open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xost

**Xost**, Xust, Xasht — oʻrta asrlarda Toxaristonga mansub shaharlardan biri. Andarob sh. (Shim. Afgʻoniston) yaqinida, Banda daryosi boʻyida, alKurza vodiysida joylashgan. X. alohida okrug ("amal") markazi boʻlib, unga 4 togʻ daryosi boʻylab oʻtgan 4 yoʻl tutashgan. Xitoy sayyohi Syuan Szan asarida X. Toxaristondagi Kyusito mulki sifatida qayd etilgan. 7-asrda bu yerda 3 ta Budda ibodatxonasi va bir necha rohiblar boʻlgan. Bu yerda arablar istilosi davrida qalʼa boʻlib, unda Nizak Tabarxon (Nizak Tarxon) Qutayba ibn Muslim taʼqibidan qochib yashiringan. Qutayba bu mustahkam qalʼani kuch bilan egallay olmay, uni faqat hiyla bilan zabt etgan.

X. 9—10-asr manbalarida qayd etilgan. 9-asrda X.da jome masjidi boʻlgan. 10-asrda X. hosildor yerli, qalin bogʻlarga ega ozoda va goʻzal shahar hisoblangan. Unda arablarning "ashraf" qabilasi yashagan, bu qabila 12-asrda Samʼoniy asarida ham qayd etilgan. Moʻgʻullar istilosidan loʻng , shuningdek, Amir Temur va temuriylar davrida Balxga, 16—17-asrlarda esa Balx xonligiga tobe boʻlgan. Oʻrta asr X. shahri hozir ham oʻz nomini saqlab qolgan. U 20-asr boshida Farang bilan birga Kattagon hokimiga tobe bir oʻlkani tashkil qilgan.

## Adabiyot
* Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazichnim istochnikam IX — nachale XIII vv., T., 1996.
Xotambandi

**Xotambandi** — yogʻochga yogʻoch, suyak, sadaf qadab bezak, naqsh yaratish usuli; shu usulda yaratilgan bezak ham X. deb ataladi. Amaliy bezak sanʼatida keng qoʻllanadi. X. usulida bezatilgan badiiy buyumlar (musiqa asboblaridan chang, tor, rubob va boshqalar) respublika muzeylarida saqlanadi.
Xotamkori

**Xotamkori (muqatta)** — qadama naqsh turi; turli shakldagi va hajmdagi yogʻoch boʻlaklaridan tuzilgan naqsh bezak.

## Manbalar
Xotima

**Xotima** – badiiy, ilmiy asarlarga yakun sifatida yoziladigan qoʻshimcha qism. Badiiy asar xotimasida yozuvchi asar qahramonlarining keyingi taqdiri haqidagi mulohazalarini qisqa bayon qiladi.

Teatr-dramatik asarlar (koʻproq komediyalar)da aktyor-personajlarning namoyish qilingan voqealar mazmuni haqidagi yakuniy xarakteristikasi yoki ularning tomoshabinlarga qarata nasihat, minnatdorchilik, iltifot koʻrsatish maʼnosidagi murojaati (Shekspir, Brext Bertolt, Molyer dramalari) tushuniladi.

Yunon dramaturgiyasida xotima vazifasini xorning yakuniy monologi bajargan. Koʻpgina roman va qissalarning xotimasida qahramonlarning syujet yechimidan soʻng maʼlum vaqt oʻtgandan keyingi hayoti tasvirlanadi. Ayni bir paytda xotimada tasvirlangan voqealarning axloqiy, falsafiy, estetik jihatlari haqida mulohaza yuritiladi. Lev Tolstoyning „Urush va tinchlik“, Abdulla Qodiriyning „Oʻtkan kunlar“, Abdulla Qahhorning „Sinchalak“ asarlarida xotima namunalari mavjud.

## Manbalar
Xotinrabot

**Xotinrabot** — kushonlar davriga oid shahar xarobasi (mil. 1—4-asrlar — mil. 11—12-asrlar). Surxondaryo viloyati Termiz tumani hududida joylashgan. 16 xonadan iborat xunarmand kulol uyi (21x18 m) va ustaxonasi xarobalari qazib ochilgan. Zal yaxshi bezatilgan. Ohaktoshli ustun asoslari, sopol idishlar, haykalchalar va sopol pishiriladigan xumdonlar topilgan. Markaziy tepaning shim. qismida mil. 11—12-asrlarda hayot qisman tiklangan. Markaziy tepadan 200 m sharqda mil. 16—17-asrlarga oid savdo toqi qoldiqlari ochilgan. Toqning tarhi asosida 8 qirrali zal va uning atrofida 8 xoʻjalik xonalari boʻlib, zal tuzilishiga koʻra gumbaz bilan yopilgan.
Xotira va qadrlash maydoni

**Xotira va qadrlash maydoni** – Toshkentdagi Ulugʻ Vatan urushida halok boʻlgan oʻzbek askarlariga bagʻishlangan maydon va urush yodgorligi. Mustaqillik maydoni yaqinida joylashgan. U Toshkent shahridagi meʼmoriy majmua hisoblanadi.

## Tarixi
Yodgorlik Sovet davrida Volgogradskaya (hozirgi Chapanata) va Shota Rustaveli (hozirgi Usmon Nosir) koʻchalari chorrahasida ochilgan boʻlib, Nomaʼlum askar haykali atrofida oʻrnatilgan. Yodgorlik Oʻzbekiston SSRdan boʻlib, Moskva uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan va keyinchalik Toshkentda qayta dafn etilgan nomi nomaʼlum harbiy askarning qabri ustiga oʻrnatilgan. Germaniya fashistlari ustidan qozonilgan Gʻalabaning 30 yilligiga bagʻishlangan yodgorlikning ochilishi 1975-yil 7-mayda boʻlib oʻtgan.

Yodgorlik oldiga Mangu alanga oʻrnatilib, Oʻzbekiston ramzi va Rossiya ramzi boʻlgan archalar oʻtqazilgan.

1999-yilda keng koʻlamli rekonstruksiyadan soʻng yodgorlik oʻzining zamonaviy qiyofasini olgan.

## Tavsifi
Yodgrlikning markazi haykaltarosh Ilhom Jabborov tomonidan yaratilgan „Motamsaro ona“ haykali hisoblanadi. Haykal oldida Mangu alanga joylashgan. Ularning atrofida qalqonlar oʻrnatilgan boʻlib, ularga Ulugʻ Vatan urushi frontlaridan qaytmagan oʻzbekistonlik askar va ofitserlarning ismlari oʻyib yozilgan.

Jabborovning soʻzlariga koʻra, haykalning asl nomi haykaltaroshning onasi sharafiga „Kutayotgan ona“ edi. Uning katta oʻgʻli (Jabborovning akasi) frontga chaqirilib, u yerda bedarak yoʻqolgan.

Yodgorlik Ulugʻ Vatan urushi yillarida Vatan uchun jon fido qilgan 400 ming oʻzbek askariga bagʻishlangan.

Maydon 1999-yilda Oʻzbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov rahbarligida barpo etilgan. Mustaqillik maydonining shimolidagi xiyobonda, mangu alanga yodgorligi atrofida joylashgan boʻlib, maydon kengligini davom ettirib turadi. Maydonning toʻriga Motamsaro ona haykali oʻrnatilgan (haykaltarosh Ilhom Jabborov). Xiyobonning uzunligi 60 m, uning shimol va janub tomonida ayvonlar qad koʻtargan, ayvonlar tokchalariga oʻrnatilgan metall taxtalarga Ikkinchi jahon urushida halok boʻlgan oʻzbekistonlik barcha jangchilarning ism sharifi bitilgan. Ayvonlar milliy anʼanaviy meʼmorlik uslubida ustunli, vassa juftli qilib qurilgan. Majmuani bunyod etishda va oʻymakorlik bilan jozibador bezashda quyidagi ustalar: Abdugʻani Abdullayev (Qoʻqon), Hayitmat Bogʻbekov (Xorazm), Hasan Odilov, Sirojiddin Rahmatullayev (Toshkent), Nasrullo Sohibnazarov (Samarqand), Y. Toʻlaganov (Andijon) shogirdlari bilan birgalikda qatnashgan (xuddi shunday meʼmoriy inshootlar respublika viloyatlarining markazlarida ham bunyod etilgan).

