Qirgʻiziston madaniyati

**Qirgʻiziston madaniyati** etnik guruhlar va madaniyatlarning keng aralashmasiga ega, qirgʻizlar koʻpchilikni tashkil qiladi. Umuman olganda, 40 ta qirgʻiz urugʻi bor, deb hisoblanadi, shuning uchun bayroqlarining markazida 40 nurli sariq quyosh bilan ifodalanadi. Quyosh ichidagi chiziqlar yurtni ifodalaydi, deyiladi . Qirgʻizistonda hukmron din — sunniy islom (91 %). Yana rus pravoslavlari ham bor .

## Tillari
Qirgʻiziston oʻz faoliyatini ikki rasmiy tilda, rus va qirgʻiz tillarida boshlagan yagona sobiq Sovet Markaziy Osiyo respublikasidir. 1997-yilga kelib bu tilni barcha tijorat va davlat maqsadlarida rasmiy milliy tilga aylantirish uchun postsovet davridan keyin agressiv kampaniya oʻtkazildi; Rus tili hali ham keng qoʻllanadi va qirgʻiz boʻlmagan aholi, aksariyati qirgʻiz tilida soʻzlashmaydi.

Qirgʻizistonda savodxonlik darajasi yuqori (99 %) va barcha fuqarolarni oʻqitish anʼanalari kuchli. Biroq, uning sovet taʼlim tizimini qayta qurish boʻyicha ulugʻvor dasturi resurslarning yetishmasligi tufayli toʻsqinlik qilmoqda. Toʻqqizinchi sinfgacha maktabga borish majburiydir. Qirgʻiz tili koʻproq oʻqitish uchun ishlatiladi; rus tilidan qirgʻiz tiliga oʻtish darsliklar yetishmasligi tufayli toʻsqinlik qildi. .

## Demografiya
1992-yilda Qirgʻiziston aholisining 53 % etnik qirgʻizlar, 22 % ruslar, 14,5 % oʻzbeklar, 1,9 % tatarlar, 0,5 % ukrainlar, dunganlar (1 %) deb atalgan xitoylik musulmonlar aholisi va kichik jamoa ekanligi taxmin qilingan. Baʼzi potentsial siyosiy ahamiyati uygʻurlardir . Qirgʻizistonda bu guruh bor-yoʻgʻi 36 mingga yaqin boʻlsa, qoʻshni Qozogʻistonda 185 mingga yaqini istiqomat qiladi. Uygʻurlar, shuningdek, Xitoyning Shinjon-Uygʻur avtonom viloyatida ham asosiy aholi hisoblanadi, uning aholisi 24 millionga yaqin, Qirgʻizistonning shimoli-sharqida joylashgan.

## Adabiy asarlar
" Manas " — baxshilar tomonidan aytiladigan ogʻzaki doston boʻlib, dostonning shu nomdagi qahramoni nomi bilan bogʻliq. Yarim million misraga yaqin sheʼr Gomerning " Odisseya "sidan yigirma baravar uzun va dunyodagi eng uzun dostonlardan biridir. Bu vatanparvarlik ruhidagi asar boʻlib, IX asrda Qirgʻiziston mustaqilligini saqlab qolish uchun anʼanaga koʻra xitoylar va qalmoqlarga qarshi kurashgan Manas va uning avlodlari va izdoshlarining jasoratlari haqida hikoya qiladi.

Chingiz Aytmatovni koʻpincha Qirgʻiziston xalq yozuvchisi deb tanishadi. Kenesh Jusupov va Qosimali Jantoshev ham qirgʻiz yozuvchilaridandir. Jantoshevning " *Qanibek* " romani Qirgʻizistonda eng mashhur romanlardan biri hisoblanadi.

## Toʻqimachilik

Qirgʻiz ayollari asosan mahalliy qoʻylarning junidan tayyorlangan kigizdan keng turdagi toʻqimachilik mahsulotlarini ishlab chiqaradi. Qadimiy naqshlar bugungi kunda sayyohlik va eksport bozoriga moslashtirilgan, ammo bu hali ham tirik anʼana boʻlib, barcha uylarda qoʻlda toʻqilgan gilamlar yoki oʻtovlar deb ataladigan kigizdan tayyorlangan mahsulotlar mavjud .

Tush kiyiz — Qirgʻiziston va Qozogʻistonda anʼanaviy ravishda keksa ayollar tomonidan oʻgʻil yoki qizning turmushga chiqishiga bagʻishlab yasaladigan katta, nafis naqshli devor osmasi.

Qalpoqlar qirgʻiz milliy bosh kiyimi boʻlib, deyarli har doim kigizdan tikilgan.

Ranglar va dizaynlar qirgʻiz urf-odatlari va qishloq hayotini ifodalash uchun tanlangan. Bu nafis va rang-barang kashtalarda gullar, oʻsimliklar, hayvonlar, milliy naqshlar, qirgʻiz turmushining timsollari koʻp uchraydi. Dizaynlar baʼzan ish tugagandan soʻng rassom tomonidan sana koʻrsatiladi va imzolanadi, buning tugashi yillar talab qilishi mumkin. Tush kiyiz uyga, er-xotinning nikoh toʻshagiga osilgan boʻlib, ularning qirgʻiz urf-odatlari bilan faxrlanishini anglatadi.

*Xxx* deb nomlangan tekis yostiqlar,  odatda soya-juftlikda amalga oshiriladi. Bular har bir stulda, oʻrindiqni toʻldirishda koʻrinadi.

## Ovqatlari
Qirgʻizistonning oshxonasi koʻp jihatdan qoʻshnilarinikiga (qozoq) oʻxshaydi. Anʼanaviy qirgʻiz taomlari qoʻy va ot goʻshti, shuningdek, turli xil sut mahsulotlaridan tayyorlanadi. Ovqat pishirish texnikasi va asosiy ingredientlariga xalqning koʻchmanchi turmush tarzi kuchli taʼsir koʻrsatgan. Shunday qilib, pishirish texnikasining koʻpchiligi oziq-ovqatning uzoq muddatli saqlanishiga yordam beradi. Qoʻy goʻshti (qoʻzichoq) eng sevimli goʻsht hisoblanadi, garchi koʻpchilik qirgʻizlar uni muntazam ravishda sotib olishga qurbi yetmasalar ham.

Qirgʻizistonda turli millatlar va ularning turli xil oshxonalari mavjud. Bishkek, Oʻsh, Jalolobod va Qorakoʻl kabi yirik shaharlarda turli milliy va xalqaro taomlarni topish mumkin. Yoʻlda va qishloqlarda oshxona odatda qirgʻizlarning standart taomlari boʻlib, ular yogʻ yoki qoʻy yogʻi bilan taʼminlangan, mahalliy aholi tomonidan mazali va foydali deb hisoblanadi.

Palov (*paloo*) Qirgʻizistonning milliy taomidir. Koʻk choy milliy ichimlik hisoblanadi.

## Anʼanalar
Noqonuniy, lekin hali ham amalda boʻlgan kelin oʻgʻirlash anʼanasidir.

## Manbalar

* Handrahan, Lori. 2004-yil. „Ayollar uchun ov: Qirgʻizistonda kelin oʻgʻirlash“. Xalqaro feministik siyosat jurnali, 6:2 (iyun), 207-233.
* Klaynbax, Rassell. „Qirgʻiziston Respublikasida oʻz roziligisiz kelin oʻgʻirlashning tez-tezligi“. Markaziy Osiyo tadqiqotlari xalqaro jurnali. 8-jild, № 1, 2003-yil, 108-128-betlar.
* ——, Mehrigiul Ablezova va Medina Aitieva. „Qirgʻiz qishlogʻida uylanish uchun odam oʻgʻirlash (ala kachuu).“ Markaziy Osiyo tadqiqoti. (2005-yil iyun) 24(2), 191-202.

## Havolalar
PBS Frontline/World hujjatli filmi va tegishli sahifalar. Oʻgʻirlangan kelin 2004-yil mart

*Ushbu maqolada dastlab http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/kgtoc.html manzilida joylashgan Qirgʻiziston uchun Kongress Country Study kutubxonasidan moslashtirilgan ayrim matnlar mavjud.*