open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Volga

**Edil,** **Itil** yoki **Volga** (, , , ) – Rossiyaning Yevropa qismida joylashgan daryo.

## Nomining kelib chiqishi
Antik vaqtlardagi va qadimda „Ra“, oʻrta asrlarda esa „Itil“ yoki „Egyel“ deb nomlangan. Slavyanlar davridagi nomlanishida „Vlga“, „Vilga“ va „Volgo“ deb nomlangan. Hozirgi paytda ushbu daryo „Volga“ deb ataladi. Turkiy xalqlar esa uni qadimdan „Idil“, „Itil“ nomlari bilan atashadi.

## Umumiy maʼlumot
Volga – Rossiyaning Yevropa qismidagi eng yirik va sersuv daryo. Uzunligi 3530&nbsp;km (suv omborlari qurilishidan oldin 3690&nbsp;km). Havzasining maydoni 1360 ming km’. Valday qirlaridan boshlanib (228 m balandlikdan), Kaspiy dengiziga delta hosil qilib (maydoni 19 ming km²) quyiladi. Volgaga 200 tacha irmoq qoʻshiladi. Chap irmoqlari oʻng irmoqlariga nisbatan koʻp va sersuvroq. V. Verxit. Sterj, Vselug, Peno, Volgo kabi bir qancha koʻllardan oqib oʻtadi. Oʻng irmoq – Oka quyilish joyidan Volganing oʻrta oqimi (to *Kama daryosi* quyilishigacha) boshlanadi va daryoVolga boʻyi qirlarining shimoliy va sharqiy yon bagʻirlari boʻylab oqib, Jiguli togʻlarini aylanib oʻtadi va Samara yoyi deb ataladigan juda katta tirsak hosil qiladi. Volgograd shahri yaqinida V. dan uz. 520&nbsp;km boʻlgan Axtuba chap tarmogʻi ajralib chiqadi. V.ning chap irmoqlaridan Mologa, Sheksna, Kostroma, Unja, Vetluga, Kama, Samara, Katta Irgiz va boshqa; oʻng irmoqlaridan Oka, Sura, Sviyaga eng yirik irmoqlardir. Volga asosan qor (yillik oqimining qariyb 60%), grunt (30%) va yomgʻir (10%) suvlaridan toʻyinadi. Yoz va qishda daryo suvi juda kamayib ketadi, baʼzan yozda ketma-ket jala yogʻganda suv sathi koʻtariladi. Volganing yuqori va oʻrta qismi noyabr oxirida muzlab, aprel oʻrtasida eriydi, quyi qismi esa dekabr oʻrtasida muzlab, mart oʻrtasida muzdan boʻshaydi. Quyilish yeridan Rjevgacha (3256&nbsp;km) muntazam kema qatnaydi. Volganing suv rejimini tartibga solish, daryoni chuqurlashtirib, kemalar qatnovini yaxshilash va arzon elektr energiya olish maqsadida daryoda GESlar qurildi. Volga daryosi *Volga-Boltiq suv yoʻli* orqali Boltiq dengizi bilan, Shimoliy Dvina suv sistemasi va *Oq dengiz-Boltiq kanali* orqali Oq dengiz bilan, kema qatnaydigan *Volga-Don kanali* orqali Azov va Qora dengizlari bilan, Moskva sh. bilan Moskva nomli kanal orqali bogʻlangan. Volga sohilida Tver, Yaroslavl, Nijniy Novgorod, Qozon, Ulyanovsk, Samara, Saratov, Volgograd, Astraxon sh.lari joylashgan. Volgada 70 tur baliq yashaydi, bulardan 40 turi ovlanadi. Daryoda yogʻoch, yogʻochsozlik mahsulotlari, neft, tuz, ruda, *binokorlik materiallari*, gʻalla, meva va boshqa tashiladi. Volga havzasida Volga-Kama, Jigulevsk, Astraxon qoʻriqxonalari. Samarskaya Luka tabiat milliy bogʻi mavjud. Antropogen taʼsir natijasida Volgada ekologik vaziyat keskin yomonlashdi. V.ning tabiiy majmuasini tiklash uchun ilmiy izlanishlar olib borilmoqda.

## Manbalar
AvtoVAZ

**Volga avtomobil zavodi** (VAZ) — Rossiyaning yengil avtomobillar ishlab chiqaruvchi yirik sanoat korxonasi. Samara viloyatining Tolyatti shahrida joylashgan. Yillik loyiha quvvati 660 ming avtomobil ishlab chiqarishga moʻljallangan. 1967-yil qurilishi boshlanib, Yillik loyiha quvvati 220 ming avtomobil boʻlgan 1-navbati 1971-yil Italiyaning "Fiat" korporatsiyasi bilan hamkorlikda qurilgan. "FIAT-124" avtomobili negizida yaratilgan "Jiguli" VAZ-2101 rusumli kichik litrajli yengil avtomobillarini ishlab chiqargan. 2-navbati 1972-yilda ishga tushirilgan (loyiha quvvati 220 ming avtomobil). Keyingi yillarda korxona "Jiguli" rusumidagi yengil avtomobillarning bir necha modifikatsiyalarini yaratdi va ishlab chiqardi (VAZ-2103, VAZ-2104, VAZ-2105, VAZ2106, VAZ-2107, VAZ-2108, VAZ-2109 vahokazo). 80-yillar oxiriga kelib korxona VAZ-2199 rusumdagi zamonaviy dizayn va turli qulayliklarga ega boʻlgan yengil avtomobillarni (5 oʻrindiqli) ishlab chiqarish ni yoʻlga qoʻydi. Hozirgi vaqtda korxona shu vaqtgacha ishlab chiqarayotgan yengil avtomobillarning baʼzi takomillashtirilgan rusumlari bilan birga butunlay yangi rusumdagi "Knyaz Vladimir" yengil avtomobillarni yetkazib bermoqda (2000). Korxona oʻz mahsulotlarini eksportga ham chiqaradi (qarang Avtomobil sanoati). 90-yillar boshigacha Oʻzbekistonda shaxsiy avtomobillarning asosiy qismini VAZ avtomobillari tashkil etgan.

## Shuningdek

* Sovet va Rossiya yengil avtomobillari (20 asr)
* Rossiya yengil avtomobillari (21 asr)

## Manbalar
Volgograd 5/95

**Volgograd 5/95** — oʻrtagi pomidor navi. 1953-yil da Volgograd seleksiya st-yasida chiqarilgan. Poyasi baquvvat, shoxlanmay tik usadi, barglari tukli, shoda meva tugadi. Mevasi yirik (100—120 g .), yassi-yumaloq, yumaloq, eti qattiq. Koʻchati urugʻdan unib chiqqanidan hosil pishishiga qadar vegetatsiya davri 100—120 kun. Asosan parniklarda yetishtirilgan va pikirovka qilib oʻstirilgan koʻchatlari dalaga 10—25 aprel

da ekiladi. Dalada gullaganidan ksyin hosili 50—55 kunda pishadi. Kasallik va zararkunandalardan kam zararlanadi. Uzoqqa yuborishga gʻoyat chidamli nav. Hosildorligi 150—250 s/ga. Toshkent viloyati, Fargʻona vodiysida koʻp ekiladi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volgograd suv ombori

**Volgograd suv ombori** ()  - Volga daryosida Volga GES toʻgʻoni qurilishi natijasida paydo boʻlgan suv ombori. Mayd. 3117&nbsp;km, hajmi 31,5&nbsp;km, uz. 540&nbsp;km, eng keng eni 17&nbsp;km, oʻrtacha chuq. 10,1 m. Volga daryosi suvini turli mavsumlarda tartibga soladi. Energetika, suv transporti, irrigatsiya va suv taʼminoti uchun xizmat qiladi. V.yeda Saratov, Kamishii portlari ishlaydi. Baliq ovlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volgograd traktor zavodi

**Volgograd traktor zavodi** (1961 y.gacha Stalingrad traktor zavodi, STZ) — sobiq Ittifoq traktorsozlik sanoatining eng yirik va dastlabki korxonasi. Volgograd sh.da joylashgan. 1930 y. ishga tushirilgan. 1942 y.gacha STZ-1, STZ-5. STZ-8 gʻildirakli traktorlar ishlab chiqargan. Urush davrida harbiy texnika va qurol-aslaha tayyorlagan. 1943 y. zavod butunlay vayron etilgan. 1944 yilda zavod qayta tiklanib, gusenitsali (zanjirli) traktorlar (DT-54, DT-55 va b.) i.ch.ga moslashtirilgan.

