open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albatrossimonlar

**Albatrossimonlar** (Diome-deidae) — boʻronqushlar turkumining bir oilasi. Tanasining uz. 85-140 sm, qanotlari ingichka, yoyilganda 3,6 m ga yetadi. Havoda qanot qoqmasdan uzoq vaqt ucha oladi, suvda yaxshi suzadi. Havoga toʻlqinlar choʻqqisidan yoki qiyadan koʻtariladi. Jan.yarim shar dengizlarida tarqalgan, ayrim turlari Tinch okeanining shim. qismiga (Uzoq Sharq dengizlariga) ham oʻtadi. A. monogam, galagala boʻlib uchib yuradi. Koʻpayish davrida ko-loniya hosil qiladi. Okeanlarning odam yashamaydigan orollarida uya quradi, uyaga bittadan tuxum qoʻyadi. A. 5-10 yoshda vo-yaga yetadi. Baliq, boshoyoqli mollyuskalar bilan oziqlanadi. A.ning 2 uruqqa mansub boʻlgan 13 turi maʼlum. Oq yelkali A. (Diomedea albatrus) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albertina

**Albertina** — Vena shahridagi grafika asarlari koʻrgazmasi, dunyoda eng boy toʻplamlardan: 35 mingdan ziyod rasm, miniatyura asarlari, 1 milliondan ortiq gravyura va litografiya, plakatlar mavjud. Rafael, A. Dyurer, P. Rubens, Rembrandt va boshqa yaratgan koʻplab nodir rasmlar yigʻilgan. 1776-yilda gersog Albertining shaxsiy toʻplami sifatida asos solingan. 1920-yilda Vena universiteti gravyura kabineti bilan birlashtirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albinizm

**Albinizm** (lotincha albus – oq) – irsiy kasallik sifatida qaraladi va organizmda melanin pigmentining tuğma boʻlmasligi bilan namoyon boʻladi. Albinizm kasalligida terida, sochda, koʻzning rangdor pardasida rang boʻlmaydi va koʻzning koʻrish qobiliyatini susaytiradi. To‘liq davosi yo‘q, chunki genetik kasallik.
Albion

**Albion** — Britaniya orollarining qadimgi nomi. Bu nom yunonlar davridayoq mashhur boʻlgan.  

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albit

**Albit** (lotincha albus — oq) — plagi oklazlar guruhiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Kimyoviy formulasi- Na[AlSi3OJ. Qattiqligi 6-6,5. Albit 2,6. Rangi oq, boʻz-sariq pushtiroq; kristall donalari mayda. Shishaga oʻxshash yaltiroq. Albit asosan ishqorli jinslar (ishqorli granit, ishqorli siyenit va boshqalar) tarkibida boʻladi. Rossiya Federatsiyasi (Kareliya, Kola yarim orol, Ural), Ukraina (Ukraina qalqoni, Azov boʻyi)da keng tarqalgan. Keramika sanoatida xom ashyo sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albitssiya

**Albitssiya** (Albizia) — burchakdoshlar oilasiga mansub daraxt va butalar turkumi. 50 ga yaqin turi bor. Asosan tropik va subtropik hududlar (Eron, Hindiston, Efiopiya, Zakavka-ze)da yovvoyi holda uchraydi. Barglari juft patsimon, murakkab, gullari kallak toʻpgulga yigʻilgan. Oʻzbekistonda Albitssiyaning julibrissin xushmanzara turi oʻsadi. Bu tur yovvoyi holda Ozarbayjondagi Talish togʻi oʻrmonlarida tarqalgan boʻlib, „ipak akatsiya“ nomi bilan Kavkazning boshqa joylarida, Krim va Oʻrta Osiyoda ham ekiladi. Oʻzbekistonda Toshkent, Samarqand, Buxoro, Fargʻona shaharlarida oʻstiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albukerke

**Albukerke** () — AQSH janubi-gʻarbidagi shahar. Nyu-Meksiko shtatida, Rio Grande daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 385 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 449 ming kishi). Xalqaro aeroport bor. Atom energetikasi tadqiqotlarining yirik markazi. Yadro qurollari takomillashtiriladi va ishlab chiqariladi. Konchilik (uran, rangli metallar) rayonining savdo-moliya markazi. Oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari, universitetlar bor. Shaharga 1706-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albuminlar

**Albuminlar** (lotincha albumen – tuxum oqsili) – hayvon va oʻsimlik toʻqimalari tarkibiga kiradigan oddiy oqsillar; tuxum oqi, qrn zardobi, sut, oʻsimliklar urugʻida boʻladi. Albuminlar past molekulyar ogʻirlikka ega; suvda, kuchsiz tuz eritmalarida eriydi, neytral tuzlarning yuqori konsentratsiyasida choʻkadi. Albuminlar uchraydigan joyiga qarab zardob Albuminlari, tuxum Albuminlari, sut Albuminlari deb ataladi. Zardob Albuminlar qon tarkibidagi oqsillarning yarmidan koʻpini tashkil etadi. Qonda bir qator moddalar: erkin yogʻ kislotalarni, steroid va tireoid gormonlarni tashishda, zaharli moddalar, mas, ogʻir metallarni zaharsizlantirishda ishtirok etadi. Albuminlar toʻqimalarda suv-tuz va azot almashinuvida muhim rol oʻynaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albuminuriya

**Albuminuriya** – bu patologik holat boʻlib, unda oqsil albumin siydikda anomal ravishda mavjud boʻladi. Bu proteinuriyaning bir turi. Albumin asosiy plazma oqsili boʻlib (qonning meʼyorida aylanib yuradi); sogʻlom odamlarda uning faqat kichik miqdori siydikda mavjud, buyrak kasalligi bilan ogʻrigan bemorlarning siydikda esa koʻproq miqdorda uchraydi. Bir qator sabablarga koʻra, klinik terminologiya proteinuriyadan koʻra koʻproq albuminuriyaga eʼtibor qaratish uchun oʻzgarmoqda.

## Manbalar
Albutsid

**Albutsid**, natriy sulfatsil — sulfanilamid preparatlaridan biri; streptokokk, Gonokokk, Pnevmokokk va boshqa infeksiyalarga samarali taʼsir etadi. Koʻz kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
## Manbalar
Luis Walter Alvarez

**Luis Walter Alvarez** () (13-iyun 1911 – 1-sentyabr 1988) – amerikalik fizik. Elektron tutishni ochgan (1938). Pufaksimon kameralar bilan ishlashning zamonaviy usulini yaratgan. Koʻpgina rezonanslarni kashf etgan (1960). Nobel mukofoti laureati (1968) .

Luis Alvares 1911-yil 13-iyunda Kaliforniyaning San-Fransisko shahrida tugʻilgan. U bakalavr darajasini olgan. 1932-yilda Chikago universitetidan magistrlik darajasiga ega boʻlgan. 1934-yilda fan nomzodi darajasiga koʻtarilgan. 1936-yilda doktor Alvares Kaliforniya universitetining radiatsiya laboratoriyasiga qoʻshildi, u hozir professor, 1936-yilda ilmiy xodim sifatida. U 1940-yild . 1943-yilgacha Massachusets texnologiya institutining radiatsiya laboratoriyasida oʻz faolyatini olib borgan edi. 1943-yil, 1944-yillarda Chikago universitetining metallurgiya laboratoriyasida, 1944-1945-yillarda Manxetten okrugidagi Los-Alamos laboratoriyasida .Alvares Fizika boʻyicha Nobel mukofoti bilan taqdirlandi. 1968-yilda elementar zarralar fizikasiga qoʻshgan hissasi uchun, shu jumladan vodorod pufakchali kameralar yordamida koʻplab rezonansli holatlarni kashf etgani uchun.

