Suiqasd darajasiga koʻra mamlakatlar roʻyxati

Quyidagi roʻyxat Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) va boshqa manbalar tomonidan eʼlon qilingan **suiqasd darajasiga koʻra mamlakatlarning roʻyxati** hisoblanadi.

Koʻpgina mamlakatlarda, ijtimoiy bosim, madaniy yoki huquqiy xavotirlar tufayli suiqasd darajasi past koʻrsatiladi. Aksariyat mamlakatlarda haqiqiy holat nomaʼlum boʻlgani uchun bu raqamlar real suiqasd darajasini taqqoslash uchun ishlatilmaydi.

2016-yil holatiga koʻra, dunyo boʻylab oʻz joniga qasd qilish darajasi 100,000 aholiga 10,5 deb taxmin qilingan, bu 2008-yildagi 11,6lik koʻrsatkichdan past. Yuqori daromadli zamonaviy mamlakatlarda erkaklar va ayollarning oʻz joniga qasd qilish xatti-harakatlari boshqa dunyo qismlariga nisbatan sezilarli darajada farq qiladi: ayollar oʻz joniga qasd qilish fikrlariga koʻproq moyil boʻlishlariga qaramay, erkaklar orasida oʻz joniga qasd qilish darajasi yuqori boʻlib, bu „jim epidemiya“ deb tasvirlangan.

2019-yildagi tadqiqot 1990-yildan 2016-yilgacha dunyo boʻylab yoshga moslashtirilgan oʻz joniga qasd qilish darajasi uchdan bir qismga pasayganligini koʻrsatdi; 2016-yilda erkaklar orasida 100,000 erkakga 16 ta oʻlim va ayollar orasida 100,000 ayolga 7 ta oʻlim qayd etilgan. Ayollar erkaklarga nisbatan katta pasayishni boshdan kechirishgan.

Shunday qilib, oʻz joniga qasd qilish darajasi oʻlchanganidan yuqori boʻlishi mumkin, deyarli barcha madaniyatlar va jamiyatlar orasida erkaklar oʻz joniga qasd qilish xavfi koʻproq. JSSTga koʻra, oʻz joniga qasd qilishning oldini olish har qanday xalq uchun muhim mavzudir.

## Mamlakatlar va hududlar boʻyicha oʻz joniga qasd qilish darajasi
Oʻz joniga qasd qilish darajasining turli mamlakatlar va hududlar boʻyicha oʻzgarishi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, madaniy qarashlar, ruhiy salomatlik xizmatlari va jamiyat bosimining murakkab oʻzaro taʼsirini koʻrsatadi. Bu omillarni tan olish va ularga yoʻnaltirilgan aralashuvlar va siyosatlar orqali muvofiqlashish global oʻz joniga qasd qilish yukini kamaytirish va dunyo boʻylab ruhiy salomatlik natijalarini yaxshilash uchun zarurdir.

### Ijtimoiy-Iqtisodiy Sharoitlar
Ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar oʻz joniga qasd qilish darajasiga muhim taʼsir koʻrsatadi. Iqtisodiy beqarorlik, yuqori ishsizlik darajasi yoki katta daromad tengsizliklariga duch kelgan mamlakatlarda oʻz joniga qasd qilish darajalari koʻproq kuzatiladi. Iqtisodiy qiyinchiliklar umidsizlik va depressiyaga olib kelishi mumkin, bu esa oʻz joniga qasd qilishning muhim xavf omillari hisoblanadi. Aksincha, kuchli ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlari va iqtisodiy tengsizlik darajasi past boʻlgan mamlakatlarda oʻz joniga qasd qilish darajasi past boʻladi.

### Madaniy Qarashlar
Ruhiy salomatlik va oʻz joniga qasd qilishga boʻlgan madaniy qarashlar ham oʻz joniga qasd qilish darajalariga katta taʼsir koʻrsatadi. Baʼzi madaniyatlarda ruhiy salomatlik muammolari tamgʻalanadi va shaxslarni yordam izlashdan toʻxtatadi. Aksincha, ruhiy salomatlik haqida ochiq suhbatlarni qoʻllab-quvvatlaydigan va kuchli jamoat qoʻllab-quvvatlash tizimlarini taʼminlaydigan madaniyatlar oʻz joniga qasd qilish darajalarini kamaytirishi mumkin. Bundan tashqari, diniy eʼtiqodlar, jamiyat talablari va tarixiy kontekst kabi madaniy omillar oʻz joniga qasd qilish darajasini kuchaytirishi yoki kamaytirishi mumkin.

### Ruhiy Salomatlik Xizmatlari
Ruhiy salomatlik xizmatlarining mavjudligi va sifati oʻz joniga qasd qilishning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Keng qamrovli ruhiy salomatlik tizimlariga ega va kirish imkoniyatlari va arzon davolash imkoniyatlarini taʼminlaydigan mamlakatlar odatda oʻz joniga qasd qilish darajasi past boʻladi. Ushbu xizmatlar maslahat, psixiatr yordami, ruhiy inqiroz paytidagi yordam va profilaktika choralarini oʻz ichiga oladi. Aksincha, ruhiy salomatlik xizmatlarining cheklanganligi, yetarli moliyalashtirilmagan va malakali mutaxassislarga ega boʻlmagan hududlarda oʻz joniga qasd qilish darajasi yuqori.

### Jamiyat Bosimlari
Jamiyat bosimi, jumladan ish stressi, akademik bosim, jamiyatdan ajralib qolish va oilaviy talablar oʻz joniga qasd qilish hodisalariga hissa qoʻshishi mumkin. Juda raqobatbardosh jamiyatlarda muvaffaqiyatga erishish bosimi katta ruhiy salomatlik muammolariga olib kelishi mumkin, bu esa oʻz joniga qasd qilish xavfini oshiradi. Jamiyatdan ajralib qolish va qoʻllab-quvvatlovchi munosabatlarning yoʻqligi bu xavfni yanada kuchaytiradi. Jinsiy rollar, jinsiy orientatsiya va boshqa identifikatsiya omillari kabi jamiyat qarashlari ham, ayniqsa, chetlatilgan guruhlar orasida oʻz joniga qasd qilish darajalariga taʼsir qiladi.

### Statistik Oʻlchov
Suiqasd darajasini yiliga 100,000 aholi boshiga suiqasdlar soni sifatida oʻlchash turli hududlarni taqqoslash uchun standartlashtirilgan usuldir. Ushbu oʻlchov tendensiyalarni va tafovutlarni aniqlashga yordam beradi, sogʻliqni saqlash strategiyalari va resurslarni taqsimlashni belgilashda muhim ahamiyatga ega. Masalaning haqiqiy koʻlamini tushunish va samarali aralashuvlarni amalga oshirish uchun aniq maʼlumotlarni yigʻish va hisobot berish zarur.

### Suiqasd Darajasini Tushunish Ahamiyati
Oʻz joniga qasd qilish darajasini tushunish maqsadli ruhiy salomatlik aralashuvlari va davlat siyosatini ishlab chiqish uchun muhimdir. Yuqori suiqasd darajasiga hissa qoʻshadigan omillarni tahlil qilish orqali hukumatlar va tashkilotlar samarali profilaktika strategiyalarini ishlab chiqish va amalga oshirishlari mumkin. Bunga iqtisodiy sharoitlarni yaxshilash, ruhiy salomatlik xizmatlarini kuchaytirish, ruhiy salomatlik haqida xabardorlikni oshirish va ijtimoiy tamgʻani kamaytirish kiradi. Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash, inqirozga aralashish va keng qamrovli ruhiy salomatlikni taʼminlashga qaratilgan siyosatlar oʻz joniga qasd qilish darajalarini sezilarli darajada kamaytir

### Eng yuqori daraja
Eng yuqori oʻz joniga qasd qilish darajalariga ega boʻlgan mamlakatlar koʻpincha ogʻir iqtisodiy qiyinchiliklarga, ruhiy salomatlik xizmatlariga cheklangan kirish imkoniyatlariga va ruhiy salomatlik masalalari atrofidagi ijtimoiy tamgʻalarga duch keladi. Masalan, Sharqiy Yevropa va Osiyoning baʼzi qismlaridagi mamlakatlar tarixiy jihatdan yuqori suiqasd darajasini qayd etishgan. Diqqatga sazovor misollar sifatida Litva, Rossiya va Janubiy Koreya keltirilishi mumkin. Ushbu mintaqalar stress darajasi yuqori, spirtli ichimliklarni suiisteʼmol qilish va oʻz joniga qasd qilish darajalarini oshiradigan tarixiy omillarga ega boʻlishi mumkin.

### Eng past darajalar
Aksincha, oʻz joniga qasd qilish darajalari eng past boʻlgan baʼzi mamlakatlarda kuchli ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash tizimlari, kirish mumkin boʻlgan ruhiy salomatlik xizmatlari va oʻz joniga qasd qilishni qoralovchi madaniy omillar mavjud. Misollar sifatida Oʻrta yer dengizi mintaqasidagi mamlakatlar, Karib dengizining baʼzi davlatlari va baʼzi Yaqin Sharq mamlakatlari keltirilishi mumkin. Yunoniston va Quvayt kabi davlatlar global miqyosda eng past oʻz joniga qasd qilish darajalarini qayd etishadi.

Biroq, ruhiy salomatlik xizmatlariga deyarli yoki umuman kirish imkoniyati boʻlmagan baʼzi mamlakatlarda ham juda past oʻz joniga qasd qilish darajalari mavjud.

### Maʼlumot yigʻish va hisobot berish
Oʻz joniga qasd qilish maʼlumotlari turli usullar bilan yigʻiladi, jumladan milliy sogʻliqni saqlash maʼlumotlari, politsiya hisobotlari va soʻrovnomalar orqali. Ushbu maʼlumotlarning aniqligi oʻz joniga qasd qilish bilan bogʻliq ijtimoiy tamgʻa va hisobot standartlaridagi farqlar tufayli oʻzgarishi mumkin. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) va Global Burden of Disease Study kabi tashkilotlar muntazam ravishda oʻz joniga qasd qilish statistikalarini nashr etish va yangilash bilan shugʻullanadi.

### Oldini olish choralari
Oʻz joniga qasd qilish darajasini kamaytirish choralari ruhiy salomatlik xizmatlarini yaxshilash, ijtimoiy tamgʻani kamaytirish uchun ommaviy sogʻliqni saqlash kampaniyalarini amalga oshirish va qiyinchilikda boʻlgan shaxslar uchun qoʻllab-quvvatlovchi muhit yaratishni oʻz ichiga oladi. Norvegiya va Yangi Zelandiya kabi keng qamrovli ruhiy salomatlik strategiyalariga ega mamlakatlar ushbu chora-tadbirlar orqali oʻz joniga qasd qilish darajalarini kamaytirishga muvaffaq boʻlishdi.

## Tahlil

Erkaklar va ayollarning oʻz joniga qasd qilish darajalari umumiy erkaklar va ayollar aholisi soniga nisbatan hisoblanadi (yaʼni, umumiy erkaklar oʻrtasida oʻz joniga qasd qilish holatlari soni umumiy erkaklar aholisiga boʻlinadi). Yoshga moslashtirilgan darajalar turli yoshdagi aholi tarkibiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan omillarni hisobga olib, xom oʻlim darajalarini tahlil qilishda statistika yordamida uzoq muddatli xalqaro solishtirishni yaxshilaydi: yosh guruhlarining standartlashtirilgan aholi tuzilmalaridan chetlanishi asosida darajalar yuqoriga yoki pastga oʻraladi (yoshga moslashtirish). Asosan, har qanday yosh tarkibidagi yoshlar sonining koʻpligi koʻproq ahamiyatga ega: agar daraja yuqoriga oʻralgan boʻlsa, bu hudud (yoki mamlakat) uchun oʻrtacha yoshdan past ekanligini anglatadi va aksincha, pastga oʻralganda.

Yuqoridagi mamlakatlarning aksariyati erkaklar oʻrtasida oʻz joniga qasd qilish darajasi yuqori ekanligini bildiradi, chunki dunyo boʻylab taxminan har toʻrt suiqasddan uchtasi erkaklar orasida sodir boʻladi yoki 3:1 nisbatda boʻlgan (masalan, AQShda 2015 yilda 3.36 va 2016 yilda 3.53 boʻlgan).

Garchi yoshga moslashtirish oʻlim maʼlumotlarini solishtirish uchun umumiy statistik jarayon boʻlsa-da, JSST tomonidan qoʻllangan yondashuv taxminlarga asoslangan boʻlib, notoʻgʻri hisobot berish kabi masalalarni hisobga oladi, natijada rasmiy milliy statistikadan farq qiladi (va qayta koʻrib chiqish ham davriy ravishda amalga oshiriladi). Shuningdek, yoshga moslashtirilgan darajalar barcha tadqiqot ostidagi aholilar bir xil yosh taqsimotiga ega boʻlgan taqdirda mavjud boʻladigan oʻlim darajalaridir. Xom, taxminiy darajalar MHSUICIDEREGv?lang=en bu yerda va bu yerda mavjud. Bu yerda aholisi 100 000 dan kam boʻlgan mamlakatlar chiqarib tashlangan.

Ichki tafovutlari katta boʻlgan mamlakatlarni baholash qiyin. Kanadada, umumiy hisobda oʻz joniga qasd qilish darajasi nisbatan past boʻlgan mamlakat, har 100 000 kishiga 10.3 hodisani tashkil etadi, shunday tafovutlardan biri namoyon boʻladi. Kanadaning mahalliy aholisi orasida oʻz joniga qasd qilish darajasini solishtirganda, bu koʻrsatkich har 100 000 kishiga 24.3 hodisaga koʻtariladi: dunyoda eng yuqori darajalardan biri. Ushbu hodisaga hissa qoʻshadigan turmush darajasi va daromad farqlari mavjud, bu Kanadada epidemik holat sifatida tasniflanadi. Quyidagi roʻyxatda turli manbalar va turli yillar aralash xom darajalar va yoshga moslashtirilgan darajalar va taxminiy darajalar bilan aralashgan holda keltirilgan, shuning uchun xalqaro solishtirish bir oz qiyinlashtirilgan.

## Boshqa manba va yillar boʻyicha roʻyxat (1985–2019)

Quyidagi roʻyxatda turli manbalar va yillar keltirilgan.

*

*

## Manbalar

## Tashqi havolalar
* Suicide data and rates