open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi

**Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi** — Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligi tizimiga kiradi. Oʻzdavnashrning adabiy-badiiy boʻlimlari negizida 1957-yil „Adabiyot va sanʼat nashriyoti“ nomi bilan tashkil etilgan.

1964-1966-yillarda ushbu nashriyot „Toshkent“ badiiy adabiyot nashriyoti, 1966-yildan esa „Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti“ deb nomlangan.

2002-yil 10-apreldan [„[Yozuvchi“ nashriyoti]] (1990-yildan faoliyat koʻrsatgan) va Rangli bosma fabrika bilan birlashtirilib, Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi tashkil etilgan.

Asosiy faoliyat yoʻnalish mumtoz, hozirgi zamon va jahon adabiyoti namunalari, bolalar adabiyoti, ommabob va sanʼatga oid turli kitob va albomlar, risolalar, darsliklar, buklet va plakatlar chop etishdan iborat.

Nashriyotda Alisher Navoiyning 15 jildli asarlari, Firdavsiyning „Shohnoma“ asari, Mashrab, Bedil, Bobur, Nodira, Uvaysiy, Furqat kabi oʻzbek mumtoz shoirlarining, Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat, Usmon Nosir, Gʻafur Gʻulom, Oybek, Mirtemir, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov kabi yozuvchi va shoirlarning asarlari chop etilgan.

Kitob grafikasi maktabini yaratgan rassomlar: I.&nbsp;Kiriakidi, A.&nbsp;Bobrov, A.&nbsp;Mamajonov. D.&nbsp;Sirin, M.&nbsp;Kagarov va boshqalar albom, plakat, bukletlar va turli alabiyotlarni badiiy tomondan bezashda faol qatnashgan. Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi 2004-yilda 130 nomda 2120 ming nusxada kitob nashr etgan.

## Havolalar
* Rasmiy sayt
Gʻarbiy Hindiston tizmasi

**Gʻarbiy Hindiston tizmasi** — Hind okeanidagi suv osti okean oʻrtaliqtizmasi. Afrika—Altarktika va Markaziy Hindiston tizmalari oraligʻida joylashgan. Uzunligi 3600&nbsp;km, eni 700&nbsp;km gacha. Tizma ustidagi eng kam chuqurlik 251 m. Tizmalarning nisbiy balandligi 1000– 2000 m. Tub jinslar yuzaga chiqib yotadi. Gʻ.Gʻarbiy hindiston tizmasi oʻq qismida rift strukturasi aniq koʻrinib turadi. Seysmik faol zona hisoblanadi.
Gʻaribiy (shoir)

**Gʻaribiy** (taxallusi; asl nomi Mulla Umrzoq Abduvali oʻgʻli) (1877, hozirgi Fargʻona shahri oʻrnidagi Yormozor qishlogʻi — 1961, Fargʻona viloyati Chimyon qishlogʻi) — shoir. Huvaydo shajarasidan. Buxoro madrasalarida oʻqigan. Hirotlik Islom shayx piri murshidi tariqatida boʻlgan. Ota kasbi gilkor — suvoqchilik bilan shugʻullangan.

Gʻ. asosan oʻzbek tilida, qisman forstojik tilida ijod qilgan. Adabiy merosi 14000 misra atro-fida, sheʼrlari 1000 ga yaqin. Ulardan 850 tasi gʻazal, 70 muxam-mas, qolganlari mumtoz sheʼriyatning turli janrlarida yozilgan. 1911-yilda "Gʻaribiy" taxallusi bilan yozgan sheʼrlarini toʻplab, devon tuzgan. 1917—26 yillarda "Muxbir", 1926-yildan umrining oxirigacha "Shuhrat" taxalluslarida ijod qilgan. Gʻ. Muqimiy, Furqat, Rojiy, Firoqiy, Charxiy kabi shoirlar bilan adabiy hamkorlikda boʻlgan. Sheʼrlarining koʻpchiligi falsafiy-didaktik, diniy-axloqiy maz-munda. Ularda olam, inson hayotining mohiyati, sevgimuqabbat, vafo-sadoqat, hayo, iffat, qanoat, shukr kabilar haqida fikr yuritgan. Kibru havo, taʼma, bad-nafslikni qoralagan, jamiyatdagi haqsizliklardan shikoyat qilgan. Asarlari turli bayoz va toʻplamlardan oʻrin olgan, 20-yillarda mat-buotda eʼlon qilingan. 1951—54 yillarda siyosiy qatagʻonga uchrab qamalgan. Shoirning "Devon"i, "Bayoz"i, sheʼriy toʻplamlari qoʻlyozmalari Qoʻqon adabiyot muzey-ida, sheʼriy toʻplamining dastxat nusxasi qoʻqonlik A.Madaminov qoʻlida saqtanadi.

Begali Qosimov
Gʻafurbekov Toʻxtasin Botirovich

**Gʻafurbekov Toʻxtasin Botirovich** (1939.7.5. Fargʻona) – musiqashunos olggm. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989), sanʼatshunoslik fanlari doktori (1990), professor (1989). "El yurt xurmati" ordeni sohibi (2014).

Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1969). Sanatshunoslik institutida ilmiy xodim (1967-1973), direktor (1992— 1998), bosh ilmiy xodim, (1998). Ayni paytda Oʻzbekiston konservatoriyasida konsertmeyster (1961 —1969), oʻqituvchi (1966-yildan), kafedra (1983-1990 va 2003-yildan), xorda ishlagan (1989 – 1992). Ilmiy faoliyati oʻzbek millatini musiqa sanʼatiga hamda Gʻarb kompozitorlik ijodiyoti, jumladan, musiqiy orggentalizm masalalariga bagishlangan. Bastakorlik nazariyasiga katta hissa qoʻshgan. Maxsus darslik (mas, „Oʻzbek musiqasga garggxi“. T., 1981 va boshqa.). Oʻquv qoʻllanmalari, lugʻatlarini nashrga tayyorlagan. Bir necha xalqaro ichki anjuman qatnashchisi.
Gʻafurjon qiziq Mamayusupov

**Gʻafurjon qiziq Mamayusupov** (1892, Uchqurgʻon tumani Qayqi qishlogʻi — 1965, Namangan) — xalq qiziqchisi. Otasi Mamayusuf Mamayunusov ashulachi va askiyachi boʻlgan. 15 yoshidan Normat ogʻiz toʻdasida qiziqchilik qilgan. 1911 — 1915 yillar Andijonda Rustam surnaychi toʻdasida, 1918—1920-yillar boshqa turli toʻdalarda faoliyat koʻrsatgan. 1923-yildan Namanganda xalq komediyalarida kulgili, xarakterli obrazlar yaratgan, baʼzan ayollar rolini oʻynagan, dor ustida ham qiziqchilik qilgan. Chust (1931—1933), Namangan (1938-1939) teatrlarida doirachi boʻlgan. Aʼzam qiziq, Orif garmon, Ibrohim qizik, Aka Buxor, Toʻra qiziqchilar bilan hamkorlikda ishlagan.
Ashir Gʻafurov

**Ashir Gʻafurov** (1876-1941) - yogʻoch oʻymakori, naqqosh. Gʻafurov ijodida islomiy naqsh, choka pardozni keng qoʻllagan, zaminni chekma usulida bezagan; dilali oʻyma eshik va darvozalar ustasi sifatida tanilgan. Oʻzbekiston xalq xoʻjaligi koʻrgazmasi (hozirgi Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi binosi)ga 2 tabaqali eshikni tayyorlashda qatnashgan, eshik dilalari va atrofidagi hoshiya naqshlarni ishlagan (naqshlar orasida imzosi bor).

## Manbalar
Vali Gʻafurovich Gʻafurov

**Vali Gʻafurovich Gʻafurov** (1913. 27.10. — Toshkent - 1987.27.5) - gidrogeolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1974). Geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1964), professor (1968). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1936). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasininglaboratoriya mudiri (1940—43). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining geologiya instituti di-rektori (1944—47). Oʻrta Osiyo universitetining dotsenti (1948—57). Oʻzbek gid-rogeologiya tresti rahbari (1957—64), "Gidroingeo" instituti sel boʻyicha laboratoriya mudiri (1964—1965), Andijon paxtachilik instituti gidrogeologiya kafedrasi mudiri (1965—67). Toshkent q.h. instituti tuproqshunoslik kafedrasining professor (1967—75). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining seysmologiya instituti katta ilmiy xodimi (1975), muhandislik seysmologiya laboratoriyaning mudiri (1976 dan). Ilmiy ishlari gidrogeologiya, muhandislik geologiyasi va seysmologiyaga bagʻishlangan.

## Manbalar

* Voprosi orosheniya selinnnx zemel Golodnoy stegsh, T., 1968.
Dilbarxon Gʻafurova

**Dilbarxon Gʻafurova** (1940.15.1, Margʻilon shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1969). 1960-yildan Margʻilon shahridagi 12-maktab, 1-maktablarda, 5-internat maktabda boshlangich sinf, 1964—1999–yillarda 1-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.
Gʻiyosiddin Bolbon

**Gʻiyosiddin Bolbon**, Ulugʻxon — gʻulomlar sulolasidan boʻlgan Dehli sultoni (1265 — 87). Dastlab Shamsiddin Eltutmishnint quli (gʻulomi) boʻlgan, soʻngra iqtidorli sarkarda darajasiga koʻtarilgan. 1246—65 yillarda sulton Nosiriddin Mahmud davrida amalda hokimiyatni boshqargan. Aud, Bengaliya va Pan-job noiblari ustidan gʻalaba qozonib Shimoliy Hindistonning butun hududini oʻz hukmronligi ostiga olgan. Qoʻshinning jangovarlik salohiyatini oshirgan. Harbiy xizmat majburiyatini oʻtamagan koʻplab zamindorlarning mulklarini tortib olgan, bu bilan yerlarni davlat ixtiyoriga oʻtishini mustahkamlagan. Xalqharakatlarini beshafqat bostirgan. 1286-yil Panjobga bostirib kirgan moʻgullarni quvib yuborgan va davlatning shim.-gʻarbiy chegaralarini koʻplab qalʼalar qurdirish yoʻli bilan mustahkamlagan.
Gʻiyosiddin Pirshoh

**Gʻiyosiddin Pirshoh** (1200 -1229) — Muhammad Xorazmshohning oʻgʻli. Jaloliddin Manguberdining ukasi. 1217-yil Xorazmshoh Gʻiyosiddin Pirshohga Kermon, Kesh va Makron viloyatlarini bergan. Gʻiyosiddin Pirshoh davlati hududiga moʻgʻullar 10 ming otliq qoʻshin bilan hujum qilganda u qarshilik koʻrsatmay Iroqni talon-toroj etilishiga yoʻl qoʻyib bergan lekin ukasi Rukneddin gʻusratchi Moʻgʻullarga qarshi kurashgan . Moʻgʻullar ketgandan soʻng, ularning oʻrniga mahalliy turkiy amirlar mamlakatni nazorat qila boshlaganlar. Gʻiyosiddin Pirshoh ularni tinchitish uchun turli harbiy darajalar bera boshlagan: amirni malik, malikni esa xon darajasiga koʻtargan. Gʻiyosiddin Pirshoh davlat ishlariga layoqatsiz boʻlib, bu ish bilan onasi Bakluyo shugʻullangan, shu sababli u Turkon xotun kabi Xudovandi Jahon laqabini olgan. Raiyat saltanatdagi beboshlik, adolatsizlikdan norozi edi. Jaloliddin Hindistondan qaytgach, bular barham topgan.

Gʻiyosiddin Pirshoh Jaloliddinning Gruziyaga qilgan yurishida (1225) qatnashib qoʻshinning soʻl qanotini boshqargan. 1227-yil moʻgʻullarning Bayju noʻyon, Taynal noʻyon va boshqa rahbarligidagi qoʻshini bilan Isfahon yaqinida boʻlgan jangda Gʻiyosiddin Pirshoh xiyonatkorona ravishda oʻziga tegishli askarlar va Jaloliddinning Jahon Pahlavon elchi boshchiligidagi harbiy qismi bilan jang maydonini tark etgan. Gʻiyosiddin Pirshoh Hindistonga yoʻl olib, u yerdan xalifaga elchi yuborib akasini tark etgani, xalifalikka qoʻshni boʻlib yashamoqchiligini bildirgan. Huzistondan Alamut, soʻng Kermonga Baroq hojib huzuriga qochgan. Biroq Xorazmshoh Muxammadning yaxshiliklarini unutib zoʻrlik bilan Gʻiyosiddin Pirshohning onasiga uylangan, bir ozdan keyin ularni oʻziga nisbatan suiqasd qilishda ayblab onasini, vazir Karim ash-Sharq va Jahon Pahlavon elchini qatl ettirgan, Gʻiyosiddin Pirshohni esa asakrlarini oʻldirib oʻzini  qalʼaga qamab qoʻygan va keyinchalik oʻldirib boshini mogʻullarga shunday noma bilan yuborgan "Sizlarning ikkita dushmaningiz bor edi, endi esa bitta(yaʼni Jaloliddin) qoldi".
Gʻiyosiddin Tugʻloq

**Gʻiyosiddin Tugʻloq** - Dehli sultonligi hukmdori (1320—25). Tugʻloqiylar sulolasi asoschisi. Xi.tjiylar sulolasi vakili. Alovuddin Xil-jiy hukmronligi davri (1296—1316) da moʻgullar bilan muvaffaqiyatli kurash olib borgan. Saroy amaldorlarining sulton nosiruddin Xisravshohga qarshi fit-nasi natijasida taxtga oʻtirgan. Mulkdorlarni oʻz tomoniga agʻdarib olish maqsadida alovuddin tomonidan tortib olingan yerlarni egalariga qaytargan. Xiljiylar sulolasining soʻnggi vakillarining oʻzaro kurashlari natijasida zaiflashgan davlat hokimiyatini mustahkamlagan, soliqlarni yoʻlga qoʻygan. Sugʻorish inshootlari barpo etish bilan qishloq xoʻjaligining rivojlanishiga imkon bergan.
Mahmudjon Gʻafurov

**Mahmudjon Gʻafurov** (1917.20.10 – Toshkent – 2000.5.1) – xonanda (tenor), aktyor boʻlgan. Oʻzbekiston xalq artisti (1950), 1939-yildan Muqimiy teatrida aktyor, xonanda shuningdek, Navoiy teatri yakkaxon xonandasi (1951 – 1953). Muqimiy teatrida sahnalashtirilgan musiqali dramalarda Tohir (T.Jalilov, „Tohir va Zuhra“), Alpomish (T.Jalilov, „Alpomish“), Haydar (T.Jalilov, „Nurxon“), Subhonqul (S.Boboyev, „Vatan ishqi“), Tursunali (M.Leviyev, „Oltin kul“) kabi bosh qahramonlar obrazlari Gʻafurov ijrosida oʻzining hayotiy talqinini topgan. Navoiy teatrida Qodir (T.Sodiqov, R.Glier, „Gulsara“), Farhod (G.Mushel, Yunus Rajabiy „Farhod va Shirin“), Qays (T.Sodiqov, R.Glier, „Layli va Majnun“), Tohir (T.Jalilov, B.Brovsin, „Tohir va Zuhra“) va boshqa partiyalarda muvaffaqiyat qozongan. Keng, toʻla ovoz sohibi Gʻafurovning xonandalik uslubi yuqori dramatik mahorat, his-tuygʻularga boy, yorqin ijro, yaxlit badiiy obrazlari bilan ajralib turadi. 1960—1970 yillarda Gʻafurov ijodining boshqa yangi qirralari Shayx (T. Toʻla; I.Akbarov, „Qizbuloq“), Hotam Soliyev (Z.Fatxullin; I.Akbarov, „Kumush toʻy“) kabi xarakterli rollarda namoyon boʻldi. Ayni paytda Gʻafurov operetta ustasi sifatida ham tanilgan: Petro (N.Lisenko, „Poltavalik Natalka“), rajami (I.Kalman, „Bayadera“) va boshqalar. Gʻafurov, Navoiy,Mashrab, Muqimiy, Furqat, Maxtumquli gʻazallari bilan aytiladigan mumtoz qoʻshiqlarning mohir ijrochisi boʻlgan. Mahmudjon Gʻafurov 1988-yil „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Gʻafurov Shamsuddin

