open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qiyosiy-tarixiy metod (maʼnolari)

**Qiyosiy-tarixiy metod**:

* Qiyosiy-tarixiy metod, komparativizm (tilshunoslikda) — til oilalari va guruhlarini, shuningdek, ayrim olingan tillarni tarixiygenetik oʻrganish usullari va tartiblari majmui; qiyosiytarixiy tilshunoslikrya tillar rivojlanishining tarixiy qonuniyatlarini belgilash uchun qoʻllanadi.
* Qiyosiy-tarixiy metod (uslub) — qiyoslash yoʻli bilan tarixiy voqeahodisalardagi umumiylik va xususiyliklar, oʻxshashlik va tafovutlar, ular taraqqiyotidagi bosqich va tamoyillar aniqlanadigan ilmiy tadqiqot metodi; tarixiy metodning bir koʻrinishi.
Qiyosiy-tarixiy metod (uslub)

**Qiyosiy-tarixiy metod** — qiyoslash yoʻli bilan tarixiy voqeahodisalardagi umumiylik va xususiyliklar, oʻxshashlik va tafovutlar, ular taraqqiyotidagi bosqich va tamoyillar aniqlanadigan ilmiy tadqiqot metodi; tarixiy metodning bir koʻrinishi.

Qiyosiy-tarixiy metod (uslub)m. oʻrganilayotgan voqea-hodisa taraqqiyotidagi muayyan bosqichlarni, roʻy bergan oʻzgarishlarni aniqlash va oʻzaro qiyoslashga, rivojlanish tamoyillarini belgilashga yordam beradi. Bu metodning quyidagi shakllari mavjud: qiyosiychogʻishtirma metod turlituman obʼyektlar tabiatini aniqlaydi; tarixiytipologik qiyoslash genezis va rivojlanish sharoitlari bir xil boʻlgan, kelib chiqishiga koʻra bogʻlanmagan voqeahodisalar oʻxshashligini tushuntirib beradi; tarixiygenetik qiyoslashda voqea-hodisalar oʻxshashligi ularning kelib chiqishiga koʻra qarindoshligi natijasi sifatida izoxlanadi; turlituman hodisalarning oʻzaro taʼsirini qayd etuvchi qiyoslashlar ham mavjud. Qiyosiy-tarixiy metod (uslub)m. 19-asr boshlarida tilshunoslikda (qarang Qiyosiytarixiy tilshunoslik) va etnografiyada shakllangan; keyinchalik jamiyatshunoslik (sotsiologiya), adabiyotshunoslik, huquqshunoslik, madaniyatshunoslik va boshqalar sohalarda keng qoʻllana boshlagan. Gʻarb sotsiologiyasida Qiyosiy-tarixiy metod (uslub)m.ning qoʻllanishi fransuz faylasuflari O.Kont, E.Dyurkgeym, ingliz faylasufi G.Spenser gʻoyalari bilan bogʻliq. Qiyosiy-tarixiy metod (uslub)m. madaniyatlar va ularning taraqqiyot bosqichlarini qiyoslab oʻrganishda, turli ijtimoiy tuzilmalar (davlat, oila va shahrik.)ni taqqoslashda qoʻllanadi. Bunda Qiyosiy-tarixiy metod (uslub)m. tarixiy voqeahodisalar strukturasi va vazifalarini oʻrganish bilan qoʻshilib ketadi. Bu jarayonda qiyosiytarixiy tadqiqot metodologiyasi yangi vositalar bilan boyib boradi.

Isroil Poʻlatov.
Qiyot

**Qiyot** — oʻzbek urugʻlaridan biri; XI—XII asrlarda Moʻgʻulistonda yashab koʻchmanchi chorvachilik bilan shug‘ullanganlar. 

XIV asrda qiyotlar Chingizxon yurishlarida ishtirok etganlar va XIII asr boshida Joʻjixon bilan Dashti Qipchoqqa keladilar. Oltin Oʻrda yemirilgach, XV asrda qiyotlar, Abdulxayrxon tuzgan Oʻzbek ulusi davlatiga kiradilar. Keyin qiyotlarni bir qismi Shayboniyxon bilan Movarounnahrga, qolgan qismi Elbarsxon bilan Xorazmga koʻchib oʻtishadi. Qiyotlar Buxoro va Xiva xonliklarida yuqori mansablarni egallashgan. Xorazmdagi qiyotlarni bir qismi qoraqalpoqlar tarkibiga kirganlar, Qiyotlar 3 ga boʻlingan: uch tamgʻali, taroqli, bolgʻali. Qashqadaryoning yuqori oqimi, Xorazm va Buxoro vohalari, shuningdek, Zarafshonning oʻrta oqimida qiyotlar XIX asr oxirlarida, XX asrning boshlarida, asosan, oʻtroqlashib, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Xorazmdagi qiyotlar XVII asr oxiri XVIII asr boshida Xorazmning gʻarbi-shimoli tomoniga chiqib yashaydi. Bu qiyotlar qoraqalpoq qiyotlari deyilgan. XVII asr oxirida Xorazm xonligining urush aslaha vaziri Qoraxon qiyot oʻgʻli Jolmatning qilmishi sababli Xorazmdan surigun qilinadi. Qoraxon qiyot oilasi va 3 oʻgli bilan Amudaryo orqali sharqqa tomon yoʻl oladi. Amudaryo shoxchasi Kofarnihon daryosi yoqasidagi Qabodiyon bekligiga kelib qolishadi.

## Adabiyotlar
* Shoniyozov Karim, Oʻzbek xalqining shakllanishi jarayoni, T., 2001.
Qiyoq (maʼnolari)

**Qiyoq**:

* Qiyoq - #redirect Bardi (oʻsimlik) 
* Qiyoq (cholgʻu asbobi) (qad. turkiycha — qiya, egri), qil qiyoq — Koʻbizga yaqin qirgʻiz torlikamonli musiqa cholgʻusi.
* Qiyoq (oʻsimlik) — q. Bardi.
Qiyoq (cholgʻu asbobi)

**Qiyoq** (qad. turkiycha — qiya, egri), qil qiyoq — Koʻbizga yaqin qirgʻiz torlikamonli musiqa cholgʻusi. Choʻmichsimon kosaxonasi, sal egilgan dastasi, ot qilidan chiyra tilmasdan tortilgan 2 tori mavjud. Kosaxonaning pastki qismi teri bilan qoplanadi. Umumiy uz. 60—70 sm. Q.da xalq qoʻshiqlari va doston kuylariga asoslangan asarlar hamda dasturli kuylar ijro etiladi. U, shuningdek, qirgʻiz oqin dostonchilariga joʻrnavoz soz vazifasini ham bajaradi.
Qaqshaltov tizmasi

**Qaqshaltov tizmasi** — Tyanshan togʻlari janubiydagi togʻ tizmasi. Qirgʻiziston bilan Xitoy chegarasida joylashgan. Uzunligi 400&nbsp;km chamasida. Qaqshaltov tizmasining sharqiy, Sarijaz darasigacha boʻlgan qismini Boʻzqir deb ham ataydilar. Xontangri togʻ tuguni janubi-gʻarbidan boshlangan. Tizma shimolida sirtlardan 1000–1500 m koʻtarilgan. Oʻrta va sharqiy qismidagi muzliklar (600 dan ortiq) maydoni 983&nbsp;km². Qaqshaltov tizmasi butun Tyanshan togʻlar guruhining yirik orografik birligi hisoblanadi. Balandligi 4000–6000 m. Eng baland joyi Gʻalaba choʻqqisi (7439 m). Gilli slanets, qumtosh, ohaktoshlardan tuzilgan, ular orasidan granitlar yorib chiqqan. Sarijaz, Qaqshal, Uzengegush daryolari tizmani tor daralar hosil qilib kesib oʻtgan. Janubiy yon bagʻri dasht oʻsimliklari bilan qoplangan, baland qismlarida esa oʻsimlik siyrak, qurum va toshloq togʻ tundrasidan iborat. Shimoliy yon bagʻri — baland togʻ oʻtloqlari va dashtlari.
Qizbibi majmuasi

**[[Qizbibi ziyoratgohi|Qizbibi]] majmuasi** — Jondor tumani (Buxoro viloyati)dagi meʼmoriy yodgorlik (16—18-asrlar). Buxoro shahridan 30 km gʻarbda joylashgan. Majmua "Bibi Maxsumai pok" nomiga sazovor boʻlgan Ogʻoyi Buzurg — Qizbibi nomli mashhur qizning nomi bilan bogʻliq. Qizbibi ziyoratiga, dardlariga shifo izlab, asosan, ayollar kelgan. Qizbibi majmuasi keng qamrovli vazifalarni oʻtagan, anchagina murakkab tuzilishga ega boʻlgan meʼmoriy majmua namunasidir.

