open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hosildor

"HOSILDOR" — ertapishar, mahalliy xoʻraki olma navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan chiqarilgan. Daraxti oʻrtacha boʻyli, shox-shabbasi baquvvat, sharsimon, balandligi 4,9 m. Guli oʻrtacha, ikki jinsli, oʻzidan changlanadi, shuningdek, Toshkent borovinkasi, Samarqand >r|;ip olmasi navlari yaxshi changlatuvchi hisoblanadi. Hosildorli gi oʻrtacha, yiliga 15 yoshli daraxti 260&nbsp;kg gacha meva beradi. Mevasi iyun oxiri — iyul boshlarida pishadi. Mevasining ogʻirligi 130—160 g, dumaloq, uchi choʻziqroq. Poʻsti oʻrtacha qalinlikda, sargʻimtir och-yashil, qizgʻish yoʻllari bor. Eti oq, oʻrtacha tigʻiz, oʻrtacha sersuv, shirin-nordon. Koʻchati oʻtqazilgandan soʻng 2—3 yili hosilga kiradi, 5—6-yili toʻliq hosil bera boshlaydi.

Yangiligida yeyiladi, qoqi solinadi, konserva qilinadi, uzoq joylarga yuborishga yaroqli. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari, Turkmaniston va Janubiy Qozogʻistonda rayonlashti-rilgan.
Hosildorlik

**Hosildorlik** - ekin maydoni birligidan olinadigan dehqonchilik mahsuloti miqdori; s/ga bilan hisoblanadi. H. bir necha turga boʻlinadi: potensial H., rejali H., kutilayotgan H., tupdagi H., 1 ga dan olingan haqiqiy H. Potensial H. — ekin navida mavjud hosil berish imkoniyatlarini yuzaga chiqarish zarur boʻlgan barcha shart-sharoitlar taʼminlanganda 1 ga ekinzordan olinishi mumkin boʻlgan mahsulotning maksimal miq-dori. Uni ilmiy tadqiqot muassasalari (nav ori-ginatorlari), davlat nav sinash tarmogʻi, ilgʻor shirkat, fermer xoʻjaliklari mutaxassislari ideal hamda odatdagi agrofonga tatbiqan hisob-lab chiqadilar. Bu esa navlar tarkibi hamda xoʻjalik, viloyat, mintaqa va hokazodagi dehqonchilik tarmoqlarining tuzilmasini belgilashga yordam beradi. Rejali H. — xoʻjalik sharoitlarida 1 ga yerdan olinishi mumkin boʻlgan mahsulot miqdori; H.da eri-shilgan daraja tuproq unumdorligi, texnika vositalari, oʻgʻitlar va hokazo bilan taʼminlanganlikni hisobga olgan holda ekin ekilgunga qadar bel-gilanadi. Kutilayotgan H. (hosilga qarab moʻljallanadigan H.) — 1 ga yerdan olinishi moʻljallanayotgan mahsulot. Ekinzorlarning umumiy hola-tini baholash asosida xoʻjaliklar tomonidan hisoblanadi. Kutilayotgan hosil koʻrsatkichlari sharoitga qarab oʻzgarishi mumkin. Kutilayotgan H. har 1 ga dan s hisobida yoki taxminiy hisobda (yuqori, oʻrta, past, oʻtgan yilgi darajada) aniqlanadi. Tupdagi H. (biologiya H.) — oʻz vaqtida boshlanadigan yigʻim-terim oldidan dalada yetilgan tayyor mahsulot miqdori. Haqiqiy H. — 1 ga dan olingan haqiqiy hosil (ombor H.) — yigʻilgan va kirim qilingan mahsulot. turli usullarda: dastlabki kirim yoki har 1 ga ekin, bahorgi mahsuldor may-don hisobiga toʻgʻri keladigan sof massa va boshqa bilan qayd etiladi.

H. darajasi iqlim, geografik, tuproq, mikrobiologik, biologik, agrotexnik, tashkiliy-iqgisodiy va boshqa sharoitlar bilan belgilanadi. Dehqonchilikning intensiv sistemalarini joriy qilish bilan ekinlar H.i, asosan ishlab chiqarishni intensivlash omillari hisobiga ortib boradi.

Dildora Saidova.
Hotami Toy

**Hotami Toy** (toʻliq nomi Abu safona Hotam ibni Abdulloh ibni Saʼdi Toyi) (taxminan 6-asr oxiri — Yaman — 7-asr boshi) — saxiyligi va olijanobligi bilan Sharq mamlakatlarida dong taratgan shaxs. Yamandagi Toy qabilasining boshligʻi, mashhur lashkar-boshi va shoir boʻlgan. Adlu inso-fi, saxiyligi va yaxshiligi bilan dastlab atrofdagi qabilalar, keyin butun Arabiston va Sharq xalqlari orasida Hotami Toy — Toy (qabila-si)dan boʻlgan Hotam nomi bilan shuh-rat qozongan. Uning saxovat va him-matiga qoyil qolgan Muhammad pay-gʻambar (sav) ham Toy sharofatidan uning avlodini eʼzozda tutishni buyurgan.

Sharq xalqlari ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotida H.T. haqida koʻplab afsona va rivoyatlar, qissa va dos-tonlar, hatto "Hotamnoma" kitobi yaratilgan. "Hotamnoma" dastlab arab tilida yaratilib, keyin forscha nus-xasi Oʻrta Osiyo xalqlari oʻrtasida keng tarqalgan. Oʻrta asrlardayoq kitob holida tarqalgan bu asar 18—19-asrlarda hind, urdu, oʻzbek, turkman, ingliz va qisman rus tillariga tarjima qilingan. 19-asrda Oqsuvda muhammadhasan Olim forschadan turkiyga tarjima qilgan va u 1900-yilda Toshkentda "Hotamnomai turkiy" nomi bilan chop etilgan. Mazkur qoʻlyozma va toshbosma asosida professor A.Matgʻo-ziyev 1988-yilda uni hozirgi yozuvda nashr ettirgan.

H. T. shoir sifatida ham mashhur. Saqlanib qolgan sheʼrlari arab adibi va xattot Rizqulloh Hassun tomonidan 1872-yilda Londonda chop qilingan.

Sharq xalqlari tillarida Hotam, Hotamtoy nomlari "saxiy", "qoʻli ochiq" maʼnolarini ifodalaydigan sifatga aylanib ketgan. I.V.Gyote "Gʻar-bu Sharq devoni"da oʻzini Hotam, maʼshuqasini Zulayhoga nisbat berib, qator sheʼrlar yaratga

## Adabiyot
* Hotamnoma, T., 1988.
Orifxon Hotamov

**Orifxon Hotamov** (1927.10.10, Jizzax — 2002.25.9, Toshkent) — xonanda, sozanda (tanbur, gʻijjak), bastakor. Oʻzbekiston xalq hofizi (1993). Milliy mumtoz musiqa (maqom, ashula, katta ashula, bastakorlik) sanʼatining yirik vakili. Toshkent musiqa bilim yurtini gʻijjak ixtisosligi boʻyicha tugatgan (1954). Hofizlik va tanbur chalish yoʻllarini ustozi J.Sultonovdan oʻzlashtirgan. Muqimiy teatri (1944), Oʻzbek davlat filarmoni-yasi (1945-50), Oʻzbek radiosining xalq cholgʻulari orkestri (1956—59), etnografik ansambli (1959-76), *Maqom" ansambli (1976-89)da sozanda, ayni paytda M.Uygʻur nomidagi Sanʼat instituti (1989—99), Toshkent konservatoriyasi (1999-yildan)da pedagog. Repertuaridan katta ashula ("Ohkim", "Daydi Tanavor", "Boʻlmish" va boshqalar), mumtoz ashula ("Feruz", "Abdurahmonbegi", "Hanuz", "Qoʻshchinor", "Suvora" va boshqalar) va maqom yoʻllari ("Dugoh Husayn", "Bayot" kabi), XX asr bastakorlari ("Sodirxon Ushshogʻi", S.Bobosharipov; "Ul kun jonon", J.Sultonov; "Dogʻman", K.Otaniyozov va boshqalar) hamda oʻzbek mumtoz va zamonaviy shoirlar gʻazallariga oʻzi bastalagan ("Naylayin", "Qoshi yosinmu deyin", "Qora boʻlib-dur", Navoiy; "Sensan sevarim", Lutfiy; "Yor oʻtdimu", S.Zunnunova; "Holimni soʻrmaysan", Sadoiy; "Ohista-ohista", T.Toʻla; "Subhidam", P.Moʻmin; "Vatandir", "Paydo boʻlibdur", Chustiy va boshqalar) asarlari oʻrin olgan. Hotamov kuchli, koʻlami keng, shirador va dardli ovoz sohibi. H.ning oʻziga xos ijro va ijo-diy uslubi nozik did, teran maz-mundorligi bilan ajralibturadi. Koʻp yillar davomida Hakimjon Fayziyev, keyinchalik oʻgʻillari Axrorxon va Ismoilxonlar bilan hamnafaslik qilib, ovozlar ravonligi va mutanosibligi, tanbur-dutorning dil-kash Muloqotiga asoslangan joʻrovoz yoʻlida ijod qilgan. Ijrolari va bastakorlik asarlari Oʻzteleradio-kompaniyasi fonotekasiga, bir necha gramplastinka va kompakt diskga yozilgan. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

