open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jahon meteorologiya tashkiloti

**Jahon meteorologiya tashkiloti** (JMT) — xalqaro tashkilot, meteorologik tadqiqotlar va kuzatishlar boʻyicha xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga yordam koʻrsatish hamda milliy meteorologik va gidrometeorologik xizmatlar ishini muvofiqlashtirish ishlarini olib boradi. 1947-yil sentabrda BMT huzurida tashkil etilgan. JMT tuzilishiga qadar bu ishlarni 1871-yilda tashkil etilgan Xalqaro meteorologiya tashkiloti olib borgan. JMTga 150 dan ortiq, davlat aʼzo (2002), Oʻzbekiston Respublikasi 1992-yil 23 dekabrda aʼzolikka qabul qilingan. JMTning oliy organi Jahon meteorologiya Kongressi boʻlib, 4 yilda bir marta chiqariladi. Ijroiya qoʻmitasi 24 milliy xizmat direktorlaridan tashkil topgan va har yili kamida bir marta yigʻilish oʻtkazadi. JMTning 6 mintaqaviy uyushmasi (Afrika, Osiyo, Jan. Amerika, Shim. va Markaziy Amerika, Tinch okeanning jan.-gʻarbi, Yevropa) yirik geografik mintaqalardagi xizmatlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. JMTning doimiy ishlaydigan organi — kotibiyat Jeneva (Shveysariya)da joylashgan.

Meteorologik kuzatishlarni olib borish va standartlash, meteorologik axborotlarni ayirboshlash, ob-havoni prognozlash, meteorologik tadqiqotlar va amaliy meteorologiya muammolari bilan bogʻliq maxsus texnikaviy masalalarni hal qilish uchun bir necha komissiyalar tashkil etilgan. JMT milliy gidrometeorologiya xizmatlari faoliyatini yaxshilash, Yer kurrasi aholisini oziq-ovqat bilan taʼminlash muammosini xal etishda qatnashish, BMTning tashqi muhitni kuzatish va muhofaza qilish tugʻrisidagi Konvensiyaga qatʼiy amal qilish va b.da faol ishtirok etadi. Ayniqsa JMTning Jahon ob-havo xizmati dasturlari (Jahon miqyosida kuzatish tizimi, telealoqa tizimi, meteorologik maʼlumotlarni qayta ishlash tizimi) katta amaliy ahamiyatga ega. Oʻzbekiston Respublikasi gidrometeorologiya bosh boshqarmasi ("Boshgidromet") JMTning Jahon ob-havo xizmati dasturida faol qatnashadi. Toshkentda Jahon ob-havo xizmatining jahon miqyosidagi telealoqa tizimi mintaqaviy telealoqa tarmogʻi, meteorologik maʼlumotlarni qayta ishlash tizimining mintaqaviy ixtisoslashtirilgan meteorologik markazi (Jahondagi shunday 20 ta markazdan biri) ish olib boradi. Toshkent gidrometeorologiya texnikumi negizida JMTning mintaqaviy oʻquv markazi tashkil etilgan. "Boshgidromet" har yili JMT Kotibiyatiga oʻz faoliyati haqida hisobot yuboradi.

Hamidulla Abdullayev.

## Manbalar
Jahon pullari

**Jahon pullari** - umumiy universal toʻlov vositasi sifatida tan olingan, xalqaro miqyosda hamma uchun xarid vositasi, boyliklarning umumiy oʻlchov birligi, qiymatning xalqaro ifodasi boʻlgan pullar; jahon bozorida amal qiluvchi yuksak likvidli pullar. J. p. milliy pullardan barcha mamlakatlarning xalqaro muomalasida ishlatilishi bilan farq qiladi. J. p. qadimda xalqaro savdo paydo boʻlishi bilan vujudga kelgan. Dastlab J. p. vazifasini boy, davlatlararo savdoda faol qatnashadigan mamlakatning oltin va kumush tangalari, keyinchalik oltin quymalar, yombilar bajargan (ular tangalarga nisbatan katta vaznga ega boʻlib, savdo aylanmasi katta boʻlgan, bir yoʻla koʻp pul talab qilinadigan muomalada qoʻllangan). 20-asr ning 1-choragidan oltin pullar muomaladan chiqarilib, ular oʻrnini bir pul birligiga toʻgʻri keladigan sof oltin miqdori (g) bilan taʼminlangan qogʻoz pullar egalladi. Shu paytdan boshlab, iqtisodiyoti kuchli mamlakatlarning barqaror deb tan olingan qogʻoz pullari J. p. vazifasini oʻtay boshladi (Ikkinchi jahon urushidan soʻng J. p. vazifasini AQSH dollari oʻz zimmasiga oldi). 20-asrning 70-y.lariga kelib koʻpgina mamlakatlarda qogʻoz pul birliklarining oltin taʼminoti bekor qilindi. Lekin shunga qaramay qogʻoz J. p. doirasi kengaydi va ular qatoriga erkin almashtiriladigan ingliz funt sterlingi, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Shveysariya franki qoʻshildi. Keyingi yillarda bu milliy pullar ichida raqobat kuchayib, dunyo miqyosida AQSH dollari va Yaponiya iyenasining mavqei koʻtarildi, natijada jahon bozori asosan ikki zona — AQSH dollari va Yaponiya iyenasi zonalariga ajraldi. 1999-yil 1 yanvarda Yevropa Ittifoqining 11 mamlakati uchun umumiy boʻlgan yangi pul — yevro davlatlararo hisob-kitoblarda muomalaga kiritildi (2002-yil 1 yanvardan Ye. banknotlari va tangalari muomalaga chiqarildi). Bundan koʻzlangan maqsad Yevropada AQSH dollarining tazyiqiga qarshi kurashish, uning hukmronligiga barham berishdir. J. p. sifatida yevro AQSH dollarining jiddiy raqobatchisi (1 AQSH dollari =1,13 yevro; 2002, fevral). Xalqaro iqtisodiy integratsiya kuchayishi bilan J. p.ning turlari qisqarib, uning vazifasini ozchilik valyuta bajaradi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Manbalar
Jahon savdo tashkiloti

**Jahon Savdo Tashkiloti** (WTO) (, , ) — 1995-yilda aʼzo-davlatlar oʻrtasidagi xalqaro savdoni liberallashtish, savdo va siyosiy munosabatlarini tartibga solish maqsadida tashkil etilgan. JST 1947-yil tuzilgan xalqaro bitim — GATT(ing. General Agreement on Tariffs and Trade)ning davomchisi hisoblanadi.

Xalqaro savdoda tashkilotga aʼzo va ishtirokchi mamlakatlar uchun majburiy boʻlgan tamoyillar va qoidalar belgilangan xukumatlararo koʻp tomonlama shartnomalar asosida faoliyat olib boradi. 1995-yilda 1948—1994

### '''Jahon Savdo Tashkiloti'''  besh tamoyili

# Savdoda diskriminatsiyani yo’qligi,  to'siqlarini kamaytirish
# Xalqaro savdoda raqobatbardoshlikni oshirish
# Kam rivojlangan mamlakatlar uchun xalqaro savdodagi imtiyozlar
# Savdo shartlarining barqarorligi va prognozliligi

## Bosh direktorlar
JST rahbarlari edi :

Piter Sazerlend, 1995 yil

Renato Ruggero, 1995-1999

Mayk Mur, 1999-2002

Supachai Panitchpak, 2002—2005

Paskal Lami, 2005-2013

Robert Azevedoga, 2013—2020

Ngozi Okonjo-Iweala, 2021—n. ichida

2020 yil avgust oyida Robert Azevedo muddatidan oldin iste'foga chiqqanidan so'ng, bir nechta nomzodlar orasidan bosh direktor lavozimi vaqtincha bo'sh qoldi va Nigeriya moliya vaziri Ngozi Okonjo-Iveala eng ko'p yordam oldi. Biroq Donald Tramp ma’muriyati boshqa nomzod – Koreya vakili Yu Mung Xini qo‘llab-quvvatladi. Tramp AQSh prezidentligidan iste’foga chiqqanidan so‘ng Yu Mung Xi o‘z nomzodini qaytarib oldi. Bayden ma'muriyati Ngozi Okonyo-Iveala nomzodiga qarshi e'tirozlarini to'xtatdi. Lavozimga tasdiqlanganidan so'ng, u tarixdagi birinchi ayol va ayni paytda JSTga rahbarlik qilgan birinchi Afrika vakili bo'ldi.

