Kriptosporidioz

**Kriptosporidioz** – bu Apicomplex filumining *Cryptosporidium* jinsi protistlari keltirib chiqaradigan parazitar kasalligi hisoblanadi. Kriptosporidioz odatda tez va qisqa muddatli infektsiya sifatida kelib chiqadi. Kasallik asosan ovqat hazm qilish yoʻli bilan, koʻpincha ifloslangan suv orqali tarqaladi. Immunitet tizimi mustahkam odamlarda diareya asosiy simptom boʻlib, immun sistemasi kuchi past boʻlgan bemorlarda koʻpincha oʻlimga olib keladigan ogʻirroq alomatlar kuzatiladi.

## Belgi va simptomlari
Simptomlar infektsiya organizmga tushganidan 2-10 kun oʻtgach, oʻrtacha 7-kunida paydo boʻladi. Baʼzida simptomlar ikki haftada, baʼzi hollarda esa bir oygacha namoyon boʻladi. Immuniteti kuchli boʻlgan odamlarda kasallikning 3 xil shakli mavjuddir. Kasallik bir necha hafta davom etishi mumkin boʻlgan turlarida oʻtkir yoki surunkali diareyani keltirib chiqarishi mumkin. Bemorning axlatida juda kamdan-kam hollarda qon yoki oq qon hujayralari topilishi mumkin.

Shuningdek diareyadan tashqari, bemorlarda oshqozon ogʻrigʻi, tutqanoqlar va kuchsiz isitma paydo boʻlishi mumkin. Boshqa simptomlar orasida koʻngil aynishi, qusish, soʻrilishning buzilishi va suvsizlanish. Kasallik simptomsiz kechishi mumkin, lekin infeksiyaning bunday tashuvchilari boshqa odamlarga yuqtirish xavfi bor. Bemorda kriptosporidioz belgilari yoʻqolgach, u yana bir necha hafta davomida infektsiyani boshqalarga tarqatishi mumkin. Kriptosporidioz pankreatit va boshqa shu kabi boshqa jiddiy kasalliklarga olib kelishi aniqlangan.

Immuniteti kuchsiz odamlar va juda yosh yoki juda keksa yoshdagi odamlarda kriptosporidiozning yanada ogʻir shakliga oʻtishi mumkin. OITS bilan ogʻrigan bemorlarda kriptosporidiozning 4 ta klinik koʻrinishi mavjud: 4 % da simptomlar yoʻq, 29 % vaqtinchalik infektsiya, 60 % surunkali diareya va 8 % ogʻir vaboga oʻxshash infektsiyalar. Vaqtinchalik infektsiyasi boʻlgan bemorlarda diareya 2 oy ichida yoʻqoladi va axlatda kriptosporidium qoldiqlari topilmaydi. Surunkali diareya 2 oy yoki undan koʻproq davom etishi mumkin. Eng ogʻir holatlarda bemorlar kuniga kamida 2 litr atrofida suyuqlik yoʻqotadi, xattoki bemor kuniga 25 litrgacha suyuqlik yoʻqotish hollari uchrab turadi. OITS tipidagi kriptosporidioz bilan ogʻrigan bemorlar ogʻir soʻrilishning buzilishini boshdan kechiradilar va vaznining 10 % gacha qismini yoʻqotishlari mumkin. Bemorlarning koʻpchiligi bir marta kasalikka chalingach, ularning koʻpchiligi umrining oxirigacha kriptosporidiumdan butunlay qutula olmaydilar.

Parazitlar ichakdan tashqariga chiqganda, qayta yuqtirish holatlari nisbatan tez-tez uchraydi, ular oshqozon osti bez, oʻpka, oʻrta quloq va oshqozonga etib borishi mumkin. Parazit oʻt yoʻllari orqali oʻt fufagiga tushganda esa xolesistit va xolangitga olib keladi.