Hoz. vaqtda qishloq xoʻjaligida keng qoʻllanadigan DT-75 traktorlarini ishlab chiqaradi (qarang Traktorsozlik). 3-dda ishlab chiqarilgan traktorlar 90-y.larning oʻrtalarigacha Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi mashina-traktor parkining asosiy qismini tashkil etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voliy

**Voliy** (arab.— hokim, noib) — oʻrta asrlarda Sharq mamlakatlarida viloyat hokimi (noibi). V.lar xon va qirol tomonidan tayinlanib, viloyatning mutlaq hokimi hisoblangan. Mustamlaka mamlakatlarga metropoliya tomonidan tayinlangan hokimlar ham sharq manbalarida V. deb atalgan. Masalan, Misr va Hindistonga 18—19-asrlarda yuborilgan ingliz vitse-qirollari V. deb atalgan (yana qarang Vitse-qirolliklar, noib).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volin viloyati

**Volin viloyati** — Ukrainaning shimoli-gʻarbidagi viloyat. 1939 yil 4 dekabrda tuzilgan. Maydon 20,2 ming km. Aholisi 1071 ming kishi (1999), shaharliklar 49%. 11 shahar, 21 shaharcha bor. Markazi — Lutsk shahri.

Volin viloyatining koʻp qismi Polese pasttekisligida, ozroq (jan.) qismi Volin qirlarining shimoli-gʻarbida joylashgan. Foydali qazilmalari: toshkoʻmir, torf, boʻr, gil, qum, ohaktosh, mergel. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 18,6°, yanvarniki −4,5°. Yiliga 550-600&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 200 kun. Daryolari: Pripyatning bosh qismi va uning oʻng irmoqlari. Tuprogʻi chimli podzol va qrratuproq. Hududining ‘/5 kismi oʻrmon, ‘/4 kismi botqoqlik.

Oziq-ovqat (shakarqand, goʻsht), mashinasozlik (avtomobilsozlik, priborsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinalari, podshipniklar va boshqalar) sanoati yetakchi oʻrinda. Lvov-Volin havzasida koʻmir qazib chiqariladi. Oʻrmon va yogʻochsozlik sanoati korxonalaridan taxta tilish zavodlari (Suman. Zabolote, Kiversi), yogʻochsozlik (Kiversi), mebel kombinati (Suman) va kimyo-oʻrmon xoʻjaliklari (Lutsk, Kovel), yengil sanoat tarmoqlaridan tikuvchilik va poyabzal fabrikalari (Lutsk, Vladimir-Volinskiy va Kovel) bor. Donli ekinlar (kuzgi bugʻdoy, grechixa, arpa, makkajoʻxori), texnika ekinlari (qand lavlagi, tolali zigʻir), sabzavot, kartoshka ekiladi. Sutgoʻsht chorvachiligi va choʻchqachilik asosiy oʻrin tutadi. Qoʻy va echki ham boqiladi. Stir daryosida kema qatnaydi.

## Manbalar
Vologda

**Vologda** — Rossiyadagi shahar, Vologda viloyatining markazi. Temir yoʻl tuguni. Vologda daryosi boʻiidagi pristan. Aholisi 311,8 ming kishi (2024). Shahar haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1147 yildan boshlab uchraydi. 16—17-asrlarda yirik savdo-sotiq markazi boʻlgan. Sanoatining asosiy tarmogʻi mashinasozlik va metallsozlik. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Yengil sanoat ham katgagina oʻrin tutadi: zigʻir tola kombinati, tikuvchilik, poʻstin fabrikalari, mebel kombinati, qurilish materiallari korxonalari bor. Toʻr (krujevo) toʻqishning muhim markazi. 3 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, 3 muzey, jumladan suratlar galereyasi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vologda viloyati

**Vologda viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 23-sentabrda tuzilgan. Vologda viloyatida 15 shahar va 14 shaharcha bor. Maydon 145,7 ming km. Aholisi 1367 ming kishi (1999). Markazi – Vologda shahri Vologda viloyatining yer yuzasi tekislik. Qazilma boyliklari: torf, qoʻngʻir temirtosh, oʻtga chidamli gil, kvars qumlari, osh tuzi va mineral buloqlar. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 14°, iyulniki 18°. Yiliga 500&nbsp;mm yogʻin tushadi. Eng yirik daryolari: Suxona, Yug, Mologa, Sheksna va b. Vologda viloyatidan Volga-Boltiq suv yoʻli va Shimoliy Dvina kapali oʻtadi. Koʻllari: Onega, Beloye, Kubena. Janubi-gʻarbida Ribinsk suv ombori bor. Tuproklari chimli-podzol, allyuvial va chimli karbonatli, botqoq tuproqlar. Maydoning 70– 80% oʻrmon, 12% botqoqlik.

Vologda viloyati Rossiya Federatsiyasidagi eng yirik yogʻoch tayyorlash va yogʻochsozlik sanoati rayonlaridan biri. Yirik sellyuloza-qogʻoz kombinatlari, qogʻoz, karton fabrikalari, fanera korxonalari bor. Qora metallurgiya (Cherepovesda metallurgiya kombinati, Velikiy Ustyugda quyish-mexanika zavodlari) yetakchi tarmoq hisoblanadi. Mashinasozlik (Cherepoves, Vologda), metallsozlik (arra, yogʻoch tilish ramalari, sudrash traktorlari, qogʻoz tayyorlash mashinalari va b. ishlab chikariladi), oʻrmon kimyosi, yengil sanoat ham muhim oʻrin tutadi. Oziq-ovqat sanoatida chorvachilik mahsulotlaridan sut, goʻsht, yogʻ, pishloq tayyorlanadi. Koʻllardan baliq ovlanadi. Badiiy hunarmandchilik (krujevo toʻqish va boshqalar) rivojlangan.

Qishloq xoʻjaligi sut chorvachiligi va zigʻirchilikka ixtisoslashgan. Asosiy ekinlari – javdar, suli, arpa, tolali zigʻir, yemxashak ekinlari, kartoshka, sabzavot. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki, parranda boqiladi. V.v. hududidan Moskva – Arxangelsk, Kirov – SanktPeterburg temir yo'l oʻttan. Volga-Boltiq suv yoʻli va Shimoliy Dvina suv sistemasida kemalar qatnaydi. Vologda viloyatida 3 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, 4 muzey bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volokusha

**Volokusha** (rus.) -1) bahorda ekin ekish oldidan shudgorning oʻnqirchoʻnqirlarini tekislaydigan qishloq xoʻjaligi quroli. Bir-biriga zanjirlar bilan bogʻlangan yogʻoch gʻoʻlalardan iborat; u kesaklarni maydalab tekislaydi va tuproqdagi namning bugʻlanib ketishiga yoʻl qoʻymaydigan tuproq qatlamini hosil qiladi; 2) oʻrilgan pichai, bugʻdoy poxollarini, yulingan gʻoʻzapoyalarni toʻplab, gʻaramga tashish uchun moʻljallangan qishloq xoʻjaligi quroli. Tirkama va oʻrnatma xillari bor. Oʻrnatma xili keng tarqalgan. Uning asosiy qismlari: xaskash apparati, oldingi oʻng va chap kronshteynlar, suruvchi bruslar va koʻtarish mexanizmi. Koʻtarish mexanizmi traktor shassisidagi gidrotsilindrlar yordamida ishlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volos

