Mary Kom

**Mangte Chungneijang "Mary" Kom** (1982-yil 24-noyabrda tugʻilgan) — hindistonlik olimpiya bokschisi, siyosatchi va sobiq Radja Sabha a’zosi hisoblanadi. U havaskor boks boʻyicha jahon chempionatida olti marta gʻolib chiqqan yagona ayol bokschi, dastlabki yetti jahon chempionatining har birida medal yutgan yagona ayol bokschi va jami sakkizta jahon chempionati medali yutgan yagona bokschidir (ayol yoki erkak boʻlishidan qat’i nazar).

*Ajabtovur Mary* laqabini olgan Kom, 2012-yilgi London Olimpiadasida ishtirok etgan va 51 kg chumchuq vazn toifasida bronza medalini qo‘lga kiritgan Hindistondagi yagona ayol bokschi edi. U, shuningdek, Havaskor Boks boʻyicha Xalqaro Assotsiatsiya (AIBA) tomonidan dunyodagi 1-raqamli ayol bokschi sifatida baholangan.

U 2014-yilda Janubiy Koreyaning Incheon shahrida boʻlib oʻtgan Osiyo oʻyinlarida oltin medal yutgan birinchi hindistonlik ayol bokschi, hamda 2018-yil Hamdo‘stlik oʻyinlarida ham oltin medal olgan birinchi ayol bokschidir.

U, shuningdek, Osiyo havaskor boks chempionatida oltita gʻalabasi bilan rekord oʻrnatgan yagona bokschidir.

Mary Kom Indoneziyadagi Prezident kubogida 51 kg toifasida oltin medalni qo‘lga kiritdi.

## Siyosiy faoliyati

2016-yil 25-aprelda Hindiston Prezidenti Komni Hindiston parlamentining yuqori palatasi — Radja Sabha a’zosi etib tayinladi.

2017-yil mart oyida Hindiston Yoshlar ishlari va sport vazirligi Mary Kom va Axil Kumarning boks boʻyicha milliy kuzatuvchi sifatida tayinlanganini e’lon qildi.

2018-yilda oltinchi jahon chempionligini qo‘lga kiritganidan so‘ng, Manipur hukumati unga "Meethoi Leima" — "buyuk yoki o‘zgacha ayol" unvonini berdi. Tadbir 2018-yil 11-dekabr kuni Imphal shahrida o‘tkazildi.

U marosimda boks boʻyicha jahon chempionatlari tarixidagi eng muvaffaqiyatli bokschi sifatida e’tirof etildi. Manipur shtati bosh vaziri esa Imphal Gʻarbiy tumanidagi Milliy oʻyinlar qishlogʻiga olib boruvchi yo‘lni “MC Mary Kom yo‘li” deb atashini e’lon qildi.

U 2020-yilda Hindistonning ikkinchi yirik fuqarolik mukofoti — Padma Vibhushan bilan taqdirlandi.

## Ilk hayoti
Kom Hindistonning Manipur shtatidagi Churachandpur tumanida joylashgan Kagathei qishlog‘i, Moirang Lamkhaida tug‘ilgan. U kambag‘al Kom oilasidan chiqqan. Uning ota-onasi Mangte Tonpa Kom va Mangte Akham Kom ijara asosida yerda dehqonchilik qiluvchi jhum dalalarida ishlovchi dehqonlar edi. Unga Chungneijang ismi qo‘yilgan. Kom sodda sharoitda ulg‘aydi, ota-onasiga dehqonchilik ishlarida yordam berdi, maktabga bordi va dastlab yengil atletika, keyinchalik esa boks bilan shug‘ullandi. Uning otasi yoshlikda kurash bilan shug‘ullangan. U uch farzandning kattasi bo‘lib, ukasi va singlisi bor. U xristian baptist oilasidan chiqqan.

Kom Moirangdagi Loktak Christian Model High School maktabida oltinchi sinfgacha o‘qigan, so‘ngra Moirangdagi St. Xavier Catholic Schoolda 8-sinfgacha tahsil olgan. Shu davrda u sportga, xususan, yengil atletika, nayza uloqtirish va 400 metr yugurishga qiziqib qoldi. Shu vaqtda, boshqa manipurlik sportchi Dingko Singh 1998-yilgi Bangkok Osiyo o‘yinlaridan oltin medal bilan qaytdi. Kom eslashicha, bu voqea ko‘plab yoshlarni, jumladan uni ham, boks bilan shug‘ullanishga ilhomlantirgan.

8-sinfni tugatgach, Kom Imphal shahridagi Adimjati High School maktabiga o‘qishga o‘tdi va 9–10-sinflarni shu yerda o‘qidi, biroq u maktab imtihonlaridan o‘tolmadi. Imtihonni qayta topshirmoqchi bo‘lmagan Kom o‘qishni tark etdi va NIOS, Imphal orqali imtihon topshirib, Churachandpur kollejini tamomladi.

Kom maktabda o‘qib yurganida voleybol, futbol va yengil atletikada faol qatnashgan. Aynan Dingko Singhning yutuqlari uni 2000-yilda yengil atletikadan boksgacha yo‘nalishini o‘zgartirishga undadi. U dastlabki murabbiyi K. Kosana Meitei qo‘l ostida Imphal shahrida shug‘ullana boshladi. 15 yoshida Kom o‘z qishlog‘ini tark etib, Imphal sport akademiyasida o‘qishga qaror qildi. BBC bilan intervyusida, Meitei uni kuchli iroda egasi, mehnatsevar, asosiy boks qoidalarini tez o‘zlashtirgan shogird sifatida esladi. Shundan so‘ng Kom Manipur shtati boks murabbiyi M. Narjit Singh qo‘l ostida Khuman Lampakda mashg‘ulot olib bordi. Kom dastlab boksga bo‘lgan qiziqishini otasidan sir tutgan, chunki otasi uning yuzi jarohat olib, turmush qurishga imkon topolmasligidan xavotir olgan. Biroq 2000-yilda Kom shtat boks chempionatida g‘olib bo‘lganidan so‘ng, uning surati gazetada chiqdi va otasi bundan xabar topdi. Uch yil o‘tgach, otasi Komning boksga bo‘lgan mehrini tushunib, unga to‘liq qo‘llab-quvvatlash ko‘rsatdi.

## Faoliyati

Turmushga chiqqach, Kom qisqa muddat bokschilikdan tanaffus oldi. 2007-yilda egizak farzandlarini dunyoga keltirgach, u yana mashg‘ulotlarga qaytdi. 2008-yilda Hindistonda o‘tgan Osiyo ayollar bokschilik chempionatida kumush medal, Xitoyda bo‘lib o‘tgan *2008 AIBA Women's World Boxing Championships* musobaqasida esa ketma-ket to‘rtinchi oltin medalini qo‘lga kiritdi. Keyin Vetnamda o‘tgan 2009 Asian Indoor Games musobaqasida yana oltin medal oldi.

2010-yilda u Qozog‘istonda o‘tgan Osiyo ayollar bokschilik chempionatida va Barbadosda bo‘lib o‘tgan *2010 AIBA Women's World Boxing Championshipsda* oltin medalga sazovor bo‘ldi. U Barbadosda 48&nbsp;kg vazn toifasida qatnashdi, chunki AIBA 46&nbsp;kg toifasini olib tashlagandi. 2010 Asian Games musobaqasida 51&nbsp;kg toifasida qatnashdi va bronza medalni qo‘lga kiritdi. 2011-yilda Xitoyda o‘tgan Osiyo ayollar kubogida 48&nbsp;kg toifasida oltin medalga sazovor bo‘ldi.

2010-yil 3-oktabrda Kom Sanjay va Harshit Jain bilan birga 2010 Commonwealth Gamesochilish marosimida Queen's Batonni olib yugurish sharafiga muyassar bo‘ldi. Ammo u musobaqada ishtirok etmadi, chunki ayollar boksi dasturga kiritilmagan edi.

Kom ilgari 46 va 48&nbsp;kg vazn toifalarida kurashgan bo‘lsa-da, keyinchalik 51&nbsp;kg toifasiga o‘tdi, chunki xalqaro tashkilot ayollar boksi uchun faqat uchta vazn toifasiga ruxsat berdi va yengil vazn toifalarini olib tashladi.

## Super kurash ligasi

Kom "Super Fight League" aralash jang san’atlari realiti shousi – SFL Challengers'ning so‘nggi sonida ishtirok etdi. Shu vaqt davomida Kom liganing egalaridan biri Raj Kundra va Sanjay Dutt bilan jangchilikdan tashqari yo‘nalishda SFL bilan hamkorlik qilish borasida muzokaralar olib bordi.

2012-yil 24-sentabr kuni Super Fight League Kom tashkilotning brend elchisi etib tayinlanganini e’lon qildi.

## Yutuqlar

; Milliy 
* Oltin – 1-ayollar milliy boks chempionati, Chennai, 2001-yil 6–12-fevral
* Sharq ochiq boks chempionati, Bengal, 2001-yil 11–14-dekabr
* 2-katta yosh toifasidagi ayollar oʻrtasidagi jahon boks chempionati, Yangi Dehli, 2001-yil 26–30-dekabr
* Ayollar milliy sport musobaqasi, Yangi Dehli, 2001-yil 26–30-dekabr
* 32-milliy oʻyinlar, Haydarobod, 2002-yil
* 3-katta yosh toifasidagi ayollar oʻrtasidagi jahon boks chempionati, Aizawl, 2003-yil 4–8-mart
* 4-katta yosh toifasidagi ayollar oʻrtasidagi jahon boks chempionati, Kokrajar, Assam, 2004-yil 24–28-fevral
* 5-katta yosh toifasidagi ayollar oʻrtasidagi jahon boks chempionati, Kerala, 2004-yil 26–30-dekabr
* 6-katta yosh toifasidagi ayollar oʻrtasidagi jahon boks chempionati, Jamshedpur, 2005-yil 29-noyabr – 3-dekabr
* 10-katta yosh toifasidagi ayollar milliy boks chempionati, Jamshedpur — chorak finalda 1–4 hisobida yutqazgan, 2009-yil 5-oktabr

## Manbalar