### '''Ichak kriptosporidiozi'''
*Ichak kriptosporidiozining umumiy belgilari va simptomlariga quyidagilar kiradi*:

* Oʻrtacha va ogʻir suvli diareya, baʼzida shilimshiq va kamdan-kam hollarda qon yoki leykotsitlarni oʻz ichiga oladi.
* Juda ogʻir holatlarda diareya malabsorbtsiya va gipovolemiya bilan koʻp va vaboga oʻxshash boʻlishi mumkin.
* Past darajali isitma;
* Qorin ogʻrigʻi;
* Suvsizlanish;
* Ogʻirlikni yoʻqotish;
* Holsizlik
* Koʻngil aynishi va qusish – yuqori oshqozon-ichak traktining ishtirokini koʻrsatadi va respirator kriptosporidiozga olib kelishi mumkin;
* Epigastral yoki oʻng yuqori kvadrantning sezgirligining oshishi;

*Kamroq tarqalgan yoki kam uchraydigan belgilar va alomatlarga quyidagilar kiradi*:

* Reaktiv artrit (qoʻllar, tizzalar, toʻpiqlar va oyoqlarga taʼsir qilishi mumkin);
* Sariqlik – gepatobilliar ishtirok etishini koʻrsatadi;
* Ascites – oshqozon osti bezi ishtirokini koʻrsatadi.

### '''Nafas olish kriptosporidiozi'''
Yuqori nafas yoʻllarining kriptosporidiozining belgilari quyidagilardan iborat:

* Burun shilliq qavati, sinuslar, halqum yoki traxeyaning yalligʻlanishi;
* Burun oqishi
* Ovoz oʻzgarishi (masalan, boʻgʻilish);

Pastki nafas yoʻllarining kriptosporidiozining belgilari quyidagilardan iborat:

* Yoʻtal;
* Nafas qisilishi;
* Isitma;
* Gipoksemiya

## Tarqalishi
Qoʻzgʻatuvchi infeksiyalangan odam yoki hayvonning najasi bilan aloqa qilgan tuproq, suv, pishirilmagan yoki oʻzaro ifloslangan oziq-ovqat, zararli moddalar orqali yuqadi. Kriptosporidioz koʻpincha tashqi ochiq suv bilan doimiy aloqada boʻlgan odamlarda, shu jumladan suzish havzalari kabi rekreatsion suvlarda uchraydi. Boshqa potentsial manbalarga etarli darajada tozalanmagan hovuzlarda suvi yoki ifloslangan oziq-ovqat kiradi. *Cryptosporidium* oosistalarining xlorli oqartiruvchi kabi dezinfektsiyalash vositalariga nisbatan yuqori chidamliligi sababli ularga uzoq vaqt davomida tirik qolish va infektsiyani keltirib chiqarish qobiliyatini saqlab qolish imkonini beradi.

## Epidemiologiyasi
Kriptosporidioz butun dunyo boʻylab tarqalgan boʻlib suv bilan yuqadigan barcha parazitar kasalliklar ichida 50,8 % ni tashkil qiladi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda meʼda-ichak kasalliklarining 8-19 % *Cryptosporidium* bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining 10 foizi oosistalarni tekshirish vaqtida aniqlanadi. Rivojlangan mamlakatlarda bu raqam 1-3 % ga kamroq. Kriptosporidiozga eng koʻp moyil boʻlgan yosh guruhi 1 yoshdan 9 yoshgacha boʻlgan bolalardir.

## Etiologiya

Kasallik qoʻzgʻatuvchisi Apicomplexa filumining *Cryptosporidium* jinsining protistlaridir. Infeksiya parazitning dam olish bosqichi – oosistaning suv yoki oziq-ovqat bilan birga ovqat hazm qilish yoʻllariga tushishi bilan boshlanadi. Oosista tarkibidagi 4 ta sporozoit boʻlib oʻz qobigʻini tashlab, ichak epitelial hujayralari tomon harakatlanadi. Enterotsitlarga etib borgan parazit ichak hujayrasi bilan murakkab tashkil qiluvchi oʻzaro taʼsirli hududni hosil qiladi, shundan soʻng kriptosporidium atrofida ekstrasitoplazmatik parazitoforik vakuola hosil boʻladi. Uning himoyasi ostida keyingi patogen rivojlanishining barcha bosqichlari davom etadi. Hujayra ichidagi tuzilmalar (biz koksidiyalarda kuzatamiz) va hujayradan tashqaridagi (gregarinlar uchun xarakterli) chegarasida joylashgan parazitning bunday joylashishi *Cryptosporidium* jinsi uchun noyobdir.

## Patogenezi
Ookistalar tuxumsimon yoki sharsimon boʻlib, diametri 5-6 mikrometrga etadi. Flotatsion preparatlar bilan boʻyalganda ular juda refrakter koʻrinishda boʻladi. Ookistlarda 4 tagacha kamon shaklidagi sporozoitlari mavjud.

2 dan 10 gacha ookistlar infektsiya manbayi boʻlishi mumkin. Parazit ingichka ichak epiteliy hujayralarining chegarasiga yaqinroq boʻlib, asosan ichak devorida joylashadi. Sporozoitlar biriktirilganda epiteliy hujayralarining membranasi ularni oʻrab oladi. Parazitlar biriktirilgan joydagi mikrovorsinkalarga zarar yetkazishi mumkin. Parazitni yuqtirganidan keyin bemor birinchi haftada eng koʻp ookistalarni ajratib chiqaradi. C. parvum yoki C. hominis infektsiyalari tufayli diareya toʻxtaganidan soʻng, ookistalar bir necha hafta davomida chiqarilishi mumkin, ammo C. muris infektsiyasi boʻlgan immunitetga ega boʻlgan shaxslar etti oy davomida ookistalarni chiqarib yurishi kuzatilgan.

Polimeraza zanjiri reaktsiyasi (PCR) kriptosporidiozni tashxislashning yana bir usuli hisoblanadi. U hatto *Cryptosporidium*ning oʻziga xos turlarini ham aniqlay oladi. Agar bemorda billiar kriptosporidioz bor deb hisoblansa, ultratovush tekshiruvi tegishli diagnostika usuli hisoblanadi. Agar bu normal natijalarni qaytarsa, keyingi qadam endoskopik retrograd xolangiopankreatografiya tekshiruv usulini oʻtkazish boʻladi.

## Diagnostikasi
Kriptosporidiozni aniqlash uchun turli diagnostik usullar mavjud. Bularga mikroskopiya, boʻyash va antigenlarni aniqlash kiradi. Mikroskopiya usulida bemorning najasida oosistalarni aniqlash uchun ishlatiladi. Oʻzgartirilgan ruh sulfat markazdan qochma suzuvchanlik usuli va Shelter shakar suzish usuli bilan najas namunasida sporokistalarni konsentratsiyalash va aniqlash uchun ishlatiladi. Boʻyash usullari ookistalarga qizil rang berish uchun kislotaga chidamli boʻyashni oʻz ichiga oladi. Ingichka ichakning bir qismi gematoksilin va eozin bilan boʻyalgan boʻlishi kerak, bu epiteliyda hujayralariga biriktirilgan oosistalarni aniqlaydi. Bundan tashqari, auramin bilan boʻyalgan namunalarning lyuminestsent mikroskopiyasi qoʻllanadi.

## Davolash
Kriptosporidiozning samarali davosi hali mavjud emas, odatda paromomitsin, nitaziksanid va Atovakvon kabi vositalar qoʻllanadi. Davolash odatda bemorning jismoniy holatini qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan boʻlishi kerak. Bemorga yoʻqotilgan suv hajmini toʻldirish uchun koʻp miqdorda suyuqlik beriladi. Baʼzida laktoza dietasi oʻrindosh davolanish sifatida ishlatilishi mumkin. Kamdan kam hollarda suyuqlik oʻrnini bosuvchi suyuqliklar tomir ichiga tomchilatib berish mumkin. Antibiotiklar kamdan-kam hollarda, birinchi navbatda, ogʻir kasalligi bor va immuniteti past bemorlar uchun qoʻllanadi.

### Kuchli immunitet tizimiga ega odamlar
Kuchli va sogʻlom immunitetga ega boʻlgan shaxslarning koʻpchiligi qisqa (2 haftadan kam) oʻz-oʻzini cheklovchi kasallik davrini boshidan kechiradi, bu esa qoʻllab-quvvatlovchi parvarish va regidratatsiyani, baʼzida diareyaga qarshi dori-darmonlarni talab qiladi va oʻz-oʻzidan tiklanish bilan yakunlanadi. Qoʻshma Shtatlarda ''nitazoksanid'' preparati immuniteti zaif odamlar uchun qoʻllanadi. ''Spiramitsin'' ham baʼzida bolalarda diareya davomiyligini qisqartirishga yordam beradi.

### Immunitet zaif boʻlgan odamlar
''Spiramitsin'' koʻpincha OITSning dastlabki bosqichlarida bemorlarda diareyani davolash uchun ishlatiladi. Umuman olganda, OITS bilan kasallangan bemorlarning oʻlim darajasi CD4+ belgilariga asoslanadi. CD4+ limfotsitlar soni 180 hujayra/mm³ dan ortiq boʻlgan bemorlarda restorativ, qoʻllab-quvvatlovchi yordam va dori-darmonlar bilan tiklanish imkoniyati mavjud, ammo CD4+ soni 50 hujayra/mm³ dan past boʻlgan bemorlarda infektsiya odatda uch oydan olti oygacha oʻlimga olib keladi. 1993–yilda Milwaukee kriptosporidioz epidemiyasi paytida (eng kattasi) CD4+ bilan kasallangan OITS bilan kasallangan bemorlarning 73% 50 hujayra/mm³ dan past boʻlgan va 50 dan 200 hujayra/mm³ gacha boʻlganlarning 36% infektsiyaning birinchi yilida vafot etishgan. Eronlik OITS bilan kasallangan bir bemorda oʻpka kriptosporidiozidan tashqari, ''azitromitsin'' va ''paromomitsin'' infektsiyani tozalashga yordam berganligi top’gʻrisida maʼlumotlar mavjud.

## Profilaktikasi
*Cryptosporidium* yuqori konsentratsiyalarda boʻlsa xlor dezinfektsiyasiga nisbatan juda chidamli boʻlishi mumkin, lekin parazit xlor dioksidi va ozon tomonidan samarali ravishda inaktivlanadi. Shuningdek, patogenga nisbatan ultrabinafsha nurlanishi past dozalar ostida tezda nobud boʻladi.
2010-yilgi holatga koʻra kriptosporidioz 100 000 ga yaqin insonlar oʻlimga sabab boʻlib, bu 1990-yildagiga nisbatan 220 000 tadan koʻp hisoblanadi.

AQShda 2006-2008 yillar uchun kriptosporidioz statistikasi↓:

## Manbalar
=

## Adabiyotlar
* White, A. Clinton Jr. (2005). „Cryptosporidiosis“. In Mandell, G; et al. (eds.). Principles and Practice of Infectious Diseases (6th ed.). Elsevier. pp. 3215–28.
* Upton, Steve J. (12 September 2003). „Basic Biology of Cryptosporidium“ (Website). Kansas State University: Parasitology Laboratory.
* S. J. Brands (Compiler) (2000). „The Taxonomicon & Systema Naturae“ (Website database). Taxon: Genus Cryptosporidium. Universal Taxonomic Services, Amsterdam, The Netherlands.

## Havolalar
https://www.youtube.com/watch?v=2b9lr4b2NM0