Ninette de Valois

**Dame Ninette de Valois** (tugʻilgandagi nomi **Edris Stannus** ; 1898-yil 6-iyun — 2001-yil 8 mart) — irlandiyalik ingliz raqqosa, oʻqituvchi, xoreograf va klassik balet rejissori. Eng muhimi, u Serj Diagilevning Rus baletlari bilan professional tarzda raqsga tushgan, keyinchalik XX asrning eng yirik balet kompaniyalaridan biri va dunyodagi yetakchi balet kompaniyalaridan biri boʻlgan Qirollik baletiga asos solgan. Shuningdek, u Qirollik balet maktabini va Birmingem qirollik baletiga aylangan gastrol kompaniyasini tashkil qildi. U balet tarixidagi eng nufuzli shaxslardan biri va ingliz va irland baletining „ona xudosi“ sifatida tanilgan.

## Hayoti

### Yoshligi va oilasi
Ninette de Valua Edris Stannus sifatida 1898-yil 6-iyunda Irlandiyaning Uiklou okrugi, Blessington shahri yaqinidagi 18-asrda qurilgan Baltyboys uyida tugʻilgan, u oʻsha paytda Buyuk Britaniyaning bir qismi edi. Janob Tomas Stannus oila aʼzosi, u DSOda podpolkovnik, Britaniya armiyasi ofitseri va „Lilit Stannus“ nomi bilan tanilgan shisha ishlab chiqaruvchi Elizabet Greydon Smitning ikkinchi qizi edi. U Elizabet Grant Smitning nevarasi va Shotlandiya siyosatchisi Jon Piter Grantning nevarasi edi. Onasi orqali u ser Jon Piter Grantning nevarasi va Ledi Stracheyning birinchi amakivachchasi edi. 1905-yilda u Angliyaga koʻchib oʻtdi Kentdagi buvisi bilan yashash uchun. U 1908=yilda, oʻn yoshida balet darslariga qatnasha boshladi.

### Raqs faoliyati
Oʻn uch yoshida Stannus bolalar uchun Lila Field akademiyasida kasbiy mashgʻulotlarni boshladi. Aynan oʻsha paytda u oʻz ismini Ninette de Valua deb oʻzgartirdi  va West Enddagi Litsey teatrida pantomima boʻyicha bosh raqqosa sifatida oʻzining professional debyutini qiladi.

1919-yilda, 21 yoshida, u oʻsha paytda Qirollik opera teatrida doimiy opera kompaniyasi boʻlgan Beecham operasining bosh raqqosasi etib tayinlandi. U Eduard Espinosa, Enriko Cecchetti va Nikolas Legat kabi taniqli oʻqituvchilar bilan balet oʻrganishni davom ettirdi.

### Rus baletlari
1923-yilda de Valua rossiyalik impresario Sergey Diagilev tomonidan asos solingan mashhur balet kompaniyasi — Rus Baletiga qoʻshildi. U uch yil davomida kompaniyada qoldi, Yevropa boʻylab chiqish qildi va *solist* darajasiga koʻtarildi va kompaniyaning baʼzi mashhur baletlarida, jumladan *Les biches* va *Le Train* Bleuda rollarni yaratdi. Bu vaqt davomida u Alisiya Markovaning ustozi boʻlgan, u oʻsha paytda hali bola boʻlgan, lekin oxir-oqibat Prima Balerina Assoluta va barcha davrlarning eng mashhur ingliz raqqosalaridan biri sifatida tan olinadi. Keyinchalik hayotida Valua balet kompaniyasini qanday boshqarish haqida bilgan hamma narsani Diagilev bilan ishlashdan oʻrganganligini aytdi. 1924-yilda shifokorlar bolalik davrida tashxis qoʻyilmagan poliomielit kasalligidan zarar koʻrganidan keyin u muntazam qizgʻin raqsdan qayttishga majbur boʻladi.

### London va Dublin raqs maktablari
Rus baletlarini tark etgach, 1927-yilda de Valua Xoreografik sanʼat akademiyasini, Londondagi qizlar uchun raqs maktabini va Dublindagi Abbey teatr maktabini tashkil etdi. Londonda uning asosiy maqsadi repertuar balet kompaniyasini tashkil etish edi, bu maktabda raqqosalar jalb qilingan edi va oʻziga xos britaniyalik balet uslubida oʻqitilardi. Maktab oʻquvchilariga Old Vik teatrida sahnalashtirilgan opera va spektakllarni ijro etish boʻyicha professional sahna tajribasi berildi, de Valua teatr uchun bir nechta qisqa baletlarni xoreografiya qildi. Lilian Baylis oʻsha paytda Old Vicning egasi edi va 1928-yilda u Old Vikga qardosh teatr yaratish niyatida Sadler’s Wells teatrini ham sotib oldi va taʼmirladi. U ikkala teatrda toʻliq miqyosli raqs spektakllarini sahnalashtirish uchun de Valuani ishga oldi va 1931-yilda Sadler’s Wells teatri qayta ochilganda, de Valua oʻz maktabini u yerdagi studiyalarga koʻchirdi, yangi nom, Sadler’s Wells balet maktabi. Vik-Uells baleti deb nomlanuvchi balet kompaniyasi ham tashkil etildi. Vic-Wells balet kompaniyasi va maktabi bugungi Qirollik baleti, Birmingem qirollik baleti va Qirollik balet maktabining oʻtmishdoshlari boʻlar edi.

Shuningdek, 1927-yilda, may oyida, Abbey teatrining asoschisi va shoiri WB Yeats Dublinga tashrif buyurganida de Valuaga shaharda balet maktabini ochishni taklif qildi va noyabr oyidan boshlab u sahnalashtirish uchun mas’uliyatni oʻz zimmasiga oldi va Dublindagi Abbey Teatr Balet maktabining dasturlari yaratdi. Bu, ehtimol, 20-asrdagi beshta Irlandiya milliy balet maktabi loyihasining birinchisi, 1933-yilning iyunigacha davom etdi va 16 nafar yakuniy oʻquvchidan 7 nafari faol raqsda davom etdi, 2 nafari navbatdagi milliy balet loyihasi boʻlmish „Abbey maktabi“ga asos soldi".

### Xoreografiya
Bu yillar davomida de Valua har yili bir nechta baletlarni, asosan oʻzining xoreografiyasiga bagʻishlagan. U, shuningdek, Garold R. Uaytning " *Faun* " (1928-yil aprel), Artur Daffning „ *Ichimlik shoxi“* va Jon F. Larchetning "*Moviy soqol* " (ikkalasi 1933-yil iyul) kabi zamonaviy irland bastakorlaridan tayyorlangan musiqalar bilan ham ishlagan..

### Vik-Uells baleti
Vik-Uells baletining tashkil etilishida atigi oltita ayol raqqosa bor edi, de Valua bosh raqqosa va xoreograf sifatida ishlagan. Kompaniya oʻzining birinchi toʻliq balet spektaklini 1931-yil 5-mayda Old Vicda Anton Dolin bilan mehmon yulduzi sifatida ijro etdi. Uning Sadler’s Wells teatrida birinchi spektakli bir necha kundan keyin, 1931-yil 15-mayda boʻlib oʻtdi. Kompaniyaning muvaffaqiyati natijasida de Valua yangi raqqosalar va xoreograflarni yolladi. 1933-yilda Alisiya Markova kompaniyaga qoʻshilib, Prima Balerina etib tayinlangandan soʻng, u oʻzi sahnadan toʻliq voz kechdi.

De Valua rahbarligida kompaniya 1930-yillarda gullab-yashnadi va Imperial Rus baleti tomonidan mashhur boʻlgan klassik balet repertuarini ijro etgan birinchi Gʻarb raqs kompaniyalaridan biriga aylandi. U shuningdek, 1935-yilda Frederik Eshtonni bosh xoreograf va Konstant Lambertni musiqiy direktor sifatida jalb qilib, Britaniya repertuarini yaratishga kirishdi Shuningdek, u oʻzining bir qator baletlarini, jumladan, " *Job* „ (1931), *“The Rakeʼs Progress"* (1935) va " *Checkmate* " (1937) asarlarini xoreografiya qildi.

Oxir-oqibat kompaniya dunyoning eng mashhur balet raqqosalarini, jumladan Margot Fonteyn, Robert Helpmann, Moira Shearer, Beryl Grey va Maykl Somesni oʻz safga oldi. 1949-yilda Sadler Uells baleti Qoʻshma Shtatlar boʻylab gastrol safarlarida shov-shuvga sabab boʻldi. Fonteyn bir zumda xalqaro mashhurlikka aylandi.

1947-yilda de Valua Turkiyada birinchi balet maktabini tashkil etdi. Istanbuldagi Turkiya Davlat opera va baletining balet maktabi sifatida tashkil topgan maktab keyinchalik Hacettepe universitetining boʻlimi boʻlgan Anqara Davlat konservatoriyasi qoshidagi Musiqa va balet maktabiga aylandi.

### Qirollik baleti
1956-yilda balet kompaniyasi va maktab qirolicha Yelizaveta II tomonidan Qirollik Fondiga ega boʻldi va rasmiy ravishda bogʻlandi. De Valua oʻz kompaniyasida doimiy isteʼdodlar mavjudligiga ishonch hosil qildi va keyingi yillarda Svetlana Beriosova, Antuanetta Sibley, Nadiya Nerina, Lin Seymur va eng shov-shuvlisi Rudolf Nureyev kabi yulduzlar paydo boʻldi.  U shuningdek, ser Kennet Makmillan va Jorj Balanchin kabi xoreograflarni oʻz kompaniyasi bilan ishlashga taklif qildi. U 1963-yilda Qirollik balet direktorligidan rasman nafaqaga chiqdi, ammo uning ishtiroki kompaniyada katta boʻlishda davom etdi.  va u 1970-yilda rasman nafaqaga chiqqan maktabga ham tegishli edi.

De Valua bir qator boshqa loyihalar, jumladan, Irlandiyadagi Cork Ballet Company va Irish National Balet Company uchun homiy sifatida ishlagan.

### Turkiya davlat baleti
Buyuk Britaniya va Irlandiyadagi baletda boʻlgani kabi, de Valua ham Turkiyada balet sanʼatining rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Turkiya hukumati uni mamlakatda balet maktabini tashkil etish imkoniyatlarini oʻrganishga taklif qildi va u 1940-yillarda mamlakatga tashrif buyurdi va Londondagi Sadler’s Wells balet maktabi bilan bir xil maktab ochishni davom ettirdi. Dastlab, juda kam odam loyihani jiddiy qabul qildi, ammo maktab Molli Leyk va Trevis Kemp rahbarligida mustahkam oʻrnatildi, ular 1954-yilda de Valua iltimosiga binoan uni boshqarishni oʻz zimmalariga oldilar; bu oxir-oqibat Turkiya davlat baletining rivojlanishiga olib keldi.

Treningdan soʻng birinchi oʻquvchilar guruhi  yangi maktabda de Valua davlat balet kompaniyasi tomonidan bir qator erta chiqishlarni tayyorladi, bu esa Margot Fonteyn, Nadiya Nerina, Anya Linden, Maykl Somes va Devid Bleyr kabi qirollik balet raqqosalarining mehmonga kelishiga imkon yaratdi. U anʼanaviy klassik repertuardagi „ *Koppelia*“ *"Jizel* ", " *Don Kixot* ", „ *Oqqush koʻli*“ va *"* Şelkunçik" spektakllarini, shuningdek, Frederik Eshtonning „*Les Patineurs*“, " *Les Rendezvous* „ va *“Pagodalar shahzodasi* „ zamonaviy baletlarini hamda oʻzining *“Progress"* baletlarini ijro etgan.

1965-yilda de Valua yangi Turk davlat baleti uchun yaratilgan birinchi toʻliq metrajli asarni yaratdi va xoreografiya qildi. „*Cheshmebaşı*“ („*Favvorda*“) deb nomlangan balet birinchi boʻlib turk bastakori Ferit Tuzun tomonidan yaratilgan musiqa boʻlib, uning xoreografiyasida turk xalq raqsi elementlari oʻrin olgan. Keyingi baletlar paydo boʻldi va kompaniya rivojlanishda davom etdi. Bugungi kunda balet Turkiyada rivojlanayotgan sanʼat turi boʻlib qolmoqda, de Valua tomonidan tashkil etilgan balet maktabi hozirda Anqara davlat konservatoriyasi qoshidagi Davlat musiqa va drama konservatoriyasi tarkibiga kiradi.

