Verona Arena

**Verona Arenasi** – Italiyaning Verona shahrining tarixiy markazida joylashgan Rim davriga oid amfiteatr. U zamonaviy davrgacha saqlanib qolgan eng yaxshi qadimiy amfiteatrlardan biri hisoblanadi. Inshootning ajoyib darajada saqlanib qolishi asosan XVI asrda boshlangan tizimli restavratsiya ishlari bilan bogʻliq.

Yoz oylarida Arena Arena di Verona opera festivaliga mezbonlik qiladi. Opera mavsumlari 1913-yildan buyon, urush yillaridan tashqari, deyarli uzluksiz davom etib kelmoqda. Yilning qolgan davrida esa arena konsertlar va boshqa madaniy tadbirlar uchun foydalaniladi.

## Tarixi
### Qurilish sanasi bilan bogʻliq munozaralar
Amfiteatrning qurilishi haqida yozma manbalar saqlanib qolmaganligi sababli, uning barpo etilgan vaqti boʻyicha tarixiy taxminlar milodiy I–III asrlarga toʻgʻri keladi. Tarixchi Pirro Markoni amfiteatr qurilishini milodiy I asrning ikkinchi va uchinchi oʻn yilliklariga – yaʼni Avgust hukmronligining oxiri va Tiberiy hukmronligining boshlangʻich davriga mansub deb hisoblagan. Soʻnggi tadqiqotlarda esa Luigi Beschi inshootni milodiy I asrning oʻrtalarida qurilgan boʻlishi ehtimolini ilgari surgan.

Arenaning qurilish davrini aniqlashtirish maqsadida olimlar uni meʼmoriy uslub va qurilish texnikasi jihatidan Verona bilan oʻxshash boʻlgan Pula amfiteatri bilan taqqoslaganlar. Har ikkala inshoot ham bir xil geografik va madaniy hududga mansub boʻlib, ayrim tadqiqotchilar ularni bir me’mor tomonidan loyihalashtirilgan hamda bir xil ishchi kuchi tomonidan qurilgan boʻlishi mumkinligini taxmin qilishgan.

Pula amfiteatri Avgust davriga mansub. Bu esa Verona arenasi ham taxminan shu davrda qurilgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

Arenaning sanasini aniqlashga yordam beruvchi qoʻshimcha dalillar qatoriga uning bezak unsurlari ham kiradi. Xususan, tuff toshidan ishlangan, tabiiy oʻlchamdagi gladiator boshi tasvirlangan haykal muhim ahamiyatga ega. Haykaldagi dubulgʻa ikki dumaloq teshikka ega boʻlib, ular jangchining koʻzlarini ochib koʻrsatadi; niqob qismi esa yuzning oʻrta chizigʻida tutashadigan ikki boʻlakdan iborat.

Quloq yonidan tor yonoq himoyalari pastga tomon kengayib, koʻzlardan tashqari butun yuzni qoplaydi va iyak ostida ikkita tasma bilan mahkamlangan. Bunday turdagi dubulgʻa uslubi milodiy 10–20-yillar atrofida, yaʼni Avgust davrining oxirida paydo boʻlgan.

Bu belgilar amfiteatr qurilish vaqtini Avgust hukmronligining soʻnggi yillari hamda Klavdiy hukmronligining dastlabki davri bilan bogʻlash imkonini beradi. Odatda haykallar inshoot qurilishi yakuniga yaqin tayyorlanganini inobatga olib, tarixchi Pirro Markoni Arena taxminan milodiy 30-yillarga kelib, yaʼni Klavdiy davrining boshlariga yaqin bitkazilgan degan xulosaga kelgan.

### Qadimgi tarixi

Imperator Gallien III asrdagi varvarlar bosqinlariga qarshi uzoq muddat davomida kurashgan. U oʻzining innovatsion moslashuvchan mudofaa strategiyasida *[[Mediolanum]]*, Verona va Akvileya kabi asosiy shaharlarga tayanib, Veronadan foydalangan. 265-yilda u Veronaning soʻnggi respublika davrida qurilgan devorlarini qayta taʼmirlagan va Arenani qamrab olish uchun yangi 550 metrlik parda devor qurgan. Bu esa Arenaning ilgarigi respublika mudofaasidan tashqarida joylashgan ustun mavqei muammosini hal qilgan. 1874-yilda Antonio Pompey Arena atrofida qazishmalar oʻtkazib, amfiteatrdan 5 metr uzoqlikda joylashgan Gallienus devorlarining poydevorlarini topgan. Shuningdek, bu devorlar yomgʻir suvlari oqadigan kanallarni kesib oʻtganligi aniqlangan. Biroq, XVIII asrda aniqlangan katta markaziy quduq tufayli Arena tomoshalar uchun yaroqli holatda bo'lgan. Shunday boʻlsa-da, drenaj tizimining samaradorligi pasayganligi sababli Arena zaxlashni  boshlagan va bu amfiteatrning inqirozi boshlanganidan darak berardi. 

Tasdiqlanmagan bo‘lsa-da, amfiteatrdan xristianlarni shahid qilish uchun foydalanilgan bo‘lishi ehtimoli bor. Markiz Ssipione Maffeyning taxminiga ko‘ra, 304-yilda Firm va Rustikus aynan shu yerda shahid etilgan. O‘sha voqea paytida yepiskop Prokul ham o‘zini shahid qilishlarini so‘ragan, biroq uning o‘rniga keksaligi sababli masxara qilinib, haydab yuborilgan.

## Manbalar