open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tuberkulin

**Tuberkulin**, shuningdek, **tozalangan oqsil** sifatida ham tanilgan, sil kasalligini tashxislashda ishlatiladigan oqsillarning birikmasidir.Ushbu foydalanish tuberkulin teri testi deb ataladi va faqat yuqori xavf ostida boʻlganlar uchun tavsiya etiladi.Teri testini ishonchli boshqarish katta hajmdagi mashgʻulotlar, nazorat va amaliyotni talab qiladi. Inʼektsiya teriga amalga oshiriladi. name="CDC2017">.

Umumiy nojoʻya taʼsirlar orasida qizarish, qichishish va inyektsiya joyida ogʻriq mavjud„Tuberculin“. The American Society of Health-System Pharmacists. Archived from the original on 9 January 2017. Retrieved 8 January 2017..Baʼzida allergik reaktsiyalar paydo boʻlishi mumkin. Ilgari BCG bilan emlangan yoki boshqa turdagi mikobakteriyalar bilan kasallanganlar uchun test notoʻgʻri ijobiy boʻlishi mumkin.Infektsiyadan keyin oʻn hafta ichida, olti oydan kichik boʻlganlarda va koʻp yillar davomida infektsiyalanganlarda test notoʻgʻri salbiy boʻlishi mumkin.Homiladorlik paytida foydalanish xavfsizdir.

Tuberkulin 1890 yilda Robert Koch tomonidan kashf etilgan . Sil kasalligi (TB) etiologiyasi boʻyicha oʻzining ishi bilan mashhur boʻlgan Kox patogen va keyinchalik Koch postulatlari deb nomlangan oʻziga xos kasallik oʻrtasida oʻrnatilishiga yordam beradigan turli xil qatʼiy koʻrsatmalarni ishlab chiqdi. Tuberkulin *[[Mycobacterium tuberculosis]]* ekstraktidan tayyorlanadi.

## Tarix

### Ixtiro
Tuberkulin oqsili 1890-yilda nemis olimi va shifokori Robert Kox tomonidan ixtiro qilingan. Tuberkulin tuberkulyoz tayoqchasining glitserin ekstrakti boʻlib, sil kasalligini davolash vositasi sifatida ishlab chiqilgan. Bu dastlab sil kasalligini davolovchi vosita hisoblanib, bemorlarga teri ostiga kulturli filtratlar orqali toʻplangan jigarrang, shaffof suyuqlik dozasida berilgan.Biroq, davolanish oʻlimning koʻrsatkichlarini kamayishiga olib kelmadi. 

1890-yilda bemorlarga tuberkulin bilan davolash birinchi marta berilganda, koʻpchilik bemorlarda 4-5 soat davom etgan febril reaktsiya qayd etilgan. Ushbu reaktsiyalarning alomatlari qusish, konstitutsiyaviy alomatlarning boshqa shakllari bilan birga kelgan isitmani oʻz ichiga oladiHuebner, Robin E.; Schein, Maybelle F.; Bass, John B., Jr. (1993). „The Tuberculin Skin Test“. *Clinical Infectious Diseases*. **17** (6): 968–975. doi:. ISSN&nbsp;. JSTOR&nbsp;4457498. PMID&nbsp;8110954.: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
.Bemorlarda bu alomatlar takrorlangandan soʻng, Kox vaqt oʻtishi bilan davolash dozalarini oshirib yuborish silning yengil holatlarida tezroq va samaraliroq davolanishga olib kelishini, shuningdek, rivojlanishi sekinroq, ammo progressiv boʻlgan jiddiyroq holatlarni qayd etdi />.

## Manbalar

## Havolalar

* Tuberkulin teri testlari
*
Tugun

**Tugun** I.(adabiyotda) — fabula rivojidagi voqea. Asar qahramonlari oʻrtasida konfliktning paydo boʻlishi yoki boshlanishini ifodalaydi. Harakatni belgilaydi, voqealar rivojiga turtki boʻladi — ularga aniq yoʻnalish beradi. Koʻpchilik asarlarda asosiy voqealar T.dan soʻng yuz beradi. T. kitobxonni tasvirlanajak vokealar ichiga yetaklaydi, qahramonlar taqdiriga qiziqtiradi, asar mavzuini toʻgʻri tushunishiga yordam beradi.

T. badiiy asarningturli oʻrinlarida kelishi mumkin: Oybekning "Qutlugʻ qon", Abdulla Qahhorning "Qoʻshchinor chiroqlari" romanlari syujeti asarning T.idan boshlanadi. N. V. Gogolning "O'lik jonlar" asari oxirida Chichikovning "O'lik jonlar" ning sotib olishga ahd qilishi asar syujetining T.ini tashkil qiladi. 

II.(Ayrim shevalarda) Ayollar yo'riqqa borganda o'zi bilan olinadigan dasturxoni ( ichida pishirilgan qanaqadir yegulik bilan)
Tudun

**Tudun**, tutun — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

Xoqon xonadoniga mansub va boʻysundirilgan viloyatlardagi hokimlar faoliyatini nazorat qilib, oʻlpon va soliqlar yigʻishni tashkil etish maqsadida tayinlangan noib unvoni. T. qad. turk bitiktoshlarida, xitoy, sugʻd, arab, fors, yunon manbalarida, sugʻdiy, baktriy yozuvli tangalarda uchraydi. Xitoyning Tanshu yilnomasida 7-asrning 40-yillaridan to 8-asrning 40-yillarigacha hukm surgan Choch hukmdorlari T. unvoni bilan kayd etiladi. Ushbu yilnomada Chochni turli yillarda idora qilgan 4 nafar T. haqida soʻz boradi. Choch hukmdorlarining unvoni T. boʻlganini boshqa tillardagi maʼlumotlar ham tasdiklaydi (mas., Mugʻqalʼahujjatlari). Arabfors manbalarida ham Choch hukmdorlari T. unvonida tilga olinadi.

## Adabiyot
* Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar. T., 1992.
* Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.
Tuyoq

**Tuyoq** — baʼzi sut emizuvchilar (asosan, tuyoqlilar) barmogʻi uchidagi muguz tuzilma. T. quruklikda harakatlanishga moslana borish jarayonida tirnoqning oʻzgarishidan kelib chiqqan. Yumshoq yerda yashaydigan hayvonlar tuyogʻi keng va yassi (mas., shimol bugʻusi), togʻlarda hayot kechiradigan hayvonlar tuyogʻi esa ingichka hamda mustahkam (mas., echki). Fillar tuyogʻi barmoqning faqat oldingi qismini oʻrab turadi.
Tuyoqli

**Tuyoqli** — oʻzbeklarning yuz qabilasidagi eng yirik urugʻlaridan biri. XIX asrda, asosan, Zarafshon vodiysida yashashgan. Bu yerga ular Sirdaryo boʻylaridan taxminan XVII asrda koʻchib oʻtishgan. XVIII asrning oxiri — XIX asrning boshida Tuyoqlilar oʻtroq hayotga oʻtganlar. XIX asrning 70-yillarida ular Oʻrta Zarafshon vodiysining 47 qishlogʻida istiqomat qilgan. Ularning soni 12 mingdan 20 minggacha boʻlgan. Tuyoqlilar quyidagi mayda urugʻlarga boʻlingan: chubot, uray, molakeseki, mirzakeseki, changal, gurach. 1921-yil maʼlumotlariga qaraganda, Tuyoqlilar oʻz ichiga quyidagi urugʻlarni olgan: alamon, jamboy, yumaloqbosh, uray. Tuyoqlilarning bir qismi Zarafshon vodiysi qipchoqlarining tarkibiga kirgan. Hozirda Tuyoqlilarning avlodlari, asosan, Samarqand viloyatining Bulungʻur, Jomboy, Urgut va Toyloq tumanlarida, Jizzax viloyatining Gʻallaorol va Baxmal tumanlarida, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida va Tojikistonning Panjakent tumanida yashaydi.

