Harbiy psixiatriya

**Harbiy psixiatriya** – harbiy kontekstda psixiatriya va ruhiy kasalliklarning alohida jihatlarini qamrab oladi.. Harbiy psixiatriyaning maqsadi xizmatchilarni imkon qadar koʻproq xizmatga yaroqliligini saqlash va psixiatrik kasalliklarga chalingan nogironlarni davolashdir. Harbiy psixiatriya odamlar va oilalarga turli xil hayotiy masalalar boʻyicha maslahat berishni, koʻpincha *hayot strategiyasi boʻyicha maslahat berishni*, shuningdek, ruhiy salomatlik masalalari, giyohvandlikning oldini olish va giyohvand moddalarni isteʼmol qilishni davolash boʻyicha maslahatlarni oʻz ichiga oladi va zarur hollarda, boshqa elementlar qatorida, biologik asoslangan ruhiy kasalliklarni tibbiy davolaydi.

**Harbiy psixiatr** — bu har qanday aholi uchun statistik meʼyorda yuzaga keladigan ruhiy kasalliklar, shuningdek, urush va stress bilan bogʻliq kasalliklardan aziyat chekadigan harbiy xizmatchilar va harbiy oila aʼzolarini davolashga ixtisoslashgan psixiatr — harbiy kiyimdagi ofitser yoki fuqarolik maslahatchisi.Bu kasb harbiy hayot bilan bogʻliq.

## Mamlakat boʻyicha

### Norvegiya
1960-yillardan boshlab Norvegiya Qurolli Kuchlari tibbiy xizmatining bosh psixiatri Arne Sund „Norvegiya harbiy psixiatriyasini NATO doirasida yetakchi oʻringa qoʻydi“ va harbiy psixiatriyadan kelib chiqqan „ falokat psixiatriyasining tadqiqot sohasi asoschisi“ boʻldi.

### Qoʻshma Shtatlar

#### Faol xizmatchilar
**TRICARE** — bu Amerika Qoʻshma Shtatlari Mudofaa Departamenti Harbiy sogʻliqni saqlash tizimi orqali forma kiygan harbiy xizmatchilar, milliy gvardiya yoki zahiradagi aʼzolar, tirik qolganlar, sobiq turmush oʻrtoqlar, „Shon-sharaf medali“ sovrindorlari va ularning oilalariga taqdim etiladigan sogʻliqni saqlash dasturi. Roʻyxatdan oʻtgandan soʻng, faol navbatchi aʼzolar va ularning oilalari shoshilinch va favqulodda boʻlmagan ruhiy salomatlik yordamiga ega boʻladilar. Ruhiy salomatlik bilan bogʻliq favqulodda vaziyatlarda aʼzolarga eng yaqin shifoxona tez yordam boʻlimiga borish tavsiya etiladi. Oldindan ruxsat olish uchun hech qanday talab yoʻq. Qabul qilish toʻgʻrisida mintaqaviy pudratchiga 24 soat ichida yoki keyingi ish kunida xabar berilishi kerak. Favqulodda boʻlmagan holatlar uchun faol navbatchi aʼzolar barcha ruhiy salomatlik xizmati uchun yoʻllanma va oldindan ruxsat olishlari kerak.

#### Faxriylar
Amerika Qoʻshma Shtatlari Veteranlar Ishlari Departamenti VA sogʻliqni saqlash xizmatiga roʻyxatdan oʻtish orqali faxriylarga ruhiy salomatlik xizmatini taklif qiladi. Imtiyozlar shoshilinch va shoshilinch boʻlmagan yordamni oʻz ichiga oladi. Shoshilinch ruhiy salomatlik yordami kuniga 24 soat, haftada 7 kun, VA tibbiyot markazlari va Veteranlar inqiroz liniyasi orqali mavjud. Koʻrsatiladigan shoshilinch boʻlmagan ruhiy salomatlik xizmatlariga statsionar va ambulatoriya yordami, reabilitatsiya davolash va turar joy (yashash) dasturlari va qoʻllab-quvvatlanadigan ish sharoitlari kiradi. VA tomonidan davolanadigan holatlar:

* Posttravmatik stress buzilishi (TSSB)
* Depressiya
* Oʻz joniga qasd qilishning oldini olish
* Harbiy jinsiy travma (MST) bilan bogʻliq muammolar
* Moddalardan foydalanish muammolari
* Bipolyar kasallik
* Shizofreniya
* Xavotir bilan bogʻliq muammolar.

## Epidemiologiya
Psixiatrik kasalliklar bir nechta urushlarda eng koʻp qurbonlar va boʻshatishlar bilan bogʻliq. Bunday sharoitlar odatda somatik kasalliklar namoyon boʻladi. Oʻz joyida shoshilinch psixiatrik davolanish harbiy kontekstda psixiatrik kasalliklarning tarqalishini kamaytiradi.

## Mashhur harbiy psixiatrlar

* W .H .R.Rivers (1864-1922)
* Ernst Rüdin (1874-1952)
* Arne Sund (1925-2012)
* Saymon Vesli (1956-yildan hozirgi kungacha)
* Neil Greenberg (1968-yildan hozirgi kungacha)
* General Uilyam C. Menninger
* Nidal Hasan 2009-yilda Fort Huddagi otishmaning jinoyatchisi.

## Manbalar

### Keltirilgan asarlar

### Boshqa manbalar

* Jons, Franklin D. va boshqalar. (tahrirlar), *Harbiy psixiatriya: urushga tinchlikda tayyorgarlik* (1994; Seriya: Harbiy tibbiyot darsligi) — Tinchlik davrida harbiylarda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan turli xil ruhiy salomatlik muammolarini oʻrganadi: 331 pp.
* Jons, Franklin D. va boshqalar. (tahrirlar), *Urush psixiatriyasi* (1995; Seriya: Harbiy tibbiyot boʻyicha darslik) — Jangovar stress reaktsiyasi kontseptsiyasining evolyutsiyasi, askarlar boshdan kechirishi mumkin boʻlgan turli xil jang maydonlarida ruhiy salomatlik yordami va buning psixologik oqibatlarini muhokama qiladi. zamonaviy janglarning jadalligi va halokatliligiga chidadi: 515 pp.
* Shephard, Ben, *Asablar urushi: Yigirmanchi asrda askarlar va psixiatrlar* (2000)