Dengiz sathi

**Dengiz sathi** – bu Jahon okeanining erkin yuzasining holati boʻlib, u qandaydir anʼanaviy mos yozuvlar nuqtasiga nisbatan osmon sferasi orqali oʻlchanadi. Bu joy tortishish qonuni, Yerning aylanish momenti, harorat, suv toshqini va boshqa omillar bilan belgilanadi. Dengiz sathining „tezkor“, toʻlqinli, oʻrtacha kunlik, oʻrtacha oylik, oʻrtacha yillik va oʻrtacha uzoq muddatli dengiz sathi mavjud.

Shamol toʻlqinlari, suv toshqini, dengiz sathining isishi va sovishi, atmosfera bosimining oʻzgarishi, yogʻingarchilik va bugʻlanish, daryo va muzlik oqimining taʼsiri ostida dengiz sathi doimiy ravishda oʻzgarib turadi. Uzoq muddatli oʻrtacha dengiz sathi bu dengiz yuzasi tebranishlariga bogʻliq emas. Oʻrtacha uzoq muddatli dengiz sathining holati tortishishning taqsimlanishi va gidrometeorologik xususiyatlarning fazoviy notekisligi (suv zichligi, atmosfera bosimi va boshqalar) bilan belgilanadi.

Har bir nuqtada doimiy oʻrtacha uzoq muddatli dengiz sathi mutlaq balandliklar oʻlchanadigan boshlangʻich daraja sifatida qabul qilinadi. Toʻlqinlar past boʻlgan dengizlarning chuqurligini oʻlchash uchun bu daraja nol chuqurlik sifatida qabul qilinadi – chuqurlik yuk tashish talablariga muvofiq oʻlchanadigan suv sathi belgisi. Rossiyada va sobiq SSSRning koʻpgina boshqa mamlakatlarida, shuningdek, Polshada yer yuzidagi nuqtalarning mutlaq balandliklari Kronshtadtdagi nol oʻlchovdan aniqlangan Boltiq dengizining oʻrtacha uzoq muddatli darajasidan oʻlchanadi. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlaridagi chuqurliklar va balandliklar Amsterdam oʻlchagichi (Oʻrta yer dengizi sathi Marsel oʻlchagich yordamida oʻlchanadi) yordamida hisoblanadi. AQSh va Kanada uchun boshlanish nuqtasi Kanadaning Rimouski shahrida, XXR uchun esa Qingdao shahrida joylashgan. Toʻlqin oʻlchagich dengiz sathining oʻzgarishini oʻlchash va qayd etish uchun ishlatiladi.

Global ob-havoning oʻzgarishiga taʼsir qiluvchi koʻplab omillar mavjud boʻlgani sababli (masalan, global isish), yaqin kelajakda dengiz sathining oʻzgarishini bashorat qilish va taxmin qilish unchalik aniq emas.

## Dengiz sathi balandligi

**Dengiz sathi balandligi** (**DSB**) – okean yuzasining balandligi (yoki topografiyasi yoki relyefi). Kun davomida u Yerga taʼsir qiluvchi Oy va Quyoshning toʻlqin kuchlarining taʼsiriga eng sezgir. Katta vaqt miqyosida DSBga okean sirkulyatsiyasi taʼsir qiladi. Odatda, okean sirkulyatsiyasi topografiyaning oʻrtacha darajadan maksimal ±1 m ga ogʻishiga olib keladi. DSBdagi eng sekin oʻzgarishlar Yerning tortishish maydonidagi (geoid) qitʼalarning qayta taqsimlanishi, dengiz togʻlarining shakllanishi va boshqalar natijasida sodir boʻladi.

Yerning tortishish maydoni oʻnlab yillar va asrlar davomida nisbatan barqaror boʻlganligi sababli, okean aylanishi kuzatilgan DSB oʻzgaruvchanligida katta rol oʻynaydi. Issiqlik taqsimotidagi mavsumiy oʻzgarishlar va shamolni majburlash okean aylanishiga taʼsir qiladi, bu esa oʻz navbatida DSBga taʼsir qiladi. DSB oʻzgarishlarini sunʼiy yoʻldosh altimetri (masalan, TOPEX/Poseidon, Jeyson 1 sunʼiy yoʻldoshlari) yordamida oʻlchash mumkin va ular, masalan, dengiz sathining koʻtarilishi, issiqlik miqdori va geostrofik oqimlarni hisoblash, okean girdoblarini aniqlash va oʻrganish uchun ishlatiladi.

## Manbalar