Maqola Wikipediya baʻzasiga Farrux Qarshiboyev tomonida qoʻshildi! etnicheskoy istorii uzbekskogo naroda, T., 1974.
Tuyoqlilar

**Tuyoqlilar** () — sut emizuvchi hayvonlarning katta turkumi. Toy; tuyoqlilar, juft tuyoqlilar, fillar, sirenlar va damanlar turkumlarini oʻz ichiga oladi. Oyoq barmoklari tuyoq bilan qoplangan. Odatda, 2 va 4 barmoqlari (toq tuyoqlilarda 3barmoq) yaxshi rivojlangan. Asosan, oʻsimlikxoʻr. Antraktida va Avstraliyadan boshqa barcha qitʼalarda tarqalgan. Koʻpchilik T. ovlanadi. Yovvoyi T. uy hayvonlari — ot, sigir, qoʻy, echki, choʻchqa, tuya, eshak, bugʻu va boshqalarning ajdodi.
Tugmachagul

**Tugmachagul** (Malva L.) — gulxayridoshlar oilasiga mansub bir yillik yoki koʻp yillik oʻtlar turkumi; begona oʻt; Gʻarbiy Yevropa, Kichik Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Xitoy va Shimoliy Afrikada oʻsadi. Oʻzbekistonda tugmachagulning bir necha turi: befarq tugmachagul (M. neglecta Wall.), Mavritaniya tugmachaguli (M.mauritana L.), oʻrmon tugmachaguli (M. silvestris L), buxoro tugmachaguli (M. bucharica Iljin.) uchraydi. 

Poyasi yer bagʻirlab, baʼzan yerdan bir oz koʻtarilib oʻsadi. Shoxlangan, boʻyi 10-40 sm. Ildizi oʻq ildiz. Barglari uzun bandli, 5-7 boʻlakli. Gullari 3-4 tadan barg qoʻltigʻida joylashgan. Mevasi tugmachasimon, dumaloq, mayin tuklar bilan qoplangan, 14 (12-16) ta danakchali toʻpmeva. Aprel-dan oktabrgacha gullab mevalaydi. Bir tup tugmachagul yiliga 300-500 dona urugʻ beradi. Tabobatda qoʻllanadi. Bargi Kavkazda ovqatga ishlatiladi.
Tuz koʻli

**Tuz koʻli** — Anadolu yassitogʻligidagi oqmas shoʻr koʻl, Turkiyada. Dengiz sathidan 899 m balandlikda joylashgan. Maydoni qish va bahor oylarida 1600—2500 km², chuq. 2 m gacha. Yozda qurib qoladi va koʻl tubi 2 m gacha qalinlikda tuz bilan qoplanadi. Suvining 34% hajmi tuz (asosan, №S1)dan iborat. Koʻldan osh tuzi olinadi. Jan. va gʻarbiy qirgoklari yaqinida shoʻrxoklar bor.
Tuzkon madaniyati

**Tuzkon madaniyati** - neolit davrida baliq ovlash, ovchilik va terimchilik bilan shugʻullangan qabilalar madaniyati (mil. av. 4—3ming yillik). Tuzkon manzilgohlari Mohondaryo arxeologiya ekspeditsiyasi aʼzosi Oʻ.I. Islomov tomonidan topib oʻrganilgan (1960—61). Mohondaryo Zarafshon daryosining qad. oʻzani boʻlib u Buxoroning Qorakoʻl tumani orqali Qizilqumdan oʻtib Amudaryoga quyilgan. U oʻz yoʻlida bir qancha koʻllar hosil qilgan. Neolit odamlari shu koʻllar atrofida manzilgohlar qurishib shu yerda hayot kechirishgan. Bu yerdan 36 ta manzilgoh topilib, shundan 2 tasida madaniy qatlamlar va chayla qoldiqdari topilgan. Keyingi jez davriga kelib Mohondaryo suvlari kamayib, hosil qilingan koʻllar tuzkonlarga aylangan. Hozir bu joylar Kichik Tuzkon va Katta Tuzkon makonlari nomlari bilan yuritiladi (qarang Kaltaminor madaniyati, Darvozaqirliklar chaylasi).
Tuzlar (maʼnolari)

**Tuzlar**:

* Tuzlar — kimyoviy birikmalar sinfi; oddiy sharoitda ionli tuzilishga ega boʻlgan kristall moddalar.
* Tuzlar (mineral), tabiiy tuzlar — choʻkindi tuz konlarini hosil qiluvchi, suvda tez erish hususiyatiga ega boʻlgan, shoʻr va achchiqshoʻr taʼmli minerallar guruhi.
Tuzlar (mineral)

**Tuzlar**, tabiiy tuzlar — choʻkindi tuz konlarini hosil qiluvchi, suvda tez erish hususiyatiga ega boʻlgan, shoʻr va achchiqshoʻr taʼmli minerallar guruhi. Kimyoviy tarkibi — xloritlar va natriy, kaliy, magniyning sulfatlari. Tout tuzi (galit), silvin, karnallit, kainit, poligalit, longbeynit, mirabilit, tenarditlar muhim tuzlar sirasiga kiradi. Hosil boʻlish vaqti va sharoitiga qarab Tuz konlari 3 tipga boʻlinadi. Yer yuzasidan ozmikoʻpmi chuqurlikda joylashgan qattiqTuzning yirik qatlamlari yoki shtok va gumbazeimon yotqiziqlari boʻlib, ilgarigi geologik davrlar mobaynida hosil boʻlgan choʻkindi qazilma konlari. Dunyo boʻyicha Tuz kazilmalarining 30% shu tipdagi konlarga toʻgʻri keladi. Chuqurlikdagi tabiiy Tuzning yer osti suvlari taʼsirida erib chiqib ketishi natijasida hosil boʻladigan tuzli manbalar vanamakoblar. Bu konlardan choʻktirish yoʻli bilan tosh tuzining 50% dan ortigʻi qazib olinadi. Zamonaviy tuz konlari (shoʻr koʻl, qoʻltiq va lagunalar) Yer yuzida keng tarqalgan boʻlib, bu tipga hozirgi zamon dengiz va okeanlari ham kiradi. Tuz ning 20% shu tipdagi konlardan qazib olinadi.
Tuzlash

**Tuzlash** — mahsulotlarni konservalash usullaridan biri. Goʻsht, tuxum, baliq, turli sabzavotlar maxsus usullarda tuzlanadi. Goʻsht T. — goʻsht kattakatta qilib tilimlanib, namakob bilan yuviladi va har qaysi tilimni mayda tuzga botirib, ipga tiziladi va kechki salqin tushgandan to ertalabgacha shabada tegib turadigan joyga osib qoʻyiladi. Kunduzgi issiqqa qoldirmay goʻsht yigʻib olingach, togʻoraga solinib, ustidan doka yopiladi va salqinroq joyda saqlanadi. Taom tayyorlashdan oldin tuzlangan goʻsht iliq suvda yuviladi va ovqat tuz solinmay pishiriladi. Bodring T. — bodringni maydayiriklari ajratilgach, sovuq suv bilan yaxshilab yuviladi va sirlangan idish yoki bochkaga teriladi. Bochkaga yana ukrop, sarimsoq, qizil qalampir, kashnich urugʻi, rayhon va boshqa koʻk oʻtlar solinadi. Bochka toʻlgach, qopqogʻi yopilib, ustiga ogʻirroq narsa qoʻyib bostirib qoʻyiladi. Soʻngra qopqoqdagi maxsus teshikchadan sovitilgan namakob quyiladi. 10&nbsp;kg bodring uchun: 500 g sarimsoq, 300 g ukrop, 8—10 dona qizil qalampir, 2 osh qoshiq kashnich urugʻi, 1 tup rayhon shoxlari; namakob uchun: 10 l suvga 700 g tuz solib qaynatiladi. Bodringli bochka xona haroratida 1—2 kun saqlangach, sovuqroq joyga olib qoʻyiladi. Karam T. — tozalangan karam boshi maydalab toʻgʻraladi, tuz va yirik qirgʻichdan chiqarilgan kizil sabzi aralashtiriladi, bochka yoki sirlangan kostryulkaga zichlab bosiladi, soʻng ustiga yogʻoch qopqoq, uning ustiga ogʻirroq yuk (yoki yirik tosh) bostirib qoʻyiladi. Idishdan chiqqan suv karamni koʻmib turish lozim; karamni tuzlashda unda sut kislotali bijgʻish jarayoni sodir boʻlib, xushboʻy maza beradi. Karamning bijgʻishi qaroratga bogʻliq, harorat 16°—18° da 10 kunda tayyor boʻladi. 10&nbsp;kg karamga 200 g tuz, 2—3 dona sabzi, 3—5 dona dafna yaprogʻi, 50 g yanchilmagan murch kerak boʻladi.
Tuzoq

