open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Riman Georg Fridrix Bernhard

**Riman Georg Fridrix Bernhard** (1826.17.9, Quyi Saksoniya — 1866.20.7, Italiya) — nemis matematigi, fizikada nisbiylik nazariyasi vujudga kelishiga zamin yaratib bergan olim; matematikada kompleks oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyasini rivojlantirdi va unda geometrik usullarni takomillashtirdi. Riman sirtlari nomli tushunchani fanga kiritdi. Sonlar nazariyasida fundamental natijalarga erishdi. R.ning toʻplamlar nazariyasi va haqiqiy oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyasi yaratilishida xizmati katta. R. topologiyaning asosiy gʻoyalarini ilgari surdi. R. integrali tushunchasi toʻplamlar va haqiqiy oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyalarida katta rol oʻynaydi. R. asarlari 19 va 20-asrlar matematikasining koʻpgina sohalari rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. 

## Manbalar
Riemann geometriyasi

**Riemann geometriyasi** (), elliptik geometriya — noyevklid geometriyalaryagsh biri. Aksiomalari Yevklid geometriyasinkt aksiomalaridan farq qiladi. Uch oʻlchovli R.g.ning asosiy obʼyektlari: nuqta, toʻgʻri chiziq va tekisliklar; asosiy tushunchalari: mansublik tushunchasi (Mas, toʻgʻri chiziqning tekislikka mansubligi), nuqtalarning toʻgʻri chizikda joylashish tartibi va figuralarning kongruentligi. R.g.ga koʻra, har qanday 2 nuqta orqali 1 ta toʻgʻri chiziq oʻtadi, bir tekislikdagi har qanday 2 toʻgri chiziq 1 nuqtada kesishadi (yaʼni R.g.da "parallel" toʻgʻri chiziklar mavjud emas), nuqtalarning toʻgʻri chiziqda joylashish tartibi aylanadigan nuqtalarning joylashish tartibiga oʻxshash boʻladi. Riman tekisligida har qanday 2 toʻgʻri chiziq bir nuqtada kesishadi, sferada esa toʻgʻri chiziqlar rolini oʻtaydigan har 2 katta doira 2 nuqtada kesishadi; tekislikda yotgan toʻgʻri chiziq uni 2 sohaga ajratmaydi va hokazo.

R.g. haqidagi maʼlumot B. Riman tomonidan 1854-yil eʼlon qilingan. Bu eng toʻla oʻrganilgan noyevklid geometriyadir.

## Manbalar
Riman fazosi

**Riman fazosi** (matematikada) — bir xil tabiatli narsa va hodisalarning har qanday tutash majmuasini fazo deb qarash goyasi. Birinchi marta B. Riman 1854-yilda ilgari surgan. Bunda qaralayotgan hodisani boshqalaridan ajratib turuvchi miqdorlar "fazo"dagi nuqta koordinatalari sifatida qabul qilinadi. Masalan, koʻk, qizil, sariq ranglarni olsak, talab qilingan rang oʻsha ranglarning intensivligini belgilovchi x, u, z lardan tuzilgan quyidagi formula bilan aniqlanadi: P=xK+yK+zC.

Bu fazo chiziqlari uzunliklarini oʻlchashda (cheksiz) kichik qadamlar usulini qoʻllash uchun chizikdagi biror nuqtadan unga cheksiz yaqin istalgan boshqa nuqtagacha boʻlgan masofani aniklovchi qonunni bilish kifoya. Masofalar oʻlchashning bu qonuni metrikami aniqlash deyiladi. Agar bu qonun Yevklid fazosidat uzunlik oʻlchash qonunidan hech farq qilmasa, eng sodda hol yuz beradi, yaʼni bunday fazo oʻzining "cheksiz kichik" soxasida Yevklid fazosidir. Boshqacha aytganda, bu fazoning cheksiz kichik sohalaridagina Yevklid geometriyasnning qonunqoidalari roʻy beradi. Masofalar ana shunday qoida boʻyicha oʻlchangan fazo Riman fazosi boʻladi, uning geometriyasi esa Riman geometriyasianr. Ichki geometriyali istalgan silliqegri sirt Riman fazosiga eng sodda misoddir. Sirtning ichki geometriyasi (uzunlik, burchak va yuzni oʻlchash, sirtni egish) Rimanning ikxi oʻlchovli geometriyasidir, chunki silliq sirt oʻzining har bir nuqtasining kichik fazo atrofida shu nuqtaga urinma tekislikdan kam farq qiladi. Uch oʻlchovli Riman fazosi kichik sohalarda Yevklid fazosi boʻlib, katta sohalarda uning xossalari Yevklid fazosi xossalaridan farq qiladi. Mas, uch oʻlchovli Riman fazosida qaralgan shar ustidagi aylana uzunligi uning radiusiga proporsional emas, uchburchaklarning yigʻindisi 180° ga teng boʻlmasligi mumkin va hokazo.

Riman geometriyasi va Lobachevskiy geometriyasi Riman fazosiga yaqqol misol boʻladi.

Riman fazosi tushunchasi matematikaning turli sohalarida, mexanika va fizikada keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Nikolay Rimskiy-Korsakov

**Nikolay Andreyevich Rimskiy-Korsakov** (18-mart 1844-yil, Tixvin — 21-iyun 1908-yil, hozirgi Leningrad viloyati) — rus kompozitori, pedagog, dirijyor, musiqa jamoat arbobi. “Qudratli toʻda”ning aʼzosi. Peterburg konservatoriyasida professor (1871-yildan). “Qor qiz” (1881), “Sadko” (1896), Shoh “Sulton haqida ertak” (1900), “Oltin xoʻrozcha” (1907) kabi operalarda rivoyat, afsona va ertaklarga keng murojaat etib, xalq orzu va niyatlari, hayotbaxsh tabiat goʻzalligini madh etgan.

Tarixiy mavzularga asoslangan “Pskovlik qiz” (1872), “Shoh qayligʻi” (1898) va boshqa operalari bilan erksevarlik, xalqchillik gʻoyalarini olgʻa surgan, rus musiqali dramasini yuksak pogʻonaga koʻtargan. Rimskiy-Korsakov — garmoniya va orkestrlashning mohir ustasi. Sharq mavzularidagi “Antar” (1868) va “Shahrizoda” (1888), “Ispancha kaprichchio” (1887) kabi asarlarida programmali simfonik musiqa taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Uning 2 ta “Rus xalq qoʻshiqlari” toʻplami (1877, 1882), “Garmoniyadan amaliy darslik” (1886), “Orkestrlash asoslari” (1913) va boshqa asarlari rus va jahon kompozitorlik ijodiyotiga samarali taʼsir etdi.

## Manbalar
Ring

**Ring** (ing. ring — doira) — boks tushiladigan kvadrat maydoncha (6x6 m). Atrofi himoya arqonlari bilan oʻralgan boʻlib, ular burchaklardagi ustunchalarga tortiladi. Poli yumshoq material bilan qoplanadi, sirpanmaydi. Bal. 75— 125 sm. 1838-yildan Angliyada racm boʻlgan.

## Manbalar
Rim pakti

**Rim pakti** — Italiya va Fransiya oʻrtasida tuzilgan bitim. 1935-yil 7 yanvarda B. Mussolini va Fransiya tashqi ishlar vaziri R. Laval tomonidan imzolangan. Undan koʻzlangan maqsad Ikkinchi jahon urushi arafasida kuchlar muvozanatini yuzaga keltirishga urinish edi. Rim paktiga koʻra, Fransiya Afrikadagi oʻz mustamlaka hududlarining maʼlum qismini Italiyaga bushatib berdi. Buning evaziga Italiya Chad kuli havzalariga qilinayotgan daʼvolarini, Tunisda olib borilayotgan aksilfransuz tashviqotini toʻxtatish majburiyatini oldi. Rim pakti Fransiya taxmin qilganidek, Germaniya—Italiya yaqinlashuvini bartaraf etmadi, ayni vaqtda, Italiyaning 1935—36 y.gi Efiopiyaga qilgan tajovuzi amalga oshishiga imkon yaratdi.

## Manbalar
Ringgit

**Ringgit** — Malayziya milliy pul birligi. 1967-yildan muomalaga kiritilgan. IP. = 100 sen. Xalqaro ifodasi — MYR. Valyutalar kursi boʻyicha IP. =252 soʻm 79 tiyin; 1 AQSH dollari = 3,8 R. (2003, may).

## Manbalar
Rinologiya

**Rinologiya** (yun. rhinos — burun va ... logiya) — otorinolaringologiyaning burun anatomiyasi, fiziologiyasi va patologiyasini, shuningdek, burun kasalliklari, ularni davolash va oldini olishni oʻrganadigan boʻlimi.

## Manbalar
Rinoskopiya

**Rinoskopiya** (yun. rhinos — burun va ... skopiya) — burun boʻshligʻi, devori va yutqinni koʻrib tekshirish usuli. "R." terminini chex fiziologi I.Chermak (1860) tatbiq etgan. R.da burunkergich va peshonaga taqiladigan maxsus oynakdan foydalaniladi.

## Manbalar
Rio-Bermejo

**Rio-Bermejo** () — Janubiy Amerikadagi daryo, Paragvay daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1600&nbsp;km, havzasining maydoni 133 ming km². Markaziy And togʻlarining sharqiy yon bagirlaridan boshlanib, Gran-chako tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 340 m³/sek. PresidensiyaRoka shahrigacha kichikroq kemalar qatnaydi.

## Manbalar
Rio Grande (daryo)

**Rio Grande**, Río Bravo del Norte yoki **Río Bravo** — AQSH va Meksikadagi daryo. 2000 km masofada, yaʼni El-Paso shahridan to daryo quyilish joyigacha ikki davlat orasidagi chegara vazifasini oʻtaydi. Uzunligi 3,051 km (1896 milya), havzasining maydoni 472,000 km2. Qoyali togʻlardan boshlanib, qurgʻoqchil platolardan, baʼzida tor daralardan oqib borib, Meksika qoʻltigʻiga quyiladi. Oʻrta oqimida oʻrtacha suv sarfi 570 m³/sek, quyilish yerida 15–20 m³/sek. Suvining deyarli hammasi sugʻorishga sarflanadi. Yirik suv omborlari qurilgan. Ayrim qismlarida kema qatnaydi.

## Manbalar
Río Negro

**Rio negro** ( — qora daryo) — Argentinadagi daryo, Patagoniyaning shim. qismida. And togʻlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanuvchi Neuken va Limay daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi Neuken irmogʻi boshlangan joyidan 1300&nbsp;km, havzasining maydoni 146 ming km². Patagoniyaning qurgʻoqchil tekisliklaridan oqib oʻtib, Atlantika okeaniga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 950 m³/sek. Yoz boshlarida toshadi. Ayrim qismlarida kema katnaydi. GES, suv omborlari qurilgan.

## Manbalar
Rioni

**Rioni** () — Gruziyadagi daryo. Uzunligi 327&nbsp;km, havzasining maydoni 13400&nbsp;km². Katta Kavkazning Bosh yoki Suvayirgʻich tizmasining jan. yon bagʻridan boshlanadi. Kutaisi shahrigacha togʻlar orasidan okib, soʻng Kolxida pasttekisligiga chiqadi. Qora dengizga quyilish joyida delta hosil qiladi. Kor va muzlikdan, quyi okimida yomgʻirdan suv oladi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 405 m³/sek. Daryoga Rioni, Gumat GESlari qurilgan. Rioni vodiysining bosh qismidan Osetiya harbiy yoʻli oʻtgan. Rioni boʻyida Oni, Kutaisi, Poti shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Rio-kolorado

**Rio-kolorado** (— qizil daryo) — Argentinadagi daryo. Uzunligi 1200&nbsp;km dan ziyod, havzasining maydoni 350 ming km². And togʻlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanuvchi RioGrande va Barrankas daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Patagonianing shim. qismidagi chuqur qurgʻoqchil vodiyni kesib oʻtib, Atlantika okeanining ElRinkon qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 140 m³/sek., bahor oylarida toshadi. Quyilish yeridan boshlab 320&nbsp;km masofada kema qatnaydi.

## Manbalar
Rinofima

**Rinofima** (yun. rhinos — burun va phyma — oʻsimta, shish) — burun terisida oʻsimta paydo boʻlishi. Koʻproq burun uchi va qanotlarida yuzaga keladi. Asosan, 40—50 yoshdagi erkaklarda uchraydi. R.ga alkogolizm, surunkali meʼdaichak kasalliklari va tashqi muhitning zararli omillari — chang, tez-tez sovqotish va boshqa sabab boʻladi. Kasallikda burun uchida toʻq qizil yoki koʻkimtirqizgʻish, gʻadirbudur dumaloq oʻsma hosil boʻladi. Bemorni operatsiya qilib davolanadi.

## Manbalar
Risberma

**Risberma** (gollandcha rijs — chiviq va berm — doʻng) — kanal yoki daryo oʻzanining suv ayirgichdan keyingi mustahkamlangan suv oʻtkazadigan qismi. Bevosita suv oʻzanini yuvilib ketishdan asraydi, kuchli suv oqimini kuchsizlantiradi, uning tezligini pasaytiradi va bir maromda tutib turadi. R.ning suv ayirgichga taqalib turadigan qismi beton va temirbeton plitalardan qilinib, egiluvchan armatura bilan biriktiriladi, shuningdek, ichiga shagʻal toʻldirilgan sim toʻrlardan ham qilinadi. R.ning orqa qismi gabion, shoxshabba, tosh uyumi va boshqa vositalar bilan mahkamlanadi.

## Manbalar
Risling

**Risling** (nem. Riesling), Reyn rislingi — vinobop oʻrtapishar uzum navi. Reyn daryosi vohasida xalq seleksiyasida yaratilgan qad. navlardan biri. R. jahondagi tok ekiladigan barcha mamlakatlarda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda, Moldaviya, Ukraina, Qozogʻiston va Ozarbayjonda ham ekiladi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargining diametri 14— 16 sm, yumaloq, besh boʻlmali, tusi toʻq yashil, arra tishli, ters tomoni siyrak tukli. Guli ikki jinsli. Hosili faol harorat yigʻindisi 2700—3000° boʻlganda 155—170 kunda, avgust boshlarida pishadi. Uzum boshi silindrkonussimon, boʻyi 12—15 sm, eni 6—8 sm, vazni 100—130 g. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, och yashil, eti sershira, tarkibida 17—19% qand, 8—9% kislota bor.

Hosildorligi 80—100 s/ga (Oʻzbekiston sharoitida eng yuqori hosildorlik 290 s/ga). Qurgʻoqchilik va sovuqqa bardoshi yuqori, kasallik va zararkunandalarga chidami past. R. uzumidan, umuman, ovqat ustida ichiladigan yengil oq vinolar, mashhur Reyn va Model yengil vinolari, Oʻrta Osiyoda esa kuchli va desert vinolar tayyorlanadi. 

## Manbalar
Rio-de-janeyro (maʼnolari)

**Rio-de-janeyro**:

* Rio-de-janeyro — Braziliyaning jan.
* Rio-de-janeyro (shtat) — Braziliyaning jan.
Risorjimento

**Risorjimento** (ital. Risorgimento, aynan — uygʻonish) — italyan xalqining chet el hukmronligiga qarshi va parchalangan Italiyani birlashtirishga qaratilgan milliy ozodlik harakati. Shuningdek, ushbu harakat sodir boʻlgan davr: 18-asr oxiri — 1861-yil; R. 1870-yil Italiya qirolligiga Rimni qoʻshib olinishi bilan yakunlangan. R.ning eng muhim voqealari — 1848—49, 1859—60 yillardagi inqilob; R.ga rahbarlik qilish uchun respublikachi demokratlar (yetakchilari J. Madzini, J.Garibaldi va boshqalar) va liberallar (yetakchilari K.Kavur va boshqalar) oqimlari oʻzaro kurashganlar. Liberal oqim ustun kelib Italiya konstitutsion monarxiya shaklida birlashtirilgan.

## Manbalar
Toʻxtapoʻlat Risqiyev

**Risqiyev Toʻxtapoʻlat Tursunovich** (1944.3.11 — Toshkent — 2014.29.10) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (1995), texnika fanlari doktori (1993). ToshDUni tugatgan (1970). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida ishlagan (1970-72). Fizika-texnika institutida ilmiy xodim, laboratoriya mudiri, direktor oʻrinbosari (197292). Oʻzbekiston Resublikasi Fan va texnika davlat komiteti raisining birinchi oʻrinbosari (1992—93, 1994—97). Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining fan, taʼlim va ijtimoiy muammolar masalalari boʻyicha davlat maslahatchisi (1993—94, 1997—2003). 2003-yildan 2010-yilgacha Oʻzbekiston Respublikasining Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Qoʻshma Qirolligidagi favqulodda va muxtor elchisi. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda yuqori konsentratsiyalashtirilgan quyosh energiyasidan foydalangan hodda xususiyatlari oldindan belgilangan yangi materiallarni yaratish texnologiyalariga oid.

## Manbalar
Turor Risqulov

**Turor Risqulov** (1894-yil 14(26)-dekabr, Yettisuv (hozirgi Olmaota) viloyati Verniy uyezdi Sharqiy Toʻrgʻay boʻlisi (volosti) — 1938-yil 10-fevral, Moskva) — davlat va jamoat arbobi. Merke shahridagi rustuzem maktabi (1910) va Pishpek (hozirgi Bishkek)dagi xoʻjalik maktabini tugatgan (1914). Turkistonda podsho Rossiyasiga qarshi 1916-yilda koʻtarilgan milliy ozodlik harakatida qatnashgan. Toshkentdagi oʻqituvchilar seminariyasida oʻqigan (1916—1917). Qozoq (qirgʻiz) yoshlarining inqilobiy tashkilotini tuzishda ishtirok etgan (1917-yil yozi). Turkiston ASSR sogʻliqni saqlash komissari (1918—1919), Turkiston kompartiyasi Musulmonlar byurosi raisi (1919—1920), Turkiston ASSR MIK raisining birinchi oʻrinbosari (1919-yil oktabrdan), raisi (1920). Risqulov Moskvaga chaqirib olinib, unga RSFSR Milliy ishlar xalq komissarligining ikkinchi oʻrinbosari, komissarliknnig Ozarbayjondagi muxtor vakili lavozimlari (1920-yil avgust — 1922-yil iyul) berildi. Keyin oʻz yurtiga qaytarildi va u Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Soveti raisi vazifasida ishlay boshladi (1922-yil sentyabr — 1924-yil yanvar). 1924—1925-yillarda u yana Moskvaga chaqirib olindi, Komintern (Kommunistik Internatsional) ijroiya qoʻmitasida, (faoliyat koʻrsatdi (Oʻrta Sharq boʻlimi prining yordamchisi, Mongoliyada… favqulodda vakil). Soʻng VKP (b) Qozogʻiston oʻlka komitetiga yuborilib, „Yenbekshi kazax“ gazeta masʼul muhariri qilib tayinlandi (1926-yil 10-apreldan). RSFSR XKS raisining oʻrinbosari (1926—1937).

Risqulov tarix, iqtisod, siyosat, jurnalistika sohasida oʻzbek, qozoq, rus tillarida asarlar yozdi. „Yettisuv masalalari“ (Toshkent, 1923), „Inqilob va Turkistonning tub aholisi“ (1917—1919) (Toshkent, 1925, 1qism), „Oʻrta Osiyo dolisining 1916-yil qoʻzgʻoloni“ (Kizil Oʻrda, 1927), „Qirgʻiziston“ (MoskvaLeningrad, 1927), „Qirgʻiziston“ (MoskvaLeningrad, 1929), „Turksib“ (1930) kabi kitoblari shular jumlasidandir.

Risqulov 1937-yil 21-mayda hibsga olingan. Turkistondagi „Ittihodi taraqqiy“ millatchilik tashkilotiga aloqadorlik va „panturkizm“da ayblanib, 1938-yil otishga hukm qilingan. 1956-yil oqlandi. SSSR parchalangach, Risqulovning ilmiy merosi Turkiston xalqlariga qaytarildi. Uch jildli asarlari Olmaotada rus tilida chop etildi. Tavalludining 100 yilligi keng nishonlandi (1994).

## Manbalar

[Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida]
Ritmik gimnastika

**Ritmik gimnastika**, **Aerobika** — musiqa sadolari ostida ijro etiladigan bir qancha jismoniy mashqlar (yurish, yugurish, sakrash va boshqalar). Sogʻlomlashtirish maqsadida qoʻllanadi. Barcha yoshdagi kishilar (erkaklar, ayollar, bolalar) shugʻullanishi mumkin. Rimik gimnastika. 1960-yillarda AQShda vujudga keldi. Oʻtgan asrning 70-yillari oʻrtalaridan Oʻzbekistonda ham ommalasha boshladi.

## Manbalar
Riton

**Riton** (yun. rhyton, rheo — oqaman) — ichimlik ichiladigan shoxsimon qadimiy idish. Yunon va Rim tarixchilari R. Hindistondan tarqalgan deb hisoblaydilar. R. bir oz egilgan va ichi kovak boʻlib, hayvonlarning shoxlari, metall, sopol, yogʻoch va boshqalardan tayyorlangan. Baʼzi R.larning pastki uchi hayvonlarning boshiga oʻxshatib bezatilgan. R. Qad. Eron, Baqtriya va Rimda ham mashhur boʻlgan. Qad. Niso shahrini qazish paytida fil tishidan yasalgan R.lar (2-asr) topilgan. Ularning pastki uchiga afsonaviy hayvonlar, avliyolar tasviri va ogʻiz tomoniga mifologik syujetlar boʻrttirib ishlangan. Niso R.lari parfiyalik ustalarning yuksak sanʼat asarlaridan hisoblanadi. Kavkazda ichimlikni R.da ichish hozir ham mavjud.

## Manbalar
Risola

**Risola** (arab. — xat, xabar) — 1) muayyan kasbhunar va uning tartibqoidalariga oid kitobcha, ustav (Mas, kulollik R.si, novvoylik R.si); 2) kichik hajmli kitob, broshyura; 3) biror ilmiy masalaga bagʻishlangan asar, traktat.

## Manbalar
Ritor maktabi

**Ritor maktabi** — Yunoniston va Rimda keng yoyilgan oliy gumanitar maktab: 3 bosqichli taʼlim tizimining yuqori choʻqqisi. Mil. av. 3-asrda Yunonistonda va mil. av. 1-asrda Rimda tarqalgan. Antik davr oxirigacha saqlangan. Boshlangʻich oʻrta va grammatik maktabdan soʻng, Ritor maktabida chiroyli soʻzlash sanʼati, notiqlik mahoratini egallash oʻrgatilgan. Ularda notiklik sanʼatidan tashqari yosh notiqlarning dunyoqarashini shakllantirishga yordam beradigan turli fanlar, xususan, ritorika, huquqshunoslik, tarix, adabiyot, falsafa oʻqitilishiga eʼtibor qaratilgan. Mark Tulliy Sitseron va Mark Fabiy Kvintilianlarning "Notiklik sanʼati boʻyicha oʻgitlar" kitobi Ritor maktabini boshqarishda foydalaniladigan asosiy qoʻllanma hisoblangan. Ular Ritor maktabini rivojlanishning yangi bosqichiga olib chikdilar va Rimda bu maktablarning davlat tasarrufiga oʻtishini taʼminladilar. Rim imperiyasining soʻnggi davrlarida, siyosiy tuzumning notiklik sanʼatiga bogʻliqlik darajasi bir kdsar susayganligi sababli Ritor maktabining mavkei pasaydi va tortishuvli masalalarni hal etish vositasiga aylanib qoldi.

## Manbalar
Ritorika

**Ritorika** (yunoncha: rhetorike — notiqlik) — notiqlik sanʼati; keng maʼnoda umuman badiiy nasr haqidagi fan. Mil. av. 5—4-asrlarda Yunonistonda yuzaga kelib, mil. av. 3—2-asrlarda tizimli fan shaklini olgan. Mil. av. 1-asrda Rimda tarqalgan. 5 qismdan iborat boʻlgan: materialni topish, joylashtirish, soʻz bilan ifodalash (3 uslub: yuqori, oʻrta, pastki hamda uslub koʻtarinkiligining 3 vositasi: soʻz tanlash, soʻzlarni biriktirish va uslubiy figuralar xaqidagi taʼlimot), yodlash, talaffuz. Qadimgi davrda **Aristotel** (Sitseron, Kvintilian ijodida) ishlab chiqilgan, oʻrta asrlarda va yangi davrda (Rossiyada Lomonosov ijodida) rivojlantirilib, 19-asrda adabiyot nazariyasiga qoʻshilib ketgan. Keyinchalik "Ritorika" termini dabdabali, quruq safsatani anglatgan (qarang Voizlik sanʼati).

## Manbalar
Rif respublikasi

**Rif respublikasi** — Shimoliy Marokashdagi togʻli Rif viloyati qabilalarining harbiy-siyosiy birlashmasi. Rif qabilalarining 1921—26 yillardagi ispan va fransuz mustamlakachilariga qarshi milliy ozodlik urushi jarayonida tuzilgan. Oliy qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat — Milliy majlis boʻlgan. Unga prezident Abdulkarim rahbarlik qilgan. Hukumat aʼzolari 5 kishidan iborat boʻlgan. Qoidlar ichki ishlar vazirligiga va qabila ishlarini nazorat qiluvchi Respublika kengashiga boʻysungan. Aholidan olingan soliqlar, asosan, armiyaga sarflangan. Rif respublikasi ispan va fransuz qoʻshinlariga uzoq vaqggacha zarba berib kelgan. Biroq ularning birgalikda qilgan hujumlariga bardosh berolmay magʻlub boʻlgan (1926-yil 27 may).
## Manbalar
Rifey

**Rifey** (lotincha: Ri phaei montes — Rifey togʻlari; qad. geograflar Ural togʻlarini baʼzan shunday ataganlar) — kechki pjembriyga mansub yirik stratigrafik boʻlinma. Geologik yoshi 1650—570 mln. yil boʻlgan, kam oʻzgarishga uchragan togʻ jinslaridan iborat; kembriy davri [q. Kembriy sistemasi (davri)] bilanalmashgan. R. 1945-yil rus geologi N.S. Shatskiy tomonidan Janubiy Uralda aniqlangan. taxminan yuqori proterozoy (qarang Proterozoy "guruhi") ga muvofiq keladi. R. tarkibida 4 ta boʻlinma mavjud: quyi, oʻrta, yuqori va vend. Soʻnggi boʻlinmaga mustaqil majmua sifatida qaraladi va koʻpincha terminal R., yoki vendomi deb ataladi. Shu 4 boʻlinmaning har biri tarkibida R. yotqiziklarini boʻlimlarga ajratish va korrelyasiya qilishda asos boʻladigan koʻkyashil suvoʻtlar qoldiklari (stromatolitlar)ning oʻziga xos majmuini koʻrish mumkin.

R.ning dengiz va quruqlikdagi yotqiziklari barcha materikda tarqalgan. Platformalar R.da paleozoydagiga nisbatan kichiroq maydonni egallagan. Ular yassi quruqlikdan iborat boʻlib, ustidagi qad. jinslar yuvilib ketgan. Nuragan jinslar esa bukilmalarda toʻplana borgan. Geosinklinal sistemalarning tashqi bukilmalarida qumtoshli jinslar bilan birga gilli karbonatli, baʼzan flish (Tyanshanda) yotqiziklari vujudga kelgan. Okean tubidagi Yer pusti ichki bukilmalarida suv osti vulkan mahsulotlari yigʻilgan. R. oxirida keng maydonlarda motsslar yotqizilgan. R.da arid (quruq) ikdim boʻlganligi uchun qizil yotqiziqlar toʻplangan. Biroq yuqori R.ning 2-yarmida va terminal R.da koʻp oʻlkalarda muzlik yotqiziklari uchraydi.

R.ning kabonatli jinslarida koʻplab stromatolitlar mavjud. Qatlamlarni ajratishda mikrofitolitlar muhim ahamiyatga ega. R. choʻkindilarida stratigrafik ahamiyatga ega boʻlgan akritarxlar mavjud. R.da umurtqasizlarning dastlabki tiplari paydo boʻlib, erta paleozoyda ravnaq topgan. R.ning yuqori qismida skeletsiz koʻp hujayrali hayvonlar uchraydi. Halqali chuvalchanglar yaxshi namoyon boʻlgan.

Foydali qazilmalardan R. choʻkindilarida temir rudasi, fosforitlar, ayrim joylarda qoʻrgʻoshinrux, Ekvatorial Afrikada mis, kobalt va uran rudalari mavjud. Sibir platformasida terminal R.da gazkondensatlar va neft uyumlari aniqlangan.

## Manbalar
Riflar

**Riflar** — Shimoliy Marokashning togʻli viloyatidagi barbarlar. 1,25 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Barbar tilida soʻzlashadilar. Ikkinchi til — arab tili. Dindorlari — sunniy musulmonlar. 18-asrning boshlarida R. arablar tomonidan bosib olindi. Ular 17—18-asrlar, ayniqsa, 19-asr va 20-asrning boshlarida fransuz va ispan mustamlakachilari tomonidan asoratga solingan. 1921—26 yillar mustamlakachilarga qarshi milliy ozodlik kurashi olib borib Rif respublikasi tuzishgan. Asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanadilar.

## Manbalar
Riflar (dengiz)

**Riflar** — sayoz joylarda dengiz tubining suv ostidagi yoki suv yuzasidan koʻtarilib turgan balandliklari. Dengiz tubidagi qoyalar yoki qirgʻoqlarning yemirilishidan, marjon qurilmalaridan, ohakli suvoʻtlar qoldiqlaridan hosil boʻladi. R., asosan, ekvatorial va tropik dengizlarda, suv temperaturasi 20° dan yuqori boʻlgan, kuchli toʻlqinlar boʻlmaydigan hududlarda tarqalgan. Toʻsiq P., qirgʻoq P., halqasimon P. (atollar) ajratiladi. Avstraliyaning shim.sharqiy qirgʻogʻi yaqinidagi uz. 200&nbsp;km li Katta Toʻsiq rifi eng katta rifdir.

## Manbalar
Rift

**Rift** (ing. rift — darzlik, yoriq, dara) — Yer poʻstining chiziq boʻylab yoʻnalgan yirik tektonik strukturalari. Uzunligi bir necha yuz km (baʼzan 1000&nbsp;km dan ziyod) ga yetadi. Koʻpgina okean va kontinental R.larning eni 30–70&nbsp;km boʻladi, biroq ancha tor enli (5– 20&nbsp;km, Mas, Ulik dengiz) va keng enli (200–400&nbsp;km, Qizil dengiz R.) okean R.lar ham bor. R.lar, odatda, keng gumbazeimon koʻtarilgan joylarda materiklarning gorizontal choʻzilishidan vujudga keladi (Mas, Sharqiy Afrika). Bunda Yer poʻsti butun qalinligi boʻyicha yoki koʻp qismi choʻziladi deb taxmin qilinadi. R. aksari bir qancha uzilishlardan iborat; ular orasida ustki yuzasi qiya va poʻstining bir qismi surilgan tashlamauzilma koʻproq. Tashlamauzilmalarning ogʻish burchagi odatda 60—70° boʻlib, siljishning vertikal amplitudasi bir necha km va poʻstning choʻzilishi baʼzan bir necha oʻn km gacha yetishi mumkin. R.ning ichki kontinental, kontinentlararo, okean ichki tiplari farq qilinadi. R. chegarasida turli tartibda yotuvchi graben va gorstlar mavjud. Graben asosiy strukturaviy shakldir. Birok, R. poʻstning yuqoriga tomon tektonik gumbaz shaklida qiyaroq bukilishidan hosil boʻladi; u keyinchalik yorilib faben va gorstga ajraladi. Juda katta R.lar R. mintaqalari deb ataladi. R.ning kelib chiqishi haqida bir necha ilmiy faraz mavjud. Hozirgi vaqgda yangi plitalar tektonikasi nazariyasi paydo boʻldi, unga koʻra, R.lar materiklarning gorizontal harakati natijasida hosil boʻladi.

## Manbalar
Vladimir Riftin

**Vladimir Aleksandrovich Riftin** (1903.1(13).1, Sarapul sh., Udmurdiya — 1987.2.1, Toshkent] — teatr rassomi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Harkov rassomlik institutini tugatgan (1928). 1941-yildan Oʻzbekistonda yashab ijod qilgan. R. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida Teatr dekoratsiyasi rassomligi kafedrasi tashkilotchilaridan (1954—80 yillar kafedra mudiri, 1980-yildan professor). R. har bir spektakl janr va xususiyatiga mos sahna bezaklari yaratishga intildi. "Qargʻa motkasi" (1947, P. Chaykovskiy), "Ulugʻbek" (1959, A. Kozlovskiy) operalari; "Balerina" (1952, G. Mushel), "Semurgʻ" (1957, B. Brovsin) baletlari; "Hurriyat" (1958, Uygʻun), "Fargʻona hikoyasi" (1959, T. Jalilov, B. Zeydman), "Toshbolta oshiq" (1960, M. Leviyev), "Mirzo Ulugʻbek" (1970, M. Shayxzoda) kabi drama va tragediyalar shular jumlasidan.

## Manbalar
Rixtagarlik

**Rixtagarlik** (fors.toj. — quymoq) — rangli metall (asosan, mis, bronza, qalay) dan turli buyumlar quyish kasbi. [Hu[narmandchilikning qad. turlaridan. Qadimda bronzadan qurollar, uy jihozlari, sanʼat va diniy marosimlarga oid buyumlar quyilganligi maʼlum (Bobil, Misr, Rim, Xitoy, Yunoniston). 13—14-asrlarda Vizantiya, Venetsiya, Genuya, Florensiya oʻzining R. buyumlari bilan shuhrat qozondi. 14—15-asrlarda rus davlatida (Uralda) bronza va choʻyandan zambaraklar, qoʻngʻiroqlar R. usulida quyilgan.

Arxeologik qazilmalarda hozirgi Oʻzbekiston hududida miloddan avvalgi 3ming yillikka doir bronza bolta quyiladigan tosh qolip topilgan. Moʻgʻullar istilosi Oʻrta Osiyoda R.ning rivojiga salbiy taʼsir etdi. 14-asrdan metall konlarining qayta ishga solinishi munosabati bilan R. yana taraqqiy eta boshladi. 1399-yil Amir Temur buyrugʻi bilan Abdulaziz ibn Sharafiddin tomonidan Ahmad Yassaviy maqbarasi uchun bronzadan quyilgan "nazirniyoz qozoni" hajmi, quyilish uslubi va bezagi jihatidan noyob hisoblanadi.

16— 18-asrlarda Oʻrta Osiyoda koʻproq urush qurollari quyilgan. Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeiida shu davrlarga oid mis va bronzadan quyilgan zambaraklardan namunalar saqlangan. 19-asr oxirlarigacha Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent va boshqa yirik shaharlarda, asosan. uyroʻzgʻor buyumlari quyish keng oʻrin egalladi. Keyinchalik sanoat rivojlanishi munosabati bilan R.ga uncha ehtiyoj qolmadi. Quyma metall buyumlar tayyorlovchi usta rixtagar (quymachi) deb ataladi (qarang [Hu[narmandchilik).

## Manbalar
Burton Richter

**Burton Richter** () (1931.22.3, Nyu-York) — amerikalik fizik-eksperimentator. Massachusets texnologiya institutini tugatgan (1952). 1956-yildan Stanford universitetida ishlagan (1967-yildan prossor). Ilmiy ishlari — yuqori energiyalar va elementar zarralar fizikasi, tezlatkichlar texnikasiga oid. S. Tingshya mustaqil tarzda psizarrani kashf etgan (1974). Nobel mukofoti laureata (1976; S. Ting bilan birga).

## Manbalar
Svyatoslav Rixter

**Svyatoslav Teofilovich Rixter** (20-mart 1915, Jitomir — 1-avgust 1997, Moskva) — rus pianinochisi. Xalq artisti (1961), Mehnat Qahramoni (1975). 20-asr musiqa ijrochilik sanʼatining atokli namoyandasi, ulkan ijodiy qudrat, yorqin oʻziga xosligiga ega sanʼatkor. Musiqadan ilk saboklarni otasidan olgan. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1946). Ijodiga yuksak badiiy taʼsirchanlik, teran mazmundorlik va badiiy yaxlitlik xos. Nihoyatda keng repertuaridan mumtoz va 20-asr kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. 1934-yilda ilk yakka konsert bergan. 60 yillik ijrochilik faoliyati davomida Yevropa, Osiyo (jumladan, bir necha marta Oʻzbekistonda ham), Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Davlat mukofoti (1950), Rossiya Davlat mukofoti (1995) laureati.

## Manbalar
Rixter shkalasi

**Rixter shkalasi** - magnitudalar (tebranishlar yoki silkinishlar qiymati) boʻyicha zilzilalarni tasniflovchi jadval. Zilzila (yoki portlash) vaqtida yuzaga keluvchi seysmik toʻlqinlar energiyasini baholashga asoslanadi. Rixter shkalasiga 9 balli sistema asos kilib olingan. Rixter shkalasi boʻyicha zilzila magnitudasi va 12 balli shkala boʻyicha epitsentr (zilzila oʻchogʻi) dagi uning kuchi oʻrtasidagi nisbat oʻchoqning chuqurligiga bogʻliq. Shkala 1935-yil amerikalik seysmolog Ch. Rixter tomonidan taklif etilgan, 1941—45 yillarda B. Gutenberg bilan birga nazariy jihatdan asoslab berilgan (qarang Zilzila, Seysmik shkala).

## Manbalar
Ritsa

**Ritsa**, Katta Ritsa — Kavkazning gʻarbiy qismidagi koʻl. Lashipse daryosi vodiysi (Abxaziya)da, Gagra tizmasidan sharkda, 950 m balandlikda. Maydoni 1,49&nbsp;km², uz. 2,5&nbsp;km, eng serbar joyi 1,05&nbsp;km, oʻrtacha chuq. 63 m, eng chuqur joyi 116 m. Koʻl va atrofining goʻzal tabiati kuplab turistlarni jalb qiladi. R. Qora dengiz sohilidagi kurortlar bilan shosse yoʻl orqali bogʻlangan. Koʻl yoqasida mexmonxona va pansionat bor. R. yaqinida Kichik Ritsa kuli (maydoni 0,2&nbsp;km²) joylashgan.

## Manbalar
Ritsarlar

**Ritsarlar** (nem, Ritter, dastlab — chavandoz) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarida imtiyozli ijtimoiy qatlam: keng maʼnoda — barcha oqsuyak mulqdorlar (feodallar), tor maʼnoda — fakat mayda oqsuyak mulkdorlar. Vassallik munosabatlari orqali oʻz senʼorlariga karam boʻlgan. Ritsarlar ulardan yer mulki (feod) olib, evaziga qoʻshinda suvoriy xizmatini oʻtaganlar. Ritsarlarning jangovaroti, qimmatbaho ogʻir qurollari (qilich, qalqon, sovut) boʻlishi lozim edi, u maxsus ritsarlik taʼlimini olgan, turnirlarda qatnashgan. Ritsarlar uchun quyidagi axloqiy normalar: jasurlik, omonatga sadoqat, ayollarga nisbatan olijanoblik shart boʻlgan. Shundan (majoziy maʼnoda) ritsarlar — fidokor, olijanob insonlar. 12—14-asrlarda ritsarlar harbiy kuch sifatida katta ahamiyatga ega boʻlgan. 15—16-asrlarda muntazam armiyalar tuzilishi va uqotar qurollarning tarqalishi bilan ularga ehtiyoj qolmagan. ritsarlar dvoryanlar tabaqasining asosini tashkil etgan.

## Manbalar
Ritsarlik akademiyalari

**Ritsarlik akademiyalari** — 1618-asrlarda Germaniyada dvoryanlar farzandlarini harbiy, fuqarolik va saroy xizmatiga tayyorlovchi tabaqalashgan oʻquv yurtlari. Oʻquv rejasiga lotin, fransuz, italyan, koʻpincha ispan tillari, matematika, fizika, genealogiya, huquq, tarix va boshqa fanlar kirgan; qilichbozlik, otda yurish, raqsga tushish, saroy axllariga xos mulozamat va muomalaga katta eʼtibor berilgan. Kolberg (1653-yil tashkil etilgan), Lyuneburg (1655), Volfenbyuttel (1687)dagi Ritsarlik akademiyalari mashhur boʻlgan. 19-asrda gimnaziya va kadet korpuslariga aylantirilgan.

## Manbalar
Richag

**Richag** — katta kuchni kichik kuch bilan muvozanatlaydigan oddiy mexanizm. Tayanch nuqtasiga ega boʻlgan qattiq jismdan iborat. U tayanch nuqtadan oʻtuvchi tekislikdagi kuchlar taʼsirida boʻladi. Agar kuchlar tayanch nuqtaning ikki tomonida joylashgan boʻlsa, bunday richag 1-tur, agar kuchlar tayanch nuqtaning bir tomonida joylashgan boʻlsa, 2-tur richagi deb ataladi. Richag  muvozanatda boʻlishi uchun tayanch nuqtaga nisbatan olingan kuchlar momentlari yigʻindisi nolga teng bulishi kerak. Richag dvigatellar, presslar, bolgʻalash mashinalari va mexanizmlarda ishlatiladi. 
## Manbalar
Theodore William Richards

**Theodore William Richards** () [1868.31.1., Jermantaun (Pensilvaniya shtati) — 1928.2.4] — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1899-yildan) Amerika kimyo jamiyati prezidenta (1914). Amerika sanʼat va fan akademiyasi prezidenta (1919—21), Garvard universitetini tugatgan, falsafa doktori (1888), professor (1901-yildan). Ilmiy tadqiqotlari kimyoviy elementlarning atom massasini aniqlashga oid. Maxsus qurilma yasagan va oʻzi ishlab chiqqan usuli yordamida 25 ta kimyoviy elementning atom massasini katta aniklikda oʻlchagan. Tarkibida uran boʻlgan turli minerallardagi radiogen qoʻrgʻoshinning atom massasini oʻlchab qoʻrgʻoshinning izotoplari mavjudligini isbotlagan (1914). Nobel mukofoti laureati (1914)>

## Manbalar
Owen Willans Richardson

**Owen Willans Richardson** () (1879.26.4, Dyusberi, Yorkshir — 1959.15.2, Elton, Gempshir) — ingliz fizigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1913-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1900). Ilmiy ishlari termoelektron emissiyaga bagishlangan. Termoelektr emissiyadagi tok zichligining metall sirtidagi traga bogʻlikligini topgan (1901). Fotoelektr effekt, magnetizmga oid baʼzi masalalar, kvant nazariyasi, spektroskopiya, rentgen nurlari fizikasi va boshqalarni oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1928)

## Manbalar
Dickinson W. Richards

**Dickinson Woodruff Richards** (30-oktyabr 1895, Orinj, Nyu Jersi — 23-fevral 1973, Lakeville, Konnektikut) — amerikalik xirurg-kardiolog. AQSh Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kolumbiya universitetini tugatgan (1922); tibbiyot professor (1947—1961). A. Kurnan bilan hamkorlikda yurak va oʻpkaning normal va patologik holatdagi funksiyasini (jumladan, yurakni kateterlashni) tadqiq etgan; travmatik shokda yurak faoliyatining oʻziga xos jihatlarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1956, A. Kurnan va V. Forsman bilan birga).
## Manbalar
Charles Richet

**Charles Richet** (1850.26.8 Parij — 1935.4.12) — fransuz immunologi va fiziologi. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1914) va prezidenti (1933-yildan), 1887-yildan Parij universiteti fiziologiya professor Ilmiy faoliyati ovqat hazm qilish fiziologiyasiga oid. 1888-yil fanga "passiv immunitet" tushunchasini kiritgan. 1902-yil organizmning yot oqsillarga boʻlgan allergik reaksiyasini oʻrganib, uni anafilaksiya deb ifodalagan. Richet immunitet va seroterapiya, shuningdek, epilepsiya va oʻpka silini davolash muammolarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1913).

## Manbalar
Rishelye Arman Jan dyu Plessi

RISHELYE (Richelien) Arman Jan dyu Plessi (du Plessis) (1585.5.9 — Parij — 1642.4.12) — fransuz davlat arbobi, kardinal (1622-yildan). 1624-yildan qirollik kengashi rahbari, amalda Fransiya hokimi. Absolyutizmni mustahkamlash yoʻlida koʻp saʼyharakatlar qilgan. Gugenotlarni siyosiy huquklardan mahrum etgan; maʼmuriy, moliyaviy, harbiy islohotlar oʻtkazgan; feodallarning isyonlari, xalq qoʻzgʻolonlarini bostirgan. Tashqi siyosatda Gabsburglar bilan kurashishni asosiy vazifa deb hisoblagan. Fransiyani Oʻttiz yillik urush (1618—48)ga tortgan "Siyosiy vasiyatnoma" asarida fransuz absolyutizmi siyosatining asosiy tamoyillarini bayon qilgan. R. fransuz mumtoz adabiyoti va sanʼati taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Fransiya akademiyasiga asos solgan.

## Manbalar
Rishta

**Rishta** (Dracunculus medinensis) — toʻgarak chuvalchanglar (nematodalar) sinfiga mansub chuvalchang. Asosan, sut emizuvchilar terisi ostida parazitlik qiladi, drakunkulyoz kasalligiga sabab boʻladi. Tirik lichinkalar tugʻib koʻpayadi. R. tropik va subtropik mamlakatlarda tarqalgan; Oʻrta Osiyoda baʼzan yovvoyi yirtqich hayvonlarda uchrab turadi.

## Manbalar
Rishton neft-gaz koni

**Rishton neft-gaz koni** - Fargʻona viloyatidagi kon. Shimoliy Rishton antiklinal burmasida joylashgan. Konning geologik tuzilishini dastlab K.P. Kalitskiy oʻrgangan (1914), soʻng O.A.Rijkov rahbarligida (1941-yildan) geologik sʼyomka ishlari olib borilib, 1950-yilda burmaning jan. qanotida, yuqori boʻr davri yotqiziqlarida gaz borligi aniqlandi. Shimoliy Rishton antiklinal burmasi gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan boʻlib, paleozoy (ohaktosh, slanets), yura (qumtosh, gil), boʻr (ohaktosh, yashil gil, kulrang qumtosh), paleogen (yashil gil, oq ohaktosh, dolomit, qumtosh) yotqiziqlaridan tuzilgan. Burmadagi yotqizikdarning umumiy qalinligi 1,5&nbsp;km dan ortiq. Konning yuqori boʻr davriga mansub yotqiziqlarida neft, yuqori va quyi boʻr, yura davrlariga oid yotqiziqlarida gaz mavjud. Kondagi neftning zichligi 776–779&nbsp;kg/m³, metan turiga mansub; oltingugurt miqdori 0,16%, parafin 5—5,5%. Gazning zichligi 502–750&nbsp;kg/m³; tarkibida 0,08% vodorod sulfidi, 68,15—89,1% metan, 2,0—17,5% azot va siyrak gazlar, 0,1 — 4,0% karbonat kislotasi bor.

## Manbalar
Rishton svitasi

**Rishton svitasi** — Fargʻona bo tigʻi va Hisor togʻlarining jan.gʻarbida tarqalgan stratigrafik birlik. Rishton qishlogʻi nomiga qoʻyilgan. O.S.Vyalov tomonidan ajratilgan (1935). Kesmasining pastki qismi — 4neftli qatlam ohaktosh, qumli ohaktosh, qumtosh, chigʻanoqtosh va mergellardan iborat. Qalinligi 15 m gacha. Unda ikki tavaqali mollyuskalar va gastropodalarning toshqotgan qoldiqlari uchraydi. Kesma ustki qismini qalinligi 30 m ga yetadigan chigʻanoqtoshlar qatlamchalariga ega alevritli gillar tashkil etadi va ularda ikki tavaqali mollyuskalar, gastropodalar va foraminiferalarning toshqotgan qoldiqlari mavjud. Rishton svitasining umumiy qalinligi 45 m ga yetadi, ostida turki ston, gulizindon svitalari muvofiq yotadi va isfara svitasi bilan yoki baʼzi joylarda yuvilgan neogen qatlami bilan qoplangan. Tarkibida: 1) Liostrea simplex, 2) Platigena asiatica, 3) Chlamys turgaicus qatlamlari ajratilgan. Yoshi oʻrta eotsen boʻlimi (barton yarusi)ga mansub. Stratifafik ahamiyatga ega.

## Manbalar
Rish Mark Arnoldovich

**Rish Mark Arnoldovich** (1918.15.10, Harkov) — biokimyogar. Oʻzbekistondaxizmat koʻrsatgan fan arbobi (1987), biologiya fanlari doktori (1965), professor (1966). OʻzDUning biologiya fakultetini tugatgan (1940). SamDUda assistent (1944—1952). Samarqand Oʻqituvchilar institutida katta oʻqituvchi (1952—54). Qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqot instituti biokimyo lab. mudiri (1954—66), SamDU ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1966—75), kafedra mudiri (1972—93). Ilmiy ishlari mikroelementlar biokimyosi, biogeokimyoviy provinsiyalar, molekulyar genetikaga oid.

## Manbalar
Riqo

**Riqo** (arab, ruqʼa — maktub) — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. Xat tarixchisi Ibn Nadim fikricha, R. suls yozuvidan kelib chiqqan. Koʻrinishi jihatdan R. tavqe xatiga oʻxshash, harf oʻlchamlari undan kichik hamda nozikroq. R.da oʻzidan keyingi harflarga qoʻshilmaydigan koʻpchilik harflar bir-biriga qoʻshib yozilaveradi. R.dan tez yozishda (maktub va boshqalarda) foydalaniladi. Keyinchalik ixcham koʻngilochar hikoya yoki qissalar, baʼzan shams naqshidagi yozuvlar, Qurʼon yoki kitoblar xotimasi R.da bitilgan, alohida mustaqil qitʼalarni yozishda ham qoʻllangan.

## Manbalar
Rkatsiteli

**Rkatsiteli**, Mamali Rkatsiteli, Dedali Rkatsiteli — oʻrta ertagi va eng koʻp tarqalgan vinobop gruzin uzum navi. Qora dengiz havzasi ekologikgeografik navlar guruhiga mansub. Gruziya, Armaniston, Uzbekistan, Tojikiston, Qozogʻiston, Ukraina, Moldaviya va boshqa joylarda ekiladi. Barglari oʻrtacha, toʻgarak shaklda, 5 boʻlmali. Guli 2 jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, gʻujumi oval shaklda, oltinrang-sariq, quyosh nuri tegadigan tomoni jigarrang tuye oladi. Poʻsti yupqa, tarang. Eti suvli, tarkibida 25-28% kand, 6,85% kislota bor. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3000°—3100° da 150 kunda toʻla pishib yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Sovuqqa chidamli. Hosildorligi 150—200 s/ga (eng yuqori hosildorligi 368 s/ga). Uzumidan ovqat ustida ichiladigan yengil, shampan, kuchli va desert vinolar tayyorlanadi. Konyak uchun xom ashyo sifatida foydalaniladi. 1959-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Frederick Chapman Robbins

**Frederick Chapman Robbins** (25-avgust 1916, Oberne, Alabama – 4-avgust 2003, Cleveland, Ohio) — amerikalik virusolog. AQSH Milliy (1936); Bostondagi bolalar kasalxonasi xodimi (1940—42, 1948—50); Klivlend shahar bosh kasalxonasi pediatriya va infeksion kasalliklar boʻlimi rahbari (1952—66), Klivlend universiteti tibbiyot maktabi dekani (1966-yildan) Poliomiyelit virusini undirish texnikasini ishlab chiqqan, bu keyinchalik poliomiyelitga qarshi vaksina yaratilishiga imkon berdi. Infeksion gepatit, toshmali terlama va Ku isitma epidemiologiyasini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1954, J. Enders va T. Ueller bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Robia al-Adaviya

**Robiya al-Adabiya** (); **Robiʼa ul-Adaviya** deb ham yoziladi; 713/714 — 801) — zohidlikning ilk vakilasi. Qashshoq arab oilasida tugʻilib, choʻri qilib sotilgan. Keyinchalik xudojoʻyligi va zohidlarga xos turmush tarziga ixlos bilan rioya etgani sababli ozodlikka chiqarilgan. Bir necha yil sahroda yolgʻizlikda kun kechirgan, keyin Basrada yashagan. Robiya al-Adabiya Allohni sevishdan boshqa jamiki narsalarni rad etish tarafdori boʻlgan. Allohdan hech bir ta'ma — manfaat koʻzlamay, uni mutlaq sevish — inson maʼnaviy hayotining mohiyati ekanini zohidlardan birinchi boʻlib taʼkidlagan. Uning gʻoyalari keyingi avlod so'fiylari orasida keng tarqalib, Bistomiy, Xalloj, Ibn Farid, Ibn Arabiy va boshqa so'fiylar taʼlimotining asosini tashkil etgan. Robiya al-Adabiya taqvodorlik, Allohni sevish namunasi deb bilinib, avliyo sifatida ulugʻlanadi.
Robiyatul Adaviya oiladagi to'rt qizning so'nggisi bo'ladi. Islomni qabul qilgan, Robbisiga itoatkor otasi va onasi ham qullikdan ozod qilingan bo'lishadi. Robiyatul Adaviyaning oilasi faqir bo'ladi. Robiya Basra shahrida tug'ilib, tug'ilishi bilanoq butun Basra ahliga quvonch olib keladi, kelgan chaqaloq o'z barakasi bilan kelgan bo'ladi. Butun umrini Allohga bag'ishlagan Robiyatul Adaviya, sultondan sovchi kelganida ham, Allohga ibodat qilish yo'lida chalg'ishdan qo'rqib turmushga chiqmadi. Unga qancha mol-mulkni taklif qilishdi, lekin u Basra shahrining bir kichik kulbasida nafsi bilan bo'lgan kurashda g'olib bo'ldi. Uning butun hayoti va Allohga oshiqligi haqida Sa'diya Erol Aykachning "Men Robiya" kitobidan batafsil bilishingiz mumkin.

## Manbalar

## Havolalar
Robinson Joan Vayolet

ROBINSON (Robinson) Joan Vayolet (1903.31.10, Kamberli — 1983. London) — ingliz iqtisodchisi. Kembrij universitetini tugatgan. 1965—71 yillarda shu untda professor A. Marshall maktabining taniqli vakili. R. makroiqtisodiy jarayonlar taxlilidagi umumiy yondoshuvlarda J.M.Keynsta, taxlilning asosiy kategoriyalari (daromad, ish haqi, foiz kapital)ga yondoshuvda A. Marshall va D. Rikardoga tayanadi. 20-asrning 30-yillari boshida nomukammal raqobat nazariyasini, 50-yillarda oʻzining iqtisodiy oʻsish nazariyasini yaratdi. 1933-yilda nashr etilgan "Nomukammal raqobat iqtisodiyoti" asari unga katta shuhrat keltirdi. R.ning asarlari monopoliyalar faoliyatida bozorlarning oʻrni muammolarini aniqlash va oʻrganishga bagʻishlangan.

## Manbalar
Robert Robinson (organik kimyogar)

**ROBINSON (Robinson) Robert** (1886.13.9 — Bafford — 1975.24.2) - ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1920) va prezidenti (194550). Sidney (191215), Liverpul (1915—21), Manchestr (192228), London (1928—30) va Oksford (1930—55) universitetlari professor Asosiy ilmiy ishlari fizik, organik kimyo va tabiiy birikmalar kimyosiga oid. Robinson ilk bor orbital bogʻlanishli organik molekulalar strukturasidagi elektronlarning "elektrqutbiy" va "mezomer" koʻchishi mexanizmi toʻgʻrisida tasavvurlarni olgʻa surgan (1922). Berberin (1925) va bibikulin (1935) alkaloidlarini hamda androsteronni sintez qilgan (1951). Nobel mukofoti laureati (1947).

## Manbalar
Robiya Sulton Begim maqbarasi

**Robiya sulton begim maqbarasi** — Turkiston sh. (Qozogʻiston)dagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr) Yassaviy majmuasi tarkibida. Ulugʻbekning qizi Robiya Sulton begimga atab qurilgan.

Ulugʻbekning qizi Robiya Sulton Begim 1451-yilda oʻzbek xoni Abulxayrxonga turmushga chiqqan. U Abulxayrxonning ikki  oʻgʻlli, xonlar Koʻchkunji va Suyunchxoʻjaxonning onasi boʻlib, Turkistonda yashagan va 1485-yilda vafot etgan. Maqbara Kuchkunji-xon tomonidan barpo etilgan.

Maqbara tarhi 8 qirrali, bosh tarzidagi peshtoq boʻrttirib ishlangan. Ichki qismi ham 8 qirrali, uning har bir qirrasi ravokli tokchalarga boʻlingan. Robiya Sulton begimning marmar qabr toshi turli oʻyma naqsh va yozuvlar bilan bezatilgan. 1898-yilda maqbara butunlay buzib tashlangan. 1972—75 yillarda qayta tiklash va taʼmirlash ishlari olib borilgan.

## Adabiyot
* Arxitekturniy kompleks Axmeda Yasavi, AlmaAta, 1988.

## Manbalar
Rovno

**Rovno** — Ukrainaning Rovno viloyatidati shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi (1939-yildan). Ustye daryosi (Pripyat havzasi) boʻyida. Transport yoʻli va shosse yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 243 ming kishi (2022). Shahar 1282-yildan maʼlum. 14-asrning 2-yarmidan Litva va Polsha, 1793-yildan Rossiya imperiyasi, 1921–39 yillarda Polsha tarkibida. 1939-yilda Gʻarbiy Ukraina tarkibida USSR bilan birlashtirildi. 1941–44 yillar nemis fashistlari qoʻlida, 1944-yil 2 fevralda ozod etildi. R. kustar tipidagi korxonalari boʻlgan uyezd shahardan Ukrainaning sanoat markazlaridan biriga aylandi. Mashinasozlik va metallsozlik (yuqori voltli elektron apparatura, traktor ehtiyot qismlari, stanoklar va boshqalar), kimyo ("Azot" ishlab chiqarish birlashmasi), yengil (zigʻir tola kombinati, tikuvchilik fabrikasi), oziq-ovqat (sabzavot quritishkonserva, goʻsht kombinatlari, sut zavodi) sanoatlari korxonalari bor. Mebel, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika, suv xoʻjaligi muhandislari institutlari, Kiyev Madaniyat institutining madaniyatmaʼrifat fakulteti, 2 teatr (shu jumladan, musiqali drama teatri), filarmoniya, 2 muzey (shu jumladan, tarixoʻlkashunoslik muzeyi) bor.

Uspeniye cherkovi (1756), klassitsizm uslubidagi gimnaziya binosi (1839) kabi meʼmoriy yodgorliklar, fashizm qurbonlari xotirasiga bagishlangan yodgorlik (1968), Jangovar shonshuhrat memoriali (1975) mavjud.

## Manbalar
Rovno viloyati

**Rovno viloyati** — Ukraina tarkibidagi viloyat. Ukrainaning shimgʻarbida. 1939-yil 4 dekabrda tashkil topgan. Maydoni 20,1 ming km². Aholisi 1192,5 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Rovno viloyatida 15 tuman, 9 shahar va 16 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Rovno, Dubno, Zdolbunov, Kostopol, Sarni. Markazi — Rovno shahri.

Rovno viloyati yer yuzasi bir oz pastbaland tekislik. Viloyat shimoliy qismini Polesye payettekisligi, janubiy qismini Volin qirlarining sharqiy qismi egallagan (eng baland joyi 342 m).

Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi −3,8°, iyulniki 18,5°. Yillik yogʻin 560-620&nbsp;mm. Daryolari Pripyat va uning irmoqlari. Qora tuproq, sur tusli podzollashgan, chimli podzol, botqoq, gilliqumloq tuproklar tarqalgan. Viloyat hududining 34%i oʻrmon. Boʻri, tulki, qobon, los, boʻrsiq, suvsar, tiyin, olaxurjun, zubr yashaydi. Dare va koʻllarda baliq koʻp. Ondatra, yenotsimon it iqlimlashtirilgan.

Viloyat xoʻjaligida oziq-ovqat sanoati yetakchi oʻrinda. 6 shakarqand, 2 spirt, 8 sabzavot quritishkonserva korxonalari, goʻsht kombinati ishlab turibdi. Sanoat mahsulotlarining hajmi boʻyicha yengil sanoat ikkinchi oʻrinda turadi. Rovno, Dubnoda tikuvchilik, toʻqimachilik, trikotaj, poyabzal korxonalari joylashgan. Mashinasozlik va metallsozlik korxonalarida traktor, qishloq xoʻjaligi mashinalari uchun ehtiyot qismlar ishlab chiqariladi. Rovnoda elektrotexnika jihozlari, yuqori voltli elektron apparatura, Dubnoda har xil stanoklar ishlab chiqariladigan korxonalar bor. Oʻrmon, yogʻochsozlik va qogʻoz sanoati korxonalari Sarni, Dubno, Ostrog, Vladimirets, Berezno, Rovno atroflarida joylashgan. Qurilish materiallari sanoati, ayniqsa, sement, shifer va yigʻma temirbeton ishlab chiqarish rivojlangan.

Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoklari: deqqonchilik va chorvachilik. Gʻalla, texnika ekinlari, sabzavotpoliz va kartoshka, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachiligi sutgoʻshtga ixtisoslashgan. Krramolchilik, choʻchqachilik yetakchilik qiladi. Parrandachilik va quyonchilik rivojlangan, qoʻy va echki ham boqiladi.

Transport yoʻli uzunligi 579&nbsp;km, avtomobil yoʻllari 7,8 ming km. R. havo yoʻllari orqali Moskva, Riga, Kiyev, Simferopol va Ukrainaning boshqa shaharlari bilan bogʻlangan, 2 oliy oʻquv yurti, Kiyev madaniyat institutining madaniymaʼrifiy fakulteti, 2 muzey, musiqali drama teatri, 4 sanatoriy bor.

## Manbalar
Rioni pasttekisligi

**Rioni pasttekisligi** — Kavkazdagi pasttekislik. Gruziyadagi Rioni daryosining quyi oqimida (qarang Kolxida pasttekisligi).

## Manbalar