Portugaliya ayollari

**Portugaliyadagi ayollar Portugaliyaning** 1976-yilgi konstitutsiyasiga binoan portugaliyalik erkaklar bilan toʻliq huquqiy tenglikni oldi, bu esa oʻz navbatida 1974-yilgi inqilob natijasida yuzaga keldi. Portugaliyada birinchi marta ayollarga 1931-yilda Salazarning Estado Novo boshqaruvi ostida ovoz berishga ruxsat berildi, lekin erkaklar bilan teng shartlarda emas. Keyinchalik Estado Novo ostida ayollarning saylov huquqi ikki marta kengaytirildi. Birinchi marta 1946-yilda va ikkinchi marta 1968-yilda Marselo Kaetano davrida 2137-sonli qonun saylov maqsadlarida erkaklar va ayollar tengligini eʼlon qildi. 1990-yillarning boshlariga kelib, Portugaliyaning koʻplab ayollari professional boʻlishdi, jumladan, shifokorlar va advokatlar, koʻpchilik ofis xodimlari va fabrika ishchilaridan ayollar boʻlishgan.

## Tarixi
Ayollarning xulq-atvorini idrok etishga taʼsir qiluvchi ijtimoiy va diniy meʼyorlar ayollarning ijtimoiy tabaqasiga bogʻliq edi, bu nafaqat jamiyatning ulardan kutganligi nuqtai nazaridan, balki ularning mustaqilligi va tanlov qilish qobiliyati, qonuniy himoya va qadr-qimmatga ega boʻlgan imtiyozlarga bogʻliq edi.Taʼlim olish barcha ayollar uchun mavjud emas edi. Jamiyatdagi tengsizlik nafaqat erkaklar va ayollar, balki turli xil ijtimoiy va iqtisodiy maqomdagi ayollar oʻrtasida ham mavjud edi. Bu masalalar ijtimoiy munozarada faqat 1700-yillarning boshidan boshlab oʻz oʻrnini egalladi va " ayollar haqidagi munozara " () haqida juda kam dalillar mavjud.

## Birinchi Portugaliya Respublikasi
Ayollar harakati birinchi Portugaliya Respublikasi davrida 1914-yilda tashkil etilgan *Conselho Nacional das Mulheres Portuguesas* tashkil etilishi bilan boshlangan deb hisoblanadi.

Portugaliya Respublikasining saylov qoidalari jinsini koʻrsatmasdan, „21 yoshdan oshgan, oʻqish va yozishni biladigan va oila boshligʻi boʻlgan Portugaliya fuqarolari“ uchun ovoz berish huquqini koʻrsatdi. Karolina Beatris Angelo qonunning noaniqligidan va undan ovoz berish uchun foydalangan. U bolali oila boshligʻi edi va oʻqish va yozishni bilardi, shuning uchun u Portugaliyada ovoz bergan birinchi ayol boʻldi. Respublika rejimi ayollarning ovoz berishini istamadi va qonunni tezda oʻzgartirdi. 1913-yilda qonunlar jinsni oʻz ichiga olgan va ayniqsa ayollarning saylov huquqini rad etish uchun oʻzgartirildi. Afonso Kostaning 1913-yildagi Saylov kodeksi Karolina Beatriz Anjeloga 1911-yilda ovoz berishga ruxsat bergan boʻshliqni yopdi.

## Estado Novo rejimi (1933—1974)

Portugaliyada 1933-yildan 1974-yilgacha amalda boʻlgan Estado Novo avtoritar siyosiy rejim davrida ham ayollar huquqlari cheklangan edi.

1933-yilda Portugaliya konstitutsiyaviy referendumida ayollarga Portugaliyada birinchi marta ovoz berish huquqi berildi. Birinchi Respublika davrida ayollarning ovoz berish huquqi, feministik daʼvolarga qaramay, qoʻlga kiritilmagan edi — ammo oʻrta maʼlumot ularning saylov huquqi uchun shart edi, erkaklar esa faqat oʻqish va yozishni bilishlari kerak edi.

Keyinchalik Estado Novo ostida ayollarning saylov huquqi ikki marta kengaytirildi. Birinchi marta 1946-yilda va ikkinchi marta 1968-yilda Marselo Caetano davrida 2137-sonli qonun saylov maqsadlarida erkaklar va ayollar tengligini eʼlon qildi. 1968-yilgi saylov qonuni erkaklar va ayollar oʻrtasida hech qanday farq qilmadi, garchi oʻqish imkoniyatiga ega boʻlgan umumiy qoida 1976-yilgacha ayollarning ovoz berishini tizimli cheklashlarga olib keldi

Shuningdek, Estado Novo ostida Mariya Tereza Karkomo Lobo siyosatchi va huquqshunos Portugaliyada lavozimni egallagan birinchi ayol boʻldi. U, shuningdek, XI qonunchilik davrida Birinchi Portugaliya Respublikasi Milliy Assambleyasining deputati boʻlgan.

## Oilaviy hayot
Asosiy din Rim-katoliklik boʻlgan mamlakat sifatida Portugaliya oilaviy hayotga nisbatan anʼanaviy ravishda konservativ boʻlib kelgan. Ajralish 1975-yilda qonuniylashtirilgan. 1982-yilda zino dekriminallashtirildi Ajralish toʻgʻrisidagi qonunlar 2008-yil oktabr oyida qayta koʻrib chiqildi, ajrashish toʻgʻrisidagi yangi qonun bu jarayonni liberallashtirganda (qarang : Portugaliyadagi ajralish qonuni). 21-asrda oila dinamikasi yanada liberal boʻldi, birgalikda yashash mashhur boʻldi va tugʻilish va nikoh oʻrtasidagi bogʻliqlik pasaydi. 2019-yilda tugʻilganlarning 56,8 foizi turmushga chiqmagan ayollarga toʻgʻri keldi. Aksariyat Gʻarb mamlakatlari singari, Portugaliya ham tugʻilishning past darajasi bilan shugʻullanishi kerak: mamlakat 1980-yillardan beri tugʻilishning pastki oʻrinbosarligini boshdan kechirmoqda.

2012-yilda birinchi nikoh yoshi ayollar uchun 29,9 yosh va erkaklar uchun 31,4 yoshni tashkil etdi. Birgalikda yashovchilar Portugaliyada *de-fakto* kasaba uyushmalari bilan bogʻliq qonunlarga muvofiq huquqlarga ega.

## Abort
Portugaliyadagi abort toʻgʻrisidagi qonunlar 2007-yil 10-aprelda, Portugaliyadagi abort boʻyicha referendumdan keyin liberallashtirildi. Abort homiladorlikning birinchi oʻn haftasida talab boʻyicha, keyingi bosqichlarda esa faqat aniq sabablarga koʻra (zoʻrlash, tugʻma nuqsonlar xavfi, ayolning sogʻligʻiga xavf tugʻdirish) mumkin. Biroq, qonuniy abortni olish koʻpincha amalda qiyin, chunki koʻplab shifokorlar abort qilishdan bosh tortishadi (buni vijdonan rad etish moddasi boʻyicha qilishga ruxsat beriladi), chunki Portugaliya katolik anʼanalari sezilarli taʼsir koʻrsatadigan mamlakat boʻlib qolmoqda.

## Salomatlik
Portugaliyada onalar oʻlimi darajasi 8,00 oʻlim / 100 000 tirik tugʻilgan (2010-yil holatiga koʻra). Bu jahon standartlari boʻyicha past, lekin hali ham koʻplab boshqa Gʻarb davlatlaridan yuqori. Portugaliyada OIV/OITS darajasi kattalar orasida (15-49 yosh) 0,6 % ni tashkil etadi, bu Yevropadagi eng yuqori koʻrsatkichlardan biridir. 2001-yildan boshlab, Portugaliyadagi muhojirlar bepul tibbiy xizmat, shu jumladan homiladorlik va tugʻruqdan keyingi davrda bepul parvarish, shuningdek, oilani rejalashtirish muassasalaridan foydalanish huquqiga ega. 

## Taʼlim
Ayollarda savodxonlik darajasi erkaklarnikiga nisbatan hamon past: savodxonlik darajasi ayollarda 94 % (15 yosh va undan katta, 2011-yil maʼlumotlari), erkaklarda esa 97 %. 19-asrda vaziyat ancha yomon edi. Portugaliyadagi ayollarning boʻysunish maqomi va taʼlim imkoniyatlarini yaxshilash bilan shugʻullangan birinchi ayollar qatoriga Karolina Mixael de Vaskonselos, Mariya Karvalyu, Elis Pestana, Elis Moderno, Antonia Pusich va Giomar Torresao kiradi. Fransiska Vud Portugaliyadagi birinchi feministik gazetani yaratgan va u koʻp ayollar tenglikdan manfaatdor emasligini tushungan, ammo u ularning ambitsiyalarining yetishmasligini ayollarga taʼlim olish imkoniyati yoʻqligi bilan bogʻlagan.

## Oiladagi zoʻravonlik
Portugaliyada uydagi zoʻravonlik noqonuniy hisoblanadi. Bu Portugaliya Jinoyat kodeksining 152-moddasida alohida koʻrib chiqilgan. Yillar davomida bir necha bor oʻzgartirishlar kiritilgan maqolada shunday deyilgan: „Kimki, takroriy yoki takrorlanmasdan, jismoniy yoki ruhiy zoʻravonlik, shu jumladan, tan jazosi, ozodlikdan mahrum qilish va jinsiy zoʻravonlik qoʻllasa: a) turmush oʻrtogʻiga yoki sobiq — turmush oʻrtogʻi; b) huquqbuzar birga yashamagan boʻlsa ham, bir xil yoki boshqa jinsdagi shaxsga; c) birinchi darajali umumiy avlodning avlodiga; yoki d) oʻta nochor shaxsga. yoshi, nogironligi, kasalligi, homiladorligi yoki iqtisodiy qaramligi sababli jinoyatchi bilan birga yashagan shaxs; jazolanadi“. Portugaliya ayollarga nisbatan zoʻravonlik va oiladagi zoʻravonlikning oldini olish va unga qarshi kurashish toʻgʻrisidagi konvensiyani ham ratifikatsiya qilgan. Ayollarga nisbatan zoʻravonlik haqida aniq maʼlumot olish qiyin, ammo 2008-yilda chop etilgan tadqiqotga koʻra, ayollarning 38 foizi 18 yoshdan boshlab jismoniy, psixologik va/yoki jinsiy zoʻravonlikka duchor boʻlgan

## Siyosatdagi ayollar
Anʼanaga koʻra, Portugaliyada, boshqa mamlakatlarda boʻlgani kabi, siyosat erkaklar mulki hisoblangan. Biroq, soʻnggi yillarda ayollar koʻproq jalb qilingan. 2014-yil holatiga koʻra, parlamentda 31,3 foiz ayollar bor.

### Siyosatdagi ayollar rekordlari

* **Ovoz bergan birinchi ayol** : Karolina Beatris Angelo 1911-yilgi taʼsischilar saylovida saylov huquqi boʻyicha qonunlardagi boʻshliqdan foydalangan holda
* **Birinchi ayol deputatlar** : Domitila de Karvalyu, Mariya Gvardiola va Mariya Kandida Parreyra 1934-yilgi umumiy saylovda, *Estado Novo* diktaturasi ostidagi birinchi saylov.
* **Vazirlar mahkamasining birinchi ayol aʼzosi** : Tereza Lobo, Davlat kotibining sogʻliqni saqlash va yordam boʻyicha oʻrinbosari (1970—1973)
* **Birinchi ayol davlat kotiblari** : Lourdes Belchior va Lourdes Pintasilgo, mos ravishda Madaniyat va ilmiy tadqiqotlar boʻyicha davlat kotibi va ijtimoiy xavfsizlik boʻyicha Davlat kotibi (1974-yil may-iyul).
* **Birinchi ayol vazir** : Lourdes Pintasilgo, ijtimoiy ishlar vaziri (1974-yil iyul-sentabr).
* **Demokratik saylovlarda birinchi ayol nomzodlar** : 1975-yilgi taʼsis saylovlarida nomzodlar.
* **Demokratik tarzda saylangan birinchi ayol deputatlar** : 1975-yilda saylangan 21 ta ayol deputatlar.
* **Parlament qoʻmitasining birinchi ayol raisi** : Sofiya de Mello Breyner (PS), Konstitutsiya muqaddimasi tahriri qoʻmitasi raisi, 1975-yil.
* **Birinchi elchi** : Lourdes Pintasilgo, Portugaliyaning YUNESKOdagi elchisi (1975—1981).
* **Birinchi ayol merlar** : Alda Santos Viktor (Vagos, CDS), Francelina Chambel (Sardoal, PS), Judite Mendes Abreu (Koimbra, PS), Lurdes Breu (Estarreja, PPD/PSD) va Odete Izabel (Mealhada, PS), saylangan. 1976.
* **Birinchi ayol sudya** : Rut Garces 1977-yilda.
* **Birinchi ayol bosh vazir** : Lourdes Pintasilgo (1979—1980).
* **Parlament guruhining birinchi ayol rahbari** : Yashillar guruhi rahbari Izabel Kastro va Xalq partiyasi guruhi rahbari Mariya Xose Nogueyra Pinto.
* **Birinchi ayollardan iborat parlament guruhi** : Yashillar guruhi (1995—1999).
* **Parlamentning birinchi ayol spikeri** : Assunsan Esteves, Respublika Assambleyasi Prezidenti (2011—2015).
* **Mintaqaviy assambleyaning birinchi ayol spikeri** : Ana Luis, Azor assambleyasi prezidenti (2012-yildan).
* **Eng uzoq vaqt xizmat qilgan ayol deputat** : Roza Albernaz, sotsialistlar uchun 38 yil (1980—2018) deputat.

## Manbalar

## Qoʻshimcha adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
*