open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akusherlik

**Akusherlik** — klinik tibbiyotning bir sohasi. Homiladorlik, tugʻruq vaqtida va tugʻruqdan keyin (chilla davrida) ayol organizmida sodir boʻladigan fiziologik va patologik jarayonlarni oʻrganadi. Asosiy vazifasi: tugʻruqqa yordam berish, homiladorlik kasalliklari (masalan, toksikozlar)da tugʻruq, tugʻruqdan keyin (tugʻruq vaqtidagi shikastlar, qon ketishi va boshqalar) yuzaga kelishi mumkin boʻlgan asoratlarning oldini olish, asoratlar paydo boʻlganda esa ayolga, homila va yangi tugʻilgan chaqaloqqa tibbiy yordam koʻrsatishning eng maqbul usullarini ishlab chiqishdan iborat. Bu vazifani kasalxonalar, tugʻruqxonalar yoki qishloq vrachlik punktlarida akusher-vrach yoki akusherka bajaradi. A.- tibbiyotning qadimgi sohalaridan biri. Tibbiyotga oid qad. kitoblarda (masalan, „Ayurveda“) tugʻruqqa yordam berishning ayrim usullari keltirilgan. Abu Ali Ibn Sino oʻzining „Tib qonunlari“ asarida xotin-qizlar gigiyenasi va kasalliklariga, jumladan Akusherlikka alohida bob ajratgan. Ilmiy akusherlik 17-18-asrlardan boshlab anatomiya, embriologiya, fiziologiya va klinik tibbiyot sohasidagi yutuqlar bilan bogʻliq holda rivojlanmoqda. A. bilan ginekologiya bir butun fandir. 19-asrda efir va xloroformdan ogʻriqsizlantirish maqsadida foydalanish, infeksiyaning tarqalish yoʻllari va unga karshi kurash usullarining kashf etilishi A.ning taraqqiy etishiga turtki boʻldi. A.da jarroxlik usullari keng qoʻllanila boshlandi. 20-asrda kimyo, fiziologiya, bakteriologiya va boshqa nazariy fanlar yutuqlarining A.da joriy etilishi A.ning bir qancha masalalarini, masalan, homiladorlik fiziologiyasi va diyetetikasi, tugʻruqni ogʻriqsizlantirish, homiladorlarda ke-chadigan ayrim kasalliklar, toksikozlar, anemiya va boshqalarni chuqurroq anglash imkonini berdi. Oʻzbekiston Respublikasi da akusherlik ijtimoiy masala darajasiga koʻtarilib, ona va bolalikni muhofaza qiladigan juda koʻp muassa-salar ishlab turibdi. Akusherlik oliy va oʻrta tibbiyot oʻquv yurtlarida fan sifatida oʻqitiladi.

## Manbalar
Aksept

**Aksept** (lotincha, acceptus — qabul qilingan) — 1) fuqarolik huquqida taklifda (ofertada) koʻrsatilgan shartlar-285da shartnoma tuzishga rozilik bildirish; xalqaro huquqda shartnoma shartlari bilan bogʻlanganlik toʻgʻrisida bir tomonlama ariza; 2) naqd pulsiz olib boriladigan hisob-kitobning asosiy shakli; tovarlar, xizmatlar, bajarilgan ishlar haqini taqdim etilgan toʻlov talabnomasiga muvofiq toʻlashga rozilik yoki toʻlashni kafolatlash. Mahsulot (xizmat) yetkazib beruvchi tomonidan toʻlov talabnomasi yozilib, toʻlov summasini xaridor hisob varagʻidan oʻz hisob varagʻiga oʻtkazish uchun bankka taqdim etiladi. Bankda toʻlov talabnomasini qondirish toʻlovchi Aksept (roziligi) bilan oʻtkaziladi. Belgilangan qoidaga koʻra toʻlovchi talabni Aksept qilishi yoki yozma ravishda rad etishi mumkin. Akseptni asossiz rad etgan toʻlovchi yetkazib beruvchi hisobiga jarima toʻlaydi.
## Manbalar
Akseptor

**Akseptor** (lotincha, acceptor — qabul qiluvchi) — yarimoʻtkazgichlar valent zonasidagi elektronlarni „tutib oluvchi“ kirishma atom. U valent zonada hosil boʻluvchi va elektr oʻtkazuvchanlikda ishtirok etuvchi kovakka ekvivalentdir. Ge va Si kristallidagi V, Al, Ga atomlari — akseptorga misol boʻla oladi (k. Yarimoʻtkazgichlar). Asosan konpleks birikmalarda.

## Manbalar
Akseptor aralashma

**Akseptor aralashma** — yarimoʻtkazgich kristali tarkibidagi atomlari akseptor boʻlgan begona kimyoviy element. Bor, alyuminiy, galliy, indiy elementlarining atomlari yarimoʻtkazgichlar — germaniy va kremniy kristallari tarkibida ishtirok qilganda Akseptor aralashma hosil boʻlib, yarimoʻtkazgichlarning xossalari oʻzgaradi. Akseptor aralashma ni belgilovchi muhim fizik kattaliklardan biri ularning ionlanish energiyasidir.
## Manbalar
Akseptsiz toʻlovlar

**Akseptsiz toʻlovlar** — bankka taqdim etilgan toʻlov talabnomasiga asosan amalga oshiriladigan toʻlovlar. Toʻlovchining roziligi talab etilmaydigan hollarda qoʻllanadi (hujjatlarda maxsus „akseptsiz“ deb qayd etiladi). Masalan, kommunal xizmatlar (gaz, suv, kanalizatsiya) toʻlovlari Akseptsiz toʻlovlar tartibida oʻtkaziladi. Shuningdek standartlarga mos kelmaydigan tovarlar uchun ortiqcha toʻlangan summani qaytarib olish talabnomasi, rejali toʻlovlar qatoridagi talabnomalar ham Akseptsiz toʻlovlarga kiradi.

## Manbalar
Aksessor minerallar

**Aksessor minerallar** (lotincha, accessorius — qoʻshimcha) — togʻ jinslarining tarkibida miqdor jihatdan oz uch-raydigan, lekin sifat jihatdan baʼzan muhim ahamiyatga ega boʻlgan minerallar. Dastlab tasodifiy qoʻshimcha minerallar deb (nomi ham shundan) hisoblangan. Keyinroq Aksessor minerallar togʻ-jinslarining qonuniy qismi ekanligi va uning asosida togʻ jinslarining oʻzaro oʻxshashligi va kelib chiqishini aniqlash mumkinligi ayon boʻldi. Aksessor minerallarga sirkon, apatit, rutil, anataz, ksenotim va boshqa kiradi. Aksessor minerallar assotsiatsiyalari biror petrografik provinsiyadagi har xil jinslarni oʻzaro taqqoslash hamda turli rayonlardagi choʻkindi jinslarning yoshini aniqlash va chaqiq jinslarning manbai va tarixini oʻrganish uchun qoʻllanadi. Soʻnggi vaqtlarda Aksessor minerallar assotsiatsiyalariga asoslanib, magmatik jinslarning fazalari ham aniqlanadi.

## Manbalar
Aksiz

**Aksiz** ( — qirqib olmoq) — keng isteʼmol tovarlari, eng muhim xom ashyolarga, shuningdek xizmatlar uchun davlat tomonidan solinadigan qoʻshimcha soliq turi. Muayyan tovar (muhim isteʼmol tovarlari: qand, gugurt, tuz, tamaki, spirtli ichimliklar, shuningdek avtomobillar, muzlatkichlar, moʻyna mahsulotlari billur va hokazo)lar narxiga, koʻrsatilgan xizmat (kommunal, transport va boshqalar) haqiga qoʻshimcha ustama soliq sifatida qoʻshiladi va uni toʻlovchilar bevosita haridorlar hisoblanadi. Aksiz narx tarkibida muayyan qiymatda yoki narx miqdoridan maʼlum foiz hisobida koʻrinishlarida boʻladi. Aksiz davlat byudjetida daromadlarning muhim qismini tashkil etadi. Aksiz qadimgi Rimda kelib chiqgan. Hozirgi dunyo mamlakatlarida keng rivojlangan. Oʻzbekistonda 1996-yil 1-oktabrdan respublikaning oʻzida ishlab chiqarilgan va uning hududiga chetdan keltirilgan tamaki mahsulotlari hamda spirtli ichimliklarni sotishda maxsus Aksiz markalari joriy etilgan.

