Jawar janglari

**Jawar janglari** — Sovet-Afg'on urushi davrida sodir bo‘lgan *harbiy janglar majmuasi* hisoblanadi. Bu janglar Sovet armiyasi hamda ularning ittifoqchisi bo‘lgan Afg'oniston Demokratik Respublikasi qurolli kuchlari bilan Afgʻon mujohidlar guruhlari o‘rtasida bo‘lib o‘tgan. Sovet qo‘shinlarining asosiy maqsadi – mujohidlarning muhim logistika bazasi bo‘lgan Zhawar hududini yo‘q qilish edi. Ushbu baza Pokiston chegarasidan taxminan 3 kilometr uzoqlikda joylashgan bo‘lib, mujohidlar uchun qurol-aslaha, ta’minot va jangchilarni joylashtirishda muhim markaz vazifasini bajargan.

## Jawar

Mujohidlar bazasi Javarda joylashgan Paktiya viloyati Jawar janglari vaqtida mujohidlarning asosiy tayanchlaridan biri Zhawar hududida joylashgan edi. Bu baza Paktiya viloyati, Pakistan chegarasiga yaqin joylashgan bo‘lib, qo‘shni davlatdan kelayotgan qurol-aslaha va boshqa ta’minotlarni saqlash hamda ularni mintaqadagi partizan guruhlariga tarqatish uchun xizmat qilgan. Shuningdek, u mujohidlar uchun o‘quv markazi va qo‘mondonlik punkti vazifasini ham bajargan. Mujohidlar Sodyaki Ghar tog‘iga 500 metrga yaqin uzunlikdagi tunnellar qazishgan. Bu yerda turar joylar, mehmonxona, masjid, tibbiy punkt va garajlar mavjud bo‘lgan. Garajlarda 1983-yilda Afg'oniston Demokratik Respublikasi qo‘shinlaridan qo‘lga olingan ikki dona T-55 tanki saqlangan. Bazani taxminan 500 nafar jangchi himoya qilgan. Ular D-30 howitzer, bir nechta BM-21 Grad raketa tizimlari hamda havo hujumidan mudofaa uchun ZPU-1 va ZPU-2 og‘ir pulemyotlari bilan qurollangan edi. Hududda boshqa mujohid guruhlari ham faoliyat yuritgan va zarurat bo‘lganda bazani himoya qilishda qatnashgan. Bu guruhlar qatoriga Hezb-e Islami Gulbuddin, Hezb-e Islami Khalis, Harakat-i-Inqilab-i-Islami va Mahaz-e Melli harakatlari kirgan. Ularning barchasi nazariy jihatdan mintaqaviy qo‘mondon Jalaluddin Haqqani rahbarligida faoliyat olib borgan.

## Birinchi jang

Javardagi janglari birinchi hujum 1985-yil sentyabr oyida boshlangan. Hujum Afg'oniston Demokratik Respublikasi Qurolli Kuchlari 12- va 25-diviziyalari tomonidan amalga oshirilgan bo‘lib, ular Sovet armiyasi aviatsiyasi tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Bu paytda asosiy mujohid qo‘mondonlari, jumladan Jalaluddin Haqqani Makka shahriga haj safariga ketgani sababli hududda yo‘q edi. Hukumat qo‘shinlari dastlab Khost tomondan hujum qilib, Bori qishlog‘ini egallashga muvaffaq bo‘ldi. Biroq ular tez orada kuchli qarshilikka duch kelib, ortga chekinishga majbur bo‘lishdi. Asosiy hujum 4-sentyabr kuni boshlandi. Hujum boshida muvaffaqiyatli bo‘lib, Lezhi qishlog‘i egallandi va bir mujohid qo‘mondoni halok bo‘ldi. Ammo hujum Manay Kandow dovoni to‘xtab qoldi, chunki bu hudud mujohidlar tomonidan mustahkam mudofaa qilingan edi. Himoyachilar 10 kun davomida qarshilik ko‘rsatdi, biroq, Sovet havo kuchlari  tomonidan amalga oshirilgan kuchli havo zarbalari natijasida chekinishga majbur bo‘ldi. Shundan so‘ng, hukumat qo‘shinlari *Tor Kamar pozitsiyasi*ni egallab, u yerdan Zhawardagi mujohidlar bazasiga artilleriya zarbalari bera boshladi.
Keyin mujohidlar qarshi hujum boshladi. Hujumda ular qo‘lga kiritgan ikki dona T-55 tankidan foydalandi. Hukumat qo‘shinlari tanklar paydo bo‘lishini kutmagan edi va katta talafotlar ko‘rib chekinishga majbur bo‘ldi. Keyinchalik hukumat qo‘mondonligi yana hujum qilishga harakat qildi, ammo mujohidlar Pakistandan kelgan qo‘shimcha kuchlar yordamida keyingi hujumlarni ham qaytarishga muvaffaq bo‘ldi. 42 kun davom etgan janglardan so‘ng hukumat qo‘shinlari o‘z bazalariga chekinishga majbur bo‘ldi. Bu g‘alaba mujohidlar safida ruhiy ko‘tarinkilikni sezilarli darajada oshirdi.

## Ikkinchi jang

Zhavarning Ikkinchi Hujumi 1986-yil 28-fevraldan 19-aprelgacha boʻlib oʻtgan va Sovet–Afgʻon urushi davrida sodir boʻlgan. Hujum Zhawar hududida, Khost viloyati, Afgʻonistonda bo‘lib, ba’zi janglar chegaradan oshib Pokiston hududida ham yuz bergan. Ushbu janglarda Afgʻoniston Demokratik Respublikasi va Sovet qo‘shinlari bilan bir qatorda afg‘on Mujohidlar harakatlari to‘qnash kelgan. Tayyorlik va kuchlar
Ikkinchi hujum keng ko‘lamda o‘tkazilib, jami 12 000 askar, jumladan 2 200 sovet harbiysi ishtirok etgan. DRA qo‘shinlarini general Nabi Azimi, sovet maslahatchisi sifatida esa general V. G. Trofimenko boshqargan. Keyinchalik operatsiyani Sovet general Valentin Varennikov qo‘lga olgan.
Mujohidlar kuchi taxminan 700–800 jangchidan iborat bo‘lib, ularga Pokiston SSG operatsiyachilari ham yordam bergan. Ularning komandiri Jaloliddin Haqqani bo‘lgan, kuchlari orasida Haqqani tarmog‘i, Kochi ko‘chmanchilari, Gorbez mujohidlari va arab volontyorlar ham bor edi.
Hujumning boshlanishi
Hujum 1986-yil 28-fevralda boshlangan. Bu vaqtda Sovet Ittifoqi yetakchisi Mixail Gorbachev Afg‘onistondagi sovet qo‘shinlarini olib chiqish rejasini e’lon qilgan edi, shuning uchun dastlab sovet birliklari faqat maslahat va havo yordamida ishtirok etgan.
DRA qo‘shinlari Khost va Gardez yo‘nalishidan hujum qilgan, lekin yomon ob-havo va mujohidlar tutilishlari sababli faqat bir oy o‘tgach Zhawar yaqinlariga yetishgan.
Havo hujumi
Hujumning ikkinchi bosqichi DRAning 38-komando brigadasi va 466-komando batalyoni tomonidan havo hujumi sifatida rejalashtirilgan edi. 2-aprelda birinchi guruh Mi-8 vertolyotlarida uchib ketgan, ammo qorong‘ulik sabab noto‘g‘ri hududga, Pokiston tomoniga qo‘nib qolgan va tezda mujohidlar tomonidan ushlangan. Asosiy havo hujumi Zhawar yaqinida amalga oshirilgan va sovet Su-25 hujum samolyotlari bilan qo‘llab-quvvatlangan. Bu hujumlar natijasida mujohidlar orasida yo‘qotishlar bo‘lgan va 150 jangchi, jumladan Haqqani, g‘orda qamalib qolgan. Haqqani keyinchalik qochib, 700–800 mujohid bilan DRAning qo‘nish joylariga qarshi ketma-ket qarshi hujumlar uyushtirgan. Uch kunlik jangdan so‘ng, 38-komando brigadasi vaqtincha jang qobiliyatini yo‘qotgan, 530 komando esa mujohidlar tomonidan ushlangan, DRA 24 vertolyotini ham yo‘qotgan.
Sovetlar boshqaruvni qo‘lga oladi
Ushbu muvaffaqiyatsizlikdan so‘ng Sovetlar operatsiyani qo‘lga olgan. DRA kuchlari sovet birliklari bilan kuchaytirilgan va mujohidlar pozitsiyalariga doimiy havo bombardimonlari amalga oshirilgan. 17-aprelda hujum qayta boshlanib, DRA-Sovet kuchlari strategik Dawri Gar tog‘ini egallashga muvaffaq bo‘lgan. Shu paytda Hezbi Islami birligi jang qilmay hududdan qaytgan va Haqqani havo zarbasida jarohat olgan. Bu xabar mujohidlar orasida uning o‘lgani haqidagi mish-mishlarni tarqatib, ular Zhawarni tark etishga majbur bo‘lgan, va baza hukumat kuchlari tomonidan egallangan. 

### Bazaning buzilishi

Sovet muhandislari bazani tezda vayron qilishga harakat qilgan. Ular g‘orlar ichida portlatishlar qilgan va seismic minelar joylashtirgan, so‘ng DRA qo‘shinlari mumkin bo‘lgan mujohid qarshi hujumidan xavfsirab tezda hududni tark etgan. 

Hujum DRA-Sovet g‘alabasi bilan yakunlangan, Zhawar egallangan va qisman vayron qilingan. Shu bilan birga, bazaning Pokistonga yaqinligi sabab mujohidlar keyinchalik qayta tashkil topib, qarshilikni davom ettirish imkoniga ega bo‘lgan.

## Oqibatlar va yoʻqotishlar

Sovet va DRA qo‘shinlarining aniq yo‘qotishlari noma’lum, lekin ularning og‘ir bo‘lgani taxmin qilinadi. Mujohidlar 24 vertolyot va 2 samolyotni yo‘q qilganini va 530 askarni qo‘lga olganini da’vo qilgan. O‘z navbatida, mujohidlar 281 jangchi halok bo‘lgan va 363 kishi jarohatlangan. Qo‘lga olingan 500 afg‘on askari orasida 78 ofitser, jumladan 37-komando brigadasi komandiri polkovnik Qalandar Shah, Haqqani va Khalis tomonidan sud qilinib, qatl etilgan.
Afg‘on hukumati g‘alabasini nishonlagan. Ushbu muvaffaqiyat qimmatga tushgan bo‘lsa-da, Khost shahridagi blokadani yengillashtirishga yordam bergan. Biroq, Zhawar tez orada mujohidlar tomonidan qayta egallangan, ular bazani ta’mirlagan va mudofaa kuchlarini mustahkamlashgan.
Kabulda operatsiyada ishtirok etgan harbiy birliklar parad tashkil qilgan. 1986-yil 19-avgustda, Armiya kuni nishonlanayotganda, Mudofaa vaziri, leytenant-general Nazar Mohammed, 37-komando brigadasi, 7 va 8-piyoda diviziyalari hamda 61-alohida piyoda polkini Afg‘oniston Qurolli Kuchlarining iftixori deb atagan.
DRA Inqilobiy Kengashi 37-komando batalyoni, 322-fighter aviatsiya polki va 2-chegara brigadasiga “qahramon” faxriy unvonini bergan. Shu bilan birga, DRA qahramoni unvoni joriy etilgan. Qiziq tomoni shundaki, birinchi to‘rt afg‘on qahramonidan ikkitasi komando bo‘lgan: Faiz Mohammed (vafotidan keyin) va 37-“Qahramon” Komando Batalyonidan leytenant Juma Xon.

## Shuningdek qarang

*Cheksiz yetib borish operatsiyasi

## Manbalar

## Qoʻshimcha maʼlumot

* 
* 
* Youssaf, Mohammad and Adkin Mark(1992), *The Bear Trap: Afghanistan's Untold Story*; Leo Cooper.