**Tuzoq** — kush yoki boshqa ovlanadigan hayvonlarni tutish uchun qoʻllanadigan moslama. T. yerga, daraxtlar va butalar ustiga, oʻtlar orasiga, ariklarga, kushlar yuradigan yoʻlkalarga qoʻyiladi. Parrandalar tutishda T.lar ot yoli yoki dumi qilidan, ingichka ipak, mis va kapron iplardan tayyorlanadi. Ular oddiy loy qotishmalari yoki boshqa ogʻir narsalarga, qoziqlarga, oʻsimliklar poyalariga mahkamlab qoʻyiladi (yana qarang Kirkik, Matrap).
Tuzkon

**Tuzkon** – Jizzax viloyatidagi koʻl. Jizzax shahridan 56&nbsp;km shimoli-gʻarbda. Nurota tizmasining tarmogʻi – Pistali togʻdan sharqroqda joylashgan.

Koʻl suvining temperaturasi yil davomida oʻzgarib turadi. Oʻrtacha temperatura yanvarda 0,2°, aprelda 13,2°, iyulda 27,5°, oktabrda esa 16,4°. Suvi kuchli minerallashgan: shimoliy qismining suvi tarkibida 4,0 g/l, janubiy qismida 4,9 g/l tuz bor. Arnasoyning butunlay chiqindi suvlardan hosil boʻlgan boshqa suv omborlaridan farqli oʻlaroq, Tuzkon koʻli inson faoliyati natijasida sezilarli darajada oʻzgargan boʻlsa-da, qadimgi tabiiy kelib chiqishiga ega.

## Geografiyasi
Tuzkon koʻli Jizzax viloyatining Forish tumanida, Jizzax shahridan 56 kilometr shimoli-sharqda, Qizilqum choʻlining oʻta sharqiy qismida joylashgan. Arnasoy tizimida Tuzkon shimoli-gʻarbda Aydarkoʻl bilan tutashib, eng janubiy joyni egallaydi. Koʻl shimoli-gʻarbiy-janubiy-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan va taxminan uchburchak shaklida. Koʻlning hozirgi uzunligi 35 kilometr, kengligi 22–25 km, sharqiy qirgʻoqdagi qoʻltiqlarni hisobga olgan holda – 35 km gacha uzaygan. Tizimdagi boshqa koʻllar singari Tuzkonning ham doimiy konturi yoʻq. Suv sathi 15–20% ga oʻsgan. Shimoli-sharqdagi qirgʻoq chizigʻi koʻplab tor va uzun sayoz qoʻltiqlarni hosil qilib, qattiq chuqurlashgan. Ulardan baʼzilari alohida suv omborlariga bogʻlangan. Suv kengliklari koʻpincha shoʻr botqoq bilan oʻralgan. Koʻlning bu qismi ham orolchalarga toʻla. Unga choʻl tekisligi tutashgan, baʼzi joylarda saksovul oʻsgan, qamishzorlar uchrab turadi. Janubda qirgʻoq konturi tekislangan. Tuzkonga janubiy uchida shoʻr daryo Kli (quyi oqimidagi Sanzara nomi), Oqbuloq va Markaziy Golodnostepin kollektorlari quyiladi. Katta suv omboridan uncha uzoq boʻlmagan joyda Togʻay va Tuzchiquduqkoʻl shoʻr koʻllari joylashgan. Atrofi botqoq. Janubi-gʻarbiy qirgʻogʻi pastroq Pistalitau tizmasi (Nurota tizmasining tirmagi) bilan qoʻshiladi.

## Tarixi
1969-yilgacha Tuzkon kichik koʻl boʻlib, suv sathining keskin mavsumiy tebranishlarini boshdan kechirgan, baʼzan butunlay qurib qolgan. Gidrogeolog N. A. Kenesarinning fikricha, bu Orol-Kaspiy davrining yirik havzasidan saqlanib qolgan qoldiq suv havzasi boʻlgan.

1969-yilda Chordara suv omboridan suvning (21 km³) halokatli oqishi natijasida tabiiy koʻl bogʻlangan Aydar chuqurligi toʻldirildi. Keyinchalik intensiv quritish suv tizimining ekologik holatiga salbiy taʼsir koʻrsatganligi sababli, 1980-yilda Aydarkoʻl va Tuzkon oraligʻidagi toʻgʻon sozlanishi drenajli toʻgʻon bilan toʻsilgan. 1994-yilda yangi katta hajmdagi (9,3 km³) oqizishdan soʻng, oʻtish joylari vayron boʻldi, Tuzkonning shimoliy qirgʻogʻi qisman suv ostida qoldi va ikkita koʻl ancha uzunlikda tutashdi.

## Galereya

Fayl:Озеро Тузкан. Закат.jpg
Fayl:Tuzkon koʻli.jpg
Fayl:Озеро Тузкан. 2024.jpg


## Manbalar
Tuz tektonikasi

**Tuz tektonikasi** – Yer pusti choʻkindi qatlami deformatsiyalarining burmalangan tipi boʻlib, ularning asosida yoki kesimning oʻrta qismida yetarli darajadagi yirik (100 m va undan koʻp) tuz yotqiziqlari (tosh tuzi, kaliyli tuzlar) mavjud. Tuz qatlamlarini qoplab yotgan togʻ jinslari notekis (har xil qalinlikda) boʻlganligi sababli, notekis bosim ostida tuz qatlamlari egilishi, choʻzilishi va bir joydan ikkinchi joyga siljishi mumkin. Togʻ hosil boʻlish jarayonida, ular orasida tuz qatlamlari ham oʻziga xos gumbazsimon bukilmalar hosil qiladi. Katta qalinlikdagi tuz qatlamini qoplab yotgan qatlamning notekis bosim ostida siqilishi natijasida u plastik holatga oʻtadi va bosim koʻp tomondan kam tomonga surila borib, hajmi bir necha km ga yetadi, silindr shaklida yuqoriga qarab bir necha km ga koʻtarilib boradi. Tuz tektonikasi rivojlanishining birinchi bosqichida tuz gorizontal yoʻnalishda harakat qiladi va gumbazsimon shaklni oladi. Bu shakl „tuz yostigʻi“ deyiladi. Tuz harakati davom etib, „tuz yostigʻi“, uni qoplab turgan togʻ jinslarining choʻzilishi natijasida sinadi va turli yostiqchalar paydo boʻladi. Bular tuz harakatini yengillashtiradi va tuz gorizontal yoʻnalish oʻrniga shu yoriqlar orqali yuqoriga qarab harakat qiladi. Bu jarayonda togʻ jinslarini ham oʻzi bilan koʻtarib yuboradi vatuz gumbazlarini hosil qiladi. Tuzning plastik holda choʻzilib yuqoriga koʻtarilishi natijasida tuz ostidagi togʻ jinslari egilib, konsedimentatsion boʻshliqlar hosil qiladi. Tuz tektonikasining mukammal oblastlariga Kaspiy yoni botigʻi gʻamda Meksika qoʻltigʻi va sohillari botigʻi kiradi. Tuz tektonikasi namoyonlari turli davrlar: kechki tokembriy (Janubiy Avstraliya) – neogen (Tojikiston depressiyasi) yotqiziqlarida kuzatiladi. Oʻzbekiston jan. da juda katta (1500 m gacha) qalinlikdagi tuz qatlamlarining ustki relyefi soylik va tepaliklar boʻlgani uchun Tuz tektonikasi bu joylarda juda yaxshi rivojlangan. Tuz tektonikasini oʻrganish tuz ostida yashirinib yotgan gaz va neft konlarini qidirib topishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tuyduk

**Tuyduk** () — uzunchoq ochiq nay shaklidagi anʼanaviy turkman puflama cholgʻusi boʻlib, bir necha turi bor. Tarixiy jihatdan xalq dostonlari ijrosi bilan bog‘liq.

## Tarixi
Turkman xalq cholg‘u asboblarining kelib chiqishi haqidagi rivoyatlar xalq og‘zaki ijodida keng o‘rin olgan. Koʻpincha, anʼana ildizi yunonlarga taqaladi: masalan, turkmanlarning yana bir xalq cholgʻusi — dutorning paydo boʻlishi Platonga, tuydukning kelib chiqishi Zulqarnaynga (Iskandar Zulqarnayn) bogʻliq. Oʻrta Osiyo mintaqasining qadimiy arxeologiyasida tuydukning namunalari keng tarqalgan. Bu cholgʻuni chalish, asosan, hududning turk-oʻgʻuz va arab-fors musiqa anʼanalariga uyqash boy musiqa anʼanalari bilan bogʻliq.

## Tuyduk turlari

* *Gargi-Tuyduk* — nayning (uzunligi 75-80 mm, diametri 18-20 mm) yuqori uchiga mushtuk — metall silindr (uzunligi 50 mm) taqiladi; nay tanasida 6 ta chalish teshigi mavjud — 5 ta old tomonda, 1 ta orqa tomonda. Ovozning „xira“ (kuchsiz) tembri ovoz chiqarishning xususiyatlari bilan izohlanadi.

* *Dilli-Tuyduk* — tilchali cholgʻu. Nay tanasining (uzunligi 160 mm, diametri 6-8 mm) ikkala uchi ochiq (yuqori qismi yopiq turi ham uchraydi). Unda 5 ta chalish teshigi mavjud: 4 ta old tomonda, 1 ta orqada. U shaklidagi tilcha nay tanasining yuqori chetidan 5-10 mm masofada kesiladi. Ovozi oʻtkir, biroz pirqirab chiqadi.

* *Gosha-dilli-Tuyduk* — dilly-Tuydukning qoʻshaloq turi. Hajmi, tuzilishi va akustik xususiyatlariga koʻra bir xil boʻlib, kesik tilchali 2 ta qamish naychadan iborat; ularning sozlanishidagi ozgina farq tufayli oʻziga xos tovush tebranishi yuzaga keladi. Ovozi boshqa tuyduk turlariga qaraganda mayinroq.

## Yana qarang

* Svirel
* Sibizgʻa
* Nay (uzunchoq fleyta)

## Manbalar
Tuynuk

**Tuynuk** — bino devori, shiftiga maxsus ishlangan teshik: toʻrtburchak, doyra shaklida boʻladi. T. xona ichiga yorugʻlik tushishini, havo almashinib turishini taʼminlaydi. Ayrim kulba, oʻtovlarda hamda mahalliy oshxona, tandirxonalarda shiftga, devorning yukrri qismiga ishlangan T.lar tutun chiqishiga xizmat qiladi. Masjid, madrasa, tim, toqi kabi binolarda T. panjara bilan bezatilgan. Harbiy istehkom va qalʼa devorlarida T. dan oʻq otish, dushmanni kuzatish va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.
Tuygʻu organlari

**Tuygʻu organlari**, tuyish organlari — teri, tayanchharakat apparati (muskullar, pay va boshqalar), baʼzi shilliq qavatlar (lab, til va boshqalar) dagi masxus retseptorlar. Tuygʻu organlari yordamida organizm tashqi muhit turli omillarining kompleks taʼsiri (mexanik taʼsirot, tra, ogʻriq)ni qabul kidali. Tuygʻu organlari terida notekis tarqalgan; sezish xususiyati yuqori boʻlgan sohalar (odam qoʻlining barmoqlari, lab, jinsiy aʼzolar va boshqalar) da ular koʻp. Erkin nerv oxirlari Tuygʻu organlarining eng koʻp tarqalgan turidir. Tuygʻu organlarining turlitumanligi, ular sathi va muvaqqat qoʻzgʻalishining oʻziga xosligi organizmning xilmaxil taʼsirotlarni seza olishiga imkon beradi.
Tukal xonim

**Tukal xonim** (? 1408) - Amir Temurning xotinlaridan biri. Moʻgʻuliston xoni Xizrxoʻjaning qizi. 1397-yil Sohibqiron Konigilda katta toʻy qilib, Tukal xonimni oʻz nikohiga kiritgan. Tukal xonim haramda (xon qizi boʻlgani tufayli) Saroymulkxonimdan keyingi oʻrinda, yaʼni "kichik xonim" deb atalgan. 1397-yil Sohibqiron Tukal xonim sharafiga Samarqandda "Bogʻi dilkusho"ni barpo qilgan.
Tukan (yulduz turkumi)

**Tukan** — osmonning jan. qismida joylashgan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 2,8 koʻrinma yulduz kattaligiga teng. T.da Galaktikamizning yoʻldoshlaridan biri — Kichik Magellan Buluti joylashgan. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.
Tukanlar

**Tukanlar** (Rhamphastidae) — qizilishtonsimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 37 turni birlashtirgan 5 urugʻi bor. Eng katta vakili — katta tukan uz. 60 sm cha; tumshugʻi —15—17 sm. Patlari turli rangda va juda chiroyli. Monogam qush. 1 — 4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini nari va modasi navbat bilan bosadi. Bolalari 6— 8 haftada uchirma boʻladi. Markaziy va Janubiy Amerikadagi tropik oʻrmonlarda yashaydi. T., asosan, mevalar, qisman umurtqasiz hayvonlar, mayda sudralib yuruvchilar, qushlar tuxumi hamda bolasi va boshqa bilan oziqlanadi.
Tukano

**Tukano** (betoyya) — indeys xalqlari guruhi (koreguaxe, kuteo, makuna va boshqalar) Kolumbiya, Braziliya, Peru va Ekvadordayashaydi. 51 mingkishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, 30 ming kishi Kolumbiyada istiqomat qiladi. Tukano tillarida soʻzlashadi. Dindorlarining aksariyati anʼanaviy eʼtikrdlarga sigʻinadi, xristianlar ham bor.
Tukli arilar

**Tukli arilar** () — asalarisimonlar oilasiga mansub hasharotlar urugʻi. Uzunligi 3,5 sm gacha, tanasi qalin va uzun tuklar bilan qoplangan. Tuklar sariq, qora yoki oqish belbogʻ hosil qiladi. 300 ga yaqin turi bor, Afrika va Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda, asosan, togʻli va togʻ oldi hududlarda uchraydi. Jamoa boʻlib yashaydi; uyasini quruq oʻsimliklar, yoʻsinlar va boshqa bilan aralashgan mumdan yerga kuradi. Oilasi bir yillik, bitta yirik urgʻochi va bir qancha mayda urgochi ishchilardan iborat. Erkagi yoz oxirida paydo boʻlib, urgʻochisini urugʻlantirgandan keyin halok boʻladi. Urugʻlangan yosh urgʻochisi qishlab qoladi; bahorda uya qurib, yangi oilaga asos soladi. Yosh urgʻochi qoʻygan tuxumlardan faqat ishchi Tukli arilar chiqadi. Voyaga yetgan ishchi tukli arilar in qurishni davom ettiradi; qurtlar uchun nektar va chang yigʻadi. Oiladagi tukli arilar soni bir necha oʻntadan minggacha, tropik xududlarda 2 500 gacha yetadi. Tukli arilar asosiy yemxashak ekinlari (qizil sebarga, beda va boshqa dukkaklilar)ning changlatuvchilari.