## Yana qarang

* Soliq

## Manbalar
Aksiya kursi

**Aksiya kursi** — aksiyaning bozor narxi. Aksiya kursi aksiya keltiradigan dividend miqdoriga toʻgʻri mutanosib va bank foizi darajasiga teskari mutanosiblikda oʻzgaradi. Aksiya kursi aksiya nominalidan (aksiyada koʻrsatilgan summadan) yuqori yoki past boʻlib, bu talab va taklifga bogʻliq. Aksiya kursi ni emitent emas, bozor belgilaydi. Aksiya kursi tez oʻzgarib turadi. U quyidagicha belgilanadi: dividend, Vr — bank foizi. Aksiya narxining birjada belgilanishi birja kotirovkasi deyiladi.

## Manbalar
Aksiyador

**Aksiyador** — aksiyaning egasi, undan naf koʻruvchi yuridik yoki jismoniy shaxs. Aksiyador aksiyadorlik jamiyatining aʼzosi, oʻz aksiyasini tasarruf eta oladi. Aksiyador ayrim fuqaro, firma, korxona, bank, turli investitsiya fondlari, davlat (hukumat) va jamoat tashkilotlari boʻlishi mumkin. Qoʻlidagi aksiya miqdori va turiga qarab aksiyadorlarning maqomi har xil boʻladi (ayrimlari faqat daromad olishi, ayrimlari korxona boshqaruvida ishtirok etishi mumkin). Aksiyador aksiya chiqargan korxonaning hamkorlikdagi egasi hisoblanadi.

## Manbalar
Aksiyadorlar jamiyati

**Aksiyadorlar jamiyati** — daromad topish maqsadida hissadorlik tamoyiliga binoan uyushgan sherikchilik jamiyati. Aksiyadorlar jamiyati boshqa sherikchilik korxonasidan farqliroq, muomalaga nominal qiymati koʻrsatilgan aksiyalar chiqarish va uni sotish yoʻli bilan tarqatish bunday jamiyatning moliyaviy negizini tashkil etadi. Aksiya egalari dividend shaklida daromad oladilar. Aksiyadorlar jamiyatining ochiq va yopiq jamiyat shaklidagi koʻrinishlari bor:

* Yopiq aksiyadorlar jamiyati — aksiya egalari maʼlum guruh, masalan, taʼsischilarning oʻzi bilan cheklanadi. Aksiyalar faqat ularning oʻrtasida tarqatiladi.
* Ochiq aksiyadorlar jamiyati — jamiyat aksiyalari erkin sotiladi va sotib olinadi, aksiyadorlar soni cheklanmagan, xohlagan va aksiya olishga puli bor yuridik yoki jismoniy shaxs, shu jumladan, ajnabiy shaxslar uning aʼzosi boʻla oladi.

Aksiyadorlar jamiyati pulni bir yerga toʻplab biznesga qoʻyish uchun tuziladi. Uning tashkilotchilari taʼsischilar deb yuritiladi. Taʼsischi firmalar, banklar, davlat va ayrim fuqarolar boʻlishi mumkin. Aksiyadorlar jamiyatining afzalligi shundaki, u mayda pulni toʻplab yirik pulga aylantirish, yaʼni kapital boʻla oladigan pulga aylantirishdan, mayda puldorlarning pulini ham biznesga qoʻyishdan iborat. Aksiyadorlar jamiyatini boshqarishning oliy organi — aksiyadorlar majlisi, soʻngra — direktorlar kengashi va quyi boʻgʻini — boʻlinmalar boshqarmasidan iborat. Aksiyadorlar majlisi aksiyadorlar jamiyati yillik hisobotini, nizomdagi oʻzgarishlarni, daromadning taqsimlanishini, foyda-zarar hisob-kitobini, taftish natijalari, rahbarlarni saylash masalasini koʻrib chiqadi va tegishli qarorlar qabul qiladi. Dastlab aksiyadorlar jamiyati 17-asrda paydo boʻlgan, hozir keng tarqalib, ommaviy tus olgan. Oʻzbekistonda aksiyadorlar jamiyati bozor islohotlari davomida mol-mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonida paydo boʻldi, davlat korxonalarini aksiyadorlar jamiyati aylantirish mulkiy oʻzgarishlarning yoʻnalishlaridan biriga aylanadi. Islohotlarning birinchi bosqichida yopiq turdagi aksiyadorlar jamiyati tashkil topdi. Uning 2-bosqichida ochiq turdagi aksiyadorlar jamiyati shakllana boshladi. Oʻzbekistonda 1995-yilda 2255 ta, 1996-yilda 5500 ta aksiyadorlar jamiyati ishladi. Oʻzbekistonda aksiyadorlar jamiyati nodavlat sektoriga kiradi. Aksiyadorlar jamiyati mustaqil, lekin ular davlat belgilagan qonun-qoidalar asosida ish koʻradi. Ularning faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining „Aksiyador jamiyatlar va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida“ (1996.25.4) qonuniga binoan olib boriladi.

## Manbalar
Aksiyadorlik kapitali

**Aksiyadorlik kapitali** — aksiyadorlar jamiyatining kapitali, sherikchilik asosida tashkil topgan kor-porativ mulk hisoblanadi. Aksiyadorlik kapitali tarkibi Nizom (Ustav) kapitali, qoʻshimcha kapi-tal, rezerv fondidan va taqsimlanmagan foydadan iborat. Aksiyadorlik kapitali asosini Nizom kapitali tashkil etadi. Nizom kapita-li jamiyat tashkil etilgan chogʻda uning mol-mulkiga aksiyadorlar qoʻshgan ulush boʻlib, pulga chaqib hisoblanadi. Bu kapital maʼlum miqdordagi aksiyalardan iborat boʻlib, uning taʼsischilari orasida taqsimlanadi. Aksiyadorlik kapitali Nizom kapita-lidan tashqari qoʻshimcha aksiya chiqarib, jalb etilgan kapitaldan va kapitallashgan daromad hisobiga oʻsib boradi. Aksiyadorlik jamiyat beradigan dividend kapitallashganda Aksiyadorlik kapitali ga kelib qoʻshiladi. Aksiyadorlik kapitali pul shaklida chiqarilgan aksiyalar summasidan, moddiy shaklda jamiyat faoliyatini taʼminlovchi mol-mulkdan iborat boʻladi.

## Manbalar
Aksiyalarning nazorat paketi

**Aksiyalarning nazorat paketi** – aksiya egasiga aksiyadorlik jamiyatida amaldagi hukmronlikni taʼminlaydigan aksiyalar miqdori; chiqarilgan aksiyalarning umumiy summasida bir shaxs, kompaniya yoki davlatning yirik hissasi. Aksiyador jamiyatning yigʻilishida hal qiluvchi ovozga ega boʻlish huquqini beradi (bunda jami aksiyador kapitalning 51% ga emas, balki 20-30%, baʼzan undan ham kamroq hissaga ega bulishi kifoya). Aksiyalarning nazorat paketi p.ga egalik qilish amalda aksiyador jamiyatning xoʻjayini boʻlish, uning qolgan aʼzolari kapitalini boshqarish imkoniyatini beradi.

