Bezout nisbati

**Bezout nisbati-** butun sonlarning eng katta umumiy boʻluvchisining butun son koeffitsientlari bilan chiziqli birikmasi sifatida tasviri hisoblanadi .

**Bezout nisbati** Fransuz matematigi Etyen Bezout sharafiga nomlangan.

## Tarixi
Birinchi marta bu fakt 1624-yilda fransuz matematigi Klod Gaspard Bachet de Meziriac tomonidan nisbatan tub sonlar ishi uchun e'lon qilingan. Bashe formulasi quyidagicha: “*Ikki [oʻzaro] tub son berilgan boʻlsa, har birining boshqasiga bir karrali boʻlgan eng kichik karralini topish*” . Muammoni hal qilish uchun Basche Evklid algoritmidan ham foydalangan.

Etyen Bezout o'zining 1766-yil 3-jilddagi *"Matematika kurslari" nomli to'rt jildlik asarida* teoremani ixtiyoriy sonlar juftligiga ham, ko'phadlarga ham kengaytirish orqali umumlashtirgandir.

## Keltirib chiqarishi
: GCD(a, b) = x \cdot a + y \cdot b
|}Mayli 𝑎,𝑏- kamida bittasi nolga teng bo'lmagan butun sonlardir. Keyin bunday butun sonlar mavjud 𝑥,𝑦, bu munosabat GCD

(𝑎,𝑏)=𝑥⋅𝑎+𝑦⋅𝑏

Ushbu bayonot **Bezout munosabati** deb ataladi (son qiymatlar uchun a va b), shuningdek, *Bezout lemmasi* yoki *Bezoutning shaxsi*. Butun sonlar bo'lganda x, y **Bezout koeffitsientlari** deb ataladi.

Natural sonlar bilan cheklangan Bezout munosabatining modifikatsiyasi ham mavjud hisoblanadi:

𝑎, 𝑏 natural sonlar boʻlsin. U holda 𝑥,𝑦 natural sonlar borki,GCD (𝑎,𝑏)=𝑥⋅𝑎−𝑦⋅𝑏 munosabati

## Bezout koeffitsientlari

* GCD (12, 30) = 6. Bezout munosabatlari quyidagi shaklarga ega:
*: 6=3 \cdot 12 + (-1) \cdot 30
** GCD parchalanishining boshqa variantlari hammavjud, masalan: 6=(-2) \cdot 12 + 1 \cdot 30.

## Yechimlari
Agar raqamlar a, b ko‘paytma va keyin tenglama

: ax + by = 1

butun sonli yechimlarga ega bo'ladi. Bu muhim fakt birinchi darajali diofant tenglamalarini yechishni osonlashtiradi.

GCD (a, b) sonlarning chiziqli birikmasi sifatida ifodalanishi mumkin bo‘lgan eng kichik natural sondir a va b butun son koeffitsientlari bilan hisoblanadi.

Ko'p sonli chiziqli birikmalar \{ax + by\} GCD uchun ko'paytmalar to'plamlariga to'g'ri keladi: (a,b).

## Bezout koeffitsientlari
Raqamlardan kamida bittasi nol bo'lgan holatdan beri a,b nolga tengligi ahamiyatsiz, bu bo'limning qolgan qismi bu raqamlarning ikkalasi ham nolga teng emas deb hisoblanadi.

### Noaniqlik
Bezout koeffitsientlarini topish ikkita noma'lumli birinchi tartibli diofant tenglamasini yechish usuli bilan hisoblaymiz:

: a x + b y = d,  Buyerda d= GCD(a, b).

Yoki, bu bilan bir xil:

: \frac{a}{d} x + \frac{b}{d} y = 1.

Bundan kelib chiqadiki, Bezout koeffitsientlari x, y noaniq belgilangan - agar ularning ba'zi qiymatlari x_0, y_0 ma'lum bo'lsa, u holda barcha koeffitsientlar to'plami formula bilan hisoblash mumkin bo'ladi.

:  \left\{ \left(x_0 + \frac{kb}{d}, y_0 - \frac{ka}{d}\right) \mid k = 0, \pm 1, \pm 2, \pm 3 \dots \right\}.

Quyida ko'rsatiladi tengsizliklarni qanoatlantiruvchi Bezout koeffitsientlari mavjud bo'lishi uchun |x|  Va |y|  .

### Evklid algoritmi yordamida koeffitsientlarni hisoblash
Bezout koeffitsientlarini topish uchun siz GCD ni topish keyin kengaytirilgan Evklid algoritmidan foydalanishingiz va qoldiqlarni *a* va *b*ning chiziqli birikmalari sifatida ko'rsatishingiz kerak. Algoritmning bosqichlari quyidagi shaklda ham yoziladi:

: r_1 = a - bq_0,
: r_2 = b - r_1q_1 = b - (a - bq_0)q_1 = b(1 + q_0q_1) - aq_1,
: r_3 = r_1 - r_2q_2 = (a - bq_0) - (b(1 + q_0q_1) - aq_1)q_2 = a(1 + q_1q_2) - b(q_0 + q_2 + q_0q_1q_2),
: …
: r_n = r_{n-2} - r_{n-1}q_{n-1} = \dots = ax + by.

; Misol

Quyidagi uchun Bezout munosabatini toping a = 991, b = 981. Evklid algoritmining formulalari shaklga ega bo'lsin:

: 991 = \boldsymbol{981} \cdot 1 + 10,
: \boldsymbol{981} = 10 \cdot 98 + 1,
: 10 = 1 \cdot 10.

Shunday qilib, GCD (991, 981) = 1 . Ushbu formulalardan biz quyidagilarni bilib  olamizshimiz mumkin:

: 10 = \boldsymbol{991} - 1 \cdot \boldsymbol{981},
: 1 = \boldsymbol{981} - 10 \cdot 98 = \boldsymbol{981} - 98 \cdot (\boldsymbol{991} - \boldsymbol{981}) = 99 \cdot \boldsymbol{981} - 98 \cdot \boldsymbol{991}.

Natijada, Bezout munosabati quyigagi shaklga ega bo'ladi

: 1 = 99 \cdot \boldsymbol{981} - 98 \cdot \boldsymbol{991}.

### Davomli kasrlar yordamida koeffitsientlarni hisoblash:
Tenglamani yechishning muqobil (taqriban ekvivalent) usullaridan biri a x + b y = d  davomli kasrlarni ishlatadi. Tenglamaning ikkala tomonini GCD ga bo'lamiz: a_1 x + b_1 y = 1 . Keyin esa biz \frac davomli kasrga aylantiramiz va konvergentlarni hisoblaymiz \frac{p_k}{q_k} . Oxirgi  ulardan teng bo'ladi \frac va oldingi doimgi munosabat bilan bog'liq:

: p_n q_{n-1} - q_n p_{n-1} = (-1)^{n-1}.

Ushbu formulani almashtiramiz  p_n = a_1; q_n = b_1 va ikkala tomonni  d ga ko'paytirib olamiz

: a q_{n-1} - b p_{n-1} = \pm d.

Birinchi belgigacha, bu Bezoutning nisbati. shuning uchun oxirgi konvergent \frac{p_{n-1}}{q_{n-1}} yechimining modullarini beradi: |x| bu kasrning maxraji bo'ladi va |y| - surati hisoblanadi. Asl tenglamaga asoslanib, belgilarni topish qoladi x, y ; Buning uchun tenglamalarning oxirgi raqamlarni topish kifoya |ax|, |by| .

### Minimal juftlik koeffitsientlari
Davomli kasrlar nuqtai nazaridan oldingi bobda berilgan algoritmlar, shuningdek Evklidning ekvivalent algoritmlari juftlikni keltirib chiqaradi. (x,y), tengsizliklarni qoniqtiradi:

: |x| 

Bu teorema kasrlar ekanligidan kelib chiqadi \frac Va \frac, yuqoridagi kabi, ketma-ket yaqinlashuvchilarni hosil qiladi va keyingi yaqinlashuvchining soni va maxraji har doim oldingi  dan kattaroq bo'ladi. Qisqartirish uchun biz bunday juftlikni *minimal* deb atashimiz mumkin, har doim ikkita bunday juftlik mavjud bo'ladi.

Misol. Mayli a = 12, b = 42 . GSD(12, 42) = 6. Quyida Bezout koeffitsientlari juftlari ro'yxatining ba'zi elementlari qiymatlari, minimal juftliklar qizil rang bilan belgilangan:

: 
\begin{alignat}{3}
&\dots \\
&12 \times &\color{blue}{-10} &{}+ 42 \times &\color{blue}{3} &{}= 6 \\
&12 \times &\color{red}{-3}  &{}+ 42 \times &\color{red}{1}  &{}= 6 \\
&12 \times &\color{red}{4}  &{}+ 42 \times &\color{red}{-1} &{}= 6 \\
&12 \times &\color{blue}{11} &{}+ 42 \times &\color{blue}{-3} &{}= 6 \\
&12 \times &\color{blue}{18} &{}+ 42 \times &\color{blue}{-5} &{}= 6 \\
&\dots
\end{alignat}


## Eslatma
Bezout munosabati koʻpincha boshqa teoremalarni isbotlashda (masalan, arifmetikaning asosiy teoremasi ), shuningdek, diofant tenglamalari va modullarni taqqoslashda lemma sifatida juda ko'p ishlatiladi.

### Birinchi darajali diofant tenglamalarini yechishda qo'llanishi
Quyidagi ko'rinishdagi Diofant tenglamalarining yechimini butun sonlarda ko'rib chiqamiz

: ax + by = c.

Quyidagicha belgilaymiz d = {} GCD (a, b). Shubhasiz, tenglama faqat agar butun sonli yechimlarga ega c tomonidan d ga bo'linadi . Biz bu shartni bajarilgan deb hisoblaymiz va yuqoridagi algoritmlardan biri Bezout koeffitsientlarini topgan bo'lamiz. x, y :

: ax + by = d.

Shunda asl tenglamaning yechimi quyidagi juft qiymat bo‘ladi. c_1 x, c_1 y, Qayerda c_1 = c / d .

### Birinchi darajali taqqoslashlarni yechish usuli
Birinchi darajali taqqoslashlarni yechish:

: ax \equiv b \pmod m

uni shaklga keltirish kifoya:

: ax + my = b.

Amaliy muhim maxsus holat - bu qoldiq halqadagi o'zaro elementni topishdir, ya'ni taqqoslashni hisoblash.

: ax \equiv 1 \pmod m.

## Variatsiyalar va umumlashtirishlar
Bezoutning munosabati ikkitadan ko'p bo'lgan holatlarga osongina umumlashtiriladi  :

(a_1, …, a_n) = x_1\cdot a_1 + \cdots x_n\cdot a_n

(𝑎,𝑏)=𝑥⋅𝑎+𝑦⋅𝑏
Bezout munosabati nafaqat butun sonlar uchun, balki boshqa kommutativ halqalarda ham (masalan, Gauss butun sonlari uchun) ham amal sifatida ishlatish mumkin. Bunday halqalar  Bezout halqalari deb ataladi.

Misol: polinomli halqaning formulasi (bitta o'zgaruvchili):|x| 
: \Delta = \sum_{i\in I} A_iP_i
Bitta o'zgaruvchidagi ikkita polinom uchun Bezout koeffitsientlari butun sonlar uchun yuqoridagi kabi hisoblanishi ham  mumkin ( kengaytirilgan Evklid algoritmi yordamida ham) bo'ladi. Ikki polinomning umumiy ildizlari ham ularning eng katta umumiy boʻluvchisining ildizlari bo'ladi, shuning uchun Bezout munosabati va algebraning asosiy teoremasidan quyidagi natija kelib chiqadi:

Polinomlar berilsin 𝑓(𝑥) Va 𝑔(𝑥) ba'zi sohalarda koeffitsientlar bilan. Keyin polinomlar 𝑎(𝑥) Va 𝑏(𝑥) shu kabi 𝑎𝑓+𝑏𝑔=1, agar va faqat agar mavjud bo'lsa𝑓(𝑥) Va 𝑔(𝑥) har qanday algebraik yopiq sohada umumiy ildizlarga ega emas (odatda murakkab sonlar maydoni oxirgisi sifatida qabul qilinadi).

Bu natijaning har qanday ko'phadlar va noma'lumlarning umumiy soniga umumlashtirilishi Gilbertning nol teoremasi hisoblanadi .

## Shuningdek

* Evklid algoritmi
* Diofant tenglamasi
* Eng katta umumiy boʻluvchi
* Taqqoslash qarori
* Modul taqqoslash

## Havolalar

*

## Havolalar

* Bezout nisbati kalkulyatori onlayn .
* Bezoutning shaxsi ) .
* Bezout identifikatori, Evklid algoritmi ) .