Sanchiqi

**Sanchiqi ''([[Lotincha|lotinchadan]]: ***<nowiki/>*furca 'omoch*) — bu hozirgi kunda odatda metalldan yasalgan idish-tovoq asbobidir. Uzun dastasi bir nechta tor va odatda ozgina egilgan tishlarga bo'linadigan bosh bilan tugaydi. Bu tishlar yordamida ovqatni ushlash, pichoq bilan kesish yoki og‘izga olib borish uchun ishlatiladi.

==Tarixi==
Sanchiqilar bronza davri Qijia madaniyati (miloddan avvalgi 2400–1900-yillar), Shang sulolasi (taxminan miloddan avvalgi 1600–1050-yillar), shuningdek, keyingi Xitoy sulolalarining arxeologik joylarida topilgan. Sharqiy Xan sulolasi davriga oid bir qabrdan (Ta-kua-liang, Suyde tumani, Shanxi) topilgan tosh o‘yma tasvirida ovqatlanish manzarasida uchta osilgan ikki tishli sanchiqi tasvirlangan. Xuddi shunday sanchiqilar boshqa bir Sharqiy Xan qabri (Suyde tumani, Shanxi) sahnasida pechka ustida ham tasvirlangan.

Qadimgi Misrda katta sanchiqilar pishirish asboblari sifatida ishlatilgan.

Rim imperiyasida bronza va kumush sanchiqilar ishlatilgan, ularning ko'plab saqlanib qolgan namunalarini Yevropa bo'ylab muzeylarda ko'rish mumkin. Foydalanish mahalliy urf-odatlar, ijtimoiy sinf va ovqat turiga qarab farq qilgan, ammo avvalgi davrlarda sanchiqilar asosan pishirish va taom tortish asboblari sifatida ishlatilgan.


Shaxsiy stol sanchiqining kelib chiqishi qadimgi Yunonistonga borib taqalishi mumkin bo'lsa-da, u Sharqiy Rim (Bizans) imperiyasida eng ko'p ishlatilgan, bu yerda 4-asrga kelib ular keng tarqalgan edi. Yozuvlarga ko'ra, 9-asrda Forsning ayrim elita doiralarda barjyn deb nomlangan shunga o'xshash idish cheklangan miqdorda ishlatilgan. 10-asrga kelib, sanchiqi O'rta Sharqda keng tarqalgan foydalanishga ega bo'lgan. Kronografchilar Vizantiya malikasining Teofanuning g‘arbiy xalqlarga sanchiqi bilan ovqatlanayotgani sababli keltirgan hayratini eslatib o‘tadilar (u Muqaddas Rim imperatori Otto II bilan turmushga chiqqanidan so‘ng g‘arbga ko‘chgan). Bundan tashqari, Piter Damianning so'zlariga ko'ra, Vizantiya malikasi Maria Argyropoulina 1004-yilda Doge Pietro II Orseolo ning o'g'li Giovanni Orseolo bilan turmush qurayotganda Venetsiyaga bir nechta oltin sanchiqi olib kelgan. Damian sanchiqini "kibr" deb qoralagan. Ushbu hikoya (Maria Argyropoulina bilan bog'liq) xato ravishda Vizantiya malikasi Teodora Doukainaga ham taalluqli deb aytilgan. Teodora Venetsiyaga Doge Domenico Selvo bilan turmush qurish uchun kelgan va keyinchalik mualliflar tomonidan Maria Argyropoulina bilan aralashtirib yuborilgan.

11-asrga kelib, sanchiqi Sharqiy Rim imperiyasi bilan tarixiy aloqalar tufayli Italiyaning yarim orolida boshqa Yevropa mintaqalaridan ancha ko'p tarqalgan. Shuningdek, makaron Italiyaning ratsiyonida muhimroq o‘rin egallaganda, sanchiqi ommalashishda davom etgan, chunki uning uch tishli tuzilishi makaronni yig'ish uchun yaxshiroq mos kelgan. U ilgari ishlatilgan uzun yog'och tiqilgan asbobni almashtirgan. 14-asrga kelib, sanchiqi Italiyada odatiy holga aylangan va 1600-yilda savdogar va yuqori tabaqalarda deyarli hamma joyda mavjud bo'lgan. Mehmon o'zining sanchiqi va qoshiqini cadena deb ataladigan qutida olib kelishi odobga to'g'ri kelgan; bu foydalanish fransuz saroyiga Katerina de' Medici ning shaxsiy guruhida tanishtirilgan. Portugaliyada esa, sanchiqi birinchi marta 1450-yillarda Viseu duchessasi Beatrice tomonidan, Portugaliya qiroli Manuel I ning onasi sifatida ishlatilgan, faqat 16-asrda, ular Italiyaning etiketi qismiga aylangach, sanchiqi Janubiy Yevropada keng tarqalgan foydalanishga kirdi, Ispaniyada bir oz ommaboplikka erishdi, va asta-sekin Fransiyaga tarqala boshladi. Yevropaning boshqa qismlari esa sanchiqni faqat 18-asrda qabul qildi.

Shimoliy Yevropada sanchiqni qabul qilish sekin kechdi. Uning ishlatilishi birinchi marta ingliz tilida Tomas Koryat tomonidan o'zining Italiyada qilgan sayohatlari haqidagi asarida (1611) ta'riflangan, lekin ko'p yillar davomida bu italiyaliklarning erkaklikka zid qiyofasi sifatida qaralgan. Ba'zi katolik cherkovi yozuvchilari uning ishlatilishini ochiqchasiga qoralagan; muqaddas Piter Damianning fikricha, bu "ortiqcha noziklik" hisoblangan. Sanchiqi 18-asrgacha Buyuk Britaniyada keng tarqalgan foydalanishga kirishmadi, biroq ba'zi manbalar sanchiqilar 17-asrning boshlarida Fransiya, Angliya va Shvetsiyada allaqachon keng tarqalganligini aytadi.