## Manbalar
Aksidensiya

**Aksidensiya** (lotincha, accidentia — tasodif) — biror narsaning tasodifiy, oʻzgaruvchan, muhim boʻlmagan, oʻtkinchi xossasi. Substansiyagya qarama-qarshi. Aksidensiya termini birinchi marta Aristotelning „Metafizika“ va „Fizika“ asarlarida ishlatilgan. Oʻrta asr sxolastikasida, XVII-XVIII asr falsafasida koʻp qoʻllangan va sharq falsafasida al-oraz deb ishlatilgan.

## Manbalar
Alabama (daryo)

**Alabama** – Shimoliy Amerikadagi daryo, AQShning janubi-sharqida, aksar qismi Alabama shtatida. Uzunligi 640&nbsp;km (Kusa daryosi boshlangan joydan 1064&nbsp;km). Havzasining maydoni 115 ming km². Meksika yoni pasttekisligidan oqib oʻtadi va Meksika qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Yomgʻirdan suv oladi. Kusa va Tallapusa irmoqlarida suv omborlari qurilgan. Suv sarfi 1790 m³/sek. Etagidan Montgomeri shahrigacha kema qatnaydi. Alabama etagida Mobil shahar bor.

## Manbalar
Abdulla Alaviy

**Abdulla Alaviy** (1903, Piskent — 1931.7.1, Samarqand) — shoir, adabiyotshunos. Leningraddagi Sharq tillari institutida tahsil koʻrdi va shu oʻquv yurtida (1924—1927), Samarqanddagi Pedogogika akademiyasida (1927—1930) dars berdi. Alaviy barmoq vazniga asoslangan oʻzbek sheʼriyatining badiiy imkoniyatlarini kengaytirdi, oʻzbek adabiyotidagi sochma (erkin) sheʼr boshlovchilardan biri boʻldi. Pskent tumanining Evalak qishlogʻida istiqomat qilgan Berdi baxshi ogʻzidan „Alpomish“ dostonini yozib olgan (1926).

## Manbalar
Alagoas

**Alagoas** — Braziliyaning shimoli-sharqidagi shtat. San-Fransisku daryosi quyi oqimidan shim.roqda. Maydoni 27,7 ming km². Aholisi 2420 ming kishidan koʻproq. Maʼmuriy markazi va asosiy porti — Maseyo sh. Katta maydonlarga shakarqamish (sohil boʻyi tekisligida) va paxta (Braziliya togʻligida) ekiladi. Oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati kor-xonalari bor. San-Fransisku daryosidagi Paulu-Afonsu sharsharasi yonida katta GES qurilgan.

## Manbalar
Alajaxyoyuk

**Alajaxyoyuk** — Boʻgʻozkoʻy qishlogʻidan (Markaziy Anadolu, Turkiya) shimolroqdagi tepalik. Arxeologik qatlamlar topilgan (mil. av. 4-3- ming yillik — mil. av. 7-6-asrlar). Ilk jez davri (mil. av. 3-ming yillik)ga oid nihoyatda boy nekropol ochilgan. Undan qimmatbaho idishlar, qurol-yarogʻ, marosim buyumlari, bezaklar hamda xettlar davriga oid mahobatli mudofaa devori qoldiqlari topilgan, devordagi darvozalarga sfinkslar shakli tushirilgan. Tepalikda ibodatxona va boshqa meʼmoriy inshootlar xarobalari ham saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alazeya

**Alazeya** — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasining shimoli-sharqidagi daryo. Uzunligi 1590&nbsp;km, havzasining maydoni 64700&nbsp;km². A. Alazeya yassi toglarida Nelkan va Kadilchan soylarining qoʻshilishidan hosil boʻlib, Sharqiy Sibir dengiziga quyiladi. Alazeya oʻzani juda egri-bugri. Daryo quyilish yerida bir qancha tarmoqlarga boʻlingan. Alazeya havzasida 24 mingdan ortiq koʻl bor. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha suv sarfi 320 m³/sek. Sentabr oxiri — oktabr boshlarida muzlab, may oxiri — iyun boshlarida muzdan boʻshaydi. Eng yirik irmogʻi — Rossoxa.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alazonlar

**Alazonlar** — Shimoliy Qora dengiz boʻyidagi skif qabilalaridan biri (miloddan avvalgi 7-2-asrlar). Ular haqidagi maʼ-lumotlar Gerodot, Strabon, Pavsaniy va Stefan Vizantiyskiy asarlarida uchraydi. A. Ol’viyadan shimolida, Janubiy Bug da-ryosi havzasida yashaganlar. Dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlganlar. A. yashagan hududda hali fan tomonidan yaxshi oʻrganilmagan bir qancha skif shahar va qishloq harobalari saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alay

**Alay** (turkiy soʻz) – eski oʻzbek tilida qoʻshinning old qatori, jabha (front). Turkiyada alay polk maʼnosida ishlatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alayhissalom

**Alayhissalom** (arab. عليه السلام — unga salom boʻlsin) — islomda paygʻambarlar nomi tilga olinganda aytiladigan ibora. Bu ibora barcha paygʻambarlar, jumladan, Muhammad (sav) nomi tilga olinganda ham aytiladi. Ammo, mazkur iboraning ikkinchi turi — „Sallollohu alayhi vasallam“ (صلى الله عليه وسلم „Alloh taolo ul zotga oʻzining salavot va salomini nozil etsin“) ham
mavjud boʻlib, u faqat Muhammad (sav) paygʻambarga nisbatan aytiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alak

**Alak** – arqogʻi va tanda ipi yarim pishitilgan ipdan toʻqilgan mato dastaki dastgoh (qoʻl doʻkon)da turli rangda yoʻl-yoʻl qilib tayyorlangan. Alakdan toʻn, koʻrpa va koʻrpacha tiqilgan. Alakning gullari yoʻl-yoʻl boʻlganidan qalami, baʼzi ingichka yoʻllilari esa zevak deb nomlangan. Alak oʻtmishda keng tarqalgan, ayniqsa, Fargʻona vodiysi, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida koʻplab toʻqilgan, chet mamlakatlarga ham chiqarilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alazani

**Alazani**, Alazan – Gruziya va Ozarbayjondagi daryo (kisman ikkala respublika chegarasidan oqadi). Uzunligi 351&nbsp;km, havzasining maydoni 10800&nbsp;km². Katta Kavkazning janubiy yon bagʻridan boshlanib, togʻdan chiqqach keng Kaxetiya vodiysidan oqib Mingechaur suv omboriga quyiladi. Qor, yomgʻirdan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 98 m³/sek. Suvi sugʻorishda foydalaniladi. Vodiy yon bagʻirlarida tokzorlar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alam

**Alam** (arabcha – alomat, belgi, nishona) – 1) yalov, tugʻ (bayroq); 2) aziz-avliyolar mozorida, qadamjolarida oʻsgan daraxtlarga osiladigan har xil (koʻpincha oq) lattalar. Oʻldirilgan kishilar qabrida tayoqqa osilgan latta ham alam deyiladi. Alam joy nomlari tarkibida koʻp uchraydi (Alamlisoy, Xoʻjaalambardor va b.); 3) Eronda har yili oʻtkaziladigan bayram. Dindorlar eʼtiqodiga koʻra, avliyo Imom Rizo besh oʻgʻli bilan haj qilish uchun Makkaga ketayotganda yoʻlda qaroqchilar ularni oʻldiradilar. Har yili xalq shu kunni xotirlash maqsadida Alam – rasm tushirilgan bayroq koʻtarib koʻchaga chiqadi. Mis yoki birinj (bronza) dan quyilgan besh panjali (besh avliyoni ifodalovchi) Alam shu marosim asosida paydo boʻlgan; 4) naqqoshlar madoxilsimon naqsh ijod qilib, uni alam deb nomlaganlar. Buxoroda birinchi boʻlib naqqosh Mirhamid mis laganlarga alamni zarb qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alama cheki

**Alama cheki** — oʻzbek milliy kashtachiligida ishlatiladigan bezak. Alama cheki takyapoʻsh, oynaxaltalarga bosma usulida tikiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otaxon Alamatov

**Otaxon Alamatov** (1947.6.3, Andijon viloyati Marhamat tumani Qoraqoʻrgʻon qishlogʻi) — Oʻzbekiston Qahramoni (1999). Mehnat faoliyatini Marhamat tumanidagi U. Qoraboyev nomli jamoa xoʻjaligida brigada hisobchisi vazifasidan boshlagan (1965), 1978-yildan shu xoʻjalikda brigada boshligʻi. A. rahbarlik qilgan brigada Oʻzbekiston Respublikasining don mustaqilligini taʼminlashda — paxta va don hosildorligini oshirish, sifatli urugʻlik bugʻdoy yetishtirish sohasida uzoq yillar davomida yuqori koʻrsatkichlarga erishdi (bugʻdoy hosildorligi 1998-yilda 84,0 s/ga, 1999-yilda 70 ga ekin maydonning har gektaridan 87,0 s/ga).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alambardor maqbarasi

**Alambardor maqbarasi** — Turkmanistondagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Somoniylar sulolasidan Muntasir (1005 y. vafot etgan) dafn qilingan deb taxmin etiladi. Maqbara peshtoq gumbazli, bir xonali, murab-ba tarxli (10,35×10,35 m), devorlari qalin, gumbaz osti bagʻallariga gʻishtlar mavjli shaklda terilgan. Bosh tarzi uch qismga boʻlingan. Oʻrtadagi chuqur ravok-li peshtoq va ikki yonidagi yassi ravoqda gʻishtlar naqsh hosil qilib terilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamkash

**Alamkash** (taxallusi; asl ismi Ubaydullo Islom oʻgʻli) (1846 – hozirgi Gʻallaorol tumani, Qizilqoʻrgʻon qishlogʻi – 1924) – shoir, xattot, tarjimon. Oʻz qishlogʻida maktab ochib, shu maktab oʻquvchilari uchun hisob ilmiga oid darslik tuzgan. Alamkashning 100 dan ortiq sheʼrdan tarkib topgan qoʻlyozma asari, 250 dan ortiq sheʼrni oʻz ichiga olgan devoni va matematikaga oid asari bizgacha yetib kelgan. Alamkash „Chor kitob“ni forschadan oʻzbekchaga erkin tarjima qilgan (1898). Asar Toshkentda toshbosmada 3-marta qayta nashr etilgan (1910, 1913, 1914). Devoni qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 11306) saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamlisoy

**Alamlisoy** — Samarqand viloyati Payariq tumanidagi soy. Qaroqchitogʻning janubiy yon bagʻrida 900 m bal.dan boshlanib, Tohirshayx adirlarida tugaydi. Uzunligi 8&nbsp;km dan ziyod. Alamlisoy vodiysining kengligi 100-200 m. Vodiyda uchtagacha terrasa bor. Suv yigʻish havzasi maydoni 11&nbsp;km². Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 20-25 l/sek. Alamlisoy suvining koʻp qismi (40%) bahorda (birgina aprel oyida 18%) oqadi, qolgan oylarda 5-9% dan ortmaydi. Bahorda sel kelib turadi. Alamlisoy yoqasida Alamli qishlogʻi chorvadorlarining qoʻtonlari joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamut

**Alamut** – Qazvin (Eron) shahrining shimoli-gʻarbida, Elburs togʻidagi qal’a. Ismoiliylar mazhabining maxfiy tariqati boʻlgan hashshoshiylar boshligʻi Hasan Sabboh 1090-yil bosib olgan. Nihoyatda mustahkam deb hisoblangan bu qal’ani tariqatning maxfiyatini saqlash maqsadida oʻziga qarorgoh qilgan. Hasan Sabbohning maxfiy fidoiy aygʻoqchilari shu yerdan topshiriq olib, oʻsha vaqtdagi podshoh, xalifa va hokimlarga tahdid solgan. Shu sababli bu qal’a 11-asr oxiri va 12-asr boshlarida qotillar va ur-yiqitchilar markazi degan nom bilan mashhur boʻlgan. Alamut 1090—1256-yildahashshoshiylar markazi boʻlib turdi. 1256-yil Alamut Hulokuxonning askarlari tomonidan egallanib vayron qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanga

**"Alanga"** — oylik adabiy va badiiy jurnal, 1928-30-yillarda Samarqandda nashr etilgan. Jami 32 soni chiqqan. 1-sonining adadi 5000. „Alanga“ lotin alifbosida bosilgan birinchi jurnaldir. Bir oz muddat Botu muharrirlik qilgan. Asosan, tahrir hayʼati chiqargan. Unda Mannon Romiz, Botu, Nabi Qodirov, Orif Olimjonov va boshqa boʻlgan. „Alanga“ da til-imlo masalalari yoritilgan. 1929-yildan "Qizil qalam" adabiy uyushmasining afkori (organi) vazifasini ham bajarib, adabiy-badiiy materiallar, adabiyotshunoslik va tanqidchilikka oid maqolalar ham muntazam berib borilgan. „Alanga“da Botu, Shokir Sulaymon, Oybek, Hamid Olimjon, Mirtemir, Rahim Ali, Jigʻoy, Gʻayratiy, Botur, Qosimjon, Hoshim, Suboy, Toshpoʻlat Saʼdiy va boshqalarning sheʼrlari, Fitrat, Gʻozi Olim, Ye. E. Bertels, Hodi Zarif va boshqalarning ilmiy, ilmiy-ommabop maqolalari bosilgan.

## Manbalar
Alanga fotometriyasi

**Alanga fotometriyasi** — emission spektral analiz turlaridan biri. Asosan eritmalardagi koʻpgina metallar va nodir yer elementlari atomlari miqdorini ularning alanga spek-tral chiziqlari yoki yoʻllariga qarab aniqlashda qoʻllanadi. Yoritgich gaz, vodorod, atsetilen yoki ditsian alangasi spektrlarning paydo boʻlish man-bai hisoblanadi. Vodorod-kislorod alangasi koʻproq tarqalgan boʻlib, unga yuqori temperatura (2900°K), kam nurlanish va chala yonganda alangada qattiq zarralar boʻlmasligi xos. Nurlanishni qabul qiluvchi sifa-tida fotoelement yoki fotoelektron koʻpaytirgichdan, qayd qiluvchi sifa-tida esa galvanometr yoki oʻzi yozar as-bobdan foydalaniladi. Qayd qilishda olingan yozuv nurlanish intensivligi toʻlqin uzunligiga bogʻliqligini bildiradi. Tekshirilayotgan element spek-tral chiziqlarining intensivligi shu element konsentratsiyasining meʼyori hisoblanadi. Alanga fotometriyasi ishqoriy elementlar boʻyicha 0,01 mkg/ml, ishqoriy yer elementlari boʻyicha 0,1 mkg/ml sezgirlikka ega boʻlgan tezkor usul hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alangalanish

**Alangalanish** — yonishni vu-judga keltiruvchi jarayon; yonuvchi moddaning biror issiqlik manbai (alanga, qizigan jism, elektr uchquni) taʼsirida oʻt olib, yolqinlanib yonishi. A. yonilgʻining oʻz-oʻzidan oʻt olishidan farq qiladi; tashqi manba taʼsirisiz qizib oʻt olish oʻz-oʻzidan . deyiladi. Masalan, suyuqliklarda A. ikki bosqichda kechadi, dastlab suyuqlik bugʻlanadi, keyin yana qizdirilsa, bugʻ-havo aralashmasi hosil boʻlib alangalanadi. Suyuklikning alangalanishi uchun yetarli past temperatura A. temperaturasi deyiladi. A. temperaturasi yonilgʻining 292oʻz-oʻzidan A. temperaturasidan birmuncha yuqori boʻladi. Yopiq idishdagi yonilgʻining A. temperaturasiga qarab suyuq yonilgʻilar oʻt olish xavfi jihatidan sinflarga boʻlinadi va shunga yarasha alangalanmaslik chora-tad-birlari koʻriladi .

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamdor

**Alamdor** — harbiy safar yoki muhoraba chogʻida biror boʻlinma, favj yoki qismning jangovar bayrogʻini koʻtarib yuruvchi, bayroqdor, yalovbardor. 16-asr ga mansub eski oʻzbek tili obidalarida, jumladan „Boburnoma“da qayd etib oʻtilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aland orollari

**Aland orollari**, Ahvenanma — Boltiq dengizida, Botnik qoʻltigʻiga kiraverishda; 6,5 mingdan ortiq granit orol (balandligi 132 metrgacha) va qoyalardan iborat. Finlandiya tarkibida.

## Boshqaruv shakli
Aland orollarining siyosiy tizimi Aland muxtoriyati toʻgʻrisidagi qonun va tegishli xalqaro shartnomalarga asoslanadi. Bular Aland orollarining keng koʻlamli oʻzini oʻzi boshqarishini kafolatlaydi, Finlyandiya esa yakuniy suverenitetni saqlab qoladi. Aland orollari hukumati *(Landskapsregering)* parlament tizimi doirasida Aland orollari parlamenti *(Lagting)* oldida javob beradi. Aland orollari muxtoriyati Finlyandiyaning hozirgi mintaqaviy tizimidan oldin boʻlganligi sababli, u materik Finlyandiyaning mintaqaviy kengashlari bilan shugʻullanadigan koʻplab vazifalarni ham bajaradi.

Aland orollari Finlyandiya parlamentida bitta oʻrinni egallaydi. Uning siyosiy tizimi kontinental Finlyandiyaning siyosiy tizimidan alohida faoliyat yuritadi va toʻliq mustaqillik tarafdori boʻlgan Aland orollarining kelajagi *(Ålands Framtid)* kabi turli partiyalarni oʻz ichiga oladi.
## Boʻlinishi va aholisi
Maʼmuriy boʻlinishi — kommuna. Aland orollarida jami 16 ta kommuna bor. 3 ta mintaqadan iborat: Mariyehamn, arxipelag va qishloqdan iborat.

2021-yilda Aland orollari aholisi 30 344 kishini tashkil etdi, asosan shved tilida soʻzlashadiganlar. Ulardan 11 742 nafari yagona shahar — Aland orollari poytaxti Mariyehamnda yashashadi. Shahar 1861-yilda tashkil etilgan va o‘shandan beri iqtisodiy hamda siyosiy hayotning markazi bo‘lib kelmoqda.
## Joylashuvi va tabiati
Arxipelag Boltiq dengizining Botnik koʻrfaziga kiraverishda joylashgan. Sharqda ular materik Finlyandiyadan (Varsinays-Suomi provinsiyasi) ko‘plab dengiz qoyalari bilan to‘la Arxipelag dengizi orqali ajralib turadi, g‘arbda esa Shvetsiyadan (Stokgolm va eng shimoli-g‘arbda – Uppsala leni) Syodra-Kvarken bo‘g‘ozi bilan ajralgan. Boʻgʻozda taxminan 3 gektar maydonga ega boʻlgan Merket oroli joylashgan boʻlib, unda davlatlar oʻrtasidagi chegaraning quruqlikdagi qismi mavjud.

Iqlimi moʻtadil, salqin, oʻziga xos xususiyatlarga ega, Shimoliy mamlakatlar orasida eng quyoshli mintaqalardan biri hisoblanadi; Aland orollari yozgi quyosh ta’sirida isigan Boltiq dengizi asta-sekin issiqlikni chiqarib, kuzning uzoq va yumshoq kechishi bilan faxrlanishi mumkin. Biroq bahorda havo materikdagiga qaraganda ancha sekin issiydi. Muzlash odatda yanvar oyining oʻrtalarida sodir boʻladi, aprel oyining ikkinchi yarmida yoki may oyining boshlarida muz eriydi. Yanvarning oʻrtacha harorati - −4°C, iyulniki - 15°C; yog’ingarchilik - yiliga 550 mm. Oʻsimlik dunyosi qaragʻay va keng bargli (asosan kul) oʻrmonlar, butalar, oʻtloqlardan iborat. Orollarda bir nechta rezervatlar mavjud.

## Iqtisodiyoti
Asosiy tarmoqlari: baliqchilik, sut chorvachiligi, turizm (dengiz kurortlari).

2017-yilda jon boshiga toʻgʻri keladigan YAIM boʻyicha bu mintaqa Finlyandiyadagi 19 mintaqa orasida 40 686 yevro koʻrsatkich bilan 2-oʻrinni egallagan hamda Uusimaa bilan bir qatorda jon boshiga YAIM butun Finlyandiya boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan yuqori boʻlgan ikki mintaqadan biri hisoblangan.

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Alaniy

**Alaniy**, a – aminopropion kislota, tabiatda keng tarqalgan aminokislotalardan biri. Mol. miqdori 89,09. Organizmda erkin holda uchraydi, barcha oqsillar tarkibiga kiradi. R-Alaniy CH2(NH2) CH2COOH oqsillar tarkibida uchramaydi, lekin aminokislotalar almashinuvida u oraliq mahsulot boʻlib, ayrim biologik faol birikmalar tarkibiga kiradi. Bufer eritmalar tayyorlashda, pantoten kislota va biologik faol peptidlar analoglarini sintez qilishda ishlatiladi.

## Manbalar
Alaniya

**Alaniya** – Shimoliy Kavkazning markaziy qismida 9-asr oxiri – 10-asrda vujudga kelgan davlat birlashmasi. 13-asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida parchalanib ketgan.

Alaniya – Turkiyaning Oʻrta yer dengizi qirgʻogʻining markaziy qismidagi kurort shahri boʻlib, u koʻpincha Turk Riviera deb ataladi. Shahar oʻzining mehmonxonalar bilan oʻralgan keng plyajlari, jumladan Kleopatra plyaji bilan mashhur boʻlib, u yerda afsonaga koʻra Misr malikasi suzgan. Saljuqiylar tomonidan dengizga choʻzilgan tiniq qoya tepasida qurilgan va ochiq osmon ostidagi muzeyga aylangan ulkan Alaniya qal’asi hududida tomlari qizil koshinli boʻlgan Usmonli villalari va sakkiz qirrali Qizil-Kule joylashgan. minora (Qizil minora) – 1226-yildan beri shaharning ramzi hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanlar

**Alanlar** – milodiy 2-9-asrlarda Quyi Volga boʻyi, Janubiy Uraloldi, Don boʻyi, Shimoliy Kaspiy boʻyi (Dneprgacha) mintaqalarda yashagan qabilalar; sarmatlarning avlodi. Oʻzlarini ironlar deb ataydilar, Vizantiya manbalarida alanlar, gruzin manbalarida oslar, rus yodnomalarida yaslar deb ataladilar. Mil. av. 2-asrdan roksolanlar nomi bilan maʼlum. Hind-yevropa til oilasining eron tarmogʻiga mansub tilda soʻzlashgan. Alanlarning asosiy xoʻjaligi chorvachilik va qisman dehqonchilik boʻlib, keyinchalik hunarmandchilik, kulolchilik, zargarlik va metallurgiya taraqqiy etadi. Alanlar ijtimoiy hayotida qabila boshliqlari muhim oʻrin tutgan. Alanlar 4-asrda (372) gunnlar va 6-asrda avarlar tomonidan qattiq zarbaga uchraydilar. Ularning bir qismi xalqlarning buyuk koʻchishida ishtirok etib Gʻarbiy Yevropa va Shimoliy Afrikaga borib oʻrnashadi. U yerda alanlar vandallar bilan birga 6-asr oʻrtasigacha mavjud boʻlgan davlat barpo etganlar. Dogʻistondan Kuban boʻyigacha alanlar yashagan hudud 7-10-asrlarda Xazar xoqoni tasarrufida boʻlgan. Bu davrda Alanlar Xazar xoqonligi, Vizantiya va Arab xalifaligiga qarshi kurashdilar. 10-12-asrlarda alanlarning ilk davlati tuziladi. Shu davrda alanlarda yunon alifbosi asosida yozuv vujudga keladi. 1238-39 ylarda moʻgʻullar alanlarga qaqshatqich zarba berib Kavkazoldi tekisliklarini egallaydilar. Omon qolgan alanlar Markaziy Kavkaz togʻlari va Kavkazorti (Janubiy Osetiya)ga ketadilar va u yerdagi mahalliy Kavkaz aholisi bilan qoʻshilib ketganlar. Alanlar qabilalari oʻrtasida 7-asrda xristian dini, 14-asrda islom dini tarqaladi. Alanlar osetin xalqining bevosita ajdodi boʻlib, ular Shimoliy Kavkazning mahalliy aholisi etnogenezida hamda madaniyatining vujudga kelishida muhim rol oʻynagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanchuq

**Alanchuq** – Janubiy Ozarbayjon (Eronning shimoli-gʻarbi)dagi togʻ yon bagʻrida joylashgan mustahkam qal’a. Alanchuq uch pogʻona (yarus)dan iborat, har bir pogʻonaning qalin va baland devorlari boʻlgan. Alanchuq sosoniylar davrida Vizantiyaga qarshi istehkom sifatida bunyod etilgan. Keyinchalik uning yuqori pogʻonalari barpo qilingan. Tarixiy manbalarda Alanchuq haqida ilk bor Amir Temurning „uch yillik yurishi“ (1386-88) munosabati bilan qayd qilingan. 1387-yil kuzida Sohibqiron Sulton Ahmad Jaloyirni taʼqib etib, Alanchuqqa duch kelib, uni qamal qilgan. Qal’aning birinchi pogʻonasi olingach, Toʻxtamishning Movarounnahrga qilgan chopquni xabari olinishi munosabati bilan qamal toʻxtatilgan. Amir Temur Alanchuqni ikkinchi marta „besh yillik yurish“ (1392- 96) paytida, 1394-yil mayida qamal qilgan. Qamal ishlarini Muhammad Darvesh Barlos boshchiligida qoʻshin olib borgan, qamal choʻzilib ketganligi bois bu vazifa Mironshoh mirzoga topshirilgan. Biroq 1395-yil Toʻxtamishga qarshi qilingan yurish tufayli Alanchuq qamali yana toʻxtatilgan. Amir Temur Oltin Oʻrdani tor-mor etib qaytgach, 1396-yil oʻrtasida Alanchuqni musaxhar (tobe) qilgan. „Yetti yillik yurish“ (1399-1404) paytida Alanchuq Amir Temurning harbiy istehkomi vazifasini oʻtagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanquva

**Alanquva** – moʻgʻullarning afsonaviy ajdodi. Rashiduddinning yozishicha, barcha moʻgʻul qabilalari Dobunbayon va uning xotini Alanquvadan tarqagan. Alanquva oqila ayol boʻlib quralas qabilasidan (baʼzi manbalarga koʻra Xoʻrilartoy merganning qizi) boʻlgan. Ularning Belgunutoy va Bugunutoy ismli oʻgʻillari boʻlgan. Dobunbayon yoshlik paytida vafot etgan. Beva qolgan Alanquva, rivoyatlarga koʻra, tushida tuynukdan nurga burkangan malla sochli, koʻk koʻzli kishi unga asta-sekin yaqinlashib soʻng qaytib ketganligini koʻrgan. Alanquva ilohiy moʻ’jiza bilan homilador boʻlib qolgan va uch oʻgʻil farzand tuqqan. Katta oʻgʻli – Bukun Qatagʻandan qatagʻan qabilasi oʻrtanchasi – Saljidan saljiut qabilasi tarqagan, kenjasi – Bodoncharqoon (Budanjir Munqaq) boʻlib, Chingizxon nasabi unga borib taqalgan. Bu uch oʻgʻildan tarqalgan barcha urugʻ-qabilalar nirun deb atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alarix I

**Alarix I** (taxminan 370-410 yillar oxiri) — vestgotlar qiroli (395 yildan). Frakiyaga bostirib kirgan, Afinani egallagan, Korinf, Argos, Spartani vayron qilgan. Sharqiy Rim imperiyasi imperatori Arkadiy Alarix bilan sulh tuzib (396), unga Illirikdagi armiya magistri unvonini bergach, vestgotlar federatlar sifatida Illirikka kelib joylashgan. 401 yil Alarix Italiyaga bostirib kirgan, biroqvandallarpyan boʻlgan rim sarkardasi Stilixon uni chekinishga majbur qilgan. 408 yil Alarix  yana Italiyaga bostirib kirib, Rimni 3 marotaba qamal qilgan (qad. muarrixlar qamaldagi Rimdan Alarix  armiyasiga koʻplab qullar qochib oʻtganligi haqida xabar berishadi); 410 yil 24-avgustdaAlarix  Rimni olib, uch kun davomida talon-toroj qilgan. Rimning varvarlar tomonidan ilk marta olinishi (gʻallarning mil. av. IV asrda Italiyaga qilgan istilosidan keyin) zamondoshlarda katta ta-assurot qoldirgan; bu gʻalaba varvarlar tomonidan Gʻarbiy Rim imperiyasining uzil-kesil bosib olinishining boshlanishi edi. Alarix Janubiy Italiyada Sitsiliya va Afrikaga yurish qilishga tayyorgarlik koʻrayotib vafot etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaf puli

**Alaf puli** — Buxoro, Xiva va Qoʻqon xonliklarida bedazor, oʻtloq, bogʻ va uzumzor egalaridan davlat hisobiga olingan soliq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alash oʻrda

**Alash Oʻrda** — qozoq xalqining milliy ozodlik, mustaqillik uchun kurashiga rahbarlik qilgan milliy partiyasi va muhtor hukumati (1917-yil aprel-1920-yil mart). 1917-yil 27-aprel 7-may kunlari Semey viloyati qozoq vakillari ning kengashi boʻlib, unda boʻlajak Butunqozoq vakillari qurultoyida Qozogʻistonning muhtoriyatini tuzish masalasi koʻrildi. 1917-yil 21-26-iyul kunlari Orenburgda Butunqozoq vakillari qurultoyi boʻlib, unda Oqmola, Semey, Toʻrgʻay, Oʻrol, Yettisuv, Sirdaryo, Fargʻona viloyatlari, shuningdek Ichki Boʻkey oʻrdasi vakillari ishtirok etishdi. Qurultoyda mamlakatni boshqaruv shakli, qozoq viloyatlari muhtoriyati, yer masalasi, xalq militsiyasi, zemstvo, xalq talimi, qozilik, diniy masalalar koʻrildi. Qozoq demokratik hokimiyatini tuzish, islohotlar, xalqning oʻzini-oʻzi boshqaruvi uchun zaruriy muzokaralar uyushtirish masalalari muhokama qilindi. Qurultoyda qozoqlarniň Alash partiyasini tuzish masalasi koʻrildi. Alash partiyasi joylarda mahalliy xalq hokimiyatini oʻrnatishga kirishdi. 1917-yil 19-dekabrda Yettisuvda hokimiyat mahalliy xalq vakillari qoʻliga oʻtdi. 1917-yilning 5-13-dekabr kunlari Orenburgda Alash partiyasining navbatdagi uchinchi qurultoyi boʻlib oʻtadi. Qurultoy 13-dekabrda poytaxti Semipalatinsk boʻlgan Alash Oʻrda muxtoriyatini eʼlon qiladi. Alixon Boʻkeyxon oʻgʻli hukumat boshligʻi etib saylanadi. Tez orada bu hukumat 27 ming nafarlik milliy qoʻshin va tartibni saqlash boʻlinmalarini tashkil etdi. Qurultoyda Alash partiyasining dasturi loyihasi qabul qilinib, umumxalq muhokamasi uchun „Qozoq“ gazetasida eʼlon qilinadi. Oʻn boʻlimdan iborat bu hujjatda partiyaning mamlakat boʻyicha tuzilishi, mudofaa, din, ilm-fan yoʻlidagi faoliyati, agrar masala boʻyicha vazifalar belgilandi. 1918-yil martida Oʻrol viloyatida oʻtkazilgan saylovlarda mustaqillik kuchlari gʻolib chiqdi. Ammo, 29-martga oʻtar kechasi teskari kuchlar va bolsheviklar harbiy toʻntarish oʻtkazdilar. Oʻrol viloyati ijroqoʻmining 60 nafar 297 vakili qamaldi va azoblab oʻldirildi. Yettisuv viloyatida 1918-yilning 2-3-martida bolsheviklar Alash partiyasi vakillarini qamoqqa oldilar. Orenburgda Toʻrgʻay viloyati Shoʻrolarining 1-qurultoyi (1918-yil 21-mart — 3-aprel)da ham bolsheviklar gʻolib chiqdi. Shu kunlari Oqmoʻla uyezdi qozoq vakillari Shoʻrolari qurultoyida bolsheviklar tazyiqi bilan Alash Oʻrda muxtoriyatiga qarshi qaror qabul qilindi.

