Tutilish

**Tutilish** - bu bir samoviy jism boshqa osmon jismining yorugʻligini toʻsib qoʻyadigan astronomik holat.

Eng mashhurlari oy va quyosh tutilishidir. Sayyoralarning (Merkuriy va Venera) Quyosh diskidan oʻtishi kabi hodisalar ham mavjud.

## Oy tutilishi
Oyning tutilishi Oyning Yer tomonidan tushirilgan soya konusiga kirganda sodir boʻladi. *363 000 km* masofadagi Yer soyasi nuqtasining diametri (Oyning yerdan minimal masofasi) Oyning diametridan taxminan *2,5 baravar* katta, shuning uchun butun Oyni yashirish mumkin.

## Quyosh tutilishi
Quyosh tutilishida Oy, Quyosh orasiga kirib, uni toʻsib qoʻyganida sodir boʻladi. Tutilishdan oldingi oy bizga yoritilmagan tomoni bilan qaraganligi sababli, tutilishdan oldin har doim yangi oy bor, yaʼni oy koʻrinmaydi. Quyosh qora disk bilan qoplanganga oʻxshaydi. Yerda turgan kuzatuvchi bu hodisani quyosh tutilishi sifatida koʻradi. Eng uzun quyosh tutilishi 2010-yil 15-yanvarda Janubi-Sharqiy Osiyoda yuz berdi va *11 daqiqadan* ortiq davom etdi.

## Oy va quyosh tutilishining chastotasi

Hozirgi vaqtda Oy, Yer va sayyoralarning harakatini aniq tasvirlaydigan matematik modellar mavjud. Kompyuterlar yordamida osmonda kuzatilishi mumkin boʻlgan har qanday ob’ektlarning joylashishini ming yillar oʻtmish va kelajakka yuqori aniqlik bilan hisoblash mumkin. Ammo zamonaviy hisoblash asboblari va matematik modellar paydo boʻlishidan oldin ham olimlar quyosh va oy tutilishini oldindan aytib bera olganlar. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Yaqin Sharq va Xitoy olimlari buni bir necha ming yil oldin qilishgan. Antik davrda ham tutilishlar muvaffaqiyatli bashorat qilingan.

Agar Oyning orbitasi ekliptika tekisligida joylashgan boʻlsa, yerda har oyda (toʻliq aytganda, har 29,5 kunda) bitta Oy (toʻlin oyda) va bitta quyosh (yangi oyda) tutilishi kuzatiladi. Ammo Oy orbitasining moyilligi taxminan 5 darajani tashkil qiladi, shuning uchun tutilish uchun Oy yangi oy, yoki toʻlin oyda boʻlishi kerak. Orbita tugunlaridan birining yonidan (yaʼni orbita va ekliptikaning kesishish nuqtasi yaqinida) oʻtgan. Bunday tasodiflar muntazam boʻlsa-da, kamdan-kam hollarda sodir boʻladi, bu esa tutilishlarning qiyosiy kamdan-kam boʻlishiga sababdir. Uzoq muddatli kuzatishlar va tutilishlarni aniqlash shuni koʻrsatdiki, Oy va Quyosh tutilishi 6585,3 kun yoki 18 yil, 11 kun va 8 soatdan bir oz kamroq boʻlgan tsikl bilan sodir boʻladi. Bu davr *Saros* deb ataladi. Bir saros uchun 28-29 oy va 41-43 quyosh tutilishi (quyoshdan – 15-17 qisman, 15 halqali va 13 jami) mavjud. Ommabop eʼtiqoddan farqli oʻlaroq, oy tutilishi odatda quyosh tutilishiga qaraganda kamroq uchraydi. Biroq, Oy (toʻliq yoki qisman) tutilishi yer sharining yarmida, qisman Quyosh tutilishi Yer sharining chorak qismidan koʻp boʻlmagan qismida va toʻliq quyosh tutilishi faqat 250 km dan oshmaydigan chiziqda kuzatiladi. Saros kunlarning karrali boʻlmaganligi sababli, keyingi davrda tutilish chizigʻi oldingi davrdagi joydan oʻtmaydi. Natijada, quyosh tutilishi kamdan-kam hollarda bitta hududda sodir boʻladi: oʻrtacha, har *uch yuz yilda* bir marta. Shuning uchun ham bir joyda yashovchi kuzatuvchi oʻz hayotida koʻp oy tutilishini koʻrishi mumkin, lekin bitta quyosh tutilishi emas. Masalan, 1124-yil (Moskvaning janubi-gʻarbiy qismida kuzatilgan), 1140-yil 20 martda, 1415-yil 7-iyunda, 1476-yil 25-fevralda va 1887-yil 19-avgustda (Moskva shimolida kuzatilgan) va keyingi 4 daqiqa davom etadigan 2126-yil 16-oktabrda kuzatiladi.

Saros qadimgi Misr va Bobil astronomlariga maʼlum boʻlgan. Saros tufayli qadimgi astronomlar quyosh tutilishini juda aniq bashorat qilishdi, ular na samoviy mexanika, na hisoblash qurilmalari haqida aniq tushunchaga ega edilar. Darhaqiqat, tutilish sanasi va vaqtini bashorat qilish uchun oxirgi sodir boʻlgan tutilishlar roʻyxatiga ega boʻlish va ularning har birining sanasi va vaqtiga saroslarning butun sonini qoʻshish kifoya. Oy tutilishini bashorat qilish unchalik qiyin emas. Quyosh tutilishi bilan hamma narsa biroz murakkabroq, chunki tutilish saros orqali takrorlanganda, uning bandi boshqa joyga oʻtishini hisobga olish kerak va bu joyni hisoblab chiqishingiz kerak. Quyosh tutilishini hisoblashni osonlashtirish uchun qadimgi olimlar uch marta saros yoki exeligmos - 19 755,9 kunga teng davr, bu kunlarning butun sonidan sezilarli darajada kamroq farq qiladi.

Saros tutilishining bashoratlari ortiqcha yoki minus 300 yil ichida maqbul aniqlikni beradi, uzoqroq vaqtlarda xatolar toʻplanishi tufayli muvaffaqiyatsizliklar boshlanadi.

## Tutilishning boshqa turlari

Osmonda Oy va Quyosh tutilishidan tashqari boshqa jismlarning tutilishi ham sodir boʻladi. Misol uchun, sayyoralar yulduzlardan ustun turishi mumkin. Bunday hodisalar qoplamalar deyiladi.

Sunʼiy quyosh tutilishi kosmik kema quyoshni qoplaganida, masalan, 1975-yilda *"Soyuz-Apollon"* parvozi paytidagi tajriba kabi kosmosda olingan.

## Tutilishning insoniyat madaniyati va fanidagi oʻrni

Qadim zamonlardan beri quyosh va oy tutilishi, shuningdek, kometalarning paydo boʻlishi kabi boshqa noyob astronomik hodisalar salbiy hodisalar sifatida qabul qilindi. Odamlar quyosh tutilishidan juda qoʻrqishdi, chunki ular kamdan-kam uchraydi va gʻayrioddiy va qoʻrqinchli tabiat hodisalari. Koʻpgina madaniyatlarda tutilishlar baxtsizlik va falokatlarning xabarchisi hisoblangan (bu, ayniqsa, oy tutilishiga tegishli edi, ehtimol soyali Oyning qizil rangi qon bilan bogʻliq). Mifologiyada tutilishlar yuqori kuchlarning kurashi bilan bogʻliq boʻlib, ulardan biri dunyodagi oʻrnatilgan tartibni buzishni xohlaydi („Quyoshni oʻchirish“ yoki „yeyish“, Oyni „oʻldirish“ yoki „qon chiqarish“), ikkinchisi esa saqlab qolmoqchi. Baʼzi xalqlarning eʼtiqodlari tutilish paytida toʻliq sukunat va harakatsizlikni talab qildi, boshqalari esa, aksincha, „yorugʻlik kuchlariga“ yordam berish uchun faol jodugarlikni talab qildi. Qandaydir darajada tutilishlarga boʻlgan bunday munosabat, shunga qaramay, hozirgi zamongacha saqlanib qoldi

Tutilishlar fan uchun boy materiallar berdi. Qadim zamonlarda tutilishlarni kuzatish osmon mexanikasini oʻrganishga va quyosh tizimining tuzilishini tushunishga yordam berdi. Yerning Oydagi soyasini kuzatish sayyoramiz sharsimon ekanligining birinchi „kosmik“ isbotini berdi. Aristotel birinchi marta Oy tutilishi paytida yer soyasining shakli doimo yumaloq boʻlishini taʼkidladi, bu esa Yerning sharsimonligini isbotlaydi. Quyosh tutilishi oddiy vaqtda kuzatilishi mumkin boʻlmagan Quyosh tojini oʻrganishni boshlash imkonini berdi. Quyosh tutilishi paytida birinchi marta sezilarli massa yaqinida yorugʻlik nurlari yoʻlining tortishish egriligi hodisalari qayd etildi, bu umumiy nisbiylik nazariyasi xulosalarining birinchi eksperimental dalillaridan biri boʻldi. Quyosh tizimining ichki sayyoralarini oʻrganishda ularning quyosh diskidan oʻtishini kuzatish muhim roʻl oʻynadi. Shunday qilib, Lomonosov 1761-yilda Veneraning quyosh diskidan oʻtishini kuzatgan holda, birinchi marta (Shryoter va Gerscheldan 30 yil oldin) Venera atmosferasini kashf etdi va Veneraning quyoshdan kirishi va chiqishi paytida quyosh nurlarining sinishini aniqladi.

## Manbalar