open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chingiz Ahmarov

**Chingiz Abdurahmonovich Ahmarov** (1912.18.8, Troitsk shahri, hozirgi Chelyabinsk viloyati — 1995.13.5, Toshkent) — monumentalist rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1964). Ijodida Sharq miniatyurasi anʼanalarini davom ettirib, milliy musavvirlik maktabini yaratdi. Perm badiiy texnikumida (1927-1930), V. Surikov nomidagi Moskva badiiy institutida (1935-1942) taʼlim olgan. Ahmarov oʻzbek tasviriy sanʼatining milliy oʻziga xosligi borasida xalqning boy va goʻzal badiiy merosining ilgʻor anʼanalarini hozirgi zamon sanʼatiga ijodiy singdirishda faol xizmat qildi. Asarlarida ijodkorlik ruhi bilan yashayotgan zamondoshlarining goʻzal va yoqimtoy, tabiati murakkab va nafis qiyofalari tasvirlanadi. Ijodini 30-yillarda dastgoh rassomligi va grafika sohasida asarlar yaratish bilan boshlagan (Sh. Sulaymonning „Li Chu“ kitobini bezagan, 1934; „Mushtum“, „Mash’ala“ jurnallari uchun rasmlar chizgan; „Qiz portreti“, „Bola portreti“, „Akam portreti“ va boshqalar). 2-jahon urushi yillarida vatanparvarlik ruhidagi asarlarni yaratdi („Oʻzbekiston qilichi“ triptixi, 1942). Dastlab Navoiy teatri foyesiga Navoiy „Hamsa“si mavzulari asosida mahobatli devoriy rasmlarni (1944-1947) ishladi. Shu davrdan boshlab Sharq mavzui A. ijodidan keng oʻrin oldi. Qozon opera va balet teatri (1959), Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi (1968), Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti (1968-1969), Samarqanddagi Ulugʻbek memorial muzeyi (1964), „Yulduz“ restorani (1970), Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik instituti (1980) va boshqa binolarga (hammasi ham alebastrga tempera bilan) devoriy rasmlarni chizdi. 50-yillardan koʻp qirrali ijodkor sifatida koʻzga tashlandi: portretlar (M. Turgʻunboyeva, 1952; rassom R. Temurov, 1961; shoira Zulfiya, 1965; Halima Nosirova, „Yosh Navoiy“, 1968), teatr 866spektakllari va kinofilmlarga chizgilar (M. Shayxzodaning „Mirzo Ulugʻbek“ fojiasiga, Hamza teatri, 1964; „Ulugʻbek yulduzi“, „Ikki dil dostoni“ filmlariga), kitob bezaklari (Oybekning „Navoiy“ romani, 1951; „Ravshan“ eposi, 1958 va boshqalar), maishiy lavhalar („Buxorocha raqs“, „Xorazmcha raqs“, „Xush kelibsiz“, hammasi ham 1971), rasmlar („Indoneziya taassurotlari“ turkumi, 1964), amaliy sanʼat buyumlari uchun chizgilar (chinni laganlar uchun rasmlar, 60-70-yillar) ham yaratdi. Toshkent metropolitenining „Alisher Navoiy“ bekati, Amaliy sanʼat muzeyi binosi devorlariga ishlagan asarlari (80-90-yillar) ham jozibalidir. Soʻnggi yillarda „Amir Temur va Bibixonim“, „Amir Temur va darvish“, „Amir Temur va Boyazid“ kabi asarlarini yaratdi (1992-1995). Asarlari Oʻzbekiston sanʼat muzeyida, Amaliy sanʼat muzeyida, Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida, Qoʻqon adabiyot muzeyida va boshqa muzeylarda saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1968).

## Manbalar
Karim Ahmedov

**Karim Sodiqovich Ahmedov** (19-fevral 1914-yil; Toshkent) — kimyogar olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1968). Kimyo fanlari doktori (1958), professor (1960). Oʻrta Osiyo universitetini bitirgan (1937). Toshkent Davlat universitetida kafedra mudiri (1953—1972). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Kimyo institutida laboratoriya mudiri (1958-1981), shu institut direktori (1965-1972), ToshPI rektori (1972-1988), kafedra mudiri (1973-yildan). Toshkent kimyo-texnologiya instituti rektorati qoshida maslahatchi (1991-yildan). Karim Ahmedov Oʻzbekistonda birinchilar qatorida tabiiy va sunʼiy yoʻl bilan olingan yuqori molekulyar birikmalarning fizik va termokimyosi sohasida tadqiqotlar oʻtkazgan. Uning ilmiy ishlari asosan kolloidlar va polimerlar kimyosiga oid boʻlib, suvda eruvchan polielektrolitlar, quyi va yuqori molekulyar sirt-faol moddalar olishning yangi yoʻnalishlarini ochish hamda amalga tatbiq etish masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahmudjon Ahmedov

**Mahmudjon Ahmedovich Ahmedov** (27-dekabr, 1926-yil; Qashqadaryo viloyati Kitob tumani) — jarroh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), tibbiyot fanlari doktori (1971), professor (1973). SamMI fakultet jarrohlik kafedrasi assistenti (1956-1963), dotsenti (1964-1970); bolalar jarrohligi kafedrasi mudiri (1970-yildan). Ahmedovning asosiy ilmiy ishlari bolalardagi yiringli septik kasalliklar: oʻtkir va surunkali osteomiyelit, siydik ajratish sistemasi va siydik toshi kasalligi anomaliyalarini tuzatish, shuningdek, bolalar jarrohdigida lazerni qoʻllash va boshqalarga oid.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Murodjon Ahmedov

**Murodjon Ahmedov** (1-yanvar, 1918-yil; Qoʻqon yaqinidagi Afgʻon qishlogʻi — 18-may, 1988-yil; Qoʻqon) — aktyor va xonanda (dramatik bariton). Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Hamroqul qori, Rahmon hofizlardan ashula yoʻllarini, 3. Mir-zatovdan sahna sirlarini oʻrgangan. Qoʻqondagi yosh tomoshabinlar teatri (1933—1934), Qoʻqon (1940—1955), Fargʻona (1956—1981) teatrlarida ishlagan. Drama, musiqali drama va komediyalarda rang-barang obrazlar yaratgan. Tohir („Tohir va Zuhra“), Haydar, Ravshan („Nurxon“, „Ravshan va Zulxumor“), Bahodir („Bur-gutning parvozi“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Aziz („Aziz va Sanam“), Navroʻz („Gul va Navroʻz“), Karl Moor („Qaroqchilar“), hofiz („Oʻtkan kunlar“), Oʻktam („Kumush toʻy“) kabi jami 70 dan ortiq xilma-xil qahramonlar qiyofasini gavdalantirgan. Asar qahramonlarini jasoratli, olijanob, yuksak tuygʻular egasi qilib yorqin tasvirlagan. „Oltin vodiy kuychisi“ telefilmi va „Oʻtkan kunlar“ badiiy filmida („Oʻrtar“ni aytib) suratga tushgan. Murodjon Ahmedov maqom ustasi, baland avjlarni ham bemalol ayta oladigan kuchli, shirali ovozga ega boʻlgan. „Bu oqshom“, „Oʻrtar“, „Toza lutf“, „Bayot-3“, „Nasri Uz zol“, „Buxoro irogʻi“ kabi maqom yoʻllari, ashula va katta ashulalar Ahmedov repertuaridan oʻrin olgan.