JSTning oldingi tashkiloti GATT rahbarlari quyidagilar edi:

Erik Wyndham White , 1948-1968

Oliver Long , 1968-1980

Artur Dunkel , 1980-1993

Piter Sazerlend , 1993-1995

Pidrello Ambashey, 1995-2001

## Yana qarang

* BMT
* Bojxona ittifoqi

## Manbalar
Jahon soborlari

**Jahon soborlari** - xristian cherkovi oliy ruhoniylari yigʻilishlari. Ularda diniy taʼlimot va diniy marosim tizimi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan, kanonik meʼyorlar hamda ibodat qilish qoidalari shakllantirilgan, ilohiyotdagi turli konsepsiyalarga baho berilgan, bidʼatchilikka qarshi kurash usullari belgilangan. Pravoslav cherkovi dastlabki 7 ta J. s.ni (4—8-asrlar) vakolatli boʻlgan deb hisoblaydi. Xristianlik cherkovi pravoslaviye va katolitsizmga ajralgan (1054-yil)dan keyin Rim papalari 12-asrdan boshlab katolik cherkovi oliy ruhoniylari yigʻilishlarini qaytadan tikladi va ularni yana J. s. nomi bilan atay boshladi.

## Manbalar
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti

**Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti** (**JSST**) — xalqaro tibbiy tashkiloti boʻlib, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ning ixtisoslashgan maxsus muassasasi hisoblanadi. 1945-yil fevralda BMT konferensiyasida Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotini tuzish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan edi. 1946-yilda sogʻliqni saqlash boʻyicha New Yorkda oʻtkazilgan Xalqaro konferensiyada BMTga aʼzo 26 ta mamlakat tashkilot ustavini ratifikatsiya qilgach, 7-aprel 1948-yilda Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tuzildi. 

7-aprel kuni butun dunyoda sihat-salomatlik kuni sifatida nishonlanadi. Tashkilot oʻz oldiga "hamma xalqlarning iloji boricha sogʻ-salomat boʻlishiga erishish"ni maqsad qilib qoʻygan. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti kasalliklarga qarshi kurash olib boradi, ularni tugatish tadbirlarini koʻradi; atrof muhit muhofazasi, yuqumli va yuqumsiz (sil, venerik va parazitar kasalliklar, yurak tomir kasalliklari, xavfli oʻsmalar va boshqalar) ga qarshi kurash uchun xalqaro standartlar belgilash, dori moddalar sifati va qoʻshimcha taʼsiri hamda narkotik moddalar ustidan xalqaro nazorat oʻrnatish; tibbiyot fanining eng muhim masalalari (toksikologiya, farmakologiya, atrof muhit gigiyenasi va boshqalar) boʻyicha hamda sogʻliqni saqlash sohasidagi tadqiqotlarni koordinatsiyalash va ularni oʻtkazishga koʻmaklashish ham Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining vazifasi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti xalqaro karantin sohasida qator tadbirlarni amalga oshiradi: chechak, vabo va boshqa bilan kasallanish xollari toʻgʻrisida mamlakatlarga oʻz vaqtida xabar beradi.

Tashkilot tarkibiga 6 regional tashkilot kiradi. Ular har birining oʻz ijroiya organlari va regional byurolari bor. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining oliy organi — Jahon sogʻliqni saqlash assambleyasini mamlakatlar saylaydi, uning sessiyasi yil sayin chaqirib turiladi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining markaziy maʼmuriy organi — Sekretariatga (rasmiy idorasi Shveysariyaning Jenevada joylashgan) general direktor rahbarlik qiladi. Tashkilot mablagʻining asosiy manbai unga aʼzo boʻlgan davlatlardan tushadigan badal pulidir. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti jurnallar, byulletenlar, nomuntazam nashrlar chop etadi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining Oʻzbekistondagi vakolatxonasi Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi binosida faoliyat koʻrsatadi (1995-yildan).

## Bosh direktorlari
*  Brock Chisholm
*  Marcolino Gomes Candau
*  Halfdan T. Mahler
*  Hiroshi Nakajima
*  Gro Harlem Brundtland
*  Lee Jong-wook
*  Anders Nordström（acting）
*  Margaret Chan
*  Ethiopia Tedros Adhanom

## Manbalar

## Havolalar

* Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti rasmiy sayti
Jahon ob-havo xizmati

**Jahon ob-havo xizmati** - yer shari miqyosida ob-havo oʻzgarishlarini kuzatib turish bilan shugʻullanadigan tizim. Dunyo ahamiyatiga molik markazlar hamda hududiy aqamiyatga molik meteorologiya markazlaridan iborat. J. o-h. x. rejasi 1967 yilda qabul qilingan. Bu markazlar oʻzaro tezkor aloqa kanallari orqali oʻzaro bogʻlangan. Dunyo ahamiyatiga molik markazlar Vashington, Melburn va Moskvada joylashgan. Hududiy ahamiyatga molik meteorologiya markazlari 20 dan ortiq hududda, shu jumladan Oʻrta Osiyo hududida ham mavjud. Bundan tashqari, har qaysi mamlakatda, shu jumladan, Oʻzbekistonda ob-havo xizmatlari faoliyat koʻrsatadi. Bularning faoliyatini Jahon meteorologiya tashkiloti uygunlashtirib turadi. J. o.-h. x. markazlari butun yer sharidagi ob-havoning xolati haqidagi maʼlumotlarni markazlashgan usulda toʻplaydi, ularni avtomatik tarzda ishlab chiqadi, uzluksiz ishlab turadigan meteorologiya va aerologiya tarmoqlari, ob-havoni kuzatishkemalari va meteorologiya sunʼii yoʻldoshlari kuzatuvlaridan foydalanadi, tayyor maʼlumotlarni, ob-havo haritalarini, ob-havoni oldindan aytishga doir materiallarni tarqatadi.

## Manbalar
Jahon hamjamiyati

**Jahon hamjamiyati** - jahonda mavjud davlatlarning hozirda insoniyat oldida turgan global muammolarni hamkorlikda hal qilishda, umoʻmiy maqsad yoʻlida faoliyat koʻrsatishda birligini anglatuvchi tushuncha. J. h. barcha davlatlarning suveren tengligi xalqaro hoʻquqiy tamoyiliga asoslangan. J. h. xalqaro hoʻqoʻqda tashkilot hisoblanmaydi. J. h.ni aks ettiruvchi universal tashkilot — Birlashgan Millatlar Tashkilotidir. Oʻzbekiston 1992 y. 2 martdan BMTning teng huquqli aʼzosi hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 17-moddasida belgilanishicha, "Oʻzbekiston Respublikasi xalqaro munosabatlarning toʻla huquqli subʼyektidir". Oʻzbekiston Respublikasi oʻzini J. h.ning bir qismi, deb biladi, u insoniyat oldida turgan muammolarni hal qilishda faol ishtirok etadi.

## Manbalar

 

SALOM DO'STLAR BUGUN SIZLAR BILAN JAHON JAMIYATI HAQIDA GAPLASHAMIZ.
Jahongir Mirzo

**Jahongir mirzo** (1396—1433.24.6) — Movarounnahr xoni (1405—1409), Hisor hokimi (1409—1433). Temuriylardan. Muhammad Sulton Mirzoning katta oʻgʻli. 1405-yil Amir Temur vafotidan soʻng , Xalil Sulton Samarqand taxtiga oʻtirgach, 9 yoshli J. M.ni xon koʻtarib, oʻzi otabeklik mansabida xukmronlik qilgan. 1409-yil Shohrux Mirzo Movarounnahrni egallab Samarqand taxtiga Ulugʻbekni oʻtqazgan. J. M.ga Hisor hokimligini berib, unga yosh boʻlgani uchun Hamza Sulduzni otabek qilib tayinlagan. Movarounnahrdagi hokimiyatni qayta egallash uchun Ulugʻbekka qarshi kurashgan. Biroq Qizil Rabot mavzeida Shohrux Qoʻshini bilan boʻlgan jangda (12 iyul 1410-yil) yengilgan.