**Shamsuddin Gʻafurov** (1883 - Samarqand — 1963) — meʼmor, ganchkor usta. Hunarni otasi usta Gʻafur bilan birga ishlab oʻrgangan; usta Saʼdulla, usta Abduqodirlar bilan birga ishlab malakasini oshirgan. Kalontarov uyi (1894), Bogi Baland masjidi (1900), Xoʻja Nisbatdor masjidi (1901), Shayboniyxon masjidi, Xushvaqtboy uyi (Samarqand viloyatida) va boshqalarni bezashda qatnashgan. Davlat va xusu-siy uylar qurilishida ishtirok etib, ularni ganch oʻymakorligi bilan bezadi: Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi binosi (1940), Muqimiy teatri (1942—43), Navoiy teatri (1947) va boshqalar. Gʻ. Sherdormad-rasa toqilarini tiklashda (1926), Ulugʻbek madrasasining shimoli-sharqiy minorasi muqarnaslari (1932), Tillakori madrasa, Shohizinda an-sambli (1934—45), Amir Temur maq-barasi (1943—45), Shahrisabzdagi Koʻk gumbaz masjidi, Gumbazi Sayidon (1954—55) va boshqa meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda faol ishtirok etgan. U ^yaratgan ulgi, axta, andazalar va ishlaridan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Gʻijjakdoshlar

**Gʻijjakdoshlar** — gʻijjaknamolar qabilasiga mansub oila. Asosan, koʻp yillik ildizpoyali oʻtlardan iborat. Yer yuzida 2 turkumga kiradigan 100 ga yaqin turi tarqalgan. Oʻzbekistonda Gʻ.ning gʻijjak (Ro1ato§e1op G..) turkumiga kiruvchi 11 turi oʻsadi. Poyalari shoxlangan. Barglari ingich-ka, qalami, nashtarsimon, uz. 1,5 sm dan 50 sm gacha. Gullari mayda, koʻrimsiz, 2 jinsli, gulqoʻrgʻoni yoʻq. Changchi va urugʻchilari 4 tadan. May—sentabrda gullab meva beradi. Mevasi yongʻoqchasimon.
Gʻijmalos

**Gʻijmalos**, gʻichmalos — govzabondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Boʻyi 10—40 sm, shoxlangan poyasi tukchalar bilan qoplangan. Barglari tuxumsimon, uch qismi toʻmtoq yoki oʻtkir qirrali. Gullari mayda, gajak toʻpgulga yigʻilgan, kosacha bargi 2&nbsp;mm, gul tojisi oqish, mayda, toj naychasi 2–3&nbsp;mm. mevasi 4 boʻlakli yongʻoqcha. Urugʻi tuxumsimon, usti yaltiroq, tekis yoki sal gʻadir-budir. May—iyunda gullab, iyun—iyulda urugʻlaydi. Oʻzbekistonda, asosan, Buxoro va Qoraqalpogʻistonda tarqalgan. Toshloqjoylarda va togʻ yonbagʻirlarida oʻsadi. Ekinlar orasida begona oʻt sifatida ham uchraydi. Tarkibida geliotrin, laziokarbin va boshqa alkaloidlar bor. Zaharli.
Gʻira-shira

**Gʻira-shira** — erta tong yoki shomda narsalar aniq koʻrinmaydigan ("gʻira-shira koʻrinadigan") payt. Quyosh chiqishidan bir oz oldinroq yoki quyosh botishidan bir oz keyinroq yuz beradi. Gʻira-shahri optik hodisa hisoblanadi. Havo ochiq paytlarda Gʻira-shahri paytida osmon gumbazi chetida bilinar bilinmas shafaq paydo boʻladi va kuchsizgina nur sochadi. Gʻira-shahrining davomiyligi joyning geografik kengligiga bogʻliq: ekvatorga yaqinlashgan sari Gʻira-shahri vaqti qisqarib boradi.

Amaliy maqsadlar uchun Gʻira-shahri 3 davrga boʻlingan: fuqaro, navigatsiya va astronomiya Gʻira-shahriligi davrlari. Fuqaro Gʻira-shahriligi paytida quyoshning ufqdan pastligi 7° dan oshmaydi. Bunday paytda chiroqni yoqmasdan baʼzi ishlarni bajarish (masalan, kitob oʻqish) mumkin. Navigatsiya Gʻira-shahriligi paytida quyoshning ufqdan pastligi 12° gacha boʻladi. Bunday paytda chiroqni yoqmasdan hech narsa qilib boʻlmaydi. Astronomiya Gʻira-shahriligi paytida quyoshning ufqdan pastligi 18° gachani tashkil qiladi. Bunday paytda yer yuziga butunlay qorongʻilik tushib, Gʻira-shahrilik xiyol bilinib turadi. Meteorlar va vulkanik hodisalar bilan bogʻliq baʼzi oʻzgarishlar tufayli atmosferaning yuqori qatlamlarida yuz berib turadigan xiralashish yoki yorugʻlashish tufayli Gʻira-shahrining yuqorida aytilgan xususiyatlari bir oz oʻzgarishi mumkin.
Gʻizollar

**Gʻizollar**, ohular — quvushshoxlilar oilasiga mansub sut emizuvchilar urug'i. Uzunligi 85–170 sm, yagʻrinidan balandligi 50–110 sm, shoxi erkagi va urgʻochisida (jayranning urgʻochisi shoxsiz) lirasimon, uzunligi 25–80 sm. 12 turi bor. Afrika, Gʻarbiy Osiyo, Markaziy, Oʻrta va Janubiy Osiyoda tarqalgan. Choʻl, dasht, oʻrmon-dasht, tekislik va togʻli hududlarda (3.5 ming m balandlikkacha) yashaydi. Oʻzbekistonda 1 tur – jayran tarqalgan. Gʻizzollar soni kamayib ketgan, bir qancha turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Gʻilaylik

**Gʻilaylik** — koʻzning noraso holati, bunda bir koʻz qorachigʻi koʻrilayotgan buyumga toʻgʻri qaragan, ikkinchisi esa burun tomonga (yaqinlashuvchi gʻilaylik) yoki chekkaga (uzoqlashuvchi gʻilaylik) ogʻgan boʻladi. 

## Turlari
Funksional gʻilaylik va falajlanish gʻilayligi farq qilinadi. 

### Funksional gʻilaylik
Funksional gʻilaylikda koʻz tashqi muskullari, ularning optik apparati yoki koʻz toʻr pardasining funksiyalari buziladi. Koʻpincha yosh bolalarda uchraydi. Bolalarda ikki koʻzning hamkorlikda normal ishlash faoliyati 2—3 yoshidan boshlab rivojlanadi. Shu davrda bola qattiq qoʻrqsa yoki qizamiq, skarlatina, difteriya, gripp kabi ogʻir yuqumli kasalliklar bilan kasallansa yoki koʻz nur sindirish faoliyati normal rivojlanmasa, funksional gʻilaylik paydo boʻladi. Uni dori-darmon, uzoq davom etadigan turli koʻz mashqlari yoki operatsiya yoʻli bilan davolash mumkin. Funksional gʻilaylikda sogʻ koʻz qoʻl bilan berkitilsa, gʻilay koʻz toʻgʻri tura oladi. 

### Falajlanish gʻilayligi
Falajlanish gʻilayligida esa sogʻ koʻz qoʻl bilan berkitilsa, gʻilay koʻz shundayligicha turaveradi, toʻgʻriga qaray olmaydi. Chunki uning tashqi muskullari shikastlangan yoki miya qobigʻi pardalarining yalligʻlanishi natijasida butunlay falajlangan boʻladi. Bu gʻilaylikni operatsiya yoʻli bilan davolash qiyin. Gʻilay qoʻz doim yaxshi koʻrmaydi, chunki nur uning koʻz ichi sariq dogʻida emas, balki oʻsha qiyshiq koʻz qorachigʻi roʻparasidagi boshqa nuqtaga tushadi.

## Davosi
Gʻilaylikni qancha tez davolasa, shuncha yaxshi. Birinchi navbatda, bola koʻzini tekshirtirib, koʻzoynak taqdirish kerak. Soʻngra uning koʻrish qobiliyatini oʻstirish uchun sogʻ koʻz berkitib qoʻyib, gʻilay koʻzga turli mashqlar buyuriladi. Bular foyda bermasa, operatsiya qilinadi. Hozirgi mikroxirurgik yoʻl bilan 2—3 yashar bolalardagi gʻilaylik tuzatilmoqda.

## Yana qarang
* Gipermetropiya
* Miopiya

## Manbalar
Gʻirot

**Gʻirot**, Gʻirkoʻk — "Goʻroʻgʻli" turkumi dostonlaridagi afsonaviy ot obrazi. Dostonlarda tasvirlanishicha, Goʻroʻgʻlini emizgan baytal bilan Xuroson koʻlidan chiqib kelgan aygʻir ("suv oti")dan urgʻochi qulun tugʻiladi. Goʻroʻgʻli bu qulunni tarbiyalab voyaga yetkazadi va uch yashar boʻlgach, Rayhon arabning tulporlaridan nasl oladi. Natijada Gʻirkoʻk tugʻiladi. U yetti kunlik boʻlganida, onasi oʻladi. Goʻroʻgʻli unga turli hayvonlar sutini berib parvarishlab, tulpor qilib yetishtiradi. Gʻ. — fantastik uslubda yaratilgan obraz. U gapga tushunadi, zarur paytda qahramon (Goʻroʻgʻli)ga yoʻl-yoʻriq koʻrsatadi, ehtiyot qiladi, dushmanlarni tishlab, tepib qaytaradi. Qahramon boshiga kulfat tushganda achinadi, yigʻlaydi; yarador boʻlib, ustida behush qolgan egasini bexatar yerga eltadi, qoʻriqlaydi, u asirga tushib qolsa, eliga xabar beradi va hokazo.
Gʻirrom

**Gʻirrom** (sportda) — oʻzbek kurashi atamalaridan biri. Gʻ. bellashuv paytida oxirgi ogohlantirishda ishlatiladi. Katta xatoga yoʻl qoʻygan (yoki "dakki" jazosini olgan va keyin yana qoʻpollikni amalga oshirgan) kurash-chiga eʼlon qilinadi va bu uning magʻ-lubiyatini bildiradi.
Gʻisht

**Gʻisht** — qurilish materiali; toʻgʻri burchakli parallelepiped koʻrinishidagi sunʼiy tosh. Tabiiy va sunʼiy (mineral) materiallardan tayyorlanadi. Xom va pishiq turlarga boʻlinadi. Xom Gʻ. tabiiy sharoitda quritiladi. Pishiq Gʻ.ni tayyorlashning "hoʻl" va "yarim quruq" usullari bor. Oddiy pishiq Gʻ.ni "hoʻl" usulda tayyorlash uchun sogʻtuproqdan loy tayyorlanadi, yaxshilab pishitiladi, qoliplanadi, quritiladi va xumdonda pishiriladi. "Yarim quruq" usulga koʻra, 8—10% namliqdagi tuproq mas-sasi 120–150&nbsp;kg/sm2bosim ostida poʻlat qoliplarda maxsus presslarda presslanadi, keyin 1000° ga yaqin temperaturada aylanma yoki tunnel xumdonlarda pishiriladi. Bu usul Gʻ.ning oʻlchamlari aniq va shakli toʻgʻri boʻli-shini taʼminlaydi. Siqilishga mus-tahkamlik chegarasi boʻyicha Gʻ.lar 5 markaga boʻlinadi: 150; 125; 100; 75; 50. "Hoʻl" usul boʻyicha tayyorlangan Gʻ.ning hajmiy ogʻirligi oʻrtacha 1700&nbsp;kg/m\ "yarim quruq" usulda tayyorlangan Gʻ.niki esa 1900&nbsp;kg/m3ni tashkil etadi. Hajmiy ogʻirligi 1400&nbsp;kg/m3dan kam boʻlgan yengil Gʻ.lar ham binokorlikda keng ishlatiladi. siqilishga mustahkamlik chegarasi 50– 100&nbsp;kg/sm2va hajmiy ogʻirligi 1000– 1400&nbsp;kg/m3boʻlgan Gʻ.lar imoratlarning yuk koʻtaruvchi devorlarini tiklashda qoʻllanadi. Siqilishga mustahkamlik chegarasi 35–50&nbsp;kg/sm2va hajmiy ogʻirligi 700–1000&nbsp;kg/m3boʻlgan yengil Gʻ.lar oddiy devorlarda, issiq — sovuqni oʻtkazmaydigan (izolyatsi-on) material sifatida hamda sinchli binolarda sinchlar orasini toʻldirishda ishlatiladi. Hajmiy ogʻirligi 500–700&nbsp;kg/m3va mustahkamlik chegarasi past (6–15&nbsp;kg/sm2) boʻlgan Gʻ.lar qozon, quvur va pechlarga qoplash uchun qoʻllanadi.

Gʻ.larning kovakli, koʻp teshikli, kislotaga, oʻtga chidamli maxsus xillari mavjud. Silikat Gʻ.lar ham ishlab chiqariladi. Silikat Gʻ. tayyorlash uchun kvars qumi (92—95%), ohak (5—8%) va suv aralashmasidan iborat massa yuqori bosim va temperatura ostida avtoklavlarda qotiriladi. Silikat Gʻ. sargʻish kulrang koʻrinishda boʻladi. Uning hajmiy ogʻirligi 1700– 1900&nbsp;kg/m\ Bunday Gʻ.lar fuqaro va sanoat binolarining yuk koʻtaruvchi devorlari va ustunlarini tiklashda ishlatiladi. Silikat Gʻ.lar namga, yuqori temperatura (500° dan ortiq) ga uncha chidamli boʻlmagani uchun pech va moʻrilarda, poydevor va sokollarda ishlatilmaydi.

Qad. oʻzbek milliy meʼmorligida kvadrat shaklidagi (24x24x5 sm) "mu-sulmon" Gʻ.lar keng rasm boʻlgan. Oʻzbekistonda 19-asr 2-yarmidan toʻrtburchak shaklli (28x13x7 sm va 37x23x9 sm oʻlchamli) "nikolay" Gʻ.lari ishlatilgan. Hozir asosan 25x12x6,5 sm oʻlchamli va bir yarimtali (25x12x8,8 sm) pishiq Gʻ. ishlatiladi.
Gʻishtband

**Gʻishtband** — 12-asr gidrotexnika inshooti, suv omborining tosh toʻgʻoni qoldigʻi. Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi Jom qishlogʻida topib tekshirilgan. Bu inshoot aholi oʻrtasida Gʻishtband (gʻishtdan qurilgan toʻgʻon) nomi bilan yuritilib, Zarafshon togʻ tizmalarining gʻarbiy etaklaridan oqib tushadigan Omondarasoyda qurilgan. U yoʻnilgan togʻ toshlari va suvga chidamli maxsus qurilish qorishmasi bilan ishlangan. Inshoot soyning eng tor joyiga oʻrnatilgan boʻlib, toʻgʻonning balandligi 9 m, ustki qismining uzunligi 24,5 m, asosi 10 m; qalinligi yuqorisida 5,5 m, asosida 9 m. Gʻishtbandning suv toʻplanadigan ichki tomoni tik, tashqarisi zinapoya shaklida. Gʻishtband tufayli oʻz vaqtida Omondarasoy ichida chuqurligi 9 m., uzunligi 700 m, eni inshoot oldida 25 m va yuqori — sharqiy tomonida 100 m kattalikdagi suv ombori hosil boʻlgan. Soyning qishki oqimi va bahorgi sel suvlari suv omboriga toʻplanib, qariyb 300 ming kub metr hajmdagi suv jamgʻarilgan. Gʻishtband inshooti tufayli Samarqand va Naxshab (Qarshi) oraligʻidan oʻtgan qadimiy karvon yoʻli yoqasida mustahkam qalʼa qad koʻtargan. Qalʼaning xarobalari hozirgi vaqtda Kattatepa deb yuritiladi. U Gʻishtbanddan 5&nbsp;km gʻarbda, Jom qishlogʻi yaqinida joylashgan. Jom qishlogʻi atrofida 250—300 ga yer maydoni sugʻorilib, obod etilgan. Suv omborini loyqa bosish, inshoot esa nurash oqibatida ishdan chiqqan.

## Manbalar
Gʻishtli masjid

**Gʻishtli masjid** — Qoʻqon shahrida joylashgan mahalla masjidi hisoblanadi . XX asr Fargʻona meʼmorchiligi namunasi, shahardagi eng yosh masjidlardan biri. Masjidning yozgi qismi shiftlari va kirish qismining bezaklari oʻziga xosdir. Qoʻqondagi meʼmoriy yodgorlik (XX asr boshi) hisoblanadi. Masjid xonaqoh va ayvondan iborat boʻlib, mahalliy ustalar tomonidan pishiq gʻishtdan barpo etilgan. Ayvon shifti islomiy naqshlar bilan bezatilgan, bezash ishlarida qizil va yashil ranglardan koʻproq foydalanilgan. Masjidning ikki qator qilib qurilgan 12 ta qirrador yogʻoch ustunlarining yuqori qismi turli shakldagi oʻziga xos naqshlar bilan bezatilgan.

## Shahar tuzilishi
Qoʻqon shahri XX asrdan boshlab turli nomlar ostida Buyuk Ipak yo‘lidagi muhim savdo nuqtalaridan biri sifatida tanilgan, ammo shaharning eng gullab-yashnagan davrlari XVIII asrga, yaʼni shahar Qo‘qon xonligining poytaxtiga aylangan davrlarga to‘g‘ri keladi. Qo‘qon shahri oʻzining qadimiyligini saqlab qolgan, hozirgi kunga kelib 2 qismdan, yaʼni yangi va eski qismlardan iborat. Shaharning yangi qismida XIX asrda savdo korxonalari, maʼmuriy binolar, banklar, sanoat binolari qurilgan boʻlsa, eski qismida xon saroyi Oʻrda, xalq turar-joy meʼmorchiligi yodgorliklari, masjidlar, madrasalar va boshqa turli yodgorlik binolari barpo etilgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida bunyod etilgan binolarning deyarli barchasi hozirgi kunda ham saqlanib qolgan. Gʻishtlik masjid XX asr boshlarida Qoʻqonning diqqatga sazovor maskanlaridan biri hisoblangan.

## Masjid tavsifi
XX asr boshlarida mahalliy hunarmandlar oʻz hududlari aholisi — Gʻuzor ahli uchun „Gʻishtlik“ yoki „Gʻisht“ deb nomlangan pishgan gʻishtdan masjid qurdiradilar. Masjid nosimmetrik bino boʻlib, uning sharq tomonida ochiq ayvon va uning maydoniga teng (7,8 x 18,4 m) boʻlgan zal qurilgan.

Masjidning kirish qismi — darvozaxona deb atalib, qurilishi va bezaklari jihatidan barcha binolarning uygʻunlashuvidan iborat. Darvozaxonaning oʻzi uch qismdan iborat boʻlib, toʻrtta baland gumbazli, olti burchakli chiroqlar kirish qismini yoritib turishga xizmat qiladi. Darvozaxona dekoratsiyasi mozaika usulida chizilgan katta geometrik naqshlardan iborat boʻlib, mayolika uslubidagi nozik va kichik bezaklar bilan uygʻunlashtirilgan. Darvozaxonani bezashda qoʻllangan naqshlar Farg‘ona matolari — xon atlasini eslatib yuboradi.

## Masjidning ichki qismi
Masjidning ichki qismi 2 qismdan: qishki va yozgi qismlaridan tashkil topgan. Qishki qismida, shuningdek, ayvonning gʻarbiy qismida ham mehroblar joylashgan. Yozgi qismning shifti tekis boʻlib, uni ikki qator 12 ta burchakli ustunlar oʻrab turadi. Masjid dizaynida qisman rus muhandislarining ham taʼsirini koʻrish mumkin. Shuningdek, masjidning dekorativ bezaklari ham alohida ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar

* 846-son 04.10.2019. Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obʼektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida
* Azimov I. Arxitekturnie pamyatniki Ferganskoy dolini. Tashkent. 1982.
* Bobobekov X., Mansurova M. Arxitekturnie pamyatniki Kokanda. Tashkent. 2014.

## Manbalar
Gʻovaklik

GʻOVAKLIK, togʻ jinslarining gʻovakligi — togʻ jinslari ichidagi boʻshliq (gʻovaklar, yoriq)lar yigʻindisi. Ularga suyuqtik va gazlar joylashadi. Shakliga koʻra gʻovaklar pufaksimon, kanalsimon, yoriqsimon, shoxsimon boʻladi. Gʻ.ning umumiy, ochiq, yopiq turlari mavjud. Umumiy Gʻ. togʻ jinslari ichidagi hamma gʻovaklar yigʻindisidir. O ch i q. Gʻ. — oʻzaro tutashgan gʻovaklar hajmi. Yopiq Gʻ. — oʻzaro tutash boʻlmagan, yopiq gʻovaklar yigʻindisidir. Neft geologiyasida foydali va dinamik Gʻ. farq qilinadi. Foydali Gʻ. — suyuqlik sizilayotgan gʻovaklar yigʻindisi. D i -n a m i k Gʻ. muayyan bosim va temperaturada toʻyintiradigan suyuqlik yoki gazlar oʻtadigan Gʻ.lar hajmi, har doim umumiy Gʻ.dan kichik boʻladi. Gʻ. oʻlchami togʻ jinslarining moddiy tarkibi bilan uzviy bogʻlangan boʻlib, balchiq. sof tuproqlarda 80% gacha; ch\;kindi togʻ jinslari (ohaktosh, dolomit, qumtoshlar)da 1% dan 35% gacha; vul-kanogen-choʻkindi togʻ jinslari (tuf-qumtoshlar, tuffitlar)da 5—20% chamasi, magmatik togʻ jinslarida 5% dan koʻp emas. Chuqurlik ortgan sari togʻ jinslari (ayniqsa. choʻkindi togʻ jinslari) Gʻ.ligi, odatda, kamaya boradi va katta chuqurliklarda kam ahamiyatga ega. Gʻ. togʻ jinslarining fizik xususiyatlari: mustahkamlik, siqilish imkoniya-ti, elektrik va boshqa para-metrlarini aniqlaydi. Paydo boʻlishiga koʻra birlamchi va ikkilamchi Gʻ. farqlanadi. Birlamchi Gʻ. choʻkindilarning toʻplanish sharoitiga bogʻliq, choʻkindi jinslarning hosil boʻlish jarayonida yuzaga keladi va asta-sekin kamayib boradi. Ikkilamchi Gʻ. epigenetik jarayonlar taʼsirida jinslardan minerallarni eritib yoki zarra holida olib chiqilishidan paydo boʻlgan boʻshliqlar bilan bogʻliq. Karbonat jinslarning erishidan ikkilamchi Gʻ. tarkib topadi, mas, karst hosil boʻlishi mumkin. Togʻ jinsi gʻovakliligi laboratoriyada turli tadqiqot usullaridan, qatlamlarning gidrodina-mik tadqiqotlaridan va kon geofi-zikasi usullaridan foydalanib aniqlanadi.
Gʻoz

**Gʻoz**, xonaki gʻoz – oʻrdaksimonlar oilasiga mansub parranda turi. Yevrosiyoning tundra va oʻrmon tundra zonasida yashovchi kulrang turi gʻozlarning urugʻboshi hisoblanadi. Gʻoz parhez goʻshti uchun deyarli barcha mamlakatlarda boqiladi. Gʻozning tana tuzilishi qayiqsimon, boʻyni uzun, oyoq barmoqlari suzuvchi parda bilan oʻralgan. Tumshugʻining shakli har xil(toʻgʻri, qayrilgan, choʻqqaygan kabi). Ayrim gʻozlarining tumshugʻi ustida doʻmbogʻi bor. Patlarining rangi oq, kulrang, qoʻngʻir, dogʻli boʻladi. Tumshugʻi sargʻish-qizil. Kamdan-kam qora. Pat qoplami tigʻiz, sovuqdan yaxshi himoya qiladi. Gʻozlar boshqa xonaki parrandalarga nisbatan kechroq (34-44 haftaligida) jinsiy yetiladi. Xoʻjalikda 3-4 yil foydalaniladi (ayrim hollarda 5 yil). Toʻdada 3-4 ta urgʻochi gʻozga 1 ta erkak gʻoz qoldiriladi. Urgʻochi gʻoz 265-350 kunligida iqlim sharoitlariga koʻra (qishda, bahorda) tuxumga kiradi. Bir mavsumda 30-50 (baʼzan 100 tagacha) yoki undan koʻp tuxum qiladi. Joʻjasi 29-30 kunda tuxumdan chiqadi. Gʻozning xitoy, kuban zotlari birinchi yili foydalanishda eng mahsuldor hisoblanadi. Voyaga yetgan erkak gʻozlarning vazni 5-8 kg (15), urgʻochilariniki 4-7 (12) kg gacha. Yaxshi boqilgan gʻozlar 9 oyligida (3.5-4,5 kg) goʻshti uchun soʻyiladi. Asosan, goʻshti uchun boqiladi (goʻshti tarkibida 16% oqsil, 35% ga yaqin yogʻ bor). Goʻsht ishlab chiqarish uchun yirik kulrang, kuban, xolmogor, italiya, reyn zotli gʻozlar boqiladi. Pati va momigʻi sanoat uchun qayishqoqligi, suv oʻtkazmasligi, issiqlik oʻtkazuvchanligi, chidamliligi tufayli qimmatli xomashyo hisoblanadi. Gʻozlar maxsus fermalarda boqiladi. Yosh joʻjalari goʻsht uchun 9 haftaligida soʻyiladi. Naslchilik toʻdalarida katta yoshli gʻozlar bir yilda 130 kg toʻla qimmatli aralash yem bilan boqiladi. Bir sutkada bitta gʻoz uchun ozuqa ratsioni (grammda): don – 150-200, kunjara va shrot – 15-20, yashil va shirali ozuqalar – 400-500, oʻt uni – 20-30, achitqi yem – 7-10, mineral ozuqalar.

Ayrim mamlakatlarda (Vengriya, Polsha, Fransiya kabi) sanoat parrandachiligida land, tuluza, italiya. reyn, venger zotli gʻozlar koʻp boqiladi.
Kimyoxon Gʻoziyeva

**Kimyoxon Gʻoziyeva** (1949.6.5, no|chsh tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Norin tumanidagi 8-, 11-maktablarda, 1995-yildan iqtidorli bolalar internat litseyida fizika oʻqituvchisi.
Saodat Gʻoziyeva

**Saodat Gʻoziyeva** (1945.10.3, Izboskan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1968). 1964-yildan Izboskan tumanidagi P-, 1-maktabda matematika oʻqituvchisi, 1983-yildan Poytug sh. xadq taʼlimi boʻlimi metodika kabineti mudiri, 1987-yildan Izboskan tumanidagi 12-maktab direktori.
Gʻovasoy

**Gʻovasoy** – Namangan viloyatidagi daryo. Chatqol tizmasining janubiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 96&nbsp;km. Havzasining maydoni 657&nbsp;km². Ohangaron platosida chuqur dara hosil qilib oqadi. Gʻova qishlogʻi yaqinida daryo suvi ariqkanallarga olinadi, Sirdaryoga yetmasdan togʻ oldi tekisliklarida tugaydi. Daryo havzasida (2600-2700 m balandlikda) ikkita koʻl boʻlib, daryo suvining bir qismi shu koʻllardan chiqadi. Gʻovasoyning oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 6,3 m’/sek. Qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Daryo suvining 21% ni sizot suvlar tashkil qiladi. Vegetatsiya davrida yillik suv oqimining 87% oqib oʻtadi. Mart – avgust oylarida suvi koʻpayadi. Gʻovasoy suvidan Namangan viloyati, Chust va Pop tumanlari ekin maydonlari sugʻoriladi.

## Manbalar
Gʻozoyoq

**Gʻozoyoq** — soyabongullilar oilasiga mansub ikki yillik oʻtsimon oʻsimlik turi. Boʻyi 40—60 sm, poyasi oʻrta qismidan keng roʻvaksimon shoxlangan. Yaproqlari dumaloq-uchburchaksimon, uch boʻlakli, boʻlakchalari qalami nashtarsimon, gullari koʻp nurli soyabonlarga yigʻilgan, soyabonchalari 10-12 gulli. Gultojlari oq, may-iyun oylarida gullab, urugʻlaydi. Partov yerlar, ariq, kanal, daryo boʻylarida va bogʻlarda, sugʻoriladigan ekinlar orasida oʻsadi.
Gʻozonxon

**Gʻozonxon** (1271-1304) hulokuiylar sulolasidan boʻlgan Eron hukmdori (elxoni) (1295—1304). Oʻsmirlik chogʻidayoq Xuroson noibligiga tayinlangan. 1295-yil Elxon Bayduga qarshi isyon koʻtarib taxtni egallagan. Buddaviylik taʼlimini olgan, lekin Eron zodagonlari va ruhoniylari, koʻchmanchi moʻgʻul zodagonlarining koʻmagiga ehtiyoj sezgan va  Islomni qabul qilgan va uni qaytadan davlat diniga aylantirgan. 1299-1303-yillarda Gʻ.Suriyaga 3-marta harbiy yurish qilgan. Moʻgʻullar istilosi va dastlabki elxonlar siyosati natijasida vayron boʻlgan mamlakat iqtisodini qayta tiklash maqsadida Gʻ. vaziri Rashi-duddin yordamida bir qator islohotlar oʻtkazgan. Gʻ. harbiy xizmatga jalb etilgan barcha moʻgʻullarga iqto ajratish haqida farmon chiqargan.  Dehqonlarni yerga biriktirilishi va boshqa yerga oʻtishini man etuvchi moʻgul xonlari tomonidan joriy etilgan farmonni tasdiklagan. Gʻ. davrida kanallar qazilgan, Tabriz yaqinida rasadxona va kasalxona qurilgan. Gʻ. olimlarga homiylik qilgan.
Gʻozpanja

**Gʻozpanja** — raʼnodoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda sharq Gʻ.si (), pakana Gʻ. (), koʻp qirqilgan Gʻ. (), jungʻor Gʻ.si (), chiviqsimon Gʻ. (), oʻrmalovchi Gʻ. ( ), osiyo Gʻ.si () va boshqa koʻplab turlari uchraydi. Osiyo Gʻ.si yoki be shbar gning boʻyi 15—75 sm, barglari panjasimon, arra tishli, 5—7 bargchali. Gullari poya uchidagi toʻpgulga joylashgan, sariq, diametri 18–22&nbsp;mm.

Tojbarglari kosachabarglariga nisbatan 2-marta uzun. May—avgust oylarida gullab, urugʻlaydi. Togʻ yonbagʻirlari-da, daryo boʻylarida, tashlandiq yerlarda va qisman bedazorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi.
Gʻoziy

**Gʻoziy** (taxallusi; asl ismi: **Muhammadgʻoziy**; XVIII asrning 2-yarmi, Qoʻqon — 1818-yil, Qoʻqon) — oʻzbek shoiri.

## Hayoti
Gʻoziy XVIII asrning oʻrtalarida Qoʻqonda tavallud topgan. Yoshligidan „Gʻoziy“ taxallusi ostida oʻzbek va tojik tillarida ijod qilishni boshlagan va Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Qoʻqondagi Madrasai Mirda mudarris boʻlib dars bergan va shahar muftiysi boʻlgan. U Akmal Xoʻqandiyning yaqin doʻsti boʻlgan va Fuzuliyni oʻziga ustoz bilgan. Gʻoziy 1818-yilda Qoʻqonda vafot etgan.

## Ijodi
Sheʼrlarining mazmuni bilan ham, dunyoga, atrof-muhitga munosabatini koʻrsatishda, badiiy sanʼatlardan foydalanishda ham Fuzuliy yoʻli, uslubini qoʻllagan. Uning gʻazallariga muxammaslar bogʻlagan. Koʻproq lirik gʻazallar, taʼrix-sheʼrlar yozgan, devon tuzgan. Lirik sheʼrlarida inson qalbining kechinmalarini, orzu-istaklarini, quvonch va qaygʻularini kuylagan, chin insoniy muhabbat, goʻzallik va sadoqat, insonparvarlik va adolatparvarlikni ulugʻlagan.

Gʻoziy sheʼrlari XVIII asrning ikkinchi yarmi — XIX asr boshlaridagi ijtimoiy hayotning haqqoniy manzarasini koʻrsatishga, adabiy hayotda mavjud boʻlgan turli yoʻnalishlarning mohiyatini toʻlaroq yoritishga xizmat qiladi. Ijtimoiy lirikasida esa oʻsha davrda hukm surgan adolatsizlikdan, haqsizlikdan, baxtsiz toleidan shikoyat qiladi („Bukuldi qomatim...“, „Devonamen...“ va boshqalar). Taʼrix-sheʼrlari asosan ruboiy tarzida yozilgan boʻlib, koʻpchiligi shahar aʼyonlari va yirik amaldorlarning vafotiga bagʻishlangan. Didaktik mavzudagi asarlarida inson fazilatlarini yuqori tutish, hayotdaa kamtar boʻlish, inson qadrini yerga urmaslik, oʻz qadr-qimmatini saqlash zarurligi taʼkidlangan. Anʼanaviy „shiru shakar“ usulida musaddas va mustazod-tarjeʼ-bandlar ham yozgan; mustazodlarining ayrimlari original usulda yozilgan.

Gʻoziy devonining 4 qoʻlyozma nusxasi bizgacha yetib kelgan, ular Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. №121, 6117, 2296, 11) va Rossiya Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti Sankt-Peterburg boʻlimida (inv. №109) saqlanadi.

## Adabiyotlar
* 
* 
* 

## Manbalar


## Havolalar
Gʻozi Yunus

**Gʻozi Yunus** (taxallusi; asl nomi Yunusov Gʻozi Mahammad) (1889, Toshkent – 1942, Vologda, Rossiya) – dramaturg, tanqidchi, jurnalist, tarjimon. 
## Biografiyasi
Baroqxon-Navroʻz Ahmad madrasasida tahsil olgan. „Turon“ truppasida ishtirok etgan. „Ochlarga yordam qoʻmitasi“da sarkotib (1917). 1918—20 yillarda „Ishchilar dunyosi“ va „Turk ROSTA“da boʻlim mudiri va masʼul muharrir. „Mehnatkashlar tovushi“ gaz. tashkilotchisi va masʼul muharriri (1919). 1920—24 yillarda „Ishtirokiyun“, „Qizil bayroq“, „Turkiston“ gaz.larida adabiy xodim, masʼul muharrir, boʻlim mudiri. 1923-yilda „Mushtum“ jur.ni tashkil etgan. Shuningdek, 1918—20 yillarda „Nashri Gʻozi Yunus“ xususiy nashriyotini tashkil qilgan va ilmiy-badiiy asarlarni chop etib. tarqatgan. 20-yillar 2-yarmida magbuotda shoʻro hukumati siyosatini fosh etuvchi maqola. reportaj, hajviyalar eʼlon qilgani uchun firqadan oʻchirilib. ishdan boʻshatilgan. 1926—37 yillarda „Qizil Oʻzbekiston“ gaz.da, „Oʻzdavnashr“da, „Qishloq xoʻjaligi“ jur.da musahhih.

Gʻ.Yu. milliy matbuotda faol qatnashgan. U „Gʻus“. „Gʻurt“, „Qoʻrqoq ayyor“, „Bogʻbon“, „Toʻqmoq“, „Sha-paloq maxdum“ kabi 30 dan ortiq taxallus qoʻllagan. U matbuotda milliy teatr, dramaturgiya. rejissu-ra, ijrochilik sanʼatining dol-zarb muammolarini koʻtargan. „Zahhoki Moron“ (4 pardali drama, 1920), „Turma xotiralari yexud haqsizlik kasofati“ (sheʼriy dos-togʻq 1917) kabi asarlar mualli-fk. V.Bartoldning „Is.tom tari-xi“, L.Tolstoyning „Bo.talik“ va boshqa asarlarni oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

1937-yilla qamoqqa olinib. Vologda viloyatiga surgun qilingan. 1942-yilda ochlikdan vafot etgap. 1957-yil 22-yanvarda oqlangan.

Sirojiddin Ahmedov.
Gʻozsimonlar

**Gʻozsimonlar** – qushlar turkumi. Palamedeyalar va oʻrdaksimonlar oilasiga boʻlinadi. 150 turi maʼlum. Yirik va oʻrtacha kattalikdagi suv ekosistemalarida yashaydi. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda tarqalgan. Koʻpchiligi monogam. Tuxumlarini, asosan, modasi bosadi. 2–3 yilda voyaga yetadi. Koʻpchilik turlari uzoq migratsiya qiladi. Suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Tez uchadi. Bir necha turi ov obʼyekti hisoblanadi. Suv havzalaridan intensiv foydalanish gʻozsimonlar sonining kamayishiga sabab boʻlmoqda. Oʻzbekistonda Gʻozsimonlarning 36 turi uchraydi. Vishildoq va qiyqiroq oqqushlar, oq peshonali kichik gʻoz, qiziltomoq gʻoz, marmar churrak, olaqanot, oqbosh oʻrdak va boshqa turlari Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Gʻozyaproq

**Gʻozyaproq**, tangayaproq — raʼnodoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali oʻsimliklar turkumi. Asosan, Yevropa, Osiyo, Afrika va Amerikada 300 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda Sibir Gʻ.i (alximillasi) (A. zIztsa 2at.) turi oʻsadi. Boʻyi 80 sm gacha. Barglarining uz. 1,5—5 sm, eni 2,5—6,5 sm, buyraksimon yoki dumaloq buyraksimon, 7—9 boʻlakchali. Kosachasi 2 qavat, har qavatida 4 tadan kosachabarglari bor. Gultojisi yoʻq. Gullari mayda, yashil yoki sargʻish. Changchilari 4 ta, urugʻchisi 1 ta. Iyul-avgustda gullab urugʻlaydi. Togʻ zonasidagi zax yerlar, daryo va soy boʻylarida oʻsadi.
Gʻozqanjir

**Gʻozqanjir**, suv tovugʻi — gʻozqanjirlar urugʻiga mansub qush. Avstraliyadan boshqa hamma joyda tarqalgan. Tanasi 35 sm ga, vazni 200—350 g ga yaqin. Oyoqlari uzun, dumi va tumshugʻi qisqa. Usti qoʻngʻir-sargʻish, yon qismi koʻndalang oq yoʻlli, qorni kulrang, boshi qora, peshonasida qizil dogʻi bor.

Chuchuk suv havzalari atrofidagi qamishzor, butazor va oʻtli joylarda yashaydi. Suvda yaxshi suzadi. Uyasini qamishlar orasiga yoki butalarga quradi. Yilda 2-marta 6—12 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini 20— 22 kun bosadi. Suv hasharotlari bilan oziqlanadi. Shimoliy mintaqalarda yashaydigan Gʻ. janubiy oʻlkalarda qishlaydi. Ovchilik ahamiyatiga ega emas.
Gʻoibiy Abdurahmon

**Gʻoibiy Abdurahmon** (1899, Margʻilon — 1931, Moskva) — maʼrifat-parvar pedagog. Rus-tuzem maktabi (1915), Orenburgdagi "Madrasai Husayniya" (1918), Toshkentdagi mao-rif instituti (1921) ni tugatgan. Arab, fors, turk, rus tillarini bilgan. Qoʻqon va Margʻilon shaharlaridagi maktablarda (1919—20), Toshkentdagi oʻqituvchilar tayyorlash kursida (1921 — 23) oʻqituvchi, 1-internat mudiri (1923—25), Fargʻonada oʻqituvchilar tayyorlash kursida mudir (1925—26), Fargʻona taʼlim-tarbiya texnikumida ilmiy mudir, oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi, okrug xalq maorif boʻlimi, Oʻzbekiston maorif xalq komissarligida metodist (1926— 30). 1931-yil millatchi sifatida qamoqqa olinib, Moskvaga joʻnatilgan. "Yozu-vimizni lotinga oʻtkazish" (1930. samarqand), "Ona tili va adabiyotdan oʻqitish yoʻllari" (1930, Samarqand), "Kattalarni qanday oʻqitish kerak?" (1930, Toshkent-Boku) oʻquv qoʻllan-malari muallifi. "Fargʻona xalq qoʻshiklari"ni toʻplagan.
Gʻoliblar

**Gʻoliblar** – Jizzax viloyati Arnasoy tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Tuman hududidagi mahallalar ichida tuman markaziga eng yaqin joylashgan mahalladir. Tumanning janubiy hududida 60 km uzoqlikda joylashgan. Mahallaga eng yaqin temir yoʻl stansiyasi Doʻstlik hisoblanadi(15&nbsp;km), viloyat markazi (Jizzax shahri) dan 65&nbsp;km shimolda joylashgan. Umumiy aholisi 10 ming kishiga yaqin boʻlib, tez suratlarda oʻsib bormoqda. Paxta tozalash zavodi, MTP, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, kichik, oʻrta biznes korxonalari va mikrofir-malar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, klub muassasalari, madaniyat uylari bor. Tuman markaziy kasalxonayei va uning boʻlimlari, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi.

## Joylashuvi
Goliblar Och dasht deb nomlanuvchi tekislikda joylashgan. XIX asrning oʻrtalarigacha amalda choʻl boʻlgan bu yarim choʻl hududi hozirda toʻliq qishloq xoʻjaligi erlari bilan band boʻlib, bu sugʻorish tufayli amalga oshirilmoqda. Gʻoliblarda mahalliy kanallar orqali suv oqimini tartibga soluvchi Oqbuloq kollektori mavjud. Gʻoliblar – yosh aholi punkti. U allaqachon Sovet davrida tashkil etilgan va 1975-yilda Arnasoy tumanining maʼmuriy markaziga aylandi. Dastlab, qishloq taniqli chex kommunist jurnalisti Yuliy Fuchik nomi bilan atalgan (u bir muncha vaqt Oʻzbekistonda yashagan), ammo 1990-yillar boshida aholi punkti Goliblar, yaʼni „gʻoliblar“ degan maʼnoni anglatadi.

Qishloqda intensiv qishloq xoʻjaligidan tashqari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari, davlat sektori muassasalari, shuningdek, taʼlim va tibbiyot muassasalari joylashgan.

## Eng yaqin shaharlar
Gʻoliblar mahallasiga eng yaqin joylashgan lokatsion hududlar Zafarobod 12 km, „Paxtakor“ 21 km, Gagarin 30 km, Paxtaobod 30 km, Uchtepa 32 km, Jizzax 41 km, Yangiqishloq 42 km, Sardaba 45 km, Jetisay 48 km, Qozogʻiston, Gallyaaral 57 km, Dashtobodc65 km, Dehqonobod 69 km, Navroʻz 69 km, Doʻstlik 71 km, Zomin 73 km, Marjonbuloq 73 km, Baxt 73 km, Guliston 75 km, Sirdaryo 76 km, Yangiyer 84 km uzoqlikdagi shaharlar hisoblanadi.
Bundan tashqari ushbu hududda Abdulla Qahhor nomidagi 8- umumiy oʻrta taʼlim maktabi, 5-sonli musiqa va sanʼat maktabi kabi oʻquv dargohlari mavjud.

## Manbalar
Joʻra Gʻoyibov

**Joʻra Yomgʻirovich Gʻoyibov** (1942.16.12, Tojikiston Respublikasining Qoʻrgʻontepa viloyati) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2003). Leninobod pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Qoʻrgʻontepa viloyatining Xoʻjamaston tumanidagi 7-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 1978-yildan 26-maktabda direktor. 1983-yildan Qashqadaryo viloyatining Nishon tumanidagi 4-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi. "Qalb javohiri", "Men seni kuylayman", "Tallimarjon boychechagi", "Tuygular jilosi", "Armonli dunyo" sheʼriy toʻplamlari, "Oʻlib tirilgan odam" hikoyalar toʻplami muallifi.
Gʻubdintogʻ

**Gʻubdintogʻ**, Habduntogʻ - janubiy Nurota togʻlaridagi (Samarqand viloyati) tizma. Shimolida Qoʻytosh botigʻi orqali Nurota tizmasidan ajralib turadi, janubida Zarafshon vodiysi bilan chegaralangan. Gʻarbdan sharqqa 30&nbsp;km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 700–1000 m. Eng baland joyi 1672 m. Yon bagʻirlari soy, quruq oʻzan va jarliklar bilan kesilgan. Gʻubdintogʻ paleo-zoy davri slanets, qumtosh, ohaktoshlaridan tashkil topgan antiklinal strukturadir. Iqlimi kontinental, quruq, qishi nisbatan sovuq, yozi issiq. Yillik yogʻin 500&nbsp;mm gacha. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2°, iyulniki 20—25°. Gʻubdintogʻning yon bagʻirlarida tipik va toʻq boʻz, suvayirgʻich qismida chymli, jigarrang tuproqlar tarqalgan. Dashtga xos turli oʻt oʻsimliklari va soylar boʻyida butalar oʻsadi. Togʻ etaklari va yon bagʻirlarining quyi qismlari bahorikor dehqonchilikda va yaylov sifatida foydalaniladi. Gʻubdintogʻning sharqiy qismida Marjonbuloq oltin koni bor.
Gʻuzor

**Gʻuzor** — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Gʻuzor tumanidagi shahar (1977-yildan), tuman markazi. Aholisi 49,7 ming kishi (2022).

## Tarixi
Gʻuzor koʻp asrlik tarixga ega. Manbalarda shahar nomi Huzor, Gʻuzor deb yuritiladi. Buxoro amirligidagi mavjud 27 beklikning biri boʻlgan. 1977-yilda Gʻuzorga shahar maqomi berilgan, bungacha qishloq sifatida yuritilgan. Gʻuzorda polyaklar harbiy qabristoni bor.

## Geografiyasi
Gʻuzor Qarshi shahridan 58 km janubi-sharqda, Qashqadaryoning irmogʻi boʻlgan Gʻuzordaryo boʻyida joylashgan. Shaharda shu nomdagi temir yoʻl vokzali (3 km) mavjud. Qarshi, Kitob, Qumqoʻrgʻon temir yoʻllari Gʻuzor temir yoʻl bekatida tutashadi. 

## Sport
„Shoʻrtan“ futbol jamoasi Gʻuzor sharafini himoya qiladi. Jamoa Oʻzbekiston Pro ligasi vakili. Shoʻrtan 2010-yil Oʻzbekiston Oly ligasida 4-oʻrin, 2014-yil Oʻzbekiston Birinchi ligasi gʻolibi boʻlgan. 2010-yil Oʻzbekiston kubogi bahslarida finalgacha yetib borgan.

## Iqtisodiyoti
Qishloq xo‘jaligi xom ashyosini qayta ishlash, qurilish tashkiloti, kimyo va agrokimyo korxonalari. Yengil sanoat korxonalari shaharda joylashgan.

## Ijtimoiy soha
Umumiy taʼlim maktablari, litseylar, kasb-hunar kollejlari bor. Tuman markaziy kutubxonasi, klub muassasalari, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat bogʻlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Gʻuzor yonidan Katta Oʻzbekiston trakti oʻtgan. Gʻuzordan Qarshi, Samarqand va boshqa shaharlarga avtobus va marshrutli taksilar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

## Manbalar
Gʻoya (maʼnolari)

**Gʻoya**:

* Gʻoya — inson tafakkurida vujudga keladigaya, jamiyat va olamlarni maqsal sari yetaklayligan fikr.
* Gʻoya (fikr), badiiy gʻoya — adabiyot va sanʼat asarlari zamirida yotgan emotsional obrazli fikr.
Gʻul

**Gʻul** – 1) oʻrta asrlarda turkiy xalqlar va moʻgʻullar qoʻshinining markazida va qanot (flang)lar oldida, podshoh, xon huzurida turuvchi maxsus harbiy qism. Arabcha qalb deyilgan. Markazda turuvchi Gʻululugʻ Gʻul, qanotlardagisi esa kichik Gʻul deb atalgan. Harbiy yurish vaqtida qorovul oldiga ham Gʻul qoʻyilgan. Katta (ulugʻ) Gʻulga xonning oʻzi yoki tajribali amirlaridan biri qoʻmondonlik qilgan; 2) bandilarning oyoq va boʻyniga kiygizib qoʻyiladigan jazolash asbobi; kishan.
Gʻulja tekisligi

**Gʻulja tekisligi** - XXRning gʻarbiy qismidagi tekislik, Sin-szyanUygʻur muxtor rayonida. Ili daryosining yuqori oqimidagi vodiysi, Boroxoro togʻi va Ketmon togʻ oldi tekisliklari Gʻulja tekisligi tarkibida. Balandligi 670–800 m. Yillik yogʻin 225&nbsp;mm. Ili daryosi vodiysi, asosan, dasht landshaftidan iborat. Togʻ oldi tekisliklarida har xil boshokli oʻtlar oʻsadi. Katta qismi oʻzlashtirilib, sugʻorib dehqonchilik qilinadi. Aholi zich joylashgan. Mevali bogʻlar bor.
Gʻulomgardish

**Gʻulomgardish** — ichkaripan tashqarini ayirib turuvchi toʻsiq; hovli yoki qoʻrgʻonning darvoza oldidagi usti berk yoʻlaksimon bostirma, dalon. Qadimda qalʼa yoki qoʻrgʻondagilarning xavfsizligini taʼminlash maq-sadida qurilgan, darvoza oldidagi murakkab mudofaa inshooti hisoblangan. Qad. Yunoniston meʼmorli-gida labirint deb atalgan. Keyinchalik ichkarini gʻulomlar nigohidan pana qiluvchi vositaga aylangan.