### Shaxsiy hayoti
1935-yilda Vindzorda u oʻzlari yashagan Londonning Barns shahrida va keyinchalik Sanningdeylda (Berkshire) umumiy amaliyot shifokori boʻlib ishlagan Vandsvortlik shifokor va jarroh Doktor Artur Blekall Konnelga (1902-1987) turmushga chiqdi. U uning ikkinchi xotini edi; nikoh farzandsiz edi, lekin de Valoisning ikkita oʻgay oʻgʻli bor edi, jumladan, doktor Devid Blekall Konnel (1930-yilda tugʻilgan), u 1955-yilda Norteskning 12-grafi Jon Karnegining qizi Syuzan Jan Karnegiga uylangan; ularning ikki oʻgʻil va bir qizi bor edi.

De Valua oʻzining shaxsiy hayotini oʻzining professional hayotidan juda ajratib turdi, avtobiografik yozuvlarida uning nikohiga oid eng qisqacha maʼlumotni keltirdi. U 102 yoshida Londonda vafot etguniga qadar omma oldida chiqish qilishda davom etdi. 

1991-yilda de Valua BBC Radio 4 ning Desert Island Discs dasturida paydo boʻldi. Uning tanlagan kitobi sheʼrlar toʻplami edi va uning hashamatli buyumi abadiy uyqu tabletkalari shishasi edi.

## Xoreografik asarlar
Uning eng dastlabki xoreografiyasi orasida 1926-yil noyabrda Terens Greyning Kembrij festivali teatrini ochgan yunon tragediyasi *Oresteya* spektakli ham bor edi De Valua oʻzini birinchi boʻlib Londondagi Old Vik teatri uchun bir nechta qisqa baletlar ishlab chiqaruvchi xoreograf sifatida koʻrsatdi. Shuningdek, u teatrda oʻz shogirdlari tomonidan ijro etilgan spektakl va operalar uchun xoreografiya bilan shugʻullangan. Vik-Uells baletini tashkil qilgandan soʻng uning birinchi yirik spektakli " *Job* " (1931) Britaniya balet repertuarining kelajagini belgilab bergan birinchi balet boʻldi.

Keyinchalik, 1935-yilda Frederik Eshtonni kompaniyaning birinchi Bosh xoreografi sifatida ishga qabul qilgandan soʻng, de Valua u bilan Britaniya baletining poydevori sifatida tan olingan bir qator imzo baletlarini ishlab chiqarishda hamkorlik qildi. Ular orasida *The Rakeʼs Progress* (1935) va *Checkmate* (1937) bor edi.

## Faxriy unvonlar va mukofotlar

### Faxriy unvonlar
Ninette de Valua 1947-yil 1-yanvarda Britaniya Imperiyasi ordeni (CBE) qoʻmondoni etib tayinlandi va 1951-yil 1-yanvarda Dame qoʻmondoni (DBE) lavozimiga koʻtarildi 1981-yil 31-dekabrda u Faxriy hamrohlar ordeni (CH) aʼzosi boʻldi va 1992-yil 2-yanvarda Qirolicha HM tomonidan „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni (OM) bilan taqdirlangan..

U 1950-yil 1-mayda Fransiyaning Faxriy legioni ordeni unvoni etib tayinlangan. va 1998-yil 2-yanvarda Turkiya Respublikasining xizmatlari uchun ordeni bilan taqdirlangan.

### Mukofotlar

Ninette de Valua 1949-yilda Irlandiya katolik sahnasi gildiyasining baletdagi xizmatlari uchun taqdim etilgan bronza mukofotini oldi. U 1953—1954-yillarda Qirollik raqs akademiyasi qirolichasi Yelizaveta II toj kiyish mukofotining birinchi laureati edi. U 1963-yil 19-iyulda Qirollik raqs akademiyasining faxriy aʼzosi boʻldi va 1964-yil 8-martda Imperator raqs oʻqituvchilari jamiyati 1964-yilda u Albert Qirollik sanʼat jamiyatini oldi. Medal va 1974-yilda Erasmian Praemium Foundation Erasmus mukofoti. Qirolicha Yelizaveta II kumush yubiley medali 1977-yil 7- va 1979-yilda Qirollik opera teatri uzoq xizmat koʻrsatish medali bilan taqdirlangan.

## Bibliografiya

* 
* 
**  Reprint of .
* 

## Manbalar