Didro effekti

**Didro effekti** – isteʼmol tovarlari bilan bogʻliq ijtimoiy hodisa boʻlib, u ikki asosiy gʻoyaga asoslanadi. Birinchi gʻoyaga koʻra, isteʼmolchilar tomonidan sotib olingan tovarlar ularning oʻziga xoslikgi bilan mos keladi va natijada bir-birini toʻldirib turadi. Ikkinchi gʻoya shuni koʻrsatadiki, isteʼmolchining joriy toʻldiruvchi tovarlaridan chetga chiqadigan yangi mulkning kiritilishi isteʼmolning aylanma harakatiga olib kelishi mumkin. Bu atama 1988-yilda ilk bor antropolog va isteʼmol modellari olimi Grant MakKrakken tomonidan qoʻllangan va bu atamani birinchi marta oʻz essesida tasvirlagan fransuz faylasufi Deni Didro (1713-1784) sharafiga nomlangan.

„Didro effekti“da shunday nazariya ilgari suriladi: har bir xarid keyingi xaridni amalga oshirishga undaydi va xaridlar zanjiri uzunlashgani sari keyingi xaridlar qimmatlashib va maʼnosizlashib boradi. Keyinchalik bu nazariya „Didro effekti“ nomini olgan.

## Kelib chiqishi

Effekt birinchi marta Didroning „Mening eski xalatim bilan xayrlashganimdan afsusdaman“ essesida tasvirlangan. Bu yerda u chiroyli qizil xalat sovgʻasi qanday qilib kutilmagan natijalarga olib kelishi va oxir-oqibatda uni qarzga botishiga sababchi boʻlgani haqida aytadi. Dastlab sovgʻadan mamnun boʻlgan Didro oʻzining yangi kiyimiga norozi boʻla boshladi. Sababi, bu yangi nafis xalati bilan solishtirganda, uning qolgan zeb-ziynatlari yoqimsiz boʻlib koʻrina boshladi va ular yangi mulkining nafisligi va uslubiga mos kelmasligidan norozi boʻldi. Masalan, u eski somon stulini Marokash terisi bilan qoplangan kresloga almashtirdi; eski stoli qimmat yangi yozuv stoliga almashtirildi va hokazo. „Men eski xalatimning mutlaq egasi edim“, deb yozadi Didro, „lekin men yangisiga qul boʻldim … Toʻsatdan boylikning ifloslanishidan ehtiyot boʻling. Kambagʻal odam tashqi koʻrinishni oʻylamasdan xotirjam boʻlishi mumkin, lekin boy odam doimo tanglikda boʻladi.“

## Qoʻllanilishi
Makkrakenning qoʻllanishida Didro effekti „mahsulotni toʻldiruvchi“ yoki „Didro birliklari“ doirasidagi ob’ektlar va isteʼmolchilar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir natijasidir. Didro birligi – bu bir-birini madaniy jihatdan toʻldiruvchi, bir-birini toʻldiradigan ob’ektlar guruhi.

Sotsiolog va iqtisodchi Juliet Shor 1992-yilda chop etilgan *"Oʻta xarajatmand amerikalik: Nima uchun biz kerak boʻlmagan narsani xohlaymiz?" nomli bestseller* kitobida bu atamani norozilik tufayli yuzaga kelgan raqobatbardosh, isteʼmol jarayonlarini tasvirlash uchun ishlatadi. Shorning 2005-yildagi „Didro sabogʻini oʻrganish: istakning yuqoriga siljishini toʻxtatish“ essesida esa zamonaviy isteʼmol madaniyatidagi taʼsir uning salbiy ekologik oqibatlari tasvirlangan.

## Foydalanilgan adabiyotlar

* McCracken, Grant *madaniyati va isteʼmoli: isteʼmol tovarlari va faoliyatining ramziy xususiyatiga yangi yondashuvlar* . Indiana universiteti matbuoti, Bloomington va Indianapolis, 1988 yil ; pp.118-129
* Shor, Juliet B. „Oʻta xarajatmand amerikalik: Nima uchun biz kerak boʻlmagan narsani xohlaymiz“ Harper Perennial; 1-harperPerennial Ed Pub. 1999 yil nashri.ISBN&nbsp;
* Shor, Juliet B. Tim Jekson (ed), Barqaror isteʼmol (2005) „Didro sabogʻini oʻrganish: istakning yuqoriga siljishini toʻxtatish“

## Qoʻshimcha mutolaa

* &nbsp;]
* English translation of Regrets on My Old Dressing Gown https://www.marxists.org/reference/archive/diderot/1769/regrets.htm
* 'Diderot EffectʼEvans, D, in: P. Robbins, J. Mansvelt and G.Golson, editor(s). „Encyclopaedia of Green Consumerism“. Sage; 2010.
* Pantzar, Mika „Domestication of Everyday Life Technology: Dynamic Views on the Social Histories of Artifacts“ in *Design Issues*, Vol. 13, No. 3 (Autumn, 1997), pp.52-65

## Havolalar

* Grant Makkrakenning blogi tomonidan madaniyat
* Juliet Schorning blogi