Qizbibi majmuasi

## Meʻmorchiligi
Majmuaning umumiy tarhi toʻrtburchakka yaqin, umumiy maydoni 0,5 ga. Shimoliy va janubiy hovlilar atrofida joylashgan darvozaxona, hujralar, ayvonli masjidxonaqoh, maqbara, quduq, hammom hamda shimoldagi xoli turgan binolardan iborat; hovli sahni pishiq gʻishtlar bilan qoplangan. Majmuaga peshtoqgumbazli darvozaxona (tarhi 4,3x4,4 m) orqali kiriladi; darvozaxona old tomonining ikki yoniga simmetrik yordamchi xonalar (2,1x1,8 m) qurilgan; darvozaxona yoʻlak (0,8x3,1 m) orqali gʻarbiy tomondagi xonalar bilan bogʻlangan: ularning biri maqbara, ikkinchisi chillaxona vazifasini oʻtagan; darvozaxonadan keng hovli (19x17 m)ga oʻtiladi.

Hovlining shimoliy tarafida kichikroq, darvozaxonaning chap yonida yirikroq hujralar joylashgan. Gʻarbiy tomondagi hujralar oʻrtasida keng supa, hammom, quduq mavjud. Hovlida majmuaning bosh mahobatli binosi — masjidxonaqoh (8,2x8,2 m) qad koʻtargan, u peshtoqgumbazli boʻlib, uning bosh peshtogʻi hovlining sharq tarafidagi Qizbibi maqbarasiga qaragan. Tashqi tarafidan masjidxonaqohning 3 ta burchaklariga guldastalar ishlangan; mehrob tomondagi 2 oʻtish ravogʻi uni hammom bilan bogʻlagan. Xonaqohning jan. da 9 ustunli ayvon (10,7x 11,6 m) joylashgan.

Majmuaning shimolidagi hovli (33x9 m) sahni masjid sahni bilan barobar. Masjid bilan maqbara oʻrtasidagi hovli (23x9 m) shimoliy hovlidan 60 sm past. Hovlining sharqiy tomoni (masjid roʻparasi)da qurilgan Qizbibi maqbarasi ikki xonadan iborat: shim. xona (4x2,8 m) balxiy gumbaz, sagʻanali xona (4,8x4,9 m) oddiy gumbaz bilan yopilgan, bezaksiz; faqat tashqi tarzining baʼzi joylari ganch suvoqqilingan; maqbaraning gʻarbiy tomoniga ayvon tutash.

Majmuadagi binolardan faqat masjid ayvonigina yogʻoch oʻymakorligi, yigʻma boʻlaklar orasiga qadalgan shishalar, tekis shiftdagi girih naqshlar bilan ziynatlangan. Majmuaning shimoliy sharqiy qismida darvozaxona bilan maqbara oraligʻiga keyinchalik oshxona, otxona va boshqalar yordamchi xonalar qurilgan (ular saqlanmagan). Majmuadan tashqarida, darvozaxonadan oldinroqda ham bir bino boʻlib, u chillaxona vazifasini oʻtagan. Unda ruhiy kasallikka chalinganlar davolangan. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra majmua (ayniqsa, chillaxona)ga faqat ayollar kirishi mumkin boʻlgan.

## Manbalar
Qizdirish asboblari

**Qizdirish asboblari** — moddalar, narsalar va muhitni qizdirish, binolarni isitish uchun moʻljallangan issiklik texnikasi asboblarining umumiy nomi. Issiqlik ishlab chiqaruvchi (generatsiyalovchi) va issiqlik almashinuvchi turlarga boʻlinadi. Birinchisida turli xil energiya, mas, kimyoviy (yoqilgʻi yonganda ajraladigan) energiya issiqlik energiyasiga aylanadi, ikkinchisida har xil issiqlik eltuvchilar (mas, qaynoq suv, bugʻ) issiqligi atrofga tarqatiladi (qarang Isitish). Qizdirish asboblari, asosan, kimyoviy (gaz asboblari, kalorifer va boshqalar) va elektr asboblarga ajraladi. Gaz Qizdirish asboblarining asosiy qismi — gaz gorelkasi. Elektr Qizdirish asboblarining asosiy qismi — elektr energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirib beradigan qizdirish elementi. U nixrom, fexral yoki elektr qarshiligi yuqori, mustahkam va yuqori trada oksidlanmaydigan, issiqqa chidamli qotishmalardan sim yoki lenta tarzida tayyorlanib, izolyatsiyalovchi va issiqqa chidamli material — chinni, slyuda (mikonit), shamot va boshqalardan iborat karkas ustiga oʻrnatiladi. Elementning ochiq va berk turlari bor. Ochiq element issiqlikni konveksiya va yorugʻlik tarqatish yoʻli bilan oʻtkazadi.
Qizil (maʼnolari)

**Qizil**:

* Turnabuloq, Qizil, Qurganaksoy — Qashqadaryo viloyatidagi daryo.
* Qizil (shahar) (1918 yil gacha — Belotsarsk, 1926 yil gacha — XemBelder) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Tiva Respublikasi poytaxti (1991 yildan).
* Qizil (daraxt) — qizildoshlarga mansub daraxt va butalar turkumi, mevali va manzarali, dorivor oʻsimlik.
Qizil (shahar)

**Qizil** (1918 yil gacha — Belotsarsk, 1926 yil gacha — Xem Belder) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Tuva Respublikasi poytaxti (1991 yildan). Tuva soyligining sharqiy qismida, Katta Yenisey va Kichik Yenisey daryolarining quyilish joyida. Us a traktining oxirgi punkti. Aholisi 104,1 mingkishi (2002). Qizil 1914-yilda vujudga kelgan. 1921—44 yillarda Tuva Xalq Respublikasi poytaxti. 1944-yilda Tuva (Tiva) Xalq Respublikasi bilan birga SSSR tarkibiga kirgan. 1944-yilgacha shaharda faqat mayda sanoat korxonalari bor edi. Qurilish detallari, tikuvchilik ktlari; avtomobil maxsus jihozlari, koʻn, gʻisht, taxta tilish, pivo va sut zavodlari, mebel fabrikasi ishlab turibdi. Qizil yonida toshkoʻmir qazib olinadi. Til, adabiyot va tarix ilmiy tekshirish instituti, pedagogika instituti, musiqali drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Qizilda Osiyoning geografik markazi joylashgan boʻlib, bu nuqtaga obelisk oʻrnatilgan.

## Manbalar
Qizil (daraxt)

**Qizil** () — qizildoshlarga mansub daraxt va butalar turkumi, mevali va manzarali, dorivor oʻsimlik. Shimoliy yarim shar mamlakatlarida 4 turi tarqalgan. 250 yilgacha yashaydi. Gʻarbiy Ukraina, Moldova va Kavkaz oʻrmonlarida ochiq qiyaliklarda va toʻqayzorlarda, Oʻzbekistonning togʻli hududlarida bir turi — erkak yoki oddiy Q. oʻsadi. Daraxtining boʻyi 9 m (butasi 4–5 m), poʻstlogʻi kulrang, sur yoki jigarrang. Barglari uzun, gullari mayda, sariq, ikki jinsli, barglari yozilguncha (martapr.) gullaydi. Asalarilar yordamida changlanadi. Sentabrda pishadi. Mevasi qizil, etli, choʻzinchoqroq, danakli. Tarkibida oshlovchi moddalar bor. Mevasi xomligicha ovqatga ishlatiladi, kompot, murabbo, marmelad va boshqalar turli konditer mahsulotlari tayyorlanadi. Yogʻochidan turli yogʻoch buyumlari tayyorlashda foydalaniladi. Togʻ qiyaliklarini oʻzlashtirish uchun ekiladi. Yaxshi asal beruvchi oʻsimlik.
Qizil va oq gullar urushi

**Qizil va oq atir gullar urushi** (1455—1485) — Angliya taxti uchun plantagenetlar sulolasining 2 yoʻnalishi: Lankasterlar (Genrix VI) va yorklar (Eduard IV, Richard III) oʻrtasidagi fuqarolar urushi hisoblanadi. "Qizil va oq atirgullar urushi" deya nomlanishiga asosiy sabab tomonlardan biri, ya'ni Lankasterlarning ramzi qizil, ikkinchisiniki, ya'ni Yorklarniki esa oq rangda boʻlganligidir. Lankasterlarni iqtisodiy qoloq Shimoliy va Uels baronlari, yorklarni iqtisodiy taraqqiy qilgan Janubiy Sharqning yirik zodagonlari, dvoryanlar hamda shaharlik boylar qoʻllab quvvatlashgan.

