Oxford English Dictionary

**Oxford English Dictionary** (**OED**) Oxford University Press (OUP) tomonidan nashr etilgan ingliz tilining asosiy tarixiy lugʻatidir. U ingliz tilining tarixiy rivojlanishiga borib taqaladi, olimlar va akademik tadqiqotchilarni keng qamrovli manba bilan taʼminlaydi, shuningdek, uning butun dunyo boʻylab koʻplab variantlarini qoʻllanilishini kuzatish mumkin.

Lugʻat ustida ish 1857-yilda boshlangan, lekin faqat 1884-yilda loyiha ustida ish davom etar ekan, u qattiq gʻilofda *"Tarixiy tamoyillar asosidagi yangi inglizcha lugʻat" nomi bilan nashr etila boshlandi; Asosan Filologiya Jamiyati tomonidan toʻplangan materiallar asosida tashkil etilgan* . 1895-yilda *"Oksford inglizcha lugʻati*" nomi birinchi marta kitoblarning muqovalarida norasmiy ravishda ishlatilgan va 1928-yilda toʻliq lugʻat 10 jildda qayta nashr etilgan. 1933-yilda *Oksford inglizcha lugʻati* bir jild qoʻshimchasi 12 jildda qayta nomlanib qayta nashr etilgan. 1989-yilgacha 20 jilddan iborat 21 728 sahifadan iborat ikkinchi nashri chop etilgunga qadar koʻproq qoʻshimchalar kiritilgan. 2000-yildan boshlab lugʻatning uchinchi nashrini tuzish ishlari olib borilmoqda, taxminan yarmi 2018-yilga kelib yakunlandi.

Lugʻatning birinchi elektron versiyasi 1988-yilda taqdim etilgan. Onlayn versiya 2000-yildan beri mavjud boʻlib, 2014-yil apreliga kelib oyiga ikki milliondan ortiq foydalanuvchi ishlatgan. Lugʻatning uchinchi nashri katta ehtimol bilan faqat elektron shaklda chiqadi; Oxford University Press rahbarining taʼkidlashicha, uning chop etilishi dargumon.

## Tarixiy jihati
Tarixiy lugʻat sifatida *Oksford inglizcha lugʻatida* soʻzning eng qadimgi aniqlanishi mumkin boʻlgan qayd etilgan maʼnosi, hozirgi yoki eskirganligi birinchi boʻlib taqdim etilgan va har bir qoʻshimcha maʼno tarixiy tartibda, eng qadimgi aniqlangan qayd etilgan sanaga koʻra taqdim etilgan yozuvlarni oʻz ichiga oladi. Har bir izohdan soʻng, soʻzning shu maʼnoda aniq qoʻllanilishidan boshlab, soʻnggi aniqlanishi mumkin boʻlgan maʼnoda foydalanishgacha boʻlgan vaqt oraligʻi va muddatidan keyingi vaqtni koʻrsatish uchun xronologik tartibda bir nechta qisqacha tasvirlangan iqtiboslar keltirilgan. hozirgi vaqtda ishlatilyotgan soʻnggi izohi ham keltirilgan.

*OED* formati koʻplab boshqa tarixiy leksikografiya loyihalariga taʼsir koʻrsatdi. *Deutsches Wörterbuchning* dastlabki jildlari OEDning oldingi jildlarida dastlab cheklangan miqdordagi manbalardan bir nechta iqtiboslar *keltirgan boʻlsa, OED* *muharrirlari* turfa xil mualliflar va nashrlardan koʻra koʻplab juda qisqa iqtiboslarni afzal koʻrdilar. Bu ushbu va boshqa leksikografik asarlarning keyingi jildlariga taʼsir koʻrsatdi.

## Kirishlar va maʼlum oʻlcham

Nashriyotchilarning fikriga koʻra, *OEDning* ikkinchi nashrining 59 million soʻzini „kiritish“ uchun bitta odamga 120 yil, ularni tekshirish uchun 60 yil va ularni elektron shaklda saqlash uchun 540 megabayt kerak boʻladi. 2005-yil 30-noyabr holatiga koʻra, *Oksford inglizcha lugʻati* taxminan 301 100 ta asosiy yozuvni oʻz ichiga oladi. Kirish bosh soʻzlarini toʻldirgan holda, 157 000 tim qora qilib yozilgan birikmalar va yasama soʻzlar ; 169 000 kursivli yozilgan iboralar va birikmalar; jami 616 500 ta soʻz shakllari, shu jumladan 137 000 ta talaffuzlar ; 249,300 etimologiyalari ; 577 000 oʻzaro manbalar; va 2.412.400 sitatalar mavjud. Lugʻatning soʻnggi, toʻliq nashri (ikkinchi nashri, 1989-yil) 21 730 sahifada 291 500 ta yozuvni oʻz ichiga olgan 20 jildda chop etilgan. *OED2*dagi eng uzun maʼlumot feʼl *toʻplami* uchun boʻlib, u 580ga yaqin maʼnoni tavsiflash uchun 60 000 soʻzni talab qiladi (infinitiv feʼl uchun 430 ta, qolgani frazema va idiomalarda). Yozuvlar M dan boshlab ketma-ketlikda *OED3* uchun qayta koʻrib chiqila boshlaganligi sababli, 2000-yilda *make* feʼllari tomonidan yozuv oʻrnatildi, keyin 2007-yilda *qoʻyildi*, keyin 2011-yilda 645 ta maʼnosi bilan namoyish qilindi.

Oʻzining katta hajmiga qaramay, *OED* dunyodagi eng katta va eng qadimgi toʻliq til lugʻati emas. Yana bir oldingi yirik lugʻat aka-uka Grimmlarning nemis tilining lugʻati 1838-yilda boshlanib, 1961-yilda tugallangan. *Vocabolario degli Accademici della Crusca*ning birinchi nashri zamonaviy Yevropa tiliga (italyancha) bagʻishlangan birinchi buyuk lugʻat boʻlib, 1612-yilda nashr etilgan; *Dictionnaire de l’Academie françaisening* birinchi nashri 1694-yilga toʻgʻri keladi. Ispan tilining rasmiy lugʻati *Diccionario de la lengua española* (Real Academia Española tomonidan ishlab chiqarilgan, tahrirlangan va nashr etilgan) va uning birinchi nashri 1780-yilda nashr etilgan. „ *Kangsi xitoycha lugʻati*“ 1716-yilda nashr etilgan. Sahifalar soni boʻyicha eng katta lugʻat Gollandcha *Woordenboek der Nederlandsche Taal* boʻladi.