open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ibrohim Fayzullayev

**Ibrohim Fayzullayev** (1933-yil 25-avgust, Denov tumani Qayirma qishlogʻi – 2022-yil 25-fevral) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, Oʻzbekiston Qahramoni (1996), O`zbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1993), usta paxtakor. Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti agronomiya fakultetini tugatgan (1969). Denov tumanidagi general Sobir Rahimov nomidagi jamoa xoʻjaligida hisobchi (1949—1953). 1955-yildan shu xoʻjalikda bosh zootexnik, entomolog agronom (1960—1965), bosh agronom (1965—1970), Surxondaryo viloyati qishloq xoʻjaligi boshqarmasida boʻlim boshligʻi, bosh agronom (1970—1971), Denov tumani qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini tayyorlash va sifati boʻyicha davlat bosh inspektori (1971—1983). 1983-yildan shu tumandagi general Sobir Rahimov nomli jamoa xoʻjaligi (2001-yildan shirkat xoʻjaligi) boshqaruvi raisi, Fayzullayev rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikadagi ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biri boʻlib, paxta, gʻalla, pilla yetishtirishda yuqori koʻrsatkichlarga erishib kelmoqda. Xoʻjalik hududini obodonlashtirishga alohida eʼtibor berilmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi deputati (1990—1995).
Jorulla Fayzullayev

**Jorulla Fayzullayevich Fayzullayev** (1924-yil 2-noyabr, Toshkent – 1992-yil 24-noyabr) – gilromexanik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1974). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), texnika fanlari doktori (1971), professor (1971). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1948). Toshkent toʻqimachilik texnikumida (1947—1953), Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida (1953—1960) oʻqituvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida katta ilmiy xodim (1960); direktor (1962—1963), direktor oʻrinbosari (1966—1970), gidrodinamika laboratoriya boshligʻi (1961-yildan).

Ilmiy ishlari suyuqlik va koʻp fazali muhitlar mexanikasi, gidrodinamika, qon gidrodinamikasi, sugʻorish gidrodinamikasiga oid. X. A. Raxmatulintsht koʻp fazali muhitlar oʻzaro kirishma harakati modeliga asoslanib, Fayzullayev aralashmalar harakatiga oid masalalarni nazariy va eksperimental hal qildi. Reologik xususiyatlari har xil boʻlgan fazalardan iborat aralashmalar gidrodinamikasiga oid adabiyotlarda Raxmatulin – Fayzullayev modeli termini kiritildi. Fayzullayev bir fazali gidrodinamik modellarda Nyuton suyukligi va boshqa suyuqliklar xarakatiga oid qator masalalarni, yopishqoq va yopishqoqplastik suyuqliklar (suv, neft)ning quvurlardagi oqimiga boʻlgan qarshiliklarni kamaytirish tadbirini asoslab berdi. Toshkentdagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi.

## Manbalar
* Laminarnoye dvijeniye mnogofaznix sred v truboprovodax, T., 1966; Gidrodinamika odno i dvuxfaznix sred i yeyo prakticheskiye prilojeniya (v soavtorstve), T., 1980; Gidrodinamika pulsiruyushix potokov (v soavtorstve), T., 1986.
Faysalobod

**Faysalobod** (sobiq Layalpur) — Pokistonning shimoliy sharqiy qismidagi shahar. Panjob viloyatida, Chinobod va Ravi daryolari oraligʻida. Aholisi 1,97 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari chorrahasi. Paxtachilik rnining yirik savdo-sanoat markazi. Ip gazlama, tikuvchilik, oziq-ovqat (shakarqand, yogʻmoy), kimyo (mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish) sanoatlari, mashinasozlik (asosan, toʻqimachilik asbobuskunalari) va metallsozlik korxonalari, issiklik elektr styasi mavjud. Hunarmandchilikda qoʻlda gilam toʻqiladi, badiiy buyumlar (xususan, qimmatbaho toshlardan zargarlik buyumlari) tayyorlanadi. Shahar XIX asr oxirida bunyod etilgan.
Fayyum

**Fayyum**, Al-Fayyum — Misrdagi voha, Liviya choʻlining sharqiy qismidagi tektonik botiqda (dengiz sathidan 43 m pastda). Markaziy qismida Fayyum shahri joylashgan. Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari orqali Qohira shahri bilan bogʻlangan. Xurmozorlar bor. Dehqonchilikda paxta, sholi, donli ekinlar ekiladi. Toʻqimachilik, tamaki, oziq-ovqat, kunteri korxonalari bor. Fayyumda paleolit va neolit davriga oid manzilgoxlar, 1887-yilda Fayyum portretlari topilgan.
Fayyum manzilgohlari

**Fayyum manzilgohlari** - Shimoliy Misrning Al-Fayyum botigʻi (dengiz sathidan 45 m pastda) atrofidagi neolit davri manzilgohlari (miloddan avvalgi 4400—4200-yillar). Qadimda botiq oʻrnida koʻl boʻlgan. Kishilar olov yoqish uchun kremniydan, tosh qurollarni silliqlash uchun qayroqtoshlardan foydalanishgan. Koʻplab tosh qurollar (nayza va oʻq uchlari) va suyakdan ishlangan buyumlar (toʻgʻnogʻichlar, sanchqilar) topilgan. Turar joylar yonida dumaloq shakldagi don oʻralari boʻlgan. Fayyum manzilgohlari aholisi dehqonchilikdan tashqari chorvachilik (buqa, qoʻy, echki va choʻchqalar boqish) bilan shugʻullangan.
Fayyum portretlari

**Fayyum portretlari** - Qadimiy Misrda ishlangan marhumlarning rangtasvir portretlari; dastgohli rangtasvirning qadimiy namunalari. 1887-yilda ilk bor eng yirik topilmalar aniqlangan joy (Fayyum vohasi) nomidan shunday atalgan. Eng rivojlangan davri I, III asrlar oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Fayyum portretlari mum rassomligi usulida taxtaga ishlanib, soʻng mumiyolangan murdalar tobutining yuz qismi oʻrniga qoʻyilgan. Fayyum portretlarining dastlabkilari matoga ishlangan. Baʼzan avvaldan xonadonlar uchun ham tayyorlanib, tasvirlangan shaxs vafotidan soʻng uning mumiyosiga qoʻyilgan. Fayyum portretlarining uslub jihatidan 2 — antik sanʼat anʼanalari hamda misrliklar sanʼatiga ergashgan yoʻnaliishari kuzatiladi. Fayyum portretlarida obrazlar oʻta hayotiy, aniq shakllar hajmli, chiziqlari ifodali, tekis qilib roʻparadan, baʼzan bir ozgina (3/4 ga) burilgan hodda nursoya vositasida shakllantirilgan. Fayyum portretlarining boy toʻplamlari Rossiya (Moskvadagi Tasviriy sanʼat muzeyi va Ermitajda), Misr (Qohiradagi Misr muzeyida), Buyuk Britaniya (Luvr, Britaniya muzeyida), Germaniya (Berlindagi davlat muzeylarida) va boshqalarda saqlanadi.
Faks

**Faks** ( — aynan bajar), telefaks — matn, jadval, rayem va boshqalarning tasvirlarini umumiy foydalaniladigan telegraf tarmogʻi orqali uzatish. Shunday tasvirlarni uzatish va qabul qilish apparati ham faks deb ataladi.

## Havolalar
* БСЭ. Статья «Факсимильная связь»
Faksimil aloqa

**Faksimil aloqa**, fototelegraf — yassi qoʻzgʻalmas tasvirlar (jadvallar, rasmlar va harfli raqamli matnlar) ni uzoq masofaga uzatish va qabul punktida paydo qilish; elektr aloqaning bir turi. Telefaf aloqa tarkibiga kiritiladi. Simlar orqali yuboriladigan elektr signallar va radiosignallar yordamida amalga oshiriladi. Fototelegrammalarni joylarga uzatishda, meteorologik stantsiyalar orasida gidrometeorologiya xaritalarini almashinishda va boshqa hollarda faksimil aloqa vositalaridan foydalaniladi.

