open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oshkoʻklar

**Oshkoʻklar** — taomlarga (koʻk holicha) qoʻshiladigan koʻkatlar. O.ga jambil, kashnich, petrushka, rayhon, koʻk (barra) piyoz, shivit, sarimsoq koʻki, selderey hamda bahor oylarida yovvoyi oʻsadigan yalpiz va boshqa kiradi. Ular lazzatli taom tayyorlashda zirovarlar kabi muxim ahamiyatga ega. O. tarkibida ifori (efirli) moylar, turli vitaminlar mavjud. O. qoʻshilgan taomlar xushxoʻr boʻladi, yaxshi xazm boʻladi. Aksariyat O. toʻgʻralgan holda suyuq oshlarga qoʻshiladi, shuningdek, ularning shoxchalari salatlarni bezashda ishlatiladi. O.dan rayhon, jambil shoʻrvalarga shoxchasi bilan ham solinadi. Baʼzi O. (mas, ukrop, petrushka) bodring va pomidor tuzlashda, sirkalab konserva qilishda ishlatiladi. Soya joyda quritib elaki qilingan O. tolqonidan qish faslida ham foydalanish mumkin.

Oʻzbek pazandaligida otquloq, ismaloq, yalpiz, jagʻ-jagʻ, momaqaymoq beda, anzur piyozi, semizoʻt kabilarning yangi unib chiqqan barglaridan yog qoʻshib (somsa, chuchvara va boshqalar) taomlar tayyorlanadi.

## Manbalar
Oshlash

**Oshlash**, teri oshlash — maxsus moddalar, eritmalar (qarang Oshlovchi moddalar) bilan teri va moʻynani ishlash, terining junini toʻkish (yalangʻochlash). Terini O. bilan odamlar qadimdan shugʻullanishgan. Ibtidoiy odamlar kiyim oʻrnida hayvon terisini yopinib yurishgan. Ular asta-sekin teri O.ni, unga kimyoviy va mexanik ishlov berib, undan charm tayyorlashni, charmdan poyabzal va kiyim-bosh tikishni oʻrganib olishgan. Oʻrta Osiyo shahar va qishloqlarida ham teri oshlash hunari mashhur boʻlgan, dastlabki teri Oshlash doʻkonlari 19-asr 2-yarmida paydo boʻlgan. 20-asr boshlarida artellar, zavodlar tashkil boʻla boshlagan. Pekin xususiy teri oshlovchilar ham saqlanib qolgan (ular hozir ham mavjud). Oshlash zavodlarda chanlar, barkaslar, barabanlarda amalga oshiriladi. Oshlash jarayonida jun qirish mashinasi, silliklash mashinasi va boshqa mashina hamda apparatlardan foydalaniladi (yana qarang Koʻnchilik, Koʻnpoyabzal sanoati).

## Manbalar
Oshxona (tosh davri manzilgohi)

**Oshxona** — soʻnggi mezolit davri manzilgohi. Sharqiy Pomirdagi Mirkansuv daryosining oʻng irmogʻi havzasida, Uysu muzligi (Tojikiston)dan 12&nbsp;km uzoqlikda (dengiz sathidan 4100 m balandlikda) joylashgan. Tosh qurol ishlaydigan ustaxona va manzilgoxdan iborat. 1957-yil V. A. Ranov boshchiligidagi Tojikiston FA arxeologik otryadi oʻrgangan.

O.dan mezolitdan ilk neolitga oʻtish davrini kamrab oluvchi 4 ta madaniy qatlam ochilgan. O. materiallari kvars va chaqmoqtosh qurollarga arxaik paleolit usuli bilan ishlov berilganli-gini va mikrolitlgf, nukleuslar paydo boʻlayotganligini koʻrsatadi.

## Manbalar
Oshhalol

**Oshhalol**, oshiqalol, oshalol — Oʻrta Osiyo xalklarida, jumladan, oʻzbeklarda podachilarga taom berish odati. Oʻtmishda qishloqlarda moli kam oilalar oʻz mollarini (koʻpincha qoramollarini) birlashtirib poda tashkil etganlar. Erta bahorda jamoa yigʻinida qishloq podasini boqish uchun kam-bagʻalroq va tajribali bir kishi podachi qilib tanlangan. Podachi oʻz mehnati evaziga (mol boshi va katta-kichikligiga qarab) har oyning oxirida kelishuvga koʻra, natura (don) yoki pul olishdan tashqari mol egalaridan har chorshanba kuni bitta non (mol soniga qarab), juma yoki yakshanba — bozor oqshomi kunlarida esa pishirilgan taom olgan. Odatda kechqurun poda kayt-ganda podachining oʻgʻillari xonadonma xonadon yurib O. yiqqanlar. Mol egalari O. sifatida ularga goʻja, ayron yoki non berishgan. Podachi taomlarni oilasi bilan tanovul qilib ortganini esa yaylovga olib chiqqan. Shu boisdan ham podachiga beriladigan bu taom O. (yaʼni, podachining halol mehnati uchun berilgan osh, taom), deb atalgan.

## Manbalar
Oyat

**Oyat** (arab. — ilohiy belgi, moʻʼjiza) — Qurʼon suralarining bandi. Islomga koʻra, O. Allohning oʻz elchisi Muhammadga vahiy qilib, bandalarga qoʻllanma sifatida yuborgan farmoyishi, moʻʼjizasi. Qurʼonning 7-asrga oid ilk nusxalaridayoq suralar O. larga boʻlingan va har sura doirasida tartib bilan raqamlangan. O.larning ayrimlari qisqa iboradan, baʼzilari bir necha jumladan tashkil topgan. Qurʼon O.larining soni 6236 ta ekani koʻproq manbalarda qayd etilgan. Ayrim O.lardan masjidlar, islom mamlakatlaridagi rasmiy idoralar va xususiy uylarning ichki va tashqi bezagi sifatida foydalaniladi. Qabrtoshlarga ham O. yozish uchrab turadi. Bir kancha O.lar va ularning qismlariga moʻʼjizakor, sexrli kuch sifatida qaralib, ulardan tumor qilingan; bunday O.lar oyat-ul hafz (himoyalovchi O.), oyat-ush shifo (shifo O.) deb ataladi.

## Manbalar
Oyatulloh

**Oyatulloh** (arab. — Alloh moʻʼjiza-si) — shialikda mustaqil fatvo berish huquqiga ega boʻlgan diniy olim (mujtahid)larining unvoni. O. istilohi shu maʼnoda 19-asrning 2-yarmida ishlatila boshlagan. 20-asrning 40-yillaridan esa keng qoʻllanilmoqda. O.lar dindorlar orasida katta obroʻga, shialik tarqalgan davlatlarda (Eron, Iroq) siyosiy taʼsirga ham ega. O. unvoni yuzlab ulamolarda bor. Ulardan bir nechasi "Oyatullohi uzmo" ("Buyuk O."), eng yuksak obroʻga ega boʻlgan bittasi "Marjai taqlid" ("Taqlid qilinadigan inson") deb ataladi va u barcha shialarning oliy rahnamosi deb taniladi (yana qarang Ruhulloh Xumayniy).

## Manbalar
Oq ayiq

**Oq ayiq** () – ayiqsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi; baʼzan alohida Thalarctos urugʻiga ajratiladi. Gavdasining uzunligi 2-2,5 m, baʼzan 3 m gacha, balandligi (yagʻrinidan) 1,5 m gacha, vazni 800&nbsp;kg gacha. Yungi oq, baʼzan limon yoki kulrang tusda. Tovoni va panjalarining osti yung bilan qoplangan. Arktika faunasining tipik vakili, suzuvchi muzliklar va Shimoliy Muz okeani sohalari yaqinida yashaydi. Yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Asosiy ozigʻi-tyulenlar.

Past haroratga yaxshi moslashgan, gavdasi massasining 40 % ini yogʻ tashkil etadi. Atrof muhit harorati —50° gacha pasayganida ham tanasidagi gaz almashinuvi kuchaymaydi, yaʼni termoregulyasiya uchun qoʻshimcha energiya sarflamaydi. Mart-aprel oylarida urchiydi. Urgʻochisi 2 yilda bir marta (dekabr-yanvarda) 1-3 ta koʻzi yumuq bola tugʻadi. Boʻgʻoz urgʻochisi qor ostidagi inida qishki uyquga ketadi va faqat mart-aprelda bolalari bilan inidan chiqadi va kezib hayot kechiradi. Bolalari 1,5 yilgacha onasiga ergashib yuradi. Oq ayiqni terisi va goʻshti uchun koʻp ovlanadi. 1956-yildan ovlash man qilingan. 1976-yildan xalqaro muhofazaga olingan, Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
## Sinonimlari
* *Ursus eogroenlandicus*
* *Ursus groenlandicus*
* *Ursus jenaensis*
* *Ursus labradorensis*
* *Ursus marinus*
* *Ursus polaris*
* *Ursus spitzbergensis*
* *Ursus ungavensis*
* *Thalarctos maritimus*
## Galereya

Fayl:Ursus maritimus Steve Amstrup.jpg
Fayl:Ursus maritimus us fish.jpg
Fayl:Ursus maritimus Polar bear with cub 2.jpg
Fayl:Ursus maritimus 3 1999-07-11.jpg
Fayl:Polarbearcup-1.jpg
Fayl:Noaa-polar4.jpg
Fayl:Noaa-polar5.jpg
Fayl:Polar Bear ANWR 1.jpg
Fayl:Polar Bear ANWR 4.jpg
Fayl:Polar Bear ANWR 8.jpg
Fayl:Zoo z03.jpg


## Adabiyotlar

## Manbalar

## Havolalar

* Milliy yovvoyi hayot federatsiyasi: Oq ayiq 
* ARKive&nbsp;– Oq ayiq (''Ursus maritimus'') suratlari va u toʻgʻrisidagi filmlar 
* BBC Nature: Oq ayiq toʻgʻrisida yangiliklar va video kliplar 
* Oq ayiqlar populyatsiyasi, saqlanishi va DNK tadqiqotlarini moliyalashtiruvchi „Polar Bears International“ shirkati tarafidan olingan fotosuratlar va videolar
Oq akatsiya

**Oq akatsiya**, soxta akatsiya (Robinia pseudoacacaia L.) — dukkakdoshlar oilasiga mansub daraxt turi. Boʻyi 20—30 m. Bargi uzun bandli, uz. 10—25 sm, patsimon murakkab; har bir bargi 5—12 juftgacha yaproqchali. Gullari oq, hidli, shirali, toʻpguli shingilsi-mon. Dukkagi tuksiz, uz. 5—7 sm. Aprelning oxiri — mayning boshida gullaydi, oktabrda meva tugadi. Oʻrta Osiyoda manza-rali (asalli) daraxt sifatida park va xiyobonlarga ekiladi, qurgʻoqchilik-ka va shoʻrga chidamli boʻlgani bois togʻ yonbagʻirlarini va adirlarni oʻrmonlashtirish uchun koʻpaytiriladi. Yogʻochi pishiq. Duradgorlikda ishlatiladi. 

## Manbalar
Oshogbo

**Oshogbo** — Nigeriyaning jan.garbiy qismidagi shahar, Oshun daryosi boʻyida. Aholisi 650 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Kakao, moyli palma mevasi, paxta, tamaki yetishtiriladigan qishloq xoʻjaligi rayonining yirik markazi. Tamaki va paxta tozalash korxonalari bor. Shaharga 17-asrda asos solingan.

## Manbalar
Oq dengiz (maʼnolari)

**Oq dengiz**:

* Oq dengiz - **Oq dengiz** Qora dengiz, Osiyo, Yevropa va Afrika  qitʼalari orasida qolgan va atrofida Turkiya, Yunoniston, Misir, Italyadek dunyo tarix va madaniyati boʻyicha muhim oʻlkalar joylashgan dengizdir.
* Oq dengiz (Shimoliy muz okeani) — Shim.
Oq dengiz (Shimoliy muz okeani)

**Oq dengiz** (; ; ) — Shimoliy Muz okeanining ichki dengizi. Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining shim. qirgʻoqlarigatutash. Shimolida Gorlo boʻgʻozi orqali Barens dengizi bilan bogʻlangan. Maydoni 90 ming km². Oʻrtacha chuq. 67 m, eng chuqur joyi 350 m. Yirik qoʻltiqlari: Kandalaksha, Onega, Dvina, Mezen. Yirik orollari: Solovki, Morjovets, Mudyuga. Oq dengiz Shimoliy muz okeaniga Shimoliy Dvina, Mezen, Onega, Vig, Umba, Varzuga, Ponoy daryolari quyiladi. Iklimi dengiz qutb iklimi bilan kontinental moʻʼtadil iklim orasida. Yanvarda havoning oʻrtacha temperaturasi —9° dan — 13° gacha, iyulda 8° —15°. Yillikyogʻin janubida 529&nbsp;mm, shim.-sharkda 282&nbsp;mm. Suvining temperaturasi dengiz yuzasida yezda 6,9° dan 15° gacha, qishda markaziy qismida —1,3° dan —1,7° gacha va qoʻltiqlarda 0,5° dan 0,7° gacha. Suvining shoʻrligi 24 %i gacha. Oq dengiz (Shimoliy muz okeani) oktabr—noyab.dan boshlab may—iyungacha muzlab yotadi. Suv koʻtarilishi 10 m gacha. Dengiz tubida yashaydigan 720 tur hayvon, 60 turdan ortiq baliq, 5 tur dengiz sut emizuvchilari bor. Portlari: Arxangelsk, Onega, Belomorsk, Kandalaksha, Kem, Mezen, Umba. Oq dengiz (Shimoliy muz okeani) Oq dengiz — Boltiq kanali orqali Boltiq dengizi va Volga — Boltik suv yoʻli orqali esa Azov, Kaspiy va Qora dengizlar bilan tutashgan.

## Manbalar
Oq joʻxori

**Oq joʻxori**, qoʻqon joʻxori () — boshoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Joʻxorining bir turi.

## Manbalar
Oq idil

**Oq idil**, Belaya — Boshqirdiston Respublikasidagi daryo. Kamaning chap irmogʻi. Uzunligi 1430&nbsp;km, havzasining maydoni 142 ming km². Iremel shahri sharqidan (Janubiy Ural) boshlanadi. Yuqori oqimida Janubiy Ural togʻlari orasidan, Ufa daryosi quyiladigan joydan quyirokda tekislikda oqadi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Birsk yaqinida 858 m³/sek. noyabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Nugush, Sim, Bir, Tanip, Ufa; chapda — Ashkadar, Urshak, Karmasan, Chermasan, Baza, Syun, Dyoma. Ufa shahridan boshlab kema qatnaydi. O.I. boʻyida Beloretsk, Salavat, Shimbay, Sterlitamak, Ufa, Birsk shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Oq kapalaklar

**Oq kapalaklar** (Pieridae) - kunduzgi kapalaklar oilasi. Yozilgan qanotlarining uz. 8 sm gacha, koʻpincha oq, sariq yoki alvon rangli qora doglari bor. Qurtlari yashil yoki olachi-por rangli, tanasi qalin va kalta tuklar bilan qoplangan. Gʻumbagi ipak bel-bog yordamida substratga yopishgan boʻladi. 500 ga yaqin, jumladan, Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi maʼlum. Qurtlari, asosan, karamdoshlar va burchoqdoshlarda rivojlanadi. Bir qancha turlari (karam, turp, doʻlana kapalaklari) oʻsimliklarga jiddiy ziyon kel-tiradi. Ayrim vakillari noyob tur si-fatida muxrfaza qilinadi. 

## Manbalar
Oq kishmish

**Oq kishmish** — oʻrtapishar, mayizbop uzum navi. Vatani — Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq. Uning Kishmishi Safed, Bedona mayiz, Kishmish, Sultonina (Fransiya), Tompsson Sidlesse (AQSH) nomlari bor. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha kattalikda, dumaloq, 3—5 boʻlakchali, guli ikki jinsli.

Uzum bo-shi oʻrtacha kattal i kda (boʻyi 17, eni 10 sm), shakli silindrkonussimon, shingillari zich. Gʻujumi urugʻsiz, yuma-rangi och sariq, yupqa, karsillaydi. Sentabr boshlarida toʻliq pishadi. Tarkibida 25—26% qand, 4—4,5 g/l kislota bor. O. navi qurgʻoqchilikka chidamli, sovuqqa chidamsiz. Kul, atrakioz, barg oʻrovchilardan zararlanadi. Hosildorligi 200—250 s/ga. Uzumi yangiligida yeyiladi, mayiz qilinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan. Samarqand viloyatida koʻp ekiladi.

## Manbalar
Oq masjid

**Oq masjid** — Samarqand viloyati Tim qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr 2-yarmi — 16-asr boshlari). Oq masjid peshtoq-ravoqli, bir xonali, gumbaz tomli. Devorlari ganch bilan qoplangan (nomi ham shundan). Bosh tarzi peshtoqli, ravoqli eshik orqali kiriladi. Eshik tepasidagi tobadon ganch panjara bilan bezatilgan, uning tepasiga darcha ishlangan. Peshtoqining oʻng qanoti tekis devorli, chap qanotida tomga chiqiladigan zina bor. Ikki yon tarzida eshik boʻlib, uning tepasidagi tobadonlar ham ganchkori panjaralar bilan bezatilgan. Ichki xonaning gumbaz osti bagʻallari 16 qirrali, ravoqsi-mon bezakli. Jan.gʻarbiy devoriga mehrob ishlangan. Umumiy tarhi 14,78x12,41 m, xonaqoh 7,10x7,10 m, pishik, gʻisht (27x27x5—6 sm) ganch qorishmasida terilgan.

## Manbalar
Oq masjid (maʼnolari)

**Oq masjid**:

* Oq masjid — Samarqand viloyati Tim qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr
* Oq masjid (meʼmoriy yodgorlik) — Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (18— 19-asr)
* Oq masjid (Berat) — Albaniyadagi masjid (XV asr)
Oq masjid (meʼmoriy yodgorlik)

**Oq masjid** – Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (18— 19-asrlar). Masjid Butunjahon merosi obyekti boʻlgan Ichan qal’a tarkibiga kiradi va uning sharqiy qismidagi Polvon darvoza yaqinida joylashgan.

## Tarixi
Oq masjidning poydevori 1657-yili Shayboniylar sulolasi vakili boʻlgan Xiva xoni Anushaxon davrida qoʻyilgan. Xiva hukmdori Abulgʻozixon bu masjidni xuddi Anushaxon hammomi singari uni Buxoro amirining qoʻlidan qutqargan oʻninchi farzandi Anushaxon sharafiga barpo etishni boshlaydi. Abulgʻozi davrida bunyod etilgan hammomlardan tushgan daromadlar Oq masjidni moliyalashtirishga sarflanadi.

Binoning oʻzi esa ikki asrdan soʻng, 1838—1842-yillarda Xiva xonligining Qoʻngʻirotlar sulolasi hukmdorlari tomonidan qurib tugatiladi. Xuddi shu davrga kelib majmua atrofidagi barcha binolar asosan bitgan boʻlib, endi ustalarning vazifasi qolgan kichik bir sahnda kichikroq bino qurishlari kerak edi.

Bu binoning meʼmorchiligi maydonning mahobatini tasvirlashi, yaqinidagi uy-joy imoratlaridan katta tafovut etmaydigan boʻlishi kerak edi, xivalik ustalar va meʼmorlar bu vazifani aʼlo darjada bajarganlar. Haji kichikroq boʻlishiga qaramay, Oq masjid oʻrta asr Xiva meʼmorchiligining munosib namunalaridan biridir.

## Meʼmorchiligi
Masjidning tashqi qiyofasi, uch tomondan aylantirib oʻrab olingan soya-salqinli ayvoni, bir gumbazli binoning uch eshigi masjidning jamoat yigʻilish joyi ekanligini anglatadi. Yaʼni uch tomoni ayvonli, bir xonali guzar masjidi. Pishgan gʻishtdan qurilgan. Masjidning zali uchburchak nayzali gumbazga ega va uch galereya hamda mehrob mavjud – bular Makka shahriga ishora etuvchi maxsus tokchalardir. Devorlariga arabcha jumlalar bilan qoʻshilib ketgan geometrik naqshlar bilan bezak berilgan. Oq masjid har doim namoz oʻqiladigan oddiy masjid boʻlgani sababli nafis bezaklarsiz qurilgan. Faqat deraza va eshiklariga yogʻoch oʻymakorligi bilan bezak berilgan. Bu bezaklar sababli masjid klassik dekorativ koʻrinishga ega. Tar-hi 25,5x 13,5 m. Xonaqoh(6,3x6,3 m)ning gumbazi chorsi asosga oʻrnatilgan. Gumbazi va asosi uzokdan oppoq boʻlib koʻrinadi (nomi ham shundan). Xonaqox. ichiga ishlangan chuqur ravoklar hisobiga keng koʻrinadi. Jan. devorida meh-rob bor. Gumbaz osti bagʻallari 4 pogʻo-nali muqarnaslar bilan toʻldirilgan. Panjaralar va 3 eshik girih naqshlar bilan oʻziga xos uslubda bezatilgan. Eshiklardagi yozuvlarda xivalik yogʻoch oʻymakorligi ustalarining nomlari ham tilga olingan (naqshlarni ota-bola Nurmuhammad Odina Qalandar oʻgʻli va Qalandar Saidmuhammad oʻgʻli bezagan). Eshiklardagi islimiy naqshlar bir xil uslubda ishlangan. Shimol tomonga yoʻnalgan eshik orqasidagi devorda turli xil yozuvlarga oʻxshash naqshlar zoʻrgʻa koʻrinadi. Yogochustunlar oddiy, fa-qat ustunlarning yuqori qismi xotam-kori piliklardan terib bezatilgan. Oq masjid (meʼmoriy yodgorlik) taʼmirlangan, ayvon sufasi tiklangan, tomi va devorlari tuzatilgan.

1956—1960-yillarda masjid qayta taʼmirlangan boʻlib, hozirgi kungacha oʻz faoliyatini davom ettirmoqda.

## Manbalar
Oq mitti yulduzlar

**Oq mitti yulduzlar** — aynigan gazlardan iborat kichik oʻlchamli juda zich qaynoq yulduzlar. Massalari Quyosh massasiga yaqin, lekin oʻlchamlari Quyoshga nisbatan taxminan 100 marta kichik boʻladi. Shu tufayli oq mitti yulduzlarning zichliklari juda katta — 1010&nbsp;kg/m. Radiusi bir necha ming km, sirtidagi temperatura 10 ming K. Temperaturasi va spektri oq rangli yulduzlarga mos ekani hamda oʻlchamlari kichikligi sababli shu nom bilan ataladi. Galaktikamizdagi yulduzlarning 10% ga yaqini oq mitti yulduzlarni tashkil qiladi. Ushbu fizik holat yulduzlar evolyutsiyasining eng oxirgi bosqichlaridan biriga toʻgʻri keladi. Oq mitti yulduzlar massasi yukrridan 1,4 quyosh massasi bilan chegaralanganligini birinchi boʻlib hind astronomi Subrahmanyan Chandrasekhar koʻrsatgan. Hisob-kitoblarga koʻra, oq mitti yulduzlar normal yulduzlarning portlab, tashqi qobiqlarining fazoga tarqab ketishi natijasida vujudga kelgan.

## Yana qarang
* Qora mitti

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Oshlovchi moddalar

**Oshlovchi moddalar** — teri va moʻynani oshlashda ishlatiladigan moddalar. Oshlovchi moddalar mineral va organik turlarga boʻlinadi. Xrom, alyuminiy, sirkoniy, titan, kremniy, temir birikmalari mineral Oshlovchi moddalarga kiradi. Bu birikmalarning koʻpchiligi sulfat kislota tuzlari boʻlib, suvli eritmalar holida ishlatiladi. Xrom birik-malari teri va moʻynalarning barcha turini oshlashda keng qoʻllanadi. Sirkoniy birikmalari terini chidamli va sirtini silliq qiladi.

Organik. Oshlovchi moddalar hayvon, sunʼiy va sintetik turlarga boʻlinadi. Turli baliqlar va dengiz hayvonlarining yuqori toʻyinmagan yogʻlari hayvon Oshlovchi moddalariga mansubdir. Ular zamshani oshlashda qoʻllanadi. Oʻsimlik Oshlovchi moddalariga kiradigan tannidlar oʻsimlik organlarida boʻladi. Turli oʻsimliklardan olingan tannidlarning tarkibi turlicha, ular gidrolizlanadigan, kondensirla-nadigan va aralash xillarga boʻlinadi. Tannidlar eritmasini har qanday turdagi terini oshlashda ishlatish mumkin.

Sunʼiy Oshlovchi moddalar yuqori molekulali moddalar boʻlib, organik xom ashyolarni qayta ishlovchi sanoat chiqindilaridan iborat. Sunʼiy Oshlovchi moddalar ishlatish oson boʻlishi uchun konsentrlanadi, baʼzida esa tozalanadi. Sellyulozani qayta ishlashda hosil boʻlgan sulfit-sellyuloza ekstrakti sunʼiy Oshlovchi moddalarning yaqkrl vakilidir. Bu xil Oshlovchi moddalar teri yarim fabrikatiga tannidlarga Karaganda tez singadi.

Sintetik Oshlovchi moddalar yoki sintanlar turli organik birikmalardan olinadigan Oshlovchi moddalardir. Fenol va uning xreilalari, aromatik uglevodorodlar, naftollar, sulfonlar, lignosulfon kislotalar, formalin, mochevina va boshqa sintanlarning asosiy xom ashyosi hisoblanadi. Sintanlarning oʻsimlik Oshlovchi moddalar bilan birga ishlatiladigan xili ham bor. Yukrri sifatli sintetik Oshlovchi moddalar olini-shi natijasida qimmatbaho eman da-raxti ekstrakti ishlab chiqarish keskin ravishda kamaydi. Oshlovchi moddalarning turi koʻpaydi, xos-salari va sifati yaxshilandi va teri ishlab chiqarish jarayoni tezlashdi.

Xinon va formaldegid ham oshlash xossasiga ega boʻlgan oddiy organik birikmalardir. Ular tannidlar va xrom birikmalari bilan birga oshlashda ishlatiladi.

## Manbalar
Oq ilon

**Oq ilon** yoki **chipor ilon** () – suvilonsimonlar oilasiga mansub tur. Gavdasining uzunligi 1–1,5 m. Terisi kulrang, baʼzan sargʻish, yashil tusda tovlanadi. Kaltakesaklar, qushlar va kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Kunduzi devor yoriqlarida, toshlar tagida, turli kemiruvchilar inida, baʼzan odam yashaydigan binolarda yashirinib yotadi, ertalab va kechqurun faol. Urgʻochisi iyun–iyul oylarida 5–20 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan bolasi avgust–sentyabrda chiqadi. Oq ilon aprel–may oyida poʻst tashlaydi. Misr, Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston, Kavkazorti, shimoli-gʻarbiy Hindistonda tarqalgan. Oʻzbekistonda tipik kenja turi uchraydi. Zaharsiz, bezovta qilinsa, tishlaydi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Oq Nil

**Oq Nil** () yoki **Bahr ul-Abʼyaz** (arab, bahr — daryo, abʼyaz — oq) — Nil daryosining chap irmogʻi, Al-Gʻazal daryosi quyilgan joydan Koʻk Nil daryosi quyiladigan joygacha boʻlgan qismining nomi. Uzunligi 957&nbsp;km. Eng katta ir-mogʻi (oʻngdan) Sabat (u toʻlib oqqan vaqtlarda koʻplab oqish rangdagi mu-allaq oqiziqlar keltiradi; daryo nomi ham shundan). Sabat qoʻshilgan joydan Koʻk Nil quyiladigan joygacha juda sekin oqadi. Yuqori qismida yillik oʻrtacha suv sarfi 453 m³/sek., Hartum shahri yonida esa 800 m³/sek. Nil suvini tartibga solish uchun Hartum shahridan 40&nbsp;km yuqorigatoʻgʻon qurilgan. O.N.dan sugʻorishda foydalaniladi, baliq ovlanadi. Kema qatnaydi.

## Manbalar
Oq mushak kasalligi

**Oq mushak kasalligi** - chorva mollari, parrandalarda uchraydigan kasallik. Moddalar almashinuvining buzilishi, miokard-yurak mushagi va skelet mushaklaridagi funksional hamda morfologik oʻzgarishlari bilan kechadi. Koʻproq buzoklar va qoʻzilarda, kamroq choʻchqa bolalarida, moʻynali hayvonlarda, joʻjalar va boshqalarda kuzatiladi. Ozuqa tarkibida oqsil, fosfor, mikroelementlar va vitaminlar yetishmaganda, hayvonlar va parrandalar surunkali bir xil va toʻyimsiz ozuqa bilan oziqlantirilganda yuzaga keladi.

Buzoklar va qoʻzilarda kasallikning boshlanishida holsizlik, koʻp yotish; skelet mushaklari zararlanganda — harakat muvozanatining buzilishi, paralich, miokard zararlanganda — yurak urishi ritmining buzilishi, taxikardiya, nafas olishning tezlashishi kuzatiladi. Kasallik rivoj olsa, oyoklar, koʻkraklarda, krrinda shish paydo boʻladi. Siydikda shakar, atseton tanalari paydo boʻladi. Kasallik oʻtkir va yarim oʻtkir, baʼzan surunkali kechadi. Kasallik klinik belgilari paydo boʻlgandan keyin, odatda, 3—7 kun davom etadi, ayrim hollarda kasallik belgilari namoyon boʻlgandan keyin hayvon bir necha soat ichida nobud boʻladi.

Davolash. Hayvonlarni yaxshi sharoitlarda saqlash va toʻyimli ozuqalar bilan boqish. Teri ostiga natriy selenit tuzining 0,5% eritmasi (1&nbsp;kg tana massasiga 0,1—0,15&nbsp;mg quruq modda yuboriladi), vitamin Ye beriladi. Asorat paydo boʻlsa antibiotiklar qoʻllanadi.

Oldini olish. Oq mushak kasalligik. boʻyicha nosogʻlom xujaliklarda x.ayvonlarni bogʻlab boqish paytida ratsionga silos, beda, suyak uni, mikroelementlar qoʻshiladi. Boʻgʻoz mollarga (tugʻishgacha 20—30 kun qolganda) va yangi tugʻilgan buzoq va qoʻzilarga natriy selenitlarning 0,5% eritmasidan teri ostiga yuborish tavsiya etiladi. Joʻjalarga I kg ozuqaga 1&nbsp;mg selen qoʻshib, 5—7 kun davomida beriladi.

Hoshim Nurmamatov.

## Manbalar
Oq tol

**Oq tol** (Salix alba L.) — toldoshlar oilasiga mansub manzarali daraxt. Novdalari toʻgʻri, egiluvchan, bargi ingichka (1—3 sm), uzun (5—15 sm), cheti arra tishli, ikkala tomoni kumush-rang tuklar bilan qoplangan. Kuchalasi 3—5 sm, bargi bilan bir vaqtda chiqadi. Aprel,—mayda gullab mevalaydi. Kanallar, ariqlar va hovuzlar boʻyiga ekiladi. Novdasidan qalamcha qilib koʻpay-tiriladi. Bir yillik novdalaridan savat va boshqa anjom toʻqiladi, 3—4 yilliklari esa soʻri, ishkom qilishda ishlatiladi (qarang Tol).

## Manbalar
Oq tanga

**Oq tanga** — ibtidoiy odamlar yashagan ungur. Turkiston tizma togʻining Zarafshon daryosi vohasida joylashgan. 1954—63 yillarda Tojikiston FA Tarix institutining arxeologiya otryadi (B. A. Litvinskiy, V.A.Ranov) tekshirgan. 80 m2 maydon ochilib, turli davrga oid 11 ta madaniy qatlam topilgan. Bulardan eng qad.si mezolit, neolit, eneolit, jez davri, antik va oʻrta asrlarga oiddir. Oq tangadan koʻplab mehnat va ov qurollari topilgan, ular Oʻrta Osiyo xalklarining qad. tarixi va madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Oq terakmi, koʻk terak?

**Oq terakmi, koʻk terak?** – bolalar oʻyini. Bu oʻyinda ishtirokchilar boʻyi, kuchi va chaqqonligiga qarab teng 2 jamoaga boʻlinib (har jamoada 10 dan 20 tagacha bola qatnashadi), 15– 20 m oralikdagi masofada qoʻl ushlashib saflanib turadilar. Birinchi jamoa sardori 2-jamoadan birining otini aytib chaqiradi:Oq terakmi, koʻk terak!Bizdan sizga kim kerak?Sizdan bizga, „falonchi“ kerak.

Shundan soʻng oʻsha chaqirilgan bola yugurib kelib, raqib jamoa aʼzolarining qoʻl ushlashib turgan yerini koʻkragi bilan uzishga urinadi. Agar qoʻllar ushlangan joyidan uzilib ketsa, raqib tomondagi bolalardan xohlaganini oʻz jamoasiga olib ketadi, uzolmasa, oʻzi oʻsha jamoada qoladi. Oʻyin shu tariqa navbat bilan davom etadi. Qaysi jamoada oʻyinchilar qolmasa, oʻsha jamoa yut-qazgan boʻladi.

## Manbalar
Oq uylik

**Oq uylik** — qadimda va oʻrta asrlarda davlatlararo siyosiy munosabatlarda siyosat garovi tariqasida bir davlatdan ikkinchi davlatga beriladigan kishilar. Oʻrta Osiyo va boshqa Sharq mamlakatlarida bir. hukmdor ikkinchi bir hukmdorga doʻstligi yoxud tobeligi isboti tariqasida oʻz tomonidan Oq uylik yuborar edi. Oq uylik sifatida tobe xukmdorning oʻgʻli, birodari yoki mamlakatning mashhur kishilaridan bir guruxi yuborilgan. Oq uyliklar mamla-katda doim nazorat ostida va xavfda yashardilar, chunki ularni yuborgan hukmdor oʻz axdini buzsa, Oq uyliklar oʻldirilishi mumkin edi. Baʼzan hukmdorlar oʻzlariga muxolif boʻlgan shahzodalar yoxud zodagonlarni tantanali suratda Oq uylik qilib yuborib, ulardan qutulganlar.

## Manbalar
Oq tunlar

**Oq tunlar** — yozning boshida ikkala yarim sharning 60° dan naridagi kengliklarida kuzatiladigan yorugʻ kechalar. Oqshom gʻira-shiraligi tong 6-n qoʻshilib ketadigan davrda sodir boʻladi. Oqshom (qosh qorayishi) botayotgan Quyosh gardishi markaziy nuqtasi ufqdan 7° ogʻguncha (hO = — 7° boʻlguncha), ertalabki gʻirashiralik (tongyorishishi) esa chiqayotgan Quyosh gardishi markaziy nuqtasi ufqqa 7° yetmasdan boshlanadi. Astronomik gʻira-shiralik hO=—18° gacha davom etadi. Oq tunlar Shimoliy yarim sharning 59,5° shahrik. va Janubiy yarim sharning 59,5° j.k. oraligidagi joylarda sodir boʻladi. Oq tunlar davomiyligi joyning geografik kengligiga bogʻliq, mas, Sankt-Peterburgda (Rossiya) 11-iyundan 2-iyulgacha davom etadi va hokazo

## Manbalar
Oqchavoq

**Oqchavoq**, yelets (Leucicus leuciscus) — karpsimonlar oilasiga mansub baliq turi. Oʻrta Osiyoda Balxash koʻliga quyiladigan Ayagʻuz daryosida koʻpaytirilgan, Chu va Sarisuv daryolarida av-valdan yashaydi. Uzunligi 25-30 sm gacha, ogʻirligi 400 g gacha. Tez suzadi. Tanasining orqa tomoni kulrang tusda tovlanib turadi. Yon tomonlari och havorang , korni kumushrang. 3 yoshlik davrida uchraydi. Uvildirigʻini toshloq va suvi tiniq yerlarga tashlaydi. Turli qasharotlarning qurtlari, suvoʻtlar, quruqlikdan shamol uchirib keladigan hasharotlar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Oq uy

**Oq uy** (White House) **-** AQSh prezidentining rasmiy qarorgohi va ish joyidir (1800-yildan). U Vashingtondagi 1600 Pensilvaniya avenyusida joylashgan bo'lib, 1800-yilda Jon Adamsdan keyin har bir AQSh prezidentining qarorgohi bo'lib kelgan. "Oq uy" atamasi ko'pincha prezident va uning maslahatchilarining metonimi sifatida ishlatiladi. Turar joy irlandiyalik arxitektor Jeyms Xoban tomonidan neoklassik uslubda yaratilgan. Xoban Dublindagi Leinster uyidagi binoni modellashtirgan bo`lib, bu binoda bugungi kunda Irlandiya qonun chiqaruvchi organi Oireachtas joylashgan. Qurilish 1792 va 1800-yillar orasida bo'lib o'tgan. Tomas Jefferson 1801-yilda Oq uyga ko'chib o'tganida, u me'mor Benjamin Genri Latrobe bilan birga har bir qanotga otxonalar va omborlarni yashiradigan past kolonnalarni qo'shdiradi. 1814-yilda , 1812-yilgi urush paytida, saroy Britaniya kuchlari tomonidan yoqib yuborilgan, ichki qismi vayron qilgan va tashqi koʻrinishining katta qismini yondirilgan. Qayta qurish ishlari urushdan so`ng darhol boshlandi va prezident Jeyms Monro 1817-yil oktyabr oyida qisman rekonstruksiya qilingan boshqaruv qarorgohiga ko'chib o'tadi. Tashqi qurilish 1824-yilda yarim dumaloq janubiy portiko va 1829-yilda Shimoliy portiko qo'shilishi bilan davom etdi.

## Yana qarang
* Oqsaroy
* Oqoʻrda

## Manbalar
Oq shaftoli

**Oq shaftoli** — mahalliy nav. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida mahalliy oq shaftolilarning katta guruhi ichidan tanlash usulida chiqarilgan (A.S. Cherevatenko, 1936). Daraxti kuchli oʻsadi. Oʻrtacha shoxlanadi. Guli ikki jinsli, pushti, oq rangda, oʻzidan changlanadi, mevasi oʻrtacha 100— 110 g, rangi oqish koʻkimtir-yaltiroq. Poʻsti mayin tukli, etidan oson ajraladi. Eti oq, yumshoq, shirali, tarkibida 11 — 13% qand, 0,52% kislota bor. Koʻchati oʻtqazilgach, 3-yildan muntazam hosil beradi. 7—9 yoshida eng koʻp (70–90&nbsp;kg) hosil beradi. Hosildorlik davri 12—15 yil Sovuqqa bardoshli. Avgustning 2—3-oʻn kunligida pishib yetiladi, bandi boʻsh. Yangiligida yeyiladi, qoqi solinadi, konserva qilinadi.

## Manbalar
Oq sheʼr

**Oq sheʼr** — sillabik va sillabik-tonik sher tizimidagi misralari oʻza-ro qofiyalanmagan sheʼr turi: qofiyasiz sheʼr. Oq sheʼr shoirga oʻz fikri va hissiyotini toʻlaroq ifodalash imkonini beradi va undagi ritmik izchillik esa sheʼr gʻoyasiga kuchli taʼsirchanlik bagʻishlaydi. Rus klassiklari A.S.Pushkin ("Suv pariyey"), M.Yu. Lermontov ("Kalashnikov haqida qoʻshiq") va bosh-qalar Oq sheʼrning ajoyib namunalarini yaratganlar. Oʻzbek adabiyotida Usmon Nosir, Abdulla Oripov, Rauf Parfi va boshqa shoirlar ijodida Oq sheʼr bor. M. Shayxzodaning "Mirzo Ulugʻbek" tragediyasi Oq sheʼrda yozilgan.

## Manbalar
Oq oʻrda

**Oq oʻrda** (rus manbalarida Koʻk Oʻrda) — Oltin Oʻrdannng bir qismi. Joʻji-xonning oʻgʻli Botuxon va uning avlodlari tomonidan idora qilingan; ik-kinchi qismini Joʻjixonning boshqa oʻgʻli Oʻrdaxon (Oʻrda-Ichen) boshqargan. Bu holat 13—14-asrlar davomida oʻzgarmay kelgan. Botuxon avlodiga nomigagina qaram boʻlgan Oʻrdaxon avlodlari keyinchalik, Sasibuqo davrida (1291 — 1310) toʻla mustaqil boʻlib olganlar. Oltin Oʻrda tushunchasi Botuxon davridan boshlab butun Joʻji ulusiga, 14-asr boshidan esa O.Oʻ. ga nisbatan qoʻllangan. O.Oʻ. tarkibiga Sirdaryo havza-sining katta qismi va Orol dengizining shim.sharqidagi choʻllardan Ishim va Sarisuv daryolarigacha yoyilgan hududlar kirgan. Poytaxti— Sigʻnoq shahri (Hozirgi Tumanariq temir yoʻl st-yasi yaqinida). 14-asr oxirida O.Oʻ. Amir Temur tomonidan zabt etilgan. 15-asrda O.Oʻ. hududida Oltin Oʻrdaning davomi si-fatida yangi davlatlar (Kamma Oʻrda, Noʻgʻay Oʻrda, Qosimovlar podsholigi hamda Oʻzbek, Qrim, Qozon, Sibir va boshqa xonliklar) vujudga kelgan.

## Manbalar
Oq qoʻyunlilar davlati

**Oq qoʻyunlilar davlati** — 15-asr boshida barpo etilgan davlat. Uzun Hasan davrida (1453—78) Oq qoʻyunli oʻzlarining asosiy dushmanlari — Qora qoʻyunlilar davlatini tor-mor etganlar (1468). Armaniston, Ozarbayjon, arab Iroqi va Gʻarbiy Eronni egallab, Tabriz shahrini poytaxt qilishgan. Uzun Hasan Usmonli turk saltanati bilan muvaffaqiyatsiz urushlar olib borgan. Shuningdek, Gruziya bilan ham urushgan (1477). 1489—97 yillarda soliq islohoti oʻtkazishga harakat qilingan, lekin u mulkdorlarning qarshiligiga uchragani sababli natijasiz tugagan. 16-asr boshida Oq qoʻyunli davlati Ismoil /Safaviy boshchiligidagi kizilboshlilar tomonidan tor-mor etilgan.

## Yana qarang
*Qora qoʻyunlilar davlati

## Manbalar
Oq hun

**Oq hunlar** — gʻarbiy hunlar. Hunlar davlatining soʻnggi davrida shim. hunlar hukmdori Qutush qabilasi bilan gʻarbga Qangʻ davlati tomon chekingan. Mazkur davlatning xoni qudachilik hurmati yuzasidan Qutushga va uning odamlariga oʻz hududidan joy bergan. Oradan koʻp oʻtmay hunlar Yaypan (Yuepan) xonligini tashkil etgan. U Uysun (Usun) xonligining shim-gʻarbida (hozirgi Janubiy Qozogʻiston) joylashgan. Miloddan avvalgi 1-asrning oʻrtalarida Oq hunlarning boshligʻi Chjichji xitoylar bilan boʻlgan urushda magʻlub boʻlib, u ham Qangʻ davlatidan panoh topgan edi. Qangʻ hukmdori hunlarga hozirgi Jambul (Avliyoota) viloyatidan joy bergan. Yaypan davlati keyinchalik Eftaliylar davlatiga qoʻshilib ketgan. Xitoy manbalarida 448 yil Yaypan davlatidan Xitoyga elchilar borganligi, shundan keyin ushbu xonlik Shimoliy Vey davlati (386—534) bilan diplomatik aloqalar qilib turganligi zikr etilgan. Xonlikning aholisi 200 mingdan ortiq boʻlgan. Turkistonga chekinib kelgan xunlar qad. turk tilida "Oq hun" yaʼni "gʻarbiy hun" deb nomlangan.

## Manbalar
Oqar koʻl

**Oqar koʻl** — bir yoki undan ortiq soy (daryo) quyilib, suv oqib chiqib keta-digan koʻl. Mas, Tojikistondagi Iskandarkoʻlga Hisor togʻlaridagi muzliklardan bir necha soy va daryolar oqib tusha-di va undan birgina Iskandardaryo oqib chiqadi. Koʻpgina koʻllar Oqar klardir (Baykal, Ladoga, Onega, Eri, Sarez, Sarichelak, Koʻkkoʻl va boshqalar). Oqar koʻllarning suvi, odatda, chuchuk boʻladi

## Yana qarang

* Oqmas koʻl
* Koʻl

## Manbalar
Oqartirish

**Oqartirish** — turli ashyolar (yogʻoch massasi, toʻqimachilik materiallari, kimyoviy moddalar)ning oklik darajasini kuchaytirish (oshirish) uchun amalga oshiriladigan texnologik jarayon yoki jarayonlar majmui. Kimyoviy vatermik usullari mavjud. O.da material tarkibidagi boʻyovchi moddalar ketkaziladi yoki yemiriladi. O.ning optik va fotografik usullari ham bor. Optik O.da ultrabinafsha nurlarini yutuvchi va ularni koʻk yoki binafsha rangga aylan-tiruvchi rangsiz yoki och rangli organik birikmalardan foydalaniladi. Bu usul, asosan, tabiiy va sintetik tolalarni, qogozlar, plastmassalarni O. uchun qoʻllanadi. Fotografik O.da oq-qora va rangli foto va kinomateriallarga ishlov beriladi. Bunday ishlovda maxsus modda taʼsirida foto yoki kinotasvirning metall kumush katlami ok-sidlanib yemiriladi va O. jarayoni roʻy beradi. Bu usul fotografik tasvirni ravshanlashtirish va kuchaytirish uchun qoʻllanadi.

## Manbalar
Hushang dovoni

**Oqbaytal dovoni** - Sharqiy Pomirdagi dovon. Tojikiston Respublikasida. Balandligi 4665 m. Sarikoʻl va Muzkoʻl tizmalarini bir-biriga tutashtiradigan va Muzkoʻl (Krrakoʻl hav-zasi) daryosi bilan Janubiy Oqbaytal (Oqsuv-Murgʻob havzasi) daryosining yuqori qismlarini ajratib turadigan suvayirgʻichda joylashgan. O. orqali Oʻsh — Xorugʻ avtomobil trakti oʻtadi.

## Manbalar
Oq oʻrik

**Oq oʻrik** — ertapishar xoʻraki mahalliy oʻrik navi. Daraxti kuchli (balandligi 7,5 m oʻsadi. Chetdan changlanadi (Arzami, Koʻrsodiq navlari yaxshi changlovchi hisoblanadi). Mevasi oʻrtacha kattalikda, tukli vazni 30—40 g, rangi sariq, eti ti-gʻiz, mayin, sersuv, shirali. Iyun oyining 2-oʻn kunligida pishadi. Danagi oʻrtacha, magʻzi shirin. Mevasi tarkibida 11 — 16% qand, 0,6— 0,7% kislota, 16—20% quruq modda bor. Koʻchati oʻtqazilgandan keyin 5—6-yili hosil beradi. Tupidan 80–100&nbsp;kg meva olinadi, mevasi yangiligida isteʼmol kilinadi, qoqi solinadi, murabbo tayyorlanadi. Sovuqqa chidamli. Toshkent va Fargʻona viloyatlarida koʻp ekiladi.

## Manbalar
Oq qaragʻay

**Oq qaragʻay** () — qaragʻaydoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt. Boʻyi 30 m cha. Tanasi toʻq kulrang, silliq poʻstlokli. Igna barglari yumshoq, uchi toʻmtoq, xushboʻy. Gullari changchi va urugʻchilardan iborat. Urugʻi qoʻngʻir novdalarda, tuxumsimon gʻuddada rivojlanadi. Oq qaragʻay asosan, Sibirda (ayniqsa, Sayan va Oltoyda) va Rossiyaning Yevropa qismi shimoli-sharqida oʻrmon hosil qiladi. Bargi va yosh novdalarida 3,27% efir moyi, 0,32% cha S vitamini va boshqa moddalar bor. Efir moyi, asosan, bornilatsetat (30—60%), borneol kamfen (10—20%), pinen (10%) vab. birikmalardan iborat. Bornilatsetat va borneoldan kamfora sintez qilinadi. Smolasidan skipidar olinadi. Bargi va yosh novdalaridan tayyorlangan qaynatma S vitaminiga boy boʻlib, lavsha kasalligini davolash va oldini olish uchun qoʻllanadi.

## Manbalar
Oqbeshim

**Oqbeshim** — shahar harobasi. Qir-gʻizistondagi Chu vodiysida, Toʻqmoq shahridan 12&nbsp;km jan.-gʻarbda joylashgan. 1894-yil V. V. Bartold tomonidan ochilgan. U 10—12-asrlardagi Qoraxoniylar davlatining poytaxti Bolasogʻun O. oʻrnida boʻlgan deb taxmin etgan. O. shahriston, ark, mustahkamlangan rabod va viloyatni koʻchmanchilar hujumidan mu-dofaa etish maqsadida qurilgan. "Uzun devor" dan tarkib topgan. Shahar maj-muasiga Kichik O. (shahar harobasidan shim.-gʻarbda joylashgan qalʼa) ham kirgan. 1938—40 yillarda O.ni A. N. Bernshtam tadqiq etib qisman qazish-ma ishlarini olib borgan. 1953—54 yillarda L. R. Kizlasov shahristonning madaniy qatlamida (5—10-asrlar) 4 qurilish davrini aniklagan. O. rabo-dida 6—8-asrlarga oid yodgorliklar oʻrganilgan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, O.dagi shahar hayoti 10-asrga kelib barham topdi, shuning uchun Bolasogʻun bilan aynan deb hisoblash nooʻrin boʻlib chiqdi.

*Yana qarang: [[Oq-Beshim (Chuy tumani)]]*

## Manbalar
Oqbosh

**Oqbosh** () — murakkabguldoshlarga mansub ildiz-bachkili koʻp yillik begona oʻt. Poyasi yoʻgʻon, sershox, tik usadi, boʻyi 50— 100 sm. Barglari butun, uzunchoq, bandsiz, bir oz etli, poyani chala oʻrab turadi. Savatchasi silindrsimon, uz. 10–15&nbsp;mm, eni 4–8&nbsp;mm. Gullari naysimon, pushti-gunafsharang, toʻpgulli savatcha. Iyun—sentabr oylarida gullab urugʻlaydi. Nihollari aprel—mayda unib chiqadi. Ildiz bachkisi va urugʻidan koʻpayadi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Dalalarda, gʻallazor va bedapoyalarda uchraydi.

Kurash choralari: yerni haydash, ekinni vaqtida kultivatsiya qilish va boshqa

## Manbalar
Oqbuloq

**Oqbuloq** — Oʻzbekistonning Toshkent viloyatida joylashgan soy. Chatqol daryosining eng yirik irmogʻi. Ushbu soy Chatqol tizmasining suvayirgʻich qismidagi (3477 m.) kichik togʻ koʻlidan boshlanadi. Uzunligi 40&nbsp;km, havzasining maydoni 818&nbsp;km². Yuqori oqimida joylashgan vodiysi kengroq, quyi oqimida esa juda tor, yon bagʻirlari tik. Oqbuloq soyi suvlari qor va yomgʻirdan toʻyinadi. Soyning umumiy uzunligi 135&nbsp;km boʻlgan 85 ta irmogʻi mavjud boʻlib, shulardan eng yiriklari Toshkeskansoy, Qoʻshmonsoy, Sargardonsoy, Qoraarchasoylar hisoblanadi. Daryo vodiysi daraxtga oʻxshash naqshlarga ega. Vodiyning oʻng qismi Sargardon tizmasi bilan chegaralangan.

1986-yilda geologlar Chatqol daryosining chap irmoqlarini qamrab olgan Oqbuloq soyi svitasini tasvirlab berishgan.

## Irmoqlari
Oqbuloq soyiga jami 85 ta irmoq quyilib, ularning umumiy uzunligi 135 kilometrni tashkil qiladi.

Soyning yuqori oqimida (nam havo oqimlaridan himoyalangan yopiq vodiylarning oʻrta togʻli hududlari) daryo vodiylarining zichligi past.
Oqbuloqning oʻrta va quyi oqimida juda koʻp suv irmoqlari tutashib ketadi. Shulardan eng asosiy irmoqlar Kirshindi (oʻngda), Toʻrasoy (chapda), Oqshom (chapda), Toʻrgʻasay (oʻngda), Chalmansoy (chapda), Olmashoxsoy (oʻngda), Qo‘shmonsoy (chapda), Obdaksoy (oʻngda), Teraklisoy (chapda), Sargardonsoy (oʻngda), Qoraarchasoy (chapda) irmoqlari hisoblanadi.

Qo‘shmansoy qo‘shilishidan taxminan 3 kilometr balandda, Arpapayyaning og‘zida, daryoning o‘ng qirg‘og‘ida, hozir tashlandiq holda yotgan Oqbuloq qishlog‘i mavjud boʻlgan.

XX asrning 60—70-yillarida Oqbuloq va uning irmoqlarida geologik qidiruv ishlari olib boriladi. Ayni shu maqsadda 1966-yilda Oqbuloq boʻylab Serkelisoy (Teraklisoy)ning qoʻshilishigacha soy yoqasidan tuproq yoʻli yotqizilib, Serkelisoyning quyilishi yaqinida soy ustiga koʻprik oʻrnatilgan. Yuqori oqimida, Oqbuloqning irmogʻi Qoʻshmonsoyning oʻng qirgʻogʻida yangi mineral — marganes silisidi Mn 5 Si 3 topilgan boʻlib, 2008-yilda bu mineral Mavlyanovit deb nomlangan.

Sovet davrida, Qoraracha irmogʻi qoʻshiladigan joyda, Oqbuloq soyi orqali osma koʻprik oʻtkazilgan boʻlib, uning yordamida daryoning narigi betiga oʻtish mumkin boʻlgan.

Ayni paytda Oqbuloq soyi davlat chegarasiga yaqin hududda joylashganligi bois sayyohlarning ushbu hududga borishi qiyinchilik tugʻdiradi. 2017-yildan boshlab esa sayyohlar Oqbuloq soyiga maxsus ruxsatnomalar bilan tashrif buyurishlari mumkin.

## Manbalar
Oqboʻyra

**Oqboʻyra** — Fargʻona vodiysining janubi-sharqidagi daryo. Kichik Olay tizmasining suvayirgʻich qismidan boshlanadi. Uzunligi 70&nbsp;km. Havzasining maydoni 2676&nbsp;km². Oʻsh shahridan shimolida tarmoklarga ajraladi. Tekislikka chiqquncha 60&nbsp;km masofada chuqur darada oqadi. Qor va muz suvidan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 21,1 m³/sek., oqim moduli 7,9 l/sek, km². Iyun — iyul oylarida yillik suvining 16,6—17,7% oqib oʻtadi. O.dan Oʻsh viloyati tumanlari va Andijon viloyatining Xoʻjaobod tumani yerlari sugʻoriladi.

## Manbalar
Oqdaryo

**Oqdaryo** — Zarafshon daryosining ikki yirik tarmogʻidan biri. Samarqand shahridan 7&nbsp;km kuyida, Choʻponota tepaligi yaqinida, Zarafshon ikkiga — Oqdaryo va Qoradaryoga ajraladi. Xatirchi qishlogʻi yonida yana birlashadi. Oqdaryoning uz. 131&nbsp;km, suv sarfi 230 m³/sek. (Samarqand gidrouzelida). Oqdaryodan yigirmadan ortiq ariq suv oladi. Shundan oʻng sohilida (Qurbonobod uz. 9,6&nbsp;km, Yangikent 34&nbsp;km va boshqalar), 9 tasi chap sohilda (Shaxob — 17&nbsp;km, Gʻazara — 26,8&nbsp;km, Chelak — 9&nbsp;km va boshqalar). Bu kanallar orqali Payariq, Ishtixon va Xatirchi tumanlaridagi xoʻjaliklar yerlari sugʻoriladi.

## Manbalar
Oqdaryo suv ombori

**Oqdaryo suv ombori** – Samarqand viloyatida, Zarafshonning Oqdaryo tarmogʻi oʻrta oqimida Orzikoʻl qishlogʻi yaqinida barpo etilgan gidrotexnika inshooti. 1989-yilda foydalanishga topshirilgan. Daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. Toʻliq hajmi 131,8 mln.m3, toʻgʻonning maksimal balandligi 20,0 m, suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s. Samarqand viloyatining Ishtixon va Navoiy viloyatining Xatirchi tumanlaridagi ekinzorlar suv taʼminotini yaxshilash va yangi yerlarni oʻzlashtirish imkoniyatini beradi.

Suv ombori qurilmasdan ilgari Zarafshon daryosining suvi yozda qishloq xoʻjaligi ekinlarini sugʻorishda sarflangan. Qish faslida esa Oqdaryo va Qoradaryo suvlari sugʻorishga sarflanmay behudaga Navoiy choʻllari qumlariga singib ketardi.

Suv omborining oʻrtacha kengligi 2,4 kilometr, yuza maydoni (toʻliq hajmda) 12,7 km2 boʻlgan. 2003-yilda suv omborining maydoni – 13,97 km² ni tashkil etdi. Chuqurligi 23,4 metr ga yetadi, eng chuqur qismi shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan. Suv hajmi – 131,8 million m³, boshqa maʼlumotlarga koʻra, tuproqni hisobga olgan holda – 92,57 million m³. Dengiz sathidan 494,5 metr balandlikda. Suvning pH qiymati 6,5 dan 7,0 gacha, suvning oʻrtacha minerallashuvi 511-612 mg/l ga teng.

Oqdaryo suv ombori suvlari 4,43 ming ga yerni sugʻoradi. Suv omboridan oʻrtacha yillik suv oqimi 11,4 m³/s.

Oqdaryo suv ombori Samgiprovodxoz tomonidan loyihalashtirilib, 1983-yili qurib bitkazilgan. Suv ombori 7 ballik zilzilaga dosh bera oladi va 110 million metr kub suv sigʻimiga ega. Toʻgʻonning balandligi 20 metrni tashkil etadi. Oqdaryo suv omboriga 2011-yili 8 dona videokuzatuv moslamasi, 2015-yili 5 ta tashvishli chaqiruv tugmasi oʻrnatilgan. Bu yerda zamonaviy elektr stansiyasi va „S-40“ sirenasi mavjud. U Zarafshon daryosidan suv oladi.

Suv ombori suvlarida fitoplanktonlarning 71 turi yashaydi. Ularning aksariyati (78,87%) diatomlar, yana 12,67% siyanobakteriyalardir.

Suv chiqarish inshootining suv oʻtkazish quvvati 57 m3 /s. Tashlanma inshootning suv oʻtkazish qobiliyati 173 m3 /s. Suv omborida 3 gidropostlar faoliyati yoʻlga qoʻyilgan. 1997-yili Samarqand davlat suv loyiha insituti boshchiligida injener qidiruv ishlari oʻtkazilib, suv omborining loyqalanish hajmi oʻrganilgan.

## Manbalar
Oqdaryo tumani

**Oqdaryo tumani** — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyatidagi tuman. 1929-yil 29-sentabrdatashkil etilgan. Ishtixon, Pastdargʻom, Samarqand, Jomboy, Payariq tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,37 ming km². Aholisi 159,2 ming nafar kishi (2020). Oqdaryo tumanida 2 ta shaharcha (Dahbed, Loyish),  35ta mahalla 126ta qishloq mavjud. Markazi — Loyish shaharchasi.

## Tabiati
Tuman hududi Zarafshon daryosining irmoqlari — Qoradaryo va Oqdaryo vodiysida joylashgan. Yerning ustki qismini daryolar olib kelgan allyuvial yotqiziqlar qoplagan. Relyefi, asosan, yassi tekislik boʻlib, sharqdan gʻarbga nishab. Yer yuzasining balandligi 450 m. Zarafshon daryosining faoliyati natijasida koʻhna qayirlar (terrasalar) hosil boʻlgan. Yovvoyi oʻsimliklardan qamish, bugʻdoyiq, shoʻrajriq, kampirsoch, yulgʻun va boshqalar oʻsadi. Boʻri, tulki, quyon, chiyaboʻri, jayra, toʻqayzorlarda qirgʻovul, loyxoʻrak, oʻrdak, soʻfitoʻrgʻay, chugʻurchiq, zargʻaldoq; sudraluvchilardan gekkon kaltakesagi, toshbaqa, sariq ilon, echkiemar; kemiruvchilardan koʻrsichqon, kichik qoʻshoyoq, qumsichqon, tipratikan, yumronqoziq, kalamush va boshqa bor.

## Iqlimi
Iqlimi kontinental. Shimol, shimoli-sharq va sharq tomondagi togʻlar Arktikadan keluvchi sovuk shamollarni toʻsib turadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —G, iyulniki 27— 28°. Yiliga oʻrtacha 200-300 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 217 kun. Tuproqlari qadimdan sugʻoriladigan 1—2% chirindili boʻz tuproq.

## Aholisi
Aholisi, asosan, oʻzbeklar; tojik, rus, tatar va boshqa millat vakillari yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km² da 275 kishi. 2021-yil 1-aperldagi doimiy aholi soni 162,3 ming nafar  kishi. Shundan erkaklar 81,9 nafar, ayollar 80,4,0 nafar.

Xoʻjaligi. Tumanda gʻisht zavodi, maishiy xizmat koʻrsatish kombinati, meva koʻchatlari yetkazib beruvchi xoʻjalik, boʻrdoqichilik bazasi, qurilish boshqarmasi, konserva zavodlari, MTP mavjud. Qishloq xoʻjaligining barcha tarmoqlari rivojlangan. Paxtachilik — yetakchi tarmoq. Tumanda 18 ta shirkat, 456 ta fermer xoʻjaligi mavjud. Qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan yerlarning 8501 gektariga paxta, 736 gektar yerga kartoshka, 871 gektar yerga sabzavot, poliz ekinlari ekiladi. 11,6 ming gektardan ziyod yer mevazor, 45,7 ming gektardan ziyod yer tokzor va tutzorlardan iborat. Tuman xoʻjaliklarida 17,4 ming bosh  qoramol, 12,1 ming bosh qoʻy va echki, 1000 boshdan ziyod ot, 56 ming parranda boqiladi.

49 ta umumtaʼlim maktablarida 30350 nafar oʻquvchi taʼlim oladi. Musiqa, maxsus internat maktablari, pedagogika, mexanika, iqtisodiyot kollejlari, kasb-hunar maktablari faoliyat koʻrsatadi. Markaziy kutubxona va uning tarmoqlari, madaniyat markazi va madaniyat uylari, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion mavjud.

Markaziy kasalxona (286 oʻrin) va unga qarashli tibbiy muassasalarda 170 nafar  vrach va 970 nafar oʻrta tibbiy xodim ishlaydi. Tuman hududini Katta Zarafshon magistral yoʻli kesib oʻtgan.

„Oqdaryo ovozi“ tuman gazetasi chiqadi.

## Manbalar
Oqjar

**Oqjar** — mustye davriga oid manzilgoh. Tojikistondagi Qoʻrgʻontepa shahridan 22&nbsp;km jan.-gʻarbda joylashgan. O.dan qirgʻich, sixcha, nukleuslar va boshqa tosh qurollar topilgan; ularni ishlash texnikasi va shaklini O.dan 10&nbsp;km uzoqlikdagi Krrabura makonidagi qurollarga oʻxshashligi har ikkala qarorgoxda yashagan ibtidoiy odamlarning bir toʻdaga oid ekanligini kursatadi.

## Manbalar
Oqjar neft va gaz koni

**Oqjar neft va gaz koni** -Buxoro viloyati Qiziltepa tumanidagi kon. 1959—62 yillarda konda razvedka ishlari olib borilgan. 1964-yil neft va 1966 i. gaz olina boshlandi. Kon yura, boʻr, paleogen va neogen davrlari jinslaridan tarkib topgan. Neft va gaz yura — boʻr davrlari jinslari ora-sida. Yura davri jinslari kulrang qum-tosh, alevrolit, gil, angidrit, mergel va gilli ohaqtoshlardan, boʻr davri jinslari esa qoʻngir, qizil, koʻkim-tir, kulrang qumtosh, alevrolit va gildan iborat. Bu jinslarning umumiy qalinligi 120–550 m. Paleogen davri jinslari sargʻish ohaktosh va koʻk gil qatlamlaridan tuzilgan. Umumiy qalinligi 35 m. Gorizontlarning uz. 840 m gacha, eni 330–2000 m, balandligi 8–160 m, umumiy qalinligi 7,4–167 m, mahsuldor qatlam qalinligi 1,3–47 m; jinslarning gʻovakligi 7,25—26%, oʻtkazuvchanligi 22—913 millidarsi. Gaz tarkibida 94,6% metan, 3,2% azot, neft tarkibida 1,57% oltingugurt, 0,68% asfalten, 5,16% parafin bor.

## Manbalar
Oqjarsoy

**Oqjarsoy** — Surxondaryo viloyatidagi soy. Qoratogʻdaryoning irmogʻi. Uz. 50&nbsp;km, havzasining maydoni 38&nbsp;km². O. kamsuv. Yillik urtacha suv sarfi 0,60 m³/sek, oʻrtacha oqim moduli 15,8 l/sek. km². Qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Mart —iyunda suvi kupayadi.

## Manbalar
Oqbel togʻlari

**Oqbel togʻlari** — Fargʻona botigʻining gʻarbiy qismida (Tojikiston hududida) joylashgan. Gʻarbdan shim.-sharqqa 35&nbsp;km choʻzilgan, eni 800 m gacha. Eng baland joyi 954 m. Shim.sharqiy qismidagi tepaliklar Qiziljar deb ataladi. Togʻlarning yon bagʻri uning gʻarbiy va markaziy qismida Qayroqqum suv ombori qirgʻogʻidan tik koʻtarilgan. Shimoliy yon bagʻri nishabroq, quruq soylar bilan kesilgan. Tektonik jihatdan Oqbel braxiantiklinal boʻlib, yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilmoqda. Gil, alevrolit, konglomerat, gips, tuzlar kabi togʻ jinslaridan tuzilgan. Qiziljar deb ataluvchi qismida tuzlarda turli karst relyef shakllari (voronka, quduq, arka, tunnel, gʻor, karr) hrsil boʻlgan. Ayniqsa, karst voronkalari keng tarqalgan. Iklimi keskin kontinental, koʻp yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 100&nbsp;mm ga yaqin. Boʻz tuproklar tarqalgan, oʻsimlik qopla-mi siyrak, shuvoqefemerlar oʻsadi.

## Manbalar