Karl Friedrich Shinkel

**Karl Fridrix Shinkel** (1781-yil 13-mart - 1841-yil 9-oktyabr) prussiyalik arxitektor, shahar loyihalashtiruvchi va rassom boʻlib, u shu bilan birga mebel va sahna jihozlarini ham yaratgan. Shinkel Germaniyaning eng koʻzga koʻringan meʼmorlaridan biri boʻlib, neoklassik va neogotik uslubdagi binolarni loyihalashtirgan. Uning eng mashhur binolari Berlin va uning atrofida joylashgan.

## Hayoti

Shinkel  Brandenburgning shimolidagi Neuruppin shahrida tugʻilgan. Olti yoshida otasi 1787-yilgi Neuruppin yongʻinida halok boʻlgan. U Berlinda meʼmor Fridrix Gilli (1772—1800) (ikkovi yaqin doʻst boʻlgan) va uning otasi Devid Gilining shogirdi boʻlgan. Oʻsha paytda Prussiyadagi meʼmoriy did asosan  neoklassik uslubda yaʼni Berlindagi Brandenburg darvozasi meʼmori Karl Gotthard Langhans tomonidan shakllantirilgan.

1805-yilda Italiyaga qilgan birinchi sayohatidan Berlinga qaytganidan soʻng, u rassom sifatida tirikchilik qila boshladi. 1810-yilda Berlinda oʻtkazilgan sanʼat koʻrgazmasida Kaspar Devid Fridrixning " *Tuman dengizi ustidagi sayohatchi* " rasmini koʻrganida, u hech qachon bunday rassomchilik mahoratiga erisha olmasligiga amin boʻldi. Va u arxitekturaga qaytdi.  Sahnada ishlagan holda, 1816-yilda u Volfgang Amadeus Motsartning " *Sehrli nay* " operasida " Konigin der Nacht " ning paydo boʻlishi uchun yulduzlar bilan bezatilgan fon yaratdi, bu koʻp yillik asarning zamonaviy spektakllarida ham qoʻllanadi. . Napoleon magʻlubiyatga uchragach, Shinkel Prussiya qurilish komissiyasini boshqargan. Bu lavozimda u nafaqat hali ham koʻzga koʻrinmas boʻlgan Berlin shahrini Prussiyaning vakillik poytaxtiga aylantirish uchun mas'ul boʻlgan, balki Gʻarbdagi Reynlandiyadan,  sharqdagi Königsberggacha boʻlgan kengaytirilgan Prussiya hududlaridagi loyihalarni, masalan, Yangi Altshtadt cherkovini nazoratiga olgan. Cherkov.

1808-yildan 1817-yilgacha Shinkel Schloss Rosenau, Koburgni gotika uygʻonishi uslubida taʼmirladi va rekonstruksiya qildi. U Chorin Abbey xarobalarini ham tiklagan.

1841-yil 9-oktyabr, 60 yoshida Shinkel Berlinda, Brandenburgda vafot etdi.

## Xotira
Uning portreti 1936-yildan 1945-yilgacha Reyxsbank tomonidan chiqarilgan 1,000 banknotda chop etilgan. Chop etish 1945-yilda toʻxtatildi, ammo 1948-yil 21-iyunda Germaniya markasi chiqarilgunga qadar bu pul muomalada boʻldi.

## Uslub

Shinkel faoliyatining eng samarali davridagi uslub Rim imperiyasi arxitekturasini emas, balki yunon arxitekturasini oʻz ichiga olishi soʻnggi fransuz bosqinchilari bilan bogʻliq boʻlgan uslubdan voz kechishga urinish deb izohlanadi. (Shuningdek, u yunon uygʻonishining taniqli tarafdori.) U bepushtlikdan qochish va ruhga ega boʻlish uchun binoda sheʼriy va oʻtmish elementlari boʻlishi va ular bilan suhbat boʻlishi lozim deb hisoblagan.

Uning eng mashhur binolari Berlin va uning atrofida joylashgan. Bularga; Neue Vache (1816—1818), Ozodlik urushlari uchun milliy yodgorlik (1818—1821), Jandarmenmarktdagi Shospielxaus (1819—1821) va 1817-yilda yongʻin natijasida vayron boʻlgan oldingi teatr oʻrnini egallagan Muzey orolidagi Altes muzeyi (1823—1830) kabilar misol boʻla oladi. U, shuningdek, valiahd shahzoda saroyini va Shloss Sharlottenburgni obodonlashtirishni amalga oshirdi. Shinkel, shuningdek, bir qator xususiy Berlin turar joylarini ham ichki bezatish bilan ham shugʻullangan. . Binolarning oʻzi uzoq vaqt davomida vayron boʻlgan boʻlsa-da, Veydinger uyidagi zinapoya qismlarini saqlab qolish va Brüderstrdagi Nikolayxausga qurishni va Palais am Festungsgraben ichiga rasmiy ovqat zalini qurgan

1825—1827-yillarda u Karl Teodor Ottmer bilan Berlindagi akademiya uchun loyihalar ustida hamkorlik qilgan. 1952-yildan beri u Maksim Gorkiy nomidagi teatr sifatida tanilgan.

Keyinchalik Shinkel oʻzining Fridrixsverder cherkovida (1824—1831) neo-gotik uslubda qurib, klassitsizmdan butunlay uzoqlashdi. Shinkelning Bauakademiyasi (1832—1836) uning eng innovatsion binosi boʻlibgina qolmasdan, tarixiy konventsiyalaridan voz kechgan va Germaniyada faqat 20-asrning boshlarida mashhur boʻlgan „zamonaviy“ arxitekturaga yoʻl ochdi.

Biroq, Shinkel oʻzining nazariy ishi va meʼmoriy loyihalari bilan bir qatorda, uning dizayni boʻyicha ham shugʻullangan nisbatan kam sonli binolari uchun ham eʼtiborga sazovor. Uning baʼzi ishlari Afina Akropolini yangi Yunoniston Qirolligi uchun qirollik saroyiga aylantirish va Qrimda Orianda saroyini qurish boʻyicha amalga oshirilmagan rejalarida yaxshi namoyon boʻlgan. Bu va boshqa dizaynlarni uning *Sammlung architektonischer Entwürfe* (1820—1837) va *Werke der höheren Baukunst* (1840–1842; 1845–1846) asarlarida oʻrganish mumkin. Shuningdek, u Prussiya va keyinchalik Germaniyaning mashhur Temir xoch medalini yaratgan.

Biroq, ogʻir siyosiy sharoitlar, fransuz istilosi va Prussiya qiroliga qaramlik va uning nisbatan erta oʻlimi tufayli, 19-asrning ikkinchi yarmida nemis sanoatlashuvining bunga toʻsqinlik qilganligi sababli, u eskizlari koʻrsatgan haqiqiy salohiyatni amalda koʻrsata olmadi.

## Rasmlar

Fayl:Karl Friedrich Schinkel Gotischer Dom am Wasser.tif|*Daryo bo'yidagi gotika uslubidagi cherkov*, 1813-yil
Fayl:1813 Schinkel Blick auf den Mont Blanc anagoria.JPG|*Mont Blanning ko'rinishi*, 1813-yil
Fayl:Karl Friedrich Schinkel - Der Morgen - Google Art Project.jpg|*Ertalabki ko'rinish*, 1813-yil
Fayl:Karl Friedrich Schinkel - Stage set for Mozart's Magic Flute - WGA21001.jpg|Karl Fridrix Shinkelning Motsartning " *Sehrli* nay" uchun yaratgan sahnasi, 1815-yil
Fayl:1815 Schinkel Mittelalterliche Stadt an einem Fluss anagoria.JPG|*Daryo bo'yidagi o'rta asrlar shahri*, 1815-yil
Fayl:Karl Friedrich Schinkel - The Gate in the Rocks - WGA20999.jpg|*Rok arch*, 1818-yil
Fayl:Karl Friedrich Schinkel - Uranus and the Dance of the Stars.jpg|*Uran va yulduzlar raqsi*, 1834-yil
Fayl:Karl Friedrich Schinkel Allegorie auf Beuth, den Pegasus reitend, 1837.tif|Kristian Piter Vilgelm Beut, 1837-yil (Prussiyaning sanoat yangilanishi allegoriyasi)


## Binolar

Fayl:Konzerths 3a.jpg|Konzerthaus, Berlin
Fayl:Berlin altes Museum und Lustgarten um 1900.jpg|Altes muzeyi
Fayl:Berlin - Friedrichswerdersche Kirche, 2006 1.jpg|Fridrixsverdersche Kirche
Fayl:Pc 150036 Nikolaikirche.jpg|Potsdam Nikolaikirche
Fayl:Alexander Nevsky chapel, Peterhof, Schinkel.JPG|Aleksandr Nevskiy ibodatxonasi, Peterhof, Rossiya
Fayl:Schloss Stolzenfels 01 Koblenz 2015.jpg|Shloss Stolzenfels


## Yana qarang

* Shinkelplatz
* Karl Fridrix Shinkel haykali, Berlin

## Manbalar

### Iqtiboslar

* Jörg Trempler: *Schinkels Motive* . Matthes & Seitz, Berlin, 2007, .
* Kristof fon Volzogen: *Karl Fridrix Shinkel: Unter dem bestirnten Himmel* . Biografiya. Fixter nashri, Frankfurt, 2016-yil, .
* Jon Zukovskiy (tahrir.): *Karl Fridrix Shinkel 1781-1841: Arxitektura dramasi* . Kurt V. Forster va Volfgang Pehntning insholari bilan, 2020 [2004], .

* 
*  Prefatory essay from *Collection of Architectural Designs including those designs which have been executed and objects whose execution was intended by Karl Friedrich Schinkel* (Chicago: Exedra Books Incorporated, 1981). Also used as a reference.