## Manbalar
Jahongirnoma

"JAHONGIRNOMA", "Tuzuki Jahongiri" ("Jahongir tuzuklari") — Boburiylardan Jahongirshohning asari. "J." uslubi va tuzilishi jihatdan "Boburnoma"ga oʻxshash, fors tilida yozilgan. Asarda 17-asrning 1-choragida Hindistonda boʻlib oʻtgan siyosiy voqealar, Dekandagi xonliklarning boʻysundirilishi, Hindistonning tabiati, oʻsimlik va hayvonot dunyosi, shahar va oʻlkalarning iqtisodiy, madaniy hayoti, meʼmorligi, mashhur olim va shoirlari haqida qimmatli maʼlumotlar berilgan. Musavvir Abulhasan "J."ning birinchi nusxasiga muallifning rasmi va b. miniatyuralarni mohirona chizgan. "J."ga Jaxongirshohning sheʼriy misralari ham kiritilgan. Asarda saroy xayoti, hind xalqlarining urf-odati, hindmusulmon masalalari ustida ham birmuncha fikr yuritilgan. "J." Hindiston, Movarounnaxr va Eron oʻrtasidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy munosabatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga boy manbadir.

## Manbalar
Jahon cherkovlari kengashi

**Jahon cherkovlari kengashi** -ekumen (xristianlik konfessiyalarini birlashtirish tarafdori boʻlgan) harakatning rahbar organi. Uch protestant harakati ("Eʼtiqod va tartib", "Hayot va faoliyat", Xalqaro missionerlik kengashi)ning qoʻshilishi yoʻli bilan 1948-yilda Amsterdamda J. ch. k.ning 1-assambleyasida tuzilgan. Maqsadi cherkovlar oʻrtasida diniy eʼtiqod sohasida mavjud boʻlgan tafovutlarni qiyosan oʻrganib chiqish va amaliy faoliyat sohasida ularni birlashtirish yoʻli bilan yagona xristian uyushmasini vujudga keltirish boʻlgan. J. ch. k.ga 100 ga yaqin mamlakatning 300 dan ortiq cherkovi kiradi. Qarorgohi — Jeneva sh.da.

## Manbalar
Jahonshoh

**Jahonshoh**, Mirzo Jahonshoh (15-asr) — qora qoʻyunlilar sulolasiga mansub hukmdor, Qora qoʻyunlilar davlati asoschisi — Qora Yusufning oʻgʻli. J. 1437 yil temuriylardan Shohrux tomonidan Ozarbayjonga hokim etib tayinlanib, Gruziya hududining talaygina qismini zabt etgan. Shoxrux vafot etgach esa Temuriylar davlatiga qarshi yurish qilib Eronning anchagina qismini va Xurosonni qoʻlga kiritgandan soʻng, Oq qoʻyunlilar davlatiga hujum qilgan, ammo, Uzun Hasan tomonidan tor-mor etilib, qochgan va 1467 yil qoʻlga olinib, qatl etilgan.

## Manbalar
Jahonshoh bahodur

**Jahonshoh bahodur** (XIV asr oxiri — XV asr boshi) - Amir Temurning lashkarboshilaridan; Jakubek barlosnint oʻgʻli, 1384-yil boshida otasi vafot etganidan soʻng Kobuliston viloyati unga xos mulk qilib beriladi. 1392-yil bahorida butun Afgʻoniston va Gʻarbiy Hindiston yerlari Pirmuhammad Jahongirga mulk qilib berilganidan soʻng Jahonshoh bahodur Qunduz va Bagʻlonning hokimi etib tayinlanadi va mazkur amirzodaning xos amirlari qatoriga kiritiladi. Shu bilan birga u sohibqironning deyarli barcha katta harbiy yurishlarida ishtirok etgan. Jumladan, u 1391, 1395-yillardagi Toʻxpgamishxon bilan boʻlgan janglarda katta harbiy mahorat va idrokni namoyish qilgan. 1404-yil bahorida gʻarbga qilingan "etti yillik yurish"dan qaytayotib, Amir Temur mirzo Umar ibn Mironshohga Hulokuxonta taalluugi ulusni ("Rum va Istanbulgacha, Shomu Misrgacha, Iroq va Forsgacha") meros qilib beradi va Jahonshoh bahodurni uning maslahatchisi etib, "Jahonshohbek soʻzidan chiqmagʻaysen va har nekim ul maslahat koʻrsa, aning birla amal qilgʻaysen" deb taʼkidlaydi.

Ashraf Ahmedov.

## Manbalar
Jgut

**Jgut** (rus.) — qon toʻxtatishda qoʻllaniladigan vosita; elastik rezina naycha yoki bint. 1873-yilda nemis xirurgi F. Esmarx tavsiya etgan. Qoʻloyoq jarohatlanganda yoki operatsiya qilinganda qon toʻxtatish uchun, shuningdek, venadan qon olishda, venata dori yuborishda va qon kuyishda ishlatiladi.

## Manbalar
Jebe noʻyon

**Jebe noʻyon**, Jaba, Jeba, Jebe, Chjebe (12-asr oxiri — 13-asr 1-yarmi) — Chingizxonning atoqli sarkarda — nuyenlaridan biri. Nirun qabilasining yisut urugʻidan. Chingizxonga qoʻshilguncha tayjiut qabilasi boshliqlaridan sanalgan Qadan tayjining oʻgʻli Tudaning xos yigiti boʻlgan. J. n. ning lashkarboshilik salohiyatini yuqori baholagan Chingizxon uni oʻta masʼuliyatli harbiy amaliyotlarga tayinlagan, jumladan, 1216 y.ning koʻklamida naymanlar xoni Kuchluqkr. qarshi oʻgʻli Joʻji va J. n. boshchiligida 20 ming kishilik qoʻshin joʻnatgan. Bu qoʻshin zafar bilan qaytayotganda Irgʻiz dape’cu boʻyidagi jangyaa Muhammad Xorazmshohning 60 ming kishilik qoʻshiniga roʻbaroʻ kelgan. Chingizxonning Shim. Xitoyga yurishi (1211) paytida J. n. Jurja viloyatining yirik shahri Tunkinni egallash uchun joʻnatilgan. J. n. oʻziga xos harbiy taktik usul qoʻllab shaharni egallaydi. Shu yili Chamchil darasiga kirish yoʻlini qoʻriqlash topshirilgan J. n. xitoyliklarning Udun qoʻmondonligidagi askariy qismlariga qoʻqqisdan hujum qilib, ularni tor-mor keltiradi. 1220 y. Movarounnahrni istilo qilish chogʻida Chingizxon 20 ming kishilik qoʻshin bilan J. n. va Subutoy bahodirni yurtni tark etgan Muhammad Xorazmshohni taʼqib etish va uning tasarrufidagi Arron, Ozarbayjon, Eron va Shirvon yerlarini zabt etishga joʻnatgan. Ular dastavval Iroqi ajamning Har, Simnon, Ray, Qum, Hamadon, Qazvin, Ozarbayjonning Tabriz, Marogʻa, Naxichevan, Sarob, Ganja, Baylakon kabi sh.larini egallashgan. Gurjilar (gruzinlar)ning 30 ming kishilik qoʻshinini harbiy hiyla bilan yakson etgan J. n. va Subutoy bahodir qoʻshini Shirvonshoxlar sulolasining bosh shahri Shamoxiy (Shemaxa)ni gʻorat qiladi va Darbanddan oʻtib, Shim. Kavkazga alanlar yurtiga bosib kiradi, ularning qarshiligini sindirib, qoʻqqisdan qipchoqlarga hujum qiladi. Omon qolgan qipchoqlar Rus yerlariga qochishga majbur boʻlishgan. Qish mavsumini qipchoqlarning sersuv yaylovlarida oʻtkazgan J. n. va Subutoy bahodir Qrimning jan.dagi Sugʻdaqni zabt etadi. Kalka jangida rus knyazlari va qipchoqlarning birlashgan qoʻshinini yenggan moʻgʻullar ruslarning koʻpdan koʻp shaharlarini gʻorat qilganlar, soʻngra Volga-Kama Bulgʻoriyasish qattiq qarshilikka duch kelgach, orqaga qaytib, Qoraqurumga qaytayotgan Chingizxonga kelib qoʻshilganlar.

