open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tolish togʻlari

**Tolish togʻlari** – Kavkazning jan.sharqidagi oʻrtacha balandlikdagi togʻlar (Ozarbayjon bilan Eron chegarasida). Kaspiy dengizi jan.dagi Elburs togʻlarining shim.gʻarbiy davomi. Janubiy sharkdan shim.gʻarbga choʻzilgan va togʻ oraliq botiqlari bilan ajralgan 3 ta parallel (Kumurkoʻy, Peshtasar, Burovar) tizmadan iborat. Bulardan eng balandi – qoyali Kumurkoʻy togʻi (2477 m).

Tolish togʻlari sharqda Lenkoran pasttekisligiga tik yon bagʻirlik hosil qilib tushadi. Togʻlarning 900 m dan 2200 m balandliklardagi qismida Kaspiy dengizi tomon nishablashgan tekisliklar mavjud. Tolish togʻlari kaynozoyning flish, vulkanogen va intruziv jinslaridan tashkil topgan. Zilzilalar boʻlib turadi. Togʻlarning sharqiy yon bagʻrida (600 m balandlikgacha) subtropik zona, undan yukrrida relikt daraxtlar (kashtan, bargli eman, temir daraxt va boshqalar), keng bargli oʻrmonzorlar mavjud. Tolish togʻlarining gʻarbiy yon bagʻrida butazorlar, togʻli kserofit va togʻ oʻtloqdasht oʻsimliklar oʻsadi. Termal buloqlar bor.

## Manbalar
Tolish xonligi

**Tolish xonligi** — Ozarbayjondagi tolishlar davlati. Nodirshoh davlati parchalanishi natijasida XVIII asr oʻrtasida Kaspiy dengizining janubi-gʻarbiy sohilida barpo etilgan. Asoschisi — Sayd Abbos, mahalliy mulkdorlardan boʻlgan. Uning vafotidan soʻng oʻgʻli Gara taxtga oʻtirgan (1747—1786). Iqtisodiyoti asosini dehqonchilik va chorvachilik tashkil etgan; xonlik poytaxti Lenkoran savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan. Eron tomonidan qilinayotgan doimiy tajovuzlar tufayli Tolish xonligi tashki siyosatda Rossiya bilan yaqinlashishga harakat qilgan. 1795-yil xon Mir Mustafo Rossiyadan homiylik qilishini soʻrab murojaat qilgan. 1802-yil Tolish xonligini Rossiya oʻz vasiyligiga olgan. 1828-yilgi Turkmanchoy bitimiga koʻra, esa Rossiya Tolish xonligini butunlay oʻz hududiga qoʻshib olgan.
Tolishlar

**Tolishlar**, **talishlar** – Ozarbayjonning janubi-sharqi (21,1 ming kishi, 1989-yil) va Eronning shimolidagi (100 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) xalq. Tolish tilida soʻzlashadi. Dindorlari – shia musulmonlar, bir qismi – sunniylar.
Tolmozor adiri

**Tolmozor adiri** — Fargʻona botigʻining jan. qismidagi adir (Fargʻona viloyati hududida). Shimolida Aravon — Shahrixon daryolari yoyilma konuslari, janubida Yormozor adirorti botigʻi bilan chegaralangan. Gʻarbda Qopchigʻay, sharqda Polvontosh adirlari bilan tutashib ketadi. Eng baland joyi 712 m. Shimoliy yon bagʻri uzun va qiyaroq, jan. yon bagʻri qisqa, tikroq. Yon bagʻirlari koʻplab quruq soylar va jarliklar bilan kesilgan. Tektonik jihatdan braxiantiklinal struktura. Paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr konglomerat, gil, qumtosh, mergel, shagʻal toshlaridan tashkil topgan. Ular baʼzi joylarda lyoss jinslari bilan krplangan. Adir yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan. Iklimi kontinental, yozi issiq. Yillik yogʻin 200–300&nbsp;mm. Tuprogʻi boʻz tuproq. Rang, qoʻngʻirbosh, shaytonkovush va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan kalamush, qoʻshoyoq, boʻrsiq, jayra, tulki, ilonlar, kaltakesaklar va boshqa uchraydi. Adir hududi yaylov sifatida foydalaniladi.
Tolishmugʻon madaniyati

**Tolishmugʻon madaniyati** - jez va ilk temir davriga oid arxeologik madaniyat (mil. av. 14—7-asrlar). Ozarbayjonning Tolish togʻlari va Mugʻon dashtida tarqalgan. Qabristonlarni qazishda maʼlum boʻlgan. Tolishmugʻon madaniyatining togʻli zonalarida bir necha erkak va ayollar jasadi birga daxmalarga dafn etilgan. Juft va yakka qabrlar ham uchraydi. Jasadlar gʻujanak yoki choʻziq holda koʻmilgan. Tolishmugʻon madaniyatining past tekislik zonalarida tuproq qabrlar ochilgan. Ulardan jez va temir qurollar, har xil sopol idishlar, tilla va jez bezaklar hamda jezdan yasalgan hayvon shakllari topilgan. Tolishmugʻon madaniyatini yaratgan qabilalarning asosiy mashgʻuloti dehqonchilik, togʻlarda esa chorvachilik va metallsozlik boʻlgan. Dafn jihozlari va marosimlari patriarxal urugʻ jamoalarida mulkiy tabaqalanish boshlanganini aks ettiradi. Gʻarbiy Osiyo mamlakatlari bilan aloqasi boʻlgani kuzatiladi.
Mixail Tolmasov

**Mixail Joʻrabekovich Tolmasov** (1887, Buxoro —1969.30.3, Samarqand) — maqomchi xonanda, sozanda (tanbur, dutor, doira). Oʻzbekiston xalq artisti (1936). Ota Jalol Nosirov. Levicha hofiz Boboxonovlardan Shashmaqomning ashula va cholgʻu yoʻllarini oʻrgangan. Ovozi juda yoqimli boʻlib. ashulalarni maqom ijrochiligidagi mumtoz uslubda mahorat bilan aytgan. Turli ansambllar (1920—33), Samarqanddagi mahalliy yahudiylar teatri, Buxoro mahalliy yahudiylar truppasi (1933—38)da xonanda va sozanda, Buxoro viloyati sanʼat boshkarmasi rax,bari (1938—41), Oʻzbek davlat filarmoniyasi krshidagi tojik ashula va raqs ansamblida xonanda, badiiy rahbar (1941—48). Yu. Rajabiy T. ijrosida "Savti Ushshoq", "Savti Navo", "Moʻgʻulchai Dugoh", "Moʻgʻulchai Segoh" (shoxobchalari bilan) notaga olib, Shashmaqom nashrlarida keltirgan. T. ijrolari gramplastinkalarga ham yozilgan. Bastakor sifatida "Najot", "Zulmi amir" musiqali komediyalarga kuy bastalagan.

## Manbalar
Praskovya Tolstix

**Praskovya Alekseyevna Tolstix** (1934.5.11, Voronej viloyatining Vorobyovka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1956). 1956-yildan Denov tumanidagi 2, 1964-yildan 74maktabda ingliz tili oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dare usullaridan foydalanadi.
Toluol

**Toluol** (ispancha tolu – Tolu balzami – shundan ilk bor Toluol olingan), metilbenzol, S6N5SN3 – aromatik uglevodorod; yonuvchan, rangsiz suyuqlik, benzin hidi keladi. Qaynash temperaturasi 110,6°; koks gazida boʻladi. Sanoatda neft fraksiyasini termik ishlash mahsulotlaridan olinadi.

Issiqqa chidamli. Piroliz natijasida murakkab uglevodorodlar (benzol, ditolil, naftalin, antratsen) hosil boʻladi. Toluolni radiolizlab, ditolil, benziltolil, dibenzil olinadi. Toluolni 500—700° da vodorod bosimi (40—60 atm) ostida dimetillab, undan sanoatda benzol ishlab chiqariladi. Toulni katalitik oksidlab, benzil spirt, benzaldegid, benzoy kislota, malein angidrid hosil qilinadi.
Tol (material)

**Tol** (frans. tole — temir list) — tom yopish va izolyatsiya uchun ishlatiladigan gidroizolyatsiya materiali. Kartonga qora moy shimdirish yoʻli bilan tayyorlanadi. T.ning bir tomoniga mineral mahsulot, ikkinchi (tashqi) tomoniga yirik qum sepib ishlov beriladi. T.ning pastki tomoni qiyin eriydigan mum va baʼzan mayda qum bilan qoplanadi. T.ning kumsiz xillari ham boʻladi. T.ning bitumli yopmalarga qaraganda chidamliligi kam, asosan, inshootlarni vaqtincha yopishda, qurilish konstruksiyalarini suv va bugʻdan izolyatsiyalashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan T.ning eni 750, 1000 va 1025&nbsp;mm, oʻrama (rulon) tarzida tayyorlanadi.
Toluka

**Toluka**, TolukadeLerdo — Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Toluka togʻ oraligʻi havzasida, 2680 m balandlikda joylashgan. Mexiko shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 665,6 ming kishi (2000). Transport yoʻlari tuguni. Tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, elektrotexnika, kimyo, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzeylar bor. Kurort va turizm markazi. Shaharga indeyslarning qad. shahri oʻrnida asos solingan, 1520-yildan shahar maqomiga ega.
Tolyatti

**Tolyatti** (1964-yilgacha Stavropol "Ставрополь") — Tolyatti (rus. Тольятти). Rossiya Federatsiyasi, Samara viloyatidagi shahar. Volga daryosidagi port shahar, temir yoʻl stansiyasi shahri hisoblanadi. Kuybishev suv omborining chap sohilida joylashgan. Aholisi 667.956 kishi (2024). Tolyattiga 1737-yili asos solingan. Volga.GES suv omboriga suv toʻldirilishi munosabati bilan (1950-yillar oʻrtalarida) shahar butunlay yangi joyga koʻchirildi. 1964-yilda shahar Palmiro Tolyatti (Пальмиро Тольятти) sharafiga "Tolyatti" nomi qoʻyildi..

## Sanoati
Volga avtomobil zavodining qurilishi (1967—72) shahar taraqqiyotiga muhim taʼsir koʻrsatdi. Mashinasozlik va metallsozlik ("AvtoVAZ" bosh korxonasi) yetakchi oʻrinda edi, transformatorlar ishlab chiqarildi, kema taʼmirlashmexanika zavodi faoliyat koʻrsata boshladi. Kimyo sanoati (mineral oʻgʻitlar, sintetik kauchuk va boshqalar) rivojlangan. 2 ilmiy tadqiqot istituti, politexnika instituti, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Manbalar

## Havolalar
* Портал мэрии городского округа Тольятти 
* Лица и организации, награждённые Почётной грамотой Думы городского округа Тольятти 
* Тольятти в энциклопедии «Мой город»
Tolqon

**Tolqon** — 1) ovqat turi. T. qoʻqonjoʻxori, makkajoʻxori, bugʻdoy, oqishoq, qotgan non, meva qoqilaridan tayyorlanadi. Tayyorlash usuli: qovurilgan don, quritilgan non yoki meva qoqilar oʻgʻir yoki hovonchada tuyiladi, soʻngra elab olinadi; zarur hollarda shakar qoʻshib isteʼmol qilinadi. Toʻqtutar va parhez mahsulot; 2) umuman tuyilgan narsa, kukun.
E. Donnall Thomas

**Edward Donnall Thomas** (15-mart 1920 – 20-oktyabr 2012) — amerikalik gematolog, onkolog. Ilmiy ishlari qon yaratilishi buzilganda koʻmikni koʻchirib oʻtkazish muammolariga oid; koʻchirib oʻtkazilgan aʼzo yoki toʻqimalar koʻchib ketishining oldini olish uchun immunitetni susaytirish usuli (immunodepressiya programmasi)ni taklif etgan. Birinchi boʻlib odamda koʻmikni koʻchirib oʻtkazishga muvaffaq boʻlgan (1956). Nobel mukofoti laureati (1990, J. E. Marri bilan hamkorlikda)

## Manbalar
Tomas jarayoni

**Tomas jarayoni** — suyuq fosforli choʻyanni qisilgan havo yoki boshqa oksidlovchi gaz aralashmasi muhitida konvertera.^ qayta ishlab poʻlatga aylantirish. Ingliz metallurgi S. J. Tomas (1850 — 85) taklif qilgan (1878). Tomas jarayoni tarkibida 2% gacha fosfor (R) boʻlgan choʻyanni qayta ishlashga imkon bergan. Olingan to maye poʻlati tarkibida azot va fosfor marten pulatidagnga nisbatan kamligi tufayli 20-asr boshlarida marten pechiaa poʻlat olish usuli Tomas jarayonini siqib chiqara boshladi. 70-yillarda Tomas jarayoni oʻrnini kislorodkonverterli jarayon egalladi.
Tombuktu

**Tombuktu**, Timbuktu - Malidagi shahar, Niger daryosining chap sohilida. Transport yoʻllari tuguni. Tuz, tamaki va xurmo savdosi markazi. Hunarmandchilik korxonalari mavjud. Issiqlik elektr styasi qurilgan. Oʻlkashunoslik muzeyi, arab yozma manbalarini oʻrganuvchi institut bor. Shaharga karvon yoʻlidagi manzil sifatida 11-asrda asos solingan. 13—16-asrlarda Mali oʻrta asr davlatining iqtisodiy va madaniy markazlaridan boʻlgan. 13— 15-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari (mayejid, maqbaralar) saqlangan.
Tomditov

**Tomditov** — Markaziy Qizilqumdagi togʻ, deyarli kenglik boʻylab choʻzilgan. Shuvoqtov, Oqtov, Buzduastov, Muruntov, Qoratov kabi tizmalardan iborat. Bulardan eng balandi Oqtov tizmasi. Suvayirgʻich qismida (Oqtov) tekislangan yuzalar bor, yon bagʻirlari tik, vaqtincha suv oquvchi qisqa, baʼzida dara shaklidagi oʻzanlar bilan kesilgan etaklari tizmalardan yemirilib tushgan shleyf yotqiziqlari bilan krplangan. Gorst — antiklinal strukturaga ega. Turon plitasining gersin burmalanishi davrida shakllangan poydevorining yer yuzasiga chiqib qolgan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan qismi burmalangan va metamorfizlashgan paleozoy davri slanets, ohaktosh, dolomit, granitlaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental, quruq va issiq. Yillik oʻrtacha temperatura 19°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —3,6°, eng past temperatura —33° gacha, iyulniki 27—30°, eng yuqori temperatura 46—48° ga koʻtariladi. T.ning yon bagʻirlari va etaklarida boʻz, qoʻngʻir, qumli choʻl tuproklarida asosan, shuvoq, boyalich, arpagʻon va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Ulardan yaylov sifatida foydalaniladi. T.da ohaktosh, marmar, boksit, oltin va boshqa qazilma boyliklar ochilgan.
Tomdibuloq

**Tomdibuloq** — Navoiy viloyati Tomdi tumanidagi shaharcha (2009-yildan). Tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qizilquduq (65&nbsp;km). Aholisi 5,1 ming kishi (2024). Artezian qudugʻidan suv oladi. Hududida tuman hokimiyati, tuman davlat va maʼmuriy tashkilotlari, umumiy taʼlim maktablari, kutubxona, klub muassasalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, aloqa boʻlimi, markaziy kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar bor. Tomdibuloqdan tumandagi yirik aholi punktlariga avtobus qatnaydi.

## Yana qarang
* Tomdi Xonligi

## Manbalar
Tomizm

**Tomizm** — Foma Akvinskiy taʼlimoti va u asos solgan katolitsizm falsafasi va ilohiyotidagi yoʻnalish. Xristianlik aqidalarini Aristotel falsafasi bilan birlashtirgan. T. 13-asrda Yevropada (sxolastikada) hukmron mavqeni egallagan. Avgustin platonizmini siqib chiqargan va averroizmga qarshi turgan. Keyinchalik uning taʼsiri boʻshashib qoldi. 19-asr oxiridan neotomizm shaklida qayta tiklanib, katolik cherkovining rasmiy falsafiy taʼlimoti deb eʼlon qilindi.
Tomir

**Tomir** - odam va hayvonlarda qon (qon tomiri) va limfa (limfa tomiri) harakatlanadigan kovak naycha (qarang Arteriyalar, Venalar, Limfa sistemasi). Oʻsimliklarda — ksilemaning uzun kovak naycha shaklidagi oʻtkazuvchi elementi. 

Yurak va tomirlar birgalikda odam qonning to'xtovsiz harakatlanishini ta'minlaydi. Qon tomirlari inson organizmining barcha qismlariga tarqalgan. Ular arteriya, vena va kapillyarlarga ajratiladi. 

Odam tanasida qon juda ko'p yirik va mayda qon tomirlari bo'ylab harakatlanadi. Yurakdan boshlanuvchi qon tomirlari, ularda qanday qon bo‘lishidan qat’i nazar, *[[Arteriyalar|arteriya]] qon tomiri*, yurakka quyiluvchi qon tomirlari esa *[[Venalar|vena]] qon tomiri* deyiladi. Bu qon tomirlar ikkita yopiq, ya’ni katta va kichik qon aylanish doirasini hosil qiladi. Bu qon aylanish doiralarining ikkalasi ham yurakdan boshlanadi va yurakda tugaydi. 

Katta qon aylanish doirasi yurakning chap qorinchasidan aorta deb ataluvchi katta arteriya qon tomiridan boshlanib, yirik, o‘rta va mayda arteriya tomirlari orqali tananing barcha to‘qima va organlarini arteriya qoni sifatida kislorod va oziq moddalar bilan ta’minlab, vena qoniga aylanadi hamda yuqorigi va pastki kovak venalar orqali o‘ng bo‘lmachaga quyiladi. 

Kichik qon aylanish doirasi yurakning o‘ng qorinchasidan — o‘pka arteriyasi deb ataluvchi katta qon tomiridan boshlanib, u o‘ng va chap o‘pka arteriyalari, kapillarlarga bo‘linadi. Bu qon o‘zidagi karbonat angidridni o‘pka alveolalariga o‘tkazib, ulardan kislorodni qabul qilib, arteriya qoniga aylanadi va 4 ta o‘pka venalari orqali yurakning chap bo‘lmasiga quyiladi.
Tomir jinslar

**Tomir jinslar** (petrografiyada) — Yer poʻstida tomir va daykalar shaklida yotgan magmatik togʻ jinslari. Tomir jinslar butkul mustaqil holatda yoki intruziv massivlar bilan boklik boʻlishi mumkin. Tomir jinslar kimyoviy va mineral tarkibi jihatidan otqindi togʻ jinslariga qisman oʻxshash. Intruziv jinslarga yaqin boʻlib, tarkibi jihatidan ulardan ajratib boʻlmaydigan ashxist va maʼlum darajada ajratsa boʻladigan diashxist Tomir jinslar deb ataladi. Diashxist Tomir jinslar, oʻz navbatida, toʻq rangli minerallarga boy (melanokrat jinslar yoki lamprofirlar), shuningdek, och rangli minerallardan tuzilgan (leykokrat jinslar — aplitlar) turlarga boʻlinadi. Baʼzan bunday jinslar yirik yoki gigant zonali boʻlib, pegmatit tomirlar deyiladi. Intruziv togʻ jinslarining deyarli har bir turiga moye Tomir jinslar ning turlari — leykokrat yoki melanokrat jinslarga toʻgʻri keladi. Tomir jinslar, odatda, porfirsimon strukturali, asosiy massasi toʻliq kristallangan boʻladi, baʼzan shishasimonlari ham uchraydi.
Shin'ichirō Tomonaga

**Tomonaga Sinʼitiro** (1906.31.3 Kioto —1979.8.7) — yapon nazariyotchi fizigi. Kvant elektrodinamika asoschilaridan biri. Kioto universitetni tugatgan (1929). Fizika va kimyo ilmiy tadqiqot institutida  ishlagan (1932-yildan). Oʻz bilimini Leypsig universitetida takomillashtirgan (1937—39). Tokio universiteti professor (1941-yildan). Ilmiy ishlari kvant elektrodinamika, maydon kvant nazariyasi, mezonlar nazariyasi, yadro fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va boshqalarga oid. Mezoatomlar mavjudligini bashorat qilgan (1940), kvantmexanik kollektiv harakat nazariyasi (1955) va boshqalarni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureata (1965; R. Feynman va J. Shvinger bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Tomoq

**Tomoq**    - orqa miya oldidagi bo'yin qismi .

Yuqori chegara - hyoid suyagi, pastki - sternium va klavikula. "Tomoq" atamasi keng tarqalgan, ammo anatomik emas. 1997 yilgi eng so'nggi anatomik terminologiya ro'yxatida yo'q  . Tomoq ma'nosini anglatuvchi eskirgan so'z og'iz  . Koʻp muhim organlar va tizimlar tomoq orqali o'tadi:

* Uyqu arteriyalari
* Vagus va boshqa nervlar
* Qizilo'ngach
* traxeya
* halqum
* Faringeal va bo'yin muskullari

Tomoq, shuningdek, bo'yin va og'iz qismlari orasidagi hasharotlar boshining pastki qismi deb ataladi  .

## Yana qarang

* Horlama
* Otorinolaringolog
Vilhelm Thomsen

**Tomsen Vilgelm Lyudvig** (; 1842.25.1 Kopengagen 1927. 12.3) — daniyalik tilshunos, tarixchi. 

Kopengagen universiteti professor (1887— 1913). Daniya Qirolligi ilmiy jamiyati prezidenta (1909-yildan). Peterburg Fanlar akademiyasining xorijiy muxbir aʼzosi (1894). 

Birinchi boʻlib UrxunYenisey yodgorliklarini oʻqigan (1893) va ularning qad. turkiy tillarga oidligini aniqlagan. 

Qiyosiytarixiy tilshunoslik, finugor va turkiy tillarni oʻrganishga oid ilmiy asarlar yaratgan. Daniya tili lahjalari lugʻatini va shved tili lugʻatini tuzishda qatnashgan. "19-asr oxirigacha boʻlgan tilshunoslik tarixi" monografiyasi muallifi (1902, 1927; 2nashri, 1938-yilda rus tiliga tarjima kilingan). Bu asarida umuman til haqidagi bilimning taraqqiyoti jarayonini kamrab olishga, uni davrlashtirishga, lingvistik tafakkur rivojidagi asosiy tamoyillarni koʻrsatib berishga erishgan. 

Shuningdek, T. "Qutadgʻu bilig" ning Vena kutubxonasida saqlanayotgan uygʻur yozuvidagi qoʻlyozmasi asosida asar nomining hozirgi transkripsiyasini taklif etgan. Bu transkripsiya koʻpchilik tomonidan, jumladan Oʻzbekistonda ham kabul qilingan.
Tomsk viloyati

**Tomsk viloyati** - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1944-yil 13 avgustda tashkil etilgan. Maydoni 316,9 ming km². Aholisi 1046 ming kishi (2002). Asosan, ruslar (88,2%), shuningdek, ukrain, tatar, nemis, belorus, chuvash, shimol xalklari (shu jumladan, selkup, xanti va boshqalar) yashaydi. Shahar aholisi 68,4%. Tarkibiga 16 maʼmuriy tuman, 6 shahar, 1 shaharcha kiradi. Markazi – Tomsk shahri. Boshka yirik shaharlari: Strejevoy, Asino.

Tomsk viloyati Gʻarbiy Sibirning janubi-sharqida, Ob daryosining oʻrta oqimida joylashgan. Hududining asosiy qismini Gʻarbiy Sibir tekisligining yassi, kuchli botqoqlashgan hududlari egallagan. Faqatgina, janubi-sharqda viloyat hududiga Kuznetsk Olatovining (bal. 211 m gacha) shimoliy tarmoklari kirib borgan. Shimolidan 58° shu kabida relyefining muzlik shakllari – morena qator tepalari, koʻl–muzlik botiqlari va boshqa joylashgan. Ob daryosining keng vodiysi viloyat hududini botqoqlashgan Vasyuganye tekisligi va sal koʻtarilgan oʻng sohilga boʻladi. Foydali qazilmalardan temir rudasi, neft, gaz, qoʻngʻir koʻmir, qurilish materiallari konlari va boshqa topilgan. Torf, yer osti suvlari va issiq mineral suvlari zaxiralari koʻp.

Iqlimi kontinental. Qishi qattiq va davomli. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 19° dan –21° gacha. Yozi iliq, qisqa. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 17–18°. Yillik yogʻin 450–770&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 125 kunga yaqin. Asosiy suv tarmoqlari – Ob daryosi va uning irmoklari (Tom, Chulim, Ket, Tim, Chaya, Parabel, Vasyugan). Koʻl koʻp. Tomsk viloyati oʻrta va janubiy tayga va qisman aralash oʻrmonlar zonasida joylashgan.

Tuproqlari, asosan, chimlipodzol va torflibotqoq, janubi-sharqida boʻzoʻrmon tuproq. Oʻrmonlar (sibir kedri, oqqaragʻay, qaragʻay, qayin, togʻterak) viloyat hududining 54% ni egallaydi. Boʻri, silovsin, tulki, shimol bugʻusi, los, yelik, burunduq, olaxurjun yashaydi. Tiyin, sobol, ondatra ovlanadi.

Xoʻjaligining yetakchi sanoat tarmoklari–mashinasozlik va metallsozlik. Priborlar, elektrotexnika asboblari ("Sibelektromotor"), podshipniklar ("RolTom"), konchilik asbob uskunalari ("Tomskiy instrument"), ("Sibkabel") ishlab chiqariladi. Neft qazib olinadi, kimyo ("Nefteximicheskiy kombinat", "Polipropilen" va "Zavod rezinovoy obuvi"), oʻrmon va yogʻochsozlik ("Tomsklesprom", qalam fabrikasi) korxonalari bor. Oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari – Tomsk, Asino, Kolpashevo, Strejevoy; Samus shaharchasi.

Bugʻdoy, arpa, kartoshka, sabzavot, zigʻir, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachilik (qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki), parrandachilik rivojlangan. Baliqchilik, moʻynali hayvonlarni ovlash va darrandachilik bilan ham shugʻullaniladi. Asosiy transport vositalari suv va avtomobil transporti. Ob, Tom, Chulim, Ket, Chaya, Parabel, Vasyugan daryolarida kema katnaydi. Transport yoʻli uzunligi 346&nbsp;km. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uz. 3,4 ming km. Havo transporti rivojlangan. 1 xalqaro va 6 mahalliy ahamiyatdagi aeroportlar mavjud. 6 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 2 teatr bor. 20 ga yaqin sanatoriykurort va dam olish muassasasi faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Tomsk universiteti

**[[Tomsen Vilgelm Lyudvig#Tomsk|Tomsk]] universiteti** - Sibir va Uzoq Sharkdagi qad. oliy oʻquv yurti. 1880-yil tashkil etilgan. Matematika, fizika, kimyo, biologiya, tarix, geologiya, iqtisodiyot, geografiya, huquq, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Ilmiy kutubxonasida 3 mln.dan ortiq asar bor. 9 mingdan optik, talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
William Thomson

**Lord Kelvin** yoki **William Thompson, Baron** **Kelvin** (; 26-iyun 1824-yil, Belfast 17-dekabr 1907-yil, Largs, Glazgo yaqinida; Vestminstr abbatligida dafn etilgan) — ingliz fizigi, termodinamika va gazlar kinetjasi nazariyasi asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1851-yildan) va prezidenti (1890—95). Kembrij universitetni tugatgan (1845). 

Ilmiy xizmatlari uchun unga 1892-yilda baron Kelvin unvoni berilgan. Ilmiy ishlari fizika, matematika va texnikaning turli sohalariga oid. U tasvir olishning elektr usulini ishlab chiqqan (1845). Fizikaga mutlaq temperatura va uning nomi — Kelvin shkalasi nomi bilan ataluvchi termodinamik temperatura shkalasi tushunchalarini kiritgan (1848), Rudolf Clausius mustaqil ravishda termodinamikaning ikkinchi qonunini taʼriflagan (1851) va energiyaning sochilishi iborasini fanga kiritgan. Koinotning „issiqlik halokati“ gipotezasini aytgan. Termoelektr hodisalarnint termodinamik nazariyasini yaratgan, James Prescott Joule bilan birga Joule–Thomson effektini (1853—54), Thomson effektini kashf etgan (1856). 1870-yilda toʻyingan bugʻ elastikligining suyuqlik sirti shakliga bogʻliqligini aniqlagan. Thomsonning ilmiy ishlari, shuningdek, gidrodinamika, astrofizika, geofizikaning turli masalalariga oid. Ideal suyuqlikda sirkulyatsiyaning saqlanish qonunini yaratib, uyurmali harakat nazariyasiga asos solgan. Thomson koʻpgina kashfiyotlar qilgan: kvadrant va mutlaq elektrometrlar hamda dengiz asboblarini yaratgan; magnit kompasi, koʻzgu galvanometri va boshqa asboblarni mukammallashtirgan. Transatlantik kabel orqali telegraf aloqani uzatishni amalga oshirish qatnashchisi.

## Manbalar

 
U 1834-yilda Unversitet imtihonlaridan oʼtadi va dunyoning eng yosh talabasiga aylanadi.
Tomir tortishishi

**Tomir tortishishi** - muskullarning gʻayriixtiyoriy qisqarishini xalq oʻrtasidagi nomi (qarang Tirishish).
J. J. Thomson

**Jozef Jon Thomson** () (1856.18.12, Chitem-Xill, Manchester yaqinida — 1940.30.8, Kembrij) — ingliz fizigi, metallarning elektron nazariyasi asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1884-yildan) va prezidenti (1915— 1920). Manchesterdagi Ouene kollejini (1876) va Kembrij universitetining Triniti kollejini (1880) tugatgan. 1884-1919-yillarda Kembrij universiteti prossor va Kavendish laboratoriya rahbari. 1897-yilda elektronna kashf etib, uning zaryadini va massasini aniklagan. 1903-yilda atomning birinchi modelini taklif qilgan. Rentgen nurining uzluksiz spektrini tushuntirib bergan. 1911-yilda parabolalar usulini ishlab chiqqan, bu usul keyinchalik massspektrometriya sohasining yaratilishiga olib keldi. T. izotoplarni ochishda katta rol oʻynadi. Gazlardagi elektr razryadlarini oʻrgandi. Nobel mukofoti laureati (1906).

## Manbalar
Thomson effekti

**Thomson effekti** — termoelektr hodisalaraan biri; Tokli oʻtkazgich boʻylab temperatura grandiyenti mavjud boʻlganda, issiqlik zanjirida Joule–Lenz qonuniga asosan ajralayotgan issiqlikdan tashqari, yana maʼlum miqdorda issiqlikning ajralish yoki yutilish hodisasi (tok yoʻnalishiga qarab). Tok kuchining kvadratiga proporsional boʻlgan Joule–Lenz issiqligi va Thomson issiqligining hosil boʻlishi bir-biridan tubdan farq qiladi. temperatura gradiyenti mavjud boʻlgan oʻtkazgichdagi elektronlar sovuq oʻtkazgichga oʻtganda, kinetik energiyalarini atomlarga beradi va panjara atomlari harakatga kelib, issiqlik (Thomson issiqligi) ajraladi. Tok yoʻnalishi oʻzgarganda, sovuq oʻtkazgichdagi elektronlar temperaturasi yuqori boʻlgan oʻtkazgich atomlarining energiyasi hisobida energiyalarini oshiradi, yaʼni issiklik yutiladi. 1856-yilda William Thomson nazariy jihatdan kashf etgan.

## Manbalar
Tomchi

**Tomchi** (fizikada) — aylanma sirt bilan chegaralangan va muvozant holatda turgan kichik hajmli suyuqlik. T. suyuklikning tor teshikdan oqib chiqishida, biror sirtning chekkasidan oqib tushishida, uni mayda zarralarga aylantirishda hosil boʻladi. Shuningdek, qattiq jismning hoʻllanmaydigan sirtida va gazsimon muhitning kondensatsiya markaz (ion, chang)larida bugʻni kondensatsiyalanishi natijasida ham T. hosil boʻladi; atmosferada — suyukdikning sferik koʻrinishga ega boʻlgan zarrasi. Meteorologiyada, odatda, shudring, bulut, tuman, yomgʻir va shivalama yomgʻirlardagi suv T.lari tushuniladi.
Tomchi analiz

**Tomchi analiz** — sifat va yarim miqdoriy kimyoviy analiz usuli. Tomchi analizda tekshirilayotgan eritma yoki modda bir necha tomchi miqdorida olinadi. Muayyan sonlarni aniqlash uchun filtr qogʻozi, yupqa shisha, tomchi plastinkasi va mikrotigelda oʻtkaziladigan rangli reaksiyadan foydalaniladi. Tomchi analizda sezgirligi va selektivligi yuqori moddalar qoʻllanadi. Shu tufayli, aniklanayotgan ionlar tekshirilayotgan eritmadagi boshqa moddalar ishtirokida topiladi. Yarim miqdoriy aniklash usuli (tomchi kolorimetriya) filtr qogʻozida paydo boʻlgan dogʻ rangini standart rangga solishtirishga asoslangan. Tomchi analiz usuli organik va anorganik moddalarning sofligini nazorat qilishda; ruda va minerallarni analiz qilishda, biokimyoviy analizda va boshqalarda qoʻllanadi.
Tomchilatib sugʻorish

**Tomchilatib sugʻorish** - suvni maxsus quvurlar yordamida bevosita oʻsimliklarning ildizlari atrofiga kichik meʼyorlarda tomizib sugʻorish. Tomchilatish uchun quvurlarda maxsus tomizgichlar — mikrogʻovak devorlar yoki maxsus teshikchalar qilinadi. Suv sarfi, odatda, soatiga 4—5 l atrofida boʻladi. Suv bilan birga eritilgan oʻgʻit va pestitsidlar berish ham mumkin. Sugʻorish quvurlari orasidagi masofa oʻsimliklarning qator oralari oʻlchamiga bogʻliq boʻlib, 0,8 m dan (dala ekinlari uchun) 6 m gacha (bogʻlar uchun) oʻzgarishi mumkin. Uz. esa odatda 200 m dan oshmaydi. Tomizgichlar orasidagi masofa esa tuproq sharoitlariga bogʻlib boʻlib, 0,5—1,0 m atrofida, Tarqatuvchi quvur yopiq usulda joylashtiriladi, sugʻorish quvurlari esa har yili sugʻorish mavsumi oldidan oʻrnatilib, mavsum oxirida yigʻishtirib olinadi. Tomchilatib sugʻorishning afzalliklari: suv sarfini 30—50% ga kamaytiradi, ekinlar xosildorligi ortadi, begona oʻtlar kamayadi (sugʻorish quvurlari oʻrnatilmagan qator oralari quruq boʻlib, begona oʻt chiqmaydi), mehnat sarfi kamayadi.

## Galereya

Fayl:Kap lenta sborka 2.jpg
Fayl:Irrigation dripper.jpg
Fayl:Dianthus caryophyllus Colori Joy (p) 2005-12-04.JPG
Fayl:Drip emitter.jpg
Fayl:Banana Drip Irrigation At Chinawal.jpg
Fayl:Button dripper.JPG
Fayl:UNIRAM PLANTA.jpg


## Yana qarang

* Gidroponika
* Aeroponika
Tom (daryo)

**Tom** — RF Xakasiya Respublikasidagi daryo, Ob daryosining yirik oʻng irmogʻi. Uzunligi 827&nbsp;km, havzasining maydoni 62000&nbsp;km². Abakan tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 1110 m³/sek. Oktyabr— dekabr boshlaridan aprel oxirigacha muzlab yotadi. Yirik irmoklari: chapda — MrasSu, Kondoma, Unga; oʻngda — Us a, Taydon va boshqa Tomning quyilish joyidan Tomsk shahrigacha kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. Tom havzasida Kuznetsk kumir havzasi mavjud. Tom boʻyida Novokuznetsk, Kemerovo, Tomsk sh.lari joylashgan.
Ton (maʼnolari)

**Ton**:

* Ton - {{Bilgiquti aholi punkti
| ozbekcha nomi = Ton
| mavqe = kommuna
| mamlakat = Italiya
| mintaqa turi = Italiya maʼmuriy boʻlinishiViloyat
| mintaqa = Trentino — Alto Adige/Südtirol
| jadvalda mintaqa = Trentino-Alto Adige/Südtirol
| tuman turi = Provinsiya
| tuman = Trento (provinsiya)Trento
| jadvalda tuman = 
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = 
| gerb = 
| bayroq = 
 | lat_dir = N | lat_deg = 46 | lat_min = 16 | lat_sec = 0
 | lon_dir = E | lon_deg = 11 | lon_min = 5 | lon_sec = 0
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi olchami = 280
| mintaqa xaritasi olchami = 
| tuman xaritasi olchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = 
| rahbar turi = 
| rahbar = 
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 26
| balandlik turi = 
| AP markazi balandligi = 
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 1271
| sanalgan yil = 2008
| zichlik = 49
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = 
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| telefon kodi = 0461
| pochta indeksi = 38010
| pochta indekslari = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi = ISTAT kodi
| raqamli identifikator = 022200
| Commons turkumi = Ton
| sayt = http://www.
* Ton (tovush) (tonos — keskinlik, kuchlanish) — 1) akustikat murakkab tovush spektrining eng kichik boʻlagi, boʻlak ton (oberton, underton).
Ton (tovush)

**Ton** (tonos — keskinlik, kuchlanish) — 1) akustikat murakkab tovush spektrining eng kichik boʻlagi, boʻlak ton (oberton, underton). Musiqiy tovushdan farqli oʻlaroq oddiy tebranishlar natijasida hosil boʻladi; 2) musiqiy intervallar kattakichikligini belgilovchi oʻlchov (mas., katta sekunda — butun T., kichik sekunda — yarim T.); 3) muayyan balandpastlikka ega boʻlgan tovush, musiqa tovushi, lad pogonasi (mas., 1 pogʻona asosiy yoki bosh T., tonika), akkord tovushi, kuyning eng kichik elementa (yana qarang Nagʻma).
Tonal tillar

**Tonal tillar** — leksik va (yoki) grammatik maʼnolarni farklash uchun xizmat qiluvchi tonlarga ega boʻlgan tillar. Fonologik jihatdan ton — leksik va grammatik maʼnolarni farklash uchun qoʻllanadigan farqlovchi tovushiy vositalardan biri. Tonal tillar Jan.Sharqiy Osiyo (xitoy, Vyetnam, laos, birma tillari), Afrika (nilot tillari, kva, bantu va boshqa tillar) va Amerikada (mishtek, mashatek, trike va boshqa tillar) tarqalgan. Baʼzi Tonal tillar (mas., xitoytibet tillari)da tonlar, asosan, leksik maʼnodorlikka ega boʻlsa, boshqalarida grammatik farklarni (otlarda son yoki jins, feʼl zamoni, inkor va shu kabi) xam ifodalashi mumkin. Aksariyat Tonal tillar uchun tonlar va soʻz urgʻusining oʻzaro munosabati masalasi munozaralidir; baʼzi Tonal tillar uchun esa urgʻuning mavjudligi va vazifasi haqida ishonarli dalillar mavjud emas. Shuni aytish kerakki, urgʻu bir soʻzda birdan ortiq boʻlmaydi, ton esa bir soʻzda 4 tagacha (xitoy tili) boʻlishi mumkin.
Tonallik

**Tonallik** (; ) — musiqa nazariyasida quyidagicha maʼnolarda qoʻllanadi:

# Ladning baland-pastlik holati (masalan, „Re major“ — major ladining „re“ notasidan, „mi minor“ — minor ladining „mi“ notasidan boshlanishini belgilaydi;
# Muayyan balandpastlikdagi lad tizimi (lad—tonallik);
# Tor maʼnoda — garmonik tonallik, yaʼni major-minor lad tizimini belgilovchi, konsonans akkord asosida qurilgan funksional tizim. XVI-XIX asrlar kompozitorlik ijodida rivoj topib, XX asrda tonallik xususiyatlari murakkablasha borgan, muayyan tonallikni inkor etuvchi politonal, atonal, musiqa, dodekafoniya kabi ijodiy yoʻnalishlar yuzaga kelgan.

Musiqa asarining tonal asosi **asosiy tonallik** deb ataladi. Odatda musiqa asari asosiy tonallikdan boshlanadi va tugaydi.

## Manbalar


## Havolalar
Tong yulduzi

**Tong yulduzi** – bolalar va oʻsmirlar gazetasi. Muassis – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi. Oyda 1 marta chiqadi. Birinchi soni 1929-yil 1-avgustda Samarqandda „Lenin uchquni“ nomi bilan chiqqan (3000 nusxada); 1931-yildan Toshkent shahrida chop etiladi. Ikkinchi jahon urushi yillari gaz.ni nashr etish vaqtincha toʻxtatilgan. 1946-yil 1 iyuldan yana nashr qilina boshlagan. 1992-yildan hozirgi nomda. Gaz.ga turli davrlarda Hotam Qirgʻiz, Y.Shamsharov, Sanjar Tilla, Ramz Bobojon, Gʻ.Jahongirov, S. Yoʻldoshev, J. Razzoqov, A. Koʻchimov, A.Berdimurodov va boshqa muharrirlik qilishgan. Sahifalarida Oʻzbekistondagi maktab oʻquvchilari hayotiga oid maqola va xabarlar, ular ijodidan namunalar, bolalar uchun badiiy asarlar va boshqa bosiladi.
Tom (maʼnolari)

**Tom**:

* Tom — binoning ustini yopib turuvchi qismi.
* Tom (daryo) — RF Xakasiya Respublikasidagi daryo, Ob daryosining yirik oʻng irmogʻi.
Tomchisoy

**Tomchisoy** — Surxondaryo viloyatidagi soy. Bobotogʻning gʻarbiy yon bagʻridagi buloklardan boshlanadi (1200 m). Uzunligi 26&nbsp;km, havzasining maydoni 84&nbsp;km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,4 m³/sek. Yomgʻirdan, buloq va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan pastak togʻlarda boʻlganidan kamsuv. T.dan Sariosiyo tumanidagi ayrim qishloqlar suv ichadi.
Tonga (maʼnolari)

**Tonga**:

* Tonga (Tonga), Tonga Qirollig i (The Kingdom of Tonga) — Tinch okeanning jan.
* Tonga (xalq), tongaliklar — Tonganing asosiy aholisi.
* Tonga (bantu), tonka, batonga — Zambiya va Zimbabvedagi bantu guruhiga mansub xalq.
Tonga (xalq)

**Tonga**, tongaliklar — Tonganing asosiy aholisi. 105 ming kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, Avstraliyada ham yashashadi. Polineziya guruhiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar (asosan, metodistlar), bir qismi katoliklar. Tongalar oʻziga xos madaniyatlarini saqlab qolganlar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik.
Tonga (bantu)

**Tonga**, tonka, batonga — Zambiya va Zimbabvedagi bantu guruhiga mansub xalq. 1,65 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dindorlarining aksariyati anʼanaviy eʼtikrdlarga sigʻinadi. Xristianlar, sunniy musulmonlar ham bor. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, qisman chorvachilik.
Tonzillit

**Tonzillit** (lotincha, tonsilla — murtak bezlari) — murtakning yalligʻlanishi. Oʻtkir (qarang Angina) va surunkali tonzillit farq qilinadi. Surunkali tonzillitga tez-tez angina bilan ogrish, shuningdek, burundan qiynalib nafas olish, burun yondosh boʻshliklarining yalligʻlanishi, chirigan tishlar (qarang Tish chirishi) sabab boʻladi. Bemor tomogʻiga biror narsa qadalgandek sezadi, tomogʻi ogʻriydi, achishadi, baʼzan ogʻriq quloqqa oʻtadi. Surunkali tonzillitda isitma (37,3—37,5° gacha) uzoq (haftalab, hatto oylab) davom etishi, shu bilan birga bemor lanj boʻlib, boshi ogʻrishi, ish qobiliyati pasayishi mumkin. Tonzillitni faqat mutaxassis vrach davolaydi: dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan tomoq chayiladi, murtak kanallari yuviladi, soʻng yodglitserin aralashmasi surtiladi va fizoterapevtik muolajalar buyuriladi. Surunkali tonzillit tez-tez qoʻzib turadi. Kasallikdan yurak va buyrak funksiyalarining buzilishi hamda boʻgʻimlarda ogʻriq paydo boʻlishi kabi asoratlar qolishi mumkin. Bunday asoratlar yuz bermasligi uchun lozim boʻlganda operatsiyalar qilib, murtaklar olib tashlanadi.
Tonna (oʻlchov birligi)

**Tonna** (lot. tunna, frans. tonne — bochka) — 1) massaning tizimga kirmagan oʻlchov birligi. Haqiqatan qam kattaroq bochkaning sigʻimi 1 m3 atrofida boʻlsa, unga taxminan 1 t suv sigʻadi. 4°da 1 m3 hajmdagi suvning massasi 1 t ga teng. T.ning 1000&nbsp;kg ga teng metrik T.; 1016,05&nbsp;kg ga teng britaniya uzun T.si; 907,18&nbsp;kg ga teng britaniya qisqa T.si xillari mavjud; 2) yuk joylashtiriladigan binoning hajm oʻlchovi (kemachilikda). 2,83 m3ga moye keluvchi T. Buni reyestr T. deyiladi; 3) trinitrotoluolning yadroviy ekvivalenta; 4,2109 J ga teng; 4) Germaniyada yuza oʻlchov birliklaridan biri. 1 T.q0,5466 ga q5466 m2. TONUS (yun. tonos — taranglik) (f i ziologiyada) — nerv markazlari, muskul toʻqimalari va arteriolalar devoridagi muskul tolalarining toliqmay, uzoq vaqt qoʻzgʻalgan holatda boʻlishi. Nerv markazlari T. ida bosh va orqa miya qismlaridan efferent nervlar orqali impulslar uzluksiz yuborilib, organ va toʻqimalarni maʼlum funksional holatda anchagacha saqlaydi. Muskullar T.ida uzoq vaqt taranglashadi yoki qisqaradi, bunda tananing muvozanati, skelet muskullari tonusi, qovuq, bachadon va hazm aʼzolari boʻshliqlarining bosimi hamda qon bosimi (silliq muskullar tonusi) maʼlum darajada saqlanadi. Kontraktil va plastik T. bor. Kontrakt il T.da muskullar, ayniqsa, skelet muskullari keskin taranglashadi, moddalar almashinuvi kuchayadi, energiya sarflanishi ortadi. Plastik T.da muskullar kucheiz taranglashadi va bu holat uzoq davom etishi mumkin. Moddalar almashinuvining tezligi keskin oʻzgarmaydi, koʻp energiya sarf boʻlmaydi, Muskullar T.ini boshqarishda uzunchoq miyaning retikulyar formatsiyasi, vestibulyar yadrolari, miyacha hamda gumoral omillardan adrenalin, karbonat angidrid katta rol oʻynaydi.
Topaz

**Topaz** (yun. topazos — Qizil dengizdagi orol nomidan) — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Al2[SiO4][OH,F]r Fe2Q, Fe3Q, Ti, Cr, V va boshqa aralashmalarga ega. Romb singoniyada kristallanadi. Rangsiz, och sariq, och havo rang, pushti boʻlib, nur taʼsirida oʻzgaradi. Topazning 60–80&nbsp;kg dan 120&nbsp;kg gacha boʻlgan kristallari maʼlum. Qattikligi 8, zichligi 3,4—3,6 g/sm3. T. asosan, rangli pegmatit va pnevmotolit konlarida dala shpati, kvars, turmalin, berill, volframit, kassiterit bilan birga, baʼzan esa sochmalarda uchraydi. T.ning piknit, fizalit (pirafizalit) kabi turlari mavjud. Shaffof T. — uchinchi tartibli qimmatbaho tosh. T.li jinslar (greyzenlar) olovbardosh material sifatida ishlatiladi. T. konlari Ukraina, RF (Ural), Braziliya, Madagaskar va Yaponiyada mavjud. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol va Markaziy Qizilkum togʻlaridagi feyzenlarda uchraydi.
Topika

**Topika** — AQShning markaziy qismidagi shahar. Kanzas daryosi boʻyida. Kanzas shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 122,3 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Poligrafiya, oziqovqat, mashinasozlik sanoati korxonalari, universitet bor.
Topinambur

**Topinambur**, yernok (Helianthus tuberosus L.) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimlik, tuganak mevali yemxashak ekini. Vatani — Shimoliy Amerika. Yevropaga 17-asr boshlarida keltirilgan. Rossiyada 18-asrda tarqalgan. Oʻzbekistonda silosbop ekin sifatida ekiladi. Poyasining koʻrinishi kungaboqarnp eslatadi. Yer osti poyalarida 20—70 ta noksimon (yernok nomi shundan), choʻzinchoq, urchuqsimon va sirti silliq yoki burushikdi tuganak hosil boʻladi. Ildizi popuksimon, tuproqqa 2–3 m kirib boradi. Boʻyi 1,2—2,5, baʼzan 4 m gacha. Barglari bandli, tuxumsimon, gullari savatchatoʻpgulga yigʻilgan. Mevasi pista, 1000 dona pistasi vazni 7—8 g.

Topinamburning yer usti poyasi —6°, yer osti poyasidagi tuganaklar —20° ga chidaydi. Shoʻrlanmagan tuproqlarda oʻsadi, oziqaga talabchan. Oʻsuv davri 120—200 kun. T. ayni paytda texnik va oziq-ovqat oʻsimligi hisoblanadi. Tuganagi oziqovqatga ham ishlatiladi. Tarkibida 2,3% oqsil, 0,2% moy, 17,9% azotsiz moddalar, 1,3% kul va boshqa, shuningdek, 16—18% inulin [undan qand (fruktoza), spirt ishlab chiqariladi], V,, S vitaminlar, 100&nbsp;kg palagida 22,5 ozuqa birligi va 1,8&nbsp;kg gʻazm boʻluvchi protein bor. T.dan tibbiyotda har xil doridarmonlar tayyorlanadi. T. yetishtirish uchun 25—50 g li tuganaklari ekiladi (yiriklari faqat bahorda kesib ekilishi mumkin). Ekish sxemasi: 70x70, 60x60, chuq. 10—15 sm. Poyasi yoz oʻrtasida oʻriladi, kuzda tuganagi kavlab olinadi. Koʻkati oʻrilmasa tuganak hosildorligi yuqori boʻladi. Hosildorligi: koʻk massa boʻyicha 350 — 500 s/ga, tuganagi boʻyicha 200—250 s/ga. Tuganagi yer ostida yaxshi sakdanadi, shu sababli uni zaruratga qarab kavlab olinadi.

Kasalliklari: ildiz chirish, nekroz. Zararkunandalari: tunlamalar, uzuntumshuq, simqurt.

Halima Otaboyeva.
Tonik sheʼr tizimi

**Tonik sheʼr tizimi** (yunoncha, tonos — urgʻu) — misralardagi urgʻu miqdori bilan oʻlchanadigan sheʼr tuzilishi, unda urgʻusiz soʻzlar miqdori ixtiyoriy boʻladi. Tonik sheʼr tizimi ham sillabik sheʼr tizimi kabi eng oddiy sheʼr shakllaridan hisoblanadi. Sillabik sheʼr tizimi qoʻshiqbop va kuybop sheʼrlarda qoʻllansa, Tonik sheʼr tizimit. turli xalklarning nasriy shakllarida, koʻproq maqol, matal, topishmoklar va boshqalarda ishlatiladi. Tonik sheʼr nasrga yaqin boʻladi, u, odatda, alliteratsiyali, qofiyadosh misralar uygʻunligini ajratib koʻrsatish uchun xizmat qiladi. Qofiyalanmagan Tonik sheʼr tizimit. qofiyalangan tonik sheʼrlardan keskin farkdanadi, yaʼni u misralararo urgʻularning bir xilligiga qatʼiy amal qiladi. Agar urgʻuli boʻgʻinlar bilan urgʻusizlari maʼlum tartibda kelsa, Tonik sheʼr tizimit. bilan sillabiktonik sheʼr oʻrtasidagi oraliqsheʼr shakli vujudga keladi. Bunda sheʼriy oʻlchov ham ishtirok etadi. Hozirda rus sheʼriyatida Tonik sheʼr tizimit. ham, sillabiktonik sheʼrlar ham baravar yaratilmoqda. Rus shoirlarining oʻzbekcha tarjima qilingan asarlarida Tonik sheʼr tizimit. qoidalariga rioya qilinadi.
Tonlesap

**Tonlesap**, Sap — Kambodja tekisligidagi koʻl, Hindixitoy yarim orolda eng katta. Maydoni 2,5—3 ming km² dan (qishda) 10 ming km² gacha (yezda), mavsum boʻyicha oʻzgarib turadi. Chuqurligi ham tegishlicha 1–2 m dan 10–14 m gacha. Qirgʻoklari past, botkrklashgan. Tonlesap daryosi T.ni Mekong bilan bogʻlaydi va uning oqimini qisman tartibga solib turadi. Baliqqa boy. Sholipoyalarni sugʻorishda foydalaniladi, sohil qismida aholi zich. T. yakinida Kambodja madaniyati yodgorligi majmuasi — Angkor joylashgan.
Topografik plan

**Topografik plan** - joy konturlari va relyefining kichraytirib, oʻziga oʻxshash holda, Yer sferikligini hisobga olmay qogʻozda tasvirlangan gorizontal proyeksiyasi. Topografik planda joyning predmet va konturlari monoepafik shartli belgilar bilan, relyef esa gorizontallar bilan tasvirlanadi. Topografik planda masshtab oʻzgarmas, konturlar tasviri esa, ularni joydagi holati (qiyofasi) bilan oʻxshashligini saqlagan boʻladi. Topografik plan 1:5 000, 1:2 000, 1:1 000, 1:500 masshtablarda, asosan, joyning topografii sʼyomkasini bajarish bilan yoki ayrim holatlarda xaritafafik materiallar asosida tuziladi.

Topografik plan vazifasi xilmaxil boʻlib, asosan, shahar va aholi yashash joylarining bosh planini ishlab chiqish, yer kadastrini olib borish va boshqa maqsadlar uchun topografik asos sifatida xizmat qiladi.
Topografik syomka

**Topografik syomka** - topografik plan yoki xarita asl nusxasini yaratishda bajariladigan ishlar. Bu ishlar joy topografik elementlarining planli oʻrnini va balandligini geodezik asos punktlariga nisbatan aniklash va ularni qogʻozda shartli belgilar bilan tasvirlashdan; aholi yashaydigan joylar, daryolar, koʻllar va boshqa nomlarini aniqlashdan, planda tasvirlanadigan joyning topografik elementlari — daryolar suvi oqimining yoʻnalishini, oʻrmon daraxtlarining turi va oʻlchamlarini va boshqalarni aniqlashdan iborat.

Hozirgi kunda Topografik sʼyomka stereotopografik, qoʻshma aerofototopografik (fotoplanda bajariladigan sʼyomka), yer usti fototopografik va menzula sʼyomkalar usullarida bajariladi. Stereotopografik va qoʻshma aerofototopografik sʼyomka eng asosiy Topografik sʼyomka usullari xisoblanadi. Yer usti fototopografik sʼyomka togʻli hududlarda mustaqil ravishda hamda aerofototopografik sʼyomka usuli bilan birga qoʻllanishi mumkin. Menzula sʼyomkasi aerofotosʼyomka materiallari boʻlmagan hollarda qoʻllanadi. Sʼyomkalar boshqa (taxeometrik sʼyomka, teodolit sʼyomka) usullarda ham bajarilishi mumkin; bunda tuziladigan topografik planlarning anikGʻshgi va mazmuni belgilangan talablarga javob bera olishi shart.
Topografik shartli belgilar

**Topografik shartli belgilar** — plan va xaritalarda joy obyekti va ular toʻgʻrisidagi tafsilotlarni grafik tasvirlash tizimi; ular yordamida obyekt va tafsilotlarning oʻrni, sifati hamda soniy tavsiflari koʻrsatiladi.

Topografik shartli belgilar bir nechta asosiy turlarga boʻlinadi. Oʻz oʻlchamlari boʻyicha plan masshtabida haqiqiy nisbatlari saqlangan holda tasvirlanishi mumkin boʻlgan obyektlar masshtabli shartli belgilar bilan beriladi; plan masshtabida tashqi koʻrinishi (konturi)ni tasvirlash imkoni boʻlmagan yoki tasvirlaganda ham kichkinaligidan nuktaga aylanib ketadigan obyektlar masshtabsiz shartli belgilar bilan beriladi. Bu belgilar obyektlar oʻrnashgan joyni, ularning sifat va soniy tavsifini koʻrsatish imkonini beradi. Bunda obyektlar oʻrnashgan joy shartli belgining bironbir nuqtasi bilan koʻrsatiladi; chiziqyai obyektlar — daryolar, yoʻllar, aloke simlari, chegaralar va hokazo chizikli shartli belgilar bilan koʻrsatiladi. Bu belgilar obyektlarning oʻrnini, ularning boʻylama oʻqi boʻyicha koʻrsatish imkonini beradi.

Biror obyekt plani uning vazifasi va masshtabiga qarab, masshtabli va masshtabsiz shartli belgilar bilan tasvirlanishi mumkin. Masalan, yirik masshtabli topografik planlarda hamma aholi yashaydigan joylar masshtabli belgilar bilan koʻrsatiladi. Mayda masshtabli xaritalarda esa ular, odatda, masshtabsiz belgi — punson bilan koʻrsatiladi. Topografik shartli belgilarb. tuziladigan xaritani maqsad mazmuniga qarab ishlab chiqiladi.
Topografiya

**Topografiya** (yun. topos – joy va …grafim) – Yer sirti (qurukGʻshk tabiiy sirti elementlari va unda joylashgan inson faoliyatiga bogʻliq obʼyektlar)ni geometrik jihatdan oʻrganish, ularni plan va xaritalarda tasvirlash bilan shugʻullanadigan ilmiy-texnik fan.

Topografiya yirik masshtabli topografik xaritalarni tuzish bilan bogʻliq dala oʻlchash va hisobchizma ishlarini; joyda sʼyomka bazasi tarmogʻini qurish; oddiy asbob va usullarda bajariladigan sʼyomka ishlarini, aerofototopografik usulda bajariladigan sʼyomka ishlarini tashkil qilish va amalga oshirish; topografik xaritalar tuzishning hamma bosqichlarida tahririy ishlarni taʼminlash; topografik xaritalar uchun shartli belgilarni ishlab chiqish va ularni mukammallashtirish kabi masalalar bilan shugʻullanadi.

Yer tabiiy sirtini oʻrganishda topografiya tabiiy va iqtisodiy geografiyaga asoslanadi; Yer sirtining tasvirini qogʻoz (tekislik)da hosil qilish (topografik xaritani yaratish)da esa u geodeziya va xaritagrafiya maʼlumotlaridan foydalanadi. Topografik syomka asosida yaratilgan topografik xaritalar umumgeografik xaritalarning negizi hisoblanadi.
Topozero

**Topozero** — Rossiya Federatsiyasi Kareliya Respublikasining shimoliy qismidagi koʻl. Maydoni 986&nbsp;km². Chuq. 56 m gacha. 109 m balandlikda. Shimoliy va shimoli-gʻarbdan janubga va janubdan sharqqa choʻzilgan. Topozeroda 150 ga yaqin orol bor (umumiy maydoni 63&nbsp;km²). Muzliktektonik yoʻl bilan hosil boʻlgan. Kanal va Pongoma daryosi orqali Oq dengiz bilan tutashgan. Asosan, qordan toʻyinadi. Topozero suvi tiniq va chuchuk. oktyabr oxiri — noyabr

da muzlab, may oyida eriydi. Sathi iyunda eng yuqori, aprelda eng pasTopozero Kum GES qurilganidan keyin (1966) Kum suv omborining tarkibiy qismi boʻlib qoldi. Yogʻoch oqiziladi. Baliq ovlanadi.
Topishmoq

**Topishmoq** – bu narsaning nima ekanligini bilishni tinglovchi yoki oʻquvchining ixtiyoriga qoldiradigan oʻyin boʻlib, uning xususiyatlarini ismini tilga olmay, bilvosita aytib beradi Topishmoqlardagi savollar; U kontseptsiyani tavsiflovchi darajada boʻrttirish, teskari oʻzgartirish va oʻzgartirish orqali yaratilgan Bu ibora " soʻroq gap " boʻlishi shart emas. Topishmoqlar bir necha soʻzdan tashkil topgan gap shaklida ham, juftlik yoki bayt shaklida ham boʻlishi mumkin. Koʻp topishmoqlar qofiyada holida keladi.

* Erdagi toʻq sariq tirnoq (sabzi).
* Ikkita oynali derazalar / U hamma joyga qaraydi. (koʻzoynak)
* Filialda qulflangan koʻkrak qafasi. (yongʻoq)
* Senga yaqinlashma, oʻn barmoq asal boʻladi. / Qoʻlingdan kelsa sekin ol, Ikki qoʻlingda qon boʻlar. (qora tut)
* Bozordan bir oldim / Uyga ming keldim. (anor)
* Qaragʻayni oʻyib oʻyadilar / Unga kuy qoʻydilar / Yigʻlama tinton yigʻlamam / Endi qulogʻingni teshadilar. (ulanish)
* E soʻzi bilan boshlangan 3 ta meva mavjud. / Birinchi ikkitasi qutulish mumkin, biri emas. (Olma, olxoʻri, Oʻgʻil)
* Ogʻzi bor, oʻtin yutadi, moʻri bor, chekadi. (Pechka)
* Uning ogʻzi bor, tili yoʻq, nafasi bor, joni yoʻq, terisi bor, qoni yoʻq. (balon)

## Manba