Abdulvali Yaushev

**Abdulvali Axmetjanovich Yaushev** (; 1840-yil 12-mart – 1906-yil 13-sentyabr) – tatar tadbirkori, jamoat arbobi va xayriyachi, Yaushevlar savdogarlar sulolasining vakili.

## Tadbirkorli faoliyati
Abdulvali Axmetjanovich Yaushev Orenburg viloyatining Troitsk shahrida birinchi gildiya savdogari Axmetjan Yaushev oilasida tugʻilgan. 1875-yilda otasi vafotidan soʻng Abdulvali Yaushev akalari Muxametsodiq, Muxametsharif va Mullagali bilan birgalikda oilaviy tadbirkorlikni oʻz qoʻliga olgan va oilaviy korxonalarni Abdulvali Axmetyanovich Yaushev va uning akalari firmasi qoshidagi savdo uyiga birlashtirgan.

### Savdo
Yaushev kompaniyasi turli xil qishloq xoʻjaligi va sanoat mahsulotlari (jun, moʻyna, teri, don, un, choy va shakar, shuningdek, sanoat mahsulotlari, tamaki, oziq-ovqat va boshqa tovarlar) savdosi bilan shugʻullangan.

Savdo 20 dan ortiq ulgurji va chakana savdo doʻkonlarining keng tarmogʻi orqali, shuningdek, Rossiya imperiyasining eng yirik yarmarkalarida, shu jumladan Nijniy Novgorod va Irbitda amalga oshirilgan.

Aka-uka Yaushevlar Savdo uyining 1895-yilda faqat mato sotishdan tushgan aylanmasi 4,3 million rublni tashkil etgan. Shundan 1,5 million rubli Toshkent filialiga toʻgʻri kelgan.

### Ishlab chiqarish
Tovarlarning bir qismi Yaushevlar tomonidan oʻz sanoat korxonalarida ishlab chiqarilgan.

Aka-uka Yaushevlar Troitskda kichik qassobxona va choʻchqa yogʻi zavodini, choy qadoqlash fabrikasini sotib olgan, Semirechensk viloyatining Troitsk va Tokmak shaharlarida jun yuvish korxonalarini ochgan.

1891-yilda Yaushevlar Troitskda yirik bugʻ tegirmonini ochgan, 1893-yilda Troitsk tumanidagi Klyuchevskaya qishlogʻi yaqinida yana un va poʻstloq tegirmonini qurdi.

Tadbirkorlar Markaziy Osiyoda qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlashni ham rivojlantirgan. Toshkent yaqinida paxta plantatsiyalarini barpo etgan. 1888-yilda Toshkentning Alimkent shahrida va Kinsay shaharchasida hamda Keles temir yoʻl stansiyasida paxta xomashyosini tozalash zavodlari qurgan.

### XIX asr oxirida Yaushev kompaniyasining geografiyasi
* Troitsk (bosh ofis)

Filiallar:
* Chelyabinsk ,
* Kochkarskiy, Orenburg viloyati,
* Qostanay, Toʻrgʻay viloyati,
* Toshkent
* Auli-ata
* Tokmak Semirechensk viloyati
* Yetti chiziqli va ichki dasht yarmarkalarida: Zverinogolovskaya, Karachelskaya, Nikolaevskaya, Tukmanskaya, Turgayskaya, Ust-Uyskaya va Chumlyakskaya, shuningdek, Xitoyning Gulja shahrida.

Hamkorlari:
* Moskva
* Varshava

## Xayriya va ijtimoiy faoliyati
U koʻzga koʻringan xayrixoh kishi boʻlib, ukalari bilan birgalikda Rossiya imperiyasidagi turkiy xalqlar oʻrtasida asarlar nashr etish, masjidlar qurish, taʼlim-tarbiyani rivojlantirish va modernizatsiya qilishga koʻmaklashgan.

Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi 1899-yilda Yaushev kompaniyasi mablagʻlari hisobidan qayta tiklangan. 1893-yilda u „Mishkat al-masabih“ („Chiroqlar uyasi“) hadislar toʻplamining minglab nusxalarini Sankt-Peterburgda nashr etish uchun 6000 rubl ajratgan.

1896-yilda Troitskdagi Ikkinchi masjidning vasiylari sifatida Yaushevlar cherkovi Muhammadiya madrasasini isloh qildilar va homiylik qildilar hamda uni Uraldagi eng yaxshi musulmon taʼlim muassasalaridan biriga aylantirdilar.

1898-yilda Yaushevlar Uchbirlik musulmon xayriya jamiyatini yaratish tashabbuskorlaridan biri boʻlgan. 1901-yildan to vafotigacha Abdulvali Yaushev ushbu tashkilotga raislik qilgan.

U 1905-yilda Nijniy Novgorodda boʻlib oʻtgan Rossiya musulmonlarining birinchi qurultoyining ishtirokchilari va homiylaridan biri boʻlib, Rossiyadagi birinchi musulmon siyosiy partiyasi „Ittifoq al-Muslimin“ ning asoschilaridan biri boʻlgan.

1895-yilda u musulmon ruhoniylari vakillari bilan birgalikda podsho Nikolay II ni taxtga oʻtirgani bilan tabriklash uchun Qishki saroyda qabul qilingan. Delegatsiya imperatorga 10 ming rubllik moʻynali kiyimlarni sovgʻa sifatida taqdim etgan.

Abdulvali Yaushev 1906-yil 13-sentyabrda vafot etgan va Troitskdagi eski musulmonlar qabristoniga dafn etilgan.

## Oilasi
Abdulvali Yaushev bir necha marta turmush qurgan. Inqilobdan oldingi xotinlaridan biri Kustanay qizlar gimnaziyasining homiysi boʻlgan. Qizlaridan biri Fotiha Aitova jamoat arbobi va xayriyachi, Qozondagi birinchi tatar ayollar gimnaziyasining asoschisi boʻlgan.
Oʻgʻillaridan biri savdogar va Moskva sobori masjidining asoschisi Solih Erzinning qiziga uylangan. Baʼzi avlodlari Sovet davrida qatagʻon qilingan.

## Manbalar