## Adabiyot
* Rashidad-Din , Sbornik letopisey, t.1, Kniga vtoraya, M. — L., 1952; Shixabad-Din Muhammadan-Nasav i , Jizneopisaniye sultana Djalalad-Dina Mankburni, Baku, 1973; Bartold V. V., Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya, Soch., t. 1, M., 1963.

Hamidulla Dadaboyev.

## Manbalar
Jevak

**Jevak**, javak (fors, jev — arpa) — ayollar boʻyniga taqadigan bezak buyumi, taqinchoq. Qolipaki usulida oltin, kumush va b.dan tayyorlangan huqqachalardan tuzilgan: bitta yirik, bitta kichik huqqacha eshilgan ipak ipga marjon qilib tiziladi; har bir yirik huqqachaga qolipaki usulida tayyorlangan arpa shaklidagi shokilalar osiladi. Huqqachalar yuziga naqshlar ishlanib, rangdor toshlar qadab bezatiladi. Tangalarni birbiriga ulab 5 qator shoda qilib ishlangan tangajevak, shodasiga marjon taqilgan marjonjevak va b. turlari bor. Toshkentda J., Samarqandda arpajevak, Andijon, Marrilon, Qoʻqonda javak (Andijonda, shuningdek, beshqator), Piskentda mangʻiti deb ataladi.

## Manbalar
Jahonobod masjidi

**Jahonobod masjidi** - Fargʻona viloyati Rishton tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (1912). Mahalliy boy Madalibobo buyurtmasi bilan Isaboy Hoji oʻgʻli rahbarligida qurilgan. Masjid tarhi 15,2x15,6 m, ikki ustunli xona va uning oldida (sharq tomonga tutash) qurilgan ayvondan iborat. Xonaqoh va ayvon ichki devorlari ganch bilan suvalgan. Mexrob va tokchalari bor. Ayvon devoridagi namoyonlar manzarali naqsh gullar, shift esa girih, hovuzak, muqarnas bilan bezatilgan. J. m.ni qoʻqonlik naqqoshlar usta Boybobo va uning oʻgʻli Gʻani bezagan.

## Manbalar
Jahondorshoh

**Jahondorshoh** (18-asr) - boburiylar sulolasiga mansub hukmdor. Bahodirshoh I (1643—1712) ning oʻgʻli. Otasi vafot etgach (1712), taxtga oʻtirgan. Ammo, birodarlari — Aziymushshaʼn, Rafiyʼushshaʼn va Jahonshoxlar oʻzaro taxt talashib unga qarshi urush boshlaganlar. Natijada J. 11 oy hukmdorlik qilgach, Agrada boʻlgan jangda Aziymushshaʼnning oʻgʻli — Farax tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar
Keldiboy Jejanov

**Keldiboy Jejanov** (10-oktyabr 1943-yil, Shahrixon tumani, Andijon viloyati, Oʻzbekiston SSR, SSSRda tugʻilgan) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1991-yil). Fargʻona pedagogika institutining tarix-geografiya fakultetini tugatgan (1968). 1968-yildan Shahrixon tumanidagi 22-maktabda oʻqituvchi, 1994-yildan direktor. Jejanov faoliyatida oʻquvchilarni olimpiadalarga tayyorlash va ishtirok ettirish ishlari alohida oʻrin tutgan.

## Manbalar
Jez

**Amerika Qoʻshma Shtatlari Jez**, latun — asosan, mis bilan ruxdan (50% gacha) iborat qotishma. Jez olish qadimdan (mil. av.) maʼlum. Ilgari (18-asrgacha) misni pista koʻmir qoʻshilgan pyx rudasi bilan birga eritib Jez olishgan, 19-asrga kelib misni toʻgʻridan-toʻgʻri pyx bilan birga eritib ola boshlashgan. Tarkibida rux miqdori ortgan sari Jez rangi qizgʻishdan och sariq ranggacha oʻzgaradi. Koʻrkamligi, arzonligi, mexanik xossalari yaxshiligi uchun mis qotishmalari ichida Jez eng koʻp ishlatiladi.

Oddiy Jez — misning fakat rux bilan qotishmasi. Tarkibida 10% gacha rux boʻlgan Jez tompak, 1 0 - 2 0 % gacha rux ft/ boʻlgani yarim topak deb ataladi. Bularning zanglashga chidamliligi va plastikligi yuqori boʻlgani uchun ulardan radiator va kondensator quvurlari, list va lentalar tayyorlanadi. Tarkibida taxminan 30% rux boʻlgan Jez patron latuni deyiladi va sovuqlayin shtamplash, presslash yoʻli bilan undan turli buyumlar olinadi. Tarkibida 39% gacha rux boʻlgan Jez bir fazali (a), 39 dan 45% gacha rux boʻlgani ikki fazali (5) qotishmalardir.

Jez tarkibida rux miqdori kamaygan sari qotishmaning plastikligi ortib boradi. Eng plastik Jez a — latundir. Tarkibida 45% dan ortiq rux boʻlgan Jezlar juda qattiq va moʻrt boʻlganligidan texnikada ishlatilmaydi. Jezning xossalarini yanada yaxshilash uchun alyuminiy, qalayi, temir, marganets, nikel, kremniy, qoʻrgʻoshin va b. elementlar (hammasi boʻlib 10% gacha) qoʻshiladi. Shunda koʻp aralashmali (maxsus) Jez hosil boʻladi. Tarkibida chamasi 15% rux va 0,5% alyuminiy boʻlgan Jez tillarang boʻlgani uchun undan zargarlik va bezak buyumlari tayyorlanadi. Tarkibida 1,5% gacha qalayi boʻlgan Jez dengiz latuni deyilib, dengiz suviga chidamli boʻlgani uchun kemalarga ishlatiladi, 3% gacha qoʻrgʻoshin qoʻshilgan Jez (qarang Avtomat latuni) avtomobil va soatsozlikda qoʻllanadi.

Jez deformatsiyabop va quymabop xillarga boʻlinadi. Deformatsiyabop Jezdan quvurlar, list, tasma, chiviq va b. prokatlanadi, quymabop Jezdan esa armaturalar, antifriksion detallar, podshipnik vtulkalari va b. quyiladi. J. umumiy mashinasozlikda, asbobsozlikda, issiqlik texnikasi va b. sohalarda ishlatiladi.

## Manbalar
Jezlash

**Jezlash**, latunlash — metall (asosan, poʻlat) buyumlar sirtiga tarkibi mis (70%) va rux (30%) dan iborat yupqa (bir necha mkm) qatlamni qoplash. Asosan, elektrgalvanik usulda, yaʼni galvanik vannasida jezni choʻktirish usulida amalga oshiriladi. J. titan va titan qotishmalarining yedirilishiga qarshi xossalarini yaxshilash, buyumlarni zanglash (korroziya) dan asrash, qizdirib presslashda poʻlat hamda alyuminiy buyumlarning rezina bilan yaxshi tishlashishini taʼminlash maqsadida qilinadi.

## Manbalar
Jezoyna

**Jezoyna** — jez va ilk temir davrida ishlangan metall koʻzgu. Milodning boshlarigacha shisha oyna boʻlmaganligi sababli oyna jezdan qilingan. Qad. mozorlarda J. koʻpincha ayollarning ziynat buyumlari qatorida uchraydi. J., asosan, doyra shaklida boʻlib, avval dastasiz, keyinroq (temir davrida) dastali qilinib, turli xil naqshlar berilgan. J. oʻrta asrlardagi baʼzi yodgorliklarda ham uchraydi. Yaltiroqligini doimiy saqlash uchun J. yuzasi teridan qilingan nafis pardozlagich bilan ishqab turilgan.

## Manbalar
Jevachi

**Jevachi**, jibachi — sovutdor; oʻrta asrlarda sovut kiygan otliq va piyoda askar; har xil temir qurol egasi; qurol-aslaha saqlanadigan maxsus ombor — jevaxona mutasaddisi (boshqaruvchisi); harbiy yurish vaqtida podshoh va xonning sovut va ogʻir qurol-aslahalarini olib yuradigan kichik mansabdor — jibachigiri. Toshkentdagi qad. jevaxona oʻrni Eskijoʻva (jeva soʻzining buzib talaffuz etilishi) deb ataladi.

