open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Klestil

**Klestil Tomas** (1932.4.11, Vena) — Avstriya federal prezidenti. Vena iqtisodiyot va ishbilarmon maʼmurlar universitetini tugatgan (1956). Avstriya federal kansleri byurosida iqtisodiyot va tijorat departamenti (1957—59), Parijdagi Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot boʻyicha tashkilot huzurida Avstriya missiyasi (1959—62), Avstriyaning AQShdagi elchixonasi (1962— 66) xodimi, Avstriya federal kanslerining iqtisodiy siyosat va tashqi savdo boʻyicha byurosi direktori assistenti (1966—69), Los-Anjeles shahrida Avstriyaning Bosh konsuli (1969—74). Avstriya tashqi ishlar vazirligida BMT departamenti rahbari (1974—78). 1978—82 yillarda Avstriyaning BMTdagi, 1982—87 yillarda AQSH va Amerika davlatlari tashkilotidagi elchisi. 1987—92 yillarda Avstriya federal tashqi ishlar vazirligining bosh kotibi, 1992-yil maydan Avstriya Respublikasi federal prezidenti.

## Manbalar
Rudolf Clausius

**Rudolf Julius Emanuel Clausius** (1822.2.1, Kyoslin, hozirgi Koshalin, Polsha — 1888.24.8, Bonn) — nemis fizigi, termodinamika va gazlar kinetik nazariyasi asoschilaridan biri. Berlin universitetini tugatgan (1848). Syurix (1857-yildan), Vyursburg (1867-yildan) va Bonn (1869-yildan) universitetlari professor Termodinamikaning ikkinchi bosh qonunini taʼriflab bergan (1850). Entropiya tushunchasini kiritgan (1865). Moddaning erish temperaturasi oʻzgarishini bosim oʻzgarishi bilan bogʻlovchi tenglamani (qarang Clausius–Clapeyron tenglamasi) asoslab bergan (1850). Ideal gaz, shuningdek, molekulalarning erkin yugurish uzunligi tushunchasini fanga kiritgan va birinchi boʻlib shu uzunlikni hisoblagan (1860). K. elektroliz nazariyasiga muhim hissa qoʻshgan. Joul—Lens qonuninp nazariy jihatdan asoslagan, termoelektr nazariyasini rivojlantirgan, dielektriklarning qutblanish nazariyasini ishlab chiqqan.

## Manbalar
Kleyonka

**Kleyonka** (rus.) — nam oʻtkazmaydigan modda qoplangan maxsus mato. Qoplama materialiga qarab, moyli (oʻsimlik moylaridan tayyorlangan qoplamali), latekli (konsentrlangan sintetik lateksdan tayyorlangan qoplamali) va polivinilxloridli K.lar boʻladi. Kleyonkach.da xom surp, sarja, viktoriya, diagonal, belting va boshqa gazlamalardan foydalaniladi. Moyli K. tayyorlashda, olif qaynatiladi va uning asosida kaolinli (kaolinning suvdagi suspenziyasi emulgator va olifdan iborat) hamda boʻyoqli (pigmentdan iborat) gruntlar tayyorlanadi. Soʻngra bu gruntlar oldindan tozalangan va dazmollangan matoga bir necha qatlamda surkalib, kalandrdan oʻtkaziladi va har qaysi qatlam quritiladi. Keyin kerakli rasmlar chizilib loklanadi. Lateks K. tayyorlashda lateks gruntlar tayyorlanadi, matoga tayyorlangan gruntlar bilan 4—6-marta ishlov beriladi; bunda har qaysi ishlov berishda mato quritib olinadi. Bosma boʻyoq, beriladi, loklanadi, bosma gul solinadi va vulkanizatsiyalanadi. Polivinilxloridli K. polivinilxloridning emulsiyali va suspenziyali turlaridan ishlab chiqariladi. Bunday tayyorlangan qorishma mato sirtiga surkalib termik ishlov berib olinadi. K. texnika, tibbiyot, uy-roʻzgʻor, maishiy korxonalar, matbaa va boshqa koʻp sohalarda ishlatiladi.

## Manbalar
Kletchatka

**Kletchatka** (rus.) - murakkab organik modda, polisaharid. Oʻsimlik hujayralari poʻstining asosiy tarkibiy qismi (qarang Sellyuloza).

## Manbalar
Klivaj

**Klivaj** (frans. clivage — parchalanish, qatlamlarga ajralish) — togʻ jinslarining darzlar buyicha yupqa plastinka va prizmalarga ajralishi. Ularning yunalishlari, koʻpincha togʻ jinslarining birlamchi qat-qatligiga mos kelmaydi. K. avj olgan joylarda asl qat-qatlik butunlay koʻrinmay qoladi. K., asosan, intensiv burmalanish rayonlarida tektonik kuchlar taʼsirida sodir boʻladi. Yuzaga kelish usullariga koʻra, uzilish K., sirpanish K., yoriq K. va boshqa farq qilinadi.

## Manbalar
Klivlend moliya guruhi

**Klivlend moliya guruhi** -AQShdagi yirik kapital ittifoklaridan biri. 20-asr oxirlarida guruhning umumiy aktivi 25 mlrd. dollardan ortiq. Bosh idorasi — Klivlend shahrida (Ogayo shtati). Klivlend moliya guruhig. qora metallurgiya, togʻ-kon sanoati, temir yoʻl transporti asosida shaqllanib, AQShning Detroyt shahridagi avtomobil markazi buyurtmalari bilan chambarchas bogʻlangan. Guruh 19-asr oxirida 3 oilaviy guruh — Iton, Materov va Xanna guruhlari ittifoqi sifatida shaqllanadi. Endilikda Klivlend moliya guruhig. uchta yirik monopolistik guruh: Iton, XemfriXanna va Klivlend va Oʻrta Gʻarbdagi korporatsiyalarning birlashmasidan iborat. Klivlend moliya guruhig.ning xorijda, ayniqsa, Kanadada yirik kapital mablagʻlari bor. Hozirgi davrda Klivlend moliya guruhig. AQShning 38 ta shtatida faoliyat yuritib, xizmat soxasi, ayniqsa, sugʻurta ishida faol qatnashadi.

## Manbalar
Klimaks

**Klimaks** (yunoncha "klimakter" — zinapoya), klimakteriya davri — jinsiy faoliyatning susayib, keksaya borish davriga oʻtish pallasi. Ayollarda ham, erkaklarda ham kuzatiladi. Klimaksning yuzaga kelishi jinsiy bezlar faoliyatining susayishi bilan birga organizmda vaqtincha roʻy beradigan oʻzgarishlarga asoslangan. Klimaksda ayollarning hayz koʻrishi oʻzgaradi; gipotalamus — gipofiz — tuxumdonlarda funksional oʻzgarishlar vujudga keladi. Hayz qoni toʻxtab-toʻxtab keladi, baʼzan koʻp va uzoq ketib, nihoyat butunlay toʻxtaydi (menopauza). Yurak-tomir va nerv sistemasining funksiyasi buziladi: boshiga qon koʻp kelib, yuzi qizaradi, badani avval qizib, keyin junjiydi va sovuq ter bosadi, halloslaydi, qulogʻi shangʻillaydi; ayol salga qoʻzgʻaluvchan yoki maʼyus boʻladi, xotirasi pasayadi, sababsiz betoqat boʻladi, boshi ogʻriydi, uyqusi boʻziladi va hokazo.

Baʼzan yuragi oʻynaydi, yurak sohasida ogʻriq seziladi. Klimaksda paydo boʻladigan alomatlar organizmning umumiy holatiga bog‘liq. Koʻpchilik ayollarda sezilarsiz oʻtishi, bu ularning umumiy ahvoliga taʼsir etmasligi ham mumkin. Klimaks davri ogʻirroq kechganida qalqonsimon bez faoliyati (yurak oʻynashi, qoʻl qaltirashi) va moddalar almashinuvining buzilishi (ayol semirib yoki juda ozib ketadi), ruhiy iztirob, xayajonlanish, nevroz, psixopatiya va boshqa holatlar kuzatiladi.

