open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mehnat muhofazasi

**Mehnat muhofazasi** - inson ning mehnat jarayonidagi xavfsizligi, sihat-salomatligi va ish qobilyatining saqlanishiga qaratilgan tadbirlar. Qonun hujjatlarida mehnat jarayonida qoʻllaniladigan ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy, texnik, sanitariya-gigiyena, davolash-profilaktika chora tadbirlari belgilab qoʻyiladi. Mehnat qiluvchi shaxs xavfsizligi, salomatligi, mehnat qilish qobiliyatini himoyalash, sogʻlom mehnat sharoitlari yaratish, kasb kasalliklari yuz berish xavfini oldini olish, ishlab chiqarishda jarohatlanishlarga yoʻl qoʻymaslik kabilar **mehnat muhofazasi** oldidagi vazifalar hisoblanadi.

OʻzRda xavfsiz va qulay mehnat sharoitida ishlash yuzasidan fuqarolarning huquqlari Konstitutsiyada (37-modda) mustahkamlanib qoʻyilgan. Ushbu konstitutsiyaviy kafolatni amalda roʻyobga chiqarilishiga qaratilgan aniq chora tadbirlar Oʻzbekiston Respublikasi ning Mehnat kodeksida, "Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida"gi qonun (1993-yil 6-may)da, boshqa bir qator qonunlar va qonun osti normativ hujjatlarida belgilangan. Oʻzbekistonda Mehnat muhofazasi uchun katta moliyaviy mablagʻlar ajratiladi va oʻzlashtiriladi. Sogʻlom va xavfsiz mehnat sharoitida mehnat qilish huquqi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining eng asosiy mehnat huquqlaridan boʻlib hisoblanadi. Mehnat muhofazasiga oid talablar va standartlar Mehnat kodeksi, "Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida"gi qonun talablari asosida ishlab chiqariladigan korxona va tashkilotlarning ichki mehnat tartibi qoidalari, jamoa shartnomalari, tarmoq yoki mintaqaviy jamoa kelishuvlari, korxonalarning boshqa ichki normativ huquqiy hujjatlarida, muayyan soha, kasb, ish joylariga oid boʻlgan Mehnat muhofazasi standartlarida belgilab qoʻyiladi. Mulkchilik shakli va xoʻjalik yuritish usulidan qatʼiy nazar barcha korxona, muassasa, tashkilotlar oʻz xodimlari uchun sogʻlom va xavfsiz mehnat sharoitini yaratishi, xavfsizlik texnikasi choralarini koʻrishi, mehnatni muhofaza qilish xizmatlarini tashkil etishi, boshqa tashkiliy texnik tadbirlarni amalga oshirishi shart.

Mehnat muhofazasi qoidalariga rioya etilishi maxsus davlat organlari va jamoatchilik tomonidan nazorat qilib boriladi. Qonunlarga, shu jumladan, Mehnat muhofazasiga oid qonunlarga rioya etilishi ustidan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori va unga boʻysunuvchi prokurorlar umumiy nazorat olib boradi. Mehnat muhofazasi haqidagi qonun talablarini buzgan korxonalarga moliyaviy-iqtisodiy jazo choralari, ularning mansabdor shaxslariga nisbatan esa institutizomiy?, maʼmuriy-huquqiy, jinoiy javobgarliklar qoʻllanishi, ular aybi bilan yetkazilgan moddiy zararlar qoplantirilishi mumkin.

## Manbalar
Mehnat nizolari

**Mehnat nizolari** - amaldagi mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlarni tadbiq etish yoki yangi mehnat shartlarini belgilash yoxud mavjud shartlarini oʻzgartirishga doir masalalar boʻyicha yuzaga keladigan va qonunda oʻrnatilgan tartibda hal etiladigan kelishmovchiliklar. Mehnat nizolarini hal etish bilan bogʻliq barcha masalalar OʻzRning Mehnat kodeksi (259—281moddalar), Fuqarolik protsessual kodeksi (1, 5, 6, 31, 110, 149, 158, 185, 219, 239, 259moddalar)da koʻrsatib oʻtilgan. Mehnat nizolari yakka tartibdagi Mehnat nizolari va jamoaga doir Mehnat nizolariga boʻlinadi. Ya kka tartibdagi Mehnat nizolari — ish beruvchi va xodim oʻrtasida mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlarni, mehnat shartnomasipz. nazarda tutilgan mehnat shartlarini qoʻllanish yuzasidan kelib chiqqan kelishmovchiliklardir. Jamoaga doir Mehnat nizolari — ish beruvchi va xodimlar jamoalari oʻrtasida mehnatning yangi shartlarini belgilash va mavjud shartlarini oʻzgartirish, jamoa shartnomalari va kelishuvlarini tuzish, oʻzgartirish va bajarish yuzasidan kelib chiqqan kelishmovchiliklardir. Ish beruvchi bilan xodimlar oʻrtasidagi kelishmovchiliklar mehnat shatnomasida qatnashuvchi har 2 tarafning harakati yoki harakatsizligi natijasida kelib chiqishi mumkin. Har qanday kelishmovchiliklarhamM.n. darajasiga borib yetmaydi. Yuzaga kelgan kelishmovchiliklar mehnat huquqi subʼyektlari tomonidan turlicha baholanishi mumkin. Baholashdagi kamchiliklar Mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi organga murojaat qilingandan boshlab Mehnat nizolari darajasiga borib yetadi.

Mehnat nizolarini Mehnat nizolari komissiyasi va sud koʻrib chiqadi. Xodim mehnat nizosini hal qilish uchun, oʻz xohishiga koʻra, Mehnat nizolari komissiyasi yoki bevosita sudga murojaat etishga haqli. Mehnat nizolari, odatda, yo xodimning mehnat huquqini buzish bilan, yoki asossiz talab oqibati bilan bogʻliq boʻladi. Mehnat nizolariga olib keluvchi keng tarqalgan sabablar quyidagilar: mehnat toʻgʻrisidagi qonunlarni buzish; xodimlarning oʻz mehnat maj-buriyatlarini bajarmasligi yoki vijdonan bajarmasligi (progullar, ishga kech qolib kelish va boshqalar) va ish beruvchi tomonidan qoʻllaniladigan taʼsir choralariga notoʻgʻri munosabatda boʻlish; ish beruvchi va xodimlarning amaldagi huquq normalarini turlicha tushunishi, xodimlarning oʻz huquqyaarini notoʻgʻri tushunishi va boshqa

Gulnora Sarimsoqova.

## Manbalar
Mehnat predmeti

**Mehnat predmeti** - kishi meh nati sarflanadigan obyekt. Shaxsiy va ishlab chiqarish isteʼmoliga yaroqli shaklga keltirish uchun predmetlar qayta ishlanadi. Mas, kalava tayyorlashda paxta, kanop, jun yoki gazlama toʻqishda kalava, temir tayyorlashda temir rudasi, mashinalar tayyorlashda temir Mehnat predmeti hisoblanadi (qarang Ishlab chiqarish vositalari).

## Manbalar
Mehnat psixologiyasi

**Mehnat psixologiyasi** - insonning mehnatga munosabati, mehnat faoliyatining qonuniyatlari va uning rivojlanishini tadqiq qiladigan psixologiya sohasi. Mehnat psixologiyasi mehnatda shaxsning faoliyati, boʻsh vaqti, dam olishining ishlab chiqarishga taʼsirini ham oʻrganadi. Mehnat psixologiyasi nemis-amerikalik psixolog G. Myunsterberning (1863—1916) "Psixologiya va ishlab chiqarish unumdorligi" (1913) va "Psixotexnika asoslari" (1914) kitoblari chiqqan davrdan boshlab alohida soha sifatida vujudga kelganligi eʼtirof etilgan. Mehnat psixologiyasining asosiy vazifasi ishlab chiqarish munosabatlarini yaxshilash, mehnatkashlarga zarur shart-sharoit yaratib berish, kasb layoqatini aniqlash, kasb kasalliklarining , ishlab chiqarishda jismoniy falokatlarning , psixologik stress, tolikish va zoʻriqish holatlarining oldini olishdir.

Ergash Gʻoziyev.

## Manbalar
Mehnat resurslari

**Mehnat resurslari** - mamlakat aholisining mehnatga layoqatli yoshdagi qismi, iqtisodiy resurslarning tarkibiy unsuri; 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan ayollar, 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar Mehnat resurslariga kiritiladi.

Kishilar yoshining ulgʻayishiga qarab Mehnat resurslariga dastlab qoʻshiladilar, soʻngra (yoshi oʻtgach) undan chiqadilar. Koʻpchilik mamlakatlarda, shu jumladan, Oʻzbekistonda 16—59 yoshdagilar Mehnat resurslariga kiritiladi. Mehnat resurslari oʻsishi aholining koʻpayishiga bogʻliq. Aholi tarkibida yoshlar qanchalik koʻp boʻlsa, Mehnat resurslari shunchalik tez oʻsadi. 20-asr oxiri —21-asr boshlarida Oʻzbekistonda Mehnat resurslari har yili 320—350 ming kishi atrofida koʻpay-ib bordi. Ularning asosiy qismini mehnat yoshiga qadam qoʻyganlar tashkil etadi.

Mehnat resurslari soni miqdoriy ifoda boʻlsa, mehnat yoshidagilarning bilim saviyasi, malakasi, kasbiy mahorati va ishbilarmonligi uning sifatini yaratadi. Taʼlimtarbiya, malakani oshirish, sogʻliqni taʼminlash, uni mustahkamlash uchun sarflar inson kapitaliga investitsiya boʻlib, Mehnat resurslari ni takroran yaratishga xizmat qiladi. Mehnat resurslari mehnat bozori orqali taqsimlanadi. Mehnat resurslari ban-dligi — mehnat yoshidagi kishilarning ish bilan taʼminlanishi, ularning tovar va xizmatlar yaratishda ishtirok etishi. Mehnat resurslari tarkibidagi ishlashga talabgor boʻla turib ish topa olmaganlar ishsizlar (qarang Ishsizlik) hisoblanadi (qarang Bandlik).

21-asr boshlarida Oʻzbekiston Mehnat resurslari tez oʻsishi bilan tavsiflandi. 2003-yilda respublikada Mehnat resurslari 13181,0 ming kishini tashkil etdi.

## Manbalar
Mehnat taqsimoti

**Mehnat taqsimoti** - mehnat turlarining bir-biridan ajralib mustaqil ahamiyat kasb etishi; mehnat turlarining ixtisoslashuvi.

Mehnat taqsimoti yuz berganda bir mehnat turidan ikkinchisi, ikkinchisidan uchinchisi va hokazo ajralib chiqadi va shu jarayon uzluksiz davom etaveradi. Har bir mehnat turi mustaqil vazifani boshqa mehnat turlari bilan bogʻlanib, ishlab chiqarish da qatnashgan holda bajaradi. Mehnat taqsimoti mehnat turlarini koʻpaytirib, ularni ayrim kishilarga kasb sifatida birkitib qoʻyadi. 21-asr boshlarida Mehnat taqsimoti tufayli dunyoda 30 ming xil kasb mavjud boʻldi. Mehnat taqsimoti mehnat unumdorligini oshiradi. Jamiyat taraqqiyotida Mehnat taqsimoti 3 yoʻnalishda boradi: Umumiy Mehnat taqsimoti — yirik mehnat turlarining bir-biridan ajralib, yirik sohalarni tashkil etishi. Bunda mehnatning moddiy va nomoddiy, agrar, industrial va servis sohasidagi turlari paydo boʻladi; X u susiy Mehnat taqsimoti — yirik sohalar ichidagi Mehnat taqsimoti — muayyan sohadagi mehnat ixtisoslashadi, mehnat turlari koʻpayadi. Agrar mehnat dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik mehnati turlariga ajraladi. Sanoatdagi mehnat undirma va ishlama, ogʻir va yengil sanoatdagi mehnat turlariga ajraladi. Qisman Mehnat taqsimoti — korxona doirasida boʻladigan mehnat turlarining ixtisoslashuvi. Bunda mehnat mahsulot yaratish uchun kerak boʻlgan ayrim qismlarni ishlab chiqarish boʻyicha ixtisoslashgan turlarga ajraladi. Milliy iqtisodiyotda hududlar yoki mintaqalar boʻyicha mehnat ixtisoslashadi. Xal qaro Mehnat taqsimoti — mehnatning mamlakatlar oʻrtasida maʼlum nisbatda va iqtisodiy nafni koʻzlagan holda taqsimlanishidir. Bu mehnat turining bir-biridan ajralishi emas, balki mavjud mehnat turlarining ayrim mamlakatlarga ularning ustuvor faoliyati sifatida birkitilishini yuzaga keltiradi.

Xalqaro Mehnat taqsimoti ishlab chiqarishning baynalmilal miqyosda ixtisoslashuvini bildiradi, davlatlararo iqtisodiy aloqalarni zaruratga aylantiradi, xalqaro savdoni yuzaga keltiradi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Manbalar
Mehnat unumdorligi

**Mehnat unumdorligi** - ishlab chiqarish jarayonida kishilar mehnatining foydaliligi, samaradorligi va mahsuldorligi; Mehnat unumdorligi ishlovchining maʼlum vaqt birligi (soat, smena, oy, yil) ichida tayyorlagan mahsulot hajmi bilan oʻlchanadi. Mehnat unumdorligi tarmoqlari va korxonalarda mehnat unumdorligi yalpi yoki sof mahsulot asosida hisoblanadi. Yillik mahsulot hajmini oʻrtacha ishlovchilar soniga boʻlish orqali bir ishlovchi hisobiga yaratilgan mahsulot aniqlanadi.

Mehnat unumdorligining oʻsishi mahsulot birligini ishlab chiqarishda mehnat sarfining kamayishi demakdir. Mehnat unumdorligi yuqori boʻlsa, jami-yat har bir xodim hisobiga koʻproq mahsulot tayyorlash, binobarin, oʻzining oʻsib borayotgan ehtiyojlarini toʻlaroq qondirish imkoniyatiga ega boʻladi. Mehnatning asosiy kapital bilan taʼminlanishini yaxshilash, fantexnika taraqqiyoti yutuqlari va yangi texnologiyani joriy etish, ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, xodimlarning malakasini va texnik tayyorgarlik darajasini, madaniyatini, maʼlumotini oshirish Mehnat unumdorligi oʻsishining eng muhim omillaridandir.

## Manbalar
Mehnat qurollari

**Mehnat qurollari** - odamlar moddiy boyliklar yaratishda, mehnat predmetlariga, obʼyektlariga taʼsir koʻrsatishda qoʻllaydigan asbob-uskunalar; ular ish qurollari, mashinalar, stanoklar, mexanizmlar va boshqalardan tar kib topadi (qarang Ishlab chiqarish vositalari).

## Manbalar
Mehnatga qobiliyatsizlik

**Mehnatga qobiliyatsizlik** - mehnat qilish qobiliyatining yoʻqolishi yoki mehnatga yaroqsizlik. Odatda, kasallik, baxtsiz hodisa, uy-roʻzgʻor yumushlari, ishlab chiqarish (qarang Kasb kasalliklari), homiladorlik, tugʻish, keksalik va boshqa sabablarga koʻra, kishi mehnat qobiliyatini yoʻqotadi. Doimiy va vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlik tafovut qilinadi. Doimiy Mehnatga qobiliyatsizlik

— nogironlikdir- Vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlik toʻliq yoki qisman boʻlib, qisqa muddatda mehnat qobiliyati tiklanishi mumkin. Vaqtincha toʻliq Mehnatga qobiliyatsizlikda biror ishga qobiliyat yoʻqoladi va bemor uyda davolanadi. Sogʻaygach, yana ishini davom ettiraveradi. Qisman vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlikda bemor odatdagi ishni bajara olmaydi, ammo sogʻligiga putur yetmagan holda boshqa ishni bajarishi mumkin. Vaqtincha Mehnatga qobiliyatsizlikni vrach belgilaydi va mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi (ishdan ozod qilish va vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik boʻyicha nafaqa olish huquqini beradi) yoki ishdan va oʻqishdan ozod qiladigan maʼlumotnoma berib rasmiylashtiradi. Kasallik yoki ishlab chiqarish va turmushda yuz beradigan baxtsiz hodisalar oqibatida Mehnatga qobiliyatsizlik nafaqa ta-yinlashda, ish sharoitini belgilash, soliq toʻlash, maishiy va tibbiy xizmat koʻrsatish yuzasidan turli imtiyozlar berishda (qarang Sugʻurta) asosiy omil hisoblanadi.

## Manbalar
Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi

**Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasi**, kasallik varaqasi (byulleten) — ishchi yoki xizmatchi vaqtincha mehnatga qobiliyatsiz boʻlganda ishlamay turib nafaqa olish huquqini beradigan hujjat. Davlat su-gʻurtasi (qarangSugʻurta) toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq barcha ishchi va xizmatchilarga kasal boʻlganda, baxtsiz hodisa yuz berganda, homiladorlikda, tugʻishdan keyin, bemor bola yoki boshqa oila aʼzolarini parvarish qilganda, baʼzan sanatoriy va kurortlarda davolanganda ishlamay turib nafaqa olish huquqini beradi. Dastlab Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasiv. maʼlum muddatga (6 kungacha) beriladi. Uni ana shu muddatidan ortiq kunga vrachlar konsultatsiya komissiyasi (VKK) uzaytiradi. Homiladorlik va tugʻish boʻyicha Mehnatga qobiliyatsizlik varaqasiv.ni ayollar maslahatxonasi yoki tugʻruqxona vrachi beradi, mudsatini ham oʻzi belgilaydi.

## Manbalar
Mehnatni normalashtirish

**Mehnatni normalashtirish** — maʼlum tashkiliytexnik sharoitlarda muayyan ish hajmini bajarish yoki mahsulot birligini tayyorlash uchun sarflanadigan mehnat hajmini, mex,nat harajatlarini belgilash.

Tor maʼnoda Mehnatni normalashtirish ishlab chiqarish topshiriqlarini yoki aniq operatsiyalarni bajarish uchun zarur boʻlgan vaqt normasini aniqlashdan iborat.

Bozor iktisodiyoti sharoitida korxona va firmalar miqyosida Mehnatni normalashtirish yanada chuqurlashib, rivojlanib boradi. Mehnat borasidagi xizmatlarning oldisotdi jarayonida xodim va ishga yollovchi oʻrtasida ishning vaqti, mazmuni, mavsumiyligi va hajmini aniqlab olish imkonini beradi. Mehnatni normalashtirish eng tejamli mehnat usullarini tanlashda, mehnat taqsimoti va kooperatsiyasining eng maqbul shakllarini, ish joylarini tashkil etish va ularga xizmat koʻrsatishning oqilona tizimini belgilashda qoʻllanadi. Korxonada Mehnatni normalashtirish ishlab chiqarish jarayonida ishlab chiqarish vositalaridan foydalanib alohida ish va operatsiyalarni bajarishda mehnat harajatlarining optimal darajasini belgilash va shunga amal qilishdir.

Oʻzbekistonda Mehnatni normalashtirish masalalari bilan bevosita Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi shugʻullanadi.

## Adabiyot
* Abdurahmonov Q.X. va boshqa, Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi, T., 2001; Nazarov A.Sh., Normirovaniye truda, T., 1987;Qalandar Abdurahmonov.

## Manbalar
Mehrjon

**Mehrjon**, Mehrjon — kuzgi teng kunlikda kuz bayrami sifatida oʻtkazilgan bayram. Miloddan avvalgi 1 ming yillik boshida bunday kuzgi bayramlar turli joylarda, mas, Eronda va boshqa joylarda M., koʻhna Xorazmda — Chiriruj, Sugʻdda esa Nimsarda nomi bilan mashhur boʻlgan. Oʻrta asrlarda Mehrjon (M.) muhim bayramlardan biri sifatida nishonlanib kelingan. Baʼzi mamlakatlarda Mehrjon davlatning rasmiy bayrami sifatida oʻtkazilgan. Shu maqsadda davlat xazinasidan mablagʻ ajratilgan, sovgʻalar tarqatilgan, yurtga osh berilgan, sayillar, musobakalar, tomoshalar uyushtirilgan. M. qad. dehqonchilik madaniyati bilan bogʻliq bayramdir. Musulmon ulamolari bu bayramni zardushtiylikka daxldor udumlar deb, oʻtkazilishiga qarshilik koʻrsatishgan. Shu boisdan boʻlsa kerak, M. bayramini nishonlash asta-sekin toʻxtagan.

20-asrning 90-yillarqsan M. dastlab Tojikistonda, soʻng Oʻzbekistonda qayta nishonlana boshlandi.

## Manbalar
Mehribonlik uylari

**Mehribonlik uylari** - yetim va ota-onalarining yoki boshqa qonuniy vakillarining vasiyligisiz qolgan bolalar uchun davlat tomonidan ochilgan taʼlim tarbiya muassasasi. Yetim yoki qonuniy vasiylar qaramogʻida boʻlmagan bolalar, ota-onalari sud hukmi bilan otaonalik huquqidan mahrum qilingan, otaonalari voz kechgan bolalar uchun tashkil qilingan. Mehribonlik uylarida 3 yoshdan 16 yoshgacha boʻlgan sogʻlom bolalar yashashi va tarbiyalanishi uchun zarur sharoitlar yaratiladi. Mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilarni oʻqitish va boqish toʻla davlat taʼminoti asosida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Mehribonlik uylari 3—7 yoshli bolalar uchun bolalar botasi tartibida, 7—16 yoshli bolalar uchun umumiy oʻrta taʼlim maktabi tartibida ishlaydi hamda maktab taʼlimtarbiyaviy dasturiga muvofiq ish olib boradi. Mehribonlik uylarida tarbiyalanuvchilarning maktab oʻquv dasturini toʻliq oʻzlashtirishlari, ularning mehnat koʻnikmalarini shakllantirish va mustahkamlash, jismoniy kamol topishlari, axloqiy hamda estetik tarbiya olgan barkamol shaxslar boʻlib yetishishlari taʼminlanadi. Shuningdek, yuqoridagi maqsadlarga qaratilgan maʼnaviymaʼrifiy, madaniy-ommaviy tadbirlar olib boriladi.

Mehribonlik uylari Oʻzbekistonda dastlab 1918-yil yetimxonalar asosida bolalar uyi nomi bilan tashkil etilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida jangchilarning bolalari uchun maxsus bolalar uylari ochilib, ularda Ukraina, Belarus, Litva, Latviya, Estoniya, Moskva, Leningrad va boshqa shaharlardan keltirilgan bolalar tarbiyalandi. Mustaqillik yillarida Xalq ta'limi vazirligi tomonidan "Bolalar uylari" Mehribonlik uylari deb nomlana boshlandi. 2002-yil Oʻzbekistonda 27 Mehribonlik uylari ishladi, ularda 3650 bola tarbiyalandi. O'zbekiston Respublikasi Farg'ona  viloyati Marg'ilon shahrida joylashgan 1-sonli Mehribonlik uyi ham 1924-yilda tashkil topgan.

## Manbalar
Mehr-narse

**Mehr-narse** (5-asr) — Sosoniylar vaziri. M.-N. Erondagi Fors viloyatining Feruzobod shahrida tugʻilgan, qad. fors shohlari avlodidan. Sosoniy shoh^ar (Yazdigard I, 399—420; Bahrom Goʻr (Varaxran) V, 421—438; Yazdigard II, 439—457) davrlarida vazirlik qilgan. Tabariyiint maʼlumot berishicha: M.N. Zardushtga oʻxshab 1-ko-hin, 1jangchi, 1dehqon boʻlgan, u 3 oʻgʻlidan birini ruhoniylar, 2sini harbiy zodagonlar, 3sini dehqonlar tabaqalarining tepasiga qoʻygan. U xazorapat (shoh gvardiyasi boshligʻi) si-fatida, gvardiyani boshqargan, faqat davlatni boshqaruvchi emas, balki qoʻmondon ham boʻlib ulkan rol oʻynagan. M.-N. oʻz vatanida bir necha bogʻi va otashkadasi bor (oʻzi va oʻgʻillariga atab) qishloqpar qurdirgan. Keyinchalik Fors shahrining gʻarbiy tumanlaridan birida qasr qurdirgan, unda avlodsan-avlodga oʻtib kelgan epik rivoyatlar saqlangan.

## Adabiyot
* Bartold V. V., Sochineniya, t. 7, M., 1971; Lukonin V. G., Drevniy i rannesrednevekoviy Iran, M., 1987.

## Manbalar
Mehrob (maʼnolari)

**Mehrob**:

* Mehrob (arab. — harb joyi; bu yerda namoz paytida shayton bilan imom oʻrtasidagi urush joyi maʼnosida) — masjidning Makka (Kaba)ga qarata yoʻnaltirib devor ichiga ishlangan ravoq shaklli joy, sajdagoh.
* Mehrob (yulduzlar turkumi) (lotincha Aga) — osmon sferasining Jan.
Mehrobi

**Mehrobi** — mehrob shaklidagi naqsh turi; amaliy bezak sanʼati (kashtadoʻzlik, kandakorlik, kulollik, yogʻoch oʻymakorligi va boshqalar) va meʼmorlikda keng tarqalgan.

## Manbalar
Mehtar

**Mehtar** (fors. — ulugʻ, janob) — saroy mansablaridan biri. Somoniylar davlatida boobroʻ shaxslar, davlat arkonlari. Baʼzi manbalarda M. "qishloq oqsoqoli" yoki "otboqar, sayis" — maʼnolarida ham qoʻllangan. Buxoro xonligida M. hukmdorga yaqin 4 davlat mansabdorlaridan ikkinchisi boʻlib, baʼzan u oliy farmonga muvofiq, saroyga otdan tushmagan holda kirishga haqli hisoblangan. M. zimmasiga zakotdan, shuningdek, tovar, aqcha, don, chorva singari tushumlarning qonunga binoan, zarur oʻrinlarda ishlatishni nazorat qilish vazi-fasi yuklatilgan; 2) Qoʻqon va Xiva xonliklarida davlat xazinachisi; 3) oʻtmishda xon saroyida xizmat qiluvchi surnaychi, karnaychi, nogʻorachi va doirachilardan iborat sozandalar guruhining yetakchisi va boshligʻi. M.lar eng mohir, tajribali, maxsus surnay yoʻllarini va nogʻora usullarini puxta egallagan ustoz surnaychi yoki nogʻorachilardan tayinlangan. Xalq orasida tarqalgan qoʻgʻirchoq oʻyinlari tomoshalariga joʻr boʻluvchi, shuningdek, toʻybazmlarda, milliy bayramlarda, sayillarda ishtirok etuvchi surnaykarnay-nogʻora dastasining boshligʻi ham M. deb yuritilgan.

## Manbalar
Mehtar Qosim koʻprigi

**Mehtar Qosim koʻprigi** — 16-asrning 2-yarmiga oid gidrotexnika inshooti — gʻisht koʻprik; 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida vayron boʻlgan. Qoldiqlari Buxorodan 22&nbsp;km shim.sharqda, Buxoro—Gʻijduvon—Samarqand yoʻli orqasida (Qavola va Chorbogʻ qishlokdari oraligʻida Qorakoʻldaryoning eski oʻzani tubida) saqlanib qolgan. Bunday qad. suv inshootlari manbalarda „Qantara“, „Sari pul“, „Puli sangin“, „Tosh koʻprik“, „Gʻisht koʻprik“, „Taxta pul“, „Pul sirot“ nomlari ostida tilga olinadi. Bu tarixiy inshoot Buxoro aholisi oʻrtasida Sari puli Mehtar Qosim nomi bilan mashhur boʻlgan. Nomlanishicha, dare ustida bino qilingan bu koʻprik Buxoro amirligi zakotchisi Mehtar Qosim mablagʻiga qurilgan. 18-asr muallifi Mirza Badiʼ devonning yozishicha, bu inshoot 11 ravoqli boʻlgan. 1962-yil akad. Ya. Gʻulomov boshliq Mohondaryo arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan uning 2 ravogʻi poydevorlarining qoldiqlari Qorakoʻl daryo oʻzani tubidan topib tekshirilgan. Ravoq poydevorlari oraligʻi 6 m, ravoq poydevori har birining eni 3 m, uz. esa 8 m ga teng boʻlib, suvga chidamli qurilish qorishmasi — qir bilan toʻrtburchak shaklida pishiq gʻishtlardan ishlangan. Qurilish qorishmasi ohak, pista koʻmir va ganch aralashmasidan tayyorlangan. 26—26*27—27— 5 sm hajmdagi pishiq gʻishtlarning mu-stahkamligi oʻrtacha 150&nbsp;kg/sm² ni tashkil etadi. Saqdanib qolgan qismlarining oʻlchamlariga qarab hisoblaganda, koʻprikning uz. 120 m, eni 6 m boʻlgan. Bu inshootdan oʻz davrida aholi va transportlar qatnovi bilan bir qatorda Zarafshon daryosi oqimini oʻlchash va uni dehqonchilik tumanlariaro taqsimlashda ham foydalanilgan. Mirza Badiʼ devonning „Majmaʼ ul-arqom“ asarida koʻrsatilishicha, Zarafshon oqimining 11 ravoqqa teng suvi sugʻorish mavsumida Buxoro miroblari tomonidan M.Mehtar qosim koʻprigidan oʻtkazilib, Romitan, Jondor va Qorakoʻl tumanlariga taqsimlanib berilgan.

## Adabiyot
* Mirza Badi’divan, Madjmaʼ al arkam („Predpisaniya fiska“) (Priyomi dokumentatsii v Buhare XVIII v.), Faksimile rukopisi [Vvedeniye, perevod, primechaniye, prilojeniye A. B. Vildanovoy], M., 1981;Muhammadjonov A., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.

Abdulahad Muhammadjonov.

## Manbalar
Myobius yaprogʻi

**Myobius yaprogʻi** - eng sodda bir tomonli sirt; AVVA’ toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi qogʻoz Tasmanii g AV va A’ V" tomonlarini, A va V nuqtalar mos ravishda V" va A’ nuqtalar bilan ustma-ust tushadigan qilib yopishtirish natijasida hosil boʻladi. Agar Myobius yaprogʻi ni oʻrta chizigʻi boʻyicha kesilsa, u 2 boʻlakka ajralib ketmaydi, balki chegaraviy chiziqlari ikkita boʻlgan 2 tomonli sirt hosil boʻladi. Myobius yaprogʻini birinchi boʻlib bir-birlaridan mustaqil ravishda nemis matematiklari A. Myobius va I. Listinglar kashf qilishgan.

## Manbalar
Myoziya

**Myoziya** — Quyi Dunay va Bolqon togʻlari oraligʻidagi tarixiy viloyat. Da-stlab frakiy qabilalar (myozlar, getlar, besslar va boshqalar) joylashgan. Miloddan avvalgi 7—6-asrlarda M. hududini yunonlar oʻzlashtirganlar, miloddan avvalgi 1-asr oxiridan Rim hukmronligi ostida boʻlgan. 4-asrda gotlar, 6—7-asrlarda slavyan qabilalari joylashib olgan.

## Manbalar
Hermann Joseph Muller

**Hermann Joseph Muller** (1890.21.12, Nyu-York — 1967.5.4, Indianapolis, Indiana shtati) — amerikalik genetik. Radiatsion genetika asoschilaridan. 1933—37 yillarda SSSRda ishlagan. Texas (1925-32), 1945-yildan Indiana shtatidagi universitet professor Rentgen nuri taʼsirida sunʼiy mutatsiyalar paydo qilish mumkinligini tajribada isbotlagan (1927). Irsiyatning xromosoma nazariyasi kashfiyotchilaridan. Nobel mukofoti laureata (1946).

## Manbalar
William P. Murphy

**William Parry Murphy** (1892.6.2,—1987.9.10) — amerikalik vrach va patolog. Oregona universiteti va Bostondagi Garvard tibbiyot maktabini tugatgan; shu maktabda professor (1940—50). Ilmiy ishlari qandli diabet va qon kasalliklari, jumladan, anemiyaga bagʻishlangan. Pernitsioz anemiyani davolashda "jigarli parhez"ni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1934, J. Maynot va J. Uipl bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Rudolf Mössbauer

**Rudolf Lyudwig Mössbauer** (1929.31.1, Myunxen) — nemis fizigi. Myunxen oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1955) dan soʻng, Geydelbergdagi M. Plat nomli institutda, Myunxen oliy texnika bilim yurtida (1977-58, 1964-yildan), AQSHdagi Kaliforniya texnologiya institutida (1960— 64) ishlagan. Ilmiy ishlari gamma spektroskopiya, yadro fizikasi va qattiq jism fizikasiga oid. 1958-yilda qattiq jismning atom yadrolari tomonidan u-kvantning rezonans yutilishi hodisasini ochdi, bu Myossbauer effekti nomini olgan. Nobel mukofoti laureati (1961).

## Manbalar
Mialgiya

**Mialgiya** (yunoncha: mys — muskul va algos — ogʻriq) — muskullardagi ogʻriq. U oʻtkir va kucheiz boʻlib, koʻpincha, boʻyin, koʻkrak qafasi, tana, bel, oyoq-qoʻl muskullarida kuzatiladi. Kasallik keskin harakat qilganda, sovuq kotganda, muskullar zoʻriqqanda, shikastlanishda va boshqa hollarda paydo boʻladi. Bemor harakatlanganda yoki ogʻir yuk koʻtarganda ogʻriq zoʻrayadi.

Davosi M.ga sabab boʻlgan omilni aniqlash va bartaraf etishdan iborat. Asosan, quruq issiq qilinadi. MIASS — Rossiya Federatsiyasi Chelyabinsk viloyatidagi shahar. Miass daryosi sohilida. Aholisi 166,9 mingkishi (1998). M. 1773-yilda mis zavodi qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan (19-asr boshida yopilgan), shuningdek, oltin qazib olish markazi sifatida ham mashhur. Ikkinchi jahon urushi yillarida (1941—45) Moskvadan evakuatsiya qilingan uskunalardan birinchi Ural avtomobilsozligi — yuk avtomobillari zavodi qurilgan. Shuningdek, "Miasselektroapparat", yogʻochsozlik va boshqa zavodlar bor. Shahar atrofidan oltin, talk, marmar qazib chiqariladi. Chelyabinsk politexnika institutining kechki fakulteti, geologiyaqidiruv va avtomexanika texnikumlari, pedagogika va musiqa bilim yurtlari, oʻlkashunoslik va mineralogiya muzeylari hamda M. yaqinida Ilmen mineralogiya qoʻriqxonasi mavjud.

## Manbalar
Migmatit

**Pigmatit** (migma — qorishma) — granit tomirchalari bor metamorfik togʻ jinsi. Granit tarkibli magmaning suyuq qatlamlari metamorfik jins (slanets)lar qatlamlari orasiga kirib qolishidan hosil boʻladi. M.ni oʻrganish magmatik jinslarning tarkibi va ular bilan bogʻliq konlarni qidirib topishda muhim ahamiyatga ega. 

## Manbalar
Migratsiya

**Migratsiya** ( – koʻchaman, joyimni oʻzgartiraman):

# aholining bir joydan ikkinchi joyga koʻchishi (qarang Aholi migratsiyasi);
# hayvonlarning yashash muhiti sharoiti yoki rivojlanish sikli oʻzgarishi bilan bir geografik hududdan ikkinchisiga koʻchishi (qarang Hayvonlar migratsiyasi);
# kimyoviy elementlarning yer qobigʻida yoki yer yuzasida oʻz joyini oʻzgartirishi (qarang Elementlar migratsiyasi);
# energiyaning bir zarrachadan boshqasiga oʻtishi (qarang Energiya migratsiyasi);
# kapitalning qoʻshimcha qiymat olish va siyosiy maqsadlarda bir mamlakatdan boshqasiga muntazam chiqib turishi.

## Manbalar
Migren

**Migren** (), **miya ogʻrigʻi** yoki **gemikraniya** – oʻqtin-oʻqtin tutadigan bosh ogʻrigʻi. Aksari ayollarda uchraydi. Kasallikka, asosan, qon tomir tonusini boshqarib turadigan nerv ishining buzilishi, koʻpincha, oilada va naslda qon tomir kasalligiga beriluvchanlik sabab boʻladi. Migren aksari balogʻatga yetish davrida kuzatiladi. Kasallik xuruji, odatda, asabiylashish natijasida yoki oʻta charchash oqibatida roʻy beradi. Xurujning tutish muddati, uning ogʻirengilligi yosh ulgʻayishi bilan oʻzgaradi. Bu – turmush tarziga, mehnat va dam olish rejimiga rioya etmaslik, muntazam ovqatlanmaslik, chekish, shovqin, ravshan yorugʻlikka, xotinqizlarda esa hayz sikliga bogʻliq. Xuruj oldidan bemor, koʻpincha, tashnalik, ochiqish sezadi, kayfiyati oʻzgaradi, mudroq bosadi va hokazo. Ogʻriq tutganda koʻz oldi jivirlab, har xil narsalar koʻrinadi.

Migrenda, odatda, har doim boshning oʻng yoki chap yarmi (koʻpincha, chakka qismi) ogʻriydi, bosh aylanadi, yoruqqa qaray olmaydi, bemorning koʻngli aynib, qayt qiladi, shundan keyin ogʻriq bir oz bosiladi.

Migren xuruji 2–3 soatdan bir necha sutkagacha choʻzilishi mumkin. Xurujlar oʻrtasidagi davrda bemor butunlay sogʻlom boʻladi. Migrenning miyacha (asinergiya va boshqalar) va koʻzga aloqador (diplopiya, ptoz) xillari bor.

## Davosi
Qon tomirlarni kengaytiruvchi, ogʻriq qoldiruvchi preparatlar, shuningdek, fizioterapiya va yena sanchib davolash buyuriladi. Bemor vrach nazorati ostida davolanishi lozim.

## Yana qarang
* Ishias
* Nevralgiya
* Radikulit
* Polinevrit
* Miningit
* Leptomeningit
* Insult

## Manbalar
James Meade

**MID (Meade) Jeyms Eduard** (1907.23.6, Suonije, Dorset grafligi, Buyuk Britaniya — 1995.22.12) — ingliz iqtisodchisi. 1937-yilda Millatlar Ligasi kotibiyatida "Jahon iqtisodiy sharhi" nashri muharriri. 1940-yilda Angliyaga qaytib kelib, J. M. Keyns guruhida Xalqaro valyuta fondini tashkil etish orqali xalqaro moliyaviy va savdo tizimini qayta qurish muammolari bilan shugʻullandi. Buyuk Britaniya Vazirlar Mahkamasi Kotibiyatining iqtisodiy boʻlimi direktori (1940—45), London iqtisodiy maktabi professor (1947—57), Kembrijunti siyosiy iqtisod professor (1957—1969).

Asosiy asarlari: "Iqtisodiy siyosat nazariyasi I. Toʻlov balansi" (1951), "Xalqaro savdo geometriyasi" (1952), "Iqtisodiy siyosat nazariyasi P. Savdo va farovonlik" (1955), "Bojxona ittifoqlari nazariyasi" (1955),"Iqtisodiy oʻsishning neoklassik nazariyasi" (1961), shuningdek, siyosiy iqtisod tamoyillari tadqiq etilgan "Oʻsayotgan iqtisodiyot" (1968), "Boshqariladigan iqtisodiyot" (1970), "Barqaror iqgisodiyot" (1971), "Adolatli iqtisodiyot" (1975), "Talabni boshqarish" (1983) va boshqa

M. xalqaro savdo nazariyasini yaratdi, ichki iqtisodiyot va tashqi savdo operatsiyalari oʻrtasidagi muvozanat shartlarini, iqtisodiy siyosatning samarali vositalarini tahlil etdi. Xalqaro savdoning raqobatbardosh ichki bozorlarga ega boʻlmagan mamlakatlar aholisining turmush darajasiga taʼsirini asoslab berdi, ichki iqtisodiy siyosat va daromadlarning taqsimlanishi, kapital jamgʻarish muammolarini tadqiq qildi. Nobel mukofoti laureati (1977, B. Olin bilan birga).

## Manbalar
Aleksandr Middendorf

**Aleksandr Fedorovich Middendorf** (1815.6.8, Peterburg - 1894.16.1, Xellenurme, Estoniya) — rus tabiat-shunosi va sayyoh. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1850). Derpt (Tartu) universitetini tugatgan (1837). 1842-45 yillarda Shimoliy va Sharqiy Sibir hamda Uzoq Sharqqa sayohat qilgan. Middendorfning toʻplagan maʼlumotlari oʻsha davrda Sibirning tabiiytarixiy tavsifiga oid eng mukammal hisobot boʻlgan; ayniqsa, Sibirda abadiy muzloq yerlarning tarqalishi va oʻsimlik qoplamining zonal taqsimlanishi haqidagi xulosalari muhim hisoblangan. 1870-yilda Baraba dashtini tadqiq qilgan, 1877—78 yillarda Fargʻona vodiysini oʻrgangan. Middendorf nomiga Novaya Zemlya arxipelagidagi burun, Taymir yarim oroldagi qoʻltiq qoʻyilgan. Asosiy ilmiy ishlari: "Sibirning shimoli va sharqiga sayohat" va "Fargʻona vodiysi ocherklari" dir.

## Adabiyot
* Leonov N. I., Aleksandr Fedorovich Middendorf, M., 1967.

## Manbalar
Midzoguti Kendzi

**Midzoguti Kendzi** (1898.16.5, Tokio — 1956.24.8, Kioto) — yapon kinosining eng yirik vakillaridan. "Sevgi qaytgan kun" uning birinchi filmidir (1922). 20-yillar anʼanaviy hayot bilan zamonaviy dunyoqarashning toʻqnashuvi M. ijodining asosiy mav-zusiga aylandi. "Elegiya Naniva", "Yokixi", "Saykaku", "Gionlik opasingillar", "Tuman ichra oy", "San-syo" boshqaruvchisi", "Qizil fonarlar rayoni" kabi filmlari yapon kinosida realizm choʻqqisiga koʻtarildi.

## Manbalar
Midiya

**Midiya** — Eron togʻligining shimoli-gʻarbiy qismidagi tarixiy viloyat; qadimda qabilalar ittifoqi nomi, soʻngra poytaxti Ekbatona (hozirgi Hamadon) boʻlgan podsholik (miloddan avvalgi 7-asr 70-yillari — 6-asr oʻrtalari). Dastlab M.liklar miloddan avvalgi 9-asrning 2-yarmiga oid ossuriy yilnomalarida qayd etilgan. Aftidan, qabila ittifoqi mahalliy tub qabilalar uyushmasidan tashkil topgan; biroqmil. av. 9—8-asrdayoqyangi qabilalar kelishi bilan bu ittifoqda M.dagi forsiyzabon qabilalar ustunlik qila boshlagan. M.liklar 9—8-asrlarda harbiy demokratiya sharoitida yashaganlar. Bu ibtidoiy jamiyatdan ilk qulchilikka oʻtish davri edi. Jamiyatning iqtisodiy asosini dehqonchilik va chorvachilik (ayniqsa, yilqichilik) tashkil qilgan, shuningdek, hunarman-dchilik turlari ham taraqqiy etgan. Miloddan avvalgi 9—8-asrlarda M.liklar ularning bir qism yerlarini bosib olgan Ossuriyaga qarshi ayovsiz kurash olib borganlar. Ossuriya asoratidan xalos boʻlgach, Gerodotning maʼlumotiga koʻra, M. podsholigi barpo etilib uning birinchi podshosi Deyok (miloddan avvalgi 727—675) boʻlgan. Ossuriy manbalariga koʻra, esa, M. podsholigi miloddan avvalgi 7-asrning 70-yillarida vujudga kelgan, bunda Ossuriyaga qarshi kurashda M.liklarni kelgindi qabilalar — kimmeriylar va skiflar qoʻllab-quvvatlashgan. Kiaksar M.ning eng buyuk podshosi boʻlgan. Uning davri (625/4— 584)da harbiy islohot oʻtkazilib, qabilalardan toʻplanadigan qoʻshin oʻrniga muntazam qoʻshin barpo etilgan. M. kichik bir podsholikdan qad. Sharqning qudratli saltanatiga aylangan. Qisqa vaqt ichida M. Manani egallab,  Bobil bilan ittifoqlikda Ossuriya davlatini tormor etgan, Urartu va boshqalarni bosib olgan. M. saltanatining hududi Gʻarbda — Galis daryosi (hozirgi Kizil irmoq), Sharqsa — Oʻrta Osiyo va ehtimol Afgʻonistonni qamrab olgan. Miloddan avvalgi 6-asr oʻrtalarida M.da ichki siyosiy vaziyat keskinlashgan. Miloddan avvalgi 550 yilda M. forslar tomonidan bosib olinib, satrapiya sifatida Axomaniylar davlati tarkibiga kiritilgan. Mustaqil M. davlati faqat miloddan avvalgi 4-asrning soʻnggi choragida, sobiq M.ning bir qismida, Jan. Ozarbayjon (ilgarigi Mana)da tiklangan. U keyinchalik M. yoxud Kichik M., M. Atropatenasi, Atropatena deb atala boshlagan.

M. qad. davrning siyosiy, iqtisodiy va madaniy tarixida muhim oʻrin egallagan. keng tarqalgan. Atropatenadagi M.liklarning bir qismi mahalliy kutiy — lullu-bey va manney — matiyen qabilalari bilan aralashib qad. Ozarbayjon (ozariy) xalqining etnogenezida muhim rol oʻynagan.

## Manbalar
Midiyalar

**Midiyalar** () — dengiz ikki pallali mollyuskalari urugʻi. Chigʻanogʻining uzunligi 20 sm gacha, shakli ovalponasimon, silliq, qoramtirbinafsha yoki sargʻish-yashil tusda. Chigʻanogʻining ichki yuzasi yaltiroq sadaf qavat bilan qoplangan. Voyaga yetgan davrida harakatlanmaydi. Oyogʻidagi maxsus bisus iplari yordamida suv tubidagi narsalarga yopishib yashaydi. 3 turi maʼlum. Deyarli barcha mo'tadil suvlarda tarqalgan, bir qancha joylarda midiya banklari (katta toʻplamlari) hosil qiladi. Juda serpusht, 5–12 mln. (baʼzan 25 mln.) gacha tuxum qoʻyadi. Mayda plankton va detrit bilan oziqlanadi. Midiyalar suvni faol filtrlab, sanitarlik vazifasini bajaradi. Ular tanasida ogʻir metallar va yuksak hayvonlar uchun xavfli mikroorganizmlarni toʻplaydi. Ayrim turlari marvarid hosil qilishi mumkin. M. dengiz hayvonlari, asosan, baliklar uchun oziq. Yiliga 0,6 mln. t ga yaqin ovlanadi. Sunʼiy boqiladi. Dengiz akvakulturasining asosiy qismini tashkil etadi. Midiyalar goʻshti (yopuvchi muskullari) isteʼmol qilinadi; ichki organlari chorva mollari uchun qoʻshimcha oziq hisoblanadi.

## Manbalar
Miyeloleykoz

**Miyeloleykoz** (yun. myelos — koʻmik va leykoz) — kon sistemasining ley-kozlar guruhiga kiradigan kasalligi (qarang Leykoz).

## Manbalar
Miyeloma

**Miyeloma** (yun. myelos — koʻmik va ota (lat.) — oʻsma), miyelomatoz — kon sistemasi kasalligi; leikozlarning bir turi. Kasallik koʻmikning genetik oʻzgargan plazmatik (miyelom) hujayralari koʻpayib ketishi, oqsil va mineral almashinuvining buzilishi, shuningdek, suyak, kon yaratish, siydik ajratish sistemalarida oʻziga xos oʻzgarishlar roʻy berishi bilan kechadi. Kon zardobida gamma-globulin — paraprotein oqsili hosil boʻladi. Miyelomada koʻkrak qafasi suyaklari, umurtqalar, chanoqson boʻgʻimida ogʻriq, baʼzan suyaklarning oʻzoʻzidan sinishi kuzatiladi. Gipoxrom anemiya, leykopeniya, trombotsitopeniya; oqsil almashinuvining izdan chiqishi buyraklar zararlanishiga, bu esa, oʻz navbatida, uremiyata olib kelishi mumkin.

## Manbalar
Miyelotsitlar

**Miyelotsitlar** (yun. myelos — koʻmik va kytos — hujayra) — umurtqali hayvonlar va odamning qizil koʻmigidan qon hosil qiladigan toʻqima hujayralaridan. Promiyelotsit bosqichini oʻtib, gemotsitoblastlarda hosil boʻladi. Normal holatda qon oʻzanida M. boʻlmaydi, baʼzi kasalliklar (mas, leykoz)aa qonda M. paydo boʻlishi mumkin. M.dan granulotsitlar vujudga keladi.

## Manbalar
Miyon Hazrat madrasasi

**Miyon Hazrat (Ahad) madrasasi (Sohibzoda Hazrat madrasasi)** – Qoʻqondagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa 1827-1860-yillarda oʻzbek Minlar sulolasi davrida xalq orasida Sohibzoda Hazratning hurmatli nomini olgan atoqli olim va davlat arbobi Miyon Fazliy Ahadning iltimosiga binoan barpo etilgan. Miyon Ahad asli Peshovar (Pokiston)lik boʻlib, evarasi Abdurahmonning hikoya qilishicha, u Abdusamadboy degan savdogar bilan tanishib, oʻz oilasi bilan 1825-yilda Qoʻqonga koʻchib kelgan. Ahad oʻzining oʻtkir zehni, diniy bilimlarga boyligi bilan mahalliy aholi oʻrtasida katta eʼtibor qozongan hamda xon huzurida maslahatchi darajasiga koʻtarilgan. U Pokistondan olgan meros mulkiga shu madrasani qurdirgan.

Madrasa tarhiga koʻra, murakkab, 3 hovlili; 2 hovli sharq-gʻarb oʻqi boʻylab, 3-hovli esa jan.dan yondashgan. Hovlilarning har biri taʼlimning turli darajalari uchun moʻljallangan: birinchisi adno, oʻrtasi avsat, eng balandi alo edi. Madrasaga kiriladigan asosiy yoʻl jan. hovlining gʻarbidan peshtoq gumbazli darvozaxona orqali kiriladi. Yogʻochdan ishlangan darvozani mahalliy usta Iskandarxoʻja oʻyma naqshlar bilan bezagan. Jan. hovli (32x26) atrofida xujralar joylashgan, uning jan. tomonidagi masjid koʻp ustunli, tarhi toʻgʻri toʻrtburchak, tekis tomli. Madrasa hovlisining janubi-sharqida uncha katta boʻlmagan minora saqlangan. Sharqiy hovli (35x20 m) va gʻarbiy qovli (23 x 11 m) atrofida ham hujralar joylashgan. Sharqida ayvon (saqlanmagan), gʻarbida esa darexona bor. Madrasa tomlari kulohiy, qubbali va toʻsinli usullarda qoplangan. Tashqarisi sirkor pishiq gʻishtdan ishlangan, ichi esa ganch qorishmasida suvalgan. Uning bunday hovlilar tizimiga ajratilishi oʻqitiladigan fanlarning guruxlantirilishi bilan bogʻliq deb taxminan qilinadi. Madrasada diniy bilimlardan tashqari boshqa fanlar qam oʻqitilgan. Jami madrasa 24 hujradan iborat edi. Muqimiy ham shu madrasada taʼlim olgan.

Hozirgi kunda bu madrasada Muqimiy hujra-muzeyi faoliyat yuritadi.

## Adabiyot
* Azimov I., Fargʻona vodiysining arxitektura yodgorliklari, T., 1986.

## Manbalar
Miyonbuzruk Solihov

**Miyonbuzruk Solihov** (1891—Toshkent—1938.4.10) — adabiyotshunos, folklorshunos va sanʼatshunos olim. Istanbul universitetini tugatgan (1927). Oʻzbekistonga qaytgach (1927), Oʻrta Osiyo universiteti sharq fakultetida oʻzbek tili va adabiyotidan dars bergan (1927—31). M. Avezov, A. K. Borovkov, M. Shayxzoda, Mirzakalon Ismoiliy kabi taniqli yozuvchi va olimlarga ustozlik qilgan. Tojikiston davlat maorif institutida oʻqituvchi (1931—32), Oʻzbekiston Madaniy qurilish ilmiy tadqiqot instituti (1932—33) va Oʻzbekiston Fan qoʻmitasi qoshidagi Til va adabiyot institutida (1934—35) ilmiy xodim, Toshkent pedagogika instituti, SamDU (1936) va Buxoro pedagogika instituti (1936, aprel)da oʻqituvchi. M. — oʻzbek adabiyoti va sanʼatiga oid maqolalar ("Oʻzbek", "Bedil", "Mehrobdan chayon" haqida va boshqalar), shuningdek, "Oʻrta Osiyo va oʻzbek adabiyoti tarixiga umumiy karash" (1930), "Soʻfizoda va uning ijodi haqida" 1934), "Oʻzbek teatri tarixi uchun materiallar" (1935) kabi risola va monografiyalar muallifi. S. Ayniyning "Doxunda" romanini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Miyonbuzruk 1937-yil 7-avgustda hibsga olinib, 1938-yil 5-oktabrda "xalq dushmani" sifatida otib tashlangan.

## Manbalar
Miyon-rudon

**Miyon-rudon**, ikki suv orasi — Fargʻona vodiysidagi tarixiy hudud. Oʻrta asrdagi yozma manbalarda tilga olingan, unga Norin va Qoradaryo oraligʻidagi yerlar kiritiladi. Ilk bor Ibn Havqal va Istaxriy asarlarida M. alohida viloyat deb keltirilgan. "Bo-burnoma" asarida ushbu hudud Rabotax oʻrchini yoki Ikki suv orasi deb nomlangan. Manbalardan uning Oʻzgan, Biskend, Sekat, Yettiqishloq, Xaylam, Shikit kabi shahar va qishloklari qayd etilgan. Bulardan Xaylam asosiy markaziy shahar boʻlib, hozirgi Ketmontepa bilan taqqoslanadi. Shikit — bu hozirgi Arslonbob, Biskend — Iz-boskan qishlogʻi, Sekat — Qoʻqonqishloq (Paxtaobod) deb taxmin etiladi. M. qadimdan dehqonchilik markazlaridan hisoblanib, aholi zich joylashgan. Bu hududdan Sharqiy Turkistonga savdo-sotiq va aloqa yoʻli oʻtgan. 10-asrda islom dini qabul qilingan. M.da Ismoil Somoniynnng akasi Abul Hasan Nasr ibn Ahmad tugʻilgan.

## Manbalar
Miyonsaroy

**Miyonsaroy** — 1) markaziy xona, oʻrta xona, vestibyul; 2) masjid, madrasalarga kiraverishdagi dalon. Madrasalar qurilishida oʻziga xos turli shaklda 1, 2 va 9 gumbazli, bir necha qismlarga ajratilgan, tarhi xochsimon, murabba yoki uzunasiga koʻvdalang joylashgan boʻladi.

## Manbalar
Miyonxat

**Miyonxat** — oʻzbek, tojik, uygʻur mumtoz musiqa shakllarining tarkibiy kuy tuzilmasi. M. Sarxat (Daromad, Sarxona)dan keyin keladigan kuy boʻlagi sifatida gavdalanib, odatda, Dunasrp ulanib boradi. Maqom shoʻʼbalari M.larida musiqa bayoni yangi, yuqoriroq darajaga koʻtarilib, kuy rivoji oʻrta (asosiyga nisbatan kvarta, kvinta balandligidagi) pardalarda taʼminlanadi. Hajmi jihatidan 1—2 kuy davri (yaʼni, 2—4 kuy jumlasi)dan tashkil topdi. Ashula yoʻllarida bir yoki ikki sheʼriy baytni oʻz ichiga oladi. M. kuy rivoji vositasi sifatida zamonaviy bastakorlarning chrlgʻu va ashula asarlarida ham mu-him ahamiyat kasb etadi. Koʻpincha, cholgʻu asarlarida miyonxona deb yuritiladi.

## Manbalar
Miyoncha

**Miyoncha**, patnis (fors, miyon — oʻrta) — 

1) mehmonlar (ayollar) tomonidan toʻyga dasturxon ichida, patnisda olib boriladigan shirinlik, sovgʻa. Asosan, nikoh va sunnat toʻylarida rayem boʻlib, faqat bir turdagi shirinlik (qand, pashmak, mayiz va boshqalar) lardan iborat boʻladi. M. ustiga kiyimlik qoʻyiladi; 

2) toʻyga kelgan mehmonlar oldiga patnisda qoʻyiladigan qand-qurs, non, qatlama, meva va boshqa (Oʻzbekistonning ayrim joylarida taksimchalarda qoʻyiladigan mayiz-parvarda). Toʻylarni oʻtkazishda yangi odatlar rasm boʻlishi bilan bu turdagi M. taomildan qolib bormoqda (endilikda mehmonlar oldindan tuzab qoʻyilgan dasturxonga taklif etiladi).

## Manbalar
Miyonchi

**Miyonchi** — oʻtmishda oʻzaro nizolashib qolgan kishilar oʻrtasiga tushib, yarashtirib qoʻyuvchi shaxs. M., koʻpincha, nufuzli din arboblaridan boʻlgan. Maye., 1485-yil temuriylardan Sulton Ahmad (Samarqand hokimi) va Umar-shayx (Boburning otasi — Fargʻona hokimi) Toshkent va Shohruxiyani talashib urush boshlaganlarida, Xoja Ubaydullo Ahror ular oʻrtasida M. boʻlgan. Fiqh (diniy huquq) ilmida "miyoncha shariat" lavozimi (xolis sudya) ham boʻlgan.

## Manbalar
Miyonqol

**Miyonqol**, Miyonkol, Miyonkolot – Oʻzbekistondagi Oqdaryo va Qoradaryo oraligʻidagi orol. Qadimda Samarqand Sugʻdi, Nim Sugʻd (yarim Sugʻd), Sugʻdi Xurd (Kichik Sugʻd) nomlari bilan mashhur boʻlgan. Xonliklar davrida Buxoro bilan Samarqand oʻrtasida uzunligi 12 farsang keladigan devor olingan. Miyonqol dehqonchilik uchun qulay boʻlib, Xatirchi, Payshanba, Qalʼai Dabus (Dabusiya) va boshqa shahar, qishloqlarni oʻz ichiga olgan. Keyinchalik Zarafshon vodiysining Samarqand bilan Xatirchi oraligʻidagi yerlar Miyonqol deb atalgan.
## Tarixi
Arablar Movarounnahr shaharlarini bosib olishlari chogʻida Soʻgʻdni Xurosondagi ummaviylar hokimi Qutayba egallaydi. Soʻgʻd ixshidi va uning qoʻl ostidagilar Qutaybaning buyrugʻi bilan Samarqandni tark etishga majbur boʻlganlar. Soʻgʻdning keyingi hukmdorlari qarorgoh sifatida Balazuriy – Samarqanddan 7 farsax uzoqlikdagi Zarafshon daryosi shimolidagi Ishtixon shahrini tanlaydi. Bu nomdagi viloyat va shahar hozirgacha Oʻzbekistonning Samarqand viloyatida mavjud. Nasafiy aytadiki, ixshid Samarqandni tark etib, Samarqanddan 4 farsax uzoqlikda yangi shahar qurdirib, uni ukasi Afarun sharafiga Ferenkent deb nomlagan. Manbalarda Ofarunkent va Ofarinkent nomlari ham bor. Manbalarda Farankent shahrida turklar yashashi va uning aholisi qisman dualistlar, qisman xristianlar ekanligi aytiladi. Temuriylar davrida Ofarinkent shahri Miyonqolning markazi boʻlgan.

Shayboniyxonning Movarounnahrga qarshi yurishlaridan keyin Samarqand viloyati yoki viloyatining Ofarinkent hududi butunlay Shayboniylar qoʻl ostiga oʻtadi. Ofarikentdan mashhur hokimlar qatorida keyinchalik Buxoro xonligining xoni etib saylangan Iskandarxon va Abdullaxon II boʻlgan. Abdullaxon II ning bobosi Jonibek sulton Karmana va Miyonqol hokimi boʻlgan. Otasi Iskandar sulton oʻgʻli tugʻilgan paytda Ofarinkentni, keyinchalik, aftidan aka-ukalaridan biri vafot etgach, Karmanani boshqargan.

Buxoro xoni Abulfayzxon davrida bu yerda qoʻzgʻolon koʻtarilib, keyinchalik bu qoʻzgʻolon Buxorogacha yetib boradi. Qoʻzgʻolonni Buxoroda oʻzbek mangʻitlar sulolasiga asos solgan Muhammad Rahimxon boshchiligidagi qoʻshin tomonidan bostirildi. U Miyonqoldan ayirmachilarga, oʻzbek zodagonlari Baxrin, Qipchoq, Keneges va Yetti-Urugʻlarga qarshi kurash olib bordi. Qoʻzgʻolonchi urugʻlarning yerlari tortib olindi, xalq Buxoroga yaqinroq joyga koʻchirildi.

Buxoro amirligi davrida Miyonqol mamlakatning eng zich joylashgan va iqtisodiy rivojlangan hududi boʻlib, aholisi sugʻorma dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan.
## Miyonqol qoʻzgʻoloni
1821-yilda Buxoro amiri siyosatiga qarshi oʻzbek qabilalari va qoraqalpoqlar ishtirokida XIX asrdagi eng yirik qoʻzgʻolon Miyonqol shahrida boshlandi. 1825-yilda amir Haydar va shahzoda Nasrulloning koʻp urinishlaridan soʻng qoʻzgʻolonni bostirishga muvaffaq boʻlingan. Shundan soʻng, Muhammad Mir Olim Buxoriyning yozishicha, „amir xotirjamlik bilan hukmronlik qila boshlagan“.
## Manbalar
Miyonqol qoʻzgʻoloni

**Miyonqol qoʻzgʻoloni** — Buxoro amirligida Amir Haydarning soliq siyosatiga qarshi xitoy–qipchoqlar qoʻzgʻoloni (1821—1825).

Miyonqol XIX asrning boshlarida oʻzaro ichki nizo avj olgan hududga aylangan. Katta soliq va majburiyatlar, amaldorlarning oʻz mansablarini suisteʼmol qilishlari dehqon va hunarmandlar turmushiga juda salbiy taʼsir qilmoqda edi. Miyonqol aholisi uchun Marvda harbiy xizmatni oʻtash yana bir ogʻir majburiyat boʻlgan. 1820-yil Amir Haydar qoʻshini orasida vabo kasali tarqalgan, shu tufayli 1821-yil bahorda Miyonqoldagi qabilalardan 500 kishini Marvga safarbar etish haqida yangi farmon eʼlon qilingan. Kattaqoʻrgʻon viloyati hokimi — Ayozbiy muddatidan avval xirojni yigʻib olish haqida koʻrsatma bergan, soliq toʻlamagan dehqonlar ayovsiz jazolangan. Dehqonlarning amirga qilgan shikoyatlari natijasiz chiqqan.

Miyonqol qoʻzgʻoloni 4 yil davom etgan, unda mehnatkash xalqning barcha tabaqalari, shuningdek, amir siyosatidan norozi boʻlgan ayrim mulkdorlar, amaldorlar ham qatnashgan. Qoʻzgʻolon yangidan-yangi tumanlarni qamrab olgan.

Amir Haydar qoʻzgʻolonni bostirish uchun yangidan safarbarlik eʼlon qilish, qoʻshimcha soliqlar undirish haqida farmon chiqargan. Qoʻzgʻolonning soʻnggi bosqichida uning mulkdor tabaqaga mansub ayrim rahbarlari xiyonat yoʻliga oʻtishgan. Amirning koʻplab aygʻoqchilari qoʻzgʻolonchilar qarorgohida tayyorlanayotgan jang rejalari haqida maʼlumot yetkazib berib turardilar. Qoʻzgʻolonchilarda jangovar harakatlarning aniq rejasi yoʻq edi, harbiy kuch va texnika jihatdan ustunlik amir tomonida edi, bundan tashqari, iqtisodiy qiyinchiliklar va xiyonat, aldov natijasida qoʻzgʻolonchilar taslim boʻlganlar.

## Manbalar
Mijoz

**Mijoz** — muassasa, tashkilot, korxona xizmatlaridan foydalanadigan (mas, bankning M.i) shaxs, doimiy haridorlar, buyurtmachilar. Baʼzi bir sotuvchilarning doimiy haridorlari va shu haridorlarga nisbatan sotuvchi ham M. deyiladi.

## Manbalar