Bayburt qalʼasi

**Bayburt qal’asi** (turkcha: *Bayburt Kalesi*) — Turkiyaning Bayburt shahri ustidan qarab turuvchi tepalikda joylashgan tarixiy qal’adir.

## Joylashuv
Qal’a Qora dengiz mintaqasida, Turkiyaning shimoli-sharqida, Çoruh daryosining yuqori havzasi bo‘yida joylashgan. U Bayburt shahrining shimolida, shahar ustidan hukmronlik qilib turuvchi, yarimorolga o‘xshash tik qoyali tepalik ustiga qurilgan. Bayburt shahri dengiz sathidan 1 150 metr (3 770 fut) balandlikda joylashgan.

## Tarix
Qal’aning qachon va kim tomonidan qurilgani noma’lum. U Vizantiya imperatori Yustinian I (hukmronligi 527–565-yillar) davrida mustahkamlangan.Qal’a 1054–1055-yillarda Buyuk Saljuqiylar tomonidan egallangan. Bu paytda Bayburt va uning atrofi Onadoʻli turklar tomonidan zabt etilgan ilk hududlardan biri bo‘lgan. Manzikert qamali (1054) dan so‘ng qal’a Saltuklular qo‘liga o‘tgan. Keyinchalik u bir muddat Donishmandiylar tasarrufida bo‘lgan. Yozuvlardan (bitiklardan) ma’lum bo‘lishicha, aynan shu davrda qal’a Saljuqiylar tomonidan eng keng qamrovli tarzda ta’mirlangan.Shunga ko‘ra, Saljuqiy sultoni Tug‘rul II (hukmronligi: 1132–1134) va Arzirum hokimi ushbu qal’ani deyarli qayta qurdirgan. Qal’a, ayniqsa Trapezund imperiyasi tomonidan bo‘ladigan hujumlarga qarshi mustahkam mudofaa nuqtasi sifatida xizmat qilgan.Bir muddat Oqqo‘yunlilar qo‘lida bo‘lgan qal’a 1514-yilda Usmoniylar tasarrufiga o‘tkazilgan.Bayburt qal’asi Buyuk Sulaymon I (Sulaymon Qonuniy, hukmronligi 1520–1566) davrida 1541-yilda, Eron yurishlari vaqtida uning strategik ahamiyati oshgani sababli katta restavratsiyadan o‘tkazilgan.Keyinchalik Murad III (hukmronligi 1574–1595) davrida ham qal’a ta’mirdan chiqarilgan.
1520-yilga oid bir hujjatda qayd etilishicha, qal’ada 397 nafar qo‘riqchi, shuningdek ko‘plab to‘plar, miltiqlar va harbiy aslahalar mavjud bo‘lgan. Bayburt qal’asi asrlar davomida Trapezund–Eron tranzit yo‘li ustida joylashgan Bayburt shahrini va ushbu muhim yo‘lni himoyalovchi muhim mustahkam istehkom bo‘lib xizmat qilgan.

Qal’a va ichki qal’a (sitatel) hududidagi aholi punktlarini vaqti-vaqti bilan bosib olinib vayron qilingan. Rus–turk urushi (1828–1829) davrida ruslar tomonidan katta darajada buzib tashlangach, u 1980-yillargacha e’tiborsiz holatda qoldirilgan. Shu sanadan keyin butunlay qulab tushish xavfi bo‘lgan ayrim qismlar ta’mirlangan, biroq ichki qal’a hududidagi inshootlar qayta tiklanmagan.

## Arxitektura
Qal’a ikki devor qatlami bilan o‘ralgan bo‘lib, har bir qatlam 5 yoki 6 fasadga ega, uzunligi 2 km (1,2 mil) dan oshadi va balandligi 30 m (98 fut 5 dyuym) gacha yetadi, uning atrofida mudofaa xandaqi yo‘q. Ichki va tashqi devorlar orasidagi masofa 200 m (660 fut). Devorlarning burchaklarida va turli joylarda yarim doira, to‘rtburchak va uchburchak bastionlar mavjud bo‘lib, ular tugatkich devorlar bilan mustahkamlangan. Tashqi devorlar tik qoyalar ustida qurilgan, bu qal’aga ulug‘vor ko‘rinish beradi. Avliyo Chalabiy (1611–1682), 1647-yilda Bayburtga tashrif buyurganida, ''Sayohatnoma'' asarida qayd etadi: qal’aning ichki hududida 300 ta uy va bir masjid bor edi. Unga ko‘ra, qal’ada sharq va g‘arb tomonida ikki katta darvoza mavjud:
*Sharqiy darvoza, uch qatlam temirdan yasalgan bo‘lib, “Demirkapı” (so‘zma-so‘z: “Temir darvoza”) deb atalgan;
*G‘arbiy darvoza esa “Nöbethane Kapısı” (so‘zma-so‘z: “Qo‘riq stansiyasi darvozasi”) deb atalgan va u shahar tomon olib boradi.

Yozuvlardan (bitiklardan) ma’lum bo‘lishicha, qal’a Tug‘rul II ning harbiy qo‘mondonlari, saroy xizmati va me’mor Ziyâeddin Lü’lü tomonidan ta’mirlangan va mustahkamlangan, shuningdek, ba’zi bastionlar ham qurilgan. Tug‘rul II ning xotini Hatice Sultan tomonidan shahar tomon qaragan devor qismiga qurilgan bastionda joylashgan yagona qatorli yozuv (Nasx yozuvida) 1936-yilgacha mavjud bo‘lgan, hozir esa u yo‘qolgan.

## Manbalar