Albrecht von Haller

**Albrecht fon Haller** ( ; 1708 - 1777) - shveysariyalik anatom, fiziolog, tabiatshunos va shoir.
London Qirollik jamiyati aʼzosi (1739), Parij Fanlar akademiyasining xorijiy aʼzosi (1754), Sankt-Peterburg Fanlar akademiyasining xorijiy faxriy aʼzosi (1776).

## Biografiya

Albrecht fon Haller 1708-yilda Bern shahrida patritsiyan oilasida tug'ilgan. 15-yoshidan boshlab, u tragediyalar va komediyalar yozgan va Shveysariya Ittifoqining boshlanishi haqida 4000 misradan iborat epik she'r yozgan.
1723-yilda u Tübingen universitetiga o'qishga kirdi va u yerdan mashhur Boerhaaveni tinglash uchun Leydenga ko'chib o'tdi. 19 yoshida  u tibbiyot fanlari doktori darajasini oldi, shundan so'ng Angliya va Fransiya bo'ylab sayohat qildi va Bazelda Iogan Bernoullidan oliy matematikani tingladi. 1728-yilda Gesner bilan birgalikda  tog'larga ekskursiya qildi va botanika bo'yicha katta ish uchun material to'pladi va o'zining mashhur "Alp tog'lari" tavsifiy she'rini ko'rib chiqdi. Bazelda ikkinchi bo'lib, u yerda anatomiya bo'yicha ma'ruzalar o'qiganidan so'ng, Xaller 1729-yilda Bernga qaytib keldi va tez orada mashhur shifokorga aylandi.
1732-yilda Xallerning imzosisiz nashr etilgan, uning she'rlar kitobi ("Versuch schweiz. Gedichte") o'sha paytda nemis she'riyatining bir nechta ixlosmandlarining e'tiborini unga qaratdi. Uning "Yovuzlikning kelib chiqishi to'g'risida" didaktik she'ri ko'plab tillarga va, aytmoqchi, rus tiliga ikki marta tarjima qilingan (Karamzin tomonidan 1786-yilda nashrda va 1798-yilda Pyotr Bogdanov tomonidan she'rda). 1736-yilda u yangi ochilgan Gettingen universitetining tibbiyot va botanika kafedralariga professor unvoninoldi vava u yerda anatomik teatr va botanika bog'iga asos soldi. 1742-yilda uning uzoq muddatli "Enumeratio methodica stirpium Helvetiae indigenarumdebrnomlangan asari i nashr etildi va 9 yildan so'ng u Qirollik fanlar jamiyatini (Socieät der Wissenschaftea) ochdi va uni doimiy prezidenti etib sayndadi.
Gyottingenda Xaller o'z tinglovchilarining hurmati va sevgisidan bahramand bo'ldi va hamma joyda - dunyodagi birinchi olimlardan birining shon-sharafi; Imperator Frans I unga zodagonlikni berdi; ingliz qiroli uni davlat maslahatchisi va hayot shifokori qildi; Utrext, Oksford, Berlin, Halle va Sankt-Peterburgga chaqirilgan; lekin Bern uni buyuk kengash aʼzoligiga tanlaganida, oʻz yurtiga boʻlgan muhabbat uni barcha sharaf va unvonlardan  voz kechib, vataniga qaytishga majbur qildi. Bernda, Albrecht tuz konlariga asos solgan, tibbiyot politsiyasini tashkil etgan, qishloq xoʻjaligini rivojlantirishga koʻmaklashgan va hokazo... Bu davrda oʻzining ilmiy ishlaridan: tuxumda embrion rivojlanishi, suyaklarning oʻsishi va ayniqsa, 8 -jildli kitobi- "Elementa physiologiae corporis humani" (Lozanna, 1755-66) ahamiyatga sazovordir. Bundan tashqari, u bir qator to'plamlarni nashr etdi (Bibliotheca botanica, Tsyurix, 1771-2; Bibliotheca anatomica, o'sha yerda, 1774-77; Bibl. chirurgica, Bazel, 1774-75 va tugallanmagan Bibl. medicinae.", 1776-87). Uning “De functionibus corporis humani praecipuarum partium” nomli keng qamrovli fiziologik monografiyasi fan tarixida katta ahamiyatga ega. U tomonidan asos solingan Göttingen "Gelehrten Anzeigen" da u 2000 tagacha sharhlarni joylashtirdi. Galler uchta axloqiy-siyosiy-tarixiy roman ("Usong", 1771; "Alfred", 1773 va "Fabius und Kato", 1774; "Alfred"ni 1788-yilda E. Runix rus tiliga tarjima qilgan; "Fabius va Katon" romanini yozgan. - P. Polonskiy 1793-yilda) yozdi, unda u boshqaruvning turli shakllari haqida o'z fikrlarini bildiradi. Xoller qarigan chogʻida fransuz “ma’rifatparvar” adabiyotiga juda gʻamgin va dushman boʻlib qoldi.
U 1777 yilda vafot etdi.
Fayl:Ex Libris Albrecht von Haller 1.jpg|Albrecht fon Hallerdan ekslibris. Fondazione BEIC
Fayl:Ex Libris Albrecht von Haller 2.jpg|Albrecht fon Hallerdan ekslibris. Fondazione BEIC
Fayl:Albrecht von Haller ms.jpg|Albrecht fon Hallerning qo'lyozma eslatmalari. Fondazione BEIC
Fayl:Haller architettonico.jpg|Albrecht fon Hallerdan mis o'yma ekslibris. Fondazione BEIC


## Adabiyotdagi xizmatlari
Galler ajoyib she'riy iste'dodga ega emas edi, ammo uning ijodining tarixiy va adabiy ahamiyati juda katta. Uning she’rlarida samimiyat koʻp, birorta ham ortiqcha soʻz yoʻq; Alp tog'larida u ko'rganlarini shu qadar aniqlik bilan tasvirlaydiki, hatto o'sha paytdagi nemis nashri ham bunga erisha olmadi. Toʻgʻri, bu ta’riflar ba’zan haddan tashqari mufassal va ilmiy boʻlib, uning sof lirik asarlarida samimiy tuygʻulardan kelib chiqqan boʻlsa ham, sovuq aql koʻpincha oʻzini juda aniq namoyon qiladi; lekin boshqa tomondan, ularda mardlik kuchini eshitish mumkin, ayniqsa oldingi avlod nemis shoirlarining noaniqligbir edi.i. Xollerning xizmati shundaki, u she'riyat uchun baland ovozli qofiyalar bilan quloqni quvontirishdan ko'ra yuqoriroq vazifani ko'rsatdi. Uning she'rlarining keng tarjimai holi bilan tanqidiy nashri L. Xirzel (Frauenfeld, 188 bir.). U haqida monografi ham borya: "Haller und seine Bedeutung für die deutsche Kultur", Lissauer (Berlin, 1873).

## Fandagi xizmatlari

Hallerning anatomiya va fiziologiyadagi xizmatlari juda muhimdir. U dastlab kichik maqolalar shaklida anatomiya masalalari bo'yicha ko'plab tuzatish va qo'shimchalarni nashr etdi, keyin ularni anatomiya bo'yicha ikkita asosiy asarida to'pladi: "Opuscula anatomica minora" (Lozanna, 1765) va yuqorida aytib o'tilgan "Icones anatomicae". U o'zining "Opuscula patological" asarida patologik anatomiyani o'rgangan (1755); u hayvonlar ustidagi anatomik ishlari bilan zootomiyaga yoʻl ochdi; embriologiya - tuxumdagi embrionning rivojlanishini kuzatish ham shuning jumlasidandir. Fiziologiyada u Xarvining qon aylanish nazariyasidagi bo'shliqlarini to'ldirdi va eng nozik tomirlardagi qon oqimiga nisbatan hozir ham o'z qiymatini saqlab qolgan qarashlarni o'rnatdi. Nafas olishning mexanik va kimyoviy jihatlari bo'yicha u "Derespiratione experimenta anatomica" (Gyottingen, 1746 va 1749), "Memoires sur la respiration" va "Opera minora"ning ikkinchi jildida ham to'g'riroq qarashlarni o'rnatdi. Xallerning ayniqsa muhim xizmati uning nervlar va mushaklar faoliyati bo'yicha eksperimental tadqiqotlaridir. U birinchi bo'lib mushak tolalarining uchta xususiyatini to'g'ri ajratdi: elastiklik, asab qo'zg'atuvchilariga javob berish qobiliyati va mexanik va kimyoviy ogohlantirishlarga mustaqil javob berish qobiliyati. U asabiylashish deb atagan oxirgi xususiyat; bu kontseptsiya bo'yicha, u umumlashtirilib, nervlarga, shilliq pardalarga, bezlarga va boshqalarga o'tkazilgandan so'ng. h.k., keyinchalik butun patologik tizimlar ajratilgan.
Haller Karl Linneyning 1735-yilda nashr etilgan jinsiy o'simliklar tasnifi tizimini keskin tanqid qildi (va unchalik yaxshi bahslashmagan). " *De metodico studio studio botanices absque praeceptore"* (Göttingen, 1736) botanika asarida Haller o'simliklarning tashqi ko'rinishi va ularning tabiiy munosabatlari va urug'lanish organlarining o'zaro bog'liqligi asosida qurilgan tabiiy tizimning asoslarini berdi. Keyinchalik Haller o'zining 15 yoshli o'g'li Gottlib Emanuel nomidan Karl Linneyning yozuvlarini keskin tanqid qildi: *Dubia ex Linnei fundamentis hausta* (Göttingen, 1751).
Avstriyalik fan tarixchisi Jozef Shultes 1817-yilda Xaller haqida yozgan edi: u "o'z davrining eng buyuk odami va undan keyin yashaganlar orasida hali ham tengsiz". Shult, Xallerning Linneyni tanqid qilganligi munosabati bilan, "Haller insoniyat bilimining har bir sohasida Linney faqat tabiiy tarix sohasida qanday bo'lsa," deb yozgan. Shultes Xallerning “Shveysariya florasi” asarini alohida qadrlab, uni oʻlmas asar deb atadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Галлер, Халлер (Haller) Альбрехт // Газлифт — Гоголево. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — С. 69. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 6).
* Кирпичников А. И. Галлер, Альбрехт // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*  Архивная копия от 15 марта 2016 на Wayback Machine
* *Меркулов В. Л.* Альбрехт Галлер — Л.: Наука, 1981. — 183 с.