open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chernika

**Chernika** (Vaccinium) — erikadoshlarga mansub buta yoki yarim butalar turkumi. 200 dan ortiq turi bor. Yevrosiyo va Shim. Amerikaning oʻrta va sovuq iklim sharoitlarida, Kavkaz, Gʻarbiy va Sharqiy Sibir hamda Uzoq Sharqsa tarqalgan. Oddiy Ch. (V. myrtillus) turi AQSH va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida ekiladi. Boʻyi 15—40 sm. Ildizi uzun, tarqoq. Gullari ochyashil, gulbandlarida yakkayakka joylashgan. May—iyunda gullaydi. Chetdan changlanadi. Mevasi iyul-avgustda yetiladi, tarkibida 12% oshlovchi modda, 44&nbsp;mg% S vitamini, qand, limon va olma kislotasi, boʻyoq moddalari, siydik va qonda qand miqdorini kamaytiruvchi neomirtillin glikozidi bor. Yangi mevasidan kisel, vino, likyor va boshqa tayyorlanadi. Tibbiyotda Ch.ning quritilgan mevalaridan ich ketishini qoldiruvchi vosita sifatida foydalaniladi. Oq qaragʻay, qaragʻay, eman, qayin, kashtan oʻrmonzorlarida, tundra, oʻrmon tundra, toglarda usadi. Tabiiy holda ildizpoyasidan koʻpayadi.
Chernigov

**Chernigov** — Ukrainaning Chernigov viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Desna daryosining oʻng sohilidagi port. Chernigov va avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 305 ming kishi (2001). Shahar toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar 907 yilgi solnomada qayd etilgan. Ch. 1802-yildan Chernigov gubernyasi markazi.

Yengil (kamvolmovut kombinati, junga dastlabki ishlov berish, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari), oziq-ovqat (goʻsht kombinati, sut zavodi, kandolat va makaron fabrikalari), mashinasozlik (avtomobil ehtiyot qismlari, taʼmirlashmexanika va maxsus qirqish asboblari, radio asboblari ishlab chiqariladi), kimyo ("Ximvolokno" ishlab chiqarish birlashmasi) sanoatlari mavjud. Uysozlik kombinati, musiqa asboblari (pianino), karton fabrikalari ishlab turibdi. Pedagogika instituti, 2 teatr, tarixiy, badiiy xalq dekorativ sanʼati, M.M.Kotsyubinskiy nomidagi adabiymemorial muzey faoliyat kursatadi. Tarixiymeʼmoriy qoʻrikxona. Meʼmoriy yodgorliklardan SpasPreobrajeniye (11-asr), Boris va Gleb (11-asr) soborlari. Pyatnitskiy cherkovi (11-asr oxiri — 13-asr boshlari), Lizogub uyi (1690-yillar), Yelets ansambli (17-asrda asos solingan) tarkibida Uspeniye sobori (11-asr) va Troitsa monastiri (17—18-asrlar) saqlangan.

## Gallery

2014 Чернігів Україна Адміністративний будинок.jpg
Чернігів. Обласна філармонія.JPG
Дзвіниця, 5 ярусів,висота 58 метрів, Троїцький монастир.jpg
Chernigiv Desna hotel IMG 8722 74-101-0076.JPG
NSH Chernigiv Spaso-Preobrazhenskiy Sobor 001.JPG
Чернигов, храм Михаила и Федора.JPG
Драматичний театр ім.Т.Г.Шевченка - Teatro Dramático Shevchenko.jpg
Введенська церква. Чернігів.jpg
74-101-0020 Troyckiy Sobor 3.jpg
Церква параскеви П'ятниці, Чернігів.jpg
BudArhiepiskop.JPG
Чернігівський вокзал.JPG


## Manbalar
Olga Chernova

**Olga Aleksandrovna Chernova** (1924.13.7, Chelyabinsk viloyati, Troitsk shahri – 1985.26.8, Toshkent) — rejissyor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1949-yil aktyorlik fakulteti, 1979-yil rejissyorlik fakukteti). 1943–48 yillar Toldiqoʻrgʻon viloyat (Qozogʻiston) drama teatrida aktrisa, 1957–85 yillar M. Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida (1966—70 yillar Kuybishev viloyat drama teatrida) rejissyor (1978–81 yillar bosh rejissyor). Ayni vaqtda Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intida oʻqituvchi, professor (1949–85). Ch. "Quvonch izlab" (V. Rozov), "Jinoyatvajazo" (F.Dostoyevskiy), "Okean" (A. Shteyn), "Chayka" (A. Chexov), "Yolgʻonchi darkor" (D. Psafas), "Momo yer" (Ch. Aytmatov), "Qil ustida" (N. Hikmat), "Valentin va Valentina" (M. Roshchin), "Beozor qariyalar" (M. Bogucharov), "Uch pulga qimmat opera" (B. Brext), "Avlabar bekasi" (A. Sagareli), "Abadiyat qonuni" (N.Dumbadze) va boshqa Ch. sahnalashtirgan eng yaxshi spektakllardir.

## Manbalar
Chernovtsi

**Chernovtsi** (1944-yilgacha Chernovitsi) — Ukrainaning Chernovtsi viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Karpat togʻlari etagida, Prut daryosi sohilida. Chernovtsi va avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 259 ming kishi (2024).

Chernovtsi Kiyev Rusi tarkibiga kirgan qad. shaharlardan. Shahar 1408-yildan maʼlum. U teztez qoʻddan qoʻlga oʻtib turgan. Avval Avstriya-Vengriya, keyin Ruminiyaga qaram boʻlgan. 1940-yilda Shimoliy Bukovina tarkibida USSRga qoʻshilgan.

Gʻarbiy Ukrainaning yirik sanoat markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: yengil (tikuvchilik, qoʻlqoptrikotaj, poyabzal, paypoq, ipgazlama korxonalari), oziq-ovqat (goʻsht, yogʻmoy ktlari, shakarqand, sabzavot quritish va konserva zdlari), mashinasozlik va metallsozlik (mashinasozlik, neft sanoati apparaturalari, yengil sanoat uchun uskunalar, hisoblash texnika vositalari, elektr priborlar ishlab chiqarish), yogʻochsozlik (mebelsozlik va taxta tilish) korxonalari, issiqlik elektr markazi faoliyat koʻrsatadi. 2 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 2 teatr, filarmoniya, xalq meʼmorligi va turmushi, oʻlkashunoslik, O. Yu. Kobilyanskaya va A. Fedkovich larning adabiymemorial muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Nikolay (17-asr), Pyatnitskaya, Klokuchkadagi Troitsa, Kalichankadagi Uspeniye yogʻoch cherkovlari (barchasi 18-asr) saqlangan.
Chernovtsi viloyati

**Chernovtsi viloyati** (ukr. **Чернівецька область**) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1940-yil 7-avgustda tashkil etilgan. Maydoni 8,1 ming km². Aholisi 900 ming kishi, asosan, ukrainlar, shuningdek, moldavan, rumin, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 36%. 10 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 10 shahar va 9 shaharcha bor. Markazi — Chernovtsi shahri Muxim shaharlari: Chernovtsi, Xotin, Storojinets.

Chernivsi viloyati Karpat togʻlari va shu togʻ etaklari hamda VolinPodoliya qirlarining tarmoqlarida joylashgan. Iqdimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –4,8° dan –10° gacha; iyulniki 12°–19°. Yillik yogʻin 500–1000&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 206–216 kun. Muhim daryolari: Dnestr, Prut, Siret. Tekislikda sur tusli oʻrmon va podzollashgan qoratuproq, togʻlarda va togʻ etaklarida podzollashgan qoʻngʻir tuproq va chimli qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Hududining 28% oʻrmon va butazorlar (qoraqaragʻay, oqqaragʻay, dub, qora qayin). Togʻ va togʻ etaklari tabiiy pichanzor va yaylov. Oʻrmonlarda bugʻu, qobon, ayiq, silovsin, tulki, suvsar, tiyin, ondatra, malla tovushqon yashaydi. Zubr, los, norka; qushlardan qirgʻovul iqlimlashtirilgan.

