Arktika doirasi

**Arktika doirasi** - bu ikkita qutb doiralaridan biri va Yer xaritasida tasvirlanganidek taxminan 66° 34' shimolda bo`lib, besh katta kenglik doiralari orasida eng shimoliysi hisoblanadi. Doiraning janubiy ekvivalenti Antarktika doirasi.

Arktika doirasi Shimoliy yarimsharning qish quyoshi turishi kunida (yilning eng qisqa kuni) eng janubiy kenglikni belgilaydi. Quyosh butun kun davomida chiqmaydi va Shimoliy yarimshardagi yoz quyosh turishi (yilning eng uzun kuni) paytida Quyosh botmaydi. Bu hodisalar Qutb tuni va yarim tungi quyosh deb ataladi va qanchalik shimolga qarab ilgarilab borgani sari, bu ta'sirlar yanada yaqqolroq namoyon bo`ladi. Masalan, Arktika doirasidan uch daraja shimolda joylashgan Rossiyaning port shahri Murmanskda, qish o'rtasida quyosh 40 kun davomida ufqdan yuqoriga ko'tarilmaydi.

Arktika doirasining joylashuvi aniq emas va hozirda ekvatordan 66°33′50.0′′ shimolda joylashgan. Doiraning  kengligi oyning orbitasidan kelib chiqadigan to'lqin kuchlari tufayli 41 000 yil davomida 2 ° dan ortiq chegarada o'zgarib turadigan yerning eksenel egilishiga bog'liq. Natijada, hozirda Arktika doirasi yiliga taxminan  14,5 metr (48 ft) tezlikda shimolga qarab harakatlanmoqda.

## Etimologiyasi
*Arktik* yunoncha ἀρκτικός (*arktikos*: "Katta ayiq yulduz turkumiga yaqin, shimoliy") va ἄρκτος (*arktos*: "ayiq") so`zidan olingan.

## Qutb kuni va qutb kechasi

Arktika doirasi Shimoliy yarimsharning eng janubiy kengligi bo'lib, unda quyosh markazi 24 soat davomida doimiy ravishda ufqdan yuqorida yoki pastda bo'lishi mumkin. Buning natijasida, har yili kamida bir marta Arktika doirasining istalgan joyida quyosh markazini mahalliy yarim tunda ko'rish mumkin va kamida bir marta markaz mahalliy tushda ko'rinmaydi.

Arktika doirasida bu hodisalar amalda Iyun va Dekabr oylarida yiliga bir marta sodir bo'ladi. Biroq, atmosferaning sinishi va sarob tufayli, shuningdek quyosh nuqta sifatida emas, disk sifatida ko'rinishi sababli, shimoliy yozgi kun kechasida quyoshning bir qismi, Arktika doirasidan janubda taxminan 50 yoy daqiqasida (′) ( kenglikda ko`rinadi. Xuddi shuningdek, shimoliy qish kunlarida quyoshning bir qismi Arktika doirasidan taxminan 50′ shimolda koʻrinishi mumkin. Bu dengiz sathida ham shunday, dengiz sathi ko`tarilishi bilan bu chegaralar ortadi, ammo tog'li hududlarda ko'pincha haqiqiy ufqni to'g'ridan-to'g'ri ko'rish mumkin emas.

 Arktika doirasidagi eng yirik aholi punktlari Rossiya, Norvegiya va Shvetsiyada joylashgan. Murmansk (aholisi 295,374 kishi) Vorkuta (aholisi 58,133 kishi) va Norilsk (aholisi 178,018 kishi) Rossiyada; Tromsø (aholisi 75,638 kishi), Bodø (aholisi 52,357 kishi) va Harstad (aholisi 24,703 kishi) Norvegiyada; Kiruna (aholisi 22,841 kishi) Shvetsiyada joylashgan. Finlyandiyadagi Rovaniemi (aholisi 62,667 kishi) Arktika doirasiga yaqin eng katta aholi punkti bo`lib, chiziqdan  janubda yotadi. Rossiyadagi Salehard (aholisi 51,186 kishi) - bu dunyoning to'g'ridan-to'g'ri Arktik to'plamda joylashgan yagona shahri.

