Qora bo'yinli tupuruvchi kobra

**Qora boʻyinli tupuruvchi kobra** (*Naja nigricollis*) – tupuruvchi kobralar turi boʻlib, asosan Afrikaning Sahroi Kabiri janubida uchraydi. Ular oʻrtacha kattalikdagi ilonlar boʻlib, uzunligi 3.9 metrdan 7.2 metrgacha oʻsishi mumkin. Ularning rangi va belgilari sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Birinchi navbatda, kichik kemiruvchilarni ovlaydi. Ushbu turdagi ilonlar tibbiy ahamiyatga ega boʻlgan zaharga ega, ammo odamlarda davolanmagan chaqishlar uchun oʻlim darajasi nisbatan past (~5–10%), endemik hududlarda 1% dan ham kam. Boshqa tupuruvchi kobralar singari, ular tahdid qilinganda tishlaridan zaharni chiqarib yuborishi mumkin (odatda, 7 metrgacha va undan koʻp mukammal aniqlikda). Neyrotoksik zahar terini bezovta qiladi, pufakchalar va yalligʻlanishni keltirib chiqaradi va agar zahar koʻzga tegsa va yuvilmasa, doimiy koʻrlikka olib kelishi mumkin.

*Bu ilon* Elapidae oilasi ostidagi *[[Kapcha ilonlar|Naja]]* kobra jinsiga tegishli. U ilgari *Naja nigricincta* turiga koʻchirilgan ikkita kichik turni oʻz ichiga olgan – zebra tupuruvchi kobra (*Naja nigricincta nigricincta*) va qora tupuruvchi kobra (*Naja nigricincta woodi*).

## Taksonomiyasi
*Naja nigricollis* Elapidae oilasining *[[Kapcha ilonlar|Naja]]* jinsi ostida tasniflanadi. U birinchi marta 1843-yilda norvegiyalik zoolog Johan Reynxard tomonidan tasvirlangan. *Naja* umumiy nomi sanskritcha, „kobra“ degan maʼnoni anglatadi. *Nigrikollisning* oʻziga xos epiteti lotincha „qora boʻyinli“ degan maʼnoni anglatadi: *niger* – „qora“ va *kollis* – „boʻyin“.

*Naja nigricollis* ilgari ikkita kichik turni oʻz ichiga olgan – *Naja nigricollis nigricincta* va *Naja* nigricollis woodi. Ammo genetik tadqiqotlar 2007-yilda *Wolfgang Wüster* va kenja turdagi *Naja nigricincta* alohida tur ostida muomala qilish kerak degan xulosaga kelishdi.

## Tavsifi
*N. nigricollis* oʻrtacha kattalikdagi, zaharli ilon boʻlib, boshi oʻrtacha kattalikda, boshning shakli, birinchi navbatda, boshning har ikki tomonida joylashgan ikkita yirik zahar bezlari bilan bogʻliq. Uning rangi kelib chiqish mintaqasiga qarab farq qilishi mumkin. Baʼzi namunalar qora yoki och kulrang, ventral tomoni sariq yoki qizgʻish, keng, qora boʻyin tasmasi bilan, koʻpincha boʻynida toʻq sariq yoki pushti rangdagi chiziq bor. Boshqa turlari sargʻish-jigarrang yoki sariq mis rangga ega boʻlishi mumkin va boʻyin atrofidagi chiziqlar va qorindagi qizgʻish rang yoʻq. Baʼzi boshqa turlari esa quyuq qizil-jigarrang, boshqalari esa zaytun jigarrang. Baʼzilari hatto qora va oq chiziqli yoki butunlay oq (qora koʻzlar bilan) boʻlishi mumkin. Oʻrta tanada 21-23 dorsal yoʻlaklari, 182-196 ventral yoʻlagi va 54-66 subkaudal yoʻlagi mavjud. Bu turning uzunligi odatda 1,2 metrdan 2,2 metrgacha yetishi mumkin. Ushbu oʻlchamlar geografik joylashuv va kichik turlarga asoslangan tendentsiyalarga bogʻliq.

## Tarqalishi va yashash joyi
Bu tur juda keng tarqalgan va Afrikaning Sahroi Kabirdan janubi-gʻarbiy qismida keng tarqalgan va Afrikaning gʻarbiy, sharqiy, markaziy va janubiy qismlarida joylashgan. Kongo havzasining tropik oʻrmonlarida esa uchratish qiyin. Ayniqsa Angola, Benin, Burkina-Faso, Kamerun, Markaziy Afrika Respublikasi, Chad, Kongo Demokratik Respublikasi (markazdan tashqari), Kongo, Efiopiya, Gabon, Gana, Gvineya-Bisau, Gvineya, Kot-d’Ivuar, Keniya, Liberiya, Mali, Niger, Nigeriya, Senegal, Syerra-Leone, Gambiya, Mavritaniya, Sudan, Tanzaniya, Somali, Togo, Uganda, Zambiya hududlarida. Janubiy Afrika, Botsvana, Zimbabve, Esvatini, Mozambik yoki Namibiyaning koʻp qismidagi eski yozuvlar ilgari *N.* kenja turi sifatida hisoblangan *Naja mossambica* yoki *Naja nigricincta* ga tegishli.

*N. nigricollis* odatda Afrikaning savanna va yarim choʻl mintaqalarida yashaydi. Biroq, ularni 1,800 metr (5,900ft) balandlikda topish mumkin, shuningdek, Markaziy Afrikaning tropik va subtropik mintaqalarida nam savanna va tozalangan sobiq oʻrmon hududlarida, ayniqsa daryolar yaqinida. Moslashuvchan ilonlar, *Naja n.nigricollis* Nigeriyaning janubi-sharqida, ularning yashash joylari tropik oʻrmonlardan sunʼiy qishloq xoʻjaligi erlariga, plantatsiyalarga, shahar atrofi hududlariga va bir nechta parchalangan oʻrmonlarga aylantirilgan. Kobraning bu turi Nigeriya tropik oʻrmonlarida sodir boʻlgan keskin oʻzgarishlarda afzalliklarni topdi. Gerpetolog Luka Luiselli tomonidan olib borilgan tadqiqot shuni koʻrsatadiki, bu ilon endi ancha quruq mikro sharoitlarda ovqatlanadi.

*Naja nigrikollis* diapazoni hozirda Nigeriyaning janubi-sharqiy mintaqalaridan mamlakatning markaziy qismidagi choʻl va qurgʻoqchil sharoitlarga qadar kengaymoqda. Shuningdek, ular qirgʻoq boʻyidagi butazorlarda va quruq oʻtloqlarda yashaydilar. Boshqa kobra turlari singari, ular yashirish yoki salqinlash uchun tashlab ketilgan termit tepaliklari yoki kemiruvchilar teshiklarini topishlari mumkin. Biroq, daraxt tanasi ularning eng sevimli yashirin joylari boʻlib tuyuladi. Ular ajoyib daraxt alpinistlari, shuning uchun baʼzida daraxtzor boʻlishi mumkin. Ular Afrika boʻylab juda keng tarqalgani sababli, ular odamlar bilan bevosita aloqada boʻlishi mumkin boʻlgan qishloqlarda yoki kichik shaharlarda uchraydi.

## Xulq-atvori
Boshqa ilonlardan farqli oʻlaroq, *Naja nigricollis* yilning vaqtiga, geografik joylashuviga va oʻrtacha kunduzgi haroratga qarab tungi yoki kunduzgi boʻlishi mumkin. Bunday moslashuvchanlik ilonga tana haroratini yaxshiroq tartibga solishga va maʼlum bir hududning eng koʻp oziq-ovqat manbalariga kirishga imkon beradi. U asosan mayda kalamushlar va sichqonlar, qushlar va baliqlar kabi mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi, ammo kaltakesak, tuxum va boshqa ilonlarni ham eydi.

Boshqa ilonlar singari, u yirtqich hayvonlarning oʻljasiga aylanishi mumkin, ayniqsa Shimoliy yarim sharda qish boʻlganda Afrikaga koʻchib oʻtadigan ilon burgutlarining bazi turlarini misol qilish mumkin. Qisqa barmoqli ilon burguti (*Circaetus gallicus*) alohida xavf tugʻdirishi mumkin, chunki u deyarli qatʼiy ofofagus yirtqich hayvondir. Boshqa ilonlar ham bu turni ovlaydi.

Boshqa tupuruvchi kobralar singari, bu tur potentsial xavf ostida zaharni chiqarish qobiliyati bilan mashhur. Zahar teri va koʻzlar uchun tirnash xususiyati beruvchi vositadir. Agar u koʻzlarga kirsa, alomatlar kuchli yonish ogʻrigʻi, muvofiqlashtirishni yoʻqotish, koʻrishning qisman yoʻqolishi va doimiy koʻrlikni oʻz ichiga oladi. *N.igricollis* oʻzining zaharni erkin tupurish va ozgina provokatsiya bilan tishlash tendentsiyasi bilan mashhur.

Bu turni bazida odamlar asirlikka olishadi va yovvoyi ilon asirlikda asabiylashadi va tupurishga moyil boʻlib boradi. Asirlikda oʻstirilgan hayvonlar oʻzlarining yovvoyi hayvonlariga qaraganda ancha itoatkor va xotirjam boʻlishadi.

## Koʻpaytirishi
Boshqa kobra turlari singari, bu ilon ham tuxum qoʻyuvchidir. Bu turning juftlash davri qishning oxiridan (sentyabr) yozning boshigacha (dekabr) oʻzgarishi mumkin. Odatda, juftlashish davri asirlikda yoki yovvoyi tabiatda bir xil boʻladi. Urgʻochilar odatda 10 ta dan 15 ta gacha tuxum qoʻyadi, lekin bir vaqtning oʻzida sakkizdan 22 tagacha tuxum qoʻyishi mumkin. Homiladorlik davri taxminan 90-100 kun davom etadi, lekin tuxum qoʻyilgandan soʻng, ular 60-70 kun ichida ochib chiqadi chiqadi va  haroratda saqlanishni talab etadi. Tugʻilganda, uzunligi taxminan 20-25 sm uzunlikda boʻladi.

## Zahari
*Naja nigrikollis* zahari elapidlar orasida biroz gʻayrioddiy, chunki u asosan sitotoksinlardan, lekin boshqa komponentlardan iborat. U oʻta kuchli sitotoksinlar (nekrotik moddalar) va kardiotoksinlar bilan uygʻunlashganda tipik elapid neyrotoksik xususiyatlarini saqlab qoladi. Tishlash belgilari orasida kuchli tashqi qon ketishi va tishlash joyi atrofidagi toʻqimalar nekrozi va nafas olish qiyinlishuvi mavjud. Davolanmagan hollarda oʻlim darajasi past boʻlsada (~5-10%, oʻlim sodir boʻlganda, bu odatda diafragmaning falaj boʻlishi bilan asfiksiyaga bogʻliq. *Naja nigrikollisning* LD50 darajasi 2 mg/kg SC va 1,15 mg/kg IV ga teng. Ushbu turning har bir tishlashida oʻrtacha zahar hosili 200 mgdan 350 mggacha boʻladi.

## Ilon zahari oftalmiyasi
1944-yilda ingliz oftalmologi mayor Garold Ridli *Britaniya Oftalmologiya jurnalida* ilonlarning tupurishi va umuman ilon zahari tarkibi va taʼsiri haqida qisqacha maqola chop etdi. Urush davridagi Ganadagi tajribasidan Ridli 30 yoshli ishchida ilon zahari oftalmiyasini tasvirlab berdi, u oʻt oʻrayotganda qora boʻyinli kobra toʻrt yoki besh fut masofadan odamning oʻng koʻziga zaharni tupurdi. Ridli odamni davoladi va koʻzi toʻliq tiklanmaguncha uning ishini kuzatib bordi – taxminan bir haftadan keyin. Xulosa qilib aytganda, ilon zaharining terapevtik qoʻllanilishini muhokama qilgandan soʻng, u suyultirilgan zahar yoki uning tarkibiy qismi oftalmik jarrohlikning baʼzi holatlarida kuchli anestetik sifatida ishlatilishi mumkinligini taxmin qildi.

## Havolalar
 

* Fotosuratlar bilan ''N. nigricollis'' haqida maʼlumot
* https://www.youtube.com/watch?v=0WxzXO1HdEk Video
* https://web.archive.org/web/20150206122405/http://www.venomousreptiles.org/articles/233 *Naja nigrikollis* haqida maqola

## Manbalari