Shoh Jalol

**Shoh Jalol Mujarrad Kunyoiy** (), omma orasida **Shoh Jalol** (, ) nomi bilan mashhur boʻlib, Bengal tarixidagi ulugʻ soʻfiy avliyo, fathchi va tarixiy shaxs edi. Uning nomi koʻpincha Silhetning musulmonlar tomonidan zabt etilishi va bu mintaqaga Islomning tarqalishi bilan bogʻlanadi. Bu esa Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi uzoq tarixiy aloqalar zanjirining bir qismidir. Uning nomi bilan atalgan turli majmualar va diniy maskanlar mavjud boʻlib, ular orasida Bangladeshdagi eng yirik aeroport – Hazrati Shohjalol xalqaro aeroporti, Shohjalol fan va texnologiyalar universiteti (SUST) va Buyuk Britaniyadagi koʻplab masjidlar bor.

## Tugʻilgan joyi va kelib chiqishi

Jalol 1271-yil 25-mayda tugʻilgani aytiladi. Turli rivoyatlar va tarixiy hujjatlar uning tugʻilgan joyi borasida bir-biridan farq qiladi va avliyo hayoti bilan uning kelib chiqishini aniqlashga uringan adabiyotlar oraligʻida ikki asrlik tafovut mavjud. Mahalliy qoʻshiqlar va muridlari hanuzgacha uni *Shoh Jalol Yamaniy* deb atab, uni Katta Yaman bilan, aniqrogʻi Hazramavt viloyati bilan bogʻlashadi. Sulton Alauddin Husayn Shoh hukmronligi davriga oid, taxminan 1505-yildagi bir yozuvda Shoh Jalolga *Kunyoiy* qoʻshimchasi bilan murojaat qilingan. Asr oxiriga kelib, 1571-yilda, Shayx Ali Sher Bangoliy tomonidan yozilgan *Sharh Nuzhat al-Arvoh* („Ruhlar sayri sharhi“)da Shoh Jalolning tarjimai holi keltirilgan. Muallif Shoh Jalolning katta safdoshlaridan biri – Nur al-Hudoning avlodi boʻlgan va uning maʼlumotlaridan ustozlari Muhammad Gʻovs ham 1613-yilgi *Gulzor-i Abror* asarida foydalangan. Ushbu maʼlumotlarga koʻra, Shoh Jalol Turkistonda tugʻilgan va u yerda Ahmad Yassaviyning maʼnaviy shogirdi boʻlgan. Muhammad Nosiriddin Haydar 1859-yilda *Suhayl-i Yaman Tarix-i Jaloliy* nomli toʻliq tarjimai hol yozib, unda uni yamaniy deb taʼriflagan. Garchi bu asar Jalol vafotidan 5 asr oʻtib yozilgan boʻlsa-da, Haydar ikki hozirda yoʻqolgan qoʻlyozmaga tayangan: 1711-yildagi Muhiuddin Xodimning *Risola*si va 1721-yildagi *Ravza as-Salotin*.

Bir qancha olimlar Husaynshohiylar davridagi oʻsha yozuvdagi qoʻshimcha zamonaviy Turkiyadagi (oʻshanda Rum sultonligi tarkibida boʻlgan) Quniyo (Konya) shahriga ishora qiladi, deb hisoblaydi va Jalol keyinchalik Yamanga koʻchib oʻtgan boʻlishi mumkinligini aytadi. Boshqalar esa bu nisba Yaman Hazramavtidagi Kanina qishlogʻiga bogʻliq, deb bilishadi, yana boshqalar uni Sharqiy Afrikadagi Keniya bilan ham bogʻlashadi.

## Yoshligi va taʼlimi
Onasi Sayyida Hasina Fotima, otasi Sayyid Mahmud ibn Muhammad ibn Ibrohimlar oʻz nasablarini Makkadagi Quraysh qabilasiga bogʻlashadi. Onasi Jaloliddin Surx-Posh Buxoriyning qizi edi. Jalolning otasi imom boʻlib, soʻfiy mutasavvif Rumiyning zamondoshi boʻlgan va oʻgʻli tugʻilgandan besh yil oʻtib vafot etgan. Jalol Makkada togʻasi Sayyid Ahmad Kabir Suhravardiy tomonidan tarbiyalangan va taʼlim olgan. U ilmda yuksak darajaga erishib, hofiz boʻlgan va fiqhni puxta oʻzlashtirgan. U maxdum, sunnat taʼlimotchisi darajasiga yetgan va yakka holda ibodat qilish, uzlatda, zohidlikda yashagani uchun ismiga *al-Mujarrad* qoʻshimchasi qoʻshilgan. Rivoyat qilinishicha, u 30 yil davom etgan taʼlim, amal va mulozama (muroqaba)dan soʻng maʼnaviy kamolotga erishgan.

## Janubiy Osiyoga safar
Jalolning togʻasi Sayyid Ahmad Kabir unga bir hovuch tuproq berib, Hindiston yarimoroliga safar qilishni buyuradi. Unga Hindistonda aynan oʻsha tuproqning hidi va rangi bilan mos keladigan joyni topib, oʻsha yerda istiqomat qilib, daʼvat bilan shugʻullanishni vasiyat qiladi. Shoh Jalol Makkadan sharqqa yoʻl oladi va safar davomida koʻplab ulugʻ olimlar hamda soʻfiy mutasavviflar bilan uchrashadi. Yamanlik Shayx Ali shahzodaligi martabasidan voz kechib, Jalolning safariga qoʻshiladi. Arabiston yarimorolidan koʻplab odamlar, jumladan jiyani Shoh Poron ham Jalolga qoʻshiladi. Jalol Shayx Chashni Pir bilan ham yoʻliqqan boʻlib, u pedolog (tuproqshunos) sifatida Shoh Jalol boradigan joylarning tuprogʻini tekshirib, Sayyid Ahmad Kabir bergan tuproq bilan mos keladigan joyni izlagan. Jalol Bagʻdod orqali oʻtadi va u yerda 1258-yilgi soʻnggi abbosiy xalifasi al-Mustaʼsimning oʻldirilishi davrida boʻlgan. Moʻgʻullar tomonidan Bagʻdod bosib olinishi natijasida ular sharqqa qarab safarni davom ettirishga majbur boʻladilar.

Jalol Panjobdagi Uch shahriga yetib keladi va u yerda oʻzi va koʻplab safdoshlari Suhravardiyya soʻfiy tariqatiga kiradilar. Safar davomida Jalolga yana koʻplab shogirdlar qoʻshiladi. U Dehlidan oʻtib, u yerda soʻfiy avliyo Nizomiddin Avliyo mehmoni boʻladi. Nizomuddin unga keyinchalik *Jaloliy kabutarlar* (*Jalali kobutor*) deb atalgan kamyob ikkita juft kabutar tuhfa qiladi. Rivoyatlarga koʻra, bu kabutarlar nasli hanuzgacha Jalolning dargohi atrofida uchib yuradi.

## Silhetning zabt etilishi

1303-yilda Laxnavtiy hukmdori Sulton Shamsuddin Firuz Shoh Silhet viloyatidagi qoʻshni Gavr podsholigiga qarshi jang olib borar edi. Oʻsha paytda bu hudud hind podshohi Gavr Govinda hukmronligi ostida boʻlgan. Mojaro Gʻozi Burhonuddin ismli silhetlik musulmon oʻgʻlining aqiqasi (tugʻilganlik marosimi) uchun mol soʻygani ortidan boshlandi. Govinda buni muqaddaslikni tahqirlash deb bilib, gʻazabga keladi, chaqaloqni oʻldirtiradi va Burhonuddinning oʻng qoʻlini kestiradi.

Bu xabar Sulton Firuz Shohga yetgach, u jiyani Sikandar Xon qoʻmondonligida, keyinroq esa oʻzining sipohsolori (bosh qoʻmondoni) Sayyid Nosiruddin boshchiligida qoʻshin yuboradi. Gavrga qarshi ketma-ket uch marta yurish qilinadi, ammo begona relyefga oʻrgatilmagan bengal qoʻshinlarining tajribasizligi va Govindaning ustun harbiy strategiyasi sababli barchasi muvaffaqiyatsiz tugaydi.

