open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Madohil

**Madohil** (arab. — ostona, eshik) — chapu rost takrorlanuvchi lolasimon shakldagi islimiy naqsh turi; naqsh mujassamotida boshlangʻich (chiqish) nuqta vazifasini oʻtaydi. 9—13-asrlardan rivoj topgan. M. koʻrinishi jihatidan xilma-xil (gʻuncha, lola, gul, uchbarg va boshqalar) shakllardan iborat. Meʼmorlik va amaliy sanʼatning deyarli barcha sohalarida keng tarqalgan. Xalq ustalari asosiy shakl orasiga turli xil gullar kiritib, M.ning goʻzal namunalarini yaratganlar: lola M. (gʻuncha, lola shakliga yaqin qilib ishlangan), qoʻsh M. zanjira (lola, gʻuncha shaklidagi M. biri yuqoriga, biri pastga qaratib ishlangan), islimiy M. (naqsh taqsimining asosini M. shakli egallagan islimiy naqsh turi) va boshqa 

## Manbalar
Madr

**Madr**, Mazr — oʻrta asrlarda Balx viloyatiga tobe shaharlardan biri; Xulm daryosi boshlanish yerida joylashgan. M. 7—8-asrlarda Toharistonning Bomiyon bilan chegarasida joylashgan eng jan. shahri boʻlgan. "Hududul-olam"da M. 10-asrda Andarob viloyatiga tegishli kichik shahar (shahrak) deb qayd etilgan. M. shahri hozirgi Hindukushdagi Okrabot dovonidan shim.da, Haybaqdan Bomiyonga boruvchi yoʻlda joylashgan. M. yaqinidan (Rui qishlogʻi) Xulm daryosi vodiysi boʻylab Buyuk ipak yoʻlining asosiy yoʻli oʻtgan.

## Manbalar
Madras universiteti

**Madras universiteti** — Hindistondagi eng yirik va qad. untlardan biri. 1857-yil tashkil etilgan. Matematika, statistika, fizika, kimyo, zoologiya, botanika, antropologiya, geologiya va geofizika, geografiya, huquq, pedagogika, tibbiyot, sharqshunoslik, qishloq xoʻjaligi, texnologiya, veterinariya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitet tarkibida 100 dan ortiq kollej bor. 100 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Universitet kutubxonasida 210 mingdan ortiq asar saqlanadi.

## Manbalar
Poʻlat Madreimov

**Poʻlat Shamshetovich Madreimov** (1942.15.1, Qoraqalpogʻiston, Chimboy shahri) — baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1965). 1965— 70 yillar Qoraqalpoq teatrida baletmeyster, 1970—74 yillar Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida, ayni vaqtda 1970-yildan "Oyqulash" ashula va raqs ansamblida badiiy rahbar. Raqslarida qoraqalpoq xalqining hayoti va urf-odatlari, tarixini xalq oʻyinlari va marosimlaridan olingan milliy harakatlar orqali ifodalashga intiladi. Sahnalashtirilgan eng yaxshi raqslari: "Oʻtov", "Lolalar raqsi", "Orol yigitlari", "Mehnat zavqi", "Oʻynasin", "Oyqulash", "Jilva", "Nozli qiz", "Chavandozlar", "Yoshlar sayli", "Uchrashuv" va boshqa Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

## Manbalar
Madumar hofiz

**Madumar hofiz** (1850 - Isfara — 1930) — xonanda. Keng diapazonli, kuchli va baland ovoz sohibi. Koʻqon ijrochilik maktabi anʼanalarining rivoj topishiga hissa qoʻshgan. Koʻproq "Segoh", "Bayot" (taronalari bilan), "Shahnozi Gulyor", "Chapandoz", "Ush-shoq", "Dugohi Husayniy" (taronalari bilan) kabi Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari, "Ilgʻor", "Suvora", "Bir kelib ketsun", "Adashganman", "Ohkim", "Quling" singari ashula va katta ashulalarni mahorat bilan ijro etgan. Muqimiy "Sayohatnoma"sida Madumar hofizning isteʼdodli, benazir xonandaligi madh etilgan. Toʻychi hofiz, Hamroqul qori, Yu. Rajabiy singari hofizlar Madumar hofizning shogirdlaridir.

## Manbalar
Maduray

**Maduray**, Madura — Hindistonning jan. qismidagi shahar. Vaygay da-ryosi boʻyida, Tamilnad shtatida. Aholisi 1,2 mln. kishi (2001). Temir yoʻl tuguni. Mamlakatning muhim savdo va yirik toʻqimachilik (ip gazlama, ipak gazlama) sanoati markazlaridan. Hunarmandchilikda qoʻlda gazlama toʻqiladi, jez buyumlari yasaladi. Qadimdan yogʻoch oʻymakorligi bilan mashhur.

M. — qad. shahar. 2-asrdan Hindiston janubidagi turli davlat va sultonliklarning poytaxti boʻlib kelgan. Oʻrta asrlarda M.da savdo-sotiq ishlari, hunarmandchilik juda rivojlangan, koʻplab meʼmoriy inshootlar qurilgan. Shahar 17—18-asrlarda iklisodiy inqirozga uchragan va harob ahvolga kelgan. 20-asrdan M. yana rivojlana boshladi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Shiva ibodatxonasining ulkan majmuasi (12— 17-asrlar) bor. Uning "Ming ustunli zal"i, qalʼa devorlari, minoralari, "Oltin nilufar hovuzi" va boshqa qismlari hamda Tirumanalanayka saroyi (17-asr) saqlangan.

## Manbalar
Madurlar

**Madurlar** — Indoneziyadagi xalq (Madura o. va Yava o.ning sharqiy kismi). Umumiy soni 10,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tili indonez tillariga yaqin madura tili. Dindorlari — sunniy musulmonlar. M. chorvachilik (qoramol, yilqi, echki), dehqonchilik (sholi, makkajoʻxori, bogʻdorchilik), hunarmandlik, tuz qazib olish, baliqchilik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Madrid universiteti

**Madrid universiteti** - Ispaniyadagi yirik oliy oʻquv yurti. Alkalade Enares (1508) va Madriddagi Markaziy universitet (1821)larni birlashtirish (1836) natijasida tashkil topgan. 1850-yildan Madrid universiteti deb ataladi. Falsafa, filologiya, tabiiy fanlar, huquq, tibbiyot, farmatsevtika, veterinariya, siyosiy va iqtisodiy fanlar, psixologiya va psixotexnika, statistika, stomatologiya, sud tibbiyoti, amaliy yurisprudensiya, qiyosiy huquq, aloqa, dengiz floti, sotsiologiya va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 134 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 700 mingdan ortiq asar saqlanadi.

## Manbalar
Madrigal

**Madrigal** (lotincha: matricale — *ona tilida aytiladigan qoʻshiq*) — Uygʻonish davrida dunyoviy vokal musiqaning asosiy janri. Italiya (14-asr) da sheʼriy asar sifatida paydo boʻlgan. 14— 16-asrlarda M., odatda, ishqiy, hazil-mutoyiba, afsonaviy va boshqa mavzudagi 2—3 ovozli vokal-cholgʻu, bandnaqorat shaklidagi qoʻshiq boʻlib (F. Landino va boshqalar), 16-asrdan koʻproq lirik harakterdagi cholgʻular joʻrligisiz ijro etiladigan 4—5 ovozli polifonik musiqa asariga aylangan (A. Villart, Palestrina, O. Lasso va boshqalar). Keyinchalik Angliya (T. Morli, J. Uilbi) va Germaniya (G. Shyus va boshqalar)da ommalashgan. Yetuk namunalariga (K. Jezualdo, K. Monteverdi) hissiy-ifoda erkinligi, boy musiqiytasviriy vositalar, xilma-xil ohanglar yorqinligi xosdir. 17-asr dan boshlab, M., asosan, ayollarga bagʻishlangan kichik maqtovsheʼriy asar. 1964-yil Moskvada "M." ansambli tashkil etilgan (Oʻzbekistonda ham gastrolda boʻlgan), Buyuk Britaniyada "M. jamiyati" tuzilgan. 20-asrda I. Stravinskiy, B. Martinu, P. Xindemit va boshqa kompozitorlarning asarlarida M. anʼanalari tiklangan.