Klimaks, odatda, 45-50 yoshlarda boshlanadi, u odatdagidan ertaroq (40 yoshgacha — erta klimaks) yoki kechroq (55 dan keyin — kechikkan klimaks) roʻy berishi ham mumkin. Bu mehnat, turmush tarzi, iqlim sharoiti hamda irsiy xususiyatlarga, shuningdek, ayolning yetuklik davri qanday oʻtganligiga (abort, tugʻish, jinsiy hayoti va boshqalar) bogʻliq. Klimaks davrini oʻtkazayotgan ayol baʼzan boʻyida boʻlib tugʻishi ham mumkin. Erkaqlarda klimaks bir qadar kechroq — 60 yoshlarda kuzatiladi; neyro-gumoral oʻzgarishlar, yurak sohasida ogʻriq, xotira va ish qobiliyatining pasayishi, uyqusizlik va boshqa noxush alomatlar paydo boʻladi. Klimaks, erkak yo ayol organizmida kechishidan qatʼiy nazar, unga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlishi bilan vrachga uchrashish va tegishli maslahatlar olish zarur.

## Davosi
Mehnat va dam olishni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, miriqib uxlash, suv muolajalari, badan tarbiya; dori-darmonlar — gormonlar, vitaminlar va boshqa buyuriladi.

## Manbalar
Klinik oʻlim

**Klinik oʻlim**, hayot funksiyalarini tiklash imkoni qolmaguncha, yaʼni biologik oʻlimgacha boʻlgan davr. Bunda hayotning tashqi belgilari (yurak urishi, nafas) 3—5 daqiqa yoʻqoladi, markaziy nerv sistemasi funksiyalari soʻnadi, lekin moddalar almashinuvi jarayoni saqlanadi. Agarda klinik oʻlim holatida bemorga tez yordam koʻrsatilmasa biologik oʻlim holatiga oʻtadi. Bu holatda bemorni qutqarishning ilojisi yoʻq.

## Manbalar
Klinika

**Klinika** (yunoncha: kline — koʻrpa-toʻshak)— statsionar (kasalxona) toifasidagi tibbiy muassasa; tibbiyot oliy oʻquv yurtlari, vrachlar malakasini oshirish institutlari, ilmiy tadqiqot institutlari huzurida tashkil etiladi. K.da bemorlarni davolash bilan birga tadqiqot ishlari olib boriladi, tibbiyot institutlarining talabalari va malakasini oshiruvchi vrachlar bilan nazariy va ilmiy mashgʻulotlar oʻtkaziladi. K. shahar kasalxonasi va boshqa davolash-profilaktika muassasalari bazasida ham faoliyat koʻrsatadi, ular klinik kasalxonalar deb ataladi. K. bazalarida klinik aspirantura va ordinatura mavjud boʻlib, asosan, vrachlar va ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlanadi. Koʻp K.larda ayrim soxaga ixtisoslashtirilgan ilmiy markazlar tashkil etilgan, u yerda shu soha mutaxassislari oʻz malakasini oshiradi yoki vrachlar shu sohaga ixtisoslashtiriladi.

## Manbalar
Klinker

**Klinker** () — 1) aylanma pechlarda metallurgiya ishlab chiqarishda polimetall chiqindilarni qayta ishlash (qizdirib haydash) dan qolgan qiyin eriydigan qizib qovushgan massa; pyx ishlab chiqarishdagi oraliq mahsulot. Mis yoki qoʻrgʻoshin korxonalarida qayta ishlab K.dan mis, qoʻrgʻoshin va boshqa qimmatli aralashmalar ajratib olinadi; 2) qurilishda maxsus loy (klinker) dan gʻisht tarzida tayyorlanadigan material. Gʻisht tayyorlash texnologiyasiga oʻxshab tayyorlanadi. Sovuq va kislotaga chidamli. Yoʻllarga, sanoat binolarining pollariga yotqiziladi; 3) sement ishlab chiqarishda ohak bilan loy (yoki shlak) qovushmasidan iborat yarim mahsulot.

## Manbalar
Klinoxlor

**Klinoxlor** (yun. klino — engashtiraman va chloros — yashil) — xloritlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi (Mg,Al)2 {(OH)2[AlSi3Ol0](Mg3(OH)6}.

Monoklin singoniyali. Plastinkasimon yoki tabletkasimon kristallar hosil qiladi. Rangi yashil, sariq, baʼzan pushti-kulrang. Qattiqligi 2—2,5; Zichligi 2,6—2,8 g/sm3. K. xloritli sla-netslarning asosiy qismini tashkil qiladi. Yer poʻstida keng tarqalgan. Oʻzbekiston gʻarbidagi barcha oltin-kumush rudali konlarda uchraydi. 

## Manbalar
Kliring

**Kliring** (ing. clearing, clear — tozalash, ravshanlashtirish) — mamlakatlar, kompaniyalar, korxonalar oʻrtasida bir-biriga yetkazib berilgan, sotilgan tovarlar, qimmatli qogʻozlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun oʻzaro hisoblar yoʻli bilan toʻlovlar balansi shartlari asosida naqd pulsiz hisobkitoblar. Banklararo K. va xalqaro valyuta K.lari bor. Banklararo K. banklar oʻrtasida hisob-kitoblar oʻzaro pul talablarini hisobga olish yoʻli bilan bajariladi. Rivojlangan mamlakatlarning ichki hisob-kitoblarida chek va veksel K.lari qoʻllanadi. Valyuta K. almashtiriladigan tovarlar roʻyxati, ularning narxi va yetkazib berish muddatlari belgilangan xalqaro toʻlov shartnomalari asosida amalga oshiriladi. Bunda valyuta faqat yetkazib berilgan tovarlar va koʻrsatilgan xizmatlar oʻrtasidagi farq miqdoridagina toʻlanadi yoki oʻsha tovardan yana qoʻshimcha yetkazib beriladi.

## Manbalar
Klistron

**Klistron** (yun. klyzo — toʻlqin zarbi va (elek)tron) — oʻzgarmas tokni oʻzgaruvchan tokka aylantiruvchi oʻta yuqori chastotali (OʻYUCH) elektron asbob; ishi OʻYUCH elektr maydonida elektronlar tezligini modulyasiyalashga asoslangan (qarang Modulyasiya). Toʻgʻri utishli (impulsli va uzluksiz ish rejimli) va qaytargichli xillari bor. Toʻgʻri oʻtishli K.da (rasm) katod bilan nurlantirilgan elektronlar kirish, oraliq, soʻngra chiqish hajmiy rezonatorlar orqali uchib oʻtib, ularning tezligi kamayadi va kinetik energiyasining bir qismi OʻYUCH tebranishlari energiyasiga aylanadi. Qaytargichli K.da — rezonator oraligʻida tezlashtirilgan elektronlar oqimi rezonatorning toʻrlaridan oʻtib, tormozlovchi maydonga toʻshadi, bu maydon taʼsirida orqaga qaytib, yana rezonatorlar oraligʻidan oʻtadi. Birinchi oʻtishda OʻYUCH elektr maydoni elektronlar tezligini modulyasiyalaydi, ikkinchi (teskari) oʻtishida elektronlar guruhlangan boʻladi, OʻYUCH maydoni bu guruhni tormozlaydi va elektronlar kinetik energiyasining bir qismini OʻYUCH tebranishlari energiyasiga aylantiradi. OʻYUCH asboblari ichida qaytargichli K. eng keng tarqalgan. K. kosmonavtika, radiolokatsiya, radioastronomiya, televideniyeda, tibbiyot, oʻlchash texnikasi, radionavigatsiya va boshqa sohalarda ishlatiladi.

## Manbalar
Klit

**Klit** (laqabi Qora) (? — miloddan avvalgi 328) — Iskandar Maqduniyning sarkardasi va doʻstlaridan biri. Graniq jangiga (miloddan avvalgi 334 yil) Iskandarni oʻlimdan saqlab qolgan. Baqtriya satrapi etib tayinlangan (miloddan avvalgi 329 yil). Iskandarning mahalliy axrlining yashash tarziga yaqinlashgani va shuning bilan birga sugʻdlarni makedoniyaliklarning urfodatlari bilan tanishtirishga intilishiga qaratilgan siyosatiga ochiq-oydin qarshi chiqqan. Klit Samarqandda tungi ziyofat vaqtida Iskandar tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar
Klaus von Klitzing

**Klaus von Klitzing** () (1943.28.6) — nemis fizigi. Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasiga oid. Kvant Xoll effektini ochgan (1980). Nobel mukofoti laureati (1985).

