Stressor

**stressor** ( – bosim, yuk, kuchlanish) – psixologik atama, stressni keltirib chiqaradigan tashqi, ekstremal ekologik omil.

Bu atama G. Selye umumiy moslashish sindromi nazariyasi doirasida tanaga salbiy taʼsir koʻrsatadigan kuchli salbiy taʼsirni bildiradi. U keng tarqaldi va psixologik bilimlarning koʻp sohalarida qoʻllanadi. Bu mehnat psixologiyasi va tashkiliy psixologiya uchun alohida ahamiyatga ega, chunki u ish faoliyatini, ish muhitini va boshqa jihatlarni baholashga imkon beradi.

Zamonaviy adabiyotda „stressor“ atamasi atrof-muhitning haddan tashqari taʼsiri sifatida tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda, bu subyektga ob’ektiv yoki subyektiv jihatdan subyektning haqiqiy imkoniyatlariga mos kelmaydigan muayyan talablarni qoʻyadigan taʼsirdir.

Faoliyat shartlarini baholash mezoni sifatida ishlaydi.

„Stressor“ tushunchasi " *stress omili* " va " *ekstremal omil* " tushunchalari bilan sinonimdir.

## Stress omillari ekologik omillar sifatida
Atrof-muhit omillari – bu u yoki bu faoliyat bilan birga boʻladigan va tashkilotning turli darajalarida: fiziologik, psixofiziologik, psixologik va ijtimoiy-psixologik taʼsir qilish orqali faoliyat subyektining haqiqiy funktsional holatida oʻzgarishlarga olib keladigan muayyan shartlar.

Atrof-muhit omillari orasida *ichki* (subyektiv) va *tashqi* (ob’ektiv) omillar farqlanadi. Subyektiv – bu subyektning individual-shaxsiy xususiyatlari bilan belgilanadigan omillar, masalan, vaziyatni, bilim va koʻnikmalarni subyektiv baholash. Maqsad – bu mavzuga bogʻliq boʻlmagan omillar, masalan, iqlim, vaziyatni obyektiv baholash.

Tashqi, ob’ektiv omillar, oʻz navbatida, subyektning omilga individual munosabatiga qarab, ekstremal va normalga boʻlinadi. Boshqacha qilib aytganda, bir xil omillar turli odamlar uchun ham haddan tashqari, ham normal boʻlishi mumkin – bu subyektning individual imkoniyatlariga bogʻliq (moslashuvchan qobiliyatlar, tajriba, bilim, koʻnikma, individual shaxsiy xususiyatlar va boshqalar).

Bundan tashqari, omilning ekstremalligi subyektiv xususiyatdir, chunki u toʻgʻridan-toʻgʻri subyektning taʼsirni bilishiga (ehtimol subyekt buni bilmasligi mumkin, masalan, radiatsiya taʼsiri) va omilning subyektiv ifodasiga bogʻliq. (ehtimol, subyekt omilni oʻz imkoniyatlaridan tashqarida deb hisoblamaydi).

## Stress omillarining tasnifi
Stress omillarining eng keng tarqalgan turlari:

gsgfrftgyhjk fvgbhnjmk, l

* **Tashqi**, atrof-muhit tomonidan qatʼiy belgilanadi
* **Ichki**, faoliyatning tabiatiga koʻra

Taʼsirning tabiati boʻyicha:

* **Psixologik**, subyektning ruhiyatiga taʼsir qiluvchi (maʼlumotlarning haddan tashqari yuklanishi, potentsial xavf va boshqalar).)
* **Fiziologik**, subyektning fiziologik tizimlariga taʼsir qiluvchi (ortiqcha jismoniy faollik, suboptimal harorat, ogʻriq stimullari, nafas olish qiyinlishuvi va boshqalar).)

Psixologik yoki fiziologik omilga uzoq vaqt taʼsir qilish bilan oʻzgarishlar allaqachon psixofiziologik darajada sodir boʻla boshlaydi.

*Fiziologik* stress omillarini quyidagi omillar guruhlariga boʻlish mumkin:

* Biologik
* Kimyoviy
* Jismoniy

*Psixologik* stress omillarini quyidagi guruhlarga boʻlish mumkin:

* Axborot
* Ijtimoiy
* Semantik

Stress omillari guruhlarining koʻplab batafsil tasniflari mavjud, ular odatda quyidagilarga qisqartiriladi:

* Hayot va sogʻliq uchun xavf
* Yuqori individual javobgarlik
* Vazifaning murakkabligi
* Haddan tashqari harakat qilish zarurati
* Vaziyatning mumkin boʻlgan asoratlari tahdidi
* Turli maqsadlarga ega boʻlgan bir nechta harakatlarning kombinatsiyasi
* Bir xillik va monotonlik
* Vaqt tanqisligi
* izolyatsiya
* Axborotning ortiqcha va etishmasligi
* Toʻgʻridan-toʻgʻri atrof-muhit taʼsiri
* Faoliyatning yangiligi va tez oʻzgarishi
* Subyektiv nazoratning etishmasligi
* Ijtimoiy mojarolar

## Ishlash shartlari
Stress omillari soniga, ularning taʼsirining davomiyligi, intensivligi va chastotasiga qarab, faoliyatning quyidagi shartlari ajratiladi:

# **Optimal sharoitlar** – ekstremal omillarning taʼsiri umuman yoʻq yoki subyektning moslashish qobiliyati bilan qoplanadi.
# **Maxsus sharoitlar** – ekstremal omillarning taʼsiri qisqa muddatli boʻlib, moslashishga qaratilgan harakatlar odatdagi kompensatsiya mexanizmlaridan ortiqcha qoʻllanilsa ham, unchalik ahamiyatli emas, ular tananing resurslariga kam sarflanadi.
# **Ekstremal sharoitlar** – ekstremal omillarning taʼsiri doimiy boʻlib, organizm resurslarining maksimal mumkin boʻlgan safarbarligi sodir boʻladi, ammo baribir normal diapazonda, shuning uchun darhol patologik oʻzgarishlarga olib kelmaydi.
# Superekstremal **sharoitlar** – ekstremal omillarning taʼsiri doimiy, oʻta kuchli, organizmning resurslarini safarbar qilish normadan tashqariga chiqadi va oʻlimgacha boʻlgan patologik oʻzgarishlarning rivojlanishiga olib keladi.

## Stress omillariga javob
Organizm va psixikaning reaksiyasi subyektning adaptiv qobiliyatlari va omil bilan toʻqnashuvga tayyorligi bilan belgilanadi. Boshqacha aytganda, subyektning imkoniyatlari omil talablariga javob beradimi yoki yoʻq.

Agar *nomuvofiqlik boʻlsa*, dinamik mos kelmaslikning funktsional holati stressorga notoʻgʻri javob sifatida rivojlanadi. Xavotirning notoʻgʻri javoblari yoki reaksiyalari ularni keltirib chiqaradigan omillarga juda xos emas va tananing ishlashini meʼyorda saqlashga qaratilgan boʻlib, xulq-atvor xatti-harakatlarini ongli ravishda nazorat qilish, xususan, hissiyotlarning ustunligi tufayli kamayadi. Natijada joriy faoliyatning tuzilishi va maqsadlarini saqlab qolishning ahamiyati pasayadi. Qoida tariqasida, ular faoliyat subyektining past darajadagi tayyorgarligi natijasida yoki moslashish resurslari tugaganda rivojlanadi.

*Muvofiqlik* holatida, stressorga adekvat javob sifatida adekvat mobilizatsiya funktsional holatining rivojlanishi sodir boʻladi. Adekvat javoblar qatʼiy omillarga xos boʻlib, ularning taʼsirini bartaraf etish yoki minimallashtirishga qaratilgan boʻlib, xatti-harakatlardagi tashvish reaksiyalaridan xabardorlik va sharoitlarni baholashga analitik yondashuv bilan farq qiladi. Bu yuqori darajadagi tayyorgarlik yoki katta moslashish qobiliyatining natijasidir.

Dinamik mos kelmaslikning funktsional holatlari koʻpincha stress bilan ifodalanadi.

Faoliyat jarayonida haqiqiy imkoniyat va talablar ham subyektiv, ham ob’ektiv ravishda oʻzgarishi va ularning oʻzgarishiga mos ravishda omillarning ekstremalligi va ularga boʻlgan munosabat oʻzgarishi mumkinligini taʼkidlash muhimdir.

## Yana qarang

* Stress
* Ekstremal holat
* Moslashuv (biologiya)
* Shok
* umidsizlik
* Engish
* Stressga qarshi emlash terapiyasi
* Zararli ishlab chiqarish omili

## Manbalar