Toʻrtinchi yurish Shoh Jalol va uning safdoshlari (oʻsha paytda ularning soni 360 nafar edi) yordamida amalga oshiriladi. Firuz Shoh Jalolni aynan Gavr Govindaga qarshi ilk magʻlubiyatlardan soʻng yordamga chaqirgan boʻlishi mumkin. Yoki Jalol allaqachon Silhetda boʻlib, Sultondan mustaqil ravishda hind podshohiga qarshi jang olib borgan va keyinchalik Sulton tomonidan hamkorlikka daʼvat etilgan, degan qarashlar ham mavjud. Yigʻma musulmon qoʻshinlari yakunda Gavrga qarshi gʻalaba qozonadi. Govinda chekinishga majbur boʻladi va Silhet musulmonlar nazorati ostiga oʻtadi. Rivoyatlarga koʻra, ayni paytda Shoh Chashni Pir Silhet tuprogʻini Jalolga togʻasi bergan tuproq bilan solishtirib koʻradi va ularning aynan bir xil ekanini aniqlaydi. Har holda, jangdan soʻng Jalol va uning safdoshlari Silhetga joylashadi.

1303-yilga oid bir fors yozuvi hozirda Jalolning dargohidan topilgan. Unda Firuz Shoh hukmronligi davrida avliyo yordami ila Sikandarning Arsah Srihatdagi gʻalabasi tilga olingan. Bu yozuv hozirda Bangladesh Milliy muzeyida saqlanadi.

## Faoliyati

Hayotining keyingi yillarini Jalol butunlay islomni targʻib qilishga bagʻishladi. Mashhur sayyoh Ibn Battuta oʻsha paytda Satgʻonda boʻlib, Silhetning shimoli-sharqidagi Kamarupa togʻlari orqali bir oylik yoʻl bosib oʻtgan va u bilan uchrashish uchun kelgan. Ibn Battuta Xabung orqali Silhetga yoʻl olar ekan, koʻp kunlar oldin yoʻlga chiqqan Jalolning bir necha shogirdlari uni qarshi olish uchun kelganini qayd etadi. 1345-yildagi uchrashuvi chogʻida Ibn Battuta Shoh Jalolni boʻychan va oriq, rangi och, masjid yaqinidagi gʻorda yashovchi, qimmatbaho mol-mulki faqat sut, sariyogʻ va qatiq uchun boqadigan echkidan iborat inson sifatida tasvirlaydi. U Jalolning safdoshlari musofir boʻlib, kuch va jasoratlari bilan tanilgani, koʻplab odamlar undan hidoyat izlab kelganini yozadi. U shunday deydi:Bu shayx buyuk avliyolardan, nodir zotlardan edi. Uning ommaga ham, xoslarga ham maʼlum karomatlari, ulkan amallari bor edi va u juda keksaygan odam edi. … Shu togʻlarning aholisi uning daʼvati bilan islomni qabul qilgan edi, shu sababli u ular orasida istiqomat qilardi.
Ibn Battuta va Shoh Jalol uchrashuvi uning arab tilidagi sayohatnomasi – Rihla („Safar“) asarida tasvirlangan.

Bugungi kungacha ham Yaman Hazramavtida Jalolning nomi xalq ogʻzaki ijodida yashab keladi.

Uning vafot etgan sanasi borasida turli qarashlar mavjud, ammo Ibn Battuta maʼlumotiga koʻra, u hijriy 746-yil Zulqaʼda oyining 20-kunida (milodiy 1346-yil 15-martda) vafot etgan. U Silhetda, hozir *Dargoh mahallasi* deb ataladigan mahalladagi dargohida dafn etilgan. Uning zurriyoti bor-yoʻqligi masalasida ham turli fikrlar mavjud. Jalol oʻzining eng yaqin safdoshi Hojji Muhammad Yusufni dargohining xodimi (qodim, mutavalli) etib tayinlagan va Yusuf avlodlari – Sareqaum oilasi bu vazifani hanuz davom ettirib kelmoqda.

Uning ziyoratgohi Silhetda va butun Bangladesh boʻylab mashhur boʻlib, har kuni yuzlab musulmon ziyoratchilar kelib turadi. U toʻrt nafar safdoshi bilan yonma-yon yotgan: janub tarafida Yaman shahzodasi Shahzoda Shayx Ali, sharqida Hojji Yusuf, gʻarbida esa Hojji Xalil va Hojji Daryo. Silhetdagi eng katta masjid aynan shu dargohda qurilgan (u Bangladeshdagi eng yirik masjidlardan ham biridir).