**Volos** — Gresiyadagi shahar, Egey dengizining Pagasitikos buxta (qoʻltiqcha)si boʻyidagi port. Fessaliya ta-rixiy-geografik viloyatidagi Magnisiya nomining maʼmuriy markazi. Aholisi YU7 mingdan ziyod kishi (1990y.lar oʻrtalari). Savdo markazi. Metallurgiya, toʻqimachilik, oziq-ovqat, tamaki, koʻn-teri, iyellyuloza-qogʻoz sanoati korxonalari bor. V. orqali chetga paxta, tamaki, zaytun chiqariladi. Vizantiya davri qalʼalarining harobalari saqlangan. Shaharga 19-asrda asos solingan. 1955 y. zilziladan soʻng qayta qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volost

**Volost** (rus.) — Rossiyada uyezd tarkibiga kirgan quyi maʼmuriy-hududiy boʻlinma. Turkistonda **boʻlis**, **voʻlis** deb yuritilgan. Volost 1861-yilgacha Rossiya hududida davlatga va monastirlarga tegishli qishloq joylarida maʼmuriy-hududiy rayon sifatida tashkil qilingan. 1861-yilgi islohotdan soʻng, Rossiyaning hamma qishloq joylarida volost quyi maʼmuriy-hududiy birlik boʻlib qolgan. Rossiya Turkistonni bosib olgandan soʻng, Turkistonning butun hududi (Buxoro amirligi va Xiva xonligidan tashqari) oblast, uyezd, volostlarga boʻlingan. Turkiston general-gubernatorligiga qarashli joylar 5 oblast, 27 uyezd va 603 volostga boʻlingan (1917). Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazilgandan soʻng (1925 yilda) Oʻzbekiston hududida 241 volost boʻlgan va 1926-yilgi iqtisodiy-maʼmuriy rayonlashtirishga qadar saqlanib turgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volost sudi

**Volost sudi** - Rossiyada umumiy sudlardan alohida turgan (ajratilgan) quyi tabaqa dehqon sudi (1861 — 1917). Hayʼati rais va sud maslahatchilaridan iborat boʻlib, mahalliy urf-odatlarga tayangan holda, dehqonlar turmushida koʻp uchraydigan fuqarolik va jinoyat ishlarini koʻrgan, 1861-yilgi yer islohotidan keyip qishloqlarda volost miqyosida dehqonlar oʻrtasidagi oldi-berdilarni, mulk taqsimlash va merosga oid ishlarni muxrkama qilgan. V. s (hayʼati aʼzolari) dehqonlarning umumqishloq yigʻinida saylangan, raisi yuqori maʼmuriyat tasdigʻidan oʻtkazilgan. Turkistonda volost (kent — q. Viloyat) qozi va biylari faqat hududiy jihatdan shahar qozi va biylaridan farqlangan. 1917-yil Oktyabr toʻntarishidan soʻng V. s. tugatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Volkov (harbiy)

**Aleksandr Matveyevich Volkov** (1903-yil 30-avgust Samarqand, Samarqand viloyati, Turkiston general-gubernatorligi, Rossiya imperiyasi – 1975-yil 21-fevral Moskva, RSFSR, SSSR) – sovet harbiy va davlat arbobi. Birinchi chaqiriq Ukraina SSR Oliy Radasi deputati (1938—1947). KP(b)U MK aʼzosi (1938—1940). Polkovnik (1940).

## Biografiyasi
1903-yil 30-avgustda Samarqand shahrida (hozirgi Samarqand viloyati, Oʻzbekiston), temiryoʻlchi oilasida tugʻilgan. Gimnaziyaning beshta sinfini va temir yoʻl maktabini tamomlagan. 1918-yildan Samarqanddagi temir yoʻlda taʼmirchi boʻlib ishlagan. 1918-yilda u temir yoʻlchilarning Qizil gvardiya batalyonida xizmat qilgan.

1919-yilda komsomoliga ishga oʻtgan, 1921-yilgacha Samarqand okrug komiteti kotibi, Toshkent shahar Turkiston komsomol komiteti siyosiy maʼrifat boʻlimi mudiri lavozimlarida ishlagan.

1921-yil noyabrda VCHK organlariga ishga yuborilgan, 1925-yilgacha Samarqand, Buxoro, Ashxobod, Andijon, Qoʻqon shaharlarida Oʻrta Osiyo temir yoʻli transport boʻlimida ishlagan.

1925-yilda harbiy xizmatga chaqirilib, Oʻrta Osiyoda SSSRning Afgʻoniston bilan chegarasini qoʻriqlash uchun joʻnatilgan va chegarada 1937-yilgacha komendant yordamchisi, komendant, chegara otryadi komandiri lavozimlarida xizmat qilgan. 1927–1929-yillarda Moskvadagi Oliy chegara maktabida oʻqigan. 1934—1937-yillarda M.Frunze nomidagi Qizil Armiya Harbiy Akademiyasida tahsil olgan.

1937—1939-yillarda u 23-Qizil bayroqli Kamianets-Podilskiy chegara otryadining boshligʻi lavozimida ishlagan.

1938-yil 26-iyunda u Kamianets-Podilskiy viloyatining 5-sonli Chemerovets saylov okrugida birinchi chaqiriq Ukraina SSR Oliy Radasi deputati etib saylangan. BP(b)U MK aʼzosi (1938—1940), KP(b)U Kamianets-Podilskiy viloyat qoʻmitasi byurosi aʼzosi (1938—1939) boʻlib faoliyat yuritgan.

1939-yil avgustdan 1944-yil maygacha SSSR NKVDning Uralsdagi Usollag boshqarmasi boshligʻi boʻlgan. 1944-yil may-dekabr oylarida Aleksandr 1-Belorussiya frontining 18-Qizil bayroqli chegara otryadi boshligʻi boʻlgan. 1944-yil dekabrdan u NKVD qoʻshinlari 1-Belorussiya frontining qoʻriqlash shtab boshligʻi boʻlgan.

U 21-fevral kuni Moskvada vafot etgan.

## Harbiy unvonlari
* kapitan (1936-yil 29-avgust)
* mayor
* polkovnik (1940-yil 31-avgust)

## Mukofotlari
* Qizil Bayroq ordeni (1945-yil 6-aprel).
* 2-darajali Suvorov ordeni (1945-yil 16-sentyabr).
* 1-darajali Vatan urushi ordeni.
* Qizil Yulduz ordeni

## Manbalar
Vollastonit

**Vollastonit** [ingliz kimyogari U. X. Vollaston (1766—1828) nomidan] — yuqori temperaturada hosil boʻladigan metamorfik mineral. Kimyoviy formulasi Ca3(Si3O9). Triklin singoniyali. Koʻpincha yelpigʻich yoki uzunchoq va tola holidagi kristallar. Rangi oq, kulrang yoki qizgʻish tusli. Sadafsimon yaltiroq. Qattiqligi 4,5—5; s. of. 2,8—2,9. V. Markaziy Osiyodagi granit intruziyalarining ohaktoshlar bilan tutashgan joyida hosil boʻlgan. Tabiatda piroksen, granat, amfibol, kalsit va kvars bilan birga uchraydi. V. yuqori kuchlanishlarga bardosh bera oladigan elektr issiqlik izolyatorlari, koshinlar, gʻisht, mineral paxta, maxsus filtrlar i.ch.da qoʻllanadi. Gʻarbiy Oʻzbekistonning ZirabuloqZiyovuddin, Nurota, Qoratepa hamda Chatqol, Hisor va Qurama togʻlarida koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda V.ning 40 dan ortiq yirik konlari topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voloxlar

