Bulimiya nevrozi

**Bulimiya** **nevrozi** (yunon. boῦs — bo'qa va  — ochlik, shuningdek, *boʻri ochligi*, *kinorhexia*) - koʻp ovqatlanishning takroriy hurujlari va odamni isteʼmol qilingan ovqatning taʼsirini kamaytirishga qaratilgan ekstremal choralarni koʻrishga olib keluvchi tana vaznini nazorat qilishning haddan tashqari tashvishi bilan tavsiflanadigan ovqatlanishning buzilishidir.

Bulimiya nevrozi birinchi marta alohida ovqatlanish buzilishi sifatida 1980-yilda chop etilgan DSM-III diagnostik tasnifida koʻrsatilgan. Keyinchalik, 1992-yilda 10-revizion kasalliklarning xalqaro tasnifi (ICD-10) ham bulimiya nervozini ruhiy kasalliklar roʻyxatiga kiritdi.

Bulimiya nevrozining skriniggi uchun Toronto universiteti qoshidagi Klark psixiatriya instituti tomonidan ishlab chiqilgan ovqatlanishga munosabat testi (EAT-26) ishlatiladi.

## Diagnostikasi
Bulimiyaning ovqatlanish buzilishi sindromi sifatida aniqlanishi anoreksiya nervozi adabiyotida 1940-yillardan beri qoʻllangan. Biroq, 1979-yilda ushbu buzilishning asosiy diagnostik mezonlarini belgilab bergan Jerald Rassell nashrigacha, bulimiyaga faqat anoreksiya nervozining nozologik toifasiga kiritilgan sindrom sifatida qaralgan. Jerald Rassell oʻz nashrida bulimiya nervozisining asosiy diagnostik mezonlarini belgilab berdi. Bir yil oʻtgach, 1980-yilda, DSM-III diagnostika tasnifi birinchi marta bulimiya nervozini alohida ovqatlanish buzilishi sifatida koʻrsatdi va Jerald Rassellning diagnostika mezonlarini kasallik diagnostikasi boʻyicha klinik koʻrsatmalarga kiritdi. Dastlabki DSM-IIIda buzilish bulimiya deb ataldi, bu tashxisda chalkashliklarni keltirib chiqardi. 1987-yilda qayta koʻrib chiqilgan DSM-III-R nashrida hozirgi nomi- bulimiya nervozi qabul qilindi. 1992-yilda nashr etilgan Xalqaro kasalliklar tasnifining (ICD-10) 10-qayta koʻrib chiqilishi ham bulimiya nervozini ruhiy kasalliklar roʻyxatiga kiritdi. Tadqiqotlar natijalariga koʻra, odatda normadan ogʻishlar ham aniqlanmaydi. Tana vazni kam boʻlgan va / yoki „tozalash“ ga murojaat qiladigan bemorlarda asoratlarni istisno qilish maqsadida tadqiqotlar oʻtkazish tavsiya etiladi. Bunday hollarda metabolik va boshqa buzilishlar Uilyams va boshqalar tomonidan toʻliq tavsiflangan.

Oʻzini qusishga majburlash, shuningdek, diuretik va laksatiflarni haddan tashqari isteʼmol qilish suvsizlanishga, organizmdagi kaliy miqdorining pasayishiga va prerenal yetishmovchilikka olib kelishi mumkin.

Odatda, agar bulimiyaga shubha qilinadigan boʻlsa, quyidagi testlar oʻtkaziladi:

* oʻzini qustirish, shuningdek diuretiklar yoki laksatiflarni suiisteʼmol qilish natijasida kaliy etishmovchiligini istisno qilish uchun buyraklarni funktsional tekshirish;
* tishlarning holatini tekshirish;
* ST segmentining pasayishi va Q toʻlqinining koʻpayishi bilan namoyon boʻladigan gipokaliemiyaga elektrokardiografik tekshiruv

## Klinik namoyon boʻlishi
Bulimiyaning uchta asosiy belgilari mavjud:

# Ortiqcha ovqatlanish (yaʼni, oziq-ovqatni koʻp miqdorda, oʻzini boshqarolmay isteʼmol qilish).
# Oshqozon-ichak traktini tozalash (qusish, laksatiflarni suiisteʼmol qilish), qattiq dieta yoki roʻza tutish, charchatadigan mashqlar kabi tana vazniga va qomatga taʼsir qilish uchun moʻljallangan usullardan muntazam foydalanish.
# Oʻz-oʻzini hurmat qilishning qomat va tana vazniga haddan tashqari bogʻliqligi. Gʻarb davlatlarining eng yuqori ijtimoiy qatlamlaridan boʻlgan yosh ayollar orasida keng tarqalgan.

Bulimiya markaziy asab tizimi, endokrin tizimi, ruhiy kasalliklarning bir qator buzilisharida uchraydi. Koʻpgina mutaxassislar buni oʻz-oʻziga zarar etkazish shakli sifatida tan olishadi. Bulimiya bilan ogʻrigan bemorlar odatda normal vaznga ega.

Ortiqcha ovqatlanish istagi bir necha shakllarda paydo boʻlishi mumkin:

* koʻp miqdordagi oziq-ovqatni yutoqib yeyish (bunda ishtaha birdan paydo boʻladi);
* doimiy ovqatlanish (odam toʻxtovsiz ovqatlanadi);
* tungi ovqatlar (ochlik hurujlari kechasi sodir boʻladi).

Ortiqcha ovqatlanish hurujlari qiynovchi ochlik hissi, umumiy zaiflik, epigastral sohadagi ogʻriq bilan birga kechadi.

Haddan tashqari ovqatlanish va oshqozonni majburiy boʻshatish asab tizimining yoki xarakterning zaifligi bilan birgalikda jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin: nevrasteniya, yaqinlar bilan munosabatlarning buzishi va hayotga qiziqishni soʻnishidan tortib dorilarga yoki giyohvandlikka oʻrganib qolish va oʻlimgacha. Bulimiya shuningdek oʻtkir yurak etishmovchiligini ham keltirib chiqarishi mumkin.

## Davolash
Bulimiya bilan kasallangan bemorlarda davolanishga kompleks yondashuv bilan bartaraf etiladigan turli xil buzilishlar mavjud. Davolashni psixoterapevt, psixiatr va diyetolog nazorat qilinishi maqsadga muvofiq.

Qoidaga koʻra, bulimiya ambulatoriya sharoitida davolanadi va faqat baʼzi bemorlarga kasalxonaga yotish talab qilinishi mumkin. Bemorning ahvolini barqarorlashtirish, agar inson hayotiga xavf tugʻdiradigan holatda boʻlsa, asosiy maqsad hisoblanadi. Davolashning asosiy maqsadlari bemorning jismoniy salomatligi va normal oziq-ovqat isteʼmolini tiklash uchun jismoniy va psixologik ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan.

Bulimiyani davolashning yaxshi oʻrganilgan shakli bu kognitiv xulq-atvor terapiyasi (CBT) boʻlib, uning maqsadi bemorni oʻz dietasi nazorati uchun mas’ul qilishdir. Bemorlar isteʼmol qilgan ovqatini yozib boradilar va qusish xurujlarini qayd etib boradilar; ular kelgusida bu omillarni bartaraf etish yoki ulardan saqlanish uchun ortiqcha ovqatlanishga moyillikni keltirib chiqaruvchi tashqi taʼsirlar va emotsional oʻzgarishlarni aniqlashga harakat qiladilar. Dietadagi cheklovlarni kamaytirish va kognitiv va xulq-atvor koʻnikmalarini va ortiqcha ovqatlanish hurujlariga qarshi turish koʻnikmalarini rivojlantirish uchun muolajalar qoʻllanadi. Bemorlarga oʻz qomati, tana vazni va ovqatlanishiga oid notoʻgʻri fikrlar va qoidalarni, shuningdek, zamirida ortiqcha ovqatlanish hurujlari paydo boʻladigan har qanday salbiy his-tuygʻular, notoʻgʻri fikr va munosabatlarni aniqlash va oʻzgartirish oʻrgatiladi.

Nazorat ostidagi tadqiqotlar kognitiv- oʻzini tutish terapiyalari (CBT) ning boshqa psixoterapiyalar va farmakologik aralashuvlardan ustunligini koʻrsatdi. Oʻrta hisobda KBT barcha bemorlarning taxminan 50 foizida ortiqcha ovqatlanish va oshqozon-ichak traktini tozalash odatidan qutulishga yordam beradi, bunda SBT muolajasini olgan barcha bemorlarda ortiqcha ovqat isteʼmol qilish va oshqozon-ichakni tozalash hurujlari 80 % yoki undan koʻproqqa kamayagan. CBT yaxshi va davomiy natijalar beradi: terapevtik oʻzgarishlar bir yil yoki undan koʻproq davom etadi. CBT dan keyingi uzoq muddatli istiqbolli kuzatish (oʻrtacha davomiyligi = 5,8 yil) bemorlarning taxminan uchdan ikki qismi ovqatlanish buzilishidan aziyat chekmaganligini koʻrsatdi. Bulimiyadagi KBTning oʻziga xos xususiyati ham uning taʼsir tezligidir: hurujlar chastotasi terapiyaning dastlabki bir necha seanslaridan keyinoq kamayishni boshlaydi.

Antidepressantlar bilan davolash agar bulimiya aniq depressiv buzilush bilan kechsa oʻtkazilishi lozim; Antidepressantlar shuningdek ovqatlanish buzilishi nevrozlar bilan birga kechsa, masalan, obsessiv-kompulsiv buzilishda ham tayinlanishi mumkin. Fluoksetinning-selektiv serotoninni qaytarib olish ingibitörlari guruhining antidepressanti, shuningdek, trisiklik antidepressantlarning bulimiyada samarali ekanligi isbotlangan. Boshqa preparatlar, masalan, monoamin oksidaz inhibitörleri ham qoʻllanadi,.

Bulimiyada CBTning samaradorligi antidepressant terapiyasini yolgʻiz qoʻllashdan ustundir (CBT tomonidan yuzaga keladigan terapevtik oʻzgarishlar antidepressant yuzaga keltiradigan oʻzgarishlarga qaraganda ancha uzoq saqlanadi), ammo CBT ning antidepressant bilan kombinatsiyasi CBTni yakka qoʻllashga qaraganda samaraliroqdir. Baʼzida antidepressantli terapiya kasallikning oʻzini emas, balki faqat ovqatlanish odatlarining buzilishi bilan birga keladigan holatlarni davolashga qaratilganligi va bulimiyani faqat antidepressantlar bilan davolash sogʻayishga olib kelmasligi taʼkidlanadi.

KBTdan tashqari, baʼzida bulimiya uchun boshqa psixoterapevtik usullar qoʻllanadi, masalan, xulq-atvor terapiyasi, psixodinamik terapiya, oilaviy terapiya; eksperimental psixoterapiya va psixoaktiv moddalarni suiisteʼmol qilish oqibatida kelib chiqadigan buzilishlarnii davolashdan olingan „Oʻn ikki qadam“ dasturi. Bulimiyadagi samaradorligi CBTga yaqin boʻlgan juda istiqbolli usul, shaxslararo (shaxslararo) terapiya.

Psixoterapiya shifokor tomonidan individual ravishda belgilanadi, chunki uni qoʻllash koʻplab omillarga, shu jumladan birga keladigan ruhiy kasalliklarning mavjudligiga bogʻliq.

Baʼzida ovqatlanish buzilishini davolashda dietoterapiya (bu panatseya emas va qatʼiy individual ravishda buyuriladi), vitamin terapiyasi (kasallik davrida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan vitaminlar va mikroelementlarning muvozanatini saqlash uchun qoʻllanadi) ,ichki organlarni davolash kursi (agar bulimiyaning tegishli asoratlari mavjud boʻlsa)ham qayd etiladi..

Bemor uchun yakuniy maqsad -oʻzini qanday boʻlsa shundayligicha qabul qilish va jismoniy va hissiy jihatdan sogʻlom hayot kechirishdir. Jismoniy va psixologik salomatlikni tiklash juda uzoq vaqt talab qilishi mumkin va natijalar asta-sekin boʻladi. Sabr-toqat tiklanish jarayonining muhim qismidir. Bemorning katta saʼy-harakatlari bilan birgalikdagi ijobiy munosabat muvaffaqiyatli tiklanishning yana bir ajralmas qismidir.

## Bulimiyaga testlar
Ovqatlanishga munosabatni aniqlash uchun eng mashhur test 1979-yilda Toronto universiteti qoshidagi Klark psixiatriya instituti tomonidan ishlab chiqilgan EAT-26 (Ovqatlanish munosabati testi) testidir. Uning asosida koʻplab testlar ishlab chiqilgan.

## Shuningdek koʻring:

* Anoreksiya
* Ovqatlanish buzilishlari
* Maudsley protokoli

## Manbalar