Sanchiqi Shimoliy Amerikada Amerika inqilobiga yaqin vaqtgacha mashhur bo'lmadi. To'rt tishli dizayn 19-asrning boshlarida ommalashdi.

==Sanchiqi turlari==






**'Non sanchiqi:** Savatchadan yoki taxtadan nonni tortish uchun mo'ljallangan sanchiqi.
* **Teshik sanchiqi:** Go'shtni kesish jarayonida uni ushlab turish uchun mo'ljallangan ikki tishli sanchiqi. Ular ko'pincha kesish pichoklari yoki kesgichlar bilan birga kesish to'plami sifatida sotiladi.
* **Chips sanchiqi:** Odatda steril yog'ochdan (lekin tobora ko'proq plastikdan) tayyorlangan, fransuz kartoshkasi (chips) va boshqa olib ketiladigan ovqatlarni iste'mol qilish uchun maxsus mo'ljallangan ikki tishli bir martalik sanchiqi. Chips sanchiqilarining uzunligi 7,5 dan 9 sm (3,0 dan 3,5 in) gacha. Germaniyada ular Pommesgabel (so'zma-so'z "chip sanchiqi") va "currywurst sanchiqi" deb ataladi.
* **Kokteyl sanchiqi:** Olivlar kabi kokteyl bezaklarini tiqib olish uchun ishlatiladigan, tridentga o'xshash kichik sanchiqi.
* **Qisqichbaqa sanchiqi:** Pishirilgan qisqichbaqa iste'mol qilganda go'shtni osonlikcha chiqarish uchun mo'ljallangan, qisqa, o'tkir va tor uch yoki ikki tishli sanchiqi.
* **Shirinlik sanchiqi** (Britaniya inglizchasida shuningdek, puding sanchiqi yoki keks sanchiqi deb ataladi): Shirinliklarni, masalan, pirojnoe sanchiqini iste'mol qilish uchun mo'ljallangan bir nechta turli xil maxsus sanchiqilar. Ular odatda faqat uchta tishga ega va standart ovqat sanchiqidan kichikroq bo'ladi. Eng chapdagi tish kengaytirilishi mumkin, bu esa kesish uchun qirra berish imkonini beradi (lekin hech qachon o'tkir qilinmaydi).
* **Ovqat sanchiqi**
* **Fondyu sanchiqi:** Odatda ikki tishli, tor, uzun shaftli va odatda yog'ochdan yasalgan izolyatsiya qiluvchi tutqichi bo'lgan sanchiqi, odatda sous to'la idishga nonni botirish uchun ishlatiladi.
* **Muzqaymoq sanchiqi:** Ba'zi shirinliklar uchun ishlatiladigan tekis tishli qoshiq. Sporkga qarang.
* **Knork:** Qoshiq va sanchiqi funksiyalarini birlashtiruvchi asbob.
* **Limon sanchiqi:** Choy xizmatida limonni ushlab turish uchun mo'ljallangan sanchiqi.
* **Kichkintoy sanchiqi:** Bankadan kichkintoylarni chiqarish uchun ishlatiladigan uzun tutqichli sanchiqi. Sanchiqning umumiy uzunligi 5.5 dan 8 dyuymgacha (140 dan 200 mm) bo'lib, ikki yoki uchta tor tishga ega.
* **Salat sanchiqi:** Oddiy sanchiqiga o'xshash, lekin qisqaroq bo'lishi yoki tashqi tishlardan biri boshqacha shaklga ega bo'lishi mumkin. Ba'zan, ba'zi restoranlarning metall idish-tovoqlari to'plamida "salat sanchiqi" shunchaki ikkinchi sanchiq bo'lishi mumkin; aksincha, ba'zi restoranlar uni o'chirib qo'yishi mumkin va faqat bitta sanchiqni taklif qiladi.
* **Spagetti sanchiqi:** Bo'sh plastik tutqich ichida erkin joylashgan metall shaftga ega bo'lgan yangilik sanchiqi. Shaft tutqichning tepasidan chiqib turadi va uning oxirida metal qismi bir qo'l bilan osonlik bilan aylantirish imkonini beruvchi burama mavjud. Bu, shuningdek, spagettini tishlarga osonlik bilan o'rash imkonini beradi. Ushbu sanchiqning elektr versiyalari zamonaviy vaqtlarda ko'proq tarqalgan.
* **Spork:** Qoshiq, sanchiq va pichoqning xususiyatlarini birlashtiruvchi idish-tovoq asbobi.
* **Spork:** Qoshiq va sanchiqning xususiyatlarini birlashtiruvchi idish-tovoq asbobi.
* **Sacket sanchiqi:** Stemaning bir uchida tishlar va boshqa uchida qoshiq bo'lgan idish-tovoq asbobi. Bu, siropda saqlangan ovqatlar kabi, ovqatni iste'mol qilishda murakkab bo'lib qoladigan ovqatlarni iste'mol qilish uchun ishlatilgan. Tishlar ularni tiqish uchun, qoshiq esa siropni olish uchun ishlatilgan.
* **Terrapin sanchiqi:** Ba'zi sho'rvalar uchun ishlatiladigan tekis tishli qoshiq.
* **Qovurish sanchiqi:''' Odatda ikki tishli, juda uzun metall shaftga va ba'zan izolyatsiya qiluvchi tutqichga ega bo'lgan sanchiqi, ovqatni ko'mir yoki ochiq olov ustida qovurish uchun ishlatiladi.

## Manbalar