## Manbalar
Mayoq

**Mayoq** — suzib ketayotgan kemalar uchun moʻljal olishga imkon beradigan minora koʻrinishidagi navigatsiya inshooti. Uzoqdan koʻrinib turishi uchun minoraning yuqori qismi yorugʻlik signalizatsiyasi bilan taʼminlanadi. Mayoq qadimdan maʼlum. Mil. avval 283 yil Misr porti Iskandariya yaqinida kurilgan Faros mayogʻi "dunyoning yetti moʻʼjizasi"dan biri hisoblangan (u 1500-yil xizmat qilgan). Qadimda bu maqsadda sham va chiroqlardan foydalanishgan. Elektr toki paydo boʻlganidan keyin elektr yoritqichlardan foydalaniladigan boʻldi. Hozir elektr lampali kuchli optik apparatlar, lazerlar ishlatiladi. Bular tunda Mayoqlarning kamida 15 dengiz mili (taxminan 28&nbsp;km) dan koʻrinib turishini taʼminlaydi. Mayoqning qirgʻoqqa quriladigan, dengizning oʻzida tabiiy yoki sunʼiy asos ustiga kuriladigan va suzuvchi (Mayoq aggparaturalari oʻrnatilgan kemalar yoki dengizning muayyan joyiga yakor tashlab qoʻyiladigan) xillari boʻladi. Elektr va lazer Mayoqdan tashqari, signalizatsiyaning boshqa turlari ham bor, mas, akustik (nautofon, sirenalar va boshqalar), radiotexnik (qarang Radiomayoq), suv osti (ossillyator, qoʻngʻiroqlar va boshqalar)- Vazifasiga karab, Mayoqlar yoʻl koʻrsatuvchi, qabul qiluvchi (portga yaqinlashganda), ogohlantiruvchi, burilishni koʻrsatuvchi va tavaqali xillarga boʻlinadi. Yorugʻlik, radiotexnik va tovush apparaturali avtomat universal Mayoqlar ham bor (rayem).

## Galereya

Fayl:Marjaniemen majakka.jpg
Fayl:Smeaton's Tower, The Hoe, Plymouth (3977156995).jpg
Fayl:Portland-Head-Lighthouse.jpg
Fayl:PhareDeLaVieille DSC08079 PtrQs.jpg
Fayl:Kapu Beach Lighthouse .jpg
Fayl:Smeaton's Lighthouse00.jpg
Fayl:Aveiro March 2012-13.jpg
Fayl:PhareDeLaVieille DSC08079 PtrQs.jpg
Fayl:Hommikuses valguses Juminda tuletorn.jpg
Fayl:Kjeungskjaer 2005-08-22.jpg


## Manbalar
Majapaxit

**Majapaxit** — markazi Yava o.da boʻlgan Indoneziyadagi davlat (1293— taxminan 1520). Markazi — M. shahri. Indoneziyaning koʻp qismini birlashtirgan. M. davri oʻrta asrlardagi Indoneziyaning eng markazlashgan vaqti boʻlgan. Imperiyaning asoschisi — Vijaya (Kertarajasa). U davlatning xalqaro siyosiy va iqtisodiy aloqalarini mustahkamlagan. Markazlashtirish siyosatidan norozi boʻlgan Yava zodagonlari bir necha marta (Rangga Lavo qoʻzgʻoloni, 1295; Sori - 1298-1300; Nambi -1309—16; Kuti — 1319) Vijaya va uning oʻgʻli Jayanagarga qarshi chiqqanlar. 1331-yildagi soʻnggi qoʻzgʻolonlar bostirilgach, M. markazlashgan davlatga aylangan. 14-asrda Yava madaniyati gullab yashnagan. "Nagarakertagama" tarixiy dostoni yozilgan, ibodatxonalar qurilgan, tasviriy sanʼat rivojlangan. 15-asr oʻrtasidan M. inqirozga uchray boshlagan. Vijayalar sulolasi 1451-yilgacha hokimiyatni boshqargan. Soʻnggi marta M. haqida manbalarda 1516-yilda eslatib oʻtilgan. taxminan 1520-yil M. saltanati bir necha mayda davlatlarga boʻlinib ketgan.

## Manbalar
Madhya-Pradesh

**Madhya-pradesh** - Hindistonning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 308 ming km². Aholisi 60,4 mln. kishi (2001); 90% aholisi hind tili va unga yaqin tillarda, qolgan qismi marathi va rojastoni kabi tillarda soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Bhopal shahri

Madhya-pradesh hududi miloddan avvalgi 3—2-asrlarda Mauriyalar kuldorlik davlati tarkibida boʻlgan. Mil. boshlaridan 14-asrgacha bir qancha davlatlar, 15-asrda Bahmaniy sultonligi viloyati edi. 16-asr oxirlaridan Boburiylar qoʻl ostiga oʻtdi. 1818-yilda Ost-Indiya kompaniyasi egalladi. 1956-yildan Hindiston shtati. 2000-yil noyabr oyida yangi Chxattisgarx shtatini tuzish maqsadida Madhya-pradesh xududining bir qismi ajratib olindi.

Shtatning yer yuzasi yassitogʻlik va past togʻlardan iborat. Eng baland joyi 1353 m. Shimoliy qismi Hind-Gang tekisligiga tutashgan. Iqlimi tropik, mussonli ikdim, shim.-gʻarbida quruq, jan. va janubi-sharqida sernam. yanvarning oʻrtacha temperaturasi 17—24°, iyulniki 27—29°. Yillik yogʻin 700–1600 mm. Daryolari serostona; eng yirik daryosi — Narbada. Shtat hududining 1/3 qismi oʻrmon, tik, sal kabi qimmatbaho yogʻochli daraxtlar usadi.

Madhya-pradesh sanoati tez rivojlanayotgan agrar shtat. Aholisining 75% qishloq xoʻjaligida band. Asosan, tariq, bugʻdoy, sholi, paxta, moyli oʻsimliklar ekiladi. Ipak qurti boqiladi. Madhya-pradeshda marganets va temir rudalari, boksit, kumir, oʻtga chidamli gil qazib olinadi. Pannada mamlakatda yagona olmos koni mavjud. Issiklik elektr stansiyalari bor. Ishlab beruvchi sanoatining qad. va asosiy tarmogʻi — ipgazlama sanoati. Shuningdek, metallurgiya, neft kimyosi, elektronika, avtomobilsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, yirik qogʻoz fabrikasi, oyna-keramika, sement, asbest-beton zavodlari bor. Hunarmandchilikda mato, oʻymakorlik buyumlari tayyorlanadi. Shtat xududidan yirik shosse yoʻllar va Hindiston shim.ni uning jan. qismi bilan bogʻlovchi temir yoʻl oʻtgan.

## Manbalar
Nikolay Mayev

**Nikolay Aleksandrovich Mayev** (1835.21.2, Peterburg - 1896.2.1) - etnograf, geograf. Oʻzbekistonda ilmiy oʻlkashunoslik ishlarining tashkilotchisi. 1870—92 yillarda "Turkestanskiye vedomosti" gaz.siga muharrirlik qilgan. 1870-yildan Turkiston statistika komitetining kotibi. Oʻrta Osiyo ilmiy jamiyati tashkil etilgan (1871-yil 28-yanvar)dan boshlab uning faol ishtirokchisi va "Turkiston oʻlkasining statistikasi uchun materiallar" toʻplamining (1—5) muharriri. Turli koʻrgazmalar tashkilotchisi. Oʻlkashunoslik muzeyi (1876) tashkilotchilaridan. M. tarix, arxeologiya, etnografiya, numizmatika sohasida koʻp tadqiqotlar olib borgan, ekspeditsiyalar (Shahrisabz 1874; Hisor 1875, 1878)ga boshchilik qilgan. Asarlarida Toshkentning eski shahar qismi tarixi, etnografiyasi, aholisi va uning mashgʻulotlari, Buxoro xonligi shahar va qishloqlari, karvon yoʻllari, moddiy madaniyat yodgorliklari, aholining turmushi, urf-odatlari va anʼanalari, mahalliy boshqaruv tizimi, hunarmandlik, savdo, geografik, tabiiytarixiy, arxeologiya va etnografiyaga oid maʼlumotlar keltiriladi.

## Manbalar

## Adabiyot
As.: Ocherki Buharskogo xanstva, T., 1875; Aziatskiy Tashkent [Materiali dlya statistiki Turkestanskogo kraya], SPb., 1876.
Majburiy davolash

**Majburiy davolash** – sudning tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari. Bunday choralar jinoyat qonunchiligi boʻyicha jazo turi hisoblanadi. Majburiy davolash faqat sud orqali amalga oshiriladi. Bunda davolash muddati belgilanmaydi. Majburiy davolashning huquqiy asoslari OʻzR Jinoyat kodeksida bayon qilingan. Majburiy davolashning quyidagi turlari qonunda nazarda tutilgan: a) majburiy ambulatoriya kuzatuvida boʻlish va ruhiy kasallik mutaxassisida davolanish; b) umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasining sogʻliqni tiklash boʻlimida majburiy davolanish; v) umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasining sogʻliqni tiklash maxsus boʻlimida majburiy davolanish; g) kuzatuvi kuchaytirilgan ruhiy kasalliklar shifoxonasida yoki boʻlinmasida majburiy davolanish.

Majburiy davolash choralari ruhiy kasallikka chalingan shaxslarni davolash va ularning yangi ijtimoiy xavfli harakatlar sodir etishining oldini olish maqsadida qoʻllanadi. Sud tibbiy yoʻsindagi majburiy davolash turini tayinlashda bunday shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasini eʼtiborga oladi. Masalan, kuzatuvi kuchaytirilgan ruhiy kasalliklar shifoxonasida yoki boʻlimida majburiy davolash oʻta ijtimoiy xavfli boʻlgan yoki xulqiga koʻra, umumiy tartibli ruhiy kasalliklar shifoxonasi sharoitida davolanishning imkoni boʻlmagan ruhiy kasalliklarga nisbatan tayinlanadi. Majburiy davolash muddatini uzaytirish, oʻzgartirish va bekor qilish masalasini ruhiy kasalliklar shifokorlari komissiyasining xulosasiga asoslangan holda sud hal qiladi. Agar majburiy davolashchorasi qoʻllangan shaxs javobgarlikka tortish muddatlari oʻtmasdan tuzalsa, javobgarlikka tortiladi va majburiy davolash vaqti jazo muddatiga qoʻshiladi. Ichkilikbozlik, giyohvandlik yoki zaharvandlikka yoʻliqqan shaxslar tomonidan jinoyat sodir etilgan takdirda, sud bunday shaxslarga nisbatan jazo tayinlash bilan birga, majburiy davolash chorasini ham tayinlashi mumkin. Ruhiy kasallar majburiy davolashni maxsus nazoratli tibbiy muassasada, ichkilikbozlik, giyohvandlik yoki zaqarvandlikka yoʻliqqan shaxslar oʻzlari jazoni oʻta-yotgan tibbiy muassasada, yaʼni ozodlikdan mahrum qilish bilan bogʻliq boʻlmagan jazoni utayetganlar oʻzlari yashayotgan joydagi tibbiy muassasada, ozodlikdan mahrum qilish va qamoq jazosini utayetganlar esa jazoni oʻtash joyida majburiy davolanadilar.

## Manbalar
Majburiy sugʻurta

**Majburiy sugʻurta** - davlat sugʻurtasi shakllaridan biri, qonun asosida belgilangan shartlarga binoan, davlat sugurta tashkilotlari tomonidan oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligi korxonalari boʻyicha tijorat banklari tomonidan ajratiladigan kreditlar qaytarilishi uchun qishloq xoʻjaligi korxonalarining javobgarligi; qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish ishlarini oʻtkazish uchun avans tariqasida beriladigan va fyuchers kontraktlari boʻyicha mablagʻlar qaytarilishi; qishloq va shaharda garovga qoʻyilgan mol-mulk; qishloqdagi transport egalarining fuqarolik javobgarligi va boshqa majburiy tartibda sugʻurtalanadi. Bundan tashqari, harbiy xizmatchilar va majburiy harbiy xizmat tarkibidagilar, shuningdek, ichki ishlar va xavfeizlik organlari xodimlari xizmatni oʻtash, harbiy yigʻinlar davrida jarohatlanish, kasallanish, oʻlim hollaridan, ogʻir sanoat tarmoqlari va transport tarmoqlari xizmatchilari ham majburiy sugʻurtalanadi. Majburiy sugʻurta boʻyicha sugʻurta tashkilotlari qonunda koʻrsatilgan sugʻurta holatlari yuz berganda yetgan zarar miqsorini su-gʻurta qildirgan shaxsga yoki sugʻurta qilingan mol-mulkning egasiga toʻlaydi. Oʻzbekiston Respublikasida Majburiy sugʻurtani amalga oshiruvchi eng yirik kompaniyalar "Oʻzagrosugʻurta" davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi, "Oʻzbekinvest" eksport-import milliy sugʻurta kompaniyasi. Majburiy sugʻurta munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining "[Sugʻur[ta toʻgʻrisida" (1993-yil 6-may), "[Sugʻur[ta faoliyati toʻgʻrisida" (2002-yil 5-aprel) qonunlari bilan tartibga solinadi (yana q. [Sugʻur[ta).

## Manbalar
Majburiy taʼlim

**Majburiy taʼlim** - Oʻzbekistonda taʼlim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplaridan biri. Bu prinsipga koʻra, muayyan yoshdagi barcha bolalar umumiy oʻrta taʼlim hamda akademik litsey yoki kasb-hunar kollejida taʼlim olish yoʻnalishini tanlash huquqi asosida oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi olishlari davlat tomonidan qonun asosida majburiy tarzda amalga oshiriladi (qarang Umumiy oʻrta taʼlim, shuningdek, Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi).

## Manbalar
Majburiy tebranish

**Majburiy tebranish** - oʻzgaruvchan tashqi kuch taʼsirida tebranuvchi sistemada davriy qonun boʻyicha sodir boʻladigan tebranish. Koʻpincha, sistemaning Majburiy tebranishi boshqa biror majburiy tebranuvchi sistema mavjudligi bilan bogʻliq. Masalan, mikrofon diafragmasining Majburiy tebranishi tovush manbaining tebranishiga bogʻliq. Sistema majburiy tebranuvchi sistemadan uzatilgan energiya hisobiga majburan tebranadi. Koʻpincha, Majburiy tebranishdagi sistema olgan energiyasining koʻp qismini majburiy tebratuvchi sistemaga oʻtkazmaydi yoki oʻtkazsa ham majburiy tebratuvchi sistema energiyasiga nisbatan kam boʻladi. Bunday hollarda majburiy tebratuvchi sistema Majburiy tebranishdagi sistemaga davriy kuch bilan taʼsir etadi, deb olinadi. Agar sistema chiziqdi tebransa, uning Majburiy tebranish chastotasi shu davriy kuch chastotasiga teng boʻladi. Majburiy tebratuvchi davriy kuch chastotasi bilan sistema erkin tebranishi chastotasi teng boʻlsa, sistemada rezonans hodisasi kuzatiladi.

Majburiy tebranish qonuniyatlaridan tebranuvchi sistemalarni hisoblashda keng foydalaniladi.

## Manbalar
Majburiy harbiy xizmat

**Majburiy harbiy xizmat** – k, Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat.

Harbiy chaqiriq – bu davlat tomonidan fuqarolarni milliy xizmatga, asosan harbiy xizmatga majburiy jalb qilish usulidir. Chaqiriq qadimgi davrlardan boshlanib, hozirgi kunda ham baʼzi mamlakatlarda turli nomlar bilan davom etib kelmoqda. Yosh erkaklar uchun deyarli universal milliy chaqiriqning zamonaviy tizimi 1790-yillardagi Fransuz inqilobiga borib taqaladi. U yerda bu tizim juda katta va kuchli armiyaning asosiga aylandi. Keyinchalik, koʻpchilik Yevropa davlatlari tinchlik davrida ham bu tizimni oʻzlashtirdilar. Keyinchalik, koʻplab Yevropa davlatlari bu tizimni tinchlik vaqtida ham qoʻllay boshladilar. Natijada, maʼlum yoshga yetgan erkaklar 1 yildan 8 yilgacha boʻlgan muddatda faol harbiy xizmatni oʻtab, soʻngra zaxira kuchlariga oʻtkaziladigan boʻldi.
Chaqirilish bir qator sabablarga koʻra bahsli hisoblanadi, jumladan, diniy yoki falsafiy asoslarga koʻra harbiy xizmatga vijdonan qarshilik koʻrsatish, siyosiy eʼtiroz, masalan, yoqtirilmagan hukumat yoki ommalashmagan urush uchun xizmat qilish, jinsiy kamsitish (tarixan erkaklar aksariyat hollarda loyihaga boʻysunishgan) va mafkuraviy eʼtiroz, masalan, individual huquqlarning buzilishi.
Chaqiriluvchilar xizmatdan qochishlari kuzatilingan, baʼzan mamlakatni tark etishgan. Baʼzi tanlash tizimlari jangovar operatsiyalar rolidan tashqarida yoki hatto harbiy xizmatdan tashqarida muqobil xizmat koʻrsatish orqali ushbu munosabatlarga mos keladi, masalan, Finlyandiyadagi siviilipalvelus (muqobil davlat xizmati) va Avstriya va Shveytsariyadagi Zivildienst (majburiy jamoat xizmati).

## Manbalar
Majdiddin Muhammad

**Majdiddin Muhammad**, **Majdiddin Xavofiy**, **Xoja Majdiddin Muhammad Xavofiy** (? — 1494-yil avgust) — XV asrning koʻzga koʻringan olimi, faqih va voiz. Husayn Boyqaro davlatining yirik mansabdor shaxslaridan biri, vazir (1487-1490). Otasi Gʻiyosiddin Pir Ahmad Xavofiy Hirotda Shohrux Mirzoning vaziri (1417-1447) boʻlgan.

## Hayoti
Majdiddin Muhammad Abu Said davrida oddiy mirza, soʻngra Husayn Boyqaroning jiyani Mirzo Muhammad Sultonning vaziri boʻlgan. Sulton Husayn Boyqaro undan Majdiddin Muhammadni soʻrab olib, parvonachi mansabiga oʻtqazgan (1472), Majdiddin Muhammad saroy va mamlakatdagi ishlar xususida sultonga axborot berar, qabul qilingan qarorlarni yozib olar va oʻz muhrini sulton muhri bilan yonmayon qoʻyardi; shu tufayli hukmdorlarning noibi (oʻrin-bosari) hisoblangan. Biroq Majdiddin Muhammad bilan Alisherbekning oʻzaro munosabatlari murakkab edi. Buning ustiga saroy vazirlari Nizomulmulk va Xoja Afzaliddin Muhammadlar Majdiddin Muhammadga qarshi fitna qoʻzgʻatib, uni sultonga qoralay boshlab, Majdiddin Muhammadni 60 ming dinor toʻlashga majbur etishgan. U parvonachi mansabini saqlab qolgan, biroq devon ishlariga aralashmasligi lozim boʻlgan (1478-yil). 1487-yil Alisherbek Astrobod hokimi etib tayinlangach, Majdiddin Muhammad devon ishlariga yana aralasha boshlagan, dastlabiga u maʼlum hokimiyatga ega boʻlmagan. Xazina boʻshab qolib, sultonga 2 tuman pul zarur boʻlib qolganda Majdiddin Muhammad sultonga nafaqat 2 tuman balki 2000 tumanni ham osonlik bilan topishi mumkinligini aytadi. Ertasi kuni Majdiddin Muhammadga keng vakolatlar beriladi: unga hukmdor nomidan muhr bosish, barcha ariza va shikoyatlarni koʻrib chiqish huquqi beriladi. Majdiddin Muhammad „saltanat va podshohlikning ishonchli kishisi“ unvoniga ega boʻlgan. Amaldorlar poraxoʻrliklari uchun javobgarlikka tortilgan va qisqa mudsat ichida ulardan 2000 tuman pul toʻplab olingan.

Alisherbek 1490-yil Hirotga qaytgach, Majdiddin Muhammadning taʼsiri zaiflasha boshlagan. Balxda Darveshali qoʻzgʻolon koʻtarganligi haqidagi xabar Hirotga yetib kelganda, sulton Husayn Boyqaro davlat manfaatlarini koʻzlab, Majdiddin Muhammadni vaqtincha hokimiyatdan chetlashtiradi. Majdiddin Muhammadni barlos beklari, mashhur soʻfiy shoir Abdurahmon Jomiy qoʻllab-quvvatlaydi.

Majdiddin Muhammad barlos beklari yordamida sulton qabuliga kirishga muvaffaq boʻladi, u hukmdorga 20 ming dinor peshkash qiladi, lekin oradan bir necha kun oʻtgach, barlos beklari va Majdiddin Muhammad hibsga olinadi. Majdiddin Muhammad barcha gunohlarni oʻz boʻyniga olgan. Uning mol-mulki taftish qilinganda hech kim kutmagan nodir, qimmatbaho buyumlar topilgan. Majdiddin Muhammad bir qancha toʻlov shartnomalarga imzo chekkach, ozod qilingan. Majdiddin Muhammad farangilar (yevropaliklar) karvoni bilan Kirmonga qochadi, u yerdan Makkaga, haj ziyoratiga joʻnaydi, biroq manzilga yeta olmaydi, yoʻlda, Arabistondagi Tobuk degan yerda vafot etadi.

## Adabiyotlar
* Bartold V. V., t. II chast II, Sochineniya, M., 1964;
* Boburnoma, T., 1989.

## Manbalar

## Havolalar
Majeykyay

**Majeykyay** (Mažeikiai) — Litvadagi Majeykyay rayoni markazi. Vilnyus shahridan 291&nbsp;km shim.-gʻarbda joylashgan. Liyepaya, Shyaulyay, Yelgava shaharlari yoʻnalishidagi temir yoʻl tuguni. Aholisi 46,6 ming kishi (1995). Neftni qayta ishlash zavodi (Majeykyaydan 15&nbsp;km naryada), elektrotexnika, kompressor, zigʻir, pivo zavodlari, poyabzal va mebel fabrikalari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 19-asrda vujudga kelgan.

## Manbalar
Majburiyat huquqi

**Majburiyat huquqi** - majburiyatlarga oid munosabatlarni tartibga solib turuvchi fuqarolik huquqiy normalar majmui. Majburiyat huquqi Oʻzbekiston Respublikasi FK 3-boʻlimini tashkil qiladi va u 2 qismdan — majburiyatlar toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar hamda majburiyat turlari koʻrsatilgan maxsus qismdan iborat. Umumiy qoidalarda majburiyat tushunchasi va uning qoʻllanishi bilan bogʻliq munosabatlar doirasi, majburiyatning vujudga kelish asoslari hamda majburiyatning taraflari tavsiflab berilgan, majburiyatni bajarish, bajarilishini taʼminlash usullari, majburiyatdagi shaxslarning oʻzgarishi, majburiyatni buzganlik uchun javobgarlik, majburiyatning bekor boʻlishi asoslari koʻrsatib oʻtilgan. Maxsus qism normalari alohida majburiyatlarni tartibga soladi.

Majburiyatlar majburiyat shartlariga va qonun hujjatlari talablariga muvofiq, bunday shartlar va talablar boʻlmaganida esa — ish muomalasi odatlariga yoki, odatda, qoʻyiladigan boshqa talablarga muvofiq lozim darajada bajarilishi kerak. Majburiyatning bajarilishi neustoyka, garov, qarzdorning mol-mulkini ushlab qolish, kafillik, kafolat, zakalat hamda qonun hujjatlari yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa usullar bilan taʼminlanishi mumkin. Majburiyatlar qonunlarda yoki shartnomada nazarda tutilgan asoslarga koʻra, toʻliq yoki qisman bekor boʻladi.

## Manbalar
Majid Gʻofuriy

**Majid Gʻofuriy** (taxallusi; asli ismi Gʻabdulmajid Nurgʻoniyevich, 1880—1934) — boshqirdtatar shoiri. Boshqirdiston xalq shoiri (1923). Boshqird adabiyotining asoschisi. Ijodi 1902-yildan boshlangan ("Eshon muridlariga" sheʼri). "Yosh umrim" (1906), "Millat muhabbati" (1907) sheʼriy toʻplamlarini yozgan. "Faqirlikda kechgan hayot" (hikoya, 1903), "Sibir temir yoʻli" (doston, 1904), "Turmush bosqichlari" (1930), "Shoirning oltin konlarida" (1931) va boshqa asarlar muallifi. "Badnom boʻlganlar" (1927) qissasi boshqird nasrining yaxshi namunalaridan hisoblanadi.

## Manbalar
Vali Majidov

**Vali Majidovich Majidov** (1922—yil 14—noyabr Toshkent, 2002—yil 28—iyun) – Oʻzbekiston Sovet Sotsealistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), tibbiyot fanlari doktori, professor. Toshkent pediatriya tibbiyot instituti rektori (1972-1987). Uning odamlarda brutsellyoz infeksiyasi va virusli gepatitning kechishi haqidagi tadqiqotlari ilmiy va amaliy jihatdan yuqori baholangan.
## Biografiyasi
Vali Majidovich Majidov 1922—yil 14—noyabrda Toshkent shahrida tavallud topgan. 1943—yilda Toshkent tibbiyot akademiyasi (ToshMI) imtiyozli diplom bilan tugatgan. 1944—1947—yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasi yuqumli kasalliklar kafedrasi aspiranti boʻlgan.

1947—1954—yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasi yuqumli kasalliklar kafedrasi assistenti, 1954—1962—yillarda dotsent, 1962—yildan boshlab kafedra mudiri sifatida faoliyat olib borgan. 1972—yilda Toshkent pediatriya tibbiyot instituti yuqumli kasalliklar epidemiologiyasi kafedrasi mudiri lavozimiga tayinlangan.

1947—yilda „Brussellyozda asosiy fagotsitar reaksiya“ mavzusida nomzodlik, 1963—yilda esa „Brussellyoz (klinikasi, kursi, davomiyligi)“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
## Professorlik faoliyati
Professor Majidov 1963—1965—yillarda Oʻzbekiston SSR Sogʻliqni saqlash vazirligi ilmiy tibbiyot kengashi raisining oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

1965—yil oktabr oyidan 1966—yil iyun oyigacha Toshkent tibbiyot instituti sanitariya-gigiyena fakulteti dekani. 1966—yil iyun oyidan 1968—yil oktabrgacha Toshkent tibbiyot institutining oʻquv ishlari boʻyicha prorektori lavozimlarida ishlagan.

1968—yilda Vali Majidov Oʻzbekiston SSR sogʻliqni saqlash vazirining oʻrinbosari, toʻrtinchi bosh boshqarmasi boshligʻi etib tayinlandi.

1972—yildan 1987—yilgacha Toshkent pediatriya tibbiyot instituti rektori.
86 tadan ortiq ilmiy ishlar, jumladan, 7 ta monografiya, yuqumli kasalliklar boʻyicha amaliy mashgʻulotlar uchun qoʻllanmalar va tibbiyot institutlari talabalari uchun „Yuqumli kasalliklar“ darsligi muallifi. Uning odamlarda brutsellyoz infeksiyasi va virusli gepatitning kechishi haqidagi tadqiqotlari ilmiy va amaliy jihatdan yuqori baholangan.

Majidov rahbarligida 1 ta doktorlik va 16 ta nomzodlik dissertatsiyalari yoqlangan. Vali Majidov yuqumli kasalliklar boʻyicha olimlar maktabiga asos solgan.
## Mukofotlari
1982—yilda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi ordeni bilan mukofotlangan.
## Kitoblari
1991—yilda I.I Shainskiy bilan hamkorlikda „Tif va paratif A va B“ kitobi nashr etilgan.
1980—yilda I.I Shapunov bilan hammualliflikda „Virusli gepatitning diagnostikasi va oqibatlari“ kitobini chop ettirgan.

## Vafoti
2002—yil 28—iyun kuni Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent shahrida vafot etgan.

## Manbalar
Majburiyat

**Majburiyat** — fuqarolik huquqiy munosabati. Unga asosan bir shaxs (qarzdor) boshqa shaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatni amalga oshirish (mol-mulkni topshirish, ishni bajarish va hokazo)ga yoki muayyan harakatdan oʻzini saqlashga majbur boʻladi, kreditor esa qarzdordan oʻzining Majburiyatini bajarishni talab qilish huquqiga ega. Majburiyatning kelib chiqish asoslari, javobgarlik shartlari va shakllariga koʻra, 2 guruhga boʻlinadi: shartnomaga asoslangan Majburiyat, shartnomaga asoslanmagan (delikt) Majburiyat. Shartnomaga asoslangan Majburiyatning turlari, predmeti, yaʼni qaysi maqsadga erishishga qaratilgan boʻlishi, taraflari va ularning huquq-burchlari, Majburiyatni bajarmaslikning oqibatlari va boshqa jihatlari OʻzR Fuqarolik kodeksida bayon qilingan (29— 56-boblar.). Shartnomaga asoslanmagan, yaʼni zarar yetkazishdan kelib chiqadigan Majburiyatga kodeksning 57—58-boblari bagʻishlanadi. Ularda zarar yetkazishdan kelib chiqadigan Majburiyatga xos umumiy qoidalar; fuqaroning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplash Majburiyati; tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash Majburiyati koʻrsatib berilgan. Shartnomaga asoslangan Majburiyat taraflarning erkiga asosan va kelishuvi bilan vujudga keladi, bunday Majburiyatning taraflari va uning predmeti, qanday maqsadga qaratilishi oldindan maʼlum va aniq belgilangan boʻladi, Majburiyat bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmaganligi uchun javobgarlikni belgilashda taraflarning aybi hisobga olinadi. Shartnomaga asoslanmagan Majburiyat taraflarning erki, xohishidan tashqari vujudga keladi, taraflar zarar yetkazilgandan keyin maʼlum boʻladi, predmeti zararning turi, hajmi, darajasiga qarab belgilanadi, javobgarlik zarar yetkazuvchining aybi boʻlishi yoki boʻlmasligidan qatʼi nazar belgilanadi. Zarar yetkazuvchi faqat qonunda nazarda tutilgan hollardagina javobgarliqdan ozod boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Maji-maji qoʻzgʻoloni

**Maji-maji qoʻzgʻoloni** (1905 -07) — Germaniyaning sobiq mustamlakasi boʻlgan Sharqiy Afrikadagi xalqlarning mustamlaka zulmiga qarshi koʻtargan qoʻzgʻoloni. Nomi moʻʼjizaviy kuch — suv va sorgo doni ("majimaji") dan tayyorlangan doriga eʼtiqod qilish bilan bogʻliq boʻlib, qoʻzgʻolonchilarning tasavvuriga koʻra, bu ularni dushman oʻqidan asragan. Qoʻzgʻolon german qoʻshinlari tomonidan bostirilgan. 120 ming afrikalik oʻldirilgan, ayrim qabilalar butunlay yoʻq qilib tashlangan.

## Manbalar
Majzub Namangoniy

**Majzub Namangoniy** (taxallusi; asl ismi Abdulaziz) [18-asr 2-yarmi, Qarshi — 1849 (1857), Namangan] — shoir. Oʻzbek tasavvuf adabiyotining yirik namoyandalaridan biri. Buxoro madrasalarida tahsil koʻrgan. Shu yerda Xalifa Husayn Yangiqoʻrgʻoniydan tasavvuf taʼlimini olgan.

Majzub Namangoniy tasavvufda zikri jaxriya (oshkora zikr) yoʻlining oʻziga xos uslubini tatbiq etgan. Uning qalamiga mansub "Devon"ga kirgan "Soqiynoma" (181 sahifa) sufiylarning suhbatlarida maxsus maqom bilan oʻqilgan. Bu esa, oʻz navbatida, zikr vazifasini ham oʻtagan. Unga ergashuvchilarni majzubiylar deb atashgan. 19-asrda Turkistonda majzubxonlik keng tarqalgan. Majzub Namangoniy asarlari oʻz davrida va keyinchalik ham koʻplab qoʻlyozma manbalardan oʻrin olgan, toʻplamlar holida bir necha bor nashr etilgan va keng tarqalgan.

Majzub Namangoniyning oʻzbek va fors tillarida alo-hida-alohida "Devon"i boʻlib, ularning asosiy qismini gʻazal, muhammas, qasida, soqiynoma tashkil etadi. Bundan tashqari, Majzub Namangoniyning fors tilida yaratilgan "Tazkirai Majzub Namangoniy" nomli asari ham bor. Bu tazkira tasavvuf shayxlari va sufiyona istilohlar mazmuniga bagʻishlangan. "Devoni Majzub", "Tazkirai hazrati Majzub Namangoniy" asarlari Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. №1018; 2662, 2125,2567, 1481).

## Adabiyot
* Tazkirai Qayyumiy, [1kitob], T., 1998; Ostonaqulov I., Fargʻonalik valiylar, T., 2001.

Otabek Joʻraboyev.

## Manbalar
Nabi Majidov

**Nabi Majidovich Majidov** (1928.10.12, Toshkent) — nevropatolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978), tibbiyot fanlari doktori (1965), professor (1966). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1952), shu institut nerv kasalliklari ka-fedrasida klinik ordinator (1952—55), assistent (1955—63), dotsent (1963—66), davolash fakulteti dekani (1966-67). N.A.Semashko nomidagi fizioterapiya va kurortologiya ilmiy tadqiqot instituta direktori (1982-86). 1966—98 yillarda 1-Toshkent tibbiyot akademiyasi nevrologiya kafedrasi mudiri. Ayni vaqtda Oʻzbekiston Nevrologiya ilmiy markazi direktori (1991—98), "Sihatsalomatlik" (1991—2000), "Nevrologiya" (1999-yildan) jurnal bosh muharriri. M.ning ilmiy faoliyati kalla suyagi orqa chu-qurchasining fibrozlovchi surunkali leptomeningiti, xorioependimatitlar etiologiyasi, patogenezi, klinik koʻrinishi, kechishi va davolash muammolarini oʻrganishga bagʻishlangan. U bosh miya qorinchalarining klinik-anatomik xususiyatlarini koʻrsatib berdi. Nerv kasalliklarini davolashda fermentativ preparatlar ishlatishni tavsiya etdi, surunkali leptomeningitlar tasnifini ishlab chiqsi va amaliyotga tadbiq etdi. Tibbiyot institutlari talabalari uchun nevrologiyadan birinchi darslik va qoʻllanmalar muallifi. Oʻzbekiston nevropatologlari ilmiytibbiy jamiyati raisi (1968-yildan). Yevrosiyo tibbiyot Fanlar akademiyasi (1994) akademik Bir qancha xalqaro jamiyatlar aʼzosi.

## Manbalar
* Opuxoli golovnogo mozga ganglioz-nokletochnogo proisxojdeniya, 1977; Mumiye-stimulyator regenerativnix protsessov, T., 1980; Nevrologicheskiye vozzreniya Abu Ali ibn Sini, T., 1880; Poyasnichniy osteoxondroz i yego nevrologicheskiye sindromi, T., 1985; Nevropatiya troynichnogo nerva, T., 1991; Profilatik nevrologiya, 1—3-j.lar, T., 1993-98.
Majlis

**Majlis** — 1) rasmiy doiralarda qoʻyiladigan masalani muhokama qilish uchun boʻladigan yigʻilish va muhokama jarayoni; 2) ayrim mamlakatlar (Oʻzbekiston, Turkiya, Eron, Ozarbayjon va boshqalar)da qonun chiqaruvchi organ (parlament yoki parlament palatasi)ning nomi (qarang Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi).

## Manbalar

## Havolalar
Majlisiy

**Majlisiy** (taxallusi; XV asr oxiri, Xorazm — XVI asrning birinchi yarmi, Buxoro) – shoir.

## Hayoti
Majlisiy XV asrning oxirida Xorazmda tavallud topgan. Aniq ismi maʻlum emas. Hayoti va ijodi haqida ayrim maʼlumotlar Nisoriyning „Muzakkir ul-ahbob“(„Doʻstlarni eslatuvchi“) tazkirasida uchraydi. Unga koʻra Majlisiy asli Xorazmlik boʻlib, keyinroq Buxoroga koʻchib borgan. Ubaydulloxon va uning oʻgʻli Abdulazizxonlar saroyida xizmat qilgan. „Mavlono Majlisiy, — deydi Hasanxoʻja Nisoriy, — nadim va majlisoro kishi edi…soʻz goʻyini balogʻat chavgoni bilan olur edi. Yaxshi ash’ori va margʻub soʻzlari bor. Qasidalari koʻp, yaxshi va latif gʻazallari bor“.Majlisiyning sheʼrlari Boburga ham manzur boʻlgan. Biroq, Nisoriyga koʻra, Bobur bilan Majlisiy oʻrtasida bir anglashilmovchilik roʻy berib, ularning aloqasi tamomila uzilib qolgan.

Shuningdek, uning sheʼrlari ham bizga qadar saqlanib qolmagan yoki nomaʼlum boʻlib kelmoqda. Uning adabiy merosidan bizga yetib kelgan asari faqatgina „Qissayi Sayfulmuluk“ ishqiy sarguzasht dostoni hisoblanadi. Ushbu doston 4000 misradan iborat boʻlib, masnaviyda, hazaj bahrida, qissa ichida qissa shaklida yozilgan. Tuzilishi va voqealar bayoni jihatidan folklor asarlariga yaqin turadi. Misr shohi Osimning yolgʻiz oʻgʻli Sayfulmulukning Fatina shohi Shohbol qizi Badeuljamolga gʻoyibona sevgisi va unga erishish yoʻlidagi sarguzashtlari, umuman insonning oʻz baxti uchun kurashi va bu jarayonda uning kamol topishi tasvirlangan. Asarda adolat, yaxshilik va ezgulik madh etilgan, podshohlar adolatga chaqirilgan, xotin-qizlar huquqlarini himoya qilish gʻoyalari ilgari surilgan. Nishotiy „Xusnu dil“ dostonini undan ilhomlanib yozgan.

Oʻzbek adabiyotida dostonning folklor varianti ham yaratilgan. Asar Oʻrta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan, qozoq (Said Garay, 1904), turkman (Kurbonali Maʼrufiy), tatar, rus va boshqa tillarga tarjima qilingan. Qozonda qayta-qayta nashr etilgan (1807, 1849, 1883, 1914). Toshkentda dastlab 1916-yil chop qilingan. Toʻla boʻlmagan ikki qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (ivn. № 3425, 8205).

## Adabiyotlar
* Qissai Sayfulmuluk, T., 1959.

## Manbalar


## Havolalar
Majnuntol

**Majnuntol** (*Salix babylonica L.*) — toldoshlar oilasiga mansub daraxt. Boʻyi 8–10 m cha. Poyasi tik, novdalari tuksiz, yaltiroq, uzun va ingichka, egilib oʻsadi. Bir yillik novdalari esa mayin tuk bilan qoplangan. Bargi oddiy, nashtarsimon poyada ketma-ket joylashgan. Guli bir jinsli, toʻpguli kuchalasimon. Mart—aprelda gullaydi, urugʻi tukli. M. manzarali daraxt sifatida koʻp oʻstiriladi. Novdalaridan savatlar, shisha idishlarning gʻiloflari, har xil mebel anjomlari va boshqa toʻqiladi. M. qogoz ishlab chiqarish va teri oshlashda ham ishlatiladi.

## Manbalar
Major (maʼnolari)

**Major**:

* Major (lotincha major — katta) — 1) kup ovozli kompozitorlik musiqa ijodida asosiy garmonik laylardan biri (aksi —minor).
* Major (urugʻ), majarlar — oʻzbek urugʻlaridan biri.
Major (urugʻ)

**Major**, majarlar — oʻzbek urugʻlaridan biri. M. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Samarqand atrofidagi togʻ yon bagʻirlarida va Narpay arigʻi boʻylarida, Shahrisabz vohasida yashagan. 1924—26 yillardagi aholi roʻyxatida 3 ming kishi boʻlganligi qayd etilgan. Bundan tashqari, oʻzbek saroylar (qarang Saroy) tarkibiga kirgan urugʻlardan birining nomi M. (majorsaroy) boʻlgan. Baʼzi olimlar oʻzbeklar tarkibidagi M.larning ilk ajdodlari qadimdan Kama daryosi boʻylarida yashab, keyinchalik vengerlar etnogenezida muhim rol oʻynagan madʼyar qabilalari bilan aloqador boʻlsa kerak deb hisoblaydilar.

## Manbalar
Majrumsoy

**Majrumsoy** — Navoiy va Jizzax viloyatdagi soy. Nurota togʻining shimoliyyon bagʻridan boshlanadi. Uz. 33&nbsp;km, havzasining maydoni 56&nbsp;km². Oʻrtacha suv sarfi 0,25 m³/sek. Bahorda suvi koʻpayadi.

Majrum qishlog'ining sharqiy qismida soyning o'rta oqimi biotasi o'tgan. Uzoq yillik bu biotani mahalliy aholi “yashil daraxt” deb atashadi. Uning aylanasi deyarli 10 metrni tashkil qiladi. Bu koʻp yillik mevali va manzarali daraxtlar Nurota qoʻriqxonasining tabiat yodgorligi sifatida muhofaza qilinadigan hududidagi obyektlardan biridir.

## Manbalar
Majusiylik

**Majusiylik** — 1) zardushtiylikning musulmonlarda atalishi; 2) yakkaxudolik paydo boʻlgunga qadar vujudga kelgan diniy eʼtiqodlar, marosim va bayramlarni ifodalash uchun ishlatiladigan atama. "M." tushunchasi sehrgarlik, animizm, fetishizm, totemizm kabi ibtidoiy din shakllarini ham ifodalaydi.

## Manbalar
Maza bilish

**Maza bilish**, taʼm bilish — turli eriydigan moddalarning taʼm bilish retseptorlariga, asosan, tilga (umurtqalilarda) taʼsir etishi natijasida paydo boʻladigan sezgi. Maza bilish retseptorlari tilda, halqumning orqa devorida, yumshoq tanglayda, murtaklarda joylashgan. Til uchi, chetlari va orqa qismida retseptorlar ayniqsa koʻp; til oʻrtasida va uning ostki yuzasida Maza bilish retseptorlari yoʻq.

Shirin, nordon, achchiq, chuchuk va shoʻr sezadigan Maza bilish sezgilari farq qilinadi. Bu sezgi maʼlum moddalarning oʻziga mos keluvchi Maza bilish retseptorlarini qoʻzgʻatishi natijasida namoyon boʻladi. Maza bilish uchun traning (issiq yoki sovuq ovqat maza sezgisini susaytiradi), shuningdek, hidning ahamiyati muhim (kishi tumov boʻlib, hidni yaxshi sezmaganda ovqat mazasini bilmaydi).

Til va ogʻiz boʻshligʻi turli qismlarining sezuvchanligi bir xil emas, mas, til uchi shirinni, oʻzagi achchiqni, chetlari esa nordon va shoʻr mazani sezadi. Turli mazaga ega boʻlgan mahsulotlar bir vaqtda yoki ketma-ket isteʼmol kilinganda Maza bilish kontrasta ovqat taʼmini almashtirib yuborishi mumkin.

Maza bilish retseptorlari taʼsirlanib, KOʻzgʻalganda bu qoʻzgʻalish markazlarga intiluvchi nerv tolalari orqali uzunchok miyaga boradi, u yerdan boshqa markazga oʻtadi, natijada bir qancha reflektor hodisalar kuzatiladi (soʻlak oqishi, meʼdadan shira chiqishi va hokazo), ayni vaqtda qoʻzgʻalish bosh miya poʻstlogʻiga yetib boradi, uning muayyan qismi qoʻzgʻalib, maza sezgisi kelib chiqadi. Maza bilish kishi hayotida katta ahami-yatga ega, zararli moddalar ogʻizga olinganda refleks yoʻli bilan tuflab tashlanadi. Maza bilish organizmning fiziologik holatiga bogʻliq boʻlib, ishtaha va ovqat hazm kilishga taʼsiri bor. Ayrim kasalliklarda Maza bilish ayniydi.

## Manbalar
Mazarini Julio

MAZARINI (ital. Mazarini, frans. Mazarin) Julio (1602.14.7, Peshina — 1661.9.3) — Fransiya davlat arbobi. M. Keraskoda (1631) tinchlik sulhini tuzishda va Parijda papa elchisi boʻlgan vaqtda (1634—36) Rishelyenit eʼtiborini tortgan va uning ishonchli kishisiga aylangan. 1640-yil M. fransuz diplomatik xizmatiga oʻtgan. 1641-yildan — kardinal. 1643-yilda qirolicha Anna Avstriyskaya (M. bilan yashirin nikohsan oʻtgan) tomonidan 1-vazir etib tayinlangan. M. ogʻir vaziyatda fransuz absolyutizmi (mutlaq hokimiyati)ni mustahkamlash siyosatini davom ettirgan; xalq qoʻzgʻolonlarini shafqatsizlarcha bostirgan; Fronda bilan boʻlgan kurashni boshqargan (1648). M. 1651—52 yillarda Fransiyadan ketishga majbur boʻlgan. Fronda yengilganidan keyin 1653-yilda qaytib kelgan va umrining oxirigacha hokimiyatni boshqargan. Tashqi siyosatda koʻp yutukdarga erishgan [Vestfaliya sushi, 1648); Angliya bilan tinchlik va savdo shart-nomalari (1655) hamda harbiy ittifoq, 1657; Pirenei sulhi, 1659 va b]. M.ning bu yutuklari Fransiyaning Yevropadagi siyosiy obroʻyini mustahkamlashda muhim oʻrin tutgan.

## Manbalar
Majolis un-nafois

„MAJOLIS UN-NAFOIS“ („Nafislar majlislari“) – Alisher Navoiy tazkirasi (1490—1491; 1497—1498 yilda qayta ishlangan). Turkiy tazkirachilikning ilk namunasi. Asarda 15-asrda Xuroson va qoʻshni mamlakatlarda yashagan shoir, yozuvchi va olimlar (jami 459 kishi) ijodiga oid qisqa maʼlumotlar berilgan. Maʼlumotlar yillar, geografik oʻrinlar hamda sulolaviy tartiblarga tayanib joylashtirilgan. Kami 8 „majlis“dan iborat. 1—2-majlislarda muallifning salaflari – tazkira yozilayotgan vaqtda hayot boʻlmagan shoirlar, 3-majlisda oʻziga zamondosh shoirlar haqida maʼlumotlar keltirilgan. 5—6-majlislarda Xuroson, Samarqand, Xorazm, Qarshi, Badaxshon, Qazvin, Sova, Kirmon, Sheroz va boshqa joylardan chiqqan kalam axdlari haqida; 7-majlisda esa temuriylarga mansub shoirlar haqida fikr yuritilgan. 8 majlis Sulton Husayn Boyqaroga bagʻishlangan. Tazkirada shoirlarning bilim darajasi, axloqi, dunyoqarashi, mehnatga munosabati kabi xususiyatlari alohida koʻrsatilgan. Har bir shoirga berilgan tasnif uning ijodidan namuna keltirish bilan asoslangan.

Asarda badiiy ijod asosi va mohiyatini belgilovchi nazariy masalalar yuzasidan ham fikr yuritilgan: mazmun va shakl haqida fikrlar ilgari surilgan, shoirlar ijodiga baho berishda asarlarning gʻoyaviy mazmuni bilan birga badiiy mahoratiga ham eʼtibor qaratilgan. Navoiy oʻz davri adabiy muhitining qizgʻin manzarasini, adabiyotdagi poetik janr va turlar rangbarangligini koʻrsatib bergan. Asar qiziqarli va sodda, ravon uslubda yozilgan, fikrlar puxta va ixcham ifodalangan. Tazkira 15-asr oʻzbek ilmiy na-srining guzal namunasi hisoblanadi.

„M. un-n.“ boshqa xalqlar tillariga ham tarjima qilingan va tazkirachilik ishiga samarali taʼsir koʻrsatgan. Chunonchi, 16-asrda fors tiliga 3-marta (Faxriy Hirotiy, 1521—22, Hirot; Qazviniy, 1522—23, Istanbul; Shoh Ali, 1598, Nishopur) tarjima qilingan. Shoir Sodiqiy „M. un-n.“dan il-homlanib, turkiyda „Tazkirai majma ul-xavos“ni tuzgan. „M. un-n.“ning 15-asr oxiri – 16-asr boshlarida kuchirilgan bir necha nusxasi Vena, Parij, Boku, Sankt-Peterburg, Toshkent va boshqa joylarda saqlanmoqda.

## Adabiyot
* Hayitmetov A., Alisher Navoiyning adabiytanqidiy qarashlari, T., 1959; Oy be k, Navoiyning „Majolis unnafois“ asari haqida, 9-j., T., 1974; Mallayev N., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 1kitob, 3nashri, T., 1976; Navoiy A., Asarlar [ 15 jiddli], 12-j., T., 1966; Navoiy, Mukammal asarlar toʻplami [20jildli], 13-j., T., 1997.

## Manbalar
Major

**Major** ( — katta) — 1) koʻp ovozli kompozitorlik musiqa ijodida asosiy garmonik ladlardan biri (aksi minor). Yevropa musiqasida XVI-XVII asrlardan rivoj topdi. Uning tayanch tovushlari (I, III va V pogʻonalari) katta 3 tovushli akkordni hosil qiladi. Major tizimida bastalangan asarlarga koʻproq yorqinlik, koʻtarinkilik ruhi, ijobiy his-tuygʻular xosdir. Major va minor orasidagi qarama-qarshilik musiqa sanʼatining nihoyatda muhim ifoda vositalaridan;

2) keng maʼnoda — lad turi; bosh tayanch pardaga nisbatan katta tersiya intervent oraligʻida joylashgan 3- pogʻona bilan belgilanadi. Shu maʼnoda ioniy, lidiy, miksolidiy kabi tovushqatorlar major xususiyatiga ega. Oʻzbek anʼanaviy musiqasida, ayniqsa, miksolidiy major koʻproq uchraydi.

## Manbalar
Mazachcho

**Mazachcho** (Masaccio), asli Tommazo di Jovanni di Simone Kassai (Gvidi) (1401. 21.12, Toskana — 1428-yilning kuzi, Rim) — ital-yan rassomi, Florensiya maktabining yirik namoyandasi. M. ijodida gotika anʼanalarini qatʼiy yengib, diniy la-vhalarda inson shaxsi haqidagi insonparvarlik tushunchalarini aks ettirgan. 1422-yildan Florensiyada yashagan, Piza va Rimda ham ishlagan. Ilk asarlari ("Madonna avliyo Anna bilan", taxminan 1424; Pizadagi Santa-Mariya del Karmine cherkovi uchun poliptix, 1426 va boshqalar)dayoq harakatchan nursoya, umumlashma shaklning mahobatliligiga intilishi, shaklning uch oʻlchamliligini oʻta his qilishi bilan diqkatga sazovor (Florensiyadagi Santa-Mariya del Karmine cherkovidagi kapella bezaklari, 1425—28 va b). M. ilk bor devoriy rassomlikda kompozitsiyaga alohida ulugʻvorlik va mutanosiblik baxsh etuvchi yangi tuzilma yaratdi ("Troitsa", 1425—27, Florensiyadagi Santa-Mariya Novella cherkovi va b). M. sanʼati Uygʻonish davri badiiy madaniyati (jumladan, Pyero della Francheska, Mikelanjelo va boshqalar)ga sezilarli taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar
Mazdaiylik

**Mazdaiylik**, mazdaizm (Ahuramazda nomidan) — Qad. Eron (miloddan avvalgi 9—6-asrlardagi Midiya, 6—4-asrlardagi Axomaniylar davlati) dini. Mohiyatan zardushtiylik dini evolyusiyasi jara-yonidagi bosqichlardan biri. Avesto ilohiy kitob hisoblangan. Unda yaxshilik timsoli Ahuramazda va yovuzlik xudosi Anxramaynuga eʼtiqod qilingan. M.ning zardushtiylikdan farqi shundaki, unda Zardusht faqat Ahuramazda bilan shoh oʻrtasidagi vositachi deb eʼtirof etilgan va u ortiq darajada ilohiylashtirilmagan.

## Manbalar
Mazdak ibn Hamdodon

**Mazdak ibn Hamdodon** (470-529) — mazdakiylik taʼlimotining asoschisi, mazdakiylar harakatining rahbari. M. Eron shohi Qubod I (488—531) hukmronligi davrida zardushtiylik otashgohlarining birida koqin, keyinchalik Eron bosh kohini boʻlgan. M. taʼlimotining asosida tenglik gʻoyasi yotadi. Uning fikricha, dunyoning barcha boyliklari olamlarga teng taqsimlanishi lozim. Buni zoʻrlik yoʻli bilan amalga oshirishni yoqlagan. Koqinlar va amaldorlarning iqtisodiy, siyosiy hukmronligi barbod boʻlgandan keyin Kubod I M. bilan aloqani uzdi. M. zar-dusht kohinlari va zodagonlarga qarshi dehqon va hunarmandlar qoʻzgoloniga rahbarlik qildi. 529 yil quzgolon bostirilgach, M. qatl etildi.

## Manbalar
Mazdakiylar harakati

**Mazdakiylar harakati** – Sosoniylar  xalq harakati (5-asr 90-yillari — 6-asr 20-yillari).

Gʻoyaviy rahbari — Mazdak. MazdakiSiik taʼsirida vujudga kelgan. Mazdakiylar harakati jamoa huquklarini qayta tiklash, yersuv va mol-mulkka barobar egalik qilish, hammaning teng huquqli boʻlishini taʼminlash uchun kurash shiori ostida boshlangan edi. Mazdakiylar harakatining boshlangich davrida sosoniylar podshosi Qubod 1 (488—531) bu harakatdan oʻz manfaatlari maqsadlarida foydalanishga intilgan va mazdakiylar yordamida yirik yer egalari, zodagonlar va zardusht kohinlari (mubodlar)ning mustaqilliklarini tugatmoqchi boʻlgan. Lekin Mazdakiylar harakati kuchayib ketishi, zodagonlar va ko-hinlarning mol-mulklarini tortib olinishi shohni choʻchitib qoʻygan. 528/ 529 i. Kubod I ning ugli Xusrav 1 Lnushirvon Mazdakiylar harakatini shafqatsiz bostirgan na Mazdakni qatl ettirgan.

## Manbalar