**Voloxlar** (vlaxlar) — sharqiy roman elati. Oʻrta asrlarda Bolqon yarim orolda yashagan chorvador qabilalarga slavyanlar tomonidan berilgan nom; hozirgi moldovan va ruminlar ajdodi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volxov

**Volxov** () — RF Yevropa qismining shim.-gʻarbidagi daryo. Ilmen koʻlidan boshlanib, Ladoga koʻliga quyiladi. Uzunligi 224&nbsp;km. Havzasining mayd. 80,2 ming km. Quyi qismida Volxov GES bor. noyabr oxirlarida muzlab, aprel boshlarida muzdan boʻshaydi. V .da boshidan oxirigacha kema qatnaydi. V. Vishniy Volochyok suv sistemasiga kiradi. Asosiy pristanlari: Novgorod, Volxov, Kirishi, Novaya Ladoga.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volvokssimonlar

**Volvokssimonlar** (Volvocophyceae) — yashil suv oʻtlari sinfi. Yakka hujayra (donaliyella, xlamidomonada) yoki koloniya (volvoks, pandorina, eudofina) boʻlib oʻsadi, oʻsuv davrida harakatchan. Hujayrasida kosasimon pirenoidli xloroplast, qizil "koʻzcha", qisqaruvchi vakuol, 2 (baʼzan 4,8) ta xivchin boʻladi. Yakka hujayra V. qattiq qobiqsiz. V. boʻyiga boʻlinish orqali, qobiqli V. zoosporalar hosil qilish orqali jinssiz koʻpayadi. Koloniya V.ning jinssiz koʻpayishi zoosporalarning koloniya ichida yana qoʻshilib, yangi koloniya hosil qilishi orqali sodir boʻladi. Jinsiy koʻpayish geologamiya, izogamiya, geterogamiya yoki oogamiya tarzida roʻy beradi. Asosan oqmaydigan chuchuk suvlarda, qisman tuproqda uchraydi. Qulay sharoitda juda tez koʻpayib suvning "gullashi"ga sabab boʻladi. Bir necha yuz turi maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volkambriya

**Volkambriya** (Volcameria) - tizmaguldoshlar oilasiga mansub xushmanzara oʻsimlik. Yer yuzining Sharqiy va Gʻarbiy qismlarida 90 ga yaqin turi uchraydi. Buta, yarim buta, baʼzan daraxtlardan iborat boʻladi. Barglari novdada qarama-qarshi yoki doyra hosil qilib joylashadi. Toʻpgullari roʻvak shaklida, xushboʻy hidli. Ayrim turlarining poyasi oʻrmalovchi, baʼzi turlari gultuvaklarda xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volt

**Volt** — Xalqaro birliklar tizimi SIda elektr kuchlanish, elektr potensiallari ayirmasi va elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.)ning oʻlchov birligi. A. Volta nomiga. qoʻyilgan. V bilan belgilanadi. IB — elektr zanjirda 1Vt quvvat sarflaganda kuchi 1A oʻzgarmas tok vujudga keltiruvchi elektr kuchlanish. Ikkinchi tomondan IB elektr maydon nuqtasining shunday potensialiki, unda joylashgan 1Kl zaryad 1J potensial energiyaga ega boʻladi.

1SGS=300V ;

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 1v=1000w
Otabek808
Volta (maʼnolari)

**Volta**:

* Volta — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, asosan Gana hududidan oqib oʻtadi.
* Volta (mato) — ingichka paxta tolasidan polotno oʻrilishda toʻqiladigan ipakdek mayin ip-gazlama.
Volta (mato)

**Volta** — ingichka paxta tolasidan polotno oʻrilishda toʻqiladigan ipakdek mayin ip-gazlama. Fakturasi (toʻqilishi) jihatdan batistga yaqin turadi, lekin undan bir oz dagʻalroq boʻladi. Koʻpincha, rang-barang gullar bosib, och va yorqin ranglarga boʻyab, baʼzan oxorlab va guldor qilib ishlab chiqariladi. V .dan ayollarning yengil yozgi koʻylaklari va ich kiyimlari tikiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volta ustuni

**Volta ustuni** — amalda ishlatish uchun yaroqli dunyoda birinchi kimyoviy tok manbai; ketma-ket ulangan bir nechta volta elementiayan iborat galvanik batareya. A. Volta taklif qilgan. V.u. elementlarining elektrodlari elektrolit shimdirilgan gʻovak material (movut va qogʻoz)dan qilingan qistirmali disklardan iborat. Kimyoviy reaksiya natijasida V.u. chiqiklarida potensiallar farqi vujudga keladi.

Uning qiymati ketma-ket ulangan barcha elementlarning e.yu.k.ga teng boʻladi (100 V va undan katta boʻlishi mumkin). V.u. amalda qoʻllanish (mas., elektr yoyi hosil qilish) bilan birga boshqa ancha mukammal kimyoviy elektr toki manbalarining yaratilishiga asos boʻldi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volta elementi

**Volta elementi** - musbat elektrodi — mis plastinka, manfiysi — rux, elektroliti — natriy xlorid eritmasi yoki sulfat kislotadan iborat galvanik element (e.yu.k. 1,0 V). A. Volta taklif qilgan. V.e. tokning kimyoviy manbai boʻlib, zaryadlanish paytida ulardan oʻtuvchi tok hosil qiladigan elektrkimyoviy reaksiyalar energiyasi hisobiga elektr energiya ajraladi. Elektr akkumlyatorlardan farqli ravishda, V.e. zaryadsizlanganidan soʻng uni dastlabki holatiga qaytarish mumkin emas. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alessandro Volta

**Alessandro Juzeppe Antonio Anastasio Volta** (; 1745-yil 18-fevral, Komo — 1827-yil 5-mart, Komo) — italyan fizigi va fiziologi. Ilmiy ishlari elektr, kimyo va fiziologiyaga doir. Elektr asboblari (elektrofor, elektrometr, kondensator, elektroskop va b.)ni ixtiro qilgan. Volta 1775-yilda yonuvchi gaz — metanni topgan, Galvani kashf qilgan „jonli elektr“ga qiziqib qolib, bu borada tajribalar oʻtkazgan. Volta 1800-yilda birinchi oʻzgarmas tok manbai — Volta ustunini kashf qilgan, har xil metallar bir-biriga tekkanda elektrlashib qolishini aniqlagan va ular orasida paydo boʻladigan kuchlanish qiymati boʻyicha joylashtirib chiqqan. Elektr kuchlanish birligi (volt) Volta nomi bilan atalgan.

Volta hayvonlar bilan qiyosiy-fiziologik tajribalar oʻtkazib. nerv tolalari, ichaklar va oshqozonning mushaklar va skeletga nisbatan elektr tokini koʻproq oʻtkazishini kuzatgan. U odamning koʻrish va taʼm bilish organlari elektrdan qoʻzgʻalishini aniqlagan.
## Manbalar
Volta

**Volta** — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, asosan Gana hududidan oqib oʻtadi. Oq V. va Qora V.ning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Gvineya qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Uzunligi 1600&nbsp;km, havzasining mayd. 384 ming km. Asosiy irmogʻi — Oti daryosi. Yogʻingarchilik davri (iyul — oktyabr) da toʻlib oqadi, baʼzan toshadi. Bu vaqtda suv sathi 14 m gacha koʻtariladi. Quyilish yeridan boshlab 400&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Daryo oʻzani serostona. Baliq ovlanadi. Gidroenergiya resurslariga boy. V.da yirik Akosombo GES (Ganada) va Volta suv ombori qurilgan. Asosiy portlari: Kete-Krachi va Akosombo.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voltampermetr

**Voltampermetr** — oʻzgaruvchan va oʻzgarmas elektr zanjiridagi tok kuchi va kuchlanishni oʻlchaydigan asbob.

Magnitoelektr, elektromagnit, elektrodinamik, toʻgʻrilagich, issiqlik va raqamli mikroelektron turlari bor. Voltampermetrlar koʻchma va shchitlarga oʻrnatiladigan qilib ishlab chiqariladi. Voltampermetr laboratoriyalarda, zavod sexlarida, kundalik turmush va dala sharoitlarida qoʻllanadi. Keyingi vaqtlarda voltampermetrlarning ancha ixcham va puxta ishlaydigan zamonaviy xillari ishlab chiqarilmoqda. Ularning asosini mikroelektron sxemalar tashkil etadi. Voltampermetr tok kuchini amper (A), kuchlanishni volt (V)larda oʻlchaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voltamperommetr

**Voltamperommetr** – elektr zanjiridagi tok kuchi, kuchlanish va qarshilikni oʻlchaydigan asbob. Asosan magnitoelektr milliampermetr va yarimoʻtkazgichli toʻgʻrilagich asosida turli voltamperommetrlar ishlab chiqarshgadi. Masalan, S56 rusumli V. 0,0003 dan 6 ampergacha tok kuchini, 0,3 dan 600 voltgacha kuchlanishni, 3000 kOm gacha qarshilikni oʻlchaydi. Keyingi vaqtlarda oʻta ixcham va puxta raqamli voltamperommetrlar ishlab chiqarilmoqda. Voltamperommetrlar kundalik turmushda, zavodlarda, laboratoriyalarda har xil elektr va radiojihozlarni tekshirish, tuzatish hamda radiomontaj ishlarini bajarishda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voltaire

**Volter** (Voltaire) (taxallusi), (asl nomi) Mari Fransua Arue (Marie François Arouet) (1694-yil 21-noyabr, Parij - Parij - 1778-yil 30-may, Parij) - fransuz’ yozuvchisi, faylasuf, tarixchi. Fransiya FA (1746), Rossiya FA faxriy (1746) aʼzosi. Erkin fikrlilikda ayblanib qamalgan (1717, 1725). Birinchi fojia asari "Edip" qamoqda yozilgan; sahnalashtirilgan (1718). 1726 yda Angliyaga surgun qilingan. Umrining koʻp qismi muhojirlikda kechgan (1726— 78). Didro boshchiligidagi "Ensiklopediya"ni nashr etishda faol ishtirok etgan (1751-78).

V. oʻz estetik qarashlari va dramatik asarlarida klassitsizm anʼanasi yoʻlidan borgan, cherkov mutaassibligiga qarshi kurashgan ("Zaira", 1732; "Alzira", 1736). Fransuz ijtimoiy va davlat tuzumini oʻzgartirish gʻoyasini ilgari surgan. U hokimiyatni ozodlik, tenglik va birodarlik qonunlariga qatʼiy amal qiluvchi odil gyudshoh boshqarishini orzu qilgan. Uningcha, konstitutsiyali monarxiya eng oqilona davlat tuzumidir.

V. falsafada deist (qarang Deizm) J. Lokk, I. Nyutonning nazariyalari tarafdori. U moddiy dunyo mavjudligini, jamiyat taraqqiyotini tan olsa-da, "uni harakatga keltiruvchi kuch" — Xudo, deb bilgan ("Falsafiy maktublar", 1733; "Metafizika toʻgʻrisidagi risola", 1734; "Nyuton falsafasining asoslari", 1738 va b.).

V. lirikasi Epikur falsafasi ruhida ("Lisabon halokati haqida doston", 1756 va b.). Dostonlarida teskarichi guruhlar, absolyutizm tizimi tanqid qilingan ("Genriada", 1728; "Orlean qizi", 1735 va b.). Falsafiy qissalari ("Zadig", 1748; "Kandid", 1759; "Soddadil", 1767 v b.)da hamma narsa yaxshi deya daʼvo qiluvchi mutlaq ishonchni ham, hamma narsa yomon deguvchi mutlaq tushkunlikni ham rad etadi, qirol saroyi, sud maʼmuriyati va harbiy amaldorlarni fosh qiladi. Dostonlarida Sharq mavzuidan keng foydalandi. V. Amir Temur va Ulugʻbek davri tarixini yaxshi bilgan. Ulugʻbekning "Ziji Koʻragoniy", D. Yerbeloning "Sharq kutubxonasi" qomusi, Klavixoning "1403 — 1406 yillarda Samarqanddagi Temur saroyiga sayohat kundaligi" (1582) kabi asarlar bilan tanishgan. Tarixiy mavzudagi "Millatlarning holatlari va odatlari haqida" (1753—58) kitobida yer yuzidagi qator davlatlar, monarx hukmdorlar haqida maʼlumot beradi. Asarning 3-jiddi Amir Temur va temuriylar xukmdorligiga bagʻishlangan. Bunda Amir Temurning oʻz davlatini kengaytirish yoʻlida olib borgan yurishlari, turk sultoni Boyazid bilan qilgan jangi, Oʻrta Osiyoda yuritgan siyosati, Samarqandning poytaxt boʻlgani xususida xikoya qiladi. V. Ulugʻbek haqida, uning podsholigi, Samarqandda ilmu maʼrifatni taraqqiy ettirib, fan rivojiga katta hissa qoʻshganini hurmat bilan taʼkidlab "Ulugʻbekning buyukligi, uning qilgan ishlari bilan belgilanadi. U Samarqandda birinchi Fanlar akademiyasini yaratdi, yer kurrasini oʻrgandi, koinot va yulduzlarni kashf etib mashhur jadval tuzdi...", deb yozadi. V. ijodi fransuz inqilobini (1783—94) gʻoyaviy tayyorlashda, umuman jahon ijtimoiyfalsafiy tafakkurida muhim oʻrin tutadi. Asarlari jahon xalqlari tillariga, xususan oʻzbek tiliga ("Zagid yoki takdir", 1995) tarjima qilingan.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Voltmetr

**Voltmetr** — elektr zanjiridagi kuchlanishni oʻlchaydigan asbob. Kuchlanishni volt yoki millivoltlarda koʻrsatadi. Asbob shkalasi voltlarda, millivoltlar va mikrovoltlarda koʻrsatadigan darajalarga boʻlingan. Shuning uchun voltmetrning bir yoki koʻp diapazonli ampermetr, ommetr va baʼzi boshqa kattaliklarni oʻlchashga moslashtirilgan qurilmalar bilan birga yasalgan universal va raqamli xillari bor. Ular magnitoelektrik, elektromagnit, issiqlik, elektrostatik, elektrodinamik, lampali, yarimoʻtkazgichli va mikrosxemali boʻladi. Oʻzgaruvchan tok elektron voltmetrlari diodli toʻgʻrilagichlar, kuchaytirgich va oʻlchash mexanizmidan tashkil topgan. Oʻzgaruvchan tok voltmetrlarining asosiy qismlari: toʻgʻrilagich (T), oʻzgaruvchan tok kuchaytirgichi (K), oʻzgarmas tok kuchaytirgichi (OʻTK) va oʻlchash mexanizmi (OʻM)dan iborat. Oʻlchash mexanizmlari koʻpchilik hollarda raqamli qilib yasaladi.

Toʻgʻrilagichlarda yuqori chastotali diodlardan foydalanilganda elektron voltmetrlar 20—30 Gs dan 100—300 MGs gacha chegarada aniq ishlaydi. Oʻzgarmas tok elektron voltmetrining asosiy qismini modulyator (M), kuchaytirgich (K), toʻgʻrilagich (T) hamda oʻlchash mexanizmi tashkil etadi. Universal elektron voltmetrlar ham shunday tuzilgan. Yuqorida koʻrsatilgan sxemalarda asosan zamonaviy yarimoʻtkazgichli elementlar (diodlar, tranzistorlar va turli integral mikrosxemalar) ishlatiladi. Raqamli voltmetrlarning turli xillari, masalan, F 219, F229, V7-38 rusumlilari kundalik turmushda va i.ch.da ishlatiladi. 

## Yana qarang
* Ampermetr
* Ommetr

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voltmilliampermetr

**Voltmilliampermetr** - tok zanjiridagi kuchlanish va tok kuchini oʻlchaydigan elektr asbobi. Magnitoelektr, elektromagnit, elektrodinamik, issiqlik, toʻgʻrilagich va b. universal V.lar bor. Magnitoelektr V.lar oʻzgarmas tok kuchi va kuchlanishni, boshqalari esa oʻzgarmas va oʻzgaruvchan tok va kuchlanishni oʻlchaydi. V. kuchlanishni volt (V)da, tok kuchini milliamper (MA)da koʻrsatadi. V.lar kundalik turmushda va i.ch.da qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voltommetr

**Voltommetr** — tok zanjiridagi kuchlanish va qarshilikni oʻlchaydigan elektr asbobi; voltmetr va ommetrdan iborat. Voltommetrlar oʻzgarmas tok zanjirida qoʻllanadi. Toʻgʻrilagich voltommetrlar universal asbob boʻlib, oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok zanjiridagi kuchlanishni, oʻzgarmas tok zanjiridagi qarshilikni oʻlchaydi. U oʻlchash mexanizmi, yarimoʻtkazgichli toʻgʻrilagich va qoʻshimcha rezistorlardan iborat. Universal voltommetrlarning zamonaviy variantlari mikroelektron sxemalar asosida yaratilmoqda. Ular ancha ixchamligi va puxtaligi bilan lampali va tranzistorli oʻlchov asboblaridan ajralib turadi. Ularni ishlatish ancha qulay va oson. Voltommetrlar elektr energiyasi ishlatiladigan joylarda, kuchlanish va qarshilikni oʻlchash va kuzatib turish zarur boʻlgan lab., sexlar va elektr ustaxonalarida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volt-amper harakteristikasi

**Volt-amper harakteristikasi** — tokning elektr zanjir elementiga qoʻyilgan kuchlanishiga yoki elektr zanjir elementidagi kuchlanish tushishining element orqali oʻtayotgan elektr tokiga bogʻlanishini ifodalovchi grafik: l=f(U). Volt Amper xarakteristikasi asboblarning turiga qarab toʻgʻri chiziq yoki egri chiziq koʻrinishida boʻlishi mumkin. Agar element qarshiligi tok qiymatiga bogʻlliq boʻlmasa, Volt Amper xarakteristikasi koordinata boshi orqali oʻtuvchi toʻgʻri chiziqdan iborat boʻladi. Volt Amper xarakteristikasi yordamida asboblarning xususiyatlari toʻgʻrisida maʼlumotlar olish va ularning tegishli parametrlarini aniqlash mumkin. Elektron asboblarning qanday sxema va qurilmalarda ishlatilishi ularning volt Amper xarakteristikasiga qarab belgilanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volt-amper

**Volt-amper** — Xalqaro birliklar tizimi (SI)da oʻzgaruvchan tok toʻliq quvvatining oʻlchov birligi. Elektr zanjirdagi tok kuchi A taʼsir qiymatining uning qismlaridagi kuchlanish V ga koʻpaytmasidan iborat. V-A bilan belgilanadi. Faol quvvat (birligi — vatt) va reaktiv quvvat (birligi — var) xillarga boʻlinadi. V.-A manbaning zanjirga bergan eng koʻp quvvatini yoki elektr zanjiri isteʼmol qiladigan toʻla quvvatni bildiradi. Nominal toʻla quvvat oʻzgaruvchan toqsa ishlaydigan elektr mashinalari, transformatorlar parametrlarini, shuningdek nominal kuchlanishda ulardagi eng katta tok kuchini aniqlash imkonini beradi. Tok va kuchlanishning amaldagi qiymatlari ampermetr va voltmetr bilan oʻlchanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
VOLF (Wolff) Kaspar Fridrix

**VOLF (Wolff) Kaspar Fridrix** (1734. 18. 1, Berlin — 1794. 22.2, Peterburg) — nemis biologi. Oʻsimliklar vegetativ organlarining metamorfozi toʻgʻrisidagi taʼlimotning yuzaga kelishida katta hissa qoʻshgan. Epigenez nazariyasining asoschisi. Preformizmta qarshi chiqqanligi uchun Germaniyadan ketishga majbur boʻlgan. V. Peterburg FA aʼzosi (1767 y.dan) 1767 y.dan umrining oxirigacha Rossiyada ishlagan. V. birinchi boʻlib embrion varaqlari toʻgʻrisidagi hozirgi zamon taʼlimotiga asos solgan. Uning ilmiy ishlari embriologiya fanining rivojlanishi uchun zamin boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volf soni

**Volf soni** — Quyosh faolligining miqdoriy (sonli) koʻrsatkichlaridan biri. Shveysariya astronomi R. Volf 19-asr oʻrtalarida kiritgan. Ushbu formula R=k (10g+/) bilan ifodalanadi (formuladagi / — Quyosh gardishidagi dogʻlar va bu dogʻlarni birlashtiradigan guruhlar soni, k — koeffitsiyent). Koeffitsiyent k koʻp omillarga (teleskopning kattakichikliligiga, koʻrinuvchanlik sharoiti va b.ga) bogʻliq boʻladi. Xalqaro sistema sifatida Syurix (Shveysariya) rasadxonasi 1849 yilda eʼlon qilgan V.s. {k=\) qabul qilingan. V.s. qiymati 2000-yildan ortiq vaqt (1749 yildan) mobaynida aniqlangan, shunga qaramay u juda aniq son hisoblanmaydi. V.s. Quyosh faolligini va b. koʻpgina geofizik hodisalarni taqqoslash uchun qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volfart pashshasi

**Volfart pashshasi** (Wohlfartia magniﬂ ca) — taxin pashshalar oilasiga kiradigan hasharot. Tanasi och kulrang , ustida qora dogʻlari bor, uz. 9— 13 mm. Jan. Yevropa, Shim. Afrika, Markaziy Osiyoda tarqalgan. Qanot chiqargani oʻtloqlar va yaylovlardagi oʻsimliklar gulida koʻp uchraydi. V. p. urchish vaktida hayvonlar yashaydigan joylarga kelib, yetilgan (uz. 1 mm cha) lichinkalarini (120—160 tadan) hayvon tanasidagi yarachaqalarga, shuningdek koʻz, burun, ogʻiz shilimshiq pardalariga, quloq supralariga tashlab ketadi. Lichinkalarining yaralarda yashash davri 2,5—3 kun. V.p. yiliga.6 marta boʻgʻin berishi mumkin. V.p. lichinkalari odamlarga ham tushishi mumkin. Ular odamning yara joyiga, teri burmalari yoki koʻz va burniga tushganda toʻqimalarni yeb, tuzalishi qiyin yaralar paydo qiladi.

Kurash choralari: lichinkalar yaradan pinset bilan terib tashlanadi, yara xlorformli suv, xlorofos eritmasi bilan yuviladi. Uy hayvonlari yarasidagi lichinkalar qirtishlab olinadi, yara lizol, volfartol, yodoform, kseroform, kreolin bilan yuviladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volfram karbid

**Volfram karbid**, WC - volfram monokarbid, kulrang , geksogonal panjarali kristall modda. osmodifikatsiyasi barqaror boʻlib, 2525° dan yuqorida (5-WC kubsimon panjarali kristall holatga oʻtadi, 2720° da parchalanadi. Zichligi 15,6 g/sm3, Moos shkalasi boʻyicha qattiqligi 9. Havoda 430° gacha barqaror, 800—1200° da WO3 gacha oksidlanadi. Nitrat va sulfat kislotalar bilan, xlorid va nitrat kislotalar aralashmasi (3:1) bilan birga qaynatilganda reaksiyaga kirishadi. Vodorod atmosferasida, ayniqsa suv bugʻlari ishtirokida qizdirilganda tarkibidagi uglerod miqdori keskin kamayadi. 500° dan yuqorida xlor bilan birikadi. V.k. volfram bilan uglerodni vodorodli muhitda 1430—1630° da qizdirib olinadi. Uni W(CO)6 ni 1030°da parchalab, volframat kislota, WO3 ga 900—1000° da vodorod va metan gazlarini taʼsir ettirib olish ham mumkin. V.k. metallokeramika qattiq qotishmalarining asosini tashkil qiladi. U choʻyan, poʻlat, latun, sopollarga ishlov beradigan asboblar tayyorlashda, metallar yuzasining ishqalanishiga chidamli krplamasi katalizator sifatida koʻllaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volfram rudalari

**Volfram rudalari** - texnika va iqtisodiyotning zamonaviy rivojlangan darajasida volfram miqdorini ajratib olishda foyda keltiradigan tabiiy mineral hosilalar. Volframning 20dan ortiq minerali (volframit (Mn, Fe) [WOJ, sheelit (CaWO4), gyubnerit Mn[WOJ va b.) maʼlum. V.r. tabiatda kassiterit (SnO2), molibdenit (MoS2), pyx, mis, qoʻrgʻoshin, sof oltin bilan birga uchraydi. Volframitda 74—76% gacha, sheelitda 80% gacha \YU3boʻladi. V. r.da koʻp miqdorda tantal va skandiy elementlari qoʻshimcha holida uchraydi. V.r. boyitish f-kalarida turli aralashmalardan tozalanib, gravitatsion, flotatsion metodlar bilan saralanib, konsentrat (50— 60%li) holiga keltiriladi. V.r. konlari hosil boʻlishiga qarab greyzen, kontakt-metasomatik, gidrotermal, pegmatit-pnevmatolit, shtokverkli turlarga boʻlinadi va granit intruzalari bilan genetik bogʻliq. Gidrotermal konlar V.r.ga boy. Skarnli va shtokverkli turlari eng katta konlar hisoblanadi. V.r. konlari granitlar keng tarqalgan rayonlarda uchraydi. Tub konlarning yuvilib ketishidan volframit va sheelitli delyuvial va allyuvial sochmalari hosil boʻladi. V.r.ning Oʻzbekiston (Nurota togʻlari) da, xorijiy mamlakatlardan RF (Baykalorti, Primore) Qozogʻiston, XXR, KXDR, Braziliya, Boliviya, Avstraliya, Portugaliya, Peru, Tailand, AQSH, Myanmada konlari topilgan. V. r.ning 80% ga yaqini yuqori t-raga chidamli qotishmalar, lak-boʻyoqlar va korroziyaga chidamli materiallar olishda hamda elektrotexnika, radiotexnika, tibbiyotda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volfram qotishmalari

**Volfram qotishmalari** - volframnint metallar — molibden (Mo), reniy (Re), mis (Si), nikel (Ne), kumush (A) va b., oksidlar (ThO2), karbidlar (TiC — titan karbidi) va b. birikmalar bilan hosil qilgan qotishmalari. Kukun metallurgiyam usulida yoki komponentlar (tarkibiy qismlar)ni yoyli pech va elektron-nurli pechda qovushtirish yoʻli bilan olinadi. Komponentlar volfram (W)HHHr oʻtga chidamliligini oshiradi, plastikligini yaxshilaydi (t-ra 500° gacha boʻlganda), ishlov beriluvchanligini osonlashtiradi, unda zarur fizikaviy xossalar paydo qiladi. Sanoatda asosan metall-keramik V.q. ishlatiladi. Ular volfram karbidi kukunlari bilan titan karbidi kukunlariga bogʻlovchi modda (kobalt) qoʻshib aralashtirish, hosil boʻlgan aralashmani maxsus qoliplarda presslash, shundan keyin 1500°—2000° da qovushtirish yoʻli bilan tayyorlanadi. Bundam qotishmalar nihoyatda qattiq boʻladi, bunga sabab ularning taxminan 95 foizi karbidlardan iboratligi. V.q. elektr-vakuum asboblarda qizdirgichlar, ekranlar tayyorlash uchun, 2500° gacha temperaturada ishlatiladigan termopar materiallar sifatida, raketa va samolyotlarning baʼzi detallarini, giroskop rotorini tayyorlashda ishlatiladi. Tarkibida 3—10% nikel va 2—5% mis boʻlgan V.q. "ogʻir qotishmalar" deb ataladi. Ular radioterapiyada — nurlanishdan himoya qiladigan material hamda radioaktiv preparatlar saqlanadigan konteynerlar tayyorlanadigan material sifatida ishlatiladi. Tarkibida 15% molibden boʻlgan qoʻsh V.q- reaktiv dvigatellarning parraklarini tayyorlashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volframatlar

**Volframatlar** — volframat kislotalarning tuzlari. V. normal (tarkibida WO42" ioni boʻlgan oddiy V., monovolframatlar), izopolivolframatlar (izopolivolframat kislotalarning tuzlari), polivolframatlar (tarkibida \UpOz~+1 ioni boʻlgan V.) va geteropolivolframatlar (geteropolivolframat kislotalarning tuzlari)ga boʻlinadi. Oksidlanish darajasi + 1 va +3 ga, goho +2 (Sa, Sr, Va, R)ga teng boʻlgan metall monovolframatlarning strukturasiga WO4 tetraedrlari kiradi. Ishqoriy metallar, magniy va talliy (I)-monovolframatlar suvda yaxshi eriydi; eritmalaridan kristallogidratlar holida ajralib chiqadi. Monovolframatlar metall tuzlari eritmalariga ishqoriy metallar V.ini taʼsir ettirib yoki stexiometrik miqdordagi metall oksidlari WO3 bilan birga 600—800° da qizdirib olinadi. Tabiatda monovolframatlar sheellit CaWO4, volframit (Fe, Mn) WO4 va b. minerallar koʻrinishida uchraydi. Monovolframatlarga 600—800° da WO3 taʼsir ettirilsa polivolframatlar hosil boʻladi. Monovolframatlar eritmalaridagi \UO42~anionlarining kislotali muhitda polikondensatsiyalanishi natijasida izopolivolframatlarning anionlari hosil boʻladi. Ishqoriy metallar V. va silikat, fosfat, arsenat yoki borat kislotalarning tuzlaridan tashkil topgan eritmalarda kislotali muhitda geterovolframatlarning kompleks anionlari, mas., [x(W3Ol0)J (8-p) hosil boʻladi. Bu yerda x—Si, P, As, Bi, p—oksidlanish darajasi. Geterovolframatlar eritmalardan kristallogidratlar holida ajralib chiqadi, mas., K3[P(W3O,0)4]4H2O. Kaliy va natriy monovolframatlari volfram bronzalari i.ch.da qoʻllanadi. Magniy, kadmiy va rux monovolframatlari — lyuminoforlar ishqoriy metallar va nodir elementlarning qoʻsh V. tarkibiga kiradi. Ba3WO6 termokatodlar tayyorlashda, kadmiy va terbiy monovolframatlari lazer materiali sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volframit

**Volframit** — volframatlar guruhiga mansub mineral, kimyoviy formulasi (Fe, Mn) [WO4]. Qoʻshimchalari Zn, Mg, Ta, Nb, Th, Sc va b. Monoklin singoniyali. Prizmatik kristallar. V.ning temirga boy turi — ferberit, marganesga boy turi — gyubnerit.

Rangi qoʻngʻir-qora. Qattiqligi 5—5,5; s. ogʻ. 6,7—7,5. Tarkibida temir boʻlgan xillari ogʻirroq, kuchsiz magnitli xususiyatga ega. Greyzenlar va kvars tomirlarida muskovit, topaz, flyuorit, berill, vismutin, kassiterit, molibdenit, arsenopirit, kamroq antimonit bilan birga uchraydi. Volfram olinadigan asosiy ruda. V.dan olingan volfram metallurgiyada oʻta qattiq qotishmalar tayyorlashda, elektrotexnika, kimyo, chinni sanoati va kulolchilikda ishlatiladi. V. Oʻzbekistonning Chatqol va Nurota togʻlarida uchraydi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volyuntarizm

**Volyuntarizm** ( — iroda) — 1) irodani borliqning eng oliy koʻrinishi, tamoyili deb qarovchi falsafiy oqim. V. taʼlimotida insonning irodasi birinchi oʻringa qoʻyiladi. Qad. davr falsafasidagi aql-idrok, ratsionalizmdan farqli oʻrta asr falsafasida, mas., A. Avgustin taʼlimotida iroda birinchi oʻringa chiqdi. A. Shopengauer amaliy idrokni ilgari surgan Kant falsafasiga tayansa ham, lekin undan farqli ravishda irodaning aql-drokdan ustunligini yoqlab chiqdi va bu bilan Kant falsafasi, klassik falsafadan oʻzgacha yoʻl tutdi. F. Nitsshe ham Shopengauer taʼsirida falsafaning markaziga inson irodasini qoʻyadi. Lekin uning talqinida iroda hokimlikka intilishni bildiradi. Nitsshe hokimlikka erishish uchun irodani ishga solish inson faoliyatining hal qiluvchi hamda eng asosiy qobiliyatidir, deb talqin qiladi, mutlaq hokimlikka, hokimiyatga erishish uchun oʻta kuchli iroda egalari boʻlgan "oliy shaxoga sigʻinishni falsafiy asoslashga urinadi; 2) tarixiy jarayonlarning obyektiv qonuniyatlariga rioya qilmasdan, jamoatchilik bilan hisoblashmasdan, oʻzboshimchilik bilan siyosat yuritish, oʻz xohish- irodasini hamma narsadan yuqori qoʻyish. V. sobiq Shoʻrolar davrida keng quloch yoydi. Oʻzboshimchalik, xalq ommasi manfaatlariga zid qilmishlar salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volf-raye yulduzlari

**Volf-raye yulduzlari** - temperaturasi yorituvchanligi juda yuqori boʻlgan yulduzlar sinfi. Boshqa qaynoq yulduzlardan keng polosali nurlanish spektrida vodorod, geliy, kislorod, uglerod, azot mavjud boʻlishi bilan farqlanadi. V.R.yu. fransuz astronomlari V. Volf va J. Raye nomlari bilan bogʻliq. Shu olimlar oʻsha yulduzlarning xususiyatlarini birinchi marta aniqlashgan (1867). Galaktikada taxminan 130 V.-R.yu. maʼlum. Ularning yorituvchanligi Quyosh yorituvchanligidan 4000 marta ortiq, effektiv temperaturasi 50000° dan yuqori. Ularning radiusi 10—15 Quyosh radiusiga teng , massasi 10 Quyosh massasini tashkil qiladi. Koʻpchilik V.-R.yu. yaqin qoʻshaloq yulduzlar hisoblanadi. Odatda, yoʻldoshlari 0 spektr sinfidagi normal qaynoq yulduzlar jumlasiga kiradi. V.-R.yu. spektrlarida nurlanish polosalari kengligi 50—100 A.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volfram

**Volfram** ( soʻzidan olingan boʻlib, „boʻri-shlak“ degan maʼnoni bildiradi, yaʼni volfram birinchi marta kashf qilinganida metall rudalaridagi zararli qoʻshimcha deb hisoblangan va kashf etilganidan keyin 100-yil mobaynida volfram umuman ishlatilmagan) — D. I. Mendeleyev davriy sistemasining VI guruh elementi; tartib raqami 74, atom massasi 183,84; oq-kumush rangli, qiyin suyuqlanuvchi ogʻir metall. Tabiiy volfram massa soni 180 (0,16%), 182 (26,35%), 183 (14,32%), 184 (30,68%) va 186 (28,49%) boʻlgan beshta barqaror izotop aralashmasidan iborat.

1781-yilda shved kimyogari Carl Wilhelm Scheele Volframni tungsten minerali (keyinroq esa sheelit) dan volfram angidridi WO, sifatida ajratib olgan. 1783-yilda ispan kimyogarlari aka-uka d’ Elxuyarlar \UO3ni volframit mineralidan va uni uglerod bilan qaytarib, metallning oʻzini olishdi va uni Volfram deb atashdi. Volfram uzoq yillar davomida sanoat miqyosida qoʻllanilmay keldi. Tabiatda kam tarqalgan boʻlib, Yer poʻstidagi miqdori ogʻirligi jihatidan 110-4%. Mineral holida asosan volframatlar sifatida uchraydi. Bulardan volframit (Fe, Mn) WO va sheelit CaWO4 sanoat ahamiyatiga ega.

Volfram kub shaklida kristallanadi, zichligi 19,3 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 3380+10*, qaynash temperaturasi 5900°. 400-500° da W havoda sezilarli darajada WO, gacha oksidlanadi, Suv bugʻlari 600° dan yuqorida uni WQj gacha oksidlaydi. Galogenlar, oltingugurt, uglerod, kremniy va bor Volfram bilan yuqori temperaturada (ftor esa kukun holatdagi Volfram bilan xona temperaturasida) reaksiyaga kirishadi. Vodorod bilan suyuqlanish temperaturasigacha reaksiyaga kirishmaydi; azot bilan 1500° dan yuqorida nitrid hosil qiladi. Oddiy sharoitda Volfram xlorid, sulfat, nitrat va ftorid kislotalar hamda zar suvi taʼsiriga chidamli; 100° da ular bilan bir oz reaksiyaga kirishadi; Ftorid va nitrat kislotalar aralashmasida tez eriydi. Volfram oʻz birikmalarida 2 dan 6 gacha valentli boʻlib, yuqori valentlilari barqaror.

Volfram toʻrtta oksid hosil qiladi: yuqori oksidi — 6-oksid WO3 (volfram angidridi), past oksidi — 4-oksid WO2 va ikki oraliq oksidi — W10O2, bilan W,OM. Volfram angidridi limon rangli kukun boʻlib, ishqor eritmasida eriganda volframatlar hosil qiladi. Suv hamda kislotalarda erimaydigan sariq kukundan iborat volframat kislota — H2WO4188° da suv ajratib, WO3 ga oʻtadi. Volfram xlor bilan xloridlar hamda oksixloridlar hosil qiladi. Bulardan muhimlari WC16 va WO2C12 dir. V oltingugurt bilan ikki sulfid —WS2 va uch sulfid WS, hosil qiladi. Volfram karbidlari — WC va W2C qiyin eruvchi birikmalar boʻlib, 1000—1500° da Volframning uglerod bilan birikishidan hosil boʻladi.

Volframit hamda sheelit konsentratlari (50—60% WO3) Volfram va uning birikmalari uchun xom ashyo boʻlib xizmat qiladi.

Volfram hozirgi zamon texnikasida toza metall hamda qotishmalar sifatida ishlatiladi. Elektr lampalarda, radioelektronika va rentgen texnikasida elektrovakuum asboblari tayyorlash uchun foydalaniladi. Volframning birikmalari texnikaning turli tarmoklarida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* Temirjon Otatsoʻziyev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Volyuta

**Volyuta** (ital. voluta – jingalak) – oʻrtasida „koʻz“ ishlangan chulgʻam (spiral)simon meʼmoriy bezak. Ioniy orderida ustun boshasinchng tarkibiy qismi. Korinf orderida va b. uslublarga xos kallaklarda ham uchraydi (qarang Meʼmorlik orderlari). V. bino qismlarini tutashtiruvchi meʼmoriy qism, karniz, peshtoklarni, eshik va deraza hoshiyalarini (asosan Soʻnggi Uygʻonish va barokko meʼmorligida) bezagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil