open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anushtegin

**Anushtegin** (1050 – 1097) – Xorazmni boshqargan anushteginiylar sulolasining (1097-1231) asoschisi boʻlgan xorazmshohlardan biri hisoblanadi.

## Ismi
Anushtegin ismi forscha nush/anush („oʻlmas“, „oʻlmas ota-onadan tugʻilgan“) va turkiy „tegin“ („shahzoda“) soʻzining birikmasidan iborat boʻlib, „oʻlmas tugʻilgan shahzoda“ degan maʼnoni bildiradi.

## Hayoti
Anushtegin – 1077—1097-yillarda Xorazmning shixna (harbiy maʼmuriyati), asli Garchistondan (hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan), Xorazmshohlarning Anushteginiylar sulolasining asoschisi. U asli turkiylardan boʻlgan. Yoshligida Garchistonda (Murgʻob vohasi) saljuqiy sipoxsolor Izzuddin Oʻnar Bilgategin (1097—1098-yillar) ga gʻulom qilib sotib yuborilgan. Soʻng, u saroyda sidqidildan qilgan xizmatlari evaziga Malikshoh uni tashtdorlik mansabiga koʻtargan. Oʻsha davrda Xorazmni idora qilish ham shu mansab vazifalari doirasiga kirgan boʻlib, Xuroson amiri Dodbek Habashiy, Anushtegin vafot etgach, uning oʻgʻli Qutbiddin Muhammadni Xorazm voliysi etib tayinlagan va unga xorazmshoh unvonini bergan.

1042-yilda yabgʻu Shoh Malik magʻlubiyatga uchragach, Xorazm saljuqiylar saltanati vakillari tomonidan boshqarilgan. Viloyat keyingi oʻn yilliklar davomida sharqiy islom tarixida ahamiyatsiz rol oʻynagan. Saljuqiy sultonlari Xorazm hokimligini ataylab saljuqiy shahzodalariga emas, balki turkiy qul askarlariga (gʻulomlarga) topshirganlar, bundan tashqari, Alp Arslon (1063—1072-yillar boshlari) davrida viloyatni boshqargan Arslon Argʻun bundan mustasno hisoblanadi. Geografik jihatdan Xorazm turkiy dashtlar bilan chegaradosh yarim orol boʻlib, natijada qoʻshni davlatlarning siyosiy va til taʼsiri ostida boʻlgan. Bu davrda Xorazmning mahalliy eron aholisi turklar bilan birga qoʻshilib keta boshlangan. Biroq, saljuqiylar davrida xorazm tili (bu soʻgʻd tiliga oʻxshagan va ozroq darajada osetin tiliga ham oʻxshash boʻlgan) keng tarqalgan soʻzlashuv va yozma til boʻlgan

Anushteginning hukumronlik faoliyati tafsilotlari bizgacha yetib kelmagan, ammo u 1097-yilda vafot etgan va xorazmshoh unvoni uning oʻgʻli Muhammad I ga oʻtishidan oldin qisqa muddat Ekinchiga berilgan. Ekinchi Xorazmni 1096—1097-yillar oralig'ida boshqargan. Boshqa xorazmshohlardan farqli ravishda Ekinchi Anushtegin avlodidan bo'lmagan. Muhammad I Xorazmshohlarning toʻrtinchi va eng koʻzga koʻringan hukumdorlaridan biri hisoblanadi (sulola 1097-yildan 1231-yilgacha mavjud boʻlgan). Bu yangi imperiya moʻgʻullar paydo boʻlgunga qadar sharqiy islom dunyosidagi eng qudratli davlatlardan biri hisoblangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anfilada

**Anfilada** (frans. enﬁ lade) – toʻgʻri chiziq boʻyicha bir-biri bilan tutashgan qator xonalar. Ularning eshiklari ham bir oʻq boʻylab joylashgan boʻlib, bu eshiklar ochiq turganida bino uzaygandek tuyuladi. A. koʻproq barokko va klassisizm uslubidagi saroy va muzey binolariga xos.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anxramaynu

**Anxramaynu** (fors tilidagi oʻrta asr manbalarida Ahriman, yunon adabiyotlarida Areimanios, Ariman) — zardushpgiylikyaa yovuz kuchlar, zul-mat va oʻlim boshligʻi, Axuramazdaning dushmani, inson ruhiyatidagi salbiy hissiyotlarning timsoli. Avesto kito-569bining „Gatlar“ qismida A. nomi umu-man eslatilmaydi: ularda yovuzlik ruhi va yaxshilik ruhi — tegishlicha badkorliklar va odilliklar yoʻllarini tan-lagan egizaklardir. „Klchik Avesto“da A. — yovuz ruhlarni boshlab yuradi-gan „jaholat hokimi“dir; u har xil gunohlar, sehru jodular qiladi, yomonlik timsoli sifatida sovuqlik va qoru muzlikni, oʻlim, kasallik, keksalik, zaharli hasharotlarni yuboradi, bi-rinchi inson Govamardni halok etadi. Odatda u, Ahuramazdaga qarshi oʻz qoʻl ostidagi iblisona kuchlar — devlar yor-damida kurashadi. Uning zoʻri bilan dunyo bir-biriga qarama-qarshi 2 taraf — yax-shilik va yovuzliklar tarafiga boʻlinib qoladi. A. Avestoning „Dinkart“ va „Zotseproʻm“ degan qismlaridagi ri-voyatlarda tilga olinadi. Jumladan, „Dinkart“ 7-kitobining 2-faslida va „Zotseproʻm“ning 12-faslida naql etilgan. Unda chegaralar dahsizligini saqlash uchun yaratilgan hoʻkizni oʻldirish bilan bogʻliq doston bor. A.ning qilmishi baribir jazosiz qolmaydi. Umuman A.ning yaxshilik va yorugʻlikka qarshi kurashi abadiy davom etadi. Lekin A. Ahuramazdani yengishga ojizlik qiladi, chunki har doim yaxshilik gʻolib chiqadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anshlag

**Anshlag** ( – afisha, eʼlon) — teatr, kino, opera, balet va konsertlarda barcha biletlarning sotilib tugagani hamda zalning toʻlganligi haqidagi maxsus eʼlon. „Spektakl anshlag bilan oʻtdi“ iborasi, tomoshabinlarning katta qiziqish bilan kelib, asarni yaxshi qabul qilganligi maʼnosida qoʻllanadi.

## Manbalar


## Havolalar
Anshlif

**Anshlif** (nem. anschliff- sayqal bermoq) — ruda boʻlagi, togʻ jinsining yoki mineralning usti silliqlanib ji-lolangan namunasi. A. asosan shaffof va noshaffof minerallarni, togʻ jinslarining ichki tuzilishlarini, undagi darzliklarni koʻz bilan yoki mikroskop orqali aks etgan nurlar yordamida oʻrganish uchun tayyorlanadi. A. infraqizil nurlar yor-damida ham oʻrganiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anshlyus

**Anshlyus** ( — qoʻshib olish) — Birinchi jahon urushidan keyin Germaniyaning Avstriyani oʻziga qoʻshib olishdan iborat zoʻravonlik siyosati. Anshlyus 1938-yil 11 — 12-martida fashistlar Germaniyasining Avstriyani bosib olishi bilan yakunlandi. Avstriya mustaqilligi 1945-yil aprelda, Ikkinchi jahon urushi davomida ozod etilganidan soʻng tiklandi va Anshlyusni taqiqlovchi davlat shartnomasi bilan qonunlashtirildi.

## Yana q.

* Qrim anneksiyasi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heinrich Anschütz

**Heinrich Anschütz** (1785 — 1865) — av-striya aktyori. Avstriya teatrida sahna realizmi asoschilaridan. Germaniyada ishlagan. 1821-yildan "Burgteatr"ida ijod qilgan

## Manbalar
Anʼana

**Anʼana** — oʻtmishdan kelajak-ka meros qoladigan, avloddan avlodga oʻtadigan, jamiyat hayotining turli sohalarida namoyon boʻladigan moddiy va maʼnaviy qadriyat. Milliy, madaniy, maishiy, ijtimoiy-siyosiy, diniy va boshqa A.lar bor. A.lar xalqlarning tarixiy rivojlanishi jarayonida shakllanadi. Odamlarning turmush tarzi, moddiy sharoitlari turli A.larning shakllani-shiga taʼsir qiladi. Muayyan ijtimoiy tartib-qoidalar, axloq meʼyorlari, urf-odat, marosim va boshqa A. sifatida namoyon boʻladi. A.larni: a) ijtimoiy-tarixiy hodisa; b) jamiyat hayotidagi jarayonlarning tarkibiy qismi; v) kishilar hayoti va faoliyatini belgilash mezoni; g) jamiyat va odamlarni boshqarishning maʼnaviy omillaridan biri sifatida tavsiflash mumkin. A.lar yoshlarni tar-biyalash, ularni keksa avlod tajribalariga oʻrgatish vositasi hamdir. Har bir davrning oʻz A.lari boʻlib, vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib, mazmunan boyib boradi, baʼzilari yoʻqoladi, yangilari vujudga keladi. Shuningdek, bir zamonning A.lari ikkinchi zamonga mos kelmasligi mumkin. Davr talabiga javob bermaydi-gan A.lar unutiladi. Har bir xalqning A.larida oʻsha xalqning turmush tarzi, madaniy kamolot darajasi, milliy ong va qiyofasi ham aks etadi. Bir hudud aholisi yoki xalqiga xos A.larga har xil mafkuraviy, partiyaviy nuqtai na-zardan yondoshish, boshqa hudud yoki xalq nuqtai nazaridan baholash notoʻgʻri. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan 570soʻng sobiq shoʻrolar tuzumida joriy etilgan A.viy bayram va tantanali kunlarning koʻplari oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Oʻzbek xalqining qadimdan tarkib top-gan, hozir ham keng amal qilinadigan A.lari bor. Bular jumlasiga keksalarga hurmat, qarindosh-urugʻ, mahalla-koʻy bilan oqibatli, yaqin aloqada boʻlish, el-yurtga sadoqat, hashar, mehmondoʻstlik, nonni eʼzozlash va boshqa kiradi. Oʻzbekistonda Navroʻz, Mustaqillik kuni, Konstitutsiya kuni, Roʻza hayiti, Qurbon hayiti va boshqa xalq bayramlari yaxshi A.lar sifatida hayotga singib ketdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anelli

„**Anelli-NAZI**“ (Agnelli-Nasi) — XX asr boshlarida shakllangan Italiyadagi sanoat guruhi. Mamlakatdagi avtomobillarning 90 % ni ishlab chiqaradigan „FIAT“ konserni guruhning oʻzagini tashkil etadi. Sanoatning boshqa tarmoqlaridagi korxonalarni ham nazorat qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anxoy

**Anxoy**, Anxuey — Xitoy sharqidagi provinsiya, Yanszi daryosi boʻyida. Maydoni 140 ming km². Aholisi zich, 56 mln. kishi (1990). A.ning Yanszi daryosidan shimolidagi, yaʼni Buyuk Xitoy te-kisligidagi qismi pasttekislik, janubiy qismi togʻlik. Iqlimi subtropik konti-nental, musson taʼsiri kuchli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0° dan 4° gacha, iyulning oʻrtacha temperaturasi 28°. Koʻp yerlarda yiliga 1000 — 1500&nbsp;mm, Xuayxe daryosidan shimoliyda 600 — 700&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Daryolari koʻp, yiriklari Yanszi, Xuayxe. Tuprogʻi unumdor. Dehqonchilikda gʻalla ekinlari, ayniqsa sholikorlik katta oʻrin tu-tadi. Xuayxe daryosidan shimolida bugʻdoy, makkajoʻxori, tariq, indov, rami, tama-ki, loviya, paxta, togʻ yon bagʻirlarida choy ekiladi. Choy, tamaki va sholi yetishti-rish jihatidan A. Xitoy provinsiyalari orasida 3-oʻrinda turadi. Choʻchqachilik, oʻrmon xoʻjaligi, konchilik sanoati va me-tallurgiya rivojlangan. A.da toshkoʻmir (Xuaynan), temir rudasi (Dantu), mis (Tunguanshan), achchiqtosh, oltingugurt, fosforit qazib chiqariladi. Bir necha elektr stansiya va issiqlik elektr markazlari bor. Dantu shahri yaqinida metallurgiya zavodi, Uxu shahrida kemasozlik korxonalari, Xefey, Banbu shaharlarida qishloq xoʻjaligi mashinasoz-ligi va metallsozlik, bir qancha joylarda tegirmon, objuvoz, yogʻ, choy, ip gazlama, qogʻoz korxonalari bor. Barcha yuklarning 2/3 qismidan koʻprogʻi daryo va koʻllarda tashiladi. Asosiy portlari: Uxu, Yuy-sikou (Yanszi boʻyida), Banbu (Xuayxe boʻyida). Maʼmuriy markazi — Xefey.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anshan

**Anshan** — Xitoyning shimoli-sharqidagi shahar, Lyaonin provinsiyasida. Aholisi 1,2 mln. kishidan ortiq. Anshan ogʻir sanoatning yirik markazlaridan biri. Metallurgiya kombinati, kimyo zavodi (kislota va kimyoviy oʻgʻitlar), konchilik jihozlari zavodi bor. Neftni qayta ishlash, ogʻir mashinasozlik va sement ishlab chiqaruvchi korxonalar mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anqo

**Anqo** — afsonaviy qush. Qadimgi Sharq xalqlari afsona, ertak va dostonlarida bosh qahramonga homiy. U insonlar koʻziga koʻrinmaydi, qanoti, pati oltin, kumush va boshqa dan deb ta’riflanadi. Xalq orasida Anqo baxt, tole, davlat qushi, kimga soyasi tushsa, oʻsha baxtli boʻladi, degan fikr mavjud. Taqchil, kamyob narsalar haqidagi „anqoning urugʻi“ degan ibora shundan olingan. Rivoyat, ertak va choʻpchaklarda Anqo Semurgʻga, Humoga ham oʻxshatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angʻiz

**Angʻiz** — gʻalla va yem-xashak ekinlari oʻrib olinganidan keyin dalada qoladigan oʻsimlik poyasi; gʻallasi oʻrib olingan dala. A.ning organik qoldiqlari tuproqni chirindilar bilan boyitadi. Yerni haydashda haydalma qatlam tuprogʻining fizik xossalarini yaxshilash, kukunlanishi va namning bugʻlanishini kamaytirish, begona oʻtlar urugʻini chuqur koʻmish zarur. Baʼzi joylarda yer lushchilniklar bilan yuza yumsha-tiladi, kuzda shudgor qilinadi yoki ekinlar oʻrib olinishi bilan angʻiz ekinlari (makkajoʻxori, kungaboqar, sudanoʻt, mosh va boshqalar) ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antlar

**Antlar** — slavyan qabilalari ittifoqining VI - VII asr boshida Vizan-tiya va got tarixchilari asarlaridagi qadimgi nomi. „Ant“ soʻzi birinchi marta III asrga oid Kerch hujjatlarida tilga olinadi. A. Dnestr va Dnepr daryolari oraligʻida yashagan. IV -VIII asrlarda A.da chorvachilik, dehqonchilik va hunarmandchilik (kulolchilik, zargarlik, toʻqimachilik va temirchilik) ancha rivojlangan; hunarmandchilik mahsulotlari, asosan, ichki va tashqi savdo uchun tayyorlangan. Aning qadimgi madaniyati fanda „Chernyaxovskaya madaniyati“ nomi bilan yuritiladi. Ijtimoiy tuzumi — harbiy demokratiya. Gotlar, Vizantiya va avarlarga qarshi urush olib borganlar. A. Rim imperiyasi bilan savdo-sotiq qilgan. Arxeologik qazilmalarda Rimda yasalgan kumush tangalar, shisha, metall va sopol idishlar hamda zeb-ziynatlar uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anhor (qahvaxona)

**"Anhor"** – qahvaxona-choyxona. Toshkentdagi Anhor sohilida qurilgan, xalq meʼmorligi anʼanalarini oʻzida aks ettirgan bino (1950, meʼmor V. Dmtriyev). Dastlab bino simmetrik reja asosida toʻgʻri toʻrtburchak shaklda barpo etilgan. Ovqatlanish xonasi 75 oʻrinli, toʻrida choyxona, oshxona va yordamchi xo-nalar, suvga qaragan yon tomonida ay-von boʻlib, xoʻjalik xonalari yer osti qismiga joylashtirilgan. Binoning old tarzi nisbatlar qonuni asosida hal etilib, peshtoq tepasida bezakli guldon, ikki tomonida antefikslar, 6 ustunli peshayvonning ikki chekkasida panjara boʻlib, oʻziga xos meʼmoriy koʻrinishga ega edi. Bino qayta qurish jarayonida (1979) qishlik (120 oʻrinli) va yozlik (160 oʻrinli) boʻlimlarga ajratilib, oshxona va choyxona qismi qaytadan quriddi. Orqa tomoni 2 qavatli boʻlib, birinchi qavatida choyxona, oshxona, somsaxona va kabobxona joylashgan, ularning moʻrisi minorasimon ishlangan. Yon qismiga (suv boʻyida) eni 5 m, uzunligi 30 m li 1 qavatli ayvon ishlandi. Qishlik zalning ichki tomonini „Meblomet“ firmasi (Polsha) bezagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aorslar

**Aorslar** – sarmat qabilalarining yirik ittifoqi. Aorslar haqida maʼlumotlar Strabon, Ptolemey, Pliniy va Tatsit asarlarida uchraydi. Xitoy yilnomalarida Aorslar yansay nomi bilan keltirilgan. Aorslar dastlab Orol yoki Kaspiy dengizining shimoliyda yashagan. Miloddan avvalgi 2-asrda Kaspiy dengizining shimoliy bilan Don daryosi oraligiga va Kavkaz togʻlari tomonga tarqalgan. Aorslar jangari koʻchmanchi chorvadorlar boʻlib, Kavkaz, Bospor davlati, Turkiston xalqlari oʻrtasidagi savdo ishlarida, Bospor davlatidagi taxt uchun oʻzaro urushlarda faol qatnashgan. 2-asrda alanlar boshchiligidagi yirik sarmat qabilalari ittifoqiga qoʻshilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aorta

**Aorta** (, ), shotomir – odam va hayvonlar organizmidagi eng katta, uzun yagona qon tomiri. Yurakning chap qorinchasidan chiqib organizmning barcha aʼzolari va toʻqimalariga tarmoqlanadi. Aorta devori qalinroq boʻlib, asosan ela-stik toʻqimadan tuzilgani uchun chap qorinchadan otilib chiqqan qon bosi-miga chidamli va kengayish xususiyati rivojlangan. Aorta yuqoriga koʻtariluvchi ravoq va pastga tushuvchi qismlardan iborat. Pastga tushuvchi qism koʻkrak va qorin Aortasiga boʻlinadi. Qorin Aortasi IV bel umurtqasi roʻparasida oʻng va chap umumiy yonbosh arteriyalarga ajraladi. Aortaning boshlanishidan oxirigacha boʻlgan qismidan chiqqan arteriya tolalari butun organizm toʻqimalari va aʼzolarini qon bilan taʼminlaydi.

## Yana qarang

* Arteriyalar
* Qon tomirlari

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aortit

**Aortit** – aorta devorining yalligʻlanishi. Aortit infeksion va allergik boʻladi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. Mikroblar qon, limfa orqali va qoʻshni aʼzolardan oʻtishi mumkin. Bunda koʻpincha devorning oʻrta qavati shikastlanadi; aksariyat zaxm natijasida kelib chiqadi. Kasallikda toʻsh suyagining orqasi ogʻriydi va aorta bir qadar kengayadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apart

**Apart** (frans. aparte – bir tomonga) – goʻyo sahnadagilar eshitmaydi, deb faraz qilinib aytiladigan monolog va luqmalar. Apart usuli dramaturgiyada miloddan avvalgi ham qoʻllangan. Qatnashuvchining fikri, his-tuygʻulari va rejalarini izohlash uchun ishlatilgan. Apartlar 19-asrda keng qoʻllangan. Oʻzbek teatrida ham qoʻllanib kelinadi (masalan, Uygʻun, „Parvona“).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aparteid

**Aparteid**, apartxeyd (afrikaans tilida *apartheid* — „alohida-alohida yashash“) — irqiy kamsitishning eng ashaddiy koʻrinishi. Muayyan aholi guruhlarining ular irqiy mansubligiga qarab, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va fuqarolik huquqlaridan mahrum etishni, hududiy jihatdan yakkalatib qoʻyishgacha borishni anglatadi. Aparteidning ayrim choralari genotsid tusini olishi mumkin. Hozirgi xalqaro huquq aparteidni insoniyatga qarshi jinoyat deb hisoblaydi. 1973-yilda aparteid jinoyatlarining oldini olish va jazolash toʻgʻrisida xalqaro konvensiya qabul qilingan. Yaqingacha aparteid JARda hukmronlik qilib kelgan, asosan oq tanli fuqarolardan iborat Milliy partiyaning siyosati edi. U mamlakat aholisini irqiy alomatlarga qarab, uch qism: 1) oq tanlilar; 2) qora tanlilar, yaʼni tub afrikaliklar; 3) indeyslar va duragaylarga boʻlib boshqarish siyosatini qoʻllab keldi. „Irqiy guruhlarni ajratib joylashtirish toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq, aholi 74% ini tashkil etuvchi qora tanlilar uchun soxta „davlatlar“ — bantustanlar tuzildi, afrikaliklarning oq tanlilar yashovchi shaharlarda istiqomat qilishi man etildi, aparteid qoidalarini buzganlarga nisbatan qattiq jazo choralari qoʻllandi. Afrikaliklar, ularga ergashgan indeyslar hamda oq tanlilar bir qismining Afrika milliy kongressi va boshqa vatanparvarlik tashkilotlari rahbarligida aparteid siyosatiga, irqchilar zulmi va kamsitishlarga qarshi uzoq davom etgan, jahon hamjamiyati tomonidan faol qoʻllab-quvvatlangan murosasiz ommaviy chiqishlari, shu jumladan, qurolli kurashi irqchilarni chekinishga majbur etdi. Mamlakat va xalqaro maydonda yakkalanib qolgan irqchilar siyosiy islohotlar oʻtkazishga majbur boʻldi. Tinch yoʻl bilan 1994-yil aprelda oʻtkazilgan demokratik saylovlar natijasida hokimiyat mamlakat tub aholisi vakillari qoʻliga oʻtdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angʻirt

**Angʻirt**, sariq gʻoz, atayka () – gʻozsimonlar turkumining oʻrdaklar oilasiga mansub parranda. Patlari ochiq sargʻish, boshi oqish. Yevropa va Osiyoning choʻl, dasht va togʻli hududlarida tarqalgan. Qishlash uchun Afrikaning shimoliy va Osiyoning jan. tomonlariga uchib ketadi; Oʻzbekistonda ham uchraydi, bir qismi shu yerda qishlaydi. Togʻ, choʻl va dasht zonalaridagi chuchuk suvli va shoʻr koʻllarda yashaydi. Inini tulki, qorsoq, boʻrsiq kabi hayvonlarning tashlab ketgan uyasiga va toshlar orasiga quradi, 8-12 tacha tuxum qoʻyadi. Erkagi uyaning atrofidan uzoqqa ketmasdan, urgʻochisini qoʻriqlab yuradi va tuxumdan chiqqan joʻjalarini boqishga koʻmaklashadi. Angʻirt har xil mayda jonivorlar va oʻsimliklar bilan ovqatlanadi. Angʻirt ov qilinadi. Goʻshti yozda (faqat jonivorlar bilan ovqatlanganda) bemaza va qoʻlansa, kuzda (oʻsimliklar bilan ovqatlanganda) mazali boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anhor (kanal)

**Anhor** (arab, nahr — daryo soʻzining koʻpligi) — katta kanal, ariq. Xorazm shevasidagi arna soʻziga toʻgʻri keladi. Anhor atamasi baʼzan mustaqil atokli ot 573oʻrnida ham ishlatiladi. Mas, Toshkentdagi Anhor arigʻi.

## Manbalar
Apatit

**Apatit** (yun. apatao – aldayman) – fosfatlar sinfiga mansub mineral. Tarkibida R2O5ning miqdori 42%. Aralashmalari: SO2, Mp, kamyoviy elementlari, U, Sr va boshqa Oq, zangori, sariq, binafsha rang va boshqa rangdagi kristall va donador agregatlar. Qattiqligi 5. S. og. 3,2. Kimyoviy tarkibiga qarab apatit ftorapatit, gidroksilapatit va xlorapatitga boʻlinadi. Apatit magmatik, gidrotermal, pnevmatolit yoʻl bilan hosil boʻladi. Baʼzan apatit kvars yertomirlarida va kristalli slaneslarda ham uchraydi. Choʻkindi jinslarda apatit guruhiga kiradigan minerallar fosforitlar va qazilma suyaklar shaklida uchraydi. Apatit oʻgʻit, fosfor kislota va uning tuzlarini olishda xomashyo; qora va rangli metallurgiyada hamda keramika va xira oyna ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Kamyob yer elementlari qoʻshilgan sintetik apatit optikada qoʻllanadi. Oʻzbekistondagi fosforitlarning asosiy qismi apatitdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apatit (shahar)

**Apatit** – Rossiya Federatsiyasining Murmansk viloyatidagi shahar (1966-yildan). Imandra koʻli yaqinida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 88 ming kishi (1991). Apatit nefelin kon boyitish fabrikasi, Kareliya GRES, Rossiya Fanlar Akademiyasining Kola ilmiy markazi bor. Xibin koni ishga tushirilishi munosabati bilan 1935-yilda posyolka sifatida vujudga kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apatiya

**Apatiya** ( ἀ- „  “ ehtiros, hayajon, hayajon") — bu befarqlik, atrofda sodir boʻlayotgan voqealarga befarq munosabatda boʻlish, biron bir faoliyatga intilish yoʻqligida ifodalangan alomat yoʻqligi hisoblanadi. Haqiqatga salbiy va ijobiy munosabatning yoʻqligi, tashqi hissiy koʻrinishlarning yoʻqligi ham mumkin. Iroda yetishmasligi bilan birga (abuliya) apato-abulik sindrom, adinamiya bilan — apatiya-adinamik sindromi boʻladi.

## Qisqacha maʼlumot
Apatiya ruhiy tushkunlikning klinik varianti boʻlishi mumkin, shizofreniyadagi salbiy kasalliklarning namoyon boʻlishi, turli somatik va nevrologik kasalliklarning alomati (Pik kasalligi, Altsgeymer kasalligi, turli demanslar, OITS, Lyme kasalligi, endokrin kasalliklar va boshqalar), organik miya shikastlanishining alomati boʻlishi mumkin, ayniqsa miyaning frontal loblarining konveks yuzalariga zarar etkazish bilan namoyon boʻladi, neyroleptiklar yoki selektiv serotoninni qaytarib olish ingibitorlari guruhining antidepressantlarining yon taʼsiri bilan namoyon boʻladi. Demansning alohida turi ham ajralib turadi — apatik demans, bu miyaning frontal-konveksital (konveks tashqi) lokalizatsiyasida (masalan, frontal lobning oʻsmasi, oldingi miya havzasidagi miya infarkti bilan) shikastlanganda paydo boʻladi. arteriya, Pik kasalligida frontal korteksning atrofiyasi va boshqalar).

Muayyan sharoitlarda apatiya sogʻlom odamlarda ham kuzatilishi mumkin. Bu past ijtimoiy va kasbiy faollikda ifodalangan oʻziga xos shaxsiy xususiyat boʻlishi mumkin, normal rivojlanish va qarishning muhim xususiyati boʻlishi mumkin.

## Sinonimlari
Atimiya, atimormiya, anormiya, afimiya.

## Terminning tarixi
Qadimgi yunon tilida  atamasi „azoblarning yoʻqligi“, „befarqlik“, „befarqlik“ maʼnolarida ishlatilgan. Falsafadagi befarqlik eng oliy fazilatni — yakka falsafiy dunyoqarashni anglatardi, bunga faqat oʻzlarining xudbin ehtiroslarini jilovlaydigan donishmandlar qodir. Stoiklar falsafasida ruhni barcha ehtiroslardan toʻliq ozod qilishni oʻz ichiga olgan axloqning asosiy tushunchalaridan biri.

Rus tilida bu atama XIX asrning boshidan beri ishlatiladi, dastlab fransuz tilidan olingan „apatiya“ shaklida ishlatilgan.

## Yana qarang

* Abuliya
* gospitalizm
* Depressiya
* neyroleptik tanqislik sindromi
* SSRI tomonidan qoʻzgʻatilgan apatiya sindromi
* Shizoid shaxsning buzilishi

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Apatiya // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
* *Veltiщev D. Yu., Gurevich Yu. M., Seravina O. F.* Apatiya v strukture trevojnix depressiy //Sotsialnaya i klinicheskaya psixiatriya. — 1996. — T. 6. — №. 4. — S. 21-28.
* *Lizlov A. V., Seravina O. F., Kovalevskaya O. B.* Apatiya kak yaderniy affekt: opit strukturno-psixologicheskogo analiza //Voprosi psixologii: jurnal. — 2013. — №. 2. — S. 65-80.
* *Anfimov Ya. A.* Periodicheskaya ustalost (lenost, apatiya) i periodicheskie psixozi //Protokoli obщestva nauchnoy Meditsini pri Xarkovskom universitete. — 1897. — S. 12-16.
Apeyron

**Apeyron** (yun. apeiron — cheksiz) — falsafa tarixiga yunon faylasufi Anaksimandr tomonidan kiritilgan tushuncha. A. tushunchasi materiya haqidagi tasavvurlar taraqqiyotida olgʻa qoʻyilgan qadam edi, chunki oʻsha davrda hamma narsaning asosi suv yoki havo, degan tasavvur mavjud edi. Anaksimandr esa materiya tushunchasini A. termini bilan atadi. A. hech qanday sifatga ega emas, biroq hamma muayyan jismlarning asosidir; bir-biriga qarama-qarshi boʻlgan issiqlik va sovuqlikni quruqlik va namlikni oʻzidan chiqara borib, abadiy mavjud boʻladi, boshqa jismlarni vujudga keltiradi. A. tushunchasida Anaksimandrning sodda dialektik qarashlari oʻz ifodasini topgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apeks

**Apeks** (lotincha apecks – uch, bosh) – Quyosh sistemasi yoki Yerning osmon sferasiga yoʻnalish nuqtasi. Quyosh sistemasining Apeksi Gerkules yulduz turkumida joylashgan. Yerning Apeksi Quyoshga nisbatan 90° gʻarb tomonda boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apennin togʻlari

**Apennin togʻlari** — Italiyadagi togʻlar, Apennin yarim orol shimoli-gʻarbi (Alp togʻlari)dan janubi-sharqqa (Kalabriyaga-cha) choʻzilgan. Apennin togʻlarining uzunligi Kala-briya togʻlarini ham qoʻshib hisoblaganda 1200&nbsp;km. Apennin togʻlari oʻrtacha balandlikdagi, yon bagʻirlari yotiq togʻlar. Eng baland nuqtasi 2914 m (Korno togʻi). Togʻlar, asosan, qumtosh, gil va ohaktoshlardan iborat, lava qoplamlari uchraydi. Harakatdagi va oʻchgan vulkanlar bor (Ve-zuviy va boshqalar). Binokorlik materiallari (asosan, marmar) koʻp.&nbsp;Iqlimi subtropik, Oʻrta dengiz atrofiga xos iqlim. Gʻarbiy yon bagirlarda yillik yogʻin 1000 — 2000&nbsp;mm, sharqida, togʻ oraligʻi havzalarida 600 — 800&nbsp;mm. Apennin togʻlaridan Tibr, Arno va boshqa daryolar boshlanadi. Mineral buloklar bor. Yon bagʻirlarining quyi qismi zay-tunzor, tokzor, sitrus ekinlari va doim yashil dubzorlar bilan band; yuqorida kash-tan, dub, qora qayin hamda igna bargli daraxtlar oʻsadi. Eng baland qismi yaylov sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apellyatsiya

**Apellyatsiya** (lotincha:  *appellatio* – *murojaat qilish*; *shikoyat qilish*; *norozilik bildirish*) – sud hukmi ustidan shikoyat arizasi berishning bir shakli. Apellyatsiya Fransiya jinoyat-protsessual kodeksiga (1808-yil), jahonning boshqa koʻpchilik davlatlari jinoyat-protsessual qonunlariga kiritilgan. Oʻzbekiston Respublikasida 1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan va 1995-yil 1-apreldan amalga kiritilgan Jinoyat-protsessual kodeksida ushbu tartib koʻrsatilmagan, ammo apellyatsiya tartibida ish koʻrishning ayrim aniq masalalariga oid qismlari yangi jinoyat-protsessual kodeksining 490-moddasida nazarda tutilgan qoidaga koʻra, apellyatsiya kassatsiya instansiyasida ish koʻradigan sudda qoʻllanadi. Sud hukmi ustidan apellyatsiya tartibida shikoyat berish yoʻl qoʻyilgan davlatlarning jinoyat-protsessual qonunida apellyatsiya tushunchasi 2-bosqich sudida jinoyat ishini mazmunan hal qilish uchun yangidan koʻrish mumkinligini bildiradi. apellyatsiya sudi (2-bosqich sudi) hukmning qonuniyligi va asosligini faqat shikoyat (protest)da koʻrsatilgan holatlar boʻyicha tekshiradi. Apellyatsiya sudi ishdagi yozma materiallarga tayanib, oʻz qarorini qabul qiladi. Bu sudda 1-instansiya sudida soʻroq qilingan guvoxlar takroran soʻroq qilinmaydi, dalillarni bevosita va ogʻzaki tekshirish, sud ishlarini yuritishdagi tortishuv, mahkumni himoya huquqi bilan taʼminlash va ishni uzoq muddat davomida koʻrishdek holatlar chegaralanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apia

**Apia** — Samoaning poytaxti. Aholisi 35 ming kishi (1998), asosan yevropaliklar. Tinch okeandagi Upolu o.ning shimolida, Apia togʻining yon bagʻrida (dengiz sathidan 396 m balandlikda). Apia mahsulotlari, yogʻochni qayta ishlovchi va oziq-ovqat sanoatining uncha katta bulmagan korxonalari mav-jud. A. orqali chetga kopra, banan, kakao chiqariladi. Xalqaro aeroport bor. Yi-rik dengiz porti. A. 19-asr oxirida tash-kil topgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apilak

**Apilak**, asalari suti — ishchi asalarilarning beli va koʻkrak qismidagi bezlarda ishlab chiqariladigan suyuqlikdan tayyorlanadigan oq yoki sargʻish quruq kukun. Biologik stimulyator xususiyati bor. A. tibbiyotda bolalarning gipotrofiya, kattalarning gipotoniya kasalliklarini hamda ayellardagi laktatsiya (sut hosil boʻlishi)ning buzilishini davolashda qoʻllanadi. A. atir-upa sanoatida ham ishlatiladi. Uning tarkibida oqsil, qand, yogʻ, mineral tuzlar, vitaminlar va D provitamin bor. Bu suyuqlik arilardan maʼlum davrda yigʻib olinadi va spirtda konservatsi-yalanadi.

## Manbalar
Aplanat

**Aplanat** (yun. anlanetos — xatosiz, ogʻishmaydigan) — simmetrik joylash-gan ikkita bir xil axromatik linzadan (k.. Axromat) iborat fotoob’ektiv. A. linzalarining tuzilishi va tarkibi tasvirning sferik va xromatik abbera-siya natijasida buzilib chiqishiga yoʻl qoʻymaydi, ammo astigmatizm hodisasini bartaraf qila olmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aplanospora

**Aplanospora** (yun. aplanes — qoʻzgʻalmaydigan va spora) — yashil va sariq-yashil soʻvoʻtlar baʼzi turlarining jinssiz koʻpayishi davrida hosil buladigan harakatsiz spora. Zo-osporalar kabi A. ham oddiy vegeta-tiv hoʻjayralarda yetiladi, lekin ulardan xivchini boʻlmasligi va harakat qilmasligi bilan farq qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aplikata

**Aplikata** (lotincha applicato, soʻzma-soʻz — qoʻyilgan) — fazoda dekart koordinatalaridan biri; koʻpincha, z harfi bilan belgilanadi (qarang Koordinatalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aplit

**Aplit** (yunoncha: haploos — *sodda*) — magmatik yertomir togʻ jinsi. Mayda do-nali, och rangli, bir tekis kristallangan minerallar (kvars, ishqorli dala shpati, baʼzan nordon plagioklazlar)dan iborat. A. paydo boʻlish jarayoni jihatidan, aso-san, yer poʻstining chuqur qismidagi gra-nit bilan bogʻliq. Shuning uchun granit-A. deb ham ataladi. A. baʼzan yerning chuqur qismida boshqa jinslar bilan birga uchraydi. Bunday A.larni diorit-A., siyenit-A. va boshqa nomlar bilan ham ataydilar. A. asosan kvars va ortoklazdan iborat. Keramika sanoatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apertura

**Apertura** (lotincha: apertura — teshik, tirqish) — optik tizimning yorugʻlik nurlarini oʻtkazadigan teshigi; linzalar yoki diafragmalar bilan uzgartirilishi mumkin. Burchakli A. — optik tizimdan utuvchi yorugʻlik konussimon dastasining chetkl nurlari orasidagi a burchak. Sonli A. Gʻisin -u ga teng; ya — buyum qoʻyilgan muhitning sindirish koʻrsatkichi. Tas-virning yoritilganligi va optik asbobning ajratish qobiliyati A.ga bogʻliq buladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apnoe

**Apnoe** (yun. apnoia — nafasning toʻxtashi) — qonda karbonat angidrid gazining miqdori ortib ketishi na-tijasida nafasning vaqtincha toʻxtab qolishi. Baʼzan teri reseptorlarini kuchli taʼsirlaganda (mas, birdan sovuq suvga tushilganda) ham A. roʻy beradi. Yangi tugʻilgan bolada A. 10 minutcha davom etadi, chunki uning qonida kis-lorod miqdori katta yoshdagi odamlar qonidagiga nisbatan koʻproq boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apo ...

**Apo …** (yun. aro — … dan) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi, biror narsa yoʻqligini, inkorni; biror narsadan paydo boʻlganlikni bildiradi (mas, apoxro-mat).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apo

**Apo** — Filippindagi vulkan, mam-lakatning dengiz sathidan eng baland nuqtasi (2965 m), Mindanao o.da. Yon bagʻirlaridan sulfit angidrid, karbo-nat angidrid, suv bugʻlari chiqib turadi. A. Apo milliy parki hududida joylash-gan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apogamiya

**Apogamiya** (apo … va yun. gamos — qoʻshilaman) — gametofitning urugʻlanmagan hujayrasidan oʻsimlik hosil boʻlishi. Baʼzi gulli oʻsimliklar va qirqquloqlarda uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apogey

**Apogey** (yun. apogejos — Yerdan uzoqda joylashgan) — Yer yoʻldoshi orbitasining Yer markazidan eng uzoq nuqtasi. Masalan, Oyning A.i 405000 km.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apokalipsis

**Apokalipsis (Qiyomat)** (yun. apokalypsis — bashorat) — yahudiy va xristian dinlarining yuzaga kelishiga oid diniy adabiyot namunalaridan biri; ilohiy karomatli rivoyatlar. Yahudiy va xristian dinining paydo boʻlishi jarayonida diniy karomat xususiyatiga ega boʻlgan koʻp yozuvlar vujudga kelgan, lekin ulardan faqat bittasi — „Ioann (Yuhanno) karomati“ xristianlikda Bibliya kano-niga kiritilgan, qolganlari: „Qadimgi ahd“ asarlaridan Yezdra va Varux A.lari, „Yangi ahd“ adabiyotidan Petr, Mess, Zostrian karomatlari va hokazo apokrif (soxta) deb eʼlon qilingan. Shuning uchun A. termini xristian anʼanasida faqat „Ioann karomati“ (68 — 69-yillarda tuzilgan) ga nisbatan ishlatiladi. „Ioann karomati“ oʻz mazmuni bilan „Qadimgi ahd“ yozuvlariga yaqin. Shunday boʻlsada yirik ruhoniylar (mas, Lyuter, Svingli) A.ga gumon bilan qaraganlar.

= Adabiyotlar =
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apollon

**Apollon** — yunon mifologiyasi va dinida olimp xudosi, Zevs va Letoning oʻgʻli, shifo baxsh etuvchi, sohibkaromat va sanʼat homiysi. Apollonga siginish Kichik Osiyoda boshlanib, miloddan avvalgi 2-ming 578yillikda Yunonistonga, u yerdan Rimga tarqalgan. Dastlab choʻponlar homiysi, olmazorlar xudosi deb tanilgan. Uni sheʼriyat va musiqa homiysi sifatida ham eʼzozlashgan. Qadimgi  yunon sanʼatida Apollon qoʻlida oʻq-yoy yoki musiqa asbobi ushlagan yosh yigit qiyofasida tasvirlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apollon (maʼnolari)

**Apollon**:

* Apollon — yunon mifologiyasi va dinida olimp xudosi, Zevs va Letoning o‘g‘li, shifo baxsh etuvchi, sohibkaromat va san’at homiysi.
* Apollon (kapalak) (Parnassius apollonius) — yelkanlilar oilasiga mansub kapa-lak, Yevropa, Kavkaz va G‘arbiy Sibir-ning tog‘li hududlarida (ba’zan past-tekisliklarda) tarqalgan, yoyilgan qanotlarining uz.
Apollon (kapalak)

**Apollon** (Parnassius apollonius) — yelkanlilar oilasiga mansub kapa-lak, Yevropa, Kavkaz va Gʻarbiy Sibirning togʻli hududlarida (baʼzan past-tekisliklarda) tarqalgan, yoyilgan qanotlarining uz. 70 — 90&nbsp;mm ga yetadi. Koʻpchilik mamlakatlarda Qizil kitobga kiritilgan. Oʻzbekiston hududida oʻrta togʻ mintaqasida 1700 — 2100 m balandlikda uchraydi. Bitta generatsiyasi ri-vojlanadi. Qurt davrida qishlaydi. Ka-palagi may — iyun oyida ucha boshlaydi. Uy hayvonlari sonining ortib borishi, yoʻl va uy-joy qurilishi tufayli yashash muhitining oʻzgarishi bilan A. soni keskin kamayib bormoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apollon (kosmik kema)

**"Apollon"** — astronavtlarning Oyga uchishi uchun moʻljallab AQShda ish-lab chiqilgan kosmik kema (KK) larning nomi, ularni ishlab chiqish va uchirish dasturi. Birinchi marta 1967 i. oxiri, 1968-yil boshlarida uchirilgan „Saturn-5“ eltuvchi raketa (ER) „A.“ni uchirish uchun moʻljallangan. „A.“ Oyga uchishni va Oy atrofidagi orbitaga oʻtishni taʼminlovchi ikki KKdan iborat. 1967 — 75 ylarda „A.“ KKning „A-4“, „A-5“, „A-6“, „A-7“, „A-8“, „A-9“, „A-10“, „A-11“, „A-12“, „A-13“, „A-14“, „A-15“, „A-16“, „A-17“ markalari uchirildi. Ularda jami 38 astronavt uchirildi. „A-11“da Oy sirtiga inson birinchi marta chiqarildi (1969-yil 16-iyul, N. Armstrong, E. Oldrin). Astronavtlar Oy sirtida yurishni mashq qilishdi, Oy sirtiga ilmiy asboblar oʻrnatishdi. Oy jinsi namunalaridan 22 kg yigʻishdi, Oy sirtini fotosuratga olishdi, Yer bilan telefonda gaplashishdi, Oy sirtiga AQSH bayrogʻini oʻrnatishdi, halok boʻlgan astronavtlarning surati tushirilgan beshta medalni Oy sirtiga qoʻyishdi. Astronavtlar Oydan Yerga te-levizor orqali koʻrsatib turildi. Oyga qoʻnilgan joy „Sokinlik bazasi“ deb ataldi. Oy sirtida 1 soat-u 44 min. mo-baynida moʻljaldagi ishlarni bajargach, Oldrin kabinaga qaytdi, undan 10 min. keyin Armstrong ham kabinaga kirdi. Oyda 21 soat 36 min. boʻlgach, astronavtlar 21-iyul kuni Oydan koʻtarildilar va selenotsentrik orbitada baʼzi ma-nyovrlarni bajargach, „Burgut“ (oy ka-binasi)ni „Kolumbiya“ (asosiy blok)ga uladilar va unga oʻtib, oy kabinasini ajratdilar, shundan soʻng maxsus dviga-telni ishga tushirib, Yerga uchish trayek-toriyasiga chiqdilar. „A-11“ 24-iyulda Gavay o.laridan janubi-gʻarbdagi Jonston o. yaqinida Tinch okeanga qoʻndi. Bioizo-lyatsiya kiyim-boshi kiydirilgan astro-navtlar va KKning oʻzi maxsus vertolyotda „Xornet“ avianosesiga keltirildi. Astronavtlar karantin muddatini oʻtash uchun maxsus ajratilgan joyga olib ke-tildi.

## Yana q.

* Apollo 11
* SOYUZ
* kosmik kema

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apolloniy pergayos

**Apolloniy pergayos** (mil av. 265 — 170) — yunon matematigi va astronomi. Asosiy asari „Konus kesimlar“ boʻlib, uning yunon tilidagi 4 va arab tiliga tarjima qilingan 3 kitobi saqlanib qolgan; 8 kitobi yoʻqolgan. A. ellips, parabola va giperbola chiziqlari doiraviy konusni tekislik bilan kesish natijasida hosil boʻlishini birinchi boʻlib aytgan hamda ularning xossalarini mufassal tekshirgan. A. sayyoralarning koʻrinma harakatini tushuntirib bergan, epitsikllar nazariyasini yarat-gan. A.ning ishlari astronomiya, mexa-nika, optika, analitik geometriya va boshqa fanlarning rivojlanishida katta rol oʻynaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apomiksis

**Apomiksis** (apo … va yun. mixis -ogʻish) — organizmlarning jinsiy ja-rayon sodir boʻlmasdan koʻpayishi. Tom maʼnoda A. murtakning urugʻlanmasdan rivojlanishidir. Yangi organizmning jinsiy hujayra (tuxum) yoki vegeta-tiv hujayra hosil qilishiga qarab A.ni ikkiga — partenogenez va apoga-miyaga boʻlish mumkin A. hayvonot va 579oʻsimliklar dunyosida keng tarqalgan. Mas, ogizaylangichlilar, dafniyalar, shiralar va boshqa hayvonlarda, ayrim suv oʻtlari va qirqquloklarda A. parteno-genez shaklida namoyon boʻladi. A. gulli oʻsimliklarda keng tarqalgan, 43 oilaga mansub 100 dan koʻproq urugʻda uchraydi. A. ayniqsa bugʻdoydoshlar, qoqidoshlar, ituzumdoshlar, raʼnodoshlar oilasida koʻproq kuzatiladi. A. irsiy (regulyar) yoki irsiylanmaydigan (tasodif) boʻlishi mumkin. Murtakning changlanmasdan ri-vojlanishi avtonom A. deyiladi. Chan-glanish yoki tumshuqchada changning unib chiqishi, baʼzan murtak xaltasidagi mar-kaziy hujayraning urugʻlanishi bilan so-dir boʻladigan A. indutsirlangan A. deb ataladi. Gulli oʻsimliklarda redutsir-langan (murtak gaploid) oʻsimliklarning 6 oilasida (lavlagi, gʻoʻza, zigʻir, tamaki, arpa, bugʻdoy) redutsirlanmagan (mur-tak diploid) partenogenez (qoʻngʻirbosh, choyoʻt, qoqioʻt) mavjud. Apogamiya ad-ventiv embrioniya (murtakning mur-tak xaltasidan tashqarida urugʻ-kurtak hujayrasidan rivojlanishi) va par-tenogenez tushunchalari yaqin turadi. Koʻpayishning bu xillarida bitta urugʻda bir necha murtak rivojlanadi (sitruslarda doim uchraydigan poliembroniya). Koʻpchilik apomiktik turlarning po-pulyatsiyalarida jinsiy formalar ham aniqlangan. A.ning genetik xususiyatlaridan ayrim oʻsimliklar seleksiyasida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aporiya

**Aporiya** (yun. aporia — qiyinchilik) — formal mantiqsa muhokamalardagi ziddiyat tufayli hal etib boʻlmaydigan yoki hal etilishi mushkul boʻlgan holat, mantiqiy qiyinchilik. Yunon faylasuflari mushkul mantiqiy muammolarni A. deb ataganlar. A. yunon falsafasida dia-lektik tendensiyalar boʻlganligidan da-lolat beradi (yana qarang Antinomiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aport

**Aport** (frans. apport) — aksiya-dorlik jamiyati ixtiyoriga sotilgan aksiyalar uchun toʻlov tarzida oʻtadigan mulk. Muayyan summaga baholangan to-varlar, savdo va sanoat korxonalari A. boʻlishi mumkin. Koʻp hollarda taʼsischilar yangi tashkil topayotgan aksiyadorlik jamiyatlariga A. tarzida oʻz korxonalari hamda tovarlarni oshirilgan narxda oʻtkazadilar, natijada mulk qiymatiga nisbatan koʻproq miqdorda aksiya oladilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aposeleniy

**Aposeleniy** (apo … va yun. selene — Oy) — Oy sunʼiy yoʻldoshi orbitasining Oydan eng uzoq nuqtasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aposporiya

**Aposporiya** (apo …, spora) — sporofitning vegetativ hujayrasidan gametofit nasl hosil boʻlishi. Mac., qirqquloq bargining toʻqimasidan oʻsib chiqqan oʻsimtaning taraqqiyoti natija-sida yangi oʻsimlik paydo boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aponevroz

**Aponevroz** (yun. aponeurosis: apo… va neuron — pay) — tarkibida qalin ela-stik va kollagen tolalar boʻlgan birik-tiruvchi serbar toʻqima; baʼzi serbar mu-skullar payi. Qoʻl-oyoq kafti terisining ostida, boshning sochli qismida, qorin devorida va boshqa joylarda boʻladi. A. ser-bar muskullarni suyaklar yoki boshqa toʻqimalar bilan bogʻlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apopleksiya

**Apopleksiya** (yun. apoplesso — zarb bilan shikast yetkazish) — bosh miyaga qon quyilishi natijasida bemorning tez hushdan ketib, yiqilishi bilan davom etadigan kasallik holati (qarang Insult).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apofema

**Apofema** (yun. apotithemi — bir tomonga qoʻyaman) -
* 1) muntazam koʻpburchak apofemasi — muntazam koʻpburchak markazidan biror tomoniga tushirilgan perpendikulyar chiziq uzunligi;
* 2) muntazam piramida apofemasi — muntazam piramida yon uchburchagining balandligi;
* 3) muntazam kesik piramida apofemasi — muntazam kesik piramidaning yon yogʻi boʻlmish trapetsiya balandligining uzunligi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apofeoz

**Apofeoz** ( – ilohiylashtirish) – 1) biror bir shaxs yoki voqeani sharaflash.

2) Xalqni, xalq qahramonini yoki biror voqeani sharaflaydigan sahna asari (ayniqsa, opera va balet) soʻngʻidagi tantanali ommaviy sahna va yakuniy qism. Masalan, „Gulsara“ operasi (Reyngold Glier va T. Sodiqov)ning yakunlovchi qismi.

Apofeoz tomosha, bayram namoyishining mustaqil qismi sifatida (matneiz) boʻlishi ham mumkin. Bu turdagi apofeozlar ishtirokchilarning taʼsirli holatlari („jonli lavha“, „soʻzsiz sahna“) asosida quriladi. Bunda dekoratsiya, kiyim, butaforiya va boshqalar katta ahamiyatga molik. Sahna asarlaridagi apofeozlarda odatda ishtirokchilarning barchasi qatnashadi. Hozir har yilgi Oʻzbekiston mustaqilligiga bagʻishlangan konsertlarda apofeozning turli koʻrinishlaridan foydalaniladi.

## Manbalar


## Havolalar

* .
Apoferment

**Apoferment** (apo … bu yerda kich-raytirishni bildiradigan old qoʻshimcha va ferment) — ikki komponentli fer-mentlarning oqsilli qismi. Koferment bilan birikib, toʻla ferment hosil qiladi. A. fermentning oʻziga xos (tanlab) taʼsir koʻrsatishini ifodalab beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apoxromat

**Apoxromat** (yun. aro — bu yerda kichraytirishni bildiradigan odd qoʻshimcha va chroma — rang) — kuzati-layotgan narsaning ob’ektiv optik oʻqida yotgan nuqtasidan kelayotgan nurlarning xromatik aberratsiyasi (buyumning boʻyalib koʻrinishi)ni axromatik ob’ektivlarga (qarang Axromat) qaraganda toʻlaroq barta-raf qiluvchi optik tizim (ob’ektiv). A. ob’ektivlar optik oʻqqa cheksiz yaqin nurlarning aniq bir nuqtaga tushishini taʼminlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appalachi togʻlari

**Appalachi togʻlari** — Shimoliy Amerikadagi togʻlar, AQSH bilan Kanada hududida. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 2600&nbsp;km choʻzilgan, eni 300 — 500&nbsp;km. Eng baland choʻqqisi — Mitchell togʻi (2030 m). Appalachi togʻlari janubi-sharqiy va shimoliy qismlari paleozoy erasida burmalangan kristall jinslar (gneyslar, kristalli slaneslar, kvarsitlar)dan, janubi-gʻarbiy qismi choʻkindi jinslar — ohaktosh, qumtosh, gilli slaneslardan tashkil topgan. Me-zozoy va kaynozoyda togʻlar gum-bazeimon 581koʻtarilgan. Togʻlarni koʻpdan-koʻp daryolar parchalab yuborgan. Shimoliy tomonlari relefini toʻrtlamchi davr muzliklari ancha oʻzgartirgan. Appalachi togʻlari iqlimini Atlan-tika okeani yumshatib turadi. Yogʻin 1000 — 1300&nbsp;mm. Jan.da togʻ yon bagʻirlari 1000 m balandlikkacha keng bargli oʻrmonlar, undan yuqorida aralash va igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Appalachi togʻlarida toshkoʻmir, neft, temir rudasi, mis, kumush, kobalt bor. Appalachi togʻlarida 2 ta millim park mavjud. Turizm va ovchilik rayoni.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apparat

**Apparat** (lotincha apparatus — as-bob, uskuna) — 1) asbob, moslama, jihozlarning umumiy nomi. Mas, tele-fon A. (qarang Avtomat telefon); 2) muay-yan tashkilot yoki muassasa xodimlari majmui; shtat; 3) odam, hayvon yoki oʻsimlikdagi biror umumiy vazifani bajaruvchi aʼzolar majmui, mas, nafas olish A.i, ovqat hazm qilish Apparat

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aposteriori va apriori

**Aposteriori va apriori** (lot. a posteriori — tajribadan soʻng va a priori — tajribagacha) — bilim va uning manbalariga oid falsafiy terminlar. Aposteriori — hissiy bilish orqali tajribadan olingan bilim. Apriori — ongga xos boʻlgan tugʻma bilim. Kant falsafasida bilim bir-biridan keskin farq qiluvchi ikki qismga — tajribaga-cha va tajribadan soʻng vujudga keluvchi bilimlarga boʻlib tekshiriladi. Kantda makon va zamon kabi tushunchalar sof apriori tushunchalar hisoblanadi, biroq idroksiz, faqat ular yordamidagina hech qanday bilimga erishish mumkin emas. 20-asrda neokantchilik, pragmatizm va konvensionalizm asosida apriorilikning funksional gʻoyasi deb ataladigan gʻoya vujudga keldi, unga koʻra apriori 580qoidalari — fandagi ana shu dastlabki farazlar shartlilik, konvensionallik holatini oʻz ichiga oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apostollar

**Apostollar** (yun. apostolos — elchi; islomda havoriy — shogird, izdosh maʼnosida) — ilk xristianlikning shakllanish davrida darbadar diniy targʻibotchilar. Apostollar hali ruhoniylar paydo boʻlmagan davrlarda jamoadan jamoaga koʻchib targʻibot yuritib, xristian dinining yoyilishida asosiy rol oʻynaganlar. Keyinchalik yepiskoplyar paydo boʻlgach, apostollar yoʻqolgan. Apostollar nomi faqat Iso Masihning shogirdlari hisoblangan 12 kishidagina (Ioann, Matfey, Pyotr, Pavel, Mark, Iakov, Iuda va boshqalar) saqlanib qolgan. Ularning dinni targʻib qilish maqsadida boshqa xalqlar nomiga yozgan xatlari (poslaniya), shuningdek ularning faoliyati bayon etilgan „Apostollarning qilmishlari“ kabi asarlar Bibliya rasmiy kanonining „Yangi ahd“ qismiga kiritilgan. Apostollardan Pyotr katolik xristianlari tasavvurida cherkov va papalar diniy hokimiyatining asoschisi hisoblanib, Rim papalari oʻzlarini Pyotr taxtining merosxoʻrlari deb daʼvo qiladilar. Xristianlik tarixi sohasida olib borilgan ilmiy tadqiqot natijasida 12 apostolning koʻpi tarixiy shaxslar emasligi aniqlangan. Ular toʻgʻrisida aniq tarixiy maʼlumotlar yoʻq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apparat funksiyasi

**Apparat funksiyasi** — oʻlchov asbobining unda oʻlchangan kattalikni oʻlchanguncha boʻlgan haqiqiy qiymati bilan bogʻlovchi harakteristikam. Koʻp hollarda spektrofotometrlarning Apparat funksiyasi ni bilish talab qilinadi. Oʻlchov asbobining Apparat funksiyasi nazariy yoʻl bilan hisoblab topiladi. Mas, spektrometrning Apparat funksiyasi yoyuvchi element (prizma, difraksion panjara), kolli-mator koʻzgusi, tirqishning optik para-metrlari yordamida hisoblanadi. Spek-trometrning Apparat funksiyasi tajriba yoʻli bilan ham aniqlanishi mumkin. Bunda spektrometr kirish tirqishi v chastotali monoxro-matik nur bilan yoritiladi va spektromet-rda chastota oʻzgartirilganda shu chastota atrofidagi yorugʻlik oqimi taqsimoti oʻlchanadi, bu taqsimot asbobning Apparat funksiyasi ga mos keladi. Tasvir hosil qiluvchi optik asboblar (fotoapparat, teleskop, mikroskop va boshqalar)ning Apparat funksiyasi asbob hosil qilayotgan cheksiz kichik nurlanuvchi nuqtaning tasvirida-gi yoritilganlik taqsimotini koʻrsatadi. Ideal optik asbob nuqtaviy yoritqich tasvirini nuqta shaklida hosil qiladi va uning Apparat funksiyasi nuqtadan tashqarida nolga teng boʻladi. Real optik asboblarda nuqtaviy yoritqich tasviri yorugʻ dogʻ sha-kliga ega boʻladi va asbobning Apparat funksiyasi nuqta atrofida nolga teng emas. Asbobning Apparat funksiyasi uning ajrata olish qobiliyatini ham belgilaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apparel

**Apparel** ( — kirish yoʻli) — 1) qiya tushgan yoʻl (harbiy muhandislikda). Toʻp-zambaraklar, tanklar va boshqa harbiy texnika joylashgan okoplarda ham apparel keng qoʻllanadi. Qal’alarda apparel toʻplarni tepalikka chiqarish uchun ishlatiladi; 2) temir yoʻl platformalarida tank, avtomashina, traktor, raketa qurilmalari kabi jangovar texnikani ortish yoki tushirish uchun ishlatiladigan kiya koʻtarma; 3) binoning koʻtarilgan qismlariga oʻtish uchun moʻljallangan qurilma.

## Yana qarang

* Pandus

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appassionato

**Appassionato** (ital. appassionato – hayajonli, ehtirosli) – musiqa asari yoki uning ayrim qismlarini ijro etish holatini bil-dirish uchun qoʻllanuvchi nom. Koʻproq sur’atni belgilovchi atama bilan qoʻshilib keladi, mas, allegro A. Ba’zan, asar nomi sifatida uchraydi (mas, L. Betxovenning fortepiano uchun 23- "Appassionata" sonatasi) yoki asar nomi tarkibiga kiradi (mas, A. Vyotanning skripka va fortepi-ano uchun "Appassionata fantaziyami).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil