open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kumijiylar

**Kumijiylar** - Oʻrta Osiyodagi qad. togʻli viloyat — Kumed aholisi. Ptolemeynnt yozishicha, miloddan avvalgi 1-asrda Baqtra shahridan boshlangan karvon yoʻli shim.da "Komedlar togʻli oʻlkasi"da Sugʻdiyonaga boradigan boshqa yoʻl bilan kesishgan. Syuan Szanta koʻra, Kyumito yoxud Kyumichje togʻli viloyati gʻar-bda — Xuttalon, jan.da — Shugʻnon, jan.gʻarbda — Panj daryosi bilan chega-ralangan. 7-asrning 1-yarmida Kumed Xuttalon tarkibida boʻlib, maʼmuriy markazi Vashgird shahri boʻlgan. Kumed viloyatida urta asrlarda K. qabilasi yashagan. Ular jasur va jangovar boʻlib, chorvachilik va talonchilik bilan shugʻullangan. K.ning koʻplab yer-mulklari, qishloqlari bor edi (shaharlari boʻlmagan). Ular Sagʻoniyon va Xuttalon hukmdorlariga tobe boʻlib, ularga harbiy yordam berib turishgan. 11-asrda qoraxoniylarlan Boʻritegin gʻaznaviylarga qarashli Xuttalon va Vaxshni K. yordamida bosib olishgan. Birok, 1038-yil bu viloyatlarni qaytarib berishga va K. mamlakatiga qaytishga majbur boʻlgan. Kumed hududi tarixning turli bosqichlarida oʻzgarib turgan. Antik davrda "Komedlar mamlakati"ga qad. karvon yoʻli boʻylab choʻzilgan togʻli viloyatning barcha yeri kirgan. Denov yoki Xolchayondan boshlangan yoʻl Pomirning tepasidagi Olay tekisligigacha borgan. "Kumedlar" yoki "Kumijiylar" deganda oʻsha davrda bu hududda, shuningdek, Gʻarbiy Pomir yon bagʻirlarida yashagan barcha koʻchmanchilar tushunilgan. Kushonlar davrida ular oʻz yerdarida yashab, shim.dan kelgan yuyechji qabilalari bilan qisman aralashib ketishgan. Ilk urta asrlarda Kumed xududi birmuncha cheklangan boʻlib tarkibiga Qorategin, Sagʻoniyon va Xuttalonning shim.da joylashgan togʻli viloyatni, shuningdek, Darvoz va ehtimol Rushonni qamrab olgan. K. 5—6-asrlarda shim.dan kelgan yangi koʻchmanchilar, dastlab xioniylar, soʻngra eftaliylar va turkiylar tomonidan siqib chiqarilgan. Keyinchalik turkiy qavmlar mahalliy K. bilan aralashib ketgan. "Tanshu" dagi maʼlumotga koʻra, 719 yil Kumedning turkiylarning yanto qabilasidan boʻlgan hokimi Valoyan Xitoy imperatoriga noma yoʻllab, unda arablardan shikoyat qilgan, arablar uning mulkini talontoroj qilib, xalqi boshiga katta oʻlpon solganini yozgan. 7-asrda Xitoyda "Kumedlik erkin (sayyor) musiqachilar" xalq orasida mashhur boʻlgan. 10-asrda somoniylar davrida K. ning ayrim qabilalari islomni qabul qilib ilgarigi yashash joylari — Surxondaryo va Kofarnihon daryolarining yuqori oqimidagi togʻlar va vodiylariga kelib oʻrvashganlar, biroq Sagʻoniyon va Xuttalon hokimlari qoʻl ostida boʻlishgan.

17-asrda Xuttalonning katta qismi va Vashgird atroflarida qirgʻiz qabilalari yashagan, ular keyinchalik sharqqa koʻchgan. Garm viloyati, yaʼni Qorateginda hozir tojiklar yashashadi, 17-asrda u yerda olay qirgʻizlari istiqomat qilgan, bunga mahalliy joy nomlari va xalq rivoyatlari guvohlik beradi. Bu hozirgi Pomirdagi Olay platosida yashayotgan olay qirgʻizlari qad. K.ning avlodi ekanligidan dalolat beradi.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX—vachala XIII vv., T., 1996.

Shamsiddin Kamoliddinov.

## Manbalar
Kumulyasiya

**Kumulyasiya** (lotincha cumulatio — koʻpayish, toʻplanish, yigʻilish) — baʼzi dori moddalar uzoq, muddat qabul qilinganda ularning organizmda toʻplanib, taʼsir etish kuchining ortishi. Zaharlanishga olib kelishi mumkin. Material va funksional K. farq qilinadi. Material K.ga barbituratlar, yurak glikozidlari, funksioval K.ga etil spirti sabab boʻladi. Kumulyativ xossali moddalar organizmdan chiqib ulgurishi uchun dori ichirilmay, orada dam beriladi. Shunday dorilar organizmda ushlanib qolmasligi uchun koʻp suyuqlik ichiriladi va ayirish aʼzolarining faoliyatini oshirish chora-tadbirlari koʻriladi.

## Manbalar
Kumush nitrat

**Kumush nitrat** (lyapis), AgNO3 — rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 208,5°, zichligi 4,352 g/sm3, suvda (20° da) 68,3% eriydi. Qizdirilganda (300°) kumush, azot, kislorod va azot oksidlariga parchalanadi. Kumushga nitrat kislota taʼsir ettirib olinadi. Yorugʻ sezgir fotomateriallar tayyorlash uchun asosiy xom ashyo hisoblanadi. Kumushning boshqa birikmalarini olishda, kimyoviy analizda, organik kimyoda oksidlovchi sifatida, koʻzgu ishlab chiqarishda, galvanik kumush yugurtirishda, tibbiyotda mikrobga qarshi va kuydiruvchi modda sifatida eritmasi, mazi, tayoqchalari yara-chaqaga surtiladi, eroziya, traxoma va konʼyunktivitda ishlatiladi. 2% li eritmasi yangi tugʻilgan bolalarni blennoreyadan saqlash uchun koʻziga tomiziladi.

## Manbalar
Kumush galogenidlar

**Kumush galogenidlar** - bir valentli kumushning galogenlar bilan hosil qilgan birikmalari; AgF2 va Ag2F birikmalari ham maʼlum. K.g. (AgF dan tashqari) suvda yomon eriydi.

Kumush ftorid, AgF — odatdagi sharoitda och-sariq rangli amorf gigroskopik modda. Suyuqlanish temperaturasi 435°, zichligi 5,852 g/sm3. Suvda va ammiakda yaxshi eriydi. Yorugʻlik nuriga chidamli, ultrabinafsha nurlar taʼsirida Ag2F ga aylanadi. Shishaga xona temperaturasidayoq taʼsir etadi; oson parchalanishi sababli organik birikmalarni ftorlash reaksiyalarida qoʻllanadi. Kumush oksid yoki kumush karbonatga ftorid kislota yoxud kumushga ftor taʼsir ettirib olinadi. Ichimlik suvni dezinfeksiyalashda ishlatiladi.

Kumush xlorid, AgCl — oqkristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 457,5°, qaynash temperaturasi 143G, zichligi 5,56 g/sm3. Suvda eruvchanligi 0,00155 g/l. Juda plastik, mexanik xossalari metallarnikiga yaqin, undan oʻta yupqa vafis plastinkalar tayyorlash mumkin. Yorugʻlik nuri taʼsirida qorayadi va parchalanib kumush ajratib chiqaradi. Kumush galogenidlar, odatda, kumush nitrat eritmasidan choʻktirish yoʻli bilan hamda kumushga yuqori temperaturada xlor yoki oksidlovchilar ishtirokida xlorid kislota eritmasini taʼsir ettirib olinadi. Tibbiyotda, fotomateriallar ishlab chiqarishda, radar ekranlari va infraqizil spektroskoplar linzalari tayyorlashda ishlatiladi.

Kumush bromid, AgBr — sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 430°, 700°da ajraladi, zichligi 5,8—6 g/sm3. Nitrat kislota, spirt, vatriy sulfit va tiosulfitlarda yaxshi eriydi. Suvda eruvchanligi 3,510~4 g/l. Kumush nitrat eritmasiga NaBr yoki NVg taʼsir ettirib, hosil boʻlgan choʻkmani alohida eritib, qayta kristallash va suvda choʻktirish usuli bilan olinadi. Fotomateriallar ishlab chiqarishda, Grinyar reaktivi yordamida olefinlar sintezida katalizator sifatida qoʻllanadi.