Urushda ikkala sulola asosiy vakillari oʻlimidan keyin taxtni tyudorlar sulolasi egallagan. Genrix VII Tyudor qirol boʻlib tyudorlar sulolasiga asos solgan. U yorklar vorisi Eduard IV ning qiziga uylanib, gerbida qizil va oq gullarni birlashtirgan.

Urushning sabablari.

Urushning sabablari Angliyadagi og'ir iqtisodiy vaziyat (yirik patrimonial iqtisodiyot inqirozi va uning rentabelligining pasayishi), yuz yillik urushda Angliyaning mag'lub bo'lishi (1453) bo'lib, bu feodallarni Fransiya erlarini talon-toroj qilish imkoniyatidan mahrum qildi; 1451 yilda Jek Ked isyonini bostirish (qarang Cad Jek qo'zg'oloni) va u bilan birga feodal anarxiyaga qarshi boʻlgan kuchlar. Lankaster asosan qoloq shimolning baronlariga, Uels va Irlandiyaga, Yorkilarga - Angliyaning iqtisodiy jihatdan ancha rivojlangan janubi-sharqidagi feodallarga tayanar edi. Savdo va hunarmandchilikning erkin rivojlanishi, feodal anarxiyani yo'q qilish va mustahkam hokimiyatni o'rnatishga qiziqqan o'rta zodagonlar, savdogarlar va boy shaharliklar Yorkni qo'llab-quvvatladilar.

Lancaster qiroli Genri VI zaif (1422-61) davrida mamlakatni bir necha yirik feodallardan iborat klik boshqargan, bu esa aholining qolgan qismida norozilik uyg'otdi. Ushbu norozilikdan foydalanib, York gersogi Richard Richard o'zining vassallarini atrofiga to'plab, ular bilan Londonga yo'l oldi. 1455 yil 22 mayda Sent-Albans jangida u Skarlet Roza izdoshlarini mag'lub etdi. Tez orada hokimiyatdan chetlashtirildi, u yana isyon ko'tarib, ingliz taxtiga boʻlgan da'volarini e'lon qildi. O'zining izdoshlari armiyasi bilan u Blor Xit (1459 yil 23 sentyabr) va Shimoliy Xempton (1460 yil 10 iyul) da dushman ustidan g'alaba qozondi; ikkinchisi paytida u shohni qo'lga oldi, shundan so'ng u yuqori palatani o'zini davlat himoyachisi va taxt vorisi sifatida tan olishga majbur qildi. Ammo Genrix VI ning rafiqasi qirolicha Margaret va uning izdoshlari Ueykfildda kutilmaganda unga hujum qilishdi (1460 yil 30-dekabr). Richard butunlay mag'lub bo'ldi va jangda yiqildi. Dushmanlar uning boshini yulib, qog'oz tojda York devoriga qo'yishdi. Uning o'g'li Edvard Uorvik grafining ko'magi bilan Mortimers Xoch (1461 yil 2 fevral) va Totton (1461 yil 29 mart) da Lankasterlar sulolasining tarafdorlarini mag'lub etdi. Genri VI taxtdan tushirildi; u va Margarita Shotlandiyaga qochib ketishdi. G'olib shoh Edvard IV bo'ldi.
Qizil yotqiziqlar

**Qizil yotqiziqlar** — gil, alevrolit, kumtosh, konglomerat, ohaktosh va gipslardan tarkib topgan qizil rangli choʻkindi togʻ jinslari majmuasi. Qizil yotqiziqlarning quruq iqlim sharoitida hosil boʻlganligini rangining qizilligi, karbonatliligi va gipslanganligi koʻrsatadi. Qizil yotqiziqlar qumli va shagʻalli gorizontlardagi yer osti suvlari taʼsirida oʻzgargan rayonlarda temir va boshqalar elementlar qayta taqsimlanishi natijasida bu yotqiziqlarda yashil gleylangan gorizontlar paydo boʻladi. Epigenetik gleylanish natijasida baʼzan Qizil yotqiziqlar olabula rangliga aylanadi. Koʻpincha togʻ oldi allyuvial tekisliklarida, togʻ oraligʻi botigʻida, daryo oʻzani, qayiri va deltasida hamda koʻllarda uchraydi. Qizil yotqiziqlarning shakllanishi butun geologik davr mobaynida — tokembriydan neogengacha (koʻproq kembriy, devon, perm, trias, boʻr, paleogenneogen) sodir boʻlgan. Qizil yotqiziqlar bilan mis, uran, vanadiy, flyuorit, selestin, gips, neft va tuz konlari bogʻliq.
Qizil dum

**Qizil dum** — kapalak turi. Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Gʻarbiy Sibirning Yevropa qismida, Uzoq Sharqda va Oʻrta Osiyo togʻlarida uchraydi. Erkagining qanotlari yoyilganda 45&nbsp;mm cha, urgʻochisiniki 60&nbsp;mm cha; oldingi qanotlarida 2—3 ta qora yoʻl bor, orqa qanotlari kulrang. Qurti (5 sm cha) sertuk sargʻishyashil rangli, yelkasida sariq tuklarning choʻtkasimon 4 toʻpi, tanasining oxirgi uchida qizil zaharli tuklari (odam terisiga tegsa yalligʻlantiradi) boʻladi (nomi shundan). Oʻsimlik barglari bilan oziqlanib, oʻrmon va bogʻlarga zarar keltiradi.
Qizil suvoʻtlar

**Qizil suvoʻtlar** — suvoʻtlar tipi. Bir hujayrali va koʻp hujayrali shakllari bor. Xromatoforida xlorofilldan tashqari, koʻkyashil pigment — fikotsian va qizil pigment — fikoeritrin mavjud. Qizil suvoʻtlarning harakatchan xivchinli davri boʻlmaydi. Tanasi ipsimon, shoxlangan (qalin), plastinkasimon, baʼzilari poya va barglarga boʻlingan. Rangi toʻq qizildan, qora, pushti, sargʻish va baʼzan koʻkimtir kulranggacha. Qizil suvoʻtlarning 600 turkumga mansub 3750 turi bor, ular bangiyalar va floridlar sinfiga boʻlinadi. Bu sinflar bir-biridan koʻpayish organlarining tuzilishi bilan farq qiladi.

Qizil suvoʻtlar koʻpincha dengizlarda (chuqur joylarida), kamdankam chuchuk suvlarda va tuproqda yashaydi. Qazilma formalari boʻr davri qatlamlaridan topilgan.

Anfeltsiya, gelidium, fillofora, furselyariya turlaridan agaragar, karragen, agaroid va boshqalar olinadi. Baʼzi turlari, mas., porfira isteʼmol qilinadi.
Qizil tuproqlar

**Qizil tuproqlar** — nam subtropik iqlimli keng bargli oʻrmon va qisman tropik savannalarda shakllanadigan tuproq tipi. Ularda temir va alyuminiy oksidlari koʻp, kremnezyom va asoslar esa kam boʻladi. Qizil tuproqlarning ona jinsi ellyuviy, delyuviy va prolyuviy jinslardan iborat. Issiq va nam iqlim togʻ jinslarining intensiv nurashiga, alyuminiy silikatlarining erishiga sabab boʻladi. Chirindiga boy (4,5—12%). Temir oksidlari Qizil tuproqlarga qizgʻish va sargʻish tus beradi. Reaksiyasi kilotali yoki kuchsiz kislotali (rN 5,0—5,7), mexanik tarkibi ogʻir qumoq yoki loyli. Qizil tuproqlar Kaspiy dengizi boʻylaridagi jan.gʻarbiy va Qora dengiz boʻylaridagi sharqiy terrasalarda, Xitoyning markaziy va jan.sharqiy rayonlarida, Yevropa mamlakatlarida va boshqalar joylarda tarqalgan. Oʻzbekistonda qoldiq va qoyatoshli togʻlar yon bagʻirlarida, togʻlarga yaqin adirlarda uchraydi ("qizilkesak" olinadi). Qizil tuproqlarda choy, tamaki, tok, sitrus ekinlari va boshqalar oʻstiriladi.
Qizil yassi temiratki

**Qizil yassi temiratki** — terining surunkali kasalligi; bunda bilak, bilakkaft usti, boldir panja boʻgʻimi sohalariga, kamdankam shilliq qavatlarga mayda yaltiroq och pushtiqizgʻish tugunchalar toshadi, ular qattiq qichishadi.

Qizil yassi temiratkit.ni (1869-yil) aniqlab, unda uchraydigan birlamchi elementni batafsil ifodalagan. Kasallikning kelib chiqishi toʻliq aniqlangan emas, ilmiy adabiyotlarda uning kelib chiqishida turli nazariyalar (virusli yoki infeksion, nevrogen, irsiy, toksik, immunologik) mavjud. Koʻpgina olimlar kasallikning vujudga kelishini nerv sistemasi faoliyatining buzilishiga (hayajonlanish, stress va boshqalar) bogʻlaydilar, chunki bunda toshmalar nerv tolalari boʻylab joylashishi kuzatiladi.

Kasallikning asosiy belgisi toshmalar toshishi; ular aksariyat qoʻl va oyoqning bukiladigan sohalarida yuzaga kelib, soʻng butun badanga tarqaladi. Toshmalar baʼzan jinsiy aʼzolarning shilliq qavati, ogʻiz boʻshligʻi, koʻproq lunjlarda oqimtir tasmalar shaklida uchraydi va bir-biri bilan qoʻshilib pilakchalar hosil qiladi.

Kasallikning avj olgan davrida, yangiyangi toshmalar toshadi va ular kattalashib boradi. Keyin kasallik statsionar davrga oʻtadi, bunda toshmalar astasekin soʻrilib, oʻrnida toʻq jigarrang dogʻ qoladi. Kasallik qattiq qichishish bilan kechadi. Qizil yassi temiratkit.ning gipertrofik, atrofik, pufakli, oʻtkir uchli, halqasimon va boshqalar xillari farq qilinadi.

Qizil yassi temiratkit. roʻyirost namoyon boʻlganda unga darhol toʻgʻri diagnoz qoʻyish mumkin.

Davosi. Birinchi navbatda, kasallikni keltirib chiqaruvchi omillarni bartaraf etish, infeksiya oʻchoqlarini sanatsiya qilishdan iborat; fizioterapiya, gipnoz bilan davolash, tuzalinqiragan (remissiya) davrida Chimyon, Chortoq va boshqalar sanatoriylarda davolanish yaxshi naf beradi.
Qizil dengiz

**Qizil dengiz** — Hind okeanining materiklar oraligʻidagi dengizi. Afrika va Arabiston yarim orol oraligʻida. Misr, Sudan, Eritreya, Isroil, Iordaniya, Saudiya Arabistoni va Yaman davlatlari qirgʻoqlariga tutash. Bob ulMandab boʻgʻozi orqali Hind okeani, Suvaysh kanali orqali Oʻrta dengiz bilan tutashgan. Maydoni 460 ming km². Eng chuqur joyi 3039 m. Dengizning qirgʻoq chizigʻi tekis, shakli tektonik uzilma chegarasiga mos. Shimolida Suvaysh va Aqaba qoʻltiqlari, ular orasida Sinay yarim orol bor. Eng yirik oroli — Dahlak. Dengiz tubi relyefi xilmaxil, katta qismi soylik (chuq. 1000 m), uning oʻrta qismida tor va chuqur novlar bor. Chuq. 200 m gacha boʻlgan joylarda marjon va materik oroli koʻp. Dengiz tubining katta qismi kristalli zamindan iborat boʻlib, ustini 1–4&nbsp;km qalinlikdagi ohaktosh va evaporitlar qoplagan. Iqlimi mussonli, biroq dengiz Arabiston yarim orol va Shimoliy Afrikadagi choʻllar oraligʻida joylashganligi uchun ancha quruq. Tez-tez changli tuman va saroblar boʻlib turadi. Qizil dengiz suvi iliq (32° gacha) va shoʻr (38—42%o) dengizlardan. Sababi Qizil dengizda bugʻlanish nihoyatda kuchli boʻlib, chetdan daryo quyilmaydi. Suv sathining koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (balandligi 0,6 m gacha). Chuqurlikdagi shoʻr suv Bob ulMandab boʻgʻozi orqali Hind okeaniga oʻtib turadi.

Qizil dengizda oʻsimlik turi kam, biroq hayvonot dunyosi xilmaxil. Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Muhim portlari: Suvaysh (Misr), PortSudan (Sudan), Jidda (Saudiya Arabistoni), Hudayda (Yaman) va boshqalar Dengizda suvoʻtlar toʻplanib, unga qizgʻish rang berishi sababli shunday nomlangan, degan taxmin bor.

## Manbalar
Qizil daraxt

**Qizil daraxt** — tropik mamlakatlarda oʻsadigan, yogʻochi qizil va jigarrang tovlanadigan daraxtlar turi. Janubiy Amerika va Afrikada oʻsadigan maxagoniya. Osiyoning sharqijanubidagi gunafsha hidli sappon daraxti yogʻochi jahon bozorida qadrlanadi. Yogʻochi juda pishiq, ogʻir, yaxshi silliqlanadi. Qizil daraxt yogʻochi qadimdan yuqori sifatli qimmatbaho mebellar, musiqa asboblari tayyorlashda va xonalarning ichki devorlarini qoplashda qoʻllangan. Tiss, qandagʻoch, sekvoyaning yogʻochi qizilligidan, baʼzan ular ham Qizil daraxt deb ataladi. Lekin ularda chin qizil yogʻochlik xususiyati yoʻq.
Qizil qalam

**Qizil qalam** — adabiy jamiyat. 1926-yil avgustda Samarqandda Shokir Sulaymon raisligida tashkil etilgan. Jamiyat faoliyatida Otajon Hoshim, Botu, Ziyo Said, Sotti Husayn, Oltoy, Anqaboy, shuningdek, Uygʻun, Hamyd Olimjon, Mirtemir, Oydin ishtirok etishgan. Oʻsha yilning oxirida jamiyatning Fargʻona va Namangan viloyat boʻlimlari ochilgan. Jamiyatning asosiy maqsadi Fitrat, Choʻlpon, Abdulla Qodiriy singari "keksa" avlod vakillaridan farqli oʻlaroq, Oʻzbekistonda barpo etilayotgan yangi tuzumga xayrixoh ijodkor yoshlarni oʻz atrofiga toʻplash va ularni tarbiyalash boʻlgan. "Qizil qalam" majmuasining 1-kitobi (1928) nashr etilgandan soʻng jamiyatining katta va yosh aʼzolari oʻrtasida ixtilof paydo boʻlgan. Natijada 1929-yilda jamiyatning boshqaruv organi qayta koʻrilib, Ziyo Said unga rahbar etib tayinlangan va shu vaqtdan eʼtiboran "Alanga" jurnali "Q.q" jamiyatining organi sifatida nashr etilgan. Shu yili mazkur majmuaning 2-kitobi ham bosilgan, Majmuaning har ikkala kitobida A. Samoylovichning "Navoiy toʻgʻrisida Yevropa olimlari", Choʻlponning tarjima, O. Hoshimning adabiy meros va jadid adabiyoti, Sh. Sulaymonning Hamzaning soʻnggi kunlari toʻgʻrisidagi va boshqalar maqolalar chop etilgan. Jamiyat Ozarbayjon va Tataristondagi "Qizil qalam" jamiyatlari hamda VAPP (Butun Rossiya proletar yozuvchilari uyushmasi) bilan ijodiy aloqada boʻlgan. 1930-yilda Botu, Ramziy (Mannon Romiz) va Oltoyning qamoqqa olinishi bilan jamiyat tarqalib ketgan.
Qizil gʻozlar

