Janubiy Koreyada jinsiy tengsizlik

Janubiy Koreyada Gender tengsizligi — jinsiy tengsizlik chuqur ildiz otgan patriarxal mafkuralardan kelib chiqqan boʻlib, ular aniq belgilangan gender rollariga ega.Bu ayniqsa Janubiy Koreya iqtisodiyoti va siyosatida keng tarqalgan boʻlsa-da, sogʻliqni saqlash va taʼlimda gender tengsizlik ancha kamaygan.

## Gender statistika
Gender tengsizligini hisoblash va aniqlashning turli usullari tufayli Janubiy Koreyaning gender tengsizligi reytingi turli hisobotlarda turli xil natija koʻrsatadi. BMTning 2017-yilgi gender tengsizlik koʻrsatkichi Janubiy Koreyani 160 mamlakatdan 10-oʻringa qoʻygan boʻlsa-da, Jahon iqtisodiy forumi 2017-yilgi Global gender farqi hisobotida Janubiy Koreya 144 mamlakat ichida 118-oʻrinni egalladi. Branisa va boshqa tashkilotlar 2013-yilgi tadqiqotlarida Global Gender Gap Index kabi indekslar „natijaga qaratilgan“ boʻlishi mumkinligini tushuntirishdi, bu ularning ishxona va oilaviy joylardagi gender tengsizliklariga eʼtibor qaratishlarini anglatadi.

Ijtimoiy institutlar va gender indeksi (SIGI) kabi indekslar jinsiy tengsizliklarning kelib chiqishi, masalan, qonunlar va normalarga eʼtibor qaratadi. Janubiy Koreya Oʻzbekiston va Oʻzbekiston hamkorlik tashkiloti (OECD) tomonidan mukammal SIGI ballini olmagan uchta mamlakatdan biridir. Janubiy Koreya SIGI aʼlo bahosini olmagan uchta OECD davlatidan biridir. SIGI Janubiy Koreyaga umumiy reyting bermagan boʻlsa-da, mamlakatda kamsituvchi oila kodeksining juda past darajasi, cheklangan fuqarolik erkinliklarining past darajasi va cheklangan resurslar va aktivlarning oʻrtacha darajasi borligi haqida taʼkidlab oʻtgan.

2010-yilda soʻrovda qatnashgan janubiy koreyaliklarning 93 foizi ayollar erkaklar bilan teng huquqlarga ega boʻlishi kerak, deb hisoblagan, ularning 71 foizi esa bu maqsadga erishilgunga qadar koʻproq oʻzgarishlar qilish kerak, deb hisoblashgan.

2017-yilgi hisobotda taʼkidlanishicha, barcha subindekslar (sogʻliqni saqlash va omon qolish, taʼlim, iqtisodiy ishtirok va tenglik va siyosiy imkoniyatlar) 2006-yilga nisbatan yaxshilanganligini koʻrsatmoqda. Boshqa davlatlar bilan solishtirganda, Janubiy Koreya salomatlik va omon qolish (84-oʻrin), keyin siyosiy imkoniyatlar (90-oʻrin), keyin taʼlim darajasi (105-oʻrin) boʻyicha yuqori oʻrinni, iqtisodiy ishtirok va tenglik boʻyicha (121-oʻrin) pastroq oʻrinni egalladi.

Koreya kollejga qabul qilish boʻyicha 114-oʻrinni egallaydi, erkaklarda 111 foiz, ayollarda esa 85 foiz. 100 koreys erkakdan 111 nafari kollejda oʻqiydi degan gʻalati xulosa bor. Maktabni tark etmasdan taʼtil olish ham universitet taʼlim davri sifatida qaraladi, chunki harbiy davrda taʼtilga chiqish odatiy holdir, bu esa taʼlim muddatini oshiradi. Ayollar harbiy xizmatda boʻlmagan taqdirda ham taʼtil olishlari mumkin, shuning uchun haqiqatdan biroz farq bor (74% erkaklar va 75% ayollar).

