open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ugom tizmasi

**Ugom tizmasi** - Gʻarbiy Tyanshanning bir qismi. Tizmaning janubi-gʻarbiy qismi Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani hududida. Talas Olatovidan (Manas tog tuguni yaqinidan) boshlanib janubi-gʻarb tomon 115&nbsp;km ga choʻzilgan. Piskom va Ugom daryolari oraligʻida. Uning janubi-gʻarbiy qismi Oʻzbekistonda, shimoli-sharqiy qismi esa Qozogʻiston hududida. Suvayirgʻich yaqinidan ikki davlatning chegarasi oʻtadi. Oʻrtacha bal. 3000–3500 m, janubi-gʻarb tomon pasayib boradi. Oʻzbekistondagi qismi ancha past, Chirchiq daryosi yaqinida bal. 1500 m. Ugom tizmasining ayrim choʻqqilari 3500–4000 m ga koʻtarilgan. Eng baland choʻqqisi Sayram (4238 m). Sayram choʻqqisidan Ugom tizmasi bir qancha tarmoqlarga ajraladi, bulardan eng yiriklari Tuproqbel va Maydontoldir. Bu tarmoqlar ancha baland boʻlib, baʼzi choʻqqilari 4000 m dan yuqori — (Tuproqbel — 4234 m). Ugom tizmasining bu qismida doimiy qor uyumlari va kichik muzliklar mavjud.

Ugom tizmasining suvayirgʻich qismi asosan, qoyali. Baʼzi joylarida tekislangan yuzalar bor. Janubi-gʻarbiy yon bagʻri ancha tik, shimoli-sharqiysi esa biroz nishabroq. Yon bagʻirlarida koʻplab kalta, chuqur daralar bor. Ostona va sharsharalar hosil qiluvchi daryolar bilan kesilgan.

Ugom tizmasi gersin burmalanishi davrida shakllangan antiklinoriydir. Hozirgi balandligiga yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan. Paleozoy davriga mansub ohaktosh, dolomit, qumtosh, slanets, granit, granodiorit, porfir kabi tog jinslaridan tashkil topgan. Ohaktoshlarda karst jarayonlari rivojlangan. Suvayirgʻich qismidagi tekislangan yuzalarda karrlar, karst, voronka va botiklar, yon bagʻirlarida esa karst gʻorlari, quduklari va shaxtalari keng tarqalgan. Ugom tizmasi Chorvoq botigʻini shimoliy gʻarb tomondan oʻrab turadi.

Iqlimi togʻga xos, yogʻingarchilik, ayniqsa, uning shimoli-sharqiy qismida, koʻproq (1500–2000&nbsp;mm). Yon bagʻirlarida tipik va toʻq boʻz, qoʻngʻir, jigarrang oʻrmon tuproqlari tarqalgan. Chalachoʻl, dasht oʻsimliklari, daryo vodiylarida butalar oʻsadi. Togʻ yon bagʻirlari oʻrmonzor, suvayirgʻich qismida, oʻtloq dashtlar, subalp va alp oʻtloqlari tarqalgan. Hayvonlardan oʻrmonlarda qobon, boʻrsiq, olmaxon, tizmaning baland qismlarida kiyik, qor qoploni, boʻri, ayiq va boshqa; qushlardan kaklik, kaptar, bulbul, chumchuq, lochin, kalxat va boshqa yashaydi. Foydali qazilmalaridan ohaktosh, granit, marmar bor. Ugom tizmasining shimoli-sharqida Oqsuv-Jabagʻli qoʻriqxonasining gʻarbiy qismi joylashgan. Ugom tizmasining Chatqol togʻlariga yaqin kelgan joyiga Chorvoq GES toʻgʻoni qurilgan.
Uglevodorodlar

**Uglevodorodlar** – molekulalari faqat uglerod va vodorod atimlardan tuzilgan organik birikmalar sinfi. Uglevodorodlar tuzilishiga koʻra, atsiklik yoki alifatik (molekuladagi uglerod atomlari birbiri bilan chiziqli yoki tarmoklangan zanjir boʻlib boglangan), izotsiklik yoki karboiiklik (molekulasi 3 ta va undan koʻp uglerod atomi halqasi – siklidan iborat) xilga boʻlinadi. Bu guruh uglevodorodlar atsiklik va aromatik uglevodorodlardan iborat (yana qarang Aromatik birikmalar). Atsiklik uglevodorodlar toʻyingan uglevodorodlar va toʻyinmagan uglevodorodlarsan tashkil topgan. Alitsiklik U. ham toʻyingan va tuyinmagan bulishi mumkin. Uglevodorodlar gomologik katorlar hosil qiladi (yana qarang Organik kime). Neft, tabiiy yonuvchi gazlar, baʼzi sanoat gazlari va smolasi uglevodorodlardan iborat.
Ugorlar

**Ugorlar** — til jihatdan qardosh boʻlgan Ural ortidagi mansilar va xantilar, Dunaydagi vengerlar (madʼyarlar)ning umumlashma nomi. Finugor til guruhiga mansub ugor tillarida soʻzlashadi. 12-asrga oid rus manbalarida vengerlarning ajdodlari "ugra", "ugor", xanti va mansilarni esa, "yugra" deb atalgan. Keyinchalik "yugra" nomi, asosan, xantilarni anglatgan.
Ugorsimonlar

**Ugorsimonlar** (Anguilliformes) – suyakli baliqlar turkumi. Uzunligi 10 sm dan 3 m gacha, vazni 15 g dan 65&nbsp;kg gacha. Shakli ilonga oʻxshash. Jabra yoylari nurlari 6—51 ta; baʼzan boʻlmaydi. Suzgich pufagi ochiq, suzgichlari tikansiz. Orqa va anal suzgichlari uzun. Qorin, baʼzan koʻkrak suzgichlari boʻlmaydi. Yelka kamari suyagi miya qutisi bilan tutashmagan. Lichinkasi bargsimon, shaffof. 23 oila (jumladan, murenasimonlar), 400 turi bor. Asosan, barcha okeanlar tropik suvlarida tarqalgan. Faqat ugorlar chuchuk suvlarda yashaydi, lekin dengizda koʻpayadi. Koʻpchilik U. sayoz suvlarda yashirin hayot kechiradi. Ayrim U. chuqur suvlarda (4000 m gacha) uchraydi. Asosan, yirtqich hayot kechiradi. Vir qanchaturlari ovlanadi. Boltiqva Qora dengiz xavzalarida oddiy ugor, Boltiq dengizida dengiz ugori yashaydi.
Ud

**Ud** (arabcha — *qora daraxt*) — torlimezrobli qad. musiqa asbobi. Arab, turk, fors, Kavkaz (ozarbayjon, arman) va Markaziy Osiyo (oʻzbek, tojik) xalqlarida keng qoʻllanadi. Katta, noksimon va yupqa qopqokli kosaxona, kalta va enli dastaga ega. Tovushi yumshoq va mayin. Ayritom xarobasidan udsimon cholgʻuni ushlab turgan sozanda ayol tasvirlangan friz topilgan. 9— 15-asrlarda Sharq musiqa nazariyasi (tovushqator, parda, maqomlar) masalalarini sharhlab berishda Forobiy, Ibn Sino, Safiuddin alUrmaviy, ashSheroziy va boshqalarning risolalarida U. yetakchi soz hisoblangan. Uning dastlab 4 tori boʻlganligi, Ziryob ismli (9-asr) sozanda (ayrim manbalarda Forobiy) tomonidan 5 tor qoʻshilganligi maʼlum. Torlar kvartaga sozlanib forscha va arabcha — hodd, zir, masna, maslas, bam deb nomlangan (qarang zirubam). Ud pardalari esa mutlaq (ochiq tor), zoid (ochiq torga nisbatan orttirilgan), mujannab (qoʻshni parda), sabbob (koʻrsatkich barmoq bilan bosiladigan), vustai furs (oʻrta barmoq bilan bosiladigan fors pardasi), vustai zalzal (Zalzalga nisbat berilganuiim). Ld parda), binsir (toʻrtinchi barmoq bilan bosiladigan parda), xinsir (jimjiloq bilan bosiladigan parda) deb yuritilgan. Risolalarda pardalar abjad tartibida arabcha harflar bilan belgilangan. Hozirda qoʻllanadigan U. pardasiz va 11 torli. Ulardan 5 tasi juft torlardan, pastki tori bitta boʻladi. Oʻzbekistonda musiqa kollejlari va Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida U. sinflari mavjud. U., asosan, joʻrnavoz (mumtoz musiqa ansambllari) va yakkanavoz soz sifatida qoʻllanadi. U. asosida Yevropada lyutnya cholgʻusi kashf etilgan.
Ugom-chatqol davlat tabiat milliy bogʻi