## Manbalar
Hannes Alfvén

**Hannes Alfvén** (30-may 1908 – 2-aprel 1995) — shved fizigi va astrofizigi. Magnit gidrodinamikasi asoschisi, plazmada toʻlqinning bir turi (A. toʻlqini) mavjudligini bashorat qilgan. Nobel mukofoti laureati (1970).

## Manbalar
Alfer

**Alfer** (alyuminiy va lotincha Ferrum — temir) — asosan temir va alyuminiydan iborat qotishma. Tarkibida — 13% alyu-miniy (A1) bor, qolgani temir (Fe). Magnitostriksion xossalarga ega boʻlgan magnit jihatdan yumshoq qotishma hisoblanadi. Elektroakustik (magnito-striksion) oʻzgartirgichlar tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albom

**Albom** (frans. album) – 1) rasm chizish, dastxatlar yozdirish, markalar toʻplash, fotosuratlar qoʻyish uchun moʻljallab muqovalangan varaqlar majmui; 2) kitob shaklida nashr etilgan (koʻpincha izoh bilan) reproduksiyalar, fotosuratlar, talh (chizgʻi)lar va shu kabilar toʻplami.

Yana qarang: Muraqqa.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alven toʻlqinlari

**Alven toʻlqinlari** — plaz-mada magnit maydoni boʻylab tezlikda tarqalayotgan koʻndalang toʻlqinlar, bunda r — zichlik, N — magnit maydon kuch-langanligi. X. Alven sharafiga shunday atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alveolalar

**Alveolalar** (lotincha: alveolus — oʻyiq, pufakcha, xaltacha):

1) oddiy va murakkab bezlarning shira (sekret) ajratuvchi pufakchalari — alveolyar bezlarning oxirgi qismlari. Bezlardagi Alveolalarda shiralar yigʻilganda bakalga oʻxshasa, shiralari chiqqandan soʻng naysimon shaklda boʻladi. Oʻpka bronxlarining oxirgi qismi ham Alveolalar deb ataladi. Ular nafas olganda kengayib, nafas chiqarganda torayib havo almashinuvini taʼminlaydi. Bronx Alveolalarlari pufakchaga oʻxshab, devorlari epiteliy hujayralaridan iborat. Alveolalarni tashqi tomondan oʻrab olgan qilsimon qon tomirlar nafas olganda kislorodni soʻradi. Nafas chiqarganda ishlangan gaz aksincha Alveolalarga oʻtadi;

2) jagʻ suyaklarining tishlar joylashadigan oʻyiqchasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alginat kislota

**Alginat kislota** (lot. alga -suvoʻt) – koʻpchilik hujayra poʻstida uchraydigan yuqori molekulali rangsiz, amorf uglevod birikma. Mol. massasi 3500- 1500 000ga teng. Sovuq suvda yomon, issiq suv va ishqoriy eritmalarda yaxshi eriydi. Oʻz hajmidan 200-300-marta ortiq hajmdagi suvni yutish qobiliyatiga ega. Natriy va kaliyli tuzlari suvda yaxshi erib, yopishqoq eritmalar hosil qiladi. Alginat kislota va uning tuzlari emulsiya va suyuqliklarni quyultirishda, muzqaymoq ishlab chiqarishda gel hosil qiluvchi komponent sifatida va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algologiya

**Algologiya** (lotincha: alga — suvoʻt, yun. logos — taʼlimot), fikologiya — botanikaning suv oʻtlarini oʻrganadigan boʻlimi. A.ning oʻrganish ob’ekti bir hujayrali mikroskopik oʻlchamdagi pro-kariot (koʻk-yashil suv oʻtlari, proxlor-fitsimonlar) hamda koʻp hujayrali yirik (uz. 60 m gacha) eukariot (yashil, sariq-yashil, qoʻngʻir, qizil va boshqalar) organizmlardir. Mikroskopik kattalikdagi suv oʻtlari baʼzan mikrobiologiyaning oʻrganish ob’ekti hisoblanadi. A.ning mustaqil fan sifatida rivojlanishi 19-asrning ikkinchi yarmida ota-bo-la Agerdlar hamda Kyutsin de Bari, G. Tyure, N. Prins-geym, L. S. Sentkovskiyning suv oʻtlarining morfologiyasi va sistematikasi sohasidagi tadqiqotlari bilan bogʻliq, 20-asrning ikkinchi yarmida suv oʻtlaridan tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, oziq-ovqat va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida foydalanish borasida erishilgan muvaffaqiyatlar A.ning tez sur’at bilan rivojlanishiga olib keldi. Oʻrta Osiyoda, shu jumladan Oʻzbekistonda A.ning rivojlanishi akademik A. M. Mu-zaffarov nomi bilan bogʻlangan. Uning bevosita ishtiroki va rahbarligida 373Oʻzbekiston algoflorasining tarkibi oʻrganilib, natijada ularning tarqalish qonuniyatlari kashf etildi. Suv oʻtlarni sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirib, ulardan xalq xoʻjaligining turli tarmoqlarida foydalanish mumkinligi ilmiy tomondan tahlil qilindi. Oʻzbekistonda algof-lorani rivojlantirishga qaratilgan yirik ilmiy asarlar nashr etildi. „Oʻrta Osiyo togʻ suv havzalarining suvoʻtlar florasi“, „Suvoʻtlarning geografik tarqalishi“, „Oʻrta Osiyo koʻk-yashil soʻvoʻtlari aniqlagichi“, „Xlorella va uni qoʻllash“, „Oʻrta Osiyo suv havzalari va algoflorasining rivojlanishi va tarqalish qonuniyatlari“, „Oʻrta Osiyo protokokk suv oʻtlari aniqlagichi“ kabi qator asarlar shular jumlasidandir. Bu sohadagi ishlar ayni vaqtda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Botanika institutida davom ettirilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldebaran

**Aldebaran** – Savr yulduz turkumining 0,8-kattalikdagi yulduzi (a si), rangi qizil. Giadlar yulduz toʻdasining bosh yulduzi hisoblanadi; Quyoshga nisbatan 150 marta yorqinroq. Yerdan uzoqligi 67 yorugʻlik yiliga teng. Kuzda va qishda koʻrinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Aldegidlar

**Aldegidlar**, RCHO – molekulasida organik radikal R va vodorod atomi bilan bogʻlangan karbonil guruhi (>C=O) boʻlgan organik birikmalar. Aldegid guruhi (-CHO)ning qanday radikal bilan birikkanligiga qarab toʻyingan, toʻyinmagan, aromatik va geterotsiklik aldegidlar boʻlishi mumkin. Aldegidlarni atashda tegishli organik kislotalarning nomlaridan foydalaniladi. Masalan, chumoli kislotaga toʻgʻri kelgani chumoli aldegid yoki formaldegid, sirka kislotaga toʻgʻri kelgani sirka aldegid yoki atsetaldegid deyiladi. Jeneva nomenklaturasi boʻyicha aldegidlarni atash uchun uglevodorodlar nomi yoniga al qoʻshimchasi qoʻyiladi. Masalan, HCHO metanal,  etanal. Baʼzi aldegidlar tasodifiy nomlarga ega; masalan, furfurol aldegidlar birlamchi spirtlarni oksidlash, organik kislotalar hosilalarini qaytarish va boshqa usullar bilan olinadi. Ular juda tez reaksiyaga kirishuvchi faol moddalar hisoblanadi. Reaksiya paytida radikaldagi vodorod atomlari va karbonil guruhdagi kislorod boshqa atomlarga almashinishi hamda >C=O dagi qoʻshbogʻ uzilishi natijasida boshqa atomlarni biriktirib olishi mumkin. Bulardan tashqari, aldegidlar aldol, kroton va murakkab efir kondensatsiyalari degan kondensatsiyaga uchrashi mumkin, aldegidlar oson oksidlanadi. Ular polimerlanishi, yaʼni bir necha molekulalari oʻzaro birikib, yuqori molekulyar birikma hosil qilishi mumkin. Baʼzi aldegidlar ishqorlar taʼsirida Kannitssaro reaksiyasi deb ataladigan reaksiyaga kirishadi. Ular fenolformaldegid smolalar olishda, antiseptiklar sifatida, dezinfeksiyalashda va boshqa maksadlarda ishlatiladi.