## Adabiyot
* Begmatov S, Orifxon Hotamov, T., 2000.

## Manbalar
Hamidjon Hotamov

**Hamidjon Olimjonovich Hotamov** (1959.20.6, Navbahor tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1985). 1985-yildan Navbahor tumanidagi 14-maktabda tarix oʻqituvchisi. 1996-yildan „Uchtut“ nafis sanʼat litseyi direktori, 2000-yildan tarix-huquqshunoslik fani oʻqituvchisi. Hozirda ushbu litseyning tarix fani oʻqituvchisi.
Hosil bayrami

**Hosil bayrami** - qishloq xoʻjaligi xodimlarining anʼanaviy bayrami (Oʻzbekistonda 1972-yilgacha "Paxta bayrami" deb atalgan). Xoʻjaliklar, tumanlar, viloyatlar miqyosida oʻtkaziladi. Koʻpgina joylarda Hosil bayrami kech kuzda qishloq xoʻjaligi ekinlari hosili yigʻim-terimi tamomlanishiga qarab nishonlanadi. Bayram kunlari koʻrgazmalar, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yarmarkalari uyushtiriladi; badiiy va sport oʻyinlari, ot sporti musobaqalari, ommaviy sayillar oʻtkaziladi. Mehnat ilgʻorlariga mukofotlar topshiriladi. Hosil bayramida qishloq xoʻjaligi xodimlari bilan birga shahar aholisi, keng jamoatchilik ham ishtirok etadi. Hosil bayrami barcha uchun zavqli mamnuniyatli tarzda oʻtkaziladi  va biz narsalar  yasaymiz
Yorqinoy Hotamova

**Yorqinoy Hotamova** (1941.23.2, Fargʻona shahri) – aktrisa, xonanda (lirik soprano). Oʻzbekiston xalq artisti (1991). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1958—60 yillar Fargʻona teatrida, 1960—70 yillar Oʻsh teatrida, 1971-yildan yana Fargʻona teatrida aktrisa. Fargʻona universitetining dotsenti (2001-yildan). Zulxumor („Ravshan va Zulxumor“) uning sahnada yaratgan birinchi obrazidir. Keyinchalik Zuhra („Tohir va Zuhra“), Kumush („Oʻtgan kunlar“), Dezdemona („Otello“), Raʼno („Mehrobdan chayon“), Aliman („Momo yer“), Oyxon („Maysaraning ishi“), Kimyo („Nurxon“), Oyparcha („Nodi-ra“), Barchinoy („Alpomish“), Qumri („Temir xotin“), Momo („Chimildiq“), Dilorom („Dilorom“), Xolposhsha („Qoʻsh kaptar“), Zumrad („Tanbur nolasi“) kabi rollarni ijro etdi. Hotamova ijodi koʻproq dramatik ob-razlar yaratishga moyilligi, qahramonlari xarakterining ijtimoiy va psixologik asoslarini chuqur ochib berishi, ularni ruhiy goʻzallik va hayotbaxsh ruh ila taʼminlashi bilan ajralib turadi. Hotamova filmlarda ham suratga tushgan (Ulgʻay ona „Bogʻ“ teleseriali, Mehriniso momo „Uvaysiy“ teleseriali va boshqa). Hotamova ijrosidagi „Yozgan xating qoʻlimda“, „Fargʻonadan qarayman“, „Sen ketding, firoq qoldi“, „Tong shamoli“, „Soʻzlasa“, „Zamonam mening“, „Samarqand ushshogʻi“ va b. qoʻshiqlari mashhur.

## Manbalar
Hofiz Koʻhakiy majmuasi

**Hofiz Koʻhakiy majmuasi** — Toshkentning Sagʻbon koʻchasidagi meʼmoriy yodgorlik (XVI asr). Hofiz Koʻha-kiy mablagʻiga uning rahbarligida qurilgan. Qadimda bu majmua salo-batli va jozibador ilm maskani boʻlgan. Allomaning oʻzi madrasada ilmi toliblarga, mahalla yoshlariga dars bergan. Binoning meʼmoriy yechimi, tashqi koʻrinishi, qurilish xom ashyolari uning XVI asrga mansubligini koʻrsatadi.

Majmua toʻgʻri toʻrtburchak tarhli, bosh tarzi peshtoqli, 1 qavatli; yozgi masjid, madrasa, darvozaxona orqali ichkari (keng hovli)ga kiriladi. Keng hovli oʻrtasida hovuz boʻlib, atrofi chinorlar ekib soʻlim maskanga aylantirilgan. Gʻarbiy qismida mezanali baland minora, shifti anʼanaviy naqshlar bilan bezatilgan koʻp ustunli ayvon (yozgi mas-jid), koʻp gumbazli xonaqoh (qishki masjid), ravoqli qator hujralar boʻlgan.

Majmuadan yozgi masjid, xonaqohning teng yarmi, hovlining bir qis-mi, bir nechta hujragina saqlanib qolgan.

## Manbalar
Hofiz Tanish Buxoriy

**Hofiz Tanish Buxoriy ibn Mir Muhammad Buxoriy**, Mavlono Naxliy (taxminan 1540 — Buxoro — 1589) — tarixchi olim va shoir. Otasi Mir Muhammad Buxoriy Ubaydullaxonning eng yaqin kishilaridan sanalgan. Hofiz Tanish Buxoriy Buxoro madrasalarida tahsil olgan.

Qulbobo Koʻkaldoshning tavsiyasi bilan Hofiz Tanish Buxoriy Abdullaxon II saroyiga xizmatga qabul qilingan va xonning shaxsiy voqeanavisi (tarixchisi) qilib tayinlangan (1570-yildan). U umrining oxirigacha shu lavozimda xizmat qilgan. Hofiz Tanish Buxoriy oʻz davrining yetuk shoiri boʻlib, u „Mavlono Naxliy“ taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. 1560-yilda u Iskandarxon taxtga oʻtirganida unga qasida bagʻishlagan. Uning sheʼrlari koʻplab tazkiralar va bayozlarda uchraydi.

Hofiz Tanish Buxoriy oʻzining shoh kitobi — „Abdullanoma“ („Sharafnomai shohiy“) asari bilan tanilgan. Asar shayboniylardan Abdullaxon II ga bagʻishlangan boʻlib, 1584—88 yillarda Buxoroda fors tilida yozilgan. Muallifning rejasiga koʻra, asar muqaddima, 2 qism (maqola) va xotimadan iborat boʻlishi moʻljallangan. Biroq asarni yozish jarayonida reja oʻzgargan. 1-va 2-maqolalar qoʻshib yozilgan, xotima esa muallifning vafoti tufayli yozilmay qolgan. Mutribiyning guvohlik berishicha, „Abdullanoma“ asarining oxirgi qismini Abdullaxon II ning topshirigʻi bilan qozi Poyanda Zominiy (1602-yilda) yozgan.

„Abdullanoma“ asari sharqshunos olim Sodiq Mirzayev tomonidan oʻzbek tiliga toʻliq tarjima qilingan. Bu asar B.Ahmedov soʻz boshisi va izohlari bilan birga 2-marta nashr etilgan. Asarning rus tilidagi tarjimasi M. Salohiddinova tomonidan amalga oshirilib, uning faqat I—II qismlari faksimilesi bilan chiqarilgan. Asarning qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondlarida saqlanadi (inv. № 2207, 3781). Sankt-Peterburgda asarning uchta qoʻlyozmasi mavjud.

## Manbalar

* Abdullanoma, 1-j., T., 1966; 2-j., T, 1969; Abdullanoma (tuliq nashri), 1-kitob, T., 1999; 2-kitob, T., 2000; Sharafnoma-yi shaxi, chast 1, M., 1983; chast 2, M., 1989.

## Adabiyot
* Ahmedov B., Munirov Q., Hofiz Tanish Buxoriy, T, 1963; Hasanov H., Sayeh olimlar, T., 1981;Ahmedov B., Oʻzbekistonning atoqli tarixshunos olimlari, T, 2003.
* Qahramon Rajabov.
Hofizi Abru

**Hofizi Abru** (forscha: حافظ ابرو)(1361/1362-yil, Hirot – 1430-yil, Zanjon) — tarixchi va geograf. To‘liq ismi **Shahobuddin Abdulloh ibn Lutfilloh ibn Abdurrashid al-Havofiy**. Amir Temur va Shohrux saroylarida tarixnavis boʻlgan. Tarixiy va tarixiy-geografik asarlar ("Zayli Zafarnomai Shomiy", "Zayli Jomiʼ ut-tavorix", "Tarixi Hofizi Abru", "Majmua attavorixi sultoniya", "Zubdat ut-tavorixi Boysunquriy") muallifi.

"Zayli Zafar-nomai Shomiy" asari Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"siga ilova boʻlib, asardagi tarixiy voqealar bayonini 1405-yilgacha davom ettirgan. "Zayli Jomiʼ ut-tavorix" Rashiduddin Fazlullohning "Jomiʼ ut-tavorix" asarining davomi boʻlib, unda Eronning 1304–1370-yillardagi tarixi aks ettirilgan(1417). "Tarixi Hofizi Abru" nomi bilan mashhur tarixiy-geografik asarida dunyoning doira shaklidagi xaritasi va boshqa xaritalar berilgan. Bu xaritaning muhim tomonlaridan biri — gradus toʻri chizilganidir, uni geograflar Hofizi Abruning shoh asari deb hisoblaydilar. Bu asarda yer yuzidagi suvlar, togʻ-toshlar, mamlakatlar va ulardagi shahar-qishloqlar, shuningdek, Fors, Kirmon, Xurosonning batafsil geografiyasi va tarixi, Movarounnahr geografiyasi bayon etilgan. Xususan, Samarqand, Buxoro, Kesh, Naxshab, Termiz kabi shaharlar hamda Jayxun, Sayxun, Murgʻob va boshqa daryolar, mamlakatlar, viloyatlarning kenglik va uzunliklari koʻrsatib oʻtilgan va masofalar hamda maydonlarni izohlovchi (farsang, oylik yoʻl, kunlik yoʻl) anchagina satrlar bor. 1423–1427-yillarda yozilgan "Majmua"("Toʻplam") asari Shohrux saltanati tarixini 1417-yilgi voqealar bilan tugatadi. Uning 4-jildi "Zubdat ut-tavorixi Boysun-quriy"da tarixiy voqealar 1417-yilga qadar yetkazilgan. Hofi Abruning asarlarida ijtimoiy-iqtisodiy maʼlumotlar, bizgacha yetib kelmagan asarlardan parchalar va muallifning oʻz davriga oid xabarlari keng oʻrin olgan. Hofi Abru asarlarining qoʻlyozmalari Sankt-Peterburg, Oksford va Toshkentda saqlanadi.

## Adabiyotlar
* Bartold V.V., Sochineniya, t.8, M., 1973;
* Hasanov H., Sayyoh olimlar, T.,1981.
Hoshimiylar

**Hoshimiylar**, banu hoshim — 1) Muhammad (sav) bobokalonlari Hoshim ibn Abdumannof avlodlari; Rasululloh (sav) mansub boʻlgan urugʻxonadon. H. Muhammad (sav) hayotlari-da, ul zot vafotidan soʻng esa arab-musulmon tarixida muhim rol oʻynagan; 2) H. bir qancha musulmon hukm-dorlari sulolasini shakllantirganlar. Chunonchi, 10-asrdan 1924-yilgacha Makka shariflari, uning hokimlari. Bu sulola vakillari (alHavoshim-Hoshimiylar) 20-asr boshida Hijozda (1908— 25) va Iroqda (1921—58) davlatni idora etishgan. 1921-yildan Iordaniya Hoshimiylar qirolligida, H.ning boshqa bir tarmogʻi esa Marokash Qirolligida (10-asrdan) hokimiyatni boshqarib kelmoqda.

## Manbalar
Hofiz (maʼnolari)

**Hofiz**:

* Hofiz (arab. — yoddan biluvchi, saqlovchi) — 7-asr
* Hofiz (shoir), Xoja Hofiz Sheroziy (taxalluslari; asl ism-sharifi Shamsuddin Muhammad ibn Muham-mad) (1326 - Sheroz - 1389) — fors shoiri.
Masuda Hotamova

**Masuda Turdiboyevna Hotamova** (1947.19.5, Uychi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1972). 1968—2000-yillarda Uychi tumanidagi 38-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. 1985—90 yillarda Oʻzbekiston Oliy Kengashi deputati.
Nasim Hoshimov

**Nasim Hoshimov** (1920.12.3, Samarqand – 2000.4.11, Toshkent) – ashulachi, opera xonandasi (lirik bariton), pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Moskva oʻzbek opera studiyasi (1941) va Toshkent kon-servatoriyasi (1961)ni tugatgan. Milliy ijro uslublarini oʻzlashtirishda Hojiab-dulaziz, Toʻychi hofizlar taʼsir koʻrsatgan. Samarqand teatrida xormeyster va artist (1941—44), 1944-yildan Navoiy teatrining yakkaxoni, 1959-yildan Toshkent konservatoriyasida pedagog, professor (1979), 1972—77 yillar xonandalik kafedrasi mudiri. Oʻzbek operalarida Boʻron (S.Vasilenko, M.Ashrafiy, „Boʻron“), Ibrohim (T. Sodiqov, R. Glier, „Gulsara“), Nuʼmon (M. Ashrafiy, „Dilorom“), chet el klassik operalarida Eskamilo (J.Bize, „Karmen“), Onegin, Yelets-kiy (P.Chaykovskiy, „Yevgeniy One-gin“, „Qargʻa motkasi“), Figaro (J. Rossini, „Sevilya sartaroshi“) kabi bosh rollarni ijro etgan. Kon-sert repertuaridan, asosan, Hamza qoʻshiqlari hamda boshqa oʻzbek bastakor va kompozitorlarining asarlari (M.Leviyevning „Qahramon qizlar“, T.Sodiqovning „Jonon koʻrinur“, M.Burhonovning „Tabassum qilmading hech“) oʻrin olgan.

## Manbalar
Hokimjon Hoshimov

**Hokimjon Hoshimov** (1915.23.3, Toshkent shahri) — Xalq oʻqituvchisi (1991), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1959). Toshkent pedagogika in-stitutini tugatgan (1939). 1936-yildan "Oʻqituvchilar gazetasi"da adabiy xodim, masʼul kotib, 1947-yildan Toshkent shahri Sobir Rahimov tumanidagi 22-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 1948—2001-yillarda maktab direktori.H. haqida Oʻzbekiston televideniyesi tomonidan "Umr mazmuni" hujjatli filmi tayyorlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).
Hoshiya

**Hoshiya** — naqsh mujassamotida asosiy qismlardan; biror narsaning asosiy qismidan ajralib turadigan cheti, atrofi, zehi. Amaliy bezak sanʼatida naqsh mujassamoti tuzilishidagi muhim qism, boʻlak; markaziy may-don va uni oʻrab turadigan H. naqshdan iborat mujassamot keng tarqalgan; baʼ-zan bezak faqat H. naqshdan iborat boʻladi. Bezatilayotgan maydon (pers-pektiva, nisbatlar)ga qarab H. turlicha (ingichka, yoʻgʻon kabi) kenglikda boʻladi; baʼzan 2 parallel chiziqlar orasiga ham naqshlar ishlanadi. H. naqshlarni bir-biridan ajratib turish uchun ularning orasiga chiziladigan parallel toʻgʻri chiziqdan boshlab to murakkab naqshlargacha tarkib topadi.
Hubal

**Hubal** — qad. arab mifologiyasida quraysh qabilasining xudosi. Avlod-ajdodlar, oy yoki odmon xudosi, qabilaning homiysi hisoblangan. H. Kaʼ-baning bosh xudosi deb eʼtirof etilgan, u oʻng qoʻli oltindan, qolgan aʼzolari toshdan qilingan odam qiyofasidagi haykal shaklida tasvirlangan. Islom paydo boʻlganidan keyin mushriklar H.ni Makkaning. bosh xudosi sifatida Allohga qarshi qoʻyishgan. Makka fathidan soʻng H. sanami Kaʼbadan chiqarilib, parchalab tashlangan.
Hud

**Hud** () — Qurʼonda zikr qilingan paygʻambarlardan biri. Qurʼonga koʻra, u Od qavmidan boʻlib, oʻz qavmini hidoyatga boshlash uchun paygʻambar qilib yuborilgan. Bu qavm gavdali, jismonan baquvvat kishilar boʻlib, Yaman va Ummon oʻrtasidagi Ahqof degan joyda yashagan. Ular butlarga sigʻingan, yolgʻiz Allohga ibodat qilishga daʼ-vat etgan Hudni tahqirlab, yolgʻonchi va aqli zaif deb atashgan. Hud oʻz qavmini agarda yolgʻiz Allohga ibodat qil-masalar avvalda oʻtgan sarkash qavmlarga boʻlgani kabi, bularga ham Allohning azobi nozil boʻlishidan ogohlantiradi. Ammo Od qavmi bari bir oʻz zalolatida davom etaverdi va Hudga itoat etmadi. Shundan soʻng Alloh 3 yil yomgʻir yogʻdirmay, qurgʻoqchilikka giriftor etsa ham, bu qavm tavba-tazarru qilmagan. Oʻz qavmining imon keltirishidan umidini uzgan Hud oʻziga imon keltirgan moʻminlar bilan Makkaga ketib oʻsha yerda vafot etgan. Hidoyatga yurmagan qavm ustiga esa Alloh kuchli boʻron yuborib, hammalarini halok qildi ("Alhoqqa" surasi, 6—7-oyatlar).

## Manbalar

## Havolalar
Abdulla Hoshimov

**Abdulla Hoshimovich Hoshimov** (1908.20.9, Toshkent - 1976.21.6) -fiziolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), tibbiyot fanlari doktori (1956), professor (1957), Oʻrta Osiyo tibbiyot instituti davolash fakultetini tugatgach (1933), normal fiziologiya kafedrasida katta laborant, aspirant (1933 — 35), assistent (1935—38), dotsent (1938— 41). Urush qatnashchisi (1941—45). Toshkent tibbiyot akademiyasi normal fiziologiya kafedrasida dotsent (1945—56), ayni vaqtda Riga tibbiyot instituti normal fiziologiya kafedrasida doktorant (1953—56). 1957-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasining normal fiziologiya kafedrasida professor va Toshkent farmatsevtika instituti fiziologiya kafedrasi mudiri (1956—73). Ilmiy ishlari, asosan, sogʻlom organizmda hamda tashqi muhitning organizmga taʼsiri natijasida qon aylanishining oʻzgari-shiga oid.

## Manbalar
* Vliyaniye korn bolshix polushariy na teploregulyaiiyu (Uslovnshe refleksm), T., 1940; Krovoobrasheniye pri pishevarenii, T., 1958.
Hudayda

**Hudayda** — Yaman Arab Respublikasidagi shahar. Aholisi 360 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mamlakatning Qizil dengiz boʻyidagi muhim por-ti: chetga kofe, quruq mevalar, teri, paxta chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mexanika ustaxonalari, paxta tozalash, oziq-ovqat, tamaki, yogʻochsozlik korxonalari, ip gazlama fabrikasi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan H.ning eski shahar qismida Bob al-Mushrif darvozasi, Katta masjid saqlangan.

## Manbalar
Hudaychi

**Hudaychi**, hudaychi (arab. – boshqarmoq, yoʻl koʻrsatmoq) – Oʻrta Osiyoda amir yoki xon saroyidagi mansab. Hudaychi 2 darajaga boʻlingan: „hudaychiyi dasti rost“ („oʻng qoʻl hudaychi“) va „hudaychiyi dasti chap“ („chap qoʻl hudaychi“). Ular oliy hukmdorning oʻng va chap yonida turib, saroyda oʻtkaziladigan turli marosim va tantanalarni boshqargan. Birinchisining haq-huquqlari ikkinchisinikidan bir oz kengroq boʻlgan. Har ikkisi ham boshqa amaldorlardan farq qilish uchun qizil hassa (aso) tutgan.
Hudud ul-Olam

"HUDUD ul-OLAM" ("Olam chegaralari"), "Kitobi hudud al-Olam minal mashriq ilal magʻrib " — tarixiy-geografik asar. nomaʼlum muallif tomonidan fors tilida 982—83 yillarda Juzjon viloyatida yozilgan boʻlib, shu viloyat hokimi amir Abul Xoris Muhammad ibn Ahmadga bagʻishlangan. Bu asar oʻz zamonasida ham, 19-asr oxirigacha ham shu nom bilan hech qaysi manbada qayd etilmagan; 1258 yil qayta koʻchirilgan. Asar boshqa nom bilan mashhur boʻlganligi taxmin etiladi. Asar jami 60 bob (maqola)dan iborat boʻlib, muqad-•dimadan keyin quruqliklarning chegaralari, dengiz va qoʻltiqlar, orollar, togʻlar, konlar, daryolar, choʻllar va qumlar, soʻngra jahondagi viloyatlar taʼrifi berilgan, shuningdek koʻplab etnografik va iqtisodiy maʼlumotlar keltirilgan. Muallif yerning obod qismini 51 viloyatga boʻlgan va uning 45 tasi ekvatordan shim.da 1 tasi ekvator ustida, 5 tasi ekvatordan jan.da degan. U qitʼalar haqida fikr yuritib yunonlar zamo-nidayoq dunyo 3 qismga: Osiyoi Akbar (Katta Osiyo), Libiya (Afrika) va Urupo (Yevropa)ga boʻlinganini aytib, har birining chegarasini koʻrsatib bergan. Asarda Oʻrta Osiyo, xususan,Oʻzbekistonga doir geografik, etnografik maʼlumotlar koʻplab uchraydi. Xususan, Buxoro, Poykend, Sugʻd, Tavo-vis, Karmana, Kushoniya, Samarq-and, Kesh, Termiz, Kot, Fargʻona, Shosh va boshqa shahar va viloyatlar taʼrifi keltirilgan.

Asarning yagona qoʻl yozma nusxasini Abdulfozil Gulpoygoniy 1892 yil Buxorodan topgan. 1893-yildan sharq-shunos A.G.Tumanskiyning shaxsiy kutubxonasida saqlanib, 1924 yil Osiyo muzeyi fondiga berilgan. V.V.Bartold "H.ul-O." matnini soʻzboshi va izohlar bilan rus tilida (1930), V.F.Minorskiy ingliz tilida (1937) nashr ettirgan.

Ad.Hasanov H., Sayyoholimlar, T., 1981.
Hujayra devori

**Hujayra devori**, oʻsimliklar hujayrasi poʻsti (tetgapa se11i1aye) — hujayra membranasi sir-tidagi tuzilma; hujayrani mustahkam qilib turadi; unga shakl beradi; pro-toplastni himoya qiladi. Koʻpchilik oʻsimliklarning Hujayra devori yogʻochlanib, tayanch funksiyasini bajaradigan oʻziga xos oʻsimlik skeletini hosil qiladi. Yuqori molekulali uglevodlar — sel-lyuloza molekulalari Hujayra devorining asosini tashkil etadi. Bu molekulalar murakkab boylam (fibrillalar)ga toʻplanib, Hujayra devori uchun sinch vazifasini bajaradi. Hujayra devori tarkibida gemitsellyuloza, pyoktin boʻladi. Toʻqimaning xiliga qarab, uning hujayrasi devori tarkibida boshqa organik (lignin, kutin, suberin, mum oqsil) va anorganik moddalar (kaltsiy tuzlari, qum) boʻlishi mumkin. Hujayra devorining barcha moddalari, odatda, protoplastda sintez qilinadi. Uglevodlarni, asosan, Golji apparati sintezlaydi. Hujayra devori birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Birlamchi Hujayra devori yupqa, gemitsellyuloza va pek-tinga boy boʻlib, meristema va oʻsayotgan, baʼzan doimiy hujayralar uchun xos. Birlamchi Hujayra devori matriksida sellyuloza fibrillari tartibsiz oʻrnashgan. Birlamchi Hujayra devorining ayrim qismlari juda yupqa boʻlib, ularda naychalar joylashgan. Naychalar orqali plazmodesmalar (qoʻshni hujay-ralar protoplastlarini tutashtirib turuvchi sitoplazmatik ipchalar) oʻtadi.

Ikkilamchi Hujayra devori, odatda, hujayraning oʻsishi davri oxirida hosil boʻladi va qavat-qavat boʻlib proto-plast tomondan birlamchi Hujayra devori ustida taxlanib turadi. Ikkilamchi Hujayra devorida sellyuloza koʻp; uning fibrillalari kuchli va tartib bilan birmuncha paral-lel joylashadi. Har bir qavatda fib-rillalarning turli yoʻnalishda joylashganligi Hujayra devori mustahkamligini oshiradi. Ikkilamchi Hujayra devorida poralar deb ataladigan tutash boʻlmagan joylar boʻladi.

Bir hujayrali va koʻp hujayrali hayvonlar hujayralarida Hujayra devori boʻlmasligi mumkin. Hayvonlar Hujayra devori xilma-xil boʻlib, tashqi hujayra skeleti (bir hujayralilar pellikulasi, boʻgʻimoyoqlilarning xitin kutikula-si), himoya (tuxumhujayraning koʻp qavatli poʻsti, sista qobigʻi) vazi-fasini bajaradi. Hayvonlar Hujayra devori, asosan, uglevodlar va ularning oqsillar bilan birikmasidan, shuningdek, lipidlar va anorganik moddalardan iborat.
Hujayra populyatsiyasi

**Hujayra populyatsiyasi** - muayyan xususiyatlariga koʻra bir xil boʻlgan hujayralar guruhi. Mas, yangilanish qobiliyatiga binoan Hujayra populyatsiyasi 3 tipga ajratiladi. Turgʻun Hujayra populyatsiyasi yangilanish qobiliyatiga ega boʻlmaydi (mas, sut emizuvchilar neyronlari). Bunday toʻqimalarda hujayralar soni ular ixtisoslashuvi boshlanishidayoq doimiy boʻlib qoladi va boʻlinish qobiliyatini yoʻqotadi. Organizm hayotining oxirida esa hujayralar soni birmuncha kamaygan boʻladi. Oʻsuvchi Hujayra populyatsiyasi yangilanish va oʻsish, hujayralar sonining ortishi va ular poliploidizatsiyasi (mas, jigar va ayrim boshqa bezlar hujayrasida) hisobidan toʻqima massasini oshirish xususiyatiga ega. Yangilanadigan Hujayra populyatsiyasi eskirib oʻlgan hujayralar oʻrniga kam ixtisoslashgan oʻzak hujayralarning boʻlinishi va ixtisoslashuvi natijasida yangi hujayralar hosil qilib turish xususiyatiga ega (mas, ichak epiteliysi, qon hujayralari). Hujayra populyatsiyasini funksiyasiga koʻra ham tasnif qilish mumkin.
Hujayra sikli

**Hujayra sikli**, hujayra ning hayotiy sikli — hujayraning boʻlinishidan soʻng yana boʻlingunchayoki oʻlguncha oʻtgan hayot davri. Bir hujayralilar Hujayra sikli ularning hayot davriga toʻgʻri keladi. Toʻxtovsiz boʻlinadigan hujayralar Hujayra sikli mitoz sikliga toʻgʻri kelib, ketma-ket almashinib turadigan 4 davr: postmitoz yoki sin-tezdan oldingi (O, inglizcha §GO\U — oʻsish, yiriklashish), sintez (8, in-glizcha 8uMpe518 — sintez), mitozdan oldingi yoki sintezdan keyingi (S2) va mitoz (M) dan iborat. S:davrda transkripsiya sodir boʻladi; sintezlangan oqsillar toʻplanadi; DNK sinteziga tayyorgarlik koʻriladi. 5 davrda DNK replikatsiyalanadi, xromosomalar materiali 2 hissa ortadi. S2davrda hujayralar boʻlinishga tayyorlanadi; boʻlinish dukini hosil qiladigan oqsillar sintezlanadi. Mitoz — Hujayra siklining yakuniy davri boʻlib, unda reduplikatsiyalangan xromosomalar hujayraning har xil qutblariga tarqaladi.

Hujayra sikli va uning davrlarining davomiyligi koʻpayadigan hujayralarning xili, yoshi, organizmdagi gormonlar balansiga bogʻliq. Vaqtga nisbatan S: va S2davrlari oʻzgaruvchan boʻladi; tinim davrlari boʻlgan Hujayra sikli ayniqsa uzoq davom etadi. Bunday hollarda O0 yoki tinim davri (inglizcha §ar — ora-liq, interval) alohida ajratiladi. Agar tinim davri hisobga olinadigan boʻlsa, u holda Hujayra sikli haftalab, hatto oylab davom etishi mumkin (mas, jigar hujayralari). Neyronlarda Hujayra sikli organizm umriga teng boʻladi.

## Yana qarang

* Meyoz
* Mitoz
Hujayra shirasi

**Hujayra shirasi** - oʻsimlikning tirik hujayrasidagi sitoplazma ajratadigan suyuqlik; vakuolalar ichida boʻladi. Hujayra shirasi suv va kolloid eritma koʻrinishidagi turli moddalardan iborat. Hujayra shirasining yopishqoqligi suvnikidan 2-martacha ortiq. Oʻsimlikning unmayotgan urugʻ va sporalaridagi Hujayra shirasi suvsiz, una boshlaganda esa u yana suvga toʻyinadi. Yosh hujay-ralarda Hujayra shirasi kam. Tarkibi oʻsimlik turinyng oʻsish sharoiti, yoshi va hujay-ralari xiliga bogʻliq. Hujayra shirasida uglevodlar, oshlovchi moddalar, aminokis-lotalar, organik hamda anorganik kislotalar va boshqa bor. Hujayra shirasi hujayraning osmotik bosimi va turgor holatiga sharoit yaratadi.
Hujjat

**Hujjat** – keng maʼnoda – maʼlumotlar qayd etilgan moddiy buyumlar (qogʻoz, kinoplyonka, fotoplyonka, magnitofon lentasi, perfokarta va boshqalar). Hujjat matn, tasvir, tovush va boshqalardan ibo-rat boʻlishi mumkin.

Mazmuniga koʻra, Hujjat ilmiy-texnika Hujjatlari (maqolalar, kitoblar, patentlar, chizmalar, jadvallar va hokazo), huquqiy Hujjatlar (qarorlar, farmonlar, shartnomalar va hokazo), boshqaruv Hujjatlari (buyruqlar, koʻrsatmalar, qarorlar va hokazo)ga boʻlinadi. Shakllanish manbaiga koʻra, birlamchi va ikkilamchi (referatlar, anno-tatsiyalar va hokazo) Hujjatlar farqlanadi. Idora Hujjatlari toʻplami, odatda, kirish, chiqish va ichki (xizmatda foydalanish uchun) Hujjatlariga boʻlinadi. Mas, bank muassasasi Hujjatlari ichidagi mijozlar bankka taqdim etadigan hujjatlar: toʻlov topshiriqnomalari, chek va boshqa kirish Hujjatlari; bank ishtirokida rasmiylashtiriladigan va mijozlarga beriladigan Hujjatlar chiqish Hujjatlari hisoblanadi.

Huquq fanida hujjat deganda, odatda, qonunda belgilangan shaklda tuzilgan va yuridik ahamiyatga ega boʻlgan (shaxsning tugʻilganlik, maʼlumot olganlik, nikohdan oʻtganlik, mehnat staji kabi) faktlarni tasdiqlovchi, yozma aktlar tushuniladi. Hujjat sud ishlarini yuritishda faktlarni aniqlash vositasi sifatida katta ahamiyatga ega. Hujjatlarni qalbakilashtirish jinoyat hisoblanadi (qarang Xujjatlarni qalba-kilashtirish).
Hujjat al-Islom

**Hujjat al-Islom** (arab. حجة الإسلام) musulmon olimlarga beriladigan sharafli unvon boʻlib, “islomning hujjati/isboti” yoki “islomning e’tiborli shaxsi” degan ma’noni anglatadi.

## Sunniylikda
Bu unvon sunniy olamida ilk bor ellinizm ta’siridagi faylasuflar va ismoiliylarga qarshi raddiylar bildirgani uchun XI asr ilohiyotchisi Abu Homid Gʻazzoliyga nisbatan qoʻllangan. Keyinchalik u qozilarni hurmatlash atamasi sifatida ham ishlatilgan.
Hozirgi davrda misrlik muhaddis Qozi Ahmad Shokir oʻz ustozi Muhammad Rashid Rizo vafotidan keyin uning “Hujjat ul-islom” boʻlganini bayon qilgan. Devbandiylar bu unvonni boshqa din olimlari bilan olib borgan bahslari va Dorul Ulum Devbandni tashkil etgani uchun oʻzlarining yetakchilari, hanafiy-moturidiy olimi Muhammad Qosim Nanutviyga berganlar.

## Shialikda
Isnoash’ariya shialarida bu unvon olimlarga nisbatan qoʻllanadi. U dastlab yetakchi olimlarga sharaf sifatida ishlatilgan boʻlsa, endi bu atama oyatullohdan quyi olimlar iyerarxiyasidagi maqomni bildiradi.
Shialar orasida birinchi boʻlib bu unvonni Qojarlar davrida yashagan Muhammad Boqir Shaftiy (vaf. 1843) olgan.

## Manbalar
Hujjatlarni qalbakilashtirish

Sana : 2026.01.26 

**OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI KIBERXAFSIZLIK BOLIMI 146 MODDA A1 BANDIGA KORA ISH OCHILDI  – JINOYATCHI BELGILANGA TARTIBDA ISH OBORILMOQDAOCHILDI TELEGRAM FOYALANUVCHI USERNAME @aliakbar1102**

Davom etish vaqti 14 kun
Hujjatli film

**Hujjatli film** – kino sanʼati turi. Unda haqiqiy voqealar kinosurati material boʻlib xizmat qiladi. Birinchi hujjatli kinosuratlarni aka-uka Lumièrelar 1895-yil (Fransiyada) olishgan. Oʻzbekistonda birinchi hujjatli filmni Xudoybergan Devonov suratga olgan. Ovozsiz kino davriga mansub hujjatli filmlarda asosan tasvir hal etuvchi rol oʻynagan, voqealar mazmuni titr (yozuv) larda izohlangan, gʻoyaviy yoʻnalishda voqea obrazi hukmronlik qilgan. Ovozli kinoga oʻtilgach, film voqealari diktorlar tomonidan sharhlangan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Hujra

**Hujra** — anʼanaviy oʻzbek meʼmorligidagi eng kichik xona; bir yoki bir necha kishiga moʻljallangan yotoqxona. Jamoat binolarida (madrasa, masjid, maqbara va boshqa ziyoratgohlar), turar joylarning tashqari qismida qurilgan. Yirik inshootlarda (madrasa va boshqalar) bosh peshtoq — yon tomonlaridan boshlab hovlini oʻrab quriladigan mujassamot keng tarqalgan; bunday inshootlardagi hujralar koʻpincha bir xil hajmda boʻladi; baʼzan burchak hujralar bir muncha kattaroq boʻlib, ulardan darsxona sifatida foydalanilgan.

Hujra termini madrasa maʼnosida ham qoʻllangan. Bu soʻz madrasalarning ikkinchi nomi boʻlgan. Hujjatlarda madrasa soʻzi bilan qariyb teng maʼnoda ishlatilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Hukm

**Hukm**, muhokama (mantiqda) — predmetga maʼlum bir belgi (xossa, munosabat) xosligi yoki xos emasli-gini ifodalovchi tafakkur shakli. Hukm nisbatan tugal fikr boʻlib, unda predmet bilan uning aniq belgisi haqidagi bilim ifodalanadi. Hukmlar toʻgʻri (chin) yoki xato (yolgʻon) yoxud noaniq (taxminiy) boʻlishi mumkin. Hukmlar obyektiv voqelikka mos kelsa toʻgʻri (chin), mos kelmasa xato (yolgʻon) hisoblanadi. Ayni vaqtda chinligini ham, xatoligini ham aniqlab boʻlmaydigan hukmlar noaniq hukmlar deyiladi. Hukmlar asosan darak gap orqali ifodalanadi. Hukmlar tuzilishiga koʻra oddiy va murakkab boʻladi. Oddiy hukm deb tarkibidan yana bir hukmni ajratib boʻlmaydigan mulohazaga aytiladi. Oddiy hukm tarkibi 3 boʻlak: mantiqiy ega — subyekt (5), mantiqiy kesim — predikat (R) va mantiqiy bogʻlovchidan iborat. Mantiqii ega fikr qili-nayotgan predmet va hodisani, man-tiqiy kesim predmetga xos xususiyatni bildiradi. Mantiqiy bogʻlovchi ("...dir", "emas") predmetdagi xususiyatni tasdiqlaydi yoki inkor etadi. Oddiy qatiy hukmning formulasi; 8— R (emas). Oddiy hukmlar sifatiga koʻra tasdiqlovchi va inkor etuvchi, haj-miga koʻra yakka, umumiy va juzʼiy hukmlarga boʻlinadi. Oddiy qatʼiy hukmlar sifati va hajmiga koʻra 4 turga boʻlinadi: 1) umumiy tasdiq hukm (A) "hamma 5—R dir"; 2) umumiy inkor hukm (Ye) "hech bir 8—R emas"; 3) juzʼiy tas-diq hukm (I) "baʼzi 5—R dir"; 4) juzʼiy inkor hukm (O) "baʼzi 3—R emas" formulasi orqali ifodalanadi. Predikatning mazmuniga koʻra atributiv, mavjudlik va munosabat hukmlari farqlanadi. Murakkab hukm deb tarkibida 2 yoki undan ortiq oddiy hukm boʻlgan mulohazalarga aytiladi. Murakkab hukmlar "va", "yoki", "agar... unda" kabi mantiqiy bogʻlovchilar, inkor qilish va modal terminlarni qoʻllash orqali 2 va undan ortiq oddiy hukmlarning oʻzaro birikishidan hosil boʻladi. Mantiqiy bogʻlovchining mazmuniga koʻra murakkab hukmlarning quyidagi asosiy turlarini farq qilish mumkin: 1) birlashtiruvchi (konʼyunk-tiv) hukm — a l v. Mas, oʻz tilini va madaniyatini yoʻqotgan millat oʻzligidan judo boʻladi; 2) aiiruvchi (dizʼyunktiv) hukm — a V v. Mas, oʻsimliklar bir yillik yoki koʻp yillik boʻladi; 3) shartli (implikativ) hukm — a —> v. Mas, agar inson maqsad sari intilsa, u albatta maqsadiga erishadi; 4) ekvivalentlik hukmi — a=v. Masalan, agar bu geometrik figura uch-burchak boʻlsa, unda uning burchaklarining yigʻindisi 180 boʻladi.

Hukmlar modalligiga koʻra aletik (zaruriy), epistemik (ishonchli bilim), deontik (majburiylik), aksiologik (baholash) va vaqt modalligini ifo-dalovchi turlarga boʻlinadi. Hukm tafak-kur shakli sifatida xulosa chiqarishning tarkibiy qismi boʻlib xizmat qiladi.
Hukm (maʼnolari)

**Hukm**:

* Hukm, muhokama (mantiqda) — predmetga maʼlum bir belgi (xossa, munosabat) xosligi yoki xos emasli-gini ifodalovchi tafakkur shakli.
* Hukm (huquq) (huquqda) — jinoyat protsessida sudlanuvchining aybdorligi yoki aybdor emasligi haqida sudning chiqargan qarori.
Hukm (huquq)

**Hukm** (huquqda) — jinoyat protsessida sudlanuvchining aybdorligi yoki aybdor emasligi haqida sudning chiqargan qarori. Oʻzbekiston Respublikasi sudlari H.ni Oʻzbekiston Respublikasi nomidan chiqaradi. H. qonuniy, asosli va adolatli boʻlishi shart. Sud H.ni faqat sud muhokamasida tekshirilgan dalillar bilan asoslaydi. Sudning H.da ifodalangan barcha xulosalari asoslantirilgan boʻlishi lo-zim. H. faqat maslahatxonada yakka sudya yoki hayʼat tomonidan qabul qilinadi va barcha holatda ham oshkora eʼlon etiladi. H.ning 2 turi mavjud: ayblov H.i va oqlov Hukm (huquq). Ayblov H.i, oʻz navbatida 3 turga boʻlinadi: jazo belgilaydigan, jazo belgilamaydigan, jazodan ozod qiladigan ayblov Hukm (huquq) Jazo belgilaydigan ayblov H.i sudlanuvchining jinoyatni sodir etishdagi aybi sud muhokamasi davomida ishonchli dalillar bilan isbot qilingan taqdirdagina chiqariladi. Faqat ayblov H.i bilan sudlanuvchi aybdor deb topiladi va jazoga tortiladi. Sud quyidagi hollarda jazo belgilamaydigan, yaʼni jazo tayinlamasdan ayblov H.i chiqaradi: mahkum sodir etgan jinoyati uchun jazo tayinlashni istisno etadigan amnistiya akti eʼlon qilingan boʻlsa; mazkur jinoyat uchun ayblanuvchi tariqasida ishda ishtirok etishga jalb qilish muddati oʻtib ketgan boʻlsa; H. chiqariladigan vaqtga kelib, qilmish yoki uni sodir etgan shaxs ijtimoiy xavfliligini yoʻqotsa; mahkumning tuzalishiga jamoat birlashmalari va jamoalar taʼsir choralarini yoki maʼmuriy jazo choralarini qoʻllashi bilan erishish mumkin boʻlsa; H. chiqarish vaqtigacha sudlanuvchi vafot etgan boʻlsa. Jazodan ozod qiladigan ayblov H.ini chiqarish uchun quyidagilar asos boʻladi: sudlanuvchini jazodan ozod qiluvchi amnistiya akti eʼlon qilinsa; shaxsning H. chiqqunga qadar qamoqda boʻlgan vaqti tayinlangan jazo chorasiga teng yoki bu choradan ortiq boʻlsa. Oqlov H.i: jinoiy hodisa yuz ber-magan boʻlsa; sudlanuvchi tomonidan sodir etilgan qilmishda jinoyat tarkibi boʻlmasa; jinoyatni sodir etishda sudlanuvchining ishtiroki isbotlanmasa chiqariladi.

Sudda ish qaysi tilda koʻrilgan boʻlsa, H. shu tilda, aniq va tushunarli iboralarda bayon qilinadi va 3 qismdan: kirish, tavsif va qaror qismlaridan iborat boʻladi. Ayblov H.i 10 kun muddat ichida, oqlov H.i eʼlon qilingan vaqtdan boshlab kuchga kiradi. H. ustidan apellyatsiya, kassatsiya, nazorat tartibida shikoyat va protest keltirilishi mumkin.

## Manbalar

## Havolalar
Hulbuk

**Hulbuk** — Xuttalon viloyatining oʻrta asrlardagi markaziy shahri (6— 16-asrlar). Yunon-Baqtriya manbalarida Hulbissa, Xitoy manbalarida ("Tanshu") "Ko-lo-kyan" nomi bilan qayd etilgan. Qizilsuv daryosining soʻl sohili (Tojikiston)da joylashgan. Mir-zatepa oʻrnida boʻlgan degan taxminlar mavjud. 10-asrda H. gavjum shahar boʻlib, koʻplab rustoqlarga ega edi. H.da Xut-talon hokimi qarorgohi boʻlsada u Sagʻoniyon markazidan kichik edi. shahardagi turar joylar paxsadan qurilgan. Jome masjidi shahar oʻrtasida joylashgan. H.da 9—12-asrlarda kumush dirhamlar chiqaradigan zarbxona boʻlgan. 16-asrda Xuttalon Koʻlob deb atalgan, H. oʻrnida esa Qalʼai Zamm joylashgan.

LA.Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaznchnnm istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Hulkar

**Hulkar** — Savr yulduz turkumida joylashgan tarqoq yulduz toʻdasi. Oddiy koʻz bilan 6—9 ta eng yorugʻ yulduzini koʻrish mumkin. Toʻdada taxminan 540 ta yulduz bor. Eng yorugʻ yulduzi — Altsiona yoki Savrning g\ si V spektral sinfga kiruvchi qaynoq yulduzlar. Ravshanligi 2,9. Butun toʻdani qoplab olgan changli tumanlik mavjud. H.ning diametri 15 parsek (-49 yorugʻlik yili). Barcha yulduzlari fazoda deyarli bir tomonga parallel harakat qiladi. 19-asr oxirlaridayoq Toshkent rasadxonasida H.ning noyob fotosuratlari olingan edi.
Huloku

**Huloku**, Hulagu, Hulokuxon, Halokuxon (1217, Moʻgʻuliston — 1265.8.2, Marogʻa, Eron) — Hulokuiylar davlati va sulolasi asoschisi. Chingizxonning nabirasi, Tulixonning 4-oʻgʻli. Moʻgʻulistonda tugʻilgan. Yoshligidan harbiy yurishlarda qatnashgan. H. Ulugʻ qurultoyning qarori bilan Amudaryodan kechib oʻtib (1256), qisqa vaqt ichida hozirgi Afgʻonistonning bir qismini, Eron, Iroq, Zakavkazye, kichik Osiyo yerlarini bosib olgan (1256— 58). 1256-yil oʻzini mustaqil hukmdor deb eʼlon qilgan. H. nomigagina ulugʻ qoonga boʻysungan, undan elxon unvonini olgan. H. shomoniylikka eʼtiqod qilsa-da, boshqa dinlarni taʼqib etmagan. Ismoiliylar davlatini (1256) va Abbosiylar xalifaligini (1258) butunlay tor-mor qilgan. Soʻnggi xalifa — Mustaʼsimni qatl etgan. 1260-yil moʻgʻul qoʻshinlari Suriyaga bostirib kirgan, lekin Falastinda boʻlgan jangda Misr qoʻshinlari (mamluklar) tarafidan yengilgan. 1262-yil Oltin Oʻrda bilan urush olib borgan.
Hujayra markazi

**Hujayra markazi**, sentriol (lotincha: sepspit, — oʻrta nuqta, markaz) — hayvonlar va ayrim oʻsimliklar hujayrasi organoidi. asosiy vazifasi boʻlinayotgan hujayra qutblarini belgilash. Hujayra markazi silindr shaklidagi 2 ta kichik boʻlakchadan tashkil topgan; biri ikkinchisiga nisbatan toʻgʻri burchak hosil qilib joylashadi. Hujayra markazining har biri 3 ta mikronaychadan iborat 9 ta bogʻlamni oʻz ichiga oladi. Hujayra markazi — sitoplazmaning oʻzidan-oʻzi koʻpayadigan organoidi. Koʻpayishi oqsil kichik boʻlakchalarining oʻzi-oʻzini yigʻish jarayoni orqali amalga oshadi. Hujayra markazi hujayraning boʻlinishida muhim ahamiyatga ega. Undan boʻlinish duklari oʻsa boshlaydi.

Organizmning rivojlanish jarayonida Hujayra markazining joylashishi va shakli oʻzgarib turadi. Hujayraning boʻlinishi tamom boʻlgach hosil boʻlgan har bir yangi hujayra bir juftdan Hujayra markaziga ega boʻladi. Hujayra markazining notoʻgʻri boʻlinishi patologik holatga sabab boʻladi. Hujayra markazi gulli oʻsimliklarda boʻlmaydi.
Ruhulloh Xumayniy

**Ruhulloh Musaviy Xumayniy** (; 1900, boshqa maʼlumotlarga koʻra 1898 yoki 1903—1989) — din va davlat arbobi. Eronning Aroq shahri yaqinidagi Xumayn qishlogʻida ruhoniy oilada tugʻilgan. Avval Aroqda, keyin Qum shahrida oʻqigan, oʻsha yerda madrasada dars bergan. 50-yillar oxirida oyatulloh deb atala boshlagan. Eronda shoh hokimiyaiga qarshi kurash olib borgani uchun shoh jandarmeriyasi tomonidan 1963-yilda qamalgan, 1964-yilda Turkiyaga badargʻa qilingan. 1965-yilda Iroqqa borib, shialikning muqaddas markazi hisoblangan Najafda madrasada dars bergan. Shoh hukumatining talabi bilan 1978-yilda X. Iroqdan ham badargʻa qilingan. Quvayt hukumati unga mamlakatga kelishga ijozat bermagandan keyin, Parijda joylashgan. U yerdan turib, shoh hokimiyatiga qarshi kurashni va Eronda boshlangan inqilobiy harakatga yoʻllanma berishni davom ettirgan. Shoh hokimiyati agʻdarilgandan soʻng 1979-yil fevralda Eronga qaytib kelgan. Eron Islom Respublikasi tashkil etilgandan keyin X. rasman davlat rahbari (viloyati faqih) deb konstitutsiyada eʼtirof etilgan. Diniy rahnamo sifatida u „mar-jai taqlid“ hisoblanib, imom deb yuritilgan.

## Havolalar
Humo

**Humo** — afsonaviy qush; baxt-saodat, davlat ramzi. Oʻzbekiston hududidagi meʼmoriy yodgorliklarda, amaliy bezak sanʼati buyumlarida Humo tasviri haddan koʻp uchraydi. Oʻzbekiston Respublikasi gerbida ham Humo tasviri tushirilgan. 

## Yana q.

* Semurgʻ
Humoyun

**Humoyun** (1508.6.3 - 1556.27.1) -Boburiylar davlati hukmdori (1530— 40, 1555—56). 

1530-yil Humoyunning otasi Boburning Hindistondagi mulklariga ega boʻlgan. Sekin-asta Gujarot, Rajpu-tan, Malvani oʻz davlatiga qoʻshib olgan. Lekin oʻsib borayotgan ichki nizolar va ukalari Mirzo Komron, Mirzo Feruz, Askariy Mirzo va Hindol Mirzolarning mustaqillikka intilishlari davlatni zaiflashtirgan. Bundan foydalangan afgʻonlarning suriylar sulolasidan Shershoh Suriy Chausa shahri (1539) va Qanovuj shahri (1540) yaqinida Humoyunning qoʻshinini yengib, Dehlini egallagan. Humoyun Eronga qochib oʻtgan. Eronning harbiy yordami bilan Afgʻo-nistonni oʻz tasarrufiga olgan. 1541-yil ukasi Hindolning piri boʻlmish Mir Ali Akbar Jomiyning qizi Hamida Bonuga uylangan. 1542-yil Akbar tugʻilgan. Shershoh oʻlimidan keyin (1545) Shim. Hindistonda boshlangan nizolar mamlakatni siyosiy jihatdan parchalab tashlagan. Sharoitdan foydalanib Humoyun Hindistonga yurish boshlagan va 1555-yil 27-may kuni Sirxindda boʻlib oʻtgan shiddatli jangda afgʻonlar yengilganlar. Bu gʻalaba Shimoliy Hindistonda 2-marta boburiylar sulolasi hukmronligining oʻrnatilishini taʼminlagan. Humoyun oʻz kutubxonasi zinasidan tushib ketayotganda vafot etgan. Humoyun Hindistonda bir necha maʼmuriy islohotlar oʻtkazgan. Uning davrida Mir Sayid Ali boshchiligida miniatyura maktabi yuzaga kelgan. Humoyun fors va turkiy tillarda sheʼrlar yozgan. Akbar tomonidan Dehli shahrida H. maqbarasi qurilgan. Gulbadan begim Bobur va akasi Humoyun haqida "[Humoyunnoma|Humoyunno-ma]" asarini yozgan. 1529-yili (936-hijriy) Humoyun sog'ayadi, ammo otasi Zahiriddin Muhammad Bobur kasallanib qoladi. 

## Manbalar
Humoyun maqbarasi

**Humoyun maqbarasi** - Hindi stondagi meʼmoriy yodgorlik (16-asr 2-yarmi); Dehli shahrida Humoyunnint oʻgʻli Akbarsho\ tomonidan qurilgan. Maqbara murabba tarhli (47x47 m; umumiy balandligi 37,5 m), qizil qumtosh va oq marmardan bunyod etilgan; 2 qavatli. Pastki qavati (poydevori, balandligi 7 m)ga ravoqlar qatori ishlangan. 2-qavati — asosiy bino 3 qismdan ibo-rat boʻlib, bosh tarzi peshtoq-ravoq-li, markaziy xona qoʻsh gumbazli, uning yonidagi doira-koʻshk shaklidagi xonalar tepasiga gumbazli qafa-salar ishlangan. Maqbaraning oʻzi atrofi devor bilan oʻralgan chorbogʻnnng markazida joylashgan; chorbogʻ hududi ariqlar bilan boʻlaklarga boʻlingan chorchamonlar, koʻkalamzorlardan tashkil topgan. Maqbara chorbogʻ kengligi bilan oʻzaro uygʻun; aniq va goʻzal yechimini topganligi bilan diqqatga sazovor. Maqbaraning markaziy gum-bazli mujassamotida Oʻrta Osiyo va Eron meʼmorligining taʼsiri seziladi. Humoyun maqbarasi keyinchalik bunyod etilgan Tojmahal uchun namuna vazifasini oʻtagan.
Humoyunnoma

**Humoyunnoma** &ndash; Boburning qizi Gulbadan begim tomindan jiyani Akbar buyrugʻi bilan yozilgan memuar asar. Asarda *[[Boburnoma]]* asari voqealarining davomi tilga olinib, 15-asr oxiri 16-asr boshlaridagi Movarounnahr, Afgʻoniston, Hindistonning siyosiy, tarixiy, ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy hayoti haqida soʻz boradi. Gulbadan begim Boburning anʼanalarini davom ettirib asarda keltirilgan davrdagi tarixnavislik, adabiyot, etnografik izlanishlarini ham keltirib oʻtgan. Gulbadan begim Bobur hukumronligi davri voqealarni qisqacha Humoyun hukumronligi davrini batafsil yoritgan. Asarning 80 varoqdan iborat yagona qoʻl yozma nusxasi Britaniya muzeyida saqlanadi.

U toʻliq tugallanmagan. Abulfazl Allomiy "Akbarnoma" asarida "Humoyunnoma" dan keng foydalangan. Humoyunnomani A.S. Beverij ingliz tiliga, S. Azimjonova oʻzbek tiliga tarjima qilgan.
Hunarmand

**Hunarmand** — 1) Hunar ustasi; binokor, duradgor, naqqosh, kulol va boshqalar; uyida yoki oʻz doʻkonida biror mahsulot ishlab chiqarish bilan shugʻullanuvchi usta, kosib. 2) Bir ishni oson va tez uddalay oladigan tadbirkor, oʻz ishining ustasi.Durodkorlar bo'lmasa ham odamlarni ishi qiyin bo'lishi mumkin kulolchilik osson emas aholi uchun yangi buyumlar chiroyli idishlar tayyorlab berishadi