## Manbalar
Tukli beshbarmoq

**Tukli beshbarmoq** [Digitaria sanguinalis (L.) Scop.] — boshoqdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi sershox, boʻyi 10—70 sm. Barglari uzunchoqnashtarsimon. Toʻpguli chochoq roʻvaksimon. Mevasi mayda don. Ildizi popuk ildiz, 40 sm gacha chuqurlikka kirib boradi. Urugʻidan koʻpayadi. Apreldan iyungacha nihollari koʻkaraveradi, iyul — oktabr gacha gullaydi va mevalaydi. Bir tupi 5000 tagacha urugʻ beradi. Urugʻlari osongina toʻkiladi, asosan, suv orqali tarqaladi. Urugʻi 20—35° haroratda unib chiqadi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida keng tarqalgan. Beda, gʻoʻza va boshqa chopiqtalab ekinlar orasida, shuningdek, sugʻorish shoxobchalari boʻylari, yoʻl yoqalarida uchraydi.
Tukuman

**Tukuman** — Argentinaning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Saladilo daryosi vodiysida. Tukuman provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 525,8 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Argentina shim. gʻarbiy qismining yirik iqtisodiy markazi. Shakarqand, kimyo, mashinasozlik, metallsozlik, poyabzal, tikuvchilik sanoati korxonalari; universitet bor. Shaharga 1565-yilda asos solingan. 1816-yilda T.da mamlakat mustaqilligi eʼlon qilingan.
Tukuringra

**Tukuringra** — Rossiya Federatsiyasi Amur viloyatidagi togʻ tizmasi. Yukrri Zeya tekisligi bilan AmurZeya platosi oraligʻida. Uz 230&nbsp;km, oʻrtacha bal. 800–1200 m, eng baland joyi 1605 m. Eni 40–70&nbsp;km. Suvayirgʻich qismi yassi boʻlib, gumbaz shaklidagi choʻqqilar koʻtarilgan. 700–800 m balandlikda tekislangan yuzalar bor. Yon bagirlari tik, uni kesib utuvchi daryolar chukur daralar hosil qilgan. Qad. muzlik relyef shakllari sakdangan. Mezozoy burmalanishi davrida shakllangan.

Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, uzoq davom etadi, yozi iliq. Yon bagʻirlarida tilogʻoch, oq qayin, qora qaragʻay oʻrmonlari, jan. yon bagʻirlarida qora qayin, Mongoliya emani ham usadi. Baland qismlarida pakana kedr changalzorlari, togʻ tundrasidan iborat, ancha qismi tosh qurumlari bilan qoplangan. Sharqiy qismida Zeya qoʻriqxonasi bor.
Tul

**Tul**, yesir, beva — eri vafot etib, bolalari bilan qolgan ayol. Tul shariat boʻyicha eridan qolgan mulkning (merosxoʻrlar va bolalarning ozkoʻpligini hisobga olib) 1/4 — 1/8 miqdorini (hashtiyak) olgan, agar qayta turmush qurmoqchi boʻlsa, idda muhlatini oʻtkazgandan soʻng erga tekkan. Baʼzi hollarda yosh bolalarni yetim qilmaslik hamda mulkning boʻlinib ketmasligini koʻzlab vafot etgan kishining ukasi yoki qarindoshi Tulga uylangan.
Tula viloyati

**Tula viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat, Rossiya Yevropa qismining markazida joylashgan. Maydoni 25,7 ming km². Aholisi 1675,7 ming kishi (2002), asosan, ruslar (95,4%), shuningdek, ukrain, belorus, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 81,4%. Tarkibida 23 maʼmuriy tuman, 21 shahar va 49 shaharcha bor. Markazi – Tula shahri. Boshqa yirik shaharlari – Novomoskovsk, Uzlovaya.

Tula viloyati Oʻrta Rossiya kirlarining (bal. 293 m gacha) shimolida joylashgan. Yer yuzasi qiya toʻlqinsimon tekislik. Qoʻngʻir kumir, temir ruda, oltingugurt kolchedani, gips, tosh tuzi, fosforitlar, qurilish materiallari konlari mavjud; mineral buloqlar bor.

Iqlimi mo'tadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 10°, iyulniki 19°. Yiliga 500&nbsp;mm gacha yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 180–190 kun. Daryolarining koʻp qismi Oka havzasiga (Zusha, Ista, Upa, Cherepet, Osyotr va boshqalar) mansub. Don daryosining yuqori oqimi viloyat hududidan oʻtadi. Tula viloyati keng bargli oʻrmon va oʻrmondasht zonasida joylashgan. Tuproqlari shimoli-gʻarbida chimlipodzol, markaziy qismida boʻz oʻrmon, janubida aynigan qoratuproqlar. Oʻrmonlari (asosan, dub, qaragʻay) hududining yarmiga yaqinini egallaydi. Shimolida 20%, janubdagi 70% gacha yerlari haydaladi. Sanoatining asosiy tarmoklari: mashinasozlik va metallsozlik (Tula viloyatida Rossiya koʻprik kranlarining 37% hamda sanoat jihozlari, qishloq xoʻjaligi. mashinalari, mudofaa maxsuloti, mototsikl va motorollerlar va boshqa ishlab chiqariladi), elektroenergetika, kimyo (mineral oʻgʻitlar, sintetik kauchuk, kimyo tolasi), qora metallurgiya, yengil va oziq-ovqat sanoatlari; qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Qoʻngʻir kumir qazib olinadi ("Tulaugol" ishlab chiqarish. birlashmasi). 3 issiqlik elektr styasi ishlab turibdi.

Xalq badiiy hunarmandchiligi: badiiy toʻr toʻqish (Belev shahri) va loydan naqshinkor oʻyinchoqlar yasash (Filimonovo qishlogʻi) rivojlangan.

Yirik korxonalari: "Kombaynoviy zavod", "Tulamashzavod", "Kran" (Uzlovaya), "Azot" (Novomoskovsk), "Ximvolokno" (Shchyokino), "Tulachermet" aksiyadorlik jamiyatlari, "Shtamp" mashinasozlik zavodi, patron zavodi (Tula), sintetik kauchuk zavodi (Yefremov). Asosiy sanoat markazlari – Tula, Novomoskovsk, Shchyokino, Uzlovaya, Yefremov, Donskoy shaharlari.

Qishloq xoʻjaligi gʻallachilikchorvachilik yoʻnalishda. Sutgoʻsht chorvachiligi, parrandachilik, choʻchqachilik rivojlangan. Gʻalla (bugʻdoy, grechixa, javdar) ekiladi, shuningdek, ozuqa ekinlari, qand lavlagi, kartoshka yetishtiriladi. Sabzavotchilik, bogʻdorchilik ham rivojlangan. Temir yoʻli uzunligi 1103&nbsp;km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uzunligi 5076&nbsp;km. Viloyat hududida avtomobil yoʻllari zich. Oka daryosida kema qatnaydi (Aleksin shahridan). Viloyatda 49 sanatoriykurort muassasalari bor. Krainka balneobalchiq kurorti mashhur. Tula viloyatida Polenovo va Yasnaya Polyana muzey-usadbalari faoliyat koʻrsatadi. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 7 muzey, 4 teatr ishlab turibdi.

## Manbalar
Jondor Tulenov

**Jondor Tulenov** (1928.12.1, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyatining Sayram tumani — 2002.29.12, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). Falsafa fanlari doktori (1962), professor (1963). Toshkent Davlat Universiteti huzuridagi Oliy oʻquv yurtlari ijtimoiy fanlap oʻqituvchilarining malakasini oshirish instituti professor (1971—72). 1972-yildan Toshkent pedagogika instituti falsafa kafedrasining mudiri, ayni paytda 1977—85 yillarda institutning ilmiy ishlar boʻyicha prorektori. Ilmiy ishlari dialektika, bilish nazariyasi, ijtimoiy falsafa masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1981). "Shuxrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

## Manbalar
* Hayot falsafasi, T., 1993; Qadriyatlar falsafasi, T., 1997; Maʼnaviyatimizning hayotbaxsh qudrati, T., 1999; Falsafiy madaniyat va maʼnaviy kamolot, T., 2000; Dialektika nazariyasi, T., 2001.

Ad. Tashpulatov A., Burabayev M., Akademik Jandar Tulenov (filosofiya jizni i tvorchestva), Almati, 2002.
Tuliy

**Tuliy** (yunoncha Thule — Tule, qadimgi geograflar Yerning shim. chegarasi deb hisoblagan yarim afsonaviy mamlakat nomidan olingan, lotincha, Thulium), Tm — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhidagi lantanoidlartl mansub kimyoviy element. Tartib raqami 69, atom massasi 168,9342, zichligi 9,33 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 1545°, qaynash temperaturasi 1730°. Yer poʻstining massa jihatdan 2,710~4% ni tashkil etadi. Sunʼiy usulda olingan radioaktiv izotopi 170Tt tibbiyotda rentgenodiagnostikada, texnikada yupka devorli detallarni yoritishda qoʻllanadi.
Tulixon

**Tulixon**, Tuli, Tuluy (taxminan 1192—1232) — Chingizxonnchng kenja oʻgʻli, otasining harbiy ishlar boʻyicha bosh maslahatchisi, sarkarda. Moʻgʻullar davlatinint 4 udusidan birining egasi. T. ulusi 50 ming xonadondan iborat boʻlgan. T. "yeke(baligʻ)noʻyon" (ulugʻ janob, xoja) va "ezden" (hukmdor) kabi unvonlar bilan atalgan, u otasi mulki(yurt)ga merosxoʻr boʻlgan. 1211 — 15 yillarda Chingizxonning Shim. Xitoyga qilgan yurishlarida akalari (Joʻji, Chigʻatoy, Oʻqtoy) bilan birga qatnashgan. Moʻgʻullar istilosi davrida otasi bilan Buxoroni egallagan (1220). 1220-yil Tagʻochor noʻyon bilan 80 ming kishilik qoʻshinga bosh boʻlib Xurosonning Marv, Nishopur, Hirot kabi shaharlari, Tuye, Sabzavor, Jojarm, Niso, Obivard, Saraxs, Qof viloyatlarini 3 oy davomida bosib olib vayron qilgan. Soʻnfa otasi farmoniga koʻra, Toliqon, soʻng Badaxshon viloyatlari sari yoʻnalib otasi oʻrdusiga kelib qoʻshilgan. Chingizxon vafotidan soʻng (1227) 129 minglik moʻgʻul qoʻshinidan 104 ming nafari hamda Moʻgʻuliston, Xitoy, Qirgʻizlar yeri T. ixtiyoriga berilgan. 1229-yildagi moʻgʻul shahzodalari, noʻyonlari qurultoyi Chingizxonning 3oʻgʻli Oʻqtoyni buyuk qoon (xon) etib taxtga oʻtirganligini qonuniylashtirmaguncha T. otasining udeli — XalxaMongoliyani boshqargan. 1229—30 yillar Xitoy yurishidan qaytishda yoʻlda kasal boʻlib vafot etgan. Moʻgʻul tilida "tuli" — koʻzgu maʼnosini bildiradi. T. vafotidan soʻng "koʻzgu" atamasini qoʻllash taqiklangan, uning mulkiga xotini Surxuktani (kerayit malikasi, xristian dinida boʻlgan) egalik qilgan. T. moʻgʻullar orasida katta obroʻ-eʼtiborga ega boʻlgan. Bu avlod vakillaridan ulugʻ qoonlar chiqqan (1248—1634). T.ning oʻgʻli Huloku Erondagi elxoniylar sulolasiga asos solgan. Ichki Moʻgʻulistonda hanuzgacha T.ning maqbarasi deb hisoblanadigan koʻhna ibodatxona mavjud.

Manba.Rashia addin, Sbornikletopisey, t. 1—3, M., 1952—1960; Karpini P, Istoriya mongolov, M., 1957.

## Adabiyot
* Bartold V.V., Sochineniya, t.2(1), M., 1963; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.
Tulkilar

**Tulkilar** () — boʻrisimonlar oilasiga mansub sut emizuvchilar urugʻi; tanasining uz. 40—90 sm, dumi 60 sm cha. Tanasi choʻziq, oyoklari nisbatan kalta. Uzun dumidagi moʻynasi baroq. Juni sariqdan to kumushqizgʻish (deyarli qoramtir) tusgacha. T.da mavsumiy va geografik dimorfizm kuchli namoyon boʻladi. 6— 11 turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Avstraliyaga ham olib kelingan. Oʻzbekistonda 2 turi (oddiy tulki, korsak) uchraydi. Ularning oziqlanish va yashash joyi xilmaxil: oʻrmontundradan boshlab sahro mintaqasigacha. In quradi. Asosan, kemiruvchilar, sut emizuvchilar va qushlar bilan oziqlanadi. Odatda, 4—6 ta, baʼzan 17 tagacha bola tugʻadi; eng yirik vakili oddiy tulki. Tanasining uz. 90 sm gacha, dumi 60 sm cha. Kechqurun qorongʻi tushishdan oldin faol boʻladi. Moʻynasi moʻyna sanoatining asosiy xom ashyosi hisoblanadi. T.ning qoramtir rangli moʻynasi ayniqsa yuqori baholanadi.T. ovchilik va parrandachilik xoʻjaliklariga birmuncha ziyon yetkazadi. Ular kemiruvchi zararkunandalar sonini kamaytirib, qishloq xoʻjaligi. va tibbiyotga katta foyda keltiradi.
Tulkiquyruq

**Tulkiquyruq** (Prangos Lindl.), yugʻon — soyabonguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda Ohangaron vohasi va Chimyon togʻlarida koʻproq xashakbop T. yoki shashir (P.pabularia) va Chimyon T.i (P.tschimganica B. Fedtsch.) uchraydi. Xashakbop T.ning boʻyi 2 m ga boradi. Iddizi yoʻgʻon, silindrsimon, poyasining yuqori qismi qalqonsimon, shoxlangan; shoxlari qaramaqarshi yoki halqasimon joylashgan. Yaproklari 40 sm gacha, ellipssimon, 4—5 marta patsimon qirqilgan. Soyaboni 10 —20 nurli, soyabonchalari 10—15 gulli. Oʻrama barg va bargchalari 5—10 ta, kalamibigizsimon. Mayiyul oylarida gullab uruglaydi. Loy tuprokli toshloq yerlarda, butalar orasida usadi.
Tula (maʼnolari)

**Tula**:

* Tula - 
**Tula** Italiyaning Sardiniya mintaqasida joylashgan kommunadir.
* Tula (shahar) — RF Tula viloyatidagi shahar, viloyat markazi, qahramon shahar, Upa daryosi (Oka irmogʻi) boʻyida.
Tula (shahar)

**Tula** — Rossiya Federatsiyasi Tula viloyatidagi shahar, viloyat markazi, qahramon shahar, Upa daryosi (Oka irmogʻi) boʻyida. Moskvadan 193&nbsp;km jan.da. Transport yoʻli tuguni. Aholisi 461 ming kishi (2024). Shahar 4 maʼmuriy tumanga boʻlingan.
## Tarixi
Tula 1146-yildan maʼlum boʻlib, Ryazan knyazligi tarkibida edi. 1503-yildan Moskva davlati tarkibida. 16—17-asrlarda Rus davlatining janub chekkasidagi muhim mustahkamlangan istehkom. 17-asrda mahalliy temir rudasi asosida Tula temirchilik sanoatining markazi boʻlib qoldi. 1712-yilda Pyotr I buyrugʻi bilan Tulada Rossiyada dastlabki qurol-aslaha zdi kurildi. 1777-yildan  Tula namestnichestvosi markazi, 1796-yildan gubernya markazi, 19-asrda T.da qurolaslaha ishlab chiqarish rivojlangan. Tula 1929—37 yillarda Moskva viloyati tarkibida. 1941-yilning oktyabr,— dekabr oylarida Tula nemis fashistlaridan qahramonona mudofaa qilindi. 1976-yil 7 dekabrda Tulaga qahramon shahar faxriy unvoni berildi.
## Umumiy ma'lumot
Tula— Rossiya Federatsiyasining yirik sanoat markazi. Sanoatining asosiy tarmoklari: kora metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik (kombayn zdi, mashinasozlik, konchilik va transport mashinasozligi, qurol-aslahalari motoroller va samovarlar ishlab chikariladigan "Shtamp" zdi), kimyo (kimyo tolalari, plastmassa va boshqalar), yengil, oziq-ovqat sanoatlari, qurilish materiallari va musiqa asboblari ishlab chiqarish. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, unt), 3 teatr, oʻlkashunoslik, badiiy, qurol-aslaha (1724-yildan) muzeylari, sirk, filarmoniya mavjud.
Tullash

**Tullash**, jun toʻkilishi (hayvonlarda) — sut emizuvchi hayvonlarda terining tashqi qoplamini hosil qiluvchi junlar (tivit va qisman qiltiq tolalar)ning toʻkilish va yangilanish jarayoni. T. hayvonlarda eskirgan tana qoplamini tiklash, tashqi muhit sharoitiga moslashish bilan bogʻliq mavsumiy xususiyatga ega. Uy hayvonlarida, ayniqsa, dagʻal junli qoʻylar, sigir, echkilarda, tuyalarda mavsumiy T. bahor boshlanishi bilan sodir boʻladi. T. tezligi iklimgabogʻliq. Issiqhavouni tezlashtiradi. T. jarayonida jun qoplami siyraklashadi, teri orqali havo almashinuvi erkinlashadi. Kech kuz va kish mavsumlarida yangi tivit va kiltik tolalari oʻsib chiqadi. Parrandalarda T. rivojlanish bosqichi bilan emas, balki mavsumiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq. Ularda yorugʻlik sharoitini sunʼiy oʻzgartirib, T.ni boshkarish mumkin. T. davrida hayvonlarda modda almashinuvi oʻzgaradi. Qoʻy, echki, tuya va boshqalarda hayvonlarda T. alomatlari va boshlangʻich belgilari — jun qoplamining koʻtarilishi sezilishi hamon bahorgi jun qirqimi oʻtkaziladi (bu holat jun qirqimini osonlashtiradi).

Hayvonlar kasallanganda patologik T. yuz beradi. Bu davrda organizmdagi modda almashinuvi, terining oziqlanishi keskin buziladi qichima (qoʻtir) alomatlari avj oladi va hayvon jun qoplami yoppasiga toʻkiladi.
Tulpor

**Tulpor** — chopqir zotli ot. T.lik sifatlari otning kuchi, chopqirligi, xushbichimligi va boshqa belgilariga qarab aniqlanadi. Chopqir T.lar sinovi, odatda, xalqaro maydonlarda, koʻriktanlov, koʻrgazmalarda, ippodromlarda oʻtkaziladi va ularga sertifikat beriladi. Oʻzbek xalq ertaklarida qanotlari boʻlgan afsonaviy uchar otlar T. deb atalgan.
Tulu

**Tulu** — Hindistondagi xalq. Asosan, Tamilnad shtatining gʻarbida yashaydi. 1,9 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dravidiy oilasiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlari — hinduizmga eʼtiqod qilishadi. Mashgʻuloti — kokos palmasini yetishtirish, palma sharbatini yigʻish, kopradan buyumlar tayyorlash va boshqa
Tuluza

**Tuluza** — Fransiyaning jan. qismidagi shahar. Yuqori Garonna departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 398,4 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Garonna daryosi boʻyidagi port. Aviatsiya, raketasozlik, radioelektronika, kimyo, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, rassomlik va haykaltaroshlik muzeylari bor. Kosmik tadqiqotlar markazi. Meʼmoriy yodgorliklardan 11 —18-asrlarga oid binolar, xususan, roman cherkovi (11 —13-asrlar), romangotika sobori (12—16-asrlar) va boshqa saqlangan. T. oʻrnida mil. av. gallar qabilasining manzilgohi boʻlgan.
Henri de Toulouse-Lautrec

**Henri de Toulouse-Lautrec** (1864-yil 24-oktyabr, Albi 1901-yil 9-sentyabr, Malrome, Bordo yaqinida) — fransuz rassomi, postimpressionizmning yirik namoyandasi. 1881-yildan asosan Parijda yashagan, L. Bonn va 1884-yildan F. Kormondan taʼlim olgan. E. Dega, yapon gravyurasidan taʼsirlangan. Ilk asarlaridayoq oʻta individual obrazlar yaratdi (''E. Bernar'' portreta, 1885, Teyt galereyasi, London). 1880-yillarning 2-yarmidan ziyolilar, oddiy kishilarning hayoti va ermaklarini, Parij teatrlari, raqs zallari, kabare, sirk lavhalarini yaratdi, portret va kompozitsiyalarida kinoyali, oʻta fosh etuvchanlik ruhi namoyon boʻldi: "**[[MulendelaGalettdagi bal]]**", 1889; "**[[MulenRujdagi raqs]]**", 1890; "**[[MulenRujda]]**", 1892; "**[[Xonanda Ivett Gilber]]**", 1894; "**[[DeMulen koʻchasidagi salonda]]**", 1894—95 va boshqa. Uning qalamtasvirining oʻtkirligi teatr afishalarida oʻz ifodasini topgan. Shuningdek, qalamtasvirining yengil va oʻynoqiligi, tanlangan ranglar yorqinligi bilan eʼtiborni tortadi ("**[[Aristad Bryuan oʻz kabaresida]]**", 1892; "'''Janna Avril'''", 1893 va boshqalar). Uslubiy izlanishlar Toulouse-Lautrecni modernizmga yaqinlashtirdi, bu grafika asarlari (ayniqsa, rangli litografiyalar)da koʻzga tashlanadi. Koʻplab rasmlari va litografiya turkumlari jonli, taʼsirchanligi, mubolagʻali sharjlari bilan diqqatga sazovor. Albi shahrida Toulouse-Lautrec muzeyi tashkil qilingan.
Tuman (maʼnolari)

**Tuman** soʻzi quyidagilarni bildirishi mumkin:

* Tuman (maʼmuriy birlik) – Oʻzbekistonda maʼmuriy birlik.
* Tuman (tabiiy hodisa) – tomchi holidagi suyuq dispers fazali aerozollar.
* Tuman (harbiy qism) – Markaziy Osiyo, Xurosonda 10 ming kishidan iborat harbiy qism, diviziya
* Tuman – qadimgi oʻzbek tilida oʻn ming (10 000) sonini anglatgan atama.
Tuman (harbiy qism)

**Tuman** (turkiymoʻgʻulcha — oʻn ming) — 1) 7—18-asrlarda Markaziy Osiyo, Xurosonda 10 ming kishidan iborat harbiy qism, diviziya. Turkiyda bitilgan yodgorliklardan ilk bor Kultegin bitiktoshi va Bilga xoqon bitiktoshida qayd etilgan. Koʻshin T.i, oʻz navbatida, minglik (hazora), yuzlik (sada) va oʻnlik (daha) qismlaridan tashkil qilingan. T.larga noʻyon, tuman oqosi, tuman begilar qoʻmondonlik qilgan. Amir Temur qoʻshinidagi T.larga sohibqironning oʻgʻillari, nabiralari hamda Shayx Nuriddin, Hoji Sayfuddin, Shohmalik, Allohdod, Jahonshoh singari nomdor beklar rahbarlik qilgan; 2) Eron (13—16-asrlar) va Oʻrta Osiyo (13—19-asrlar)da 10 ming va undan ortiq askar yetkazib berish imkoniyatiga ega boʻlgan maʼmuriyhududiy birlik. Boburttt "Boburnoma"da taʼkidlashicha, 16-asrda Samarqand viloyatiga Sugʻd, Shovdor kabi T.lar tegishli boʻlgan. Kobul viloyati 14 ta T.dan tashkil topgan. Andijon va Qashqarda T. oʻrnida "oʻrgin", Hindistonda "pargana" istiloxlari qoʻllangan; 3) oʻrta asrlardan Eronda muomalada boʻlgan pul birligi — 10000 dinor; 4) Oʻzbekiston Respublikasida — maʼmuriyhududiy birlik. Q. Tuman (Oʻzbekiston Respublikasida). 

## Manbalar
Tuman (maʼmuriy birlik)

**Tuman** — Oʻzbekiston Respublikasida maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqda, jumladan, Markaziy Osiyo mamlakatlarida maʼmuriy-hududiy boʻlinish; uyezd maʼnolarida ishlatilgan. Oʻzbekiston sobiq Sovet Ittifoqi tarkibiga kirgan davrda tumanlarni "rayon" deb atash rayem boʻlgan. Oʻzbek tili davlat tiliga aylanishi munosabati bilan tarixiy "tuman" soʻzi qayta tiklandi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 68 moddasiga muvofiq, tuman maʼmuriy-hududiy boʻlinish pogonalaridan biri. Tuman davlat yuqori organlarining koʻrsatmalari, qarorlarini hayotga tatbiq etuvchi va bajaruvchi asosiy maʼmuriy-hududiy birlik boʻlib, viloyat tarkibiga kiradi. Shuningdek, yirik shaharlar tarkibida shahar tumanlari tashkil etilishi mumkin (maye., Toshkent shahrida 11 ta tuman bor). Tumanlarni mahalliy davlat hokimiyati organlari — tuman hokimlari va xalq deputatlari tuman kengashlari boshqaradi. Tumanlarni tashkil etish va tugatish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining roziligi bilan amalga oshiriladi. Tumanlarga tegishli viloyat hokimi tomonidan tayinlanadigan hamda tuman xalq deputatlari Kengashida tasdiqlanadigan tuman hokimi rahbarlik qiladi.
Tuman ogʻo begim

**Tuman ogʻo begim** (1366?) — Amir Temurning suyukli xotinlaridan biri. Saroymulkxonimnint akasi amir Musoning Orzumulk ogʻodan tugʻilgan qizi. 1378 y. da 12 yoshida Amir Temurga nikoh qilingan. Tuman ogʻo begimb. husnda benazir boʻlgan. Amir Temur ushbu zavjasini behad hurmat qilgan va uning sharafiga Samarqandda maxsus „Bogʻi behisht“ ni barpo etgan. Amir Temurning bir qator yurishlarida Tuman ogʻo begimb. Saroymulkxonim va boshqa malikalar qatori oʻgʻruq (oboz)da yurgan. Sohibqiron vafotidan soʻng taxtni qoʻlga kiritgan Xalil Sulpgon 1406 yilda amir Shayx Nuriddin bilan boʻlgan jangda magʻlubiyatga uchrab, sulhga muvofiq Tuman ogʻo begimb. ni amir Shayx Nuriddinga xotinlikka berishdan oʻzga chora topolmaydi. 1411 yilda amir Shayx Nuriddin amir Shohmalik koʻrsatmasiga binoan oʻldirilgach, Tuman ogʻo begimb. ni Hirotga joʻnatishadi.

Tuman ogʻo begimb.ning Amir Temurdan farzand koʻrgan yoki koʻrmaganligi xususida manbalarda maʼlumot uchramaydi.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1966; Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
Tuman xoqon

**Tuman shonyuy**, Tuman tangriqut — 1) hunlar davlati hukmdori (mil. av. 240—210 yillar). Xitoy manbalarida Tuman (Touman) *shanyuy* deb ataladi.

Qadim zamonda "shanyuy" deb oʻqilgan 2 iyeroglif tanyi, tanjiu deb talaffuz etilgan boʻlib, ular tangri soʻzining xitoycha transkripsiyasi edi. Tuman hunlar davlatini imperiyaga aylantirgan, Tuman xoqon xalqini ilk birlikka keltirgan va mil. av. 210—174 yillarda taxtga oʻtirgan Botirtangriqutning (Maodun, Mode), yaʼni Oʻgʻuzxonning otasidir. Tuman xoqon oʻgʻli tomonidan oʻldirilgan. Bunga asosiy sabab Tuman xoqon davrida Ruziye (Yueji, Yuetszi) davlati katta qudratga ega boʻlgan va ushbu davlat bilan tinchlik munosabatini saqlash maqsadida u taxt vorisi boʻlgan katta oʻgʻli Botirtangriqutni garov sifatida Ruziye xonning huzuriga yuborgan va taxtga kichik xotinidan boʻlgan oʻgʻlini oʻtqazmoqchi boʻlgan. Bundan norozi boʻlgan Botirtangriqut garovlikdan qochib, vataniga qaytib borgach, qoʻshin qoʻmondoni etib tayinlangan. Ushbu imkoniyatdan foydalanib otasi va oʻgay onasi, undan boʻlgan bolalarni yoʻq qilib taxtni koʻlga olgan (Yana qarang: Mode xokon); 2) Turk xoqonliginksh asoschisi Bumin xoqonning Xitoy manbalaridagi nomi.

## Manbalar
Tulyaremiya

**Tulyaremiya** (AQSH Kaliforniya shtatidagi Tulyare degan joy nomidan olingan, dastlab shu yerdagi zararlangan yumronqrziklardan topilgan) — hayvonlar (koʻproq qoʻy, moʻynali hayvonlar) va odamda uchraydigan tabiiy oʻchokli oʻtkir infeksion kasallik; hayvonlarda kasallik koʻpincha yashirin kechadi; odamda oʻpka, limfa tugunlari (bubon — shish hosil qilib), ichak zararlanishi bilan oʻtadi. T. kasal kemiruvchilardan yuqadi. Kasallik odamdan odamga yuqmaydi. Qoʻzgʻatuvchilari organizmga shikastlangan teri, koʻz shilliq qavati, nafas yoʻllari, meʼdaichak yoʻli orqali kiradi. Kasallikning yashirin davri (qarang Inkubatsion davr) 3—7 kun (baʼzan 21 kungacha). Kasallik toʻsatdan boshlanadi, harorat 38—39° gacha koʻtariladi, et uvishib, bosh, muskullar ogriydi, bemor qayt qilishi, alaxlashi, burni qonashi mumkin. Kasallikning birinchi kunidan boshlab bemor darmonsizlanadi, boʻshashadi, loqayd boʻlib qoladi, koʻp terlaydi. Qoʻzgʻatuvchilar odam organizmiga zararlangan teri (shilingan, kesilgan va tirnalgan joydan), koʻz shilliq pardasi orqali tushganida uning oʻrnashgan joyi yaqinidagi limfa tugunlarida (qarang Limfa sistemasi) yalligʻlanish jarayoni roʻy beradi va bubon paydo boʻladi. Qoʻzgʻatuvchilar nafas yoʻllari orqali oʻtganda bronxit, oʻpka yalligʻlanishi, hazm yoʻlining shilliq qavati orqali kirganida koʻngil aynib, qorinda kuchli ogʻriq paydo boʻlishi mumkin. T.ga shubha boʻlgan joylarda kemiruvchilar va qon soʻruvchi boʻgʻimoyokdilarni yoʻqotish choralari koʻriladi, ichiladigan va xoʻjalik suvlari zararsizlantiriladi.
Tumanboshi

**Tumanboshi** — 10 ming jangchidan iborat harbiy qism, diviziya qoʻmondoni. Turkiy manbalarda noʻyon, tuman oqosi, tumanbegi kabi maʼnodoshlari ham qayd etiladi. Chingizxon armiyasida moʻgʻul aristokratiyasining koʻzga koʻringan vakillari — noʻyonlar Tumanboshi vazifasini oʻtagan. Ular ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va hokazo hayotning muhim masalalari hal qilinadigan qurultoylarda qatnashish va oʻz fikrini ochiqoydin ifoda etish xuquqiga ega boʻlgan. T., odatga koʻra, yoʻlbars tasviri tushirilgan oltin payza bogʻlab yurgan va bu lavozim nasldan naslga meros sifatida oʻtgan. Amir Temur qoʻshinida tumanlarga boshchilik qilgan shaxslarga alohida talablar qoʻyilgan. Gʻanim kuchlarini tormor qilgan yoki uning hududlarini zabt etgan T. tugʻ va dovul bilan taqdirlangan hamda "bahodir" faxriy unvoni bilan sarafroz etilgan. Sohibqirondan biror chegara viloyatni boshqarish uchun suyurgʻol tarzida qabul qilgan. T. mashvaratu kengashlarda qatnashish huquqiga ham ega boʻlgan. T.ga mingbegi, yuzbegi va oʻnbegilar bevosita boʻysungan. T. lavozimi, asosan, adadi bir necha 10 yoki 100 mingdan iborat qoʻshinlar tarkibida koʻproq kuzga tashlanadi. Bobur qoʻshinida T. lavozimi mavjud boʻlmagan, chunki qoʻshinning soni 12 mingdan ortiq emas edi.
Tumanliklar

**Tumanliklar** — yulduz toʻdalari yoki butun yulduz sistemalari (galaktikalar)d,an, shuningdek, gaz va changdan tashkil topgan bulutlar (qarang Galaktik tumanliklar).