open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tur (eroniy)

**Tur** (Avestoda Thura) — qad. eroniylarning peshdodiylar sulolasidan boʻlgan shohi Faridun (Traetaona)ning oʻgʻli. Avestoda Oʻrta Osiyoning qad. xalqlari — turlar (turonliklar) qayd etilgan (qarang Turon). Firdavsiyning "Shoxnoma" asariga koʻra,T. turkiy xalqlar bobokaloni, akasi Salm (Silm, Selm) esa somiy xalkdar bobokaloni hisoblangan. Faridun dunyoning taqsimlanishi xaqidagi fors anʼanalariga koʻra, oʻz saltanatini oʻgʻillari T., Salm va Eroj oʻrtasida taqsimlagan. Katta oʻgʻil Salm — boylik, oʻrtanchasi T. — harbiy shonshavkat, kichik oʻgʻli Eroj — qonun va dinni soʻragan. Ularning iltimoslariga kura, podsho otalari Salmga Rum yerlarini, T.ga Turkiston va choʻlu biyobonni, kenja oʻgʻli Erojga esa Eron taxtini va akalari ustidan oliy hokimiyatni topshirgan. "Shogʻnoma"da bu anʼana boshqacha variantda saqlangan. Faridun oʻz oʻgʻillarini sinamoqchi boʻladi va ajdarhoga aylanib ularning yoʻlini toʻsadi. Salm qochib qoladi, T. kurashga bel bogʻlaydi, Eroj esa oʻzining akl zakovati, oliyjanobligi bilan ajdarhoni tinchlantiradi. TUR, ibtidoiy buqa (Bos primigenius) — qirilib ketgan yovvoyi buqa. Bir necha kenja turlari boʻlgan. Boʻyi (yagʻrinidan) 2 m cha, vazni 800&nbsp;kg gacha. Toʻrtlamchi davrda Sharqiy yarim sharning deyarli hamma joylarida (Avstraliyadan tashqari), Yevropada esa 17-asrgacha (Polshada) yashagan. Asosan, oʻrmondasht zonasida tarqalgan. T. — xonaki qoramollarning ajdodi. Tanlash, duragaylash va boshqa metodlarning qoʻllanishi natijasida dastlabki T.dan har xil qoramol zotlari yaratilgan. Kavkazdagi yovvoyi echkining bir turi ham T. deyiladi.
Tur hosil boʻlishi

**Tur hosil boʻlishi** – ajdod turning bir necha yangi guruh, par (liniyalar)ga ajralishi orqali yangi turlar hosil boʻlishi jarayoni. Tur hosil boʻlishib. muammosini Ch. Darvin (1859) oʻzining divergensiya konsepsiyasida uzilkesil hal qilib bergan. Uning koʻrsatishicha, divergensiya tur ichida boradigan kurash sharoitida tabiiy tanlanish tufayli dastlabki formadan eng koʻp farq qiladigan belgiga ega boʻlgan individlarning saqlanib qolishi orqali sodir boʻladi. Zamonaviy tasavvurlarga qaraganda, Tur hosil boʻlishib. dizruptiv tanlanish nazorati ostida boradi; buning uchun tur ichida keskin raqobat boʻlishi shart emas. Tur hosil boʻlishib.ning allopatrik va simpatrik yoʻllari bor. Allopatrik Tur hosil boʻlishib. muayyan tur populyatsiyalarining hududiy alohidalanishi bilan bogʻliq. Tur arealining har xil qismida tarqalgan populyatsiyalar turli yoʻnalishlardagi tabiiy tanlanish taʼsiriga uchraydi; geografik izolyatsiya esa bunday alohidalangan populyatsiyalar oʻrtasidagi genetik informatsiya almashinuviga toʻsqinlik qiladi. Astasekin bunday populyatsiyalarda mikroevolyutsiya jarayoniga olib keluvchi genetik divergensiya sodir boʻladi va populyatsiya individlari dastlabki tur individlaridan aniq farq qiladigan belgilarga ega boʻlib qoladi. Agar bu belgilar ajdod turning boshqa populyatsiyalari bilan chatishmasligiga olib keladigan boʻlsa, u holda hosil boʻlgan forma yangi turga aylanadi. Tur oʻz arealidan tashqarida tarqaladigan boʻlsa, yangi hududda hali tabiiy tanlanish taʼsirida muvozanat holatiga kelmagan populyatsiyaning yashab krlishiga olib kelishi mumkin. Bunday populyatsiya tasodifan tanlangan individlar yigʻindisidan iborat boʻladigan yangi sharoitga moslanishga imkon beradigan tabiiy tanlanish taʼsirida genotipik jihatdan juda tez qayta qurilish („genetik revolyutsiya“)ga sabab boʻlishi mumkin. Kam sonli populyatsiyalarning hududiy alohidalanishida mikroevolyutsion jarayonlarda genlar dreyfi asosiy ahamiyatga ega.

Simpatrik Tur hosil boʻlishib. populyatsiyada birbiridan farq qiladigan bir necha formalarning boʻlishi va ularning bitta umumiy hududda tarqalishi (polimorfizm) asosida sodir boʻladi. Poliploidizatsiya orqali oʻsimliklarda (baʼzan hayvonlarda) yangi turlar paydo boʻlishi simpatrik Tur hosil boʻlishib. ning oʻziga xos usuli hisoblanadi. Bunda vujudga kelgan yangi turlar avval boshdan otaona populyatsiyadan genetik alohidalangan boʻladi. Agar ular jinssiz koʻpayish yoki partenogenez xususiyatiga ega boʻlib, ajdod forma bilan chatishmaydigan boʻlsa, yangi tur sifatida saqlanib qoladi.

Baʼzan „Tur hosil boʻlishib.“ terminidan keng maʼnoda bir turning astasekin ikkinchi turga aylanishi (turlar sonining oshmasdan filetik Tur hosil boʻlishib.), shuningdek, duragaylash orkali yangi tur hosil boʻlishi (toʻrsimon evolyutsiya) jarayonlarini tushuntirishda ham foydalaniladi. Tur hosil boʻlishib. ning bir qancha muammolari uzilkesil hal etilmagan.
Tura (qalqon)

**Tura**, turo, toʻro (qad. turkcha — turmoq) — odam boʻyicha keladigan qalqon, sipar. "T." atamasi ilk bor Maxmud Koshgʻariyning "Devonu lugotit turk" asarida qoʻllangan. Temuriylar, Shayboniylar qoʻshinida keng qoʻllanishda boʻlgan. Askarlar T.ni oldilarida ushlab, uning panohida dushmanni kamon yoki miltiqsan oʻqqa tutganlar. Qoʻrgʻon yoki qalʼalarni olihda T. ayniqsa qoʻl kelgan. Jangchilar T. bilan himoyalangan holda shotilar orqali devorga chiqib gʻanimga zarba bergan. Aksariyat undan piyodalar foydalangan.
Turar joy daxlsizligi

**Turar joy daxlsizligi** - Shunday narsaki hech narsa qilib bo'lmaydi va bu bizning burchimizdir. Bunga koʻra, hech kim qonunda nazarda tutilgan hollardan va tartibdan tashqari, birovning turar joyiga kirishi, tintuv oʻtkazishi yokya uni koʻzdan kechirishi mumkin emas. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi JK ning 142moddasiga asosan, turar joyga unda yashovchilarning erkiga xilof ravishda zoʻrlik ishlatib bostirib kirish 3-yil gacha axloq tuzatish ishlari yoki 5-yil gacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanishi koʻrsatilgan. Turar joy daxlsizligid. deganda xususiy mulk boʻlgan uylar, kvartiralar olib qoʻyilishi, mulkdor esa uyga, kvartiraga mulk huquqidan mahrum etilishi mumkin emasligi ham tushuniladi. Ammo bir qator hollarda Turar joy daxlsizligid. ga boʻlgan huquq istisno etiladi. Jumladan, garov munosabatlarida undiruv garovga qoʻyilgan molmulkka qaratilganda, natsionalizatsiya, rekvizitsiya, musodara qilinganda Turar joy daxlsizligid. chetlab oʻtiladi. Mirodil Baratov.
Turbina

**Turbina** (fransuzcha: turbinus — *uyurma*) — ish jismi — bugʻ, gaz yoki suvning kinetik energiyasini mexanik ishga aylantiruvchi birlamchi dvigatel. Ish organi — rotor. Ish jismi oqimi rotor parraklariga taʼsir qilib, uni aylantiradi. Turbinaning aktiv (faol) va reaktiv, bir va koʻp pogʻonali turlari bor. Muqim (statsionar) bugʻ va gaz turbinalari elektr toki generatorlarini (turbogeneratorlar), markazdan qochma kompressorlar va havo haydovchi qurilmalarni (turbokompressorlar, turbohavo haydagichlar), taʼminlash, yonilgʻi va moy nasoslarini (tubronasoslar) harakatlantirish uchun qoʻllanadi. Transport bugʻ va gaz turbinalaridan kemalarda asosiy dvigatel sifatida foydalaniladi. Gaz turbinalari ham aviatsiya dvigatellari (turbovintli va turboreaktiv dvigatellar) sifatida, baʼzi hollarda (yuqori quvvatli dvigatellar zarur boʻlganda) lokomotivlar (gazoturbovozlar) va maxsus avtomobillarda ham qoʻllanadi. Gidravlik turbinalar gidroelektr styalarida elektr toki generatorlarini harakatlantirish uchun ishlatiladi (gidrogeneratorlar). Tejamliligi, ixchamligi, ishonchliligi va katta quvvat hosil qila olishi tufayli turbinalar energetikada porshenli bugʻ mashinalarining oʻrnini egalladi.

## Yana qarang

* Bugʻ turbinasi
* Gaz turbinasi
* Gidroturbina
Turbovintli dvigatel

**Turbovintli dvigatel** - asosiy tortish kuchini havo vinti, qoʻshimcha (8—12% gacha) tortish kuchini reaktiv soplodan chiqadigan gaz oqimi hosil qiladigan aviatsiya dvigateli. Tovush tezligidan sekin uchadigan samolyotlar va vertolyotlarda ishlatiladi. Uchish paytida unga kiradigan atm. havosi oldin havo olish mexanizmida, keyin turbokompressor da siqiladi va yonish kamerasiga oʻtadi. Bu yerga suyuq kimyoviy yonilgʻi (odatda, aviatsiya kerosini) purkaladi.Yonilgʻi yonganda hosil boʻladigan gazlar turbinada kengayib, kompressor va havo vintini aylantiradi. Gazlarning uzilkesil kengayishi reaktiv soploda yuz beradi. Turbokompressor rotori va havo vintining aylanish tezligini bir-biriga moslash uchun reduktordan foydalaniladi.
Turbogenerator

**Turbogenerator** - bugʻ yoki gaz turbinasi bilan xarakatga keltiriladigan elektr energiya generatori; yaqqol ko'rinmaydigan qutbli mashinalar, asoan, rotorning aylanish tezligi katta 1500, 3000 айл/мин bo'lganda qoʻllanadi. Bunday mashina rotorning konstruksiyasi bo'rtib chiqmagan qutb sifatida, yani uyg'otish cho'lg'ami joylashtiriladigan pazli silindrsimon shaklda yasaladi. Yaqqol ko'rinmaydigan qutbli generatorlarning birlamchi dvigateli sifatida bug' trubinasi qo'llanilgani uchun bunday generatorlar *tubogeneratorlar* deb ataladi. Issiqlik elektr stansiyasining turbinasi valiga bevosita biriyuiriladigan sinxron generator. T. gorizontal vaziyatda ishlaydigan elektr mashina. Uning uygʻotish chulgʻami rotoryaa, 3 fazali ish chulgʻami esa cmamopua joylashgan. Uygʻotish chulgʻami elektr mashinalar uygʻotkichi chulgʻamidan tok bilan taʼminlanadi. Stator korpus (tana) va chulgʻamlar joylashtiriladigan oʻyiklari bor oʻzakdan iborat. Oʻzak elektrotexnika poʻlati listlaridan yigʻilgan bir necha paketdan tayyorlanadi. Oʻzak payvandlab tayyorlangan poʻlat korpusga joylashtiriladi. T. havo yoki vodorod bilan sovitiladi. Yirik T.larda aralash sovitish tizimi qoʻllanadi. Masalan, stator va rotor chulgʻamlari suv bilan, stator oʻzagi esa vodorod bilan sovitiladi. Atom elektr styalarida ikki juft qutbli rotordan foydalaniladi (qarang: Generator).
## Manbalar
Tura

**Tura** — Gʻarbiy Sibirdagi dare, Tobolniit chap irmogʻi. Uzunligi 1030&nbsp;km, havzasi maydoni 80,4 ming km². Yogʻoch oqiziladi. Boshlanish joyidan 635&nbsp;km gacha kema katnaydi. 3 ta suv ombori qurilgan. T.da Tyumen va boshqa shaharlar joylashgan.

## Manbalar
Tura (maʼnolari)

**Tura**:

* Tura — Gʻarbiy Sibirdagi dare, Tobolniit chap irmogʻi.
* Tura (qalqon), turo, toʻro (qad.
Turbokompressor

**Turbokompressor** 1) kompressor va aviatsiya gaz turbinasinch mexanik tarzda biriktirib hosil qilingan agregat; turbokompression dvigatelning asosiy qismi. Ichki yonuv dvigateli porsheniga bosimi atm. bosimidan yuqori boʻlgan havoni haydash uchun qoʻllanadi (shunda dvigatelning quvvati ortadi). Bu holda dvigatelda "ish bajarib" chiqayotgan gaz turbinada kengayib, kompressorni aylantiradi, natijada silindrlarga borayotgan havoning bosimi koʻtariladi; 2) gazlarni siqish va uzatish uchun moʻljallangan kurakli kompressor. Gazlarni markazdan qochma usulda yoki oʻq boʻylab yoʻnaltiradigan turlari bor. Porshenli kompressorga nisbatan foydali ish koeffitsiyenti katta boʻlishini, gazlar (havo)ning bir meʼyorda (uzilibuzilib emas) uzatilishini taʼminlaydi.
Turboreaktiv dvigatel

**Turboreaktiv dvigatel** - tortish kuchi reaktiv soplodan chikayotgan gaz oqimi xisobiga hosil boʻladigan aviatsiya gazturbinali dvigateli. Tovush tezligidan yuqori tezlikda uchadigan samolyotlarda marsh dvigateli yoki tikka koʻtarilibqoʻnadigan samolyotlarda koʻtarish dvigateli sifatida ishlatiladi. Uchish paytida unga kiradigan atm. havosi havo olish mexanizmida, keyin turbokompressorda siqiladi. Siqilgan havo yonish kamerasiga uzatiladi, bu yerga ayni paytda suyuq kimyoviy yonilgʻi (aviatsiya kerosini) purkaladi. Yonilgʻi alangalanganda hosil boʻladigan gazlar qisman turbinada kengayib, kompressorni aylantiradi. Turbina va reaktiv soplo oʻrtasiga joylashtirilgan forsaj (tezlatish)kamerasida qoʻshimcha yonilgʻi yondirib, tortish kuchini ancha (30— 40%) oshirish mumkin. Turboreaktiv dvigateldan havokosmik samolyotlarning birinchi bosqichida ham foydalanish mumkin (qarang Aviatsiya dvigateli).
Turbulent oqim

**Turbulent oqim** (lot. turbulentus — joʻshqin, tartibsiz) — turbulenglik kuzatiladigan suyuqlik (gaz) oqimi (qarang Turbulentlik). Turbulent oqimda suyuqlik (gaz) ning ayrim zarralari murakkab trayektoriya boʻylab tartibsiz, beqaror harakat qiladi. Bunda oqimdagi har bir nuqta tezligi vaqt utishi bilan oʻzgaradi va pulsatsiya (jadal) tusida boʻladi. Bosimda ham pulsatsion oʻzgarish roʻy beradi, siqilayotgan suyuqlikning zichligi esa oʻzgaradi. Jadal tartibsiz aralashuv tufayli Turbulent oqim yuqori issiqlik uzatish, kimyoviy reaksiyalar (mas., yonish)ni tez tarqatish, tovush va elektromagnit toʻlqinlarni sochish, shuningdek, impulsni uzatish va shu sababli qattiq jismlarni aylanib oqayotganda ularga yuqori kuch taʼsir koʻrsatish xususiyatiga ega. Bunda Turbulent oqimlarda harakatlanuvchi jism (zarra, toʻlqin)lar anchagina katta qarshilikka uchrashi sababli kattagina energiya yoʻqotishlari sodir boʻladi. Turbulent oqim davrida harakat qilayotgan suyuqlikning ayrim massalari intensiv ravishda aralashib turadi.

Koʻpchilik atm. hodisalari va jarayonlari — atmosfera bilan sirt orasidagi energiya almashinuvida, issiqlik va namlikning koʻchishida, Yer sirti va havzalardagi bugʻlanishlarda, atm.dagi iflosliklar diffuziyasida, dengizda shamol toʻlqinlari va shamol oqimlarining vujudga kelishida, atm. da qisqa radiotoʻlqinlarning sochilishi kabi hollarda atm.ning turbulentligi katta rol oʻynaydi.
Turbulentlik

**Turbulentlik** — suyuklik va gazlar oqimlarida kuzatiladigan hamda bu oqimlarda turli oʻlchamli koʻplab uyurmalar hosil boʻladigan hodisa. T. tufayli bu omillarning tezlik, bosim, tra, zichlik va boshqa xarakteristikalari fazoda va vaqt davomida tartibsiz oʻzgarib turadi, yaʼni xaotik fluktuatsiyalar taʼsirida boʻladi. Shunisi bilan turbulent oqim laminar oqimsan farq qiladi. Laminar oqim oʻzining barqarorligini yoʻqotganda T. vujudga keladi. Suyuqlik yoki gazda gʻarakatlanayotgan qattiq jismlarga ular (suyuqlik yoki gaz) ning qarshiligini aniqlashda, shuningdek, suyuklik yoki gaz oʻrab turgan jismlar orasidagi issiqlik almashishni hisoblashda T. eʼtiborga olinadi. T. statistik usullar yordamida izohlanadi.
Turgor

**Turgor** (lot. turgere — boʻrtmoq, toʻlmoq) — hujayra qobigʻining taranglik holati. T. xujayra ichidagi suyuklik va tashqi eritmaning osmotik bosimi qamda hujayra qobigʻining elastikligi tufayli roʻy beradi. Odatda, hayvonlar hujayrasi qobigʻining tarangligi uncha yuqori boʻlmaganidan (baʼzi boʻshliqichlilar bundan mustasno) T. holati kuchsiz emas; ularning bir butunligini faqat izotonii eritmalar saqlaydi. Tirik oʻsimlik hujayralarida esa ichki hujayra shirasining osmotik bosimi tashqi eritma osmotik bosimidan har doim katta, lekin hujayra devori sellyulozadan iborat boʻlganligi uchun hujayra qobigʻi yorilib ketmaydi. T. tufayli oʻsimlik toʻqimalari tarang va mustahkam boʻladi. Avtoliz jarayoni, oʻsimlikning soʻlishi va qarishi T. pasayishi oqibatida roʻy beradi.
Amin Turdiyev

**Amin Turdiyev** (1910-yil 10-avgust, Toshkent – 1978-yil 13-mart) – aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Toshkent pedagogika bilim yurtini tugatgan (1927). Moskva Badiiy teatri qoshidagi rejissyorlik kursida oʻqigan (1947). Internatda, soʻng „Urfon“ maktabi qoshidagi drama toʻgaragida qatnashib, „Baxtsiz kuyov“ spektaklida kuyov rolini oʻynagan. Aktyorlik faoliyatini Hamza teatri krshidagi Ishchisayyor teatrida boshlagan (1929—1932), soʻng asosiy truppaga (1932—1933) oʻtgan. „Hujum“ (Yan, Choʻlpon)da Sartarosh (Eshon), „Halima“ (Gʻ.Zafariy)da Hammol va Bibiniso kampir, „Arslon“ (Fitrat)da dehqon yigit rollarida chiqqan. Samarqand, Namangan viloyat teatrlarida badiiy rahbar (1934—1937), Andijon teatrida bosh rejissyor (1951—1952), Yosh tomoshabinlar teatrida badiiy rahbar (1963—1967). Turdiyevning hayoti va ijodi Hamza teatri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, 1939—1951, 1952—1963 va 1967—1978 yillar shu teatrda aktyor, rejissyor sifatida faoliyat koʻrsatgan. Ikkinchi jahon urushi davrida „Jaloliddin“ (M. Shayxzoda) spektaklida Chingizxon obrazini yaratgan. Umuman, aktyor sifatida Turdiyevning mahorati salbiy va xarakterli obrazlar talqinida yorqin namoyon boʻlgan. Zargarov (A.Qahhor, „Ogʻriq tishlar“), Husayn Boyqaro (Uygʻun, I.Sultan, „Alisher Navoiy“), Kassio (U.Shekspir, „Hamlet“), Jon Robertson (Yu. Krotkoye, „Jon – tinchlik askari“), Abdusalom (E.Vohidov, „Oltin devor“) kabi yaratgan obrazlarida tashqi qiyofasiga, qahramonlarning xattiharakati, yurishturishiga, nutk, iga katta eʼtibor bergan. Sahna nutqidagi mahorati tufayli u koʻp yillar N.Rahimov bilan „Tabassum“ radiojurnalini olib borgan. Rejissyor sifatida milliy teatrda „Burgutning parvozi“ (I.Sulton; I.Bersenev bilan hamkorlikda), „Kechirilmas gunoxlar“ (I. Oʻktamov), „Shamsiqamar“ (M. Abliyev), „Turkiya haqida hikoya“ (N.Hikmat; A.Ginzburg bilan hamkorlikda) spektakllarini saqnalashtirgan. Turdiyev kinoda ham esda qolarli obrazlar yaratdi (Rais, „Stadionda uchrashamiz“; Qodirqul mingboshi, „Boy ila xizmatchi“; Beklarbegi, „Furqat“ va boshqalar).

## Manbalar

## Havolalar
* Amin Turdiyevga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Jonsaid Turdiyev

**Jonsaid Turdiyev** (1954-yil 20-iyun, Toshkent viloyati, Boʻka tumani – 2023-yil 21-oktyabr) – ishlab chiqarish novatori, Oʻzbekiston Qahramoni (1998).

## Mehnat faoliyati

Mehnat faoliyatini 1970-yilda Olmaliq shahridagi 14-avtobazada avtosozlovchi, haydovchi boʻlib ishlashdan boshlagan. 1973—75-yillarda harbiy xizmatda boʻlgan. 1975-yildan boshlab Olmaliq kon-metallurgiya kombinatining „Qalmoqqir“ konida dastlab ekskavator mashinisti yordamchisi sifatida ishlaydi. 1982-yilda mashinistlik kursini tugatgach, 8 kubometr hajmli ekskavator mashinisti boʻlib ishlay boshladi. Mehnatsevarligi tufayli ish rejasini muntazam oshirib bajarishga erishdi. U texnika-energetika resurslarni tejamkorlik bilan ishlatishda yuqori koʻrsatkichlarga erishdi, oʻz ekskavatori xizmat vaqtini 12 yildan 18 yilga uzaytirishga erishgan, koʻplab ekskavatorchi shogirdlar yetishtirgan.

## Mukofotlari
1998-yilda Jonsaid Turdiyevga Oʻzbekiston Qahramoni unvoni hamda „Oltin Yulduz“ medali bilan mukofotlangan.

## Vafoti

Jonsaid Turdiyev 2023-yil 21-oktyabr kuni vafot etdi.

## Manbalar
Turin

**Turin** — Italiyaning shimoliy qismidagi shahar, Po daryosi boʻyida. Pyemont viloyati va Turin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 857,4 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Mamlakatning muhim sanoat va madaniy markazi. Sanoatida "FIAT" konserni yetakchi oʻrinda. Mamlakatda ishlab chiqariladigan avtomobillarning 90%, traktorlar, samolyot, aviamotor, temir yoʻl va elektrotexnika jihozlari ishlab chiqariladi. Shuningdek, qishloq xoʻjaligi. mashinalari, aniq mexanika va optika, radioelektronika, harbiy sanoatlar rivojlangan. Qora va rangli metallurgiya, kimyo, rezina, farmatsevtika, poligrafiya, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Universitet (15-asr), sanʼat, arxeologiya va boshqa muzeylar, kartinalar galereyasi, Xalqaro avtomobil va texnika salonlari bor. Turin —Italiyada modali kiyimlar tikish markazi.

Shaharga mil.av. 29—28 yillarda rimliklarning harbiy istehkomi sifatida qishloq oʻrnida asos solingan. 1720—1860-yillarda Sardiniya qirolligi, 1860—65 yillarda Italiya qirolligi poytaxti. T.da antik davr, oʻrta asrlarga oid va Uygonish davri meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.
Turk

**Turk** yoki **turklar** murojaat qilishi mumkin:

## Jamoalar va etnik guruhlar

* Turkiy xalqlar, turkiy tillarda soʻzlashadigan etnik guruhlar toʻplamidir.
* Turk xalqi yoki turklar, turkiy etnik guruh va millat deyiladi.
* Turkiya fuqarosi, Turkiya Respublikasi fuqarosi hisoblanadi.
* Turklar, Usmonli imperiyasiga murojaat qilish bilan birgalkta muloqot qlish xisoblanadi.
* Turk, boshqa din vakillari Bolqon xalqlari tomonidan qoʻllanadi.
* Turk (kasta), Hindistondagi Hind-turkiy odamlar deyiladi.
* Janubiy Karolina turklari, koʻplari AQSHda joylashgan.
* „Turklar“, Faymonvill aholisi uchun taxallus, Li-rat, Belgiya.
* „Turklar“, Llanelli aholisi uchun taxallus, Karmartenshir, Uels hisoblanadi.

## Odamlar

* Turk (familiya), ism bilan odamlar roʻyxati.
* Turk(taxallus), taxallusli odamlar roʻyxati.
* Turk (reper) (Tab Virgil Jr., 1981-yilda tugʻilgan), amerikalik reper.
* Filipp Lixorkxeois (1947-yilda tugʻilgan), „Turk“ qalam nomi, belgiyalik hajviy kitob rassomi.
* Al-Turk, ism bilan odamlar roʻyxati.

## Joylar

* Brig o ' Turk, Shotlandiyadagi kichik qishloq qishlogʻi
* Turk orollari, Turk va Kaykos orollarining bir qismi, Gʻarbiy Hindiston
* Turk sayti, arxeologik sayt Kentukki, AQSh

## Sanʼat va oʻyin-kulgi

### Xayoliy shaxslar

* Turklar (*Final Fantasy VII*), Video oʻyinda *Final Fantasy VII*
* Turklar, 1985-yilda mototsikl klubi kino *niqobi*
* Kristofer Turk, teleseriallarda *skrablar*
* Turk Barret, Marvel komikslarida
* Terri Linch, 1985-yilgi filmda *Turk 182*
* Turk, teleseriallardan shaxmat kompyuteri *Terminator: Sara Konnor xronikalari* va epizod nomi.

### Ishlaydi

* *Turk* (oʻyin), jon Meyson tomonidan
* „Turk“, 2007-yilgi albomdagi trek *oʻlim bu birlik* tomonidan olovda baland
* *Turklar*(teleserial), 1999-yilgi Amerika politsiya dramasi
* "Turklar "(qoʻshiq), Nav va Gunna tomonidan 2020-yilgi qoʻshiq.

## Boshqa foydalanish

* *1903-1907-*yillarda Qohirada Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasi tomonidan nashr etilgan davriy nashr hisoblanadi.
* Mexanik Turk yoki Turk, 18-asr oxirida qurilgan firibgar shaxmat oʻynash mashinasi.

## Yana qarang

* All pages with titles beginning with Turk
* Grand Turk (disambiguation)
* Turcopole (literally „sons of Turks“), mounted archers and light cavalry employed by the Byzantine Empire and the Crusader states
* Turkey (disambiguation)
* Turkish (disambiguation)
* Turk’s Head (disambiguation)
* Turck (disambiguation)
* Turku, a city in Finland
* Maumturks, a mountain range in Ireland
* Amazon Mechanical Turk, a crowdsourcing website
Turk (maʼnolari)

**Turk**:

* Turk, Turk ibn Yofas, Yofas oʻgʻlon, Turkxon — qad.
* Turk (etnos), turkiylar — jahondagi eng qad.
* Turk (etnik guruh) — oʻzbeklar tarkibidagi etnik guruhlardan biri.
* Turk (turklar) — q. Turklar.
* Turk (musiqa), turk zarb — 1) oʻtmish musiqa risolalarida muayyan ritm tuzilmalari, doyra usullari (mas.
Turk (etnik guruh)

**Turk** — oʻzbeklar tarkibidagi etnik guruhlardan biri. T. 4 yirik qabila (turk, musobozori, kaltatoy va barlos)dan iborat boʻlgan. 6—16-asrlarda hozirgi Oʻzbekiston hududiga kelib joylashgan. Qad. va oʻrta asrlardagi turkiy qabilalarning qoldiqlaridan tarkib topgan. T. tarkibiga turklashgan moʻgʻul qabilalarning ayrim guruxlari ham kirgan. Ular, baʼzan, chorvachilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullangan. Burun T.lar moddiy va maʼnaviy jihatdan boshqa oʻzbek guruhlaridan farq qilmasada, ayrim urfodatlari va xoʻjalik faoliyati bilan ajralib turgan. 20-asrning boshlarida T.larning koʻpchiligi togʻlardan vohalarga koʻchib tushganlar. Ular Buxoro xonligi hududida, Samarqand viloyati, Fargʻona vodiysida joylashgan, ayrim guruxlari esa Oʻratepa, Jizzax yaqinida va Toshkent vohasida yashaganlar. T. qabilalari Yaxsuv, Qizilsuv daryolari vodiylarida, Xonaqodaryo, Kofirnihon daryolarining yuqori qismida, Zarafshon togʻining gʻarbiy yon bagʻrilarida, ayrim guruxlari esa Buxoro vohasida Shohrud daryosi boʻylab joylashgan. Barloslar Qashqadaryo, Surxondaryo va qisman Zarafshon vodiysiga oʻrnashgan. Musobozorilar Xonaqodaryo, Qarshi vohasi va Qashqadaryoning yuqori qismlarida, kaltatoylar esa, asosan, Surxondaryoda yashashgan.
Turk (musiqa)

**Turk**, turk zarb — 1) oʻtmish musiqa risolalarida muayyan ritm tuzilmalari, doyra usullari (mas., Turkiy asli jadid, Turkii asli qadim, Turkii xafif, Turkii sariʼ); 2) 3 qismdan iborat xalq kuyi. Uning 1qismi Chapandoz (Nasrulloyi), 2si Ufar, 3qismi Qashqarcha usulida ijro etiladi. Navoiyning "Mezon ulavzon" asarida koʻrsatilishicha, 15-asrlarda mashhur xalq qoʻshiqlaridan biri turkii deb atalgan; 3) mashhur avjlardan biri, Avji T., T.ii avj deb ham yuritiladi. Domla Halim Ibodov xabariga binoan, T. avjini bundan 300 yil muqaddam yashagan Navruz Ali ismli hofiz yaratgan. T. Shashmaqom ashula yullarida, yirik shakldagi xalq kuy va ashulalarida koʻplab uchraydi. T. avji namud vazifasini bajarib, musiqa asarini shaklan kengaytirish va mazmunan boyitishda muhim rol oʻynaydi. T.ning kuy tuzilishi murakkab, u yoqimli, oʻta lirik kayfiyat baxsh etadi. Shashmaqomda Buzruk maqomining Nasrulloyi, Savti Sarvinoz (5 qismli) shoʻʼbalarida, Navoning Savti Navo (5 qismli), Segohning Navroʻzi Xoro, Moʻgʻulchai Segoh shoʻʼbalari va Figʻon1—2, Nimchoʻponiy qismlari va boshqa da uchraydi. Ularning tarkibida T. kengaytirilgan yoki qisqa shakllarda keladi, turli doyra usullariga tushirilganda turlicha tusga kiradi. T. foydalanishga juda qulay boʻlib, koʻpincha kuy ladining VII pogʻonasidan ulanadi. Bastakor va kompozitorlar asarlarida undan keng foydalanilgan: Karimqulbek ("Karimqulbegi"), Hoji Abdulaziz ("Guluzorim"), Rizqi Rajabiy ("Ovoraman", "Yashnasun"), K.Jabborov ("Etmasmidi") va boshqa Ad.:Uspenskiy V.A., Nauchnoye naslediye. Vospominaniya sovremennikov. Pisma, T., 1980.
Turkash xoqonligi

**Turkash xoqonligi** — ilk oʻrta asr turkiy davlatlaridan biri (699— 766). 7-asrning oxirida Gʻarbiy Tyanshanda koʻchib yurgan turkash qabilalarining boshligʻi Uchelig (699—706), Yettisuvdagi Tan imperiyasi gumashtasi Xusrav Burishodni quvib chiqardi va Chochdan Jungʻoriyagacha oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Natijada yangi turkiy davlat tashkil topdi. Uchelig 2 qarorgohga asos soldi. Biri Navokat sh. Chu daryosi boʻyida, ikkinchisi Kungut sh. Ili daryosi boʻyida joylashgan edi. Davlat 20 tuman — tutuqlnkdan iborat edi. Har birini hokim — tutuq boshqarardi. Uchelig gʻarbiy turklar hukmdorlarining sobiq „oʻn oʻq eli xoqoni“ unvonini qabul qildi. Shu bilan birga u „turkash xoqon“ unvonini ham joriy etdi. Turkash xoqonlari oʻz tangalarini zarb qilganlar. 711—715 yillarda Turkash xoqonligi Sharqiy Turk xoqrnligiga qaram boʻlib turdi. 715 yil Suluk Chobishchurxoqon (715—737) davlat mustaqilligini qaytadan tikladi. U asosan, bosqinchi arab qoʻshinlari bilan urushlar olib borishga majbur boʻlgan. Uning vafotidan keyin (737) Turkash xoqonligida „sariq“ va „qora“ turkash qabilalari oʻrtasida oʻzaro urushlar boshlanib ketgan va 766 yil davlat qarluqlar tomonidan tugatilgan.

## Adabiyot
* Gumilyov L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; Istoriya Vostoka, T., 1995.
Turkashlar

**Turkash (Turgash, Turgesh)** — ilk oʻrta asr turkiy xalqlaridan biri. 

Qozogʻistonlik tarixchi Y. A. Zuyevning fikricha, turkashlarning qadimgi ajdodlaridan birini yuyechji qabilalari tashkil qilgan. Turkashlar toʻgʻrisida ilk maʼlumotlar VII asrning 2-choragidan uchraydi. Ular, asosan, Yettisuvda yashagan. Bu davrda turkashlar Gʻarbiy Turk xoqonligi hududida yashagan dulu qabilaviy ittifoqiga kirgan. VII asrning oxirida turkashlar oʻz davlati — Turkash xoqonligini barpo etdi. Turkashlar 2 katta guruh — qora va sariqlarga boʻlingan. Ular oʻrtasida vaqt-vaqti bilan oʻzaro kelishmovchiliklar boʻlib turgan. Gardiziyning maʼlumotiga qaraganda, turkashlar 2 urugʻ: tuxsi va azlarga boʻlingan. 766-yil qarluqlar kuchayib Turkash xoqonligini tugatdilar va turkashlarning asosiy qismini oʻzlariga boʻysundirdilar. Turkashlarning qolgan qismi uygʻurlarga qaram boʻldi. L. N. Gumilyovning fikricha, bu voqeadan soʻng turkashlar xalq sifatida tugatildi. Ularning bir qismi qarluq nomini qabul qildi, qolgani esa uygʻurlar tarkibiga singib ketdi. Ammo, shuni taʼkidlab oʻtish kerakki, turkashlarning nomi IX asrda ham manbalarda uchraydi. Az va tuxsi urugʻlarining nomi esa keyingi asrlarda ham manbalarda tilga olingan. Ularning bir qismi Toshkent vohasi va Zarafshon vodiysida mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

## Adabiyotlar
* Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963; 
* Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
* Zuyev Yu.A., Ranniye tyurki: ocherki istorii i ideologii, Almati, 2002.
* Azim Malikov
Turkiston (maʼnolari)

**Turkiston**:

* Turkiston — Yevropaning oʻrta asr tarixiy-geografik adabiyotlarda uchraydigan nomi.
* Turkiston (shahar) — Qozogʻiston Respublikasidagi shahar.
* Turkiston (viloyat) — Qozogʻiston Respublikasidagi viloyat.
* Turkiston (gazeta) — „TURKISTON“ — ijtimoiy-siyosiy gazeta.
* Turkiston general-gubernatorligi — Rossiya Imperiyasining maʼmuriy-hududiy birlik.
* Turkiston saroyi — Toshkent shahridagi sanʼat saroyi.
* Turkiston (metro bekati) — Toshkent metropoliteni bekatlaridan biri.
Turkiston (gazeta)

„**Turkiston**“ — ijtimoiy siyosiy gazeta. Muassasi: Oʻzbekiston Respublikasi „Kamolot“ yoshlar ijtimoiy harakati. 1-soni 1925-yil 8-fevralda „Qizil Oʻzbekiston“ gazetaning 51-soniga ilova tarzida chop etilgan. 1925-yil 18-apreldan „Yosh leninchi“ nomi bilan *Oʻzbekiston L KSM* tashkilot byurosining organi sifatida haftada 1 marta (8000 nusxada) mustaqil chiqa boshlagan. 1992-yil 1-yanvardan hozirgi nomda. 1929—35-yillar nomuntazam, 1936—66-yillarda haftasiga 3 martadan chiqqan. Gazeta 1929—30 yillarda Samarqandda nashr etilgan. „Turkiston“ ning gazetasi. sifatida shakllanishida tashkilotchilardan Vladimir Glazkov, Ergash Bayxonboyev, qalamkashlar Komiljon Alimov, Ayub Aʼzamov, Ziyo Sayd, Abdusalom Niyozov hamda oʻzbek erlar bilim yurtining talabalari va boshqa ijodkorlarning hissasi katta boʻlgan. Sahifalarida oʻzbek adabiyotining taniqli namoyandalari Gʻafur Gʻulom, Mirtemir, Gʻayratiy, Yashin, Uygʻun, Hamid Olimjon, Ziyo Sayd, Nazir Safarov, Oydin, Anqaboy va boshqalarning sheʼr, hikoyalari tez-tez chiqib turgan.

Ikkinchi jahon urushi yillarida gaz.ning chiqishi vaqtincha toʻxtatilgan. 1946-yildan yana nashr etila boshlagan. „Turkiston“ga turli davrlarda Bois Koriyev (Oltoy), Akmal Poʻlat, Sotvoldi Yoʻldoshev, Gʻani Jahongirov, Abdulazal Vahobov, Rustam Shogʻulomov, Jabbor Razzoqov, Gʻaffor Hotamov, Abduqodir Niyozov va boshqa muharrirlik qilishgan. Gazetada Oʻzbekiston yoshlari bilan bogʻliq muammolar va ular erishgan yutuqlar haqida maqolalar berib boriladi. 2003-yil iyunda „T.“ va „Molodyoj Uzbekistana“ gazetalarining birlashgan taxririyati yuzaga kelgan. Adadi 17000 (2004).

## Manbalar
Turkiston albomi

**"Turkiston albomi"** - fotosuratlar va rangli rasmlardan tuzilgan albom. Turkiston general-gubernatori K.P.Kaufman topshirigʻiga binoan, etnograf, sharqshunos olim A.L.Kun (1840—88) tomonidan 1871—72 yillarda tayyorlangan.

"Turkiston albomi" 447 kartoshsh varaq boʻlib, 1262 fotosuratlar va boʻyalgan rasmlardan tuzilgan. Etnografiya, hunarmandchilik, arxeologiya va tarix boʻlimlaridan iborat. "Turkiston albomi"da 19-asrning 2yarmidagi hunarmandchilik; xoʻjalik turlari, urfodat va turli marosimlarni oʻtkazish, oʻzbeklarning antropologik tiplari, shahar va qishloq hayoti, shaharlar, vodiylarning manzaralari aks ettirilgan. Aksariyat tasvirlarda mahalliy xalqni vahshiy va oʻta qoloq qilib koʻrsatish maqsadi yaqqol seziladi. "Turkiston albomi" 7 nusxada tayyorlangan. Bir nusxasi Oʻzbekiston milliy kutubxonasining noyob kitoblar boʻlimida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* Туркестанский альбом. Часть историческая. 1871-1872. Ташкент: Тип. Туркестанского губернатора, 1872
Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi

**Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi** - Turkiston oʻlkashunoslari tomonidan tuzilgan ilmiyjamoatchilik tashkiloti. 1895-yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Asosiy vazifasi oʻlkadagi qad. yodgorliyutar, sharq qoʻlyozmalari, numizmatika va etnografiyaga oid materiallarni qayd qilish va hisobga olishdan iborat boʻlgan. Toʻgarak aʼzolari, shuningdek, qad. shahar xarobalarini tekshirib, dastlabki arxeologik qazish ishlarini olib borganlar. Turkiston oʻlkasining tarixi va maʼmuriy tuzumi boʻyicha oʻrta asr sharq qoʻlyozma manbalari, xalq afsonalari, maqollari, matallari, urfodat, folklorga oid materiallarni toʻplagan. Shu bilan birga toʻgarak aʼzolari xalqimizning nodir qoʻlyozma va madaniyat boyliklarini Rossiyaga joʻnatishga ham koʻmaklashganlar. V. V. Bartold toʻgarak asoschilaridan boʻlib, uning faollaridan hisoblangan. Toʻgarak aʼzolari qatorida, shuningdek, M.S.Andreyev, A.A.Divayev, N.S.Likoshin, N.G.Mallitskiy, N.P.Ostroumov, A.A. Semyonov va boshqa bor. Toʻgarak 1917-yil tarqalib ketgan.
Turkiston viloyati (Rossiya imperiyasi)

**Turkiston viloyati** - tarixiy maʼmuriyhududiy birlik. Oʻrta Osiyoni Rossiya bosib olishi jarayonida, 1865-yil 2 fevr.da tashkil qilingan. Hududi dastlab Qoʻqon xonligidan bosib olingan yerlar (Sirdaryoning oʻrta oqimidagi yerlar, Qozogʻistonning jan. tumanlari hamda Qirgʻizistonning shim. hududlari) dan iborat boʻlgan. 1865-yil 6 avgustda Turkiston viloyatini boshqarish toʻgʻrisida Muvaqqat nizom eʼlon qilingan va viloyatning harbiy va fuqarolik ishlarini boshqarishOrenburg generalgubernatoriga topshirilgan. Turkiston viloyati maʼmuriy jihatdan 3 ga: 1) oʻng qanot yoki Sirdaryo tumani (Aralsk, Gʻazali, Qizil Oʻrda shaharlari bilan birgalikda); 2) markaz (Turkiston va Chimkent tumanlari) va 3) soʻl qanot [Avliyoota (hozirgi Taroz), Marki, Pishpak (hozirgi Bishkek), Toʻqmoq sh.lari joylashgan hududlar] ga boʻlingan. 1865-yil 16 iyunda Toshkent va uning atrofidagi yerlar "Toshkent tumani" nomi bilan Turkiston viloyatiga qoʻshib olindi va Toshkent shahri Turkiston viloyatining maʼmuriy markaziga aylandi. 1866-yil oxirlarida esa Erjar va Zomin boʻlimlari hamda Xoʻjand (hozirgi Sugʻd viloyati) va Jizzax tumanlari tashkil qilinib, ular ham Turkiston viloyati tarkibiga kiritildi. Podsho amaldorlari Turkiston viloyatining tashkil qilinishini vaqtincha tadbir deb hisoblab, uning chegarasini rasmiy ravishda belgilamagan edi. 1867-yildan Turkiston viloyati Turkiston generalgubernatorligi tarkibiga kiritildi.
Turkiston viloyatining gazeti

**Turkiston viloyatining gazeti** (, ) – Turkistonda 1870-yilda rus istilochilari tomonidan nashr etilgan mahalliy tildagi ilk bosma gazeta. Turkiston general-gubernatorligining nashri. „Turkestanskiye vedomosti“ gazetasining oʻzbekcha varianti. Dastlab shu gazetaga ilova tariqasida chiqarilgan. 1883-yildan mustaqil ravishda chiqa boshlagan. „Turkiston viloyatining gazeti“ birmuncha vaqt (1872-yil iyulidan 1873-yilning fevraliga qadar) Peterburgda nashr etilgan. 1885-yildan gazetining bir tomoni „Turkestanskaya tuzemnaya gazeta“ nomida rus tilida chiqqan. Faoliyati 1917-yilda toʻxtatilgan. „Turkiston viloyatining gazeti g.“ga 1871—1883-yillarda generalgubernator tarjimoni Shohimardon Ibrohimov, 1883-yil boshlarida Muhammadhasan Chanishev, 1883-yil oʻrtalaridan 1917-yilga qadar N. P. Ostroumov muharrirlik qilgan. Sahifalarida podsho Rossiyasining Turkistondagi mustamlakachilik siyosati targʻib qilingan, mahalliy aholini „oq podsho“ va uning Turkistondagi amaldorlari amrfarmonlarini soʻzsiz bajarishga undalgan. Get.dada rasmiy materiallardan tashqari, paxtachilik, ipakchilik haqida, fan, texnika, adabiyot va sanʼatga doir materiallar ham eʼlon qilingan. Get.dada Sattorxon Abdugʻafforovning siyosiy publitsistik makrlalari, Furqat va Muqimiing t maʼrifatga undovchi sheʼrlari va hajviy asarlari chop etilgan. Shuningdek, rus yozuvchilari I. A. Krilov, A. S. Pushkin, N. V. Gogol, I. S. Turgenev, L. N. Tolstoy asarlaridan ilk tarjimalar bosilgan.

„Turkiston viloyatining gazeti g.“ 500—700 nusxada nashr etilgan. „Turkiston viloyatining gazeti g.“ nusxalari Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston milliy kutubxonasida va Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivida saqlanadi. Gazetasidagi materiallar 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Turkiston xalklari hayoti, madaniyatini oʻrganishda muhim manba sanaladi.

LA.Avsharova M. N., 18701917-yillarda Turkistonda rus vaqtli matbuoti, T., 1959; Ernazarov T. E., Turkistondavaqtli matbuot (1870—1925),T., 1959; Ernazarov T. E., Akbarov A. I., Istoriya pechati Turkestana, T., 1976; Abduazizova N., Turkiston matbuoti tarixi (1870—1917), T., 2000.
Turkiston oksiloni

**Turkiston oksiloni** (Turkes tanioxylon) — ignabargli oʻsimliklarga mansub turkum. Qazilma holida topilgan. 1971-yilda oʻzbek paleobotanigi R. Xudoyberdiyev Turkiston togʻining shim. qismidagi yuqori boʻr qatlamidan bu oʻsimlikning toshga aylangan yogʻochini topgan. Uning anatomik tuzilishiga qarab Turkiston oksiloni degan yangi turkumni tavsiya qildi. Turkiston oksiloni hozirgi metasequoia va Seguoia turkumlariga oʻxshash daraxtsimon oʻsimlik boʻlib, bu hududda 90 mln. yil oldin oʻsgan.
Turkiston saroyi

**Turkiston saroyi** — Toshkentdagi Mustaqillik maydoni shimolida Anhor boʻyidagi konsert zali binosi. Dastlab "Turkiston" kinokonsert zali deb nomlangan (1992, meʼmorlari Yu.Xaldeyev va F. Tursunov), keyinchalik yozgi teatr sahnasi (1993, meʼmori V.Akopjanyan) da xalq anʼanaviy bayramlari, teatrlashtirilgan tomoshalar oʻtkazilishi munosabati bilan hozirgi nomi bilan yuritila boshlagan.

Bino oldidagi keng sahnli maydoncha koʻkalamzorlashtirilgan. 3 pogʻonali, marmar bilan krplangan favvoralar ishlangan hamda humo qushi tasviri tushirilgan (rassom B.Jalolov eskizi) yodgorlik oʻrnatilgan. "T."s.ga zinapoyalar orqali koʻtariladi. Bosh tarzi muqarnas bezakli. Binoning pastki qavatida kassa, texnik xizmat xonalari joylashgan.Vestibyulga kiraverishda Turkistonning tarixiy shaharlari panoramasi havo rangda, baʼzi qismlari sariq rangda aks ettirilgan. Yirikyirik qilib taxlangan qizil marmar tosh sirli sopol idishlar, oʻsimliklar bilan uygʻunlashtirilgan holda foyening chap qanotida dam olish burchagi tashkil qilingan. 2kavat vestibyul yon oynasidan B.Jalolovning "Umar Xayyom tushlari" asari oʻrin olgan. Tomosha zali muqarnaslar, ganchkori bezaklar, tuxumsimon gumbaz va kundal naqshlar bilan pardozlangan.

Yozgi teatr (3200 oʻrinli) qad. teatr maydoniga xos uslubda qurilgan. Markaziy arena qurilmasi kiya tirgak va chambarak toj shaklida boʻlib, dorboz va kurashchilarning chiqishlari uchun, zamonaviy tomosha va konsertlar uchun moslashtirilgan. Yirik oʻlchamli yorugʻlik texnikasi va akustik jihozlar, maxsus meʼmoriy qurilmalar bilan jihozlangan. 200 oʻrinli qahvaxonasi bor.
Turkiston fronti

**Turkiston fronti** (Turkfront) — RSFSR Qurolli kuchlarining Oliy bosh qoʻmondoni S.S. Kamenevning direktivasiga asosan 1915-yil 15 avgustda Samara, Astraxon, Orenburg gubernyalari va Ural viloyati hududida Sharqiy frontning Janubiy guruh armiyalari asosida tashkil qilingan front (1919—26). Turkistondagi istiqlolchilik harakatiga qarshi kurash maqsadida tuzilgan. Turkiston frontiga dastlab 1, 4, 11armiyalar kiritilgan. 1919-yil 25 avgustda Turkiston Respublikasidagi barcha qizil askar qismlari ham unga boʻysundirildi. Turkiston frontini harbiy va partiyaviy jihatdan Inqilobiy harbiy kengash (Revvoyensovet) va Siyosiy boshqarma boshqargan. M.V. Frunze Turkiston frontiniing 1qoʻmondoni boʻlgan (1919-yil 15 avgust — 1920-yil 10 sentabr).

1919-yil 20 noyabrda Turkiston fronti harbiy shtabi Samaradan Toshkentga kelib oʻrnashgan. M.Frunze Toshkentga kelgach (1920-yil fevral), harbiy harakatlarda bevosita qatnashgan. Rossiya markazidan doimiy ravishda katta miqsordagi qizil askarlar Turkistonga yuborilgan. Masalan, 1919-yil yozida Turkiston Respublikasidagi qizil armiya qismlarida 70 ming jangchi boʻlgan boʻlsa, Turkiston fronti tashkil qilingandan keyin 150 ming jangchi va 370 ta pulemyot Rossiyadan Turkistonga tashlangan. 1920-yil 1 sentabrda qizil askarlarning soni 370 ming kishiga yetgan. Turkiston fronti jangchilari istiqlolchilarga qarshi kurash bilan cheklanmasdan, 1920-yil 2 fevral Xivada xonlik va 2 sentabrda Buxoroda amirlik tuzumini agʻdarib tashlab, bu davlatlar hududini ham bosib olgan (qarang Buxoro bosqini).

Turkiston frontiga M.Frunzedan tashqari G.Sokolnikov (1920—21), V.Lazarevich (192122), V.Shorin (1922), A.Kork (1922 — 23), S.Pugachyov (1923 — 24), M.Levandovskiy (1924—25), Avksentyevskiy (1925 — 26) qoʻmondonlik qilgan.

1920-yil 4 iyunda Turkiston fronti asosida Oʻrta Osiyo harbiy okrugi tuzilgan.

## Adabiyot
* Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti T., 2000; Rajabov K,., Buxoroga kizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.
Turkiston xalq konservatoriyasi

**Turkiston xalq konservatoriyasi** — Oʻrta Osiyoda birinchi musiqa oʻquv yurti. 1918-yil Toshkentdagi Turkiston xalq universiteti qoshida tashkil topgan (tashkilotchisi Ye.Chernyavskiy, direktor V.Karelin). Fortepiano, skripka, xonandalik kabi ixtisosliklar boʻyicha boshlangʻich taʼlim berilgan. 1919-yil uning Eski shahar boʻlimi ochilgan (V.Uspenskiy). Faoliyati yoshlarga musiqa oʻrgatish bilan birga konsertijrochilik, targʻibot ishlari bilan bogʻliqboʻlgan. Turkiston xalq konservatoriyasik.ga oʻxshash keyinchalik Buxoro, Samarqand, Fargʻona xalq konservatoriyalari ochilgan. Bular negizida 1920-yillar oʻrtasida musiqa bilim yurtlari tashkil topgan.
Turkiston shox iloni

**Turkiston shox iloni**, turkiston shilliq qurti (Agrolyma xagritis vas. turanicus) — mollyuskalar tipiga mansub chigʻanoqsiz shilliqurt. Tanasining uzunligi 30 — 60 mm. Usti teri parda bilan qoplangan kichkina plastinka koʻrinishidagi chigʻanoq qoldigʻi saqlangan. Sariq, oqsariq, sargʻishpushti tusli. Qoramtir yoʻl yoki dogʻchalari bor. Oʻzidan rangsiz shilimshiq modda ajratadi. Sernam daraxtzor va ochiq yerlarda yashaydi. Madaniy oʻsimliklarga zarar keltiradi.
Turkiston qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyasi

**Turkiston qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyasi** – mahalliy sharoitlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini yetishtirish usullari va seleksiyasini oʻrgangan ilmiy tadqiqot muassasasi. 1898-yilda Toshkent yaqinida Rossiya Yer ishlari boʻlimi tomonidan ochilgan. Dastlab dalachilik va bogʻdorchilik boʻlimlaridan iborat boʻlgan, shuningdek, agrotexnika laboratoriyasi ham tashkil etilgan. 1902-yildan stansiyada tezpishar gʻoʻza navlari, tokchilik, polizchilik boʻyicha tadqiqot olib borilgan, ipak qurti oʻrganilgan, mahalliy suv va tuproq tarkibi hamda ularning bir-biriga taʼsiri tadqiq qilingan. Stansiyaga professor F. M. Garnich Garnitskiy (1898—1903), R. R. Shreder (1903—25) rahbarlik qilgan. 1925-dan stansiya Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyasiga (hozirgi akademik R. R. Shreder nomli Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik instituti) aylantirilgan.
Turkiston toʻplami

**"Turkiston toʻplami"**, Oʻrta Osiyo va xususan Turkiston oʻlkasiga oid asar va maqolalarning Turkiston toʻplami" — Oʻrta Osiyo tarixi, etnografiya, iktisodi, botanikasi, arxeologiyasi, geologiyasi, xalqning turmushi va madaniyatiga oid noyob bibliografik asar.

Oʻrta Osiyo haqidagi alohida kitoblar, gaz. va jurnali qirqimlaridan tuzilgan boʻlib, jami 594 jilddan iborat. Uning 1867—87 yillarga oid materiallarni oʻz ichiga olgan 416 jildi bibliograf VM.Mejov tomonidan tayyorlangan. U matbuotda Oʻrta Osiyo hakida eʼlon qilingan barcha maʼlumotlarni kiritishga harakat qilgan. Toʻplamni nashr etish nshlari 1888-yilda Turkiston maʼmuriyati koʻrsatmasi bilan toʻxtatilgan, faqat 1907-yilga kelib davom ettirilgan.

"Turkiston toʻplami"ning davomini tuzishga Oʻrta Osiyo haqidagi adabiyotlar boʻyicha mutaxassis N.V. Dmitrovskiy, etnofaf A.A.Divayev, Turkiston xalq kutubxonasining mudiri I.P.Zikov, sharqshunos olim Yu.F.Bonch-Osmolovskiylar jalb etilgan. Ular hamkorligida (asosan, gaz. materiallaridan iborat) toʻplamning yana 127 jiddi tuzilgan. Bibliograf va kutubxonashunos A.A. Semyonov 1911—16 ylarda "Turkiston toʻplami"ning 48 ta jiddini tuzdi. Bu toʻplam tuzilish jihatdan ilgarigilardan yuqori turadi. Bibliograf Ye.K.Betger tahriri ostida 1939-yil "Turkiston toʻplami"ning soʻnggi 3 jiddi tuzilgan.

Bu jildlar M.A.Terentyevning 1917-yilgacha tayyorlangan "Oʻrta Osiyoning bosib olinishi tarixi" asari, uning xarita va planlaridan tashkil topgan. "Turkiston toʻplami"ning hamma jildlarida mualliflar tomonidan alifboli koʻrsatkich tuzilgan. "Turkiston toʻplami" Oʻrta Osiyoga doir koʻp tadqiqotlar uchun muhim manba boʻlib xizmat kidali. Toʻplamning barcha jildlari Oʻzbekiston milliy kutubxonasi fondida saqlanadi.

## Adabiyot
* Mejov V.I., Bibliografiya Azii, 1—2j.lar, T., 198194.
Turkman (urugʻ)

**Turkmanlar** —   hozirgi Turkmaniston hududida yashovchi T. xalqidan til, antropologik tuzilishi va etnik tarkibi bilan farq qilgan. Oʻzbek T.lari keyingi ming yillar davomida Nurota togʻ etaklarida shakllangan. T. 2 katta guruh (yigirma toʻrt ota va besh ota manqishlov)ga, bu guruhlar ham, oʻz navbatida, bir necha qabila va urugʻlarga boʻlingan. T.lar savdo , , , zargarlik,chorvachilik, dehqonchilik bilan shugʻullanganlar.Turkman urug'i baʻzi manbalarga ko'ra Kaspiybo'yi    yerlaridan XVIII asrda koʻchib kelgan Turkman urugʻining bir qismi Navoiy viloyati Nurota tumanida yashaydi ulardan Boʻgʻajil Turkman boʻlib ular hozirgi vaqtda Nurota shahri va uning atrofida istiqomat qilib kelmoqdalar va Nurota tuman Qizilcha Choʻpon obod qishlogʻlarida esa Qora Turkman (Jadir)lar ham yashaydi.
Turkmaniston universiteti

**Turkmaniston universiteti**, Mahtumquli nomidagi Turkmaniston davlat universiteti – ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. 1950-yil Ashxobodda pedagogika instituti asosida tashkil etilgan. Matematika, fizika, biologiya, kimyo, geografiya, tarix, filologiya, huquq, pedagogika va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar saqlanadi. „Ilmiy axborotlar“ nashr etadi (1954-yildan).
Turkmaniston-Xuroson togʻlari

**Turkmaniston-xuroson togʻlari** — Eronnint shimoli-sharqiy va Turkmanistonning janubiy qismidagi togʻlar, gʻarbda Elburs va sharqda Paropamiz toglari oraligida. Uz. 600&nbsp;km dan ziyod, eni 250&nbsp;km. Bal. 1500–2500 m, eng baland joyi 3314 m (Kengzoshk choʻqqisi). Atrek va Koshafrud daryolarining boʻylama choʻzilgan vodiy va soyliklari T,Turkmaniston-Xuroson togʻlarini Kopetdogʻ va Nishopur togʻlarita boʻlib yuborgan. Janubida Alp geosinklinal oblastining shimoliy chekkasini tashkil etadi. T.Turkmaniston-Xuroson togʻlari OlatogʻBinalud megantiklinoriysi, KuchanMashhad pliotsenantropogenning yotqiziklar qoplagan bukilmasi va Kopetdogʻ megantiklinoriysi mavjud boʻlgan yoysimon palaxsaliburmali sistemasidan iborat. Alpgacha boʻlgan asosi tokembriyning geosinklinal metamorfik jinslaridan, paleozoyning subplatforma va yuqori paleozoyning effuzivchoʻkindi formatsiyalaridan tuzilgan. T.X.T. seysmik faol zonada. Foydali qazilmalardan toshkoʻmir, polimetall rudalar, qurilish materiallari, togʻ etaklarida gaz konlari topilgan.
Turkon xotun

**Turkon xotun** (asli Terkan „oliy nasabli“, „zodagon oilaga xos“, „xotun“ — malika) (? — 1232/33. 18/6.10) — Anushtegin asos solgan xorazmshoxlar sulolasining soʻnggi hukmdori Alouddin Muhammad xorazmshoh (1200—1220)ning onasi. Juvayniyning taʼkidlashicha, Turkon xotun qangʻli urugʻidan boʻlgan xoni Aqran (Jonkishi)ning qizi edi. Tarixiy manbalarda taʼkidlanishicha, Sulton Muhammad hukmronligi davrida Turkon xotun saltanat ishlarida yetakchi mavqeni egallagan, uning farmoyishlari va maslahatlari oʻgʻli tomonidan soʻzsiz bajarilgan. Turkon xotunning rahnamoligida saroy ahli, zodagonlar bir necha guruhga boʻlinib, oʻzaro adovat qilganlar. Kipchoqlardan tashkil etilgan oliy martabali sarkardalar Turkon xotun bilan yaqin boʻlib, aksariyat saroyda sultonga qarshi boʻlib turgan bironbir guruhga boshchilik qilganlar. Saltanat ishlari deyarli Turkon xotun tomonidan boshqarilgan. Koʻp hollarda Muhammad xorazmshox. tarafidan eʼlon qilingan hukm va farmoyishlar Turkon xotun tomonidan hech qanday asossiz, kengashsiz bekor qilinar edi. Juvayniyning yozishicha, Gurganch (Urganch) Turkon xotunning xos poytaxti hisoblangan, uning xos saroyi va iqtosi mavjud boʻlgan. Turkon xotun nafaqat sulton, balki moliyaviy ishlar, arkoni davlat va saroy amaldorlari ustidan ham hukmronlik qilgan.

Ibn al-Asirning qayd etishicha, Turkon xotun 1220-yil Ilol  maqbarasida  moʻgʻullarga asir tushadi va xizmatkorlari bilan birgalikda Toliqonda turgan Chingizxon huzuriga yetkaziladi. Asirlar safida boʻlgan vazir Nosiruddin Hazoraspiy qattiq qiynoklarga solinadi va sultonning farzandlari qatori qatl etiladi. Moʻgʻuliston tomon otlangan Chingizxon bir necha kun Samarqandda toʻxtashga qaror qiladi hamda Turkon xotun va sultonning omon qolgan xotinlariga xorazmshoxlar saltanati uchun aza ochish, yaʼni moʻgʻul askarlari oldiga chiqib baland ovoz bilan yigʻlashni buyuradi. Chingizxon koʻrsatmasiga binoan, Avval uni Qoraqurumga keltirilgan Turkon xotun qashshoqlikda umr kechiradi va shu yerda vafot etadi.

## Adabiyot

* Shixab adDin Muhammadan — Nasavi, Jizneopisaniye Sultana Djalal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.
Turksanf

**Turksanf** — Turk xoqonligining gʻarbiy qismi (Orolboʻyi) noiblaridan biri. U Turk xoqonligi asoschilaridan biri Istami xoqonning oʻgʻli boʻlib, xitoy yilnomalarida Tanxon, Vizantiya manbalarida T. shaklida kayd etiladi.