**Qizil gʻozlar**, **flamingolar** — qushlar turkumi. Baʼzan laylaksimonlar turkumi tarkibiga kenja turkum maqomida ham kiritiladi. 6 turi maʼlum. Janubiy Gʻarbiy Yevropa, Afrika, Janubiy Gʻarbiy Osiyo, Janubiy va Markaziy Amerika hamda Shimoliy Amerikaning jan. qismida tarqalgan. Tanasi 91 — 120 sm, qanoti 43—49 sm, ogʻirligi 3–4&nbsp;kg. Tumshugʻi katta, pastga qayrilgan. Jagʻining chetlarida shoxsimon plastinkachalar joylashgan boʻlib, suv yoki suyuqroq balchiqdan oziq moddalarni suzib olishiga yordam beradi. Oyoq va boʻyni uzun, barmoqlari orasida suzgich parda bor. Pushti, oq, yirik patlari qora. Dengiz va shoʻr koʻl qirgʻoqlariga koloniya boʻlib (baʼzan bir necha mingtasi birga) uya quradi. Oddiy qizil gʻoz Kaspiy dengizining shim.sharqiy qismi va Qozogʻistonning shoʻr koʻllari atrofi (odam borishi qiyin joylar) da yashaydi. Konussimon, balandligi 10—60 sm li uyasini balchiq yoki qumdan yasaydi. 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini nari va modasi navbat bilan 30—32 kun bosadi. Qizil gʻozlar urugʻ, suvoʻtlar, qisqichbaqasimonlar, mollyuska va suv hasharotlari bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Qizilarvot

**Qizilarvot** (1999-yildan 2022-yil 9-noyabrgacha **Serdar**) — Turkmanistonning Bolqon viloyatidagi shahar. Kopetdogʻ togʻi etagida. Temir yoʻl stansiyasi. Ashxoboddan 219&nbsp;km shimoli-gʻarbda joylashgan. Aholisi 34,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Vagon taʼmirlash va yogʻ-sut zavodlari, gilam fabrikasi, tarixiy oʻlkashunoslik muzeyi bor. Qizilarvot Toshkent — Krasnovodsk (hozirgi Turkmanboshi) temir yoʻl qurilishi munosabati bilan shaharga aylangan.

## Manbalar
Qizilboshlilar

**Qizilboshlilar**, Qizilboshlar — Erondagi koʻchmanchi turk qabilalari birlashmasi. Safaviylar davlatida shoh Ismoil I ning asosiy harbiy kuchi. Qizilboshlilar Kichik Osiyo, Suriya va Ozarbayjonda ham boʻlgan. Ular 12 shia imomi sharafiga 12 qizil yoʻllik matodan salla oʻrab yurishgan. Qizilboshlilar shialikdagi safaviya tariqatining asosiy harbiy tayanchi boʻlib, safaviya shayxlari boshchiligida qoʻshni, musulmon boʻlmagan mamlakatlarga (Gruziya, Trapezund imperiyasi va boshqalar) hujumlar qilib turishgan. 1502 yil ular Ismoil 1 Safaviy rahbarligida Oq qoʻyunlilar davlatini tormor qilib, Ismoilni shoh deb eʼlon qilishgan. Safaviylar davlatida Qizilboshlilar qisqa vaqt davlatni boshqarganlar. Saroy amaldorlari, viloyat noiblari va harbiy boshliqlar Qizilboshlilar zodagonlaridan tayinlangan, yirikyirik yerlar Qizilboshlilarga qaragan. Shoh Abbos I oʻtkazgan harbiy islohotlar (16-asr oxirida muntazam qoʻshin tuzilgan) dan soʻng Qizilboshlarning siyosiy mavqei pasaygan.
Qizilga siljish

**Qizilga siljish** (astronomiyada) — yorugʻlik manbai spektridagi chiziklar toʻlqin uzunliklarining etalon manba spektri chiziqlari toʻlqin uzunliklariga nisbatan uzayishi hodisasi. "Q s" deb atalishining sababi bu hodisa tufayli spektrning koʻrinma qismidagi chiziqlar spektrning qizil tomoniga siljigan holda koʻrinishidir. Q. s, birinchidan, Doppler effekti natijasida, yaʼni yorugʻlik manbai kuzatuvchiga nisbatan uzoqlashayotganda, ikkinchidan (gravitatsion Q s), kuzatuvchi yorugʻlik manbaiga nisbatan kichikroq gravitatsion potensialli joyda turganda paydo boʻladi.
Qizilgaza gʻori

**Qizilgaza gʻori** — Toytalash togʻining (Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmogʻi) shimoliyyon bagʻridagi gʻor. Qashqadaryo viloyati Qamashi tumanidagi Qiziltom qishlogʻidan 7&nbsp;km sharqda, oʻrtacha 2430 m balandlikda joylashgan. Yuqori yura davriga oid gips qatlamlarida hosil boʻlgan. Gʻorning ikki kirish qismi mavjud. Birinchisi janubi-gʻarbda (eni 5 m dan ziyod, balandligi 1,5 m ga yaqin), ikkinchisi shimoli-gʻarbga qaragan (eni 3 m, balandligi 5 m ga yaqin). Gʻor murakkab tuzilishga ega. Bir necha xonalar va yoʻlaklardan tashkil topgan. Ularning eni 1,5 m dan 8 m gacha, balandligi 0,8 m dan 4 m gacha. Gʻor ichidagi temperatura 14°, yer yuzasiga yaqin joyda 28°, nisbiy namlik 96% (avgust). Q.gʻ.ning umumiy uz. 50 m, maydoni 300 m2, hajmi 700 m3ga yaqin.
Qizilirmoq

**Qizilirmoq** (; ) — Turkiyaning shim. qismidagi daryo, Qizildogʻ togʻlaridan boshlanadi va Anadolu yassitogʻligi hamda Pontiya togʻlarini kesib oʻtib, Qora dengizga delta hosil qilib quyiladi. Uzunligi 1151&nbsp;km, havzasining maydoni 77,1 ming km². Bahorda sersuv, yozda suvi kamayadi. Oʻrtacha suv sarfi 170 m³/sek. Suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Oʻrta oqimida Xirfanli gidrouzeli (GES, uz. 75&nbsp;km li suv ombori) qurilgan. Daryo vodiysida Sivas, Bafra shahrilari joylashgan.

## Manbalar
Qizilishtonlar

**Qizilishtonlar** (*Picidae*) — qushlar oilasi. 224 turi maʼlum. Madagaskar, Avstraliya, Yangi Gvineya, Yangi Zelandiya va Polineziyadan boshqa hamma joida tarqalgan. Oʻzbekistonda 15 turi uchraydi. Tanasi 8—50 sm. Qizilishtonlar, asosan, daraxtda yashashga moslashgan. Oyogʻi kalta, barmoqlari oʻtkir tirnoqli. Koʻpchiligi mustahkam tumshugʻi, boʻynining kuchli muskulaturasi va baquvvat dum patlari yordamida daraxtga oʻrmalab chiqib, oziq izlaydi (bunda u daraxt poʻstlogʻi yoki yogʻoch qismini tumshugʻi bilan teshadi va uzun, chuvalchangsimon tili bilan hasharot yoki lichinkani tortib oladi). Sahroda hayot kechiruvchi turlari yerda oziqlanadi, baʼzilari daraxt shirasini soʻradi. Qizilishtonlar daraxt yoki gigant kaktuslarga, ayrimlari toshlar orasidagi iniga 3—7 ta tuxum qoʻyadi. Qizilishtonlar oʻrmon xoʻjaligiga hasharot va lichinkalarni yeb foyda, daraxt tanasini teshib zarar keltiradi.
## Galereya

Fayl:Black-rumped Flameback I IMG 7424.jpg
Fayl:Ladder-back Woodpecker on Cactus.jpg
Fayl:Jynx torquilla young NRM.jpg
Fayl:Picumnus temminckii2.jpg
Fayl:Colaptes auratus auratus1.jpg
Fayl:Keqs dendrocopos major.jpg

## Manbalar

## Oʻqish uchun

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* Qizilishtonlarga oid suratlar va videolar — Internet Bird Collection 
*
Qiziloyoq

**Qiziloyoq** — balchiqchilar kenja turkumiga mansub qush. Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Gʻarbiy Yevropa, Janubiy Osiyo va Afrikada qishlaydi. Tanasi 30 sm cha, ogʻirligi 120 g cha. Usti qungʻir, qora xolli, dumining tagi va qorni oq, oyogʻi qizgʻish. Botqoqlikdagi oʻtlar orasiga uya quradi. 4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 22—24 kun ikkala jins navbatlashib bosadi. Hasharotlar, qisqichbaqalar, chuvalchanglar, mollyuskalar, baʼzan urugʻ va mevalar bilan oziqlanadi.
Qizilart

**Qizilart** — Orqa Olay tizmasidagi dovon. Tizmaning sharqiy qismida. Qirgʻiziston va Tojikiston Respublikalari chegarasida. Balandligi 4280 m. Dovon orqali Olay vodiysidan Pomirga avtomobil yoʻli oʻtgan (Oʻsh—Xorugʻ trakti).
Qizilbosh shpanka

**Qizilbosh shpanka** — malhamchilar oilasiga mansub qoʻngʻiz. Tanasining uz. 10–20&nbsp;mm. Ustqanoti kulrangqora boʻlib, chetlari va oʻrtasida, shuningdek, choki boʻylab oq yoʻl oʻtgan. Boshi sargʻimtirqizil. Oyoqlari ingichka, uzun. Dukkakli oʻsimliklar va boshqalar ekinlar zararkunandasi boʻlishi bilan birga entomofag hamdir. Paxta ekiladigan rayonlarda, koʻproq bedapoyalarda uchraydi. Koʻp miqdorda paydo boʻlganida beda hamda boshqa oʻsimliklar bargi bilan oziqlanib, jiddiy zarar yetkazadi. Qizilbosh shpanka lichinkasi esa chigirtkalar tuxumi bilan oziqlanadi va ular sonini 20% gacha kamaytirib, katta foyda keltiradi.