Farqli ravishda, Arktika doirasining shimolida joylashgan Shimoliy Amerikaning eng yirik aholi punkti Sisimiut (Grenlandiya) shahri bo`lib, aholisi taxminan 5,600 kishini tashkil etadi. Qo'shma Shtatlarda, Arktika doirasining shimolida joylashgan eng yirik aholi punkti Utqiaġvik ( Alaska) (ilgari Barrow deb atalgan) taxminan 5,000 aholisiga ega. Kanadada bunday eng yirik aholi punkti Shimoliy-g'arbiy hududlardagi Inuvik, 3137 nafar aholiga ega.

## Geografiyasi
Artkika doirasi aylanasi taxminan  atrofida. Aylana  shimolidagi maydon taxminan  ni tashkil etadi va Yer yuzasining taxminan 4% egallaydi.

Arktika doirasi  Shimoliy muz okeani, Skandinaviya yarim oroli, Shimoliy Osiyo, Shimoliy Amerika va Grenlandiya orqali o‘tadi. Arktika doirasidagi yerlar sakkizta davlatga bo'lingan: Norvegiya, Shvetsiya, Finlandiya, Rossiya, AQSh (Alaska), Kanada (Yukon, Shimoliy-g'arbiy hududlar va Nunavut), Daniya (Grenlandiya) va Islandiya (u yerda Grimseyning kichik dengiz oroli orqali o‘tadi).

### Iqlimi
Arktika doirasidan shimolda iqlim odatda sovuq, ammo Norvegiyaning qirg‘oq bo‘yi hududlari Golfstrim natijasida yumshoq iqlimga ega bo`lib, bu esa Shimoliy Norvegiya va Shimoli-g‘arbiy Rossiyaning portlarini yil davomida muzdan xoli qiladi. Ichki hududlarda yoz juda issiq, qish esa juda sovuq bo`lishi mumkin. Masalan, Rossiyaning Norilsk shahrida yozgi harorat ba'zan    gacha yetadi, qishki harorat esa ko`pincha  dan past bo`ladi.

### Arktika doirasi bo'ylab joylashgan joylar
Bosh meridiandan boshlanib, sharqqa qarab, Arktika doirasi:


Fayl:2016-11-20_01_Arctic_Circle_marker_on_the_island_of_Vikingen_Norway.jpg|alt=Northern Polar Circle Globe on Vikingen island marking the Arctic Circle in Norway|Norvegiyadagi Arktika doirasini belgilaydigan Vikingen orolidagi shimoliy qutb doirasi globusi
Fayl:Polarkreis_inlandsbanan.jpg|alt=Arctic Circle sign by the Inland Line railway, Sweden|Shvetsiyadagi Inland Line temiryo‘lining Arktika doirasi belgisi
Fayl:Rovaniemi-SantaClausVillage.jpg|alt=The white borderline of the Arctic Circle at the Santa Claus Village in Rovaniemi, Finland|Finlandiyaning Rovaniemi shahridagi Santa Claus qishlog'ida joylashgan Arktika doirasi oq chegarasi
Fayl:Полярный_круг,_Россия.jpg|alt=Arctic Circle sign in the Republic of Karelia, Russia|Rossiya Karel Respublikasida joylashgan Arktika doirasi belgisi
Fayl:Россия,_ЯНАО,_Полярный_круг..JPG|alt=Arctic Circle sign by the Yamalo-Nenets Autonomous Okrug, Russia|Rossiya Yamal Nenetslari muxtor okrugidagi Arktika doirasi belgisi
Fayl:Круиз_Якутск_-_Ленские_столбы_-_Тикси_-_Якутск,_2017_(364).jpg|alt=A sign in the Sakha Republic (Yakutia), Russia| Rossiya Saxa Respublikasidagi (Yakutia) belgi
Fayl:Iceland2008-Grimsey.arctic.circle.JPG|alt=Arctic Circle marker on island of Grímsey in Iceland|Islandiya Grimsey orolidagi Arktika doirasi belgisi

## Manbalar