open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yenisey

**Yenisey** yoki **Yenisei** (, , , )— Osiyodagi daryo. BiyXem (Katta Ye.) va Ka-Xem (Kichik Ye.) daryolarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Yuqori oqimi (yoki Ulugʻ-Xem) Tuva soyligi boʻylab oqib, soʻng Gʻarbiy Sayan togʻ sistemasini kesib oʻtadi va Gʻarbiy Sibir chegarasi boʻylab oqadi, Kara dengizining Yenisey qoʻltigʻiga quyiladi. Uz. 3487 km (Ka-Xem daryosi boshidan 4092 km), havzasining mayd. 2580 ming km².

E., asosan, qor va yomgʻirdan toʻyinadi. Toshqin davri daryoning yuqori qismida aprel oxirlaridan sent.gacha, quyi qismida esa may oʻrtalaridan avgustgacha davom etadi. Ye. RFning eng sersuv daryosi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 19800 m³/sek. Quyi qismi oktabr dan iyungacha, yuqori qismi noyabrdan maygacha muzlab yotadi. Ye.ning gidroenergiya zapasi katta. Daryoda Krasnoyarsk GES, Sayan-Shushensk GES qurilgan. Ye.ning transport ahamiyati katta. Sayanogorskdan muntazam kema qatnaydi; dengiz kemalari daryoning quyilish joyidan Igarka sh.gacha kirib boradi. Baliq ovlanadi (asosan quyi oqimida). Ye. boʻyida Minusinsk, Krasnoyarsk, Yeniseysk, Igarka, Dudinka va b. shaharlar joylashgan. Ye.ning irmoklari: Angara, Toshloq Tunguska.

## Manbalar
Yengil qotishmalar

**Yengil qotishmalar** - alyuminiy, magniy, titan, berilliy asosidagi konstruksion krtishmalar. S. ogʻ. 5 g/sm3 dan kichik boʻladi. Solishtirma mustahkamligi (mustahkamlik koʻrsatkichlarining zichlikka nisbati) yukrriligi, mexanik va texnologik xossalarining yaxshiligi bilan temir yoki nikel asosidagi qotishmalardan farq qiladi. Deformatsiyalab va quyib tayyorlanadigan xillari bor. Eng keng tarqalgan Ye. q.ga alyuminiy qotishmalari kiradi. Ye. q. samolyotsozlik, raketasozlik, avtomobilsozlik, kemasozlik, asbobsozlikda, temir yoʻl sanoatida, elektr simlari tayyorlashda keng qoʻllanadi. Yana q. Berilliy kotishmalari, Magniy qotishmalari, Titan kotishmalari.

## Manbalar
Yengil atletika

**Yengil atletika** — sportning eng ommaviy turlaridan biri; turli masofalarga yugurish, sportcha yurish, balandlikka sakrash, uzunlikka, uch hatlab sakrash, langarchoʻp bilan sakrash, nayza uloqtirish, lappak, bosqon, yadro irgʻitish, koʻpkurash (oʻnkurash, yettikurash) mashqlarini oʻz ichiga oladi. Yengil atletikada 50 dan ziyod mashq bor, ulardan 48 tasi Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan (2000-yilgi Sidney Olimpiadasida erkaklar Yengil atletikaning 23, ayollar 20 turida musobaqalashishdi). Bundan tashqari, Yengil atletika zamonaviy beshkurash va triatlon sport turlarining bir mashqini tashkil etadi, barcha sport turlarining mashgulot, taʼlim muassasalarining oʻquv, harbiy-tayyorgarlik, salomatlik mashqlari, oʻquvchi-yoshlarning „Alpomish“ va „Barchinoy“ sport sinovlari dasturidan joy olgan. Gomerning „Iliada“, Ibn Sinoning „Tib qonunlari“ va boshqa kitoblarda Yengil atletika mashqlariga oid maʼlumotlar uchraydi. Qadimiy Olimpiada oʻyinlarida (mil. av. 776-yildan mil.avv. 394-yilgacha) asosan Yengil atletika boʻyicha musobaqalar uyushtirilgan. Zamonaviy Yengil atletikaning rivojlanishida 19-asrda Angliyada (1837-yildan) musobaqalar, Afinada (1859-yildan) umumgrek oʻyinlari oʻtkazilishi va olimpiada tiklanishi (1896-yildan)ning ahamiyati katta boʻldi. 1912-yilda Xalqaro havaskor yengil atletika federatsiyasi (IAAF) tuzilgan, unga 200 mamlakat aʼzo (2001-yil; Oʻzbekiston Yengil atletika federatsiyasi 1993-yildan aʼzo). IAAF 1977-yildan jahon kubogi (hozirgi kunda Gran-pri musobaqalari), 1983-yildan jahon birinchiligi musobaqalarini oʻtkazib keladi. Oʻzbekistonda Yengil atletikaga qiziqish 1885-yilda Margʻilonda shu turga moslashtirilgan oʻyingoh barpo etilgandan keyin kuchaydi. Toshkentda 1902-yildan Yengil atletika musobaqalari, 1919-yildan mamlakat birinchiliklari, 1927-yildan spartakiada oʻtkazila boshlagan. Oʻzbekistonda 135 mingdan ziyod kishi 140 dan ortiq murabbiy qoʻl ostida Yengil atletika bilan shugʻullanadi, murabbiylardan 3 nafari Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sportchi, 10 nafari Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustozi unvoniga ega (2001). Oʻzbekistonlik Yengil atletikachilar 1952-yildan Olimpiada oʻyinlarida qatnashadi. Olimpiadalarda Marina Shmonina (4x100 m ga estafetali yugurish, 1992) oltin, Rodion Gataulin (langarchoʻp bilan sakrash, 1988) kumush medalni qoʻlga kiritgan, Ramil Gʻaniyev (oʻnkurash, 1996) 8-oʻrinni egallagan. Oleg Ryaxovskiy (uch xatlab sakrash), Roza Babich (200 m ga toʻsiqlar osha yugurish) va Tatyana Biryulina (nayza uloqtirish) jahon rekordini yangilagan. Ashur Normurodov (uzoq masofaga yugurish) uch marta sobiq Ittifoq chempioni boʻlgan (1967— 69). Osiyo oʻyinlarida 1994-yilda Svetlana Munkova (balandlikka sakrash), Ramil Gʻaniyev (oʻnkurash), Oksana Yarigina (nayza uloqtirish), 1998-yilda Oleg Veretelnikov (oʻnkurash), Sergey Voynov (nayza uloqtirish) oltin medal bilan taqdirlangan Yengil atletika AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Kuba, Xitoy kabi mamlakatlarda yaxshi rivojlangan.

## Mashgʻulotlar
* yengil atletika
*

## Manbalar
Yenotsimon it

**Yenotsimon it** () — yirtqich sut emizuvchilar turkumining itsimonlar oilasiga mansub hayvon. Tanasining uz. 65— 80 sm, dumi 15—25 sm, ogʻirligi 4– 10&nbsp;kg , oyoqlari qisqa, boʻyi past. Boshining ikki tomonidagi junlar "chakka soqol" hosil qiladi. Moʻynasi sargʻish, toʻq kulrang yoki koʻpincha qora. Rossiya, Yaponiya, Xitoy va Koreyada tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Belarus, Ukraina, Kavkaz va Oltoyda iqlimlashtirilgan. Oʻzbekistonda daryo va koʻllar boʻyidagi qamishzorlarda, butazorlar va toʻqaylarda uchrab qoladi. Yerni kovlab uya yasaydi. Koʻpincha boʻrsiq yoki tulkining tashlab ketgan uyalaridan va tabiiy boshpanalardan foydalanadi. 5—6 tasi toʻplanib, qishni karaxt holda oʻtkazadi. Mayda jonivorlar va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Martda urchiydi. Homiladorlik davri 64 kun, 6—8 tagacha bola tugʻadi. Bahorda tullaydi. Moʻynasi uchun ovlanadi.

