Soʻgʻd sanʼati

**[[So'g'd]] [[Sanʼat|sanʼati]] asosan qadimgi Soʻgʻd, hozirgi [[O'zbekiston]], [[Tojikiston|Tojikiston,]] [[Qozog'iston]] va [[Qirgʻiziston|Qirgʻizistonda]] yashovchi [[Soʻgʻd|soʻgʻdlar]] tomonidan yaratilgan sanʼatni** anglatadi. Soʻgʻdlar Xitoyda ham katta diasporaga ega edi. **Soʻgʻd sanʼati**ning choʻqqisi V-IX asrlar oraligʻida boʻlib, musulmonlargacha boʻlgan Oʻrta Osiyo tasviriy sanʼatining boy majmuasidan iborat. Oʻtgan oʻn yilliklarda topilgan yangi topilmalar olimlarga Soʻgʻd sanʼati haqida yaxshiroq tushunchaga erishish imkonini berdi.

Soʻgʻdliklar oʻzlarining **[[Rassomlik sanʼati|rassomlik sanʼati]]** bilan mashhur, garchi ular **metallga ishlov berish** va **[[musiqa]]** kabi boshqa sohalarda ham ustun boʻlishgan boʻlsa-da. Ularning xitoyliklarga taʼsir qilgan metallga ishlov berishlari baʼzan sosoniylarning metall buyumlari bilan aralashtirib yuboriladi. Biroq, soʻgʻd metallurgiyasining sosoniylardan farq qiladigan xususiyatlari aniqlangan; masalan, sosoniylarning metall buyumlari bilan bogʻliq holda, Soʻgʻd idishlarining konstruktsiyalari yanada dinamikroq va ularning ishlab chiqarilishi kamroq massiv hisoblanadi. Ular texnika va shaklda, shuningdek, ikonografiyada farqlanadi.

Soʻgʻdlar hikoya qilishni yaxshi koʻrardilar va ularning hikoyalari juda koʻp „rivoyat“lardan iborat boʻlgan. Soʻgʻdlar devorlariga yog'och o'ymakorligi namunalari osilgan va nafis devoriy rasmlar chizilgan uylarda yashagan.

## Umumiy koʻrinishi

So'g'd sanʼati asosan qadimgi Soʻgʻdda yaratilgan. Soʻgʻd sanʼatining eng mashhur namunalari Qadimgi Soʻgʻdiyonadagi Panjikent va Varaxshada topilgan. Bu shaharlar bir paytlar So‘g‘ddagi eng mashhur madaniyat markazlari bo‘lgan. Soʻgʻd madaniyati oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan alohida madaniyat edi, lekin u turli madaniyatlardan, xususan, sosoniylar madaniyatidan va Guptadan keyingi Hindiston madaniyatidan taʼsirlangan. Oʻz navbatida, soʻgʻd madaniyati Xitoy madaniyati kabi qoʻshni madaniyatlarga taʼsir koʻrsatdi.

Sugʻdiylar yashash joylari uchun rasmlar va yogʻoch oʻymakorligi namunalarini yaratishni afzal koʻrganlar. Soʻgʻd devor rasmlari yorqin va ajoyib goʻzallik bilan birga, Soʻgʻd hayoti haqida ham hikoya qiladi. Ular, masalan, kundalik liboslarni, oʻyin jihozlarini va jabduqlarni tasvirlaydi. Ularda eron, yaqin sharq (manixey, nestoriy) va hind mavzularidagi hikoya va dostonlar tasvirlangan. Soʻgʻd diniy sanʼati soʻgʻdiylarning diniy hayoti haqida maʼlumot beradi. Bu osori-atiqalar orqali „So‘g‘d hayoti va tasavvurining jo‘shqinligini his qilish“ mumkin.Islom istilosi bilan So‘g‘d sanʼati to‘xtadi.

## Rasm
Soʻgʻd sanʼatining oʻziga xos elementlari deyarli barcha soha buyumlarida takrorlanib turadi. Sanʼat elmentlari soʻgʻd metallsozlik, loy va yogʻoch haykaltaroshligida, shuningdek, devoriy rasmlarida uchraydi. Soʻgʻd rassomlari ijtimoiy hayotga juda eʼtiborli boʻlishgan va hayotni oʻz asarlarida aks ettirgan. So‘g‘diylar ertakchilar edilar: ular ertak aytishga ishtiyoqmand bo‘lgan, turar joylarining ichki qismi esa hikoyat rasmlari bilan bezatilgan.

Soʻgʻdiylar oʻzlarining tijorat ishlari tufayli turli xorijiy madaniyatlar bilan ham aloqada boʻlishgan. Ular oʻz madaniyatlaridan farqli madaniyatlarni bilishgan va ularni qabul qilganlar, bu ularning asarlarida koʻrsatilgan. Ularda „ilohiy va keyingi hayot haqida noyob tasavvur“ bor edi va ularning diniy sanʼati juda xilma-xil edi. „Boshqa Yevroosiyo madaniyatlari bilan oʻzaro bogʻliqlik ayniqsa, soʻgʻd diniy sanʼatida yaqqol namoyon boʻladi“.

Vaqt oʻtishi bilan koʻplab soʻgʻd rasmlari yoʻqolgan yoki yoʻq qilingan, oʻlka turklar, arablar va moʻgʻullar bosqinlariga duchor boʻlgan. Hozirgacha faqat bir necha so‘g‘d devoriy suratlari topilgan.

Hozir Samarqanddagi Afrosiyob muzeyi joylashgan Afrosiyob tepaligidagi Afrosiyob devoriy *suratlari* 1965-yilda mahalliy hokimiyat tomonidan mo‘g‘ullardan oldingi Samarqandning eski joyi bo‘lgan Afrosiyob tepaligi o‘rtasida yo‘l qurish to‘g‘risida qaror qabul qilinganda topilgan. Bu devoriy rasmlar, ehtimol, eramizning VII asr oʻrtalarida chizilgan. Ular topilgan uyning toʻrtta devoriga chizilgan. Uy devorida qo‘shni Markaziy Osiyodagi uch-to‘rtta davlat tasvirlangan. Shimoliy devorda Xitoy manzarasi, imperator qayiqda, imperatorning ov qilayotgani, janubiy devorida Samarqand, Eron dunyosi, Navroʻz bayramida ajdodlar sharafiga diniy dafn marosimi, Sharqiy devorda esa Hindiston tasvirlangan. Bu devoriy suratlar so‘g‘dliklarning atrofdagi olamni tasvirlashga intilishidan dalolatdir.

Panjikent devoriy suratlari Panjakentda (qadimgi Soʻgʻdaniya, hozirgi Tojikiston) topilgan va hozirda Sankt-Peterburgdagi Ermitaj muzeyida va Dushanbedagi Tojikiston Milliy asarlar muzeyida namoyish etilayotgan soʻgʻd rasmining yana bir mashhur namunasidir. Bu devoriy suratlar eng qadimgi so‘g‘d devoriy rasmlari bo‘lib, milodiy V asr oxiri VI asr boshlariga oid hisoblanadi. Ushbu devoriy rasmlarda bayramlar sahnalari koʻp uchraydi. Shuningdek, Eron Shohnomasi va Rustamning epik sikli haqidagi hikoyatlari VIII asrning birinchi yarmiga oid Panjikentdagi bir qator devoriy suratlarda („Rustemiada“, „Koʻk zal“) aks ettirilgan. Panjikent devoriy suratlarida kimligi nomaʼlum bo‘lgan ilohlar bor. Ularning orasida bir versiyada ajdaho ustida oʻtirgan toʻrt qoʻli boʻlgan maʼbuda, boshqasida ajdarlar koʻtarib ketayotgan taxtdagi maʼbud kabilarni uchratish mumkin. Uchinchi versiyada u sherga oʻtirib, qoʻllarida oy va quyoshni ushlab turadi. Bu maʼbuda boshqa xususiy uylarda ham tasvirlangan. Koʻk teriga ega boʻlgan yana bir xudo Shiva bilan birga tasvirlangan. Panjikent so‘g‘diylarning mifologik va g‘ayritabiiy olamni tasvirlashga intilishidan dalolatdir. „*Motam sahnasi“* deb nomlangan dramatik rasm mavjud boʻlib, unda ayollar marhumning ustiga egilib, sochlarini (va ularning qiyofasi) qaygʻu bilan kesishadi. Motam sahnasida, motam tutayotgan ayollarning chap tomonida, shuningdek, bir nechta qoʻllari boʻlgan ayol figurasi joylashgan boʻlib, bu ayolning haloskor ilohasiligini koʻrsatadi. Bu ilohiylik bilan bir qatorda haloli yana bir figura tiz choʻkib mash’alani yondirmoqda. Sahnaning bir nechta talqinlari mavjud, aksariyat olimlar bir nechta qoʻllari boʻlgan figurani Nana deb hisoblashadi. Zardushtiylar oʻz eʼtiqodlari tufayli qaygʻu tasvirlarini koʻrsatishdan qochdilar va bu rasm soʻgʻd mazdaizmining anʼanaviy sosoniy fors anʼanalaridan qanday ajralib qolganligini yanada koʻrsatadi.

So‘g‘diylarning g‘ayritabiiy va tabiiy olamni tasvirlashga intilishi devoriy rasmlarda yaqqol koʻzga tashlanadi. Biroq ular "o‘z boyliklarining asosiy manbai bo‘lgan savdogarchilik faoliyatini namoyish etmaydi, balki undan zavqlanishlarini (masalan, Panjikentdagi ziyofat sahnalari) ko‘rsatishni afzal ko‘rdilar.

Varaxsha rasmlari Soʻgʻd rang-tasvirining yana bir mashhur namunasidir. Ular Varaxshada, Buxoro hukmdorlarining mustahkam dala saroyida topilgan. Varaxsha muhim soʻgʻd markazi edi. Saroyning Qizil zali, ehtimol, VII asr oxirida bezatilgan. Saroy ikkita registrda boʻyalgan frizdan iborat. Bugungi kunda yuqori qismining faqat past qismlari saqlanib qolgan, ammo asosiy frizning katta qismi saqlanib qolgan. Yuqori qismida xudolar egarlangan haqiqiy va xayoliy hayvonlarda yurishi tasvirlangan. Asosiy frizda xudo yirtqich hayvonlarga qarshi jang qiladi. Oxirgi tasvir hind ikonografiyasidan olingan deb taxmin qilinadi. Bu taxmin fil togʻi va xudo kiygan sallaga asoslangan. Biroq varaxshalik sanʼatkorlar hech qachon filni koʻrmaganligi aniq.Chunki fillar kichik proporsiyaga ega, o‘tkir, oyoqlari „panjasimon, tishlari pastki jag‘idan o‘sadi“. Bundan tashqari, ular otlar kabi egarlangan.

Varaxsha rasmlari arablar bosqinidan omon qolgan va ularning baʼzilari mintaqa musulmonlar hukmronligi ostida boʻlgan paytgacha saqlanib qolgan. Varaxshada figurali va bezakli shlyapalar topilgan, ulardan bittasida muflon qoʻchqor tasvirlangan. Ular, ehtimol, arablar bosqinidan keyin paydo boʻlgan, chunki soʻgʻdiylar odatda loydan foydalanganlar, shlyapa esa sosoniylar tomonidan ishlatiladigan buyum edi. Ehtimol, arablar Forsni zabt etgandan soʻng, shlyapadan foydalanishni boshlashgan.Rasmlar chizish milodiy 722-yilda Abbosiylar xalifaligining bostirib kirishi bilan toʻxtab qolgan va oʻsha paytda koʻplab sanʼat asarlari buzilgan yoki yoʻq qilingan.

## [[Haykaltaroshlik]]
Panjikentda odam, ajdaho va dengiz jonzotlarining tasvirlari chizilgan friz topildi. Unda "Hindu makaralari yoki quruqlik va dengiz hayvonlarining kombinatsiyasi; yunon-rim gippokamplari yoki baliq dumli otlari; „oyoqlari“ ilon boʻlgan odam boshli anguipedlar tasvirlangan. Dengizga chiqish imkoni boʻlmagan Panjikent uchun bunday dengiz tasvirlari gʻalati tuyuladi, lekin u import qilingan afsona yoki boshqa keyingi hayot haqidagi tasavvurga ishora qilishi mumkin." .

## Ossuariylar
Soʻgʻd ossuariylari pishirilgan loyga bosilgan qoliplardan yasalgan. Qoliplar keyinchalik kam tajribali rassomlar tomonidan qayta ishlatilganligi sababli, baʼzi ossuariylar asl nusxadan pastroq sifatga ega.