Oʻrda partiyasining Orenburgda chiqib turgan „Qozoq“ gazetasi yopildi. Uning egallab turgan binosi va mulki musodara qilindi. Alash Oʻrda siyosiy partiyasi tashkilotchilaridan Alixon Bukeyxon (1869-1937) va Miryoqub Davlat oʻgʻli (1885-1935) kabilar quvgʻin qilinib, taʼqib ostiga olindi. Oq gvardiyachilar deb atalgan Sibir hukumatini rasmiy tarzda tan olgan Alash Oʻrda hukumati ataman Dutov bilan til biriktirib Shoʻro hukumatiga qarshi chiqdi. Dutov tor-mor keltirilgach, Umumqozoq Revkomi qarori bilan Alash Oʻrda 1920-yilning martida tugatildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alashan

**Alashan** – Xitoyning shimolidagi choʻl, Nanshan togʻlaridan shimoli-sharqda. Maydoni qariyb 170 ming km². A.ning yer yuzasi past togʻlar, qumli va toshloq yerlardan iborat toʻlqinsimon tekislik. Katta qum massivlari koʻchib yuradi, balandligi 250 m gacha barxanlar hosil qiladi. balandligi 820 m dan (shimoli-gʻarbida) 1660 m gacha (janda). Iqlimi kontinental, yanvar oyida temperatura – 6,8°,- 12, G, iyulniki 22,6° – 26,1°. Yogʻin kam yogʻadi (200 mm gacha). Eng yirik daryolari – Edzin-Gol (Jo-shuy), Shuyxe. Katta koʻli – Sogo-Nur Alashanda gil tuproqli pastlik joylarda shoʻrxoklar, taqirlar uchraydi. Asosiy oʻsimliklari: juzgʻun, yovvoyi piyoz, sak-sovul va turli xil oʻtlar. Aholi siyrak asosan koʻchmanchi chorvadorlar yashaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alashan (maʼnolari)

**Alashan**:

* Alashan — Xitoyning shim.
* Alashan (togʻ), Xelanshan — Xitoy-ning Gansu provinsiyasidagi tog‘ tiz-masi, Alashan cho‘lining jan.
Alashan (togʻ)

**Alashan**, Xelanshan — Xitoyning Gansu provinsiyasidagi togʻ tiz-masi, Alashan choʻlining janubi-sharqiy chekkasida. Shimolidan jan.ga 270&nbsp;km ga choʻzilgan. Eng baland nuqtasi 2855 m. A. tuprogʻi unumdor va aholi zich yashaydigan Xuanxe vodiysini Alashan qum choʻlidan ajratib turadi. A.ning yuzasi toshloqli chala choʻldan iborat. Chala choʻl va dasht oʻsimliklari oʻsadi. Kumir koni bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaxdash

**Alaxdash**, deliriy – oʻng oʻzgarishining bir turi, voqealarni anglash qobiliyatining buzilishi. Alaxdash vaqtida bemor koʻpincha bezovtalanib, koʻziga turli-tuman qoʻrqinchli narsalar (mas, hayvonlar) koʻrinadi, uni ayblovchi, haqoratlovchi tovushlar eshitadi, baʼzan oʻzini himoya qilish payida boʻladi, goʻyo atrofidagi hamma narsa oʻzgarib ketgandek tuyuladi. Bemor koʻziga koʻringan narsalarni, qulogʻiga eshitilgan tovushlarni koʻpincha yodida saqlab qoladi. Ammo atrofida sodir boʻlgan voqealarning hammasini eslay olmaydi. Alaxdash bir necha soatdan 3-5 kungacha davom etib, baʼzan qaytalanib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaslar va gayolar

**Alaslar va gayolar** — Indoneziyada yashovchi, madaniyatlari bir-biriga yaqin ikki xalq. Shimoliy Sumatraning togʻli tumanlarida yashaydilar. Alaslar 40 ming (1987), gayolar 150 ming kishi (1987). Tillari avstronez tillari oilasiga kiradi. Alaslar va gayolar musulmon sunniylar, ular orasida qad. liniy eʼtiqodlari (tabiatga sigʻinish)ni saqlab kelayotganlar bor. Bu xalqlarning asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaunpaya

**Alaunpaya**, Alompra (1714-1760) — Birma (hozirgi Myanma) hokimi (1752-yildan). Konbaun sulolasining asoschisi. Tarqoq Birmani birlashtirib davlatga aylantirgan. Birma poytaxti — Rangun shahriga asos solgan (1755).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-ahmar masjidi

**Al-ahmar masjidi** — Qohiradagi fotimiylar davri meʼmo-riy va amaliy bezak san’ati yodgorligi (1125). Hovli (10x10 m) atrofidagi gum-bazli binolar oldi ravoqlar qatori bilan oʻralgan. Bosh tarzi ravoqlari, mehrobi, tosh oʻymakorligida ishlangan hoshiyasida girih va islimiy boʻrtma naqshlarning serhasham namunalari saqlangan. Saroy eshigidagi islimiy naqshlar tas-viriy mazmun (ov sahnasi, sozanda va raqqosalar, qush va jonivorlar tasviri) bilan uygʻunlashib ketgan. Masjiddagi oʻymakori naqshlar nihoyatda serhasham.

## Manbalar
Alban tili

**Alban tili** () — alban xalqining tili. Albaniya Respublikasining davlat tili. Hind-yevropa tillari maxsus guruhiga kiradi. Alban tili da 3 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi, 2 katta dialektga boʻlinadi: shim. (geg), janubiy (tosk). XIX asr oxirida hozirgi adabiy Alban tili mazkur dialektlar asosida shakllangan. Tuzilishi jihatdan Alban tili bilan bulgʻor va rumin tillari oʻrtasida umumiy oʻxshashlik mavjud. Alban tili da lotin, yunon, janubiy slavyan, turk va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Alban tili yozuvi lotin grafikasi asosida.

