdi.
* Tomas Xobbs, ingliz faylasufi, Leviafan muallifi. Leviafanda u tabiat holatida, ya'ni odamlar davlat bo'lgunga qadar "hamma boshqalarga qarshi urush qiladi" dedi.
* Karl fon Klauzevits, 18-19-asrlar Prussiya generali, harbiy nazariyotchi, harbiy strategiya bo'yicha "Urush haqida" asari bilan mashhur.
* Otto fon Bismark, Prussiya davlat arbobi, "kuchlar muvozanati" tushunchasini siyosiy sahnada qo'llagan. Kuchlar muvozanati kontseptsiyasi qurollanish poygasiga yo'l qo'ymaslik va ehtiyotkor realpolitik harakatlar orqali tinchlikni saqlash siyosatida namoyon bo'ldi.

## 20-asrda realizmga hissa qo'shganlar

* Hans Morgentau xalqaro munosabatlar fanida realizmning birinchi nazariyaviy tadqiqotlarini olib bordi va realizmning 6 ta asosiy tamoyillarini yaratdi.
* Genri Kissinger
* Richard Nikson
* Sharl de Goll
* Iosif Stalin
* Zbignev Bjezinski

## Manbalar