## Manbalar
Nosir Ahmedov

**Nosir Komilovich Ahmedov** (1922.5.12, Toshkent) — anatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan shifokor (1967), tibbiyot fanlari doktori (1965), professor (1967). Urush qatnashchisi (1942-43). Mirzachoʻl tumani sogʻliqni saqlash boʻlimining mudiri va tuman bosh sanitariya shifokori (1943), Toshkent tibbiyot akademiyasi anatomiya kafedrasining assistenti (1947-55). Toshkent tibbiyot akademiyasi (1957-yildan) normal anatomiya kafedrasining dotsenti, professor (1969). Toshkent tibbiyot akademiyasida shu kafedra mudiri (1990—1997), 1997-yildan professor konsultanti. Ahmedov odam anatomiyasi, operativ xirurgiya va topografik anatomiyaga oid ilmiy ishlar, shuningdek, 2 jildli „Odam anatomiyasi“ darsligi, 2 jildli „Odam anatomiyasi“ atlasi muallifi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992). „Jasorat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Soli Ahmedov

**Soli Ahmedov** (15-iyul 1907-yil; Fargʻona viloyati Beshariq qishlogʻi) — aktyor va rejissyor, O‘zbekiston SSR xalq artisti (1964). Fargʻona teatri tashkilotchilaridan. Fargʻona xotin-qizlar klubida tuzilgan yarim professional truppada rejissyor (1929). Fargʻona teatrida aktyor va rejissyor (1931–1946, bosh rejissyor 1955–1967), Qoʻqon teatrining bosh rejissyori (1946–1955). Qahramonlarning ichki dunyosi, xatti-harakati va kechinmalarini ishonarli ifodalash Ahmedov ijodiga xos. Asosiy rollari: Gʻulom („Nomus va muhabbat“), Rustam („Rustam“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Mavlon („Shohi soʻzana“), Majididdin („Alisher Navoiy“), general Rahimov („General Rahimov“) va boshqa Sahnalashtirgan asosiy spektakllari: „Farhod va Shirin“ (Xurshid), „Maysa-raning ishi“, „Xolisxon“, „Boy ila xizmatchi“ (Hamza), „Hamza“, „Muqimiy“ (S. Abdulla) va boshqalar.

## Manbalar
Yoqub Ahmedov

**Yoqub Ahmedov ** (1938-yil 3-yanvarda Namangan, – 2025-yil 30-oktabr, Toshkent) –O‘zbekiston SSR xalq artisti (1974). Toshkent sanʼat institutini tugatgan (1959). 1958-yildan Hamza teatrida. Dastlabki yillar yaratgan Ali Qushchi (Maqsud Shayxzoda, „Mirzo Ulugʻbek“), Murod (Uygʻun, „Parvona“), Leyster (Fridrix Shiller, „Mariya Styuart“) kabi rollari bilan oʻz ijod yoʻlini belgilab oldi.

Ahmedov ijodi ijtimoiy va gʻoyaviy mazmunga toʻla, ufqi keng, koʻp qirrali. Qahramon hatti-harakatlarini toʻgʻri gavdalantirish bilan birga uning ruhini, tafakkur kuchini, fikr va hissiyotlar toʻlqinini, uning kayfiyatini, buyuk insoniy fazilatlarini ochishga intiladi.

Eng yaxshi rollari: Hakimboyvachcha (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Sakson Nurtoyevich (O. Jahonova, „Hazrati ayol“), Toʻlagan (A. Ibrohimov, „Puch“), Kayhisrav (S. Sirojiddinov, „Toʻmaris“), Alisher Navoiy (Uygʻun, I. Sulton, „Alisher Navoiy“), Ikromjon (Said Ahmad, „Ufq“) va boshqalar.

Kinoda: Furqat („Furqat“), Amir Olimxon („Qora konsulning halokati“), Shayx Ismoil („Olovli yoʻllar“), Sultonali („Zulmatni tark etib…“), Ota („Ketma“), Aziz-bek, Yusufbek hoji ("Oʻtgan kunlar") kabi rollari bilan tanildi. Shuningdek, bir qancha videofilmlarda ham turli xarakterdagi kishilar obrazini yaratdi: Muhiddin (Odil Yoqubov, „Ulugʻbek xazi-nasi“), Rasul Olloyorovich (Oʻ. Usmonov, „Girdob“), Alisher Navoiy (Oybek, „Alisher Navoiy“), Sandro (Nodar Dumbadze, „Abadiyat qonuni“) va boshqalar. Alisher Navoiy obrazini Ahmedov oʻziga xos talqin etdi. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

## Oilasi
Yoqub Ahmedov aktrisa Klara Jalilova bilan turmush quradi va bir necha yildan soʻng ular ajrashishadi. Ularning Furqat Ahmedov ismli oʻgʻli bor.

* qizi Sitora Ahmedova 1992-yilda tavallud topgan – aktrisa va qoʻshiqchi. Faqat gʻalaba, Qaydasan, muhabbat, Ayriliq 2, Oʻzi uylanmagan sovchi filmilarida suratga tushgan. Fayoz guruhining „Mani tanla“ klipida suratga tushgan.
* qizi Nodira Abdullayeva (Ahmedova) – maktabda dars beradi va „Aslzoda“ kelin koʻylaklari saloni rahbari boʻlib ishlaydi. 2002-yilda Rixsitulla A.ga turmushga chiqqan.
* nabirasi: Tojirahmon Abdullayev, Aslzoda va Mohizoda.
* kuyovi Rihsitulla Abdullayev 1978-yil 5-aprelda Toshkentda tavallud topgan – oʻzbek kino va teatr aktyori.
* birinchi turmush oʻrtogʻi – aktrisa Jalilova Klara Alimadatovna. Ahmedov Furqat Yoqubovich oʻgʻli.

## Vafoti
Yoqub Ahmedov 2025-yil 30-oktyabrda vafot etdi.

## Filmografiya
### Film

### Serial

## Manbalar
Tursun Ahmedov

**Tursun Ahmedov** (1917.7.11, Toshkent — 1983.16.9) — naqqosh, kulol, ganj oʻymakori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kursida tahsil koʻrgan (1935–38). Navoiy teatrini taʼmirlashda qatnashgan. 1969–78-yillar Toshkentda qurilgan koʻpgina yangi inshootlar (jumladan, hozirgi Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi binosi)ni bezashda faol ishtirok etgan. Toshkent uslubida naqshlagan mebellari, islimiy naqshlar bilan bezagan laganlari va boshqa asarlari bilan xalqaro va respublika koʻrgazmalarida ishtirok etgan. Asarlari Oʻzbekiston sanʼat muzeyi („Namoyon“, 1958, yogʻoch, tempera) va Amaliy sanʼat muzeyida (mas, 8 qirrali kursi) saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turgʻun Ahmedov

**Turgʻun Ahmedov** (1925, Mirzachoʻl shaharchasi, hozirgi Guliston shahri – 1944.30.7) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1-Moskva oʻqchi diviziyasi 169-polkining jangchisi, kichik serjant. 1944-yil 14-iyulda Litvaning Alitus shahri yaqinida Neman daryosini birinchilardan boʻlib kechib oʻtib, dushmanning qarshi hujumini qaytarib turgan. 1944-yil 30-iyulda Litvaning Alitus tumanida qahramonlarcha halok boʻlgan. Neman daryosidan oʻtish paytida koʻrsatgan jasorati uchun Ahmedovga oʻlimidan keyin Qahramon unvoni berilgan (1945-yil 2-mart).
## Biografiyasi

Turgʻun Ahmedov dehqon oilasida tugʻilgan. Millati – oʻzbek. Komsomol aʼzosi. 7-sinfni va Novosibirsk shahridagi Federal taʼlim muassasasi maktabini tamomlagan, kolxozda ishlagan.

1943-yil yanvardan Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1943-yil iyuldan ikkinchi jahon urushi janglarida ishtirok etgan.

1943-yil yozida Ahmedov Kursk janglarida qatnashgan va Bryanskning Xotinets va Karachev shaharlarini ozod qilishda ishtirok etgan. Sentyabr oyida u Desna daryosidan oʻtayotganda bir nechta nemist natsistlariga zarba bergan.

1944-yil iyun oyida Turgʻun Ahmedov 3-Belorussiya fronti qoʻshinlari bilan birga hujumga oʻtdilar va Belorusiya yerlarini ozod qilishni boshladilar. Pulemyotchi Ahmedov Vitebsk viloyatining Tolochin shahrini, Minsk viloyatining Xatın va Radoshkovichi qishloqlarini ozod qilishda qatnashgan.

1944-yil iyul oyida Ahmedov xizmat qilgan 169-gvardiya otishma polki Litva chegarasini kesib oʻtdi va Neman daryosiga – Sharqiy Prussiyaga 80 kilomet uzoqlikdagi asosiy suv liniyasiga yetib bordi. Neman boʻyida natsistlar qattiq qarshilik koʻrsatganlar.

1944-yil 14 iyulda diviziyaning oldingi otryadi Alytus shahri yaqinidagi Nemanga yetib keldi va dushmanning ogʻir pulemyot va minomyot oʻqlari ostida daryoni kesib oʻtdi. Daryoning chap qirgʻogʻiga birinchi boʻlib gvardiya kichik serjanti Ahmedov yetib keldi. Ahmedovning bir oʻzi dushmanning uchta pulemyotini yoʻq qildi, dushman minomyotining ekipajini ishdan chiqardi va koʻplab fashist askarlari va ofitserlarini yoʻq qildi. Ahmedovning mahorati va jasorati dushmanning barcha qarshi hujumlarini qaytarishga, balki koʻprigida mustahkam oʻrnashib olishga ham yordam berdi.

Turgʻun Ahmedov 1944-yil 30-iyulda Bombeniki qishlogʻi (hozirgi Litvaning Bambinikay Alitus tumani) uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan kichik serjant Turgʻun Ahmedov fashist bosqinchilariga qarshi kurash hamda Nemandan oʻtishda koʻrsatilgan qoʻriqchining jasorati va qahramonligi, frontdagi qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajargani uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni (vafotidan keyin) bilan taqdirlandii.

Turgʻun Ahmedov Litvaning Alitus okrugidagi Strogiški shahrida dafn etilgan.
## Xotira
Turgʻun Ahmedovning vatani Guliston shahrida unga haykal oʻrnatilgan. Guliston shahridagi maktab uning nomi bilan ataladi. Dengiz boʻyidagi Kaliningrad shahrida koʻchaga qahramonning nomi berilgan.
## Mukofotlari
* Sovet Ittifoqi Qahramonining „Oltin Yulduz“ medali (24.03.1945).
* Lenin ordeni (24.03.1945)
## Manbalar
Toʻxtasin Axmedov

**Toʻxtasin Axmedov** (1915-yil 15-iyun, Fargʻona viloyati Rishton tumani — 2000-yil 30-may) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi; boʻlinma komandiri boʻlib xizmat qilgan. Oder daryosidan kechib oʻtishda koʻrsatgan mardlik va jasorati uchun Axmedovga Qahramon unvoni berilgan (1945-yil 10-aprel). Urushdan keyin qishlogʻiga qaytib, turli xoʻjalik ishlarida rahbar boʻlib ishlagan.

## Manbalar
Umrzoq Ahmedov

**Umrzoq ** (1887-yil - 1954-yil) — margʻilonlik yogʻoch oʻymakori. Qoʻqon va Margʻilon oʻymakorlarining anʼanalarini rivojlantirdi. Oʻyma bezakli eshik, darvoza va boshqa meʼmoriy qurilmalar ustasi sifatida shuhrat qozondi, „ustoi xudrod“ („mustaqil ishlovchi usta“) laqabini olgan. U loʻla pardoz uslu-bida yogʻochga naqshlar solgan, ilk bor yogʻoch oʻymakorligida qora lok bilan ish-lashni qoʻllagan. A.ning ayrim asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi va respublika Amaliy sanʼat muzeyida saqlanmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fayzulla Ahmedov

**Fayzulla Ahmedov** (28-avgust 1936-yil; Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasining xalq artisti (1999). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1958-yildan Muqimiy teatrining aktyori. Eng yaxshi rollari:
* Sulton („Jon qizlar“)
* Samandarov („Ujarlar“)
* Gersog Arsenio („Un ikkinchi kecha“)
* Jaynob Botir („Ravshan va Zulxumor“)
* Toshbolta („Toshbolta oshiq tadbirkor“)
* Haqquli („Nodirabegim“), Boltaboy („Quyovlar konkursi“)
* Otajon moryak („Super qaynona“) va boshqa video-filmlarda ham Bobo („Navoiy“), Darvesh Gov („Bobur“), Orif ota („Koʻngil koʻchalari“) kabi obrazlar yaratdi. „Akbarning sarguzashti“ (Jabbor), „Yolgʻiz yodgorim“ (Rahmonberdi) singari filmlarda suratga tushgan. Mingdan ortiq film dublyajida qatnashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shokir Axmedov

**Shokir Axmedov** (25-fevral 1943-yil, Toshkent) – baletmeyster. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000). Toshkent davlat xoreografiya bilim yurtini (1962), Moskva davlat teatr sanʼati institutining baletmeysterlik fakultetini (1972) tugatgan. 1962—1965-yillar Oʻzbek davlat Katta ashula va raqs ansamblida, 1972—1974-yillar „Shodlik“ ansamblida, 1974-yildan Muqimiy teatrida bosh baletmeyster. Axmedov sahnalashtirgan eng yaxshi raqslar: „Erkaklar katta raksi“, „Uchrashuv“; spektakllarda – „Jonim fido“, „Nurxon“, „Arshin mol olon“, „Super qaynona“, „Dilafroʻzga toʻrt oshiq“, „Taqdir“, „Ur, toʻqmoq!“, „Paranji sirlari“ va boshqa Axmedov Oʻzbekistonda oʻtkaziladigan tantanali bayramlarda bosh baletmeyster sifatida ishtirok etgan. Raqslarida zamonaviy-ijtimoiy ruh asosiy oʻrin tutadi. Mumtoz raqslarga ham yangicha sayqal berish, doimo originallikka, oʻziga xos raqslar yaratishga intilish Axmedov ijodiga xosdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Malika Ahmedova

**Malika Muhamedovna Ahmedova** (1950-yil Chimkent viloyati Sayram qishlogʻi) — raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1984). Toshkent xoreografiya bilim yurtining mumtoz raqs boʻlimini (1968), Toshkent davlat jahon tillari institutini (1972) tugatgan. Ijrosidagi raqslar milliy boʻyoqlarga boyligi, shoʻxchanligi, serjilva va nazokatliligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi raqslari: „Koʻzim shaxloga tushdi“, „Tamanno“, „Ey dilbari jonon“, „Namangan tanavori“, „Maqom“, „Muhabbat“, „Zarafshon malikasi“, „Nargiz“, „Xayolim senda“ va boshqa „Maysaraning ishi“ (Sulaymon Yudakov), „Zebuniso“ (S. Jalil) operalarida balet partiyalarini ijro etgan. Shuningdek, repertuaridan arab, afgʻon, ispan, turk, eron, hind va boshqa xalqlar raqslari oʻrin olgan. Ahmedovaga bagʻishlab „Bu sehrli raqs dunyosi“ videofilmi suratga olingan. Keyingi yillarda baletmeysterlik qilmoqda. Angliya, Avstraliya, AQSH, Italiya, Yugoslaviya, Yaponiya kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan.

## Manbalar
Gʻulom Ahmedov

**Gʻulom Ahmedovich Ahmedov** (1916.11.8, Turkiston shahri, Qozogʻiston) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), yuridik fanlari doktori (1973), professor (1986). 1937-1941-yillarda Toshkent yuridik instituti va Moskva harbiy yuridik akademiyasida taʼlim olgan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Falsafa va huquq instituti jinoyat huquqi sektorining mudiri (1959-1996), 1997-yildan — ilmiy xodim. Ilmiy asarlari jinoyat huquqini takomillashtirish, xususan, giyohvandlik va ichkilikbozlikka qarshi kurash muammolariga bagʻishlangan. Huquqshunoslikka doir lugʻatlar tuzgan, oʻzbek tilidagi yuridik atamalarning shakllanishiga hissa qoʻshgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maʼsuma Ahmedova

**Maʼsuma Ahmedova** (1921—1972; Buxoro) — zardoʻz, Oʻzbekiston xalq rassomi. Yoshligidan Buxoro zardoʻzlik fabkasining ishchisi. Buxoro zardoʻz ustalari Rasul Vosiyev, Gʻaybulla Muhamedovlardan taʼlim olgan, N. Aminov, R. Mirzayevlar tajribasidan oʻrgangan. Zardoʻzlik sanʼati va badiiy usullarini mukammal egallagan. Badiiy buyumlarga naqshlar ishlagan, nodir zardoʻzi soʻzanalar yaratishda qatnashgan: „Buzilmas ittifoq“ (1957), „Girih“ (1962, ikkalasi ham V. Stolyarov chizgisi asosida), „Anor“ soʻzanalari va boshqalar. Ayniqsa, „Bayram“ soʻzanasi (1958, chizgisini V. Stolyarov bilan hamkorlikda chizgan, hammasi Amaliy sanʼat muzeyida) zardoʻzlik sanʼati anʼanalarining yorqin namunasidir.

## Manbalar
Nazira Ahmedova

**Nazira Ahmedova** (5-iyun 1913; Namangan — 25-fevral 1964; Toshkent) — oʻzbek opera xonandasi (lirik-koloraturali soprano). Oʻzbekiston xalq artisti (1951). Moskva oʻzbek opera studiyasida taʼlim olgan (1927—1930). Oʻzbek ishchiyoshlar teatri (1930), Hamza teatri artisti (1931). Oʻzbekiston radio qoʻmitasi (1932), Oʻzbek musiqa teatri (1935—1939), Navoiy teatri (1939—1964) yakka xonandasi. 

Oʻzbek, qardosh xalqlar operalari va chet el hamda rus klassik operalarida 20 dan ortiq rollar ijro etgan: Norgul  (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, „Boʻron“, (1939—1943); Nodira („Buyuk kanal“, 1941); Tana (Yevgeniy Brusilovskiy, „Er Targʻin“, 1939—1943); Asal (R. Glier, T. Sodiqov, „Gulsara“, 1949—1954); Layli („Layli va Majnun“, 1954—1958); Mikaela (J. Vize, „Karmen“, 1944—1947) va boshqa qator oʻzbek xalq qoʻshiqlari va kompozitorlarning romanlari (Doni Zokirov, „Koʻrmadim“; M. Burhonov, „Ishqida“; T. Sodiqov, „Sarvigul“)ni mahorat bilan ijro etgan.

## Havolalar
* https://press.natlib.uz/ru/editions/100481
Sirojiddin Ahmetov

**Ahmetov Sirojiddin** (1928-yil 9-dekabr, Chimboy tumani — 1996-yil  Nukus) — qoraqalpoq adabiyotshunosi. Oʻzbekiston (1975) va Qoraqalpogʻiston (1973)da xizmat koʻrsatgan fan arbobi, filologiya fanlari doktori (1966), professor (1970). Nukus davlat pedagogika institutini tugatgan (1947). Shu institutda Ukituvchi, kafe-dra mudiri, dekan (1948—50, 1954-76), Qorakalpogʻiston davlat untida dekan (1976—81), kafedra mudiri (1981 ydan). Ilmiy ishlari qoraqalpoq adabiyotining taraqqiyot bosqichlari, turli janrla-ri va ularning rivoji kabi mavzular-ga bagʻishlangan. „Adabiyot va tanqid“ (1978), „Qoraqalpoq adabiy tanqidi va adabiyotshunosligi tarixidan“ (1980) va boshqa asarlar, shuningdek darslik, oʻquv Koʻllanmalari muallifi. Berdaq nomi-dagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aholi daromadlari

**Aholi daromadlari** — barcha aholiga tegishli pul va natural (mahsulot shaklida) tushumlar hamda koʻrsatilgan bepul xizmatlar summasi; aholining milliy daromaddagi hissasi. Aholining jami turdagi daromadlari manbai — ish haqi, pensiya, stipendiya, nafaqalar, mu-kofot, foyda, dividend, zayom va lotereya yutugʻi, bank toʻlagan foiz puli, koʻchmas mulkdan kelgan renta toʻlovi va ija-ra puli, sugʻurta qoplamalari va boshqalardan iborat. Bozor sharoitida Aholi daromadlarining eng katta qismi pul shakliga ega. Qishloq aholisi oʻzining tomorqa xoʻjaligidan ham mahsulot olib daromad koʻradi va u natural daromadga kiradi. Shuningdek, aholining yordamga muhtoj qatlamlariga bepul mahsulot beriladi va xizmatlar koʻrsatiladi (bepul ovqatlanish, kiyim-kechak, doridarmon, transport va kom-munal xizmati va hokazo); bular natural daromadlar hisoblanadi. Aholi daromadlari nominal va real daromadlarga boʻlinadi. Nominal daromad aholi muayyan pul summasi shaklida olgan daromad boʻlib, inflyatsiya taʼsirida uning xarid qobiliyati pasay-ishi mumkin. Real daromad — pul shaklidagi daromadga amalda qanday miqdorda isteʼmol buyumlari va xizmatlar xarid etish mumkinligini koʻrsatadi. Aholi jon boshiga hisoblangan real daromad aholi turmush darajasining umumlashgan va yaxlit koʻrsatkichi hisoblanadi. Iqtisodiyotda aholi yalpi pul daro-madlaridan barcha majburiy va ixtiyoriy toʻlovlar (soliqlar, qarz puli, badallar) chegirib tashlangandan soʻng uning qoʻliga tegadigan daromad ham muhim ahamiyatga ega. Aholi qoʻliga tegadigan daromad miqdoriga soliqlar kuchli taʼsir etadi. Rivojlangan mamlakatlarda ish haqi daromadning 2/3 qismini tashkil etadi. Agar mamlakatda xususiy mulk ustivor, renta, aholi pul jamgʻarmasi koʻp boʻlsa, bank toʻlaydigan foiz puli salmoqli boʻladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida Aholi daromadlari tarkib jihatidan mehnatdan, tadbirkorliqdan, mulkdan olingan daromadlar va transfert (nochorlarga byudjetdan beriladigan nafaqa va yordam puli) kabi daromadlardan shakllanadi. Transfertlar nobozor daromadi, qolganlari bozor daromadi hisoblanadi. Bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitida Oʻzbekistondagi Aholi daromadlarida bozor tizimiga xos yangi daromad turlari (tadbirkorlik, mulk daromadi kabilar)ning koʻpayib bo-rishi kuzatiladi. Ahmadjon Oʻlmasov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aholi xarajatlari

**Aholi harajatlari** — aholining tirikchilik oʻtkazish uchun qilgan pul sarflari; aholi pul daromadlarining ishlatilishi. Aholining pul daromadi uning ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Daromadlar isteʼmol tovarlari va xizmatlarni xarid etish, turli toʻlovlarni toʻlash, jamgʻarma hosil etish uchun sarflanadi. Aholining obʼektiv chegarasi daromad boʻlsa, uning subʼektiv chegarasi daromad egasining didi, erki, nimani afzal koʻrishidir. Shu tufayli daromad bir xil boʻlsada, harajatlar tarkibi turlicha boʻladi. Daromad qanchalik koʻp boʻlsa, oziq-ovqat uchun sarflar qisqarib, sanoat mollari va xizmatlarni xarid etish harajatlari, chunonchi, uzoq muddat xizmat qiluvchi qimmatbaho tovarlar xaridiga pul koʻproq sarflanadi. Shu jihatidan aholi turli toifalarining harajatlari bir-biridan farqlanadi. Kambagʻal oilalarda ovqatlanish harajati ustivor boʻlsa, toʻq va boy oilalarda kiyinish, dam olish, sayohat qilish, qimmatbaho tovar xarid etish sarflari ustun turadi. Iqtisodiyoti rivojlangan va xalqi farovon yashaydigan mamlakatlarda aholining oziq-ovqat uchun sarflari qisqarib, minimal darajaga tushadi. Oʻzbekistonda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida Aholi tarkibida oʻzgarishlar paydo boʻldi. Aholi harajatlarida oziq-ovqat sarflari bilan bir qatorda, nooziq-ovqat tovarlarini xarid etish, pul jamgʻarish va qimmatbaho qogʻozlarni orttirishga qaratilgan harajatlar ham kuzatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aholi xaritasi

**Aholi xaritalari** – aholining joylanishi va aholini joylashtirish, uning tarkibi va qayta tiklanishi, aholini koʻchirish va ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlarni koʻrsatadigan xaritalar. Aholi xaritalari hududni iqtisodiy geo-grafik baholash, xalq xoʻjaligini reja-lashtirish, ijtimoiy xizmat va madaniy qurilish masalalarini hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Aholi xaritalari – ni tu-zishda har xil xaritagrafik usullardan: belgilar, xaritadiagramma, hari-tagramma, chiziqli belgilar (epyuralar), nuqtalar, areallar va boshqalarlardan foydalaniladi. Aholi xaritalari mazmuniga koʻra aholining joylanishi va uni joylashtirish hari-talariga, demografik, etnografikan-tropologik va ijtimoiy-iqtisodiy xa-ritalarga boʻlinadi. Oʻzbekiston aholisi 1980-yilda Oʻzbekistonning oʻquv-oʻlkashunoslik atlasida, 1985-yilda 2 jildli Oʻzbekistonning ilmiy-maʼlumotnoma-li atlasida oʻz ifodasini topgan. Toshkentning 2000-yilligiga bagʻishlab nashr etilgan maxsus geografik atlasda Aholi xaritalari berildi. 1992-yil Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Geografiya boʻlimi 1:1 mln. mas-shtabli Oʻzbekiston aholisining milliy tarkibi xaritasini nashr etdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Matbua Ahmedova

**Matbua Amirsaidovna Ahmedova** (14-yanvar 1933-yil; Toshkent) — faylasuf olima. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), falsafa fanlari doktori (1977), professor (1978). Moskva davlat universiteti falsafa fakultetini tugatgan (1955). Toshkentdagi oliy oʻquv yurtlarida falsafa, siyosatshunoslik, xalqaro munosabatlar tarixidan dars bergan. Toshkent madaniyat instituti rektori (1985). Oʻzbekiston Madaniyat vaziri (1985–1987). Toshkent sharqshunoslik institutida kafedra mudiri (1994-yildan). Ilmiy ishlari Oʻzbekiston va umuman Oʻrta Osiyoning 20-asrdagi ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotini falsafiy baholashga bagʻishlangan. As: Osnovi filosofii (soavt.), T., 1998.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hojiakbar Ahmedov

**Ahmedov Hojiakbar** (1906.1.6, hozirgi Namangan tumani Xonobod qishlogʻi – 1980.5.3, Namangan) – oʻzbek xonandasi (bariton) va aktyor. Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Hamnafaslari Jaʼfarxon Umarov va Jamolqori Gʻiyosovlar bilan birga Katta Fargʻona kanali, Shimoliy Toshkent kanali qurilishlarida qatnashgan. Namangan musiqali drama teatrida (1934—1941), Muqimiy teatrida (1941—1962) ishlagan. Sardor („Tohir va Zuhra“), Hisrav („Farhod va Shirin“), Dehqon ota („Oftobxon“), Hoji, Goʻroʻgʻli („Nurxon“, „Ravshan va Zulxumor“), Rais („Oltin koʻl“), Madumar („Vatan ishqi“) va boshqa obrazlarni yaratgan. Repertuaridan katta ashula, ommabop oʻzbek qoʻshiqlari oʻrin olgan: „Hormangiz“, „Kanalimga keling“, „Ey, koʻngil“, „Ilgʻor suvora“, „Bir qamar“, „Mehnat ila“, „Hur diyorim“, „Oʻzingdandir“, „Oʻrgandim“ va boshqalar. Namangan tumanidagi bolalar musiqa maktabiga Hojiakbar Ahmedov nomi berilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahroriy

**Ahroriy**, Xoʻja Ahroriy — xalq seleksiyasida yaratilgan ertapishar oʻrik navi. Daraxti kuchli oʻsadi, keng shox-shabbali, shoxlanishi oʻrtacha, bargi yirik, si Irak tukli va uchli. Guli oʻrtacha, oq. Mevasi yirik (40- 45 g), och sariq, qizil, baʼzan zargʻaldoq, eti qalin, sershira (12,3% ga qadar qand, 0,8% kislota bor), eti danagidan yaxshi ajralmaydi. Magʻzi shirin. Shoʻrlangan va yer osti suvlari yuzaroq joylarda ham oʻsadi. Sovuqqa chidamli. Koʻchati eqilganidan keyin 5-6- yili hosilga kiradi. 20-25 yoshida 60-70&nbsp;kg meva beradi. Mevasi iyunning oʻrtalarida pishadi va tez toʻkilib ketadi. Hoʻlligida isteʼmol etiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axura Mazda

**Axura Mazda**  (avestocha: 𐬨𐬀𐬰𐬛𐬁 𐬀𐬵𐬎𐬭𐬀, *ahura-mazdā*,  არმაზი, qadimgi-forscha:ahuramazdā, ,  Արամազդ, Aramazd, , Xurmast),  – *Ormazd, Ormuzd*, (paxlaviycha: ʾwhrmzd'), avestocha: (Hurmuzd) – juda qadim zamonlarda tasavvur etilgan ezgulik xudosi. Axura Mazda yorugʻlik, obodonlik, salomatlik, tinchlik, farovonlik kabi barcha ezguliklarni yaratuvchi va boshqaruvchi, deb tushunilgan. Unga qarshi zulmat-qorongʻulik, ochlik, vabo, ayoz, jang, zaharli jonivorlar kabi barcha yovuzliklarni yaratuvchi va boshqaruvchi An-xramaynu (keyinchalik oʻzgargan shakli Ahriman) boʻlib, doimo Axura Mazda bilan kurashadi. Kurash Axura Mazdaning gʻalabasi bilan tugaydi. Bu dualistik qarash zardushtiylik taʼlimotining asosi Avesto uchun zamin boʻlgan. Uning keyingi davrlarda yozilgan sahifalarida Axura Mazda yakka xudo darajasiga koʻtarilib, tavhid taʼlimotining asosi ni tashkil etgan. Turon va Eron xalqlarining qadimgi epik asarlarida Hurmuzd – ezgulik uchun kurashuvchi, Ahriman – yovuz timsol tarzida tasvirlanadi.

Zardushtning vafotidan soʻng bir necha asrlar oʻtgach, barcha diniy marosimlar, madhiyalar va duolar zardushtiylar uchun muqaddas boʻlgan bu kitobga jamlanadi. Bu kitob „Avesto“ boʻlib „qatʼiy belgilangan qonun qoidalar“ degan maʼnoni anglatadi. **Ahuramazda** zardushtiyalrning ulugʻ va donishmand oliy xudosi hisoblangan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Nikolay Vavilov

**Nikolay Ivanovich Vavilov** (1887. 25. 11, Moskva—1943. 26.1, Saratov) — biolog, genetik, geograf, jamoat ar-bobi, Akademigi (1929), Ukraina FA Akademigi  (1929), VASXNIL prezidenti (1929— 35) S. I. Vavilovning akasi. V. Saratov universiteti prof. (1917). 1921-yildan Petrograddagi Amaliy botanika va seleksiya boʻlimi mudiri, 1930 y.dan 1940-yil ning avgusttigacha Butunittifoq oʻsimlikshunoslik instituti direktori. V. seleksiyaning hozirgi zamon biologik asoslari toʻgʻrisidagi taʼlimotni, madaniy oʻsimliklarning kelib chikish markazlari, ularning geografik tarqalishi toʻgʻrisidagi taʼlimotni yaratdi, oʻsimliklarning yuqumli kasalliklarga immuniteta toʻgʻrisidagi taʼlimotni asosladi. Bir-biriga yakin turlar, turkumlar va hatto oilalarda irsiy oʻzgaruvchanlikning gomologik qatorlar qonunini ifodalab berdi. V. Yevropa, Osiyo, Afrika, Shim. Markaziy va Jan. Amerikadagi 60 ga yaqin mamlakatlar oʻsimlik resurslarini oʻrgandi, koʻpgina ilmiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qildi va Oʻrta Osiyo oʻsimlik olamini batafsil tadqiq etdi. Oʻzbekistonda V. tashabbusi bilan sobiq Ittifoq oʻsimlikshunoslik instituti (VIR) ning Oʻrta Osiyo tajriba st-yasi (1924; hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot instituti) ochilgan. T. D. Lisenkoning gʻayriilmiy taʼlimotiga qarshi kurashda genetikani mardonavor himoya qilgan. V. ilmiy asarlari (350 ortiq) jahon biologiya fani xazinasiga katta hissa boʻlib qoʻshiddi. Koʻpchilik mamlakatlar, jumladan, Angliya, Hindiston, Argentina Akademigiemiyalarining faxriy aʼzosi boʻlgan. 1940-yil avgustda qamoqqa olinib qatagʻon qilingan.

## Manbalar
* Izb. trudi, t. 1-5, M.-L., 1959-65; Izb. proizvedeniya, t. 1—2, L., 1967.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Voyko V. V., Vi lenskiy Ye. R., Nikolay Ivanovich Vavilov (stranitsi jizni i deyatelnosti), M., 1987.
Sergey Vavilov

**Sergey Ivanovich Vavilov** [1891.12(24).3 — Moskva — 1951.25.1] — rus fizigi, jamoat arbobi. Fizik optika ilmiy maktabi asoschisi, sobiq Ittifoq FA akad. (1932) va prezidenti (1945 y. dan). Katta sovet ensiklopediyasi (BSE) 2-nashri bosh muharriri (1949 y. dan). N. I.Vavilovning ukasi. V. lyuminessensiya — yorugʻlik tushirilgan baʼzi moddalarning uzoq yorugʻlanishini oʻrgangan, yorugʻlik texnikasida keng qoʻllaniladigan kunduzgi va oq yorugʻlik sochadigan lyuminessent lampalar i. ch. texnologiyasini ishlab chiqqan. V. yorugʻlikning kvant fluktuatsiyalarinm topishga doir nozik tajribalar oʻtkazib, yorugʻlikning kvant tabiatini yaqqol isbotlagan. P. A. Cherenkov bilan birga Cherenkov — Vavilov nurlanishi deb nomlangan yangi fizik hodisani kashf etgan. V. fizika tarixi boʻyicha yirik mutaxassis hisoblanadi, xususan I. Nyutonning optikaga oid barcha ishlarini rus tiliga tarjima qilgan va uning eng yaxshi biografiyalaridan birini yozgan. V. fan targʻibotchisi. "Koʻzlar va Quyosh", "Issiq" va "Sovuq", "Yorugʻlik haqida" nomli ilmiy ommabop kitoblar muallifi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaginizm

**Vaginizm** (lot. vagina — qin), erzadalik — qin va chanoq tubi muskullarining tortishib qisqarishi; bu hol jinsiy aloqaga putur yetkazadi. V. da ayolning tashqi jinsiy aʼzosida roʻy beradigan ortiqcha ogʻriq sezuvchanlik er bilan yaqinlik qilish imkonini bermaydi. Shu sababdan ayol jinsiy aloqadan bezillab qoladi. Odatda bunday hol birinchi jinsiy aloqada qoʻpollikni sezgan ayoldagi ruhiy iztirob, qoʻrquv, erni xush koʻrmaslikda va ayrim hollarda tashqi jinsiy aʼzosida yalligʻlanish, jarohat boʻlgan ayollarda kuzatiladi. Baʼzan erkakning jinsiy zaifligi V. ga sabab boʻlishi mumkin. V. ning oldini olishda turmush qurayotgan yoshlarning mutaxassis tibbiy koʻrigidan oʻtishlari muhim. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaginit

**Vaginit** (lot. vagina — qin) — qin shilliq pardasining yalligʻlanishi; qinga turli mikroblar — gonokokk, trixomonadalar tushishi sabab boʻladi (qarang Kolpit).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagn

**Vagn**, fagn, bagn — "Avesto"da ibodatxona nomi. 10—13-asrlardagi koʻpgina tarixchilarning asarlarida Soʻgʻddagi koʻpgina qishloqlar atamasi tarkibiga "fagn" ("bagn", "vagn") qoʻshimchasi ham kirganligi qayd etilgan. Mas., Miyonbagn (Vobkentda), Vanufag(n) (Buxoro atrofidagi Tavovis yaqinida), Astavagn va Hurbagp (Gʻijduvonda), Rustfagn va Krasvagn (Samarqand atrofida), Xushufagn (Kattaqoʻrgʻon va Samarqand atroflaridagi ikki qishloq), Kukshibagn (Urgut yaqinida) va b. "Xushufagn" ning maʼnosi "olti ibodatxona" dir. Ibodatxona rahbari — (kohini) "vagnpat" deb atalgan, bu atama Mugʻ qalʼasi hujjatlarida ham uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf Vagner

**Adolf Vagner** (Adolph Wagner) (1835. 25.3, Erlangen — 1917. 8.11, Berlin) — nemis iqtisodchisi, 23 yoshidan Freyburg, Gamburg, Vena, Berlin universitetla-rida moliya va siyosiy iqtisod kafedra professor Siyosiy iqtisoddagi ijtimo-iy-huquqiy maktab asoschilaridan biri. V. tovar qiymati bilan isteʼmol qiyma-ti urtasidagi ziddiyatni rad etadi va "umumiy qiymat tushunchasi"ni taklif qiladi. U iqtisodiy inqirozlarni kapitalizm tabiatidagi ziddiyatlar bilan emas, balki texnikadagi oʻzgarishlar, ob-havo taʼsirida hosildorlik-ning pasayishi, moda va did oʻzgarishlarn, shuningdek siyosiy beqarorlik va boshqa orqali izo\laydi. V. tarixiy maktab gʻoyalari taʼsirida xoʻjalik hayotida huquqiy munosabatlar (mas., xususiy mulk) belgilovchi oʻrinda turadi deb hisoblagan va davlatning xoʻjalik hayotiga faol aralashuvi tarafdori boʻlgan. Ishchilar ahvolini yaxshilash boʻyicha qonunchilik tadbirlarini ish-lab chiqish maqsadida tuzilgan "Ijtimoiy siyosiy ittifoq" ning asoschilaridan biri (bu tadbirlarni u dav-lat sotsializmi deb atagan).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vavellit

**Vavellit** (birinchi topgan U. *Uey-vell* nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi A1,|ON)31(RO4),]. 5N2O. Rombik singoniyali. Prizma shaklidagi ignasimon, tolasimon kristallar va yelpigʻichsimon agregatlar. Rangi oq, yaltirashi shishasimon. Qattiqligi 4. S. og . 2,4. V. oltin va feruza konlari nurash zonasida hosil boʻladi. Kam uchraydi. Oʻzbekistonda Koʻkpatos (Markaziy Qizilqum) va Feruza konida (Qurama tizmasi) topilgan. V. RF da Ural (Sisert), Angliyada (Sent-Ostell) va b. joylarda bor. Fosfor olinadigan ruda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Vagner

**Vladimir Aleksandrovich Vagner** [1849.17 (29).3—1934. 8.3] - rus biologi va psixologi. Qiyosiy psixologiya namoyandalaridan biri. Peterburg, keyinchalik Leningrad universiteti professor (1906—31). V. tadqiqotning obʼektiv usulini genetik psixologiyaga birinchi marta joriy qilib, hayvonotning ruhiy qobiliyatlari evolyutsiyasini koʻrsatib bergan. Hayvonlarning instinktli faoliyatiga doir asarlar yozgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Julius Wagner-Jauregg

**Julius Wagner-Jauregg** (7-mart 1857 – 27-sentyabr 1940) — Avstriya psixiatri.U avjlanib borayotgan falajni davolashda piroterapiyani asoslab bergan (1918) va amaliyotda tatbiq etgan shaxs hisoblanadi. Julius Wagner-Jauregg Nobel mukofoti laureati bo'lib ham hisoblanadi (1927).

## Manbalar
Vagon agʻdargich

**Vagon agʻdargich** - temir yoʻl yuk vagonlaridan sochiluvchan yuklarni mexanik tarzda boʻshatadigan inshoot. V. a. yukni vagonlarni toʻnkarib, boʻylama yoki koʻndalang qiyalatib boʻshatadi. V. a. soatiga 20—30 vagondagi yukni boʻshatishi mumkin. V. a. ning afzalligi — omborlarda, ruda maydonlarining istalgan (lekin temir yoʻl izlari oʻtkazilgan) joylarida foydalanish mumkinligi. V. a. dan koks-kimyo zavodlari, metallurgiya korxonalari, yirik qurilish korxonalari, portlarda samarali foydalanish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagon parki

**Vagon parki** - 1) biror temir yoʻl boʻlinmasi (st-ya, temir yoʻl boʻlimi va b.) ning barcha temir yoʻl tarmogʻidagi vagonlar soni. Vazifasiga koʻra, yoʻlovchilar va yuk tashiydigan V. p. ga boʻlinadi; texnik koʻrsatkichlari boʻyicha vagon turiga (berk vagon, yarim vagon, platforma), vagon oʻqlariga, oʻlchamlariga, yuk koʻtaruvchanligi va b.ga koʻra tasniflanadi. Muayyan temir yoʻl hisobidagi barcha vagonlarni oʻz ichiga oluvchi inventar va temir yoʻl izlarida qatnab turgan haqiqiy vagonlardan (qayerning hisobida boʻlishidan qatʼi nazar) iborat mavjud (real) V. p. boʻladi. Bulardan tashqari zaxiradagi V. p. ham koʻzda tutiladi; 2) vagonlar saqlanadigan, joriy taʼmirlanadigan, boʻyaladigan, yuviladigan binolar, maydonlar, ustaxonalar majmui (vagonlarningmukammal, yaʼni kapital taʼmirlanishi maxsus vagon taʼmirlash zavodlari— depolarda amalga oshiriladi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagonetka

**Vagonetka** ( — kichik vagon) — tor izli yoʻllarda yaqin masofalarga yuk tashiydigan kichik (0,5—6 m3) hajmli transport vositasi. Vagonetkalar qurilish, sanoat korxonalari va omborlar, kumir va ruda konlarida, karyerlarda ishlatiladi. Bulardan tashqari maxsus (yogʻoch, suv, yoqilgʻi tashishga), odamlar (mas., konchilar) tashishga moʻljallangan xillari ham bor. Vagonetkalar motovozlar, elektrovozlar va parovozlar bilan tortiladi, qiya izlarda oʻzini gʻildiratib yuboriladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vad

**Vad** — psilomelan guruhiga mansub mineral. Suvli MpO2 ning tuproqli va qurumli agregatlarining umumlashma nomi. Marganes va b. elementlar (Sa, Mg, Fe, SO va b.) oksidlarining kukunsimon aralashmasi. K, Va, Si, Zn, Fe, Pb, W, Li, CO, Ni qoʻshimchalari miqdori oʻzgaruvchan. Turli nomlarda (marganesli qurum, marganesli tola va b.) tavsiflangan. Shartli kimyoviy formulasi MpO2 -p N2O. Amorf. Struk-turasiz, goho yupqa tolasimon, yoʻl-yoʻl yoki tangachasimon, kukunsimon va dendrit shaklida uchraydi. Rangi qora, qoʻngʻir-qora. Psilomelanning yumshoq turi ham V. deyiladi. Qattikligi 1—4, goho 6,5. S. ogʻ. 2,8—4,4. Turi koʻp. Asosiylari balchiq V., asbolan, lampadit va b. Turli marganesli minerallarning nurash mahsuloti sifatida tabiatda koʻp tarqalgan. Choʻkindi marganes rudalari tarkibiga kiradi. Dengiz va koʻl osti choʻkindilarida ham hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Olmaliq, Lochinxona, Lashkarak va b. konlarda uchraydi. Shuningdek Tojikiston, RF (Ural togʻlari) va b. joylarda topilgan. Marganes, kobalt va rux olinadigan ruda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vadodara

**Vadodara**, Baroda — Hindistonning gʻarbidagi shahar, Gujarot shtatida. Aholisi 1,1 mln. kishi (1991). Transport yoʻllari tuguni. Ip gazlama sanoatining yirik markazlaridan biri. Kime, metallsozlik, farmatsevtika, sement, elektrotexnika sanoati korxonalari bor. Gugurt, trikotaj varezina buyumlari ishlab chikariladi. V. yaqinida neftni qayta ishlovchi yirik zavod bor. V. zarbof toʻqish bilan mashhur. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vadoz suvlari

**Vadoz suvlari** (lot. vadosus — sayoz) — Yer poʻstining yuqori qismidagi gʻovak, yoriq va boʻshliqlarida joylash-gan yer osti suvlari. Atmosfera suvlarining shimilib yigʻilishidan hosil boʻladi. Baʼzan aeratsiya zonasidagi yer osti suvlarini ham V. s. deb ataydilar. Q. x. da ayniqsa quruq iklimli rayonlarda V. s. dan sugʻorishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaduts

**Vaduts** — Lixtenshteyn knyazligining poytaxti. Reyn daryosining oʻng sohilida, Retikon togʻi etagida joylashgan. Aholisi 4,8 mingdan ko‘proq kishi (1990-yillar oʻrtalari). V. mamlakatning savdo-moliya markazi. Shaharda mayda sanoat korxonasi koʻp; sanoat mahsulotiningdeyarli hammasi chetga chikariladi. V. va uning atrofida aniq mashinasozlik, asbobsozlik, samolyotsozlik, raketasozlik, sanoati uchun detallar tayyorlovchi korxonalar, Yevropadagi eng katta "Neolitsa" sunʼiy (chinni) tish fabrikasi bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Vadutsda yirik bank, kollej, muzeylar, pochta markalari bozori, meʼmoriy yodgorliklardan 9-asrda qurilgan kalʼa bor. Turizm rivojlangan. Shahar 1342 yilda vujudga kelgan.

## Galereya

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaja Pshavela

**Vaja Pshavela** (taxallusi; asl ismi Luka Pavlovich Razikashvili) [1861. 14 (26). 7, Chargali qishlogʻi — 1915.27.6 (10.7), Tbilisi] — gruzin yozuvchisi. Ijodi 80-yillarning oʻrtalaridan boshlangan. "Aluda Ketelauri" (1888). "Mehmon va mezbon" (1893), "Baxtrioni" (1892), "Ilonxoʻr" (1901) dostonlarida zamonasining umuminsoniy ahamiyatga molik falsafiy va axloqiy muammolari oʻz ifodasini topgan. Vaja Pshavela 40 ga yaqin doston, 400 ga yaqin sheʼr, bir necha pesa, hikoyalar, etnografik, ilmiy va publitsistik maqolalar yozgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atal Bihari Vajpayee

**Atal Bihari Vajpayee** (1924. 25. 12, Guvalyor, Madhya-Pradesh shtati) — Hindiston Respublikasi davlat va siyosat arbobi. 1942-yil mustaqillik harakatida faol qatnashganligi uchun qamalgan. V. 1957—86 yillarda Jana Sangx, Bharatiya Jana Sangx, Janata, Bharatiya Janata partiyalari taʼsischiaʼzosi va rahbari. 1980—84 yillarda, 1986 yil va 1993— 96 yillarda Bharatiya Janata parlament partiyasi yetakchisi. 1977—80 yil larda Hindiston Tashqi ishlar vaziri. 1966-70 yillar, 1986 yil va 1988-96 yillarda Hindiston parlamenti qoʻmitalarida ishladi. 1996 yil 16—31 may va 1998 yil 19 martdan Hindiston bosh vaziri. Bir qancha sheʼrlar hamda nutklar toʻplami bosilib chiqqan. Falsafa d-ri faxriy unvoniga ega.

## Manbalar
Vagotomiya

**Vagotomiya** (lotincha: vagus — adashgan va yun. tome — kesish) — adashgan nervni qirqish yoki qisman kesib tashlash. Yara kasalligini (meʼda, oʻn ikki barmoq ichak yarasi va b.) jarroxlik usuli bilan davolash usullaridan; koʻproq meʼdani operatsiya qilish chogʻida qoʻllanadi. Tajribada 16—17-asrlarda adashgan nerv faoliyatini oʻrganish uchun oʻtkazilgan. Tibbiyot amaliyotida ogʻir operatsiyalarni koʻtara olmaydigan bemorlarda Vagotomiya operatsiyasi qilinadi. Kasallangan aʼzoning qaysi qismi operatsiya qilinishi lozimligiga qarab agotomiyaning maʼlum bir xili qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagranka

**Vagranka** — shaxtali pech. Quyish sexlarida choʻyan (baʼzan, rangli metall) eritiladi. V. silindrik shaklda bo'lib, ichki devori o'tga chidamli shamot gʻishtdan 150—250 mm qalinlikda teriladi. Pechning sirtqi yuzasi qalinligi 6— 10 mm pulat list bilan qoplanadi. V. da asosan eritish koksi yoqiladi. V. ning ish unumdorligi 1—60 t/soat. Baʼzan, havoni isitish uchun V. rekuperator (pechdan chiqib ketayotgan gazlar issikligidan foydalaniladigan qurilma) bilan jihozlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaza

**Vaza** (frans. vase, lot. vas — idish) — meva, gul va boshqa narsalar uchun ishlatiladigan badiiy buyum. Sopol, shisha, chinni, metall va b. xom ashyolardan turli shakllarda yasaladi, boʻyama, oʻyma, chizma va boʻrtma naqsh, tasvirlar bilan bezatiladi. Vaza tayyorlash va bezash antik sanʼatda muhim oʻrin egallagan: kora va qizilga boʻyalgan tayyor Vazaga rassom naqsh, tasvir ishlagan, keyin kora lok bilan boʻyagan; qoliplar yordamida ham V. tayyorlangan. Yunonlarning bu sanʼati Yevropada Vazani tayyorlash va bezash sanʼati uchun namuna boʻlib xizmat qilgan. Oʻrta Osiyoda ham qadimdan Vaza turi (koʻza, koʻra, amfora va boshqa) tayyorlangan, ular naqsh, tasvirlar bilan bezatilgan, arablar istilosidan soʻng esa uslublashtirilgan oʻsimliksimon va girih naqshlar bilangina bezalgan. Hozirda OʻzRdagi chinni zavodlarda, kulollik ustaxonalarida bezatilgan, badiiy qimmatli (tasvirlar, mashhur kishilarning portreti ishlangan) Vaza turlari koʻplab ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giorgio Vasari

**Giorgio Vasari** (1511.30.7, Aresso — 1574. 27.6, Florensiya) — italyan meʼmori, rassom, sanʼat tarixchisi. Manerizm vakili. Asosan Florensiyada ishlagan: Palatsso Vek-ko devoriga ishlangan suratlar, 1555—71; Uffitsi meʼmoriy ansambli, 1560 (hozir muzey) va b. "Mashhur rassom, haykaltarosh va meʼmorlar tar-jimai holi" asari (1550) da italyan rassom va meʼmorlari hayoti va ijodi, shuningdek Uygʻonish davri sanʼati rivoji haqida qimmatli maʼlumotlar yoritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil