Boliviyada korrupsiya

**Boliviyadagi korrupsiya** mamlakat hayotidagi asosiy muammodir. Korrupsiyani Boliviya jamiyatining barcha darajalarida topish mumkin. Mamlakat fuqarolari sud, politsiya va davlat boshqaruvini mamlakatdagi eng korrupsiyalashgan soha deb bilishadi. Korrupsiya giyohvand moddalarning noqonuniy savdosini nazorat qilishi kerak boʻlgan mansabdor shaxslar va konchili sanoatida va ular bilan ishlaydiganlar orasida ham keng tarqalgan.

Koʻpgina boliviyaliklar oʻqimagan va shuning uchun fuqarolar sifatidagi huquqlarini yoki korrupsiyaga qarshi qonunlarni bilishmaydi.

## Tarixi
1825-yilda Boliviya Ispaniya hukmronligidan ozod qilinganidan beri mamlakatda beqarorlik kuzatilgan. Hukumat 200 martadan ortiq agʻdarildi va konstitutsiya qayta yozildi. Keng tarqalgan qashshoqlik mamlakatning yomon rivojlanishi va boshqaruvning yomonligining asosiy omili boʻldi.

XX asrning ikkinchi yarmida hukumat bir necha marta fuqarolik va harbiy nazorat oʻrtasida oldinga va orqaga ketdi, ularning baʼzilari korrupsiya ishlari bilan mashhur edi. 1980—81-yillarda, Luis Garsiya Meza Tejada diktator bo‘lganida, bir necha ming davlat xizmatchisining mablag‘larini o‘g‘irlaganlik uchun jinoiy javobgarlikka tortilgan; 1986-yilda Garsiya Meza 55 sheriklari bilan birga davlatga xiyonat, fitna va boshqa koʻplab jinoyatlarda ayblangan; 1989-yilda mamlakatni tark etgan.

Viktor Paz Estensoro hukumati (1985—89) barqarorlik va demokratiya darajasini joriy qildi. 1993-yildan 1997-yilgacha va 2002-yildan 2003-yilgacha prezident boʻlgan Gonsalo „Goni“ Sanches de Lozada davrida koʻpchilik korrupsiya jarayoniga guvoh boʻldi, xaridorlarning koʻpchiligi u bilan yaqin boʻlgan firmalar edi.

2005-yil dekabr oyida Boliviya prezidenti etib saylangan Evo Morales kambagʻal va oʻrta sinf saylovchilarni oʻzi vaʼda qilgan ijtimoiy inqilob korrupsiyani yengib oʻtishiga ishontirdi. Boliviyaning boy tabiiy resurslaridan foydalanishdan tushgan daromadlar 2002-yildan 2012-yilgacha boʻlgan oʻn yillikda makroiqtisodiy koʻrsatkichlarni yaxshilashga yordam berdi. Morales davrida shaffoflik ham yaxshilandi. Shunga qaramay, Boliviya Janubiy Amerikadagi eng qashshoq davlat boʻlib qolmoqda, real YaIM bir avlod avvalgiga qaraganda pastroq va aholining aksariyati hali ham qashshoqlik chegarasidan pastda yashaydi.

## Koʻrsatkichlar, hislar va munosabatlar
Transparency Internationalning 2021-yilgi Korrupsiyani idrok etish indeksi Boliviyaga 0 („juda korrupsiyalashgan“) dan 100 („juda toza“) gacha boʻlgan shkala boʻyicha 30 ball berdi. Ballar boʻyicha tartiblanganda, Boliviya Indeksdagi 180 mamlakat orasida 128-oʻrinni egalladi. Indeksda 1-oʻrinni egallagan davlat eng halol davlat sektoriga ega deb hisoblanadi.

Xuddi shunday, Jahon banki Boliviyaga korrupsiya uchun Butunjahon boshqaruv koʻrsatkichlari shkalasi boʻyicha 0 (eng yomon) dan 100 (eng yaxshi) gacha boʻlgan 38,9 ball berdi, bu 2007-yilga nisbatan pasayish (43,7), lekin 2009-yilga nisbatan yaxshilanish (29,2) dir. 2007-yildan 2011-yilgacha fuqarolarning 80 foizi korrupsiya yomonlashgan yoki doimiy boʻlib qolgan deb oʻylashadi. 2010-yilgi hisobotda aytilishicha, fuqarolarning davlat sektoridagi korrupsiya darajasi haqidagi tasavvurlari bunday korrupsiyaning haqiqiy koʻlamidan ham yomonroqdir. Biznes rahbarlari, aksincha, 2009-yildan beri vaziyat yaxshilanganini eʼtirof etishgan.

## Manbalar