Qoʻzgʻalmas tasvirni uzoq, masofaga uzatish gʻoyasini italyan fizigi J. Kazelli 1855-yilda amalga oshirdi. XX asr 20-yillarida fotoeffekt hodisasi, elektron lampalar, elektr tebranishlari kuchaytirgichlari paydo boʻlganidan soʻng faksimil aloqa rivojlana boshladi. Dastlab faksimil aloqa orqali faqat fototelegrammalar uzatilgan va fototelegraf aloqa deb atalgan. 50—60-yillardan boshlab xaritagrafiya materiallari va gazeta sahifalari ham uzatila boshladi. Telefoniya va telegrafiya boʻyicha xalqaro maslahatlashuv qoʻmitasi (MKKTT) ning tavsiyasiga koʻra, 1953-yilda umumiyroq nom bilan, yaʼni faksimil aloqa deb atala boshladi.

Faksimil aloqa faksimil apparat yordamida amalga oshiriladi. Bu apparat mexanik, yorugʻlik optika va elektron qurilmalar majmuidan iborat. U uzatuvchi, qabul qiluvchi va qabul qiluvchi-uzatuvchi turlarga boʻlinadi. Uning yordamida yassi qoʻzgʻalmas obyektlar (originallar) elektr aloqa liniyalari orqali uzatiladi va obyektning nusxasi (faksimil) tarzida qabul qilinadi.

Faksimil aloqada bajariladigan amallar: faksimil apparat uzatkichida uzatish obyekti (original) sirtini muayyan alomatlari (mas, optik zichligi) boʻyicha bir xil boʻlgan kichik-kichik yuzachalarga boʻlib chiqish; shu yuzachalar tasvirini elektr impulslariga aylantirish; shu impulslarni aloqa liniyasi boʻyicha uzatish; qabul qilgichda bu impulyelarni tasvirga aylantirish va qayd qilish. Uzatiladigan obyekt (rasm, matn va boshqalar) ning nusxasi (faksimil) shu tariqa hosil qilinadi. Tasvir nusxasi fotoqogʻoz, fotoplyonka, elektrografik, elektrokimyoviy, elektrotermik qogʻoz yoki oddiy yozuv qogʻoziga, ferromagnit material va boshqalarga qayd qilinadi.
Faktorial

**Faktorial** (ing. factor — koʻpaytuvchi) — faktorial, Matematikada berilgan musbat sondan kichik yoki unga teng barcha musbat sonlarning koʻpaytmasi va shu butun son va undov belgisi bilan belgilanadi. Shunday qilib, yetti faktorial 7! yoziladi, yaʼni 7! = 1 × 2 × 3 × 4 × 5 × 6 × 7. Qulaylik uchun 0!=1 deb olinadi. F!, ayniqsa, kombinatorikada koʻp uchraydi. Ingliz matematik J. Stirling 1730-yili n! funksiyaning qiymatini taqribiy hisoblash uchun juda qulay formulani taklif qilgan (Stirling formulasi):

n! = n * (n-1) * (n-2) * … * 3 * 2 * 1;

## Faktorialning boshqa turlari

Shuningdek, faktorial n!!, n!!!, … shaklida ham boʻlishi mumkin. Umumiy faktorial qoidasiga koʻra n!! = n * (n — 2) * (n — 4) * … (n > 0 gacha)

Masalan: 4!! = 4 * 2, 5!! = 5 * 3 * 1;

n!!! = n * (n — faktoriallar_soni) * (n — 2*faktoriallar_soni) *… = n * (n — 3) * (n — 6) * … (n > 0 gacha)

Shuningdek faktorialning super faktorial, sub faktorial va koʻplab turlari mavjud
Faksimile

**Faksimile** (lotincha fac simile – aynan bajar) – 1) yozilgan, chizilgan asl nusxa (hujjat, qoʻlyozma, imzo, biror bir manzara, tasvir)ni fotografik yoki bosma usul bilan aynan aks ettirish; 2) aks (oʻz qoʻli bilan qoʻyilgan) imzoni aniq aks ettiruvchi bosma shakl; klishe – muhr.
Faksmodem

**Faksmodem** – oddiy modem (matnli axborotlarni kompyuterdan uzatish kabeliga va kabeldan kompyuterga tushunarli koʻrinishda oʻtkazuvchi maxsus elektron qurilma)ning barcha imkoniyatlarga ega boʻlgan, qoʻshimcha rasmli, telefaks maʼlumotlarni kompyuterlararo almashish imkoniyatini beradigan qurilma. Ishlatilayotgan koʻpchilik modemlar faksmodemlar boʻlib, ularning ayrimlari ovoz almashish imkoniyatiga ham ega. Ular ichki (elektron platali) va tashqi (alohida) qurilma boʻlishi mumkin; bir-biridan maʼlumot uzatish tezligi bilan farqlanadi (sekundiga 2400 dan 33600 bitgacha maʼlumotni uzatish imkoniyatiga ega).
Faktura (maʼnolari)

**Faktura** (lot. factura) – ishlov berish, tuzilish, hisob varaqa

# Faktura (iqtisodiyot) – xaridor nomiga sotuvchi tomonidan beriladigan va sotilgan tovarning xili, miqdori va qiymati koʻrsatilgan tovar hujjati;
# Oʻzbekiston respublikasi Soliq kodeksiga muvofiq uni taqdim etish majburiyatiga ega boʻlgan tovarlarni (xizmatlarni) sotuvchi (yetkazib beruvchi) tomonidan rasmiylashtiriladigan qatʼiy belgilangan namunadagi (formatdagi), tovarlar haqiqatda joʻnatilganligini yoki xizmatlar koʻrsatilganligini va ularning qiymatini tasdiqlovchi hujjat hisoblanadi.
#
# Faktura (tasviriy sanʼat) – badiiy asar sirti hamda uning ishlanish xususiyatlari. Rangtasvirda F. boʻyoq qatlamining xususiyatlarini: mas, „ochiq“ F. (kengkeng boʻyoq surtish, boʻyoqning notekis qatlami) yoki „yashirin“ F.; haykaltaroshlik (haykal, relyef va boshqalar) va amaliy bezak sanʼatida badiiy hunarmandchilik asari sirtining sayqallanganligi, gʻadir-budurligi va hokazo ni ifodalaydi. XX asr sanʼatida fakturani murakkablashtirish (kollaj, boʻyoq qatlamiga qipiq, qum qoʻshish) boʻyicha tajribalar tarqaldi;
# Faktura (musiqa) – muayyan asarni tashkil qiluvchi bayon vositalari (tembr, registr holati, ovozlar oʻzaro nisbatlari va boshqalar) majmui.
Fakultativ kurs

**Fakultativ kurs**, ixtiyoriy kurs — oliy oʻquv yurtlari talabalari va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari oʻquvchilari uchun nazariy bilimlarni kengaytirish hamda chuqurlashtirish maqsadida oʻtiladigan majburiy boʻlmagan mashgʻulot turi. Fakultativ kurslar fan, texnika va madaniyatning eng yangi muammolari, shuningdek, biror oʻquv fanini oʻrganish davomida talaba (oʻquvchi)larni qiziqtirib qolgan mavzu yoki boʻlim yuzasidan tashkil etiladi. Tavsiya etilayotgan fakultativ kurslarning taxminiy roʻyxati, odatda, oʻquv rejalarida aks etadi. Oliy oʻquv yurtlarining ilmiy kengashlari hamda oʻrta maxsus oʻquv yurtlari pedagogik kengashlari talaba (oʻquvchi)lar qiziqishlari hamda mintaqaviy ehtiyojlardan kelib chiqqan holda fakultativ kurrslarni tashkil etish huquqiga egadirlar. Fakultativ kurs praktikum, seminar, labaratoriya mashgʻuloti singari shakllarda ham uyushtirilishi mumkin. Oʻrta maxsus taʼlim tizimida fakultativ kurslarni oʻtish uchun oliy maktab va ilmiy tadqiqot muassasalari xodimlari, shuningdek, xalq xoʻjaligi va madaniyat tarmoqlari mutaxassislari jalb etiladi.
Fakultet

**Fakultet** (lotincha: fakultas – imkoniyat, qobiliyat) – oliy oʻquv yurtining oʻquv-ilmiy, maʼmuriy-tashkiliy boʻlinmasi. Bir yoki bir necha yondosh mutaxassisliklar boʻyicha talaba va aspirantlarni tayyorlash, xalq xoʻjaligi va madaniyatning tegishli sohasi xodimlarining malakasini oshirish, shuningdek, oʻzi birlashtirgan kafedralarning ilmiy tadqiqot ishlariga rahbarlik qilish bilan shugʻullanadi.

Oʻquv yurtlarining fakultetlarga boʻlinishi oʻrta asrdagi universitetlardan boshlangan. Odatda, ilk universitetlarda 4 ta fakultet mavjud boʻlgan. Sanoat rivojlangan, fantexnika taraqqiyoti yuksalgan XVII-XIX asrlarga kelib, oliy maktablardagi fakultetlar soni koʻpaygan. Ixtisosliklar va taʼlim turlari boʻyicha oʻquv ishlarini samarali yoʻlga qoʻyish uchun, ayrim hollarda, fakultetlar tarkibida boʻlimlar tashkil etiladi. Fakultetdagi oʻquv, taʼlim-tarbiya va ilmiy ishlarga dekan rahbarlik qiladi. Fakultet faoliyatidagi asosiy masalalarni koʻrib chiqish uchun dekan rahabarligida fakultet ilmiy kengashi tashkil etiladi.
Falangalar (boʻgʻim)

**Falangalar** ( [phalanx] — boʻgʻim) — barmoqning bir boʻlagi, bir boʻgʻimi; umurtqali hayvonlarda oyoq, odamlarda esa qoʻloyoq barmoqlari skeletini tashkil etuvchi naysimon mayda suyaklar nomi.
Falastin (maʼnolari)

**Falastin**:

* Falastin — Yaqin sharqdagi arab davlati.
* Falastin (tarixiy viloyat) — Gʻarbiy Osiyodagi tarixiy viloyat (qad.
Falanga

**Falanga** (Solifugae, shuningdek, tuya oʻrgimchaklari (), shamol chayonlari (), quyosh oʻrgimchaklari ()) - oʻrgimchaksimonlar (Arachnida) guruhi. 1000 ga yaqin turlari maʼlum, qurgʻoqchil hududlarda tarqalgan.

## Tavsifi

Falanga ancha katta oʻrgimchaksimondir. Masalan, Markaziy Osiyo falangasining uzunligi 5-7 santimetrga yetadi. Ularning tanasi va oyoq-qoʻllari uzun tuklar bilan qoplangan. Barcha falangalar juda harakatchan va ularning deyarli hammasi tungi yirtqichlardir. Falangalar yirtqich yoki hammaxoʻr boʻlib, termitlar, qoramtir qoʻngʻizlar va boshqa mayda boʻgʻimoyoqlilar bilan oziqlanadi, ammo kaltakesak kabi yirikroq hayvonlarni ham isteʼmol qilishi mumkin.

## Tarqalishi
Falangalar choʻl hududlari uchun xosdir. Sobiq SSSR hududida ular Qrimning janubiy qirgʻog'ida, Quyi Volga boʻyida (Saratov, Volgograd, Astraxan viloyatlari, Qalmogʻiston), Shimoliy Kavkaz va Kavkazda, Qozogʻistonda va Oʻrta Osiyo respublikalarida uchraydi. Yevropada ular Ispaniya, Portugaliya va Gretsiyada ham bor. Qitʼalardan Avstraliya va Antarktidada uchramaydi.

Oʻzbekistonning janubiy hududlarida, xususan, Qarshi choʻllarida falanga koʻp uchraydi. Shuningdek, Toshkent atrofida ham uchrab turadi.

## Chaqishi
Falanga chaqishi hayot uchun xavf tugʻdirmaydi, ammo pastki jagʻidagi chirigan oziq-ovqat qoldiqlari tufayli yalligʻlanish keltirib chiqarishi mumkin (qarang. araxnoz). Kattaroqlari jagʻi bilan inson tirnoqlarini teshishi mumkin.

## Tasnifi
13 oilaga boʻlingan 140 avloddan 1000 ga yaqin turi mavjud.

## Fotogalereya

Fayl:Файл:Wind scorpion.JPG|alt=Фаланга|Falanga
Fayl:Файл:Wind scorpion2.JPG|alt=Фаланга|Falanga
Fayl:Файл:AB010 Camel Spider.jpg|alt=Сольпуга из Индии (Раджастхан) в саду|Hindistonda (Rajasthan) falangasi
Fayl:Файл:AB009 Camel Spider.jpg|alt=Сольпуга|Falanga
Fayl:Файл:Gluvia dorso.jpg|alt=Gluvia dorsalis: сверху|*Gluvia dorsalis*: yuqoridan
Fayl:Файл:Gluvia vientre.jpg|alt=Gluvia dorsalis: снизу|*Gluvia dorsalis*: pastdan
Fayl:Файл:Gluvia uñas.jpg|alt=Gluvia dorsalis: коготки лапок|*Gluvia dorsalis* : tirnoqlari
Fayl:Файл:Solifugo XIX.jpg|alt=Фаланга и скорпион|Falanga va chayon
Fayl:Файл:Solifugae queliceros.jpg|Gluvia dorsalis kana yemoqda


## Manbalar

## Adabiyotlar

* Byalinitskiy-Birulya A. LEKIN. ''Araxnidlar.'' ''Falanjlar (Solifuga).'' Yangi seriya. 17. SSSR faunasi. 1-jild. 3-son. Moskva - Leningrad: SSSR Fanlar akademiyasining nashriyoti, 1938. - 178 b.
* Muma, MH 1951: *Qo'shma Shtatlardagi Solpugida araknidlar tartibi.* Amerika tabiiy tarix muzeyi byulleteni 97(2): 35-141.
* Rouer, C. F. (1932, 1933, 1934): *Solifuga, Palpigrada.* Buch 4, jild. 5(IV)(4), bet. 1-723 (3 qismda: (1): 1-160, (2-3): 161-480, (4-5): 481-723), Bronn, HG "Klassen und Ordnungen des Tierreichs" . Akademische Verlagsgesellschaft MBH, Leyptsig. Fünfter guruhi: artropodlar; IV. Abeitlung: Arachnoidea va kleinere ihnen nahegestellte Arthropodengruppen.
* 

## Havolalar

* Falangalar
*
Falastin urushi

**Arab-Isroil urushi** (Falastin urushi) (1948 – 1949) – Arab davlatlari (Misr, Iordaniya, Iroq, Suriya, Livan, Saudiya Arabistoni, Yaman)ning Isroil davlati bilan urushi. BMT Bosh Assambleyasining 1947-yil 29-noyabrdagi qaroriga binoan Falastin hududida Arab davlati barpo etilishi kerak edi. Ammo Isroil uning 6,7 ming kv.kmlik qismini hamda Quddusning gʻarbini bosib olgan. Arab davlati uchun moʻljallangan Falastinning boshqa qismi va Quddusning sharqiy qismini Iordaniya oʻziga qoʻshib olgan. Isroil bosib olgan hududdan 900 mingdan oshiq arab aholisi quvgʻin qilingan. Yarash haqidagi bitim (1949) A.-Arab-Isroil ziddiyati natijasida vujudga kelgan Yaqin Sharq mojarosini hal etmadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Miletlik Fales

**Miletlik Fales** (qadimgi yunoncha: *Θαλῆς ὁ Μιλήσιος*; miloddan avvalgi taxminan 625 — taxminan 547) — yunon faylasufi, antik falsafa va fanning ilk namoyandasi. Milet maktabiga asos solgan. Fales savdogar, siyosiy arbob, munajjim, fiziolog, suv muhandisi sifatida ham taniqli edi. U ko‘pgina mamlakatlar (jumladan, Misr va Bobil)da bo‘lib, ularning madaniyati, fani, falsafiy merosi bilan yaqindan tanishgan. Turli sohalarda, xususan, astronomiyada kashfiyotlar qildi (mas, Yunonistonda birinchi bo‘lib, miloddan avvalgi 585-yil 28-mayda quyoshning tutilishini oldindan aytib bergan). Falesning fikricha, oyning yorug‘i quyosh nurining undagi inʼikosidir. U, shuningdek, quyoshning bir yil davomida harakati 365 kunga teng ekanligini isbotlagan. Fales taʼlimotiga ko‘ra, tabiatdagi turli-tuman narsa va hodisalar dastlabki ibtido — suvdan paydo bo‘lgan va pirovardida suvga aylanadi. U birinchi bo‘lib, olamning moddiy birligi haqida, bu moddiy birlikning doimiy harakatda va o‘zgarishda ekanligini aytgan.

Fales asarlari saqlanmagan. U haqidagi maʼlumotni Aristotel asarlaridan topish mumkin. Jumladan, Fales „Quyoshning harakati haqida“ „Teng kunlik haqida“ kitoblarini yozganligi maʼlum.
Fallopiy nayi

**Fallopiy nayi**, bachadon nayi, tuxum yoʻli – ayollarning naysimon juft aʼzosi. Italyan vrachi G.Fallopiy (1523—1562) nomidan olingan. Tuxumdonda yetilgan tuxum hujayra shu naylardan bachadonga oʻtadi. Fallopiy naylari bir uchi bilan bachadonga tutashsa, ikkinchi uchi tuxumdon yonida krrin boʻshligʻiga ochiladi va shu tariqa tuxumdonning chiqarish yoʻli boʻlib hisoblanadi (yana qarang Jinsiy aʼzolar).
Falsafa va huquq instituti

**Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi I.M.Moʻminov nomidagi Falsafa va huquq instituti** — falsafa va huquq fanlari sohasida ilmiy tadqiqotlarlar olib boruvchi muassasa. Oʻzbekistonda huquqiy davlatchilik va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirish, milliy istiqlol gʻoyasi va uni singdirish muammolarini tadqiq etish, shu sohalarda yuqori malakali xodimlar tayyorlash institutning asosiy vazifasidir. Toshkentda 1958-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi huzuridagi Falsafa va huquq boʻlimi asosida tashkil etilgan. I.M.Moʻminov institutning tashkilotchisi va birinchi direktori boʻlgan (1975-yilda institutga uning nomi berilgan).

Institut olimlari 3 ta fundamental, 11 ta amaliy, 1 ta innovatsion mavzularni tadqiq etish bilan birga, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fundamental tadqiqotlarni qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasining 2 ta mavzusi boʻyicha ilmiy ish olib bormoqda. Shuningdek, institutda milliy istiqol gʻoyasi, Oʻzbekistonda demokratik jamiyat qurish va davlat hayotini erkinlashtirish muammolari bilan bogʻliq 15 ta mavzu boʻyicha ilmiy tadqiqotlarlar olib borilayapti.

Institutning falsafa boʻlimlarida ajdodlarimizning falsafiy ilmiy merosini yangicha metodologik, nazariy-gʻoyaviy yondashuvlar asosida tadqiq etish; milliy va umuminsoniy qadriyatlarni oʻrganish, tiklash, hayotga joriy qilish boʻyicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqilmoqda. Huquq boʻlimlarida Oʻzbekistonda adolatli demokratik huquqiy davlat qurishning asosiy tamoyillari, huquqiy davlatchilikning konstitutsiyaviy asoslarini yaratish muammolari, islom huquqshunosligi oʻrganilyapti. Tadqiqotlar natijalari oʻquv dasturlari, darsliklar, monografiya, risola va maqolalar tarzida chop etilmoqda.

Keyingi paytda institut olimlari mutaxassislar bilan birgalikda "Mustaqillik lugʻati", "Falsafa: qomusiy lugʻat", "Falsafa: qisqacha izohli lugʻat", "Jahon falsafasi tarixidan lavhalar", "Gʻarb falsafasi" va boshqa kitoblarni nashr etdi. Institutda Sharq madaniyati, falsafasini oʻrganish yoʻlga qoʻyildi, oʻzbek va sharq xalqlari tafakkuridagi mushtaraklik va oʻziga xoslik masalalariga oid asarlar tayyorlanmoqda. Institut Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati bilan hammuassislikda "Falsafa va huquq" jurnalini nashr etadi. Institutda 13 nafar fan doktori, 20 ga yaqin fan nomzodi hamda ilmiy xodimlar ishlaydi (2004). Institut  huzurida nomzodlik, doktorlik dissertatsiyalari himoyasi boʻyicha ixtisoslashgan kengash, aspirantura, doktorantura bor. Institutda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari M.Barashov, A.Valiyev, M. Xayrullayev, Shermuhamedov, H. Sulaymonova, muxbir aʼzosi O.Eshonov va boshqalar faoliyat koʻrsatishgan.

## Manbalar
Faltset

**Faltset** (lot. falso — soxta soʻzidan) — erkak ovozining eng yuqori registri. Tovushlar bosh chanogʻi rezonatori yordamida chiqariladi. Tembrida qoʻshimcha tovush (oberton)lar kamligi bilan asosiy registrlardan farq qiladi (nomi shundan). Falya Manuel de (1876.23.11, Kadis, Ispaniya — 1946.14.11, Altagrasiya, Argentina) — ispan kompozitori, pianinochi, dirijyor XX asr musiqa namoyandasi. Madrid konservatoriyasida taʼlim olgan (1896—1898). Milliy musiqa jamiyatiga (1914), Milliy musiqa (kante xondo) festivaliga (F.Garsiya Lorka bilan birgalikda, 1912) asos solgan. 1907—1914 yillar Parijda, 1939-yildan Argentinada yashagan. Faltset ijodi ispan kompozitorlik sanʼati choʻqqisidir. Ijodida milliy musiqa anʼanalari (kante xondo, menestrellar sanʼati, milliy romans, Servantes davridagi professional musiqa va boshqalar) bilan XX asr Yevropa musiqa yutuqlari uygʻunlashgan. Uslubi aniq mavzulari va bayonning qisqaligi, nozik did bilan sayqallangan shakllar, orkestr boʻyoqlarining boyligi bilan ajralib turadi. "Qisqa umr" operasi (1905), "Sexrgar muhabbat" (1915) va "Treugolka" (1919) baletlari, vokal turkumlari ("7 ta ispan xalq qoʻshigʻi", 1914 va boshqalar), fortepiano ("Betik fantaziyasi", 1919 va boshqalar), gitara ("Debyussi xotirasiga", 1920), turli ansambl va konsert asarlari mashhur. Fortepiano va orkestr uchun yozgan "Ispan bogʻlaridagi tunlar" syuitasi (1913) hamda boshqa asarlarida musiqiy impressionizm tamoyillari oʻz aksini topgan.
Falastin ozodlik tashkiloti

**Falastin ozodlik tashkiloti** (FOT) — 1964-yil 28-mayda tuzilgan. Quddus shahrida va arab mamlakatlarida quvgʻinda boʻlgan barcha falastin arablarining vakolatlarini ifoda etgan tashkilot. Oliy organi — Falastin Milliy kengashi ijroiya qoʻmitasi. Tashkilot rahbarligiga Ahmad Shukeyri saylangan. FOT ijroiya qoʻmitasining keyingi raislari Yosir Arafot (1969—2004), Mahmud Abbos (2004-yildan). FOTning asosiy maqsadi "demokratik va dunyoviy Falastin davlati"ni tuzishdir.
Famagusta

**Famagusta**, Amoxostos – Kiprning janubi-sharqiy qismidagi shahar va port. Aholisi 37,7 ming kishi (2001). Savdo markazi, oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Dengizdan baliq ovlanadi. Arxeologiya yodgorliklari muzeyi bor. Shaharga miloddan avvalgi III asrda asos solingan va oʻsha davrda Arsinoya deb atalgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan XIV-XIV asrlarda qurilgan shahar devori, gotika cherkovi, saroylar saqlangan.
Fan (maʼnolari)

**Fan**:

* Fan — dunyo xaqidagi bilimlar sistemasi, ijtimoiy ong shakllaridan biri.
* Fan (nashriyot) - "FAN" — Oʻzbekiston FAning ilmiy nashriyoti.
Fan (nashriyot)

„**Fan**“ (toʻliq nomi: *Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi nashriyoti davlat korxonasi*) – Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining ilmiy nashriyoti. Akademiya tizimidagi ilmiy tadqiqotlar natijalarini toʻplamlar, monografiyalar, ilmiy-ommabop risolalar, mukammal va tanlangan asarlar hamda jurnal maqolalari tarzida ilmiy jamoatchilikka va ommaga yetkazib beradi.

