open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atharvaveda

**Atharvaveda** – hind xalqining buddizmgacha boʻlgan eng qadimgi diniy va adabiy yodgorligi boʻlmish 4 she’riy va nasriy toʻplam – vedalardan biri.taxminan miloddan avvalgi 9–8-asrlarda tuzilgan. Vedalar quyidagilar: Rigveda – gimnlar vedasi (muqaddas bilim), Samaveda – qoʻshiqlar vedasi, Yajurveda – qurbonlik soʻzlari hamda qoidalari va A.– zodagonlarning hikmatli yoki qargʻish soʻzlari vedasi. A. qadimgi hindlarning dini, madaniyati va ijtimoiy tuzumi haqida muhim ma’lu-mot beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attraktantlar

**Attraktantlar** (lot. attraho – oʻzimga jalb qilaman) – hasharotlarni oʻziga jalb etuvchi tabiiy va sintetik kimyoviy moddalar. Bir hujayrali or-ganizmlarning A. odatda, ijobiy xemotoksisni vujudga kel-tiruvchi moddalar hisoblanadi. Masalan, saharoza va aminokislotalar turli xil harakatchan bakteriyalarni oʻziga jalb qiladi. Sikllik ATF esa zamburugʻlar (miksomitsetlar)ning tabiiy A. hisoblanadi. A. taʼsir qilish doirasi bir necha mm dan bir necha km gacha boradi. Hozirgi kunda hasharotlarning A. juda yaxshi oʻrganilgan. Bular 3 asosiy guruhga boʻlinadi: hasharotlarning muayyan jinsiga; ozuqa moddaga va tuxum qoʻyish muhitiga jalb qiluvchilar. Birinchi guruh moddalari – jinsiy A. yoki feromonlardir. Turli xil hasharotlarning 300 dan ortiq feromonlari yaxshi oʻrganilgan. Bular asosida juda koʻp sintetik feromonlar ham yaratilgan. Jinsiy feromonlar haddan tashqari kam miqdorda ham ta’sir koʻrsatish xususiyatiga ega. Erkak ipak qurti jinsiy A. 1 sm3 havoda konsentratsiyasi 19 g miqdorida ham oʻziga jalb qilish xususiyatini saqlaydi. Hasharotlarning ozuqa manbaiga jalb kiluvchi A. (ozuqa A.) organizmlar oziqlanadigan ovqat hidiga ega boʻladi. Ipak qurtining tut barglari bilan oziqlanishga jalb qiluvchi A. asosini bir qator kimyoviy moddalar bilan bir qatorda boshqa oʻsimliklarda deyarli uchramaydigan morin moddasi tashkil qiladi. Koʻpchilik hollarda ozuqa A. sifatida bitta emas, balki bir nechta moddalar birgalikda ishtirok etadi. Hasharotlarni tuxum qoʻyish joyiga jalb qiluvchi A. guruhi, mas, daraxtlarning poʻstlogʻidan ajraladigan uchuvchan moddalar poʻstloqxoʻr qoʻngʻizlarni, issiqqonli hayvonlar ajratadigan karbonat angidrid gazi qon soʻruvchi hasharotlarni oʻziga jalb qilishi aniqlangan.Oʻsimliklarni himoya qilishda feromonlardan foydalaniladi. A.ni insektitsidlar bilan birgalikda ishlatish juda samarali. Zararkunandalar har bir avlodining rivojlanishini, entomofaglarni dalaga qoʻyish muddatlarini belgilash va kimyoviy kurash choralarini qoʻllashga zaruratni aniqlashda A. katta ahamiyatga ega.Abdukarim Zikiryoev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attraksion

**Attraksion** (frans. attraction – tortilish) – 1) sirk tomoshasi. Dast-labki mexanika va fizika yutuqlari asosida koʻrsatilgan sirk nomerlari A. deyilgan. Hozir muayyan gʻoya va mazmun asosida bir-biri bilan bogʻliq sirk tomo-shalari dasturi A. deyiladi; 2) madani-yat va istirohat bogʻlari, bolalar saroylari, umuman ommaviy sa-yil joylarida koʻngil ochish uchun oʻrnatilgan qurilma (charxpalak, karusel va kema-argʻimchoq va boshqalar). ATF – qarang Adenozintrifosfat kislota.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Audiologiya

**Audiologiya** (lotincha audio – eshi-taman va yun. logos – fan) – otorinolaringologiyaning bir boʻlimi; eshi-tish va uning buzilishlari bilan bogʻliq holatlarni oʻrganadigan fan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Audiometriya

**Audiometriya** (lot. audio – eshi-taman va ... metriya), akumetriya – eshi-tish oʻtkirligi (yaxshi eshitish)ni oʻlchash. Eshitish oʻtkirligi, asosan, tovushni qabul qilish boʻsagʻasi bilan aniqlangani uchun A. inson qulogʻi qabul qiladigan eng past tovush kuchini aniqlashdan ibo-rat boʻladi. A.ning eng oddiy usuli har xil masofada turgan inson tovushi yoki kamertonning turli balandlikdagi to-vushlarini qabul qilish hisoblanadi. A., asosan, maxsus elektr akustik asbo-blar – audiometrlar bilan amalga oshiri-ladi. Audiometrlarda tovush balandligi (100 dan 8000 gs gacha) va kuchi (0 dan 125 db gacha) oʻzgartirilib, tovush xiyol eshi-tiladigan holga (eshitish boʻsagʻasiga) keltiriladi. A. natijalari audiogram-ma (egri chiziq) tarzida yozib olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Auyeski kasalligi

**Auyeski kasalligi**, soxta quturish kasalligi (venger vrachi A. Auieszky nomidan) – hayvonlarda markaziy nerv sistemasi va nafas organlarining shikastlanishi belgilari bilan oʻtadigan virusli yuqumli kasallik. Auyeski kasalligi bilan barcha sut emizuvchilar va qushlar kasallanadi. Kasallik ayniqsa, darran-dachilik va choʻchqachilik xoʻjaliklariga katta zarar keltiradi. Auyeski kasalligi, asosan, ot, choʻchqa, qoramol, qoʻy-echki va itlarda yilning hamma faslida uchraydi. Kasallik koʻproq kemiruvchilar va etxoʻr (yirtqich) lar orqali tarqaladi; choʻchqalarga boshqa kasal hayvonlardan bevosita ham yuqadi. Viruslar qon va limfa bilan butun organizmga tarqaladi. Auyeski kasalligi ning inkubatsiya davri 1–8 kun. Kasallangan hayvon toʻsatdan lohas boʻladi, harorati koʻtariladi, ovqat yemay qoʻyadi, qichinadi, qoramol oz qoʻy-echkilardan koʻp soʻlak oqadi, halloslaydi, yurak urishi tezla-shadi, mudrab yuradi va 3–5 kundan soʻng halok boʻladi. Tashxis kasallikning klinik belgilari va laboratoriya tekshirishlari asosida qoʻyiladi. Davosi: Auyeski kasalligi yuqkan hayvonlarga gammaglobulin; qaytalanmasligi uchun penitsillin, streptomitsin beriladi. Oldin i olish: hayvonlar emlanadi, Auyeski kasalligi tarqalgani aniqlangan xoʻjalik karantin zonasi deb e’lon qilinadi. Epizootiyaga qarshi chora-tadbirlar oʻtkaziladi. Kasal va tu-zalgan hayvonlar boshqa joyga olingach, molxonalar 1% li formaldegid erit-masi, yangi soʻndirilgan ohakning 20% eritmasi bilan dezinfeksiya qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aud

**Aud** (yoki Audh) – Shimoliy Hindistondagi tarixiy viloyat. Gang da-ryosining oʻrta oqimida joylashgan. Miloddan avvalgi 6-asrda A. hududida quldorlik davlati Koshala boʻlib, butun viloyat uning poy-taxti Ayodhe nomi bilan atalgan. Qadimda va oʻrta asrlarda A. Ganga vodiysida tash-kil topgan yirik davlatlarning muhim tarkibiy qismi boʻlgan. 18-asrning 20-yillarida boburiylarning A.dagi noibi Saodatxon A.ni Boburiylar saltanatidan mustaqil deb e’lon qildi. 18–19-asrlarning boshlarida A. Hindistonning yirik hokimliklaridan biri boʻlib, poytaxti Lakhnau edi. A. Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi ekspansiyasiga qarshi faol kurash olib bordi, ammo 1764-yil Buksara yaqinidagi jangda yen-gilgach, mazkur kompaniyaga qaram boʻlib qoldi. Ingliz anneksiyasidan keyin A. hududi Shimoli-Gʻarbiy viloyatlar tarkibiga kiritildi. 1902-yil bu viloyatlar Agra va A. Birlashgan viloyatlari (1950-yildan Uttar-Pradesh shtati) deb ataldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Audiyensiya

**Audiyensiya** (lot. audentia – tin-glash, quloq solish) – davlat va ja-moat arboblari tomonidan chet el di-plomatik vakillarining rasmiy qabul qilinishi. Xalqaro huquqda A.– dav-lat boshligʻining diplomatik vakilni qabul qilishi. Bir davlat vakilining oʻz ishonch yorligʻini yoki chaqirib olish yorligʻini topshirishi ham A. dir. 1815-yil 19-martda Venada diplomatik vakillar toʻgʻrisida qabul qilingan reglamentga muvofiq bevosita davlat boshligʻidan A. surashga faqat muxtor elchi darajasida-777gi vakilninggina huquqi bor. Muvaqqat ishlar vakili va boshqa darajali diploma-tik vakillar A. haqida shu davlat tashqi ishlar vaziri orqali iltimos qilishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Austerlitz jangi

**Austerlits jangi** [1805.20.11. (2.12)] – 1805-yilgi Rossiya – Avstriya -Fransiya urushi paytida Austerlits shahri (hozirgi Chexiyaning Slavkov shahri) yaqinida Ros-siya-Avstriya qoʻshinlari bilan Fransiya qoʻshinlari oʻrtasidagi hal qiluvchi jang. Napoleon I boshchiligidagi fransuz ar-miyasi M. I. Kutuzov qoʻmondonligidagi rus-avstriya qoʻshinlarini tor-mor qilgan. Jangdan soʻng 3-antifransuz koalitsiyasi tarqab ketgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aura

**Aura** (yunoncha: aura uka aka – esish) – tutqanoq talvasasi tutishidan oldingi holat. Turli koʻrinishda sezgilar buzilishi sifatida namoyon boʻladi. Sensor (teri sezgisi) A.sida badanning ayrim joylarida ogʻriq, noxush sezgi, uvishib qolish, bir narsa oʻrmalayotgandek sezgi va hokazo seziladi. Koʻrish A.sida koʻz oldida, turli shakllar va ranglar (mas, qon ran-gi), yongʻin, chaqmoq va boshqa paydo boʻladi. Eshitish Axida quloqqa har xil ovoz, qichqiriq, xushtak, tasir-tusirlar va hokazo eshitiladi. Hid bilish A.sida turli xil noxush hidlar; motor A.sida – kutilma-gan harakatlar; vegetativ A.da – koʻngil aynishi, qusish, yurak urishi, nafas olishning buzilishi, oqarib yoki aksin-cha qizarib ketish kuzatiladi. Koʻpincha turli xil A. birga kechadi. Har bir be-morda A.ning bir xili uchraydi va har safar tutqanoq tu-tishdan oldin aynan shu turi bezovta qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Autrayt

**Autrayt** (ing. outright) – oddiy muddatli valyuta bitimi. Toʻlovlarni tomonlar qat’iy belgilagan muddatlarda "forvard" kursi (narxlar oʻzgarishini hisobga olgan holda) boʻyicha toʻlashni nazarda tutadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Autsayder

**Autsayder** ( – chet, begona) &mdash; qoloq, oxirgi. Musobaqada oxirgi oʻrinlardan birini egallab kelayotgan sportchi yoki jamoadir.

Autsayder ikkita asosiy maʼnoga ega:

* maʼlum bir obyekt yoki toifadan tashqarida boʻlgan narsa.

* oxirgi narsa.

Ushbu soʻz quyidagi kasbiy sohalarda qoʻllanishi ham mumkin:

* sportda - oxirgi oʻrinni egallagan yoki oxirgilar qatorida boʻlgan ishtirokchi;

* sportda - oxirgi oʻrinni egallagan yoki oxirgilar qatorida boʻlgan ishtirokchi;

* sotsiologiyada - ijtimoiylashuvida orqada qolgan shaxs;

* iqtisodiyotda - monopoliya birlashmalari tarkibiga kirmaydigan va ular bilan qattiq raqobatda boʻlgan kapitalistik korxonalar. Raqobat natijasida autsayderlar koʻpincha monopoliyalar tomonidan yutib yuboriladi. Bozor konyunkturasiga taʼsir qilish maqsadida monopoliyalar bilan yashirin kelishuvlarga ega boʻlgan xayoliy autsayderlar mavjud. Chet elliklar, shuningdek, professional birja brokerlari boʻlmagan birja spekulyatorlari deb ataladi;

* oʻzining shakli yoki mazmuni boʻyicha maʼlum vaqt va makonda insayderlar guruhiga/toifasiga kiruvchi subektlar yoki obyektlar mezonlaridan tashqarida boʻlgan subyekt yoki obyekt;

* ahamiyatsiz oʻrin egallagan ijtimoiy guruh aʼzosi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Ukraina Sovet Entsiklopediyasi. 12 jildda / Ed. M. Bazhan. - 2-nashr. - K .: Ch. Nashrdan foydalanish
Autsayderlar

**Autsayderlar** – 1) "begona", "yov-voyi" deb nom olgan mustaqil kichik va oʻrta korxonalar. Biror sabab bilan muayyan aniq bir tarmoqlar doirasida tashkil topadigan monopolistik birlashmalar va kelishuvlarga kir-maydi. Koʻpincha A. yirik monopoliyalarga yordamchi pu-dratchi hisoblanadi; 2) birja a’zosi boʻlmagan broker. Birja savdosining ay-rim qonunlariga rioya qilish majburiya-tini olgan holda savdo zalida ishlashga vaqtincha biron maqsadli ruxsatnoma olishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Autekologiya

**Autekologiya** ( — „oʻzi“) — ekologiyaning har xil muhit omillarining (asosan abiotik omillar) alohida turlarga va populyatsiyalarga taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi.

## Yana qarang
* Sinekologiya

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afalina

**Afalina**, qora delfin (Tursiops trunsotus) — kitsimonlar turkumi del-finlar oilasining bir turi. Uzunligi 3,9 m, ogʻirligi 280&nbsp;kg gacha;xdanasining orqa tomoni qora, qorin tomoni oq. Moʻ’tadil va iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Qora, Boltiq va Uzoq Sharq dengizlarida ham yashaydi. Oʻtroq hayot kechiradi yoki kichik tuda boʻlib koʻchib yuradi. Baliqlar, mollyuskalar va boshqa suv hayvonlari bilan oziqlanadi. Homiladorlik davri 11 oy, tugʻilgan bolasining uz. 1-1,2 m, ogʻirligi 14-16&nbsp;kg, 5-6 oy emizadi. A. okeanariumlarda boqiladi, qoʻlga tez oʻrganadi, tutqinlikda ham koʻpayaveradi. Uni turli harakatlarni bajarishga oson oʻrgatish mumkin. Gavay okeanariumida A. bilan taroqtishli delfin (Steno bredanensis) chatishtirilib urugʻlararo gibrid olingan. Yaponiya delfinariyalarida A.ning kulrang delfin va kasat-kalar bilan gibridlari olingan. Qora dengiz A.si muhofaza qilinadi, uni ovlash 1966-yildan boshlab man etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grind

**Qora delfin** yoki **Grindlar** () — delfinlar oilasiga mansub sutemizuvchilar jinsi boʻlib, ikki turni oʻz ichiga oladi: oddiy grinda va qisqa eritilgan grinda. „Grinda“ soʻzi farer tilidan olingan.

## Tavsif
Qora delfinning uzunligi 3,6 dan 8,5 metrgacha oʻzgarib turadi va ularning oʻrtacha vazni 800 kg ni tashkil qiladi (baʼzi hollarda 3000 kg gacha boʻlgan namunalar mavjud). Ularning tanasi silindrsimon, boshi yumaloq, kalta tumshugʻli va tanadan zoʻrgʻa ajralib turadi. Ikkala tur ham bir-biridan qanotlarning uzunligi, shuningdek, tishlari soni boʻyicha farqlanadi: kalta qanotli delfinlar jagʻida 14 dan 18 tagacha, oddiy grinda delfinlarda esa 16 dan 26 gacha. Qotil delfinlar va kalta qanotli delfinlar kam sonli sutemizuvchilar turlaridan ikkitasi (shu jumladan odamlarda) boʻlib, ularda urgʻochilar menopauzadan oʻtadi va homilador boʻla olmay qolganidan keyin oʻnlab yillar davomida yashaydi.

Qora delfinlar ochiq dengizni afzal koʻradilar va faqat vaqti-vaqti bilan qirgʻoq yaqinida topiladilar. Qisqa qanotli delfinlar tropik va subtropik dengizlarni yaxshi koʻrsa-da, oddiy uchuvchi delfinlar koʻproq motadil va salqin kengliklarda, shu jumladan Shimoliy Yevropada yashaydilar.

## Ovqatlanish
Grindlar kunduzi uxlaydilar, kechasi esa ovqat izlashga kirishadilar. Ularning shoʻngʻin davomiyligi 5 dan 10 minutgacha boʻlib, ular 600 m dan ortiq chuqurlikka tushishga muvaffaq boʻlishadi. Ularning ovqati asosan Boshoyoqli mollyuskalardan va kamroq darajada baliqlardan iborat. Spermatozoid kitlarga hujum qilish holatlari maʼlum. Grindlar odatda 20-30 kishidan iborat guruhlarda yashaydi, garchi 100 dan ortiq delfinlardan iborat guruhlar ham kuzatilgan. Guruh yetakchiga boʻysunadi, uning ichida ijtimoiy xatti-harakatlar juda kuchli rivojlangan.

## Hujum jarayoni
Qora delfinlarning odamga „hujum qilishi“ haqida kamida bitta ishonchli holat bor (videoda suratga olingan). 1991-yil 12-mayda erkak delfinl Liza Kaselloni oyogʻidan ushlab, u bilan birga taxminan 10 m chuqurlikka tushdi va keyin uni muloyimlik bilan qirgʻoqqa obchiqib qoydi. Ayolning fikricha, delfin unga zarar yetkazmoqchi emas edi. Aloqani odamlarning oʻzlari qoʻzgʻatgan, chunki gʻavvoslar ataylab delfinlar orasida suzishgan va ularga qoʻllari bilan tegishgan, bu hech qanday yovvoyi hayvon bilan tavsiya etilmaydi. Grinda bir necha bor gʻavvosning harakatlaridan noroziligini bildirib, dumini suvga sachratgan va ogohlantirishlarga javob bermagani uchun unga shunchaki saboq bergan boʻlishi mumkin.

## Galereya

Fayl:Long-finned pilot whale size.svg|Uchuvchining odam oʻlchamiga nisbati
Fayl:1835 aquaimages.jpg|Tozalash guruhi
Fayl:Two pilot whales.jpg|Ikkita Grinda
Fayl:1836 aquaimages.jpg|Grinda bolasi bilan


## Manbalar
Auto...

**Auto...** (yun. autos – oʻzim) – qoʻshma soʻz boʻlagi; aynan avto...ni anglatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Autogen mashq

**Autogen mashq** ( – oʻzi bajaradigan), autotrening – ichki a’zolar funksiyasi, harakat faoliyati buzilganda oʻz-oʻzini ishontirish va oʻz-oʻzini boshqarish orqali shu holatdan forigʻ boʻlishga olib keladigan psixoterapiya (ruhiy davolash) usuli. Nemis olimi I. Shuls tomonidan taklif qilingan. Autogen mashq biror texnik moslama (xotira, diqqat trenajeri va boshqalar) yoki kishining oʻz xohish irodasi bilan amalga oshirilishi mumkin. Bunda bemorni oyoq-qoʻllarini boʻsh qoʻyishga, hech narsani oʻylamaslikka, faqat sogʻayib ketishga ishontirishga harakat qilinadi. Bu usul boshqa ruhiy davolash usullari bilan birga qoʻshib olib borilganda yaxshi naf be-radi. Asosan nev yuzlarda, ayniqsa uyqu buzilganda qoʻllanadi. Qisqa muddatli dam olish va boshqa hollarda sogʻlom kishilar ham undan foydalanadilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afanak puli

**Afanak puli** — Xiva xonligida qazuvga chiqish toʻgʻrisidagi eʼlonni biron bir qishlokdagi dehqonlarga yetkazgani uchun xabarchining qazuvchilardan oʻz foydasiga yigʻib oladigan xabar puli. Xabarchi, qoidaga koʻra, har bir qazuvchidan ikki kumush tanga (30 tiyin)dan yigʻib olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Gʻulomov Ya. F., Xorazmning sugʻorilish tarixi. Qadim zamonlardan hozirgacha, T., 1959.
Zinaida Afanasyeva

**Zinaida Ivanovna Afanasyeva** (1907.26.9, Sankt-Peterburg — 1975.8.8, Toshkent) — balet oʻqituvchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1955). 1919-25 yillarda Leningrad xoreografiya bilim yurtida, shuningdek uning pedagoglar tayyorlaydigan boʻlimida oʻqigan. 1942-46 yillarda Yangiyoʻl oʻzbek musiqali teatrida baletmeyster-pedagog. A. Navoiy nomidagi opera va balet teatrida mumtoz raqsdan daryo berdi (1946-53). Toshkent davlat xoreografiya bilim yurtining tashkilotchilaridan (1947) va badiiy rahbari (1948- 68). Oʻzbekistonda balet sanʼatini rivojlantirish, mumtoz raqs ustalarini tayyorlashga katta hissa qoʻshgan.

## Manbalar
Afandi

**Afandi** — turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi obraz. Ismi Xoʻja Nasriddin (Afandi laqabi). U oʻzbeklarda Afandi (Nasriddin afandi), turklarda Xoja Nasriddin, qozoqlarda Xoʻja Nosir, ozarbayjonlarda Mulla Nasriddindir. Afandi barcha latifalarda mard, toʻgʻri soʻz, haqiqatgoʻy, adolatni ulugʻlovchi, kambagʻal, beva-bechoralarning homiysi, shuningdek shaxs va jamiyat kamchiliklari ustidan kuluvchi xalq qahramoni sifatida gavdalangan. U baʼzi adolatsiz amaldorlar, qozilarning, soʻzi bilan ishi mos kelmaydigan ruhoniylarning kirdikorlarini fosh etgan, ularga boʻlgan munosabatini yengil mutoyiba yoki achchiq hajv orqali ixcham va obrazli tarzda ifodalagan. Afandi haqidagi xalq ijodi boʻlmish latifalar toʻplam holida bir necha bor nashr etilgan. Afandi yozuvchi va sanʼatkorlar ijodidan munosib oʻrin olgan: „Nasriddinning yoshligi“ dramasi, „Nasriddin Xoʻjandda“, „Nasriddin Buxoroda“, „Xoʻja Nasriddin sarguzashtlari“, „Xoʻja Nasriddinning oʻn ikki qabri“, „Afandining besh xotini“ filmlari, „Xoʻja Nasriddin“ operettasi, „Nasriddin afandi“ musiqali komediyasi, shuningdek tasviriy sanʼat, haykaltaroshlik asarlari yaratilgan.

## Adabiyotlar
* Yoʻldosheva F., Oʻzbek xalq latifalarida Nasriddin afandi obrazi, T., 1979.
Afanizomenon

**Afanizomenon** (Aphanizomenon Mogg) — koʻk-yashil suvoʻtlar boʻlimining bir turkumi. Chuchuk suvlarda koʻp uchraydi. Oʻrta Osiyo suv havzalarida 4 ta turi bor. A. baʼzan suvning „gullashi“ga sa-bab boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afarun

**Afarun** – ilk oʻrta asrlarda Sugʻd podsholigining Panch (Panjikent) viloyat hokimligiga qarashli maʼmuriy hududlardan birining hokimi. Movarounnahrda arab futuhotlari davrida Panch hokimi Devashtichga yaqindan yordam berib turgan nufuzli shaxs.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afzalbojlar

**Afzalbojlar**, bojxona tarifi preferensiyalari — bir yoki bir necha davlatning tovar importi uchun eng qulay sharoitlar yaratish maqsadlarida belgilangan bojxona bojlari. Shu mamlakatlarning jami yoki ayrim tovarlari turi uchun qoʻllanadi. Davlatlar oʻrtasida oʻzaro yoki bir tomonlama tartibda joriy etiladi. Kam rivojlangan mamlakatlardan import qilingan tovarlardan umuman boj undirilmasligi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 27-avgust qabul qilingan „Boj tarifi toʻgʻrisida“ Qonunida Oʻzbekiston Respublikasining boshqa davlatlar bilan savdo-iqtisodiy munosa-batlarni amalgi oshirishida Oʻzbekiston Respublikasi bilan birga erkin savdo zonasi yoki bojxona ittifoqiik tashkil qilgan yoxud shunday zona yoki it-tifoq tuzish maqsadini koʻzlovchi bitimni im-zolagan davlatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarga, Oʻzbekiston Respublikasi milliy preferensiya tizimidan foydalanuvchi rivojlanayotgan mamlakatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarga nisbatan boj toʻlashdan ozod qilish, boj stavkalarini kamaytirish yoki preferensial tartibda tovar olib kirish (olib chiqish)ga tarif kvotalari belgilash kabi preferensiyalarga yoʻl qoʻyilishi koʻrsatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afina (maʼbuda)

**Afina** (Afina Pallada) — yunon afsonalaridagi urush va gʻalaba, sanʼat va hunarmandchilik, bilim va donolik maʼbudasi. Zevsning qizi. Zevsning boshidan toʻla qurollangan holatda (dubulgʻa va sovut bilan) tugilgan. Afina shahrining homiysi. Rim afsonasidagi Minervaga mos keladi. Yunon sanʼatining nodir yodgorligi boʻlgan Afinadagi Parfenon ibodatxonasi oldiga Aginaning jasur qiz shaklida tasvirlangan katta haykali qoʻyilgan. Afina shahriga bu maʼbudaning nomi qoʻyilgan. hello

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afina axborot agentligi

**Afina axborot agentligi** — Gresiyaning davlat axborot xizmati. 1896-yilda Afinada tashkil etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afisha

**Afisha** ( — eʼlon; qoʻyish, koʻrsatish) — reklamaning bir turi. Spektakl, konsert va boshqa adabiy tadbirlar, tomoshalar toʻgʻrisida xabar beruvchi maxsus eʼlon.

Afisha tomoshaxonalar oldiga, koʻchalar, maydonlardagi maxsus taxtalarga yopishtirib qoʻyiladi. Miloddan avval bunday eʼlonlar devorga, taxtaga, toʻrtburchak ustunlarga yozilgan. Oʻrta asrlarda bu vazifani jarchilar bajargan. XVI asrdan afisha qogʻozlarda bosila boshladi. XIX asrda afisha ishlab chiqarish juda taraqqiy etdi. Bu soha bilan rassomlar shugʻullangani sababli afisha tasviriy sanʼatning bir turiga aylandi. 1914-yilning 15-yanvar sanasida Samarqandda, oʻsha yilning 27-fevralida Toshkentda (Hamza teatrida) „Padarkush“ (Behbudiy) spektakli qoʻyilishi munosabati bilan oʻzbek tilida ilk afishalar tarqatilgan. Hozirgi kunda suratli afishalar keng tarqalmoqda.

## Manbalar


## Havolalar
Aflotun xazinasi

**Aflotun xazinasi** — Fargʻona vodiysining shimolidagi Aflotun daryosining Itoqarsoy irmogʻi yoqasida joy-lashgan Kalunchat qishlogʻidan topilgan (1924) soʻnggi jez davriga oid yodgorlik. Aflotun xazinasi baʼzan ilmiy adabiyotlarda Kalun-chat xazinasi nomi bilan ham uch-raydi. Aflotun xazinasi misdan ishlangan bilaguzuk, halqa, ik-kita qoʻngʻiroq shaklidagi zirak, bir necha 788munchoq va jezdan quyilgan 8 ta mitti odam haykalchalaridan iborat boʻlib, u avval Namangan shahri oʻlkashunoslik muzeyiga topshirilgan, keyinroq esa yoʻqolgan. Mitti odam haykalchalarining balandligi 2,5-2,8 sm dan oshmaydi. Odam shak-li ancha aniq tasvirlangan boʻlib, ular tik turgan holda, qoʻllarini beliga tirab, choʻqqi telpak kiyib turibdi. Ulardan faqat bittasi bosh kiyimsiz, koʻz va burunlari ancha ifodasiz tasvirlangan boʻlib, boshqa qolipda quyilganligidan dalolat beradi. Bu haykalchalar ishlanish uslubi va shakli jihatidan qadimgi Sharqning jez davri yodgorliklariga oʻxshab ketadi. Ammo ularning choʻqqi telpak kiygan holda ishlanishi mil. av. 8-7-asrlarda Fargʻona vodiysida yashagan sak qabilalarini eslatadi. Choʻqki telpakli mitti odamlar haykalchalari Shimoliy Eronning Hisor 3 yodgorligidan ham oʻndan oshiq topilgan boʻlib, ular mil. av. 2-ming yillikning birinchi choragiga oiddir. Aflotun xazinasi dagi bilaguzuk, zirak va halqa kabi buyumlar mil. av. 13-10-asrlarda shu hududlarda yashagan sak qabilalarining bobokalonlari — jez davri aholisining yuksak sanʼat asarlari yarata olganlaridan dalolat beradi. Ad.:Zadneprovskiy Yu. A., Drevnezem-ledelcheskaya kultura Ferganoʻ, M., 1962.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afzalxon Xattak

**Afzalxon Xattak** (1687—1748) – afgʻon tarixchisi va shoiri. Xattaklar avlodidan. Pushtu tilida ijod etgan. Xushholxon Xattakning nabirasi. Otasi Ashrafxon Hijriy vafotidan keyin xattaklar xonligiga boshliq qilib tay-inlangan. Oʻzining „Tarixi murassaʼ“ („Javohirdek moʻ’tabar tarix“) asarida xattaklar qabilasi tarixini yoritgan. Unda afgʻon qabilalariga oid koʻpgina maʼlumotlar bor. Uning she’rlari yetib kelmagan. Afzalxon Xattak „Kalila va Dimna“ni pushtu tiliga tarjima kalgan va unga oʻzining baʼzi baytlarini kiritgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afina (maʼnolari)

**Afina**:

* Afina (shahar) — Yunonistoning poytaxti, At-tika nomi (viloyati)ning ma’muriy markazi.
* Afina (maʼbuda) (Afina Pallada) — yunon afsonalaridagi urush va g‘alaba, san’-at va hunarmandchilik, bilim va dono-lik ma’budasi.
Afrika tuyaqushlari

**Afrika tuyaqushlari** () — tuyaqushlar oilasiga mansub qushlar turkumi (Struthionidae).

## Turlari
Ushbu jinsda 14 tur mavjud, ulardan faqat ikkitasi zamonaviy, qolganlari yoʻqolib ketgan:

* Afrika tuyaqushi (Struthio camelus)
* Somali tuyaqushi (Struthio molybdophanes)
* † *[[Struthio coppensi]]* — Namibiyadagi quyi Miotsen (Elizabethfeld)
* † *[[Struthio linxiaensis]]* — Xitoydagi yuqori Miotsen (Yangwapuzijifang)
* † *[[Struthio orlovi]]* — Moldovadagi quyi Miotsen
* † *[[Struthio karingarabensis]]* — janubi-g'arbiy va markaziy-sharqiy Afrikadagi yuqori Miotsen va quyi Pliotsen
* † *[[Struthio kakesiensis]]* — Letolidagi quyi Pliotsen (), Tanzaniya
* † *[[Struthio wimani]]* — нижний плиоцен в Xitoy va Mongoliyadagi quyi pliotsen
* † *[[Struthio daberasensis]]* — Namibiyadagi quyi va oʻrta Pliotsen
* † *[[Struthio brachydactylus]]* — Ukrainadagi pliotsen
* † Osiyo tuyaqushi (Struthio asiaticus) — quyi pliotsen — Markaziy Osiyo va Xitoydagi pleystotsen
* † *[[Struthio dmanisensis]]* — yuqori pliotsrn — Gruziyaning Dmanisi shahridagi quyi pleystotsen
* † *[[Struthio oldawayi]]* — Tanzaniyadagi quyi pleystotsen, *S. camelus*ning kenja turi boʻlishi mumkin
* † *[[Struthio anderssoni]]*

Zamonaviy turlar Afrika qit'asida yashaydi.

## Manbalar
Afrika oʻyinlari

**Afrika oʻyinlari** – Xalqaro Olimpiya qoʻmitasi shofeligidagi yirik mintaqaviy sport musobaqalari hisoblanadi. 1965-yildan Afrika sporti Oliy kengashi (KSSA; 1965-yilda Afrika sporti doimiy qoʻmitasi oʻrniga tuzilgan) tomonidan oʻtkazib kelinadi. Bu Oliy kengashga 50 ga yaqin mamlakat aʼzo boʻlgan (1989). Afrika oʻyinlari dasturida basketbol, boks, kurash, velosport, voleybol, qoʻl toʻpi, dzyudo, yengil atletika, suvda suzish, futbol va sportning boshqa turlari mavjud.

## Manbalar
Afrikanerlar

**Afrikanerlar** (burlar; golland-cha — „dehqon“ soʻzidan) — JARda yashovchi xalq. XVIII asrda koʻchib kelgan golland, fransuz va nemis mustamlakachilarining avlodlari, qisman mahalliy aholi bilan aralashib ketganlar. A.ning umumiy soni 3 mln.dan oshiq kishi (1992). German tillari guruhidagi afrikaans tilida soʻzlashadi. Dindorlari xristian-protestantlar. Afrikanerlar dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar. Afrikanerlar madaniyat va turmushlarida Yevropa normalariga rioya qiladilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrikantrop

**Afrikantrop** (Afrika va yun. an-thropos — odam) — neandertallar tipiga mansub qazilma odam. Eyasi odami deb ham ataladi. Tanzaniyadagi Eyasi koʻlidan 1935 va 1938-yillarda Afrikantropning bosh suyagi parchalari va ikki oziqtishi saqlangan jagʻ suyagi topilgan. Suyaklar bilan birga tosh qurollar ham topilgan. Pleystotsen davrining 2-yarmiga oid.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrika-Osiyo gʻoʻzasi

**Afrika-Osiyo gʻoʻzasi** (oʻt gʻoʻza; Gossypium herbaceum L.) — madaniy gʻoʻza turi. Birinchi marta K. Linney taʼriflab bergan (1753). Qadimdan Oʻrta asrlarda Afrika-Osiyo gʻoʻzasi Gʻarbiy Afrikaning Atlantika okeani sohillaridan Xitoyning Shim viloyatlarigacha tarqalgan. Oʻzbekistonda XIX asr oxirigacha asosan Afrika-Osiyo gʻoʻzasi populyatsiyalari ekilgan. Bu o`simlik oʻrtacha buta, tuklar bilan qoplangan (ba'zan tuksiz boʻladi). O`suv shoxlari uzun; hosil shoxlari esa 4-5 boʻgʻimli. Barglari oʻrtacha kattalikda, och yashildan qizgʻish ranggacha, 3-7 boʻlakli. Gullari oʻrtacha kattalikda, gul-barglari sariq. Koʻsaklari 3-4 chanoqli. Tolasi kalta, dagʻal, oq yoki qoʻngʻir, tolasining uzunligi 15 mm dan 25 mm gacha. Oʻsish sharoiti turlicha boʻlishi tufayli Afrika-Osiyo gʻoʻzasi keng polimorfizmga ega. Afrika-Osiyo gʻoʻzasining barcha formalari F. M. Mauyer sistemasi boʻyicha toʻrtta evolyutsion guruhlarga boʻlinadi: yovvoyi xillar; koʻp yillik ruderal va madaniy xillar; juda madaniylashgan, nisbatan tezpishar tropik xillar; tezpishar, hosil shoxli subtropik xillar. Paxtasining tola uzunligi va texnologik koʻrsatkichlari boʻyicha oʻrta tolali gʻoʻzalar tolasidan past turadi. Ulardan quyi nomerli iplar yigiriladi, ogʻir, shu jumladan issiq gazlamalar ishlab chiqarishda foydalaniladi (qarang Gʻoʻza).

## Adabiyotlar
* Mauyer F. M., Gʻoʻza, 1-t., T., 1957;
* Ter-Avanesyan D. V., Xlopchatnik, L., 1973.
Afrika taraqqiyot banki

**Afrika taraqqiyot banki** (African Development Bank) — Afrika mamlakatlarining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish dasturlarini kredit bilan taʼminlaydigan dav-latlararo mintaqaviy bank. 1963-yilda tashkil etilgan. 1967-yildan boshlab faoliyat olib boradi. Boshqaruvi Abid-jon shahrida (Kot-d’Ivuar Respublikasi). Unga Afrikaning 50 mamlakati, boshqa mintaqalardan 25 mamlakat aʼzo (shu jumladan Yugoslaviya, Xitoy). 1980-yillar oxirida ustav kapitali 6,5 mlrd. AQSH dollarini tashkil etdi, uning 2/3 qismi Afrika davlatlariga tegishli. Ikki filiali bor (Afrika taraqqiyot fondi va Nigeriya trast fondi). Kreditlarning yarmidan koʻprogʻi qishloq xoʻjaligi va infra-tuzilmalarga yoʻnaltiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrigʻiylar madaniyati

**Afrigʻiylar madaniyati** - Xorazmdagi IV-VIII asrlarga oid madaniyat, afrigʻiylar sulolasi nomi bilan bogʻliq. Afrigʻiylar madaniyatiga oid yodgorliklar 1937—1940 yillarda Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan. Afrigʻiylar madaniyati shakllanishida qoʻshni koʻchmanchi qabilalar muhim rol oʻynagan. Bu davrda antik hunarmandchilik markazi — qadimiy shaharlar inqirozga uchrab, siyosiy,iqtisodiy va madaniy hayot qishloqda, mulkdorlarning qoʻrgʻonlari va qasrlari atrofida jonlangan. Burgut qal’a vohasida olib borilgan qazishmalar vaqtida sertarmoq sugʻorish kanali va ariqlar, dalalarning rejali joylashuvi aniqlangan. Katta-kichik turar joylar toʻp-toʻp joylashgan, katta yer egalarining qasrlari kanallar boshida boʻlib, ular suv taqsimotini nazorat qilib turganlar. Xorazmda bu davr istehkomlari asosan paxsadan toʻrtburchak tarxda qurilgan, devori burjlar bilan mustahkamlangan, davra yoki toʻrtburchak tarhli (soʻnggi mudofaa minorasi) boʻlgan. Yirik qal’alar (Yakka Porson, Qum qalʼa, Uy qalʼa, Teshikqala) mudofaa istehkomlariga ega boʻlgan. Eng yirik istehkom — Burgut qalʼa (maydoni 6 ga dan oshiq) atrofida shahar vujudga kela boshlagan. Turar joylar daxliz, asosiy va yordamchi xoʻjalik xonalaridan iborat boʻlgan. Imoratlarning tarhi, qiyofasi aholining ijtimoiy mavqeiga bogʻliq boʻlganligi aniqlandi. Xarobalardan mis tangalar, jez, qoʻlda va charxda yasalgan sopol idishlar (xum, koʻzacha) siniqlari, bezak buyumlari, temirdan yasalgan dehqonchilik va hunarmandchilik qurollari (ketmon, oʻroq, pichoq va boshqalar), shoyi, ip, jun gazlama parchalari, uch parrakli temir paykonlar, xanjarlar, yorgʻuchoqlar, tegirmon toshlari, yozma yodgorliklar topilgan. Marhumlarni ostodon (sopol tobut)larda koʻmish rusm boʻlgan. Tarixiy manbalarda 8-asrga oid Kat, Hazorasp, Urganch shaharlari sanab o`tilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
Tolstov S. P., Po drevnim del-tam Oksa i Yaksarta, M., 1962; Nerazik Ye. Ye., Selskiye poseleniya afrigidskogo Xorezma, M., 1966; Nerazik Ye. Ye., Sel-skoye jilishe v Xorezme (I—XIV vv.), Trudi Xorezmskoy arxeologo-etnografi-cheskoy ekspeditsii, t. IX, M., 1976.
Afrosiyob (mehmonxona)

**Afrosiyob** — 4 yulduzli mehmonxona. Samarqand shahridagi Teatr maydonida (Registon koʻchasida) joylashgan. Milliy va eng zamonaviy meʼmoriy uslubda qurilgan (1994-yil, bosh meʼmori M. X. Vohidov, bosh muhandis L. A. Muhamedshin). 9 qavatli, 278 xo-nasi (jami 500 oʻrinli) bor, shundan 1 xonali, 2 oʻrinli xona 206 ta, 2 kishiga moʻljallangan 2 xonali lyuks xonalar 13 ta, 1 xonali, 1 oʻrinli 56 ta, 4 xo-nali, 2 oʻrinli 3 ta. Bosh vestibyuli va qavatlarida dam oladigan joy (xoll), choyxona (80 oʻrinli), restoran (450 oʻrinli), banket zali (80 oʻrinli), vestibyuldagi bar (52 oʻrinli), kechki klub (104 oʻrinli), ikki qahvaxona barlari (48 oʻrinli), „ekspress“ bari (20 oʻrinli), tomosha zali (301 oʻrinli), konferensiya zali (26 kv.m), sauna, „sogʻlomlashtirish“ klubi, basseyn (maydoni 240 kv.m) mavjud. „Afrosiyob“ binosi murakkab boʻrtma (qavariq) shaklda, bir necha qavati 20 m gacha pastlikka tushgan. Maishiy xizmat, restoran, choyxona va boshqa pastki qavatlarda joylashgan. Bezaklarida marmar, granit kabi mahalliy qurilish materiallaridan foydalanilgan. Angliyadan keltirilgan eng yangi texnika bilan jihozlangan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrosiyob devoriy rasmlari

**Afrosiyob devoriy rasmlari** – Afrosiyobda arxeologik qazilmalar natijasida topilgan mahobatli rangtasvirning noyob namunalari. Dastlabki namunalari arxeolog V. Vyatkin tomonidan ochilgan (1913-yil). Keyingi qazishlar davri (1965-68)da oʻzbek arxeologlari 30 ga yaqin saroy xonasini ochishga muvaffaq boʻlganlar, bu xonalarning koʻplari devoriy rasmlar, naqshlar bilan bezatilgan. Shulardan katta (11x11 m) va kichik (7x7 m) xonalardagi rasmlar birmuncha yaxshi saqlangan. Xonalardan birida erkak va ayol ark oldida oʻtirgan holda tasvirlangan. Katta xona devorlariga ishlangan rasmlar detallarga boyligi, saqlanib qolgan sugʻd yozuvlari bilan ahamiyatli. Xona devorlariga ishlangan rasmlarda toʻy marosimi, Sugʻd hukmdorining xorijiy davlatlarning elchilarini qabul qilishi, bu elchilarning yoʻldagi sarguzashtlari, yirtqich hayvonlar bilan olishuv, ov manzaralari, afsonaviy mahluqlar tasvirlangan. Saqlanib qolgan rasmlar tahlili oʻrta asr mahobatli tasviriy sanʼatining gʻoyaviy badiiy yoʻnalishi, rassomning ish usullari va vositalari haqida, tafsilotlarga boy maishiy sahnalar, etnik koʻrinishlar oʻsha davr haqida fikr yuritish imkonini beradi. Rassom devorni 3 qismga boʻlib, 2 chetki qismidan ensiz naqsh hoshiyasi ajratib olgan, asosiy qismga mavzuli tasvir ishlagan, voqealarni yuqoridan kuzatayotganday aks ettirgan. Afrosiyob devoriy rasmlari yagona bir mazmunga boʻysundirilgan: markazda sugʻd hukmdori Varxumon turadi, anʼanalarga koʻra rassom uni boshqalarga nisbatan yirik koʻrinishda (butun devor balandligida, 5-6 m) tasvirlab, hukmdorning buyukligini eʼtirof etadi, unga abadiylik, qahramonlik baxsh etadi. Afrosiyob devoriy rasmlari Oʻrta Osiyoda arablar istilosiga qadar mahobatli rangtasvirning rivojlanganligini, Samarqand uning markazi boʻlganligini koʻrsatadi.
## Adabiyotlar
Pugachenkova G. A., Rempel L. I., Ocherki iskusstva Sredney Azii, M., 1982.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrosiyob kulolligi

**Afrosiyob kulolligi** — Afrosiyobda olib borilgan arxeologik qazilmalar natijasida topilgan qadimgi oʻzbek xalq amaliy sanʼati namunalari. IX-XII asrlarda Afrosiyob kulollari tomonidan ishlangan bejirim, nafis sirli idishlar Islom dunyosida keng tarqalgan. Bu idishlar oʻzining mohirona ishlanganligi, naqshlarining aniq va mazmundorligi bilan ajralib turadi. Afrosiyob kulollari dastlab ara-blar istilosi (VII asr) gacha boʻlgan sanʼat anʼanalariga asoslanib, 9-10-asrlarda keng tarqalgan falsafiy gʻoyalarni turli ramzlar, arab alifbosida yozilgan ezgu niyatlar, xalq maqollari, shuningdek kabutar, xoʻroz, burgut, ot, yoʻlbars, sher tasvirlari, ov manzarasi hamda islimiy gullar va giriqlar bilan oʻz asarlarida mu-jassam etganlar. Bezakda asosiy oʻrin tutgan kufiy yozuvlar, ayniqsa chuzib yozilgan harflar bilan tik yozilgan „Alif“ va „Lom“ning uygunligi naqshning taʼsirchanligini oshirgan. Keyingi davrlar (XII-XIII asrlar)da Afrosiyob kulolligi dagi bezaklar oʻrnini umumlashtirilgan qushlar tasviri, mazmundor arab soʻzlari, murakkab gullar, naqshlar oladi. Bundam bezaklar idishlarning kurkamligini burttirib koʻrsatadi. Bu uslub bizning davrimizgacha yetib kelgan. Afrosiyob kulolligi dagi bezaklar buyum shakliga mosligi, ranglarining yorqinligi va nafisligi bilan kishi diqqatini oʻziga jalb etadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrika birligi tashkiloti

**Afrika birligi tashkiloti** (ABT) — Afrika qitʼasidagi 53 davlatni (1994) birlashtiruvchi eng yirik mintakaviy siyosiy tashkilot. 1963-yil 25-mayda Afrika mamlakatlari dav-latlari va hukumatlari boshliqlarining Addis-Abeba konferensiyasida tash-kil etilgan. Afrika Birligi Tashkiloti Afrika davlatlari hamkorligini mustahkamlash, qitʼadagi mamlakatlar mustaqilligini himoya qilish kabi maqsadlarni koʻzlaydi. Afrikadagi har qaysi mustaqil va suveren davlat ABTga aʼzo boʻlishi mumkin. Asosiy organi Davlatlar va hukumatlar boshliadarining assambleyasi, Vazirlar kengashi, Bosh kotibiyat hamda Vositachilik, yarashtirish va hakamlar komissiyasidan iborat. Davlatlar va hukumatlar boshliqlarining assambleyasi — Afrika Birligi Tashkiloti oliy organi hisoblanadi. Afrika Birligi Tashkiloti maʼmuriy organi — Bosh kotibiyat, unga Bosh kotib rahbarlik qiladi. Vositachilik, yarash-tirish va hakamlar komissiyasining vazifasi — Afrika Birligi Tashkiloti aʼzosi boʻlgan davlatlar orasidagi hamma nizolarni tinch vositalar bilan bartaraf etish. ABT qarorgohi — Addis-Abeba (Efiopiya) shahrida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrosiyobi

**Afrosiyobi** — ertapishar olma navi. R. R. Shreder nomidagi bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Landsberg navini Samarqand ertapishar navi bilan duragaylab chiqarilgan (V. V. Kuznesov, A. A. Leplinskiy). Daraxti oʻrtacha oʻsadi, keng shoxli, piramidasimon, novdalari jigarrang. Bargi oʻrtacha. Gullari mayda, oq. Mevasi yirik (100-150 g), sirti tekis, uchki tomoni toraygan, qirmizisariq rangda, mevabandi kalta, eti och sariq, muloyim, shirin. Koʻchati ekilganidan keyin 4-5 yilda hosilga kiradi. Iyul boshida pishadi. Har yili hosil qiladi. Hosildorligi oʻrtacha. Olma qurtidan kam zararlanadi. Mevalari tez toʻkilib ketadi. Shahar atrofi, shamol kuchli boʻlmagan zonalar va tomorqa xoʻjaliklarida yetishtirish uchun tavsiya etilgan 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afsun

**Afsun** (arabcha -maftun qilish, sehr, avrash) – voqealarning tabiiy jarayoniga moʻjizaviy taʼsir koʻrsatish xususiyatiga ega deb hisoblanadigan soʻzlar, iboralar yigʻindisi. Afsun qadimgi dinlarning, ayniqsa, sehrgarlikning ajralmas qismi boʻlgan. Afsunga baloni daf etish, yo baloga giriftor qilish, xastalikdan shifo topish, omadga yor boʻlish va hokazo usuli deb qaralgan. Afsun qiluvchilar sehrgar yoki afsungar deb atalgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aftalar

**Aftalar** (yunoncha, aptha – yara) – ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining kasalligi. Bunda koʻpincha til uchi yoki lunj va milklarda oq-sariq dumaloq eroziya yoki yalligʻlangan yarachalar paydo boʻladi. Ular ogʻrib, chaynash, gapirishni qiyinlashtiradi. Ahyon-ahyonda burun, koʻz va jinsiy aʼzolar shilliq qavatida ham Aftalar uchrab turadi. Aftalar, baʼzan isitma, limfa bezlarining shishib ogʻrishi bilan oʻtadigan mustaqil kasallik yoki chillashir kabi meʼdaichak kasalliklarining asorati hisoblanadi. Aftalarning kelib chiqishi, kechishi va boshqa xususiyatlarga koʻra bir necha turlari farq qilinadi. Stomatit Aftalarning qayta-qayta qoʻzgʻaydigan alohida turidir.
## Davosi
Achchiq, shoʻr, nordon taomlar yeyish, spirtli ichimliklar ichish taqiqlanadi. Sutli hamda muloyim ovqatlar buyuriladi, shifokor tavsiya qilgan dori eritmasi bilan ogʻiz chayiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Affekt

**Affekt** (lot. aftectus — ruhiy hayajon, ehtiros) — turli tashqi yoki ichki taʼsirlar asosida tez paydo boʻlib, qisqa muddatli, aksariyat hollarda „port-lash“ tarzida boʻladigan kuchli ifodalanadigan hissiy holat (qoʻrqinch, dahshat, gʻazab va boshqalar). A. tushkunlik, tang vaziyatlarda yuzaga keladi. A. holatida ichki organlar faoliyati oʻzgaradi, keskin ifodali holatlar paydo boʻladi, kishining ong doirasi torayadi, xulqni nazorat qilish qobiliyati yoʻqoladi. A. fiziologik ham, patologik ham boʻlishi mumkin. Fiziologik A.da kishi oʻz xatti-harakatini idora eta olishi, keyinchalik barcha voqealarni xotirasida saqlab qolishi mumkin. Patologik A. koʻproq ruhiy kasalliklarda kuzatiladi. Baʼzan ruhiy sogʻlom odamlarda ham kuzatilishi mumkin. Patologik A.da barcha xatti-harakatlar kishi xotirasida saqlanmaydi, shaxsning xatti-harakatlari ong tomonidan nazorat qilinmaydi. Odamda A. fakdt uning jismoniy holati, biologik ehtiyojlari va instinktlari kabilarga bogʻliq omillar tufayli emas, balki uning ijtimoiy munosabatlarining buzilishi tufayli ham yuzaga kelishi mumkin. Mas, adolatsizlik, bevafolik, haqorat sh.k. holatlarda. Baʼzan A. biror salbiy holatni yuzaga keltiruvchi vaziyatlarning takrorlanaverishi na-tijasida ham sodir boʻladi. Bundam vaziyatlarda A. akkumulyatsiyasi holati roʻy beradi, uning natijasida A. kuchli, boshqarib boʻlmaydigan xulqlarajasiga koʻgarilishi mumkin (affektiv port-lash).A.ni oʻrganish sud-psixiatrik hamda sud-psixologik ekspertiza amaliyotida jinoiy xatti-harakatlarning asl sa-babini aniqlashda zaruriy shartlardan biri boʻlib, adolatli hukm chiqarishda katta ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Affiks

Tilshunoslikda **affiks** (lotinchada „biriktirilgan“) — soʻzning qismi. Oʻzakka zid qoʻyiladigan, soʻz yasalishi yoki grammatik ifoda shakllanishiga xizmat qiladigan morfema. Shunga koʻra, ikki turga ajraladi: Soʻz yasovchi hamda shakl yasovchi. Oʻzakka nisbatan joylashishiga koʻra soʻz boshida (affiks), soʻz oʻrtasida (infiks), soʻz oxirida (suffiks) keladi. Oʻzbek tilida asosan oʻzakdan keyin (ishchi, olmazor), baʼzan oʻzak oldida ham (notoʻgʻri, beish) keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Affin geometriya

**Affin geometriya** — matematikaning bir sohasi. Unda l oʻlchovli fazoda chekli sondagi vektorlar, shuning-dek algebraik chiziq va sirtlarning affin almashtirishlar (mas, toʻgʻri chiziqlar toʻgʻri chiziqlarga, nuqtalar nuqtalarga oʻtadigan almashtirishlar)da saqlanadigan (invariant) xossalari oʻrganiladi. Affin almashtirishlarning muhim xossalaridan biri — tekislikga berilgan uchburchakni berilgan ikkinchi uch-burchakka oʻtkazuvchi yago-na affin almashtirish mavjud; shunga oʻxshash tasdiq l oʻlchovli fazo uchun ham oʻrinli. Vektorlar, chiziq va sirtlarning affin almashtirishda saqlanadigan xos-salari affin invariantlar deyiladi. Masalan, uchburchakning toʻgʻri burchakliligi affin almashtirishda saqlanmaydi, binobarin, bu xossa affin invariant emas, shuningdek kesma uchburchakning bissektrisasi boʻlishi ham affin invariant emas, ammo uchburchak medianalarining kesishish nuqtasida 1:2 nisbatda boʻlinishi invariantdir. Affin almash-tirish natijasida ellips yana ellipega, giperbola yana giperbolaga, parabola yana parabolaga almashinadi. Shuning uchun hamma ellipslar (shuningdek, giperbola va parabola ham) bitta affin sinfni tashkil qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Affrikata

**Affrikata** (lotincha affrico — ishqalay-man) — qorishiq undosh tovush. Hosil boʻlish oʻrni va ovoz ishtirokiga koʻra portlovchi hamda sirgʻaluvchi tovushning bitta tovush sifatidagi talaffu-ziga teng. Mas, choch soʻzidagi ch (tsh), ensiklopediya soʻzidagi s (ts).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afsonak

**Afsonak** (*Thermopsis*) — burchoqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Asosan Osiyo va Shimoliy Amerikada oʻsadi. Koʻpchiligi zaharli. Baʼzi turlari ekinlar orasida oʻsadi. Oʻrta Osiyoda bu turkumning 3 turi boʻlib, Oʻzbekistonda tarqalgan *Th. dolichocarpa* va *Th. alterniflora* nomli turlarining barglari uch yaproqli, poyasi tuqdor; gullari sariq shingil toʻpgulga yigʻilgan, kosachasi yotiq tukli; dukkaklari tasmasimon choʻziq, bir oz bukilgan, tukdor. Urugʻlari jigarrang, baʼzan koʻkimtir. Yozda gullaydi. Afsonakning baʼzi turlaridan tibbiyotda balgʻam koʻchiruvchi va nafas markazini qoʻzgʻatuvchi dori sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afsona

**Afsona** — 1) xalq ogʻzaki ijodi (folklor) janri. U xayolot, uydirma va toʻqimadan iborat boʻlsada, soʻzlovchi va tinglovchi tomonidan haqiqatdek tasav-vur etiladi, hatto boʻlib oʻtgan davri, makon ham koʻrsatiladi. Afsonalar ogʻizdan-ogʻizga, eldan-elga oʻtib kelgan, ifoda usuli bayon tarzida. Afsonalar ogʻzaki hikoyat boʻlib, u xayoliy obraz yoki tasavvur asosiga quriladi, hikoya qiluvchilar va tinglovchilar tomonidan qachonlardir shunday boʻlgandek qabul qilinadi. Rivoyatdan farqli oʻlaroq Afsonalar zaminida albatta moʻjiza, sehr-jodu boʻladi. Afsonalar olam (Yer, Quyosh va boshqa sayyoralar yuzaga kelishi) haqida, toponimik (Qof togʻi, daryo, dengiz, shahar, qal’a, qishloq, tepalik, Eram bogʻi va hokazo), elatlarning kelib chiqishi (masalan, turkiy xalqlarning), hayvonot dunyosi (masalan, sher, ajdaho, anqo, semurgʻ va boshqalar)ga oid, tabiatdagi voqea, hodisalar (masalan, chaqmoq, zilzila, shamol va boshqalar) xususida, tarixiy shaxslar (mas, turkiylardagi Er Toʻnga, Toʻmaris, Shiroq, anglosakslar qiroli Artur va boshqalar) toʻgʻrisida, diniy (mas, islomdagi Nuh paygʻambar xususidagi, Abu Muslim jangnomasi, Avestodagi Frangrasyan (Afrosiyob), xristianlikdagi Iso Masihning havoriylari bilan sayohatiga bogʻliq voqea-hodisalar) va boshqa turli-tuman mavzularda boʻladi. A.lar hajmi kichik, bayon qilinishi sodda, badiiy tasvir vositalaridan deyarli xoli boʻladi, tuzilishiga koʻra ertak, naql, rivoyatlarta oʻxshab ketadi. A.lar yozma adabiyotning, ayniqsa, badiiy, falsafiy, dinga, tarixga, axloqqa oid asarlarning mavzui, muayyan qismi tarzida gʻoyaviy-estetik vazifani bajargan. Masalan, „Qutadgʻu bilig“, „Devo-nu lugʻotit turk“, Alisher Novoiyning „Hamsa“, Dantening „Ilohiy komediya“, Chingiz Aytmatovning „Oq kema“, Erkin Vohidovning „Ruhlar isyoni“, Abdulla Oripovning „Jannatga yoʻl“ kitoblarida A.lar asarning badiiy-estetik va taʼsir kuchini oshirishga, inson ruhiyatini yanada chuqur va toʻlaqonli tasvirlashga xizmat qilgan.2) Koʻchma maʼnoda — uydirma, yolgʻon, aqlga toʻgʻri kelmaydigan gap.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afshin

**Afshin** – Ustrushona hokimlarining arablar fathidan avvalgi laqabi. Oxirgi Afshin Haydar ibn Kovus (manbalarda al-Afshin) xalifa Mu’tasimning lashkarboshisi edi. U Kichik Osiyoda yunonlar ustidan gʻalaba qilgani va Bobak qoʻzgʻolonini bostirgani evasiga xalifaning eʼtiboriga sazovor boʻlgan. Biroq, 841 yil iyunda islomdan qaytganlikda ayblanib, oʻlim jazosiga hukm etilgan. Afshin laqabi Oʻrta Osiyoda, umuman, uchrab turadi. Ya’qubiyda (Taʼrix, 2-jild, 344-bet) Sugʻdiyona hokimi Gʻurak Qutayba ibn Muslim bilan tuzgan shartnomasida oʻzini Sugʻd ixshidi, Samarqand afshini deb atagan.

## Manbalar