## Manbalar
Klishe

**Klishe** (frans. cliche) — illyustratsiya (rasm, reproduksiya, baʼzan matn) lardan matbaa usulida nusxa koʻchirish uchun moʻljallangan bosma forma (krlip); fotogʻrafik, kimyoviy, galvanotexnika yoki oʻymakorlik usullarida sirtiga boʻrtma (relyefli) tasvir tushirilgan metall (rux, jez, mis) plastinka. Baʼzan, yogʻoch, linoleum va plastmassadan ham tayyorlanadi. K.lar shtrixli, rastrli va kombi-natsiyalashgan boʻladi. Shtrixli K. tasvir elementlari (pero va boshqalarda chizilgan chizma, rasm) bir tekis tushirilgan originallardan nusxa koʻchirishda, rastrli (yarim tonli) K. esa elementlari turli tondagi tasvirlar (fotosurat, akvarel, moy-boʻyokli surat va boshqalar) dan nusxa koʻchirishda ishlatiladi. K. fotomexaniq (qarang Avtotipiya) yoki elektromexaniq usulda, fotopolimerizatsiya usulida tayyorlanadi. K. mayda kristalli rux, magniy, kamdan-kam mis va alyuminiydan tayyorlanadi.

## Manbalar
Kloaka

**Kloaka** (lotincha cloaka — axlat chiqarish nayi) — umurtqali hayvonlar toʻgʻri ichagining tashqariga ochiladigan kengaygan qismi. Toʻgarakogʻizlilar (miksinlar, minogalar lichinkasi), baliqlar (akulalar, skatlar, ikki xil nafas oluvchilar), barcha suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va kloakali sut emizuvchilarda K. boʻladi. Koʻpchilik sut emizuvchi xayvonlarda K. boʻlinib, siydik — jinsiy sinusni va toʻgʻri ichakning oxirgi qismini hosil qiladi. K.ga siydik yoʻli, jinsiy yoʻl, baʼzan siydik pufagi ochiladi. K. bir qancha umurtqasizlar (hasharotlar, toʻgarak chuvalchanglarning erkagi, ogʻiz aylangichlilar)da boʻladi.

## Manbalar
Klio

**Klio** — yunon mifologiyasidagi 9 moʻzadan biri, tarix fanining maʼbuda homiysi. Qoʻlida toshqalam va papirus oʻrami yoxud oʻramlar uchun moʻljallangan quticha ushlagan holda tasvirlangan.

Klio. Rim marmar haykali (miloddan avvalgi 3—2-asrlar, Ermitaj).

## Manbalar
Glafcos Clerides

**Glafcos Clerides** (1919.24.4, Nikosiya - 2013) — Kipr prezidenti. London universitetining falsafa va yuridik fakultetlarini tugatgan. Angliya harbiy-havo kuchlarida xizmat qilgan (1939—45), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1951 yildan advokatlik bilan shugʻullangan. 1959 yildan Kipr muvaqqat hukumatida adliya vaziri, Vakillar palatasi (parlament) raisi (1961—76),1974 yil tashqi ishlar, mudofaa, ichki ishlar vaziri. 1981, 1985, 1991 yillarda parlament aʼzosi etib saylangan. 1993 yildan Kipr Respublikasi prezidenta. "Demokratik yigʻin" partiyasi rahbari.

## Manbalar
Kloakalilar

**Kloakalilar**, tuxum qoʻyuvchilar, bir teshiklilar, dastlabki darrandalar (Prototheria)— hozirgi sut emizuvchilarning eng tuban tuzilgan kenja sinfi. Qazilma qoldiklari Avstraliya va Janubiy Amerikada pleystotsen davri qatlamlaridan maʼlum. Sut emizuvchilarning sudralib yuruvchilarga oʻxshash umumiy ajdodidan kelib chiqqan, lekin keyinchalik mustaqil rivojlangan. Bosh qutisi togʻayining tuzilishi, bosh qutisi qopqogʻi suyaklarining oʻzaro nisbati, yelka kamarida qorakoid va prokorakoid suyaklari boʻlishi, yuragi va bosh miyasi tuzilishi sudralib yuruvchilarnikiga oʻxshaydi. Tanasining oʻz. 30—80 sm. Voyaga yetgan K.da tish boʻlmaydi. Oshqozonida xazm bezlari yoʻq. Jinsiy va ayirish sistemasi nayi, ichagi kloakaga ochiladi. Tana harorati nisbatan past, 25° dan 36° gacha, 1—2 ta, baʼzan 3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini xaltasida olib yuradi (yexidna) yoki uyada bosib yotadi (oʻrdakburun). Bolasini sut bilan boqadi. Sut bezlari soʻrgʻichi boʻlmaydi. Suti terisi ustiga oqib chiqadi, bolasi uni yalaydi. Bitta turkum — bir teshiklilarni oʻz ichiga oladi. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineyada tarqalgan. 2 oilasi (yexidnalar, oʻrdakburunlar) bor. Soni kamayib ketgan.

## Manbalar
Albert Claude

**Albert Claude** (1899.23.8, Longler, Belgiya — 1983) — belgiyalik biokimyogar. 1923—49 yillarda AQShda ishlagan. Birinchilardan boʻlib subhujayraviy strukturalarni tadqiq etishda differensial sentrifugalash usulini qoʻllagan. Oksidlanish jarayonlari (hujayraning nafas olishi) mitoxondriyalarda kechishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1974, E. Pallade va K. R. DeDyuv bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Klon

**Klon** (yun. klon — shox, novda, bachki) — bir oʻsimlik yoki hayvon organizmidan jinssiz yoki vegetativ koʻpayish yoʻli bilan paydo boʻlgan individlar nasli. Nemis olimi Vebber K. ni birinchi boʻlib taʼriflab berdi (1903). Klon hayvonot olamida — mikroorganizmlar, hasharotlarda, oʻsimliklar olamida — mevali daraxtlar, tok, piyoz va boshqalarda uchraydi. Klon tuxumhujayradan apogam yoʻli bilan meyozga uchramay paydo boʻlgan nasllardan; qalamcha, tuganak va boshqalarda hosil boʻlgan ona oʻsimliklar naslidan va boshqa tashkil topishi mumkin. Oʻsimliklar dunyosida vegetativ koʻpayishda kurtak oʻzgaruvchanligi tufayli navning naslida boshlangʻich oʻsimlikdan farqlanuvchi individlar tarzida paydo boʻladi. Ular shu navning yangi klonlarini boshlab beradi. Shunga koʻra, har bir navning ahamiyati turlicha boʻlgan bir nechta kloni boʻlishi mumkin. Koʻpchilik nusxalarning qim-matli xoʻjalik belgilari klon olish yoʻli bilan saqlab qolinadi.

Bahodir Normatov.

## Manbalar
Klon tanlash

**Klon tanlash** (oʻsimliklarda) — yaxshi klonlarni ajratib olish; vegetatsiya yoʻli bilan koʻpayuvchi oʻsimliklar navlarini yaxshilash usuli. Klon tanlash kartoshkachilik, uzumchilik va mevachilik seleksiyasida keng qoʻllanadi. Klon tanlash (vegetativ yoʻl bilan koʻpayuvchi oʻsimliklarda yakka tanlash) orqali aksariyat navning ayrim xususiyatlari (kasalliklarga, qurgʻoqchilikka chidamlilik) va boshqalarni yaxshilashga erishiladi. Mas, Klon tanlash yoʻli bilan kartoshka rakiga chidamli kartoshka navlari chiqarilgan. Mevachilikda klon payvandtaglar keng qoʻllanadi. Gʻoʻza seleksiyasida Klon tanlashdan faqat chatishtirilgan turlarning xromosomalar toʻplami nomutanosibligi tufayli bepusht toʻplami noyob duragaylarini (turlararo chatishtirishda) koʻpaytirish va saqlashda foydalaniladi. Bunda ildiz tarmogʻi kuchli rivojlangan madaniy gʻoʻza turlari shoxlariga duragay oʻsimlik qalamchalari ulanadi.

## Manbalar
Kloson Jerard

**Kloson Jerard** (1891, Malta oroli – 1971, London) – ingliz turkiyshunosi. Qutb Xorazmiyning Britaniya muzeyida sakdanayotgan „Muhabbatnoma“ asariga tafsir yozgan (1928). Turkiyshunoslikka oid ellikka yaqin ilmiy ish eʼlon qilgan. Lugʻatshunoslik uning faoliyatida alohida oʻrin tutadi. Navoiy asarlari uchun tuzilgan „Sangloh“ lugʻatini (keng izoq, batafsil sharh va ilovalar bilan; 1960), „XIII asrgacha boʻlgan turkiy tillarning etimologik lugʻati“ni (1970) nashr qildirgan. K. „Sangloh“ni nashr qildirib, eski oʻzbek lugʻatchilik maktabini oʻrganish ishiga katta hissa qoʻshgan. Mazkur lugʻat Navoiy asarlari tili, shuningdek, b. turkiy tillarni oʻrganishda muhim manba ekanligini taʼkidlagan. Oltoyshunoslik ishlari uchun Indiana (AQSH) universitetining (1969), sharqshunoslik faoliyati uchun esa London Osiyo qirollik jamiyatining (1973) oltin medallari bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Klounada

**Klounada** (ing. clown, lot. colonus — qoʻpol odam) — sirk janri, ekssentrika, buffonada, grotesk, taqlid vositalari asosida komik obraz yaratish sanʼati. Uning eng yaxshi namunalari ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlib, hayotning salbiy tomonlarini fosh etadi. K.lik sanʼatiga harakatning soʻzga nisbatan ustunligi, voqeani boʻrttirib koʻrsatish, sirkning badiiy ifoda vositalaridan keng foydalanish kabi xususiyatlar xosdir. K. shartli ravishda uchta asosiy yoʻnalish (pantomima, soʻz va musiqali K.)ga boʻlinadi.

Sirkning alohida janri sifatida K. 19-asrning 1-choragida shakllangan. Birinchi mashhur kloun J. B. Oriol boʻlgan (Olimpiya teatr-sirki, 1834 i.). Yevropa va rus sirkida hajviy, kulgili, hazilmutoyibali koʻrinish va sahnalarni bajaruvchilar Beliy kloun va Rijiy kloun deb yuritilgan.

Oʻzbekistonga K. sanʼati 19-asrning oxirlarida kirib keldi. Gastrolga kelgan sirk jamoalarida tomoshalar klounlar tomonidan turli qiziqchilik, fars, pantomimalar bilan bezab koʻrsatilgan va ular mahalliy tomoshabinlarda katta qiziqish uygʻotgan. Anʼanaviy oʻzbek teatri aktyorlari — masharaboz va qiziqchilar sirk klounlari bilan ijodiy aloqa oʻrnatganligi natijasida ularning repertuari zamonaviy K.lar bilan boyidi va ular sirk maydoniga qadam qoʻydilar. Yusufjon qiziq Shakarjonov, Usmon qori Raimbekov, Orifjon Toshmatov, Zokirjon Ovulov, Ibrohim qiziq Teshaboyev va boshqa Ular rus klounlaridan koʻchirma qilmay, balki ijodiy yondashganlar. Natijada oʻnlab yaxshi tanilgan sirk K.lari asosida milliy K. namunalari ("Asalari", "Durbin", "Shayton", "Sartarosh", "Aka-uka", "Boks" va boshqalar) yaratilgan. Oʻzbek K.si asta-sekin dorbozlar sanʼatiga ham singib bordi.

20-asrda oʻzbek K.sining rivojlanishiga K. Zarifov, M. Zarifova, A. Yusupov, O. Toshkanboyev, E. Parpiyev, N. Nurmatov, G. Zastavnikov, X. Musin, F. Sharifboyev, N. Hakimovlar katta hissa qoʻshishgan. Ular masharaboz va qiziqchilik anʼanalarini zamonaviy sirk bilan uzviy bogʻlab, oʻzbek K.sining eng yaxshi namunalarini yaratishdi va ularni jahon sirki maydoniga olib chiqishdi. Hozirgi kunda K. janrida J. Toshkanboyev, U. Zarifov, F. Qoraboyev va boshqa samarali ijod qilmokdalar. Milliy K.lar xalq anʼanaviy sirk guruhlari dasturidan ham oʻrin olgan. Sirk masharabozlarining sahnaviy chiqish matni ham K. deb yuritiladi.

Poʻlat Toshkanboyev.

## Manbalar
Klotssh gʻoʻzasi

**Klotssh gʻoʻzasi** (Gossypium Klotzschianum Anderss) — yovvoyi gʻoʻza turi. Xromosomalar soni 2p=26, genomi D3_k, 1853-yilda kashf qilingan. Birinchi marta Anderson taʼriflab bergan. Vatani — Galapagos orollari. Orol qirgʻoqlaridagi toshloq yerlarda oʻsadi. K.gʻ. yumshoq, kalta tuklar bilan qoplangan koʻp yillik buta. Boʻyi 4 m cha, hosil shoxlari kalta, baʼzan qoʻshaloq boʻla-di, oʻsuv shoxlari kuchli rivojlangan. Koʻsagi 3 va 5 chanoqli, mayda, uzunchoq sharsimon, yuqoriga qarab toraygan, uchi toʻmtoq. Har bir chanogʻida 6 tadan chigiti bor. Chigitp mayda, kalta qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan. Chigit qobigʻi qattiq, toshchigit. K.gʻ. qurgʻoqchilikka chidamli, qatʼiy fotodavriy oʻsimlik. Davidzon gʻoʻzasi bilan chatishib pushtli, Meksika fasi, peru gʻoʻzasi bilan puch chigitli, raymond gʻoʻzasi bilan bepusht duragay hosil qiladi.

## Manbalar
Klub

**Klub** (ing. club) — bir maqsad yoʻlida uyushgan (maslakdosh, hamkasb) kishilarning siyosiy, ilmiy, badiiy, sport va boshqa sohalar boʻyicha shugʻullanishi, koʻngilli dam olishi uchun xizmat qiladigan madaniy-maʼrifiy muassasa, jamoat tashkiloti. Dastlab Angliya (16-asr)da vujudga kelgan. Fransiya (18-asr)da burjua inqilobi davrida keng tarqalgan, turli maslakdoshlar (mas, yakobinchilar) uchrashib turadigan K.larda siyosiy masalalar muhokama qilingan. Rossiyada birinchi K. Peterburg (1770)da "Ingliz klubi" nomi bilan tashkil qilingan. Ishchi Klublari dastlab Angliya (1800)da, keyinchalik Rossiya (1905—07)da tashkil topgan.

Oʻzbekistonda birinchi Klub rus badavlat kishilari, harbiylar, amaldorlar va boshqa uchun tashkil etilgan (1869). K. aʼzolari va ularning oilalari uchun bal, maskarad va raqslar hamda vokal va adabiy kechalar, dramatik koʻrsatuvlar tashkil qilingan. Ishchi Klublari dastlab Toshkent (1924)da tashkil topgan. 30-yillardan fabrika va zavodlar qoshida, kolxoz va sovxoz markazlarida ishchi-yoshlar Klublari bir xil loyihalar asosida qurila boshladi. Unda tomosha zali (sahnasi bilan), toʻgarak mashgʻulotlari uchun xonalar, kutubxona va boshqa boʻlgan. Ya na q. Madaniyat saroylari va uylari.

## Manbalar
Kluj universiteti

**Kluj universiteti**, Babyesh-Bolyay nomidagi Kluj universiteti — Ruminiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. Kluj-Napoka shahrida. 1872-yil venger (major) universiteti sifatida tashkil topgan. 1919-yildan Ruminiya universiteti. Mexaniqa, matematika, fizika, kimyo, biologiya, geografiya, falsafa, tarix, filologiya, huquq, iqtisod va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 6 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1972-yil tashkil etilgan)da 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

## Manbalar
Kluj-napoka

**Kluj-napoka** - Ruminiyaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Kluj judetsining maʼmuriy markazi. Samesh daryosi sohilida joylashgan. Mamlakatning yirik sanoat va muhim madaniy markazi. Aholisi 332,5 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (asosan, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar ishlab chiqarish) va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Toʻqimachilik, koʻn poyabzal, mebel, kimyo, tamaki, chinni, keramika, farmatsevtika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Un-t (1872-yildan) va boshqa oliy oʻquv yurtlari, Ruminiya Fanlar akademiyasi ning filiali va boshqa ilmiy tadqiqot muassasalari, tarix, etnografiya va badiiy muzeylar, botaniqa bogʻi bor. K. qadimgi qalʼa oʻrnida vujudga kelgan. Dastlab 1173-yilda tilga olingan, 1316-yildan shahar. Meʼmoriy yodgorliklaridan San-Mixail cherkovi (14—15-asrlar), universitet binosi (19-asr) va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Klyukva

**Klyukva** () — brusnikadoshlar oilasiga mansub doim yashil buta oʻsimliklar turkumi. Poyasi yer bagirlab oʻsadi, bargi mayda, qalin. Guli qizgʻishpushti, gulbargi va kosachabarglari 4 ta. Mevasi — tuk, qizil rezavor-meva. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada 4 turi bor. Klyukva mevasi qimmatbaho ovqat mahsuloti boʻlib, tarkibida limon, benzoat va boshqa kislotalar, pektin moddalar, vaksinini glikozidi, vitamin S va R bor; oziq-ovqat va likyor-araq sanoatida koʻp ishlatiladi. Mevasi va ekstrakti issiqni pasaytirish, lavshaga qarshi, antibiotik va sulfanilamidlar taʼsirini kuchaytirish uchun hamda chanqov bosdi ichimlik sifatida ishlatiladi. Klyukva meʼda-ichak yoʻli bezlarining sekretini kuchaytiradi: sekret pasayishidan kelib chiqqan gastritni davolashda ham qoʻllanadi. Shimoliy Amerikada ekiladi.

## Manbalar
Klostridiylar

**Klostridiylar** (Clostridium) - spora hosil qiluvchi bakteriyalar turkumi. Tayoqchasimon, 0,6—1,2x3,0—7,0 mkm, harakatchan, grammusbat. Spora hosil qilish davrida hujayrasi oʻrtasidan shishib, duksimon shaklga kiradi. Anaerob sharoitda uglevodlar, azotli moddalarni bijgʻitadi. Mezofil va termofil organizmlar. 50 dan ortiq turi tuprokda, balchiqda va oziq-ovqat mahsulotlarida uchraydi. Bir qancha turlari kasallik tugʻdiradi. C. botulinum — botulizm, C. perfringens va C. histolyticum — gazli gangrena paydo qiladi. Ayrim K. atmosfera azotini bogʻlaydi. Saharolitik K. (C. acetobotylicum) dan sanoatda atseton va butanol olishda foydalaniladi.

## Manbalar
Klostridiozlar

**Klostridiozlar** - qoʻylarda uchraydigan oʻtkir toksik infeksion kasallik. Clostridium turkumiga mansub bakteriyalar qoʻzgʻatadi. Infeksion enterotoksemiya, bradzot, nekrotik gepatit, qoʻzilarning anaerob dizenteriyasi koʻp tarqalgan. Infeksiya qoʻzgʻatuvchisi manbai — kasal hayvon. Koʻzgʻatuvchisi uzoq vaqt tuprokda saqlanib, doimiy yuqish xatarini keltirib chiqaradi. Kasallik alimentar yoʻl bilan yuqadi. Kasallangan qoʻylarda markaziy nerv sistemasi zararlanishi kuzatiladi. Oʻlgan hayvon tezda iriydi. Tashxis kasallikning kechishiga va patalogoanatomik yorish, patalogik materialni bakteriologik tekshirish asosida qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

## Oldini olish
Kasallik uchraydigan xoʻjaliklarda qoʻylar K.ga qarshi polianatoksin bilan emlanadi.

## Manbalar
Klyuchi sopkasi

**Klyuchi sopkasi** (rus. - Buloqli togʻ) — Kamchatkaning sharqiy qismidagi harakatdagi vulkan. Yevrosiyoda nisbatan baland (4750 m) va eng faol vulkan. Doimiy qor va moʻzliklar bilan qoplangan. Andezit va bazalt lavalaridan tuzilgan. Stratovulkanlar tipiga kiritiladi. Vulkanning quyi Femida 84 ta yon konus va krater mavjud. Etagida vulkanologik stansiya joylashgan. Soʻnggi 270 yil davomida 50 marotaba kuchli otilgan.

## Manbalar
Klyazma

**Klyazma** — Rossiya Federatsiyasi Moskva va Vladimir viloyatlaridagi daryo, qisman Ivanovo va Nijniy Novgorod viloyatlari chegarasidan oʻtadi. Oka daryosining chap irmogʻi. Oʻz. 686&nbsp;km, havzasining maydoni 42500&nbsp;km². Moskva qirlaridan boshlanib, Meshchyora pasttekisligi boʻylab oqadi. Kordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi Kovrov shahri yonida (quyilish joyidan 185&nbsp;km) 147 m³/sek. Noyabrda moʻzlab, aprel oʻrtalarida moʻzdan boʻshaydi. Quyilish joyidan 120&nbsp;km masofada va Klyazma suv omborida kema qatnaydi.

## Manbalar
Klyasterosporioz

**Klyasterosporioz**, tyoshikchali dogʻlar — danakli meva daraxtlarida Clasterosporium carpophilun zamburugʻlari qoʻzgʻatadigan kasallik. Daraxtlarning bargi, kurtagi, guli, boʻgʻimlari, mevakurtak va kurtak shoxlari zararlanadi. Barglarda dumaloq och-qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻlib, 1—2 haftadan soʻng teshikchalar paydo boʻladi. Novda va kurtaklarda kichkina mayda tiniq toʻq sariq, qizgʻish dogʻlar paydo boʻlib, yoriladi, ulardan tiniq yelimsimon modda ajralib chiqadi. Zararlangan novda va kurtaklar qurib qoladi. Mevalarda ham dastlab mayda qizgʻish dogʻlar, soʻngra zararlangan joylarda yoriqlar, meva poʻstida qora qoʻtirsimon dogʻlar yuzaga keladi. Bu kasallik koʻpincha oʻrik, shaftoli, olcha va gilosga katta zarar yetkazadi. Zamburugʻ, asosan, zararlangan oʻsimlik qoldiqlarida mitseliy yoki konidiya shaklida qishlaydi. Bahorda yogʻingarchilik koʻp boʻlganda kasallik avjlanadi.

Kurash choralari: asosan, koʻzda zararlangan novda va shoxlar kesib, yoqib yuboriladi. Kech koʻzda yoki kurtaklar boʻrtishiga qadar mis kuporosi (3— 4%) yoki nitrafen (3%) purkaladi; kurtaklar boʻrtishiga qadar, daraxt guldan tushishi bilan va undan keyin 15— 20 kun oʻtkazib bordo suyuqligi, mis xlor oksidi, koʻprozan, sineb, kaptan, ftalan kabi foʻngitsidlar eritmasi purkaladi.

Maqsuda Eshonquloyea.

## Manbalar
Knidosporidiyalar

**Knidosporidiyalar** (Cnidos poridia) — parazit bir hujayrali hayvonlar guruhi; ilgari alohida tip yoki sinfga ajratilgan. Bir hujayralilarning hozirgi sistemasiga binoan miksosporidiyalar tipining sinonimi hisoblanadi.

## Manbalar
Knos

**Knos** yoki **Knoss** (, ,) — Shimoliy Kritning markaziy qismida joylashgan qadimiy shahar. Egey madaniyati markazlaridan biri. Miloddan avvalgi 3-ming yillik oxirlaridan podsholikning poytaxti. Knos podsholari miloddan avvalgi 16— 15-asrlarda Krit ilk quldorlik davlatining oliy xukmdorlari boʻlgan. Zilzila (miloddan avvalgi 1470), yongʻin (miloddan avvalgi taxminan 1380) natijasida vayron boʻlgan. Ingliz arxeologi A. J. Evans tomonidan olib borilgan arxeologik qazilmalar (1900—30) natijasida Knos xukmdorlarining saroyi ochilgan va "Xoʻjalik arxivi" — yozuvli jadvallar topilgan. Knos axeylar tomonidan bosib olingach (miloddan avvalgi 15-asr 2-yarmi), tanazzulga uchragan.

## Manbalar
Knyaz

**Knyaz** (rus.) — 1) qabila boshligʻi, davlat yoki alohida mulk hukmdori. K. (nem. Furst) oʻrta ayerlarda Germaniyada maxsus imtiyozlarga ega boʻlgan oliy imperiya aristokratiyasi vakili. Aholisi roman tillarida soʻzlashuvchi mamlakatlarda K. unvoni prince (lotincha princeps — birinchi soʻzidan) soʻzi bilan ifodalanadi. Rossiyada K.larning kattasi — ulugʻ K., qolganlari — viloyat K.lari deb atalgan; 2) avloddan-avlodga oʻtgan faxriy dvoryanlar unvoni; podsho tomonidan alohida xizmat koʻrsatgan amaldorlarga ham inʼom qilingan (18-asrdan).

## Yana qarang

* Davlat boshligʻi
* Monarx
* Monarxiya

## Manbalar
Koagulyasiya

**Koagulyasiya** (lot. coagulum — quyqa, coagulatio — ivish, quyuqlanish) — dispers, ayniqsa, kolloid sistemalarda zarrachalarning oʻzaro birlashib yiriklashgan agregatlar hosil qilishi. K. oxirigacha borsa, loyqa hosil boʻlib, agregatlar choʻkadi yoki yuqori qatlam hosil qiladi. Kolloid sistema tiniklashadi. Ayrim holda K. natijasida gʻovak fazaviy butun sistema boʻyicha tarqalgan koagulyasion (gel) struktura hosil qiladi. K. natijasida sistemaning rangi oʻzgaradi yoki u loyqalanadi. K.ga adsorbsion kuchlar (minimumga intilish) sabab boʻladi. Elektrostatik kuchlar (bir xil zaryadlangan zarrachalarning birbiridan itarilishi) esa unga qarshilik qiladi. K. dispers sistemaning termodinamik beqarorligini namoyish etishidir. K. 2 bosqichda sodir boʻladi: 1) agregativ barqarorlikning yoʻqolishi va zarrachalarning birlashishi (ya sh i r i n K.); 2) hosil boʻlgan zarrachalar agregatlarining choʻkishi (yoki qalqib yuzaga chiqishi) — o ch i q K. Agar K. oʻz-oʻzidan sodir boʻlsa, avtokoagulyasiya deyiladi. Odatda, K. fizik yoki kimyoviy taʼsir natijasida roʻy beradi: elektrolitlar va noelektrolitlar elektr maydoni, harorat, yorugʻlik, yuqori chastotali elektromagnit tebranishlari, keskin siljitish yoki aralashtirish, dispers muhitning oʻzgarishi va boshqa K.ga sabab boʻlishi mumkin. Elektrolitlar taʼsirida K. sodir boʻlishi borasida bir nechta qoidalar mavjud; 1) elektrolitning K.ga sabab boʻladigan minimal konsentratsiyasi — K. chegarasi. U loyqalanishning choʻkma hosil boʻlishi yoki rang oʻzgarishining boshlanishi bilan aniqlanadi; 2) kolloid zarracha zaryadiga qarama-qarshi zaryad saqlovchi elektrolit ioni K.ga sabab boʻlishi mumkin; zaryadi qancha yuqori boʻlsa, uning koagulyasion qobiliyati shuncha koʻp boʻladi (Shulse — Gardi qonuni); 3) organik ionlarda ularning adsorbsiyalanish qobiliyati ortishi bilan K. hodisasi kuchayadi.

K. hodisasi tabiatda va turmushda keng tarqalgan. Tuproq zarrachalarining katta-kichikligi, oqar suvlarning tiniq yoki loyqa boʻlishi ham K.ga bogʻliq. K. oziq-ovqat, dorishunoslik, kimyo, lokboʻyoq sanoatida keng qoʻllanadi. K. tabiatda ham keng tarqalgan, mas, qonning ivishi, oqsillar K.si va boshqa

## Manbalar
Koalitsiya

**Koalitsiya** (lotincha coalitio — ittifoq) — 1) xalqaro munosabatlarning ayrim masalalarida birga ish koʻrish haqida oʻzaro ahdlashgan davlatlarning siyosiy yoki harbiy ittifoqi (mas, davlatlarning Ikkinchi jahon urushidagi gitlerchilarga qarshi K.si); 2) bir necha siyosiy partiyalarning shu partiyalar vakillaridan iborat hukumat tuzish toʻgʻrisidagi kelishuvi.

## Manbalar
Koatalar

**Koatalar**, oʻrgimchaksimon qora maymunlar (Ateles) — gajak dumli maymunlar oilasiga mansub maymunlar urugʻi. 4 turi bor. Tanasi 70 sm, dumi 90 sm cha, boshi kichkina, oyoqlari va barmoqlari ingichka, oldingi oyogʻi uzun, bosh barmogʻi boʻlmaydi, daraxt shoxlarini tutishga moslashgan. Janubiy va Markaziy Amerikadagi tropik oʻrmonlarda 10—12 tadan gala boʻlib yashaydi. Har yili bitta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri — 140 kun. Mevalar, oʻsimlik kurtaklari, hasharotlar, qushlar tuxumi bilan oziqlanadi. Juda harakatchan. Oldingi oyoqlari va dumi yordamida daraxt shoxlarini tutib harakat qiladi. Oila yoki gala boʻlib yuradi.

## Manbalar
Koauila

**Koauila** — Meksikadagi shtat, Meksika togʻligining shimoliy qismida, AQSH bilan chegaradosh. Maydoni 151,6 ming km². Aholisi 2,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Saltilo. Yirik shaharlari: Torreon, Monklova, Pyedras-Negras. Relyefining aksari qismi choʻl landshaftli togʻlik, sharqida — sertepa tekislik. Sharqiy Syerra-Madre togʻlari Koauilani Meksika qoʻltigʻidan ajratib turadi. Iqlimi subtropik quruq iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12—16°, iyulniki 24—29°. Shimolidan sovuq havo oqimining kirib kelishi natijasida baʼzan temperatura —10° gacha pasayadi. Yillik oʻrtacha yogʻin 200–400&nbsp;mm.

Koauila — muhim metallurgiya va sugʻorma dehqonchilik rayoni. Sabinas daryosi havzasi mamlakatning asosiy toshkoʻmir olinadigan rayoni. Koks-kimyo, qora va rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik, kimyo, sement, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi korxonalari bor. Asosiy ekinlari — paxta, bugʻdoy. Ekstensiv chorvachilik rivojlangan. Koauila orqali markaziy shtatlarni AQSH bilan bogʻlovchi muhim magistral yoʻllar oʻtgan.

## Manbalar
Ivan Lyudvigovich Knunyans

**Knunyans Ivan Lyudvigovich** (1906.22.5 (4.6) — Togʻli Qorabogʻ — 1994) — organik kimyogar. Akademik (1953). General-mayor — muhandis. Piridin yadrosiga turli radikallarni kiritishning yangi usullarini kashf etgan. Etilen oksidini atsetosirka kislota bilan reaksiyaga kiritib, uatsetopropil spirtini olgan. Hozir bu usul V, vitaminini olishda qoʻllanadi. Kaprolaktamning toʻgʻri chizikli polimerlash reaksiyasini ilk bor oʻrgangan. Saraton kasalligining ayrim turlari uchun samarali kimyoviy terapevtik vositalar olgan. Ulardan "lofenal" amaliyotga joriy etilgan. Ftororganik birikmalar ustida muntazam izlanishlar olib borib, bu sohada ilmiy maktabga asos solgan. D. I. Mendeleyev nomli kimyogarlar jamiyati jurnalning bosh muharriri, kimyo ensiklopediyasining tashabbuskori va bosh muharriri.

## Manbalar
Knyazlik

**Knyazlik** — knyazlar boshqargan mus-taqil va qaram davlatlar, alohida mulklar. K. sharqiy slavyan va qad. rus davlatlarida 8—9-asrlarda vujudga kelgan. Eng yirik K.lar buyuk K.lar deb atalib, udel (mulk)larga boʻlingan. Rossiyada K.lar markaziy shaharlar nomi bilan atalgan. Mas: Kiyev, Ryazan K.lari, Rus davlatida 12-asrning 2-yarmida K.lar soni koʻpaygan, bu esa mamla-katning kuchsizlanishiga olib kelgan. 15-asr oxiri — 16-asrlarda K.lar markazlashgan Rus davlati tarkibiga kirgan. Rossiya imperiyasida 1809—1917-yillarda Finlandiya Buyuk K. deb atalgan. G'arbiy Yevropada Monako, Andorra va Lixtenshteyn davlatlari hozirgi K. deb ataladi.

## Manbalar
Kobaltin

**Kobaltin**, kobalt yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga oid mineral, kimyoviy formulasi: CoAsS (Co — 35,4%, As - 45,3%, S - 19,3%). Ni, Fe aralashmalari ham mavjud. Kub sistemada kristallanadi. Rangi oq, pushti donador agregat va kristallardan iborat. Metallsimon yaltiroq. Qattiqligi 5,5; zichligi 6,2 g/sm3. Moʻrt. Elektrni yaxshi oʻtkazadi. Gidrotermal, kontakt-metasomatik konlar temir rudali skarnlar va gidrotermal tomirlarda uchraydi. Oksidlanish zonasida eritringa aylanadi. K. kobalt olinadigan asosiy xom ashyo hisoblanadi. Oʻzbekistonda Chaqilkalon togʻlarida uchraydi, shuningdek, Oqtepa konida ham bor.

## Manbalar
Koban madaniyati

**Koban madaniyati** - jez davrining oxiri — ilk temir davrining boshlaridagi arxeologik madaniyat (mil. av. 2-ming yillikning oxiri — 1-ming yillikning oʻrtalari). Dastlab (1869) topilgan joy — Shim. Osetiya (RF)dagi Koban qishlogʻining nomidan olingan. Shimoliy Kavkazning markaziy qismeta tarqalgan. Qishloq va qabriston qoldiqlari topilgan. Koban madaniyati manzilgohlaridan jangda ishlatiladigan bolta, mis idish va turli bezak buyumlari — toʻgʻnogʻich, kamar, tugma, bilagoʻzuk va boshqa topilgan. Koban madaniyati aholisi chorvachilik, deqqonchilik, temirchilik bilan shugʻullanishgan.

## Manbalar
Kobdo

**Kobdo**, Jargalant — Mongoliyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Buyant-Gol daryosi boʻyida. Kobdo aymogʻining maʼmuriy markazi. Aholisi 27,9 ming kishi (1999). K. mamlakat gʻarbiy qismining muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Transmongoliya avtomobil magistrali yonida. Qurilish materiallari i.ch, oziq-ovqat, energetika sa-noati rivojlangan. Junga ishlov beruvchi korxona, biopreparatlar fabrikasi, bosmaxona, avtomobillarni taʼmirlash zavodi, teatr bor. Shaharga 1731-yil asos solingan.

## Manbalar
COBOL

**COBOL** (;  iborasidan qisqartirilgan; ) — EHM yordamida iqtisodiy-hisob va boshqarish masalalarini yechish dasturini bayon qilishda qoʻllaniladigan dasturlash tili. Algoritmlarni EHMning qandayligiga bogʻliq boʻlmagan shakldagi yaqqol va ixcham qaydi olinishini taʼminlaydi. 1960-yillarda AQShda ishlab chiqilgan. Tilning inglizcha va ruscha variantlari mavjud; shakli matn koʻrinishda boʻladi. COBOL katta hajmdagi axborotlarni kiritish va chiqarish, razryadi oʻzgaruvchan sonlar ustida ishlash, chiqadigan axborotlarni murakkab hisobot shakli koʻrinishida tahlil qilish uchun ishlov beradi. COBOL algolta nisbatan amaliy operatsiyalarning odatdagi tiliga yaqin. COBOLda tuziladigan katta dasturlarni qisqartirish va ularni joylash uchun maxsus vosita bor.

## Manbalar

## Havolalar
*
Kobul

**Kobul** — Afgʻoniston va Pokistondagi daryo. Hind daryosining eng katta oʻng irmogʻi. Oʻz. 460&nbsp;km, havzasining maydoni 75 ming km² chamasida. Koʻhi Bobo tizmasining yon bagʻridan boshlanadi. Avval togʻlar orasidan oqadi, keyin Jalolobod choʻkmasidan oʻtgach, Peshovar shahri yaqinida tekislikka chiqadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yozda sersuv, oʻrtacha suv sarfi 700 m³/sek. Quyilish joyidan yuqori oqimiga tomon (120&nbsp;km gacha) kichik kemalar qatnaydi. Sugʻorishda foydalaniladi. GES lar, suv omborlari qurilgan. Daryo boʻyida Kobul, Jalolobod va Peshovar shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Kobul (maʼnolari)

**Kobul**:

* Kobul — Afgʻoniston va Pokistondagi daryo.
* Kobul (shahar) — Afgʻonistonning poytaxti.
* Kobul viloyati — Afgʻonistonning 34 viloyatidan biri.
Kobalt rudalari

**Kobalt rudalari** — tarkibida kobalt boʻlgan rudalar, bunda ajratib olingan kobalt miqdori iqtisodiy jihatdan samarali boʻlishi lozim. Kobalt rudalarining asosiy minerallari: linneit Co3S4 (kobalt 57,96%), kobaltin CoAsS (kobalt 35,4%), skutterudit CoAs3 (kobalt 20,7%), sferokobaltit So (SO), (kobalt 50-55%), safflorit CoAs2 (kobalt 2,23%). Kobalt ning sanoatbop miqdori nikel, mis va temir konlarida boʻladi. Kobaltning rudadagi miqdori juda kam (4% gacha). Asosan, nikel-kumush, mis-kol-chedani, temir va boshqa konlarda birikma holida uchraydi. Kobalt rudalari uch xil: 1) mishyak-kobalt rudalari — asosiy minerallari skutterudit CoAs3 (16% —20% kobalt), shmaltinxloantit (So, Ni) As32 (kobaltinning miqdori 1—5% dan 20% gacha); 2) kobalt aralashgan temir va nikel rudalari — asosiy minerallari — pirit (kobalt 0,01% dan 2,5% — 3% gacha) va pentlandit (kobalt 0,4% dan 2,5% gacha); 3) oksidlangan kobalt rudalari. Asosiy minerallari — eritrin, asbolan va boshqa Kobalt rudalarining dunyodagi zahirasi 6 mln. t dan ortiq. Eng yirik konlari Zambiya, Avstraliya, Indoneziya, Marokash, Kanada, RF (Murmansk viloyati, Krasnoyarsk oʻlkasi), Qozogʻiston, Ukraina va boshqa joylarda topilgan. Oʻzbekistonda hozircha alohida kobalt konlari aniqlanmagan, biroq Olmalikdagi mis-molibden rudalari tarkibidagi pirit mineralida 700—800 g/t kobalt uchraydi.

## Manbalar
Kobalt qotishmalari

**Kobalt qotishmalari** - kobalt asosidagi qotishmalar. Issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti kichikligi, issiqbardoshligi va korroziyabardoshligi yuqoriligi, magnit xossalari yaxshiligi bilan boshqa qotishmalardan farq qiladi. Kobaltning temir, xrom, nikel, molibden, volfram va boshqa ogʻir metallar bilan qotishmalari keng ishlatiladi. Kobalt qotishmalari kesuvchi asboblar qirralariga va mashina detallariga eritib yopishtiriladigan qattiq: yuqori temperaturada ishlaydigan detallar, mas, turboreaktiv dvigatellarning parraklarini tayyorlashda ishlatiladigan issiqbardosh; doimiy magnitlar, induktivlik gʻaltaqlari tayyorlashda ishlatiladigan magnitli qotishmalarga boʻlinadi. Deformatsiyabop va quymabop qotishmalari ham bor. Deformatsiyabop Kobalt qotishmalari asosini kobalt va xrom (baʼzan, nikel) tashkil etadi. Qotishmaning issiqbardoshligini oshirish uchun unga qiyin suyuqlanadigan elementlar — molibden, volfram, niobiy, uglerod va oz miqdorda bor qoʻshiladi. Deformatsiyabop Kobalt qotishmalarini 1150—1200° gacha qizdirib, havo va suvda toblansa hamda 750—800° gacha qizdirib boʻshatilsa (chiniqtirilsa), mexaniq va issiqbardoshlik xossalari juda yaxshilanadi. Kuymabop Kobalt qotishmalari asosan, karbid fazalar hisobiga mustahkamlanadi. Yetarli miqdorda karbidlar hosil qilish uchun esa qotishmaga uglerod, xrom, molibden yoki volfram, bor qoʻshiladi. Bu qotishmalardan quyilgan detallarning mustahkamligini oshirish uchun ular 735—815° gacha temperaturada qizdirib boʻshatiladi.

## Manbalar
Kobul amirligi

**Kobul amirligi** - Durroniylar davlati parchalangandan keyin vujudga kelgan afgʻon amirligi (19-asr). Asoschisi — amir Doʻstmuhammadxon. 19-asrning 30-yillarida amirlik hududi shim.dan jan.ga Parvondan Mukurgacha va gʻarbdan sharqqa Bomiyondan Xaybar dovonigacha choʻzilgan. Qulay geografik joylashishi uning yuksalishiga imkon bergan. Kobul amirligini amir boshqargan. Yollanma qoʻshin yordamida amir bosqinchilik urushlari olib borgan, xalq qoʻzgʻolonlarini bostirgan. Afgʻon amirliklari orasida Kobul amirligi eng kuchlisi hisoblanib, 19-asrda Afgʻoniston davlati bir-lashuvi jarayoni markazi boʻlgan.

## Manbalar
Kobuliy

**Kobuliy** (taxallusi; asl ismi Mir Sayd) (15-asr) — shoir. Kobul amirlaridan boʻlgan shayx Abu Saidning oʻgʻli. Alisher Navoiyning togʻasi. Navoiy Majolis un-nafois tazkirasida Kobuliyning sheʼriy isteʼdodi yuqori boʻlgani, sheʼrlarining aksariyati turkiy tilda ekanligini alohida taʼkidlab koʻrsatgan. Navoiy tazkirasi orqali bizga Kobuliyning bir tuyugʻi yetib kelgan.

## Manbalar
Kobuliston

**Kobuliston** – Afgʻonistonning shimoli-sharqiy qismida, Kobul daryosi havzasida joylashgan tarixiy viloyat. Markazi – Kobul shahri Kobuliston janubi-gʻarbda Zobuliston bilan chegaradosh boʻlib, „Shohnomada“ bu 2 viloyat nomi koʻpincha yonma-yon zikr etiladi. Baʼzi geograflar Kobuliston bilan Zobulistonni bir viloyat nomi deb hisoblasalar-da, „Shohnoma“ hamda Abulfazl Allomiyning „Oyini Akbariy“ („Akbarshoh qonunlari“) asaridagi maʼlumotlar bu fikrni rad etadi.

## Manbalar
Kobuston

**Kobuston** (Gobuston) - Katta Kavkaz togʻ etagida, Apsheron yarim orol (Ozarbayjon)ning gʻarbidagi pastak togʻli tuman. Atrofdagi qoyatoshlarga turli davrga (mezolitdan oʻrta asrgacha) oid tasvirlar (odamlar, hayvonlar, qayiqlar va boshqalar) tushirilgan.

## Manbalar
Zinaida Kovalevskaya

**Zinaida Mixaylovna Kovalevskaya** (1902, Saratov viloyati – 1979.5.11, Samarqand) – Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1964). Qozon rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1922—1927), 1943-yilda I. Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutida sirtdan diplom yoqlagan. 1930-yildan Oʻzbekistonda. 1932—1949-yillarda Samarqand rassomlik bilim yurtida pedagog. Kovalevskaya asarlarida oʻzbek diyori va uning kishilari yorqin boʻyoqlarda nafis aks ettirilgan. Portretlar („Ota portreti“, 1939; „Ona portreti“, 1945; rus rassomlari P. Benkov, 1945; B. M. Teplov, 1952; S. Rakova, 1961 va boshqalar), manzaralar („Eski shahar koʻchasi“, 1945; „Hovuz boʻyidagi choyxona“, 1945; „Urgutda“, 1956 va boshqalar), oʻzbek ayollari tasvirlangan lavhalar („Teatr lojasida“, 1937; „Velosiped musobaqasining gʻolibasi“, 1939; „Xalq ijodi ustalari“, 1947 va boshqalar), natyurmortlar („Natyurmort“, 1955; „Qovoq“, 1961) yaratgan.

## Manbalar
Sofya Kovalevskaya

**Sofya Vasilyevna Kovalevskaya** (1850.3(15).1, Moskva – 1891.29.1(10.2), Stokgolm) — rus matematigi, yozuvchi. Peterburg Fanlar Akademiyasi 1-ayol muxbir aʼzosi (1889). V. O. Kovalevskiyning xotini. Matematik maʼlumotni chet elda olgan (1869—74). Differensial tenglamalar va Abel integrallariga oid ishlari uchun Gyottingen universiteti unga falsafa doktori ilmiy unvonini bergan. Stokgolm universitetida dotsent va professor (1883-yildan). Asosiy ilmiy ishlari xususiy hosilali differensial tenglamalarning analitik yechimlariga, qattiq jismlarning qoʻzgʻalmas nuqta atrofida aylanishi va toʻla simmetrik boʻlmagan gidroskopning aylanishi masalalariga bagʻishlangan. Kovalevskaya belletristik asarlar ("Baxt uchun kurash" dramasi, "Nigilistika" romani, "Bolalik esdaliklari" va boshqalar) muallifi.

## Manbalar
Aleksandr Kovalevskiy

**Aleksandr Onufriyevich Kovalevskiy** (1840.7(19).11, Latviyaning Dinaburg uyezdi Shustyanka qishlogʻi — 1901.9(22).11, Peterburg) — rus evolyusionisti-zoologi, qiyosiy embriologiya va fiziologiya, eksperimental va evolyusion gistologiya asoschilaridan biri, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1890-yildan), V. O. Kovalevskiyning akasi. Peterburg universitetini tugatgan (1863). Kiyev (1869—74), Novorossiysk (1874—90), Peterburg (1891—94) universitetlari professor, Sevastopol biologiya stansiyasi direktori (1892—1901). K. umurtqasiz xayvonlar (boʻshliqichlilar, chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, ignaterililar) va xordalilar (lansetnik, assidiya va boshqalar)ning embrioni rivojlanishini oʻrgangan. Umurtqasiz qayvonlarda murtak varaqlari toʻgʻrisidagi taʼlimotni ishlab chiqqan, umurtqali va umurtqasiz hayvonlar rivojlanishi qonuniyatlarining umumiyligini koʻrsatib, ularning evolyusion qarindoshligini isbotlab bergan.

## Manbalar

* Izbrannie raboti, M., 1951.
Vladimir Kovalevskiy

**Vladimir Onufriyevich Kovalevskiy** (1842.2(14).8, Latviyaning Dinaburg uyezdi Shustyanka qishlogʻi — 1883.16(28).4, Moskva) — rus tabiatshunosi, evolyusion paleontologiyaning asoschisi. A. O. Kovayayevskiyning ukasi. Peterburg huquqshunoslik bilim yurtini tugatgan (1861). Paleontologiya sohasida tadqiqot olib borgan. Qazilma suyak qoldiqlarini tadqiq qilish asosida ot ajdodlarining evolyusiyasini tushuntirib bergan. Organizmning moslashuvchanlik va moslashmaslik evolyusiyasi toʻgʻrisidagi taʼlimotni yaratgan, mezozoy va kaynozoy choʻkma jinslarining stratigrafiyasi masalalarini ishlab chiqqan.

## Manbalar

* Sobraniye nauchnix trudov, t. 1—3, M., 1950-60.