Kitobning bosib olinishi

**Kitobning bosib olinishi** – 1870-yil Shahrisabz bekligi markazini general Abramov boshchiligidagi rus qoʻshinlari tomonidan bosib olinishi.

## Hujumning sababi
Rossiya imperiyasi-Buxoro amirligi urushi davrida rasman amirlikka qaram boʻlgan Shahrisabz beklari betaraflikni saqlab qoldi. Biroq 1868-yilda rus qoʻshini tomonidan Zirabuloq choʻqqilarida Buxoro qoʻshinlari magʻlubiyatga uchragach, Shahrisabz hukmdorlari Joʻrabek va Bobobek toʻsatdan Samarqanddagi rus garnizonini qamal qiladi. Rossiya bilan Buxoro amirligi oʻrtasida sulh shartnomasi imzolangandan soʻng, Shahrisabz beklari amalda Buxorodan ajralib chiqdi. Beklik hududidan oʻgʻrilik va bosqinchilik hujumlari avj oldi. Buxoro amiri isyonchi beklarni boʻysundirishga kuchi yetmay, Turkiston general-gubernatori Konstantin Kaufmandan yordam soʻradi. 1870-yil avgust oyida Kaufman general Abramovni Shahrisabz bekligining asosiy shaharlari – Kitob va Shaharni egallash, isyonkor hukmdorlarni quvib chiqarish va shaharlarni Buxoro amiriga topshirish maqsadida yubordi.

## Kitobning bosib olinishi
Rus otryadi Samarqanddan ikki kolonna boʻlib yoʻlga chiqdi: oʻngdagi kolonna polkovnik Mixaylovskiy (1 ta batalyon, 200 nafar kazak, 10 ta toʻp va 6 ta raketa qurilmasi) 7-avgustda yoʻlga chiqib, 2 ta yurishda Jomga yetib keldi; chapdagisi esa podpolkovnik Sokovnin (4 ta rota, 50 nafar kazak, 2 ta toʻp va 2 ta raketa qurilmasi) 9-avgust kuni Kitobga eng qisqa yoʻl boʻylab, Qoratepa darasi orqali harakatlandi. 11-avgust kuni kechqurun har ikka kolonna Shahrisabz tashqi devoridan 2,5 verst uzoqlikdagi Oʻris qishloq bogʻlariga yetib keldi va jang oʻrniga joylashdi. Kitob va Shahar bitta umumiy devor bilan oʻralgan edi; keyin bu shaharlarning har birida maxsus ichki devor va qoʻshimcha ravishda ark bor edi.

12-avgust kuni ertalab hududda razvedka oʻtkazildi, shundan soʻng Ravotak darvozasining har ikki tomonidan ikkita kolonna bilan qamal qilishga qaror qilindi. Tunda bresh-batareyalar qurildi va 13-avgust kuni tongda oʻt ochildi. Shahrisabzliklar javoban oʻt ochib, podpolkovnik Sokovninni halokatli yarador qildi. Kechga borib, Mixaylovskiy kolonnasi toʻp otgan devorda bresh yasaldi, ammo Sokovnin batareyasi tomon bresh ochib boʻlmadi. Abramov Mixaylovskiy kolonnasi bilan hujumga oʻtishga, ikkinchi kolonna esa faqat manyovr namoyish qilishga qaror qildi. Tun kirishi bilan Mixaylovskiy kolonnasi 2 rota va 1 toʻp bilan kuchaytirildi, hujum tonggi 3:30 ga belgilandi.

Mixaylovskiy bresh orqali hujum qilib, uni egallaganidan soʻng, chapga – Kitob darvozasidan arkka olib boruvchi asosiy yoʻlga yoʻl olmoqligi kerak edi. Sokovninning oʻrnini egallagan podpolkovnik Rayevskiyga Mixaylovskiy kolonnasi shahar ichiga kirganidan keyingina 1,5 rota bilan devorni egallash boʻyicha topshiriq berildi. Mixaylovskiy kolonnasi tinchlikda devorgacha yaqinlashdi va qisqa qoʻlbola jangdan soʻng uni egalladi; keyin u katta yoʻl tomon yoʻl oldi. Mixaylovskiy shaharga kirganini bilib, Abramov Printsga Ravotak darvozasini egallashni buyurdi va Prints bu topshiriqni dushman oʻq otishiga qaramay bajardi. Keyin Abramov devorning katta qismi bosib olinganini koʻrib, Rayevskiyga chap bresh-batareyadan oʻt ochishni toʻxtatib, oʻz qarshisidagi devorni hujum qilishni buyurdi. 15 daqiqadan soʻng u yerda ham devor egallandi. Rayevskiy Ravotak darvozasiga va keyin Kitob tomon katta yoʻl orqali Mixaylovskiy bilan birlashishga harakat qildi.

Shu vaqtda Mixaylovskiy markaziy maydonga yetib borib, u yerda toʻxtadi, atrofdagi qogʻoz omborlarini yoqib, tongni kutdi. Keyinroq, safni tartibga solgan holda, 5 rota, 4 toʻp va 4 raketa qurilmasi bilan Kitob devoriga yoʻl oldi. Darvoza oldida otishma boshlandi. Mixaylovskiy darvoza va uni himoya qiluvchi burjlarni kartech va granata bilan oʻqqa tutib, hujumga oʻtishni buyurdi. Bir rota oʻt ostida devordan oshib oʻtib, darvozani ochdi. Kitobga kirib, tsitadelgacha boʻlgan yoʻlda qarshilikka duch kelmadi. Soat 8:00 ga kelib, jang tugadi. Garchi Kitob bosib olingach, u shahar oʻz itoatini bildiradigan delegatsiya joʻnatgan boʻlsa-da, askarlarning charchogʻi tufayli Shaharga yurish ertaga qoldirildi.

## Urushdan soʻng
Qoʻzgʻolonchi beklar Joʻrabek va Bobobek Qoʻqon xonligiga qochib ketdi, lekin tez orada Qoʻqon xoni tomonidan Rossiya hukumatiga topshirildi. Hujum paytida rus qoʻshinlaridan 34 kishi halok boʻldi va 116 kishi yaralandi, shahrisabzliklar esa faqat halok boʻlganlar soni boʻyicha 600 nafarga yaqin yoʻqotishga uchradi. Shaharlarni Buxoro amiri yuborgan beklarga topshirib, rus qoʻshinlari 26-avgustda Samarqandga qaytib ketdi. Shu bilan bosqin tugadi.

## Manbalar

## Havolalar
* Buxoro va Xiva xonliklari haqida maʼlumot
* Rossiya imperiyasining Oʻrta Osiyoga yurishi