## Manbalar
Yenotsimonlar

**Yenotsimonlar** (Procyonidae) -yirtqich sut emizuvchilar turkumi oilasi. Tashqi koʻrinishi besoʻnaqay, oyoqlari kalta, tovonda yoki yarim tovonda yuruvchi besh barmoqli hayvonlar. Moʻynasi qalin, yumshoq. Dumi uzun (faqat katta pandada kalta), koʻpchiligida — qoramtir halqali, kinkaju turida — tutuvchi. 8 urugʻi (kakomitsli, yenotlar, uzunburunlilar, olingo, kinkaju, kichik pandalar va b.), 15 turi maʼlum. Oxirgi ikki urugʻi baʼzan ayiqsimonlar oilasiga kiritiladi. Koʻpchilik turi Shim., Markaziy va Jan. Amerikada, faqat kichik va katta pandalar Jan.-Sharqiy va Markaziy Osiyoda uchraydi. Kichik panda Jan.Gʻarbiy Xitoy, Nepal, Shim. Myanma va Shim.-Sharqiy Hindistonda, katta panda Xitoyning Sichzan, Shensi, Gansu viloyatlari va Tibetda tarqalgan.

Shim. va Markaziy Amerikada yashaydigan chayuvchi yenot (Procyon lotor), Ozarbayjon, Belarus, Oʻrta Osiyo va Uzoq Sharqda iqlimlashtirilgan. Aralash oʻrmonlarda yashaydi. Shim. hududlarda qishda uyquga ketadi. Har yili bir marta tullaydi. Tuproqda qazigan inida, baʼzan daraxtlarning kovagida 2 tadan 8 tagacha bolalaydi. Qimmatli moʻynasi uchun ovlanadi. Katta panda Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Yepiskop

**Yepiskop** (yun. episkopos — nozir, nazorat qiluvchi) — pravoslav, katolik, anglikan cherkovlarida oliy martabali ruhoniylardan biri, cherkovga qarashli maʼmuriy-hududiy birlik (yeparxiya) boshligʻi. Ye.lik darajalari (4-asrdan boshlab): patriarx, mitropolit (mitropolitlarning bir qismi arxiyepiskop unvoniga ega) va Ye. 

## Manbalar
Vladimir Yepishev

**Vladimir Aleksandrovich Yepishev** (1925.21.12, Saratov guberniyasi) — stomatolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), tibbiyot fanlari doktori (1970), professor (1971). Kiyev tibbiyot stomatologiya institutini tugatgan (1955). Toshkent tibbiyot akademiyasi terapevtik stomatologiya kafedrasi mudiri (1965—90), 1990-yildan I Toshkent tibbiyot akademiyasi terapevtik stomatologiya kafedrasi professor-konsultanti. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Ilmiy faoliyati ogiz boʻshligʻi shilliq qavati kasalliklari, stomatitlarga bagʻishlangan.

## Manbalar
Yer (maʼnolari)

**Yer**:

* Yer — Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora.
* Yer (omil) (ishlab chiqarish vositasi sifatida) — mehnat jarayonining zaruriy moddiy shart-sharoiti va eng muhim ashyoviy omillaridan biri.
* Yer (federativ birlik) — Avstriya va Germaniyadagi federativ birlik.
Yer balansi

**Yer balansi** — yer turlarining yerga egalik qiluvchi va yerdan foydalanuvchi xoʻjaliklar, korxonalar, muassasalar, uyushmalar, qoʻshma va kichik korxonalar, dehqon va fermer xoʻjaliklari boʻyicha tarkibi, salmogʻi, maydoni va sifat koʻrsatkichlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar jamlangan hujjat.

E.b.da quyidagi maʼlumotlar aks ettiriladi: jami yer maydoni; Ye.b. tuzilgan yer egaligi yoki yerdan foydalanuvchiga oid boʻlmagan, lekin chegarasi qamrab olingan hududda joylashgan yerdan foydalanuvchi boshqa subʼyektlar yer maydoni, qishloq xoʻjaligi yerlari (haydaladigan yerlar, koʻp yillik daraxtzorlar, pichanzor va yaylov yerlar, partov yerlar); uning oʻzgarish sabablari va huquqiy asosi; yerni qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan maqsadlarga ajratish; yangi oʻzlashtirilgan yerlar maydoni va b. Ye.b. tahlil qilish natijasida yer resurslaridan samarali foydalanishning istiqbol rejasi tuziladi. 1999-yildan Oʻzbekiston Respublikasida Ye.b. yer resurslarining holati toʻgʻrisidagi milliy hisobot shaklida har yilning 1 yanvar holati boʻyicha xoʻjaliklardagi yer tuzuvchi muhandis tomonidan tuziladi va tuman (shahar) yer resurslari xizmati boshligʻi tomonidan qabul qilinadi. Ye.b. viloyat va resublika miqyosida jamlangan holda milliy hisobot shaklida Vazirlar Mahkamasida tasdiqlanadi (yana q. Yer kadastri, Yerdan foydalanish). Qosimjon Rahmonov.

## Manbalar
Yer bilimi

**Yer bilimi**, umumiy yer bilimi — tabiiy geografiyaning boʻlimi; Yer qobigʻining umumiy tabiiy-geografik qonuniyatlarini oʻrganadi. Ye. b. termini baʼzan Yerni planeta sifatida oʻrganadigan barcha fanlar (geografiya, geofizika, geologiya)ga nisbatan ham ishlatiladi. Bu termin ilmiy adabiyotga nemis geografi K. Ritter tomonidan kiritilgan. Ye. b. oʻrniga koʻproq "Umumiy tabiiy geografiya" termini ishlatiladi.

## Manbalar
Yeryongʻoq

**Yeryongʻoq**, Xitoy yongʻogʻi ()  — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, moyli ekin. 10 dan ortiq turi bor. Oʻzbekistonning sugʻoriladigan mintaqalarida oddiy turi ekiladi. Vatani — Janubiy Amerika (Braziliya). 16-asrda Jan. Amerikadan Osiyoga, soʻng Yevropaga (Xitoydan) tarqalgan. Ye. yo. Hindiston, Xitoy, Myanma (Birma), Yaponiya, Markaziy va Shimoliy Afrika, AQSH, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Jahon boʻyicha umumiy ekin mayd. 24,7 mln. ga, oʻrtacha hosildorligi 13,4 s/ga, yalpi hosili 33 mln.t(1999).

E.yo.ning ildizi oʻq iddiz, tuproqqa 2 m. chuq.ga kirib boradi, azot toʻplovchi tugunaklar hosil qiladi. Poyasi oʻtsimon, bal. 50—60 sm, shoxlangan, tik, yon shoxlari yer bagʻirlab oʻsadi. Bargi murakkab, juft patsimon, yoki teskari tuxumsimon shaklda. Har bir barg qoʻltigʻida gultoʻplam (shingil) joylashgan. Gullari ikki jinsli, kapalaksimon; rangi sariq, zargʻaldoq. Yer tagidagi gullari (kleystogamli gullar) ochilmaydi, oʻzidan changlanadi. Yer ustidagi gullari esa chetdan changlanadi. Guli changlangandan keyin tugunchasi avval tik, soʻng pastga qarab oʻsadi, 8—10 sm chuqurlikda tuproqqa kirib boradi va meva (dukkak) tugadi. Dukkagida 1—6 gacha urugʻi boʻladi. 1000 dona urugʻining vazni 200—1500 g (oʻrtacha 400—500 g). Dukkagi chatnamaydi. Bir tupda 700 gacha dukkak boʻladi. Ye.yo.— issiqsevar, namsevar, yorugʻsevar va qisqa kun oʻsimligi. Qumoq va unumli tuproqlarga talabchan, shoʻrlangan va botqoqlangan yerlarda yaxshi oʻsmaydi. Urugʻi 12—15° da unib chiqadi, maysasi — G sovuqda nobud boʻladi. Oʻsuv davri 150—170 kun. Oʻzbekistonda Ye.yo. sugʻoriladigan yerlarga ekiladi, hosildorligi 20—40 s/ga.

E.yo. mevasi tarkibida 48—66% yogʻ va 23—38% oqsil, 22% gacha uglevodlar bor. Urugʻi aksariyat qovurilgan (dukkagi bilan yoki tozalanib) holda isteʼmol qilinadi. Urugʻi va yogʻi qandolatchilik mahsulotlari (xolva, konfet) i. ch.da ishlatiladi. Ye. yo. tuproqda biologiya azot toʻplab, tuproq unumdorligini oshiradi.