**Ugom-Chotqol davlat tabiat milliy bogʻi** — Toshkent viloyatining Boʻstonliq, Parkent va Ohangaron tumanlarining togʻli hududlarida joylashgan milliy bogʻ. 1990-yilda tashkil etilgan. Umumiy maydoni 574,6 ming ga, shu jumladan 56,4 ming ga oʻrmonlar bilan qoplangan; archazorlar 64679 ga, shumtolzorlar 139 ga, zarangzorlar 565 ga, bodomzorlar 1670 ga, oq qayinzorlar 985 ga, yongʻoqzorlar 1424 ga, yovvoyi olmazorlar 1451 ga, doʻlanazorlar 2056 ga. Umuman milliy bogʻda 70 dan ortiq daraxt va 80 ga yaqin buta turlari oʻsadi. Oʻsimliklar turi 1000 dan ortiq. Oʻrmonlar asosan shimoliy va sharqiy qiyaliklarda. Janubiy qiyaliklar siyrak daraxtzorlar yoki qalin butazorlardan, koʻpincha yaydoq yerlardan iborat.

Milliy bogʻning hayvonot dunyosi ham har xil va boy: toʻngʻiz, togʻ echkisi, qoʻngʻir ayiq, boʻri, tulki, quyon va boshqa hayvonlar, kaklik, qirgʻovul, kaptar, burgut, zaxcha, chugʻurchuq kabi har xil qushlar bor.

Milliy bogʻ iqlimi kontinentalligi bilan ajralib turadi. Oʻrtacha harorat qishda —14,5° dan —32° gacha, yozda 33,5° dan 42° gacha yetadi. Yillik yogʻingarchilik miqdori 400&nbsp;mm dan 900&nbsp;mm gacha. Milliy bogʻda pastki togʻlik (900– 1500 m), oʻrta togʻlik (1500 — 2400 (2600) m), baland togʻlik (2600– 3000 m), alp (3000 m dan yuqori), subalp (3200–3800 m) poyaslari mavjud. Milliy bogʻ hududida Ugom, Koʻksuv, Chatqol, Chirchiq, Ohangaron daryolari va juda koʻp soy va soyliklar bor. Daryolar sohillari va soyliklar atroflarida oromgoxlar tashkil etilgan, suv omborlari, Chorvoq GES, Xoʻjakent GES, Gʻazalkent GESlari bor. Abdushukur Xonazarov.
Udmurt tili

**Udmurt tili** — perm tillaritn biri. Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasida, qisman Boshqirdiston va Tatariston respublikalarida, Kirov va Perm viloyatlarida hamda Krzogʻiston, Ukraina, Oʻzbekiston va Belarus respublikalarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 747 ming , jumladan, Udmurtiyada 497 ming kishi (20-asrning oxirlari). Udmurt tilining 2 lahjasi bor: shim. (bir qancha shevalar hamda bessermyan etnik guruhining tili) va jan. (Udmurtiya jan.dagi shevalar hamda Vyatkaorti va Kamaorti shevalari). Udmurtiyaning oʻrta hududlarida oraliq shevalar xam uchraydi.

Udmurt tili boshqa perm tillaridan baʼzi unlilar va undoshlarning qoʻllanish oʻrni (mas, o ning soʻzning faqat birinchi boʻgʻinida kelishi), urgʻuning soʻzdagi oxirgi boʻgʻinga tushishi, 2 xil tuslanishning mavjudligi, oʻziga xos feʼl shakllari bilan farkdanadi. Leksikasida koʻplab turkiy oʻzlashmalar bor. Udmurt tilidagi dastlabki yozma yodgorliklar 18-asrning 30-yillariga mansub. Yozuvi rus grafikasi (kirillitsa) asosida 18-asrda yaratilgan. Hozirgi adabiy Udmurt tili shim. va jan. guruh shevalariga mansub grammatik belgilar va leksikaning oʻziga xos qoʻshilmasidan iborat.
Udmurtlar

**Udmurtlar** (eski nomi — votyaklar) — xalq, Udmurtiyaning tub aholisi (497 ming kishi). Umumiy soni 747 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Udmurt tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar. U.ning etnogenezi VyatkaKama dare oraligʻida yashagan qad. qabilalar bilan bogʻliq. Mil. 1-mingyillik oxiri — 2-ming yillik boshida udmurt kabilalariga VolgaKama Bulgʻoriyasi sezilarli taʼsir koʻrsatgan. 16-asr oʻrtalariga qadar U. maʼmuriyhududiy birlikka ega boʻlmay, shim. U. Vyatka yerlari tarkibiga, jan. U. Qozon xonligi tarkibiga kirgan. Keyinchalik Rus davlati tarkibiga toʻla kirib, yagona boʻlib uyusha boshlagan. U., asosan, dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik bilan shugullanadi.
Udokan

**Udokan** — Baykalortidagi togʻ tizmasi (Rossiya Federatsiyasi Chita viloyati va Saxa Respublikasi hududlarida). Uzunligi 250&nbsp;km dan ziyod, eng baland joyi 2515 m. Gneys va kristalli slanetslardan tashkil topgan. Tizmaning yuqori qismlarida qad. muzlik izlari mavjud. Yon bagirlarida 1200 m balandlikkacha tilogʻoch oʻrmonlari, undan yuqorida esa togʻ tundra oʻsimliklari oʻsadi. Mis rudasi konlari bor.
Udonellidlar

**Udonellidlar** (Udonellida) - kiprikli chuvalchanglar turkumi. 3 turi bor. Tanasi silindrsimon, keyingi uchida yopishqoq soʻrgʻichi bor. Ichagi halqasimon, jinsiy bezlarni oʻrab turadi. Ilgari U. monogeniyalarga kiritilgan; hozir yassi chuvalchanglar tipining alohida sinfi sifatida karaladi. U. dengiz baliklarida parazitlik qiladigan kurakoyokli qisqichbaqasimonlarning tashqi kommensali hisoblanadi. Uzunligi 3&nbsp;mm gacha. Tuxumlarini uzun poyacha yordamida xoʻjayini tanasiga yopishtirib qoʻyadi. Metamorfozsiz rivojlanadi.
Udaypur

**Udaypur** — Hindistonning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, Aravali tizmasi yon bagʻrida, Rojasthon shtatida. Aholisi 310 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kimyo, shakarqand, sement, rangli metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Kustar usulda matolar, toʻr toʻqiladi. U. yaqinida fosforit va mamlakatda yagona qoʻrgʻoshinrux rudalari konlari bor. Shahar tabiiy va sunʼiy koʻllar bilan oʻralgan. 16—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Turizm rivojlangan.
Aleksandr Udalov

**Aleksandr Andreyevich Udalov** [1914.21.9, Simbirsk (hozirgi Ulyanovsk shahri)] — Rus yozuvchisi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1974). 1920-yildan boshlab Toshkentda yashagan. 2-jahon urushi qatnashchisi (1943—1946). "Literaturniy Uzbekistan" (1937 — 1940), "Zvezda Vostoka" (196065; 196769; 197185) jurnallarida hamda "Komsomolets Uzbekistana" (1941—43) gazetasida bosh muharrir, Oʻzbekiston Davlat nashriyotida muharrir (1953—1956), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi oʻrinbosari (1956—1975). "Vatan urushi yillarida bolalar" turkum hikoyalari (1941) va "Marina" qissasini (1940) yozgan. Qissa va hikoyalar toʻplamida ("Oʻrmonlarda", 1943—49; "Jonim bilan", 1947—1948; "Zamondoshlarim", 1950; "Yoz kunlarining birida", 1957; "Qizlar", 1961; "Koʻk togʻlarda", 1981 va boshqalar) urush fojialari tasvirlangan. "Sabr kosasi" dilogiyasi ("Sabr kosasi" nomli 1-kitob, 1964; "Muhabbat mangu", 2-kitob, 1973) Turkiston tarixi va xalqlar doʻstligi haqida. "Vatan oʻgʻloni" (1982), "Turmushimiz kunlari" romanlari (1989) muallifi. P.Muxamadyorova va Hakim Nazirning qissa va hikoyalarini rus tiliga tarjima qilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1983).

