open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avstriya—Italiya urushi

**Avstriya—Italiya urushi** (1848-1849) — 1814-1815-yillardagi Vena kongressi qarorlariga koʻra, Lombardiya va Venetsiyada oʻrnatilgan Avstriya hukmronligiga qarshi Italiya xalqining milliy ozodlik urushi. 1848-yil 18-martda Milanda Avstriya zulmiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarildi. Milanning qurolsiz xalqi Avstriya feldmarshali Radeskiyning 15 ming kishilik armiyasiga qarshi besh kun davomida olib borgan qahramonona janglaridan keyin avstriyaliklar shaharni tashlab ketishga majbur boʻldilar. Shu vaqtda Venesiyada ham quzgʻolon koʻtarildi. 1848-yil 22-martda avstriyaliklar Venesiyadan ham chiqib ketdilar. Shaharda respublika tashkil etildi. Xalq ommasiniig inqilobiy harakatidan qoʻrqqan va oʻz hokimiyatini mustahkamlashni koʻzlagan Pemont (Sardiniya) qiroli Karl Albert 23-martda Avstriyaga qarshi urush eʼlon qildi. Urushda Pemont qoʻshinlari Veronada Avstriya armiyasiga qattiq zarba berdi: bu janglarda Italiya xalq qahramoni Garibaldining koʻngilli otryadlari qatnashdi. Lekin ular Karl Albertning sotqinlik siyosati tufayli bir qancha zarbalarga uchradi. 1848-yil avgustda Karl Albert Avstriya bilan sharmandali yarash bitimi tuzdi. Italiya inqilobi yangi bosqichga koʻtarilgan bir paytda (1849-yil 20-martda) Karl Albert urushni yangidan boshlashga majbur boʻldi. 1849-yil 21-23-mart kunlari Pemontning 88 ming kishilik armiyasi generalning layoqatsizligi va xiyonati sababli batamom tor-mor etildi, 26-martda imzolangan yarash bitimiga koʻra, Avstriya qoʻshinlari Venesiya va Lombardiyani qayta egalladilar.

## Manbalar
Avstriya-Italiya urushi (maʼnolari)

**Avstriya-Italiya urushi**:

* Avstriya-Italiya urushi (1848–1849) — 1848—1849-yilarda boʻlib oʻtgan urush;
* Avstriya-Italiya urushi (1866) — 1866-yilda boʻlib oʻtgan urush;
Avstriya-Italiya urushi (1866)

**Avstriya-italiya urushi** (1866) – Italiyaning Avstriya hukmronligiga qarshi milliy ozodlik urushi. Bu vaqtda Italiyada birlashtiruvchilik harakati yana kuchaygan va Italiya asosan birlashgan edi. Lekin avstriyaliklar qoʻl ostidagi Venesiya viloyati va *Papa hokimiyatiga* qarashli Rim hali ozod etilmagan, birlashtrilmagan edi. Italiyaning birlashgan qismida hukmron boʻlib olgan Savoyya sulolasiga mansub Sardiniya qirolligi (Pemont) Italiyani batamom birlashtirish maqsadida xalq ommasining vatanparvarlik hissiyotidan va Prussiyaning Avstriyaga qarshi kurashidan foydalanishga intildi. 1866-yil 8-aprelda Italiya va Prussiya oʻrtasida yashirin bitim imzolandi. Prussiya 16-iyunda Avstriyaga qarshi urush boshlagandan soʻng 20-iyunda Italiya qoʻshinlari Venesiya hududiga bostirib kirdi. Garibaldi koʻngillilari Triyest, Trentino va Janubiy Tirolni ozod etdi. Avstriya-Prussiya urushida Avstriyaning zarbaga uchrashi tufayli Italiya uchun qulay vaziyat vujudga keldi. Lekin dengizda Italiya floti talafot kurdi. Buning ustiga Prussiya Italiyaning roziligini olmay, Fransiya vositachiligida 26-iyulda Avstriya bilan yarash bitimi imzoladi. Fransiya va Prussiya taklif etgan shartlar asosida *Sardiniya qirolligi* bilan Avstriya urtasida 10-avgustda yarash bitimi, 3-oktabrda esa Venada sulh shartnomasi imzolandi va natijada Avstriya Venetsiyadan voz kechdi. Venetsiya Italiya tarkibiga kiritildi. Ammo Triyest, Tren-tino va Janubiy Tirol yana Avstriya qoʻlida qoldi. Italiyaning birlashishi 1870-yilga borib tugʻallangan.

## Manbalar
Avstriya-Italiya-Fransiya urushi

**Avstriya-italiya-fransiya urushi** (1859) – Sardiniya (Italiya) va Fransiyaning Avstriyaga qarshi urushi. Avstriya Italiyaning Lombardiya, Venesiya viloyatlarini oʻz hukmronligida saqlab kelayotgan edi. 1858-yil iyul oyida Fransiya bilan Pemont (Napoleon III va Pemont bosh vaziri oʻrtasida Avstriyaga qarshi birga urushish uchun Italiya chegarasi yaqinidagi Plomberda maxfiy bitim imzolandi. Bu bitimga koʻra, Pemont qirolligi Avstriyadan Lombardiya va Venesiyani ozod etishda yordam berganligi evaziga Savoyya va Nitssa viloyatlarini Fransiyaga berishga rozi boʻldi. Avstriya-Italiya-Fransiya urushi 1859-yil 29-aprelda boshlandi. Urushda Avstriya katta magʻlubiyatga uchradi. Syurix bitimi (1859-yil 10-noyabr)ga koʻra Pemont Avstriyadan Lombardi yaʼni, Turin bitimi (1860-yil)ga binoan esa Fransiya Pemontdan Savoyya va Nitssani olgan.