Agrotexnikasi chopiq qilinadigan ekinlarnikiga oʻxshash. 2—3 marta haydalib boronalangan maydonlarga bahorda (apr. oxirida) ekiladi. Fosforli va azotli oʻgʻitlarga talabchan. Urugʻi yoki dukkagi makkajoʻxori yoki chigit seyalkalarida keng qatorlab (60—70 sm) 70x10, 70x15 sxemasida har uyaga 7—8 yoki 4—5 tadan urugʻ tashlab 5—7 sm chuqurlikka ekiladi. Gektariga 70— 100 kg urugʻlik sarflanadi. Oʻsish davrida 4—6 marotaba sugʻoriladi. Qator oralariga ishlov beriladi, oʻsuv davrida 2—3 marta chopiq qilinadi, ildiz boʻgʻzi tuproq bilan koʻmilsa hosildorlik ancha oshadi.

Navlari: Toshkent 112, Toshkent 32, Perzuvan 4612, Qibray 4.

Kasalliklari va zararkunandalari: asosan kasallik va zararkunandalardan kam zararlanadi. Oʻrgimchakkana xavfli zararkunanda hisoblanadi.

## Adabiyot
* Vavilov P. P., Rasteniyevodstvo, M., 1986; Pasipanov G. S, Rasteniyevodstvo, M., 1997.

Halima Otaboyeva.

## Manbalar
Yer yongʻoq yogʻi

**Yer yongʻoq yogʻi** — yer yongʻoq magʻzidan olinadigan yogʻ. Presslash va ekstraksiya usuli bilan olinadi. Presslab olinadigan oziq-ovqat sanoatida, ekstraksiya usulida olinadigani texnikada, kunjarasi konditer sanoatida ishlatiladi. Rangi sariq, tiniq, hidsiz. —2° bilan +3° orasida qotadi. 

## Manbalar
Yer kadastri kitobi

**Yer kadastri kitobi** - yerga egalik qiluvchilarning asosiy yer hisobi hujjati. Ye.k.k. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan shakl (forma)da yerga egalik qiluvchi tashkilot, korxona, muassasa, uyushma, kichik korxona, qoʻshma korxona, dehqon va fermer xoʻjaliklariga tuman yoki shahar hokimligi tomonidan beriladi. Ye.k.k. yerga egalik qiluvchilar yoki yerdan foydalanuvchilarga muddatsiz, uzoq muddat yoki qisqa muddatga foydalanish uchun berilgan yerlarga boʻlgan huquklarni, yerlarning tabiiy va iqtisodiy bahosi, yer turlarining tarkibi hamda fuqarolar tomorqa yerlari haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Ye.k.k.ni toʻgʻri va oʻz vaqtida olib borish xujalik rahbari va yer tu-zuvchi mutaxassisga yuklatiladi. Ye.k.k. ga oʻz vaqtida oʻzgartirish kiritib borish, uni daxlsiz saqlash masalalarini tuman (shahar) yer resurslari xizmati boshligʻi nazorat qiladi.

Davlat Ye.k.k. 4 boʻlimdan iborat: 1) yer maydonlaridan foydalanish huquqiga egalikni roʻyxatga olish — tuman (shahar)dagi yerdan foydalanuvchilarning nomi va egasi, egalik qilish huquqi va ijarasi, foydalanish muddati va maqsadi, yer uchastkasining joylashgan urni va maydoni, yer uchastkasining kadastr raqami, yerdan foydalanish huquqini beruvchi hujjatning nomi, oʻrtacha tuproq bonitet bali va uning kadastr bahosi qayd etiladi; 2) yer maydonlari turlari soni — barcha yerdan foydalanuvchilar boʻyicha sugʻoriladigan ekin maydonlarining alohida hisobi, shuningdek shahar yerlarining tuman tarkibiga kirishi, davlat zaxira yerlariga kiruvchi shahar turidagi qoʻrgʻonlar qayd etiladi; 3) yer turlarining si-fati — madaniy-texnika, ozuqa ekin turlarining hosildorligini va yerlarning tuproq unumdorligiga koʻra tavsifi hisobga olinadi. Yer turlarining tafsiloti yerlarning sifat tafsiloti va qishloq xoʻjalik yer turlarining bonitet bali boʻyicha kadastr bahosi keltiriladi; 4) yer turlari — qishloq xoʻjaligi yer turlari (shudgor, koʻp yillik daraxtzorlar, yaylov va pichanzor yerlar, boʻz yerlar), oʻrmon yerlari va ularning tarkibiga kiruvchi yer turlarining nomlari hamda ulardan foydalanish maqsadiga oid izoh beriladi.

E.k.k. yer uchastkasining miqdor va sifat holati hamda bahosi toʻgʻrisidagi axborot manbai hisoblanadi (yana q. Yer kadastri, Yerni iqtisodiy baholash).

## Adabiyot
* Yer munosabatlarini tartibga solishga doir qonun va meʼyoriy hujjatlar toʻplami [I qism], T., 2000.

Qosimjon Rahmonov.

## Manbalar
Yer kalamushlari

**Yer kalamushlari**, plastinka tishli kalamushlar () — kemiruvchi sut emizuvchilar urugʻi. Oziq tishlari emal qavati bilan qoplanmasdan alohida plastinkalarga oʻxshab koʻrinadi (plastinka tishli kalamushlar degan nomi shundan). Hindiston yarim oroli, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Kopetdogʻ, Murgʻob, Amudaryo va Zarafshon vodiylarida hind yer kalamushi, yaʼni nezokiya () uchraydi. Tanasining uzunligi 22 sm gacha, dumi 15 sm cha. Usti toʻq qizil, qorni kulrang. Yiliga (3—6 tadan) 2— 3 marta bolalaydi. Asosan, oʻsimliklar (kartoshka, sabzi va b.)ning yerostki qismlari bilan oziqlanadi. Ekinlarga ziyon keltiradi. Yer ostini chuqur qazib, sugʻorish inshootlarining buzilishiga, yerning choʻkishi va boshqaga sabab boʻladi; yuqumli kasalliklar (masalan, toun kasalligi) qoʻzgʻatuvchilarini ham tarqatadi.

## Manbalar
Yer (federativ birlik)

**Yer** — Avstriya va Germaniyadagi federativ birlik. Yer federatsiya aʼzosi sifatida oʻz konstitutsiyasi va saylab qoʻyiladigan hokimiyat organi (landtag)ga ega.

## Manbalar
Yer kodeksi

**Yer kodeksi** – yerdan foydalanish munosabatlarini tartibga soluvchi qonunlar majmui. XX asrga qadar hozirgi Oʻzbekiston hududida mazkur munosabatlar shariat koʻrsatmalari asosida olib borilgan. Oʻzbekistonda birinchi marta Yer kodeksi 1927-yilda qabul qilingan, 1929-yilda esa Yer kodeksi.oʻrniga Yer-suv kodeksi qabul qilingan. Bu hujjat 1970-yil 25-sentabrda yangi Yer kodeksi qabul qilinguniga qadar amalda boʻldi. 1990-yil 20-iyunda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining „Yer toʻgʻrisida“gi yangi qonuni 1991-yil 1-yanvardan amalga kiritildi. Oʻzbekiston Respublikasida yer resurslaridan oqilona foydalanishni taʼminlash, yerga doir huquqiy munosabatlarni takomillashtirish maqsadida 1998-yil 30-aprelda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeksini tasdiqladi (1998-yil1-iyuldan amalga kiritildi). Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeski 91 moddani oʻz ichiga oladigan 14 bobdan iborat. Yer kodeksi va yer toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarining asosiy vazifalari hozirgi va kelajak avlodlarning manfaatlarini koʻzlab, yerdan ilmiy asoslangan tarzda, oqilona foydalanish va uni muhofaza qilishni, tuproq unumdorligini tiklash va oshirishni, tabiiy muhitni asrash va yaxshilashni, xoʻjalik yuritishning barcha shakllarini teng huquqlilik asosida rivojlantirish uchun sharoit yaratishni, yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkalariga boʻlgan huquqlarini himoya qilishni taʼminlash maqsadida yer munosabatlarini tartibga solishdan, shuningdek, bu sohada qonuniylikni mustahkamlashdan iborat. Yer umummilliy boylik boʻlgani sababli undan oqilona foydalanish talab etiladi va yer davlat tomonidan muhofaza qilinadi. Shu jumladan yangi yer kodeksi 1998-yilda qabul qilingan. Qosimjon Rahmonov.

## Manbalar
Yer nurlanishi

**Yer nurlanishi** — yer sirtining issiqlik nurlanishi; Yer sirtining temperaturasi uncha yuqori boʻlmaganligi uchun undan toʻlqin uz. 3—80 mkm gacha boʻlgan elektromagnit nurlanishlar chiqib turadi. Yer sirtidan chiqadigan toʻlqinlar atmosferada yutilib, uni qizdiradi. Atmosfera ham Yerga deyarli oʻshanday uzunlikdagi elektromagnit toʻlqinlari yuboradi va yer sirti yoʻqotgan issiqlik oʻrnini qisman qoplaydi. Ye. n. bilan atmosfera nurlanishi orasidagi farqni, yaʼni effektiv nurlanishni maxsus asboblar (pirgeometrlar) bilan oʻlchash mumkin. Havo ochiq boʻlgan kechalarda atmosfera nurlanishi kichik, yaʼni effektiv nurlanish (min.ga 1 sm2 sirtdan 0,1—0,2 kal) katta boʻlgani uchun yer sirti hamda havoning pastki qatlamlari tezda soviydi. Havo bulutli kechalarda effektiv nurlanish kichik boʻlgani uchun yer sirti uncha sovimaydi. Kunduz kunlari atmosfera nurlanishidan tashqari yer sirtiga quyosh radiatsiyasi tushadi va yer sirti ancha qiziydi. 

## Manbalar
Yer osti inshootlari

**Yer osti inshootlari** - yer qatlamida sunʼiy usul bilan hosil qilinadigan inshootlar. Iqlim sharoitlari qulay boʻlmagan (havo temperaturasi keskin oʻzgarib turadigan, yogʻingarchilik uzoq vaqt davom etadigan, sel koʻp boʻladigan va b.) joylarga, past-baland relyefli yerlarga Ye. o. i. quriladi. Shartli ravishda transport va gidrotexnik tunnellari, metropoliten, elektr st-yalar, baza omborlari hamda sovitkichlar, shahar xoʻjaligi obʼyektlari (yoʻlovchilar oʻtish joylari, garajlar, kollektorlar va b.), ichimlik suvi rezervu-arlari, neft va gaz omborlari, zararli i.ch. chiqindilari koʻmiladigan oʻralar, davolash muassasalari, harbiy obʼyektlar uchun quriladigan inshootlar Ye. o. i. jumlasiga kiradi. Ye. o. i. qurilishi ayniqsa kon sanoatida ancha rivojlangan.

## Manbalar
Yer osti muzi

**Yer osti muzi** - Yer poʻstidagi kelib chiqishi va yotish shakli har xil boʻlgan muz. Hosil boʻlgan vaqtiga koʻra hozirgi zamon va qazilma, kelib chiqishi boʻyicha birlamchi (singenetik), ikkilamchi (epigenetik) va koʻmilgan muzlar boʻladi. Birlamchi Ye.o.m. — suv dastlab boʻsh jinslarda toʻplanadi, soʻngra muzlaydi; bular Ye.o.m.ning koʻp qismini tashkil etib, koʻpincha kontakt, gʻovak, pardali bazal muz-sement koʻrinishida, shuningdek, segregatsion va inʼyeksion muz deb atalmishlari ham yirik linza va qatlam shaklida uchraydi. Keyingi ikkitasining shakllanishi Yer yuzasida sovuqdan koʻpchishni keltirib chiqaradi, natijada inshootlar deformatsiyaga uchraydi yoki joy-idansiljiydi. Ikkilamchi Ye.o.m. — muzlagan zich yoki muzlayotgan jinslarning yoriq (tomir muzi), kavak va boʻshliqlarida (gʻor muzi) suv va suv bugʻlarining sovib kristallanishidan vujudga keladi.

Yoriqlardagi tabiiy muzxonalarni har yili muz bilan toʻlishidan qayta tomirli muz hosil boʻladi. Muztomirlarning hosil boʻlishi bilan bir paytda yangi choʻkindilar yigʻilsa, koʻtarilib borayotgan muz yuzasining orqasidan muztomirlar asta-sekin oʻsib boradi. Muzlayotgan choʻkindilardagi singenetik muztomirlarning kengligi 8 m gacha, boʻyi 40–80 m. Bular Sibir shimoli va Alyaskadagi dengiz oldi tekisliklarining 70% gacha maydonini egallagan.

Koʻmilgan muz avval yer yuzasida (dengiz, daryo, koʻl muzi va b.) hosil boʻlib, keyinchalik choʻkindi jinslar bilan koʻmilib qoladi. Koʻmilgan muzlarning eng yirik massivlari ulik muz deb ataladi. Ye.o.m. koʻp yillab muzlab yotgan togʻ jinslari tarqalgan oblastlarda mavjud. U litosferaning eng beqaror qatlami boʻlib, togʻ jinslarini muzlatadi, ularning fizik-mexanik xususiyatlarini oʻzgartirib yuboradi. Ye.o.m.ning Yer kurrasidagi oʻrtacha hajmi 0,3—0,5 mln. km. Oʻrta Osiyo togʻlarida Ye.o.m. baland togʻ muzliklari hududida 3500 m dan yuqoridagi qatlamlarda uchraydi. Yer sharida iqlimning oʻzgarishi (isib borishi) muzlarning ortiqcha erishiga, termokarstlarning oʻpirilishiga, soliflyuksiya muz surilmalari kabi xavfli geologik hodisalarning sodir boʻlishiga olib keladi. Inshootlar va b. obʼyektlarni loyihalashda Ye.o.m.ni hisobga olish zarur.

## Manbalar
Yer osti namakoblari

**Yer osti namakoblari** - tarkibida erigan mineral moddalar, asosan nitratlar yoki sulfatlar konsen-tratsiyasi 36 g/l dan ortiq boʻlgan yer osti suvlari. Ye.o.n. sedimentatsiya havzalarida keng tarqalgan. Shuningdek, Ye.o.n. shelflarda (Florida yarim orol yaqinida) hamda kristalli qalqonlarning (Boltiq, Ukraina, Kanada) gipergen darzlanish zonalarida maʼlum. Ular odatda chuchuk va shoʻr suvlar ostida choʻkindi gʻilofning qalin qatlamlarida joylashgan. Baʼzi bir dengizlar (Kaspiy, Qizil dengizlar, Meksika qoʻltigʻi va b.) tubidagi choʻkindilar ostidan ham topilgan. Tarkibidagi anionlarning miqdoriga qarab xloridli (natriy, kalsiy, magniyli), sulfatli va gidrokarbonatli boʻladi (xloridlisi koʻp tarqalgan). Yotish sharoitiga qarab sedimentatsiya havzalarida Ye.o.n.ning tuz usti, oraliq va tuz osti turlari ajratiladi. Tuz usti namakoblari deyarli natriyli boʻlib, shoʻrligi 300—320 g/l; tuz oraligʻi va tuz osti namakoblari koʻp komponentli, shoʻrligi 600 g/l gacha.

E.o.n.dan yod, brom, osh tuzi, magniy, kalsiy, kaliy olinadi. Bor, rubidiy, seziy, stronsiy uchun potensial xom ashyo hisoblanadi. Ye.o.n. davolanishda namakob vannalarida ishlatiladi.

Oʻzbekistonda Ye.o.n. Ustyurt, jan. Orolboʻyi, Buxoro-Qarshi, Surxondaryo, shuningdek, Fargʻona artezian havzalarida mavjud. Ular 500 m va undan chuqurroqda chuchuk va shoʻr suv qatlamlari ostida joylashgan. Buxoro-Qarshi artezian havzasining yuqori yura davri tuzli qatlamida oʻta kuyuq (540 g/l gacha) namakoblar borligi aniqlangan.

## Manbalar
Yer poʻsti gazlari

**Yerning ichki qismidagi gazlari** - Yer poʻstida erkin, suv va neftda eritma, jinslarda (ayniqsa qazilma koʻmirlarda) sorbit (shimilgan) holatlarda uchraydigan gazlar. Yer geosferalarida sayyoraning markaziga tomon gazlarning miqdori koʻpayib boradi. 1—2 km chuqurliqda termokatalik yoki neft-gaz zonasi 7 km ga yetgach, metan zonasi boshlanadi. Gaz hosil boʻlishi jarayonlarining mohiyatiga qarab Ye.p.g. ning 9 taga yaqin genetik turi farq qilinadi. Bularning eng muhimlari kata-genetik, metamorfik, vulkanik, bio-kimyoviy, radioaktiv va havoda hosil boʻlgan gazlardir. Qolgan guruhlari (yadro reaksiyasi gazlari, radiokimyoviy va Yer poʻsti ostidagi gazlar) ikkinchi darajali gazlar.

Katagenetik gazlar choʻkindi jinslarning chuqurlikka choʻkishi va ayni payta bosimning 100 dan 2000— 2500 atmosferagacha, temperaturaning 25—30° dan 250—300° gacha oshishi natijasida choʻkindi jinslardagi organik moddalarning tubdan oʻzgarishidan hosil boʻladi (qarang Yonuvchi tabiiy gazlar). Temperatura va bosimning yanada oshishi bilan metamorfik gazlar paydo boʻla boshlaydi. Katagenetik gazlarning asosiy tarkibi suv bugʻlari, karbon (II) oksidi, metan, azot, baʼzan inert gazlar va uchuvchan xloridlardan iborat. Vulqon gazlari Yerning chuqur qismidan keladi va mantiyaning gazsizlanishi bilan bogʻliq (qarang Vulqon gazlari).

Organik moddalarning bakteriologik parchalanishi va baʼzi mineral tuzlarning kayta tiklanishidan biokimyoviy gazlar hosil boʻladi. Bularga metan va uning gomologlari (etan va b.), karbon oksidi, vodorod sulfidi, azot, kislorod, goho vodorod va b. kiradi. Radioaktiv gazlar radioaktiv elementlarning parchalanishidan tarkib topadi; bular geliy, toriy va b.dan iborat. Havoda hosil boʻlgan gazlarga Yer poʻstining chuqur qismiga suvli eritmalar holida kirib borgan gazlar mansub. Bunday gazlarga azot, kislorod va inert gazlar (argon, kripton va ksenon) kiradi.

Kimyoviy tarkibiga koʻra Ye.p.g. uglevodorodli, azot va karbonat angidritlilarga boʻlinadi.

Yonuvchi (uglevodorodli) gazlarning gʻoyat katta massalari yer osti suvlarida erigan va asosan molekulyar eritma holida boʻladi. Masalan, azot NH4, NO2, NO3 shaklida. Uglevodorodli gazlarning koʻp qismi tarqoq choʻkindi jinslar va qazilma koʻmirlar tarkibida ham organik moddalar bilan bogʻliq. 1960-yilda Yaponiyada gazning 30% yer osti suvlaridan olingan. Biokimyoviy jarayonlar natijasida kislorodning yer yuzasida karbonat angidridiga aylanishi gaz hosil boʻlishining asosiy omili hisoblanadi. Oʻzbekistonda Qizilqumda 44 trillion m3, Qoraqumda (Ustyurt bilan birgalikda) 86 trillion m3 uglevodorod gazi borligi aniqlangan.

Abdulla Mavlonov.

## Manbalar
Yer poʻsti tebranma harakatlari

**Yer poʻsti tebranma harakatlari**, epeyrogenik harakatlar — Yer poʻstida sodir boʻladigan doimiy tektonik harakatlar. Yer kurrasining hamma qismida sodir boʻlib, uzluksiz davom etadi. Ye.p.t.h. natijasida ayrim qitʼalar va bir necha yoki oʻnlab km keladigan maydonlar koʻtarilishi yoki pasayishi mumkin. Bu hodisa Yer geologik rivojlanish tarixining barcha davrlarida davom etgan.

E.p.t.h. rivojlanishining asosiy qonuniyatlari va ularning Yer geologik tuzilishidagi ahamiyati A.P.Karpinskiy tomonidan koʻrsatib oʻtilgan. Tadqiqotlar davomida Ye. p.t. h.ning umumiy va toʻlqinsimon turlari aniqlangan. Umumiy turlari butun qitʼa yoki uning katta qismini egallagan keng hududlarning bir vaqtda koʻtarilishi va pasayishida namoyon boʻladi. Toʻlqinsimon turlari umumiy tebranishlar ustiga qoplanadi va Yer yuzasi har qaysi yirik hududini uzoq muddatli koʻtarilish yoki bukilish zonalariga parchalashi bilan ifodalanadi. Bu harakatlar Yer yuzasi relyefi va fatsiyalarning boʻlinishi va choʻkindi yotqiziklarning qalinligida koʻrinadi. Ye. p. t. h.ni oʻrganish usullari Yer poʻsti harakatlarining davom yiligiga qarab tanlanadi. Yaqin zamonlarda (va tarixiy, golotsen davri — 10 ming yil) namoyon boʻlgan harakatlar — geodezik asboblar (nivelir, teodolit, futshtok, deformometr), arxeologikva geomorfologik usullar bilan, yangi davrdagi (25—40 mln. yil oldin) Ye. p. t. h. geomorfologik va geologik usullar bilan, Yer poʻstining qad. (neogendan oldingi) tebranma harakatlari asosan geologik usul bilan oʻrganiladi. Shu maʼlumotlar asosida qad. geografik sharoitni koʻrsa-tuvchi haritalar tuziladi. Haritalarda quruqlik, dengiz va uning sohili, koʻtarilma, bukilma, choʻkmalar qanday yoshdagi togʻ jinslaridan tashkil topganligi, ularning qalinligi, fatsiyalari koʻrsatiladi.

E. p. t. h.ni oʻrganish katta amaliy ahamiyatga ega. Chunki u foydali qazilma konlari (neft, gaz, koʻmir, choʻkindi rudalar Gʻe, Mp, fosforitlar, boksitlar va b.) bilan bogʻliq boʻlgan choʻkindi jinslar formatsiyalarining Yer poʻstidagi taqsimlanish qonuniyatlarini aniqlashda yordam beradi. Yirik binolar, suv omborlari va b. qurishda ham muhimdir.

## Manbalar
Yer poʻstining asriy tebranishi

**Yer poʻstining asriy tebranishi** — yer yuzasining uzoq davom etadigan asta-sekin koʻtarilishi va pasayishi. Yer poʻstining vertikal harakatlaridan sodir boʻladi (qarang Yer poʻsti tebranma harakatlari).

## Manbalar
Yer poʻsti

**Yer poʻsti** — Yerning tashqi qattiq qobigʻi, geosferalardan biri, litosferaning yuqori qismi. Yerning pastki chegarasi boʻylama va koʻndalang seysmik toʻlqinlar tezligi birdaniga oʻzgaradigan (6,7—7,6&nbsp;km/sek dan 7,9— 8,2&nbsp;km/sek gacha) yuza — Moxorovichich yuzasi)dj oʻtadi. Shu yuza bilan Ye.p. mantiyadan ajraladi. Ye. p.ning kuruklik va okeandagi turlari farq qilinadi. Quruqlikda Ye. p.ning qalinligi tekisliklarda 35–40&nbsp;km, togʻliklarda 50– 75&nbsp;km gacha. Okean osti Ye. p.niki 5–10&nbsp;km. Quruqlikda Ye. p. uch qatlam: yuqoridagi choʻkindi (qalinligi 15–20&nbsp;km gacha), oʻrtadagi shartli ravishda "granit" (10–20&nbsp;km), pastdagi "bazalt" (oʻrtacha 15–20&nbsp;km)dan tashkil topgan. Okean osti Ye. p.da "granit" qatlami yoʻq, choʻkindi qatlami ham yupqa. Qu-ruqlikda Ye. p.ning yuqori qatlami choʻkindi va vulkan jinslaridan tashkil topgan boʻlib, koʻpincha burmalangan, uzilmalar bilan uzilgan va surilgan. "Granit" qatlam granit va gneyslardan, "bazalt" esa bazalt, gabbro va kuchli metamorfizmga uchragan jinslardan iborat.

Okean osti Ye.p.&nbsp;3 qatlamdan: birinchisi zichlanmagan dengiz choʻkindilari (1&nbsp;km gacha), uning ostidagisi zichlangan choʻkindilar (1–2&nbsp;km), uchinchisi quyi okean bazalt qatlami (4–8&nbsp;km) gabbrodan tashkil topgan, degan taxminlar bor.

Okeandan quruklikka oʻtadigan joyda oraliq (subkontinental yoki subʼokean) Ye. p. (8–25&nbsp;km) joylashgan. Ye. p.da muntazam tektonik harakatlar boʻlib turadi. Shunga binoan Ye. p. Harakatchan (burmalangan mintaqalar) va nisbatan tinchigan oblastlar — platformalarga boʻlingan. Ye. p.ning yoshi 3,5—4,5 mlrd. yilga teng . Ye. p.ning rivojlanishi Yer qaʼridagi fizik-kimyoviy jarayonlarga bogʻliq boʻlsa kerak deb faraz qilinadi. Ye. p. izostaziya (muvozanat) holatiga yaqin: yaʼni Ye. p.ning qandaydir uchastkasi ogirroq yoki qalinroq, zichroq boʻlsa, u substratga chuqurroq choʻkkan boʻladi. Tektonik kuchlar Ye. p.ning izostaziya holatini buzib yuboradi, ammo tektonik kuchlar susayganda Ye. p. yana kaytadan muvozanat holiga qaytadi. Ye.p.ning geologik tuzilishini oʻrganish foydali qazilmalarni qidirishda muhim rol oʻynaydi.

## Manbalar
Yer rekultivatsiyasi

**Yer rekultivatsiyasi**, landshaft rekultivatsiyasi (lot. re — qaytarish, tiklash maʼnosini beradigan old qoʻshimcha; cultivo — ishlov beraman, yetishtiraman) — foydali qazilmalarni qazib olish, suv inshootlari qurish, shaharlar qurilishi va b. sabablarga kura foydalanishga yaroqsiz boʻlib qolgan yerlarni qayta tiklash, atrof muhit sharoitlarini, ekologik holatlarni yaxshilashga qaratilgan tadbirlar majmui. Ye.r. asosiy vazifasi tuproqning buzilgan unumdor qatlamini tiklash va qishloq xoʻjaligi yoki oʻrmon xoʻjaligini samarali yuritishni taʼminlaydigan sharoitni yaratishdan iborat.

Oʻzbekiston Respublikasida, jumladan sugʻorma dehqonchilik hududida uchraydigan yaroqsiz holga keltirilgan yer turlariga quyidagilar kiradi va Ye.r. ga muhtoj hisoblanadi: qurilish uchun materiallar qazib olingan (qum, shagal, tosh va b.) yerlar; gaz va neft mah-sulotlarini qidiruv-tekshirish ishlari va ulardan foydalanishga ajratilgan yerlar; sugʻorish, zax qochirish, yoʻl tarmoqlarini qurish va taʼmirlash oqibatida meʼyordan ortiqcha band boʻlgan pastliklar, doʻngliklar yoki chuqurliklarning paydo boʻlish natijasida unumdor qatlami buzilgan yerlar; turli qurilish inshootlari va binolarni barpo etishda yerlarning vaktincha foydalanishga ajratilgan qismi va b.

E.r. 2 bosqichdan iborat tadbirlar yordamida amalga oshiriladi: texnik va biologik. Dastlab yaroqsiz yerlarni aniqlash, oʻrganish, istiqbolda foydalanish rejasini tuzish va loyiha-smeta hujjatlarini ishlab chiqish kabi tayyorgarlik ishlari amalga oshiriladi. Ye.r.ning texn i k bosqichi xalq xoʻjaligi uchun yerni maqsadli foydalanishga tayyorlash boʻlsa, biologik bosqich da esa landshaft va tuproqni qayta tiklash, qishloq yoki oʻrmon xoʻjaligi uchun yarokli holga keltirish tadbirlari amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi hududida 200 ming ga yaroqsiz holga keltirilgan yerlar mavjud boʻlib, shundan 65 ming ga qishloq xoʻjaligi tarmoqlari yaxshi rivojlangan hududlarga toʻgʻri keladi (2000). Ular asosan sugʻorish, zax qochirish va yoʻl tarmoqdarini qurish oqibatida paydo boʻlgan. Ularni q.x, oborotiga qaytarish natijasida har yili qoʻshimcha 300—400 ming t paxta va koʻplab sabzavot, meva hamda chorvachilik uchun zarur boʻlgan yemxashak yetishtirish mumkin.

Qosimjon Rahmonov.

## Manbalar
Yer resurslari

**Yer resurslari** — xalq xoʻjaligi ehtiyojlari uchun foydalanish mumkin boʻlgan yerlar. Oʻzbekistonda Ye.r. tarkibiga foydalanib kelinayotgan yerlar va istiqbolda foydalanish mumkin boʻlgan yerlar kiradi (jadvalga q.). Yer resurslari maydoni va sifati jihatidan baholanadi. Yer resurslaridan foydalanish darajasini tahlil (qarang Yerdan foydalanish tahlili) etish va ularning samaradorligini aniqlash natijasida yer maydoni birligiga toʻgʻri keladigan yalpi va sof daromad, mehnat unumdorligi aniqlanadi hamda yer egaliklari va yerdan foydalanuvchilar faoliyatiga baho beriladi.

OʻzRda Yer resurslari shartli ravishda quyidagi tartibda taqsimot qilingan: yer turlarining toifalari boʻyicha (qishloq xoʻjaligi; aholi yashash joylari; sanoat, transport, mudofaa, aloqa va b. maqsadlar uchun; oʻrmon xoʻjaligi, gidrotexnika va b. suv xoʻjalik inshootlari uchun; tabiat muhofazasi, sogʻlomlashtirish, rekreatsion va tarixiy-madaniy ahamiyatga ega yerlar; zaxira yerlari); yer egaliklari va yerdan foydalanuvchilar boʻyicha; Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boʻyicha (yana q. Yer tarkibi).

## Manbalar
Yer tarkibi

**Yer tarkibi** — davlat yer fondining xalq xoʻjaligi tarmoqlari oʻrtasidagi taqsimoti, yer turlarining nisbati, salmogʻi va maydon koʻrsatkichlari boʻyicha maʼlumotlar yigʻindisi. Oʻzbekiston Respublikasining yaxlit yer fondi qanday maqsadda foydalanishiga qarab quyidagilarga boʻlinadi: qishloq xoʻjaligi yerlari; aholi punktlari yerlari (shaharlar, shaharchalar, qishloq aholi punktlari yerlari); sanoat, transport, aloqa va b.ning yerlari; tabiatni muhofaza qilish, sogʻlomlashtirish, rekreatsion va tarixiy-madaniy maqsadlarga moʻljallangan yerlar; oʻrmon fondi yerlari, suv fondi yerlari, zaxira yerlar. Qishloq xo'jaligi ehtiyojlari uchun berib qoʻyilgan yoki ana shu maqsadlarga atab ajratilgan yerlar qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar deb hisoblanadi. 

## Manbalar
Yer tekislagichlar

**Yer tekislagichlar** – oʻzlashtiriladigan yerlarni va ekin ekiladigan dalalarni ekin ekish va sugʻorish uchun qulay holatga keltirib tekislaydigan qishloq xoʻjaligi mashinalari; uzun ramali, choʻmichli va agʻdargichli xillari bor. Uzun ramali yer tekislagichlar traktorlarga tirkab ishlatiladi. Choʻmichli yer tekislagichlar dalalarni uzil-kesil tekislashda qoʻllanadi. Ish organi oldi, usti va tubi ochiq choʻmich kovshdan iborat. U ramaga mahkamlanadi. Choʻmichning quyi qismiga doʻngliklarni kesuvchi pichoq oʻrnatilgan. Yer tekislagichlarda choʻmichni maʼlum balandlikka oʻrnatadigan mexanizm bor. Yer tekislagichlar harakatlanganda choʻmich 20 sm gacha boʻlgan doʻngliklarni kesib, pastqam joylarga surib tekislaydi. Yer tekislagichlar gidravlik mexanizm va lazer nurlari bilan ishlaydigan avtomatik rostlash mexanizmlari bilan rostlanadi.

Agʻdargichli yer tekislagichlar ekin ekish oldidan tuproqqa ishlov berish uchun xizmat qiladi; ish organi harakat yoʻnalishiga nisbatan bir oz kiya oʻrnatilgan bir yoki bir nechta yassi yoki yoysimon agʻdargichlardan iborat. Bular 3 guruhga boʻlinadi: yer tekislagich-mola, ekin ekish oldidan tuproqni tekislagich-yoygich va sudratma (volokusha)li yer tekislagichlar sholi ekish uchun suv bostiriladigan dalalardagi notekisliklar 3 sm, egatdan sugʻoriladigan dalalarda 5 sm, sun’iy yomgʻirlatib sugʻoriladigan dalalarda esa 10 sm dan oshmasligi lozim. Agʻdargichli yer tekislagichlarning qamrov kengligi 6–8 m. Yer tekislagichlarning ish organi gidrotsilindr yordamida old tomonga qiyalantirilganda tuproq notekisliklarni kesadi, orqaga qiyalantirilganda esa dala betini bir oz zichlaydi (molalaydi). Tekislagich yumshatkich tishli tirma (borona) bilan qoʻshib ishlatiladi, u dala betini 10 sm chuqurlikda yumshatib, ketidan tekislab ketadi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Yer sunʼiy yoʻldoshlari

**Yer [[Sunʼiy yoʻldosh|sunʼiy yoʻddoshlari]]** (YESY) — Yer atrofidagi (geotsentrik) orbitaga ilmiy yoki amaliy (hayotiy) muammolarni hal qilish uchun chiqarilgan kosmik apparatlar (KA). Birinchi sunʼiy yoʻldosh sobiq Ittifoq hududidan 1957 y. 4 oktabrda uchirilgan. YESY ga oʻrnatilgan apparatlar yordamida atmosferaning yuqori qatlamlarida uning zichligi, ionosferada radiosignallarning tarqalishi oʻrganildi. 1958 y. 1 fevralda AQSH "Eksplorer-1" sunʼiy yoʻldoshini uchirdi. 1965 y. 26 oktabrda Fransiya, 1970 y. 11 fevralda Yaponiya, 1970 y. 24 aprelda XXR, 1980 y. 18 iyulda Hindiston birinchi YESY ni uchirishdi.

Vazifasiga koʻra, YESY ilmiy tadqiqot yoki amaliy xillarga boʻlinadi. I. t. YESY Yerni, boshqa osmon jismlarini, kosmik fazoni tadqiq etish yoki biologik eksperimentlar oʻtkazish uchun xizmat qiladi. Ularga geofizik, geodezik tadqiqot YESY va b. kiradi. Amaliy YESY ga esa aloqa, meteorologik YESY, Yer tabiiy resurslarini oʻrganishga moʻljallangan YESY, navigatsiya YESY, texnik vazifalarni bajarishga moʻljallangan va harbiy maqsadlar uchun uchirilgan YESY kiradi. Ayrim YESY ham ilmiy, ham amaliy masqadlarni koʻzlab uchiriladi.

Orbital kosmik kemalar (KK) va orbital st-yalar (OS) YESY ning alohida turiga kiradi. Milliy kosmik dasturlar boʻyicha uchirilgan YESY turkumi koʻpincha maxsus nomlar bilan ["Kosmos" (Rossiya), "Eksplorer" (AQSH), "Diadem" (Fransiya)] yuritiladi. Koʻpchilik YESY bort apparatlari Quyosh batareyalari (QB) orqali energiya bilan taʼminlanadi. YESY ning issikdik rejimi termorostlash tizimi orqali amalga oshiriladi. YESY dan Yerga ilmiy va b. axborotlar radiotelemetriya tizimi yordamida uzatiladi. YESY orbitaga eltuvchi raketalar (ER) yordamida chikariladi. YESY ni orbitaga eltuvchi bu yoʻl ER harakatining faol (aktiv) yoʻli deyilib, bir necha yuz km dan 2—3 ming km gacha boradi. ER dvigatellari faol yoʻl soʻnggida oldindan hisoblangan tezlikka erishgach, uchiriladi va bu nuqta YESYning orbitaga chiqish nuqtasi deyiladi. Bu nuktada ERning oxirgi bosqichi sunʼiy yoʻldoshdan ajraladi va yoʻldosh orbita boʻylab erkin harakatlana boshlaydi. YESY ning harakati Yerdagi maxsus kuzatish st-yalaridan amalga oshiriladi. Bu kuzatishlar YESY ning orbita elementlarini aniqlab, kelgusi kuzatishlar uchun uning efemeridalari hisoblanadi. I. t. yoʻldoshlariga sobiq Ittifoqning "Elektron", "Proton", "Kosmos", AQSH ning "Avangard", "Eksplorer", "OGO", "OSO", "OAO", Angliyaning "Ariyel", Fransiyaning "Diadem" sunʼiy yoʻldoshlari kiradi. Amaliy sunʼiy yoʻldoshlar jumlasiga sobiq Ittifoqning "Ekran", "Kosmos", "Meteor", "Molniya", AQShning "Tiros", "Essa", "Nimbus", "Lendstat", "Sinkom", "Intelsat" va "AEM" sunʼiy yoʻldoshlari kiradi.

## Manbalar
Yer tuzish loyihasi

**Yer tuzish loyihasi** - yer tuzish ishlarini bajarish natijalariga asosan yerga egalik qiluvchi xoʻjalikning amalda va istiqbolda yerdan foydalanish darajasini aniqlab beruvchi hujjat. Ye.t.l. 4 qismdan: tushuntirish xati, hisob jadvallari, loyiha chizmalari, xuquqiy xzokjatlar majmuasidan iborat. Tushuntirish xatida Ye.t. l .da bajarilishi koʻzda tutilgan tadbirlarni asoslash nuqtai nazari va yer tuzish manbai (obyekt)ning tabiiy-iqtisodiy sharoitlari bayon etiladi. Ye.t.l.ning hisob qismi zarur jadval va loyiha yechimlari boʻyicha hisoblash qaydnomalaridan iborat. Barcha hisob-kitob ishlari oʻz navbatida tushuntirish xatida asoslab beriladi. Loyiha chizmalarida qabul qilingan shartli belgilarga asoslangan, loyihalanayotgan joy tafsilotining amaldagi va is-tiqboldagi holatlari koʻrsatiladi. Ye.t.l. tarkibiga kiruvchi hujjatlar toʻplamida shu loyihani tegishli tashkilotlar va muassasalarda koʻrib chiqish, tasdiqlash, amalga oshirish tadbirlari, loyihani joyga kuchirish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar keltiriladi.

E.t.l. xoʻjaliklararo va xoʻjalikda yer tuzish turlariga boʻlinadi. Ye.t.l. barcha ishtirokchi mutaxassislar, loyiha tashkiloti rahbariyati va buyurtmachilar tomonidan imzolanadi. Tayyorlangan Ye.t.l. belgilangan tartibda kurib chiqiladi va tasdiqlanadi.

E.t.l. muntazam ravishda mualliflik nazoratida boʻladi. Ye.t.l.ni amalga oshirish jarayonida ayrim oʻzgartirishlar yoki anikliklar kiritilishi mumkin. Har bir holatda zarur huquqiy hujjatlar rasmiylashtiriladi.

E.t.l. natijalariga koʻra, ayrim tadbirlarni oʻz vaqtida amalga oshirish uchun bir bosqichli ish loyihalari ham tuzil adi.

Qosimjon Rahmonov  

.

## Manbalar
Yer tuzish xaritasi

**Yer tuzish haritasi** - yerga egalik qiluvchi xoʻjaliklar hududidagi tafsilotlar (sugʻorish va yoʻl tarmoqlari, aholi yashash joylari va hokazo) va yer turlari (haydaladigan yerlar, bogʻlar, yaylovlar va b.) gorizontal proyeksiyasining kichraytirilgan tasviri. Ye.t.x. aerofotosuratlar asosida maxsus fotografiya asboblari yordamida joy tasvirining toʻla maʼlumotlari bilan tuziladi. Ayrim hollarda Ye.t.x. dala oʻlchov ishlari natijasida tuzilishi mumkin.

E.t.x. 1:10000 va 1:25000, baʼzan 1:5000, 1:50000 masshtablarda tuziladi. Aholi yashaydigan joylar, yer turlari, ekinzorlar va b. yer uchastkalarining Ye.t.x.da tasvirlash yer tuzish ishlarida qoʻllash uchun tavsiya qilingan shartli belgilar bilan ifodalanadi. Ye.t.x. yer tuzish loyihalarining chizma qismini bajarishda, tuproq, sugʻorish, yerlarni baholash va hisoblash haritalarini tuzishda, maxsus agrotexnik, agrokimyoviy, gidrotexnik va b. tadqiqotlar oʻtkazishda, shuningdek, xoʻjalikning yerdan foydalanish huquqini beruvchi davlat dalolatnomasini izohlovchi hujjat sifatida qabul qilinadi. Ye.t.x.larining koʻpaytirilgan nus-xalari viloyat va tuman miqyosidagi yer tuzish, qishloq xoʻjaligi haritalarini tayyorlashda asos qilib olinadi. Ye.t.x. barcha yer tuzish loyihalarining tarkibiy qismiga kiradi.

## Manbalar
Yer turlarini oʻzgartirish

**Yer turlarini oʻzgartirish** — yerdan foydalanishning bir turini boshqasi bilan almashtirish; yerdan unumli foydalanish yoki tuproq eroziyasining oldini olish maqsadlarida qoʻllanadi. Bunday tadbir foydalaniladigan qishloq xoʻjaligi yerlarini joylashtirishdagi kamchiliklarni tugatish hamda qishloq xoʻjaligi yerlarining tarkibi va nisbatini tartibga keltirishga qaratilgan.

Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Ye.t.oʻ. tamoyillaridan biri — xoʻjalikka biriktirilgan yer maydonidan maqsadga muvofiq va toʻliq foydalanishni taʼminlashdan iborat. Ye.t.oʻ. hajmi va uni amalga oshirish yoʻllari asosan xoʻjalikda yerlardan yanada unumliroq foydalanish istiqbollari belgilanadigan yer tuzishda aniqlanadi. Ye.t.oʻ. iqtisodiy jihatdan asoslanadi: bunda Ye.t.oʻ.ga ketadigan bir yoʻla harajatlar, bu yerlardan foydalanish tufayli olinadigan qoʻshimcha sof daromad, ekinzorlarni daraxtzorlarga aylantirish natijasida yoʻqotiladigan mahsulot, shuningdek, bu harajatlarning qoplanishi hisobga olinadi.

Yerdan foydalanishda va uni tarmoqlar hamda tarmoq ichidagi taqsimoti jarayonlarida bir toifadan boshqa toifaga oʻtkazish boʻyicha tadbirlar ham qoʻllanadi. Bunda Ye.t.oʻ. yerlardan asosiy foydalanish maqsadi oʻzgargan taqdirda amalga oshiriladi (qarang Yer tarkibi, Yer resurslari).

Yerlarni yer toifalariga boʻlish va bir toifadan boshqasiga oʻtkazish yerni egalik qilishga va foydalanishga berish huquqiga ega boʻlgan idoralar tomonidan amalga oshiriladi. Ye.t.oʻ. yer uchastkalariga boʻlgan huquqni berish toʻgʻrisidagi qarorlarda, uni tasdiqlovchi guvohnomalarda, shartnomalarda va davlat yer kadastri hujjatlarida koʻrsatiladi.

## Adabiyot
* Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeksi va qishloq xoʻjaligiga oid qonun hujjatlari, T., 1999.

## Manbalar
Yer fizikasi

**Yer fizikasi**, geofizika -Yer, uning ichki tuzilishi, fizik xossalari va "qattiq" qobiqlarida sodir boʻluvchi fizik jarayonlar, shuningdek, gidrosfera va atmosfera toʻgʻrisidagi fanlar majmui.

E. f. oʻrganilayotgan fizik maydon va tadqiqotlar harakteriga qarab, yer magnetizmi, gravimetriya, seysmologiya, geotermika, atmosfera fizikasi, dengiz fizikasi, razvedka, sanoat geofizikasi va b. boʻlimlarga boʻlinadi (qarang Geofizika, Yer).

## Manbalar
Yer yadrosi

**Yer yadrosi** — Yerning markaziy eng chuqur geosferasi. Ye. ya.ning yuqori chegarasi 2900&nbsp;km chuqurliqda, radiusi qariyb 3500&nbsp;km. Yerning markazida temperatura 5000°, zichlik qariyb 12,5 ming t/m3, bosim 361 GPa gacha. Ye. ya.ning yuqori chegarasida boʻylama toʻlqinlarning tarqalish tezligi keskin sakrab 13,7 dan 8,1&nbsp;km/sek gacha kamayadi va aksincha Yerning markazi atrofida 11,2&nbsp;km/sek gacha koʻpayib boradi. Ye. ya.ning tuzilishi, fizik xossalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar geofizika tadqiqot metodlaridan foydalanib olingan. Ye. ya. tashki va ichki yadro (subʼyadro)dan iborat. Subʼyadroning radiusi 1300&nbsp;km chamasida. Tashqi yadroda koʻndalang seysmik toʻlqinlar tarqalmaydi. Shuning uchun ham tashqi yadro suyuq boʻlsa kerak deb taxmin qilinadi. Tashqi yadrodan ichkisiga oʻtishda boʻylama toʻlqinlar koʻndalang toʻlqinlarni qoʻzgʻatib yuboradi. Shu bois ichki yadro qattiq boʻlsa kerak deb faraz qilinadi. Ye. ya.ning tarkibi toʻgʻrisida yagona fikr yoʻq. Baʼzi olimlar Ye. ya. temir va nikeldan iborat deyishsa, boshqalari metallashgan silikatlardan, uchinchi guruh olimlar esa temir oksidlaridan tashkil topgan deb hisoblaydilar. Geofizik maʼlumotlar va eng kuchli bosim sharoitida bajarilgan tajribalardan olingan maʼlumotlar asosida Ye. ya. ehtimol nikel va oltingugurt aralashmali temirdan tashkil topgan deb faraz qilinadi. Yer magnit maydonining paydo boʻlishini tashqi yadrodagi mexanik-elektromagnit jarayonlari bilan bogʻlaydilar.

## Manbalar
Yer qazirlar

**Yer qazirlar**, yer sichqonlar (Soricidae) — hasharotxoʻrlar (sut emizuvchilar) turkumining oilasi. Osiyo, Yevropa, Afrika va Amerika qitʼalarida keng tarqalgan, 21 tacha urugʻi bor. Oʻzbekistonda mitti oqtish (Suncus etruscus), kichik oqtish (Crocidura suaveolens), ola putorak (Diplomesodon pulchellum) va oqqorin oqtish (Crocidura leucodon) uchraydi. Ye. q. sut emizuvchilarning ichida eng maydasi, mas, mitti yer sichqon tanasining uz. 3,5 sm, dumi 2,5 sm cha. Koʻrinishi sichqonga oʻxshaydi, lekin boshining kattaligi, burnidagi uzun hartumchasi va koʻzining kichikligi bilan ulardan farq qiladi. Tanasining usti baxmaddek silliq va mayin qoramtir qisqa jun bilan qoplangan. Tishlari kurak va oziq tishlardan iborat. Oyoklari kalta, tumshu-gʻida moʻylovi bor. Koʻp turlari har xil oʻrmonlarda, baʼzi turlari choʻl va dashtlarda yashaydi. Kutor degan turi hatto suvda yashashga moslashgan. Ye. q. juda xoʻra. Zararkunanda hasharotlar va ularning lichinkalarini koʻplab yeb fonda keltiradi.

## Manbalar
Yer qazish mashinalari

**Yer qazish mashinalari** - tuproq va togʻ jinslarini qazish, kesish, oʻpirish, maydalash va maʼlum masofaga toʻkish uchun moʻljallangan mashinalar. Quruklikda va suv ostida ishlaydigan hamda gidravlik (suv otib ishlaydigan) turlari bor. Quruklikda ishlaydiganlari yer qazish-tashish mashinalari va ekskavatorlarga boʻlinadi. Yer qazish-tashish mashinalariga skreper, buldozer, greyder, avtogreyder, greyder-elevator va b. kiradi. Bunday mashinalar qazilgan tuproq yoki togʻ jinsini bir necha metrdan 5 km gacha masofaga toʻkishi mumkin. Ekskavator quruklikda ishlaydigan Ye. q. m.ning eng keng tarqalgani hisoblanadi. Suv ostida ishlaydigan va gidravlik Ye. q. m.ga gidromonitor, zemlesoslar, zemlesosli snaryadlar va b. kiradi. Ye. q. m. yer qazish, togʻ jinslarini kesish-oʻpirish ishlarini toʻla mexanizatsiyalashtirishga imkon beradi. 

## Manbalar