## Manbalar
* Birinchi qor [qissa]. T., 1958; Sabr kosasi [roman], T., 1965; Izbr. proizvedeniya, t. 1—2, T., 1989; Otkrivateli mira [povesti, rasskazi], T., 1990.
Udegeylar

**Udegeylar** (oʻzlarini udee, udeke deb ataydilar) — Primorye va Xabarovsk oʻlkalari (RF)da yashovchi xalq. 1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Udegey tilida soʻzlashadi. U.da tabiat kuchlari va hayvonlarga sigʻinish, shomonlik saqlanib qolgan. Asosiy mashgʻuloti — ovchilik, baliq ovlash, jenshen yigʻish.
Ujda

**Ujda** – Marokashning shimoli-sharqiy qismidagi shahar. Ujda viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 365,6 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, metallsozlik, yogʻochsizlik va kimyo sanoati korxonalari, sement zavodi, issiqlik elektr stansiyasi bor. Sitrus meva va chorva mollarining yirik savdo markazi. Shahar yaqinidan toshkoʻmir, qoʻrgʻoshin, rux rudalari qazib olinadi.
Ujungpandang

**Ujungpandang** (1970-yilgacha *Makasar*) — Indoneziyadagi shahar. Janubiy Sulavesi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,09 mln. kishi (1995). Indoneziyaning sharqiy qismidagi eng katta port, chetga kopra, kofe, ziravorlar, oʻrmon mahsulotlari va koʻnteri chiqariladi. Ujungpandang — Sulavesi oroldagi savdo-transport, moliya va madaniyat markazi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Kema verfi, oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda qamish va palma barglaridan, kumushdan badiiy buyumlar tayyorlanadi. Universitet, institutlar va ilmiy tadqiqot markazlari bor.

## Manbalar
Uzatish nisbati

**Uzatish nisbati** - mashina mexanizmlari, shu jumladan, aylanma harakatlanuvchi uzatmalarning asosiy koʻrsatkichlaridan biri. Mexanizm aylanuvchi zvenolarining burchak tezliklari yoki aylanish chastotalari (sonlari) nisbati bilan belgilanadi. Odatda, Uzatish nisbati mexanizmning yetakchi (harakatlantiruvchi) zvenosi burchak tezligi (yoki aylanishlar soni) bilan yetaklanuvchi (harakatlanuvchi) zvenosi burchak tezligi (yoki aylanishlar soni) orasidagi nisbatni bildiradi (l = ~or) Uzatish nisbati oddiy mexanizmlar (tishli gʻildiraklar jufti, chervyakli, tasmali uzatmalar va boshqalar) uchun ham, koʻp zvenoli murakkab mexanizmlar (koʻp pogʻonali reduktorlar, planetar reduktorlar, uzatmalar va boshqalar) uchun ham taalluqli. Mexanizmlar (ayniqsa, ilashma uzatmalar) uchun Uzatish nisbati tushunchasi bilan birga uzatish soni termini ham ishlatiladi.
Uzatish soni

**Uzatish soni** — mashina mexanizmlari yoki turli uzatmalarda yetakchi (harakatlantiruvchi) zveno ish qismlari (mas, tishlari) soni bilan yetaklanuvchi (harakatlanuvchi) zveno ish qismlari soniga nisbati. Mas, tishli uzatmada katta gʻildirak tishlari sonining kichik gʻildirak tishlari soniga, chervyakli uzatmada gʻildirak tishlari sonining chervyak kirimlari soniga, zanjirli uzatmada (jumladan, velosipedda) katta yulduzcha tishlari sonining kichik yulduzcha tishlari soniga nisbati Uzatish soni hisoblanadi. Uzatish soni doimo 1 dan katta yoki 1 ga teng boʻladi.
Uzatma

**Uzatma** (mashinalarda) – aylanma harakatni uzluksiz uzatish uchun moʻljallangan mexanizm. Turli mashinalarning yuritmalarida U. yordamida tezlik oshiriladi yoki pasaytiriladi; tezlik pogʻonali yoki pogʻonasiz tarzda rostlab turiladi; bitta dvigateldan bir necha mexanizm harakatga keltiriladi va hokazo. Asosiy koʻrsatkichlari: uzatish momenti, burchak tezligi, uzatish soni, uzatish nisbati, foydali ish koeffitsiyenta (f.i.k.). U.ning mexanik, gidravlik va elektr turlari bor. Mexanik U. detallarning ilashish (yoki tishlashish) xossasiga (mas, tishli U., zanjirli U., chervyakli U.) hamda ishqalanish xossasiga (mas, tasmali U., friksion U.) asoslangan. Bunday U.lar stanoklar, avtomobillar, traktorlarning tezliklar qutilari va variatorlarida qoʻllanadi. Gidravlik va elektr U.lar katta quvvatlarni uzatishga imkon beradi. Ular mashinasozlikning turli sohalarida, ayniqsa, ogʻir transport mashinalarining yuritmalarida qoʻllanadi.
Uzatmalar qutisi

**Uzatmalar qutisi** - oʻziyurar mashinalar transmissiyasida birlamchi va ikkilamchi vallar uzatish nisbatinm oʻzgartirish uchun moʻljallangan koʻp zvenoli mexanizm. Bu oʻzgartirish alohida yoki boshqdhxhxa mexabvzbznizmlxbxbar bilan umumiy korpusda joylashgan tishli uzatmalarni almyshshxashlab ulash natijasida amalga oshirilsijsjsadi. Yetakchi valning aylanish chastotasi xhzbsboʻzgarmagani sbdbbxholda yetaklanuvchi valning aylanish chastotasini oʻzgartiradigan Uzatmalar qutisiga tezliklar qutisi (mas, metall kesish stanoklarining asosiy yuritmalarida), metall kesish stanoklarida surishlarni oʻzgartiruvchi Uzatmalar qutisi surishlar qutisi deyiladi. Uzatmalar qutisi inki yo’nuv dvigatelli avtomobillar va boshqa transport vositalarining yetakchi gʻildiraklarini harakatlantirishda keng ishlatiladi. Uzatmalar qutisining konstruksiyasi uning vazifasiga, uzatishlarni almashlab ulash usuliga va mashina yoki stanokning texnik tafeilotiga; uzatilayotgan quvvatga, tezkorlikka, uzatish soniga (48 gacha), rostlanish diapazoniga bogʻliq. Tezlashtiruvchi uzatmalar uchun uzatish nisbati, odatda, kamida 1/2 ga teng boʻladi, sekinlashtiruvchi uzatmalar uchun esa 4 dan oshmaydi, 2 val orasidagi uzatmalar soni 6—8 ga teng boʻladi. Uzatishlarni almashlab ulash usuliga qarab sirpanuvchi tishli blokli (kulachokli va tishli muftali); sinxronizatori boʻlgan tishli muftali, friksion muftali va tormozli, erkin yurish muftali Uzatmalar qutisi farklanadi.

## Manbalar
Ujgorod

**Ujgorod** — Ukrainaning Zakarpatye viloyatipagi shahar, viloyat markazi. Sharqiy Karpat togʻlarining etagida, Uj daryosining har ikkala sohilida. Transport yoʻli stansiyasi. Shosse yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor. Aholisi 115,4 ming kishi (2022).

Arxeologik tekshirishlarga qaraganda U. 8—9-asrlarda barpo qilingan va oʻsha davrdan Kiyev Rusi, 11-asr oxiridan Vengriya qirolligi tarkibida. 18-asr boshlarida Avstriya (1867-yildan Avstriya-Vengriya) qoʻl ostida. 11-asrdan 1918-yilgacha Ungvar deb atalgan. 1938-yil noyabrdan Vengriya tarkibida. 1944-yildan Zakarpatye Ukrainasi tarkibida USSR ga kirgan, 1946-yildan Zakarpatye viloyati markazi. Asosiy sanoat tarmoqlari: yogʻochsozlik va mebel (faneramebel kti), mashinasozlik va priborsozlik ("Ujgorodpribor", gaz apparaturasi), yengil sanoat (poyabzal, tikuvchilik fabrikalari), uyroʻzgʻor kimyosi, furnitura zavodlari, oziq-ovqat (goʻsht, non ktlari; margarin zavodi) sanoati. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shahar atrofida tokzorlar bor. Universitet, 2 teatr, badiiy, xalq meʼmorligi va turmushi, oʻlkashunoslik muzeylari, filarmoniya mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan: kasr (11-asr), kostyol (1762—67), yepiskop saroyi (hozirgi Un-t kutubxonasi, 17-asr) saqpangan.
Ujjayn

**Ujjayn** — Hindistonning markaziy qismidagi shahar. MadhyaPradesh shtatida. Vindhya togʻining shimoliy etagida joylashgan. Aholisi 365 ming kishidan ziyod (1990-yillaroʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, metallsozlik sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda turli buyumlar tayyorlanadi. U. hindularning 7 "muqaddas" shaharidan biri, diniy ziyorat markazlaridan. Shahar mil. av. 7-asrda bunyod etilgan. Qad. hind geograflari shartli Bosh meridianni U. orqali oʻtkazganlar. Shahardan janubida 1730-yilda qurilgan JaySingx rasadxonasi bor.
Uzzol

**Uzzol** (arab. — pastga sakrash, tushish) — Oʻn ikki maqom va Shashmakom tarkibida maʼlum shoʻba nomi. Unda kuy harakatida 4 — 5 pogona pastga qoʻqqisdan sakrash (tushish) roʻy beradi. U.ning dastlabki kuy tuzilishi haqida maʼlumot yoʻq. Musiqa risolalarida uning kvinta diapazonidagi tovush qatorigina keltirilgan. Shashmaqomda Buzruk maqomining birinchi guruh shoʻbalari orasida "Talqini U.", "Nasri U." nomli shoʻbalar va "Ufari U." qismi mavjud. Ular juda yokimli va jozibali ashula yoʻllari boʻlib, boshlanish jumlasida kuy kvartagacha pastga sakraydi. Xorazm makrmlarida esa bu harakat pogonamapogʻona tushiriladi. U. shoʻbalari va ufari daromad, miyonxat hamda tushirim qismlaridan tarkib topgan, 3 turli doyra usulida ijro etiladigan bir xil ashula yoʻlidir. U. namud sifatida ham koʻpuchraydi. Namudi U. Buzruk va Rost makrmlarining turli shoʻbalarida, shuningdek, yirik shakldagi mumtoz kuy va ashulalarda, bastakorlar ijodida ham keng qoʻllangan. Uygʻurlarda Oʻzhol deb nomlanib, kuy tuzilishi Shashmakrmdagi U.dan butunlay farq qiladi.
Uzilma

**Uzilma** — tektonik harakatlar natijasida tof jinslari bloklarining birbiriga nisbatan tik yoki qiya yuzada uzilib siljishi. U.da osma yonidagi togʻ jinslari uzilib pastga siljiydi, ostki yon bagʻir jinslari esa tepaga koʻtariladi. U. koʻpincha magmaning yer yuzasiga chiqishi hamda vulkanlar jarayoni natijasida paydo boʻlishi hamda ularning fizik va mexanik xossalari tektonik jarayonlarda U.larni hosil boʻlishini taqozo qiladi. U. aksari, graben va gorstlarni vujudga keltiradi. U. amplitudasi riftlarda bir necha km ga yetadi. Ular Yer poʻstining turli strukturaviy zonalarida (quruklik va okeanlar) uchraydi.
Uzlat

**Uzlat** (arab. — chekinish; kishilardan chetlashish; uzlat etish — yolgʻizlikni ixtiyor qilish) — xoli joy; tanholik; hech nimaga bogʻlanmaslik; dunyoning xilmaxil gʻavgolaridan forigʻlik. Muhammad (sav)ning Hiro togʻida oʻtkazgan U.dagi hayoti sufiylar uchun ibrat va namuna boʻlgan. Tasavvufda U. deyilganda shayx, pir, murshid rahnamoligida va uning koʻrsatmalariga binoan, muridning maxsus bir goʻshada berkinib, ibodat va zikr orqali Alloh bilan zohiran aloqa bogʻlashi tushuniladi. Kamida 40 kun davom qiladigan bu jarayonga "chilla oʻtirish" deyilgan. Tasavvufda hayotni batamom xilvatda oʻtkazish shartligi zinhor targʻib etilmagan. Tasavvufga koʻra, U. hayotdan qochish, kundalik turmushdan ajralib yashash, odamlardan bezish emas, balki maʼlum muddat ruhiy kamolotga erishib, yana faoliyatni davom ettirishdir.

Uzlatda bo`lingan davr uzlat davri deyiladi. Bu davrda, vaqtni his qilmay qo`yiladi. Bu davrdan oqilona foydalanib, faqatilm - fan bilan o`tkazish kerak. Uzlatga kirigan odamdan ko`p narsani umid qilish mumkin ! ! ! Uzlatdagi odam yangidan yangiliklar, yangi nazariyalar yaratishi mumkin...
Uzluklilik va uzluksizlik

**Uzluklilik va uzluksizlik** - materiyaning tuzilishi hamda rivojlanishi jarayonini ifodalovchi falsafiy kategoriyalar. Uzluklilik materiyaning fazo va vaqtda tuzilishi va holati, uning elementlari, koʻrinishlari va yashash shakllari, harakati va rivojlanishi jarayonining "donadonaligi" (diskretligi)ni biddiradi. U rivojlanish jarayonidagi materiyaning boʻlinish xususiyati va maʼlum darajada ichki differensiatsiyalanishi hamda uning tarkibidagi barqaror elementlar, muayyan sifatlarga ega boʻlgan tuzilmalar (mas, elementar zarralar, yadrolar, atomlar, molekulalar, organizmlar, sayyoralar va boshqalar)ning nisbatan mustaqil mavjudligiga asoslanadi.

Uzluksizlik esa, aksincha, maʼlum darajada murakkab sistemalar tarkibidagi elementlarning birligi, oʻzaro bogʻlanishi va birbirini taqozo qilishini bildiradi va muayyan obʼyektning nisbiy barqarorligi va boʻlinmasligiga asoslanadi. Har qanday predmet yoki jarayonning strukturasi U. va u.ning birligi sifatida namoyon boʻladi. Ularning birligi turli hodisalarning rivojlanish jarayoni uchun ham xosdir. Bunda uzluklilik muayyan sistemaning yangi sifatta oʻtishini bildirsa, uzluksizlik uning nisbiy turgʻunligini, maʼlum meʼyor doirasida boʻlishini bildiradi. U. va u.ni birbiridan ajratish, ularni birbiriga qarshi qoʻyish yoki birortasining ahamiyatini boʻrttirib yuborish ularning oʻrtasidagi birlik, oʻzaro bogʻlanishning uzilishi, yoʻqolishiga olib keladi.
Uzlar (maʼnolari)

**Uzlar**:

* Uzlar — Markaziy osiyolik oʻgʻuzlar qabila uyushmasidan ajrab chiqib, Volgaboʻyi va Jan. Rus dashtlariga borib joylashgan koʻchmanchi turkiy qabila.
* Uzlar (qavm) — qad. turkiy qavm.
Uz

**Uz** — qadimiy turkiy qavm. VII—VIII asrlarda Yettisuv va Sirdaryoning oʻrta oqimlarida yashab, Turk xoqonligi va Qarluqlar davlati tarkibida boʻlishgan. Ularning bir qismi gʻarbga siljib, VIII asrning oxirida Orol dengizining janubi-sharqiy hududlariga borib oʻrnashgan va oʻgʻuzlar tasarrufida boʻlib kelgan. Oʻgʻuzlarga tobe boʻlishni xohlamaganlari Orol dengizining shimoli-sharqiy mintaqalariga (Ili va Emba daryolari oraligʻiga) borib oʻrnashgan. 760-yillarda oʻgʻuzlar uzlarga hujum qilib, Sirdaryo va Orol dengizi vohalarini egallab, Uzlarning bir qismini boʻysundirgan. IX asrning oxiri — X asrning boshlarida uzlar siyosiy hayotga faol aralashib ketgan. Uzlar haqidagi maʼlumotlar X asrning arab geofafi Masʼudiy, XI asr arman tarixchisi Matvey Edisskiyning asarlarida tilga olingan. Uzlar Kaspiy dengizining shimolida yashovchi xazarlar bilan ittifoq boʻlib, Volga va Ural daryolari oraligʻida joylashgan bijanaklar (pecheneglar) va qangʻlilarga hujum qilishgan va bu yerlarni bosib olishgan.

Uzlar 1030-yillarda Dnepr va Dunay daryolari oraligʻiga borib joylashgan. Bu hududni 1060-yil Rus knyazlari birlashib egallaganlar, natijada uzlarning asosiy qismi gʻarbga — Muqaddas Rim imperiyasi yerlariga koʻchgan (yunon tarixchilarining maʼlumotlariga kura, uzlar soni 600 ming kishiga yetgan), kichik bir qismi esa, Kichik Osiyoga, Usmonli turklarga qoʻshilib singib ketgan. Keyinchalik uzlarning bir qismi yana ham gʻarbga siljib, Janubiy Rus choʻllari orqali Gʻarbiy Yevropaga (Yunoniston va Vengriyaga oʻtib ketganlar. Uzlarning keyingi avlodlari — gagauzlar hozir ham Moldaviya, Ruminiya va Vengriyada yashaydi. Uzlarning Janubiy Rus choʻllari va Dashti Qipchoqda qolgan guruhlari qipchoqlar tarkibiga kirgan. XV—XVIII asrlar davomida Dashti Qipchoqdagi uzlar hozirgi Oʻzbekiston hududiga kelishgan. Ular oʻtroqdashish jarayonida oʻz urugʻ-qabila nomlarini unutib, oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketganlar. Kichik bir guruhi esa XX asrning boshlarigacha oʻzlarining etnik nomlarini saqlab qolganlar. Uxlar, asosan, chorvachilik bilan shugʻullangan, keyinchalik dehqonchilik ham ularning mashgʻulotiga aylangan. Uzlarning avlodlari, asosan, Zarafshon vohasining oʻrta oqimlarida — Payariq tumani (qora uz), Navoiy tumani, Nurobod tumanining Ulus xoʻjaligida yashaydi. Uzlarning katta qismi Qarshi choʻlidagi Koʻkdala, Harduri, Taloqtepa, Olatoʻn, Oʻtamali, Sufi, Xushali, Moylijar, Shoʻrbozor va boshqa qishloqlarda yashaydi.

## Adabiyot
* Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

 

## __LEAD_SECTION__
Uzluksiz kasr

**Uzluksiz kasr** (zanjir kasr) — sonlarni tasvirlash usullaridan biri. Opdj,..., an,... — natural sonlar boʻlsa, ifoda chekli Uzluksiz kasr deyiladi va [a0, a{,...,ap] kabi belgilanadi.

Har bir a haqiqiy songa qiymati shu a dan iborat yagona Uzluksiz kasr moye keladi. Agar aratsional son boʻlsa, unga moye Uzluksiz kasr chekli boʻladi va aksincha. Agar airratsional son boʻlsa, unga moye Uzluksiz kasr cheksiz boʻladi va aksincha.
Uzluksiz taʼlim

**Uzluksiz taʼlim** - oʻzaro mantiqiy izchillik asosida bogʻlangan hamda soddadan murakkabga qarab rivojlanib boruvchi va birbirini taqozo etuvchi bosqichlardan iborat yaxlit taʼlim tizimi.Oʻzbekiston Respublikasida kadrlar tayyorlash tizimining asosi, taʼlim sohasida davlat siyosatining asosiy tamoyillaridan biri. 1997-yil 29 avgustda qabul qilingan "Taʼlim toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturida alohida tamoyil sifatida qayd etilgan. Uzluksiz taʼlim milliy modelning asosiy tarkibiy kismlaridan biri (qarang Taʼlimning milliy modeli), Oʻzbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini taʼminlovchi, shaxs, jamiyat va davlatning iqtisodiy, ijtimoiy, ilmiytexnikaviy va madaniy ehtiyojlarini qondiruvchi ustuvor sohadir. Uzluksiz taʼlim ijodkor, ijtimoiy faol, maʼnaviy boy shaxs shakllanishi va yuqori malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlash uchun zarur shartsharoitlar yaratadi. Uzluksiz taʼlim tizimining faoliyat olib borishi davlat taʼlim standartlari asosida, turli darajalardagi taʼlim dasturlarining izchilligi asosida taʼminlanadi va maktabgacha taʼlim, umumiy oʻrta taʼlim, oʻrta maxsus, kasbhunar taʼlimi, oliy taʼlim, oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash, maktabdan tashqari taʼlimni oʻz ichiga oladi.

Uzluksiz taʼlimning faoliyat koʻrsatish tamoyillari kuyidagilardan iborat: taʼlimning ustuvorligi — uning rivojlanishining 1darajali ahamiyatga ega ekanligi, bilim, taʼlim va yuksak intellektning nufuzi; taʼlimning demokratlashuvi — taʼlim va tarbiya uslublarini tanlashda oʻquv yurtlari mustaqilligining kengayishi, taʼlimni boshqarishning davlatjamiyat tizimiga oʻtilishi; taʼlimning insonparvarlashuvi — inson krbiliyatlarining ochilishi va uning taʼlimga boʻlgan turlituman ehtiyojlarining qondirilishi, milliy va umumbashariy qadriyatlar ustuvorligining taʼminlanishi, inson, jamiyat va atrofmuhit oʻzaro munosabatlarining uygʻunlashuvi; taʼlimning ijtimoiylashuvi — taʼlim oluvchilarda estetik boy dunyoqarashni hosil qilish, ularda yuksak maʼnaviyat, madaniyat va ijodiy fikrlashni shakllantirish; taʼlimning milliy yoʻnaltirilganligi — taʼlimning milliy tarix, xalq anʼanalari va urfodatlari bilan uzviy uygʻunligi, Oʻzbekiston xalklarining madaniyatini saqlab qolish va boyitish, taʼlimni milliy taraqqiyotning oʻta muhim omili sifatida eʼtirof etish, boshqa xalklarning tarixi va madaniyatini hurmatlash; taʼlim va tarbiyaning uzviy boglikligi, bu jarayonning qar tomonlama kamol topgan insonni shakllantirishga yoʻnaltirilganligi; iqtidorli yoshlarni aniqlash, ularga taʼlimning eng yuqori darajasida, izchil ravishda fundamental va maxsus bilim olishlari uchun shartsharoitlar yaratish.

Uzluksiz taʼlim taʼlim jarayonida samarali natijalarga erishish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.
Uzluksizlik aksiomasi

**Uzluksizlik aksiomasi** -toʻgʻri chiziq (haqiqiy sonlar toʻplami)ning uzluksiz (tutash) ligi haqida aksioma. Bu aksioma turlicha (birbiriga ekvivalent) koʻrinishda ifodalanadi: haqiqiy sonlar toʻplamida bajarilgan har qanday kesim bitta haqiqiy sonni aniklaydi (Dedekind); har qanday ichmaich joylashgan segmentlar ketmaketligi boʻsh boʻlmagan kesishmaga ega; har qanday yuqori (quyi)dan chegaralangan toʻplamning aniq yuqori (aniq quyi) chegarasi mavjud (Veyershtrass).
Dmitriy Uznadze

**Dmitriy Nikolayevich Uznadze** [1886.20.12(1887.1.1), Gruziyaning Zestafon tumani Sakar qishlogʻi — 1950.12.10, Tbilisi] — gruzin psixologi va faylasufi. Gruziya Fanlar akademiyasi akademik (1941). Leypsig (1909) va Xarkov (1913) untlarini tugatgan. 1915-yil Gruziyada gruzin tilida oʻqitiladigan xotinqizlar oʻrta maktabini tashkil qilgan. Tbilisi universitetining asoschilaridan (1918) biri. Uning tashabbusi bilan bu untda psixologiya boʻlimi, kafedrasi va eksperimental psixologiya laboratoriyasi ochilgan. Gruziya Fanlar akademiyasi psixologiya institutiga asos solingan vaqtdan boshlab uning direktori boʻlgan (1950-yildan Uznadze nomida). Utafakkur, nutq, idrok, faoliyat psixologiyasiga oid bir necha asarlar yozgan. Psixologiyada ustanovkaning original nazariyasi, shuningdek, psixologiya fanining turli sohalari boʻyicha darsliklar muallifi.
Uzoq va yaqin tartib

**Uzoq va yaqin tartib** - suyuklik yoki qattiq jismlar struktura elementlari (atomlar, molekulalar va boshqalar) ning joylashuvidagi oʻzaro bogliqlik. Moddaning kichik hajmlari ichida qoʻshni zarra (molekula, atom)larning nisbatan tartiblangan joylashuvi yaqin tartib (suyuklik, amorf jismlarga oid); modda egallagan butun hajmda zarralarning muntazam davriy joylashuvi uzoq tartib deyiladi (kristallarpa mavjud; suyuqliklarda ham boʻlish hollari uchraydi).
Uzoq Sharq

**Uzoq sharq** — Osiyoning sharqiy qismida joylashgan davlatlar va hududlarning umumiy nomi. U.shahriga, odatda, Xitoy (sharqiy qismi), Koreya (KXDR va Koreya Respublikasi), Yaponiya, Filippin, shuningdek, Rossiya Federatsiyasining eng chekka sharqiy qismi kiradi. RF Uzoq Sharqi toʻgʻrisidagi tarixiy maʼlumot hakida Sibir maqolasiga q.
Uzoqlashtiruvchi nerv

**Uzoqlashtiruvchi nerv** - bosh miya nervlarining 6jufti. Miya koʻprigining orqa chekkasidan, koʻprik bilan uzunchoq miyaning piramidasi orasidagi egatdan chiqadi, soʻng koʻz kosasiga keladi va koʻzning tashqi toʻgʻri muskulini innervatsiyalaydi. Uzoqlashtiruvchi nerv zararlanganda tashqi toʻgʻri muskul falajlanganligi sababli, ichki toʻgʻri muskullar koʻz soqqasini ichki tomonga tortib ketadi va gʻilaylikka olib keladi.
Uzluksiz taʼlim (maʼnolari)

**Uzluksiz taʼlim**:

* Uzluksiz taʼlim - oʻzaro mantiqiy izchillik asosida bogʻlangan hamda soddadan murakkabga qarab rivojlanib boruvchi va birbirini taqozo etuvchi bosqichlardan iborat yaxlit taʼlim tizimi.
* Uzluksiz taʼlim (jurnal) - "UZLUKSIZ TAʼLIM" - oʻzbek tilida 2 oyda 1 marta chiqadigan ilmiyuslubiy jurnal.
Uzoqni oʻlchagich

**Uzoqni oʻlchagich** – bir obyekt (punkt) bilan ikkinchi obyekt (punkt) orasidagi masofani oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ish tamoyiliga koʻra, geometrik va fizikaviy turlarga boʻlinadi. Geometrik Uzoqni oʻlchagichda oʻlchash teng yonli uchburchak (ABC) ning balandligi (I) ni oʻlchashga asoslanadi. Buning uchun uchburchakning AV tomoni (baza) uzunligi (/), shu tomon qarshisida yotgan burchak (rh radian) maʼlum boʻlishi lozim (h=l/$). Bu qiymatlardan biri (/ yoki (3) oʻzgarmas yoki oʻzgaruvchan (oʻlchanadigan) boʻladi. Shu alomati boʻyicha Uzoqni oʻlchagich oʻzgarmas burchakli yoki oʻzgarmas bazali turlarga boʻlinadi.

Obʼyektni kuzatish zonasida ikkita parallel tola boʻlgan kuzatuv trubasidan iborat tolali U.oʻ.da burchak oʻzgarmas hisoblanadi. Koʻpchilik geodeziya asboblari (nivelirlar, teodolitlar va boshqalar) tolali Uzoqni oʻlchagich bilan taʼminlangan. Ancha murakkab optik U.oʻ.lar xususiy oʻzgarmas bazaga ega boʻladi. Ular 2 guruhga: monokulyar va binokulyar (stereoskopik) guruhlarga boʻlinadi.

Fizikaviy U.oʻ.ning yorugʻlik, radio va akustik turlari bor. Ularning ishi yorugʻlik, tovush yoki akustik signallarning obyektga boribqaytishi uchun sarflangan vaqtni oʻlchab masofani aniklashga asoslangan. Bunda yorugʻlik va tovush tezligi oʻzgarmas hisoblanadi. Bunday U.oʻ.lar kosmonavtikada, okean va dengizlar tubida masofalarni oʻlchashda ham qoʻllanadi. Masalan, „Lunoxod1“ ga lazerli yorugʻlik U.oʻ. oʻrnatilgan (1970). U Oygacha boʻlgan masofa (385000&nbsp;km) ni bir necha metr aniqlikda oʻlchashga imkon bergan. „Venera7“ sayyoralararo avtomatik st-yasining parvozi paytida (1970) Yer bilan Venera orasidagi masofa (60 mln. km dan uzoq) 1&nbsp;km aniqlikda oʻlchangan.

1. Geometrik uzoqni oʻlchagich sxemasi: AV – baʼza, /}— parallaktik burchak; h – oʻlchanadigan masofa. 2. Monokulyar uzoqni oʻlchagich; V{ va V2 – qaytargichlar; O va O2 – tasvir hosil qiladigan optik tizimlar; S – maxsus qaytargich (prizma); Gʻ— fokal tekislik; Ok— okulyar; a va 6— okulyarda koʻrinadigan tasvirlar.

U.oʻ. muhandislik geodeziyasida (temir yoʻl qurilishida, gidroinshootlar qurishda, elektr uzatish liniyalari oʻtkazish va boshqalarda), topografik sʼyomkalarda, harbiy ishda (nishongacha masofani oʻlchashda), navigatsiyada, astronomik tadqiqotlarda, fotografiyada, kosmonavtika va okeanshunoslikda keng qoʻllanadi.
Mullajon Uzoqov

**Mullajon Karimovich Uzoqov** (1907-yil 1-may, Qoʻqon, Qoʻqon uyezdi, Fargʻona viloyati, Turkiston general-gubernatorligi, Rossiya imperiyasi — 1960-yil 30-dekabr, Toshkent, Oʻzbekiston SSR, SSSR) — sovet harbiy arbobi, gvardiyachi general-mayor (1957).
## Tarjimayi holi

Mullajon Uzoqov 1907-yil 1-mayda Qo‘qon uyezdi, Qo‘qon shahrida tavallud topgan. 1923—1926-yillari cho‘ponlik bilan shug‘ullangan. Uzoqovning siyosiy-ijtimoiy hamda harbiy faoliyati 1929-yildan boshlanadi. 1927-yilda Samarqanddagi sovet xodimlari tayyorlov kursini bitiradi. 1929-yilda Kogon tumani harbiy komissarligi tomonidan harbiy xizmatga safarbar etilgan. 1931-yildan KPSS a’zosi. 1933-yili Toshkentdagi Vladimir Ilich Lenin nomidagi harbiy-siyosiy bilim yurtini tugatadi. 1934—1938-yillarda Moskvadagi Vladimir Ilich Lenin nomidagi harbiy-siyosiy akademiyaning tinglovchisi bo‘lgan. Uzoqov 1938—1939-yillari Shimoliy Kavkaz harbiy okrugi, 10-otliq diviziyasining siyosiy bo‘limida instruktor, 1939—1940-yillarda Kalinin shahridagi harbiy-siyosiy bilim yurti boshlig‘ining o‘rinbosari, 1940—1941-yillari O‘rta Osiyo harbiy okrugi 566-gaubitsali artilleriya polki, 1941—1942-yillari 38-alohida kursantlar brigadasi, 103-otliq va 99-otliq diviziyalarining harbiy komissari bo‘lib ishlagan. Ikkinchi jahon urushida Janubiy-g‘arbiy, Stalingrad, Dasht, Markaziy va 1-Belorussiya frontlari safida diviziya komandirining siyosiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari va siyosiy bo‘lim boshlig‘i bo‘lgan. Stalingrad uchun jangda Samarqand va Fargʻonada tuzilgan 90-oʻqchi hamda 94-oʻqchi brigadalar singari podvolkovnik Uzoqov boshchiligidagi 21-otliq askarlar diviziyasi ham ushbu jangda alohida jasorat ko‘rsatgan. Polkovnik Uzoqov Gitler Germaniyasi ustidan qozonilgan gʻalaba kunini Berlinda nishonlagan. Janglarning birida kontuziya va ogʻir jarohatlar olgan. Urushdan keyin 1945—1946-yillari 23-otliq diviziya siyosiy bo‘limining boshlig‘i, 1946—1959-yillari O‘zbekiston SSR Harbiy komissari, ayni bir vaqtning o‘zida O‘zbekiston Kommunistik partiyasi MK Reviziya komissiyasi raisi sifatida faoliyat olib borgan. 1959-yilda Uzoqov iste’foga chiqadi. 1—4-chaqiriq O‘zbekiston SSR Oliy Sovetining deputati (1938—1959-yillar). 1946-yildan to 1960-yilgacha oilasi bilan Toshkent shahrida istiqomat qilgan. 

## Vafoti
1960-yil 30-dekabr kuni Toshkent shahrida urushda olgan jarohatlarining asorati tufayli 53 yoshida vafot etgan va Chig‘atoy qabristoniga dafn etilgan. 

## Xotira
Toshkent shahridagi koʻchalarning biriga Mullajon Uzoqov nomi qoʻyilgan.

## Mukofotlari
Uzoqov 11 ta davlat mukofotlari, shu jumaladan, 2 marta Lenin ordeni (1945-yil 6-aprel, 1954-yil 5-noyabr), 4 marotaba Qizil Bayroq ordeni (1943-yil 16-may, 1944-yil 4-iyul, 1944-yil 25-avgust, 1950-yil 15-noyabr), 2-darajali Vatan urushi ordeni (1944-yil 25-yanvar), Qizil Yulduz ordeni (1944-yil 3-noyabr) hamda jangovar, esdalik medallari, chet el ordenlari bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Obloqul Uzoqov

**Uzoqov Obloqul Oʻrazboyevich** (1922-yil 10-aprel, Samarqand viloyati Urgut tumani – 1955-yil 26-iyul Samarqand viloyati) – sovet askari, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni, 16-gvardiya 62-chi gvardiya otliq polkining 1-eskadroni otryadi komandiri, 1919-yil dekabrda tuzilgan 16-gvardiya Chernigov otliqlari divizioni, Ufa shahri, 112-boshqird otliq diviziyasi, Markaziy frontning 61-armiyasining 7-gvardiya otliq korpusi, gvardiya serjanti.

## Hayoti
Uzoqov 1922-yil 10-aprelda Oʻzbekistonning Samarqand viloyati, hozirgi Urgut tumani, Qoratepa qishlogʻida dehqon oilasida tugʻilgan. Millati oʻzbek. 1940-yildan KPSS aʼzosi. Oʻzbekiston Davlat universitetini tamomlagan.

1941-yildan Qizil Armiyada. 1943-yil avgustidan beri faol armiyada xizmat qilgan.

62-gvardiya otliq polkining 1-eskadroni otryadi komandiri (16-gvardiya otliq diviziyasi, 7-gvardiya otliq korpusi, 61-armiya, Markaziy front) gvardiya serjanti Ablaqul Uzoqov Chernigov viloyatidagi va Dnepr oʻlkasidagi janglarda ajralib turdi. 1943-yil 19-sentyabrda Ukrainaning Chernigov viloyati, Klochkov qishlogʻi yaqinidagi janglarda 1-eskadronga fashist pulemyotchilari tomonidan oldinga siljish imkoniyati berilmadi. Gvardiya serjanti Uzoqov tinchgina dushman pozitsiyalariga yaqinlashishga muvaffaq boʻldi, dushman askarlariga granatalar otdi va ularga avtomatdan oʻq uzdi, oʻn oltita pulemyotchini yoʻq qildi va uchtasini asirga oldi.

1943-yil 20-sentyabrda „1-May“ sovxozi uchun jangda qoʻrqmas qoʻriqchi dushman pulemyotiga yaqinlashdi va unga granata otib, ekipaj bilan birga uni yoʻq qildi. Xuddi shu kuni Chernish qishlogʻidagi koʻcha janglarida fashist pulemyotchilariga yaqinlashishga imkon bergan jasur otliq askar oʻnlab dushman askarlarini yoʻq qildi.

1943-yil 28-sentyabrga oʻtar kechasi gvardiya serjanti Obloqul Uzoqov Dnepr daryosidan oʻtib, 1-eskadroni kesib oʻtishga xalaqit berayotgan ekipaj bilan dushman pulemyotini yoʻq qildi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „jangovar vazifalarni namunali bajarganliklari, nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontidagi qoʻmondonlik va koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ gvardiyasi serjanti Uzoqov Obloqul Oʻrazboyevich Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali, Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan (№ 1665).

## Manbalar
Qidirboy Uzoqov

**Qidirboy Uzoqov** (1945.12.8, Chimboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1971). 1972 yildan Chimboy tumanidagi 36maktabda tarix oʻqituvchisi. Darsni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi.
Uzun

**Uzun** — Surxondaryo viloyati Uzun tumanidagi qishloq, tuman markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Qishloq 1920-yilgacha Kultepa deb atalgan. Viloyat markazi (Termiz)dan 192&nbsp;km. Oʻrtasidan Obizarang daryosi kesib oʻtgan. Aholisi 12 ming kishi (2004). Obizarang va Qorasuv daryolaridan suv oladi.

Uzun tumanida hokimiyati binosi, temir yoʻl vokzali, avtostansiya, paxta tozalash, temir-beton buyumlari, ixtisoslashtirilgan tajriba zavodlari, "UzunKomron" qoʻshma korxonasi, dehqon bozori, mehmonxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, iqtidorli bolalar internat maktabi, 2 kasb-hunar kolleji (qishloq xoʻjaligi va maishiy xizmat koʻrsatish), kutubxona, kasalxona, markaziy dorixona ishlab turibdi.

