Zellij

***Zellij*** (    rasmiylashtirilgan   shuningdek, ***zillij***, **zelige** yoki **zellige**) gips asosiga oʻrnatilgan alohida-alohida qoʻlda kesilgan koshin qismlaridan yasalgan mozaik koshinlar uslubi. Parchalar, odatda, turli xil ranglarda boʻlgan va yorqin islomiy geometrik naqshlarni yaratish uchun bir-biriga oʻrnatilgan, masalan, yulduz naqshlari.Islom sanʼatining bu shakli Gʻarbiy islom dunyosidagi Marokash meʼmorchiligi va oʻrta asrlar Mavriya meʼmorchiligining asosiy xususiyatlaridan biridir. *Zellij* pastki devorlar boʻylab, favvoralar va hovuzlar boʻylab va pollarni yotqizish uchun standart dekorativ elementga aylandi. U odatda mintaqadagi tarixiy binolarda, shuningdek, anʼanaviy dizaynlardan foydalanadigan zamonaviy binolarda, masalan, Kasablankadagi Hasan II masjidi kabi anʼanaviy dizaynlar bilan yangi ranglar palitrasini qoʻshadi.

## Maʼnosi
" *Zillij*" "zalaja" plitkalarning silliq, sirlangan yuzasiga ishora qilib, "siljish"degan ma'noni anglatadi. Portugal va Ispaniyada xuddi shu nomdagi bo'yalgan kafel uslubi boʻlgan "azulejo" so'zi portugal va ispan tillarida " *zillij* " so'zidan kelib chiqan.

## Tarixi

Tunisdagi al-mansuriyya (Sabra) dan *Zellij* parchalari, ehtimol, 10-asrning oʻrtalarida Fotimiylar asos solingan yoki 11-yilning oʻrtalarida Zirid ishgʻolidan boshlab, texnika bu davrda Gʻarbiy Islom olamida rivojlangan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi. 11-asrga kelib, *zellij* texnikasi gʻarbiy islom olamida mukammal darajaga yetdi, buni Jazoirdagi Qalaat Beni Hammadda topilgan murakkab yoʻlaklar tasdiqlaydi. Almohad davrida yashil va oq rangdagi sopol bezakning mashhur guruhlari allaqachon Kutubiyya masjidi va Marokashdagi Kasba masjidi minoralarida mavjud edi. Dizaynda nisbatan sodda, ular Sanxaja Berber madaniyatining badiiy taʼsirini aks ettirgan boʻlishi mumkin. Jonatan Bloom Marokashdagi *zellijning* eng ishonchli namunasi sifatida 12-asr oʻrtalarida Almohad davridagi Kutubiyya masjidining minorasidagi oq va yashil sirlangan koshinlarni keltiradi.

Bugungi kunda biz bilgan murakkabroq *zellij* uslubi 14-asrga kelib Marokash va Jazoir, Andalusiya va keyinroq Magʻribda Mariniy, Nasriy va Zayyaniylar sulolasi davrida keng tarqaldi. U Vizantiya mozaikasidan ilhomlangan yoki olingan boʻlishi mumkin va keyin musulmon hunarmandlari tomonidan fayans plitkalari uchun moslashtirilgan boʻlishi mumkin. Bu Nasriylarning Al-Hamro saroyi va Fos, Miknas va Saledagi Mariniy madrasalari kabi davrning mashhur binolarida yaqqol namoyon boʻladi. Bu davrga kelib, sariq (temir oksidi yoki xrom sariq yordamida), koʻk va toʻq jigarrang marganets rangi kabi koʻproq ranglar ishlatilgan. Geometrik naqshlar va murakkabligi ortib borayotgan boshqa motivlar shu tarzda shakllangan. Bu islom sanʼatining konseptual doirasidagi ifoda doirasi tirik mavjudotlarni tasvirlashdan qochadigan fazoviy bezaklarni yaratishni qadrlagan, islomdagi bunday tasvirlardagi anikoniylik tabulariga mos keladi.

16-asrda Saʼdiylar sulolasi davrida va undan keyingi asrlarda *zellijdan* foydalanish yanada kengroq va bezak sifatida keng tarqalgan. Geometrik naqshlarning murakkabligi qisman baʼzi kompozitsiyalar uchun yanada nozik (ingichka) mozaika qismlarini qoʻllash orqali oshdi, lekin baʼzi hollarda bu koʻproq ranglar hisobiga sodir boʻldi. Saʼd qabrlaridagi zellij kompozitsiyalari bu turning eng yaxshi namunalaridan biri hisoblanadi. Qizil pigment 17-asrda qoʻshilgan. 

Tabiiy ranglarga ega eski emallar 20-asrning boshlariga qadar ishlatilgan va ranglar, ehtimol, Mariniylar davridan beri koʻp rivojlanmagan.  Marokashning Fos va Miknas shaharlari ushbu sanʼatning markazlari boʻlib qolmoqda. 