## Manbalar
Avstriya-Vengriya imperiyasi

**Avstriya-Vengriya imperiyasi** – Avstriya va Vengriyaning hukmron sinflari oʻrtasidagi bitim asosida 1867-yilda Avstriya imperiyasini qayta tuzish natijasida tashkil topgan dualistik (birlashgan ikki davlatli) monarxiya. Bu monarxiya: Avstriya (Sis-leytaniya) va Vengriya qirolligi (Transleytaniya)dan tashkil topdi. Avstriya tarkibiga Chexiya, Moraviya, Galitsiya, Bukovina va boshqa yerlar, Vengriya qirolligiga Slovakiya, Xorvatiya, Transilvaniya va boshqa yerlar kirdi. Oʻsha yili yangi konstitutsiya qabul qilindi. Avstriya-Vengriya imperiyasi hokimiyatini Avstriya imperatori boshqardi (u Ven-griya qiroli degan unvonga ham ega edi). Imperator hokimiyati rasman Avstriyada reyxstag, Vengriyada seym tomonidan cheklandi. Butun imperiya boʻyicha uch ministrlik: 1) tashqi ishlar; 2) harbiy va dengiz; 3) moliya ministrliklari tashkil etildi. Harbiy va dengiz hamda moliya ministrliklari imperiyaning har ikki qismida ham mavjud edi. Boshqa ministrliklar Avstriyada ham, Vengriyada ham mustaqil ish yuritgan. 1867-yil bitimiga binoan, Vengriya oʻz parlamentiga, ministrliklariga, siyosiy va ma’muriy muxtoriyatga ega boʻldi. Birinchi jahon urushida Avstriya-Vengriya imperiyasining magʻlubiyati va milliy ozodlik kurashlari natijasida 1918-yilning oxirida Avstriya-Vengriya imperiyasi parchalanib ketdi. Avstriya-Vengriya imperiyasi oʻrnida Avstriya, Vengriya, Chexoslovakiya davlatlari tuzildi, hududning bir qismi esa Yugoslaviya, Ruminiya va Polsha tarkibiga kiritildi.

## Manbalar

Imperiya aholisi asosan buysundirilgan slavyanlar xalqi tashkil etgan
Avstriyaliklar

**Avstriyaliklar** (oʻzlarini esterrayxer deb ataydilar) – xalq, Avstriyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 8,8 mln. kishi (1992). (Avstriyada – 7,15 mln. kishi). Avstriyaliklar nemis tilida soʻzlashadi. Yevropeoid irqiga mansub. Dini – katolik, oz qismi – protestant. Avstriya yeridagi eng ilk qabilalar: illiriylar, keltlar, retlardir. Miloddan avvalgi 2-asrda Avstriya yerini rimliklar bosib olib, yerlik xalqlarni romanizatsiyalashtirdi. 5–6 asrlarda Avstriyaga yana bir qancha qabilalar va kabila birlashmalari (gotlar, gunnlar, langobardlar va boshqalar) bosib kiradi. Bular yerlik xalqlarning etnik tarkibiga qisman oʻzgarish kiritgan. 6-asrda Avstriya yeriga slavyanlar va germanlar (bavarlar, alemannlar) keladi. Slavyan va germanlar Avstriyaning ilk romanizatsiyalashtirilgan guruhlari bilan qoʻshilib ketishlari natijasida avstriyaliklar elati, 19-asrning oxirlarida esa avstriyaliklar millati tashkil topdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstriya-Prussiya urushi

**Avstriya-Prussiya urushi** (1866) – Avstriya bilan Prussiya oʻrtasida koʻpdan beri davom etib kelgan janjalga barham bergan, Germaniyani birlashtirishda qaysi nemis davlati hukmron boʻlishi mumkin degan masalani hal etgan urush. Prussiya kansleri Bismark urushga diplomatik va harbiy jihatdan puxta tayyorlik koʻrib, Fransiya va Rossiyaning bu urushda betaraf boʻlishi toʻgʻrisidagi va’dalarini oldi. Urushning dastlabki kunlaridayoq, Avstriyaning ojizligi sezilib qoldi. 1866-yil 3-iyulda Sadova yonida avstriyaliklarga qattiq zarba berildi. Bu bilan Avstriyaning bundan keyin Germaniyani birlashtirish ishiga da’vogar boʻlmasligi masalasi hal etildi. Avstriya-Prussiya yarash bitimi 26-iyulda Nikolsburgda, sulh shartnomasi esa 23-avgustda Pragada imzolandi. Urush natijasida Prussiya oʻz hududini ancha kengaytirdi va u boshchiligida Shimoliy german davlatlari ittifoqi tashkil topdi. Avstriya bu ittifoqdan chetda qoldi.

## Manbalar
Avstriya-Turkiya urushlari

**Avstriya-Turkiya urushlari** (16-18-asrlar) – Bolqon yarim orolning shimoliy qismi va Vengriya qirolligi hududiga egalik qilish uchun olib borilgan urushlar. Turk qoʻshinlari Vena shahrini qamal qilishi (1529) bilan boshlangan. 1540–47, 1551-1562, 1566–1568, 1660–1664 yillardagi Avstriya-turkiya urushlari natijasida Vengriya qirolligi hududi taqsimlab olindi. 1683–1699 va 1716–1718 yillardagi urushda Usmonli turk imperiyasi unga qarshi ittifoqchi davlatlar (Avstriya, Polsha, Venesiya, 1686-yildan Rossiya) tomonidan mag'lub etildi. Turkiya Yevropadagi katta hududlaridan ajraldi. 1737–1739 va 1788–1790 yillardagi Avstriya-Turkiya urushlari (1735-1739 va 1787–91 yillardagi Rossiya-Turkiya urushlari bilan qoʻshilib ketgan) Avstriya uchun muvaffaqiyatsiz tugagan, natijada Turkiya Serbiya va Valaxiyaning bir qismini qaytarib olishga erishgan.

## Manbalar
Avstriya-Fransiya urushi

**Avstriya-Fransiya urushi** (1809) – Fransiyaning Yevro-padagi hukmronligini sindirib, oʻz mustaqilligini saqlab qolish maqsadida Avstriyaning Fransiyaga qarshi urushi. Avstriya urushdan oddin Angliya bilan ittifoq tuzdi. Avstriya armiyasining asosiy qismi 1809-yil 10-aprelda Inn daryosini kechib, Regensburg yonidagi Fransiya armiyasiga zarba berdi va Bavariyaga bostirib kirdi. Napoleon mohirlik bilan urush harakatlari maydoniga koʻp qismdan iborat armiya tashladi. 22-aprelda Ekmyul jangida Avstriya armiyasi katta talafot koʻrib Venaga chekindi. Fransuzlar 13-mayda Venani egalladi va 5–6-iyulda Vagram yonida avstriyaliklarni yengdi. Avstriya 1809-yil 14-oktabrda Shyonbrunn sulhiga qoʻl qoʻydi va Fransiyaga qaram davlatga aylandi.

## Manbalar
Avstronez tillari

**Avstronez tillari** – tillar oilasi. An’anaga koʻra 4 guruhga boʻlinadi: indonez, polinez, melanez va mikronez tillari. Mazkur tillar oʻzagini malayya-polinez tillari tashkil etadi. Tasniflarda Tayvan Avstronez tillari qolgan Avstronez tillarilarga qarama-qarshi quyiladi, ular orasida Okeaniya (sharqiy avstro-nez) shoxobchasi ajralib turadi.

