Alan Shepard

**Alan Bartlett Shepard Jr.** (1923-yil 18-noyabr, Derri, Nyu-Xempshir, AQSh — 1998-yil 21-iyul, Monterey okrugi, Kaliforniya shtati, AQSh) — amerikalik astronavt, AQSh dengiz floti kontr-admirali. Suborbital kosmik parvozni amalga oshirgan birinchi amerikalik. FAI maʼlumotlariga koʻra kosmosdagi ikkinchi odam. Shepard ikkinchi kosmik parvozini Oyga tashrif buyurgan 12 kishidan biri boʻlgan Apollon 14 kosmik kemasining qoʻmondoni sifatida amalga oshirgan.

## Taʼlim olishi
1941-yilda Alan Admiral Farragut Academy, dengiz kollejini tamomlagan. 1944-yilda u Annapolisdagi Qoʻshma Shtatlar dengiz akademiyasida bakalavr darajasini olgan.

## Harbiy-dengiz kuchlarining sinovchi-uchuvchisi karyerasi
1944-yilda Shepard dengiz floti zobiti boʻldi. Uning birinchi topshirigʻi Cogswell esminetsi edi (). Bu esminets Ikkinchi Jahon urushi paytida Tinch okeaniga yuborilgan edi. Urush tugagandan soʻng, Shepard avval Korpus-Kristida, keyin esa Pensakolada dengiz uchuvchisi sifatida mashgʻulotlarni boshladi. U 1947-yilda uchuvchi unvoniga sazovor boʻlgan. Bu lavozimda Shepard Norfolk va Jeksonvilldagi 42-qiruvchi eskadriliyada hizmat qilgan. Shepard avianosets bortida bir necha marta Oʻrtayer dengizi tomon yoʻl olgan.

1950-yilda Shepard Patuxent dengiz sinovchi-uchuvchilar maktabiga oʻqishga kirdi. Oʻqishni tugatgandan soʻng, u parvoz sinovlarida qatnashdi va Shimoliy Amerika hududi ustidagi havo massalarining yoritilishi va tuzilishi toʻgʻrisida maʼlumot olish boʻyicha ishlarda, shuningdek, AQSh dengiz floti uchun yonilgʻi quyish tizimini yaratish boʻyicha tajribalarda qatnashdi. Shepard paliba qiruvchisi F2H-3 „Benshi“ qiruvchi samolyoti va samolyot tashuvchisidan uchirish uchun birinchi Amerika burchak palubasi sinovlarida ishtirok etdi. Moffett Filddagi ( ; Kaliforniya) 193-qiruvchi eskadronning tungi jangovar boʻlimiga operatsiya ofitseri sifatida tayinlanganidan keyin, Alan Shepard aviatashuvchi USS Oriskany bortida Gʻarbiy Tinch okeaniga ikkita chiqish qildi.

Patuxentga yana qaytib kelgan Shepard F3H „Demon“, F8U „Crusader“, F4D „Skyray“, F11F „Tiger“ qiruvchi samolyotlarining parvoz sinovlarida faol ishtirok etdi, barcha ob-havo sharoitida uchish uchun yaratilgan F5D „Skylancer“ning sinov uchuvchisi etib tayinlandi. Besh oy davomida Shepard sinovchi-uchuvchilar maktabida oʻqituvchi boʻlib hizmat qildi. Keyinchalik u Nyuportdagi (Rod-Aylend) dengiz kollejiga oʻqishga kirdi, shundan soʻng 1957-yilda Atlantika floti qoʻmondoni shtabiga samolyotlarni tayyorlash boʻyicha ofitser sifatida tayinlandi.

U samolyotlarda 8000 soatdan ortiq parvoz qilgan, shundan 3700 soati reaktiv samolyotlarda amalga oshirilgan.

## Astronavt karyerasi
Shepard 1959-yil aprel oyida NASA tomonidan Merkuriy kosmik kemasida uchish uchun tanlangan yetti astronavtdan biri edi. Eng yuqori professionallik va boshqa fazilatlar unga nafaqat birinchi amerikalik astronavt, balki Merkuriy dasturi boʻyicha Oyga borgan yagona astronavt boʻlishga imkon berdi.

1961-yil 5-mayda Redstone 3 raketasi Mercury-Redstone-3 (Freedom-7) kosmik kemasini suborbital ballistik traektoriyaga olib chiqdi. Kapsula taxminan 186,5 km balandlikka koʻtarildi va uchirish nuqtasidan 486 km uzoqlikda AQShning Atlantika raketa poligonining suvlariga qoʻndi. Parvoz 15 daqiqa 28 soniya davom etdi. NASA kosmik kemada astronavtning tabiiy inson ehtiyojlarini qondirish imkoniyatini oldindan koʻrib chiqmagan edi.

Parvoz suborbital va juda qisqa boʻlsa-da, Shepard, Gagarindan farqli oʻlaroq, kemani boshqarish qobiliyatiga ega edi. Yuriy Gagarinning parvozi butunlay avtomatik edi: Yer sayyorasining birinchi kosmonavti qoʻlda boshqarishga oʻtishi shart emas edi, chunki avtomatlashtirish toʻgʻri ishlagan. Biroq, agar kerak boʻlsa, Gagarin qoʻlda boshqarishni yoqishi mumkin edi. Vostok-1 kosmik kemasida bunday yondashuv vaznsizlikda uzoq vaqt qolish astronavt ruhiyatiga qanday taʼsir qilishi haqida gʻoyalarning yetishmasligi bilan bogʻliq edi.

Parvoz paytida Alan Shepard nol tortishish sharoitida muvaffaqiyatli manevr qildi. „Redstone“ startidan oldin aytilgan uning soʻzlari tarixga kirdi: — „Xudo, iltimos, meni buzishga yoʻl qoʻyma“ (). Boshqa manbalarga koʻra (uning tarjimai holi) u faqat oʻziga oʻzi gapirgan: „Donʼt fuck up, Shepard…“ („Buni buzma, Shepard“), „Shepardning duosi“ni esa OAV keyinchalik oʻylab topgan. Shunga qaramay, u uchuvchilar orasida mashhur boʻldi.

1962-yilda Shepard Dartmut kollejida sanʼat magistri unvoniga sazovor boʻldi.

Shepard Merkuriy-Atlas 9 reysi uchun Gordon Kuperning yordamchisi sifatida mashq qilgan. Shepardning navbatdagi parvozi 1963-yil oktabrga rejalashtirilgan Merkuriy-Atlas-10 (Freedom-7-II) uch kunlik parvozi boʻlishi kerak edi, ammo 1963-yil 13-iyunda u bekor qilindi.

Mercury-Atlas 10 parvozi bekor qilingandan soʻng, Shepard yangi Gemini kosmik kemasining birinchi parvozi uchun qoʻmondon va uchuvchi etib saylandi. Ikkinchi uchuvchi Tomas Stafford boʻlishi kerak edi. Alan mashgʻulotlarni boshladi, ammo 1964-yil boshida shifokorlar uning Menyer kasalligi (vestibulyar apparatlarning ishini buzadigan quloq kasalligi) bilan ogʻriganligini aniqladilar, bu esa unga parvozlarni deyarli 60-yillarning oxirigacha taʼqiqlanishiga olib keldi. Rejalashtirilgan Gemini 3 ekipaji Virjil Grissom va Jon Yang bilan almashtirildi.

Muvaffaqiyatli quloq operatsiyasidan va parvoz holatini tiklashdan soʻng, Shepard yangi parvozlar uchun faol mashgʻulotlarga qaytdi.

47 yoshida, oʻsha paytda NASAning eng keksa astronavti Alan Shepard Apollon 14 qoʻmondoni sifatida ikkinchi kosmik parvozini amalga oshirdi, bu Amerikaning oyga uchinchi muvaffaqiyatli ekspeditsiyasi boʻldi (1971 yil 31-yanvar — 9-fevral).

## Keyingi yillar
1971-yilda Alan Shepard BMT Bosh Assambleyasi delegati edi. 1971-yilda Mayami universitetida fan nomzodi ilmiy darajasini oldi () (Oksford, Ogayo) va 1972-yilda — Franklin Pirs kollejida insonparvarlik fanlari doktori darajasi ()ni ham oldi.

1994-yilda ikki jurnalist bilan u „ *Oyga parvoz: Amerika Oy poygasining ichki hikoyasi“* kitobini nashr etdi. Kitobning 1994-yilgi nashrida Shepardning oyda golf toʻpini urgani aks etgan bir nechta fotosuratlar kollaji mavjud (aslida bu epizod faqat telekamerada suratga olingan va bu suratga olish sifati ancha yomonroq). Xuddi shu yili kitob asosida shu nomdagi hujjatli film suratga olindi.

U 1998 yil 21-iyulda 75 yoshida leykemiyadan Montereydagi kasalxonada vafot etdi. Besh hafta oʻtgach, uning rafiqasi Luiza Shepard ham vafot etdi. Ikkalasi ham kuydirildi va kullari dengizga sochildi. Ularning uchta qizi (Laura, Julianna va Alisa) va olti nabiralari bor edi. Alisa xotini Luizaning jiyani edi va ular onasi vafotidan keyin qizni asrab olishgandi.

## Mukofotlari
U NASAning „Buyuk xizmatlari va ajoyib yutugʻi uchun“ oltin medallari, Kongressning fazoviy faxriy medali, de Lavo medali va Lengli medali bilan taqdirlangan.

Konkord shahridagi planetariyning yangi qanoti uning sharafiga nomlangan, shuningdek, Amerikaning Blue Origin kompaniyasi tomonidan yaratilgan suborbital New Shepard kemasiga ham uning nomi berilgan.

Astronavtlar shon-sharaf zaliga kiritilgan.

## Manbalar

## Havolalar
*