open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oʻtloqi tuproqlar

**Oʻtloqi tuproqlar** — tuproq tipi; kapillyar namlanishga sabab boʻluvchi sathi yaqin (1–3 m) grunt suvlari taʼsirida hosil boʻladi. Bunday tuproqlarda namlik koʻpligi tufayli oʻsimliklar yaxshi oʻsadi; oʻsimlik qoldiqlarining aerob parchalanishi va tiklanish jarayoni suvli hamda unga yaqin gorizontlarning gleylanishiga sabab boʻladi. Oʻtloqi tuproqlarning choʻl zonasidagi, boʻz tuproq va baland togʻli mintaqlardagi tiplari farqlanadi. Choʻl zonasi hamda boʻz tuproq mintaqasidagi Oʻtloqi tuproqlar grunt suvlar rejimi va ularning paydo boʻlish sharoitiga qarab qayirallyuvial, allyuvial va saz (buloq)li boʻladi. Qayirallyuvial Oʻtloqi tuproqlar (chirindi qatlami 20—40 sm) Amudaryo va Sirdaryoning delta qismida hamda boshqa daryolar qayiridagi terrasalarda tarqalgan. Bu tuproqlar har yilgi yoki davriy boʻlib turadigan toshqin suvlardagi muallaq oqiziqlarning choʻkishidan hosil boʻladi. Allyuvial Oʻtloqi tuproqlar daryoning quyi qayir usti terrasalari va daryolarning hozirgi deltalarida tarqalgan boʻlib, daryo rejimidagi grunt suvlar taʼsirida boʻladi. Sazli Oʻtloqi tuproqlar (chirindi qatlami 30 sm) togʻlardan oqib tushuvchi daryo yoyilmalarining oʻrta va pereferik qismida, yoyilmalararo pastqamliklar, kamdankam togʻ yonbagʻirlaridagi qiyaliklarning quyi qismida, oqib chiqishi va koʻtarilishi qiyin saz rejimdagi grunt suvli rayonlarda tarqalgan. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik zonasida umumiy sugʻoriladigan maydonning 50% ga yaqinini Oʻtloqi tuproqlar tashkil etadi. Sugʻoriladigan Oʻtloqi tuproqlarda 1—2% chirindi, 0,08—0,15% ga yaqin azot, yetarli miqdora yalpi va harakatchan kaliy bor. Oʻtloqi tuproqlarda fosfor temir va alyuminiy oksidlari bilan tez birikib, fosforli oʻgʻitlar samaradorligini taʼminlaydi. Baland togʻli va boʻz tuproq mintaqasidagi Oʻtloqi tuproqlar odatda, shoʻrlanmagan, choʻl zonasidagilari esa turli darajada shoʻrlangan. Shoʻrlangan Oʻtloqi tuproqlarda drenaj asosida profilaktik shoʻr yuvish choralari qoʻllanadi.

Xodimat Maxsudov.
Oʻtloqi

**Oʻtloqi** - BOTQOQI TUPROQLAR — grunt suvlar chuq. 1 m gacha boʻlgan sharoitda rivojlanadigan tuproq tipi. Oʻtloqit. yaxshi strukturali, chirindiga boy chim qatlamli oʻtloqi tuproqlar hamda botqoqi tuproqlar gleylanish belgilariga ega. Oʻtloqit. boʻz tuproq va choʻl zonasidagi daryo quyi terrasalari hamda delta qismi allyuvial yotqiziqlari ustida shakllanadi. Prolyuvial yotqiziqlardagi oʻtloqi tuproqlarning ayrim pastqamliklarini egallagan. Sugʻorma dehqonchilik zonalaridagi Oʻtloqi t. qisman oʻzlashtirilib sholi, quritilganidan keyin esa boshqa ekinlar ekiladi. Oʻtloqi t.ning juda namligi, chirindiga boyligi tufayli ekinlar gʻovlab ketadi, natijada hosil yetilishi kechikadi. Oʻtloqi t. unumdorligini oshirish uchun ularni quritish, haydalma qatlam chuqurligini gleyli qatlam hisobiga asta-sekin oshirish, sifatli ishlov berish lozim. Shoʻrlangan Oʻtloqit.nI katta normada yuvish talab qilinadi (qarang Yer shoʻrini yuvish).
Oʻtloqchilik

**Oʻtloqchilik** — pichanzor va yaylov xoʻjalagini yuritish tizimi; qishloq xoʻjaligining bir tarmogʻi. Oʻ. tabiiy, ekma yaylov va pichanzorlarda pichan, koʻk ozuqa va boshqalar yemxashaklar yetishtirish, yemxashakni faqat oʻtzorlardagina emas, balki botqoq, choʻl, dasht va boshqalar joylarda ham yetishtirish hamda jamoat chorvachiligi uchun mustahkam ozuqa bazasini yaratish bilan shugʻullanadi. Oʻ.ning asosiy vazifalaridan biri — tabiiy pichanzor va yaylovlarni yaxshilash hamda hosildor pichanzor va yaylovlar barpo qilish, shuningdek, ulardan samarali foydalanish. Tashkiliyxoʻjalik tomonidan Oʻ. dalachilik va chorvachilik bilan uzviy bogʻliq.
Oʻtloqshunoslik

**Oʻtloqshunoslik** — oʻtloq va yay lovlar haqidagi taʼlimot; geobotanika (biogeotsenologiya)ning bir boʻlimi; oʻtloqchilikning ilmiy asosi. Oʻtloq xillarini va ularning joylashish qonuniyatlarini aniqlash hamda tavsiflash; oʻtloq biogenotsenozlarining tarkibi va dinamikasini aniqlash, oʻtloq oʻsimliklarining biologik, ekologik hamda xoʻjalik xususiyatlarini oʻrganish; yaylov va pichanzorlardan yemxashak sifatida foydalanish, mavjud zararli va zaharli oʻsimliklarni, tabiiy oʻtloq turlarini oʻrganish, oʻtloqlarda pasportlashtirish va inventarizatsiya ishlarini tashkil qilish, yaylov turlarini tahlil qilish va boshqalar bilan shugʻullanadi. Oʻ.ning asosiy vazifasi oʻtoʻsimliklardan eng koʻp miqdorda yaylov oʻti, pichan va ozuqa turlarini olish, yemxashak yetishtirishning tarkibiy qismi tarzida tabiiy pichanzorlar va yaylovlarni yaxshilash, madaniy pichanzor va yaylovlar barpo etish, ulardan oqilona foydalanish boʻyicha choratadbirlarni ham qamraydi.

Oʻ. tarixi juda koʻhna. Uzoq asrlar davomida chorva mollari yil boʻyi oʻtloq (yaylov)larda boqilgan (qish oylarida mollar qor ostida qolgan oʻtlar poyasi va bargi bilan oziqlangan). 20-asr boshlaridan ayrim mamlakatlarda mollar yozda oʻtzor yaylovlarda boqilib, qish davri uchun oʻtloqlardan pichan tayyorlashga oʻtildi. Oʻtloqlarni quritish, suvli qilish, yangi oʻt turlari va navlarini ekish tadbirlari amalga oshirildi. 1 ga pichanzor va yaylovlar mahsuldorligi 4—6 ming ozuqa birligiga yetkazildi (sugʻorilganda 10 ming dan ortiq). Oʻzbekistonda Oʻ. muammolari boʻyicha ilmiy ishlar Oʻzbekiston chorvachilik; paxtachilik; gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi; qorakoʻlchilik va choʻl ekologiyasi ilmiy tekshirish institutlarida; Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti, shuningdek, tajriba st-yalari, tarmoq oliy oʻquv yurtlari kafedralarida olib boriladi.
Oʻtov

**Oʻtov** — koʻchma uy, turar joy; koʻchmanchi, yarim koʻchmanchi xalqlarning asosiy turar joyi.

Yengil xom ashyo (asosan, yogʻoch)lardan konussimon shaklda yasaladi: aylana shakldagi panjara devor va tepa qismdan iborat boʻlib, ustidan kigiz bilan yopiladi; shuning uchun "uy", "kigiz uy" deb ataladi. Oʻtovning oʻrtasida oʻchoq joylashadi, ichi oʻziga xos tarzda qismlar (ayollar qismi, erkaklar qismi va boshqalar)ga boʻlinadi. Tuzilishi jihatidan bir xil boʻlgan oʻtov tashqi koʻrinishi (bezaklari), pastbalandligi, kattakichikligi bilan farqlanadi. "Oʻtov" soʻzi, koʻpincha yangi oq kigiz bilan qoplangan, kelinchaklarga atab qurilgan uylarga nisbatan ishlatilgan; yangi kigiz ustidan oq mato qoplangan, oq arqonlar bilan tortib bezatilgan. Bundan hashamatli oʻtov "oq uy" deb ataladi. Oddiy oʻtovlar, koʻpincha xoʻjaliklar ehtiyoji uchun tiklangan oʻtovlar "qora uy" deyiladi. Tarixiy yozma manbalarda oʻtov Oʻrta Osiyo va Janubiy Sibirda yashagan xalqlarda qadimdan mavjudligi, hatto oʻrta asrlarda toʻrt gʻildirakli katta aravalarga oʻtov tikib foydalanilgani qayd etilgan. Oʻtov 20-asr boshlarigacha Markaziy Osiyo va Oʻrta Osiyo, Janubiy Sibir, shuningdek, moʻgʻullar va boshqalar bir qancha xalqlarda mavjud boʻlgan. Xalqlarning oʻtroqlashishi natijasida oʻtov oʻz ahamiyatini qisman yoʻqotgan; qulay boshpana sifatida asosan choʻponlar undan foydalanadi. Solnomalarda "oq uy"larning har xil turlari (sarparda, sarqalʼa va boshqalar) boʻlgani qayd etilgan.
Oʻtoq

**Oʻtoq** — ekinlar va koʻchatlar orasidagi begona oʻtlarni yoʻqotish. Mexanik, kimyoviy vositalar va qoʻl bilan amalga oshiriladi. Mexanik Oʻ.da chopiq qilinadigan ekinlar, bogʻ, tok va boshqalarning qator oralaridagi begona oʻtlar kultivator (qarang Kultivatsiya) yoki borona bilan (qarang Boronalash), kimyoviy usulda gerbitsidlar bilan yoʻqotiladi. Yoppasiga ekilgan (bugʻdoy, zigʻir va boshqalar), shuningdek, kichik maydondagi ekinlar koʻproq qoʻlda oʻtaladi. Oʻ. begona oʻtlarning rivojlanish fazasi boshlarida oʻtkaziladi. Oʻ. kechikib oʻtkazilgan hollarda oʻt bosish hisobiga hosildorlik pasayib ketadi. Oʻ. paytida begona tur va nav oʻsimliklari ham yulib tashlanadi. Hosil mashinalarda yigʻibterib olinishidan oldin paxta dalalarini defoliatsiya oldidan begona oʻtlardan tozalash uchun Oʻ. qoʻlda oʻtkaziladi.
Oʻtror

**Oʻtror**, Turarband, Tarband, Oʻtrortepa (qozoqcha: Otyrar)  — qadimiy shahar xarobasi (miloddan avvalgi 1-asr – milodiy 16-asr). Janubiy Qozogʻistondagi Aris daryosining Sirdaryoga quyilish joyida. Oʻ. 3 qism (ark, shahriston, rabod)dan iborat boʻlib, burjlar bilan mustahkamlangan mudofaa devori va xandaqlar bilan oʻralgan. Oʻ.dan koʻchalar, hammom, turar joy binolari qoldiqlari, uyroʻzgʻor, zargarlik buyumlari, kamon oʻqlari va boshqalar topilgan. Moʻgʻullar istilosiga qadar Xorazmshohlar davlatining savdo va hunarmandchilik shaharlaridan biri boʻlgan. 

Oʻtrormudofaasidan soʻng moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan. Oq Oʻrda xonlari uni 14-asr da tiklaganlar. Bu davrda masjid, madrasa, xonaqoh qurilgan. Amir Temur va temuriylar davrida muhim harbiy shahar, qalʼa boʻlgan. Bu davrda Yevropadan Osiyoga boradigan yangi savdo yoʻli vujudga kelgan; u Volga sohillaridan Uraldagi Saroychik shahri orqali Koʻhna Urganch, Oʻ. va Olmaliqqa borgan. Bu yoʻldan musulmon savdogarlari ham, yevropalik tijoratchilar ham foydalanishgan. Oʻ.dan koʻplab allomalar yetishib chiqqan; shahar obodligi, chiroyi bilan nom chiqargan. 16-asrdagi oʻzaro ichki nizolar paytida huvillab qolgan.1991-yilga kelib esa Oʻtror ochiq osmon ostidagi muzey deb ataladi.
Oʻtror mudofaasi

**Oʻtror mudofaasi** — moʻgʻullar istilosi davrida Xorazmshohlar davlatiga qarashli Oʻtror shahrini qahramonona mudofaa qilinishi (1219-yil sentabr — 1220-yil mart). Muhammad xorazmshohning Oʻtrordagi noibi Inolchiq tomonidan moʻgʻul savdogarlarining oʻldirilishi va mol-mulklarining musodara etilishi (1218-yil) Oʻrta Osiyoga istilochilik yurishini boshlash uchun Chingizxonga bahona boʻlgan. 1219-yil sentabrda moʻgʻullar shaharni qamal qilishga kirishganlar. Inolchiq ixtiyorida shahar mudofaasi uchun 20 ming kishilik qoʻshin bor edi. Shuningdek, Muhammad xorazmshoh Oʻtrorga Qoracha hojib boshliq 10 ming askarni koʻmak uchun joʻnatgan edi. Shaharni osonlik bilan egallash mushkulligini fahmlagan Chingizxon oʻgʻillari Chigʻatoy va Oʻqtoy boshchiligidagi qoʻshinlarining bir qismini qoldirgan. Shundan soʻng lashkarining asosiy kuchlarini 3 qismga boʻlgan: birini u katta oʻgʻli Joʻjixon boshchiligida Oʻtrordan shimolidagi Jand va Barchinligʻkentni boʻysundirishga yuborgan, ikkinchisini — Uloq noʻyon va Suketu cherbi boshchiligida Oʻtrordan janubidagi Banokat bilan Xoʻjandni bosib olishga joʻnatgan. Oʻzi esa kichik oʻgʻli Tuli va mashhur Jebe noʻyon va Subutoy bahodirlar bilan Buxoroga qarab yurgan. Manbalarga koʻra, Oʻtror qamali 5 oy davom etgan. Moʻgʻullar shaharga oqib kiruvchi ariqlarni koʻmib tashlashgan, manjaniqlardan shaharga qarata tosh va yonuvchi moddalar irgʻitganlar, qoʻrgʻon atrofidagi xandaqlar tuproq hamda shox-shabbalar bilan toʻldirilgan, devorlar ostidan lahimlar qazilgan, tevarakatrofdagi dovdaraxtlar kesilib, uzun, ulama qamal shotulari yasalgan.

Oʻtror mudofaasi davrida nafaqat qamaldagilar, balki moʻgʻullar ham katta talafot koʻrishgan. Qamaldagilarning safi kundan kun siyraklashib, oziq-ovqat tanqisligi kuchaygan. Oʻtror mudofaasining eng ogʻir paytida Qoracha hojib shaharni moʻgʻullarga topshirishni taklif qilgan, ammo Inolchiq bu taklifni rad etgan. Shunda Qoracha hojib oʻziga qarashli 10 ming askari bilan Soʻfiyxon (Soʻfixona) darvozasidan chiqib moʻgʻullarga taslim boʻlgan. Biroq xiyonatkorlikni moʻgʻullar ham kechirishmagan, ular Qoracha hojib va uning askarlarini qatl etishgan. Moʻgʻul qoʻshini manjaniq va arrodalar yordamida shahar devorlaridan raxnalar ochib ichkariga yopirilib kirgan. Inolchiq 20 ming askari bilan shahar ichidagi mustahkam qalʼaga kirib olib, yana 1 oy davomida son jihatdan oʻzidan bir necha yuz barobar ortiq gʻanim bilan qahramonona jang qilgan. Chigʻatoy Inolchiqni tiriklayin ushlashni buyurgan. Chigʻatoy va Oʻqtoy uni qoʻlga olib Samarqandga Chingizxon huzuriga keltirganlar. Oʻtror mudofaasi rahbari beshafqat qatl etilgan.
Oʻtroq

**Oʻtroq**, Atrak (12-asr) — Dashti Qipchoq dagi qipchoq xonlaridan biri. Sharukanttt oʻgʻli. 1103, 1107, 1111-yillarda Kiyev knyazi Vladimir II Monomax, qipchoqlar ustidan gʻalaba qozongach, Donning oʻrta oqimi qirgʻoqlaridan jan.ga qarab ketgan. Uning qoʻshinlari Belaya Veja yaqinida bijanaqlar va torklarning birlashgan kuchlarini tormor keltirgan (1117-yil). 1118-yil bir necha qipchoq oʻrdalari Oʻ. boshchiligida Kavkazoldi dashtlariga kelib joylashganlar. Ayni shu yili Gruziya shohi Dovud "Quruvchi" Oʻ. huzuriga oʻz elchilarini yuborgan va unga oʻz qabiladoshlari va tobe odamlari bilan Gruziyaga koʻchib kelishni taklif etgan. Oʻ. bilan Daryoli orqali Gruziyaga 40 ming qipchoq, jumladan, 5 ming sara askar kelgan. Shu bilan birga Kavkazoldida Oʻ.qa tegishli 35 ming jangchi qolgan. Dovud Oʻ. odamlarini mamlakatning jan. va sharqiy chegaralari, saljuqiylar bosqini natijasida aholisi deyarli qirilib ketgan Kartliga joylashtirgan. Dovud Oʻ. qoʻshinidan ichki va tashqi dushmanlari — gruzin mulkdorlari va saljuqiylarga qarshi kurashda foydalangan. Oʻ. saroyda katta mavqega ega boʻlgan. Bu nafaqat uning kuchli qoʻshini tufayli balki shoh bilan qarindoshlik munosabatlari oʻrnatganligida, qizi Gurandoʻxtni shohga xotinlikka berganligida edi. Vladimir Monomaxning vafot etgani haqida Oʻ.qa akasi Sirchanxon xabar berib, uni dashtga qaytishga chaqirgan. 12-asrning 20-yillari oxirida Oʻ. bir qism qoʻshin bilan Don daryosi sohillariga qaytgan. Uning oʻgʻli Konchak 12-asrning 2-yarmida qudratli qipchoq xonlaridan boʻlgan.

Javli Tursunov.
Oʻttiz yillik urush

**Oʻttiz yillik urush** (1618-1648) — gabsburglar bloki (Papalik va Rech Pospolita tomonidan qoʻllab quvvatlangan Ispaniya va Avstriya gabsburglari, Germaniyaning katolik knyazlari) bilan gabsburglarga qarshi koalitsiya (Angliya, Gollandiya va Rossiya quvvatlab turgan german protestant knyazlari, Fransiya, Shvetsiya, Daniya) oʻrtasidagi urush. 
XVII asr boshiga kelib , diniy asosda boshlangan xalqaro mojaroga katolik va protestantlar o'rtasida muvozanatni saqlashga harakat qilgan ko'plab Yevropa davlatlari jalb qilindi.

Gabsburglar bloki katolitsizm tarafida, gabsburglarga qarshi koalitsiya esa (ayniqsa, urushning boshlanish paytida) protestantizm bayrogʻi ostida harakat qilgan. Bu urush bir necha davrlarga boʻlingan: Chexiya davri (1618—23) — gabsburglarga qarshi Chexiya qoʻzgʻoloni (1618—20) va chexlarning Belaya Gora yaqinida magʻlubiyatga uchrashi (1620);Daniya davri (1625—29) da gabsburglar bloki qoʻshinlari (qoʻmondonlari A. Vallenshteyn, I. Tilli) Daniyani yengib, Germaniya hududidan daniyaliklarni quvib chiqargan; Shvyesiya davri (1630—35) da shved armiyasi (qoʻmondoni Gustav II Adolf) Germaniyaga bosib kirib, Breytenfeld (1631), Lyutsen (1632) yonida gʻalaba qilgan, ammo Nyordlingan (1634) yaqinida magʻlubiyatga uchragan; FransiyaShvetsiya davri (1635—48)da Fransiya urushga kirishi bilan gabsburglarga qarshi koalitsiyaning ustunligi yaqqol koʻrindi. Natijada gabsburglarning "jahonshumul imperiya" tuzish va milliy davlatlarni boʻysundirish haqidagi rejalari barbod boʻldi, siyosiy hukmronlik Fransiya qoʻliga oʻtdi. 1648-yil Vestfaliya sulhi bilan tugagan.
Oʻchoq

**Oʻchoq** — olov yoqish, uni saqlash va ovqat pishirish uchun moʻljallangan, ustiga qozon oʻrnatiladigan uch tomoni yopiq qurilma. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Oʻ. ilk paleolit davridan maʼlum. Oʻ. turli urf-odatlar, marosimlarni oʻtkazishda katta ahamiyatga ega boʻlgan. Barcha xalqlarda muqaddas joy hisoblangan. Quyi paleolitda toshdan, soʻngra guvala, gʻishtdan yasalib, somonli loy bilan suvalgan, atroflariga tutun tortadigan va havo kiradigan teshiklar qilingan. Oʻ.ning ayrim turlari yertandir kabi qurilib ovqat pishirish bilan birga non yopishda ham foydalanilgan. Oʻ.ning takomillashgan turi devorga taqab joylashtiriladi, tutuni moʻrikon orqali chiqarib yuboriladi.

Hozirgi davrda Oʻ.ning yeroʻchoq, loy va temir Oʻ. turlari bor. Sumalak, halim, katta maʼraka oshlari pishirishda aylanasi doshqozon gardishiga mos maxsus yeroʻchoqlar (yer baravarida, qozon atroflari alanga chiqmaydigan qilib tuproq bilan zichlanadi yoki suvaladi) kavlanadi, kundalik oshovqat tayyorlash uchun xonadonlar oshxonalarida loy oʻchoqlar quriladi, temir Oʻ.lar aksariyat koʻchma Oʻ. vazifasini bajaradi. Shahar va qishloqlarda, asosan, oʻtindan yoqilgʻi sifatida foydalanadigan xonadonlarda Oʻ.lar saqlanib qolgan, temir Oʻ.da oʻtin va tabiiy gazdan foydalaniladi.
Oʻyuvchi ishqorlar

**Oʻyuvchi ishqorlar** - ishqoriy metallarning suvda yaxshi eriydigan gidroksidlari. Mas, oʻyuvchi natriy NaON, oʻyuvchi kaliy KON. Koʻpgina materiallarni, shilliq parda va terini oʻyish xossasiga ega ("oʻyuvchi" nomi shundan). Sanoatning turli sohalarida qoʻllanadi (yana qarang Ishqorlar). UQ — 1) arava, mashina va mexanizmlarning aylanuvchi qismlarini tutib turadigan detali. Foydali burovchi momentni uzatmaydi. Oʻ.ning aylanuvchi va qoʻzgʻalmas xillari boʻladi; 2) nuqta vaziyatini, yoʻnalishini, sanoq boshini koʻrsatadigan va masshtab birligida olingan toʻgʻri chiziq (koordinata oʻqi); uning ustida yotgan nuqtaning vaziyatini belgilaydi; 3) simmetriya oʻqi (qarang Simmetriya); 4) qattiq jism (mas, giroskop)nmt qoʻzgʻalmas nuqtadan oʻtuvchi oʻqi (oniy aylanish oʻqi); jism shu Oʻ. atrofida burilganda bir vaziyatdan shunga cheksiz yaqin vaziyatga siljiydi; 5) Yerning sutkalik harakati yuz beradigan toʻgʻri chiziq (Yerning aylanish Oʻ.i). Yer markazi orqali yer sirtini geogrik, qutblari kesib oʻtadi. Yerning aylanish Oʻ.iga parallel ravishda osmon gumbazi markazidan oʻtuvchi toʻgʻri chiziq olam oʻqi deb ataladi; 6) materiallar qarshiligida egiladigan balkaning koʻndalang kesimidagi chiziq (neytral Oʻ.); uning nuqtalarida balka oʻqiga parallel boʻlgan normal kuchlanishlar nolga teng boʻladi; 7) harbiy qurollar, ov va sport qurollari (miltiq, pulemyot, toʻpponcha va boshqalar) ning jangovar patroni kallagi (bosh qismi). Oddiy va maxsus (iz qoldiruvchi, zirhteshar, yondiruvchi, signal beruvchi va hokazo) turlari bor. Oddiy Oʻ. qobiq, oʻzak, qoʻrgʻoshin gʻilofdan iborat. Iz qoldiruvchi, yondiruvchi va signal beruvchi Oʻ.larda gʻilof ichiga maxsus moddalar toʻldiriladi. Kalibri (oʻlchami) boʻyicha kichik (6,5&nbsp;mm), normal (7,5—7,69&nbsp;mm) va katta (12,7–15&nbsp;mm) kalibrli turlarga boʻlinadi.
Oʻq (maʼnolari)

**Oʻq**:
* Oʻq - * Miltiq o'qi
* Sonlar o'qi
* Oʻq (yulduz turkumi) (lotincha) (astronomiyada) — osmonning Shim.
Oʻq (yulduz turkumi)

**Oʻq** (lotincha ) (astronomiyada) — osmonning Shimoliy yarim sharida Tulki, Gerkules, Burgut va Delfin yulduz turkumlari orasidagi kichik yulduz turkumi; eng ravshan yulduz 3,5 va 3,8 yulduz kattaligida. Oʻzbekiston hududida koʻrinadi.
Oʻqariq

**Oʻqariq** — ekinlarni sugʻorishda shoxariqdan suv olib, uni bevosita egatlarga taqsimlab beruvchi muvaqqat ariq. Sharoitga qarab 25—30 sm chuqurlikda 80—100 sm kenglikda egatlarga koʻndalang qilib olinadi. Oʻ.lar oraligʻi yer nishabiga, uning suv singdirish xususiyatiga qarab 50—150 m boʻlishi mumkin.
Oʻchoq (maʼnolari)

**Oʻchoq**:

* Oʻchoq — olov yoqish, uni saqlash va ovqat pishirish uchun moʻljallangan, ustiga qozon oʻrnatiladigan uch tomoni yopiq qurilma.
* Oʻchoq (yulduz) (lotincha) — osmon gumbazining Janubiy yarim sharidagi eng yorqin yulduz (nomi shundan).
Oʻchoq (yulduz)

**Oʻchoq** (lot.) — osmon gumbazining Janubiy yarim sharidagi eng yorqin yulduz (nomi shundan). Koʻrinadigan (vizual) yulduz kattaligi 3,9. Oʻzbekiston hududida kuzda yaxshi koʻrinadi.

OʻSH — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining shahar, viloyat markazi. Qirgʻizistonda Bishkek shahridan keyin 2sanoat markazi. Oqbura daryosi Olay tizmasidan Fargʻona vodiysiga oqib chiqadigan joyda. Transport yoʻli stansiyasi. Bishkek, Xorugʻ, Andijon, Qizilqiya shahri lari oʻrtasidagi avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 208,5 ming kishi (1999). Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlaridan biri. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, miloddan avvalgi 4—3-asrlarda vujudga kelgan. 9— 10-asrlarda Oʻ. Somoniylar davlati tarkibida boʻlib, kattaligi jihatidan Fargʻona vodiysida 3shahar hisoblangan. Bu davrda shahar shahriston, ark, rabotdan iborat boʻlgan. Hokim saroyi va devonxona ark ichida joylashgan. Oʻ. atrofi baland qalʼa devori bilan oʻralib, uning chekkasi Sulaymon togʻigacha yetgan. Shaharning 3 ta darvozasi boʻlgan: Koʻh, Ob, Mugʻkada. Jome masjidi bozor hududida joylashgan. Oʻ orqali Movarounnahrdan Xitoy va Hindistonga savdo yoʻli oʻtgan. 10 — 12-asrlarda Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan. 13-asrda moʻgʻullar istilosi natijasida xarobaga aylangan va 14-asrga kelib Amir Temur tomonidan qayta tiklandi. Oʻ. toʻgʻrisida "Boburnoma" kitobida ham maʼlumotlar berilgan. 18-asr da Oʻ. Qoʻqon xonligi tarkibida boʻldi va ilgarigidek muhim savdo markazi boʻlib qoldi. 1876-yil xonlik barham topgach, Rossiyaning Oʻrta Osiyo mustamlakasi tarkibida boʻlib keldi.

Shaharda viloyat sanoat mahsulotining 1/3 qismi ishlab chiqariladi. Yetakchi sanoat tarmogʻi — yengil sanoat. Oʻrta Osiyoda eng yirik toʻqimachilik ktlaridan biri, ipakchilik kti, paxta tozalash zavodi, tikuvchilik, poyabzal fabrikasi bor. Oziqovqat sanoati tarmoqlari rivojlangan (non mahsulotlari, goʻshtkonserva, sut, mevasabzavot, meva vinosi ktlari, araq zavodi bor). Mashinasozlik va metallsozlik sanoati (nasos, avtomobil taʼmirlash) korxonalari ishlab turibdi. Qurilish materiallari kti, asfaltbeton, temirbeton buyumlari, gʻisht zdlari, mebel fabrikasi bor. Issiqlik elektr markazi faoliyat koʻrsatadi. Aeroport, turistik baza ishlab turibdi. Oʻ. da pedagogika instituti, telemarkaz, oʻzbek akademik drama teatri, tarixmadaniyat muzeyqoʻriqxonasi mavjud. Oʻ. — Bishkek, Oʻ. — Xorugʻ avtomagistrallari qurilgan. Shahar hududida 30 ga yaqin tarix va madaniyat yodgorliklari joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklardan: Yusuf Boyxoʻja oʻgʻli masjidi (20-asr boshlari), Asaf ibn Burxiya maqbarasi (17 — 18 a.lar) va boshqalar saqlanib qolgan.
Oʻq-yoy (maʼnolari)

**Oʻq-yoy**:

* Oʻq-yoy — harbiy va ov maqsadlarida qoʻllaniladigan otish quroli.
* Oʻq-yoy (zargarlik) - "OʻQ-YOY" — zargarlik buyumi; Xorazm ayollarining bosh kiyimining ensa (gardon) qismiga mustahkamlanadigan taqinchogʻi.
* Oʻq-yoy (yulduz turkumi) (lot.) — Zodiaksat yulduz turkumi.
Oʻq-yoy (zargarlik)

"OʻQ-YOY" — zargarlik buyumi; Xorazm ayollarining bosh kiyimining ensa (gardon) qismiga mustahkamlanadigan taqinchogʻi. Taqyatuzi, osmatuzi va yarimtirnoq kabilar bilan birgalikda ansambl hosil qiladi. Taqinchoq shakli "oʻqyoy"ni eslatadi (nomi shundan). Toʻgʻri toʻrtburchakli tepa va yoysimon (kamalak) shakldagi quyi qismdan iborat. Tepa qismi atrofi feruza koʻzlar bilan hoshiyalanib, yuzasiga simkori usulida yelpigʻichsimon bezaklar ishlanadi, baʼzan bezaksiz ham boʻladi; uning yuqori qismi oʻrtasiga ukpar uchun naycha ishlanib, naychaning ostiga oʻqning uchini eslatuvchi uchburchak — tumor shakli osiladi (u ham ziynatlangan). Yoysimon quyi qismi yuzasi 3 qator feruza koʻzlar qadab bezatilgan, uning quyi qismiga marjon hamda yaproqchalardan tuzilgan hashamdor shokilalar osilgan. 19-asr oxiridan urfdan qola boshlagach, koʻkrakka ham taqilgan.
Oʻqilon

**Oʻqilon** () — suvilonlar oilasiga mansub ilon. Gavdasi ingichka, uz. 90 sm gacha. Tanasining orqa tomonida 4 ta boʻylama qoramtir yoʻli bor. Tangachalari silliq. Zahar soluvchi tishlari yuqori jagʻ suyagining keyingi qismida. Markaziy va Gʻarbiy Osiyoda, jumladan, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo va Sharqiy Kavkazorti mamlakatlarida tarqalgan. Choʻl va chala choʻllarda yashaydi; togʻlarda ham uchraydi. Juda tez ("oʻqdek") harakat qiladi (nomi shundan). Asosan, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Chaqqon, oʻljasini bir necha sekundda oʻldiradi. Urgʻochisi iyun— iyulda 2—6 ta tuxum qoʻyadi. Chaqishi odam uchun xavfli emas; chunki ogʻiz boʻshligʻining keyingi qismida joylashgan zahar tishidan foydalanolmaydi.
Oʻqitishning kurs tizimi

**Oʻqitishning kurs tizimi** -oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi hamda oliy taʼlim oʻquv muassasalaridagi taʼlim tizimi. Oʻquv jarayonining qatʼiy grafigi, barcha oʻquv fanlari, oʻquv va ishlab chiqarish amaliyotining kurs, oʻquv yillari hamda semestrlar boʻyicha taqsimlanishiga asoslanadi. Talaba (oʻquvchi)larning barcha mashgʻulotlarda qatnashishlari va oʻquv rejasida belgilangan kurs ishi, kurs loyihasi, referat va boshqalar ishlarni oʻz vaqtida bajarishlari, shuningdek, har bir semestr oxirida qatʼiy belgilangan muddatda ushbu semestrda oʻtilgan fanlar boʻyicha sinov va imtihonlar topshirishlarini nazarda tutadi. Oʻqitishning kurs tizimit. oʻquv yurti va ftda oʻquv jarayonining aniq tartibini yaratish hamda talaba (oʻquvchi)larga mustaqil ishlash imkoniyatini beradi.
Oʻqituvchi (nashriyot)

**"Oʻqituvchi" ilmiy-uslubiy nashriyot markazi** (avvalgi nomlari: **"Oʻqituvchi" nashriyot-matbaa ijodiy uyi**) — Oʻzbekiston Respublikasi matbuot va axborot agentligi tizimidagi muassasa. „Oʻquvpeddavnashr“ nomi bilan 1936-yil tashkil qilingan (1950—59 yillarda yana shu nom bilan atalgan). 1941—49 yillarda Oʻzbekiston davlat birlashgan nashriyoti tarkibida boʻlgan. 1960-yildan Oʻzbekiston „Oʻrta va oliy maktab“ nashriyoti, 1964-yildan „Oʻqituvchi“ deb nomlangan. 2004-yil „Oʻqituvchi“ nashriyoti va Toshkent kitobjurnal fabrikasi negizida „Oʻqituvchi“ NMIU. tashkil etildi. Uning asosiy faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining barcha turdagi umumtaʼlim maktablari, akademik litseylar, kasb-hunar kollejlari oʻquvchi va oʻqituvchilariga, shuningdek, oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari talabalariga, maktabgacha tarbiya muassasalari xodimlariga, ota-onalarga moʻljallangan adabiyotlar — darsliklar, oʻquv qoʻllanmalari, metodik adabiyotlar, turli xil lugʻat va maʼlumotnomalar, bolalar uchun turli adabiyotlar nashr etishdan iboratdir. „Oʻqituvchi“ NMIU.da 2004-yilda oʻrta umumiy taʼlim maktablari uchun 100 nomda 4 mln. 117 ming nusxa va oliy oʻquv yurtlari hamda akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun 51 nomda 834 ming nusxa darslik va oʻquv qoʻllanmalari chop etildi.

## Havolalar
* „Oʻqituvchi“ NMIU sahifasi
Oʻqtoyxon

**Oʻqtoyxon**, Oʻqtoy qoon, Oʻgedey, O'gedey (1186–1241.11.7) – Moʻgʻullar davlati ulugʻ xoni (1229–1241.11.7); Chingizxonning 1-xotini, yaʼni qoʻngʻirot urugʻining koʻzga koʻringan vakili Day noʻyon qizi Boʻrta Fujindan tugʻilgan 3-oʻgʻil. Moʻgʻullar tomonidan 1219–20 yillarda Movarounnahrning zabt etilishida faollik koʻrsatgan (qarang Urganch mudofaasi). Chingizxon hayotligida Oʻ.ni taxt vorisi deb eʼlon qilgan. Chingizxon oʻlimidan 2 yil oʻtgach, 1229-yilda Joʻjixon oʻgʻlonlari, Chigʻatoy va Tulixon farzandlari hamda Bilgaday noʻyon va Ilchidoy noʻyon singari arkoni davlat ishtirokida chaqirilgan buyuk qurultoyda Oʻ. ulugʻ qoon (bosh hukmdor) etib saylangan. Oʻ hukmronligi davrida Shimoliy Xitoy butunlay moʻgʻullar qoʻl ostiga oʻtgan va qoon Maxmud Yalavochga bu yurtni boshqarishni topshirgan. Oʻ. Xitoyni zabt etib qaytgach, 1235-yil Joʻjixonning toʻngʻich oʻgʻli Botuxon boshliq chingiziy xonzodalarni Dashti Qipchoq, Bulgʻor, Rus, Alaniya, Mojariston, Cherkes, Boshqird va boshqalar ellarni bosib olish uchun yuborgan. Ushbu harbiy yurishlar 1240-yilning iyunigacha davom etgan. Bu davrda Qoraqurumni obod qilish ishlari amalga oshirilgan. Xitoydan keltirilgan ustalar va naqqoshlar yordamida koʻrkam koʻshklar, binolar quriladi. Xitoydan Qoraqurumgacha boʻlgan masofada bir-biridan uzoqligi taxminan 30km dan iborat 37 yomxona bunyod etilgan. Moʻgʻullarning yurishi vaqtida vayronaga aylangan Hirot shahrini qayta tiklashga muvaffaq boʻlingan, aholi roʻyxatga olingan. Moʻgʻulistonning bir qismi, Jungʻoriya va Xitoyning bir qismi Oʻ. tasarrufida boʻlgan. Ayshu-ishratga berilish, haddan tashqari koʻp sharob ichish oqibatida Oʻ. 1241-yilning 11-iyulida vafot etgan. Taxt maʼlum muddatga uning bevasi Turakina xotun qoʻliga oʻtgan.

## Adabiyotlar
* RashidadDin, Sbornik letopisey, t. 2 [perevod s persidskogo Yu.P.Verxovskogo], M. — L., 1960; Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.
Oʻquv yoʻli

**Oʻquv yoʻli** (musiqada) — turkumli asarlarda, odatda, cholgʻu qismlar (cholgʻu yoʻli)san keyin navbatmanavbat, oʻzaro bogʻliq tarzda ijro etiladigan ashulalar ifodasi. Mas, Miskin nomli turkumning 1-qismi cholgʻu kuy, 2, 3, 4 (Adoyi, Asiriy, Chapandoz nomli doira usulida ijro etiladigan) qismlari Oʻquv yoʻli, yakuniy qismi esa soqiynoma usulidagi cholgʻu yoʻllaridan iborat.

Katta hajmdagi mumtoz maqom namunalari (Chorgoh, Segoh, Dugoh, Fargʻona Nasrullosi, Bayot va boshqalar)ning koʻpchiligi cholgʻu yoʻllari hamda Oʻquv yoʻlidan tashkil topadi. Ularning Oʻquv yoʻli cholgʻu asar tarzida ham yakka va joʻrnavozlikda ijro etilishi mumkin. Bular asosida esa bastakorlar tomonidan qator bir qismli yoki turkumli ashula namunalari (mas, I.Ikromovning "Munojot" ashulasi, F.Mamadaliyevning "Miskin", "Nasrulloyi" turkumlari) yaratilgan.
Oʻquv rejasi

**Oʻquv rejasi** - oʻquv yurtlarida oʻqitiladigan fan, ularning boʻlimlari, oʻqitilish tartibi hamda har bir fanning yil davomida oʻqitilishi, ularning oʻquv yili va haftasida qancha miqdorda oʻtilishi kerakligini belgilab beradigan rasmiy pedagogik hujjat. Oʻzbekistonda Oʻquv rejasi tegishli vazirliklar tomonidan tuziladi va tasdiqlanadi. Bir tipdagi oʻquv yurtlari uchun Oʻquv rejasi yagona va majburiydir. Shu bilan birga, har bir oʻquv yurti Oʻquv rejasini belgilangan miqdorda oʻzgartirishi mumkin. Shuningdek, mamlakatdagi tayanch oliy oʻquv yurtlari uchun oʻziga xos Oʻquv rejasiga ega boʻlishga ruxsat etilgan. Oʻquv rejasining umumiy va majburiyligi taʼlim tizimi bosqichlarining uzluksizligini, jamiyatning barcha aʼzolariga ilm olishning bir xil imkoniyatlarini taʼminlaydi.

OʻzRda taʼlim tizimi barkamol shaxsni shakllantirishga qaratilganligi uchun ham Oʻquv rejasida taʼlimning insonparvarlashuviga alohida eʼtibor berilgan. Oʻquv yurtlarining Oʻquv rejasi muayyan qismlardan iborat boʻlib, ularda oʻquv yurti oʻquvchisi, talabasi yoki tinglovchisida shakllantirilishi lozim boʻlgan ilmiy, maʼnaviy, kasbiy sifatlar hamda amaliy koʻnikma va malakalar hisobga olingan.
Oʻquv fani

**Oʻquv fani** — oʻquv yurtlarida oʻrganish uchun fan, texnika, sanʼat, ishlab chiqarish faoliyati va boshqalar muayyan sohalardan tanlab olingan bilim, malaka va koʻnikmalar tizimi. Oʻquv fanining mazmuni shu Oʻquv fani boʻyicha joriy etilgan davlat taʼlim standarti, oʻquv dasturi va darsliklarda oʻz aksini topadi. Xususan, OʻzRda umumiy oʻrta taʼlim maktablari (1—9sinflar) uchun 22 nomda Oʻquv fani joriy etilgan. Urta maxsus va oliy oʻquv yurtlari uchun Oʻquv fanining soni mazkur oʻquv yurtlarining taʼlim yoʻnalishlaridan kelib chiqqan holda, Oʻquv fanining tarkibi, uni oʻrganishdagi oʻzaro aloqadorlik va izchillik oʻquv rejasi bilan belgilanadi. Mazmuniga koʻra, umumiy taʼlim (umumilmiy) hamda mutaxassisni tayyorlashda kasbini belgilovchi maxsus Oʻquv faniga ajraladi. Oʻquv fanining soni, hajmi tegishli vazirlik va boshqalar markaziy boshqaruv organlari tavsiyasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi.
Oʻquvchi va oʻsmirlar texnika ijodiyot markazi

**Oʻquvchi va oʻsmirlar texnika ijodiyot markazi**, Respublika oʻquvchi va oʻsmirlar texnika ijodiyot.markazi — oʻquvchi va oʻsmirlar bilan texnikaga oid mashgulotlar olib boruvchi maktabdan gashqari bolalar muassasasi. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tasarrufida. 1930-yil bolalar texnika va qishloq xoʻjaligi stansiyasi nomi bilan tashkil etilgan. 1934-yildan texnika st-yasi, 1948-yildan Respublika yosh texniklar st-yasi, 1960-yildan Markaziy yosh texniklar st-yasi deb nomlangan; 1991-yildan hozirgi nomda. Markaz oʻquvchi va oʻsmirlarning boʻsh vaqtlarini koʻngilli hamda unumli oʻtkazishlari uchun ularni texnika toʻgaraklariga jalb etib, texnikaga boʻlgan havasini kuchaytiradi, maktabda olgan nazariy bilimlarini amalda sinab koʻrish imkoniyatini yaratadi, texnikaga oid bilimlarini boyitadi, kasb-hunarga boʻlgan layoqatlari, qiziqishlarini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, sportning texnika turlari boʻyicha kadrlar tayyorlash va musobaqalar oʻgkazishni tashkil etadi. 2005-yil Oʻzbekiston Respublikasida 136 texnika ijodiyot markazi, 8309 toʻgarak va 2715 toʻgarak rahbari faoliyat yuritdi; toʻgarak mashgʻulotlarida 66 yoʻnalish boʻyicha 92 ming oʻquvchi va oʻsmir ishtirok etdi.
Oʻquv dasturi

**Oʻquv dasturi** — taʼlim tizimidagi har bir oʻquv fanining mazmuni va oʻtilish tartibini, oʻquvchilar tomonidan oʻzlashtirilishi lozim boʻlgan bilim hamda koʻnikmalar hajmini belgilab beradigan rasmiy pedagogik hujjat. Oʻzbekistonda Oʻquv dasturi tegishli vazirliklar qoshidagi ilmiy metodik kengashlar tomonidan tasdiqlanadi. Har bir Oʻquv dasturi uqtirish xati, oʻquv fani mazmunining qisqa bayoni, oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalariga qoʻyiladigan talablar singari 3 qismdan iborat. Oʻquv fanining maqsad va vazifalarini belgilab berish Oʻquv dasturining muhim belgisidir. Chunki ayni shu narsa yaratiladigan oʻquv darsligi muallifiga muayyan nuqtai nazarni tanlash, oʻqituvchiga esa pedagogik moʻljalni toʻgʻri belgilash imkonini beradi. Taʼlim amaliyotida Oʻquv dasturi yaratishning konsentrik (markazlashgan) hamda tizimli usullari bor. Konsentrik yoʻl bilan tuzilgan Oʻquv dasturida taʼlimning mazmuni yoki oʻquv materiallari oʻqitishning keyingi bosqichida yuksakroq darajada takrorlanishi koʻzda tutiladi. Boshlangʻich sinflarda oʻtiladigan oʻquv fanlari boʻyicha Oʻquv dasturlari shu usulda tuziladi. Tizimli usuldagi Oʻquv dasturlarida oʻquv materiallari fan mantigʻiga muvofiq soddadan murakkabga qarab ketma-ket joylashtiriladi. Maktabning boshlangʻich sinfdan keyingi bosqichlarida qoʻllaniladigan bu usulda ortiqcha takrorlarga yoʻl qoʻyilmaydi, har bir mavzuning oʻz oʻrnida oʻtilishi koʻzda tutiladi. Taʼlimning Oʻquv dasturi tomonidan belgilangan mazmuni darslik, oʻquv qoʻllanmalari, koʻrgazmali qurol va metodik tavsiyalarda toʻla namoyon boʻladi
Oʻquv yili

**Oʻquv yili** — oʻquv yurtlarida mashgʻulot boshlanishidan yozgi taʼtilgacha boʻlgan davr. Oʻquv yili dastlab taʼlimning sinfdars tizimi joriy etilishi munosabati bilan 16-asr oxiri — 17-asr boshlarida Gʻarbiy Yevropa va Ukrainada belgilandi. Bungacha bolalar maktablarga har xil vaqtlarda kirib oʻqiganlar, mashgʻulotlar yil boʻyi, taʼtilsiz olib borilgan. Oʻzbekistonda Oʻquv yili 1-sentabrdan 20-iyungacha davom etadi (umumiy oʻrta taʼlim maktablarining boshlangʻich sinflari uchun 1-sentabrdan 25-maygacha). Oʻquv yili umumiy oʻrta taʼlim maktablari uchun 4 chorak, oʻrta maxsus va oliy oʻquv yurtlari uchun 2 semestrdan iborat. Chorak va semestrlar orasida oʻquvchi va talabalarga taʼtil beriladi. Oʻquv yilining chorak va semestrlarga boʻlinishi oʻquvchi hamda talabalarning bilim darajasini baholash va nazorat qilish imkonini beradi.
Oʻqquloq koʻrshapalaklar

**Oʻqquloq koʻrshapalaklar** — silliq burun koʻrshapalaklar urugʻi. Quloq suprasi 4 sm gacha. Bir necha turi bor. Gʻarbiy Osiyo va Shim. Afrikaning quruq iqlimli hududlarida tarqalgan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda oqqorinli Oʻqquloq koʻrshapalaklar uchraydi. Oʻqquloq koʻrshapalaklar uchun qoyalar yorigʻi va imoratlar pana joy boʻladi. Tunda faol.
Oʻgʻiz Jirov

**Oʻgʻiz jirov** — Xoʻjambergan Niyoz oʻgʻli (1884, Qoraqalpogʻiston, Chimboy tumani Qayshili qishlogʻi — 1954) — qoraqalpoq xalq baxshisi, jirovi, "Alpomish" dostonining mohir kuychisi. Undan yozib olingan "Alpomish" dostoni Moskva (1937) va Toʻrtkoʻlda (1941) nashr qilingan. Oʻgʻiz Jirov dostonchilikni Bekimbet jirovdan oʻrgangan. Ocharchilik yillarida (1916) Xorazmning Qizilchali qishlogʻiga koʻchib kelgan. Qipchoq, Mangʻit, Gurlan, Urganch shahrilarida yurib, koʻp yillar dostonchilikqilgan. 1930-yil Chimboyga qaytgan.
Oʻgʻlonjon ota maqbarasi

**Oʻgʻlonjon ota maqbarasi** — Qamashi shahridagi meʼmoriy yodgorlik (18—19-asrlar). Maqbara toʻrtburchak tarhli, peshtoqgumbazli; pishiq gʻishtdan qurilgan. Bosh tarzidagi peshtogʻiga yassi ravoqlar, burchaklariga guldastalar ishlangan. Sagʻana joylashgan xonaning ichki devorlari ravoqli.
Oʻgʻrilik

**Oʻgʻirlik** — jinoyat huquqida oʻzganing molmulkini yashirin ravishda talontoroj qilish. Oʻzbekiston Respublikasi JKda Oʻ. qanday sodir etilganligi (kissavurlik, bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib yoki takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan, yo boʻlmasa koʻp miqsordagi molmulkning oʻgʻirlanishi, uyushgan guruh tomonidan sodir etilishi va boshqalar)ga qarab jazo belgilangan (JK, 169-modda). Eshushi joyida boʻlgan va 14 yoshga toʻlgan shaxs Oʻ. shaklidagi oʻzgalar mulkini talontoroj qilishning subʼyekti boʻlishi mumkin.
Oʻgʻruq

**Oʻgʻruq** (chodir yoki oʻtovning yuqorisidagi uvuqlari, yogʻochlari) — moʻgʻul hamda turkiy xalqlar qoʻshinida asosiy jangovar qismlardan bir necha kunlik masofada ortda boradigan ogʻir karvon (oboz). Amir Temur odatga koʻra. Oʻ.ni atoqli sarkardalarga topshirgan. Oʻ.ni hukmdor harami, voyaga yetmagan mirzolar tashkil etgan. Oʻ.da lashkar uchun turli kasb egalari, chunonchi novvoylar, oshpazlar, qassoblar, taqachilar, kamonchilar, oʻqchilar, egarchilar, oziqovqat, meva bilan savdo qiluvchilar, hammomchilar va hokazo xizmat qilgan. Asosiy harbiy qismlar uchun moʻljallangan qurolyarogʻ, asbobanjom, yemxashak zaxirasi ham Oʻ.da mujassam etilgan.

## Manbalar
Oʻgʻit

**Oʻgʻit** – tarkibida oʻsimliklar uchun zarur oziq elementlar boʻlgan yoki tuproqdagi oziq moddalarni harakatga keltiradigan organik yoki anorganik moddalar

Oʻgʻit deganda oʻsimlikning oziq elementlari bilan birga, tuproqqa solinganda oziq elementlarini ishga solishga yordam beradigan bakterial preparatlar, tuproq strukturasi, kimyoviy va biologik xususiyatlarini yaxshilaydigan pqeparatlar ham tushuniladi. Odam U.larni qoʻllab oʻsimliklar uchun ijobiy oziqlanish balansi yaratadi, tuproqdagi moddalar aylanishiga faol aralashadi. Kimyoviy tarkibiga qarab oʻgʻitlar organik, mineral va bakterial boʻlishi mumkin. Organik oʻgʻitga goʻng, torf, sharbat, har xil kompostlarr, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi, sanoat va shahar xoʻjaligi chiqindilari hamda koʻkat oʻgʻitlar kiradi. Organik oʻgʻit tarkibida oʻsimliklarning oziq mineral elementlari (azot, fosfor, kaliy, mikroelementlar va boshqalar) hamda organik moddalar boʻladi. Mineral oʻgʻitga azotli oʻgʻitlar, fosforli oʻgʻitlar, kaliyli oʻgʻitlar, kompleks oʻgʻitlar, ohakli oʻgʻit, mikrooʻgʻitlar va boshqalar; bakterial oʻgʻitga nitragin, azotobakterin, fosforbakterin va boshqalar taalluqli. Bevosita xoʻjaliklarda olinadigan oʻgʻit mahalliy, kimyoviy korxonalarda ishlab chiqariladigan oʻgʻit – sanoat oʻgʻitlari deb ataladi. Oʻgʻit tuproqqa solinadi, oʻsimlikka purkaladi (bargidan oziqlantirish) yoki urugʻlikka ishlov berishda qoʻllanadi. Oʻgʻitni koʻp martalab katta ulushlarda solish va tuproqni madaniylashtirishning boshqa usullari (ishlov berish, almashlab ekish va boshqalar) tuproq hosil boʻlishi jarayonining yoʻnalishini oʻzgartirishi; yangi tuproq tipchalari – yuqori hosildorligi bilan ajralib turadigan madaniylashgan (har xil darajadagi) antropogen tuproqlar hosil boʻlishiga olib kelishi mumkin. Oʻgʻit toʻgʻri solinganda oʻsimliklar oʻsishiga, rivojlanishiga ijobiy taʼsir qiladi, hosilni oshiradi va mahsulot sifatini yaxshilaydi. Oʻgʻitning samaradorligi qishloq xoʻjaligi ekinlarining biologik xususiyati, tuproqdagi oziq elementlar miqdori va boshqalarga bogʻliq. Oʻgʻit Oʻrta Osiyo sugʻorma dehqonchiligi sharoitida qishloq xoʻjaligi ekinlari hosilini oshirishning asosiy vositasidir. Oʻgʻitni ilmiy asoslangan meʼyorlarda ishlatish uning atrof muhitga salbiy taʼsirini bartaraf etishga yordam beradi.

## Manbalar
Oʻgʻir

**Oʻgʻir**, keli — qoʻlda don (arpa, bugʻdoy, joʻxori va boshqalar) yanchish, sholi oqlash uchun moʻljallangan roʻzgʻor buyumi. Pishiq yogʻochning ichini oʻyib tashlab ishlanadi. Dastasi (kelisop) ham qattiq yogʻochdan qilinadi. Dastaning oʻrtarogʻida ikkala qoʻl bilan ushlash uchun oʻyigʻi boʻladi. Kelisopning uz. — 1,5–2 m. Oʻ.da donni yanchish uchun don bir oz ivitib qoʻyiladi, soʻngra Oʻ.ga yarmigacha solinib, kelisop bilan qattiqqattiq uriladi. Oʻ. dehqonchilik rivojlanib, don ekila boshlagach paydo boʻlgan. Hozir ham (ayniqsa, qishloq joylarda) uyroʻzgʻorda ishlatiladi.
Qabr

**Qabr**, goʻr – marhumni dafn etish uchun tayyorlangan maxsus joy. Qabr har bir xalqning urf-odati, yashaydigan geografik muhiti, kishilarning tabiiy, ilmiy tasavvurlari, diniy eʼtiqodlariga koʻra bir-biridan farq qiladi. Oʻliklarni koʻmadigan xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda ham Qabrning lahad, kamin, tik chuqur va sagʻana tiplari bor. Aksariyat yer osti suvlari chuqur boʻlgan qurgʻoq joylarda lahad qaziladi. Lahad tipidagi Qabrlar Oʻzbekistonda bundan 3500-yil ilgarigi jez davri qabristonlarida ham uchraydi.

Qabr tayyorlash uchun yerdan bir m chamasi tik chuqur – „ayvoncha“ qazib, uning bir burchagidan oʻlik boʻyi baravar gorizontal kavak – „lahad“ kavlanadi, tuprogʻi tashqariga olinadi. Ulik qoʻyilayotganda goʻrkov lahad ichiga tushib, oʻlikning bosh tomonini qibla (gʻarb)ga qaratib yotqizadi. Lahadning teshigiga gʻisht, tosh, guvala, chim qalab bekitiladi, soʻngra „ayvoncha“ tuproq bilan toʻldiriladi. Ortib qolgan tuproq Qabr ustiga tepa qilib uyiladi. Kamin (yoki kamgoh) tipidagi Qabrda yer bir metrdan ortiq tik va choʻzinchoq oʻra qilib qaziladi. Oʻra devori ostki yonidan uchburchak shaklida oʻyiladi. Oʻlik shu kamin (kamgoh)ga qoʻyiladi. Kamgoh ogʻzi gʻisht, guvala va boshqalar bilan bekitiladi, soʻngra Qabr tuproq bilan toʻldiriladi. Tik chuqur shaklidagi Qabrda yer oʻlik boʻyiga teng qilib kavlanadi, oʻlik chuqurga chalqancha yotqiziladi. Qabr ogʻziga katta yassi toshlar zichlab teriladi, soʻngra ustiga tuproq tortiladi. Sagʻana, asosan, yer osti suvlari yuza boʻlgan joylarda – Buxoro, Samarqand, Xorazm, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida tarqalgan, Sagʻanada yer qazilmaydi. Oʻlik yer yuzasiga qoʻyiladi, uning ustiga pishiq gʻishtdan gumbazsimon sagʻana bino qilinadi. Qabrlarga qayta-qayta oʻlik qoʻyish, baʼzan bir oilaning erkaklarini bir Qabrga (oldin oʻlganlarning suyaklarini bir chetga surib, oʻrniga yangi oʻlikni sagʻanaga) qoʻyish odati boʻlgan. Xotinlar ham shunday tartib bilan qoʻyilgan. Baʼzi turkiy xalklarda, jumladan, oʻzbeklarda boy tabaqalar sagʻana qurdirib qoʻyish odati boʻlgan (yana qarang Daxma).
## Manbalar

## Havolalar
Qavariq jism

**Qavariq jism** — istalgan ikki nuqtasini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq kesmasi butunlay oʻziga tegishli boʻlgan geometrik jism. Mas, shar, kub, tetraedr, shar qatlami, silindr, piramida, konus, ellipsoid va boshqalar (rasm, a). Qavariq jism sirti yoki shu sirt ustida yotadigan soha qavariq sirt deyiladi.

Qavariq jism chegarasidan u jism bilan umumiy nuqtaga ega va ayni vaqtda jismni ikkiga ajratib yubormaydigan kamida bitta tekislik (tayanch tekislik) oʻtadi. Bu xossa Qavariq jism taʼrifi sifatida olinishi ham mumkin. Qavariq jism — har bir nuqtasida tayanch tekislik mavjud boʻlgan sirtdir. Silliq sirt uchun bunday tekislik vazifasini urinma tekislik bajaradi (rasm, b.). Silliqlik roʻy bermagan nuqtada (mas, kubning uchida) cheksiz koʻp tayanch tekislik oʻtkazish mumkin. Toʻplamlar nazariyasida ham "qavariq" termini ishlatiladi: istalgan ikki nuqtasini tutashtiruvchi kesmani oʻz ichiga olgan toʻplam qavariq toʻplam deyiladi. Shuningdek, Qavariq jism kamida bitta ichki nuqtaga ega boʻlgan yopiq toʻplam sifatida taʼriflanadi.

Tekislikdagi qavariq figurani Ax+Vu+S>0 (yoki 0 yoki 0, x—u>0, 2x—u—2 0, 2x+u—20 tengsizliklar esa uchlari M,(0,0), M2(1.0), M3(2,2), M4(0,1) nuqtalardan iborat toʻrtburchakni (rasm, g) aniqlaydi va hokazo.

Qavariq jismlar 5 turga boʻlinadi: 1) chekli (chegarasi yopiq qavariq sirt); 2) cheksiz (chegarasi — cheklanmagan bitta sirt, mas, paraboloid); 3) ikki tomoniga ham cheksiz boʻlgan silindr (chegarasi — yopiq qavariq silindrik sirt, mas, cheksiz doiraviy silindr); 4) ikkita parallel tekislik orasidagi soha; 5) butun fazo tayanch funksiyalari yordamida berilishi mumkin (tayanch funksiya — tayanch tekislikning koordinatalar boshigacha masofasini bildiradi; bu masofa jismdan tashqariga qarab yoʻnalgan tayanch tekislikka perpendikulyar boʻlgan birlik vektorning funksiyasidir).

Qavariq jismlarga — chekli sonda olingan qavariq koʻpburchaklar bilan chegaralangan koʻp yoklilar eng sodda misoldir. Istalgan Qavariq jism uchun xohlagancha yaqin qavariq koʻp yoqlilar yasash mumkin.

Qavariq jism nazariyasi geometriya, sonlar nazariyasi, matematik analizda qoʻllanadi.
Qavariqlik va botiqlik

**Qavariqlik va botiqlik** — funksiya fafigining xossasi; x=lg0nuqtaning atrofida egri chiziqning har bir yoyi oʻzining vataridan yuqorida yotsa, /(x) funksiyaning grafigi x=xdnuqtada qavariqligi bilan yuqoriga (botiqligi bilan pastga) qaragan deyiladi va funksiyaning oʻzi bu nuqtada qavariq deyiladi; agar egri chiziqning har bir yoyi oʻzining vataridan pastda yotsa, /(x) funksiyaning grafigi x=x0nuqtada botiqligi bilan yuqoriga (qavariqligi bilan pastga) qaragan deyiladi va funksiyaning oʻzi bu nuqtada botiq deyiladi.
Qavvali

**Qavvali** (arabcha: qavval — *notiq*, *baxshi* soʻzidan) — Pokiston, Shimoliy Hindiston, Bangladesh, shuningdek, Eron va baʼzi arab mamlakatlarining ayrim vohalarida keng tarqalgan mumtoz musiqa janri. "Qavl" atamasi dastlab keng tarqalgan ashula shakllaridan birini anglatgan. Keyinchalik (taxminan 14-asrdan boshlab) Shimoliy Hindiston hududi (Gʻuriylar davlati, Dehli sultonligi)s.a musulmon dini tarqalishi hamda Oʻrta Osiyo badiiy anʼanalarining taʼsiri natijasida Q. diniy marosimlar bilan bogʻliq holda rivojlanib kelgan, darvishlarning samolarida ham qoʻllangan. Oʻrta asr risolalarida Q. janri tahlil etilgan ("Dar juvoze samaʼ", Abu Jalil Bin Abdurahmon, 1650 va boshqalar), Q.ning ilk mohir ijrochisi va ijodkori sifatida Xusrav Dehlaviy koʻrsatilgan ("Nagʻmai Ushshoq", Muhammad Nurasad Chishtiy, 1834 va boshqalar).

Q. metr va ritm hamda raga bilan bogʻliq lad asoslarining rivojlanganligi, ijro uslubi murakkabligi, shakli mukammalligi bilan ajralib turadi. Q, asosan, ikkita yetakchi (kuchli, keng diapazonli, chuqur nafasli ovozga ega) xonanda, bir necha (odatda, 5—6) joʻrnavoz xonanda, setor, sarangi, tanpura, fisgarmoniya va tabla kabi cholgʻulardan tuzilgan sozandalar guruhi tomonidan turkum shaklida ijro etiladi. Q. kichikroq, asosiy parda tuzilmasi va asar kayfiyatini ifodalovchi cholgʻuvokal muqaddima bilan boshlanib, murakkab uslubidagi asosiy qism bilan davom ettiriladi. Unda yakkaxon xonandaning badihalaridan keyin butun jamoa ijro etayotgan naqarot qismlari keladi. Joʻrnavoz xonandalarning naqarot qismlarida qarsak chalib turishi, surʼatning tobora tezlashishi Q.ga xos boʻlgan xususiyatlardan. 2asosiy qism toʻla guruh tomonidan ijro etilib, aniq usul va muayyan sheʼriy matn (Xusrav Dehlaviy, Kabir, Tulsi Das, Mirza Gʻolib va boshqalarning muhabbat, vatanparvarlik va diniy mavzudagi qasida, ruboiy va gʻazal)larga asoslanadi. Q. hozirda diniy marosimlar bilan birga konsert dasturlari, kino musiqasidan ham keng oʻrin olgan.

Muhiddin Nosirov.

## Manbalar
Qaviq

**Qaviq** — chok turi; qaviladigan buyumlar (toʻn, doʻppi, koʻrpa, koʻrpacha va boshqalar)ning ikki tomoniga oʻtkazib tikiladi. Asosan, avraastarli (baʼzan ichiga paxta solingan) buyumlarda qoʻllanadi. Sidirgʻa, gulsiz matolardan tayyorlangan buyumlarda Q.ning gul, turli shakllar hosil qilib bajarilishi gulli Q. deb ataladi, bunday Q. buyumga jozibadorlik baxsh etadi.
Q (maʼnolari)

**Q**:

* Q (lotin) — oʻzbek lotin alifbosining 16-harfi.
* Q (kirill) — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz uchinchi harfi.
*Q - "QWERTY" uslubidagi klaviaturalarda yuqorida kelivchi birinchi harf.
Қ (kirill)

**Қ** — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz uchinchi harfi. Chuqur til orqa, shovqinli, portlovchi, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Qoʻllanishiga koʻra oʻrtacha faol. Soʻzning boshi (qarmoq, qor, qoʻl), oʻrtasi (maqsad, oqil, toʻqson) va oxirida (aniq, iliq, ogʻriq) kela oladi; soʻz oʻrtasida juft holda ham qoʻllanadi: raqqosa, soqqa, taqqos. Baʼzi undosh va unli tovushlar bilan yonmayon kelganda, ular taʼsirida x yoki gʻ kabi talaffuz etilsada (maxsad, taxsimot, toʻxson, chixdi; oʻrtog, oʻrogʻ), bu holatlar imloda aks etmaydi. Turkiy xalqlar, jumladan oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan deyarli barcha yozuvlarda oʻziga xos belgishakllarga ega. 

## Manbalar
Qavomuddin Sheroziy

**Qavomuddin Sheroziy** (? 1440) — meʼmor; Shohrux saroyidagi bosh meʼmor (15-asr). Anʼanaviy meʼmorlikda shakl-u shamoyillarni mahorat bilan tatbiq etgan, ravoqlar kesishishi uslubini rivojlantirgan. Mashhaddagi Gavharshod begim meʼmoriy majmuasi (1405—1418), Hirotdagi Musalla majmuasi (1417—1438) va Xoja Abdulla Ansoriy maqbarasi (1428—1429), Hargirddagi madrasa (1440) va boshqalar mahobatli binolarning tarhini tuzgan va qurilishiga rahbarlik qilgan.