## Tarixi
Nashriyot Oʻzbekiston Fan qoʻmitasi huzuridagi boʻlim sifatida 1934-yilda tashkil topgan. „Fan“ nomi oʻz tarixi davomida bir necha bor oʻzgargan: Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti (1943—63), Oʻzbekiston SSR „Nauka“ nashriyoti (1964—66); 1966-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining „Fan“ nashriyoti. 1940-yildan nashriyotning maxsus bosmaxonasi ishga tushirildi. Nashriyot 2004-yilda qariyb 150 nomda kitob va jurnallar nashr etdi (umumiy qajmi 2000 bosma tabokdan ortiq).

## Faoliyati
Kitob nashrlarining asosiy turini koʻp jildli mukammal va tanlangan asarlar, ilmiy tadqiqot natijalari, monografiya va ilmiyommabop asarlar tashkil etadi. „Fan“da Alisher Navoiyning 10 jildli „Tanlangan asarlar“i ilk bor rus tilida nashr etildi. T. N. Qori Niyoziyning 8 jildli, H. M. Abdullayevning 7 jildli, Oybekning 20 jildli, Hamzaning 5 jildli, Hamid Olimjonning 10 jildli, Gʻafur Gʻulomning 12 jildli, SV. Starodubsevning 6 jildli „Tula asarlar toʻplami“, I. M. Moʻminov, V. P. Shcheglov va boshqa olimlarning koʻp jildli „Tanlangan asarlar“i chop etildi. Mirzo Ulugʻbek tavalludining 600 yilligi munosabati bilan uning 60 bosma tabokdan iborat „Ziji Koʻragoniy“ asari; Sohibqiron Amir Temurning 660 yillik yubileyiga Mirzo Muhammad Haydarning „Tarixi Rashidiy“ asari hamda I. M. Moʻminovning „Amir Temurning Urta Osiyo tarixida tutgan urni va roli“ kitobi, „Alpomish“ xalq qahramonlik eposi (oʻzbek va rus tillarida) nashr etildi. 2004-yilda Alisher Navoiyning 20 jildli „Mukammal asarlar tuplami“ nashri nihoyasiga yetkazildi.

„Fan“ nashriyotida „Fan va turmush“ ilmiyommabop jur.i, shuningdek, 11 ilmiy jurnallar: „Geliotexnika“, „Oʻzbekiston tarixi“, „Oʻzbekiston fizika jurnali“, „Mexanika muammolari Oʻzbekiston jurnali“, „Informatika va energetika muammolari Oʻzbekiston jurnali“, „Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar“, „Oʻzbekiston biologiya jurnali“, „Oʻzbekiston kimyo jurnali“, „Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi maʼruzalari“, „Oʻzbek tili va adabiyoti“, „Farmatsevtika jurnali“ni nashr etadi.

„Fan“ nashriyotini rivojlantirishda J. Sharipov, A. Yoqubov, Yu. Yusupov, X,. Bektemirov, N. Hotamov, Z. A. Milman, U.Zokirov muayyan hissa qoʻshgan.

2000-yil 9-iyun kuni qabul qilingan 223-sonli „Respublikasi Fanlar akademiyasi faoliyatini erkinlashtirish va samarali rivojlanishini taʼminlash toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga koʻra Fanlar akademiyasi nashr ishlarini va „Fan“ nashriyoti faoliyatini nazorat qiladi.

## Manbalar
Fan va turmush

**Fan va turmush** – Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining ilmiy-maʼrifiy, ommabop jurnali. Toshkent shahrida 1 yilda 6 marta nashr qilinadi. Dastlab „Sotsialistik ilm va texnika“ (1933—1935), „Sotsialistik fan va turmush“ (1939—1941) nomlari bilan chop etilgan. Muayyan sabablar tufayli 1941-yil iyulidan 1957-yil fevralgacha nashr etilmagan. 1957-yildan hozirgi nomdagi jurnalning qayta tiklanishida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari H. Abdullayev, T. QoriNiyoziy, jurnalist A. Yoqubovning xizmati katta. Jurnalga taniqli olimlar Otajon Hoshim (193337), T. QoriNiyoziy (1937, 194041, 195870), I. Islomov (193839), I. Muminov (1957), M. Urozboyev (1970—1971), M. Homidxonov (1972), Yo. Toʻraqulov (197488), K. Zufarov (1988—1992), M. Sharifxoʻjayev (1992—2001)lar muharrirlik qilishgan.

Oʻtgan davrlarda jurnal sahifalarida ilm-fanning barcha sohalari, ularning ayrim tarmoqlari rivoji, jahondagi turli elelatlar haqida muntazam ravishda maqolalar chop etildi. Oʻzbekistonda fantast yozuvchilarning shakllanishida jurnal muharririyati huzuridagi „Fantast yozuvchilar maktabi“ning hissasi katta boʻldi (H. Shayxov, M. Mahmudov, S. Abdullayeva, Gʻ. Jahongirov, X. Dustmuhamedov, O. Muminov, R. Obidov va boshqalar).

Oʻzbekiston mustaqilligi yillarida jurnal mamlakat xalqi, ayniqsa, yosh avlod qalbi va tafakkurida milliy gʻoya, milliy mafkura va umumbashariy qadriyatlarga, demokratik tamoyillarga hamda fanning soʻnggi yutuqlariga asoslangan zamonaviy dunyoqarashni shakllantirishga, xalqimizni yuksak maʼnaviyatli, maʼrifatli etish yoʻlida jahon kashfiyotlarini, oʻzbek olimlarining xorijiy mamlakatlar ilmiy tadqiqot markazlari bilan hamkorligi natijalarini keng targʻib qilishga, buyuk mutafakkirlarimiz hayoti va faoliyati hamda ilmiy merosidan xalqimizning bahramand boʻlishiga alohida eʼtibor berib kelmoqda.

2003-yildan jurnalda maqolalar oʻzbek va rus tillarida chop etilmoqda. Muharriri Shuhrat Egamberdiyev (2002-yildan).

## Havolalar
* Jurnal rasmiy internet-sahifasi
Fan doktori

**Fan doktori** — yuqori ilmiy daraja. Dastlab Boloniya universitetida joriy etilgan boʻlib, magistrlik darajasiga ega boʻlgan oʻqituvchilarga berilgan. Sobiq SSSR, jumladan, Oʻzbekistonda Fan doktori ilmiy darajasi 1934 -yildan boshlab joriy qilingan. Hozir Fan doktori ilmiy darajasi dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida beriladi. AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya va boshqa mamlakatlarda Fan doktori ilmiy darajasini magistrlik darajasiga ega boʻlgan va doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan shaxslar olishi mumkin.

Oʻzbekistonda Fan doktori ilmiy darajasi oliy oʻquv yurti yoki institut muassasasi qoshidagi ixtisoslashgan ilmiy kengash taklifiga binoan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosati qaroriga muvofiq fan nomzodi ilmiy darajasiga ega boʻlgan, tegishli miqdorda ilmiy maqolalari va ilmiy monografiyasi bosilib chiqqan, doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan shaxslarga beriladi. Doktorlik dissertatsiyasi fan va xalq xoʻjaligi rivojiga katta hissa boʻlib qoʻshiladigan, dolzarb ilmiy muammoni hal qilishning original va samarali yoʻllarini koʻrsatib bergan, muhim nazariy umumlashma xulosalar chiqarilgan mustaqil institut ishi boʻlishi kerak. Fanning biror tarmog'i yuzasidan yaratilgan muhim darslik yoki daʼvogarning katta ilmiy qimmatga ega ilmiy yoxud ilmiy - metodik tadqiqoti ham doktorlik dissertatsiyasi sifatida taqdim etilishi mumkin. 2002 -yil Oʻzbekistonda ilm-fanning turli sohalarida 2178 ta fan doktori faoliyat yuritdi.
Fandi qoʻltigʻi

**Sarvar qoʻltigʻi** – Sarvar yelkasining pastki qismida Shimoliy Amerika qirgʻoqlaridagi qoʻltiq. Men qoʻltigʻining shimoliy qismi. Uzunligi 300&nbsp;km, eni 90&nbsp;km, chuqurligi kiraverish qismida 208 m. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi. Dunyo okeanining eng baland koʻtariladigan qismi, balandligi 18 m gacha yetadi. Eng katta porti – Sent Jon.
Faner

**Faner** (frans. fournir – ustmaust qoʻymoq) – yupqa yogʻoch shponlar (qatlamlar)ni qatlam-qatlam qilib yopishtirib tayyorlangan qurilish materiali. Faner shponlari yogʻoch gʻoʻlalarni tarashlab yoʻnish, arralab tilish va sidirib shilish usullarida tayyorlanadi. Gʻoʻlani sidirib shilish usuli keng tarqalgan. Bu usulga koʻra, bugʻlangan yoki qaynatilgan gula maxsus stanok shpindellariga qistirib aylantiriladi. Gʻoʻla oʻqiga parallel oʻrnatilgan uzun tigʻ (pichoq) aylanayotgan gʻoʻlaga yaqinlashtirilsa, undan yupqa qatlam (shpon) shilinib ajralib chiqadi. Hosil boʻlgan qatlam boʻlaklab qirqiladi va quritiladi. Qurigan shponlar qatlam-qatlam qilib yelimlanadi. Faner qatlamlari qayin, qayragʻoch, qaragʻay, dub va boshqa daraxt gʻoʻlalaridan tayyorlanadi. Fanerning tunuka qoplangan, oʻtga va suvga chidamli xillari ham boʻladi. Ishlab chiqariladigan Fanerning standart qalinligi 1 – 19&nbsp;mm, eni va boʻyi 725–2440&nbsp;mm ni tashkil etadi. Faner qurilish, avtomobilsozlik, vagonsozlik, kemasozlik, samolyotsozlik, mebel sanoati, televizorlar ishlab chiqarish va boshqalarda qoʻllanadi (qarang Yogʻochsozlik sanoati).
Fanerozoy eoni

**Fanerozoy eoni**, fanerozoy (yun, phantros — aniq, ochiq, zoe — hayot, hayot tarzi) — Yer geologik tarixining paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralarini oʻz ichiga olgan, umumiy muddati 570 mln. yilni tashkil etgan vaqt (eon)ning juda katta kismi. Yer geologik tarixini kriptozoy eoni va Fanerozoy eoniga amerikalik geolog J. Chedvik ajratgan (1930).
Fan komiteti

**Fan komiteti**, **Oʻzbekiston Xalq Komissarlari Kengashi huzuridagi fan komiteti** – 1930-yillarda Oʻzbekistonda fan shtabi vazifasini bajargan ilmiy tashkilot. 1932-yil oktyabrda Oʻzbekiston MIK huzurida tashkil etilgan. Uning tarkibida geologiya va mineral resurslar guruhi hamda kabineti, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi, energstiklar, agrooʻrmonmelioratsiya guruhlari, oʻsimliklar resurslari guruhi va kabineti, xaritagrafiya boʻlimi hamda guruhlar qoshida tuproqshunoslik, gidrologiya va boshqa sektorlar boʻlgan. Fan komiteti zimmasiga zarur labaratoriya va institutlar tashkil etish hamda ularni jihozlash, ilmiy kadrlar tayyorlash vazifasi yuklatilgan. 1934-yil 1-iyundan Oʻzbekiston XKS ixtiyoriga oʻtkazilgan. 1935-yil Fan komiteti tizimida 12 ilmiy tadqiqot muassasasi, 2 kutubxona va jurnal tahririyati boʻlgan. Shu yili tarkibida yangi boʻlim, guruh, labaratoriya va sektorlar tashkil etildi. Ularning faoliyati xalq xoʻjaligining ayrim sohalari uchun amaliy ahamiyatga ega boʻlgan ilmiy masalalarni hal etishga qaratildi. Respublika ishlab chiqaruvchi kuchlarni oʻrganuvchi boʻlimning tashkil topishi ham Fan komiteti faoliyatida katta rol oʻynadi. 1937-yil Fan komiteti tarkibida tibbiyot va fizika matematika, ijtimoiy, texnika fanlari boʻlimlari tuzildi; boʻlim sifatida nashriyot ham tashkil etildi. Fan komiteti faoliyatida kimyo, fizika, matematika, gidroenergetika, geologiya, adabiyot va til fanlari yetakchi ilmiy yoʻnalishga aylandi. Fan komiteti muassasalari Oʻzbekiston oʻsimlik va hayvonot dunyosi, tuproq va yer geologiyasi, yer yuzasi va yer osti suvlari energetika resurslarini oʻrganish va ulardan foydalanish yoʻllari, mineral yoqilgʻi zaxiralari, neft qatlamlari va boshqa boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib bordi. Ijtimoiy fan sohalari – Oʻzbekiston iqtisodiyoti, oʻzbek tili va adabiyoti, moddiy madaniyat yodgorliklarini oʻrganish va muhofaza qilish boʻyicha tadqiqotlar avj oldi. 1938-yil Fan komitetining muassasalarida 83 ilmiy xodim, jumladan, 7 nafar fan doktori va 5 nafar professor ishladi. Fan komitetiga turli davrlarda Otajon Hoshim, T. N. Qori Niyoziy, I. I. Islomov rahbarlik qilgan. Fan komiteti negizida 1940-yil yanvarda SSSR Fanlar akademiyasining Oʻzbekiston filiali, 1943-yil noyabrda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tashkil topdi.
Fan nomzodi

**Fan nomzodi** – Oʻzbekiston va ayrim sobiq sovet mamlakatlarida beriladigan ilmiy daraja. Oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari koshidagi ixtisoslashgan ilmiy kengashlar tomonidan nomzodlik imtihonlarini topshirgan, fanning dolzarb muammolari boʻyicha mustaqil yozilgan dissertatsiya tadqiqot ishini himoya qilgan oliy maʼlumotli shaxslarga beriladi. 1934-yilda taʼsis etilgan. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyalar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan nazorat tariqasida koʻrib chiqiladi va Fan nomzodi ilmiy darajasini tasdiqlovchi diplom beriladi. Fan nomzodi oliy oʻquv yurti yoki ilmiy tadqiqot institutlarida dotsent, katta ilmiy xodim, kafedra, boʻlim, labaratoriya mudiri lavozimlarini egallash uchun tanlovlarda qatnashish va fan doktora ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyani himoya qilish huquqiga ega. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya aspirantura taʼlimi davrida yoki mustaqil ravishda yoziladi. Dissertatsiyada yangi ilmiy va amaliy xulosa hamda tavsiyalar berilishi, tadqiqotchining mustaqil ilmiy ishlar olib borish qobiliyati namoyish etilishi, fanning mazkur sohasidagi nazariy bilimdonligi aks etishi lozim. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyaning asosiy gʻoyalari qator ilmiy-nazariy va amaliy yoʻnalishdagi maqolalarda, tavsiya va qoʻllanmalarda oʻz ifodasini topmogʻi kerak. Dissertatsiyaning himoyasi oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari qoshidagi birlashgan ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarda amalga oshiriladi. 2002-yil Oʻzbekistonda ilm-fanning turli sohalarida 8904 Fan nomzodi faoliyat yuritdi.

## Yana qarang

* Aspirantura
Fanlar Akademiyasi tizmasi

**Fanlar akademiyasi tizmasi** – Gʻarbiy Pomirning shimoliy qismida (Tojikistonda) joylashgan togʻ tizmalaridan biri. Meridian yoʻnalishida PO km ga choʻzilgan. Eng baland choʻqqisi 7495 m (Somoniyon). Tizmada koʻplab choʻqqilar mavjud boʻlib, ulardan 24 tasi 6000 m dan baland. Suvayirgʻich qismi alp relyef shakliga ega, paleozoy davriga mansub choʻkindi, metamorfik va otqindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Yon bagʻirlari chuqur va tor vodiylar bilan kesilgan hamda abadiy qor va qurumlar bilan qoplangan. Abadiy qirlardan Pomirning yirik muzliklari (Fedchenko va uning koʻplab irmoqlari – Bivachniy, Garmo, Geografiya jamiyati, Kichik Tanimas va boshqalar) toʻyinadi. Ular soni 29 dan ortiq muzlik mavjud boʻlib, umumiy maydoni 1500&nbsp;km² dan ziyod. Fanlar Akademiyasi tizmasida balandtogʻ glyatsial nival va subnival landshaftlar tarqalgan.
Fano (maʼnolari)

**Fano**:

* Fano - 
**Fano** Italiyaning Marche mintaqasida joylashgan shahardir.
* Fano (baqo) — q. Baqo va fano.
Fantaziya (musiqa)

**Fantaziya** (musiqada) – badiha uslubidagi janr; muayyan kompozitsion qoliplarga bogʻlanmagan (koʻpincha cholgʻu) musiqa asarlaridan iborat. XVI— XVII asrlarda improvizatsiya namunalari asosida yuzaga kelgan. XVIII asrda klavir va organ uchun (ayniqsa, turkumli asarlarda muqaddima koʻrinishida) fantaziyalar keng rivoj topdi (I. S. va K. F. E. Baxlar, V. A. Motsart va boshqalar). Romantik kompozitorlar fantaziyaga alohida ahamiyat berib, unda turli (jumladan, turkum va sonata) shakl va janr xususiyatlarini mujassam etgan (F. Shubert, F. Shopen, R. Shuman). XIX asrdan koʻp fantaziyalar xalq kuylari yoki biror kompozitor asarlari mavzulariga asoslanadi (F. List, N. RimskiyKorsakov va boshqalar). Shuningdek, muayyan mavzuli, simfonik fantaziyalar ham uchraydi (M.Musorgskiy, R. Raxmaninov, P. Chaykovskiy va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan S. Yudakov, B. Giyenko, S. Karimhoji, A. Latifzoda va boshqalar turli fantaziyalar yaratishgan.
Fan-texnika inqilobi

**Fan-texnika inqilobi**, ilmiy-texnika inqilobi – ishlab chiqaruvchi kuchlarning tub sifat oʻzgarishlarida fanning asosiy ishlab chiqarish omili boʻlishi. XX asrning oʻrtasida boshlangan. Fan-texnika inqilobi mehnatning mazmuni, xarakteri va sharoitini, ishlab chiqaruvchi kuchlar strukturasini, mehnat taqsimotini, jamiyatning professional strukturasini oʻzgartiradi; mehnat unumdorligining oʻsishiga olib keladi; jamiyat hayotining hamma tomonlariga, madaniy-maishiy hayotga, inson psixologiyasiga taʼsir koʻrsatadi. Xodimlarning maʼlumot darajasi, malakasi, madaniyati, uyushqoqligi va masʼuliyatiga katta talablar qoʻyadi.

Elektron hisoblash mashinalari fan-texnika inqilobining ramzi hisoblanib, uning paydo boʻlishi inson funksiyalarini asta-sekinlik bilan mashinalarga berishga, ishlab chiqarish va boshqaruvni kompleks avtomatlashtirishga olib keldi. Hozirgi davrda fan-texnika inqilobi quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: fanning bevosita ishlab chiqaruvchi kuchga aylanishi; shu bilan bogʻliq ravishda ijtimoiy mehnat taqsimotida yangi davrning boshlanishi; mehnatning xarakteri va mazmunida ijodiy elementlarning kuchayishi; yangi energiya manbalari yordamida sunʼiy materiallarning yaratilishi; axborotning ijtimoiy va iqtisodiy sohalardagi ahamiyatining kuchayishi, ommaviy kommunikatsiya vositalarining misli koʻrilmagan taraqqiyoti; umumiy va maxsus taʼlim hamda madaniyat darajasining oʻsishi; fanlararo oʻzaro bogʻliq murakkab muammolarni kompleks hal qilish, ijtimoiy fanlar rolining ortishi; ijtimoiy taraqqiyotning keskin tezlashishi, planeta miqyosida integratsiyalashuv; ekologik muammoning paydo boʻlishi va u bilan bogʻliq xolda jamiyat-tabiat tizimini ilmiy boshqarishning zarurligi.

Fan-texnika inqilobi global muammoga aylangan ayrim salbiy oqibatlarni ham keltirib chiqardi. Bu muammolar (ekologiya, xalqaro terrorizm, demografiya, energiya tanqisligi bilan bogʻliq va boshqalar)ni hal qilish uchun kuchlarni birlashtirish taqozo qilinadi.
Fan-texnika taraqqiyoti

**<span lang="Qaraqalpaqsha" dir="rtl">Fan</span>-texnika taraqqiyoti** – fan bilan texnikaning oʻzaro bogʻliq, yagona, ilgprilab boruvchi taraqqiyoti; ijtimoiy taraqqiyot asosi. Dastlab fan rivoji bilan texnika taraqqiyoti oʻrtasidagi yaqinlashuv XVI–XVIII asrlarda manufaktura ishlab chiqarishi bilan bogʻliq holda sodir boʻldi. Bungacha moddiy ishlab chiqarish empirik tajribalar, hunarmandlik asosida shakllangan. Teologiya va sxolastika taʼsiridagi tabiat haqidagi ilmiy nazariy bilimlar ham ishlab chiqarishga hech qanday salbiy taʼsir qilmasdan sekinlik bilan rivojlangan. Ilmiy va texnikaviy taraqqiyot inson faoliyatining 2 ta nisbatan mustaqil yoʻnalishi sifatida yuksala boshlagan.

XVI asrda savdo-sotiq va yirik manufakturadagi tub oʻzgarishlar bir qancha aniq vazifalarni nazariy va eksperimental hal qilishni talab qildi. Bu davrda fan uygʻonish davri gʻoyalari taʼsirida sxolastika anʼanalarini parchalab, amaliyotga murojaat qildi. Kompas, porox va kitob nashr qilish ilmiy-texnikaviy faoliyatga asos solgan 3 ta yirik kashfiyot boʻldi. Suv *tegirmonlarining* rivojlanayotgan manufaktura ishlab chiqarishida qoʻllanishi baʼzi mexanik jarayonlarni nazariy tadqiq etishni talab qildi. Natijada charxpalak gʻildiragi, charxpalak harakati nazariyasi, qarshilik va ishqalanish taʼlimotlari yaratildi. Fan bilan texnika yaqinlashuvining 2-bosqichi mashina ishlab chiqarishning XVIII asr oxiridan boshlab taraqqiy etishi bilan bogʻliq boʻlib, bunda fan bilan texnika bir-birining jadal rivojlanishiga taʼsir koʻrsatdi. Bu davrda ilmiy tadqiqot faoliyatida nazariy masalalarni hayotga tatbiq qilishga daʼvat etuvchi fanning maxsus boʻgʻinlari paydo boʻldi: amaliy tadqiqotlar, ishlab chiqarish tadqiqotlari, amaliy konstruktiv ishlanmalar va hokazo. Fan-texnika taraqqiyotining 3-bosqichi fan-texnika inqilobi bilan bogʻliq. Uning taʼsirida texnika taraqqiyotiga qaratilgan ilmiy sohalar kengayadi. Texnik masalalarni hal qilishda biologlar, fiziologlar, psixologlar, mantiqshunoslar ishtirok etadi. Maʼlumki, har qanday holatda ham ilmiy-texnika taraqqiyotining
bosib oʻtgan tarixiy asoslari bor. Bunga yaqin kelajakka bir nazar solaylik. XX asrning oʻrtalariga kelib fanning ijtimoiy hayotdagi roli mislsiz darajada oshdi. Fanlar taraqqiyotidagi inqiloblarning xarakteri oʻzgardi, yaʼni ilm sohasidagi inqiloblar texnika sohasidagi axborotlar bilan uygʻunlashib ketdi va ilmiy-texnika inqilobi
yuzaga keldi, shuningdek ijtimoiy fanlar yoʻnalishlari, iqtisod va ishlab chiqarishni tashkil qilish, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni ilmiy boshqarish, aniq ijtimoiy tadqiqotlar kabilarga bilvosita taʼsir qiladi. Fanning texnikaga nisbatan yetakchilik mavqei yanada yorqin namoyon boʻladi, fan texnikani uzluksiz inqiloblashtiruvchi kuchga aylanadi. Oʻz navbatida, texnika ham fan taraqqiyotiga ijobiy taʼsir koʻrsatib, uning oldiga yangi talab va vazifalar qoʻyadi. Hozirgi zamon fan texnika inqilobining xarakterli xususiyati uning sanoat bilan birga ijtimoiy hayotning turli sohalari: qishloq xoʻjaligi, transport, aloqa, tibbiyot, taʼlim, maishiy xizmat kabilarni qamrab olganligidadir.
Fanfara

**Fanfara** (, ) — guruch cholgʻu asbobi, asosan signalizatsiya uchun ishlatiladi, odatda klapansiz, tor oʻlchovli choʻzinchoq truba. Shuningdek, fanfara — bu asbob yordamida xizmat qiladigan tantanali yoki jangovar xarakterdagi musiqiy ibora.

## Musiqa asbobi

### Aida karnayi
1870-yilda, ayniqsa, Juzeppe Verdining „Aida“ operasini yaratish uchun maxsus fanfara turi — „Misr trubasi“ yoki „Aida trubasi“ yaratildi. Bu uzun truba (taxminan 1,5 m) boʻlib, bitta valfli ovozni ohang bilan pasaytiradi. Kuchli va yorqin ovozga ega.

### Ovozi
Fanfarada faqat tabiiy shkaladagi ohanglar ijro etilishi mumkin (2-dan (fanfara trubkasi uzunligiga qarab) 12-garmonikagacha). Tarixan fanfara turli xil sozlanishlarda qilingan, ammo zamonaviy musiqiy amaliyotda asosan Esdagi fanfaradan foydalaniladi (qism haqiqiy tovushdan kichik uchdan bir qismi pastroqda yozilgan). Fanfara asosan signalizatsiya uchun ishlatiladi. Pioner fanfara (shox) B-tekis tuningda (karnay kabi) boʻlishi mumkin.

## Signal

Fanfara xarakterining musiqiy parchalari turli musiqiy janrlardagi asarlarda (opera, simfoniya, marsh va boshqalar) uchraydi. Musiqa asarida fanfaraning eng qadimgi qoʻllanish usullaridan biri Monteverdining „Orfeo“ (1607) ning uverturasi boʻlib, u besh qismli fanfarani oʻz ichiga oladi. Karnay-fanfara „Leonora“ № 2 va „Leonora“ № 3 (qisqartirilgan) uverturalarida, shuningdek, Betxovenning „Fidelio“ uverturasida ishlatilgan. Rus va sovet bastakorlari ham tez-tez fanfar mavzularidan foydalanganlar: masalan, Chaykovskiyning „Italian Kaprichio“si, Xrennikovning „Ona“ operasi, Shostakovichning „Bayram uverturasi“, Sviridovning Patetik oratoriyasi va boshqalar.

Rasmiy holatlar uchun kuy sifatida fanfara odatda asosiy triadalardan iborat. Ular guruch cholgʻu asboblarida, baʼzan zarbalar bilan birga ijro etiladi. Fanfara mustaqil musiqa asarlari sifatida va kattaroq musiqa qismlarining bir qismi sifatida mavjud. Simfonik, opera musiqasida foydalaniladi. Fanfaralar trubalar, timpani, shoxlar va trombonlar uchun kichik boʻlaklar shaklida topiladi. Shox harakatlari ikki qismli fanfaralarda keng qoʻllanadi.

Kichkina boʻlaklar koʻrinishidagi fanfaralar odatda tantanali marosimlar oʻtkazilishi uchun moʻljallangan. XVIII asrning suitlari fanfaralar qisqa va shovqinli fragmentlar boʻlib, akkordlarning tez takrorlanishi bilan ajralib turardi. Folklorda „fanfara ohangi“ atamasi baʼzi xalqlarning ohangiga nisbatan qoʻllanadi (masalan, hindular, shuningdek, Afrika pigmeylari va Avstraliyaning aborigenlari), ularda keng intervallar ustunlik qiladi — tertsiya, kvarta va kvinta, shuningdek, oʻxshash xususiyatlarga ega Yevropa qoʻshiq janrlariga(shu jumladan yodeling). Amalda qoʻllanadigan fanfara signallari bir qator milliy toʻplamlarda toʻplangan, ularning eng qadimgisi XVII asrga toʻgʻri keladi.

## Yana qarang
* tush

## Manbalar

## Adabiyot

* 
* 
* Fanfara // Tovarniy slovar / I. A. Pugachyov (glavniy redaktor). — M.: Gosudarstvennoe izdatelstvo torgovoy literaturi, 1961. — T. IX. — Stb. 13—14
Fantaziya (maʼnolari)

**Fantaziya**:

* Fantaziya, xayol — hayotda inson tomonidan idrok etilmagan tasavvur va xayoliy xrlatlarning vujudga kelishidan iborat psixik faoliyat.
* Fantaziya (musiqa) (musiqada) — badiha uslubidagi janr; muayyan kompozitsion qoliplarga bogʻlanmagan (koʻpincha cholgʻu) musiqa asarlaridan iborat.
Fara

**Fara** (frans. phare – mayoq, mayoq chirogʻi) – transport vositasi (avtomobil, traktor va boshqalar) hamda oʻziyurar mashinalarning yoʻlni, ish bajarilayotgan joy va boshqalarni yoritish uchun moʻljallangan elektr asbobi. Asosiy qismlari – shtamplab yasalgan korpus va optik elementlar. Optik element yupqa alyuminiy qatlami surkalgan poʻlat qaytargich, bir yoki ikki tolali choʻgʻlanma lampadan iborat yoritish manbai va yorugʻlikni sochib beradigan gʻadir-budir shishadan iborat. Yorugʻlik qaytargich fokusida joylashgan quvvatliroq toladan tarqaladigan nur uzoqni yoritadi, kichikroq quvvatli ikkinchi tola fokusdan yuqoriroqda chap tomonda joylashgan boʻlib, yaqinni yoritish uchun moʻljallanadi. Yod lampali faralar keng tarqalgan. Bunday lampalarning kolbasiga yod bugʻlari boʻlgan siyraklashtirilgan gaz toʻldiriladi. Har bir transport vositasiga kamida bir juft faralar oʻrnatiladi. Ular mashinaning boʻylama oʻqiga nisbatan simmetrik tarzda joylashtiriladi. Baʼzi mashinalarda tumanga qarshi ikkita qoʻshimcha faralar ham oʻrnatilishi mumkin. Maxsus mashinalar (oʻt oʻchirish mashinalari, sanitariya mashinalari va boshqalar) ga buriladigan F.lar ham oʻrnatiladi. Baʼzan faralar mashina orqasiga ham oʻrnatiladi (masalan, traktorlarda tirkamani yoki plugni yoritish uchun shunday qilinadi).