Oziq-ovqat, yengil va mashinasozlik sanoatlari rivojlangan. Goʻsht, yogʻmoy kombinatlari, shakarqand, sabzavot quritish va konserva zavodlari bor.

Mashinasozlik korxonalari, neft sanoati uchun apparaturalar, energetika asboblari, yengil sanoat uchun stanoklar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Oʻrmon va yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Viloyat elektr energiyani Chernovtsi issiqlik elektr markazidan oladi. Ipgazlama, qoʻlqoptrikotaj, paypoq ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Chernovtsi viloyati gʻalla va texnika ekinlari yetishtirish, sutgoʻsht uchun qoramol boqishga ixtisoslashgan. Gʻalla, texnika va yemxashak ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Viloyatxoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Chernovtsi viloyati uzunligi 466&nbsp;km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uz. 2,7 ming km. 2 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 5 muzey, filarmoniya, 2 teatr bor. Chernovtsi viloyati hududida XVII-XVIII asrlarga oid tarixiymeʼmoriy yodgorliklar (yogʻoch cherkovlar) saqlangan. 

## Manbalar
Chernovtsi universiteti

**Chernovtsi universiteti** () - Ukrainadagi yirik universitetlardan biri. Chernovtsi shahrida. 1875-yildiniy seminariya negizida tashkil etilgan. Matematika, fizika, biologiya, kimyo, geografiya, tarix, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Ilmiy kutubxonasida 1,7 mln.dan ortiq asar saqlanadi. 9 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.
Chernogorlar

**Chernogorlar** — xalq, Chernogoriyaning asosiy aholisi (460 ming kishi), Serbiyada 140 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, AQSH va Albaniyada ham yashaydilar. Umumiy soni 620 ming kishi. Serbxorvat tilining shtokav lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, pravoslavlar.
Mixail Chernyaev

**Mixail Grigoryevich Chernyayev** (; 3 noyabr 1828 — 16 avgust 1898) — rus mustamlakasi harbiy arbobi, generalleytenant (1882). Dvoryan oilasida tugʻilgan. Harbiy akademiyani tugatgan (1853), Krim va Kavkaz urushlarida qatnashgan. 1864—65 yillarda alohida Gʻarbiy Sibir otryadiga qoʻmondonlik qilib Qoʻqon xonligiga qarashli Avliyoota, Shimkent va Toshkentntl bosib olgan (qarang Alimqul, Darxon jangi) va Rossiya imperiyasi tarkibida yangi tashkil etilgan Turkiston oblasti harbiy gubernatori etib tayinlangan. Toshkent Rossiyaning keyinroq Oʻrta Osiyo xonliklarini bosib olishi uchun tayanch punktiga aylantirilgan. Mansabini suiisteʼmol qilgani uchun 1866 yil isteʼfoga chiqarilgan. 1873 yildan (1878 yilgacha) harbiy publitsist R.A. Fadeyev bilan hamkorlikda Peterburgda "Rus dunyosi" ("Russkiy mir") konservativmillatchilik ruhidagi gaz. nashr qildirgan. Gersegovina Bosniya qoʻzgʻoloni (1875—78) boshlanganda rus hukumatining istagiga qarshi, yashirin ravishda Belgradga ketgan (1876) va serblar armiyasiga qoʻmondon etib tayinlangan. Bu armiya Serbiya va Chernogoriyaning Turkiya bilan boʻlgan urushida magʻlubiyatga uchragan (1876). 1877—78 yillardagi Rossiya—Turkiya urushi boshlanganda Ch. harbiy xizmatga jalb kilingan, birok, harakatdagi armiyada bironbir mansabga tayin etilmagan. 1882—84 yillarda Turkiston generalgubernatori. 1886 yildan isteʼfoda. Ch. Toshkentni bosib olishda xam, gubernatorlik faoliyati davrida ham Rossiya hukumatining mustamlakachilik siyosatini izchil amalga oshirishga harakat qilgan.

## Manbalar
Chernigov viloyati

**Chernigov viloyati** (ukr. **Чернігівська область**) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932-yil 7-oktabrda tashkil etilgan. Maydoni 31,9 ming km². Aholisi 1199,1 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 42%. 22 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 15 shahar, 31 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Chernigiv, Priluki, Nijin. Markazi — Chernigiv shahri

Chernigiv viloyati Dneprning chap irmogʻi — Desna daryosi havzasida joylashgan. Yer yuzasi tekislik, shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon qiya. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yozi iliq. Yanvarning urtacha temperaturasi –6°, –8°; iyulniki 19–20°. Yiliga 500–600&nbsp;mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 190–200 kun. Asosiy daryosi – Desna. Mayda kul kup. Shimoliy qismida chimli podzol, qumli, qumloq, janubida qoratuproq tuproklar keng tarqalgan. Viloyat xududining 1/5 kismi oʻrmon (qaragʻay, grab, dub, juka). Oʻrmon va urmonli dasht hayvonlari uchraydi.

Viloyatda bir kancha neft konlari ochilishi natijasida neft, neftni qayta ishlash sanoati tarmoklari vujudga keldi. Chernigiv viloyati torf zaxiralari boʻyicha mamlakatda oldingi oʻrinlardan birini egallaydi. Temirruda, fosforit, mergel konlari bor.

Yengil sanoat yetakchi oʻrinda. Toʻqimachilik, trikotaj, tikuvchilik korxonalarining salmogʻi katta. Mashinasozlik va metallsozlikda qishloq xoʻjaligi mashinalari, yongʻinga qarshi asbobuskunalar, avtomobil ehtiyot qismlari ishlab chiqarish tajribaeksperimental, maxsus qirqish asboblari, taʼmirlash zavodlari ishlab turibdi. Kime va neft kimyosi sanoatlari ("Ximvolokno" ishlab chiqarish birlashmasi, plastmassa, lok va boʻyoq korxonalari) vujudga kelgan. Mebel, musiqa asboblari (pianino) ishlab chiqarish korxonalari, texnik qogʻoz fabrikasi bor. Yigʻma temirbeton konstruksiyalar, tunuka materiallar, gʻisht ishlab chiqariladi. Goʻsht, moysir, sut, shakarqand, pivo, kraxmalqiyom zavodlari faoliyat koʻrsatadi. Sabzavotni qayta ishlash rivojlangan.

Viloyat qishloq xoʻjaligi kartoshka, don, qand lavlagi, uzun tolali zigʻir, sabzavot yetishtirish va sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Chernigiv viloyatida foydalaniladigan yerlar viloyat hududining 70% ga yakinini tashkil etadi. Don, kartoshka, texnika va ozuqa ekinlari ekiladi. Yaylov va pichanzorlar 30%ga yaqin maydonni egallaydi.

Jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Chernigiv viloyati uzunligi 900&nbsp;km ga yakin. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 4 ming km chamasida. Dnepr va Desna daryolarida kema qatnaydi. Havo yoʻli rivojlangan. 2 pedagogika institut, 8 muzey, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxona, 2 teatr bor.

## Manbalar
Dmitriy Chernov

**Dmitriy Konstantinovich Chernov** (1839, Peterburg – 1921, Yalta) – metallurgiya va metallshunoslik sohalari boʻyicha rus olimi, hozirgi zamon metallshunosligi asoschisi, rus metallurgiya va metallshunoslari yirik ilmiy maktabini yaratgan. Peterburg amaliy texnologiya intini tugatgan (1858), shu intda oʻqituvchilik qilgan (1859—1866), Peterburg ggoʻlat quyish zdida muhandis boʻlib ishlagan (1866-yildan), Donbassda toshtuz konlari qidirish bilan shugʻullangan (1880—1884), Peterburgda Dengiz texnikasi kombinatida ishlagan (1884-yildan). Chernov 1889-yildan Mixaylov art. akademiyasida professor.

Asosiy ilmiy ishlari metallarga termik ishlov berish masalalariga doyr. Chernov poʻlatni qattiq holatda qizdirganda va sovitganda uning fazaviy uzgarishini kashf etdi, shu jarayondagi kritik nuqtani aniqladi. Poʻlatni qizdirishda yuz beradigan ichkipolimorfik oʻzgarishlarni taʼminlaydigan nuqta „Chernov nuqtasi“ deb ataladi. Chernov poʻlat quymasining kristallanishi va strukturasi nazariyasini ishlab chiqdi. Uning metallarga doyr olib borgan tadqiqotlari hozirgi zamon metallshunosligi va poʻlatni termik ishlash masalalarini ilmiy va amaliy jihatdan asoslab berdi. Chernovning metallurgiya texnikasini takomillashtirishga doir ishlari juda muhim.

## Manbalar

## Havolalar
Cherskiy tizmasi

**Cherskiy tizmasi** (*Cherskiy togʻ zanjiri*) — Rossiya Federatsiyasining shimoli- sharqidagi togʻlar (Saxa Respublikasi va Magadan viloyati). Shimoli-gʻarbdan sharqjan.sharqqa 1600&nbsp;km choʻzilgan. Cherskiy tizmasining gʻarbiy qismida *Xadaranya tizmasi* (eng baland joyi 2185 m), *TasXayaxtax* (2356 m), *Chemalginskiy* (2547 m), *Kurunda* (1919 m), *Dogdo* (2272 m), *Chibagalaxskiy* (2449 m), *Borong* (2681 m), *Silyapskiy* (2703 m) tizmalari joylashgan; *Indigirka daryosi* havzasi va Kolimaning bosh tomonida *UlaxanChistay tizmasi* (eng baland joyi Gʻalaba togʻi — 3147 m) va *Cherge tizmasi* (2332 m) bor.

CH.t. mezozoy burmalanishida hosil boʻlgan va paleozoyning kuchli dislokatsiyaga uchragan va metamorfozlashgan karbonat jinslaridan, chekkalari esa dengiz va quruqlik yotqiziqlaridan tuzilgan, koʻpgina joylarda bu jinslarni qalin granit intruziyalari va boshqa magmatik nordon jinslar yorib chiqqan. Cherskiy tizmasi oʻrtacha balandlikdagi togʻlardir. Umumiy maydoni 157&nbsp;km²ga yakin boʻlgan 350 dan ziyod muzlik bor.

Iqlimi qattiq sovuq, keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 34°dan — 40°gacha (pastliklarda — 55°, —60°). Yozi qisqa va salqin. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 3°dan (baland togʻlarda) 12°—13° gacha. Yillik yogʻin 300 dan 600–700&nbsp;mm gacha. Toʻngib yotgan yerlar bor. Dare vodiysida terak, shim. yon bagʻrida tilogʻoch oʻsadi. Hududining koʻp qismi baland togʻ mintaqasi oʻsimliklari bilan qoplangan; choʻqqilari sovuq toshloq togʻ choʻlidan iborat. Foydali qazilmalardan oltin, qalay, toshkoʻmir konlari bor. Cherskiy tizmasini rus geologi va geografi, *Sharqiy Sibirning* tadqiqotchisi I.D. *Cherskiy nomi* bilan atalgan.

## Manbalar
Cherchill (maʼnolari)

**Cherchill**:

* Winston Churchill — britaniyalik davlat va siyosat arbobi.
* Cherchill (daryo) — Kanadaning markaziy qismidagi dare.
Cherchill (daryo)

**Cherchill**, Churchill — Kanadaning markaziy qismidagi dare. Uzunligi 1400&nbsp;km (Biver irmogʻi bilan birga 2000&nbsp;km dan ziyod). Havzasining maydoni 282 ming km². Buyuk tekisliklardan oqadi va keng oʻzan hosil qilib Gudzon qoʻltigʻiga quyiladi. Ch. sistemasida koʻl koʻp. Yirik irmogʻi — Biver. Oʻrtacha suv sarfi 1200 m³/sek., bahorda toshadi. Noyab. dan iyungacha muzlaydi. Suv omborlari va GES qurilgan. Kuyilish qismida Cherchill porti joylashgan.
Cheskebudeyovitse

**Cheskebudeyovitse** - Chexiyadagi shahar, Vltava daryosi buyida. Budeyovitse viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 98 ming kishi (2000). Mashinasozlik, oziq-ovqat ("Budvar" pivo zdi va boshqalar), yogʻochsozlik (qogʻoz, "KoxiNor" qalami va boshqa kanselyariya buyumlari ishlab chiqarish) sanoati korxonalari mavjud. Oʻrta asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar (gotika uylari, monastirlar, cherkovlar va ratusha) saqlangan.
Chetan (buta)

**Chetan** () — raʼnodoshlarga mansub buta va daraxtlar turkumi. Oʻrta Osiyoda Turkiston, Zarafshon, Hisor, Darvoz, Ugom, Chatqol, PomirOlay, Fargʻona togʻlarida 3 turi: kizil Chetan (), turkiston Chetani (jagisi) () va fors Chetan (buta) () uchraydi. Qizil Chetan ko'pincha, archa, oq qayin, shilvi kabilar bilan birga dengiz sathidan 1800–3000 m balandaikda aralash oʻrmonlar hosil qilib usadi. Bo'yi 3–5 m. Ildizi 7–8 m chukurlikkacha tarkaladi. Gullari yirik, iyun oyida gullab, avgust-sentabrda meva beradi. Mevasi qizil, taxirachchiq yoki shirin, birinchi sovukdan keyin qoʻngʻir tusga kiradi. Mevasida S. vitamini, 4—13,7% qand moddasi, urugʻida 22% moy, poʻstlogʻida 14% tannid bor. Yogʻochidan mebel ishlab chiqarishda foydalaniladi. Barglaridan jigarrang boʻyoq olinadi. Qizil Chetanni urugʻidan, ildizpoyasidan ko'paytirish mumkin. Chetan 60—100 yil yashaydi. Chetanning hamma turlari qimmatli o'rmon, mevali, manzarali va asal beruvchi oʻsimlik hisoblanadi.

Atirguldoshlar oilasiga mansub daraxtlar va butalar turkumi, manzarali va mevali oʻsimlik. Shimoliy yarim sharning moʻtadil mintaqalarida 100 ga yaqin turi oʻsadi. Mevasi 2—5 uyli mayda olma. Ayniqsa, koʻproq oddiy P. (S.aucuparia) ekiladi. Daraxti (bal. 15 m gacha) yoki butasining poʻstlogʻi silliq, kulrang, mevasi yumaloqsharsimon va qizil. Qushlar uchun oziq hisoblanadi. Mevasi tarkibida 4—8% qand (fruktoza, glyukoza, saxaroza), 2,7% gacha olma, limon, uzum va kahrabo ktalari, pektin va oshlovchi moddalar, askorbinka (200 mg% gacha), karotin (20 mg%) va vitamin RR mavjud. Poʻstlogʻida 14% tanin, urugʻida esa 22% gacha moy mavjud. Sentabr oktabr oylarida pishadi. R. vegetativ usullar (parhish, ildizidan, bachkisidan, payvandlash) bilan koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi. Qandolat i.Chetanda, marmelad, pastila, murabbo, shuningdek, vino, likyor, sirka, kvas tayyorlashda ishlatiladi.

Yevropaning Shimoli-gʻarbida va Sibirda sibir R.si (S. sibirica) oʻsadi. Qrim, Janubi-gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz atroflarida bogʻ R.si (S. domestica) bogʻlarga ekiladi.

## Manbalar
Algimantas Chetkauskas

**Algimantas Povilas Chetkauskas** (1931.24.4, Kaunas) – grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Kaunas badiiy oʻquv yurtini (rangtasvir boʻlimi boʻyicha) tugatgan (1950). 1956-yildan Oʻzbekistonda. 1958-yildan „Rassom“ kombinatida loyihalovchi rassom. „Jangovar kalam“ nashri tashkilotchilaridan. Ch. karikatura, plakat janrlarida, jurnal bezagi sohasida yjod qiladi, bezovchi rassom sifatida bezash sanʼati rivojiga hissa qoʻshdi; koʻp yillar davomida Toshkent shahri va uning markazi (Mustakillik maydoni)ni bayramona bezashga rahbarlik qildi.

## Manbalar
Chexiya Fanlar akademiyasi

**Chexiya fanlar akademiyasi** - Chexiya Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1993-yil Praga shahrida tashkil etilgan (oʻtmishdoshlari: Chexiya qirollik ilmiy jamiyati, 1790; Chexiya fan, ijodiyot va sanʼat akademiyasi; Chexoslovakiya FA, 1982).
Chexlar

**Chexlar** — xalq, Chexiyaning asosiy aholisi (9,55 mln. kishi 1990-yillar oʻrtalari). Umumiy soni 10,38 mln. kishi. Chex tilida soʻzlashadi. Dindorlar — asosan, katoliklar, protestantlar ham bor. Chexiya hududiga slavyanlar 5—6asrlarda kelib oʻrnashganlar. Yozma manbalarda ayrim chex qabilalarining nomlari (chexlar, dudleblar, xorvatlar, luchanlar, zlichanlar, dechanlar, pshovanlar, litomerjitsalar, xebanlar, glomachlar) saqlanib qolgan. 11 a.da Chexiya davlati hududida chex elati shakllangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — dehqonchilik; chorvachilik ham muhim rol oʻynaydi. Xalq hunarmandchiligi rivojlangan. Ch.ning koʻpchiligi sanoatda band. Ch.ning milliy kiyimlari, anʼanaviy hunarmandchiligi saqlangan. (qarang Chexiya).
Chexoslovakiya

**Chexoslovakiya** (*Československo*), **Chexo-Slovakiya** (*Česko-Slovensko*) - Markaziy Yevropadagi davlat (1993-yilgacha mavjud boʻlgan). 1918-yil Avstriya-Vengriya imperiyasining parchalanishi natijasida chex va slovak xalkdari yerlarida tashkil boʻlgan. 1938-yili oktyabrda — 1939-yil martda Germaniya tomonidan bosib olingan. 1945-yil mayda Chexoslovakiya hududi ozod etilgach, yagona, mustaqil davlat sifatida qayta tiklandi; 1948-yil xalq demokratik respublikasi deb eʼlon kilindi. Hokimiyat tepasida Chexoslovakiya KP turgan (1989-yilgacha). 1960—1990-yil martda Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi (CHSSR) deb ataldi. 1968-yilda avj olgan jamiyatni demokratik yangilash jarayoni 1968-yil avgustda Varshava shartnomasi tashkiloti aʼzolari boʻlgan 5 davlat (SSSR, Bolgariya, Vengriya, German Demokratik Respublikasi, Polsha) qoʻshinlari tomonidan barbod etildi. 1990-yildan Chexoslovakiya federativ davlat sifatida Chex va Slovak Federativ Respublikasi (CHSFR) nomida boʻldi. 1992-yil noyabrda CHSFR parlamenti 1993-yil 1-yanvardan chexoslovak federatsiyasi tugatilganligi va u Chexiya hamda Slovakiya respublikalariga ajratilganligi toʻgʻrisida federal qonun qabul qildi.
Chesma jangi

**Chesma jangi** — rusturk urushi (1768—74) davrida boʻlgan jang [1770-yil 26.6 (7.7)]. Admirallar G.A. Spiridov va S.K. Greyg qoʻmondonligidagi rus floti Kichik Osiyo sohilidagi Chesma (Chashma) koʻrfazida turk flotini qurshab olib, tormor keltirgan. Bu gʻalaba rus flotiga Egey dengizida hukmronlik qilish va Dardanell bugʻozini qamal qilish imkonini bergan.
Chechaktepa

**Chechaktepa** — turkiy qavmlarga tegishli qadimgi mudofaa inshooti (milodiy 4-asr oxiri —8-asr oʻrtasi). Qashqadaryo viloyatidagi Qizildaryo va Tirnasoy sohillarida joylashgan. Arxeologik qazishmalar (G.Ya. Dresvyanskaya, V. Ya. Marchuk) natijasida Chechaktepadan hokim Urka Vartarmuk (7-asr oxiri — 8-asr boshi), AlAshʼos ibn Yahyo (761—762) tangalari, shuningdek, koʻplab sopol idishlar (xumlar, koʻzalar, qadahlar, qozonlar), shisha buyumlar topilgan.

## Manbalar
Chechen tili

**Chechen tili** () – kavkaz (iberiy-kavkaz) tillarining nax guruhiga mansub til. Asosan, Rossiya Federatsiyasining Checheniston (Chechnya), Ingushiya respublikalarida, shuningdek, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Gruziya va Ukrainada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 960 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalari).

Chechen tili tekislik va togʻlik lahjalariga, togʻlik lahjalar esa oʻz navbatida yana 6 lahjaga boʻlinadi. Chechen tili fonetikasi murakkab vokalizm (qisqa, choʻziq, umlautli sodda unlilar, diftonglar, triftonglar) va konsonantizm (sodda, qoʻshaloq, tanglay undoshlari) tizimiga ega. Morfologiyasi agglyutinativflektiv belgilarga ega: unda 6 grammatik sinf, koʻp kelishikli turlanish, feʼlning zamon, mayl, tuye kategoriyalari mavjud. Sintaksisi sodda ran turlarining va qoʻshma ran yasalishi usullarining xilmaxilligi bilan ajralib turadi. Leksikasida rus, arab, fors, gruzin, turkiy va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. Yozuvi oʻtgan asrning 20-yillarida arab grafikasi asosida, keyinroq lotin grafikasi asosida yaratilgan. 1938-yildan rus grafikasi asosidagi yozuv joriy qilingan.

## Manbalar
Chjanszyakou

**Chjanszyakou**, Kalgan - Xitoy ning shim. qismidagi shahar. Yanxe daryosi vodiysida, Xebey provinsiyasida joylashgan. Aholisi 530 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Pekindan shim.ga boriladigan qad. Kyaxta savdo yoʻli ustida. Temir rudasi va toshkoʻmir qazib olinadigan va qoʻychilik rayoni markazi. Sanoat va transport jihozlari ishlab chikariladigan yirik korxonalar, metallurgiya kti, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.
Chjou

**Chjou** – qadimgi Xitoy tarixida xitoy sulolasi va davri nomi [miloddan avvalgi 1027— 256(yoxud 249)]; Gʻarbiy Chjou (miloddan avvalgi 1027-771) va Sharqiy Chjou [770-256(yoxud 249)]. Sulolaga Chjou qabilasi sardori U Van tomonidan asos solingan.

U Van 1027-yil In davlatini tormor qilib Shimoliy Xitoydagi barcha qabilalar va hududlarni birlashtirgan. Mamlakatni boshqarish uchun qarindosh-urugʻlarga, van (podshoh)ning safdoshlari va ittifoqchilariga udel(mulklar) ajratib berish usulidan foydalanilgan. Chjou zodagonlari harbiy drujinachilarga tayanib ish koʻrgan, ular orasida begona qabila tillari koʻp boʻlgan. Shuning uchun Chjou hukmronligi nafaqat ijtimoiy, balki qabilaviy zulmning ham kuchayishiga olib kelgan. Udellarning markaziy hukumat bilan kurashi va udellar oʻrtasidagi oʻzaro nizolar ularning ayrimlarini yoʻq boʻlishiga va yangi podsholiklar – mustaqil yoki yarim mustaqil davlatlarning paydo boʻlishiga olib kelgan.

Miloddan avvalgi VIII asrdan, Chuntsyu davridan eʼtiboran Chjou vanlari hokimiyati zaiflashgan, miloddan avvalgi VII— VI-asrlarda mamlakatda amalda eng qudratli podsholiklar – „gegemonlar“ hukm sura boshlagan. Chjango davrida (miloddan avvalgi V—III-asrlar) mamlakatda hukmronlik qilish uchun kurashayotgan yettita kuchli podsholik ajralib chiqqan. Chjou sulolasi hokimiyati zaiflashib, u faqat Chjoularning urugʻlariga tegishli mulklarga tarqalgan, xolos. Ularni ham Sin podsholigi miloddan avvalgi 256—249 yillarda bosib olgan.

Chjou davrida miloddan avvalgi VI-asrdan boshlab temir tarqala boshlagan, bu ishlab chiqarish kuchlarini keskin oshishiga, yer haydashni yaxshilanishiga olib kelgan. Chjou davri bir qancha falsafa maktablari (konfutsiylik, daosizm, fatszya va boshqalar) vujudga kelishi, adabiyot, tasviriy va musiqa sanʼatining taraqqiy etishi bilan ajralib turadi.
## Adabiyot
* Istoriya Kitaya s drevneyshix vremyon do nashix dney, M., 1974.
Chjuan

**Chjuan** (oʻzlarini bunun deb atashadi) — Xitoydagi (GuansiChjuan muxtor rayoni va Yunnan viloyati) xalq. 16 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Chjuan tilida soʻzlashadi. Dindorlari anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga, shuningdek, daosizmga ergashadi.
Chjurchjenlar

**Chjurchjenlar**, chjulichjen, nyuychjen, nyuychji — tungus qabilalaridan. Qadimdan Manjuriyaning sharqiy qismida yashaganlar. 10-asrgacha mustaqil boʻlishgan, Xitoy va Koreya bilan aloqalari boʻlgan. 10—11-asrlarda kidanlarta tobe boʻlganlar. 11-asr boshida Ch. qabilalari 1114-yil kidanlarga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan Aguda tomonidan birlashtirilgan. Natijada Ch. mustaqil Szin davlati (1115— 1234)ni barpo etganlar, keyinchalik bu davlat moʻgʻullar tomonidan tugatilgan. Moʻgʻullar davrida Ch. yana bir necha kabila guruxlariga parchalanib, 16-asrgacha Sharkiy Osiyo tarixida aytarli rol oʻynamaganlar. 16-asr oxiridan Ch.ning "Szyanchjou nyuychjilari" deb atalmish guruhidan oqsoqol Nurxatsi siyosat maydoniga chiqqan. U 1583—1625-yillar mobaynida nafaqat Szyanchjou kabilalarini, balki keyinchalik "manjurlar" deb nom olgan boshqa qabilalarni ham birlashtirishga muvaffaq boʻlgan.
Chjutszyankou

**Chjutszyankou**, Kanton qoʻltigʻi — Janubiy Xitoy dengizidagi qoʻltiq, Xitoyning jan.sharqiy qirgʻoqlariga tutash. Uzunligi 63 km, eni kiraverish qismida 31 km, eng chuqur joyi 26 m. Orol va sayozlik koʻp. Suv koʻtarilishi aralash (2,5 m gacha). Ch.ga Sitszyan daryosining kuplab tarmoqlari quyiladi. Chjutszyan tarmogʻi boʻyida Xitoyning yirik portlaridan biri — Guanchjou joylashgan.
Chju Yuanchjan

**Chju Yuanchjan** (1328, Anxoy viloyati — 1398, Nankin) — Xitoy imperatori (1368-yildan). Min sulolasi asoschisi. Yersiz ijarador oilasida tugʻilgan. Yoshligida Budda rohibi boʻlgan. 1352-yil moʻgʻullarning Yuan sulolasiga qarshi Markaziy Xitoyda qoʻzgʻolon koʻtargan shaharlik boylardan Go Szisin otryadiga kirgan. 1355-yil bu rndagi vatanparvarlar qoʻzgʻolonining bosh rahbariga aylangan. Oʻz hokimiyati ostiga Markaziy, Sharqiy va Janubiy Xitoyning katta qismini hamda boshqa qoʻzgʻolonchi rahbarlar qoʻl ostidagi hududlarni birlashtirish yoʻli bilan Ch.Yu. 1368-yil yanvarda oʻzini imperator deb eʼlon qilgan. Shu yili uning koʻshinlari Yuan imperiyasi poytaxti Dadu (Pekin)ni egallab, moʻgʻul sulolasini agʻdarib tashlagan. Ch.Yu. podsholigi davrida mamlakat iqtisodiyotini tiklash yoʻlida bir qator islohotlar, avvalo qishloq xoʻjaligi sohasida amalga oshirilgan. Ch.Yu. ning ichki siyosati amaldorlarning oʻz mansablarini suiisteʼmol qilishlariga qarshi qaratilgan, shuningdek, yangi suloladan norozi boʻlgan barcha shaxslarga nisbatan qatagʻon siyosati yurgizgan.
Chjenchjou

**Chjenchjou** — Xitoyning shim. qismidagi shahar, Buyuk Xitoy tekisligida. Xenan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,1 mln. kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Paxtachilik rnining savdo markazi. Mashinasozlik va toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Qora va rangli metallurgiya, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar yaqinidan toshkoʻmir va temir rudasi qazib olinadi. Qad. Xitoyning metallurgiya tarixi muzeyi bor.
Chjan Syan

**Chjan syan** (? miloddan avvalgi taxminan 103) — xitoylik diplomat va sayyoh. Miloddan avvalgi 138 yil imperator Udu tomonidan garbga, yuyechjilar bilan hunnularga qarshi ittifoq tuzish maqsadida yuborilgan. Hunnular qoʻliga tushib qolib, faqat 10 yil oʻtgachgina qochishga muvaffaq boʻlib sayohatini davom ettirgan. Qaytishda yana hunnular qoʻliga tushgan, lekin tez orada qochishga erishgan. Miloddan avvalgi 115 yil elchilarga bosh boʻlib Xitoy chegaralaridan gʻarbdagi koʻchmanchi usun qabilasi hukmdori (gunmo) huzuriga joʻnatilgan. Ch.S. uni Xitoy bilan ittifoq tuzishga koʻndirgan. Ch.S. tomonidan Xitoydan Oʻrta Osiyoga bosib oʻtilgan yoʻl keyinchalik Yevropada Buyuk ipak yoʻli nomini olgan.

Gʻarbiy oʻlkalar — Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkiston Ch.S. sayohatigacha xitoyliklarga nomaʼlum boʻlib kelgan. Xitoyning Gʻarbiy oʻlka bilan diplomatik aloqalar oʻrnatishiga asosiy sabab miloddan avvalgi 1-asrning 1yarmida hunnular bilan yuyechjilar (toxarlar) oʻrtasidagi urush boʻlgan. Bu urushda yuyechjilar yengilib, ularning aksari kismi hozirgi Gansu viloyatidan Yettisuvga koʻchgan, biroq bu yerda ham hunnular ularga tinchlik bermay quvgʻin qilganlar. Ular Oʻrta Osiyoning jan.ga, Baqtriyaga ketishga majbur boʻlishgan, u yerda YunonBaqtriya podsholigitl vayron etishda boshqa qabilalar bilan ishtirok etishgan. Keyinchalik yuyechjilarning avlodlari Kushon podsholigini barpo etishgan.

Yuyechjilar hunnularga qarshi kurashda oʻzlariga ittifoqchi izlashgan. Xitoyning Xan sulolasi ham hunnularga qarshi kurash olib bormoqda edi. Ch.S. gʻarb safarida unga hun yoʻlboshlovchisi Tani Xunuganfu hamriugik qilgan. Biroq yoʻlda u xunnular tomonidan qoʻlga olinib ularning hukmdori huzuriga keltirilgan. Ch.S.ni hunnu qizga uylantirganlar, undan bir oʻgʻil farzand kurgan. Pekin qulay fursat kelishi bilan u hamroxlari bilan asirlikdan qochib, sayohatini davom ettirgan. U qad. Fargona — Davanta kelgan. Davan hokimi Xitoy bilan diplomatik aloqalar oʻrnatish niyati borligini aytgan. Ch.S. Davan aholisi mashgʻuloti haqida qimmatli maʼlumotlar qoddirgan. Imperator Udiga, ayniqsa, Davan tulporlari yoqib qolgan. Ch.S. Davandan Kangyuyga (qarang Qang davlati) oʻtgan, soʻng jan.ga Daxya (Baqtriya)ga borgan. U yerda bir yil turib orqaga qaytgan, lekin yoʻlda yana hunnular qoʻliga tushib qolgan. Biroq 1 yildan keyin, hunnular oʻrdasidagi ichki nizolardan foydalanib Xitoyga qochib borishga muvaffaq boʻlgan. Uning gʻarbiy oʻlkalarga qilgan 1sayohati 13 yil davom etgan. U bilan yoʻlga chiqqan 100 ta hamrohidan atigi 2 kishi — oʻzi va yoʻlboshlovchisi sogʻsalomat qaytib kelishgan. Xitoyga qaytib kelgach, Ch.S. imperatorga batafsil hisobot tayyorlagan. Oʻz hisobotida Oʻrta Osiyodagi davlatlar, mulklar — Davan, Usun, Kangyuy, Daxya, Yansay, Katta Yuyechji va boshqa haqida maʼlumot keltirgan.

## Adabiyot
* Rtveladze E. V., Velikiy shyolkoviy put, T., 1999.
Chjango

**Chjango** ("Kurashayotgan Podshohliklar") — Xitoyda Chjou sulolasi davri (miloddan avvalgi 403—221). Mamlakatda xukmronlik qilish uchun eng yirik podsholiklar oʻrtasida kurash kuchaygan. Shuningdek, bu davr mamlakatning tez surʼatlarda iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy taraqqiyoti bilan ajralib turadi. Chjango davrida podsholiklar oʻrtasida olib borilgan urushlar Sin imperiyasining barpo etilishi bilan yakunlangan.
Chjen Chengun

**Chjen Chengun** (Yevropa adabiyotida Koksinga) (1624-1662) - Xitoy sarkardasi. Savdogarlardan. 1646-yildan manjurlarning Sin sulolasiga qarshi koʻtarilgan kurashda qatnashgan. Bu davrda Sinlarning hokimiyati deyarli butun Xitoy hududiga tarqalgan edi. Futszyan, Guandun va Chjetszyan viloyatlarining dengiz sohil boʻyi rnlarida oʻrnashib olgan Ch.Ch. manjurlardan Jan.Sharqiy Xitoyning katta qismini tortib olgan, lekin 1659-yil Nankin yaqinida magʻlubiyatga uchragan. 1661—62 yillarda golland mustamlakachilarini Tayvan o.dan quvib chiqargan va uni Sinlarga qarshi kurash markazi (bazasi)ga aylantrfgan. Uning oʻgʻli va nabirasi 1683-yilgacha Tayvanda hukmronlik qilishgan, shu yili orolni Sin qoʻshinlari bosib olgan.
Chjetszyan

**Chjetszyan** (浙江) — Xitoyning sharqiy qismidagi provinsiya. Maydoni 102 ming km². Aholisi 44,5 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Xanchjou shahri. Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Asosan, sugʻorma dexdonchilik qilinadi. Ekinlardan yiliga 2-marta hosil olinadi. Asosiy ekini — sholi. Shuningdek, bugʻdoy, makkajoʻxori, batat, paxta, jut, yer yongʻoq, shakarqamish ekiladi. Choy yetishtirish boʻyicha mamlakatda 1oʻrinda. Dengizdan baliq ovlanadi va tuz olinadi. Oʻrmon xoʻjaligi bilan shugʻullaniladi. Temir rudasi, pirit, alunit, oltingugurt va boshqa qazib olinadi. Yengil va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Toʻqimachilik, mashinasozlik (kemasozlik va stanoksozlik) korxonalari, chinni va qogʻoz fkalari bor. Yirik shahar va portlari: Xanchjou, Szyasin, Chjenxay, Venchjou.

Chjetszyan hududida qadimda man qabilalari yashagan. 4—6-asrlarda xitoylar koʻchib kela boshlagan. Xanchjou 1127—79 yillarda Janubiy Sun imperiyasi poytaxti boʻlgan. 17-asrdan Xitoy provinsiyasi.

## Yana qarang

## Manbalar
Chiangmay

**Chiangmay**, Chiyengmay - oʻrta asrlarda Shim. Tailand hududida mavjud boʻlgan davlat. 1296-yil knyaz (keyinchalik qirol) Mangray Xaripundjayyani bosib olib, asos solgan shahar nomidan olingan. 1556-yil Myanma tomonidan bosib olingan. 16—18-asrlarda Ch. goh Myanma yoki Siam (Ayutiya) vassali, baʼzan mustaqilligini tiklagan. 1775-yil uzilkesil Siam qirolligi tarkibiga kiritilgan.
Chiangmay (maʼnolari)

**Chiangmay**:

* Chiangmay, Chiyengmay - oʻrta asrlarda Shim.
* Chiangmay (shahar), Chiyengmay - Tailandning shim.
Chiangmay (shahar)

**Chiangmay**, Chiyengmay - Tailandning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, Ping daryosi boʻyida. Chiantmay changvatining maʼmuriy markazi. Aholisi 160,2 ming kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Chiangmay (shahar) (sholi, choy) hamda oʻrmonchilik rnining savdo markazi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari, universitet bor. Ipak va lok ishlab chiqariladi. Shaharga 13-asr oxirida asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan 13—14-asrlarda qurilgan ibodatxonalar saqlangan. Ch. yakinidan tarkibida volfram, barit, qoʻrgʻoshin, lignit xom ashyosi boʻlgan yirik konlar topilgan hamda neft qazib olinadi.

## Fotogalereya

Chiang Mai-04-Wat Phra Singh-1976-gje.jpg
Chiang Mai-10-Tordrache-Moench-1976-gje.jpg
Chiang Mai-16-Tempel-Chedi-1976-gje.jpg
Chiang Mai-44-Meo-Kinder-1976-gje.jpg
Chiang Mai-18-Wat Phra Dhat Doi Suthep-Aufgang-1976-gje.jpg
Chiang Mai-22-Wat Phra Dhat Doi Suthep-Chedi-1976-gje.jpg
Chiang Mai-28-Wat Phra Dhat Doi Suthep-Innenhof-1976-gje.jpg
Chiang Mai-34-Wat Phra Dhat Doi Suthep-Nonne mit Blumen-1976-gje.jpg
Chiantar

**Chiantar** — Hindukush togʻlaridagi eng katta vodiy muzligi. Hind daryosi havzasidagi Hinduraj tizmasining shim. yon bagʻrida. Uz. 32&nbsp;km, maydoni 260&nbsp;km². Muzlik 3660 m balandlikkacha tushgan.
Mayya Chiburdanidze

**Mayya Grigoryevna Chiburdanidze** (1961.17.1, Kutaisi shahri) — gruzin shaxmatchisi. Jahon chempioni (1978). Buunvonni 1981 va 1984-yillarda saqlab qolgan. Ayollar oʻrtasida (1978) va erkaklar oʻrtasida (1984) xalqaro grossmeyster. Sobiq SSSR chempioni (1977). Shaxmat "Oskar"i sovrindori (1984-87).
Chibcha

**Chibcha** — Janubiy va Markaziy Amerikadagi indeys xalqlari guruhi (kuna, guaymi, muiski, pasto va boshqalar). 635 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Chibcha tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.
Chibcha tillari

**Chibcha tillari** — indeys tillari guruhi (oilasi); Markaziy va Janubiy Amerikaning Gonduras, KostaRika, Nikaragua, Panama, Venesuela, Kolumbiya, Ekvador, Peru (qisman) kabi mamlakatlarida tarqalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, Chibcha tillarida 635 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Bir qancha olimlar tomonidan turlicha tasnif etilgan. Masalan, chexbrazil olimi Ch. Loukotka tasnifiga kura, Chibcha tillari 60 dan ortiq tilni va sheva guruhlarini oʻz ichiga olgan 20 ta guruhchaga boʻlinadi (chibcha, esmeralda, karake, yaruro, rama, malchora, guatuzo, getar, terraba, kabekar, chumula, gualaka, kuna, chochama, malibu, mokana, timana va boshqalar).

CH.t.da 20 dan ortiq undosh tovush boʻlib, ular portlovchi, sirgʻaluvchi va qorishiq turlarga boʻlinadi. Undoshlar orasida sonorlar ham anchagina (baʼzi tillarda 8 taga yetadi). Unlilar asosan 5 ta, lekin ularning umlautli va burun variantlari ham uchraydi. Urgʻu soʻzning istalgan boʻgʻiniga tushishi mumkin. Morfologiyasi agglyutinativ qurilishga ega. Otlarda son (birlik, koʻplik) va kelishik (6 tagacha) kategoriyalari mavjud. Sodda gaplardagi soʻz tartibi ega — toʻldiruvchi — kesim tarzidadir. Otdan ifodalangan anikdovchilar anikdanmishdan oldin, sifatdan ifodalanganlari esa aniqlanmishdan keyin keladi. Ular orasida moslashuv mavjud emas.

CH.t. kam oʻrganilgan, faqat asl chibcha boshqa tillarga nisbatan yaxshiroq tadqiq etilgan: ushbu tilning Bernando Lugo, tomonidan yozilgan ilk grammatikasi 1619-yilda Madridda nashr etilgan. 17—20-asrlarda Chibcha tillari boʻyicha missionerlar tomonidan tuzilgan koʻplab grammatika va lugʻatlar nashr qilinmay qolgan.
Chivinlar (maʼnolari)

**Chivinlar**:

* Chivinlar, uzun moʻylovli ikki qanotlilar (Nematocera) — ikki qanotli hasharotlar kenja turkumi.
* Pashshalar (Toshkent shevasida), chivinlar (boshqa shevalarda) — 2 qanotli hasharotlar guruhi.
Georgiy Chiganov

**Georgiy Ivanovich Chiganov** (1925.24.8, Qozogʻiston, Kalenoye qishlogʻi) — grafik rassom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Benkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1954). Kitobjurnal grafikasi va dastgoh grafikasida ijod qilgan Ch. ijodiga lirizm, yorqinlik xos; asarlarida inson kayfiyati bilan tabiatning hamohangligi yetakchilik qiladi. Kitob grafikasida E. Mejelaytisning "Inson", P. Hamzatovning "Yuksak yulduzlar", Navoiyning "Saddi Iskandariy" va boshqa asarlarni badiiy bezagan. Oʻzbekistonning tarixi va hayotini umumlashtiruvchi "Oʻzbekistonning yoshligi" linogravyuralar turkumini; akvaredda "Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari boʻylab", "Boysun", "Shohimardon", "Baxmal qoʻshiklari", "Xiva", "Toshkent tongi" kabi asarlar turkumini yaratdi.

## Manbalar
Chigil

**Chigil (Chikil)** – turkiy qabilalar ittifoqi.

X—XI asrlarda Issiqkoʻlning shimoli-sharqida, Samarqand atrofida yashaganlar. Chigillar Ili daryosi vodiysida, Qashqar yaqinidagi qishloqlarda va istehkomli kichik Chigil shahrida (hozirgi Avliyoota yaqinida) yashashgan.

Turkman oʻgʻuzlar Amudaryodan Xitoygacha boʻlgan hududlarda yashagan barcha turkiy qavmlarni chigil deb atashgan. Chigil koʻchmanchi hayot kechirib, asosan, chorvalik bilan shugʻullanganlar. taxminan 900-yil chigillar yagʻmolar bilan birga islom diniga kirishgan. Chigillarning bir qismi nasroniy boʻlgan. X—XI asr boshida chigillarning asta-sekin oʻtroqlashuv jarayoni sodir boʻlgan.

Oʻtroqlashgan chigillar qarluqlar va yagʻmolar bilan birga Qoraxoniylar davlatida muhim rol oʻynashgan, xususan, davlat boshqaruv apparati va qoʻshindagi eng muhim mansablarni ular egallagan. XI asrning 1-yarmida chigillarning bir qismi Zarafshon vodiysiga koʻchib kelib, mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

## Adabiyotlar
* Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963;
* Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
Chivinxoʻrlar

**Chivinxoʻrlar** (Muscicapidae) -chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 70 ga yaqin urugʻi va 360 ga yakin turi bor. Yer yuzining Amerikadan tashqari hamma qitʼalarida uchraydi, ayniqsa, tropik mamlakatlarda keng tarqalgan. Tanasining uz. 110–180&nbsp;mm, vazni 8—25 g. Keng mustahkam tumshugʻi asosida egik qillari bor. Uyasini daraxtlar shoxiga quradi. 2— 10 (koʻproq 68) ta tuxum qoʻyib, modasi yoki ikkala qush 10—17 kun bosadi. Joʻjalarini ham ikkalasi 10—18 kun boqadi. Hasharotlar, oʻrgimchaklar, kapalaklar va boshqa qanotli hasharotlar bilan oziqlanadi. Ayrim turlari ucha olmaydigan umurtqasizlar (qoʻngʻiz, kana, oʻrgimchaklar va boshqalar)ni yeydi. Kuzda oziq yetishmaganda oʻsimlik mevalari va urugʻlari bilan ham oziqdanadi.
Chiviq

**Chiviq** — 1) texnikada — ingichka va uzun metall tayoq (mac, temirCh). Kesimi, asosan, dumaloq, baʼzan toʻrtburchakli, oltiburchakli, ovalsimon, segmentsimon va trapetsiodal boʻlishi mumkin. Ch. har xil markali temir, poʻlatdan bolgʻalash, presslash, prokatlash usullarida tayyorlanadi. Ch.dan plastik deformatsiyalash (bolgʻalash, presslash) yoki kesib ishlash yoʻli bilan turli detallar yasaladi. Pishiq poʻlatdan tayyorlangan egiluvchan, qisiluvchan va choʻziluvchan Ch.da# temirbeton tayyorlash uchun armatura ("qobirgʻa") sifatida foydalanish ham mumkin; 2) daraxtlarning surx novdasi. Masalan, tol novdasi; 3) gazlama turiga nisbatan ishlatiladigan atama. Masalan, mayda chiziqchiziq yoʻlli gazlama Ch.gazlama deb ataladi.
Chigirtchilar

**Chigirtchilar**, dengiz qaldirgʻochlari () — baliqchisimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 10 urugʻi va 43 turi bor. Gavdasininguz. 20–55 sm. Qanoti uzun, tumshugʻi uchli. Umumiy rangi och, koʻpchilik turlarining boshida qora "qalpoqcha"si, barmoqlari orasida teri parda bor. Chaqqon uchadi, suvda yaxshi suzadi. Dengiz, kichik daryo va koʻllarning orollarida yerda, baʼzilari daraxtlar va butalarda, botqoqlikda yashovchi turlari suv yuzasiga oʻsimlik toʻshab, uya yasaydi. 1–4 ta tuxum qoʻyib, 14–22 kun bosadi. Tuxumdan chiqgan joʻjalari 1 kundan orqasidan ergashish qobiliyatiga ega. Tabiatda 23–27 yil yashaydi. Asosan, baliqlar, keyin urgochisi qisqichbaqasimonlar va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yer yuzida juda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 7 turi uchraydi. 
## Manbalar
Chigit

**Chigit** — gʻoʻza urugʻi; terib olingan paxtani qayta ishlab (toladan ajratib) olinadi. Terilgan paxta vaznining 55—60% chigit hissasiga toʻgʻri keladi. Shakli tuxumsimon yoki noksimon, choʻzinchoq yoki kalta, boʻyi 1,5-15&nbsp;mm, eni (diametri) 1-8&nbsp;mm, ogʻirligi 70—160&nbsp;mg, 1000 donasining oʻrtacha vazni 120—140 g; qoʻngʻirjigarrang, qattiq qobiq va magʻiz (yadro)dan iborat. Ustki qavati (poʻsti)dan tola va momiq (lint) ajratib olinadi (qarang Paxta tolasi). Tola va tuklari koʻp keng qismi (toʻmtoq tomoni) xalaza, uch qismi mikropile (chang yoʻli) deyiladi. Chigit murtagi 2 ta urugʻpalla, urugʻpalla ostki boʻgʻin, iddiz qinidan iborat. Foydalanish maqsadlariga koʻra urugʻlik va sanoatda qayta ishlanadigan texnik chigitlarga boʻlinadi. Bir necha oydan bir ikki yilgacha yaxshi saqlangan chigit fiziologik pishib yetilgan, sogʻlom va unuvchan boʻladi. Bexato va sogʻlom unib chiqishi uchun ivitiladi. Chigitning muhim xususiyati uning epidermis hujayralarida bir hujayrali 20&nbsp;mm dan 42-44&nbsp;mm va undan ortiq boʻlgan tolalarning hosil boʻlishidir. Chigit magʻzi tarkibida 24 dan 29 % ga qadar moy bor (qarang Paxta moyi). Oʻzbekiston yogʻmoy sanoati korxonalarida har yili 1,5— 2 million t texnik chigit qayta ishlanib paxta yogʻi, shulxa (chigit poʻchogʻi), kunjara olinadi. Chigit chiqindilarini qayta ishlab, ulardan sellyuloza, spirt, lok va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishda foydalaniladi.
Chizellash

**Chizellash** — tuproqqa ishlov berish usullaridan biri; tuproqni yumshatish, aralashtirish, begona oʻtlar ildizini yoʻqotish vazifasini bajaradi. Ch. uchun tirkama va osma chizellar osma yoki tirkama boronalar bilan birga ishlatiladi. Tuprogʻi ogʻir, yaxob berish yoki shoʻr yuvishda haydalma qatlami zichlashib ketgan yerlarda 1—2-marta Ch. oʻtkaziladi. Chunki boronalash tuproqni kutilgan darajada yumshatish va uqalantirishga imkon bermaydi. Ch.ni yetilgan tuproq chuqurligi (12—14 sm)da koʻllash lozim. Ch.da ekishga qadar dalaga mineral oʻgʻitlar solinadigan boʻlsa, ish qurollari ish organlari orasi 25—30 sm qilib, ekish qatoriga nisbatan koʻndalang yoʻnalishda oʻrnatiladi. Ch., ayniqsa, kartoshka va boshqa ildizmevali ekinlarda yaxshi samara beradi, ularning hosiddorligi 15—20% ga oshadi.

Begona oʻtlar kup oʻsgan yerlarni Ch.da yassi (yotiq) kesmali chizel qoʻllanadi. Taroqlab yigʻilgan ildizpoyalar dala tashqarisiga chiqarilib, yoqib yuboriladi. CHIZIQ — 1) yozadigan, chizadigan yoki yuqadigan narsalar qoldirgan ingichka iz. Masalan, qalam yoki boʻr bilan chizilganda paydo boʻladigan yoʻl; 2) narsalarning chegarasini, joylashishini yoki borishini koʻrsatuvchi yoʻnalish. Masalan, reaktiv samolyot uchganda dvigatelining orqasidan chiqadigan tutun izi; 3) matematikada — sirtning ikki qoʻshni sohasidagi umumiy qism. Analitik geometriyada tekislikdagi Ch. nuqtalarning koordinatalari orasidagi tenglamalar bilan ifodalanadi. Toʻgʻri burchakli koordinatalar tizimida Ch. tenglamalarning turiga qarab ajraladi. Agar tenglama Gʻ(x, u)= 0 koʻrinishida boʻlsa, u hodda yatartiblialgebraik egri chiziq deb ataladi (bunda Gʻhx, u) — x, u ga nisbatan ldarajali koʻphad). 1tartibli Ch. toʻgʻri chiziq boʻladi. Konussimon kesim, ellipslar (shu jumladan, aylanalar), giperbolalar va parabolalar 2tartibli Ch.lar jumlasiga kiradi. Algebraik boʻlmagan Ch.larga misollar: trigonometrik funksiyalarning grafiklari, logarifmik va giperbolik funksiyalar, sikloida, gipotsikloida, epitsikloida va koxleoida.
Chiziqli algebra

**Chiziqli algebra** — matematikaning chiziqli fazolar va ularning chiziqli akslantirishlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Chiziqli algebraning rivojlanishi IXX-asrda chiziqli tenglamalarning umumiy nazariyasi vujudga kelishi bilan boshlandi. Chiziqli tenglamalarni oʻrganish jarayonida qoʻllana boshlagan aniqlovchi (determinant) vektorlar, matritsalar kabi tushunchalar matematikada oʻzaro qoʻshish va skalyarga koʻpaytirish mumkin boʻlgan obʼyektlar alohida oʻrin tutishini anglashga, ularni boshqa konkret xossalaridan ajralgan hodda oʻrganishga olib keldi. IXX-asr oxirida ikkinchi tartibli sirtlarning tenglamalarini kanonik (eng sodda) koʻrinishga keltirish masalasi chiziqli algebra masalasidan iborat ekanligi aniqlangach, chiziqli algebra koʻp oʻlchovli fazo analitik geometriyasi bilan qoʻshilib ketdi va chiziqli, bichiziqli, kvadratik formalar, chiziqli almashtirish va akslantirish, Yevklid fazosi, proyektiv fazo tushunchalari bilan boyidi.

Differensial geometriya va mexanika ehtiyoji bilan chiziqli algebra da vektorlarni umumlashtiruvchi tenzorlar, chiziqli va bichiziqli formalarni umumlashtiruvchi yarimchiziqli forma tushunchalari kiritildi. Chiziqli algebraning tenzorlar algebrasi, yarimchiziqli algebra kabi boʻlimlari vujudga keldi.
Chiziqli geometriya

**Chiziqli geometriya** - fazoning asosiy elementi sifatida toʻgʻri chiziq qaraluvchi geometriya boʻlimi. Fazoda z oʻqiga parallel boʻlmagan toʻgʻri chiziklar x=az+p, y=bz+q tenglamalardagi toʻrtta a, b, r, q sonlarni toʻgʻri chiziqning koordinatalari deb qarash mumkin. Agar bu koordinatalar bir, ikki va uch parametrning funksiyalari boʻlsa, u holda bu toʻgʻri chiziklar toʻplami moye hodda toʻgʻri chizikli sirtlar, kongruensiyalar va toʻgʻri chiziklar kompleksini hosil qiladi va bu obʼyektlar Ch. g.da oʻrganiladi. CHIZIQLI YOZUV 1) Krit o.ining eng qad. yozuvlari tizimi; A va B turlari farqlanadi. Chiziqli geometriyaning B turi (kritmiken boʻgʻin yozuvi)da bitilgan matnlar yunon tili lahjalaridan birini namoyon qiladi. Miloddan avvalgi 15—14-asrlarga mansub ushbu matnlar 19-asr oxirlarida Krit o.ida, miloddan avvalgi 13-asrga mansub matnlar esa 1939-yilda Peloponnesning jan. qismida topilgan. Bu yozuvdagi matnlar birinchi marta ingliz olimi A. Evans tomonidan 1909-yilda eʼlon qilingan. Chiziqli geometriyani oʻqishga ingliz olimlari M. Ventris va J. Chedviklar muvaffaq boʻlishgan (1953). Baʼzi olimlarning fikricha, kritmiken yozuvining ayrim unlilarga yoki undosh va unlidan iborat tovush guruxdariga muvofiq keladigan belgilari keyinchalik yunon tiliga oʻzlashtirilgan va moslashtirilgan. Boʻgʻinli kipr yozuvi ham shu yozuv asosida paydo boʻlgan. Chiziqli geometriyaning A turi hali oʻqilmagan va uning xindevropa tillari (xalklari)ga aloqadorligi isbotlanmagan; 2) imoishora tili belgilari, "buyum yozuvi" va qisman piktografik yozuvdan keyingi yozuv turlari [ideografik — iyeroglifik, sillabik (boʻgʻinli), fonografik (harftovush) yozuvlar]ning umumiy nomi (yana qarang Yozuv).