## Manbalar
Aldozalar

**Aldozalar** – oddiy uglevodorodlarga kiruvchi, shirin taʼmli, suvda yaxshi eruvchan kristall moddalar. Tuzilishiga koʻra, aldozalar polioksialdegidlardir, SN2ON(SNON)"SNO. Tipik vakili – glukoza. Aldozalar odam, hayvon va oʻsimliklar hayotida ham muhim rol oʻynaydi.

## Manbalar
Aldol kondensatlanish

**Aldol kondensatlanish** — ikki molekula aldegidning oʻzaro birikib, tarkibida aldegidlar va alkogol guruhi boʻlgan moddalar, yaʼni aldollar hosil qilishi. Aldol kondensatlanish ilk bor 1872-yilda nemis kimyogari Aldol Vyurs tomonidan kashf qilingan. Ketonlar ham aldol kondensatlanish reaksiyasiga oson kirishadi. Aldol kondensatlanish natijasida hosil boʻladigan aldegidspirtlar reaksiyaga juda tez kirishuvchan moddalar; oʻsimliklar toʻqimalarida boʻladigan koʻpchilik jarayonlarni oʻrganishda ularning katta ahamiyati bor.
## Manbalar
Aldollar

**Aldollar** – aldegid spirtlar, molekulasi tarkibida gidroksillar (ON) va karbonil (>C=O) guruhlari boʻlgan organik birikmalar.

## Manbalar
Aldosteron

**Aldosteron** — buyrak usti bezi poʻst qavatining gormoni; kortikosteroidlar mansub, kortikosteron hosilasi. Kortikosteroid faollikka ega. Dezoksikortikosterondan 100-120-marta faolroq. Aldosteron organizmda minerallar almashinuvini, natriyning bevosita soʻrilishini va kaliynign siydik bilan ajralishini rostlab turadi. Aldosteron hosil boʻlishi organizmdagi suv-tuz almashinuvi va ovqat tarkibidagi natriy va kaliy miqdoriga bogʻliq. Aldosteron ajralishida adrenokortikotrop gormon , angiotenzin, renin va boshqa ishtirok etadi.

## Manbalar
Salvador Allende

**Salvador Allende** (1908—1973) — Chili prezidenti (1970—1973). Xalq birligi bloki tomonidan nomzodi qoʻyilgan. Chili sotsialistik partiyasi tashkilotchilaridan biri (1933) va rahbari. 1939—1942-yillarda sogʻliqni saqlash vaziri, 1945-yildan senator (1966—69 yillarda senat raisi). Harbiy toʻntarish paytida oʻldirilgan.

## Manbalar
Alkled

**Alkled** (alyuminiy va ing. clag – qoplangan) – ikki tomonidan qalinligiga nisbatan 2-10 foizgacha toza alyuminiy yoki boshqa alyuminiy krtishmasi qatlami qoplangan (plakirovkalangan), mustahkam alyuminiy qotishmalaridan tayyorlangan yarim fabrikat (chala mahsulot – list, quvur va boshqalar). Elektrkimyoviy jihatdan zanglash (korroziya)dan himoyalangan boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldegidokislotalar va ketokislotalar

**Aldegidokislotalar va ketokislotalar**, oksokarbon kislotalar — molekulasida karbonil (aldegid yoki keton guruhlari) va karboksil guruhlari boʻlgan organik birikmalar. Ular funksional guruhlarning molekulada oʻzaro joylashishiga qarab, a-, r4-, u- va boshqa oksokarbon kislotalarga boʻlinadi. A-Aldegidokislotaning birinchi namunasi glioksal kislota (SNOSOON) pishmagan mevalar tarkibida uchraydi. Aldegidokislotalar-ketokislotaga pirouzum kislota (SN3SOSO-ON) namuna boʻla oladi; u organizmda moddalar almashinuvi jarayonida qatnashadi. Aldegidokislotalar va ketokislotalar juda beqaror, ularning ichida eng ahamiyatlisi atsetosirka efirdir. Uketokislotadan penitsill kislota katta ahamiyatga ega boʻlib, Antibiotik hisoblanadi.

## Manbalar
Kurt Alder

**Kurt Alder** (1902.10.7-1958.20.6) — nemis organik kimyogari, falsafa fanlari doktori. 1940-yildan Kyoln universitetiga qarashli kimyo institutining direktori. 1928-yilda Otto Diels bilan hamkorlikda diyen sintez asoslarini ishlab chiqdi. Stereokimyo, polimerizatsiya sohalarida ham tadqiqotlar olib bordi. Nobel mukofoti laureati (1950).

## Manbalar
Alkor (maʼnolari)

**Alkor**:

* Alkor, tog‘zira (Athamanta macro-phylla) — ziradoshlar oilasiga mansub o‘q ildizli ko‘p yillik rezavor o‘simlik.
* Alkor (yulduz) — Katta Ayiq yulduz tur-kumidagi oq yulduz; oddiy ko‘z bilan ko‘rish mumkin, ravshanligi t 4,02, spektral sinfi A5.
Alkor (yulduz)

**Alkor** — Katta Ayiq yulduz turkumidagi oq yulduz; oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin, ravshanligi t 4,02, spektral sinfi A5. Alkor spektral-qoʻshaloq yulduz. U Oʻrta Osiyo kengliklarida botmaydi. Baʼzida astronomlar Alkorga qarab atmosferaning tiniqligini baholaydilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almadi

**Almadi** – Yashil Burun yarim oroldagi burun. Afrikaning eng gʻarbiy nuqtasi (17°32’ Almadi, 14°45’ sh.k.). Gambiya va Senegal daryolarning quyilish joylari oraligʻida joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almandin

**Almandin** — granatlar guruhiga mansub mineral. Qattiqligi 7-7,5. S.ogʻ. 3,8-4,3. Rangi qizil, toʻq qizil. Shisha-simon va yogʻsimon, yaltiroq. Almandin slyudali slaneslarda, granitlarda, granitli pegmatitlarda uchraydi. Markaziy Osiyoda Almandin pegmatitlar ichidan topilgan. Juda yaltiroq, shaffof Almandin qimmatbaho tosh hisoblanib, zargarlik buyumlari yasashda ishlatiladi. Bunday Almandin baʼzan yoqut deb ataladi. Almandinning nuqsonli turlari abraziv material sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alni qotishmalar

**Alni qotishmalar** — temiralyuminiynikel tizimidagi qotishmalar. Magnit xossalari gʻoyat yuqori. Alni qotishmalar tarkibida 9-15,5% alyumi-niy (Al), 18-24,5% nikel (Ni), qolgani temir (Fe) boʻladi. Alni qotishmalar magnit jihatdan qattiq qotishmalar jumlasiga kiradi. Yuqori quvvatli ixcham magnitlar tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpari

**Alpari** (ital. al pare – teng, bab-baravar) – qimmatbaho qogʻozlar, valyutalar birja (bozor) kursining nominal (paritet)ga mos kelishi.

Alpari – bu xalqaro forex brokeri va investitsiya kompaniyasi boʻlib, 1998-yilda tashkil etilgan. Kompaniya asosan onlayn savdo va forex bozorlarida faoliyat yuritadi, shuningdek, turli moliyaviy instrumentlar, jumladan, CFD (Contract for Difference), aktsiyalar, indekslar va metallarni ham taklif etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpinizm

**Alpinizm** (Alp togʻi nomidan) , sport turi, turli murakkab toʻsiqlardan oʻtib togʻ choʻqqilariga koʻtarilish. Alpinizm uch sinfdan — traverslar (dovon oshish, togʻ tizmalari va etaklaridan oʻtish), murakkab chiqish (tik togʻlarga chiqish) va baland togʻlarga koʻtarilishdan iborat. Alpinizm sport turi boʻlibgina qolmay, kam oʻrganilgan togʻlarni ilmiy tadqiq etishga ham xizmat qiladi. Alpinizm tarixi 1786-yildan boshlanadi: oʻshanda Shveysariyalik J. Balma va M. Pakkar Alp togʻining Monblan choʻqqisiga koʻtarilgan edilar. Alpinizm Markaziy Yevropadan boshqa oʻlkalarga, shu jumladan Osiyoga tarqaldi. Alpinistlar birin-ketin Kavkaz, Tyaninan, Pomir, Oltoy togʻlarini zabt etdilar. XIX asrning oxirida Turkiston harbiy topograflari Chimyon togʻiga — 3309 m balandlikka koʻtarildilar. 20-yillarda Oʻrta Osiyo davlat untida, Toshkent telegrafi, aloqa texnikumi va boshqa joylarda alpinizm seksiyalari tashkil qilindi. 1938-yil Oʻzbekistonda alpiniada oʻtkazildi, uning 60 qatnashchisi Pskom togʻining 8 ta choʻqqisini zabt etdi. 1970-1980-yillarda Oʻzbekistonda 1,500 ga yaqin kishi alpinizm bilan shugʻullandi. Alpinizmning ommalashuvi va sportchilarning shuhrat qozonishida V. Abalakov, V. Rasek, V. Elchibekovlarning xizmati katta. Keyingi paytda Toshkent shahri, Toshkent, Fargʻona, Namangan, Samarqand, Navoiy viloyatlarida alpinizmga eʼtibor kuchaydi. Birgina Chimyonda oʻtkazilgan alpiniadada 1,000 dan ortiq sportchi qatnashdi. Dunyodagi eng baland Everest (Jomolungma) choʻqqisi (Himolay togʻida balandligi 8848 m)ni zabt etish alpinistlarning ezgu orzusi hisoblanadi. Yangi Zelandiyalik Edmund Hillary va sherp Norgey Tensing 1953-yil unga birinchi marta koʻtarilganlar. Oʻzbekistonda Everestni zabt etuvchi alpinistlar guruhi tuzildi. Bu guruh 1998-yil mayda choʻqqiga chiqdi. 22-may kuni Rustam Rajabov birinchi boʻlib Everestni zabt etdi va u yerga Oʻzbekiston davlat bayrogʻini qadadi. Uning ketidan Oleg Grigorev, Sergey Sokolov, Xanif Balmagambetov, Svetlana Baskakova, Ilyos Tuxvatullin, Andrey Fyodorov, Marat Usayev, Roman Mats, Andrey Zaikin, Aleksey Dokukin choʻqqiga koʻtarildilar (ekspeditsiya rahbari Anatoliy Shabanov). 1977-yil alpinistlarimiz Markaziy Tyanshanning „Xontangri“ (7010 m) va „Gʻalaba“ (7439 m) choʻqqisini zabt etgandilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alsifer

**Alsifer** — alyuminiy — kremniy — temir tizimidagi qotishma. Magnit singdiruvchanlik xossasi yuqori. Alsifer tarkibida 5,4% alyuminiy (A1), 9,6% kremniy (Si) va 85% temir (Fe) boʻladi. Alsifer magnit jihatidan yumshoq qotishmalar jumlasiga kiradi. Alsiferdan transformator, elektr generatori va elektr dvigatellar oʻzagi tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alt

**Alt** (; ; ;  – baland, yuqori ovoz) — skripkasimon sozlar guruhiga mansub 4 torli kamon bilan chalinadigan cholgʻu. Shaklan skripkaga oʻxshasha, lekin undan bir oz kattaroq (odatda 410 mm uzunlikda). Alt yakkanavoz va turli ansambllarda (kvartet, kvintet) hamda simfonik orkestrda qoʻllanadi. Partiturada alt partiyasi skripka notalaridan pastda joylashadi va italyan tilida „viola“ deb koʻrsatiladi.

## Manbalar


## Havolalar

* .
Altaks

**Altaks**, ditio-bisbenztiazol, CMHgN2S4 – rangsiz kristall, organik modda. Suyuqlanish temperaturasi – 186°. Altaks kauchukni vulkanizatsiya qilishda ishlatiladi.

## Manbalar
Altamira

**Altamira** – Ispaniyaning Santander viloyatidagi qoyatosh rasmlari saqlangan gʻor. 1875-yildan ispan arxeologi Marselino Sautuola topib oʻrgangan. Gʻorda rang-barang boʻyoqpar bilan ishlangan hayvonlar (yovvoyi ot, toʻngʻiz, bugʻu va togʻ echkilari)ning tasvirlari topilgan. Suratlarning uzunligi 2,2 m gacha yetadi. Rasmlar yaxshi saqlangan, oʻta kuzatuvchanlik, hayvonlarning anatomik tuzilishi va holatining aniq berilishi, shakllarni yasashda chiziq va boʻyoq dogʻlarini erkin qoʻllanishi bilan diqqatni jalb etadi. Altamira tasvirlarining topilishi paleolit davri gʻor va qoyatosh rasmlarini oʻrganishga turtki boʻldi. Gʻordagi tasviriy sanʼat obidasi madlen davriga oid. Altamira gʻoridagi madaniy qatlamlardan yuqori paleolitning salyutre va madlen davrlariga mansub tosh qurollar va turli hayvonlarning suyak qoldiqlari topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alp mintaqasi