## Manbalar
Alban qoʻzgʻoloni

**Alban qoʻzgʻoloni** (1912) – alban xalqining Turkiya hukmronligidan xalos boʻlish maqsadida koʻtargan umumxalq qoʻzgʻoloni unda xristianlar bilan birga musulmon aholi ham ishtirok etdi. Shimoliy Albaniyaning togʻli tumanlarida yashovchi dehqonlarning mart oy-idagi chiqishlari bilan boshlangan. Avgust oʻrtalariga kelib qoʻzgʻolonchilar Dibru, Elbasan, Permeti va boshqa shaharlarni egallashgan. Biroq qoʻzgʻolonga may oyidan boshlab rahbarlikni qoʻlga olgan zamindorlar (Hasan Prishtina va boshqalar) albanlarning milliy manfaatlariga xilof ravishda Turkiya hukumati bilan bitim imzolaganlar. Unga koʻra, Turkiya Albaniyaga cheklangan muxtoriyat berishni vaʼda qilgan.
Albanlar

**Albanlar** (oʻzlarini "shkiptar" yoki "shqiptarët" deb ataydilar) – Albaniya Respublikasining asosiy xalqi. Umumiy soni 6,1 mln. (1992-yil). Albaniyada 3,250 mln kishi, Yugoslaviyada (1,985 mln. kishi), Makedoniyada (500 ming kishi), Italiyada, Gresiyada, Rossiya Federatsiyasi va boshqa davlatlarda istiqomat qilishadi. Tili hind-yevropa tillari oilasiga kiradi. Albanlar kad davrlarda Bolqon yarim orolning gʻarbiy qismida yashagan illiriy, qisman frakiylar avlodidir. „Albanlar“ etnonimi dastlab mil. II asrga oid manbalarda tilga olinib, XI asrdan hozirgi Al-baniyaning butun aholisiga nisbatan qoʻllangan. A. Albanlar yevropeoid irqiga mansub. Albanlarning koʻpchilik qismi islom dinini qabul qilgan, bir qismi pravoslav va katolik. Dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar. Sanoatda ham ishlaydilar.

## Tarixi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albon (maʼnolari)

**Albon**:

* Albon — Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommuna.
* Albon (turkiy) — chingiziy-lar davrida mahsulot bilan to‘lanadigan soliq, o‘lpon. 12—14-asrlarga oid turkiy hujjatlarda ishlatilgan.
Albon (turkiy)

**Albon** (turkiy) — chingiziylar davrida mahsulot bilan toʻlanadigan soliq, oʻlpon. 12-14-asrlarga oid turkiy hujjatlarda ishlatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Algebraik tenglama

**Algebraik tenglama** — chap tomoni nomaʼlumlardan tuzilgan koʻphaddan iborat boʻlgan tenglama. Nomaʼlum xning tenglamani qanoatlantiradigan, ayniyatga aylantiradigan qiymatlari tenglamaning ildizlari yoki yechimlari deyiladi. Algebraning asosiy masalalaridan biri Algebraik tenglamaning ildizlarini topishdan iboratdir. 1, 2, 3 va 4 darajali Algebraik tenglama ildizlarini topish formulalari maʼlum, darajasi 5 va undan ortiq boʻlgan tenglamalar uchun bunday formulalar umumiy holda mavjud emas. Ammo koeffitsiyentlari kompleks sonlar boʻlgan ixtiyoriy tenglama kompleks yechimga ega (qarang Algebraning asosiy teoremasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraning asosiy teoremasi

**Algebraning asosiy teoremasi** — kompleks sonlar maydonida berilgan ixtiyoriy darajali koʻphad kamida bitta ildizga egaligini tasdiqlaydigan teorema. Bu teoremadan darajali koʻphad, karrali ildizlarning karraliligi hisobga olinganda roppa-rosa p ta ildizga ega boʻlishi kelib chiqadi. XVI - XVIII asrlarda algebraning asosiy mazmuni tenglamalar yechishdan iborat boʻlgani uchun yuqoridagi teorema algebraning asosiy teoremasi deyiladi. Algebraning asosiy teoremasini birinchi marta Gauss uzil-kesil isbot qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraik geometriya

**Algebraik geometriya** — matemetikaning algebraik chiziq, algebraik sirt va, umuman, algebraik koʻp xilliklarni oʻrganadigan qismi. Algebraik geometriyada isbotlanadigan koʻpgina teoremalar sof geometrik teoremalar, yaʼni ular fazoviy koordinatlar bilan bogʻlanmagan, lekin, odatda, algebraik metodlar bilan isbotlanadi. Algebraik geometriyaning kuchli transsendent usullaridan biri algebraik sirtlar boʻyicha olingan karrali integrallarni oʻrganishdir.Algebraik geometriya tatbiklari sifatida 3 va 4 tartibli algebraik chiziq va sirtlarni tasniflashni koʻraylik, 3- tartibli chiziqlar tasniflashni Nyuton taklif qilgan. Tekislikdagi egri chiziqlarning Algebraik geometriyasi juda yaxshi oʻrganilgan. Proyektiv nuqtai nazardan barcha aynimagan 2-tartibli chiziqlar (konus kesmalar) bir xil tuzilgan: bu chiziqlarning biri ikkinchisiga bir qiymatli proyektiv almashtirish yordamida oʻzaro aks ettirilishi mumkin. 1,2- tipdagi chiziqlar ratsional ifodalar yordamida parametrik koʻrinishda berilishi mumkin, 3- tip chiziq esa bunday xususiyatga ega emas. Bir chiziq har bir nuqtasining koordinatlari orqali rasional ifodalanishi mumkin; aksincha boʻlsa, u holda bu ikki tekis algebraik chiziqbiratsional ekvivalent deyiladi. Tekis algebraik chiziqlar biratsional ekvivalentlik aniqligigacha toʻla tasniflangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraik sonlar

**Algebraik sonlar** — koeffitsiyentlari butun sonlardan iborat boʻlgan koʻphadlarning ildizlari. Algebraik sonlar boʻlmagan sonlar transsendent sonlar deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algonkinlar

**Algonkinlar** — Shimoliy Amerikadagi indeys xalqlari guruhi (ojibve, mogikan, delavar, kri, montane, naskap, cheyen va boshqalar). 260 ming kishi. Bulardan 100 ming kishi Kanadada va 160 ming kishi AQShda (1992) maxsus ajratilgan joylarda yashaydilar, algonkin tilida gaplashadilar. A. mongoloid irqiga mansub. A.ning koʻp qismi mustamla-kachilar tomonidan qirib tashlangan. Kanadada yashovchi A., asosan, moʻynali hayvonlarni ovlaydilar. AQShda yashovchilari dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Dindorlari katoliklar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algoritmik til

**Algoritmik til** — biror ma-sala yechimini algoritm koʻrinishida yozishga imkon beradigan dastur tuzish tili. Algoritmik til ni qoʻllash sintaksis (asosiy misollardan qurilma tuzish qoidalari tizimi) va semantika (ularni bir xil sharhlash qoidalari tizimi) bilan bel-gilanadi. Alifboning baʼzi harflari yoki biror boshqa timsollar Algoritmik til ning timsollari boʻlishi mumkin. Soʻzlar, gaplar, jadvallar va boshqa ifodalar Algoritmik til qurilmalari hisoblanadi. Shaxmat oʻyini tibbiy tashxis qoʻyish, fikrlash jarayonlarini modellashda Algoritmik til ning alohida guruhi — IPL, LISP, SLIP 306va b. qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Interpretatsiya (dasturlash)
* dasturlash

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldan (maʼnolari)

**Aldan**:

* Aldan - #YOʻNALTIRISH Aldan (Pennsylvania)

* Aldan (daryo) — RF tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasidagi daryo.
Aldan (daryo)

**Aldan** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasidagi daryo. Lenaning eng yirik oʻng irmogʻi. Stanovoy tizmasining shimoliy yon bagʻridan boshlanadi. Yuqori oqimida Aldan yassitogʻligini kesib oʻtib, Yakutskdan 160 km quyida Lena daryosiga quyiladi. Uzunligi 2273 km. Havzasining maydoni 729 ming km². Daryoda yogʻoch oqiziladi. Quyilish yeridan 1753 km masofada kema qatnaydi. Kor va yomgʻirdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha yillik suv sarfi 5110 m³/sek. Aldan quyi qismida oktabr oxirida muzlab, may oyida muzdan boʻshaydi. Aldanda baliq ovlanadi.

## Manbalar