Aldous Huxley

**Oldos Leonard Haksli** (1894 yil 26 iyul - 1963-yil 22-noyabr) - ingliz yozuvchisi va faylasufi.  U 50 ga yaqin kitob,  ham romanlar, ham badiiy boʻlmagan asarlar, shuningdek, keng qamrovli ocherklar, qissalar va sheʼrlar yozgan.

Taniqli Xaksli oilasida tug'ilgan, u Oksforddagi Balliol kollejini ingliz adabiyoti bo'yicha bakalavriat darajasini olgan. Faoliyatining boshida u qisqa hikoyalar va she'rlar nashr etdi va sayohat kundaliklari, roman va qissalarini yozishdan avval *Oksford Poetry* adabiy jurnaliga muharrirlik qildi. U umrining oxirgi qismini Qo'shma Shtatlarda o'tkazdi, 1937-yildan to vafotigacha Los-Anjelesda yashadi.  Umrining oxiriga kelib, Xaksli o'z davrining eng ilg'or ziyolilaridan biri sifatida tan olindi.  U toʻqqiz marta adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga nomzod boʻlgan  va 1962-yilda Qirollik adabiyot jamiyati tomonidan Adabiyot hamrohi etib saylangan 

Xaksli pasifist edi.  U falsafiy tasavvufga,   hamda universalizmga qiziqish ortdi,   bu mavzularga Gʻarb va Sharq tasavvuflari oʻrtasidagi umumiyliklarni koʻrsatadigan *“Koʻp yillik falsafa”* (1945) kabi asarlar bilan murojaat qildi. Sharq tasavvuf va *idrok eshiklari* (1954), u o'zining psixodelik tajribasini meskalin bilan izohlaydi. O'zining eng mashhur " *[[Ajib yangi dunyo|Jasur yangi dunyo]]* " romanida (1932) va oxirgi romanida " *Orol* "da (1962) u mos ravishda distopiya va utopiya haqidagi tasavvurlarini taqdim etdi.

## Hayoti

Xaksli 1894-yilda Angliyaning Surrey shtatidagi Godalming shahrida tug'ilgan. U yozuvchi va maktab o'qituvchisi Leonard Hakslining uchinchi o'g'li edi, *The Cornhill jurnalini* tahrir qilgan  va uning birinchi rafiqasi Julia Arnold, Prior's Field Schoolga asos solgan. Yuliya shoir va tanqidchi Metyu Arnoldning jiyani va Missis Xonimning singlisi edi. Xamfri Uord . Yuliya unga singlisining romanlaridan biridagi qahramon sharafiga Aldous ismini qo'ydi.  Aldous zoolog, agnostik va ziddiyatchi Tomas Genri Xakslining nabirasi edi, uni ko'pincha "Darvin buldogi" deb atashgan. Uning akasi Julian Xaksli va o'gay ukasi Endryu Xaksli ham taniqli biologlarga aylandi. Aldousning yana bir akasi Noel Trevenen Xaksli (1889-1914) bor edi, u klinik depressiya davridan keyin o'z joniga qasd qildi. 

Bolaligida Xakslining taxallusi "Ogie" edi, bu "Ogre" ning qisqartmasi edi.  U akasi Julian tomonidan tez-tez "narsalarning g'alatiligi haqida o'ylaydigan" odam sifatida tasvirlangan.  Uning amakivachchasi va zamondoshi Gervas Xakslining so'zlariga ko'ra, u rasm chizishga erta qiziqqan. 

Xakslining ta'limi otasining yaxshi jihozlangan botanika laboratoriyasida boshlangan, shundan so'ng u Godalming yaqinidagi Hillside maktabiga o'qishga kiradi.  U yerda bir necha yil davomida o'z onasi tomonidan o'qitildi, u to'liq kasal bo'lib qoldi. Hillside'dan keyin u Eton kollejiga o'qishga kirdi . Uning onasi 1908-yilda, u 14 yoshida vafot etdi (dadasi keyinchalik boshqa turmush qurgan). U 1911-yilda ko'z kasalligi Keratitis punctata bilan kasallangan; bu uni ikki-uch yil davomida deyarli ko'r qilib qo'ygan.  Bu uning "shifokor bo'lish haqidagi dastlabki orzularini tugatdi".  1913-yil oktyabr oyida Xaksli Oksforddagi Balliol kollejiga o'qishga kirdi va u yerda ingliz adabiyotini o'rgandi.  U 1916-yil yanvar oyida Buyuk Britaniya armiyasiga ko'ngilli bo'lib, Buyuk urush uchun; ammo, bir ko'zi yarim ko'r bo'lib, sog'lig'iga ko'ra rad etildi.  Keyinchalik uning ko'rish qobiliyati qisman tiklandi. U 1916-yilda *Oksford she'riyatini* tahrir qildi va o'sha yilning iyun oyida bakalavrni birinchi darajali imtiyozlar bilan tugatdi.  

Ballioldagi yillaridan so'ng, Haksli otasiga moliyaviy qarzdor bo'lib, ish topishga qaror qildi. U bir yil davomida Eton kollejida fransuz tilidan dars berdi, u yerda Erik Bler ( Jorj Oruell taxallusini olishi kerak edi) va Stiven Runsiman uning shogirdlari orasida edi. U asosan darsda tartibni saqlay olmaydigan layoqatsiz maktab mudiri sifatida eslandi. Shunga qaramay, Bler va boshqalar uning tilni mukammal bilishini yuqori baholadilar. 

Xaksli, shuningdek, 1920-yillarda Angliyaning shimoli-sharqidagi Durham okrugidagi Billingemdagi ilg'or kimyo zavodi Brunner va Mondda bir muddat ishlagan. Uning “ *[[Ajib yangi dunyo|Jasur yangi dunyo]]* ” (1932) ilmiy-fantastik romani muqaddimasida aytilishicha, u “rejasiz uyg‘unlik dunyosida tartibli koinot” haqidagi tajribasi roman uchun muhim manba bo‘lgan. 

Xaksli o'zining birinchi (nashr qilinmagan) romanini 17 yoshida tugatdi va o'zini muvaffaqiyatli yozuvchi va ijtimoiy satirik sifatida ko'rsatib, yigirma yoshida jiddiy yozishni boshladi. Uning birinchi nashr etilgan romanlari ijtimoiy satiralar, " *Krom sariq* " (1921), " *Antik hay* " (1923), " *O'sha bepusht barglar* " (1925), " *Nuqtaga qarshi nuqta* " (1928). *“Jasur yangi dunyo* ” (1932) uning beshinchi romani va birinchi distopik asari edi. 1920-yillarda u *Vanity Fair* va Britaniyaning *Vogue* jurnallarida ham ishtirok etgan. 

Birinchi jahon urushi paytida Xaksli ko'p vaqtini Oksford yaqinidagi Garsington Manorda, xonim Ottoline Morrellning uyida, fermer bo'lib ishlagan. Manorda u Bloomsbury guruhining bir nechta arboblari bilan uchrashdi, jumladan Bertrand Rassell, Alfred North Whitehead,  va Clive Bell . Keyinchalik, " *Krom Sariq* " (1921) asarida u Garsington turmush tarzini karikatura qildi. Ishlar juda kam edi, lekin 1919 yilda Jon Middlton Murri *Athenaeumni* qayta tashkil qilardi va Xakslini xodim bo'lib ishlashga taklif qildii. U darhol qabul qildi va tezda belgiyalik qochqin Mariya Nis bilan(1899–1955), Garsingtonda turmush qurdi.  Ular o'zlarining kichik o'g'li bilan 1920-yillarda Italiyada yashagan, u yerda Xaksli do'sti DH Lourensning oldiga tashrif buyurgan. 1930-yilda Lourens vafotidan so'ng Haksli Lourensning maktublarini tahrir qildi (1932).  1929-yilning boshida Londonda Xaksli yozuvchi va teleboshlovchi, faylasuf va zamonaviy ilm-fan tarjimoni Gerald Xerd bilan uchrashdi. 

Bu davr asarlari ilmiy taraqqiyotning noinsoniy jihatlari haqidagi romanlar (uning asosiy asari *"Jasur yangi dunyo* ") va pasifist mavzudagi ( *G'azodagi ko'rlik*) romanlarni o'z ichiga oladi. Distopik Londonda o'rnatilgan " *Jasur yangi dunyo* " filmida Xaksli ommaviy ishlab chiqarish va Pavlovning konditsionerligi tamoyillari asosida ishlaydigan jamiyatni tasvirlaydi. Haksli F. Matthias Aleksandrga kuchli ta'sir qildi, u *G'azodagi ko'rlikni* o'z xarakterini ifodalovchi belgi sifatida tushundi. 

Bu davrda Xaksli pasifistik masalalar bo'yicha badiiy bo'lmagan asarlarni yozishni va tahrirlashni boshladi, jumladan, *"Ends and Means"* (1937), *"Tinchlik entsiklopediyasi"*, "Tinchlik *va falsafa* " va " Tinchlik va'dasi" ittifoqining faol a'zosi edi. 

### Qo'shma Shtatlardagi hayot
1937-yilda Xaksli rafiqasi Mariya, o'g'li Metyu Xaksli va do'sti Jerald Xerd bilan Gollivudga ko'chib o'tdi. U AQShda, asosan janubiy Kaliforniyada,  vafotigacha va bir muddat Nyu-Meksiko shtatining Taos shahrida yashagan va u yerda “ *Ends and Means”* (1937) asarini yozgan. Kitobda urush, din, millatchilik va axloqqa oid fikrlari mavjud. 

Heard Hakslini ahimsa tamoyili orqali Vedanta ( Upanishadga asoslangan falsafa ), meditatsiya va vegetarianizm bilan tanishtirdi. 1938-yilda Xaksli Jiddu Krishnamurti bilan do'stlashdi, uning ta'limoti u uchun juda hayratlanarli edi. Xaksli va Krishnamurti ko'p yillar davomida uzluksiz xat almashinuvga kirishdilar (ba'zan munozaralarga sabab bo'ldilar), Krishnamurti ko'proq noyob, ajratilgan, fil suyagi minorasi nuqtai nazarini va Xaksli o'zining pragmatik tashvishlari bilan, ijtimoiy va tarixiy jihatdan ko'proq ma'lumotga ega bo'lgan pozitsiyani ifodalaydi. Xaksli Krishnamurtining " *Birinchi va oxirgi ozodlik"* (1954) iborasiga so'zboshi yozgan. 

Xaksli hindu Svami Prabxavananda davrasida vedantist bo'lib, ular bilan Kristofer Ishervudni tanishtirdi. Ko'p o'tmay, Xaksli o'zining keng tarqalgan ma'naviy qadriyatlar va g'oyalarga bag'ishlangan *"Ko'p yillik falsafa* " kitobini yozdi, unda dunyoning taniqli mistiklari ta'limotlari muhokama qilindi. Xakslining kitobi umume'tirof etilgan "beshta sezgi"dan tashqari haqiqatlar mavjudligini va insonlar uchun hissiy qoniqish va hissiyotlardan tashqari haqiqiy ma'no borligini ta'kidlaydigan sezgirlikni tasdiqladi. 

Xaksli Occidental kolleji prezidenti Remsen Birdning yaqin do'sti edi. U Los-Anjelesning Eagle Rock mahallasidagi kollejda ko'p vaqt o'tkazdi. Kollej o'zining " *Ko'p yozdan keyin* " (1939) satirik romanida "Tarzana kolleji" sifatida namoyon bo'ladi. Roman Xaksliga Britaniya adabiy mukofoti, fantastika uchun 1939 yilda Jeyms Tait Blek xotira mukofotiga sazovor bo'ldi.  Xaksli Qushni ham romanga kiritdi. 

Bu davrda Xaksli Gollivud ssenariychisi sifatida katta daromad oldi; Kristofer Ishervud o'zining " *Mening gurum va uning shogirdi* " avtobiografiyasida, Xaksli ssenariy muallifi sifatida haftasiga 3000 dollardan ko'proq (taxminan $50,000  2020 dollar) maosh olgani va uning ko'p qismini Gitler Germaniyasidan AQShga kelgan rassom qochqinlar, yahudiylar va Gitlerchilarga qarshi chiqqan yozuvchilarni ko'chirish uchun sarflagani ta'kidlanadi. 1938-yil mart oyida Xakslining do'sti Anita Loos, yozuvchi va ssenariy muallifi uni Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) bilan bog'ladi, u uni dastlab Greta Garbo rolini o'ynagan va Jorj rejissyori bo'lgan *Madam Kyuri* uchun yollagan. Kukor . (Oxir-oqibat, film 1943 yilda MGM tomonidan boshqa rejissyor va aktyorlar bilan yakunlandi. ) Xaksli " *[[Andisha va gʻurur (film)|Mag'rurlik va xurofot]]* " (1940) filmi uchun ekran kreditini oldi va boshqa bir qator filmlar, jumladan, *Jeyn Eyr* (1944) filmlaridagi ishi uchun maosh oldi. U 1945 yilda Uolt Disney tomonidan *[[Alisa mo‘jizalar mamlakatida|Elisning mojizalar mamlakatidagi sarguzashtlari]]* va hikoya muallifi Lyuis Kerrollning tarjimai holi asosida ssenariy yozishni topshirgan. Biroq, skript ishlatilmadi. 

1949-yil 21-oktyabrda Xaksli " *[[1984 (roman)|Bir ming to'qqiz yuz sakson to'rt]]* " kitobining muallifi Jorj Oruellga xat yozib, uni "kitob qanchalik yaxshi va qanchalik muhimligi" bilan tabrikladi. 

1953 yilda Xaksli va Mariya Qo'shma Shtatlar fuqaroligini olish uchun ariza berishdi va ular imtihon uchun u yerga borishdi. Haksli AQSh uchun qurol ko'tarishdan bosh tortganida va uning e'tirozlari diniy g'oyalarga asoslanganligini aytmaganida, Makkarran qonunida ruxsat etilgan yagona bahona, sudya sud jarayonini keyinga qoldirishga majbur bo'ldi.  U arizasini qaytarib oldi. Shunga qaramay, u 1959 yilda AQShda qoldi. Haksli Makmillan hukumatining ritsar bakalavri bo'lish taklifini hech qanday sababsiz rad etdi; uning ukasi Julian 1958 yilda ritsar unvoniga sazovor bo'lgan, ukasi Endryu esa 1974 yilda ritsar unvoniga sazovor bo'lgan 

1960 yilning kuz semestrida Xaksli professor Xyuston Smit tomonidan Massachusets Texnologiya Institutida (MIT) Karnegi tashrif buyuruvchi gumanitar professori lavozimiga taklif qilindi. MITning Gumanitar fanlar fakulteti tomonidan tashkil etilgan yuz yillik tadbirlar dasturi doirasida Xaksli tarix, til va san'atga oid "Inson qanday funksiya bajaradi" nomli ma'ruzalar seriyasini taqdim etdi. 

1930-yillarda Angliyada Xaksli bilan vaqt o‘tkazgan Robert S. de Ropp (olim, gumanitar va yozuvchi) 1960-yillarning boshlarida u bilan yana AQShda uchrashib, “Buyuk intellekt, go‘zal modulyatsiyalangan ovoz, yumshoq xolislik, hammasi o'zgarmadi. U men uchratgan eng madaniyatli insonlardan biri edi” deb yozadi. 

Biograf Garold X. Vattning yozishicha, Huxlining "hayotining so'nggi va uzoq davridagi" yozuvlari "ko'plab zamonaviy odamlarning markaziy muammolari ustida mulohaza yuritadigan odamning ishi".  Xaksli rivojlangan dunyo o'zi uchun yaratadigan kelajak haqida chuqur xavotirda edi. Shulardan kelib chiqib, u o‘z asarlarida, nutqlarida ba’zi ogohlantirishlar ham qilgan. 1958 yilda jurnalist Mayk Uolles tomonidan o'tkazilgan televideniye intervyusida Xaksli bir qancha muhim masalalarni aytib o'tdi: dunyo aholisining haddan tashqari ko'payishining qiyinchiliklari va xavflari; aniq ierarxik ijtimoiy tashkilotga moyillik; ishontirishga moyil bo'lgan ommaviy jamiyatlarda texnologiyadan foydalanishni baholashning hal qiluvchi ahamiyati; zamonaviy siyosatchilarni sodda ommaga yaxshi sotilgan tovarlarga ko'tarish tendentsiyasi.  1962-yil dekabr oyida u akasi Julianga yozgan maktubida Santa-Barbarada taqdim etgan maqolasini sarhisob qilib, shunday deb yozgan edi: "Men aytmoqchi bo'lganim shundaki, agar biz insoniy muammolarni hokimiyat siyosati nuqtai nazaridan emas, balki ekologik nuqtai nazarda o'ylamasak, biz tez orada yomon ahvolga tushishimiz mumkin." 

Xakslining Sharq donishmandlik an'analari bilan shug'ullanishi zamonaviy ilm-fanni yuqori baholash bilan to'liq mos edi. Biograf Milton Birnbaumning yozishicha, Xaksli "ham ilm-fanni, ham Sharq dinini qabul qilish bilan yakunlangan".  Haksli o'zining so'nggi" *Adabiyot va fan* " kitobida shunday deb yozgan edi: "Zamonaviy ilm-fanning axloqiy va falsafiy ta'siri xristianlikdan ko'ra ko'proq buddistdir. . . ."  O'limidan bir oy oldin nashr etilgan "Falsafaning taxminiy bashorati" asarida Xaksli umumiy semantika va "madaniy jihatdan ifloslanmagan ongning og'zaki bo'lmagan dunyosi" bo'yicha o'qitishni ma'qullab, "Biz aqliy jim bo'lishni o'rganishimiz kerak, biz aqliy san'atni rivojlantirishimiz kerak" deb yozgan. Inson o'zini o'zi boshqarishni o'rganishi kerak, uni o'rab turgan og'zaki ramzlarning devoridagi teshiklarni berkitishi kerak." 

Haksli 1939-yildan boshlab to 1963-yilda vafotiga qadar Svami Prabxavananda tomonidan asos solingan va boshqariladigan Janubiy Kaliforniyaning Vedanta jamiyati bilan keng hamkorlik qilgan. Jerald Xerd, Kristofer Ishervud va boshqa izdoshlar bilan birgalikda u Svami tomonidan boshlangan meditatsiya va ruhiy amaliyotlarni o'rgatgan. 

## Vafoti
O'lim to'shagida, og'ir og'iz bo'shlig'i saratoni tufayli gapira olmagan Haksli rafiqasi Lauraga " LSD, 100 mkg, mushak ichiga " so'rab yozma murojaat qildi. Uning o'limi haqidagi ma'lumotlarga ko'ra  *Bu vaqtsiz lahzada* u 11:20 da in'ektsiya qilishga majbur bo'lgan va bir soatdan keyin ikkinchi doza; Xaksli 69 yoshida, 5:20da 1963-yil 22-noyabrda vafot etdi. 

Hakslining o'limi haqidagi xabar ommaviy axborot vositalari tomonidan, britaniyalik yozuvchi CS Lyuis bilan bir qatorda, xuddi shu kuni, Hakslining o'limidan yetti soat oldin Jon Kennedining o'ldirilishi haqidagi xabarning soyasida qoldi.  

## Mukofotlari

* 1939 yil: Jeyms Tait Blek xotira mukofoti 
* 1959 yil: Amerika san'at va adabiyot akademiyasining xizmatlari uchun mukofoti  .
* 1962: Adabiyot hamrohi  

## Haksli asarlarining filmga moslashuvi

* 1950 yil: *Yosh Arximedga* asoslangan *shon-shuhrat muqaddimasi*
* 1968: *Point Counter Point* 
* 1971: *Iblislar* 
* 1980 yil: *Jasoratli yangi dunyo* 
* 1998 yil: *Jasoratli yangi dunyo* 
* 2020: *Brave New World* 

## Havolalar

* Tinchlik faollari ro'yxati

## Manbalar

## Havolalar
* Aldous Huxley to'liq intervyu 1958: Amerikada omon qolish va erkinlik muammolari
* Works by Aldous Huxley 
* Milliy portret galereyasidagi portretlar
* 
* Raymond Freyzer, Jorj Uiks (1960 yil bahori). "Intervyu: Aldous Huxley: Badiiy adabiyot san'ati № 24" . *Parij sharhi* .
* BBC munozara dasturi ''Bizning davrimizda'' : "Jasur yangi dunyo" . Huxley va roman. 2009 yil 9 aprel. (Audio, 45 daqiqa)
* BBC ''O'z so'zlari bilan'' turkum . 1958 yil 12 oktyabr (video, 12 daqiqa)
* "Yakuniy inqilob" ( Berkli universitetida nutq, 1962 yil 20 mart)
* Xaksli 1958 yil 18 mayda *Mayk Uollas intervyusida intervyu* berdi (video)
* Huxley tadqiqot markazi
* Kaliforniya universitetida Aldous Huxley Papers, Los-Anjeles kutubxonasi maxsus to'plamlari
* Garri Ransom markazidagi Aldous Huxley kolleksiyasi