## Manbalar

 
Jevachi qadimda Xorazm va Buxoro hududlarida paydo boʻlgan.
Jedin asri va yarusi

**Jedin asri va yarusi**, jedin (Belgiyadagi Jedinn sh. nomidan) — devon davri erta epoxasining boshlanish asri va oʻsha vaqtda hosil boʻlgan yotqiziqlar. 1848-yilda angliyalik A. Dyumon alohida yarus sifatida ajratgan. Yarusning togʻ jinslari kembriy davri yotqiziqlariga transgressiv holda yotadi, asosi konglomerat, yuqorisi qumtosh, alevrolit va argillitdan tashkil topgan. Quyi va yuqori J.a. va ya.ga boʻlingan. Quyisiga (Mopo-graptus uniformis va Icriodus woschmidti Liege) va yuqorisiga — Belgicospis crouchi Lank faunasi xos. J.a. va ya. yotqiziqlari Oʻzbekistonda Turkiston va Hisor togʻlarida uchraydi, Belgiya, Germaniya, Angliya, Chexiya, Marokash, AQSH, Ukraina (Podoliya), RF (Ural, Sibir)da tarqalgan. Yotqiziqlarining qalinligi bir necha metrdan 650 m gacha.

## Manbalar
Jezqazgʻan mis koni

**Jezqazgʻan mis koni** - Qozogʻistonning Jezqazgʻan sh. yaqinidagi mis koni. Kon toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumot manbalarda 1771-yilda qayd etilgan, mis rudasi uyumlari 18-asr oxirida maʼlum boʻlgan. Kon mukammal oʻrganilib, 1928-yil ishga tushirilgan. Tektonik jihatdan J.m.k. JezqazgʻanSarisu muldasining shim.da joylashgan. Uning pastida quyi devon yotqiziqlari (qumtosh qatlamchalari aralash turli tarkibli qizil rangli vulkanogen jinslar) joylashgan. Bular oʻrta devon terrigen (qizil rangli qumtosh va konglomeratlar) va karbonatli (kremniylashgan ohaktoshlar, mergellar) jinslar bilan qoplangan. J.m.k. samarador Jezqazgʻan svitasida joylashgan. Jezqazgʻan svitasi navbatlangan kulrang va qizil rangli koʻp yarusli qumtosh qatlamlaridan tashkil topgan. Faqat kulrang qumtoshlar rudali. Ruda jinslarining qalinligi 1,5 m dan 30 m gacha va undan ortiq, 110° gacha burchak ostida enkaygan. Rudaning asosiy zaxirasi 300–350 m chuqurlikdagi birlamchi sulfidli ruda uyumlarida joylashgan. Ruda minerallari: xalkozin, bornit, galenit va sfalerit. Kondan misdan tashqari qoʻrgʻoshin, kumush va b. rudalar ham olinadi. Konning sanoat ahamiyati katta.

## Manbalar
Jele

**Jele** (frans. gelee) — shirinlik; nok, olma, olxoʻri va b. rezavorlar sharbatlaridan tayyorlanadi. Sharbat qaynatilib, qiyomga shakar, sovuq suvga solib qoʻyilgan jelatin qoʻshiladi. Tarkibida 65—70% moddasi qolguncha qaynatiladi. J. issiq holatda 75—80% haroratda shakl beriladigan idishlarga solinib sovitiladi. J. tiniq boʻlib, qaysi meva sharbatidan olingan boʻlsa, uning rangi, taʼmi va xushboʻyligi saqlanadi.

## Manbalar
Jelak

**Jelak** — xotin-qizlar boshiga tashlab yuradigan yopinchiq; bichimi erkaklar toʻnining kichik hajmdagi shaklida. Faqat boʻyin oʻmiziga toʻgʻri burchakli uzun yoqa qoʻshilgan, ayrimlarida yoqa oʻrniga tuva (10x20 sm) qoʻyilgan. J.ning uzunligi 115—120 sm, tana va yeng qismi oʻta tor qilib bichilgan, yenglari odatdagidan uzunroq boʻlib, paranjiniki kabi orqa tomonda birlashtirilib etakkacha tushib turgan. J.ning avrasi baʼzan quroq usulida mato parchalaridan ulab tikilgan; yoqa (tuva)si yorqin rangli iplarda kashta bilan sidirgʻa qoplab, yoqa, yenglari hoshiya naqsh (romb, uchburchak, xochsimon va b. shaklli), yoqadan orqa tomonga, yenglarga shoxcha ("hayot daraxti") shakli kashta bilan tikilib, turli xil pulakcha, piston, tugma, noziklar bilan bezatilgan, shuningdek, enli jiyaklar (asosan qoʻltiq osti va yeng uchlariga) tikilgan. Jiyaklar oxiri popuklar bilan tugallangan. Samarqand, Surxondaryo, Buxoro, Xorazm, Qashqadaryo, Qoraqalpogʻistonda keng tarqalgan J. maxalliy xususiyatlar asosida turlicha bezatilgan.

## Manbalar
Jem

**JEM (**ing. jam) — shakar qiyomida pishirilgan meva va rezavorlar. Jem qiyomi murabbo qiyomidan quyuqligi bilan ajralib turadi. Jem pishirish uchun tarkibida kislota va jelesimon kо‘rinish hosil qilish uchun yetarli pektini bо‘lgan mevalar (olma, olxо‘ri, behi va b.) ishlatiladi. Boshqa mevalardan foydalanilganda ularga olma, krijovnik kabi pektin moddasiga boy meva va rezavor mevalar sharbati yoki pyuresi qо‘shiladi. Rezavor mevalar shakarni shimishi uchun pishirishdan avval eziladi. Jem uchun tayyorlangan mevalar tog‘ara yoki qozonga solinib, shakar yoki qiyom qо‘shiladi va kо‘pigi о‘rtaga yig‘ilib, mevalar shirani yaxshi shimib, quyuqlashib, tiniq bо‘lgunga qadar pishiriladi. 1 kg mevaga 800 g shakar solinadi.
Jeminay

"JEMINAY" (Gemmi) — ikki oʻrinli kosmik kemalar nomi (AQSH). Yer atrofidagi orbitada uchirishga moʻljallangan. Ogʻirligi 3,2 t dan 3,8 t gacha. "J." germetik kapsula (qoʻnish apparati), kabina, asboblar boʻlmasi va tormozlash dvigatelidan iborat. Kapsulaning diametri 2,25 m, uz. 5,70 m. Kabina hajmi 2,33 m3. Orbitada boshqa apparatlarga yaqinlashish tizimi ham bor. Astronavtlarning 14 kun yashay olishiga moʻljallangan. Bortidagi apparatlar issiqlik elementlari vositasida energiya bilan taʼminlanadi. "J." faqat suvga qoʻndiriladi. "J."da oʻtkazilgan asosiy tadqiqotlardan biri shuki, dunyoda ikkinchi marta (kosmonavt A. A. Leonovdyan keyin) ochiq kosmosga chiqish masalasi tekshirib koʻrildi ("J-4", E. Uayt). 1965 y. 23 martdan 1966 y. 11 noyabrgacha boʻlgan vaqt mobaynida 10 ta "J." uchirilgan, ularda 16 astronavt parvoz qilgan, ulardan 5 kishi (E. Uayt, Yu. Sernan, M. Kollinz, R. Gordon, E. Oldrin) parvoz paytida kemadan tashqariga chiqib, ochiq kosmosga chiqishga doir masalalarni tekshirib koʻrdi.

## Manbalar
William James

**William James** (talaffuzi: Uilyam Jems) (1842.11.1, Nyu-York— 1910.26.8, Chokorua, NyuXempshir) – amerikalik faylasuf va psixolog. Garvard universiteti professor (1872— 1907). Materializmga qarshi „radikal empirizm“ namoyandasi va pragmatizm asoschisi. James erkin ijodiy shaxs hamda voqealikning koʻp shaklliligi (qarang Plyuralizm) gʻoyalarini ilgari surdi. Psixologiyada assotsiativ nazariya (qarang Assotsiatsiya)ga qarshi boʻldi. Asosiy asarlari: „Psixologiyaning ilmiy asoslari“ (1890), „Pragmatizm“ (1902), „Koinot plyuralistik nuqtai nazardan“ (1909), „Diniy tajribaning xilma-xilligi“ (1902).