Kurash choralari: hasharotlarni terib yoʻq qilish; Qizilbosh shpanka juda koʻpaygan yerlarga dustlar bilan ishlov berish.
Qizilolmasoy oltin koni

**Qizilolmasoy oltin koni** — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi kon. Angren shahridan shim.sharqda, Chatqol togʻlarining jan. yon bagʻrida joylashgan. Qizilolmasoy oltin konik. 1959-yilda ochilgan. 1975-yildan foydalanilmoqda. Konning umumiy maydoni 4&nbsp;km, uz. 10&nbsp;km chamasi boʻlgan kuchli minerallashgan (qalinligi 350 m gacha) zonadan iborat. Qamrovchi jinslar andezitdatsit formatsiyadagi vulkanitlarning yupqa (150 m cha) gʻilofidan va zamini slanetslarning ksenolitlari boʻlgan granitoidlardan tashkil topgan. Sanoatbop rudalanish, asosan, 3 ta yirik ruda tanalarida rivojlangan boʻlib, oʻlchamlari yoʻnalish boʻyicha uz. 200 dan 600 m gacha, yotish qiyaligining uz. 1500 m ga yetadi; oʻrtacha qalinligi 15–20 m. Oltinkumushli rudalanish konning vulkanogengidrotermalli turiga mansub boʻlib, koʻp bosqichlarda shakllangan. Qizilolmasoy oltin konik.da 100 dan ortiq mineral va ularning turlari aniqlangan, ulardan 70 tachasi rudali hisoblanadi. Rudali tanalar kvars (rudali tana hajmiga nisbatan 50—85%) va ularning turlari — ametist (safsar), xalsedon hamda kaltsit (15—45%)dan tuzilgan. Seritsit, muskovit, kaolinit, ortoklazlar kamroq. Rudali minerallar, asosan, piritdan, kamroq xalkopirit, galenit, sfalerit hamda rudali tana hajmining 3 — 5 dan 35%gacha tashkil qilgan xira rudalardan iborat. Mineral tarkibiga koʻra, rudalanish oltinkvarsli kam sulfidli formatsiyaga tegishli, kam boʻlsada, bir qancha tugʻma elementlar (Ai, A§, Si, V1, R) va slanetslar mavjud. Rudalanish kvarsli tomirlarda va kvarslangan qamrovchi jinslarda chegaralangan boʻlib, oltinning oʻrtacha miqdori 8,2 g/t, kumushniki 59 g/t ni tashkil qiladi. Rudali tanalar 2 ta shaxta yordamida 615 m gacha chuqurlikda ochilgan. Qizilolmasoy oltin konik.dan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.
Qizilogʻoch

**Qizilogʻoch** — (Kirov qoʻltigʻi) Kaspiy dengizining jan.-gʻarbiy qirgʻogʻidagi qoʻltiq. Maydoni 460&nbsp;km², chuq. 2 m gacha. Suvda suzuvchi qushlar qishlaydigan joy. Qizilogʻoch qoʻriqxonasi tarkibiga kiradi.
Qizilsoy (maʼnolari)

**Qizilsoy**:

* Qizilsoy — Toshkent viloyatidagi soy.
* Qizilsoy (Qashqadaryo viloyati) — Qashqadaryo viloyatidagi soy.
Qizilsoy (Qashqadaryo viloyati)

**Qizilsoy** — Qashqadaryo viloyatidagi soy. Havzasida qizgʻish tusli gil yotqiziqlari tarqalgani uchun Qizilsoy deb ataladi. Uzunligi 15&nbsp;km. Hisor togʻlarining jan.gʻarbiy yon bagʻridan (2600 m) boshlanadi. Ohaktosh, qumtosh, gips, gil va lyossimon jinslardan tuzilgan. Qizilsoy vodiysining yon bagʻirlari qiya va tekis, qoyali yon bagʻirlari juda kam. Vodiysida archa oʻrmonlari, zirk va itburun butalari, bugʻdoyiq, shuvoq va efemerlar oʻsadi, oʻtloqlar bor. Bahorda suvi koʻpayadi. Qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi. Soy vodiysi chorva uchun yaylov.
Qizilsuv (daryo, Tojikiston)

**Qizilsuv** — Tojikiston Respublikasi Xatlon viloyatidagi daryo. Panj daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 230&nbsp;km, havzasining maydoni 8630&nbsp;km. Vaxsh tizmasi tarmogʻining jan. yon bagʻrida, 2840 m balandlikda boshlanadi. Oʻng irmogʻi (Shakildara daryosi) ning quyilishigacha Mullokoni, pastroqda, oʻng irmogʻi Safedobning quyilish joyigacha Safedsangob, undan keyinroq, oʻng irmogʻi Talxobning quyilishigacha — Shoʻrobdaryo (Surxob) nomlari bilan maʼlum. Qizilmozor shahri dan quyiroqda daryo suvi uning chap irmogʻi Yaxsuv bilan birga (Panjga quyilgungacha) sugʻorishga sarflanadi. Buning uchun keng tarmoqlangan kanal, kollektorlar sistemasi tashkil etilgan. Asosiy irmoqlari: chapdan — Tira, Obimozor, Kaliksoy, Shoʻrak, Yaxsuv, oʻngdan — Safedob, Talxak, Toirsuv (oxirgisi shoʻr). Qor, qisman yomgir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri fevral— martda boshlanib iyun—iyulda tugaydi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Boboxonshoid qishlogʻi yonida 82 m3/sek. dan (koʻp suvli yilda) 15,1 m3/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Samanchi qishlogʻi yonida 146 m3/sek. dan 66 m3/sek. gacha.
Qizilsuv (daryo)

**Qizilsuv** — Qirgʻiziston va Tojikiston Respublikalaridagi daryo. Uzunligi 235&nbsp;km, havzasining maydoni 8380&nbsp;km². Qirgʻizistonning Orqa Olay tizmasidan boshlanib, Olay vodiysi boʻylab oqadi. Aylama daryosi quyilgungacha Qorasuv deb ataladi. Tojikistonda Muksuv bilan qoʻshilib Vaxsh daryosining oʻng irmogʻi — Surxobni hosil qiladi. Quyilish joyidan 86&nbsp;km da oʻrtacha suv sarfi 40,6 m³/sek.

## Manbalar
Qizilsuv (maʼnolari)

**Qizilsuv**:

* Qizilsuv - #redirect Qashqar 
* Qizilsuv (daryo, Tojikiston) — Tojikiston Respublikasi Xatlon viloyatidagi daryo.
* Qizilsuv (daryo) — Qirgʻiziston va Tojikiston Respublikalaridagi daryo.
Qizilsuv gʻori

**Qizilsuv gʻori** — Qashqadaryo viloyati Qamashi tumani hududidagi gʻor. Toshqoʻrgʻon qishlogʻidan 6&nbsp;km shimoli-sharqsa, Qizildaryo vodiysida, 2160 m balandlikda. Yuqori yura davriga mansub gips qatlamlarida hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi gʻarb tomonida (eni 6 m, balandligi 2 m dan ziyodroq). Gʻorning tuzilishi yoʻlak shaklida, eni 2 m dan 7 m gacha, balandligi baʼzi joylarida 0,4—0,8 m, ayrim joylarida 3–6 m ga yetadi. Sahnida shipdan qulab tushgan tosh parchalari uyumlari bor. Gʻor sahni ichkariga tomon koʻtarilab boradi. Shipi va devorlaridan suv tomib turadi. Havo temperaturasi kirish qismida 18°, ichkarisida 8°, nisbiy namligi 99% (iyul oyida). Gʻorning umumiy uz. 110 m, sahni 230 m², hajmi 700 m³ ga yaqin.
Qiziltasma

**Qiziltasma**, chumchuqtili, burgun — torondoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi yotib, baʼzan koʻtarilib oʻsadi, boʻyi 25—60 sm. Sershox, boʻyi barobar barg bilan qoplangan. Barglari ellipssimon, nashtarsimon, kalta bandli, toʻpguli barg qoʻltigʻida joylashgan. Urugʻi pishib yetilgandan keyin ham gulqoʻrgʻoni qoʻngʻirqizil oʻralganicha qoladi. Urugʻi mayda, qora, uch qirrali. Oʻq ildizli, tuproqqa 20— 30 sm gacha kirib boradi. Q. barcha lalmikor va sugʻoriladigan yerlardagi gʻalla, ayniqsa, kuzgi don ekinlari, paxta maydonlarida koʻp uchraydi, tuproq tanlamaydi. Dorivorlik xususiyatiga ega.

Kurash choralari: dalalarga ekishdan avval treflan (1—1,5&nbsp;kg/ga), ekish vaqtida esa kotoran (1— 1,6&nbsp;kg/ga), kotofor (1 — 1,3&nbsp;kg/ga) va prometrin (1,3—2,6&nbsp;kg/ga)ning suvli suspenziyasi sepiladi; makkajoʻxori ekiladigan maydonlarda atrazin (1&nbsp;kg/ga), agelon (0,8&nbsp;kg/ga) qoʻllanadi.
Qiziltepa (shahar xarobasi)

**Qiziltepa** — miloddan avvalgi 9—4-asrlarga oid shahar xarobasi. Surxondaryo viloyati Shoʻrchi tumani hududida, Qizilsuv daryosining oʻng sohilida. G. A. Pugachenkova rahbarligidagi Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan oʻrganilgan (1971-yil). Q. rejasi toʻrtburchak shaklida (420×360 m) boʻlib, maydoni 16 ga. Q. jan.sharq va jan.gʻarb tomondan poydevori 10 m qalinlikda, (paxsa va xom gʻishtdan) asosi doira shaklida boʻlgan tekis minoralari bor qalin devor bilan oʻralgan. Devor va minoralarda oʻq otish shinaklari bor. Devor atrofiga xandak qazilgan. Q. uch qismdan iborat: 1) Q.ning jan.gʻarbiy qismidagi bal. 10 m ga yaqin tepalikka quqilgan ark va hukmdorlar saroyi; 2) shaharning oʻz hududi; 3) shaharning jan.sharqiy devoridan tashqarida joylashgan, umumiy maydoni 4—5 gektar boʻlgan hudud. Tadqiqotlar Q.da hayot 3 asosiy davrga boʻlinganini koʻrsatadi. Q.1 (miloddan avvalgi 9—7-asrlar); Q.2 (miloddan avvalgi 7—5-asrlar); Q.Z (miloddan avvalgi 5—4-asrlar). Q.2 davrida hayot birmuncha rivojlangan. Bu davrda Q.ga kishilar koʻplab koʻchib kela boshlagan. Qalʼa qoʻrgʻonida paxsa va xom gʻishtdan qator hashamatli imoratlar qurilgan.

Q.dan har xil qurollar (yorgʻuchoq hovoncha, oʻgʻir dasta, oʻroq), toʻq qizil rang angob bilan sirlangan silindrsimon tirgakli idish, uy hayvonlari suyaklarining koʻplab topilishi dehqonchilik, kulolchilik va chorvachilikning jadal yuksalganidan darak beradi.

Miloddan avvalgi 4-asrda Q. Aleksandr (Iskandar Maqsuniy) qoʻshinlarining yurishi vaqtida butunlay vayron qilingan.

Ad.\ Arshavskaya 3. A., Rtveladze E. V., Xakimov 3. A., Srednevekovne pamyatniki Surxandari, T., 1982.
Qiziltomir

**Qiziltomir** — roʻyandoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Poyasi yer bagʻirlab oʻsadi, shoxlaydi, sertuk, uz. 20—100 sm. Barglari nashtarsimon choʻziq, uchi oʻtkir, chetlari gʻadirbudir. Gullari sargʻishoq, roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi quruq yongoqcha. Iyun—avgda gullab mevalaydi. Ildizpoyasi tuproqning ustki qatlamlarida’ oʻsadi. Urugʻi va ildizpoyasidan koʻpayadi. Paxta, beda maydonlari, gʻalla ekinlari orasida begona oʻt sifatida uchraydi. Sugʻorish shoxobchalari boʻylari, dala uvatlari, bogʻ, polizlarda ham oʻsadi.

Kurash choralari: sugʻoriladigan zonalarda yer yuzasi yumshatiladi va ekin qator oralari kultivatsiya qilinadi.
Qizilurugʻ

**Qizilurugʻ**, Qizilurugʻ — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavotkartoshkachilik tajriba st-yasida yaxshilangan (V.F.Kuznetsova, M.I. Sinda, P.N.Dudko). Shakli tuxumsimon, oʻrtacha kattalikda (ogʻirligi 2,5—3,6 kg, uz. 26—28 sm). Sirti tekis, toʻri yirik, och yashil, uch tomoni sargʻimtir. Poʻsti qattiq, etining qalinligi 4—4,5 sm, toʻq sa*riqqizil, poʻstiga yaqin qismi yashil, shirin, hidsiz. Tarkibida qand miqdori 10,1 — 12,2%, saxaroza 6,7 — 8,9%, quruq modda 12,9—14,4%. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻi yirik. Urugʻi unib chiqqandan keyin hosili 80—92 kunda pishadi. Hosildorligi 200—260 s/ga.

Uzoq joylarga yuborishga yaroqli. Qoqi solinadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Toshkent vohasida keng tarqalgan.
Qizilcha (maʼnolari)

**Qizilcha**:

* Qizilcha — oʻtkir virusli kasallik; yuqori nafas yoʻllari, koʻz va burun shilliq qavatlarining yalligʻlanishi, teriga turli toshmalar toshishi va limfa bezlarining kattalashishi bilan kechadi.
* Qizilcha (zogʻoza) — q. Zogʻoza.
Qizilchoʻl qoramol zoti

**Qizilchoʻl qoramol zoti** — suti uchun boqiladigan zot. 18-asr oxirlarida Ukrainaning Zaporojye viloyatida kulrang choʻl qoramollarini qizil ostfrisland, anglen, shortgorn, nemis qizil qoramol zoti va vilstermash zotlari bilan uzoq yillar chatishtirib chiqarilgan. 1941-yilgacha nemis qizil mollari nomi bilan yuritilgan. Qizilchoʻl qoramol zotiz.ning tana tuzilishi mustahkam, boʻyi oʻrtacha balandlikda, tusi qizil (koʻpchiligining boshi va tanasida oq qashqasi bor). Sigirlarining vazni 450500&nbsp;kg, buqalariniki 800900&nbsp;kg, buzoqlari 30–35&nbsp;kg tugʻiladi, 6 oylik boʻlganda 160–190&nbsp;kg. Sigirlari oʻrtacha 3000–4000&nbsp;kg, sersutlari 10—12 ming kg gacha sut beradi, yogʻliligi 3,7—3,9%. Goʻsht mahsuldorligi qoniqarli. Novvoslarining oʻrtacha kundalik vazn oʻsishi 800—900 g, soʻyim chiqimi 55—57%. Jahondagi koʻpgina mintaqalar va mamlakatlarda tarqalgan va ularning hududiy xillari, buqa tizimlari va sigirlar oilalari yaratilgan, seleksiya ishlarida samarali foydalanilmoqda.

Oʻzbekistonga 1882-yilda olib kelingan va Toshkent viloyatidagi "Qoplonbek" xoʻjaligida urchitilgan, respublikaning iklim sharoitiga moslashgan podalar guruhlari shakllantirilgan. Naslchilik zdlari va naslchilik xoʻjaliklarida zot xususiyatlari takomillashtirilmoqda. Buxoro, Xorazm, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Qoraqalpogʻiston hamda Jizzax va Sirdaryo viloyatlarining choʻl hududlarida, Turkmanistonda boqiladi; Oʻzbekistonda rayonlashtirilgan zotlar orasida salmogʻi boʻyicha 2-oʻrinni egallaydi.

## Adabiyot
* Nosirov U., Qoramolchilik, T., 2001.

Ubaydulla Nosirov.
Qiziloʻzan

**Qiziloʻzan** — Erondagi daryo. Uz. 750&nbsp;km, havzasining maydoni 56,2 ming km². Zagros togʻlaridan boshlanadi. Elbursning gʻarbiy tizmalarini kesib oʻtgan joyda Shohrud daryosi bilan qoʻshilgach, Safidrud deb nomlanadi va Kaspiy dengiziga quyiladi. Shohrud daryosiga qoʻshilgan joyda gidrouzel (bal. 100 m li toʻgʻon, GES, suv ombori) qurilgan. Suvidan sugʻorishda keng foydalaniladi. Deltasida Resht shahri joylashgan.
Qiziloʻngach

**Qiziloʻngach** — odam va hayvonlarda ovqat hazm qilish sistemasining halqum bilan meʼda oʻrtasidagi qismi. Qushlarda Q. kengayib, jigʻildonni hosil qiladi. Odamda Q. orqa koʻks oraligʻida joylashgan 25-30 sm uzunlikdagi muskulli naychadan iborat boʻlib, koʻkrak qafasidan diafragma teshigi orqali qorin boʻshligʻiga oʻtadi va meʼdaga ulanadi. Q. devori shilliq, shilliq osti va muskul qavatlardan iborat. Shilliq qavati burmalarga yigʻilgan boʻlib, ovqat luqmasi oʻtayotganida tekislanadi. Q. tashqi tomondan biriktiruvchi toʻqima bilan qoplanganligi sababli ovqat luqmasi oʻtayotganida koʻndalang diametrini osonlikcha oʻzgartira oladi. Yutilgan ovqat luqmasi Q. peristaltikasi tufayli meʼdaga, keyin ovqat hazm qilish sistemasining hamma qismiga oʻtadi. Peristaltika — muskullarning tartib bilan qisqarishi ovqat hazm qilish sistemasining barcha qismida boʻladi. Yutinganda Q. mus-kullari reflektor qisqarishi tufay-li ovqat luqmasi yuqoridan pastga yoʻnaladi. Q.ning yalligʻlanishi ezo-fagit deyiladi. Bunga qaynoq va ach-chiq ovqatlar yeyish, kislota, ish-qorlar taʼsiri, shuningdek, turli dori hamda spirtli ichimliklarni surunkasiga isteʼmol qilish sabab boʻladi (yana qarang Ovqat hazm qilish sistemasi).
Qizilqiyoq

**Qizilqiyoq** (sichqonchoʻp) – boshoqdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali begona oʻt. Poyasining boʻyi 25-60 sm. Barglari yapaloq. Toʻpguli kumushsimon oq silindrik tigʻiz roʻvakka yigʻilgan. Mevasi don. Mart-aprel boshlarida oʻsa boshlaydi, bahordan kuzgacha gullab, mevalaydi. Urugʻlari oson sochiladi va shamol bilan tarqaladi. Ildizpoyalari tuproqqa 30-40 sm gacha kiradi. Uzun novdalari qishlaydi. Bedapoyalarda, gʻoʻza, gʻalla va boshqa sugʻoriladigan ekinlar orasida uchraydi. Shuningdek, ariq yoqalari va juda sernam joylarda ham oʻsadi. Kurash choralari: yerni 15-30 sm chuqurlikda haydaladi, ildizpoyalar yoʻqotiladi, dalapon sepiladi.

## Manbalar
Qizilqir

**Qizilqir** — neolit, jez davriga mansub arxeologik yodgorliklar majmuasi. Vobkent daryosining qad. adogʻi, Buxoro shahridan 40&nbsp;km shim.-gʻarbda joylashgan. 1953-yilda Ya.Gʻ. Gʻulomov tomonidan qayd etilgan. 1953—60 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutining Mohondaryo arxeologik ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan arxeologik qazishmalar oʻtkazilgan. Tadqiqotlar natijasida Q. arxeologik majmuasi 4 davrga mansub 4 ta yodgorlivdan iboratli-gi aniqlangan. Ulardan davr jihatdan eng qad.si neolit davri (miloddan avvalgi 4—3-ming yillik)ga oid manzilgoh va mik-rolit (mayda tosh) qurollar yasash us-taxonasining oʻrni boʻlgan. Yodgorlik sahnidan qoʻplab chaqmoqtosh, aqiq, oq xaltsedon va shaffof tosh jinslaridan ishlangan mikrolit qurollar qayd etilgan. Ular Kaltaminor madaniyatish xosdir.

2-yodgorlik alohida-alohida 2 tepalik (qarang-1 va Q.-2)dan iborat. Q.-1 neolit davri manzilgohidan 400– 500 m jan.-gʻarbda joylashgan. Yodgor-lik doira shaklidagi tepalik boʻlib, diametri 82–84 m, balandligi 3,5 m. U sha-gʻalli doʻnglik ustiga qurilgan 6 xonali binodan iborat qoʻrgʻon shaklida qurilgan. Bino atrofi qalin (2,4 m) paxsa devor bilan oʻralgan, maydoni 23,5x23,5 m. Devor 3 m gacha yaxshi saqlangan. Paxsa devor tikkasiga yorilmasligi uchun 20—55 sm qalinlikdagi paxsa qatoriga ustiga bir qator 44x48x10 sm li xom gʻisht terilgan. Qoʻrgʻonning darvozasi jan. tomonda boʻlgan. Ichkariga eni 2 m li torgina uzun (sahni 7,5—4,5 m) yoʻlak orqali kirilgan. Binoning asosiy qismining chor atrofi yoʻlaksimon (boʻyi 13,7 m, eni 2,75 m) uzun xonalar bilan oʻralgan, 9x9 m li kvadrat shakldagi katgagina zaddan iborat boʻlgan. Q.1 dan tosh yorgʻuchoqlar, xum, suvdon, koʻza, tovoq, sopol haykalchalar, qora chiroq, sopol qozon, urchuq toshlar va boshqalar xil roʻzgʻor buyumlari topilgan. Q.1 da hayot milodiy 3-asrda tugagan. Q.1 qoʻrgʻonining markaziy zali devori ostidan miloddan avvalgi 2 ming yillikning 2 yarmi (jez davri)ga mansub qabr qazib ochilgan. Bu yodgorlik Q. majmuiga 3^pgorlik boʻlib, undan boshoqsimon chizma naqsh bilan qoplangan 2 dona sopol tuvak topiladi. Bu topilma Tozabogʻyop madaniyatita mansubdir.

Q.2, Q.1 dan taxminan 1&nbsp;km janubida joylashgan yarim yertoʻla tarzidagi qadimiy chayla xarobalaridan iborat. Maydoni 600 m2. Q.2 da chaylalarning old tomonidan oʻchoqlar, xoʻjalik oʻralari, sopol idishlar (tovoq, tova, xumcha, qozon va boshqalar), roʻzgʻor buyumlari (yogʻlogʻi, yorgʻuchoq, temir pichoq, qayroq, urchuqtoshlar va boshqalar), bezaklar (uzum boshi va musht shakllaridagi 2 marjon va boshqalar) va turli qurollar (uch parrakli temir paykon, mis bigiz va boshqalar), shuningdek, sopol haykalchalar, kumush tanga va boshqalar topilgan. Q.2 shubhasiz Q.1 qoʻrgʻonida istiqomat qilgan aholining yozgi turar joylarining xarobasi edi.

## Adabiyot
* Gulyamov Ya.G., Arxeologicheskiye rabotn k zapadu ot Buxarskogo oazisa. Trudn Instituta istorii i arxeologii, vnp. 8, T., 1956.
Qizilqiya

**Qizilqiya** () — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatidagi shahar (1938-yildan). Fargʻona vodiysining jan. chekkasida. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 31,8 ming kishi (1999). Qirgʻizistonning koʻmir (qoʻngʻir koʻmir) qazib olish markazlaridan biri. Tamaki fermentatsiyasi, yogʻmoy zdlari, goʻsht, qurilish materiallari (oʻtga chidamli buyumlar ishlab chiqariladi) ktlari, poyabzal f-kasi ishlab turibdi. Konchilik oʻrta maxsus, tibbiyot bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.