## Marosimlari
Yodgorlik marmar parapet bilan oʻralgan boʻlib, unda „Doim qalbimdasan, jigarim“ deb yozilgan. Yodgorlik majmuasi har yili 9-may kuni boʻlib oʻtadigan parad marosimlarining markaziga aylangan. Har yili 9-may kuni Oʻzbekistonda Xotira va qadrlash kuni keng miqiyosda nishonlanadi. Yodgorlik yonida faxriy askarlar safi tuzilib, gullar qoʻyiladi.

## Galereya

File:Stamps of Uzbekistan, 2005-06.jpg|
File:Stamps of Uzbekistan, 2010-58.jpg|
File:Dmitry Medvedev in Uzbekistan 23 January 2009-11.jpg|
File:Vladimir Putin with Islam Karimov-1.jpg|


## Manbalar
Xotira qurilmasi

**Xotira qurilmasi** – elektron hisoblash mashinasi (EHM), raqamli hisoblash mashinasi (RHM) va kompyuterlarning axborotlarni qayd qilish, saqlash va operator izlaganda „qaytarib berish“ uchun moʻljallangan qismi. Asosan integral mikrosxemalardan iborat. Xotira qurilmasida axborotlarni qayd qilishda axborotlarni eltuvchi material (perfokarta, perfolentami mexanik tarzda surish, magnit materiallar (magnit disk, magnit lenta va boshqalar) ning magnit xossasini oʻzgartirish, dielektriklarda elektrostatik zaryadlarni toʻplash, tovush va ultratovush tebranishlaridan foydalanish, oʻta oʻtkazuvchanlik hodisasini qoʻllash va boshqa amallar bajariladi.

Xotira qurilmasi, asosan, oʻta operativ, operativ va tashqi qurilmalardan iborat boʻladi. Axborotlarni izlash usuliga koʻra, adresli (har bir xotira uyasiga zarur raqam qoʻyiladi va axborot aniq bir adres boʻyicha izlanadi) hamda assotsiativ (axborotlar alomatlar yigindisi boʻyicha izlanadi) xotira qurilmasi farqlanadi. Xotira qurilmasining axborotlar oʻchmaydigan (diod matritsalar, perfolentalar va boshqalardagi axborotlar) va oʻchadigan (magnit eltuvchilar, ferromagnit oʻzaklar va boshqalardagi axborotlar) turlari bor. Xotira qurilmasining asosiy ish koʻrsatkichi birligi bit yoki bayt (8 bit)da oʻlchanadigan sigʻim, yaʼni bir vaqtda Xotira qurilmasida joylashishi mumkin boʻlgan belgilar soni.

Inson miyasi eng mukammal xotira qurilmasi hisoblanadi. Unda (10—15)109 ga yakin asab hujayrasi (uyasi) – neytronlar mavjud boʻlib, ularning har biri xotira hujayrasi (uyasi)ni tashkil qiladi.

Kompyuterning „miyasi“ – mikroprotsessor maʼlumot yoki dasturlarni aynan xotiradan oladi va natijalarni unga qayd kiladi. Kompyuter diskdan maʼlumotlarni „oʻqib“, maxsus qismida saqlaydi va ish jarayonida undan bevosita foydalanib turadi. Ana shu maxsus kiyem operativ xotira deb ataladi. Kompyuterning imkoniyatlari operativ xotira sigʻimiga bogʻliq. Kompyuterda operativ xotira 1 Mbayt yoki undan kichik boʻlsa, u faqat MS DOS OT muhitida, agar 4 Mbayt boʻlsa, MS DOS OT, Windows 3.1 muhitida, 32 Mbayt va undan katta boʻlsa, lokal tarmoqdar (internet, elektron pochta – Email) da ishlashi mumkin. Koʻpchilik kompyuterlarda operativ xotira orasiga qoʻshimcha KEShxotira oʻrnatiladi. Koʻp ishlatiladigan maʼlumotlar ana shu xotiraga kayd kilinadi. IBM PC kompyuterida yana xotiraning BIOS (doimiy xotira) va CMOS (yarim doimiy xotira) turlari mavjud. Ularda kompyuter qurilmalarini tekshirish dasturlari, operatsion tizimni yuklash va kompyuter qurilmalariga xizmat koʻrsatish vazifalarini bajarish dasturlari saqlanadi. Elektron texnikasining rivojlanishi, bionika yutuqyaaridan samarali foydalanish tufayli sigʻimi inson miyasi sigʻimiga yaqinlashib qoladigan xotira qurilmasi yaratishga muvaffaq boʻlindi.

## Adabiyotlar
*
Xotta Yoshie

**Xotta Yoshie** (1918.17.7, Toyama 1998.5.9, Yokoxama) — yapon yozuvchisi. Keyo universitetining fransuz adabiyoti boʻlimini tugatgan (1942). Talabalik yillarida sheʼrlar yozgan. 1945-yilda Xitoyga madaniy faoliyat uchun yuborilgan va Shanxayda yapon yozuvchilari bilan tanishgan. Yaponiyaga qaytgach, Xitoyda orttirgan tajribasiga asoslanib, "Toʻlkin ostida" (1948), "Vatandan ayrilish" (1950) va boshqa romanlarini yozgan. "Vatan xoini" (1951) va "Maydon yolgʻizligi" (1951) romanlari ham bor. "Maydon yolgʻizligi" romanida yapon ziyolilari, uning Koreya urushi paytida paydo boʻlayotgan militarizmga nisbatan tashvishlari aks etgan. 1977-yildan Ispaniyada yashagan. 1978-yil Toshkentga kelgan. X.ning isteʼdodi uning ijtimoiy romanlarida yaqqol koʻzga tashlanadi. Yaponiyaning 1939—45 yillardagi, Ikkinchi jahon urushining soʻnggi yillari va urushdan keyingi dastlabki yillardagi faoliyati "Haykal" (1955) romanida keng talqin qilingan, Xirosima fojiasi va urushning maʼnaviy asoratlari muammosi "Sud" (1960—63) va "Koʻprikdagi manzara" (1970) romanlarida oʻz aksini topgan. "Goya" (4 jiddli, 1974—77) asari ham bor.
Robert Hofstadter

**Robert Hofstadter** (1915.5.2, NyuYork — 1990) — amerikalik fizik. Prinston universitetini tugatgan (1938). Prinston universitetida (1946-yildan), Stanford universitetida (1950-yildan, 1954-yildan professor) ishlagan. Gamma kvantlar, neytronlar va rentgen nurlanishlarini qayd qilish uchun moʻljallagan hisoblagichlarni yaratgan. Kosmik nurlarni va relyativistik elektronlar vujudga keltirgan kaskadjalalarni oʻrgangan. Elektronlarning nuklonlarda tarqalishiga doir fundamental ishlarni amalga oshirgan, natijada nuklonlarning strukturasini bilishga imkon tugʻilgan. Nobel mukofoti laureati (1961).

## Manbalar
Xoxlov elchiligi

**Xoxlov elchiligi** - rus podshosi M.F.Romanov (1613—45) Buxoro xoni Imomqulixon huzuriga boyar Ivan Danilovich Xoxlov boshchiligida yuborgan diplomatik missiya (1620 —22). Imomqulixon tomonidan yuborilgan Odambiy rahbarligidagi elchilik (1619—20) ka javoban joʻnatilgan. I.D.Xoxlovga avvalo Buxoro xonini Rossiya bilan savdo va doʻstona aloqalar oʻrnatishga koʻndirish, Buxorodagi rus asirlarini ozod etish, Buxoro xonligining Turkiya, Eron, Gruziya, Xiva xonligi bilan aloqalari qanday ekanligi, Buxoroning harbiy qudrati haqida maxfiy maʼlumotlar toʻplash va boshqa vazifalar yuklatilgan. Elchilar Qozondan 1620-yil 21 iyunda Buxoro va Xiva elchilari Odambiy va Rahimqul hamrohligida yoʻlga chiqqanlar. Ular Astraxon — Kaspiy dengizi — Toʻpqaragʻan pristani — Urganch — Xiva — Xonqa — Qizilqum — Xayrobod — Buxoro yoʻnalishi bilan manzilga yetib kelishgan. Elchilarni Imomqulixon yaxshi kutib olgan. Saroydagi 23 rus askari ozod qilingan, qolgan asirlar esa turli sabablarga koʻra ozod etilmagan. I.D.Xoxlovning hisobotida xonlikning ichki va xalqaro ahvoli, Buxoro xonligidagi ijtimoiyiqtisodiy (soliqlar, shahar, qishloqlardagi ahvol), siyosiy vaziyat, shuningdek, etnografik xarakterdagi maʼlumotlar toʻplangan.