## Ruhiy silsila

Shoh Jalolning ruhiy silsilasi quyidagicha:

* Imom Ali al-Hodiy (oʻninchi shia imomi va Suhravardiy anʼanasidagi ulugʻ olim)
* Sayyid Jaʼfar az-Zakiy
* Sayyid Ali al-Askar an-Nazuk
* Sayyid Abdulloh an-Nazuk
* Sayyid Ahmad an-Nazuk (Iroqning Samarradan Mashhadga hijrat qilgan)
* Sayyid Mahmud Buxoriy (Buxoroga hijrat qilgan)
* Sayyid Muhammad Abu al-Fath
* Sayyid Jaʼfar Amir
* Sayyid Ali al-Muʼid
* Jaloliddin Surx-Posh Buxoriy
* Sayyid Ahmad Kabir Suhravardiy Husayniy Jaloliy
* Shoh Jalol.

## Nomidan atalgan obyektlar
* Jalolobod, Silhetning tarixiy nomi
** Jalolobod Ragʻib-Robiya tibbiyot kolleji, xususiy tibbiyot maktabi
** Jalolobod garnizoni, Bangladesh armiyasi harbiy shaharchasi
*** Jalolobod garnizoni jamoat maktabi va kolleji
* Shohjalol oʻgʻit zavodi, Bangladeshdagi eng katta oʻgʻit zavodi, Fenchuganjda joylashgan
* Shoh Jalol oʻrta maktabi, Jagannatpurdagi oʻrta maktab
* Hazrati Shohjalol xalqaro aeroporti, Dakkadagi Bangladesh xalqaro aeroporti; mamlakatning eng yirik xalqaro darvozasi
* Shohjalol islom banki (Shahjalal Islami Bank Limited), xususiy tijorat banki
* Shoh Jalol masjidi va islomiy madaniyat markazi, Cardiffdagi II-toifa roʻyxatga olingan masjid, Buyuk Britaniya
* Shohjalol fan va texnologiyalar universiteti, Silhetdagi Bangladesh davlat universiteti
* Shohjalol Uposhahar, Silhetning 22-mahalladagi turar-joy hududi
* Shohjalol yotoqxonasi, Chittagong universiteti

## Safdoshlari

# Sayyid Nosiruddin, Shamsuddin Firuz Shohning qoʻshin qoʻmondoni (Chovkidekhi, Silhet)
# Haydar Gʻoziy, Silhetning ikkinchi vaziri (Sonargaon)
# Hojji Yusuf, Shoh Jalol bilan Chowkidighida qolgan
# Gʻozi Burhonuddin, Silhetdagi birinchi musulmon (Tultikar/Burhonobod, 24-mahalla)
# Shoh Poron, jiyani (Xodimnagar, Silhet Sadar)
# Adam Xakiy (Deorail, Badarpur)
# Shoh Malum (Rajonpur, Fenchuganj)
# Shoh Gʻabru (Gabhurteki, Osmoni Nagar)
# Shoh Siddiq (Panchpara, Osmoni Nagar)
# Fotih Gʻoziy (Fotihpur-Shohjibozor, Madhabpur)
# Pir Gorachand (Xaroa, Shimoliy 24 Pargana, Gʻarbiy Bengal)
# Shoh Athar Ali(Moskapur, Golapgʻanj, Silhet)

## Yana qarang
* Muhammad ibn Baxtiyor Xaljiy
* Muiniddin Chishtiy
* Sikandar Xon Gʻoziy
* Nizomiddin Avliyo, uning maʼnaviy doʻsti, Shoh Jalolga keyinchalik *Jaloliy kabutarlar* deb atalgan ikki juft qora kabutar ham bergan
* Sayyid Nosiruddin

## Manbalar

## Adabiyotlar

* *Sharh Nuzhat al-Arvoh* – Ali Sher Bangoliy (1571)
* *Gulzor-i Abror* – Muhammad Gavs Shattoriy (1613)
* *Suhayl-i Yaman* – Nosiruddin Haydar (1860)
** *Risolat* – Muhiyuddin Xodim (1711)
** *Ravzat us-Salotin* (1721)