Kafolatlangan eng kam daromad

**Kafolatlangan eng kam daromad** (**GMI**) **eng kam daromad** deb ham ataladi. Ijtimoiy taʼminot tizimi boʻlib, u barcha fuqarolar yoki oilalarga yashash uchun yetarli boʻlgan daromadni kafolatlaydi.

Kafolatlangan eng kam daromadning asosiy maqsadi qashshoqlikni kamaytirishdir.

## Elementlari
Kafolatlangan minimal daromad tizimi bir nechta elementlardan iborat boʻlishi mumkin, xususan:

* Odatda eng kam ish haqidan past boʻlgan ijtimoiy minimumni hisoblash
* Ijtimoiy xavfsizlik tarmogʻi yetarli moliyaviy mablagʻga ega boʻlmaganlarga toʻlovlar yoki kreditlar orqali ijtimoiy minimumda yashashga yordam beradi.
* Bolalarni davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash
* Talabalar uchun kreditlar va grantlar
* Qariyalar uchun davlat pensiyalari
* Jismoniy mehnat qila olmaydiganlar uchun nogironlik pensiyalari

## Asosiy daromaddan farqi
Asosiy daromad deganda, hukumatning barcha fuqarolariga bir xil toʻlovlarni taqdim etish tushuniladi. Kafolatlangan minimal daromad — bu davlat tomonidan bir yoki bir nechta vositalarni sinovdan oʻtkaza olmagan fuqarolarga toʻlovlar tizimi (ehtimol faqat bitta). Aksariyat zamonaviy mamlakatlarda GMIning qandaydir shakllari mavjud boʻlsa-da, asosiy daromad kamdan-kam uchraydi.

## Tarixi
Fors podshohi Buyuk Kir (miloddan avvalgi 590-529-yillar) oʻzining davlatida tartibga solinadigan eng kam ish haqini qoʻllagan, bola tugʻilganda oilalarga maxsus ratsion ham bergan.

Rim Respublikasida Cura Annonaeni kambagʻal aholiga bepul yoki subsidiyalangan don va nonni muntazam ravishda tarqatishni taklif qildi. Don subsidiyasi birinchi marta miloddan avvalgi 123- yilda Gaius Gracchus tomonidan kiritilgan, keyin Yuliy Sezar va Avgust tomonidan institutsionalizatsiya qilingan.

Birinchi xalifa Abu Bakr har bir erkak, ayol va bolaga kafolatlangan minimal daromad standartini kiritdi.Minimal daromad miqdori 10 dirham edi. Keyinchalik bu miqdor yigirma dirhamga koʻtarildi.

### Zamonaviy takliflar

Amerikalik iqtisodchi Genri Jorj barcha fuqarolarga yer qiymati soligʻi orqali tushgan daromaddan toʻlanadigan dividendlarni qoʻllab-quvvatladi.

1963-yilda Robert Theobald "*Erkin erkaklar va erkin bozorlar* " kitobini nashr etdi. Bu kitobda u *kafolatlangan minimal daromadni* (iboraning zamonaviy versiyasining kelib chiqishi) himoya qildi.

1966-yilda Klovard-Piven strategiyasi AQSh farovonlik tizimini „kafolatlangan yillik daromad“ bilan almashtirilishi.

1968-yilda Jeyms Tobin, Pol Samuelson, Jon Kennet Galbrait va yana 1200 iqtisodchi AQSh Kongressini oʻsha yili daromad kafolatlari va qoʻshimchalar tizimini joriy etuvchi hujjatni imzoladilar.

1969-yilda Prezident Richard Niksonning „Oilaga yordam rejasi' kambagʻal oilalarga minimal daromad toʻlashni koʻzda tutgandi. Nikson taklifi Vakillar palatasi tomonidan qabul qilingan, ammo hech qachon Senat qoʻmitasida tasdiqlanmagan.

1973-yilda Daniel Patrick Moynihan *“Kafolatlangan daromad siyosati"* asarini yozdi, unda u kafolatlangan minimal daromadni himoya qildi va Richard Niksonning Kafolatlangan yillik daromad (GAI) taklifini muhokama qildi.

1987-yilda Yangi Zelandiyaning Mehnat moliya vaziri Roger Douglas yangi soliq bilan birga kafolatlangan minimal oila daromadi sxemasini eʼlon qildi. Ikkalasini ham Douglasni ishdan boʻshatgan bosh vazir Devid Lange bekor qilgan.

Klassik liberal Fridrix Hayek oʻzining 1994-yildagi „avtobiografik dialog“ida shunday degan edi: „Men har doim mamlakatdagi har bir kishi uchun minimal daromad tarafdoriman, deb aytganman“.

2013-yilda Teng hayot fondi eng kam kafolatlangan daromadni amalga oshirish va moliyalashtirishning amaliy usulini ko‘rsatuvchi „Yashash daromadi kafolatlangan“ taklifini nashr etdi.

Boshqa zamonaviy himoyachilar orasida Ayshe Buğra (Turkiya), Yashil Iqtisodiyot Instituti (GEI) va Andrew Coyne (Kanada) bor.

## Moliyalashtirish
Soliq tushumlari GMI(Kafolatlangan eng kam daromad) takliflarining aksariyat qismini moliyalashtiradi. GMI takliflarining aksariyati barcha fuqarolar oʻrtasida kambagʻallik chegarasiga yaqin yoki undan yuqori daromad darajasini yaratishga intilayotganligi sababli, daromad soligʻi yoki QQS kabi bir xil darajada keng soliq manbalarini talab qiladi. Turli darajada GMI boshqa ijtimoiy taʼminot dasturlarini qisqartirish yoki yoʻq qilish orqali moliyalashtirilishi mumkin, masalan, ishsizlik sugʻurtasi .Moliyalashtirishning yana bir yondashuvi barcha zamonaviy iqtisodlar fiat pullardan foydalanishini tan olishdir va shuning uchun moliyalashtirish uchun soliqqa tortish kerak emas. Biroq, moliyaviy cheklovlarning yoʻqligi boshqa cheklovlar, masalan, real resurslar boʻyicha mavjud emasligini anglatmaydi.

## Dunyo boʻylab misollar

### Braziliya
Eng kam daromad Braziliya hukumati tomonidan tobora koʻproq qabul qilinmoqda. 2004-yilda Prezident Lula da Silva universal asosiy daromadni belgilash toʻgʻrisidagi qonun loyihasini imzoladi. Bu qonun birinchi navbatda Bolsa Familia dasturi orqali amalga oshiriladi. Ushbu dastur doirasida kam taʼminlangan oilalar davlat tomonidan chiqarilgan debet karta orqali toʻgʻridan-toʻgʻri naqd pul olishadi. Bolsa Familia shartli naqd pul oʻtkazish dasturi hisoblanadi. Yaʼni benefitsiarlar maʼlum harakatlarni bajarsalar, oʻz yordamlarini oladilar. Yordam olgan oilalar farzandlarini maktabga berishlari va emlash dasturlarida ishtirok etishlari kerak. Agar ular ushbu talablarga javob bermasa, ular yordamdan uziladi.Dastur ovozlarni sotib olish, samarali shaxslarni ijtimoiy yordam oluvchilarning ovozlari evaziga savdo qilish sifatida tanqid qilindi. 2011-yil holatiga koʻra, Bolsa Familiaʼda taxminan 50 million kishi yoki Braziliya aholisining toʻrtdan biri ishtirok etdi.

### Kanada
Kanada Mincome minimal daromad sinovlari bilan tajriba oʻtkazdi. 1970-yillarda Mincome kam taʼminlangan oilalarni qashshoqlikdan saqlab qolish uchun pul oʻtkazmalari bilan taʼminladi.2017-yilda Ontario viloyati minimal daromad tajribasini boshladi. 4000 ga yaqin fuqaroning oilaviy ahvoli va daromadidan kelib chiqib mablagʻ bilan taʼminlash boshlandi.Ushbu dasturni oluvchilar yiliga 10 000 dollardan koʻproq pul olishlari mumkin edi. Hukumat tadqiqotchilari mablagʻ oluvchilardan eng kam daromad odamlarning asosiy ehtiyojlarini qondirishga yordam berishi mumkinligini aniqlash uchun sinov usuli sifatida foydalanganlar. 2018-yil 31-avgustda hukumatdagi o‘zgarishlardan so‘ng, bosh vazir Dag Ford joriy moliyaviy yil oxirida pul berilishi bekor qilinishini eʼlon qildi.

### Xitoy
Xitoyning Minimal tirikchilik kafolati *dibao* deb ataladi. D*ibao* 1993-yilda joriy qilingan va 1999-yilda Xitoyning barcha shaharlariga joriy qilingan.

### Kipr
2013-yil iyul oyida Kipr hukumati Kiprdagi farovonlik tizimini isloh qilish va barcha fuqarolar uchun *Kafolatlangan minimal daromad* ni yaratish rejasini eʼlon qildi.

### Daniya
Kontanthjælp (ilgari bistandshjælp nomi bilan tanilgan) Daniyada oʻzini yoki oilasini boqish imkoniga ega boʻlmagan fuqarolarga beriladigan davlat imtiyozidir.

### Estoniya
Kundalik nafaqa — bu muhtoj shaxs yoki oila uchun moddiy yordam boʻlib, u kundalik hayot uchun minimal resurslarni (oziq-ovqat, dori-darmon, uy-joy xarajatlari va boshqalar) taʼminlaydi.

### Finlandiya
Kela tomonidan toʻlanadigan asosiy nafaqa daromadi va mol-mulki zarur kundalik xarajatlarni qoplash uchun yetarli boʻlmagan shaxs yoki oilaga berilishi mumkin.

### Fransiya
1988-yilda Fransiya eng kam daromadni joriy etgan birinchi mamlakatlardan biri boʻldi. Bu „Revenu minimum d’insertion“ deb nomlangan. 2009-yilda u kam maoshli ishchilarga faoliyatini ragʻbatlantirish uchun qoʻshimcha daromadlar berish orqali qashshoqlikni hal qilishga qaratilgan yangi tizim boʻlgan „Revenu de Soldarité active“ (RSA) ga aylantirildi.

### Islandiya
Moliyaviy yordam yordamsiz o‘zini va tirikchiligini taʼminlay olmaydigan shaxslar va oilalar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, odamlarni o‘zlariga yordam berish va o‘zini-o‘zi boqish imkoniyatiga ega bo‘lishlariga yordam beradi.

### Italiya
Fuqarolarning daromadlari 2019-yil yanvar oyida Italiyada yaratilgan ijtimoiy taʼminot tizimidir. Garchi uning nomi universal asosiy daromadlardan birini eslatsa-da, bu qoida aslida shartli va individual boʻlmagan kafolatlangan minimal daromad shakli hisoblanadi.

### Norvegiya
Agar ariza beruvchining daromadi va yashash uchun mablagʻlari yetarli boʻlmasa va boshqa ijtimoiy sugʻurta imtiyozlariga ega boʻlmasa, daromad yordami berilishi mumkin. Daromad yordami Norvegiya mehnat va farovonlik maʼmuriyati tomonidan toʻlanadi.

### Saudiya Arabistoni
Saudiya Arabistonida roʻyxatdan oʻtgan fuqarolarga asosiy daromad keltiradigan Fuqarolar hisobi dasturi mavjud. 2017-yilning dekabr oyida, dastur boshlanishidan oldin, 3,7 milliondan ortiq uy xoʻjaliklari roʻyxatdan oʻtgan.

### Qoʻshma Shtatlar
Qoʻshma Shtatlarda aktivlar yoki nogironlik kabi maʼlum mezonlarga javob beradigan shaxslar uchun kafolatlangan minimal daromadlarni taʼminlaydigan bir nechta ijtimoiy dasturlar mavjud. Masalan, Qoʻshimcha xavfsizlik daromadi (**SSI**) AQSh hukumati dasturi boʻlib, keksa (65 va undan katta), koʻzi ojiz yoki nogiron boʻlgan va kam taʼminlangan odamlarga stipendiyalar beradi. SSI 1974-yilda yaratilgan. Bugungi kunda dastur sakkiz millionga yaqin amerikaliklarga imtiyozlar beradi. Yana bir shunday dastur — nogironlik boʻyicha ijtimoiy sugʻurta (**SSD** yoki **SSDI**). U Ijtimoiy xavfsizlik boshqarmasi tomonidan boshqariladi va nogironlik, odatda jismoniy nogironlik tufayli ishlash qobiliyati cheklangan odamlarga daromad qoʻshimchalarini taqdim etish uchun moʻljallangan. SSD vaqtinchalik yoki doimiy ravishda yetkazib berilishi mumkin, bu odatda odamning nogironligi vaqtinchalik yoki doimiy ekanligi bilan bevosita bogʻliq.

## Manbalar