**Alp mintaqasi** – togʻlardagi tabiiy balandlik mintaqasi, asosan moʻ’tadil va subtropik kengliklarda, aksari togʻ-oʻtloq landshaft tipidan iborat. Subalp mintaqasidan yuqorida joylashgan togʻlarning balandroq qismida Alp mintaqasi nival mintaqasi bilan almashinadi. Alp mintaqasining balandlik holati geografik kenglik, namlik darajasi va yon bagʻirlarining ekspozitsiyasi bilan bogʻliq. Alp togʻlari va Gʻarbiy Kavkazda Alp mintaqasi 2000 m dan 3000 m gacha, Himolay togʻlarining janubiy yon bagʻirlarida 3600 m dan 5000 m gacha oralikdagi balandliklarni egallagan. Moʻ’tadil va subtropik kengliklardagi togʻlarning seryogʻin yon bagʻirlarida aniq namoyon boʻlgan; yuqoriroq kengliklarda togʻ tundra mintaqasi, quyiroq kengliklarda esa baland togʻ-dasht va choʻl mintaqasi; ekvatorial kengliklarda oʻtloqlar (paramos) mintaqasi bilan almashinadi. Relefning togʻ-muzlik shakllari keng tarqalgan. Iqlimi sovuq, qor qoplami qalin (6-10 oy saqlanadi), vegetatsiya davri qisqa, qattiq shamollar boʻlib turadi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 15°, iyulniki 14° chamasida, yillik yogʻin miqdori 1000&nbsp;mm va undan koʻp; tez-tez qor koʻchkilari boʻlib turadi. Alp oʻsimliklari (butazor va oʻtloqlar) keng tarqalgan. Xoʻjalikda asosan yozda yaylovlar sifatida foydalaniladi. Hayvonot dunyosi quyi mintaqalarga tez koʻchib oʻta oladigan turlar (alqor, serpa, yovvoyi echki va boshqalar) yoki qishki uyquga ketadigan kemiruvchilardan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alp burmalanishi

**Alp burmalanishi** — asosan kaynozoydagi tektogenez erasi; geosinklinal  vujudga kelib, mezozoy va paleogenda rivojlangan. Alp burmalanishi natijasida geosiiklinallar burmali togʻlarga aylangan. Oʻsha vaqtda Alp burmali togʻlari (Alp burmalanishi nomi shundan) va  Alp geosinklinal (burmali)  va boshqa tuzilishlar shakllandi. Alp burmalanishi Oʻrta dengiz va Tinch okean mintaqalariga ajratilgan. Oʻrta dengiz mintaqasiga Apennin, Alp, Karpat, Qrim togʻlari, Katta Kavkaz, Pomir, Himolay va boshqa kiradi; Tinch okean mintaqasiga Kordilera, And, Kamchatka, Kuril, Yaponiya, Filippin orollaridagi togʻlar va boshqa kiradi. Alp burmalanishi dagi togʻlar yosh, ular kam yemirilgan, shuning uchun ham yer yuzasidagi eng baland togʻlar hisoblanadi. Alp burmalanishi shuningdek tokembriy, paleozoy va mezozoyda koʻtarilgan togʻlarga ham taʼsir qilgan. Bu mintaqalarda vulkanizm va seysmik harakatlar kuchliligidan Alp burmalanishining ayrim tuzilishlari hali ham rivojlanishda.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alteratsiya

**Alteratsiya** ( – oʻzgartiraman) – asosiy tovushqator pogʻonalarini (nomini saqlagan holda) oʻzgartirish; uning balandligini chorak, yarim yoki butun tonga koʻtarish yoki pasaytirish.

## Alteratsiya belgilari
Asosiy alteratsiya belgilari diyez (tovushlarni yarim ton koʻtarish uchun) va bemol (tovushlarni yarim ton pasaytirish uchun) hisoblanadi. Agar asosiy tovush bir butun ton yuqori koʻtarilishi lozim boʻlsa, dubl-diyez, aksincha, bir butun ton pasaytirish kerak boʻlsa, dubl-bemol qoʻllanadi. Koʻtarilgan tovushlarni pasaytirish yoki pasaygan tovushni koʻtarish uchun bekar belgisi qoʻyiladi.

## Qoʻllanishi
Alteratsiya belgilari koʻtarilishi yoki pasayishi kerak boʻlgan nota oldiga qoʻyiladi. Agar kalitdan soʻng qoʻyilsa, ular *kalitoldi belgilari* deb ataladi. Shu satrning oxiriga qadar alteratsiya belgilari qoʻyilgan pogʻonalar yarim ton koʻtariladi yoki pasayadi. Agar alteratsiya belgisi biror takt orasida qoʻyilsa, u holda faqat shu taktdagi belgi qoʻyilgan pogʻonalarni oʻzgartirish kuchiga ega boʻladi.

## Boshqa maʼnolari
Garmoniyada alteratsiya tovushqatordagi noturgʻun pogʻonalarni xromatik oʻzgartirish orqali tuzuk (lad) tortilishlarni kuchaytirishga xizmat qiladi. Tarkibida oʻzgargan pogʻonalar mavjud boʻlgan instituterval yoki akkordlar Alteratsiyalashgan interval va akkordlar deb yuritiladi.

## Manbalar


## Havolalar

*
Alfa

**Alfa** (yun. alpha)

* yunon alifbosi birinchi harfi [A, a]ning nomi;
* moddaning muayyan holatini bildiruvchi soʻz boʻlagi (mas, alfa-temir);
* soʻzning alfa-zarrachalarga aloqadorligini biddiradigan qoʻshimchasi (mas, alfa-yemirilish). Kuchma maʼnoda: A. va omega – bosh va oxir; asos, mohiyat.
* Alfa (yemirilish) – YEMIRILISH (a-yemirilish, parchalanish) – oʻz-oʻzidan radioaktiv yemirilish jarayonida atom yadrolaridan a-zarralarning ajralib chiqishi.
* *Asosiy* holatdan alfa parchalanishi faqat etarlicha ogʻir yadrolarda, masalan, radiy-226 yoki uran-238 da kuzatiladi. Alfa radioaktiv yadrolar nuklidlar jadvalida atom raqami 52 (tellur) va massa soni taxminan 106-110 dan boshlanadi va atom raqami 82 dan katta va massa soni 200 dan katta boʻlsa, deyarli barcha nuklidlar alfa radioaktivdir, ammo ular boʻlishi mumkin. alfa yemirilishi va dominant boʻlmagan parchalanish rejimi. *Tabiiy* izotoplar orasida alfa radioaktivligi noyob yer elementlarining bir nechta nuklidlarida (neodimiy-144, samariy-147, samariy-148, evropiy-151, gadoliniy-152), shuningdek, bir nechta ogʻir metallar nuklidlarida (gafniy-174, volfram-180, osmiy-186, platina-190, vismut-209, toriy-232, uran-235, uran-238) va uran va toriyning qisqa muddatli parchalanish mahsulotlari.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-zarralar

**Alfa-zarralar** — baʼzi bir radioaktiv elementlardan chiquvchi geliy atomlarining yadrolari. Geliy atomining yadrosi ikkita proton va ikkita neytrondan iborat. Bu zarralar radioaktiv elementlar yemirilganida ajralib chiqadi, ayni vaqtda energiya ham ajraladi. Alfa -zarralar biror modda orqali oʻtganida modda atomlarini ionlashtirib, oʻz energiyasi kamayadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-spektrometrlar

**Alfa-spektrometrlar** — radioaktiv yadrolar chiqarayotgan alfa (a)-zarralar energiyasini oʻlchaydigan asbob. Ishlash tarzi a-zarralarning magnitik tahliliga (magnit A.-s.) yoki ularning ionlovchi taʼsirlarini tadqiq qilishga (ionlash kamerasi) asoslangan. a-zarralarning energetik spektri (na-fis strukturasi)ni oʻrganish yadro fi-zikasida katta ahamiyatga ega. Spektrlar yadroning energetik sathlari toʻgʻrisida maʼlumot beradi. Odatda, mahsul yadroning energetik sathlari bir-biriga yaqin boʻladi. Masalan, Ra226 yadrosining ik-kinchi va uchinchi uygʻongan holati ener-giyalari farqi 20-43 keV. Shuning uchun a-spektrometrlarning energetik sathlar bir-biriga yaqin boʻlgan guruhlarini aj-rata olish qobiliyati katta boʻlishi ke-rak. Hozirgi zamon magnit a-spektrometri energetik sathlar farqi 0,07% boʻlgan chiziqlarni ajrata oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-terapiya

