Afgʻoniston milliy televedeniyesi

**Afgʻoniston milliy televideniyesi** (;  — **RTA**) — Afgʻonistonning davlat teleradiokompaniyasi boʻlib, mamlakatdagi eng qadimiy va eng yirik media-tashkilot hisoblanadi. RTA tarkibiga milliy telekanal, bir nechta radiostantsiyalar va viloyat boʻlimlari kiradi. Uning bosh qarorgohi Kobul shahrida joylashgan.

## Tarixi va rivojlanish bosqichlari
Afg'onistonda teleradioeshittirishlar tarixi juda uzoq va murakkab yo'lni bosib o'tgan. Bu tarix mamlakatning siyosiy o'zgarishlari bilan uzviy bog'liqdir.

### Radioeshittirishlarning boshlanishi (1925–1950)
Afg'onistonda radio birinchi marta 1925-yilda qirol Omonullaxon davrida tashkil etilgan. Birinchi radio uzatgich Germaniyadan keltirilgan. Biroq, 1929-yildagi tartibsizliklar natijasida radio faoliyati to'xtab qoldi. Faqat 1940-yilda "Radio Kabul" nomi bilan muntazam eshittirishlar qayta tiklandi. O'sha paytda eshittirishlar asosan pashtu va dari tillarida, shuningdek, qisqa vaqt o'zbek va boshqa tillarda olib borilgan.

### Televideniyening tashkil etilishi (1977–1978)
Afg'onistonda televideniye rasman 1978-yilning avgust oyida, ya'ni Savr inqilobidan biroz avvalroq ish boshlagan. Yaponiya hukumati yordami bilan Kobulda rangli ko'rsatuvlar uzatuvchi markaz qurilgan. Birinchi ko'rsatuvlar yangiliklar va madaniy dasturlardan iborat edi.

### SSSR davri va fuqarolar urushi (1980–1996)
1980-yillarda televideniye davlat targ'ibotining asosiy quroliga aylandi. Sovet mutaxassislari yordamida telekanalning texnik bazasi kuchaytirildi. Biroq, 1990-yillarda Mujohidlar Kobulni egallaganidan so'ng, televideniye binosi jang maydoniga aylandi va ko'plab noyob arxivlar vayron qilindi.

### Tolibonning birinchi davri (1996–2001)
1996-yilda Tolibon hokimiyatga kelgach, mamlakatda televideniye ko'rsatuvlarini efirga uzatish mutlaqo taqiqlandi. Televideniye "Islomga zid" deb e'lon qilindi, televizorlar esa ommaviy ravishda yo'q qilindi. RTA faqat radio (Radio Shariat) orqali faoliyat ko'rsatishga majbur bo'ldi.

### Respublika davri (2001–2021)
2001-yilda Tolibon rejimi ag'darilgach, RTA xalqaro hamjamiyat yordamida (ayniqsa Italiya va Yaponiya) qayta tiklandi. 
* **Sun'iy yo'ldosh:** Kanal sun'iy yo'ldosh orqali dunyo bo'ylab ko'rsatila boshladi.
* **Viloyatlar:** Afg'onistonning barcha 34 ta viloyatida mahalliy bo'limlar ochildi.
* **Mazmuni:** Musiqa, ko'ngilochar dasturlar, ayollar uchun ko'rsatuvlar va ochiq siyosiy bahslar efirga qaytdi.

## Tuzilishi va infratuzilmasi
RTA hozirda quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
# **RTA National:** Umummilliy asosiy telekanal.
# **Radio Afghanistan:** Mamlakatning eng yirik radiostantsiyasi.
# **RTA Sport:** Sport musobaqalarini yorituvchi ixtisoslashgan kanal (2020-yilda ochilgan).
# **RTA World:** Xorijdagi afg'onlar uchun mo'ljallangan sun'iy yo'ldosh kanali.

## Ko'rsatuvlar tili
RTA ko'p tilli kanal hisoblanadi. Konstitutsiyaga binoan, asosiy ko'rsatuvlar **Pashtu** va **Dari** tillarida olib boriladi. Shuningdek, mintaqaviy bo'limlarda o'zbek, turkman, nuristoniy va pashayi tillarida yangiliklar va madaniy dasturlar efirga uzatiladi.

## Hozirgi holati (2021-yildan keyin)
2021-yil avgust oyida Kobul yana Tolibon nazoratiga o'tgach, RTA faoliyatida keskin o'zgarishlar yuz berdi. Musiqiy ko'rsatuvlar to'xtatildi, ayol diktorlar faoliyatiga cheklovlar qo'yildi va dasturlar mazmuni ko'proq diniy-targ'ibot xarakteriga ega bo'ldi. Shunga qaramay, u mamlakatdagi eng katta qamrovga ega telekanal bo'lib qolmoqda.

## Manbalar

1. "The History of Radio and Television in Afghanistan". Asia-Pacific Broadcasting Union.
2. "Media in Afghanistan: From censorship to freedom". Reporters Without Borders (RSF).
3. "The rebirth of RTA: International efforts in 2002". UNESCO Archive Reports.
4. "Radio Kabul: The voice of a nation". BBC World Service Special Report.
5. "TV in Afghanistan: A cultural revolution (1978–2021)". Journal of Media Studies.
6. "Taliban and the Media: Changes at RTA after August 2021". Al Jazeera English.
7. "Technical infrastructure of Radio Television Afghanistan". Japan International Cooperation Agency (JICA).
8. "The archive of RTA: How a nation's history was saved". The Guardian Features.
9. "Language policies in Afghan national broadcasting". Kabul University Linguistics Journal.
10. "RTA Sport: A new era for Afghan athletics". TOLO News Archive.
11. "Satellite broadcasting and the Afghan diaspora". International Telecommunication Union (ITU).
12. "War and Media: The destruction of RTA studios in the 1990s". Human Rights Watch reports.
13. "Women in Afghan media: The rise and fall at RTA". UN Women Special Report.
14. "Official Charter of Radio Television Afghanistan". Ministry of Information and Culture.
15. "Broadcasting history of Central Asia: Afghanistan section". Oxford Research Encyclopedias.