Kumush yodid, Agl — och sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 555°, zichligi 6 g/sm3. Spirtda va tiosulfatda yaxshi eriydi. Suvda eruvchanligi 3,410 5 g/l. Kumush galogenidlar kumush nitrat eritmasiga Nal yoki HI 100°da kumushga yod bugini taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Fotomateriallar ishlab chiqarishda, galvanik usulda kumush yugurtirishda kumush sianid oʻrnida ishlatiladi.

## Manbalar
Kumush toshi

**Kumush toshi** — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati 250 misqolta, Kr-bul toshi boʻyicha yarim serga teng. Agar 1 misqol oʻrtacha 4,5 g boʻlsa, 1 Kumush toshi 1125 g ga teng boʻladi. 1 Kumush toshi = 250 misqol = 1125 g = 1,125&nbsp;kg. Lekin 1 misqol aslida 4,09512 g ekanligi hisobga olinsa, 1 Kumush toshi=1023,78 g = = 1,024&nbsp;kg ga, yaʼni 2,5 qadoqqa teng.

## Manbalar
Kumush toʻy

**Kumush toʻy** — er-xotinning oila qurganlariga 25 yil toʻlishi munosabati bilan oʻtkaziladigan toʻy marosimi. Bunga er-xotinning urugʻ-avlodi, yaqinlari va mahalla ahli taqlif etiladi. Kumush toʻyga keluvchilar toʻy qiluvchilarga sovgʻalar va sarpolar olib kelishadi. Oʻgʻil-qizlar, imkon boʻlsa, ota-onasiga kumush buyumlar sovgʻa qiladilar. Er-xotin eshik oldida mehmonlarni shaxsan koʻtib oladi. Mehmonlarga ziyofat beriladi. Kechada er-xotin davraning toʻridan joy oladi. Mehmonlar 25 yoshga toʻlgan oilaga, erxotinga, ularning farzandlariga eng yaxshi tilaqlarini izhor qiladilar. Kumush toʻy oʻzbeklar uchun yangi odat boʻlib, Yevropa xalqlaridan oʻtgan. Shahar joylarda ziyolilar orasida urf boʻlib bormoqda.

## Manbalar
Kumush yugurtirish

**Kumush yugurtirish** - buyumlar sirtiga yupqa qatlamda kumush qoplash; korroziyaga chidamliligi, elektr oʻtkazuvchanligi, yaltiroqligi va antifriksion xossalarini oshirish, shuningdek, dekorativ-himoya maqsadlarida amalga oshiriladi. Metall buyumlarga Kumush yugurtirish galvanik usul bilan, kamdan-kam plakirlab (sof kumush taxta qoplab); metallmas buyumlar kimyoviy usul bilan, kumush bugʻini vakuumda kondensatsiyalab, katodli purkab, kuydirish usuli bilan amalga oshiriladi.

## Manbalar
Kumush yaltirogʻi

**Kumush yaltirogʻi** - yertomirlar va baʼzan choʻkindi jinslarda uchraydigan mineral (qarang Argentit). 

## Manbalar
Kumushkon polimetall koni

**Kumushkon polimetall koni** — Toshkent viloyatining Parkent tumanida, Chatqol togʻlarining jan.gʻarbiy qismida, Parkentsoyning chap sohilida. Qizilnura kvarsli porfirlar kontakt zovalariga toʻgʻri keladi.

Qad.da (1 —18-asrlar) Kumushkon polimetall konik.dan faqat kumush qazib olingan, shuning uchun "Kumushkon" deb atalgan. Kon yaqinida 1940-yillarda konchilar qishlogʻi vujudga kelgan. Keyinroq Kumushkon polimetall konik.da qoʻrgʻoshin, pyx, kadmiy va boshqa elementlar borligi aniqlandi. Kumushkon polimetall konik.ning geologik tuzilishida devon va toshkoʻmir davri ohaqtosh qatlamlari va yuqori toshkoʻmir davri magmatik togʻ jinslari ishtirok etgan. Kon hududidagi ohaktosh qatlamlari Zarkent antiklinalining bir qismini tashkil qiladi. Trias davrining 2-yarmida Kumushkon polimetall konik. maydonida shim.-gʻarbiy va shim.-sharqiy yoʻnalishda tektonik siniklar vujudga kelgan. Bu siniklar boʻylab magma yuqoriga koʻtarilib, kvarsporfirli daykalar hosil qilgan. Kon rudalari toshkoʻmir davri ohaktoshlari kontaktida va shu kontakt zonasida joylashgan. Olimlarning fikricha, yer qaʼridan koʻtarilgan ruda hosil qiluvchi gidrotermal eritmalar kvarsporfirli daykalar bilan ohaktoshlar kontakta zonasidagi siniklar boʻylab harakat qilgan va at-rofdagi togʻ jinslari, ayniqsa, ohaktoshlar bilan reaksiyaga kirishib, oʻz tarkibida qoʻrgʻoshin, pyx, kumush va boshqa elementlarni turli minerallar holida qoldirib ketgan. Rudalar linzasimon, quvursimon va uyasimon jinslar koʻrinishiga ega. Ularning qalinligi 3–8 m, chuq. 50 m dan 150 m gacha, tarqalish kengligi 10 m dan 80 m gacha choʻzilgan. Konda foydali minerallardan galenit, sfalerit, pirit koʻp; xalkopirit, tetraedrit, burnotit, argentit, tugʻma kumush, flyuorit minerallari esa ikkinchi darajali. Aniq razvedka qilingan ruda zahiralari tugagani uchun Kumushkon polimetall konik.da qon qazish ishlari 1959-yil toʻxtatib koʻyiddi, hrzirda foydalanilmaydi. Kumushkon polimetall konik. atrofidan ruda eriti-ladigan oʻchoq qoldiqlari, shlak uyumlari, sopol idishlar va kon qazuvchilarning ibtidoiy qurollari topilgan.

## Manbalar
Richard Kuhn

**Richard Kuhn** (1900.3.12, Veva — 1967.3.7, Geydelberg) — nemis kimyogari va biokimyogari. Geydelberg universiteti professor va kayzer Vilgelm kimyo instituti direktori (1929-yildan). Asosiy ilmiy ishlari karotinoidlar va vitaminlarga oid. Karotinning a- va (J-izomerdari tuzilishini topgan (1933). V2 vitamini (riboflavin) kristallarni sut va tuxum oqsilidan ajratib olgan (1933). V6 (adermin) vitaminini hamirturushlardan ajratib olib (1939), uning avval elementar, soʻngra struktura formulalarini taqlif qilgan. Nobel mukofoti laureati (1938).

## Manbalar
Kun oʻzgarish chizigʻi

**Kun oʻzgarish chizigʻi** - Yer sharida uzunlamasi 12 soatga teng meridian. Tinch okean orqali oʻtadi. Bu meridian 12-mintaqaning oʻrtasidan oʻtib, 2 ketma-ket keladigan kalendar kunlariga chegara hisoblanadi. Har doim navbatdagi yangi kalendar kuni dastlab 12-mintaqaga, soʻngra 11-mintaqaga, keyin 10-mintaqaga va hokazo kirib, eng soʻngida, 13-mintaqaga kiradi. Shuning uchun yangi yilning 1-yanvari sayyoramizda dastlab, 12-minta-qada kuzatiladi. Bu 2 vaqtda 13-mintaqada hali eski kalendar yilining 31-dekabri "hukmron" boʻladi. Agar sayohatchi kemada yoki samolyotda K.oʻ.ch.ni gʻarbdan sharqqa yoxud sharqdan gʻarbga kesib oʻtsa, kalendar kunlarida yanglishish boʻlmasligi uchun darhol sanaga bir kun tuzatish kiritiladi. Bunda gʻarbdan sharqqa kesib oʻtsa sanadan bir kunni olib tashlanadi, aksincha, sharqdan gʻarbga kesib oʻtsa sanaga bir kun qoʻshiladi.

## Manbalar
Kuvashir

**Kuvashir** — Kuril orollarining eng janubi-gʻarbidagi orol. Rossiya Federatsiyasining Saxalin viloyati tarkibida. Kuvashir, Yekateriva, Izmeva va Janubiy Kuril boʻgʻozlari orasida joylashgan. Maydoni 1550&nbsp;km², oʻz. 123&nbsp;km, eni 4–30&nbsp;km. Eng baland joyi 1819 m. Harakatdagi vulkanlar (Tyatya) va issiq buloqlar bor. Vulkaniq va kristall jinslardan tarkib topgan. Qoraqaragʻayoqqaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. K.da baliq konserva korxonalari bor. Eng katta aholi punkta — Yujno-Kurilsk porti. Kuril qoʻriqxonasi bor.

## Manbalar
Kungaboqar kapalagi

**Kungaboqar kapalagi**, kungaboqar kuyasi (Homoeosoma nebulella Hb.) — parvova kapalaqlar oilasiga mansub kapalak, kungaboqarumtg xavfli zararkuvandasi. Yevropa, Kichik va Janubi-Sharqiy Osiyo, Gʻarbiy Sibir, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda uchraydi. Qanotlari yoyilganda 20–27&nbsp;mm, oldingi kanoti och kulrang, qanotining oʻrtasida 4 ta qora rang nuqtasi bor; keyingi qanoti oldingisinikiga qaraganda kengroq, oqish, qanotining tomirlari qoramtir. Qurtining oʻz. 17&nbsp;mm, och kulrang, tanasining ustki tomonida 3 ta jigarrang chizigʻi bor.

Oxirgi yoshdagi qurti tuproqning xaydov qatlamida yupqa pilla ichida qishlab chiqadi. Bahorda qurt gʻumbakdan uchib chiqqan kapalaqlar dastlab murakkabguldoshlarga mansub begona oʻtlarga, gullash davrida kungaboqarga oʻtadi, bir kapalak kungaboqar savatchasiga 200—300 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 4—5 kundan soʻng qurt chiqadi va qurtlari 3 yoshgacha gul, soʻngra urugʻ ichiga kirib pista magʻzi bilan ovqatlanadi. Qurtining rivojlanish davri 2— 3,5 hafta davom etadi, 4-yoshdagi qurtlar oʻsimlikdan yerga tushib, tuproq orasiga kiradi va shu joyda pillaga oʻralib, kelasi yil koʻklamgacha diapauza holatida boʻladi. Bir yilda 2 avlod beradi.

Kurash choralari: kungaboqarning zararkunandaga chidamli (pistasi poʻchogʻi qattiq — "zirhli") navlarini ekish; hosil yigʻib olingandan soʻng kungaboqar ekilgan maydonlarni chuqur shudgorlash (qishlovchi gʻumbaqlari oʻladi), begona oʻtlarni yoʻqotish; insektitsidlar purkash.

Zuhra Saidona.

## Manbalar
Kungaboqar moyi

**Kungaboqar moyi** - kungaboqar magʻzidan olinadigan moy. Kungaboqar moyi och sariq tusli. Presslab yoki ekstraksiyalab olinadi. Zichligi 925–927&nbsp;kg/m3 (20° da), yod soni 119—136, gidroksil soni 2—10,6. Qotish harorati —16—19°. Kungaboqar moyi tarkibidagi yogʻ kislotalari miqdori (%): stearin 1,6—4,6, palmittin 3,5—6,4, miristin 0,1, olein — 24—40, linol 46—62, linolen 1 gacha. Yogʻ kislotalarining oʻrtacha mol. m. 275— 286. Fosfatidlar, tokoferollar va mum miqdori moy olish va ishlov berish usuliga bogʻliq. Kungaboqar moyi xalq xoʻjaligi ahamiyatga ega boʻlgan eng muhim oʻsimlik moylaridan biri. Inson uchun foydali, yaxshi hazm boʻladigan oziq-ovqat mahsuloti. Asosan, ovqatga dogʻlanmasdan ishlatiladi, salatlarga solinadi, undan margarin va oziq-ovqat yogʻlari ishlab chiqariladi. Kunjara va shroti chorva mollari uchun toʻyimli ozuqa hisoblanadi.

## Manbalar
Kungay olatov

**Kungay olatov** - Tyanshanning shimolidagi tizma. Qozogʻiston bilan Qirgʻiziston chegarasida. Janubida Issiqkoʻl bilan chegaradosh. K.O.gʻarbda Boʻoʻm darasidan sharqda Charin daryosi (Ilining chap irmogʻi)ning bosh qismiga qadar (200&nbsp;km ga) choʻzilgan. Eng baland choʻqqisi — Choʻqtal togʻi, 4771 m. Granit, slanets va qumtoshlardan tarkib topgan. Shimoliy yon bagʻri janubiy yon bagʻriga qaraganda tik va qisqa. Tizmaning daralari Tyanshan qora qaragʻayi bilan qoplangan. Shimoliy yon bagʻirlarida muzliklar bor.

## Manbalar
Koʻngoʻzlik togʻlari

**Koʻngoʻzlik togʻlari** - Hisor tiz ma togʻlarining janubi-gʻarbiy tarmoqlaridan biri. Qashqadaryo viloyatining sharqiy chekkasida. Eng baland joyi 2446 m, janubida 2260 m (Kurek togʻi). Koʻngoʻzlik togʻlari shimoli-sharqdagi Xontaxti tizma togʻlari bilan birgaliqda yagona togʻ tugunini hosil qilgan. Togʻlar yura va boʻr davrlarining choʻkindi jinslaridan tuzilgan. Guldar soyi oʻzanidan boshlanib Langarsoyning shimoli-sharqqa tomon yoʻnalgan irmogʻigacha davom etadi, oʻz. 16–18&nbsp;km. Koʻngoʻzlik togʻlarining janubi-gʻarbiy yon bagʻri ancha keng va Langarsoy, Oqsuv, Qizildaryo irmoqlari bilan parchalangan. Togʻning suvayirgʻich qismi yalangʻoch qoyalardan iborat boʻlib paleogenning qattiq qumtoshlaridan tashkil topganligi tufayli kuesta relyef shakllari vujudga kelgan. Bu hodisa, ayniqsa, Oqsuv havzasida yaxshi ifodalangan. 1500 m balandlikdan quyida yon bagʻirlar kamroq parchalangan va asta-sekin pasayib boradi. 700 m balandlikda Qizildaryo terrasali allyuvial-prolyuvial tekisligiga qoʻshiladi.

Koʻngoʻzlik togʻlarining suvayirgʻich qismi bilan Xontaxti tizmasi oraligʻida keskin farq sezilmaydi, bu joyda 200 m li izogips asosiy balandlikdir.

Togʻ yon bagʻirlarida buloq koʻp. Toʻq boʻz tuproqlar 800–1200 m balandliklar orasida tarqalgan, bu tuproqlarda bugʻdoyiq va boshqa oʻtlar oʻsadi. Uvdan yuqorida jigarrang va chimli qoʻngʻir boʻz tuproqlarda bodom, doʻlana, baʼzan yongʻoq, turli oʻtli siyrak archazorlar tarqalgan. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 3—4 s.

## Manbalar
Koʻngur gʻori

**Koʻngur gʻori** — Oʻrta Uraldagi karst gʻori, Silva daryosi boʻyida, Koʻngur shahri yaqinida. Perm sistemasining koʻngur yarusidagi gips va angidritlar orasida paydo boʻlgan. Yoʻlaklar va oʻngurlarning umumiy oʻz. 5,6&nbsp;km. 60 ga yaqin oʻngur va 60 koʻl bor. Tabiat yodgorligi elektrlashtirilgan. Turistlar kelib turadi.

## Manbalar
Koʻngura

**Koʻngura** — koʻshk, qalʼa, ark devorlari va qoʻrgʻonlarning taroq tishi shaklida bezatilgan yuqori qismi. Mudofaa devorlarida shinak (oʻq otadigan joy), keyinchalik bezak sifatida qoʻllangan.

## Manbalar
Kundal

**Kundal** — 1) amaliy bezak sanʼatida boʻrtma bezak yaratish usuli; shu usulda yaratilgan bezak (vaqsh) ham K. deb ataladi. Meʼmorlikda bezatilayotgan sath (devor)ga qizil kesak loy bir necha marta surtilib, boʻrtma shakl hosil qilinadi, soʻng moʻyqalam bilan bezak shakl boʻyoq va zarhal qoplab boʻyaladi; shuningdek, oltin plastinka (yap-rokcha)lar qoplab ishlangan boʻrtma vaqshlar ham K. deb ataladi. 14—15-asrlarda binolarni bezashda K. usulidan foydalanilgan. Mas, Samarqand (Bogʻi Dilkusho, Amir Temur maqbarasi va boshqalar), Buxoro (Baland masjid va boshqalar)dagi binolarda K.ning jozibador namunalari saqlangan. Hozirgi meʼmorlikdagi sharqova bezaklarda ham K. keng qoʻllanadi. K. kashtadoʻzlik (jumladan, zardoʻzlik)da bezatilayotgan buyum sirtiga toʻshama (mato, karton va boshqalar) qoʻ-yib, ustidan ip, ipak, zar iplar bilan kashta tikib hosil qilinadi; 2) zar ip qoʻshib toʻqilgan qimmatbaho shoyi mato; gullari xilma-xil va rang-barang; ushbu matodan tayyorlangan liboslar ham K. deb atalgan.

## Manbalar
Kundosh

**Kundosh** — bir er nikohidagi 2 yoki undan ortiq xotinlarning bir-birlariga nisbatan nomlanishi. Kundoshlik dastlab qadimiy Sharq mamlakatlarida mavjud boʻlgan. Oʻtmishda Turkiston xalqlari orasida kundoshlik, asosan, boy tabaqa oilalarda uchragan.

## Manbalar
Kunersdorf jangi

**Kunersdorf jangi** - Yetti yillik urush (1756—63) davridagi yirik janglardan biri (1759 yil 1 avgust). Frankfurt-Oder yaqinidagi Kunersdorf qishlogʻi yaqinida general P.S.Saltikov qoʻmondonligi (ruslardan 41 ming kishi, avstriyaliklardan 18,5 ming kishi qatnashgan, 248 toʻp) ostidagi Rossiya-Avstriya qoʻshinlari Fridrix II boshchiligidagi prus armiyasi (48 ming kishi, 200 toʻp)ni magʻlubiyatga uchratishgan. Prussiya 19 ming kishi va 172 toʻp, ittifoqchilar esa, 15 ming kishini yoʻqotgan. Prussiya haloqat yoqasiga kelib qolgan, biroq Rossiyaning kuchayib ketishini istamagan Avstriya faollik koʻrsatmagan, vatijada Fridrix II yangidan kuch toʻplab urushni davom ettirish imkoniyatiga ega boʻlgan.

## Manbalar
Kumush rudalari

**Kumush rudalari** - tarkibida kumush va uning birikmalari boʻlgan rudalar. Bir necha tipi farq qiliva-di: 1) asl kumush konlari — kumush kondan olinadigan elementlarning asosini tashkil qiladi; 2) kompleks ionlar — boʻlarda kumush ikkinchi darajali element hisoblanadi. Boʻlar qatoriga oltin-kumush, kumush-polimetall, nodir metall-kumush konlari kiritiladi. Oqjetpes, Kosmanachi va Qizilqumdagi Yuqori voltl nomli, Chatqol-Qurama regionidagi Oqtepa asl kumush konlari hisoblanadi. Tarkibida kumush boʻlgan kompleks konlarga deyarli barcha misporfirli, polimetall va boshqa ruda konlari: Lashkarak, Markaziy Qizilqumdagi barcha oltin ruda konlari mansub. Asl kumush konlaridan tashqari barcha konlarda kumush boshqa yetakchi elementlar bilan birgalikda olinadi. Kumush rudalari Yer poʻstining chuqur qismida gidrotermal suvlardan hosil boʻladi. Tabiatda uchraydigan kumush minerallarning quyidagilari sanoat ahamiyatga ega: tugʻma kumush Ag (Ag—100), argentit - Ag2 (Ag—87,1%); prustit — Ag3AsS3 (Ag—65,5 %), pirargirit — Ag3SbS3 (Ag—60%), kerargirit — AgCl (Ag—75,2%). Qazib olish koʻlami va ahamiyati (zahiralari va qazib olinishi) boʻyicha kumushning 90%dan ziyodi yoʻlakay ravishda kompleks rudalardan olinadi. Kumush rudalarining dunyodagi zahirasi 1 mln. t chamasida. Asosiy Kumush rudalari olinadigan davlatlar: Meksika, AQSH, Peru, Kanada, Avstraliya.

## Manbalar
Kumush pul

**Kumush pul** - 17-asrda Sharkda muomalada boʻlgan pul. Kumush pullarning bir misqollitn abbosiy, yarim misqolligi shohiy deb atalgan. Balx bilan Movarounnahrda, asosan, yarim misqolli kumush tangalar muomalada boʻlgan. Hindistonda muomalada boʻlgan Kumush pul rupiya deb atalgan. Rupiyaning ogʻirligi 4—6 misqol boʻlgan.

## Manbalar
Kunjara

**Kunjara** — moyli ekinlar (gʻoʻza, kungaboqar, makkajoʻxori, soya, vasha, zigʻir, kunjut va boshqalar) urugʻlaridan moy ajratilganidan keyin olinadigan qoʻshimcha mahsulot; yogʻ va proteinga boy konsentrlangan ozuqa. 100&nbsp;kg chigit K.sida oʻrtacha 110 ozuqa birligi va 31,9&nbsp;kg hazm boʻladigan protein bor (kungaboqar K.sida tegishlicha 108,8 va 37,2). K. tarkibida 4—7% yogʻ boʻladi. Aminokislotalar tarkibiga va biokimyoviy qimmatiga koʻra, K. oqsillari don ekinlari oqsillaridan ustunlik qiladi, ularda, shuningdek, kaliy, kalsiy va fosfor koʻproq. Lekin karotin ham V guruhiga kiruvchi vitaminlarga boy. Standart K. chet aralashmalardan toza, bir turli, mogʻorlamagan boʻladi. Namligi 12% dan yuqori boʻlmasligi lozim (undan ortiq boʻlganda mogʻorlaydi va qizib ketadi). Barcha q.h. hayvonlariga quruq yoki namlangan holda boshqa yemlarga aralashtirib va aralash yem tarkibida berish mumkin. Ayrim K. turlari tarkibida zaharli yoki mahsulot sifatini yomonlashtiradigan moddalar boʻladi. Paxta chigitida va K.si tarkibidagi gossipol mollarni zaharlashi mumkin.

K. va shrotlarning proteini qishloq xoʻjaligi hayvonlarining barcha turlari va parrandalar uchun hayotiy zarur aminokislotalar manbaidir, ayniqsa, soya K. si lizinga boy. Chigit K.si sogʻin sigirlar va boʻrdoqiga boqilayotgan qoramollarga bir sutkada 2,5–3&nbsp;kg, buzoqlarga 3—4 oylikdan koʻpi bilan 100 g, otlarga 2&nbsp;kg gacha, qoʻylarga 200 g, boʻgʻoz mollarga 0,5—1,0&nbsp;kg beriladi.

Roʻzimat Hamroqulov.

## Manbalar
Kunjut

**Kunjut** (Sesamum)  – kunjutdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik utsimon oʻsimliklar turkumi, moyli ekin. 19 turi maʼlum. Vatani – Afrika. Oʻrta Osiyoga Hindistondan olib kelingan. Dehqonchilikda bahori ekin boʻlgan bir yillik madaniy turi – Hindiston kunjuti (S.indicum L.) Hindiston, Xitoy, Jan-Sharqiy Osiyo, Afrika, Eron, Oʻrta Osiyoda va boshqa mamlakatlarda ekiladi. Yer yuzida K. ekiladigan maydonlar 6,1 mln. ga, oʻrtacha hosildorlik 3,9 s/ga, yalpi hosil 2,9 mln. t (1999). Oʻzbekistonda 1998-yil 2,85 ming ga yerga ekilgan, sugʻoriladigan yerdarda hosildorlik 8—10 s/ga.

K.ning oʻq ildizi tuproqqa 1 m chuqurlikka kirib boradi. Poyasi tik oʻsadi, balandligi 50—150 sm, 4—6 ta uzun yon shoxlar chikaradi. Bargi oddiy, bandli, yakka-yakka yoki qarama-qarshi joylashgan, tukli. Guli barg qoʻltigʻida 1 – 3 ta boʻlib joylashgan, 5 bargli, gul-tojibarglari bir-biriga qoʻshilgan, rangi pushti, binafsha, oq, oʻzidan changlanadi. Mevasi koʻsakcha, choʻziq, yassi, tukli. Bir tupda 20—300 koʻsakcha boʻladi. Koʻsakchasi 2 yoki 4 chanoqli. Oʻz. 3—5 sm. Koʻsakchasi pishganda qirralaridan chatnab, urugʻi sochiladi. Bitta koʻsakchada 80 tagacha urugʻ boʻladi. 1000 dona urugʻi vazni 2—5 g. Urugʻining rangi och yoki toʻq jigarrang, goho oq va qora.

K. issiqsevar, yorugʻsevar, qisqa kun oʻsimligi. Urugʻi 15—16° da unib chiqadi. Maysasi —G da nobud boʻladi, oʻsuv davrida harorat 15° dan past boʻlsa, oʻsishdan toʻxtaydi. Oʻsish davri 90—110 (120—150) kun. K. eng qimmatli moyli ekinlardan, urugi tarkibida 65% moy, 16—19% oqsil, 16—17% azotsiz moddalar mavjud. K. moyi yarim kuriydi, yod soni 103—112 ga teng, zaytun moyidan ham ustun turadi. Presslab olingan K. moyi isteʼmol uchun, oziq-ovqat sanoatida, konserva va qandolatchilik mahsulotlari ishlab chiqarish, tabobat, parfyumeriyada ishlatiladi.

Afrikada bargi ovqatga solib isteʼmol qilinadi. Tozalangan va maydalangan urugʻiyuqori navli holvalar (taxin holvalar) tayyorlashda, non yopishda ishlatiladi. K. kunjarasida 40% oqsil, 8% moy boʻladi, mollarga ozuqa sifatida beriladi.

K. sur tuproqli, unumdor, dondukkakli ekinlardan boʻshagan yerdarda moʻl hosil beradi. K. ekiladigan yerga ekishdan oldin gektariga 10—15 t toʻng, 60– 80&nbsp;kg fosfor, 20–30&nbsp;kg azot solinadi, yer chuqur (25—30 sm) haydaladi, kech koʻklamda (may oyida) keng qatorlab ekiladi, qator orasi 60—70 sm, ekish chuq. 3— 5 sm, ekish meʼyori 1 ga yerga 5–6&nbsp;kg urugʻ (1,5—2,0 mln. dona) ekiladi. Oʻsuv davrida 2—3-marta kultivatsiya qilinadi, ikki marta har gektarga 40–50&nbsp;kg dan azot berib qoʻshimcha oziqlantiriladi. Gullashiga qadar 1 —2-marta, gullash davrida 2-marta suv beriladi. K. pishganda sargʻayib barglari toʻkiladi, pastki koʻsakchalari oldin yetiladi. Vaqtida hosil yigʻilmasa koʻsakchalar chatnab urugʻi toʻkilib ketadi. Oʻroq mashinasida oʻrib-yigʻib olinadi, oʻrilgan K. bogʻlari xirmonda quritiladi, qoʻlda yanchiladi.

Navlari: Oʻzbekistonning hamma viloyatlaridagi tomorqa, dehqon va fermer xoʻjaliklarida K.ning Toshkent 122, Seraxs 470, Kubanets 55 navlari ekiladi.

Zararkuvandalari: kunjut koʻngʻizi, tunlamlar; kasalliklari: foʻzarioz, bakterioz, gommoz.

Halima Otaboyeva, Dilerom Yormatova.

## Manbalar
Kunjut qoʻngʻizi

**Kunjut qoʻngʻizi** (Asmaeodra ballioni Gangl.) — qattiqqanotlilar turkumining oltinqoʻngʻizlar oilasiga mansub zararkuvanda hasharot. Oʻzbekiston, Turkmaniston, Tojikiston va boshqa mamlakatlarda uchraydi. Lalmikor xududlarda kunjut, kungaboqar va boshqa soyabongulli begona oʻtlar poyasi oʻzagi bilan ovqatlanadi. Asosan, kunjut poyasi va koʻsaqlariga zarar yetkazadi (hosilining 20% va undan ortigʻini zararlashi mumkin). Zararlangan koʻsaqlar muddatidan ilgari ochilib, urugʻi toʻkilib ketadi, oʻsimlik quriydi. Qoʻngʻizi 4,5—5,5&nbsp;mm, yaltiroq tanasi doʻmboq shaklda. Qanotining ustida nuqtalardan qosil boʻlgan chiziqlari, juft chiziqlari oraligʻida bir qator oq tukchalari bor. Lichinkaning gʻumbakka aylanish oldidi oʻz. 7&nbsp;mm, sargʻish yoki oqish. Tanasining oldingi boʻgʻimlari keyingilariga nisbatan keng. Boshi koʻkrak qismining birinchi boʻgʻimigacha choʻzilib kelgan. Lichinkasi oyoqsiz, tanasida tuklari bor. Kunjut qoʻngʻizi lichinkalik davrida kunjut, kungaboqar yoki begona oʻtlarning poyasi ichida qishlab chiqadi. Alr. oyining 2-yarmida ovqatlanib, turgan joyida gʻumbakka aylanadi. Gʻumbaqlik davri 30 kun. Gʻumbakdan qoʻngʻizlar may oyi oxirida uchib chiqadi. Qoʻngʻiz tuxumini kunjut yoki kungaboqar poyasining ichiga yoki novdalariga qoʻyadi. Yiliga bir marta avlod qoldiradi.

Kurash choralari: Kunjut qoʻngʻizigachidamli navlarni ekish, ekinning optimal qalinligini taʼminlash. Yezda va qishda yerni begona oʻtlardan toza tutish, kunjut, kungaboqar poyalarini yoʻqotish, yerni chuqur haydash.

Sulton Alimuhamedov.

## Manbalar
Kunial

**Kunial** — misning nikel (5— 15%) va alyuminiy (1—3%) bilan qotishmasi. K-A va K-V xillari bor. K-A da nikel — 13,5%, alyuminiy — 2,5%, krlgani mis; K-V da nikel — 6,3%, alyuminiy — 1,5%, qolgani mis. K. termik ishlangandan soʻng qattiqlashadi. Mustahkamligi boʻyicha baʼzi konstruksion poʻlatlardan qolishmaydi; ochiq havoda, chuchuk va dengiz suvlarida zanglamaydi. K. kemasozlikda va asbobsozlikda konstruksion va prujinabop material sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Kunningam gʻoʻzasi

**Kunningam gʻoʻzasi** (Gossypium Cunninghamii Tod.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Italyan olimi A. Todaro taʼriflab bergan (1887). Avstraliyaning shim.gʻarb sohillarida tarqalgan. K.gʻ. —tik oʻsadigan, boʻyi 3–4 m li yalangʻoch buta. Barglari tuxumsimon-uzunchoq, butun, barg bandi kalta. Bargining pastki tomonidagi markaziy tomirlarida bitta toʻq yashil shira bezi bor. Gulyonbarglari mayda, gullari oʻrtacha kattalikda, gul bandlari uzun. Gulbargi toʻq qizil, asosida toʻq qizil dogʻlari bor. Kosachasi yirik, qora tomirli va 5 tadan uzun tishli. Gulyonbarglari nashtarsimon, guldan tashqariga qayrilgan. Koʻsaqlari mayda, 3 chanoqli, tuxumsimon, uchi oʻtkir, sirti silliq, qora smolali bezchalar bilan qoplangan. Chigitlari mayda, choʻzinchoq. Biologik xususiyatlari oʻrganilmagan.

## Manbalar
Kuntugʻmish

**Kuntugʻmish** — oʻzbek xalq dostoni. Nurmon Abdivoy oʻgʻli, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Egamberdi Ollamurod oʻgʻli, Bekmurod Joʻraboy oʻgʻli,Nurmon Abduvoy o'g'li va boshqa baxshilardan yozib olingan. Ergash shoir va Bekmurod baxshi variantlari nashr etilgan (1971, 1975). 12-asrgacha Turkiston va Talas atrofida yashagan turk-oʻgʻiz qabilalarining turli vaql, afsova va tarixiy qoʻshiqlari zaminida, qadimiy oʻgʻiz epik anʼanalari asosida paydo boʻlgan. Dostonda noʻgʻaylar podshosi Avliyoyi Qoraxonning oʻgʻli bilan Zangar shahri vazirining qizi Xolbeka orasidagi sevgi hikoya etiladi. „Kuntugʻmish“ mukammal kompozitsion birlikka ega. Unda zulm va haqsizlik qoralangan, sevgi, vafo, sadoqat va adolat ulugʻlangan. „Kuntugʻmish“ning yozib olingan turli variantlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti folklor arxivida saqlanadi. Doston „Bulbul taronalari“ (1972), „Oʻzbek xalq ijodi“ (1985) kabi toʻplamlarga kiritilgan. H.T.Zarifov, V.M.Jirmunskiy, M.Saidov, T.Mirzayev va boshqa tomonidan tadqiq qilingan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, Toshkent, 1979.
Kuntugʻdi

**Kuntugʻdi** (rus manbalarida Kuntuvdey) (12-asr 2—yarmi) — qoraqalpoqlar (chyornie klobuki) xoni. Rus solnomalarida "Torchesk knyazi" nomi bilan mashhur. 1190-yil Kiyev knyazi Svyatoslav K.ni tuhmat asosida qamoqqa olgan. Biroq Svyatoslavning taxtdoshi Ryurik K.ni "Rusga kerakli jasur kishi" deb ozod qilgan. K. sharmandalikka chiday olmay dashtga, qipchoq xoni Toʻgʻli huzuriga qochib borgan. K.ning kelishidan shod boʻlgan qipchoklar Rusga hujum qilishga tayyorgarlik koʻrganlar. K.ning qipchoqlar bilan qilgan birinchi harbiy yurishi Porosyedagi Churvayev shahri boʻlgan K. uni egallab, yondirib yuborgan, knyaz Churvayning ikki xotini va xizmatkorlarini asir olib qaytgan. Kish faslida K. Toʻgʻlixon (Itoʻgʻli) va Oqqush (Akush) bilan birga yava Porosyega chopqun qilgan. Ryurik janjalni tinch yoʻl bilan bostirish uchun K. bilan sulh tuzishga majbur boʻlgan. Unga koʻra, K.ga bir qancha rus shaharlari berilgan. 1184-yil Konchak bilan boʻlgan jangda rus knyazlari tomonida turib qatnashgan.

..Pletneva S. A., Polovsi, M., 1990.

## Manbalar
Kunlun

**Kunlun**, Kuen-Lun (xitoy tilida Gun-Lunshan — piyozli togʻlar)— Osiyoda maydoni jihatidan eng yirik togʻ sistemalaridan biri, Xitoyda. Tibet togʻligining shimoliy va sharqiy chekkalari boʻylab 2700&nbsp;km ga choʻzilgan. Suvayirgʻich tizmalarining balandligi 6000– 6500 m. K., asosan, kenglik yoʻnalishidagi juda koʻp tizmalardan iborat. Eni gʻarbda 150&nbsp;km, sharqida 600&nbsp;km gacha. Eng baland joyi Ulugʻmuztogʻ choʻqqisi (7723 m). Boshqa baland choʻqqilari: Choʻngqorlitogʻ — 7720 m, Qoʻngʻir— 7579 m, Muztogʻ — 7272 m va boshqa K.ning nisbiy balandligi Tibet togʻligidan 1000–1500 m, Qashqar tekisligi va Alashan choʻlidan 4500 m gacha. K., asosan, paleozoyning metamorfik va granit jinslaridan tuzilgan. Foydali qazilmalardan oltin, temir rudasi, qalay, volfram, koʻmir, nefrit, olmos konlari topilgan. Iqlimi quruq, moʻʼtadil, keskin kontinental iqlim. Baland togʻ zonasida yanvar oyining temperaturasi —35° gacha, iyulniki 10° ga yaqin. Yiliga gʻarbida 50&nbsp;mm dan sharqida 500&nbsp;mm gacha yogʻin toʻshadi. Muzliklarning maydoni 11,6 ming km². Daryolari qisqa, kamsuv. K.ning markazida (Vanshan togʻlari) Kukunor koʻli joylashgan. Togʻ, dasht va choʻl landshafti xos, shimoliy yon bagʻirlarida qoraqaragʻay, archa oʻr-monlari, butazorlar bor. Yaylovlardan koʻchmanchi chorvachilikda foydalaniladi. 3600 m balandlikkacha voha dehqonchiligi (arpa va bugʻdoy) rivojlangan.

## Manbalar
Kunmin

**Kunmin** — Xitoyning jan.gʻarbiy qismidagi shahar. Yunvan provinsiyasining maʼmuriy va iqtisodiy markazi. Dyanchi koʻlining shim. sohilida, 1892 m balandlikda. Aholisi 3,89 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, yengil sanoat, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari, GES va issiqlik elektr styalari bor. Qadimdan hunarmandchilikda gilam toʻqiladi. Fanlar akademiyasi filiali, universitet va boshqa bor. K. yaqinida koʻmir, temir rudasi, mis, apatit olinadi. Shaharga 1-asrda asos solingan va oʻsha davrda Szyanlin deb atalgan. 17-asr oʻrtalaridan Yunvan provinsiyasining maʼmuriy markazi.

## Manbalar
Kunya

**Kunya** — shajarani bildiradigan laqab. K. "Abu" bilan ham, "ibn" bilan ham beriladi. Mas, "Abu Tolib" — "Tolibning otasi", "Abul Qosim" — "Qosimning otasi" kabi. Baʼzan Kunya oʻgʻli yoʻq kishilarga qandaydir biror bola nomi bilan ham berib yuborilgan. Mas, arab faylasuf shoiri Abul-Aʼlo al-Maar-riy uylanmagan, lekin "Abul Aʼlo" K.si boʻlgan (yava q. Abu).

## Manbalar
Koʻpala Yanka

**Koʻpala Yanka** (taxallusi; asl ismi Ivan Dominikovich Lutsevich) [1882.25.6(7.7), Vyazinka, hozirgi Minsk viloyati Molodechnensk tumani — 1942.28.6, Moskva] — Belorus xalq shoiri (1925), akademik (1928). Zavonaviy belorus adabiyoti asoschilaridan. Ijodi 1905-yildan boshlangan. "Vay" (1908), "Cholgʻuchi" (1910), "Hayot yoʻlidan" (1913) sheʼriy toʻplamlari, "Mangu qoʻshiq" (1908), "Qoʻrgʻondagi tush" (1910), "Arslonning kabri" (1913) dostonlari belorus adabiyotida muhim ahamiyat kasb etgan. "Nomsiz" (1924), "Bayram kayfiyatlaridan" (1927) sheʼriy toʻplamlari, "Odessa daryosi oʻzra" (1933), "Chin yurakdan" (1940) dostonlari va boshqa asarlar muallifi. K. sheʼriyati badiiy sodda va hayotiy. "Pavlinka" (1912), "Boʻzilgan uya" (1913) pyesalari belorus realistik dramaturgiyasi va millim teatr sanʼati rivojiga samarali taʼsir koʻrsatgan. K. ukrain xalqi tarixi, folklori va adabiyotini yaxshi bilgan. 1928, 1932 —1939-yil lar Ukrainada yashagan. T. Shevchenkoga bagʻishlab asarlar yozgan ("Tarasning qismati", 1939). Minskda K. nomida muzey (1945) bor, unga haykal oʻrnatilgan (1949). "Bola va uchuvchi" (1953), "Erk qoʻshigʻi" (1983) sheʼriy kitoblari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
Kuopio

**Kuopio** — Finlandiyadagi shahar. Kuopio lyanining maʼmuriy markazi. Aholisi 96,6 ming kishi (1999). Kallavesi koʻli sohilidagi port. Yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Kimyo, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Qishki sport oʻyinlari markazi.

## Manbalar
Koʻpe

**Koʻpe** (frans. coupe — qirqilgan, kesilgan) — 1) temir yoʻl vagonining odatda, 2 — 4 kishiga moʻljallangan xonasi; 2) yengil avtomobillarning ikki eshikli berk koʻzovi; oʻrindiklari bir yoki ikki qator joylashtiriladi.

## Manbalar
Leon Cooper

**Leon Cooper** () (1930.28.2, Nyu-York) — amerikalik nazariyotchi-fizik. Kolumbiya universitetini tugatgan (1951). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, past temperaturalar fizikasi, oʻta oʻtkazgich va fizika falsafasiga oid. 1956-yilda kristall panjarasining tebranishlaridan yuzaga keladigan oʻzaro tortishish natijasida metalldagi erkin elektronlarning juft boʻlib birlashishi (Koʻper effekti) ni avvaldan aytib bergan. Oʻta oʻtkazuvchanlikning mikroskopik nazariyasi mualliflaridan biri (1957). Nobel mukofoti laureati (1972; J. Bardin va J. R. Shrif-fer bilan birga).

## Manbalar
Koʻper effekti

**Koʻper effekti** — metallarda erkin elektronlarning juft (koʻper jufti) boʻlib birlashishi natijasida oʻta oʻtkazuvchanlik hosil boʻlishi. 1956-yilda L. Koʻper kashf qilgan. Koʻper effekti hozirgi zamon oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasining asosi hisoblanadi. Metallarning oʻta oʻtkazuvchanligi kvant effektlarga bogʻliq. Metaldda harakatlanayotgan elektron metall strukturasidagi panjaralarni deformatsiyalaydi. Deformatsiya natijasida bir-biriga "bogʻlangan" elektronlar hosil boʻladi. Kvant nazariyada bunday "juftlashgan" elektronlar paydo boʻlishi ularning fononlar — panjara tebranishi kvantlari almashinuvidan deb tushuntiriladi. Fononlar almashinuvi natijasida elektronlar orasida maʼlum tortilish kuchi (Frelix kuchi) paydo boʻladi. Kritik temperaturadagi metallarda bunday tortilish kuchi kulon (elektrostatik) kuchidan katta boʻlib, metall kritik holatga oʻtadi (qarang Oʻta oʻtkazuvchanlik).

## Manbalar
Koʻperen Fransua

KOʻPEREN (Couperin) Fransua (1668.10.11 - Parij - 1733.12.9) -fransuz kompozitori, organchi, klavesin ijrochisi. Mashhur fransuz musiqachilari "Koʻperenlar" sulolasidan, zamondoshlari unga — "buyuk K." nomini berishgan. Dastlabki musiqa saboqlarini oʻz otasi (Sharl K.)dan olgan. Parijdagi Sen-Jerve cherkovi (1685— 1723) va Fransiya qiroli saroyida (1693-yildan) organchi, klavesinda ham mohir ijrochi (1702—30). K.ning ijodi — klassitsizm davridagi fransuz musiqa sanʼatining choʻqqisidir. Uslubi — psixologik yorqin va muayyan programmali obrazlar, rangbarang kuylar, boy musiqiy bezaklar, kompozitsion mukammallikka asoslangan. Klavesin uchun 250 ga yaqin pyesalar, kamer-cholgʻu va organ uchun, shuningdek, diniy mavzudagi asarlar yaratgan. "Klavesin chalish sanʼati" kitobining muallifi (1716). 12 jilddan iborat asari toʻla nashr etilgan (Parij, 1932-33).

## Manbalar
Koʻpers-Krik

**Koʻpers-Krik**, yuqori oqimida Barku— Avstraliyaning markaziy qismidagi daryo. Oʻz. 1400&nbsp;km, havzasining maydoni 285 ming km². Katta Suvayirgʻich tizmasining gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanib, Katta Artezian havzasining chala choʻl va choʻllaridan oqadi. Yomgʻir va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 70 m³/sek. Mavsumiy kuchli yomgʻirli davrlarda Eyr oqmas koʻligacha yetib boradi.

## Manbalar
Koʻplet

**Koʻplet** (frans. couplet) — 1) qoʻshiq yoki sheʼrda naqorat tarzidagi band. Qoʻshiq kuyi keyingi bandlarda ayvan (yoki qisman oʻzgarishlar bilan) takrorlanadi. K. musiqadagi ilk shakllardan boʻlib, oʻzbek musiqa folkloridagi lapar, yalla, turli mavzudagi xalq qoʻshiqlaridan oʻrin olgan; 2) koʻplet l ar — vaqoratli, quvnoq, hazil yoki hajviy qoʻshiq. Asosan, estrada hamda operetta (vodevil)aya keng qoʻllanadi. Hozirgi zamon musiqasida bunday K.larni musiqali komediyalarda, estrada, sirk yoki konsert dasturlarida uchratish mumkin.

## Manbalar
Tjalling Koopmans

**Tjalling Koopmans** (1910.28.8, Niderdandiya — 1985.26.2, AQSH) — amerikalik iqtisodchi va matematik. Leyden universitetida matematik statistika va uning iqtisodiyotga tatbigʻi boʻyicha doktor (1936). Priston va Nyu-York, Chikago, Garvard, Yel universitetlarida iqtisodiyot professor (1955—81). Ekonometrika jamiyati (1950) va Amerika iqtisodiy assotsiatsiyasi (1978) prezidenti. K. chiziqli dasturlashtirish usulini yaratdi va uni anʼanaviy mikroiqtisodiy nazariya bilan bogʻladi, raqobatli iqtisodiyot sharoitlarida resurslar allokatsiyasi modelini ilgari surdi. Oʻz qarashlarini "Mahsulotlarni tayyorlash va taqsimlashda faoliyat turlari tahlili" (1951), "Iqtisodiyot fanining axvoli toʻgʻrisida uch ocherk" (1957) asarlarida bayon etgan. K. optimal iqtisodiy oʻsish nazariyasiga va ekonometriya nazariyasiga muhim hissa qoʻshdi. Milliy daromadni investitsiyalar va isteʼmol oʻrtasida zamon (vaqt)da optimal taqsimlashga oid bir qancha muhim teoremalarni yaratdi. Nobel mukofoti laureati (1975; Leonid Kantorovich bilan birga).

## Manbalar
James Fenimore Cooper

**James Fenimore Cooper** () (1789.15.9, Berlington, Nyu-York – 1851.14.9, Cooperstown) – Amerika romantik yozuvchisi. Cooperning 32 roman, 10 jilddan ortiq sayohatnomalari hamda bir necha jilddan iborat publitsistik asarlari bor. Amerika adabiyotining rivojlanishiga ulkan hissa qoʻshgan Cooper asarlari jahondagi koʻplab tillarga tarjima qilingan, ular asosida kinofilmlar ishlangan.

Birinchi romani – „Ehtiyotkorlik“ (1820). Amerika inqilobi tarixiga oid „Josus“ (1821) tarixiy sarguzasht romani unga katta shuhrat keltirgan. „Soʻnggi mogikan“ (1826), „Choʻl“ (1827), „Izquvar“ (1840), „Chingachguk – ulkan ilon“ (1841) va boshqa romanlarida oq tanlilarga qarshi kurashgan Amerika indeyslarining hayoti, vatanparvarligi tasvirlangan. „Lotsman“ (1823), „Boston qamali“ (1825) romanlari dengizchilarning sarguzashtlariga bagʻishlangan. Yevropadagi voqealar tasvirlangan tarixiy romanlar turkumi („Qandingni ur“, 1831; „Geydenmauer yoki Benediktliklar“, 1832; „Jallod yoki uzumzorlar abbatligi“, 1833 va boshqalar) Cooper ijodida muhim ahamiyat kasb etgan. Cooper 1830-yillarning 2-yarmidan boshlab Amerika hayotidagi illatlarni fosh etuvchi hajviy asarlar yoza boshlagan. „Monikinlar“ (1835) romanida maʼrifatparvarlar va Jonathan Swift ijodiga xos ramziylik, majoziylik anʼanalarini davom ettirgan.

## Adabiyotlar
* Soʻnggi mogikan, T., 1973; Chingachguk – ulkan ilon, T., 1971-1986; Josus, T., 1979; Izkunar, T., 1984.

## Manbalar

## Tashqi havolalar
* Jeyms Fenimor Kuper Open Library da
* Jeyms Fenimor Kuper jamiyatining bosh sahifasi
* Jeyms Fenimor Kuperning maktublari va qoʻlyozma qismlari . Lehigh universitetining I Remain: A Digital Archive of Letters, Manuscripts, and Ephemera  boʻlsa ham onlayn tarzda mavjud.
* „Fenimor Kuperning adabiy jinoyatlari“, Mark Tven tomonidan yozilgan insho
* . Yel Amerika adabiyoti toʻplami, Beinecke nodir kitoblari va qoʻlyozmalar kutubxonasi.
Koʻpelyasiya

**Koʻpelyasiya** ( — togʻoracha, ajratish pechi) — asl metallar (oltin, kumush) ni qoʻrgʻoshindan, uni oksidlab eritish yoʻli bilan ajratish. Koʻpelyasiyada qoʻrgʻoshin va boshqa asl boʻlmagan metallar yuqori temperaturada havodagi kislorod bilan yengil oksidlanadi, bunda asl metallar oʻzgarmay qoladi. Probirka va metallurgiya usullari bor. Probirka analizida koʻpelyasiya metallning probasi (qotishmasidagi miqdori)ni belgilashda qoʻllanadi. Bunda koʻpelyasiya oʻtga chidamli gʻovak materiallar (suyak kuli, magnezit va boshqalar) dan tayyorlangan togʻorachada 850-900° temperaturada amalga oshiriladi. Metallurgiyada qoʻrgʻoshin bilan qotishmada boʻlgan asl metallarni alangali pechlarda 1000° temperaturada ajratib olinadi. Bunda pech tubidan kislorod puflanishi natijasida qoʻrgʻoshin va noasl metallar oksidlanadi. Oksidli aralashmalar eritma sirtidan maxsus idishlarga oqib tushib, pech tubida esa asl metallar qoladi.

## Manbalar
Koʻpon

**Koʻpon** (frans. coupon) — qimmatli qogʻozning yirtma talon koʻrinishidagi qismi. Talonda koʻrsatilgan muddatda foizlar summasini olish huquqini beradi. K. qimmatli qogʻozga, mas, obligatsiyaga tirkalishi yoki undan alohida sotilishi yoki sotib olinishi mumkin. K. boʻyicha pul berishda shu K. tirkalgan qimmatli qogʻozning oʻzi, albatta, taqdim etilishi zarur.

## Manbalar
Aleksandr Koʻprin

**Aleksandr Ivanovich Koʻprin** [1870.26.8(7.9), Varovchat shahri — 1938.25.8, Leningrad] — rus yozuvchisi. Dastlabki asarlarida kambagʻallar hayotini, kishilarning ogʻir turmush tarzini realistik tasvirlagan ("Ofat" qissasi, 1896). Ijodida ijtimoiy-tanqidiy kayfiyatlarning kuchayishi "Yakkama-yakka olishuv" (1905), "Oʻra" (1909—15) qissalarida aks etgan. Nafis ifodalangan obrazlarning xilma-xilligi, lirik holatlari "Olesya" (1898), "Gambrinus" (1907), "Yoqut koʻzli bilagoʻzuk" (1911) kabi qissa va hikoyalarida mujassamlashgan. "Listrigonlar" ocherklar turku mi (1907— 11) bor. 1919—37 yillarda muhojirlikda (asosan, Parijda) yashab, "Yunkerdar" (1928-32), "Janeta" (193233) qissalarini, bir qancha ocherk va hikoyalarni yaratdi. Ularning koʻpchiligi esdaliklar asosida yozilgan. Uning koʻpgiva asarlari boʻyicha ssenariylar yozilib, ekranlashtirilgan. Asarlari chet tillarga, shu jumladan, oʻzbek tiliga ham tarjima qilingan.

## Manbalar
Koʻporoslar

**Koʻporoslar** (frans. couperose) — baʼzi metallar sulfat kristallogidratlarining texnikadagi nomi. Toʻtiyo (mis kuporosi) CuSO45H2O, temir kuporosi FeSO4\7H2O, pyx kuporosi ZnSO4-7H2O va boshqa maʼlum. Mis koʻporosi (toʻtiyo) CuSO4\5H2O — koʻk kristallar. Zichligi 2,284g/sm3, 250° da tamom suvsizlanadi. Metallarni mis bilan qoplashda, baʼzi mineral boʻyoklar tayyorlashda, shuningdek, misning boshqa birikmalarini olishda xom ashyo sifatida ishlatiladi. Koʻporoslarning suyultirilgan eritmasidan oʻsimliklarga purkashda, donlarni ekish oldidan dorilashda foydalaniladi. Temir kuporosi FeSO47H2O — och yashil kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 64°, zichligi 1,899 g/sm3. Yogʻochni chirishdan saqlash maqsadida shimdiriladi, siyoh, berlin zangorisi tayyorlashda, yoritkich gazni vodorod sulfiddan va tarkibida sian guruhi boʻlgan birikmalardan tozalashda, boʻyoqchilikda xurush sifatida, qishloq xoʻjaligi zararkuvandalariga qarshi kurashda va fotografiyada ishlatiladi. Rux kuporosi ZnSO4-7H2O — rang-siz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 39°, zichligi 1,966 g/sm3. Tibbiyotda, boʻyoqlar tayyorlashda va chitlarga gul bosishda ishlatiladi.

## Manbalar
Koʻprit

**Kuprit** (lotincha cuprum — mis), qizil mis rudasi, — oddiy oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. 
## Tasnif
*Nomlanishi: Kuprit (xalkozin)
*Formulasi: Cu2O
*Topilgan Sanasi: 1845-yil

## Umumiy Ma'lumot
To'q qizil,  kubik tizimning shaffof kristallari, ko'pincha oktaedr ko'rinishda , donador va tuproqli massalar, chigal igna shaklidagi agregatlar . Qattiqlik - 3,5 dan 4 gacha; zichligi - 6 g/sm³. Piezoelektrik . Birinchi marta 1845 - yilda tasvirlangan.
## Tarqalishi
*Mis rudasi konlarining oksidlanish zonasida joylashadi. Katta to'planishlarni hosil qilmaydi. U mis konlarining oksidlanish zonasida malaxit, mahalliy mis  va boshqa ikkilamchi minerallar bilan birga uchraydi. Mis rudasi murakkab mis rudalarining tarkibiy qismi sifatida, mis eritish uchun minerallar bilan birga ishlatiladi. Bundan tashqari, mis yuzalarni (asosan, yodgorliklarni) tashqi muhit bilan aloqa qilishdan uzoq muddatli himoya qilish uchun ishlatiladi.
*Rossiyadagi konlar - Ural Gumeshevskiy koni va Mednorudyanskoye koni ; Fransiyaning Lion yaqinida ham  bor .
*Oʻzbekistonda Olmaliq — Angren rayonidagi Qalmoqqir va Sari-Cheku konlarida bor. K. eng yaxshi mis rudalaridan biri.

## Manbalar
Koʻra

**Koʻra** yoki **Kura** (, , , )— Kavkazortidagi daryo. 

Uzunligi 1364&nbsp;km, havzasining maydoni 188 ming km². Old Osiyo togʻligining gʻarbiy qismidan boshlanib, asosan, Gruziya va Ozarbayjon hududlaridan oqib oʻtadi va Kaspiy dengiziga delta (maydoni 100&nbsp;km²) hosil qilib quyiladi. Koʻra yuqori oqimida togʻlar orasidan shiddat bilan oqadi. Tbilisi shahridan quyida Koʻra vodiysi kengayadi. Koʻraning quyilish joyidan 236&nbsp;km yuqorida unga oʻngdan Araks daryosi quyiladi. 

Qor-yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 575 m³/sek. Quyi qismida kema qatnaydi. Suvi sugʻorishga sarflanadi. Suvining bir qismi kanal orqali Araksga oqiziladi. Koʻrada Zemo-Avchala, Mingechaur (suv omborlari bilan) GESlari qurilgan. Daryo deltasida baliq ovlanadi.

## Manbalar
Koʻra-Araks pasttekisligi

**Koʻra-Araks pasttekisligi** — Ozarbayjondagi pasttekislik. Koʻra va Araks daryolari quyi oqimida. Sharqda Kaspiy dengiziga tutash. Uzunligi 250&nbsp;km, eni 150&nbsp;km. Balandligi 200 m dan kam, oʻrta va sharqiy qismlari Dunyo okeani sathidan past. Toʻrtlamchi sistemadagi dengiz va allyuvialdelyuvial yotqiziqlaridan tarkib topgan. Neftga boy. Iqlimi quruq subtropik. Yiliga 200–400&nbsp;mm yogʻin tushadi. Chala choʻl landshafti hukmron. Tuproqlari boʻz, boʻz-oʻtloqi, shoʻr tuproqlar. Qishki yaylov sifatida foydalaniladi. Mingechaur suv ombori va sugʻorish kanallari qurilgan. Sugʻoriladigan yerlarda paxta ekiladi, bogʻ va tokzorlar barpo qilingan.

## Manbalar
Kurakoyoqlilar (maʼnolari)

**Kurakoyoqlilar**:

* Kurakoyoqlilar () – dengiz mollyuskalari sinfi.
* Kurakoyoqlilar (sutemizuvchilar) () – sutemizuvchilar sinfining bir turkumi.