**Alfa-terapiya** — alfa zarralar (radonli vannalar, radioaktiv boylamlar va boshqalar) taʼsirida davolash; nur bilan davolashning bir turi. Alfa-terapiya nerv sistemasi, endokrin bezlar, yurak-tomir faoliyatini yaxshilaydi. Koʻpgina kurortlarda alfa-terapiya qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alternativa

**Alternativa** (frans. alternative; lot. alter — ikkitadan biri) — 1) mumkin boʻlgan ikki yoki bir necha qaror, tutilgan yoʻl, kerakli variantlar va boshqa dan birini tanlash zarurati. 2) Mantiqda — ikki yoki undan ortiq, mazmunan bir-birini inkor etuvchi imkoniyatlardan birini zaruran tanlash (alternativ hukm). Fikrning aniq va izchil boʻlishi uchun Alternativa unga nomuvofiq mulohazalarni istisno qilishda ham foydalaniladi. Matematik mantikda Alternativa deb ikki argument (asos)ni „yoki“ bogʻlovchisi („v“ yoki „t“) opqali bayon qilish tushuniladi.Alternativa o'rin to'ldiruvchi raqobatchi sifatida ham keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alternariozlar

**Alternariozlar** — oʻsimliklarning zamburugʻli kasalliklari. Ekinlarda Alternariozlarni Alternaria turkumiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Kasallangan oʻsimlik toʻqimalari ustida saprofit zamburugʻ — alternariya toʻq jigarrang duxobasimon dogʻ gʻubor hosil qilib rivojlanadi. Dogʻlar doirasida toʻqimalar asta-sekin oʻladi. Don ekinlari, kartoshka, olma, karam, nok, rezavorlar va boshqalarga katta zarar yetkazadi. Gʻoʻzada uchraydigan Alternariozlar chanoqlardagi paxtani buzadi. Tola texnologik xususiyatlarini, chigit moydorlik va unuvchanligini yoʻqotadi. Oʻta namgarchilik, kuzning erta boshlanishi, hasharotlar (oʻsimlik bitlari, oʻrgimchakkana, koʻsak qurti) kasallikning tarqalishi va rivojlanishiga sabab boʻladi. Kurash choralari: oʻsimlik qoldiqlarini yigʻishtirib olish, kuzgi shudgorlash, urugʻlikni dorilash, vegetasiya davrida oʻsimlikka fungitsidlardan sinebning 1,5%li suspenziyasini purkash (yana qarang Zamburugʻli kasalliklar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfatron

**Alfatron**, radioaktiv vakuum-metr — gaz bosimini aniqlaydigan as-bob. Ishlash tarzi oddiy yoki plutoniyning alfa-yemiripishi natijasida ion-lashgan gazning elektr oʻtkazuvchanligini oʻlchashga asoslangan. A., asosan, gaz bosi-mini avtomatik nazorat qilish sistemalarida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Alfred

**Buyuk Alfred** (taxminan 849 — taxminan 900) — Uesseks ingliz-sak-slar qiroli (871 yildan). Oʻz hukmronligi ostiga bir qator qoʻshni ingliz-saks ki-rolliklarini birlashtirdi. A. davri-da 1-umumingliz qonunlar toʻplami va "Ingliz-saks solnomasijing bir qismi tuzilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alxesiras konferensiyasi

**Alxesiras konferensiyasi** (1906.15.1-7.4) — Ispaniyaning Alxesiras shahrida Germaniyaning tashabbusi bilan chaqirilgan xalqaro konferensiya. Marokashdagi Fransiya-Germaniya raqobati 1905-yilda Marokash janjalini keltirib chiqardi. Alxesiras konferensiyasining chaqirilishi shu xalqaro tanglikni bartaraf etishga qaratilgan edi. Unda Avstriya-Vengriya, Angliya, AQSH, Belgiya, Germaniya, Ispaniya, Italiya, Marokash, Niderlandiya, Portugaliya, Rossiya, Fransiya va Shvetsiya qatnashdi. Alxesiras konferensiyasi Marokashni boshqarish uchun Angliya, Germaniya, Fransiya va Ispaniya nazorati ostida xalqaro bank, shuningdek Fransiya va Ispaniyaga tobe boʻlgan politsiyani tashkil etdi. Alxesiras konferensiyasi rasmiyat uchungina Marokash sultonligining „mustaqilligi“, „hududiy butunligi“, Marokashdagi barcha millatlarning „iqtisodiy ozodligi“ va „teng huquqligi“ni eʼlon qildi. Amalda esa Angliya, Rossiya, AQSH va boshqa davlatlarning qoʻllab-quvvatlashi bilan Fransiya va Ispaniya Marokashdagi oʻz zonalarini boshqarish huquqiga ega boʻldilar. Alxesiras konferensiyasi Germaniyaning diplomatik magʻlubiyati boʻlgan va Fransiyaning Marokashni batamom bosib olishiga yoʻl ochgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alsiona

**Alsiona** — Savr burji (yulduz turkumi)ning yulduzi, 3-kattalikda. Hulkar yulduzlar toʻdasining eng ravshan yulduzi. Bizdan 189 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminatlar

**Alyuminatlar** — alyuminat kislo-talar (ortoalyuminat HjAIOj, me-taalyuminat NA1O2 va boshqalar)ning tuzlari, alyuminiy oksidning boshqa metallar bilan hosil qilgan kimyoviy birikmalari, umumiy formulasi R [A12O4] (R-Sa, Mg, Sr, Va, Be va hokazo). Tabiatda eng koʻp tarqalgan. Ishqoriy metallarning A. suvda yaxshi eriydi. A. turli sohalarda ishlatiladi. Mas, natriy A. NaA102 gazlamalarni boʻyashda ishqor sifatida qoʻllanadi; kalsiy A. Sa (AYU2)2 tez qotadigan giltuproqli sementning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi; shpinellardan (ayrim II guruh metallar A.) olovbardosh materiallar ishlab chiqarishda hamda qimmatbaho tosh sifatida foy-dalaniladi (yana qarang Alyuminiy). Hozirgi vaqtda nodir metallarning A. alohida amaliy ahamiyatga ega. Ular maxsus ke-ramika, lazer va optik shishalar, uta elektr oʻtkazuvchan materiallar olishda, yadro texnikasida va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida nodir elementlar oksidlarining oʻrniga ishlatiladigan materiallardir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy nitrat

**Alyuminiy nitrat**, Al(NO)3 – nitrat kislotaning alyuminiyli tuzi. Oq rombik kristall modda. Alyuminiy gidroksid |Al(NO)3 ni nitrat kislotada eritib olinadi. Alyuminiy nitrat kristallogidratlar A1(NO3)3H2O, A1(NO3)3-6H2O va A1(NO3)3 9N2O holdagina barqaror. U 200° gacha qizdirilganda azot oksidlariga va alyuminiy oksidiga ajraladi. Suvda yaxshi eriydi (100 g suvda 75,5 g), spirda ham eriydi. Alyuminiy nitrat toʻqimachilik sanoatida xurush sifatida, katalizatorlar olishda, neft sanoatida va laboratoriyalarda reaktiv sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy rudalari

**Alyuminiy rudalari** — alyuminiy olinadigan rudalar. Asosan boksitdan olinadi. Alyuminiy rudalari ta, shuningdek nefelinli siyenitlar (kompleks xom ashyo), alunit li, nefelin-apatitli jinslar va boshqa kiritiladi. Alyuminiy rudalari konlari Rossiya Federatsiyasi (Arxangelsk viloyati, Ural, Gʻarbiy Sibir, Kola yarim orol), Qozogʻiston, Ukrainada (Azov boʻyida, Ukraina qalqoni, Zakarpate), Zakavkazeda bor. Oʻzbekistonda Alyuminiy rudalarining deyarli barcha turlari uchraydi. Angrenda kaolin va Gushsoyda alunit konlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy sulfat

**Alyuminiy sulfat**, AL2(SO4)3 – sulfat kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall modda; oddiy sharoitda A12(SO4)318H2O oq rangli kristallogidrat holida boʻladi. 100 g suvda 36,15 g eriydi, spirtda eri-maydi. Kristallogidrat qizdirilganda asta-sekin suvini yoʻqotadi, yuqori temperaturada alyuminiy oksidi va oltingugurt gaziga parchalanadi. Ishqoriy metallarning sulfatlari bilan birikib, qoʻsh tuzlar — achchiqtoshlar hosil qiladi. Texnik Alyuminiy sulfat boksit yoki giltuproqqa sulfat kislota taʼsir ettirib, sof holdagi Alyuminiy sulfat esa alyuminiy gidroksidni qaynoq konsentrlangan sulfat kislotada eritib olinadi. Alyuminiy sulfat suv tozalash, qogʻoz ishlab chiqarish, toʻqimachilik va teri oshlash sanoatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyans

**Alyans** (frans. alliance) — ittifoq, birlashma (odatda davlatlar, tashkilotlar ittifoqi).

Turkchada esa – "nikoh uzigi" manosida keladi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyumel

**Alyumel** — nikelning alyumi-niy, marganes va kremniy bilan hosil qilgan qiyin suyuqlanuvchan qotishmasi. A.ning tarkibi (%da); 1,8-2,5 alyumi-niy, 0,85-2,0 kremniy, 1,8-2,2 mar-ganes, qolganlari — nikel va kobalt. A. pirometriyada (moddalar temperaturasini oʻlchashda) termoparalarning manfiy termoelektrodi sifatida ishlatiladi. A.dan nixrom-alyumel, xromel-alyu-mel va boshqa elektr qizdirgichlar tayyor-lashda ham foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy ftorid

**Alyuminiy ftorid**, A1F3 — ftorid kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall; zichligi 3100 kg/m3, suvda oz miqdorda eriydi (100 g suvda 0,56 g). Alyuminiy ftorid kislotada yaxshi eriydi (bunda kompleks birikmalar hosil boʻladi). Alyuminiy ftorid alyuminiy gidroksid A1(ON)3 ni vodorod ftorid (NGʻ)ning 15% li eritmasida eritish yoki alyuminiy oksid (A12O3)ga 400-700° da NGʻ taʼsir ettirish bilan olinadi. Ishqoriy metallarning ftoridlari bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. Alyuminiy ftorid sanoatda kriolitdan alyuminiy olish va tozalash jarayonida elektrolitlarga qoʻshimcha sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiylash

**Alyuminiylash**, alitir-lash -yuqori temperaturada ishlatiladigan poʻlat va choʻyan buyumlarning sirtki qatlamini 0,02-1,2&nbsp;mm gacha alyuminiyga toʻyintirish. Ularning 1100° temperaturagacha kuyindi bardoshliligini va oksidlanishga qarshilik xossasini oshirish maqsadida qilinadi. Bunda alyuminiy oksidlanib, buyumni keyingi oksidlanishdan saqlaydigan oksid parda (A12O3) hosil qiladi. Asosan, kam uglerodli, kamdan-kam hollarda esa oʻrtacha uglerodli poʻlat, kulrang choʻyan va issiqlik taʼsiriga chidamli legirlangan poʻlat buyumlar alyuminiylanadi. Bundan tashqari, A.ning metallash (detal sirtiga alyuminiy kukuni surkalib, diffuzion yumshatiladi); boʻshatish (detal alyuminiy boʻyogʻi bilan boʻyab, diffuzion boʻshatiladi); 700-800° temperaturali 382alyuminiy eritmasida tutib turish va boshqa usullari bor. Avtomobil dvigatellarining klapanlari, gaz turbinalarining kurak hamda soplolari va boshqalarni tayyorlashda A.dan foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiyli achchiqtoshlar

**Alyuminiyli achchiqtoshlar** -alyuminiy sulfatning ishqoriy metall sulfatlari bilan hosil qilgan qoʻsh tuzlari. Alyuminiyli achchiqtoshlarning for-mulasi MeAl(SO4)212H2O (bu yerda Me-K, Na, Li, Cs va hokazo). Ular kub singoni-yada kristallanadi, rangsiz, suvda yaxshi eriydi. Alyuminiyli achchiqtoshlar teri oshlashda, gazlamalarni boʻyashda xurush sifatida ishlatiladi, tibbiyotda ham qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiyli bronza

**Alyuminiyli bronza** — tarki-bida 5-12% alyuminiy, bir oz temir, marganes va nikel boʻlgan bronza. Me-xanik va texnologik xossalari odatdagi bronzanikiga qaraganda yuqori boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy xlorid

**Alyuminiy xlorid** (AlCl3) — xlorid kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall; zichligi 2440&nbsp;kg/m3, qutbli molekulalardan tuzilgan organik erituvchilarda va suvda yaxshi eriydi (100 g suvda 44,38 g). Suvli eritmalarda uning oq-sargʻish rangli kristallogidrata AlCl3-6H2O hosil boʻladi. Qutbli molekulalar (NH3, H2S, SO2) bilan birikmalar hosil qiladi. Kaolin, boksit va boshqa tabiiy minerallarga yuqori temperaturada xlor va uglerod (N)-oksid aralashmasini taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Suvsiz Alyuminiy xlorid alkillash reaksiyasida, neftni krekinglashda katalizator sifatida, shuningdek jun boʻyash sanoatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy qotishmalari

**Alyuminiy qotishmalari** — asosiy qismi alyuminiydan iborat qotishmalar. Alyuminiy qotishmalari alyuminiyga Si, Si, Mg, Zn, Mn, Ni, Fe, Ti va boshqa elementlarni alohida-alohida yoki maʼlum kombinatsiyada qoʻshib suyuqlantirish yoʻli bilan tayyorlanadi. Alyuminiy qotishmalari ga legirlovchi elementlar sifatida Ni, Cr, Sa va boshqa, qotishma xossalarini yaxshilaydigan elementlar sifatida esa oz miqdorda Na, Be, Ti, Ce, Nb ham qoʻshiladi. Bu elementlar fizik, kimyoviy va mexanik xossalari xilma-xil Alyuminiy qotishmalari hosil qilishga imkon beradi. Alyuminiy qotishmalari yengil boʻlishi bilan birga ancha puxta ham-dir. Alyuminiy qotishmalari deformatsiyalanadigan va qu-yiladigan qotishmalar guruhlariga boʻlinadi. Deformatsiyalanadigan Alyuminiy qotishmalari har xil yarim fabrikatlar va buyumlar tayyorlash, quyiladigan Alyuminiy qotishmalari esa xilma-xil detallar quyishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminotermiya

**Alyuminotermiya**, alyumo-termiya (alyuminiy va yun. therme — issiqlik) — metallar oksidlarini alyuminiy bilan kaytarib metall va qotishmalar olish usuli; biror metall oksidi bilan metall holidagi alyuminiyning kukun aralashmasi yuqori temperaturada qizdirilsa, 3000° gacha issiqpik ajra-lib chiqadi, ajralib chiqqan ortiqcha issiqlik hisobiga temir oʻz oksididan oson qaytariladi. Bu usulni rus kimyogari N. N. Beketov (1827-1911) 1859-yil kashf etgan. Marganes, xrom, vanadiy, volfram va turli qotishmalar A. usuli bilan olinadi. A.dan poʻlat va choʻyanni pay-vandlashda (termit payvandda, rasmga qarang), yondiruvchi snaryadlarda foydalani-ladi (yana qarang Metallotermiya, Metallarni qaytarish).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyumogel

**Alyumogel** — faol alyuminiy oksid. Chinniga, ayrim hollarda shaffof shishaga oʻxshash gʻovak modda. Alyuminiy gidroksid ivigʻini ohista quritish usu-li bilan olinadi. A. adsorbsiya jarayonlarida — sanoat gazlarini quritishda (namdan tozalashda), suyuqliklarni rang-sizlantirishda (neftni qayta ishlash, qand-shakarni oqartirishda va sanoatning boshqa tarmoqlarida), katalizatorlar tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyumosilikatlar

**Alyumosilikatlar** — tarkibida alyuminiy va kremniyning kompleks anionlari boʻlgan silikatlarning umu-miy nomi. Kompleks anionlarga [AlSiOJ, [AISi2O,J-, [AlSi4O10J-[Al2Si3O10]~2 va boshqa kiradi. A. tabiatda keng tarkal-gan, yer poʻstining 50% ini tashkil etadi. Ularga dala shpatlari, mas, ortoklaz K[AlSi3OJ, albit Na[AlSi3Og], anortit Ca[Al2SiOJ va gilli minerallar; slyu-dalar (mas, muskovit, biotit va boshqalar) kiradi. Tarkibida kristalizatsion suv va — ON guruhi boʻlmagan tabiiy A. qiyin suyuqlanuvchan, termik barqaror moddalardir. Barcha A. suvda erimaydi, ftor kislota, ishqor va ishqoriy metallar karbonatlari eritmalarida parchalanadi. Baʼzi A. tabiiy sharoitda karbonat angidrid va suv taʼsirida asta-sekin taʼsirlanishi natijasida kvars va boshqa 383minerallar hosil boʻladi. Sintetik A. alyuminiy va kremniy oksidlariga metall oksidlarini gidrotermal usulda taʼsir ettirib olinadi. Ular keramik mahsulotlarning asosiy kristall fazalarini tashkil qiladi. Tabiiy A. shisha, sopol, sement va boshqa ishlab chiqarishda; slyudalar — elektr va issiqlikni oʻtkazmaydigan materiallar olishda; nefelin sof alyu-miniy olishda, ayrim A., mas, seolitlar xromatografiyada adsorbent, gazlarni tozalash, quritish va ajratishda, suvning qattiqligini kamaytirishda, kataliza-tor va tarkibida katalizator boʻlgan xom ashyo sifatida ishlatiladi. Rustam Marupov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyasa

**Alyasa** () – Qurʼonda zikri kelgan 25 paygʻambardan biri. „Bani Isroil“ qabilasidan chiqqan.

## Hayoti
Rivoyat qilinishicha, Alyasa Ilyosga amakivachcha boʻlib, unga iymon keltirgan, qayerga borsa birga borgan. Ular birga „Bani Isroil“ qavmini butlarga siginmaslikka daʼvat qilishgan, butlar botil ekanligiga ishontirmoqchi boʻlishgan. Alyasa Ilyosdan soʻng uning ishini davom ettirgan. Qurʼonda Alyasaning hayoti va faoliyati haqida batafsil oyat boʻlmasada, uning paygʻambar etib yuborilganligi taʼkidlangan.

## Manbalar

## Havolalar
Alyaska (yarim orol)

**Alyaska** — Shimoliy Amerikaning shimoli-gʻarbidagi yarim orol, Bering den-gizining Bristol qoʻltigʻi bilan Tinch okean oraligʻida. Uzunligi 700&nbsp;km, eni 10-170&nbsp;km. Yarim oroli Aleut tizmasi egallagan boʻlib, harakatdagi va soʻngan vulkanlar bor. Bal. 2507 m gacha. Muzliklar mavjud. Togʻ tundrasi landshafti ustun. Shimoli-gʻarbiy sohili pastte-kislikdan iborat, koʻl koʻp. A. yarim orolining shimoli-gʻarbiy qismida Alyaska shtati joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy-organik birikmalar

**Alyuminiy-organik birikmalar** — alyuminiyning uglevodorod qoldigʻi bilan bevosita bogʻlanishidan hosil boʻlgan metallorganik birikmalar. Alyuminiy-organik birikmalarda alyuminiy bir, ikki yoki uchta uglevodorod qoldigʻi bilan boglan-gan boʻlishi mumkin (RA1C12, R2A1C1, R3A1). Alyuminiy uchalkillar — rang-siz, kislorod va namlikka oʻta sezgir suyuqlikdir. Alyuminiyuchmetil va uche-tillar havoda oʻz-oʻzidan yonish, suvda portlash xususiyatiga ega. Alyuminiy-organik birikmalar alyu-miniy-magniy qotishmasiga galloid-uglevodorodlarni, simob-organik birikmalarga alyuminiy taʼsir etttirish va boshqa yoʻllar bilan olinadi. Alyuminiy-organik birikmalar sanoatda olefinlarni past bosimda poli-merlashda katalizator sifatida va sof alyuminiy olishda qoʻllanadi. Har xil reaksiyalarga kirishish xususiyati kuch-li boʻlgani sababli Alyuminiy-organik birikmalar toʻyinmagan uglevodorodlardan spirt ishlab chiqarishda, organik kislotalar olishda, kimyoviy elementlarning organik birikmalarini hosil qilishda ham ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiyli jez

**Alyuminiyli jez** — tarkibida 0,4-3,5% gacha alyuminiy boʻlgan jez (la-tun).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyaskit

**Alyaskit** – intruziv nordon togʻ jinsi; tarkibida 5% gacha rangli mi-nerallar boʻlgan granit. Magmatik, baʼzan metasomatik yoʻl bilan kelib chiqqan. Tarkibi kvars (30-35%), kaliyli dala shpati (30-50%) va albit (20% gacha)dan iborat. Kristall donador, kamdan-kam porfir tuzilishli. Rangi qizil, pushti, oq, och kulrang. Dastlab Alyaska yarim orolda topilgan (nomi shundan). A.ni ka-myob va siyrak yer elementlari konlari bilan bogʻlaydilar. A. Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Baykal ortida topilgan. Qurilishda qoplama bezaktosh sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Odashxon Alqosimova

**Odashxon Turgʻunovna Alqosimova** (1957.19.2, Andijon tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon tillar pedagogika institutining chet tillar fakultetini tugat-gan (1979). 1979-yildan Qorasuv shahridagi 2-maktabda, keyinchalik 6-maktabda ingliz tili oʻqituvchisi. Alqosimova harakati bilan maktabdagi ingliz tili kabineti hozirgi zamon talabi darajasida jihozlangan. U oʻquvchilarning faolligini oshirish maqsadida turli mavzularda ingliz tilida noan’naviy darslar olib boradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil