open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shina (maʼnolari)

**Shina**:

* Shina (nem.) (texnikada) — avtomobil, traktor va boshqalar mashinalarning gʻidsiragi gardishiga kiygiziladigan rezina yoki rezinatoʻqimali pnevmatik qobiq; gʻildirakning yoʻl bilan tishlashishini taʼminlaydi, notekis yoʻllardagi turtki va zarbalarni yumshatadi.
* Shina (tibbiyot) (tibbiyotda) — suyak, boʻgʻim, yumshoq toʻqimalar shikastlanganda va kasallanganda ularni qimirlatmay qoʻyish (immobilizatsiya) maqsadida ishlatiladigan moslama.
Shina (tibbiyot)

**Shina** (tibbiyotda) — suyak, boʻgʻim, yumshoq toʻqimalar shikastlanganda va kasallanganda ularni qimirlatmay qoʻyish (immobilizatsiya) maqsadida ishlatiladigan moslama. Sh. metall, gips, taxta, plastmassa va boshqalar dan tayyorlanadi. Sh. qoʻyilganda singan oyoq va qoʻl ogʻrigʻi kamayadi. Suyaklar bilan yumshoq toʻqimalar shikastlanishining oldi olinadi. Transport va davolash Sh. lari farq qilinadi.

Transport Sh.lari jarohatlangan kishini vaqtincha koʻchirish yoki tashishda qoʻllanadi, unga Kramer, Diterixs, fanerli, kartonli Sh.lar kiradi. Kramer Sh. simdan qilingan tayyor metall narvonga oʻxshash, uz. 75— 100 sm, eni 7—10 sm. Shikastlangan oyoq yoki qoʻlga oddin paxta qoʻyib, soʻngra shahrini marlili, kraxmalli yoki gipsli bogʻlovlar bilan mahkam bogʻlanadi. Diterixs Sh. 2 ta — uzunqisqa tayoq, qalin fanerdan qilingan taglik va buramadan iborat. Koʻpincha chanoqson boʻgʻimi va son suyagi shikastlanganda qoʻllanadi. Transport Shina. boʻlmagan vaqtda faner, yupqa taxta, tayoq va boshqalardan foydalaniladi. Davolash Sh.si, asosan, shinaligipsli bogʻlovlar sifatida (qarang Gips bogʻlov) ishlatiladi.
Shinak

**Shinak** — 1) shahar, qalʼa, qoʻrgʻon kabilar devoridan dushmanni kuzatish, undan saqlanish va otish uchun qilingan maxsus tuynukcha; pana joy (yana qarang Ambrazura).
Shingil

**Shingil**, shoda — toʻpgulning bir turi. Bitta gulpoyada uchiga yaqinlashgan sari qisqarib boradigan bandli gullar toʻplanadi. Mas, tok (uzum) shingili. Shunday shingillardan bir nechtasining qoʻshilishidan tashkil topgan toʻpgul esa murakkab shingil deb ataladi (mas, bir bosh uzum).
Shimoli-Gʻarbiy hududlar

**Shimoli-gʻarbiy hududlar** — Kanadadagi maʼmuriy hududiy birlik. Maydoni 1,3 mln. km². Aholisi 41,4 ming kishi (2002). Maʼmuriy markazi — Yellouston shahri Sh. Shimoli-Gʻarbiy hududlar Shimoliy Amerika materigining shim. qismini, Kanada Arktika arxipelagini oʻz ichiga oladi. Gʻarbida Makenzi togʻlari (eng baland joyi 2164 m) bor. Ikdimi arktika va subarktika iqlimi. Oylik tralar yozda 3—16° dan qishda —28°, —36° gacha. Yillik yogʻin 150-400&nbsp;mm. Oʻsimliklari tundra va oʻrmon tundrasi, jan.gʻarbida igna bargli oʻrmonlar bor. Sh. Shimoli-Gʻarbiy hududlar Kanadaning kam oʻzlashtirilgan qismi. Iqtisodiyotining asosini konchilik sanoati tashkil qiladi. Rux, qoʻrgʻoshin, oltin, volfram, neft qazib olinadi. Aholi, asosan, moʻynachilik bilan shugʻullanadi. Asosiy transport arteriyasi — Makenzi daryosi.
Shimpanze

**Shimpanze** (*Pan troglodytes*) — odamsimon maymunlar oilasiga mansub urugʻ. Boʻyi 150 sm gacha, vazni 50–60&nbsp;kg (pakana shimpanze ancha kichik). Oldingi oyoqlari orqadagisiga nisbatan uzun, panjasi tor, birinchi barmogʻi kalta, boshqalari uzun. Orqa oyogʻi barmoqlari oʻrtasida qisqa teri parda bor. Jun rangi qora, boshi kichikroq, dumaloq, yuz skeleti bir oz oldinga boʻrtib chiqqan. Bosh miyasi 350—550 sm3. Quloq suprasi katta, tishlari boshqa odamsimon maymunlarga nisbatan kuchsiz rivojlangan.

2 turi: oddiy shimpanze (3 kenja turi: shveynfurtov shimpanze, chege shimpanze, oddiy shimpanze), pakana shimpanze (junlari uzun, labi qizil) bor. Sharqiy ekvatorial Afrika va Tanganikada tarqalgan. Yerda va daraxtda yashaydi, kafti orqasiga tayanib harakatlanadi, koʻchib yuradi, tunash uchun shoxshabbalardan murakkab in quradi. Hammaxoʻr. Voyaga yetgan erkaklari qushlar va boshqalar mayda hayvonlar (tuyoqlilar bolasi, martishkalar, pavianlar)ni ov qiladi. 6—10 yilda voyaga yetadi. Homiladorlix davri 225 sutka, bolasini 3—4 yil boqadi. 50—60 yil umr koʻradi. Poda (50 yoki koʻproq individdan iborat) boʻlib yashaydi. Podaga kuchli erkagi boshchilik qiladi. Shimpanze juda qiziquvchan va emotsional hayvon. Oʻzaro tovush signallari (30 dan ortiq), imoishora, mimika, gavda holati orqali aloqa qiladi; oddiy narsalarni ishlatishni biladi. Lab. hayvonlari sifatida foydalaniladi.

Shimpanze koʻpchilik belgilariga koʻra, biokimyoviy va genetik jihatdan odamga eng yaqin turadi. Shimpanze ikkala turining ham xromosomalar toʻplami oʻxshash boʻlib, 48 ta xromosomadan iborat. Molekulyar gibridizatsiya orqali odam bilan shimpanze DNKsi oʻrtasidagi farq boshqa hayvonlar bitta urugʻi 2 turi oʻrtasidagi farqdan katta boʻlmasligini koʻrsatdi. Tajribalar shahrini ancha murakkab vazifalarni uddalay olishi, narsalarni qurol sifatida ishlata bilishi (yosh novdalarni sindirib olib, barg va poʻstloqdan tozalashi, shiftga osilgan bananni yashiklarni ustmaust taxlab olishi), imoishoralarni oʻrganib, oʻz soʻz boyligini orttirishi, ulardan ongli foydalana bilishi aniqlangan. Fiziologlar va psixologlar shahridan odam ajdodlari ongining rivojlanishini oʻrganishda model sifatida foydalanishadi. Shimpanze tutqinlikka yaxshi koʻnikadi va koʻpayadi. Shimpanze soni tabiatda keskin kamayib bormoqda. Pakana shimpanze Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* DiscoverChimpanzees.org 
* Chimpanzee Genome resources
Shinni

**Shinni** — uzum sharbatidan tayyorlanadigan shirinlik turi. Aksariyat oq uzum navlaridan tayyorlanadi. (Buvaki, Bayan Shirey, Soyaki, Nimrang va boshqalar). Uzumningʻ yaxshi pishgan boshlari sovuq suvda yuvilib, gʻujumi eziladi. Soʻngra sharbati suzib olinali. Achib qolmasligi uchun suzib olingan sharbatga sogʻ tuproq (gil) aralashtirilib, sharbat tarkibidagi muallaq zarralar (chang, uzum eti) choʻkmaga tushiriladi. Sharbat qozonga solinib, sust olovda rangi tiniqlashib bir qadar quyulguncha qaynatish davom ettiriladi. Vaqtvaqti bilan yogʻoch kurakchada kavlab turiladi. Tayyor Sh. toʻq kahrabo rangda boʻladi. Yaxshi pishirilgan Sh. uzoq saqlanganda ham achib qolmaydi. Sh., shuningdek, tut, qovun, tarvuz va boshqalar hoʻl mevalar sharbatini qaynatish usuli bilan ham tayyorlanadi.
Shinshillasimonlar

**Shinshillasimonlar** — kemiruvchilar oilasi. Uzunligi 22—66 sm, dumi 7,5 — 32 sm, vazni 0,5–7&nbsp;kg. Koʻzi va quloqlari katta, dumi qalin yung bilan qoplangan. Janubiy Amerika pasttekisligi va togʻlarida tarqalgan. 3 urugʻi: viskashlar, togʻ viskashlari va shinshillalar bor. Shinshillalar urugʻi gavdasining uzunligi 22— 38 sm, dumi 7,5—15 sm, vazni 0,5–1&nbsp;kg. Moʻynasi qalin va yumshoq, orqasi moviy yoki malla kulrang, qorni sargʻish oq. Chili va Boliviyaning togʻli choʻl mintaqasida uchraydi. Koyalar yorigʻida toshli joylarda katta koloniya boʻlib yashaydi. Ertalab va kechqurun faol. Kisqa sakrab harakatlanadi. Oʻsimlikning yer ustki qismlari bilan oziqlanadi. Yilda 1—3 marta 1—6 tadan bola tugʻadi. 18-asrdan boshlab qimmatbaho moʻynasi uchun koʻplab ovlanishi tufayli deyarli qirib yuborilgan. Hozirgi muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirish bilan soni birmuncha ortgan. Moʻynachilik fermalarida boqiladi. 2 turi Xalqaro qizil kitobga kiritilgan.
Shipka

**Shipka** — Stara-Planina togʻlaridagi dovon, Bolgariyada. Bal. 1185 m. Sh. orqali Gabrovo — Krzonliq shossesi oʻtgan. Dovon yaqinida bolgar va rus jangchilari xotirasiga bagʻishlab haykal va muzey qurilgan.
Shipka (maʼnolari)

**Shipka**:

* Shipka — Stara-Planina togʻlaridagi dovon, Bolgariyada.
* Shipka (choʻqqi) — Yazgʻulom tizmasining jan.
Shipka (choʻqqi)

**Shipka** — Yazgʻulom tizmasining jan. tarmogʻidagi choʻqqi (Pomir). Bal. 6254 m. Choʻqqiga birinchi marta 1968 yilda bolgariyalik alpinistlar chiqqan. Bolgariyadagi Shipka dovoni nomi bilan atalgan.
Shirali ozuqalar

**Shirali ozuqalar** - tarkibida suvi koʻp boʻlgan (70% dan ortiq bogʻlangan suv) oʻsimlik ozuqa; chorva mollari uchun toʻyimli yemxashak. Shirali ozuqalarga ildizmeva, tuganakmeva, poliz ekinlari mevasi, ozuqa oʻtlar, siloslangan ozuqalar va boshqalar kiradi. Tarkibida S vitamini, V guruh vitaminlari, ayrimlari tarkibida karotin, yengil hazm boʻladigan uglevodlar (kraxmal va qand) bor, proteini oz. 1&nbsp;kg Shirali ozuqalarning toʻyimliligi 0,1—0,3 ozuqa birligiga teng. Barcha chorva mollari xush koʻrib yeydi. Sigirlarning sut mahsuldorligini oshiradi, dagʻal xashaklarning hazmlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Asosan, xom holida bir sutkada sogʻin sigirlarga 40&nbsp;kg gacha, boʻrdoqiga boqiladigan buqalarga 60&nbsp;kg gacha, qoʻylarga 4&nbsp;kg gacha berish mumkin.
Shirach

**Shirach**— piyozguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Markaziy va Old Osiyoda, Janubiy Sharqiy Yevropada shahrining 30 ga yaqin turi maʼlum. Ulardan 23 tasi Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Qrimda uchraydi. Oʻrta Osiyo togʻlarining pastki qismida shahrining sugʻd Shirachi, regel Shirachi, oq Shirach, illariya Shirachi, olga Shirachi va pushti Shirach turlari oʻsadi. Boʻyi 100-200 sm, barglari qalami, gullari koʻp, rangi sargʻish, may iyul oylari l,1 gullab urugʻlaydi. Urugʻi sharsimon koʻsakcha. Koʻpgina turlarining ildizlarida yopishqoq modda (shirach) borligi tufayli, yelim olish uchun ishlatiladi. Shirach barglari tarkibida koʻp miqdorda S vitamini bor, yaxshi asal beruvchi oʻsimlik.
Shirachdoshlar

**Shirachdoshlar** — sarsabilnamolar qabilasiga mansub oila. Aksariyat ilmiy manbalarda loladoshlar oilasi tarkibida boʻlgan. Oila 50 ga yaqin turkum, 1400—1450 turni oʻz ichiga oladi. Tropik va subtropik hududlarda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda oilaning bitta koʻp yillik oʻtlardan iborat shirach nomli turkumiga mansub turlari oʻsadi. Bu turkumning barcha turlari Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan. 

## Yana qarang

## Manbalar
Shirvon

**Shirvon** – Shim. Ozarbayjonda, Kaspiy dengizining gʻarbiy sohilida joylashgan tarixiy viloyat. „Shoʻrxoklar“ atamasi – „Sharvan“ shaklida sosoniylar davrida (226—651) qadimiy Kavkaz Albaniyasi, keyinchalik Arronini bir qismini anglatish uchun qoʻllangan. 654 yil Shirvon arablar tomonidan egallangan va keyinchalik Shaybon qabilasidan boʻlgan arab noiblarining merosiy mulkiga aylangan. shahrini 799—1538 yillarda shirvonshohlar sulolasi boshqargan. Ularning davrida Shirvon hududiga Kura daryosidan Darband shahrigacha boʻlgan yerlar kirgan. Poytaxti – Shemaxa shahri Saljuqiylar bosqini vaqtida Shirvon Ozarbayjon mustaqilligi uchun kurash markaziga aylangan. 12—13-asrlarda ushbu kurash jarayonida Shirvon Gruziya bilan yaqinlashgan. 15-asr oʻrtasida Shirvon ancha kuchaygan. U ipak yetishtirish va toʻqimachilikning markazlaridan boʻlib, xalqaro savdoda muhim rol oʻynagan. Shirvon, shuningdek, yirik madaniy markaz boʻlib, unda Nizomiy, Xoqoniy. Falakiy va boshqalar ijod qilganlar. Sifaviylar davlati kuchayishi bilan Shirvon ularga qaram boʻlib qolib, 1538-yil shirvonshohlar hokimiyati barham topgan. Shirvon Safaviylar davlatining viloyatiga aylangan. 1748-yil Shirvon hududida mustaqil Shirvon xonligi barpo etilgan.
Shirvon tekisligi

**Shirvon tekisligi**, **Shirvon dashti** — Ozarbayjondagi KuraAraks pasttekisligining bir qismi. Kura daryosining chap sohili boʻylab joylashgan. Balandligi 16 m dan 100 m gacha. Gʻarbdan sharqqa nishab. Yer yuzasi, asosan, tekis, faqat baʼzi joylarida antiklinal strukturaga ega, balandligi 200 m gacha boʻlgan qirlar, balchiqli vulqonlar konuslari koʻtarilgan. Iqlimi keskin kontinental. Yiliga 200–350&nbsp;mm yogʻin tushadi. Boʻz va boʻz-oʻtloq tuproqlarda, asosan, shuvoq, shoʻralar oʻsadi. Sugʻoriladigan joylarida paxta, gʻalla va boshqalar ekinlari ekiladi. Chorvachilik, tokchilik rivojlangan. Sugʻorish uchun Mingechaur suv omboridan Yuqori Shirvon kanali oʻtkazilgan.
Shirvon xonligi

**Shirvon xonligi** (1748-1820) — Shimoliy Ozarbayjondagi oʻrta asr davlati. Eron shohi Nodirshoh asoratidan 1748-yil xalos boʻlingach, vujudga kelgan. Shirvon xonligi Shimoliy Ozarbayjondagi eng yirik va boy xonliklardan biri edi. Aholisining asosiy mashgʻuloti dehqonchilik, ipakchilik, toʻqimachilik, savdo, hunarmandchilik boʻlgan. Guliston sulh shartnomasi (1813)ga koʻra, Eron Shirvon xonligiga boʻlgan daʼvosidan voz kechgan. 1820-yil xonlik boshqaruvi bekor qilinib, rus maʼmuriyati bilan almashtirilgan. Shirvon xonligi hududida Shirvon provinsiyasi tuzilgan, u 1840 yil Kaspiy viloyati (1846 yildan Shemaxa, 1859 yilda Boku gubernyasi) tarkibiga kirgan. Shirvon xonligi hududi Ozarbayjon Respublikasining bir qismi xdgsoblanadi.
Jacques Chirac

**Jacques Chirac** (; 1932. 29.11, Parij — 2019.26.9) — Fransiya davlat arbobi. Parij siyosiy tadqiqotlar instituti (1954) va Milliy boshqaruv maktabi (1959)ni tugatgan. 1959-yildan Davlat auditor palatasi auditori, 1962-yil apreldan hukumat apparatida, 1965-yildan Sen-Freol shahri kengashi aʼzosi, Milliy majlis deputati (1967-yildan). 1967-yildan Georges Pompidou hukumatida ijtimoiy masalalar, 1968-yildan iqtisodiy va moliya masalalari boʻyicha davlat kotibi, 1972-yildan qishloq xoʻjaligi va qishloq taraqqiyoti, 1974-yil ichki ishlar vaziri. Shirak 1960-yillardan Respublikani himoya qiluvchi demokratlar ittifoqi partiyasi aʼzosi, 1975-yildan faxriy bosh kotibi, 1976-yil partiya Respublikani qoʻllab-quvvatlash uyushmasiga aylangach, uning raisi. 1974-yil aprel — 1976-yil avgust va 1986-yil mart — 1988-yil mayda Fransiya bosh vaziri, 1977-yil martdan Parij shahri meri, 1995-yil maydan 2005-yilgacha Fransiya Respublikasi prezidenti boʻlgan.

## Manbalar
Shira

**Shira** — 1) oʻsimlik bitlari hayot faoliyati natijasida oʻsimlik barglarida paydo boʻladigan yopishqoq yaltiroq suyuqlik. Jonli tilda oʻsimlik bitlari maʼnosida ham ishlatiladi; 2) oʻsimliklarning gul shira bezlari ajratadigan shirin suyuqlik — gulshira (nektar).
Shirguruch

**Shirguruch** — sut va guruchdan tayyorlanadigan quyuq taom. Guruchni tozalab, 3—4 marta yuviladi. Qozonga quyilgan suv qaynab chiqqach, guruch va ozgina tuz solinadi. Guruch chala pishgach, sut quyiladi. Sut guruchga singishiga qarab 3—4 marta boʻlibboʻlib quyilishi, taom esa toʻxtovsiz kavlab turilishi lozim. Guruch ezilib sutni batamom shimib olgach, taom tayyor hisoblanadi. Tayyor Sh. laganga suzilib, betiga sariyogʻ (baʼzan shakar) solib dasturxonga tortiladi.
Shirin (shahar)

**Shirin** — Sirdaryo viloyatidagi shahar (1972-yildan). Viloyatga boʻysunadi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Farhod (6&nbsp;km). Viloyat markazi (Guliston shahri)dan 52&nbsp;km. Urtacha 328 m balandlikda. Aholisi 15,3 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, tatar, koreys, rus, ozarbayjon, turkman va boshqalar ha.m yashaydi. Shahar nomi kelib chiqishi toʻgʻrisida turli rivoyat va taxminlar mavjud. Shulardan haqiqatga yaqinrogʻi, shaharning gʻarbiy qismidagi togʻning Farhod qoyasi tagidan oqib oʻtadigan Shirinqiz soyi nomidan olinganligidir. Sh. Farhod GES qurilishi munosabati bilan ishchilar posyolkasi sifatida 1943-yilda vujudga keldi. Shaharda Farhod GES, Sirdaryo issiqlik elektr styasi, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mashinasozlik zavodi, sutkasiga 7 t non va non mahsulotlari ishlab chiqaradigan korxona, spirt zavodi va boshqalar, shuningdek, 60 tadan ziyod turli shakldagi xususiy va kichik korxonalar bor. Sirdaryo qurilish boshqarmasi ham shahrida joylashgan. Shaharda 4 umumiy taʼlim maktabi, 1 musiqa maktabi, 2 kasbhunar kolleji, teatr, „Shirin“ shahar bozori, 5 kutubxona, 2 muzey, kasalxona (140 oʻrin), bolalar kasalxonasi, vrachlik sogʻlomlashtirish punkti, 2 qishloq vrachlik ambulatoriyasi, 2 feldsherakusherlik punkti, dorixona, „Xavotog“ sanatoriysi, madaniyat va istirohat bogʻi, Xotira bogʻi mavjud. „Shirin sadosi“ gazeta chop qilinadi. Shahar telestudiyasi faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar

## Havolalar
Shahar web sayti

Telegram rasmiy kanal

Facebookdagi rasmiy sahifa

YouTubedagi rasmiy kanal
Shirin bilan shakar

**Shirin bilan Shakar** (**Erali va Sherali**) – ishqiy doston. Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Poʻlkan shoir, Bekmurod baxshi Joʻraboy oʻgʻli, Yorlaqab baxshi Beknazar oʻgʻli kabi xalq shoirlari kuylagan. Fozil Yoʻldosh oʻgʻlidan yozib olingan (1929). Asarda emikdosh Shirin bilan Shakarning oʻgay ona tuhmati bilan xon otalari tomonidan oʻlimga hukm qilinishi va ularning uzoq muddatli ayriliq va darbadarlikdan soʻng oʻz yurtiga qaytib kelishi tasvirlanadi. Dostonda darbadarlikda yurgan Shakarning tilsimli togʻda ajdar qoʻriqlab yotgan Gulgun pariga gʻoyibona oshiq boʻlishi va unga yetishish yoʻlida ajdar hamda zolim shoh Qoraxonga qarshi kurashi ham qamrab olingan. Dostonda elyurtga muhabbat, sevgida sadoqat, insonparvarlik, bahodirlik kabi fazilatlar ulugʻlangan. Doston 2 marta mustaqil kitob (1941, 1955) hamda xalq ogʻzaki ijodi asarlari turkumining 19-kitobi („Orzigul“)da nashr qilingan (1975).
Shirinak

**Shirinak** — qovun-tarvuzning eng shirin namunalarini tanlash va baholash maqsadida oʻtkaziladigan anʼanaviy musobaqa, bahslashuv. Qadimdan kuz boshida, qovuntarvuz gʻarq pishgan davrda bozorlarda, qovun sayillarida oʻtkazib kelingan. shahrida mirishkor qovunchi dehqonlar oʻzlari yetishtirgan hosilning eng sarasini namoyish qilganlar. 20-asrning 70—80-yillarida Oʻzbekiston xalq xoʻjaligi yutuqlari koʻrgazmasida (Toshkent shahrida) Sh. polizchi dehqonlarning maxsus koʻriktanlovi — qovun sayli shaklida har yili 1 sentyabrda oʻtkazilgan. shahrida musobaqalashuvchi tomonlarning oʻzlari qovuntarvuzning eng sarasi va shirin deb bilgan namunaparini tanlaydilar. Tanlangan qovuntarvuzlar soʻyilib, shirin va sara deb topilgan namunalar chashnachilar (qarang Chashnachilik) tomonidan eʼlon qilinadi. Kimniki shirin chiqsa, shu tomon gʻolib deb topiladi. Tanlovda hayʼat tuzilib, u qovuntarvuzning tashqi koʻrinishi, sifati, shirinligi, eti tarkibidagi qand moddasi miqdori, hosildorligi, tashishga, saqtashga chidami va boshqalarga baho beradi hamda gʻoliblarni eʼlon qiladi, sovrinlarni topshiradi. Gʻolib topilgan nav urugʻlari ekish uchun tavsiya etiladi.

SH. hozir ham shaharlar va tumanlarda qovun bozorlarida, qovun sayillari, hosil bayramlarida uyushtiriladi, qovun ishqibozlari, havaskor polizchi dehqonlar oʻrtasida oʻtkazib turiladi.
Shirvonshoh

**Shirvonshoh** - oʻrta asrlarda Shimoliy Ozarbayjondagi tarixiy viloyat va davlat Shirvon hukmdorlari unvoni (799—1538). Shirvonshohlarning quyidagi sulolalari maʼlum:
*Mazyadiylar (799-1027);
*Kesroniylar (1027-1382);
*Darbandiya (13821538).
Aleksandr Shirvonzoda

**Aleksandr Minasovich Shirvonzoda** (taxallusi; asl familiyasi — *Movsisyan*), (1858.7(19).4, Ozarbayjon, Shemaxa shahri — 1935.7.8, Kislovodsk; Yerevanda dafn etilgan] — arman yozuvchisi. Armaniston va Ozarbayjon xalq yozuvchisi (1930). Rus uyezd bilim yurtini tugatgan (1873). 1883-yilgacha Bokuda yashab, turli kasblarda ishlagan, ocherk va maqolalar yozgan. 1893-yildan Tbilisida yashagan. "Ardzagank" ("Akssado", 1886—91) haftalik gaz.da ishlagan. Parijda (1905—10), Tbilisida (1910—19) yashagan, soʻngra yana xorijga ketgan (1919—26), 1926-yil Armanistonga kelib, ijodiy ishini davom ettirgan.

"Nomus" (1885) romani va "Xusumat" qissasi (1897)da ozarbayjon xalqi hayoti, ibtidoiy urf-odatlar va yangicha qarashlar oʻrtasidagi ixtilof, inson ruhiyatidagi kechinmalar chuqur tasvirlangan. "Algʻovdalgʻov" romani (1898)da sanoatlashgan dunyo tartibsizliklarini yoritgan. "Artist" qissasi (1903)da iqtidorli mashshoq Levonning fojialarga toʻla hayoti hikoya qilinsa, "Nomus uchun" dramasi (1926)da boybadavlat Elizbaryanning bokira va sofdil qizi Margaritning pokiza tuygʻulari, otashin muhabbati kuylanadi.

Shirvonzodaning nasri va dramaturgiyasi arman adabiyotini yangi bosqichga koʻtardi. Inson ruhiy olamining tubtubigacha kirib borish, taʼsirchanlik, ohangdorlik tamoyillari yozuvchi asarlarining yashovchanligini taʼminladi. Umrining soʻnggi yillarini Armanistonda oʻtkazgan 111. qator hikoya va ocherklarni eʼlon qildi, shuningdek, "Morganning choʻqintirilishi" (1926) siyosiy ruhdagi komediyasi, "Soʻnggi favvora" (1934) kinossenariysini yozdi, 2 j.li "Hayot tajribalaridan" memuar romani ustida ishladi.

## Manbalar
* Izbrannme soch., t. 1—3, M., 1957; Alina (qissa), T., 1963; Xusumat (roman), T., 1974; Xaos, Yerevan, 1975.

## Adabiyot
* Tamrazyan G.S., Shirvanzade, M., 1967.
Qizilmiya

**Qizilmiya** — dukkakdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali begona oʻt. Poyasi sershox, dagʻal, boʻyi 40-150 sm, tik oʻsadi. Barglari murakkab, toq patsimon, uzunchoq. Gullari binafsha rang, shoda toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi choʻzinchoq dukkak. Aprel-iyunda gullab mevalaydi. Urugʻi va vegetativ usulda ildizpoyalaridan koʻpayadi. Ildiz sistemasi kuchli rivojlanadi, 3 m chuqurlikkacha kirib boradi. Ildizpoyalaridan yer usti novdalari hosil boʻladi, urugʻi qattiq qobiqli, 30-35° C haroratda koʻkaradi. Oʻrta Osiyoning hamma rayonlarida, jumladan, Toshkent, Fargʻona, Qashqadaryo viloyatlarida tarqalgan. Hamma chopiqtalab ekinlar, ayniqsa, beda va donli ekinlar orasida uchraydi, sugʻorish kanallari boʻylari, ariq yoqalari, bogʻ va uzumzorlarda oʻsadi. Kurash choralari: yerni haydashda ildiz qoldiqlarini yoʻqotish; nihollari paydo boʻlgach, ekin qator oralariga chuqur ishlov berish; don ekinlariga gerbitsidlar purkash.

## Manbalar
Toshpoʻlat Shirinqulov

**Toshpoʻlat Shirinqulov** (1937, Qoʻshrabot tumani) — mexanik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), texnika fanlari doktori (1970), professor (1974). SamDU ni tugatgan (1960). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi intida ilmiy xodim (1960—70), ToshPI da kafedra mudiri (1973—75), qishloq qurilishi fti dekani (1974—75), Samarqand meʼmorchilik va qurilish iiti rektori (1975—86), shu intda kafedra mudiri (1980-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1993—2001).

Ilmiy ishlari, asosan, gruntlar mexanikasi, deformatsiyalanuvchi zamindagi muhandislik konstruksiyalarini hisoblash, inshootlar mustahkamligi va poydevorsozlik masalalarining ilmiy asoslarini yaratishga bagʻishlangan. Sh. qurilish konstruksiyalari materialining yoyiluvchanligini va deformatsiyalanuvchi asosning reologik xususiyatlarini hisobga olgan holda balkalar va ramali konstruksiyalarning hisobi nazariyasiga katta hissa qoʻshgan.

## Manbalar
* Metodm raschyota konstruksii na sploshnom osnovanii s uchyotom polzuchesti, T., 1969; Raschyot injensrnmx konstruksiy na uprugom neodnorodnom osnovanii, T., 1986.
Shirkat

**Shirkat**, xoʻjalik shirkati – jismoniy va yuridik shaxslarning shartnoma asosida va hamkorlikda xoʻjalik faoliyati yuritish maqsadlarini koʻzlaydigan ixtiyoriy birlashmasi. Shirkat aʼzolari xoʻjalik shartnomasi asosida ish yuritadilar, unda shirkatning maqsadlari, shirkat mulkini barpo etishda aʼzolar ishtiroki va badal miqdori, olinadigan foydaning taqsimlanishi hamda shirkat tugatilganda mulkning oʻzaro taqsimlanishi, boshqarishda ishtirok etish huquqlari belgilab qoʻyiladi. Shirkat mulki hamisha Shirkat aʼzolarining hissaviy badallari negizida shakllanadi.

Mulkni barpo etish tamoyili Shirkat turiga bogʻliq. Muassislik shartnomasi va ustav shahrining taʼsis hujjatlari hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi va xorijiy mamlakatlar xoʻjalik hayotida shirkatning toʻliq shirkat, kommandit (aralash) shirkat turlari koʻproq tarqalgan. Toʻliq Shirkat xoʻjaliklarda yakka shaxslar yoki tadbirkorlar, tijorat tashkilotlari taʼsis shartnomasida belgilangan maqsadlarni amalga oshirish uchun oʻz faoliyati va kapitallari bilan ishtirok etadilar. Shirkat majburiyatlari boʻyicha oʻzlariga tegishli jami molmulk bilan birdamlikda javob beradilar. Ishtirokchilarning har biri boshqa huquqlar bilan bir qatorda korxonani boshqarishda ishtirok etadi va har bir shaxs bir ovozga ega boʻladi, har bir ishtirokchi faqat birgina toʻliq shahriga aʼzo boʻlishi mumkin. Mas, 1990-yillarning 2-yarmidan boshlab Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida sobiq kolxozlar – jamoa xoʻjaliklari yopiq Shirkat xoʻjaliklari – paychilar xoʻjaligi shakliga oʻtkazila boshladi va 1,4 mln.dan ortiq dehqonlar Shirkatdagi mulk egalariga aylandi (2004). Kommandit shirkat aʼzolari shirkat majburiyatlari boʻyicha oʻzining jami mol-mulki bilan javob beradigan bir yoki undan ortiq ishtirokchilar bilan bir qatorda javobgarligi qoʻshgan ulushi miqdori doirasida cheklanadigan bir yoki bir nechta qatnashchi (kommanditchi)lardan tashkil topadi.

Shirkatning tugatilishi xoʻjalik shirkatlari haqidagi qonunlarda va shahrining taʼsis shartnomasida koʻzda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.
Shirmoy

**Shirmoy**, shirmol (fors.toj. — sutli non) — non turi. Dastlab maxsus usulda tayyorlangan noʻxat va arpabodiyon qaynatmasiga maʼlum miqdorda un solib xamirpaygir qoriladi. Paygir 5—6 soatdan soʻng yetiladi. Uni xamirturush sifatida ishlatib, bugʻdoy unidan sutga qorib xamir tayyorlanadi. Xamir mushtlab yetiltirilgach, 200 g li zuvalalar uzib olinadi. Har bir zuvaladan chetlari 3 sm, oʻrtasi 1 sm qalinlikda non yasaladi. Sh. non oʻrtasiga chakich uriladi, chetlari esa pichoq yoki maxsus chakich bilan kungira qilinadi. Tandirda yopib pishiriladi.
Shirmonbuloq

**Shirmonbuloq** – Chilustun togʻlariga tutashgan qirlar. Etagidagi hududlar bogʻ va ekinzorlargʻa aylantirilgan. Janubiy Fargʻona kanalidan sugʻoriladi.
Shirmonbuloq (maʼnolari)

**Shirmonbuloq**:

* Shirmonbuloq (shaharcha) – Andijon viloyati Buloqboshi tumanidagi shaharcha
* Shirmonbuloq -Chilustun togʻlariga tutashgan qirlar.
* Shirmonbuloq (baza) – „SHIRMONBULOQ“ – turistik baza.
* Shirmonbuloqtepa – Andijon viloyati Buloqboshi tumanidagi arxeologiya yodgorligi
* Shirmonbuloq koʻchasi (Toshkent) – Toshkent shahridagi koʻcha
Shirinsoy qabristoni

**Shirinsoy qabristoni** - 2-4-asrlarga oid arxeologik yodgorlik. Bekobod shahridan 4,5&nbsp;km sharqda, Sirdaryoning chap sohilida. Gʻarb tomonidan Shirinsoy oʻtadi. 1943-yil Farhod GESi qurilishi vaqtida topilgan. Shu yili arxeolog V.F. Gaydukevich boshchiligidagi ekspeditsiya oʻrgangan. Shirinsoy qabristonidan jami 28 ta qabr ochilgan. Ularning koʻpchiligi oddiy chuqurchalardan iborat boʻlib, bir necha katakomba shaklidagi qabrlar ham topilgan. Jasadlar chalqancha, oyogʻi uzatilgan holda, ayrimlari yon gomoni bilan (qoʻpincha chap yoni bilan) yotqizilib, oyogʻi yigʻishtirilgan holda qoʻyilgan. Qabrlardan koʻzachalar, kosalar va boshqalar xil idishlar topilgan. Idishlar qizil angob bilan boʻyalgan, ayrimlari sayqallangan. Shirinsoy qabristoni joylashgan hudud qadimda Usrushonaga qarashli boʻlib, topilgan ashyolar shirinsoyliklarning Shosh va Fargʻona bilan iqtisodiy hamda madaniy aloqada boʻlganligini koʻrsatadi.
Shirinpoʻchoq

**Shirinpoʻchoq** - oʻrtapishar qovun navi. Tuxumsimon, uch tomoni ingichka, tor, uzun. Uzunligi 30—40 sm, ogʻirligi 4—5 kg. Sirti sal boʻgʻimli, toʻla toʻr bilan qoplangan, toʻrlari mayda yoki oʻrtacha, dagʻalroq. Tusi yashilsariq, ochiq rangli, sirtidagi gullari egributri, deyarli tutash, bir xil kenglikdagi tor yoʻllardan iborat, gullarining tusi toʻq yashil. Poʻsti qattiq, eti yashil yoki oq, qalinligi 4—5 sm, qumoqqumoq, sal karsillaydi, shirin. Tarkibida 7,5—8,4% qand moddasi bor. Niholi unib chiqqanidan keyin hosili 80—95 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Uncha uzoq boʻlmagan joylarga olib borishga yaroqli. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻiston Respublikasida rayonlashtirilgan.
Shiroq

**Shiroq** (yunon manbalarida Sirak) (mil. av. 6-asr) – Turon xalqlarining axomaniylar podshosi Doro I (qarang Doro) bosqiniga qarshi kurashgan xalq qahramoni. shahrining hayoti haqida manbalarda juda oz maʼlumotlar saqlanib qolgan. Mil.av. 6-asr boshlarida Eron shohi Doro I qoʻshini Turon hududiga bostirib kirgan. Yunon tarixchisi va notigʻi Poliyen (mil. 2-asr) ning 8 kitobdan iborat „Harbiy hiylalar“ („Strategmalar“) asarida ilk marta Shiroq jasorati tilga olingan.     Ammo Shiroq eng kuchli

Poliyenning yozishicha, sak qabilalari oqsoqollari Sakfar, Omarg va Oamiris fors qoʻshinini yengish uchun harbiy kengash (qurultoy) oʻtkazayotganda, ularning huzuriga oddiy otboqar Shiroq kelib, oʻz rejasini bayon qilgan. Rejaga koʻra, Shiroq oʻz qabilasi manfaatini himoya qilib, harbiy hiyla ishlatgan va yolgʻiz oʻzi Doro I lashkariga qarshi turgan.

Shiroq Oʼzi yuzuni,Burnini va qulogini kesib  Doro I qarorgohiga kelib, unga qabiladoshlari nohaq sitam yetkazganligi uchun (uning burni va quloqlari kesilgan edi) u Eron qoʻshinini saklar (shaklar) qabilasi turgan yerga qisqa yoʻl bilan olib borishini aytadi, dushman qoʻshinini Qizilqum choʻli ichkarisiga boshlaydi. Eron qoʻshini „yoʻlboshlovchi“ning maslahati bilan faqat 7 kunga yetadigan suv, oziq-ovqat va yem-xashak olgan edi. Jazirama issiqda choʻlni kechib oʻtayotgan dushman qoʻshini holdan toyib, oziq-ovqat ham tugaydi. Nihoyat, muhlatning 7 kunida dushman qoʻshini aldanganini payqaydi. Shiroq atrofini qurshab olgan shoh Doro I va uning sarkardalariga qarata quyidagi soʻzlarni aytgan: „Men yolgʻiz oʻzim Doro qoʻshinini yengdim. Sizlarni aldab, choʻlning qoq oʻrtasiga olib keldim. Xohlagan tomoningizga ketishingiz mumkin, vohagacha toʻrt tomoningiz ham 7 kunlik yoʻl!“.

Dahshatga tushgan shoh va uning sarkardalari Shiroqga yolvorib, unga suvsiz choʻldan olib chiqishi uchun katta boylik vaʼda qilishadi. Shiroq vatan ozodligi yoʻlida jonni fido qilishini aytgach, Doro 1 ning sarkardasi Ranosbat uni qilich bilan chopib tashlaydi. Qoʻshinning asosiy qismi suvsizlik va ochlikdan Qizilqum choʻlida qirilib ketgan. Faqat Doro I va uning oz sonli aʼyonlari yomgʻir yogʻishi natijasida halokatdan qutulib, Baqtra daryosi (Amudaryo) qirgʻogʻigacha yetib kelishgan.

Shiroqning jasorati haqida turkiy xalqlar oʻrtasida jangnoma va rivoyatlar yaratildi. Bu rivoyatlar „Shiroq“ nomi bilan mashhur. Buxoro choʻponlari oʻrtasida bu rivoyatlar hozir ham aytiladi. U turkiy xalqlarga qoʻshni boshqa hududlardagi xalq ogʻzaki ijodiga ham kuchli taʼsir koʻrsatgan. Bu tarixiy voqeani oradan 800 yil oʻtgach, Poliyen oʻz asarida yuqoridagicha keltirib oʻtgan. Yozuvchi Mirkarim Osim „Shiroq“ hikoyasi va shoir Usmon Qoʻchqor „Shiroq“ dostonida Shiroq jasoratini ulugʻlashgan. Toshkentda Shiroq nomli koʻcha mavjud. Shiroq milliy qahramon sifatida Oʻzbekiston tarixiga oid turli kitoblarda oʻziga munosib oʻrnini egallagan.

## Adabiyot
* Oʻzbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000.
Shiroq dashti

**Shiroq dashti**, Shiroq yassi togʻligi — Gruziyaning sharqiy qismidagi qir. Alazani va Iori daryolari oraligʻining jan.sharqiy qismida (Kura havzasi). Eng baland joyi 865 m. Tuproqlari qora va togjigarrang tuproq. Dasht oʻsimliklari oʻsadi. Iqlimi quruq. Oʻrtacha temperatura yanvarda — 1°, iyulda 26—26,5°. Yiliga 400—500 mm yogʻin tushadi. Dashtning oʻzlashtirilgan yerlariga makkajoʻxori, bugʻdoy ekiladi. Qishki yaylov sifatida foydalaniladi. Neft koni bor.
Shis

**Shis** — islom manbalari rivoyatiga koʻra, paygʻambar, Odam Atoning Hobil oʻldirilganidan keyin tugʻilgan 3-oʻgʻli. Injilda Sif deb atalgan. Xudojoʻy kishi boʻlgan, Allohdan unga vahiy kelib turgan. Vahiy 50 sahifani tashkil etgan, deb hisoblanadi.Odam Ato va Momo Havvo qatori Makka yaqinidagi Abu Qubays togʻining gʻorida dafn etilgan.
Shistosomatoz

**Shistosomatoz** - odam va hayvonlarda uchraydigan surunkali invazion kasallik, gelmint — shistosomalar qoʻzgʻatadi. Odamda uchraydigan Sh., asosan, tropik mamlakatlarda tarqalgan. Bunda badanga toshma toshadi, bemor hadeb qichinaveradi, siyganda siydik yoʻli achishadi va boshqalar Suv orqali yuqadi.
Shifer

**Shifer** (nem.) – tom yopishda ishlatiladigan qurilish materiali. Tabiiy gilli slanetsdan yupqa plita shaklida tayyorlanadi (qarang Slanetslar). Toʻlqinsimon profilli va yassi Sh.lar boʻladi. Sh. mustahkam, suv oʻtkazmaydigan, oʻtga va sovuqqa bardoshli, koʻpga chidaydigan material. Moʻrtligi va ogʻirligi uning asosiy kamchiligi hisoblanadi. Qurilishda asbestsement Sh.lar keng tarqalgan.
Shifoxona

**Shifoxona** — davolash muassasasi. Keng maʼnoda Sh. tushunchasi bemorlarni statsionar sharoitda davolash (qarang Kasalxona, Kurort, Dam olish uylari, Sanatoriy), aholiga dispanserizatsiya usuli bilan xizmat koʻrsatish (qarang Dispanser) va boshqalar davo muassasalarini anglatadi. Tor maʼnoda Sh.lar kasalliklarni davolashda, asosan, tabiiy usullardan foydalanuvchi sihatgohlardir. Ular fizioterapevtik, balneologik, iqlim bilan davolash va boshqa Sh.larga boʻlinadi.
Shifr

**Shifr** (, aynan — raqam; , sifr — nol) — maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan shartli belgilar majmui. Diplomatik vakillar (elchilar, attashelar va boshqalar)ning oʻz hukumatlari bilan maxfiy yozishmalarida, shuningdek, qurolli kuchlarda buyruq, farmoyish berishda va jangovar harakat, razvedka natijalari haqida xabar qilishda qoʻllanadi. Xabarning magʻzini chaqish (shifrovka) jumla, soʻz, boʻgʻin yoki alohida harflarni raqam yoki harflarga turli uygʻunlikda almashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Shifrlarni tushunish uchun kelishilgan tegishli shartdan (parol) xabardor boʻlish lozim. Shifrlangan matnning magʻzini chaqishda maxsus kalitlar tizimidan foydalanadi. Shifrni murakkablashtirish uchun qoʻsh shifr tizimi ham qoʻllanadi. Shifr maxfiy yozishmalar sirini saqlab qolishga hamma vaqt ham kafolat bera olmaydi, chunki davlatlarning razvedka xizmatlari shifrni yechish bilan muntazam shugʻullanib turadi.

## Manbalar

## Havolalar
Shift

**Shift**, ship — xona, ayvon va boshqalar devorlarining yuqoridan qoplangan tepa qismi; tomning uy ichidan koʻrinishi. Tekis va relyef (pastbaland)li Shift xillari koʻp uchraydi. Ibodatxona, saroy kabi yirik inshootlarning Shiftlari qadimdan bezatilgan. Oʻzbek xalq meʼmorligida vassash Shift, toʻsin ustiga qamish (chiy) tashlab suvalgan yoki taxta qoqib chiqilgan lamba Shift keng tarqalgan. Oʻzbekiston hududida bunyod etilgan meʼmoriy yodgorliklar (saroy, madrasa, masjid va boshqalar) Shifti qadimdan ganch, yogoch oʻymakorligi, naqshlar bilan jozibador bezatilgan.

Zamonaviy turar joylarning Shiftlari temir beton yaxlit plita oʻrnatib yaratiladi, soʻngra suvab ishlanadi.
Shiru shakar

**Shiru shakar**, sanʼati mulammaʼ — maʼlum tartib bilan 2 tilda yozilgan sheʼr; shunday sheʼr yozish usuli. Oʻzbek sheʼriyatidagi Shiru shakarda sheʼrning 1-misrasi oʻzbekcha, 2-misrasi forscha yoki arabcha, fors sheʼriyatida esa aksincha, 1-misra forscha, 2-misra oʻzbekcha (turkiy) yoki arabcha boʻlishi mumkin. Oʻn baytgacha arabcha, keyin forscha aytilgan sheʼrlar ham bor. taxminan 15-asrdan bunday uslub "Shiru shakar" deb yuritiladi. Yusuf Amiriy "Bang va Chogʻir munozarasi" asarida Chogʻir va Bangni sut bilan shakarga oʻxshatib, "Shiru shakartek bir-biri birlan qarin", deydi. Uch tilda yozilgan sheʼr shahdi shiru shakar deb atalgan.

Shiru shakar elementlari Gʻarbiy Yevropa va rus adabiyotida ham mavjud. 15-asrda Italiyada bu xil asarlar "makaronik poeziya" deyilgan. 18—19-asrlarda bu sheʼriyat namunalari Rossiya yozuvchilari ijodida ham koʻrindi. Lekin yaratilish usuli va maqsadiga koʻra Shiru shakar bilan makaronik poeziya aynan bir hodisa emas. Odatda Shiru shakar lirik, makaronik sheʼrlar hajviy, yumoristik xususiyatga ega. Oʻzbek sheʼriyatida Shiru shakar S. Ayniy, Hamza, Gʻ.Gʻulom, S. Abdulla, E. Vohidov va boshqalar ijodida uchraydi.
Shirchoy

**Shirchoy** — choy va sutdan nonushta uchun tayyorlanadigan issiq ichimlik. Qozonga 0,5 l suv quyib qaynatiladi. Soʻngra 2—3 choy qoshiq quruq choy solinadi, shamasi yozilgach, 2,5 l sut va ozroq tuz solib yana 8—10 min. qaynatiladi. shahrini qaymoqdan ham tayyorlash mumkin. Qozondagi qaynatilgan 1,5— 2 l suvga 2—3 choy qoshiq quruq choy solib qaynatiladi, soʻngra qaymoq (1&nbsp;kg) aralashtirib, taʼbga qarab tuz solinib, yana 3—4 min. qaynatish davom ettiriladi. Tayyor Sh. piyolalarda nonushta dasturxoniga tortiladi.
Shixlar

**Shixlar** — turkiy qabila. shahrining asosiy qismi oʻrta asrlardan hozirgi Turkmanistonning gʻarbiy qismida, Oʻzbekistonning Buxoro, Qorakoʻl, Navoiy, Muborak tumanlarida yashaganlar. Sh. urugʻ sifatida oʻzbeklarning qutchi, qarluq qabilalari tarkibida ham uchraydi. Sh. oʻz nomlarini shayx (diniy unvon, muqaddas joy, madrasa nazoratchisi va hokazo)larga yaqin qoʻyib, kelib chiqishlarini esa Muhammad paygʻambar bilan bogʻlaydilar. Aslida Sh. oʻrta asrlarda yirik qabilalardan birining nomi boʻlib, keyinchalik tarmoqlarga boʻlinib ketganlar. 19-asrning 2-yarmida shahrining asosiy qismi yarim qoʻchmanchi boʻlib, chorvachilik bilan shugʻullanganlar. 20-asrning 20—30-yillarida Turkmanistondagi Sh. turkmanlar tarkibiga, Oʻzbekistonda yashagan Sh. oʻzbeklar tarkibiga singib ketishgan.
Shixta

**Shixta** (nem.) — metallurgiya qurilmalari, kimyo apparatlari va boshqalar agregatlarda qayta ishlanadigan materiallar aralashmasi. Mas, metallurgiya Sh.si tarkibiga yoqilgʻi, ruda, temirtersak, flyus va boshqalar kiradi. shahridagi materiallarning birbiriga nisbati olinishi kerak boʻlgan mahsulotning zarur fizikkimyoviy xossalari bilan belgilanadi. Sh. qurilma, apparat yoki agregatga bir jinsli aralashma (kukun, dona koʻrinishida yoki briketlab) yoki ayrimayrim komponentlardan iborat porsiyalar tarzida solinishi mumkin. shahridan muayyan fizik va kimyoviy xossalarga ega boʻlgan mahsulotlar olinadi.
Shitszyachjuan

**Shitszyachjuan**, Shimen - Xitoyning shim. qismidagi shahar, Buyuk Xitoy tekisligining shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Xebey provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 8,6 mln. kishi (1999, shahar atrofi bilan). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Mamlakatning ogʻir sanoat markazi. Transport, konchilik va boshqalar mashinasozlik sohalari, qora metallurgiya, qurilish, kimyofarmatsevtika, yirik toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Sh. yaqinida koʻmir va temir rudasi qazib olinadi.
Shish

**Shish** – organizm toʻqimalari va boʻshliqlarida koʻp miqdorda suyuqlik toʻplanishi. Koʻpincha bu holat terida, teri osti yogʻ qavatida, plevra parda va qorin boʻshliqlarida, yurak oldi xaltachasida, moyak va hokazoda kuzatiladi. Shish suyuqligi suv, natriy va kaliy tuzlari, birmuncha miqdorda oqsil hamda leykotsitlardan iborat. Leykotsitlar, ayniqsa, yalligʻlanishga xos Sh.larda koʻp boʻladi.

Kapillyar tomirlar orqali muntazam ravishda toʻqima suyuqligʻi bilan qon plazmasi oʻrtasida almashinuv yuz beradi. Qon tomirlar devori orqali atrofdagi toʻqimalarga suyuqlik chiqib turadi. Agar atrofdagi toʻqimalarga tomirlardan koʻp miqdorda suyuqlik chiqib uning soʻrilishi qiyinlashsa yoki butunlay toʻxtab qolsa, shish paydo boʻladi. Bu jarayonga tomir yoʻllari va atrofdagi toʻqimalarda natriy, kaliy va oqsillar miqdorining oʻzgarishi imkon beradi. Bunday oʻzgarishlar tomirlarning keng koʻlamda shikastlanishi, venalarning varikoz kengayishi, tromboflebit, yurak yetishmovchiligi, buyrak kasalligida (qarang Nefrit) qon oqimining sekinlashishida paydo boʻladi. Shish koʻproq, suvtuz almashinuvining buzilishida yuzaga kelishi aniqlangan. Shish tarqalishiga koʻra u mu miy va mahalliy boʻladi. Umumiy shish gavdaning koʻp qismini egallashi, oyoq-qoʻl hamda tanada bir tekisda tarqalishi bilan ifodalanadi. Umumiy shish yurak yetishmovchiligida, buyrakning baʼzi kasalliklarida, jigar sirrozida kuzatiladi. Umumiy shish qorin boʻshligʻida qon aylanishining buzilishi, unda suyuqlik toʻplanishi – assit bilan kechadi. Mahalliy shish koʻpincha biror vena qon tomirining ezilishi yoki yalligʻlanish reaksiyasi natijasida paydo boʻladi.

Shishgan aʼzo, tana qismi yoki oyoqqoʻl kattalashadi va shakli oʻzgaradi. Teri shishganda uning elastikligi kamayadi, baʼzan u oqarib, muzdek boʻladi (yalligʻlanish va baʼzi allergik shish bundan mustasno). Shish paydo boʻlganda u tananing qayeridaligi va hajmidan qatʼi nazar darhol shifokorga murojaat etish lozim.

Shish keng tarqalib, tanada uzoq saqlansa toʻqimalarning oziqlanishi buziladi va organizmga osonlik bilan infeksiya kiradi, bu esa yaralar paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin. Bunday vaqtda terini mumkin qadar shikastlanishdan saqlash, uni nihoyatda toza tutish zarur. Buning uchun ichki kiyimni teztez almashtirib turish, terini kaliy permanganat (margansovka)ning kuchsiz eritmasi bilan artish va boshqalar tavsiya etiladi. Teri yorilganda va shilinganda unga brilliant yashilining 1% li eritmasini (zelenka) surtish kerak.

Shish sababi vrach tomonidan aniqlangan kishilarga koʻpincha shahrining hajmi va tarqalishini, kundalik qabul qilinayotgan hamda chiqarilayotgan suyuqlik miqdorini nazorat qilib turish, osh tuzini cheklash, baʼzan tarkibida kaliy koʻp mahsulotlar, (sutli mahsulotlar, turshak, bargak va hokazo) isteʼmol qilish buyuriladi.

Yurak, jigar, buyrak kasalliklari bor bemorlar oʻz vaqtida vrachga murojaat etishsa, bu ularda shish paydo boʻlishining oldini olishga imkon beradi.
Shisha pechi

**Shisha pechi** — shisha tayyorlash uchun moʻljallangan boʻtqa (massa) ishlab chiqariladigan (qaynatiladigan) qurilma. Davriy va uzluksiz ishlaydigan hamda elektr qarshilikli turlarga boʻlinadi. Davriy ishlaydigan Shisha pechi tuvakli va vannali qilib yasaladi. Bunday pechlarda maxsus shishalar: optik, rangli, yorugʻlik texnikasi uchun moʻljallangan shishalar, billur va, asosan, dastaki usulda yasaladigan boshqa shisha buyumlarga moʻljallangan boʻtqa tayyorlanadi. Tuvakli pechga, odatda, 8, 12 yoki 16 tuvak (shamot, kaolin yoki kvarsdan tayyorlanadigan, sigʻimi 100–1000&nbsp;kg li issiqbardosh idish) joylashtiriladi. Tuvaklarga xom ashyo (silikatlar) va shixta solinib, 1500 — 1600°gacha qizdiriladi. Vannali pechlar iqtisodiy va texnologik jihatidan ancha tejamli va qulay hisoblanadi. Bularda qiyin eriydigan, rangli va boshqalar maxsus shisha boʻtqalari qaynatiladi.

Uzluksiz ishlaydigan Shisha pechi lari vannali boʻlib, ularda sanoat shishalari (taxta oynalar. shisha idishlar va mashinalarda tayyorlanadigan boshqa mahsulotlarga yaraydigan shishalar) qaynatiladi. Vanna (hovuz)ning uz. 60 m gacha, eni 10 m, chuq. 1,5 m gacha boʻladi. Unga 2,5 ming t gacha shisha boʻtqasi sigʻadi. Vannalar oʻtga chidamli materiallardan yasaladi. Elektr qarshilikli Shisha pechida shisha boʻtqalarining oʻzi elektr qarshilik elementi vazifasini oʻtaydi. Bu pechda metall yoki grafit elektrodlar ishlatiladi.
Shisha-beton konstruksiyalar

**Shisha-beton konstruksiyalar** — ichiga shisha bloklar (shisha tolalarga sintetik smola qoʻshib tayyorlanadigan, muayyan shakl va qalinlikdagi plitalar) oʻrnatilgan beton hoshiyali panellar. Turar joylar, jamoat va sanoat binolarining shaffof (yorugʻlik oʻtkazadigan) toʻsiqlari (pardevor, zina va lift shaxtalari, vannaxona devorlari va boshqalar) qurish uchun ishlatiladi. Shisha bloklarning tutashish choklariga quyiladigan beton kamar ichiga metall armatura qoʻyib ketiladi. Shisha-beton konstruksiyalar k. temirbeton zdlarida yoki qurilishning oʻzida tayyorlanishi mumkin.
Shishablok

**Shishablok** — binokorlikda baʼzi devorlarni tiklashda qoʻllaniladigan ichi boʻsh shisha buyum. Shishablok yorugʻlikni yaxshi oʻtkazadi, issiqlik va tovush oʻtkazmaslik xossasiga ega, qisilishga mustahkamligi 400 N (40 kgk/sm2). Shishablokning quyoshdan himoya qiluvchi rangli xillari mavjud. Oʻlchami 200x200 mm dan 400x400 mm gacha, qalinligi 80– 100&nbsp;mm boʻladi. Shishablokning oddiy oynalardan afzalligi shundaki, ular devor (mas, vannaxonalarda) vazifasini bajarish bilan birga xonaning ichiga yorugʻlik tushiradi, ammo xonaning ichi tashqaridan koʻrinmaydi.
Shishakristallit

**Shishakristallit** - shishani kristallash natijasida olingan sunʼiy polikristall material. Shishakristallit kristall va qoldiq shisha fazalaridan iborat. Kristallarning oʻlchamlari, odatda, 1 mkm gacha, konsentratsiyasi esa keng oraliqda (hajmga nisbatan 20—90%) boʻladi. Shishakristallit olishda qayta qizdirish paytida maʼlum bir kristall fazalar (mas, kordiyerit, spodumen, vollastonit va boshqalar) hosil qiladigan shishalardan foydalaniladi. Baʼzi hollarda Shishakristallit mayda donador shisha boʻlakchalarini kristallash yoʻli bilan tayyorlanadi. Qizdirish natijasida shisha boʻlakchalari kristallanadi, bir-biriga yopishib polikristall tuzilishga ega boʻlgan yaxlit materialga aylanadi. Kristallanish jarayonida avval shishada kristallanish markazlari hosil boʻladi, soʻngra kristallarning oʻsishi roʻy beradi. Kristallanish jarayonini tezlashtirish maqsadida shisha tarkibiga metall holdagi (Si, A§, Ai, 51, R1 va boshqalar) yoki metallmas katalizatorlar (TYU2, R205, Sg203, 2g02, 2p0, ZpO,, \¥03, Mo03, Se02, ftoridlar, selenidlar va sulfidlar) kiritiladi. Shishasozlikning rivojlanishi natijasida Shishakristallitning izdoshlari 2 fazali shishalar (boʻgʻiq shishalar, Reomyur chinnisi, fotosezgir shishalar) ham ishlab chiqarilmoqda. Shishakristallit xalqxoʻjaligining koʻpgina sohalarida, qurilishda, kimyo, togʻkon ishi, elektrotexnika sanoatlarida qoʻllanadi. Shishakristallit Ruminiyada — "rumin chinnisi", AQSH da — "pirokeram", Rossiyada — "sitall", Germaniyada — "vitrokeram", Chexiyada — "riston", Vengriyada — "minelbit", Polshada — "kvaziglaz" nomi bilan yuritiladi.
Shisha-oyna sanoati

**Shisha-oyna sanoati** - sanoatning shmishdan taxta oyna, meʼmorlikqurilish, optika, yorugʻlik texnikasi, elektrotexnika shishalari, uy-roʻzgʻor idishlari, shisha tolalar va boshqalar mahsulotlar ishlab chiqaruvchi tarmogʻi. Shisha ishlab chiqarish qadimdan maʼlum boʻlib, hunarmandchilik sifatida oʻrta asrlarda keng tarqalgan. Rossiyada dastlabki shisha zavodi 1685-yilda ishga tushirilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida, ayniqsa, AQSH, Buyuk Britaniya va Fransiyada shisha ishlab chiqarish rivojlandi. Oʻzbekistonda 1951-yilda Shisha-oyna sanoatis.ning dastlabki korxonasi — Gʻazalkent oyna zavodi deraza oynalari ishlab chiqara boshladi. 1975-yilda Fargʻona shisha idishlari zavodining birinchi navbati ishga tushirildi. Bu zdda turli sigʻimdagi shisha bankalar, butilka, profilit shishasi, shisha bloklari chiqarish oʻzlashtirildi.

80-yillarda Quvasoy shisha zavodida (hozirgi Quvasoy "Kvars" aksiyadorlik jamiyati) 0,5, 1, 2, 3 l li shisha bankalari, 0,5 l li butilkalar ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. Mustaqillik yillarida Shisha-oyna sanoatis. korxonalarida deraza oynasi ishlab chiqarish quvvatlari 13,3 mln.m2ga yetkazildi, "Kvars" aksiyadorlik jamiyati mahsulotlari bazasida avtomobil oynalarini ishlab chiqarish, oʻzlashtirildi, shisha butilkalar ishlab chiqaradigan "Farmglass" (yillik quvvati 70 mln. dona), tibbiyot ampulalari ishlab chiqaradigan "Medglass" (yillik quvvati 252 mln. dona) qoʻshma korxonalari ishga tushirildi. Oʻzbekistonda 9982 ming m2deraza oynasi, 280,9 mln.dona shisha idishlar va butilkalar, 47,9 mln.dona tibbiyot ampulalari ishlab chiqarildi (2004). Shisha-oyna sanoatis. chet ellarda AQSH, GFR, Rossiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya, Italiya, Belgiyada ayniqsa rivojlangan.
Shishasimon tana

**Shishasimon tana** - 1) membrana bilan oʻralgan tiniq dirildoq modda. Koʻz soqqasi boʻshligʻidagi koʻz gavhari bilan toʻr parda orasini toʻldirib turadi. Shishasimon tana koʻzning dioptrik (yorugʻlikni sindiradigan) qismi boʻlib, koʻz toʻr pardasiga yorugʻlik nuri oʻtishini taʼminlaydi. Katta yoshdagi kishilar koʻzining Shishasimon tana sida qon tomirlar boʻlmaydi. Shishasimon tananing suyuq qismi yopishqoq gialuron, askorbin kislota, tuz va boshqalar moddalar, nozik oqsil fibrillardan iborat. 2) qoramol koʻzi Shishasimon tana sidan olinadigan dori preparat; biogen stimulyatorlar guruhiga kiradi. Eritma holida boʻgʻim kontrakturasida, kuyish, shikastlanishdan soʻng chandiq toʻqimalarning tekis bitishi, ularni yumshatish maqsadida, nevralgiya va radikulitda ogʻriq qoldiruvchi modda sifatida ishlatiladi.
Shishasimon holat

**Shishasimon holat** - suyuqliklar yoki suyuqlantirilgan eritmalarning sovitilganda qovushoqligi ortib borishi natijasida qattiq jismlar xossalarini namoyon qiladigan amorf holati. Moddalarning suyuq holatdan Shishasimon holatga oʻtishi qaytar jarayondir. Kimyoviy birikmalarning turli sinflariga mansub moddalar Shishasimon holatda boʻlishi mumkin. Shishasimon holatdagi jismlar shishalar yoki shishasimon moddalar deb ataladi. Qator anorganik moddalar Shishasimon holatda olingan (qarang Shisha). Shishasimon holatdagi polimerlar: poliakrilatlar, polikarbonatlar, polistirol, metil akrilat bilan vinil xlorid asosida olingan sopolimerlar organik shishalarga mansub. Shishasimon holat tuzilishida uzoq tartibning yoʻkligi bilan kristall holatdan farq qiladi. Shishasimon holatdagi moddalar tuzilishida faqat yaqin tartib (alohida tartibli guruhlar) mavjud. Tartibsiz panjaradan iboratligi sababli shishasimon moddalar hajmi boʻyicha bir jinsli, izotrop, yaʼni ularning xossalari barcha yoʻnalishlarda oʻlchanganda bir xil boʻladi. Shishasimon holat — metastabil (muvozanatda boʻlmagan) holat, chunki u kristall holatdagiga nisbatan koʻproq ichki energiya zaxirasiga ega (kristallarda bu energiyaning bir qismi tartibli kristall panjara qurilishiga sarflanadi). Shishasimon holatda modda moʻrt, aksari hollarda shaffof boʻladi. Koʻpgina shishalar — dielektriklar, baʼzilari esa yarimoʻtkazgich xossalarini namoyon qiladi.

## Manbalar
Shisha tolalar

**Shisha tolalar** — suyuqlantirilgan shishadan tayyorlanadigan tolalar, diametri 3—100 mkm, uz. 20&nbsp;km va undan uzun (uzluksiz Shisha tolalar) yoki diametri 0,5—20 mkm, uz. 1—50 sm (shtapel Shisha tolalar) qilib ishlab chiqariladi.