Qora kvadrat

**Qora kvadrat** (***Malevichning qora kvadrati*** sifatida ham tanilgan) — Kazimir Malevichning 1915-yilda namoyish etilgan ramziy rasmidir. Uning birinchi versiyasi 1915-yilda yaratilgan. Malevich *Qora kvadrat*ning toʻrtta variantini yaratgan, ularning soʻnggisi 1920-yillarning oxiri yoki 1930-yillarning boshlarida chizilgan deb taxmin qilinadi. Rasm birinchi marta 1915-yilda *Soʻnggi futuristik koʻrgazma 0,10da* namoyish etilgan. *Qora kvadrat* koʻpincha tanqidchilar, tarixchilar, kuratorlar va rassomlar tomonidan tarixiy ahamiyatiga ishora qilinib, shuningdek, Malevichning taʼriflashiga koʻra „rassomchilikning nolinchi nuqtasi“ deb ataladi.

## Tarixi

Qora kvadrat birinchi marta 1913-yilda Velimir Xlebnikov, Aleksey Kruchyonix va Mixail Matyushinning *Pobeda nad Solntsem* rus—futurist/kub-futuristik operasida sahna pardasi dizaynining bir qismi sifatida namoyish etildi. Qora kvadratdan opera qatnashchilari kostyumi dizayni va sahna dizaynini yaratishda foydalanilgan.

Malevich oʻzining birinchi *Qora kvadrat* rasmini 1915-yilda chizgan. U asarning toʻrtta variantini yaratdi, muallifning rasm orqa tomoniga yozgan „1913“ yozuviga qaramay, *Qora kvadrat*larning soʻnggisi 1920-yillarning oxiri yoki 1930-yillarning boshlarida chizilgan deb taxmin qilinadi. Rasm butun dunyoga *Qora kvadrat* yoki *Malevichning qora kvadrati* sifatida tanilgan.

*Qora kvadrat* birinchi marta 1915-yilda *Soʻnggi futuristik koʻrgazma 0,10da* namoyish etilgan.

Sud-tibbiy ekspertizasini oʻtkazish orqali *Qora kvadrat* asarining yanada murakkab va rang-barang kompozitsiya ustiga qanday chizilganini bilib olish mumkin.

### Tarixiy kontekst
Koʻplab sanʼatshunoslar, kuratorlar va tanqidchilar *Qora kvadrat*ni zamonaviy sanʼatning asosiy asarlaridan biri va umuman Gʻarb rassomlik anʼanalarining abstrakt sanʼati namunasi deb atashadi.

Malevich kvadratni suprematizm asari deb eʼlon qildi, bu yoʻnalishni uning oʻzi eʼlon qilgan, ammo suprematizm deyarli faqat Malevich va uning shogirdi Lissitskiy faoliyati bilangina bogʻliq. Harakatning rus avangardlari orasida bir qancha tarafdorlari bor edi, ammo u oʻzining konstruktivizmi tufayli unchalik keng yoyilmagan. Suprematizmning manifestlari Sovet Ittifoqining dastlabki kunlarida inqilobiy kommunistik hukumatning mafkuraviy qarashlari bilan yaxshi uygʻunlashdi. Suprematizmni rus sanʼati evolyutsiyasida futurizm va konstruktivizm oʻrtasidagi evolyutsion tafovutni bartaraf etadigan oʻtish bosqichi sifatida tushunish mumkin.

Rassom tomonidan suprematizmni koʻrsatishda amalga oshirilgan kattaroq hamda universalroq qadam uning yordamida *Qora kvadrat*ni chizish boʻldi va bu harakatdagi murakkab siljish boʻlib xizmat qildi. *Malevichning qora kvadrati* tasviriy rasm va abstrakt rasm oʻrtasidagi tanaffusda yuzaga kelganligi taʼkidlanadi.

## Rasm borasidagi fikrlar
Asar tanqidchilar, tarixchilar, kuratorlar va rassomlar tomonidan koʻpincha „rassomchilikning nolinchi nuqtasi“ sifatida tilga olinadi, bu rasmning tarixiy ahamiyatiga ishora qilib, Malevichning *Qora kvadrat* boʻyicha hamkasblari va dilerlariga yozgan maktublaridagi bir qator mulohazalari bilan izohlanadi.

Malevich oʻzining rasmi haqida shunday fikrlarni aytgan:

* „Mavjudlikning haqiqiy harakati noldan, nolda boshlanadi.“
* „Men shaklning nol nuqtasida oʻzimni oʻzgartirdim va yoʻqlikdan yaratishga, yaʼni suprematizmga, rassomchilikdagi yangi realizmga — obyektiv boʻlmagan ijodga koʻtarildim. Bu jarayonda shakl yoʻqligidan ijod dunyosiga qadam qoʻydim.“
* „[Qora kvadrat – bu uygʻotishdir] ozod qilingan hech narsaning oq boʻshliqdagi sof noobyektivlik tajribasi.“

Peter Schjeldahl shunday yozgan:Choʻtkasi shirali va qoʻpol: u shakllarni toʻldirgan, qirralarni uygʻunlashtirgan. Ammo shakllar vaznsiz va tasvirlardan koʻra koʻproq fikrlarga oʻxshaydi. Siz suratga unchalik koʻp qaramay turib, uning cheksiz empiriyasiga shoʻngʻib ketasiz. Rasmda qoʻllangan dizayn qobiliyatini hisobga olmaganda, u osondek koʻrinadi, biroq aslida ham shunday boʻlishi kerak. Malevich tasviriy dunyoga olib kelgan narsalari uchun emas, balki olib tashlagan narsalari uchun oʻziga xosdir: tana tajribasi, Uygʻonish davridan beri Gʻarb sanʼatining asosiy mavzusi. Uning amerikaliklarga murojaat qilishi ajablanarli emas. U foydalangan oʻziga xos rus tasavvuf anʼanasidan tashqari, Malevich ishoralarning ixcham ohangrabosini ilohiy yoʻnalish sifatida koʻrsatadi. U aniq, jonlangan, cheklanmagan imkoniyatni bildiradi. Bu sifat 1917-yilgi inqilob bilan hamohang edi. Buni Malevich birinchi navbatda rus avangardidagi raqiblari, keyin esa, Iosif Stalin rejimi tufayli alam bilan anglab yetadi.Tone Roald va Johannes Langning yozishicha, *Qora kvadrat* „rus-pravoslav nasroniy anʼanalaridan ajralib turadigan ramziy harakatdir, u xuddi Rubenning *The Death of Seneca* yoki Kieferning *Sulamith* kabi rasmlari bilan oʻxshash *belgiga ega* yoki uni shu rasmlardagi harakatning *mantiqiy davomchisi* sifatida tushunish mumkin.“

## Saqlash
Rasmning sifati yaratilganidan beri sezilarli darajada yomonlashgan.

Peter Schjeldahl bu haqida shunday yozadi:Rasm juda ayanchli koʻrinadi: xuddi sakson sakkiz yil davomida singan derazani yamab kelgandek, darz ketgan, shilingan va rangi oʻchgan. Aslida, u bu vaqtning koʻp qismini sovet arxivlarining eng tubida, davlat xazinalarining eng arzimasi sifatida oʻtkazgan. Malevich, inqilob davri rus avangardining boshqa vakillari singari, Stalin davrida unutilishga mahkum etildi. 1930-yilda bolta uning ustiga tushdi. Malevich „formalizm“da ayblanib, soʻroqqa tutilgan va ikki oyga qamalgan.

## Qalam bilan yozilgan yozuv

2015-yilda Tretyakov galereyasidagi sanʼatshunoslar *Qora kvadratni* mikroskop bilan koʻrish chogʻida kompozitsiyaning pastki chap burchagidagi oq boʻyoqda qalam bilan xira qilib yozilgan xabarni topdilar. Bu iboraning birinchi qismida „Negrlar jangi“ degan yozuv koʻrinadi; ikkinchi qismini oʻqish qiyin boʻlgan boʻlsada, unda „tun davomida“ yozuvi yozilgan deyishadi. Bu yozuv fransuz yozuvchisi Alphonse Allaisning 1893-yilda yozilgan komiksiga ishora qilgandek koʻrinadi: „“ yoki „Qorongʻu tunda gʻordagi negrlarning jangi“. 2015-yilgi tadqiqotda ishtirok etgan bosh tadqiqotchi Irina Vakarning taʼkidlashicha, „bu iborani Malevichning oʻzi yozgan boʻlishi ehtimoldan yiroq emas, balki u *Qora kvadratni* masxara qilgan kishi tomonidan yozilgandir“. Vakarning taʼkidlashicha, qalamdagi yozuvlar uning tagidagi rasm boʻyogʻi quriganidan keyin yozilgan, yaʼni ular Malevich ishni tugatgandan keyin ancha vaqt oʻtib yozilgan boʻlishi mumkin.

Boshqa olimlar esa, Malevichning oʻzi bu yozuvni qoʻshgan boʻlishi mumkinligini ham taʼkidlaydilar. Fransuz eksperti Johann Naldi oʻzining *Arts incohérents, Discoveries and New Perspectives* kitobida Kazimir Malevich *Combat de nègres pendant la nuit* yozuvi haqida bilgani haqidagi farazni ilgari suradi va *Qora kvadrat*ga bu yozuvni qoʻshishda unga Paul Bilhaudning monoxromi (1882) taʼsir qilgan boʻlishi mumkinligini yozadi. Yaqinda sanʼatshunos Andrew Spira Paul Bilhaudning surati bilan bu yozuvning qanchalik bogʻliq ekanligini koʻrib chiqdi, lekin „u aslida ham buning yozilishi uchun javobgar boʻlganmikin?“ deb Malevichning yozuvni yozganiga shubha bildirdi.

## Yana qarang

* *[[Qizil kvadrat]]* rasmi
* 1915-yil sanʼatda

## Manbalar