## Tarixi

### Konfutsiyizm
Konfutsiyizm Janubiy Koreya jamiyatida uzoq vaqtdan beri taʼsir koʻrsatadigan ijtimoiy-siyosiy falsafa va eʼtiqod tizimi. Xitoyda kelib chiqqan konfutsiylik „Xan sulolasidan boshlab gender haqidagi asosiy nutqni aniq belgilab berdi“  va natijada Koreya, Yaponiya va Vetnam kabi keyinchalik Konfutsiy taʼlimotlarini qabul qilgan mamlakatlarda gender tushunchalariga katta taʼsir koʻrsatdi. Koreyaga birinchi marta IV asrda olib kelingan va neo-konfutsiylik Joseon sulolasi davrida (1392-1910) milliy mafkura sifatida tanlangan.

Konfutsiylik — muvozanatli va barkamol jamiyatni yaratish uchun ijtimoiy ierarxiyaning muhimligini taʼkidlaydigan mafkura. Bu ierarxiya konfutsiylikdagi asosiy taʼlimot boʻlgan Beshta munosabat orqali tasvirlangan boʻlib, u odamlar oʻrtasidagi asosiy munosabatlarni quyidagicha tavsiflaydi; hukmdor va hukmdor, ota va oʻgʻil, er va xotin, katta aka va kichik uka va doʻst va doʻst.

Har bir munosabatlardagi rollar, shuningdek, er va xotin uchun shaxsiy vazifalarni belgilab qoʻygan boʻlib, ulardan er oilaning boquvchisi hisoblanib, xotin esa uyda qolishi, bolalarni tarbiyalashi va uy xoʻjaligini saqlashi kerak edi. „Uch rishta“ keyinchalik konfutsiy adabiyotida paydo boʻlgan ushbu munosabatlarning davomi boʻlib, munosabatlarning ierarxik xususiyatini quyidagicha taʼkidlaydi; hukmdor hukmdor ustidan, ota oʻgʻil ustidan, er xotin ustidan. Ushbu asosiy Konfutsiy tamoyili ayolning eriga boʻysunishi kerakligini taʼkidlaydi.

Konfutsiy adabiyotidagi ayollarning boʻysunishiga bevosita taʼsir koʻrsatadigan yana bir asosiy taʼlimot „Uch itoatkorlik va toʻrt fazilat“ boʻlib, ayolning jamiyatda oʻzini qanday tutishi kerakligini tavsiflovchi koʻrsatmalardir. „Uch itoat“ ayollardan „nikohdan oldin otaga, nikohdan keyin erga itoat qilish va eri vafot etgandan keyin birinchi oʻgʻilga itoat etishni“, toʻrt fazilat esa „(jinsiy) odob-axloq, toʻgʻri soʻzlik, kamtarlik va gʻayratli mehnat“ni talab qilgan.

Joseon sulolasi jamiyati buddistlikdan konfutsiylik ideallariga oʻtishi bilan gender rollarida oʻziga xos oʻzgarishlarni koʻrdi. Bu nikoh va qarindoshlik tizimlari matrilineal emas, balki patrilineal boʻlishiga olib keldi. Erning roli xotinning rolidan ustun boʻlganligi sababli, erkaklar nafaqat meros masalalarini nazorat qilishgan, balki „ajrashish huquqini davlat faqat erlargagina bergann“. Erlar ayollar uchun Yetti gunoh yoki chilgeojiak (칠거지악) uchun ajralish asosini berishlari mumkin edi: „qaynotaga boʻysunmaslik, erkak merosxoʻr boʻlmaslik, zino, uydagi boshqa ayollarga haddan tashqari hasad qilish, ogʻir kasallik, oʻgʻirlik, koʻp gapirish“.

### Urush davridagi foxishaliklar
Ikkinchi Jahon urushi paytida minglab yosh koreys ayollar (oʻsha paytdagi Yaponiya fuqarolari) Yaponiya Imperator Armiyasida xizmat qilish uchun Koreya fohishaxonalari bilan shartnomalar asosida fohishalik qilish yoki „ayollarga taskin berish“ uchun oʻz ota-onalari tomonidan sotilgan, baʼzi hollarda yollangan. Koreya urushi davrida AQSh bir milliondan ortiq janubiy koreyalik ayollarni harbiy fohishalikka jalb qilgan. Journal of Korean Studies mualliflari Xan va Chuga aytishiga koʻra:"harbiy muassasalar ayollik va erkaklik, zaiflik va kuch-qudrat, zabt etilgan va zabt etuvchi gender tushunchalarini targʻib qilish orqali ayollarning tizimli kamsitishgan va bu fikrni oqlagan". Xan va Chunning aytishicha bu fohishalikni „harbiy jinsiy qullik“ deb atashgan va bu Janubiy Koreyada gender tengsizligini davom ettiruvchi patriarxal mafkuralarga hissa qoʻshgan.

Kim Hak Sun bir ofitserning unga zarar yetkazganini va agar unga boʻysunmasa, oʻldirilishini aytib, tahdid qilganini aytdi. Keyin u shafqatsizlarcha zoʻrlangan. Boshqa 4 nafar koreyslik yosh ayollar bilan birgalikda u „yapon askarlari jinsiy istaklarini qondirish uchun ishlatadigan gigienik vosita“ boʻlishi kerak edi.Comfort deb nomlangan stantsiyada 17 yoshdan 22 yoshgacha boʻlgan qurbonlar bir-biridan mato bilan ajratilgan kichik xonalarda kuniga taxminan 7-8 yapon askariga xizmat qilishlari kerak edi. Li Yong Su oʻn olti yoshda toʻlganida, u Comfort daxizmat qilishga majbur boʻlgan. U oʻrtacha kuniga toʻrt-beshta erkak bilan jinsiy aloqada boʻlishga majbur boʻlganini va hatto menstruatsiya paytida ham dam olmaganini eslaydi. Shuningdek, u „elektr qiynoqlariga duchor boʻlganini, kaltaklanganini va askar tomonidan pichoqlanganligini“ aytadi. Kim Bok-dongning 1941-yilda 14-15 yoshida, onasiga Yaponiya hukumati tomonidan yolgʻon gapirildi. Shartnomada Kim Bok-Don harbiy kiyim-kechak fabrikasida ishlash orqali urush harakatlarini qoʻllab-quvvatlashi kerakligi va uch yildan keyin qaytib kelishi haqida aytilgan. Aks holda, uning oilasi xiyonatchi deb hisoblanardi. Yaponiya hukumati oʻqishni bilmaydigan onasidan shartnomani imzolashini talab qildi. Onasi qizining Yaponiya fabrikalarida ishlashiga ishonib, talabga rozi boʻladi. Buning oʻrniga u sakkiz yil davomida Yaponiya bosib olgan hududlarda, jumladan Guangdong, Gonkong, Singapur, Indoneziya va Malayziyada harbiylashtirilgan jinsiy qullikka oʻtkazildi. Kim Bok-dong har kuni, ayniqsa ertalab soat 8 dan kechki 17 ga qadar zoʻrlangan. Koʻpgina koreyslar buni vaxshiylik deb hisoblashadi.

### Qonun hujjatlari
Koreya demokratiklashtirilganidan soʻng, feminist harakatlar soni sezilarli darajada oshdi. Koreya hukumati gender tengligi masalalarini quyidagi qonunlar bilan XX asr oxirida hal qilishni boshladi:

* Jinsiy tenglik bandligi toʻgʻrisidagi qonun (1987) 
* Oiladagi teng huquqlilik toʻgʻrisidagi qonun (1989) 
* Ona-bolalar farovonligi toʻgʻrisidagi qonun (1991) 
* Jinsiy zoʻravonlik uchun jazo va jabrlanuvchini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun (1993)
* Ayollar taraqqiyoti toʻgʻrisidagi qonun (1995)
* Uydagi zoʻravonlikning oldini olish va qurbonlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun (1997)

2005-yilda Gender tengligi va oila vazirligi tashkil etildi va ota-ona oila reestri (xoju) bekor qilindi. Soʻnggi bir necha oʻn yilliklarda siyosatni ishlab chiqish va boshqaruvda gender tengligi yaxshilangan boʻlsa-da, mehnat bozorlari va mehnat taqsimotida gender tengligi toʻxtab qoldi.

### Park Geun-hye
Ayollar 1948-yilda saylash va saylanish huquqini qoʻlga kiritgan boʻlsa-da, tarixan Janubiy Koreya siyosatida ayollar kam ishtirok etib kelgan. Park Geun-hye 2012 yilda Janubiy Koreyaning birinchi ayol prezidenti boʻlganida, koʻplar uning sayloviga Janubiy Koreyada gender tengligi siyosati tufayli gʻalaba qozondi deb oʻyladi. Toʻrt yildan soʻng, uning skandal va hakamlik rad etilishi saylovda erishilgan barcha yutuqlarni bekor qildi va koʻplarni xotin-qizlar oʻz mamlakatini boshqarishga layoqatli emasligiga ishontirdi. Koʻplab mutaxassislar Park Geun-hye-ni ayol siyosatchi sifatida koʻrishdan shubhalanishgan, u oʻz jinsidan konservativ siyosatga taʼsir qilish imkoniyati sifatida foydalangan va jinsiy masalalarni aloqasi boʻlmagan siyosiy munozaralarga jalb qilishga harakat qilgan.

## Kasb-hunarning tengsizligi

Janubiy Koreya kasbiy tengsizlik avj olgan mamlakatlar reytingida sezilarli darajada yuqori oʻrinda turadi. Bu turdagi tengsizlik Janubiy Koreyaning ish haqi farqi, ish bilan taʼminlash darajasi, ish joylari boʻlinishi va ota-ona taʼtilini hisobga olgan statistikada koʻrinadi.

### Ish haqi farqi
2001-yilda 1988-yildagi Janubiy Koreya ishchilarining daromadlaridagi gender farqlari haqida oʻzlarining maqolalarida Monk-Turner va Turner "barcha hamma narsa teng boʻlsa, erkaklar taqqoslanadigan koʻnikmalarga ega boʻlgan ayollarga qaraganda 33,6 foizdan 46,9 foizgacha koʻproq maosh oladilshlarini aytib oʻtishgan. 2017-yilda OECD Koreyani gender ish haqi farqlari boʻyicha barcha OECD mamlakatlari orasida oxirgi oʻringa joylashtirdi, bu oʻrin OECD ushbu reytingni birinchi marta 2000-yilda nashr etganidan beri yaxshilanmagan. Koreyada gender ish haqi farqi 34,6% ga teng, OECD oʻrtacha esa 13,1% ga teng edi.

2000-yildan buyon bu farq 7% ga yaxshilandi, garchi yaxshilanish darajasi boshqa OECD mamlakatlariga qaraganda sekinroq boʻlsa ham oʻzgarish bor. Koreyalik jinsiy ish haqi farqi „industriyalangan mamlakatlar orasida eng yomon…“ deb topilgan. Koreya 2020-yilda The Economist tomonidan nashr etilgan Glass Ceiling Indexda sakkizinchi marta eng past oʻrinni egalladi. Shisha plafindi indeksining aniqlanishi mamlakatning ish haqi farqi, ishchi kuchida ishtirok etish, katta ish joylarida vakillik, toʻlanadigan onalik taʼtili va boshqalar kabi oʻn koʻrsatkichga koʻra bajargan ishlashi bilan aniqlandi.

### Ish bilan taʼminlanishi
Ayollar odatda kam maoshli, muntazam boʻlmagan ishlarni bajarishadi va ish joyida yuqori rahbarlik lavozimlariga koʻtarilish ehtimoli kamroq, lekin, Janubiy Koreyada ayollarni ish bilan taʼminlash imkoniyatlari soʻnggi bir necha oʻn yilliklarda barqaror ravishda oshdi. Koreya urushidan oldin ayollarning ish bilan taʼminlash darajasi 30% dan kam edi. Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy tashkilotlarining 2018-yilgi Koreya iqtisodiy tadqiqotida ayollarning ish bilan taʼminlanganlik darajasi 56,1% ga yaqin boʻlganini qayd etdi. Erkaklarning ish bilan taʼminlangan darajasi esa 75,9 foizni tashkil etadi, bu Oʻzbekiston va Oʻzbekiston hamkorlik tashkiloti oʻrtacha darajasiga nisbatan biroz yuqoriroq hisoblanadi(74,7 foiz).

2013-yilda Patterson va Uolkutt oʻzlarining maʼruzalarida ish joyidagi gender tengsizligi „qonuniy tatbiq etishning yoʻqligi, jazo tizimining zaifligi, ayollar tomonidan status-kvoning jimgina qabul qilinishi, anʼanaviy koreys tafakkuridan kelib chiqadigan tashkiliy madaniyat muammolari“dan kelib chiqqanligini aniqladilar. Bu gender diskriminatsiyasiga va koʻplab kompaniyalar tomonidan EO [teng imkoniyatlar] qoidalari haqida umumiy maʼlumot yetishmasligini anglatadi.

Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti hisobotida ayollarning asosiy gʻamxoʻr boʻlishlari haqidagi ijtimoiy va oilaviy umidlariga qoʻshimcha ravishda, „ayollar farzandli boʻlgandan soʻng, qisman yuqori sifatli erta bolalar taʼlimi va parvarishlash muassasalarining yetishmasligi tufayli ish kuchidan voz kechishadi“ deb tushuntiradi. 1970-1980-yillarda ayollar mehnatni „oila shakllanishining dastlabki bosqichida“ tark etishgan. Hozirda ular ish kuchini kechroq, odatda homiladorlikdan oldin yoki vaqtida tark etishmoqda. Meyning taʼkidlashicha, bu tendentsiya ayollarning moliyaviy mustaqilligining kuchayishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Jahon iqtisodiy forumi tekshiruvlariga koʻra, Janubiy Koreya ayollarning jamiyatdagi iqtisodiy ishtiroki va imkoniyatlari boʻyicha dunyodagi 149 ta mamlakatdan 124-oʻrinni egalladi. Ayollar koʻpincha oʻz nikoh holatiga oid savollarga duch kelishadi yoki ular ish uchun murojaat qilishganda farzand koʻrishni rejalashtiryaptimi yoki yoʻqmi, hatto „erkaklar hukmronlik qiladigan“ sohalardagi ish oʻzlariga mos kelmasligi haqidagi fikrlar bilan soʻrashadi.

## Uy-joylardagi tengsizlik

Erkaklar oilaning asosiy boquvchisi boʻlganligi sababli, ayollarni xotin, ona va uy bekasi sifatida hayot kechirishga kuchli madaniy tendentsiya majbur qilgan. 1998-yilda Koreya Xotin-qizlar rivojlanish instituti tomonidan oʻtkazilgan soʻrovnomada Janubiy Koreya ayollarining aksariyat qismi uylarida uy ishlari bilan mashgʻul ekanliklari aniqlangan.

## Jinsga asoslangan zoʻravonliklar
Gender asosidagi zoʻravonlik ayollar va erkaklar oʻrtasidagi tengsiz hokimiyat munosabatlarining namoyon boʻlishi natijasidir. Genderga asoslangan jinoyatlar gender tengsizligiga tayanadi va ayollarni boʻysunuvchi lavozimga majburlaydi. Ayollar ustidan zoʻravonlik global muammo va Janubiy Koreyaning zamonaviy jamiyatida davom etmoqda. Misol uchun, Janubiy Koreyada ayollar statistik maʼlumotlarga koʻra, yaqin sheriklar zoʻravonligi va tanishuv zoʻravonligi qurboni boʻlish ehtimoli koʻproq. 2019-yilda „har 1,8 kunda kamida bitta ayol erkak sherigi tomonidan oʻldirilgani yoki deyarli oʻldirilishi“ taxmin qilingan.

Gangnam stantsiyasida qotillik 2016-yilda sodir boʻlgan edi, oʻshanda erkak ilgari hech qachon koʻrmagan ayolni oʻldirgan va buni ayollarga nisbatan umumiy nafrat tufayli sodir etgan.Ushbu voqea Janubiy Koreya jamiyatida ayollarga nisbatan zoʻravonlik masalasiga oydinlik kiritdi va Koreyada gender tengligining yoʻqligi va keng tarqalgan misoginiya haqida nutqlarning koʻpayishiga turtki boʻldi. Ushbu marosim koʻplab Janubiy Koreya ayollarini birlashtirdi va ularni jinsiy tengsizlikka qarshi kurashishga undadi.

## Manbalar