Ad.Axmedov B.A., Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985; Gulyamov X.T., Iz istorii diplomaticheskix otnosheniy Rossii s Buxarskim xanstvom v XVIII v., T., 1992.
Xotun

**Xotun**( *khātūn*), qatun — xoqon xotini va hukmdor ayolga nisbatan qoʻllangan turkiy unvon. Dastlab, hunlar davrida (mil. av. 3 — mil. 3-asrlar) qayd etilgan. Turk xoqonligi davrida (6—8-asrlar) xoqondan keyin 2darajada turuvchi unvon.

X.lar toʻra asosida xoqon bilan birgalikda hokimiyatni boshqarishgan. Tarixda turkiy hukmdorlarning bir necha xotini boʻlgani, faqat ulardan biri — bosh X. boʻlgani maʼlum. Xoqon vafot etganda oʻrnini egallaydigan oʻgʻli kichik yosh boʻlsa X. uning nomidan hokimiyatni boshqargan.

Harbiy safar chogʻida ham X.lar hukmdorlar yonidan joy olganlar, shuningdek, xukmdor saroyda boʻlmagan paytda saroyni boshqarib, elchilik hayʼatlarini qabul qilganlar.

Turk xoqonligi davrida unga boʻysunuvchi bir qator oʻlka, davlatlarda X. unvoni keng tarqalgan. Jumladan, Choch, Sugʻd, Buxoro, Toxariston, Zobuliston va Gandxarada ushbu unvon xukmdorlarning bosh xotiniga nisbatan qoʻllangan. Mas, xitoy va arab manbalarida qayd etilishicha, Choch vohasida 7—8-asrlarda Xotunkat ("Xotun shahri") mavjud boʻlgan. Buxoroga 7-asrning 80-yillarida arablar bostirib kirgan paytda ularga Buxorxudot va Xotun qarshi chiqqan. Arablar tomonidan Bidun oʻldirilgach, uning oʻgʻli Tugʻshoda yosh boʻlgani sababli taxtga xotini Xutak xotun oʻtiradi. Shuningdek, 726 yilda Shimoliy Hindistonda boʻlgan xitoy sayyohi Xoy Chao bu yerdagi Gandxara oʻlkasini turkiy sulola boshqarganligi va hukmdorning ayoli katun (xotun) budda monastiri qurdirganligini qayd etgan.

7—8-asrlarga taallukli sugʻdiy yozuvli qad. turkiy tangalar orasida qoʻshaloq tasvirli; oʻng tomonida hukmdor va malika tasvirlangan, orqa tomonida esa MRʼY (hukmdor) va a.’ttwnh (xatun) unvoni zarb qilingan tangalar uchraydi. Ushbu tangalar, asosan, mamlakatimiz hududidan topilgan boʻlib, Sugʻd yoki Buxoroda hukmronlik qilgan turkiy sulolaga mansub hisoblanadi.

Xuroson, Movarounnahr, Sharqiy Turkistonda musulmon dini tarqalgach, turkiy sulolalarda ham ayollarning mavqei saqlanib qolgan va ular X. unvoni bilan davlat ishlarida katta oʻrin tutganlar. Jumladan, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Temuriylar va bir qator boshqa turkiy davlatlarda X.larning mavqei baland boʻlgan. Masalan, Xorazmshohlar davlatini boshqarishda Muhammad Xorazmshoh onasi Turkon xotunnnng izmidan chiqmagan.

## Adabiyot
* Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.

Gʻaybulla Boboyorov.
Roald Hoffmann

**Roald Hoffmann** (1937.18.7, Zlochev, Polsha) — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1972). Kolumbiya universitetini tugatgan (1958). 1965-yilgacha Garvard universitetida ishlagan, 1965-yildan Kornell universitetida ishlaydi (1968-yildan professor). Asosiy ilmiy tadqiqotlari kimyoviy kinetika va kimyoviy reaksiyalar mexanizmini oʻrganishga oid. R.B.Vudvord bilan hamkorlikda moslashgan reaksiyalar uchun orbital simmetriyaning saqlanish qoidasini (Vudvord—Xofman qoidasi) taklif qilgan (1965). Kimyoviy oʻzgarishlar yoʻlidagi energetik gʻovlar shakllanishining fizik mohiyatini aniqlagan (1970). Stereokimyo va kompleks birikmalar sohasidagi tadqiqotlarni rivojlantirgan (1978— 80). Nobel mukofoti laureati (1981; K. Fukui bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Xoqoniy Shirvoniy

**Xoqoniy Shirvoniy** (toʻliq ism-sharifi Afzaliddin Badil ibn Ali) (1120, Shirvon 1199, Tabriz) – ozar shoiri. Gʻazal, qasida va masnaviylar bitgan. Shoir Abu Alo Ganjaviydan (12-asr 1-yarmi) badiiy ijod sirlarini oʻrgangan. 25 yoshida Shirvonshoxlar saroyidagi adabiy doiraga qoʻshilib, „Xoqoniy“ taxallusi bilan gʻazallar yoza boshlagan. Ammo saroy amaldorlari u bilan ustozi orasida nizo chiqaradi. Xoqoniy hajga borish bahonasi bilan bu mojarolardan qutuladi (1156). Hajdan qaytgandan soʻng ham uning atrofidagi igʻvo va tuhmatlar toʻxtamaydi. Hatto Mujriddin Boylaqoniy uning imzosi bilan Isfahon xalqini hajv qilib, qasida tarqatadi, shoir zindonga tashlanadi. Uning „Sifahon“, „Hibsiyot“ (1159) qasidalari shu munosabat bilan yozilgan. Vizantiya shahzodasi Andronik Kamen yordamida hibsdan qutulgan. Umrining oxirgi yillarini Tabrizda oʻtkazgan. Shoirning qabri Murgʻob qabristonidagi „Maqbarat ushshuaro“dadir. Xoqoniy ijodidan bizga qadar 14 ming baytdan iborat sheʼrlar devoni, 3 ming baytni tashkil kiladigan „Tuhfat ul-Iroqayn“ („Ikki Iroq tuhfasi“, 1157) masnaviysi meros boʻlib qolgan. Sheʼrlarida ishq-muhabbat tasviri bilan birga mavjud ijtimoiy tuzum, oʻzi yashayotgan zamon illatlarini roʻyrost tanqid, zulm-zoʻravonliklardan nolish kuchli. Ijodi 13-asrdan oʻrganila boshlagan. „Tuhfat ul-Iroqayn“ masnaviysi hamda „Madoyin qasri“ qasidasi Arab va Ajam xalqlari tarixi, maʼnaviyatini oʻrganishda muhim manba vazifasini ham oʻtaydi.
Xohish

**Xohish** (psixologiyada) — muayyan harakatni bajarishga intilish haqidagi tasavvur va shu yoʻldagi kechinma. Harakatning amalga oshuvi xohishning qondirilishini ifodalaydi. Etika va ijtimoiy psixologiyada xohish intilish, aniqrogʻi, biror maqsad, ideal, orzuga erishish impulsi sifatida qaraladi.

Xohish — shaxs xulqi va faoliyatini belgilovchi muhim psixik holatlardan biri; u bu holatlarning motivlari va irodaviy tomonini ifodalaydi. Shuning uchun xohish psixologiyada faqat mayl yoki faoliyat obʼyektiga intilish sifatida emas, balki bu faoliyatni amalga oshirishni xohlash va niyat kilish sifatida xam bayon kdpinadi. Xohishning rivojlanishi uni qoniqtirish usul va sharoitlari, Xohishning barqarorligi, uzoq sakdanishi va kuchi bilan belgilanadi. Shunga kdrab xohish bajarilishi mumkin boʻlgan, noreal, ziddiyatli, bemaʼni, maqsadli va boshqa turga boʻlinadi. Xohish insonning qiziqishi va eʼtiqodi bilan birga oʻz faoliyatiga ongli munosabatda boʻlishini ham ifodalaydi.

## Manbalar

## Havolalar
Xrapovikli mexanizm

**Xrapovikli mexanizm**, xrapovik — mashinalar (velosiped, stanoklar, chigʻirlar va boshqalar)da ilgarilamaaylanma harakatni bir yoʻnalishdagi uzuq aylanma harakatga oʻzgartirish uchun moʻljallangan tishli mexanizm. Vazifasi mashinalardagi ish organining teskari tomonga aylanib ketishiga yoʻl qoʻymaslik. Asosiy kismlari: bir tomonlama qiya tishli gʻildirakcha (xrapovik), tirak tilcha (sobachka), yetakchi ri v. chag, oʻq, qoʻshim 2 ʻ cha tirak tilcha. Yetakchi richagsoat mili yoʻnalishiga teskari yoʻnalishda harakatlanganda tirak tilcha xrapovikni muayyan burchakka buradi. Richag teskari yoʻnalishda harakatlanganda tirak tilcha bir yoki bir necha tishga sirpanib oʻtadi. Qoʻshimcha tirak tilcha esa xrapovikning teskari tomonga aylanishiga imkon bermaydi. Xrapovikli mexanizm yuk koʻtarish mashinalarida chigʻir (lebyodka) barabanining yuk taʼsirida teskari tomonga oʻzoʻzidan aylanib ketishiga yoʻl koʻymaydi.
Xrizantema

**Xrizantema** (Chrysanthenum) - murakkabguldoshlarTahrirlash oilasiga mansub, bir va koʻp yillik oʻt usimliklar turkumi; manzarali ekin. Vatani—Yevropa. 200 ga yaqin turi Hindiston va Afrikada tarqalgan. Hind Xrizantemasi (C.indicum) Gʻarbiy Yevropa, Yaponiya, AQSH, Rossiya va boshqa mamlakatlar sanoat gulchiligida muhim ahamiyatga ega. Xrizantemaning mayda gulli va yirik gulli navlari issikxonalarda ustiriladi.

Mayda gulli Xrizantemaning bal. 50—60 sm, yon shoxlar soni kup, har bir shox gul bilan tugaydi. Gullari oq, qizil, och binafsha va hokazo. Yirik guli Xrizantemaning bal. 50—70 sm, 1 yoki 2 shoxli, gullari yirik, murakkab tupgulli, diametri 6—8 sm. Yirik gulli Xrizantema aksariyat uy sharoitida ustiriladi. Xrizantema toʻpgulining chiroyliligi, uzoq muddat gullay olishi tufayli uning bir yillik turlari gulchilikda ekiladi. Xrizantema urugʻidan va 8—10 sm uzunlikdagi kalamchasidan koʻpaytiriladi. May oyida tup oraligi 40—60 sm qoldirib ekiladi. Iyun oyida yon shoxlar chilpib shakl beriladi. Oktyabrnoyabrda gullaydi. Oʻzbekistonda Xrizantemaning Oʻzbekiston tuyonasi, Toshkent tuyonasi va boshqa navlari chiqarilgan.
Xrizoberill

**Xrizoberill** (yun. chrysos — oltin va berill) — murakkab oksidlarning kichik sinfga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi A12[Ve04]. Romb singoniyada kristallanadi. Donador agregatlar hosil qiladi. Yashil, sargʻish, sariq, jigarrang, qizil, baʼzan rangsiz buladi. X.ning xrom tarkiblisi zumraddek yashil, elektr nurida binafsha rang, qizil tusda tovlanadigan xili aleksandrit, tilla rangsariq, kukish tovlanadigani esa, simofan yoki mushukkoʻz deyiladi. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 8,5; zichligi 3,5—3,7 g/sm3. Moʻrt. Giltuprokdi togʻ jinslarida yotgan granitli pegmatitlarda muskovit va berill bilan birgalikda yirik donalar shaklida uchraydi. Tarkibida koʻp VeO boʻlgan X.li va fanakitli flyuorit metasomatitlari berilliy rudasi boʻlib xizmat qilishi mumkin. Myanma, Hindiston, Madagaskar o., Rossiya Federatsiyasi (Ural), Braziliya, Shri Lankada X. konlari mashhur. Oʻzbekistonda Chatqol togʻlarida mavjud. Tiniq, chiroyli turlari (aleksandrit, simofan) qimmatbaho tosh hisoblanadi. Zargarlikka oid eng yirik qirralangan X. — "Xoup xrizoberill" (45 karat) Britaniya muzeyida sakdanadi.
Xoch

**Xoch**, krest, salib — xristianlikning asosiy timsollaridan biri, pravoslaviye va katolitsizm diniy siginish buyumi. Xochga sigʻinish 4-asrda rasmiylashgan. Xristianlar rivoyati boʻyicha, Iso Xochga mixlab oʻldirilgan, shunga koʻra, qatl quroli tasviri xristianlik dinini qabul qilish belgisi sifatida diniy timsolga aylangan. Protestantizmda Xochga sigʻinilmaydi.

## Manbalar
Xoqon

**Xoqon**, qagʻan, qoon — Markaziy Osiyolik ayrim xalqlarda, shu jumladan, turkiy xalqlarda hukmdorlarning eng oliy unvoni. Ushbu unvon imperator, shahanshoh unvonlari bilan teng maʼnoni bildirgan.

Milodiy 4-asrdan to soʻnggi oʻrta asrlargacha Markaziy Osiyo, Shimoliy Xitoy, Shimoliy Kavkaz, Janubiy Rossiya, Sharqiy Yevropa, Eron, Hindiston va boshqa oʻlkalarda hukm surgan turkiy sulolalar aksariyatida hukmronlar uchun qoʻllangan. Dastlab mil. av. 1-asrda Osiyo hunlarida koʻringan ushbu unvon Yevropa hunlari — tabgʻach (kelib chiqishi turkiy boʻlgan Xitoydagi Shimoliy Vey sulolasi), Avar xoqonligi (Sharkdy Yevropada), Turk xoqonligi, Xazar xoqonligi, Uygʻur xoqonligi davlatlarida mavjud boʻlgan.

Keyinchalik, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Temuriylar, Usmoniylar davlatlarida ham yuksak unvon sifatida qoʻllangan. Bundan tashqari, ushbu unvon turkiylar bilan qoʻshni boʻlgan boshqa xalqlarda: slavyanlarda (Kiyev Rusi davlati), moʻgʻullar (Chingizxon imperiyasi)da ham ishlatilgan (yana qarang Xon). Ayniqsa, Turk xoqonligi davrida oliy hukmdor sifatida davlat tepasida X.lar turgan. Bu davrga taalluqli qad. turkiy, xitoy, yunon, arman, suryoniy, sugʻdiy, baqtriy, tibet tilidagi manbalarda turk X.lari haqida maʼlumotlar saqlanib qolgan. Xitoy yilnomalarida X.larning taxtga chiqish marosimi haqida keng tafsilotlar berilgan. Jumladan, X. boʻladigan shaxs oq kigiz ustiga oʻtirgʻizilib, 9 kishi tomonidan yuqoriga koʻtarilgan holda oʻtov (chodir)ning atrofida quyosh yoʻnalishida 9 marotaba aylantirilgan. Soʻngra esa ipak roʻmol bilan tomogʻi siqilib, undan qancha yil hukmdor boʻlishi soʻralgan, ogʻzidan chiqqan birinchi tovush yoki soʻzga qarab, uning qancha muddat hukm surishi tayin kilingan. Shunga oʻxshash maʼlumotlar yunon, arab, fors, turkiy manbalarda ham saqlanib qolgan.

Turk xoqonligi davrida, jumladan, 6—8-asrlarda Markaziy Osiyoning bir qancha oʻlkalarida; Toxariston, Sugʻd, Fargʻona, Choch, Yettisuvda "xoqon" unvoni bilan tangalar chiqarilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Bichurin N.Ya., Sobraniye svedeniy o narodax obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 1—3, M.—L., 1950—1953.
* Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005
Xrizokolla

**Xrizokolla** (yunoncha: chrysos — *oltin* va *kolla* — yelim; qadimda oltin buyumlarni kavsharlashda ishlatilgan) — silikatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cug[Si4O10]2(OH)12nH2O. Romb singoniyada kristallanadi. Kriptokristall, kurtaksimon, uzum boshidek, tuproqsimon, poʻstloqsimon agregatlar hosil qiladi. Havo rang, havo rangyashil, koʻk, qoʻngʻir, qora xillari maʼlum. Qattiqligi 2—4, zichligi 2,2—2,3 g/sm3. Yoriqlarni, shuningdek, kvars, piroksen donalari orasini yupqa parda kabi toʻddirib turadi. X. mis konlarining oksidlanish zonasida keng tarkdlgan mineral boʻlib, mis rudalarini qidirishda darakchi hisoblanadi. Quruq, issiq ikdimli joylarda keng tarqalgan. Uning malaxit, azurit, serussit, kaltsit va boshqa minerallar oʻrnida paydo boʻlgan psevdomorfozalari bor. X. xorijda Chili, AQSH, Rossiya Federatsiyasi (Ural, Baykal orti), Qrzogʻistondagi konlarda uchraydi. Oʻrta Osiyoda X. kdsimdan maʼlum. Oʻzbekistonda Qalmoqqir, Qoʻrgʻoshinkon, Qoʻytosh va Oltintopgan konlarida mavjud.

## Manbalar
Xrizolit

**Xrizolit**, peridot (yun. chrysos — oltin va lithos — tosh) — mineral, oliviyusht shaffof, oltin tusli, yashil rangli nafis turi. Tarkibidagi rangiga taʼsir qiluvchi FeO 8— 15% dan kam emas. X. prizma shaklidagi kristallar hosil qiladi. Murt. Kislotalarda yaxshi eriydi. Oson sayqallanadi. Kam uchraydi, asosan, kimberlitlar, ishqorli olivinli bazaltlar, serpentinlangan peridotitlar, ultraasosli ishqorli jinslarda hamda sochmalarda uchraydi. Qizil dengizdagi Zeberged o.da eng mashhur yirik kristallari topilgan. X. AQSH, Myanma, JAR, Rossiya Federatsiyasi (Saxa)da ham mavjud. Kddimda zargarlik ishlarida X. nomi boshqa yashil rangli qimmatbaho toshlar: demantoid (granatning turi), oltinyashil rangli topaz, xrizoberill, vezuvianlarga ham qoʻllangan.
Xrizomanadasimonlar

**Xrizomanadasimonlar** (Chrysomanadales) — tilla rang suvoʻtlar qabilasi yoki sinfi. Mayda harakatchan (1—2 xivchinli) bir hujayrali yoki kolonial organizmlar. Baʼzi X.ning tanasi qobiqsiz, shaklini oʻzgartirib turadi, baʼzilari kipiqsimon qobiq bilan qoplangan. 70 turkumi (500 turi) maʼlum. Kupchiligi chuchuk suvlarda yashaydi.’ X.ning koʻpayib ketishi suvning gullashiga olib keladi. X.ning baʼzi turlari suvning ifloslanish darajasini aniqlash imkonini beradi.
Xrom (maʼnolari)

**Xrom**:

* Xrom - Xrom koni Nurota viloyatida miloddan avval 3-2 mingyilliklarda mahalliy xalq tomonidan ishlatilib kelingan.
* Xrom (kimyoviy element) (yunoncha chroma — rang , boʻyoq, birikmalari yorqin rangli boʻlgani uchun, lotincha
Xrom rudalari (maʼnolari)

**Xrom rudalari**:

* Xrom rudalari — toʻq yashil kristall modda.
* Xrom rudalari (mineral), xromitlar - tarkibida texnik jihatdan sanoatda ishlatishga yarokli hamda iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq miqsor va konsentratsiyada xrom boʻlgan tabiiy mineral hosilalar.
Xrom qotishmalari

**Xrom qotishmalari** - xromga nikel (Ni), titan (Ti), vanadiy (V) va boshqa elementlar qoʻshib tayyorlanadigan issiqbardosh materiallar. Zararli suyuq va gazsimon muxitlarga bardoshli, 1200°S gacha trada mustahkamligini yaxshi saqlaydi. Asosiy kamchiligi — zarblarga uncha chidamasligi, yaʼni zarbiy qovushoqligi pastligi. Xrom qotishmalaridan suv osti kemalarining korpusi detallari, kimyoviy apparatlar, zararli suyuq va gazsimon muhitda ishlaydigan apparatlar va boshqa tayyorlashda foydalaniladi.
Xromat kislotalar

**Xromat kislotalar** — 6 valentli xromga muvofiq keladigan kislotalar; bular xromat kislota H2CrO4 va izopolixromat kislotalar — dixromat kislota H2Cr2O7, trixromat kislota H2Cr3O10 va tetraxromat kislota H2Cr4O13 dan iborat. Xromat kislota qizil rangli kristall modda. Izopolixromat kislotalar faqat suvdagi eritmalarda mavjud. Xromat kislota eritmalari xrom olishda ishlatiladi. Xromat kislotalarning tuzlari — xromatlardir. Xromat kislotalar zaharli.

## Manbalar
Xromatida

**Xromatida** (yun. chromatos — rang, boʻyoq) — xromosomaning tuzilma elementi (qarang Xromosoma). Hujayra yadrosi interfazasi davrida DNK molekulasining ikki hissa ortishi (replikatsiyasi) natijasida hosil boʻladi. X. mitozning metafazasida ayniqsa yaxshi koʻrinadi. Bu davrda xromosoma 2 ta X.dan iborat. Ular birlamchi belbog (sentromera) orqali oʻzaro birikkan boʻladi. Mitoz anafazasida sentromera uzilib, X. yangidan hosil boʻladigan qizlik yadrolarga tarqaladi va mustaqil (qizlik) xromosomalarga aylanadi. [Me[yozda gomolog xromosomalar oʻzaro yaqinlashib, toʻrtta xromatidadan iborat tetradani hosil qiladi (qarang [Me[yoz). X. oʻrtasidagi farq krossingover natijasida yoki har xil X.ning qismlari oʻrtasida oʻzaro almashinuv tufayli paydo boʻladi. Ayrim fizik va kimyoviy omillar taʼsirida bunday almashinuv tezlashadi. Almashinuvlar natijasida irsiy xilmaxillik (genetik geterogenlik) ortadi.
Xromatizm

**Xromatizm**, xromatika (yun. hromatismos — boʻyash) — 1) diatonika tizimidagi lad pogʻonasining yarim tonga koʻtarilishi yoki pasayishi. Pogʻonaning tortilishi, akkordning funksional dinamikasini oshirib, kuy va garmoniyaning ifodaviy taʼsirchanligini kuchaytiradi. Nota yozuvida alteratsiya belgilari bilan koʻrsatiladi; 2) yarim ton nisbatlariga asoslangan musiqa (intervallar) tizimi.
Xrom rudalari

**Xrom rudalari** — toʻq yashil kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 1990°, zichligi 5,21 g/sm3, suvda erimaydi. Ishqorlar bilan xromitlar hosil qiladi. Boʻyoklar tayyorlashda, shisha va sopollarni boʻyashda, katalizator sifatida ishlatiladi. Xrom (U1)oksid — xromat angidrid SgO3, toʻq qizil kristall modda. Suyukdanish temperaturasi 196°, zichligi 2,8 g/sm3. Suv bilan xromat kislota hosil qiladi, kuchli oksidlovchi. Xrom olishda, xromlashda ishlatiladi. Zaharli.
Xrom aralashmasi

**Xrom aralashmasi** - kaliy bixromat (dixromat) K2Sg207 ning suvdagi eritmasi bilan konsentrlangan sulfat kislota H2SO4 ning teng hajmda olingan aralashmasi. Kuchli oksidlovchi. Lab.da oksidlovchi sifatida ishlatiladi (yana qarang Dixromatlar). XROM OKSIDLARI xromning kislorod bilan boʻlgan birikmalari: SgO, Sg2O3, SYU3 va boshqa Xrom (N)oksid SgO — kora kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 1550°, asosli oksid, suvda erimaydi, qaynoq konsentrlangan NS1 va H2SO4 da eriydi. Kuchli oksidlovchi. Xrom (Sh)oksid Sg2O3
Xromatin

**Xromatin** — oʻsimlik va hayvon hujayralari yadrosidagi xromosoma moddasi. Asosiy boʻyagichlar taʼsirida kuchli rangga kiradi; hujayralar boʻlinganda xromosomalarda maʼlum shaklni oladi. "X." terminini 1880-yilda fanga nemis gistologi V.Flemming kiritgan. Hozirgi zamon sitologiyasida X. deb interfazadagi xromosoma moddasi tushuniladi. X. tarkibiga dezoksiribonuklein kislota (DNK) (30— 40%), ribonuklein kislota (RNK), gistonlar va giston boʻlmagan oqsillar kiradi. X.ning asosiy tarkibi dezoksiribonukleoproteid iplaridan iborat.
Xromatoforalar

**Xromatoforalar** (yunoncha: chroma, chromatos — rang, boʻyoq, phoros — saqlaydigan, ega boʻlgan) — suvoʻtlar sitoplazmasi tarkibida uchraydigan organoid; fotosintezdya ishtirok etuvchi pigmentlarni saqlaydi. X. pigmentlarining tarkibi suvoʻtlar turiga bogʻliq. Toʻq qizil bakteriyalar hujayrasidagi pigment saqlovchi membranali pufakchalar ham X. deyiladi. Ularda fotosintezning boshlangʻich jarayonlari roʻy beradi. X. hujayra membranasining oʻsishi va ichkariga botib kirishi natijasida hosil boʻladi. Shuning uchun X. membranalar bilan tutashib turadi.
Xromo...

**Xromo...** (yun. croma — rang, boʻyoq) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; oʻzi qoʻshilgan soʻzning rangga yoki kimyoviy element xromt aloqadorligini bildiradi (mas, xromoskop, xromoforlar).
Xromoplastlar

**Xromoplastlar** (xroma (o)... va yun. plastos — yasalgan) — pishgan mevalar, gultojibarglar, kuzgi yaproklar, baʼzi sabzavot ildizlari (mas, sabzi) hujayralari tarkibida uchraydigan sariq, toʻqsariq, qizil rangli plastidalar. Xromoplastlar rangi karotinoidlar deb ataluvchi pigmentlar tarkibiga bogʻliq. Baʼzi karotinoidlar lipidlarda erigan holda boʻladi; boshqalari esa oqsil fibrillalarida toʻplanadi. Xromoplastlar ham xloroplastlar singari ikki qavat membranalar bilan oʻralgan, lekin tilakoidlarining juda kam boʻlishi yoki butunlay boʻlmasligi bilan ulardan farq qiladi. Xromoplastlar plastidalar rivojlanishining oxirgi bosqichi boʻlib, xloroplastlar yoki leykoplastlardan vujudga keladi.
Xromatlar

**Xromatlar** — xromat kislotalarning tuzlari. Ishqoriy muhitda barqaror; kislotali muhitda dixromat larta aylanadi. Kaliy xromat va natriy xromat muxim ahamiyatga ega. Kaliy xromat K2CrO4— sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 968,3°, zichligi 2,732 g/sm3, suvda yaxshi eriydi. Natriy xromat Na2Cr04 — sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 101°, zichligi 2,72 g/sm3; gigroskopik, suvda yaxshi eriydi. Kaliy va natriy X. kimyoviy reaktiv sifatida, gazlamalarni ohorlashda, teri sanoatida, urugʻni dorilashda, yogʻochni konservatsiyalashda ishlatiladi.
Nemischa Vikipediya

**Nemischa Vikipediya** () — Vikipediyaning nemis tilidagi boʻlimi. Nemischa Vikipediya 2001-yilning 16-mart oyidan boshlab oʻz faoliyatini boshlagan.

## Hozirgi ahvoli
Hozirgi kunda Nemischa Vikipediyaning maqolalar soni . Roʻyxatdan oʻtganlar , ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator maqomiga ega. Jami tahrirlar soni — . Teranligidan Vikipediyalar orasida Nemischa Vikipediya yaxshi koʻrsatgichka ega. Teranligi (bugun): 

## Statistikasi

* 24-yanvar 2003-yil — 10 000 maqola
* 4-iyul 2003-yil — 20 000 maqola
* 13-iyun 2004-yil — 100 000 maqola
* 15-fevral 2005-yil — 200 000 maqola
* 7-oktyabr 2005-yil — 300 000 maqola
* 18-may 2006-yil — 400 000 maqola
* 23-noyabr 2006-yil — 500 000 maqola
* 27-dekabr 2009-yil — 1 000 000 maqola
* 9-mart 2011-yil — 1 200 000 maqola
* 16-oktyabr 2011-yil — 1 300 000 maqola
* 7-noyabr 2011-yil — 100 million tahrir
* 18-noyabr 2012-yil — 1 500 000 maqola

## Manbalar

## Havolalar

* Nemischa Vikipediyaning statistikasi
* Nemischa Vikipediyaning statistik diagrammasi 
* Nemischa Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Nemischa Vikipediyaning mobil nusxasi
* Nemischa Vikipediyaning PROMT-tarjimasi
Xromoproteidlar

**Xromoproteidlar** (xromo... va protpeidlar) — murakkab boʻyalgan oqsillar. Tarkibida xromoproteid yutilishi spektrini belgilovchi prostetik guruh boʻladi, yaʼni X. rangini belgilaydi. Prostetik guruh tuzilishiga binoan, X. gemoproteidlar, flavoproteidlar, retinilidenproteidlar, fikobilinlar va boshqalarga ajratiladi. X. energiya uzatilishi va oʻzgarishi bilan bogʻliq jarayonlar (nafas olish, fotosintez, koʻrish va boshqalar)da ishtirok etadi.
Xromosoma kasalliklari

**Xromosoma kasalliklari** - xromosomalar soni yoki tuzilishining oʻzgarishi bilan kechadigan irsiy kasalliklar. Xromosomalardagi u yoki bu oʻzgarishlar mutatsiyalarning bir turi hisoblanadi. Agarda xromosoma mutatsiyalari jinsiy hujayralar yoki urugʻlangan tuxum xujayralari boʻlinishining birinchi bosqichlarida yuzaga kelsa, ular rivojlanayotgan organizmning koʻpgina hujayralaga oʻtadi, natijada qator rivojlanish nuqsonlari kuzatiladi. Xromosomasida meʼyordan tashqari oʻzgarishlar bor embrionlar tugʻilgunga qadar nobud boʻladi, oʻlik tugʻilgan chaqaloqlarning 6%i xromosomalarida buzilishlar borligi aniqlangan.

Xromosoma kasalliklariga, asosan, xromosomalarning ikki xil oʻzgarishi sabab boʻladi; ulardan birinchisida xromosomalar sonining oʻzgarishi kuzatiladi. Masalan, uch toʻplam xromosomali tugʻilgan bolalar uzoq yashamaydi. Xromosoma kasalliklarining koʻpchiligida bir juft xromosomalarning birida qoʻshimcha xromosomalar paydo boʻladi (trisomiya). Koʻpincha trisomiya 21 xromosomada vujudga keladi, bunda Daun kasalligi rivojlanadi. Boshqa hollarda, jinsiy xromosomalar soni oʻzgaradi, mas, xromosomalar toʻplamida Xxromosomalar soni beshtagacha, Yxromosomalar — uchtagacha koʻpayadi. Xromosoma kasalliklarida jinsiy aʼzolar holati va jinsiy yetilishi buziladi, bepushtlik rivojlanadi. Ayrim Xromosoma kasalliklari jins bilan bogʻliq boʻladi. Masalan, ayollarda koʻproq ShereshevskiyTerner va Xtrisomiya sindromi, erkaklarda esa Klaynfelter sindromi kuzatiladi, bunda Xxromosoma ortikcha uchraydi.

Xromosomalarni aniqdash usullari takomillashuvi bilan alohida u yoki bu xromosomatsing oʻzgarishi bilan bogʻliq koʻpgina tugʻma rivojlanish nuqsonlari qayd etilmoqda. Bunda anomaliyalar kuchsizroq namoyon boʻlib, faqatgina ayrim aʼzo va toʻqimalar bilangina bogʻliq boʻladi. Masalan, 13 xromosomadagi mutatsiya hisobiga bolalar koʻzi sklerasida bir tomonlama yoki ikki tomonlama retinoblastoma (oʻsma kasalligi) rivojlanadi.

Koʻpincha Xromosoma kasalliklari bor bolalar sogʻlom otaonalardan tugʻiladi. Xavfli guruhga, asosan, katta yoshdagi ayollar kiradi (35—40 yoshdan soʻng), ularda Daun va Xromosoma kasalliklarilar bilan tugʻilish bir necha bor oshib ketadi.

Hozirgi Toshkent shahrida Respublika skrining markazi va viloyat markazlarida uning filiallari mavjud, u yerda mutaxassislar homilador ayollar va yangi tugʻilgan chaqaloqlarda irsiy kasalliklarni erta aniqlashga qaratilgan kuzatuv ishlari olib boradilar, Xromosoma kasalliklariga gumon qilinganda darhol uni oldini olish choratadbirlari amalga oshiriladi. Xuddi shu maqsadsa oilaviy poliklinika va tibbiygenetik maslahatxonalar faoliyat koʻrsatadi.
Xromoforlar

**Xromoforlar** (xromo... va yun. phoros — tashuvchi) — xromogenlar deb ataladigan organik birikmalarga maʼlum bir rang beradigan toʻyinmagan atomlar guruhlari (mas, —N=N—, SN=SN, N=0, >S=O). Xromogenlarni boʻyaladigan moddalar (mas, tola) uchun tatimli boʻyagichlarga aylantirish maqsadida ularning molekulalariga auksoxromlar qoʻshiladi.
Xromshpinelidlar

**Xromshpinelidlar**, xromshpinellar — murakkab oksidlar kichik sinfining shpinelidlar guruhiga mansub minerallari; doimiy tarkibga ega boʻlmagan qattiq eritmalar sistemasi. Kimyoviy tarkibi (Mg, Fe)(Cr, Al, Fe, Ti)2O4. X. 20 ga yaqin mineral va ularning turlarini oʻz ichiga oladi. Asosiy minerallari: magnoxromit, xrompikotit, alyumoxromit. Sof xromit FeCr2O4 kam uchraydi, meteoritlardagina topilgan. X.da V, Ti, Mg, Zn izomorf aralashmalari bor. Ti ning kupligi xromli ulveshpinel va ilmenitning mikroqoʻshimchalari bilan bogʻliq. Tarkibida Fe koʻp boʻlgan X. ferrimagnetiklardir. X. koʻpincha platina guruhi minerallarining mexanik aralashmasini tashkil qiladi. Kub singoniyada kristallanadi. Odatda, kora donador massalar, baʼzan oktaedr shaklidagi mayda kristallar holida uchraydi. Rangi qora, qoʻngʻirqora. Metalldek yaltiroq. Qattikligi 5,5— 7,5, zichligi 4,2—5,1 g/sm3. X. konlari, asosan, ultraasosli magmatik jinslar bilan bogʻliq. Undan tashqari, talk va xloritli slanetslar, dolomitlar, temirli meteoritlar va oy bazaltlarida uchraydi. Sochmalarda turgʻun holatda boʻladi. Yirik konlari JAR, Braziliya, Albaniya, Turkiya, Rossiya Federatsiyasi (Ural) va Qozogʻiston jan. ida mavjud. X. xrom rudayaariiint asosiy minerallaridir. Sunʼiy X. (xromli ferritlar)dan radioelektronika, hisoblash texnikasi va boshqalarda foydalaniladi.
Xronika

**Xronika** ( – „yilnoma“) – 1) adabiy janr. Voqealarning tarixan izchil bayonini oʻz ichiga oladi. Xronikada vaqt tarixiy jarayonning subyekti tarzida aks etadi. Xronika syujeti vaqtning oʻzgarishi taʼsirida uyushtiriladi, asar voqealari va personajlar taqdiri vaqtga bogʻliq holda oʻzgaradi. Xronika syujetini real tarixiy vaqtdan boshlangan voqealar surʼati, davomiyligi, tartibi va ritmi tashkil etadi. Xronika dastlab miflar va epik syujetlarning tarixiy asosini belgilovchi unsurlar shaklida namoyon boʻlgan. Qadimgi Injil kitoblarida va island sagalarida xronikadan foydalanilgan. Oʻrta asrlarda xronika mustaqil tarixiy janr yilnomalarda koʻp uchraydi. Uygʻonish davridan boshlab xronika materiallaridan badiiy maqsadlarda foydalaniladi. William Shakespeare dramalarida xronika unsurlari ishlatilgan. Keyinroq xronikal bayon usullarini qoʻllash estetik maʼno kasb etdi. XX asrda epik usul taraqqiyoti bilan bogʻliq holda va adabiyotning hujjatlilikka intilishi tufayli xronika keng avj oldi (masalan, Sadriddin Ayniyning „Qullar“ romani va boshqalar); 2) vaqtli matbuotda, radio, televideniye, kinoda siyosiy, xoʻjalik, madaniy va boshqa hayotga oid kundalik voqealarni axborot tarzida yorituvchi material.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Xrono...

**Xrono...** (yun. chronos — vaqt) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; oʻzi qoʻshilgan soʻzning vaqtga aloqadorligini bildiradi (maye., xronologiya, xronometr).
Xronograf

**Xronograf** (xron... va ...graf) — qisqa vaqt oraliqlarini oʻlchash va biron bir voqeaning sodir boʻlish vaqtini aniq qayd qilish uchun moʻljallangan asbob. Qayd qilish anikligi 0,001 s. Qayd qilish usuliga koʻra, yozma (qogʻoz lentaga chiziqlar chizadi), bosma (chop qiluvchi) va foto (fotoplyonkaga suratga tushiruvchi) turlarga boʻlinadi. Yozma X.da voqeaning sodir boʻlish payti bir tekis harakatlanib turuvchi qogʻoz lentaga oʻziga xos tuzilishdagi perolar yordamida qayd qilinadi. Bosma X.da perolar oʻrniga igna ishlatiladi. Bunday X.da 4 ta aylanuvchi disk boʻlib, ularning gardishida soat, minut, sekund va sekund ulushlari kursatiladi, ulushlar doirasi 1 sekundda, sekundlar doirasi 1 minutda, minutlar doirasi 1 soatda va soatlar doirasi 24 soatda bir marta aylanadi. Qayd qilinadigan vaqt yozuv mashinkasi lentasi orqali qogʻoz lentaga bosiladi. Foto X.da vaqtni koʻrsatuvchi doiralarning maʼlum kdemi chaknovchi lampa yorugʻligi yordamida fotoplyonkaga tushiriladi. Astronomiya, geodeziya, aviatsiya va dengiz navigatsiyasida aniq soat — xronometrdan foydalaniladi.
Xronologiya

**Xronologiya** (xrono... va ...logiyadan) — 1) tarixiy voqealarning davriy tadrijiyligi; 2) vaqt oʻlchovi haqidagi fan. Astronomik X. fazodagi hodisalarning qaytarilib turish qonuniyatlarini oʻrganadi va aniq astronomik vaqtni belgilaydi. Tarixiy X. — yordamchi tarix fani; turli xalqlar va davlatlar yil hisobi tizimi va taqvimlarini oʻrganadi, tarixiy voqealar sodir boʻlgan sanalarni va tarixiy manbalar yaratilgan vaqtni aniklashda yordam beradi. X. taraqqiyot bosqichlarining vaqtini aniqlash demakdir. Bu esa alohida tarixiy voqealar, mehnat qurollari, hunarmandchilik va xoʻjalikning rivoji, uyjoylar, qishloqlar va shaharlarning qurilishi, davlatlarning tashkil topishi va madaniyat taraqqiyoti yutuqlari vaqtini aniqlashni anglatadi.

Yozma manbalar asosida aniq sanalar belgilanadi. Arxeologik maʼlumotlarga asoslangan X. yuz va ming yilliklar bilan oʻlchanadi.

Bobil, Misr, Yunoniston va Rimda shakllangan X. oʻrta asrlarda Turonda rivojlandi. Beruniynnng 1000-yilda yozilgan "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" ("Xronologiya") asarida jahondagi turli xalqlar tarixi va madaniyati ixcham tarzda oʻz aksini topgan. X.dagi tarixiy izchillikni fanga 16-asrda fransuz J.Skaliger kiritdi. Hozirgi paytda X.ning taraqqiyoti bu fanning arxeologiya, tabiiy fanlar, statistika va boshqa bilan oʻzaro hamkorligiga bogʻliqdir.

## Adabiyot
* Sagdullayev A. va boshqa, Oʻzbekiston tarixi (Eng qadimgi davrlardan milodning 5-asrgacha), T., 1999.
Xromosomalar

**Xromosomalar** ( „rang“ +  „tana“) — shaklan yadrodan farq qiluvchi, baʼzi bir boyoqlar yordamida boyaladigan yadroning eng muhim tarkibiy qismidir. Hujayrasidagi genlarni oʻzida saqlovchi, hujayra va yaxlit organizm uchun xos xususiyatlarni belgilovchi organoidlar. Oʻzoʻzidan koʻpayish xususiyatiga ega. Organizmlar X.i tuzilishi va funksiyasiga koʻra bir-biridan farq qiladi. "X." terminini nemis anatomi va gistologi V.Valdeyer taklif etgan (1888). X. asosini oqsillar va nukleoproteidlar bilan bogʻlangan 2 zanjirli DNK molekulasi tashkil etadi. X.dagi irsiy axborot DNK molekulasining tuzilishi va uning genetik kodi orqali taʼminlanadi. X.dagi DNKning taxlanishi va RNK sintezini boshkarishda oqsillar ishtirok etadi. X. tuzilishi va funksiyasining oʻzgarishi X. subbirliklari — xromonemalarning spirallanishi bilan bogʻliq. Spirallangan X. hujayra boʻlinishi metafazasida yorugʻlik mikroskopda yaxshi koʻrinadi. Har bir xromosoma sentromeralari orqali oʻzaro tutashgan 2 ta xromatiddan iborat. Xromatidlar reduplikatsiya natijasida hosil boʻladi. Somatik hujayrlarda X. diploid (2 tadan), ularning biri ona, 2si ota organizmga tegishli. Jinsiy koʻpayish (meyoz)da gomologik X.dan biri jinsiy hujayralarga oʻtadi. Har xil turga mansub organizmlar birbiridan X. soni va ularning tuzilishi bilan farq qiladi. Hujayradagi barcha X. kariotip (X. toʻplami)ni hosil qiladi. Kariotipda jinsiy X. va autosomalar boʻladi. Ayrim turlarda aynan shu tur uchun xos genlarga ega boʻlmagan qoʻshimcha X. ham uchraydi. Bakteriyalar va viruslar genetik apparata bir chiziqli yoki halqasimon, sitoplazmadan yadro qobigʻi orqali ajralmaganligi va taxlanmaganligi tufayli ularni shartli ravishda X. deyish mumkin.

## Yana qarang

* Genetika
* DNK
* Genom
Xromosfera

**Xromosfera** [xromo... va (atmo)sfera] — Quyosh atmosferasi qatlamlaridan biri. Bevosita fotosfera ustida joylashgan. Quyosh toʻliq tutilgan paytda oddiy koʻzga gardishning atrofini uragan pushti halqa tarzida kurinadi.
Xronometraj

**Xronometraj** (xrono... va metraj) — i.ch.da qoʻlda yoki mashinada bajariladigan (takrorlanadigan) muayyan mehnat operatsiyasi uchun sarflangan vaqtni hisoblash. X.dan maqsad — mehnat operatsiyasining davomiyligini oʻrganish, tahlil qilish va hisobga olish. Sekundomer yoki boshqa elektron vaqt oʻlchash asboblari yordamida amalga oshiriladi. X. texnologik operatsiya (mas, soat, mashina yigʻishdagi muayyan bir amal)ni bajarish maromi va samarali usulini tanlash, ish meʼyori va ish vaqtini belgilash, ishning bajarilishini nazorat qilishga imkon beradi. X. maqsadida kompyuterdan ham foydalaniladi.
Nikita Xrushchyov

**Nikita Sergeyevich Xrushchyov** (1894. 5(17)4, Kursk gubernyasi Kalinovka qishlogʻi – 1971.11.9, Moskva) – KPSS MK 1-kotibi (1953-64), ayni vaqtda sobiq Ittifoq Ministrlar Soveti raisi (1958—64). 1931-yildan Moskvada partiya ishida, 1935—38 yillarda VKP (b) Moskva viloyati va shahar komiteti 1-kotibi. 1938-yil —1947-yil mart va 1947-yildek. 1949-yil Ukraina KP(b) MK 1-kotibi, ayni vaqtda 1947-yil Ukraina XKS (MS) raisi. Moskva va Ukrainada ommaviy qatagʻonlarning tashkilotchilaridan. 1941 – 45-yillardagi urushda bir necha frontlar Harbiy Kengashi aʼzosi. 1949-yildan VKP (b) MK kotibi va ayni vaqtda (1949—53) VKP (b) Moskva komiteti 1-kotibi. 1939—64-yillarda MK Siyosiy byurosi (Prezidiumi) aʼzosi. Ichki va tashqi siyosatni „yumshatish“, qatagʻon qurbonlarini oqlash tashabbuskorlaridan biri; partiya-davlat tizimini zamonga muvofiqlashtirishga urindi. KPSSning 20 (1956) va 22 (1961) sʼyezdlarida I. V. Stalin shaxsiga sigʻinishni va uning faoliyatini keskin tanqid qildi. Biroq mamlakatda yakka partiya hukmronligining saqlanishi, oʻzgacha fikrlovchilarga yoʻl bermaslik, namoyishchi ishchilarning otilishi (1962-yil Novocherkasekda va boshqalar), ziyolilarga zugʻum qilish, boshqa davlatlarning ishiga aralashish (1956-yilda Vengriyaga qurolli intervensiya va boshqalar), Gʻarbga nisbatan harbiy qaramaqarshilikning kuchayishi (1961-yildagi Berlin va 1962-yildagi Karib tangliklari va boshqalar), shuningdek, siyosiy va iqtisodiy xomxayollik („Amerikani quvib yetish va undan oʻzib ketish“ kabi shiorlar), 1980-yilga kommunizm qurish vaʼdalari uning siyosatida ziddiyatlar va poymapoylikka olib keldi. Oliy davlat va partiya apparatidagi norozilik X.ni egallab turgan barcha lavozimlaridan olinishiga sababchi boʻldi. X. xotiralar yozgan. Ular 1981 AQShda, 1997-yil Rossiyada, toʻliq matni 1999-yilda eʼlon qilingan.

## Manbalar
Xuaynan

**Xuaynan** – Xitoyning sharqiy qismidagi shahar, Xuayxe daryosi boʻyida, Anxoy provinsiyasida. Aholisi 1,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Toshkoʻmir havzasi markazi. Qora metallurgiya, konchilik mashinasozligi, qogʻoz va oʻgʻitlar i.ch., rezina, farmatsevtika korxonalari mavjud. Yirik issiklik elektr styasi qurilgan.
Xuayxe

**Xuayxe** — Xitoyning sharqiy qismidagi dare. Uzunligi 813&nbsp;km, havzasining maydoni 187 ming km². Asosan, Buyuk Xitoy tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 1000 m³/sek., eng yuqorisi 10— 13 ming m³/sek. Yezda toshadi. Dare juda koʻp oqiziq keltiradi, bu esa oʻzanining kutarilishiga olib keladi. Natijada suv toshqini xavfi kuchayadi. Falokatli toshqinlardan saqlanish uchun suv omborlari va qirgʻoklariga dambalar qurilgan. Kanallar orqali Sariq dengiz, Yanszi va Xuanxe daryolari bilan bogʻlangan. Sugʻorishda keng foydalaniladi. Quyi qismida kema qatnaydi. Xuayxe vodiysi Xitoyning muhim qishloq xoʻjaligi rayonlaridan biri. Dare boʻyida Xuaynan va Benbu shaharlari joylashgan.

## Manbalar

## Havolalar