## Manbalar
Jeleznovodsk

**Jeleznovodsk** - RF Stavropol oʻlkasidagi shahar (1917 y.dan), Kavkaz Mineral suvlari guruhiga kiruvchi balneo balchiq kurort. J. 600—630 m balandlikda joylashgan. Temir yoʻl shoxobchasi (6 km) orqali Beshtov stansiyasi bilan bogʻlangan. Aholisi 29,4 ming kishi (1992). 19-asr boshlaridan kurort sifatida tanila boshlagan. Yozi iliq, (iyulning oʻrtacha temperaturasi 2G), quruq, qishi moʻʼtadil yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 4°); yiliga oʻrtacha 605 mm yogʻin yogʻadi. Slavyanovsk va Smirnovsk karbonatli mineral buloqlari suvi ichiladi, qadoqlab joʻnatiladi, boshqa buloqlarning suvi vannaga beriladi. Ovqat hazm organlari, urologik va modda almashinuvi buzilishi kabi kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Tambukan koʻlidan shifobaxsh balchiq olinadi.

## Manbalar
Jemsonit

**Jemsonit** (shotlandiyalik mineralog R. Jeymson nomi bilan atalgan) — murakkab sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Pb4FeSb6Sl4. Qoʻshimchalari: Si, Ag, Zn. Monoklin singoniyali. Ignasimon, socheimon, kigizeimon va donador agregatlar holida uchraydi. Kulrang . Yaltiroqligi metallsimon. Qattiqligi 2—3. Gidrotermal konlarning qoʻrgʻoshin ruxli rudalarida uchraydi. Oʻzbekistonda Qoʻshbuloq (Qurama togʻi) dagi oltin, Cheptan va Burchmulla (Chatqol togʻi) dagi margimush konlarida topilgan. Rossiya (Darasun), Angliya (Kornuoll), Armaniston (Azatek) va b. joylarda maʼlum.

## Manbalar
Jeneva bitimlari

**Jeneva bitimlari** (1954) - AQSH, Buyuk Britaniya, XXR, Fransiya va sobiq SSSR tashqi ishlar vazirlari kengashida (1954-yil 26 aprel — 21 iyul) qabul qilingan bitimlar (bitimlarni tayyorlashda VDR, Kamboja, Laos va Jan. Vyetnam vakillari ham ishtirok etgan). Fransiyaning 1945-yil sentabrdan boshlangan Vyetnam, Laos va Kambojaga qarshi urushiga nuqta qoʻygan. Koreya masalasi, Hindixitoyda tinchlik oʻrnatish masalalari muhokama etilgan. Bitimlarda Vyetnam, Laos, Kamboja hududidagi chet el harbiy bazalarini tugatish, bu davlatlarning harbiy bloklarga aʼzo boʻlmasliklari koʻrsatib oʻtilgan. Hindixitoyda harbiy harakatlarni toʻxtatish, Laos va Kambojada 1955-yilda, Vyetnamda 1956-yilda umumiy erkin saylov oʻtkazilishi taʼkidlangan. Hindixitoy davlatlarining hududiy daxlsizligi va mustaqilligini hurmat qilish, ichki ishlariga aralashmaslik qayd etilgan.

## Manbalar
Jeneva

**Jeneva** — Shveysariyaning jan.gʻarbidagi shahar. Jeneva kantonining maʼmuriy markazi. Jeneva koʻlining jan.-gʻarbiy sohilida, 372 m balandlikdagi xushmanzara yerda joylashgan. Koʻldan oqib chiqadigan Rona daryosi shahar oʻrtasidan oʻtgan. Iqlimi yumshoq, yillik yogʻin 1000&nbsp;mm chamasida. Aholisi 172 ming kishi, shahar atrofi bilan 390 ming (1998).

Jeneva (lotincha Genava) dastlab Yuliy Sezar tomonidan mil. av. 1-asrda tilga olingan. Savdo yoʻllari chorrahasida joylashganidan shaharning iqtisodiy mavqei kuchayib bordi. 14—15-asrlarda oʻzining yarmarkalari bilan mashhur edi. 16-asrdan Shveysariya tarkibidagi ittifoqdosh yer; Kalvin davrida (16-asr) reformatsiya markazi boʻlgan. 16— 17-asrlarda Jenevada sanoat, jumladan soatsozlik rivojlandi. 1798—1814-yillarda Fransiya tarkibida boʻldi. 1815-yildan Shveysariyaning 22-kantoni. Jeneva— bir qancha xalqaro tashkilotlar, jumladan, Millatlar Ligasi (1919—39), Qizil Krest organlari, BMT turli boʻlimlarining doimiy qarorgohi. Jenevada xalqaro kongresslar, konferensiyalar, koʻrgazmalar va festivallar oʻtkazilib turiladi. Kurort shahar, chet el turizmining markazlaridan.

Jeneva— transport yoʻllari tuguni, koʻl porti. Yirik aeroport bor. Mamlakatning muhim siyosiy, sanoat va savdo moliya markazlaridan. Zargarlik butomlari, aniq mexanika (soatlar, geodeziya asboblari, aniq apparatura va b.), stanok sozlik, elektron texnika, mashina sozligi, dvigatellar i.ch., farmatsevtika, parfyumeriya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet va b. oliy oʻquv yurtlari, teatrlar, muzeylar bor. Jenevaning kad. qismi Ronaning soʻl sohilida joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sen-Pyer sobori (12— 18-asrlar), Sent-Mari-Madlen va Sen-Jermen (14-asr) cherkovlari (14—15-asrlar), ratusha (15-asr), Enar saroyi (1817—21), Uygʻonish davri va mumtoz qoʻshqlar (17—19-asrlar) saqlangan. Yangi shahar qismida Millatlar saroyi, Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti, Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik (MAGATE) binosi va b. zamonaviy inshootlar joylashgan.

## Geografiyasi
### Hududi
Jenevaning hududi  kmni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha  m balandlikda joylashgan.

## Demografiyasi

## Manbalar
Jelatina

**Jelatina** (lot. gelatus — muzlagan, sovigan) — hayvon terisi, payi va suyaklarini suvda qaynatish yoʻli bilan olinadigan oqsil moddalar aralashmasi. Bunda toʻqimalar tarkibiga kiradigan kollagen glyutinga aylanadi. Olingan eritma haydaladi, tindiriladi, iviq hosil boʻlguncha sovitiladi, soʻngra boʻlak-boʻlak qilib kesiladi va quritiladi. Tayyor holdagi quruq J. — taʼmsiz, hidsiz, shaffof, rangsiz yoki och sargʻish boʻladi; sovuq suvda va suyultirilgan kislotalarda shishadi. Qizdirilgan kolloid eritma soviganda iviqqa aylanadi. J. qandolatchilikda (marmelad va b. tayyorlashda), fotoplyonkalar, plastinkalar, fotoqogʻoz va karton tayyorlashda, gemofiliya kasalligini davolashda hamda meʼda, ichak va oʻpkadan qon ketishini toʻxtatishda (5—10% li eritmasi, maz va shamchalar tarkibida) ishlatiladi, shuningdek, mikrobiologiyada (oziqli muhit olishda) qoʻllanadi.

## Manbalar
Jeneva konvensiyalari

**Jeneva konvensiyalari** (1949) — urush jabr yetkazganlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi xalqaro konvensiyalar, 1949-yil 12-avgustda Jeneva sh.da qabul etilgan bitim. Bu bitimga: 1) harakatdagi armiya hisobidagi yarador va kasallar ahvolini yaxshilash; 2) dengiz qurolli kuchlari tarkibidagi yaradorlar, kasallar va kema xalokatiga uchraganlar ahvolini yaxshilash; 3) harbiy asirlar bilan muomala qilish; 4) urush davrida aholini muhofaza etish toʻgʻrisidagi konvensiyalar kiradi. Konvensiyalar qabul qilingan konferensiya ishida 56 davlat qatnashgan. J.k.ga 1907 va 1929-yillardagi xalqaro konvensiyalar asos boʻlgan.

## Manbalar
Jeneva koʻli

**Jeneva koʻli**, Leman - Shveysariya va Fransiyadagi koʻl, Alp togʻlaridagi koʻllar ichida eng yirigi. Maydoni - 582&nbsp;km, uzunligi - 72&nbsp;km, kengligi 14&nbsp;km gacha, eng chuqur joyi 310 m, suv hajmi 89&nbsp;km. Gʻarbiy Alp va Yura togʻlari oraligʻidagi soylikda, 372 m balandlikda joylashgan. Koʻl Alp togʻlaridan siljib tushgan muzlik oʻrnida hosil boʻlgan. Qirgʻoqlari gʻarbida yotiq, sharqida tik. Jeneva koʻli orqali Rona daryosi oqib oʻtadi (koʻl suvining 72% shu daryodan yigʻiladi). Daryoning koʻldan chiqish joyiga toʻgʻon qurilgan. Sohilida iqlim yumshoq, iliq; koʻl qishda muzlamaydi. Kema qatnaydi. Koʻl atrofi xushmanzara: Shveysariya sohilida turistik bazalar, shifoxonalar, iqlim va balneologik kurortlar, Jeneva, Lozanna va boshqa shaharlar joylashgan.

## Manbalar
Edward Jenner

**Jenner Eduard** (1749-1823) - ingliz vrachi, chin chechakka qarshi emlash usulining asoschisi. Sigir chechagi bilan ogʻrib tuzalgan sut sogʻuvchilar chin chechak bilan ogʻrimasligini aniqlagan. 1769-yil 14 mayda 8 yashar Jeyms Fips ismli bolaga sigir chechagini, bir yarim oydan keyin odam chechagini emlagan; bola chechak bilan ogʻrimagan. Bir necha oy va bir necha yildan keyin Fipsni yana qayta emlab chechakka qarshi emlash mumkinligini va juda yaxshi natija berishini isbotlagan. 1803-yilda Londonda chechakka qarshi emlash instituti (Jenner instituti) ochildi, Jenner umrining oxirigacha unga rahbarlik qilgan.

## Manbalar
Jentelmen

**Jentelmen** (ing . gentleman — tag-taxtli odam, dvoryan) — 1) Buyuk Britaniyada va ingliz tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda kiborlarning axloq, qoidalariga qatʼiy rioya qiluvchi, mulozamatli odam; 2) ingliz tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda erkaklarning tavoze bilan muomalada boʻlishi; 3) koʻchma maʼnoda — xushmuomala, tarbiyali kishi.

## Manbalar
Anthony Jenkinson

**Anthony Jenkinson** () (1529-1610/1611) - ingliz sayyohi; savdo agenti va diplomat. Jenkinson Angliyaning Xarboro- Lestershir rayonining Market-Xarboro shaharchasida tugʻilgan. Yoshligidan otasi Jenkinsonni tijoratdan savod chiqarishga bergan. 1555 yili Jenkinson "Moskva savdo kompaniyasi" ga asos solgan. Yevropa, Osiyo va Afrikaga sayohat qilgan, 1557—72 yillarda Rossiyaga 4 marta kelgan. J. Angliya bilan Rossiya oʻrtasida ittifoq shartnomasi tuzilgudek boʻlsa, inglizlarni savdo-sotiqda monopol huquqqa ega boʻlishiga, Ivan 1 Uning roziligini olishga erishgan (1567—69). Angliya shartnomani imzolashdan voz kechgan, Ivan IV bu imtiyozlarni bekor qilgan (1570). J. 1558—59, 1562—64 yillarda Ivan Grozniyning ruxsati bilan Rossiya orqali Eron va Oʻrta Osiyoga elchilik sayohati qilgan. Uning maqsadi Oʻrta Osiyo orqali Xitoy va Sharqiy Hindistonga olib boradigan savdo yoʻlini ochish boʻlgan, biroq u maqsadiga erisha olmagan. J. elchiligi 21 oy (1558 y. aprel-dan 1559 y. 2 sent.gacha) davom etgan. Unda Richard va Robert Jonsonlar va Aziz ismli tarjimon (tatar) hamrohlik qilgan. J. bu elchilik sayohati haqida "Rossiyadagi Moskov shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahriga sayohat" nomli esdaliklarini yozib qoldirgan. U Xitoyga olib boradigan yoʻllar toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplagan. U Saroychiq, Xorazmdagi Vazir va Urganch sh.lari haqida qimmatli maʼlumotlarni keltirgan. J. Amudaryo, Mangʻit ulusi, Xorazm va Buxoro xonligining 16-asr oʻrtasidagi ijtimoiy-siyosiy ahvoli, shuningdek, Oʻrta Osiyo xalqlarining turmushi, odatlari va b. haqida muhim tarixiy maʼlumotlar yozib qoldirgan.

## Adabiyot
* Puteshestviye Djenkinsona v Xivu i Buharu. Puteshestviye v Srednyuyu Aziyu 1558— 1559 gg . [V kn.: Angliyskiye puteshestvenniki v Moskovskom gosudarstve v XVI v., perevod s angliyskogo Yu.V. Gotye], L., 1937; Axmedov B. A., Istoriko geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., Pismennie pamyatniki, T., 1985.

Антоний Женкинсон "Россиядаги Москвадан Бақтриядаги Бухоро шаҳригача 1558 йилги саёҳат". Тошкент: «Bayoz», 2017. -72 б.

## Manbalar
Oq qayroq

**Oq qayroq**, **oq marka** (*Leuciscus aspius*) — karpsimonlar (Cypriniformes) turkumi oqqayroqlar (Leuciscidae) oilasiga mansub baliq. Uzunligi 60—80 sm, vazni 12 kg gacha. Shim. Boltiq, Qora, Orol dengizlari havzalarida, Oʻzbekistonning deyarli barcha suv havzalarida, jumladan Amudaryo va Sirdaryoda uchraydi. 3—5 yoshida voyaga yetadi. Mayda baliqlar, plankton, voyaga yetgan davrida esa baliq chavoqlari bilan oziqlanadi. Martdan maygacha 40 tadan 300 minggacha uvuldiriq tashlaydi. Qisman sanoat ahamiyatiga ega.

## Manbalar
Jeriko Teodor

JERIKO (Gericault) Teodor (1791.26.9, Ruan - 1824.26.1, Parij) — fransuz rassomi va grafigi; fransuz rassomlik sanʼatida romantizm asoschisi. K. Berne (1808—10) va P. Geren (1810— 11)da taʼlim olgan, A. Grodan ilxomlangan. J. fransuz sanʼatida ilk bor romantizmga xos boʻlgan dunyo qaramaqarshiliklarini oʻtkir his etishni ifodalagan, davrining muhim hodisa va kuchli tuygʻularini joʻshqin gavdalantirishga intilgan: "Hujumga borayotgan Imperator gvardiyasi yegerlari ofitseri" (1812), "Jang maydonini tark etayotgan yarador kirasir" (1814) va b. Italiya (1816—17), Buyuk Britaniya (1820—22) va b.da ijodiy safarlarda boʻlgan, Italiya klassitsizmi (ayniqsa, Mikelanjelo) taʼsirida J. asarlarida umumlashma shakl va mahobatlilik, rasmining aniqligi ortdi ("Rimda ozod otlarning chopishi", 1817), dolzarb mavzudagi "Meduza soli" (1818 — 19) asarida inson tuygʻularining murakkab uygʻunligi tasvirlangan; "20 yashar Delakrua portreti" (1819) va avtoportretlarida romantik rassom qiyofasini ifodalagan; maishiy lavhalar, manzaralar yaratgan. J. ijodi 19-asr oʻrtalarida yashagan realist rassomlarga taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar
Jerse

**Jerse**, jersi (ing . jersey) — ipak, jun, paxta tolasi yoki sintetik tolalardan tandasi koʻp ipli qilib toʻqiladigan gazlama; mato va undan tayyorlangan buyum. Angliya tasarrufidagi Jersi (Jersey) o. nomidan.

## Manbalar
Jersi qoramol zoti

**Jersi qoramol zoti** - suti uchun boqiladigan zot. Eng qad. madaniy zotlardan biri. Angliya tasarrufidagi Jersi o.da chiqarilgan. Ajdodi Normandiya va Bretanning jaydari zotlaridan. Inbridingni koʻp qoʻllash orqali gavda tuzilishining nozik boʻlishiga erishilgan. Rangi malla, sargʻimtir, toʻq qoʻngʻir. Sigirlarida qornining pastki qismi va oyoqlarida ola (oq) joylari bor. Buqalarining tirik vazni 600—700, sigirlariniki 360– 400&nbsp;kg , sogʻim davrida 3000–3500&nbsp;kg sut beradi. Sutining yogʻlilik daraja-si 5—6%, baʼzida 8%ga boradi. J.q.z. suti yogʻliligi eng yuqori boʻlgan zot hisoblanadi. Yevropaning koʻpgina mamlakatlari, AQSH, Kanada, Avstraliya va b. mamlakatlarda tarqalgan. J.q.z. buqalaridan sut yunalishidagi zotlarda sut yogʻliligini oshirish yunalishidagi chatishtirish ishlarida foydalaniladi. J.q.z. buqalari 1968-yilda Oʻzbekistonga keltirildi, 1979—85 yillarda mavjud zotlar suti yogʻliligini oshirish yoʻlida qisman foydalanildi. Lekin bu ishlar yaxshi natija bermadi, olingan duragay mollarda sutning yogʻ miqdori koʻtarilgan boʻlsada, ularning sersutligi va tirik vazni nisbatan kamaydi.

## Manbalar
Jeoda

**Jeoda** (frans. geode) — yumaloq yoki oval shakldagi mineral agregatlar. Choʻkindi togʻ jinslaridagi boʻshliklarni minerallar bilan toʻlishidan hosil boʻladi. J.ning koʻndalang kesimi bir necha millimetrdan 1 m gacha va undan kattaroq. J. markaziga tomon minerallar qat-qat joylashib konsentrik qavatlar xosil qiladi (maye, agatlar). Mineral qavatlari rangi va tarkibi bilan bir-biridan farq qiladi. J.ning ichidagi boʻsh joylar koʻpincha mineral druzalari bilan toʻladi. J.lar yaxshi jilolanadi. Undan bezak buyumlari tayyorlanadi.

## Manbalar
Jetiboy neft-gaz koni

**Jetiboy neft-gaz koni** -Qozogʻiston Respublikasining Mangishloq viloyatidagi Yeraliv shaharchasi yaqinida joylashgan. J. n. k. 1961-yilda ochilgan. 1970-yilda ishga tushirilgan. Konda 13 ta samarador qatlam va 26 ta uyum aniqlangan, ulardan bittasida gaz, 13 tasida neft-gaz, 12 tasida neft bor. Eng katta uyumi — 12-gorizontda. Jetiboy koni braxiantiklinal strukturasidan iborat boʻlib, uz. 22&nbsp;km, eni 6&nbsp;km, bal. 100 m. Konda trias, yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziqlari mavjud, ularning qalinligi 3000 m ga teng . Samarador qatlamlar yura yotqiziqlarida joylashgan.

Kondan olinayotgan neftning zichligi 0,85—0,86 g/sm3, qovushqok/shgi 50° da 10—37 SPZ ga teng . Neft 28—34° da qotadi. Tarkibidagi qatronning miqdori 8—15%, parafin 20—24%, oltingugurt 0,1—0,7%. Kondan 1973-yilda eng koʻp — 3,8 mln.t, 1981-yilgacha 34,2 mln.t neft olingan. Qazib olish markazi — Oqtov.

## Manbalar
Jetimtov

**Jetimtov** (Yetimtog) — Ichki Tyanshandagi togʻ tizmasi, Terskay Olatovining janubida. Uzunligi 120&nbsp;km, balandligi 4931 m gacha. Janubiy etaklari boʻylab Norin daryosi oqadi. Yon bagʻirlarida oʻtloq-choʻl va choʻl oʻsimliklari oʻsadi, qoyali choʻqqilarida doimiy qor, sharqiy qismida muzliklar bor.

## Manbalar
Jetioʻgʻuz

**Jetioʻgʻuz** — Qirgʻiziston Respublikasidagi balneologik kurort, Qorakoʻldan 28 km, Bishkekdan 411 km. Terskay Olatovning shimoliy yon bagʻrida, Jetioʻgʻuz soyi boʻyida, 2200—2400 m balandlikda. Yozi moʻʼtadil iliq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 16°), qishi yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 6°), yiliga 350 mm yogʻin yogʻadi. Radonli issiq (37,5°—43,5°) va natriy-kalsiy xloridli buloqlar bor. Shu buloqlarning suvi vannaga ishlatiladi. Tayanch-harakat organlari, periferik nerv sistemasi, ginekologik, teri kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi.

## Manbalar
Jetigʻara xrizotil asbest koni

**Jetigʻara xrizotil asbest koni** — Qozogʻiston shim.dagi kon. Tobol daryosi irmogʻi havzasida Jetigʻara oʻta asos togʻ jinslari massivining jan. qismida joylashgan. 1916-yilda ochilgan, 1939—42-yillarda razvedka qilinib 1965-yildan ishga tushirilgan. Kon 4 ta asbest uyumidan iborat. Eng yirik "asosiy" uyumi ishlab chiqarishda. Asbest zaxirasi (37 mln. t) ning 80% shu uyumda. Uyumning uz. 3800 m, qalinligi 80–100 m dan (shim. da) 450–500 m. gacha (jan.da). Xrizotil-asbest joylashgan jinslar serpentinit va serpentinlashgan peridotitlardan iborat. Rudadagi xrizotilasbestning miqdori 3,88%. Qazib olish va qayta ishlash markazi — Jetigʻara.

## Manbalar
Jeton

**Jeton** (frans. jeton) — 1) biror toʻgarak, tashkilot aʼzolari koʻkrakka taqib yuradigan nishon; 2) tantanali marosim (maye, yubiley) munosabati bilan beriladigan esdalik belgisi, metall nishon; 3) baʼzi oʻyinlar va avtomatlardan buyum xarid qilishda, transport vositasida (maye, metroda), telefon-avtomatlarda pul oʻrnida ishlatiladigan metall yoki plastmassa toʻgarak parcha.

## Manbalar
Jibilajibonsimonlar

**Jibilajibonsimonlar** (Mo tacillidae) — chumchuqsimonlar turkumining oilasi. 54 turi maʼlum. Oʻzbekistonda 15 turi uchraydi. Tanasining uz. 12—23 sm, ogʻirligi 20—30 g . Rangi har xil. Tumshugʻi ingichka, toʻgʻri. Oyoqlari ingichka, uzun, yerda yurishga va chopishga yaxshi moslashgan. Koʻpchiligi kelib-ketuvchi qushlar. Uyasi kosasimon boʻlib, uni oʻsimlik, hayvon junlaridan yasaydi va yerga, daraxtlar yoki binolarga quradi, 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumni modasi 12—16 kun bosadi. 14 kunda joʻjalari uchirma boʻladi. Oʻzbekistonda oq jibilajibon (Motacilla alba), sariq jibilajibon (Motacilla ﬂ ava) eng koʻp tarqalgan. Mayda umurtqasiz hayvonlar, asosan hasharotlar, migratsiya davrida esa oʻsimliklar urugʻi va vegetativ qismlari bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Jibuti (maʼnolari)

**Jibuti**:

* Jibuti, Jibuti Respublikasi (Republigue de Djibouti) — Afrikaning shim.
* Jibuti (shahar) — Jibuti davlatining poytaxti.
Jibuti (shahar)

**Jibuti** — Jibuti davlatining poytaxti. Aholisi 395 ming kishi (1999). Iqlimi tropik quruq iqlim, oʻrtacha oylik temperatura 25° dan 35°gacha (maksimum 40°), yillik yogʻin 130 mm. Jibutiga 1888-yil fransuzlar asos solgan. 1896—1946-yillar Fransiya Somalisining, 1946-yildan Fransiyaning "dengiz orti hududi"ning maʼmuriy markazi. 1977-yil 27-iyundan Jibuti Respublikasi poytaxti. Bob ul-Mandab boʻgʻozidan janubidagi Tajura qoʻltigʻi sohilidagi port. Suvaysh kanali orqali oʻtadigan dengiz yoʻlidagi tranzit punkt. Efiopiyaning tashqi savdosiga ham xizmat qiladi. Xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor. Jibuti orqali chetga kofe, moy olinadigan urugʻlar, teri, tuz va boshqalar chiqariladi.

Chetdan neft va neft mahsulotlari keltiriladi. Suyuq gaz tayyorlash zavodi, oziq-ovqat, kemasozlik sanoati korxonalari bor. 1981-yildan Jibuti erkin port.

## Manbalar