## Zellij uchun gil (tuproq)
Marokashdagi Fos va Miknas hali ham Miosen davridagi Fos kulrang loy tufayli zellīj plitkalar ishlab chiqarish markazlari hisoblanadi. Bu hududdagi gil asosan kaolinitdan iborat. Fos va Miknas uchun gil tarkibi 2-56% gil minerallar, shundan 3-29% kaltsitdir. Meriam El Ouahabi shunday deydi:

## Shakllar va tendentsiyalar

*Zellīj* plitkalarining rang palitrasi asrlar davomida ortib borishi bilan kompozitsiyalarni cheksiz koʻpaytirish mumkin boʻldi. Zellijning eng zamonaviy shakli kvadratdir. Boshqa shakllar ham mumkin: sakkizburchak kabochon, yulduz, xoch va boshqalar bilan birlashtirilgan. Keyin qalinligi taxminan 2 santimetr boʻlgan shaklga solinadi. Rangli kabochon bilan birlashtirilishi uchun 10 dan 10 santimetrgacha yoki burchaklari kesilgan oddiy kvadratchalar mavjud. Hududni asfaltlash uchun taxminan 15 dan 5 santimetrgacha va qalinligi 2 santimetr boʻlgan bejmat toshidan ham foydalanish mumkin. Ensiklopediya zillij asarida topilgan murakkab, ko'pincha alohida xilma-xil naqshlar va individual shakldagi, qo'lda kesilgan tesseralar yoki furmalarning to'liq majmuasini o'z ichiga olmaydi. Yulduzli naqshlar nuqtalar soniga ko'ra aniqlanadi - 'itnashari uchun 12, 'ishrini uchun 20, arba' va 'ishrini uchun 24 va hokazo, lekin ular aniq nomlanishi shart emas. 50 ball uchun xamsini va 100 uchun mi'ini aslida mos ravishda 48 va 96 nuqtadan iborat, chunki geometriya bu ketma-ketlikdagi istalgan yulduzning nuqtalari soni oltiga bo'linishini talab qiladi. (Besh va sakkizga asoslangan ketma-ketliklar ham mavjud.) Bitta yulduz naqshida ranglarning aralashmasi, furmahning o'lchami va bog'lash, ortiqcha oro bermay yoki "chiroqlar" kabi intervalgacha elementlarning murakkabligi va o'lchami bo'yicha ko'plab o'zgarishlar mavjud. Va keyin yulduz bo'lmagan barcha naqshlar mavjud - chuqurchalar, to'rlar, qadamlar va elkalar va shashka taxtalari. Xabarlarga ko'ra, Alhambraning bir-biriga bog'langan zillij naqshlari zamonaviy gollandiyalik rassom MC Escherning mozaiklari uchun ilhom manbai boʻlgan.Mavzular ko'pincha kufiy yozuvidan foydalanadi, chunki u mozaik plitkalarning geometriyasiga juda mos keladi va naqshlar ko'pincha Rub El Hizbda markaziy tarzda yakunlanadi. Mozaikalardagi mozaikalar hozirda san'at matematikasi bo'yicha akademik tadqiqotlarda qiziqish uyg'otmoqda.
Fayl:Zellij at the Mariniy Mosque of Chella.jpg|Mariniy zellij Marokashning Rabat shahridagi Chella xarobalarida qolmoqda
Fayl:مدرسة العطارين 2.jpg|Al-Attarine madrasasi favvorasi atrofidagi Zellij asfaltlash (14-asr)
Fayl:Mederssa Salé.jpg|Zellij Mariniy Salé madrasasida (14-asr) egri sirtlarga qoʻllanadi.
Fayl:Chrabliyine minaret detail.jpg|Zellij Fosdagi Mariniy davridagi Chrabliye masjidining minorasi haqida batafsil ma'lumot
Fayl:Mosaic Louvre 74.1962.518-520 n01.jpg|14-asrdan Jazoirning Tilemsan shahridan Zellij parchasi.
Fayl:Azulejos in Mexuar Hall - Alhambra (2).JPG|Zellij, Granada, Ispaniyadagi Nasriy Alhambra saroylarida (14—15-asrlar; markazga keyinchalik ispan gerbi kiritilgan)
Fayl:Detail of Palacios Nazaries - Alhambra - Granada - Spain - 02.jpg|Nasriy Alhambra saroylarida Zellij
Fayl:La Alhambra (14).jpg|Algambradagi Zellij motivlari
Fayl:مدرسة ابن يوسف.jpeg|Marrakeshdagi Ben Yusuf madrasasi
Fayl:Bab Mansour2.JPG|Miknasdagi Bob al-Mansurning tafsiloti (18-asr boshlari)
Fayl:Mekhnes Place El-Hedine Mosaique2.jpg|Miknas, El-Hedim maydonidagi Zellij bilan qoplangan favvora
Fayl:محكمة الباشا 20 52 01 947000.jpeg|Marokashning Kasablanka shahridagi Mahkamat al-Poshoda 20-asr zellij
Fayl:تفاصيل الزليج في مبني بنك المغرب في الدار البيضاء.jpg|Edmond Brionning Kasablankadagi Al-Maghrib bankida qayta talqin qilingan zellij
Ushbu tadqiqotlar nafaqat matematika, sanʼat va sanʼat tarixi, balki kompyuter fanlari, kompyuter modellashtirish va dasturiy taʼminot injiniringi sohalarida ham tajriba talab qiladi, hammasi Hasan II masjidi uchun ishlatiladi.

Venetsiyalik savdogarlar 14-asrdan boshlab Italiyaga koʻp turdagi tovarlarni olib kelishganda, islomiy bezak va hunarmandchilik Gʻarb sanʼatiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi.

## Zellij hunarmandchiligi
Zellij yasash oʻziga xos sanʼat hisoblanadi. Sanʼat avloddan-avlodga *maalemlar* (ustoz hunarmandlar) orqali oʻtadi. Kerakli koʻnikmalarni shakllantirish uchun bolalikdan uzoq mashgʻulotlar boshlanadi. 1993-yilda Marokash hukumati Bola huquqlari to'g'risidagi konventsiya (CRC) ratifikatsiya qilinganda, 5 yoshdan 7 yoshgacha boʻlgan yosh bolalarni o'qitish amaliyotini bekor qildi. Hozir yoshlar Marokashdagi 58 ta hunarmandchilik maktablaridan birida zellij yasashni oʻrganmoqda. Biroq, hunarmandchilikni o'rganishga qiziqish pasayib bormoqda. 2018-yil holatiga koʻra, Fezdagi 400 nafar oʻquvchi tahsil oladigan hunarmandlar maktabida atigi 7 nafar talaba zelliy tayyorlashni oʻrganmoqda.

Zellij plitkalari birinchi navbatda sirlangan kvadratlarda ishlab chiqariladi, odatda har bir tomondan 10 sm, soʻngra umumiy naqshni shakllantirish uchun zarur boʻlgan turli xil oldindan oʻrnatilgan shakllarga (odatda eslab qolish yoʻli bilan) qoʻlda kesiladi. Garchi aniq naqshlar har bir holatda farq qilsa-da, asosiy tamoyillar asrlar davomida doimiy boʻlib kelgan va Marokash hunarmandlari bugungi kunda ham ularni yaratishda mohir. Kichkina shakllar (aniq radius oʻlchagich boʻyicha kesilgan), boʻyalgan va emal bilan qoplangan boʻlaklar keyinchalik tugallangan mozaikani shakllantirish uchun jumboqdagi kabi geometrik tuzilishda yigʻiladi. Jarayon ming yilliklar davomida oʻzgarmadi, garchi kontseptsiya va dizayn maʼlumotlarni qayta ishlash kabi yangi texnologiyalardan foydalanishni boshladi. 
Fayl:Zellige Art2.jpg|Plitkadan kesilgandan keyin sakkiz qirrali yulduzli plitka, Moorish/Islom dizaynining asosi
Fayl:Zellige factory-24116015119.jpg|Hunarmand ishchilar zellige bo'laklarini maydalashmoqda, Fos, Marokash.
Fayl:Zellige loose tile shapes.jpg|Asosiy sirlangan plitkani kesgandan keyin bo'shashgan plitkalar. Fos, Marokash.
Fayl:Zellige upside-down assembly.jpg|Zellige Marokashning Fos shahrida o'rnatish uchun yig'ilmoqda.


## Qoʻshimcha oʻqish uchun
Divon at- Fan at-Tastir () tomonidan Xolid Soib (arab tilida)

## Yana qarang

## Manbalar

## Adabiyotlar

* *Marokash keramikasi va ixtiro qilingan an'analar geografiyasi,* Jeyms E. Xausfildning jurnal maqolasi; Geografik sharh, jild. 86, 1997-yil
* *Jamol Badron asari orqali ko'rib chiqilgan Islom san'atida birlik unsurlari,* Fayeq S Oveys
* *Muhandislik va tasviriy san'at bo'yicha tadqiqot hamkorliklari urug'lik grantlaridan* kelib chiqadi, Skott Makrey tomonidan, Konkordiyaning payshanba kungi hisoboti, jild. 29, №1, 9-sentabr, 2004-yil
* *Texnik lug'at*, Islom san'ati tarmog'i, Thesarus Islamicus Foundation, Islomiy san'at tarmog'i 21 Misr Helvan al-Ziraa'i ko'chasi, 9-qavat, Al-Ma'adi, Qohira, Misr

## Havolalar

* Nyu-Yorkdagi Metropoliten muzeyidagi Marokash sudi
* Zellige - bu odatda Marokashga xos boʻlgan san'at turi 
* Qo'lda ishlangan zellige va Marokash mozaik tasvirlari 
* Marokash mozaikalari: Zillij san'ati (Zellige) 
* Zellige qanday tayyorlanishi haqida video