"Xotira va qadrlash" bogʻi, "Turon" stadioni, tennis korti mavjud. Uzundan Termiz, Denov va boshqa shaharlarga avtobuslar qatnaydi.
Maʼmurjon Uzoqov

**Maʼmurjon Uzoqov** (1904.20.4 Margʻilon – 1963.12.6) – Oʻzbekiston xalq hofizi (1939), "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni sohibi (2000). Mamatbuva hofiz, Boltaboy Rajabov, Hamroqul qori singari hofizlar taʼsirida ashula aytishni boshlagan. Hasan qoridan dutor chalish va yallalarni, J.Jultoiovdan katta ashulaning murakkab yoʻllarini oʻzlashtirgan. 1922 –25-yillar Xudoybergan hofiz Maqsumov, 1926—32-yillar Hasan qori, 1933—62-yillar J.Sultonov bilan hamnafaslikda kuylagan. Dastlab xalq toʻy-sayillarida, choyxonalarda xizmat qilgan. Margʻilon teatrida xonanda (1937—39), Muqimiy teatrida [Tohir, Jarchi (S. Abdulla; T. Jalilov, „Tohir va Zuhra“) rollarini oʻynagan] artist va xonanda (1939—50), Oʻzbekiston radio  qoʻmitasi (1950—52), Oʻzbek davlat estradasi (1952—62)da yakkaxon xonanda. Baland, shirador va oʻta taʼsirli ovoz sohibi. Repertuaridan xalq ashula, yalla va katta ashulalar („Ul kun jonon“, „Nasihat“, „Keldim“, „Jonon kelur“, „Koʻzlaring“, „Bayet“, „Parvo etib ket“, „Kalam qoshing“, „Aylading“, „Yolgiz“, „Koʻp erdi hasratim jono“, „Sayding qoʻyaber, sayyod“), bastakorlar asarlari (ayniqsa, M. Mirzayevning „Yakka bu Fargʻonada“, „Surating“, „Dogʻman“, „Yor istab“, „Bahor“, „Qachon boʻlgʻay, kim“, „Bir kelib ketsin“ kabi), mumtoz ashulalar („Feruz“, „Mustahzod“, „Bayet V“) oʻrin olgan. Uzoqov Fargʻona xonandalik maktabi anʼanalarini davom ettirgan va oʻzbek musiqa madaniyati tarixida chuqur iz qoldirgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi jamgʻarmasiga, bir nechta gramplastinka va kompakt disklarga yozilgan. Vafotidan soʻng „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni (2000) bilan taqdirlangan. Margʻilon koʻchalardan biri, bolalar musiqa maktabi hamda shahar madaniyat va istirohat bogʻiga Uzoqov nomi berilgan. 1997-yildan Margʻilonda J.Sultonov va M.Uzoqov nomidagi xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.
Abdumalik Uzoqov

**Abdumalik Uzoqov** (1947.12.9, Shumanay tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1970). 1970-yildan Shumanay tumanidagi 1maktabda, 1971-yildan 2maktabda kimyobiol. oʻqituvchisi.
Uzun toʻlqinlar

**Uzun toʻlqinlar** - toʻlkin uzunligi 1&nbsp;km dan 10–20&nbsp;km gacha boʻlgan radiotoʻlqinlar. Radiotoʻlqiilar difraksiyasi va ionosferadan qaytishi natijasida Yerning sferik sirti boʻylab 1—2 ming km gacha boʻlgan masofalarga tarqalishi mumkin. Uzun toʻlqinlar Yer sirtida kam yutiladi va shu sababli qiska toʻlqinlarga. nisbatan oʻz quvvatini kam yoʻqotadi. Uzun toʻlqinlar tarqalishiga ionosfera deyarli taʼsir etmaganligi uchun ularning sutka davomida tarqalishi oʻzgarmaydi. Bu, oʻz navbatida, barqaror aloqani taʼminlaydi va Uzun toʻlqinlarni uzoq masofali (2000&nbsp;km dagi) aloqa tizimlarida qoʻllash imkonini beradi.
Uzun Hasan

**Uzun Hasan** (asl ismi *Hasanbek;* taxminan 1423—1478.5.1) – Oq qoʻyunlilar davlati hukmdori (1453 yildan), sarkarda. Qora qoʻyunlilar davlatini tormor keltirib (1467), Tabriz shahrini poytaxt qilgan (1468 yildan). Koʻchmanchi turk zodagonlari separatizmiga qarshi kurash olib borgan. Uning davrida koʻpriklar, bozorlar, madrasalar, sugʻorish kanallari bunyod etilgan. Mulkchilik munosabatlari uchun U. H.dan keyin ham norma boʻlib qolgan „Qonunnoma“ chiqargan. Usmonli turk imperiyasiga qarshi kurash olib borgan. Bunda u Venetsiya bilan ittifoq tuzgan (1463); Vengriya, Polsha va boshqa Yevropa davlatlari bilan ittifoq boʻlish haqida muzokaralar olib borgan. Shirvonshohlar bilan birga temuriy Abu Saydak magʻlubiyatga uchratgan (1469). 1473 yil Uzun Hasan dastlab turk sultoni Mehmed II ni yenggan, biroq keyinchalik u tomonidan tor-mor keltirilgan. Uning saroyida boʻlgan venetsiyalik elchilar Katarino Zeno, Iosafat Barbaro, Ambrodjo Kontarinilar Uzun Hasan davrvdagi Oq qoʻyunlilar davlati haqida qimmatli yozma maʼlumotlar qoldirishgan.
Uzunlik oʻlchovlari

**Uzunlik oʻlchovlari** - berilgan oʻlchamdagi uzunlikni oʻlchash uchun xizmat qiladigan vositalar; shtrixli, chekli va shtrixchekli xillarga boʻlinadi. Shtrixli U.oʻ. (sterjenlar, lentalar, simlar va boshqalar)ning oʻlchamlari ularga belgilangan ikki shtrix oraliqlari bn, chekli U.oʻ. oʻlchashni cheklab turgan sirtlar orasidagi masofa bilan belgilanadi; shtrixchekli U.oʻ. chekli oʻlchov boʻlib, unda uzunlik birligining boʻlaklariga toʻgʻri keluvchi qoʻshimcha shtrixlar chizilgan. Shtrixli U.oʻ. nominal qiymati 0,1&nbsp;mm dan oʻnlab m gacha boʻladi; aniqligi boʻyicha 6 sinfga (0; 1; 2; 3; 4; 5) boʻlinadi. Nisbiy xatolygi 0,510^6dan 510~6 gacha oraliqda boʻladi. Chekli U.oʻ. toʻrt sinfga (0; 1; 2; 3) boʻlinadi; nisbiy xatolik 210~6 dan 210 5 gacha oraliqda boʻladi. Shtrixchekli U.oʻ. koʻpincha savdoda gazlama va hokazo tovarlarni oʻlchashda ishlatiladi.
Uzunoyoqlilar

**Uzunoyoqlilar** (Tipulidae) -ikki qanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Tanasi choʻziq (12–30&nbsp;mm), qanotlari ensiz uzun, oyoklari nozik va tanasiga nisbatan juda uzun (nomi shundan). 2500 ga yakin turi bor. Qurtlari tuproqdagi yoki suvdagi chiriyotgan oʻsimliklar, suvoʻtlar va yoʻsinlar, baʼzan oʻsimliklar ildizi va yosh barglari bilan oziqlanadi. Nam va birmuncha iliq iqlimli hududlarda tarqalgan. Oʻzbekistonda bir necha turi uchraydi. U. voyaga yetgan davrida oziqlanmaydi. Suv boʻyi va salkin joylarda oqshom payti yoki tunda sekin uchib yuradi. Xavf tugʻilganida oyoqlarini uzib tashlab, dushmandan qochib qutuladi. Zararkunanda U. kurtlari poliz ekinlariga ziyon keltiradi.
Uzuntovonlilar

**Uzuntovonlilar** (Tarsiidae) -chalamaymunlar oilasi. Bitga urugʻi, 3 turi: Filippin uzuntovonlilari, gʻarbiy uzuntovonlilari, sharq uzunntovonlillari bor. Dumi (uzunligi 13—27 sm) junsiz. Ayrim anatomik belgilariga koʻra maymunlarga oʻxshaydi. Boshi katta, 180° gacha burilishi mumkin. Koʻzlari juda katta, sargʻish. Orqa oyoqlari oldingisiga nisbatan uzunroq. Tovon suyagi uzun (nomi shundan). Barmoqlari uzun, uchki qismida yostiqchasi bor. Malayya arxipelagi orollari yaqinida tarqalgan. Daryolar boʻyidagi butalar orasida yashaydi. Sakrab harakatlanadi. Tunda, daraxtlarda hayot kechiradi. Juft yoki yakka boʻlib yashaydi. Hasharotlar, oʻrgimchaklar, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. 1 ta bola tugʻadi. Tutqunlikda koʻpaymaydi. Barcha turlar Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.