Ossuariylarni bezash bilan soʻgʻdliklar oʻzlarining keyingi hayotga boʻlgan xohishlarini bildirishgan. Mazdaizm amaliyotiga koʻra, marhumning jasadi qazib olinadi va keyin suyaklar idishga, ossuariyga joylashtiriladi va keyinchalik naosga *qoʻyiladi* . Ossuariylar odatda terakotadan qilingan. Qopqoq tekis, piramidal yoki gumbazli shaklda boʻlgan. Ular koʻpincha slip bilan qoplangan. Slip boʻyoq oʻrnida ishlatilgan. Deyarli barcha bezaklar ruhning keyingi hayotdagi sayohati bilan bogʻliq boʻlib, diniy aqidalar va amaliyotlarni tasvirlaydi. Mulla qoʻrgʻondagi VII-VIII asrlarga oid ossuariyning piramidasimon qopqogʻi boʻlib, ular oy va quyosh ostida, ikki tomonida shox koʻtarib turgan juftlik, ossuariyning asosiy tomonida esa ruhoniy tasvirlangan. Qopqoqdagi rasmlar „jannatning zavqini, musiqa va qoʻshiq makonini nazarda tutadi“.

VI asr oxiri VIII asr boshlarigacha boʻlgan davrdagi Buxorodan Samarqandgacha tarqalgan bir qancha parcha-parcha ossuariylar mavzusi boʻlgan murakkabroq kompozitsiya mavjud. Durman Tepa ossuariysi, ayniqsa, qoliplarni qayta ishlatgan keyingi, tajribasiz rassomlarning ishlari bilan solishtirganda yaxshi sifatga ega va asl nusxaga yaqinlashadi. Unda tasvirlangan figuralarning shaxsi hali aniqlanmagan.

Shahrisabz vohasi ossuariysi (So‘g‘d Kesh, Samarqandning janubida) boshqa bir qanchalaIr singari, ruhning jannatga sayohatini tasvirlaydi, har bir past relyefli figura sayohatning o‘ziga xos qismini bildiradi. Bu ossuariy zardushtiylik esxatologiyasidagi oʻlim, hukm va ruhning yakuniy taqdirini taqdim etadi.

## Muhrlar
Soʻgʻd savdogarlari qoʻshni jamiyatlar savdogarlari kabi kamida bitta muhrga ega boʻlishgan. Muhrning qiymati imzo qiymatiga teng edi va ikkalasi ham hujjatlar, shkaflar, eshiklar va boshqa ishlab chiqarishlarni tasdiqlash uchun ishlatilgan.Suratlardagiga oʻxshash koʻplab sugʻd muhrlari saqlanib qolgan. Bu muhrlarda so‘g‘dliklar o‘zlarini tasvirlaganlar. Portret koʻpincha faqat egasini tasvirlaydi, lekin u er-xotinni ham tasvirlashi mumkin. Shunday qilib, muhrlar soʻgʻdiylarning qanday koʻrinishga ega ekanligi yoki oʻzlarini qanday koʻrganligi haqida tasavvur beradi.Muhrlar orasida soqolli, sochlari taralgan kalta erkakning soʻgʻdiy ekanligi aniqlangan. Buruqlar uning yuzini ramkaga solib, boʻyniga tushadi va profilda tasvirlangan odam sirgʻa va boʻynida ochiq kiyim kiyadi. 

## Toʻqimachilik sanʼati

Soʻgʻdliklar mohir rassom va savdogarlar boʻlishgan.Ular oʻzlarining tovarlarini Xitoyga ham eksport qilishgan.

Soʻgʻd naqshlari bilan toʻqilgan shoyilar Xojo, Dunxuan, Dulan va Turfonda topilgan. VI asrdayoq xitoyliklar soʻgʻd naqshlarini oʻzlashtira boshlaganlar. Keyinchalik katta inqilob sodir boʻldi. So‘g‘diylar Xitoyga ko‘chib o‘tib, ularning jamoalari u yerda gullab-yashnagach, ular o‘zlari bilan to‘qimachilik bo‘yicha o‘z bilim va sanʼatini olib kelishgan. Mashhur xitoy *kesisi* „kichik dastgohda igna bilan toʻqilgan nihoyatda nozik ipak gobelen“ ana shu taʼsir natijasi boʻlib, Song sulolasi davrida oʻzining yuksak choʻqqisiga chiqdi.

Soʻgʻdiylarning oʻziga xos modasi va liboslari boʻlgan.Liboslar ipak va paxtadan tikilgan, biroq koʻylaklarni koʻmishni taqiqlagan dini tufayli kam sonli liboslar saqlangan va ochib oʻrganilgan.

## Musiqa
 
Garchi asl so‘g‘d ohanglari endi yo‘qolgan bo‘lsa-da, ular yaratgan musiqani yaxshi tushunishga yordam beradigan qator elementlar mavjud. Soʻgʻd savdogarlari eramizning birinchi ming yilliklarida Osiyo boʻylab sayohat qilib, oʻzlarining asboblari va musiqa uslublarini keng tarqatishgan. Ular Xitoyga sayohat qilib, u yerda yangi uslublarni joriy qilishdi. Soʻgʻd musiqasi Xitoyda ham, Xitoy saroyida ham keng tarqalgan.

Musiqa Soʻgʻd madaniyatining muhim qismi boʻlgan.Afrasiyobda (hozirgi Samarqand) shu davrga oid lyutchilar topilgan. Bu figuralar koʻtarib yurgan lavtalar turli shakllarda boʻlib, soʻgʻd lavtalari nay bilan chalingan deb taxmin qilinadi. Ushbu topilmalarda eng keng tarqalgan lyut turi Xitoy manbalarida birinchi marta milodiy II asrda tilga olingan va u zamonaviy olimlarning fikricha, xitoy *pipasiga* oʻxshaydi. Miloddan avvalgi IV asrga oid soʻgʻd topilmalari orasida eng qadimgi topilmalar lyut chaluvchilardir.

## Arxitektura
Qoʻrgʻonlarning meʼmorchilik uslubi oddiy odamlarning uylarinikiga oʻxshardi. Qabul qilish zallari kirish eshigining roʻparasida joylashgan.Zal boʻylab pilastrlar va haykallar joylashhtirilgan.Panjikentlik boylarning uylarining devorlari odatda toʻrt zonali devoriy suratlar bilan qoplangan. Xona boʻylab *sufa* oʻrnatilgan. Bu sufada mezbon va mehmonlar oʻtirib gaplashishlari mumkin edi. *Sufa* gips bilan qoplangan loydan yasalgan skameyka edi. *Sufa* tepasida eng past zona yoki registr joylashgan edi. Zalning devorlarida „rivoyat“ devoriy rasmlari bor edi. Xonaning tepa qismi gumbazli shift bilan yopilgan va uning yuzasi yogʻoch oʻymakorligi bilan bezatilgan.Hozirgi Qirgʻizistondagi Bolasagʻun shahri soʻgʻdiylar tomonidan qurilgan boʻlib, ularning tili bu shaharchada XI asrgacha qoʻllangan. Bugungi kunda Bolasagʻundan faqat Burana minorasi qolgan.
## Galereya

Fayl:Penjikent mural Hermitage Museum (8).jpg|Milodiy V-VII asrlarga oid Panjikent devoriy suratlaridan tafsilot
Fayl:Sogdianmural.jpg|Panjikent devoriy surati, V-VIII asrlar
Fayl:Dushanbe — National Museum of Antiquities — Wall Painting.jpg|Milodiy V-VII asrlarga oid Panjikent devoriy suratlaridan tafsilot
Fayl:Varahsha..jpg|Varaxshadagi „Qizil xona“dan VII asr yoki VIII asr boshlaridagi devoriy surat
Fayl:Varahsha, Relief of a hunter, 5th-7th century CE.jpg|Ovchining relyefi, Varaxsha, Soʻgʻd, eramizning V-VII asrlari
Fayl:Wall Paintings in the Palace at Varakhsha.jpg|Varaxsha saroyidagi devor rasmlari


## Yana qarang

* Afrasiyob devoriy rasmlari
* Penjikent devoriy rasmlari

## Havolalar

* Frierda „Soʻgʻdlar uyida — sanʼat va moddiy madaniyat“ , Sackler — Smitsonian
* Soʻgʻd metallni qayta ishlash Freer, Sackler — Smitsonian
* Freer, Sackler — Smitsonianda „Soʻgʻdaniya musiqasini qayta tiklash“

## Manbalar