## Manbalar
Avto ...

**Avto ...** (yun. autos – oʻzim) – qoʻshma soʻz boʻlagi; quyidagi ma’nolarni bildi-radi: 1) "oʻzim", "oʻz qoʻlim bilan" (masalan, avtolitografiya); 2) "avtomatik", ya’ni "oʻz-oʻzidan" (misol uchun, avtoblokirovka, avtopilot), "oʻzi harakatlanadigan" (masalan, avtoyuklagich); 3) avtomobilga doir (masalan, avtovokzal, avtodrom).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtobachi

**Avtobachi** – Karmana-Navoiy va Buxoro vohalari oraligʻidagi plato. Zarafshon daryosining shimolida joylashgan. Avtobachi Zarafshonning qadimgi allyuviy yotqiziklaridan tashkil topgan. Allyuvial yotqiziqlarni Zarafshon daryosi kesib oʻtib, shimolida Avtobachi va janubida Qiziltepa platolarini hosil qiladi. Avtobachi yon-atrof tekisliklaridan 4–5 m koʻtarilgan. Echkili dashti deb atalgan gʻarbiy qismi bora-bora Qizilqumga tutashib ketgan. Avtobachining usti yassi tekislik, unda yotiq yon bagʻirli va yassi tubli pastqamliklar mavjud boʻlib, bir vaqtlar suv oqqan oʻzanlarning izlari saqlangan. Tubi taqirli botiqlar ham bor. Avtobachi neogen davrining qum-tosh, gil, mergel jinslari, Zarafshon daryo-sining qadimgi silliqlangan shagʻal toshlaridan iborat qisqa antiklinal ustida tarkib topgan. Shagal toshlar 20 m chuqurlikkacha, ya’ni konglomeratlargacha sementlashgan, qatlamlar orasida qumtoshning yupqa qatlamchalari uchraydi. Shagʻal toshlarning yuqori qismi (2 m chuqurlikkacha) gipslashgan. Ular ustida sergips qumoq va qumloqlar mavjud. Grunt suvlari konglomeratlarda 10 – 25 m chuqurlikda shoʻrlangan (1 l suvda 10–12 g tuz bor), daryo vodiysiga yaqinlashgan sari su-vining shoʻrligi kamayadi. Avtobachida shoʻrtob boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan, tarkibida gips miqdori koʻp (20–30% va undan ziyod). Biyurgʻun, boyalich, shuvoq va boshqa choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoblokirovka

**Avtoblokirovka** – temir yoʻl, korxona va sexlardagi harakat va texnologik ja-rayonlarni boshqarishda ishtirok etuvchi avtomatik asboblar guruhi. Avtoblokirovka yordamida poyezdlarning harakatini, korxonadagi apparat va mexanizmlarning ishini xavfsiz olib borish, mashinalar guruhida avariya yuz berganda qolganlarining bir qismi yoki hammasini avtomatik ravishda toʻxtatish mumkin. Masalan, yogʻ-moy korxonasining portlash xavfi bor (ekstraksi-yalash, gidrongenlash) sexlarida biror mashina yoki agregat ishdan chiqsa, Avtoblokirovka jihozlari darhol undan ilgari turgan mashinalar, transport elementlari va agregatlarni toʻxtatadi hamda bu haqda signal beradi. Poyezdlar harakatini avtomatik boshqarib turishda ham Avtoblokirovkaning roli katta.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtovokzal

**Avtovokzal** – shaharlararo avtobus liniyalarining oxirgi va oraliq punktlarida yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatadigan inshootlar majmui. A. bi-nosida yoʻlovchilar zali, dispetcherlik 120xonasi, omonatxonalar, kasallar, bolalar xonalari va boshqa; perronlar boʻladi. Avtobuslar harakatini boshqarib turish uchun A. avtosignalizatsiya, radioaloqa va televizon qurilmalar bilan jihozlanadi (yana qarang Vokzal). Oʻzbekistondagi hamma katta shaharlarda A. bor. Toshkentda "Toshkent" va "Samarqand" A.lari fa-oliyat koʻrsatmoqda. Oʻzbekistonda 27 ta A., 120 ta avtostansiya mavjud (1999).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtogamiya

**Avtogamiya** (avto va yununcha gamos – qoʻshilish) – 1) yuksak oʻsimliklar (donli ekinlardan – bugʻdoy, suli, arpa va boshqa, dukkaklilardan – noʻxat, loviya va boshqalar; butgullilar va chinniguldoshlarga mansub koʻpgina yovvoyi oʻtlar)ning oʻz-oʻzidan changlanishi va urugʻlanishi. 2) bir hujayrali organizmlar (diatom suvoʻtlar, sporaliklar, baʼzi amyobalar)da ikki yadroning qoʻshilishi natijasida oʻz-oʻzidan urugʻlanish jarayoni. Bunda hujayra yadrosi ikkiga boʻlinib, ajralib ketadi va yetilganidan so'ng yana qoʻshiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtogenez

**Avtogenez** (avto... va yun. genesis – tugʻilish, paydo boʻlish) – evolyutsion ta’limotdagi idealistik konsepsiya. Avtogenez ta’limotiga binoan evolyutsiya organizmlarning dastlabki ichki potensial imkoniyatlari asosida yuz beradigan, oldindan belgilab qoʻyilgan jarayondan iborat. Avtogenezorganizmlarning tarixiy va individual rivojlanishini faqat ichki, avtonom omillar ta’siri deb tushuntiradi. J.B.Lamarkning gradatsiya, G. Os-bornning aristogenez, E. Kopning batmogenez, T. Eymerning ortogenez, L. S. Ber-gning nomogenez nazariyalari avtogene-tik xususiyatlarga ega. Avtogenez ta’limotining tarafdorlari evolyutsiyaning avtogenetik mohiyatini isboti tariqasida evolyutsiyadagi parallelizm va konvergensiya hodisalarini dalil qilib koʻrsatishadi. Avtogenez ektogenezga qarshi qoʻyiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtarkiya

**Avtarkiya** (yun. auterkeia — oʻz-oʻzidan qoniqish, toʻq holatdaman) — bir mamlakatning boshqa mamlakatga boʻlgan tobeligidan qutulib, iqtisodiy va siyosiy jihatdan kuchli iqtisodiyotni barpo etishga qaratilgan yopiq, siyosati. A. davlatning suverenitetini belgilab beradi.
Avtogravyura

**Avtogravyura** (avto… va frans. gravure – oʻymakorlik, naqsh solish soʻzlaridan) – gravyura turi, muallif tasvir, naqshni oʻz qoʻli bilan yogʻoch, linoleum yoki metallga oʻyib ishlaydi; undan qolip sifatida foydalanib chop qilingan nusxa ham gravyura deb ataladi. Yogʻoch avtogravyuralardan kitoblarga rasmlar tayyorlashda, linoleum va metall Avtogravyuralardan esa alohida nusxalar chop qilishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avto greyder

**Avto greyder** (avto va greyder soʻzlaridan) – yoʻl qurilishi va uni ta’mirlashda, aerodrom qurilishida, sugʻorish kanallari qazishda, tuproqni surish, yerni tekislash, yoʻl qurilishi materiallarini yotqizishda ishlatiladigan oʻziyurar mashina. Asosiy ish organlari – toʻla buriladigan agʻdargich (otlar) va tishlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodispetcher

**Avtodispetcher**, avtomat dispetcher – boshqariladigan obyekt (mas, metall eritish jarayoni)ning eng maqbul (optimal) ish rejimlarini hisobga olib avtomatlashtirishga imkon beruvchi yalpi boshqarish tizimi ("odam va mashina" tizimiga oid). Avtodispetcher tarkibiga operator (dispetcher), boshqaruvchi hisoblash ma-shinasi (Avtodispetcher m.), barcha operatorlarning Avtodispetcher mashina bilan aloqa qilib turishini ta’minlovchi vositalar, boshqariladigan obyektlar bilan telealoqa vositalari, obyektlardagi ijro va nazorat organlari kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodrezina

**Avtodrezina**, motodrezina – ichki yonuv dvigateli oʻrnatilgan oʻziyurar temir yoʻl vagoni. Asosan, temir yoʻlning ta’mirlana-yotgan qismiga odamlar va zarur materi-allarni tashish uchun ishlatiladi. Izdan olib qoʻysa boʻladigan va boʻlmaydigan, odam va yuk tashiydigan xillari bor. Avtodrezina 10–20 kishi, 10 t gacha yukni tashiy oladi, soatiga 120&nbsp;km gacha tezlik bilan yuradi. Yuk tashiydigan Avtodrezina kran bilan jihozlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodrom

**Avtodrom** (avto va yunoncha:dromos – yugurish, yuguradigan joy) – avtomobillar sinaladigan, poyga oʻtkaziladigan maydon. Asosiy inshootining uzunligi 3–10 km va eni 10–18 m boʻlgan poyga oʻtkaziladigan trek. Avtodromda tomoshabinlar uchun minbarlar ham boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtojir

**Avtojir** (avto... va lot. gyro – aylanaman) – uchish apparatlaridan biri. Samolyotdan farqi shundaki, avtojirda koʻtarish kuchini qanot emas, balki rotor, ya’ni havoning qarshi oqimi ta’sirida oʻzidan-oʻzi aylanuvchi havo vinti hosil qiladi. Ilgarilama harakat odatdagi parrakli dvigatel yordamida hosil qilinadi. Ispan muhandisi X.de la Sperva 1922-yil ixtiro qilgan. Avtojir ga nisbatan bir qator afzalliklarga ega boʻlgan vertolyot rivojlanishi munosa-bati bilan avtojir ishlab chiqarish toʻxtatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokataliz

**Avtokataliz** (avto… kata-liz) – reaksiya jarayonida katalitik taʼsir etuvchi soʻnggi yoki oraliq mahsulotlarning toʻplanishi natijasida reaksiyaning tezlashishi. Reaksiya mahsuloti – sirka kislota SN3SOON va uning elektrolitik dissotsiatsiyasi natijasida hosil boʻlgan NQ ioni reaksiyani tezlashtiradi. Avtokatalitik reaksiya tezligi avval katalizator sifatida taʼsir etuvchi mahsulot miqdorining ortib borishi sababli keskin ravishda oʻsib, soʻngra reaksiya jarayonida boshlangʻich moddalarning sarfi oshib borishi tufayli susayadi. Reaksiyaning boshlangʻich moddalaridan biri katalizator sifatida ishtirok etganda ham goho „A“ termini qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoklav

**Avtoklav** (avto... va lot. clavis – kalit) – kimyoviy va fizik jarayonlarni (aksari, qizdirish, qaynatishni) yuqori bosimda olib borish, shuningdek tibbiy asboblar va bogʻlov materiallarini sterillash uchun ishlatiladigan apparat. Oziq-ovqat, farmatsevtika, tibbiyot, kimyo sanoatida qoʻllanadi. Avtoklavda bosim va temperatura ta’sirida mahsulotni sterillash, pishirish yoki quyultirish mumkin. Uning ichki sirti emal bilan qoplanadi.

Qaysi sohada ishlatilishiga qarab avtoklav turli bosim va temperaturada ishlaydi. Odatda avtoklav silindr shaklida boʻladi, ichiga doira shaklli yaxlit bugʻ gʻilofi joylanadi. Avtoklav manometr, termometr va soat bilan ta’minlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokod

**Avtokod** (avto.. timsol) – oddiy programmalash (dastur tuzish) tili (qarang Programmalash tili).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokratiya

**Avtokratiya** (yun. autos – oʻzim, kratos – hokimiyat) – yakka shaxsning hech qanday qonun, huquqiy me’yorlar bilan cheklanmagan yagona hokimligi. Qadimgi Sharq, Yunoniston, Rim imperiyalari, oʻrta asr Yevropasi mutlaq monarxiya tuzumi, kommunistik va fashistik diktatura davrida avtokratiya davlatning muhim belgisi boʻlgan.

## Yana qarang

* Totalitarizm

## Manbalar

## Havolalar
Avtol

**Avtol** (avto... va lotincha ol(eum) – moy) – karbyuratorli ichki yonuv dvigatelining qismlarini moylash uchun karterga quyiladigan mineral moy. Neftni qayta ishlab olinadi. Avtotraktor moyi deb ham ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoliz

**Avtoliz**, autoliz (avto  va yun. lisis – yemirilish, parchalanish) – oʻsimlik yoki hayvon organizmidagi toʻqimalarning oʻz-oʻzidan parchalanishi. Avtoliz organizmdagi oqsil, uglevod, yog kabi murakkab moddalarning turli fermentlar ta’sirida parchalanishi tufayli sodir boʻladi. Avtolizda, asosan oʻlgan organizmdagi toʻqimalar yemiriladi yoki tirik organizmning ba’zi a’zolaridagi toʻqimalardan ma’lum bir qismi biror sababga koʻra (mas, xavfli oʻsmalarda) parchalanadi. Oʻsimliklarda avtoliz hujayraning past temperatura ta’sirida, quritilganda, zaharli moddalar (xlo-roform, toluol va boshqalar) ta’sir etib qurib qolganida, shuningdek toʻqimalarni mexanik usulda maydalaganda roʻy beradi. Avtoliz ba’zi texnologik jarayonlarda, tamaki, choyni fermentlashda, yem-xashakni siloslashda ham sodir boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtolitografiya

**Avtolitografiya** (avto va yun. lithos – tosh va grapho – yozaman soʻzlaridan) – litografiya (toshbosma)ning bir turi. Avtolitografiyada chop qilinadigan tasvirni toshbosmaga (ba’zan tosh oʻrniga pyx yoki alyuminiy ishlatilishi mum-kin) litograf bu usta emas, balki muallif (rassom)ning oʻzi oʻyib ishlaydi. Alan kitoblarga rasmlar tayyorlash, tasvirni alohida chop etish uchun foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomagistral

**Avtomagistral** (*avto* va lotincha: *magistralus* – *bosh*, *asosiy* soʻzlari qoʻshilishidan hosil boʻlgan) – oʻtkazish qobiliyati yuqori boʻlgan, qarama-qarshi harakat qatorlari oʻrtasida chegara qoʻyilgan, boshqa yoʻllar bilan bevosita kesishmaydigan avtomobil yoʻli. Katta shaharlar, viloyatlararo, shahar doirasidagi transport qatnoviga moslangan katta yoʻl. Toshkent halqa yoʻli, Toshkent – Samarqand avtomobil yoʻli avtomagistraldir (qarang Avtomobil yoʻli). Avtomagistrallarda harakat qatori toʻrttadan kam boʻlmaydi. Kesishuvchi Avtomagistrallarlar maxsus koʻpriklar va aylanma yoʻllar vositasida baland-past qilib oʻtkaziladi. Avtomagistrallarda yonilgʻi quyish stansiyalari, avtomobillarni koʻrikdan oʻtkazadigan va kichik taʼmirlash manzillari boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat latuni

**Avtomat latuni** (jezi) – qoʻrgʻoshinlangan latun. Qoʻrgʻoshin latunning avtomat stanoklarda kesib ishlanish xossasini yaxshilaydi (nomi shundan). Markasi – LS59-1, L harfi latunni, S harfi qoʻrgʻoshinni, 59 soni misning, 1 raqami esa qoʻrgʻoshinning foizda ifodalangan oʻrtacha miqdorini bildiradi. Avtomat latunining kimyoviy tarkibi: mis 57–60%, qoʻrgʻoshin – 0,8–30%, boshqa qoʻshilmalarning umumiy miqdori 0,75% gacha. Avtomat latuni chiviklar, lentalar, polosalar va listlar tarzida ishlab chiqariladi; bulardan boltlar, gaykalar, soat detallari va boshqa ishlab chiqariladi. Avtomat latunining texnik xossalari tarkibi va holatiga bogʻliq boʻladi; moustahkamlik chegarasi 300-600 Mn/m2 (30–60&nbsp;kg/mm2, nisbiy uzayishi – 2–50%.Toʻraxonov A. S, Metallshunoslik va termik ishlash.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat liniya

**Avtomat liniya** – mahsulot ishlab chiqarish dagi hamma amallarni maʼlum texnologiya jarayonlariga mos tartibda avtomatik tarzda bajaruvchi mashinalar, asosiy va yordamchi jihozlar majmui. Avtomat liniya mavjud uskunalarni avtomatlashtirish asosida yoki maxsus avtomatlar, yarim avtomatlar va agregat stanoklar qurish asosida vujudga keltiriladi. Avtomat liniya aviatsiya, avtomobil, traktor zavodlari va boshqa koʻplab mahsulot ishlab chiqaradigan zavodlarda silindrlar bloki, val, porshen kabi detallar ishlab chiqarishda, yigʻuv jarayonida qoʻllanilmoqda. Masalan, Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodida, Chirchiq qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodida, Asaka (Andijon)dagi „OʻzDEU avto“ korxonasida, „Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi“ davlat aksiyadorlik jamiyatida avtomat liniya ishlab turibdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat oxur

**Avtomat oxur** — qishloq xoʻjaligi hayvonlarini yem bilan boqishni qulaylashtirish uchun moʻljallangan qurilma. U bir necha kunga yetarli yem solinadigan dul (kovsh) va oxurdan iborat. Doʻlning tubida yem chiqadigan tuynugi bor. Oxurdagi yem sarflangan sari tuynuk ochiladi, doʻldan oxurga yem tushadi. Suyuq va maydalangan yemlar uchun esa vakuumli avtomat oxur qoʻllanadi. Uning doʻli silindr shaklida boʻladi. Asosan oʻrtacha fermalarda ishlatiladi. Parrandachilik fermalarida don-dun va suv tushib turishiga moslangan avtomat oxur qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Oxur

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat poʻlati

**Avtomat poʻlati** – metall ke-suvchi tezkor avtomat stanoklarda kesib ishlash uchun moʻljallangan poʻlat. Tarkibida oltingugurt va fosfor boshqa poʻlatlardagidan koʻproq boʻladi. Avtomat poʻlati tarkibi: 0,08–0,45% uglerod, 0,15– 0,35% kremniy, 0,6–1,55% marganes, 0,08–0,30% oltingugurt, 0,05–0,16% fosfordan iborat. Avtomat poʻlati kesish vaqtida qisqa, oson sinuvchan va buyum sirtidan darhol ajralib ketadigan qirindi hosil qiladi. Poʻlatni ana shunday xossali qilish uchun u oltingugurt bilan, koʻpincha esa oltingugurt va fosfor bilan legirlanadi (qarang Legirlangan poʻlat). Avtomat poʻlati Avtomat liniya (silindrik tishli gʻildiraklarga ishlov berish): a) umumiy koʻrinishi; b) texnologik jarayon: 1–za-gotovka; 2–birinchi tokarli ishlovi; 3–ikkinchi tokarlik ishlovi; 4–sidirish; 5–tozalab ishlov berish; 6–bunker; 9–shevronlash; 10–tayyor boʻlgan tishli gʻildirak (shesternya).Avtomat poʻlati chiviq koʻrinishida ishlab chiqariladi. Undan bolt, gayka, vint va hokazo, avtomobillar, asboblarning ba’zi detallari va boshqa tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat radiometeorologiya stansiyasi

**Avtomat radiometeorologiya stansiyasi** – meteorologiya kuzatishlari natijalarini ma’lum masofaga radio orqali avtomatik tarzda uzatuvchi meteorologiya asboblari majmui. Quruqlik avtomat radiometeorologiya stansiyasi, avtomatik radio yogʻin oʻlchagichi, avtomatik radio shamol oʻlchagichi Avtomat radiometeorologiya stansiyasi jumlasiga kiradi. Bular meteorologiya stansiyalari qurish va ularda ishlash qiyin boʻlgan, borib boʻlmaydigan, iqlimi oʻrganilmagan joylarga oʻrnatiladi. Bu xil asboblar Markaziy Osiyoning togʻli va choʻl rayonlariga ham oʻrnatilgan. Avtomat radiometeorologiya stansiyasi yuzlarcha km gacha masofada oldindan berilgan dastur boʻyicha atmosfera bosimi, temperaturasi, shamolning yoʻnalishi va tezligi, yogʻin miqdori, quyosh nurining tushib turish vaqti va boshqa meteorologiya koʻrsatkichlarini sutkada bir necha marta oʻlchaydi va maxsus kodlar yordamida radio orqali meteorologiya markazlariga xabar qilib turadi. Berilgan radioxabarlar radiopriyomniklar yoki telegraf apparatlari orqali qabul qilinadi. Qabul qilingan ma’lumotlar umumlashtirilib, tegishli ilmiy va amaliy xulosalar chiqariladi. Oʻzbekiston hududidagi Avtomat radiometeorologiya stansiyalari xabarlari Oʻzbekiston Bosh meteorologiya boshqarmasida jamlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat stanok

**Avtomat stanok** – texnologik jarayonlar va boshqarish qismlarining harakati inson ishtirokisiz bajariladigan stanok (qarang Metall kesish stanoklari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat sugʻorgich

**Avtomat sugʻorgich** – mollar ichgan sari idishga oʻz-oʻzidan suv yuborib turadigan moslama. Ishlash tarziga koʻra klapanli (qopqoqli) va vakuumli boʻladi. Tepkili, qalqovuchli turlari ham bor. Bir kosali, ikki kosali va koʻp kosali boʻladi. Qoramol tumshugʻi bilan kosadagi richagni bosganda klapan prujinasi qisilib, klapan ochiladi va kosaga suv tushadi, mol boshini koʻtarganda klapan suv yoʻlini bekitadi. Qalqovuchli Avtomat sugʻorgich sugʻorish nasosi va qalqovuchli kameradan iborat. Kamerada suv kamaysa, qalqovuch koʻtarilib, ignali klapan uyasidan chiqadi va suv naychalardan kameraga quyiladi. Vakuumli Avtomat sugʻorgich idishda suv sathining oʻzgarishiga asoslangan. U kosa va uning ichiga toʻnkarib qoʻyilgan idishdan iborat. Idishning tubida suv oqib chiqadigan teshik bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat shlagbaum

**Avtomat shlagbaum** – temir yoʻlning avtomashina, traktor va ot-aravalar kesib oʻtadigan joylarida qatnov xavfsizligini ta’minlash uchun ishlatiladigan qurilma. Transport oʻtadigan joyning har ikki tomoniga temir yoʻl izidan kamida 10 m nariga oʻrnatiladi. Quyidagi qismlardan iborat: machta (minora), toʻsin, toʻsinni harakatga keltiruvchi mexanizm, signal chiroklari, ovoz signali, yoʻl koʻrsatkich taxtachalar, posangi. Poyezd transport oʻtadigan joyga 126 yaqinlashganda Avtomat shlagbaum oʻz-oʻzidan ishlaydi va yoʻlni berkitadi, poyezd ma’lum maso-faga uzoqlashgandan keyin yoʻlni ochadi (yana qarang Shlagbaum).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatizm

**Avtomatizm** – 1) psixologiyada – insonning ong nazoratisiz bajara-digan harakatlari. Avtomatizm birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Nafas olish, yoʻtalish, aksa urish kabi oʻz-oʻzidan boʻladigan harakatlar birlamchi Avtomatizmdir. Ikkilamchi avtomatizm dastavval ongli va muntazam harakatlarni mashq qilib takrorlash natijasida paydo boʻladi (masalan, yurish). Avtomatizm malaka va odatlarni yaratadi. 2) fiziologiyada – organ yoki ayrim hujayralarning tashqi sabablarga bogʻlanmay ritmik, davriy yoki no-davriy ishlash qobiliyati (hatto organizmdan ajratib olingan yurak va ichak qovuzlogʻining qisqarishi, ba’zi epiteliy hujayralari "kipriklari"ning hilpillashi, oʻsimlik hujayralaridagi protoplazma harakati va hokazo). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviamodelchilik

**Aviamodelchilik** (avia... va lot modulis – oʻlchov) – uchish apparati modellarini yasash va uchirish. A. yoshlar texnik ijodi turlaridan biri. Uchmay-digan (geometrik shakli oʻxshatiladigan tarixiy yoki zamonaviy samolyot nus-xasi) va uchadigan modellar bilan shugʻullanadigan xillari bor. Uchadigan model uchish tarzi, oʻlchami, dvigatelining turiga qarab erkin uchadigan, kordli va radio bilan boshqariladigan turlarga boʻlinadi. Erkin uchadigan modellar pla-nerlar, rezina motorli, taymerli xillarga boʻlinadi. Planer modeli motor-siz uchish apparati boʻlib, havo oqimida varrakka oʻxshash uchiriladi. Rezina mo-torli modellarda tortish kuchini havo vinti (parrak) vujudga keltiradi. Par-rakni rezina motor harakatlantiradi. Taymerli modelning uchishini maxsus mexanizm – taymer cheklaydi. Kordli modellarni modelchi-uchiruvchi kord iplari yordamida boshqarib uchiradi. Radio bilan boshqariladigan modellar bortiga oʻrnatilgan radioapparaturaga yerdan yuboriladigan signallar yordamida boshqariladi. Oʻzbekistonda A. sporti, ayniqsa, 20-asr oʻrtalaridan rivojlandi. Maktab, bolalar uyi, oʻquvchilar saroyi, klublarda A. toʻgaraklari bor. Shahar va tuman aeroklublarida, yosh texni-klar stansiyalarida A. kabinetlari tashkil qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik yigʻish

**Avtomatik yigʻish** – biror aniq vazifani bajarayotgan mashina qismlari va birikmalarini avtomatik mashinada biriktirish, mujassamlash va mahkamlash jarayoni. Barcha amallar insonning ishtirokisiz bajariladi.

## Qarang
* Mashinalarni yigʻish

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik nazorat

**Avtomatik nazorat** – avtomatik xabarlash, oʻlchash va rostlash asbo-blari yordamida turli ishlab chiqarish jarayonlarini odam ishtirokisiz tartibga solib turish va qayd qilib borish. Avtomatik nazorat texnologik jarayon parametrlari (qiymatlari)ning oʻzgarishiga binoan mashina va apparatlarning boshqarish va tartibga solish organlariga tez va aniq ta’sir etishini ta’minlovchi asosiy vositalardan biri. Avtomatik nazoratda oʻlchash asboblari nazorat qilinayotgan parametrlarning qiymatlarini diagrammalarga yozib boradi yoki texnologiya jarayonini tartibga soluvchi, detallarni saralovchi va boshqa moslamalarga ta’sir etadi. Bunga differensial oʻlchash usuli, oʻrnini qoplab oʻlchash usuli, koʻpriksimon oʻlchash usuli va nol oʻlchash usulini qoʻllab erishiladi. Bu usullarning hammasi oʻlchash jarayonini pnevmatik (havo) yoki elektrik avtomatlashtirishga imkon beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik nusxalash

**Avtomatik nusxalash** – avtomatik qurilma yordamida namuna, model, andoza yoki chizmadan nusxa koʻchirib buyum yasash. Avtomatik nusxalash murakkab shaklli buyumlarni, masalan, eshkak vintlarini, kema va samolyotlarning shakldor qismlarini, shtamp va boshqalarni yasashda qoʻllanadi. Avtomatik nusxalash maxsus nusxalash stanoklari, frezerlash-nusxalash stanoklari va avtomatik agregatlarda bajariladi. Namuna, model yoki andazaning nusxasi ishlanayotgan buyumga mexaniq gidravlik, pnevmatik yoki elektrik kuzatish tizimi yordamida koʻchiriladi. Bu tizim namuna, model yoki andaza konturi (qiyofasi) boʻylab yuradigan qabul qiluvchi qurilma (datchik) dan, shu datchikning vaziyatlarini uzatuvchi kuchaytirgichdan va buyumga datchik koʻchirayotgan nusxa shaklida ishlov beradigan mexanizmni boshqaruvchi ser-vomotordan iborat. Chizma nusxasi ishlanayotgan buyumga fotoelektrik datchik yordamida koʻchiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokar

**Avtokar** (avto va ing. sag – ara-vacha) –ichki yonuv dvigatelyam (rezina gʻildirakli) oʻziyurar aravacha. Avtokar korxona hovlisida, sexlar orasida, ombor bilan sexlar orasida, vokzallarda yuk tashish uchun ishlatiladi. Odatda, Avtokar 2 –5 t yuk tashiy oladi. Avtokarni yuk koʻtaradigan kran, platforma, taxlagich va boshqa qoʻshimcha uskunalar bilan jihozlash mumkin. Hozirgi kunda avtokar oʻrnini elektrokar egallamoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik Oy stansiyasi

**Avtomatik Oy stansiyasi** – Oy sirtiga qoʻndirish uchun moʻljallangan kosmik apparat. Kon-struksiyasi va apparatlari Oydagi mavjud sharoitlarga moslab hisoblanadi. Avtomatik oy stansiyasi bortiga joylashtirilgan ilmiy apparatlar yordamida Oydagi tabiiy sharoit va oy sirti tadqiq qilinadi, radiotelemetrik va televizion tizimlar yordamida tadqiqot natijalari va oy sirti tasviri Yerga uzatiladi. 1966-yil 3-fevralda dunyoda birinchi boʻlib "Luna-9", shu yili "Serveyer-1" Avtomatik oy stansiyasi oy sirtiga qoʻndirildi (qarang "Luna", "Serveyer").

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik payvandlash

**Avtomatik payvandlash**, avtomatik elektr yoyli payvandlash – asosiy jarayonlari mexanizatsiyalashgan elektr yoyli payvandlash. Bunda elektrodni yoyga yaqinlashtirish, yoyni payvandlash chizigi boʻylab surib turish ishlari odam ishtirokisiz bajariladi. Avtomatik payvandlashda elektr yoyda suyuqlanadigan elektrodsim ishlatiladi. Suyuqlanmaydigan volfram elektrod bilan Avtomatik payvandlash usuli ham mavjud, yaxlit elektrod oʻrniga ichiga temir kukuni, legirlovchi va flyus hosil qiluvchi aralashmalar toʻldirilgan naychadan iborat elektrodlardan ham foydalaniladi. Avtomatik payvandlash flyus va himoya gazlari ostida amalga oshiriladi. Agar elektrodni yoyga yaqinlashtirish jarayonini mexanizatsi-yalashtirib, yoyni surib turish jarayoni qoʻlda bajarilsa, bunday Avtomatik payvandlash yarim avtomatik payvandlash deb ataladi. Avtomatik payvandlash payvandlash kallagi va payvandlash traktori yordamida bajariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik tutashtirish

**Avtomatik tutashtirish** (kosmonavtikada) – kosmik apparatlar orbitaga alohida-alohida chiqarilgandan soʻng ularni avtomatik usulda ulash. Kosmik apparatlarni orbitada taʼmirlash, kosmik stansiyalarni orbitada yigʻish, yonilgʻi, yordamchi jihoz va raketalar bilan taʼminlash, avariya holatlari yuz berganda kosmonavtlarni qutqarish va boshqalarga imkon beradi. Avtomatik tutashtirish texnik jihatdan juda murakkab ish boʻlib, kosmik apparatlar orbitaga chiqarilganda ularning orbita tekisliklari ustma-ust tushishini, apparatlarning bir-biriga qattiq urilib ketmasligini, bir-biriga tomon juda aniq va ohista yoʻnaltirilishini talab qiladi. Bu ishlar yerdagi maxsus stansiyalardan yoki kosmonavtning boshqarish pultidan boshqarib turiladi. Dunyoda birinchi marta 1967-yil 27-30-oktabrlarda uchirilgan yer sunʼiy yoʻldoshlari – „Kosmos-186“ va „Kosmos-188“ avto-matik tarzda ulandi. Ular ulangan holda 3 yarim soat davomida yer atrofida ikki marta aylanib chiqqandan soʻng yana ajratilib, 31-oktabrda „Kosmos-186“ Yerga qoʻndirildi. Keyinchalik „Soyuz“, „Salyut“ va amerika „Apollon“ dasturidagi kosmik kemalar tutashtirildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik toʻxtatgich

**Avtomatik toʻxtatgich** ("Av-tostop") – 1) poyezd "yoʻl berk" signaliga yaqinlashganda uni oʻz-oʻzidan toʻxtatadigan qurilma. Avtomatik toʻxtatgich temir yoʻl izi orqali yoʻl signallari bilan hamda lokomotivdagi havo tormozi bilan bogʻlangan. Yoʻl berk boʻlsa, svetoforning signali lokomotivdagi tegishli moslamaga ta’sir qilib, poyezdni toʻxtatadi. Mashinist svetofor signalini sezmay qolgan hollarda Avtomatik toʻxtatgich avariyaning oldini oladi; 2) mashinasozlikda– mashina qismi yoki dvigatelini avtomatik tarzda toʻxtatish mexanizmi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatika

**Avtomatika** (yunoncha: automatos – oʻzi harakatlanoʻvchi) – 1) avtomat holatda (odam ishtirokisiz) ishlaydigan *qurilmalar* va *tizimlar* yaratish haqidagi nazariy va amaliy bilimlarni oʻz ichiga olgan fan va texnika sohasi. Avtomatika fani har xil texnologiya jarayonlarini boshqarish va nazorat qilishning texnikaviy vositalari bilan shugʻullanadi. Avtomatika kibernetika fanining rivojlanishi natijasida paydo boʻlgan "texnikaviy kibernetika" boʻlimining tarkibiy qismi hisoblanadi; 2) avtomat tarzda ishlaydigan mexanizmlar, qurilmalar va tizimlar majmui..

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatlar nazariyasi

**Avtomatlar nazariyasi** – na-zariy kibernetikaning bir qismi; turli diskret axborotlar oʻzgartirgichlarini tekshiradi. Abstrakt (mavhum) avtomat va avtomatlar kompozitsiyasi tushunchalari Avtomatlar nazariyasining asosiy tushunchalaridir. Abstrakt avtomat tushunchasi qurilmani axborotlarni qayta ishlash algoritmi nuqtai nazaridan, avtomatlar kompozitsiyasi tushunchasi esa uning boshqa qurilmalardan qanday yasalganligi nuqtai nazaridan tavsiflashga imkon beradi. Avtomatlar nazariyasi bir necha boʻlimdan iborat. Diskret qurilmalar va hisoblash mashinalarini loyihalashda, algoritmlar nazariyasida va kibernetikaning hozirgi zamon nazariyasida, programmalash nazariyasida Avtomatlar nazariyasining ahamiyati katta (qarang Avtomatik boshqarish nazariyasi, Kiber-netika).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatlashtirilgan kutubxona

**Avtomatlashtirilgan kutubxona** ― oʻzaro bogʻlangan kompyuterlashgan avtomatik tizim. Asosiy vazifalari: kutubxonadagi barcha kitoblar, jurnallar va boshqa hujjatlarni toʻla qayd qilish; klassifikator boʻyicha indekslar qoʻyish; bibliografik qidirish; tanlab olingan kitoblarning referatlarini koʻrib chiqish; kutubxonaga aʼzo boʻlganlarni roʻyxatga olish; buyurtmalarni roʻyxatlashtirish; katalog va kartochkalarni hamda qayta roʻyxatga olish varaqalarini bosmadan chiqarish, kitoblarni abonentlarga berish va qabul qilishni qayd qilish, muddatlarni choʻzib berish; moliyaviy hisobotlar; yangi kitoblarni roʻyxatga olish va holatini kuzatish; markazlashtirilgan buyurtmalar berish; kutubxonaga tushgan hujjatlarni doimo kuzatib borish va boshqa avtomatlashtirilgan kutubxonada elektron kataloglarni tuzish va yaratish dastlabki qadam boʻlishi zarur.

Bu vazifalarni bajarish uchun avtomatlashtirilgan kutubxona maʼlumotlar bazasi kamida 1 mln. yozma maʼlumotga moʻljallangan boʻlishi kerak. Avtomatlashtirilgan kutubxonada bir-biri bilan bogʻlangan kompyuterlar tizimidan foydalaniladi. Avtomatlashtirilgan kutubxonaning ichki kompyuter tizimi boshqa shahar va davlatlarning oʻxshash kutubxonalariga aloqa zanjirlari orqali bogʻlanadi. Natijada yangi axborotlarni tezkor usullarda uzatish, qabul qilib olish, saqlash va ularga ishlov berish imkoni mavjud boʻladi. Avtomatlashtirilgan kutubxonada elektron kataloglar; turli sohalarga doir axborot bazalari va banklari; elektron kataloglarning bosma koʻrinishida tayyorlangan analoglari; har oyda va yil choragida chiqariladigan sohalararo adabiyotlar koʻrsatkichi; maxsus elektron jurnallar va boshqa tashkil qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatlashtirish texnika vositalari

AVTOMATLASHTIRISH TEXNI-KA VOSITALARI – turli jarayonlarni avtomatlashtirishga imkon beruvchi asbob va qurilmalar. Vazifasi: a) texnologiya jarayonidagi parametrlarning oʻzgarishi haqida nazorat signallarini qabul qilish, b) axborotni uzatish, v) axborotni oʻzgartirish va saqlash, uni dasturdagi axborot bilan taqqoslash va buyruq axborotini tuzish (axborotni ishlab chiqish), g) buyruq axborotini tex-nologik jarayonga tatbiq qilish. Nazorat axborotni qabul qilish vositalari (as-boblar, qurilmalar, datchiklar) nazorat qilinuvchi parametr ta’sirini sezuvchi va shu parametrni mexaniq issiqlik, op-tik va elektr parametrlarga aylantirib beruvchi organlardan iborat. Axborotni uzatish vositalari – aloqa liniyalari. Datchiklardan chikadigan signallar aloqa liniyalari orqali uzatiladi. Sig-nallarni uzoq masofaga uzatish uchun datchikdan chiqadigan signallar maxsus oʻzgartirgichlar yordamida uzatishga mos shaklga keltiriladi. Axborotni ishlab chiqish vositalari – registratorlar (qayd qilgichlar), signalni oʻzgartiruvchi qurilmalar, hisoblash jihozlari va mashinalari, boshqarish va taqsimlash qurilmalari, kommutatsiya (oʻzgartirish) uskunalari. Buyruq (komanda) axborotini uzatish vositalari, asosan, nazorat ax-borotni uzatish vositalariga oʻxshaydi. Axborotni texnologiya jarayoniga tatbiq etuvchi qurilmalar – buyruq signalini kuchaytiruvchi, uni ijro etuvchi elementlar va rostlovchi organlardan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik rostlash

**Avtomatik rostlash** – mashinalar, apparatlar va qurilmalarni odam ishtirokisiz boshqarib turish. *Avtomatik rostlash* uchun uskunaning oʻziga yoki uning tashqarisiga *rostlagich* oʻrnatiladi. Rostlanuvchi miqdor rostlagich yordamida oldindan berilgan qiymat atrofida ushlab turiladi (qarang: Avtomatik rostlagich). Avtomatik rostlash texnikada qadimdan ma’lum. I. P. Polzunov va J. Uatt rostlagichlari bunga misol boʻla oladi.

## Yana qarang
• Avtomatik boshqarish nazariyasi

•Avtomatlashtirish

•Avtomatlashtirish texnika vositalari

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik rostlagich

**Avtomatik rostlagich** – biron bir ob’ektning ish maromini (mas, stanokning tezligini) avtomatik tarzda rostlab turadigan qurilma. Avtomatik rostlagich ob’ektga va rostlovchi organga ulanadi. U quyidagi qismlardan iborat: 1) qabul qiluvchi organ; rostlanuvchi parametr miqdorining oʻzgarishini sezadi; 2) oraliq zveno; qabul qiluvchi qism harakatini kuchaytirib yoki oʻzgartirib, ma’lum qonuniyat asosida ijro etuvchi organga uzatadi; 3) ijro etuvchi organ; rostlovchi organga ta’sir etadi. Rostlanuvchi parametrga qarab bosimni, temperaturani, namlikni, tezlikni, kuchlanishni, chastota va boshqalarni rostlovchi Avtomatik rostlagichlar boʻladi. Ijro etuvchi organining harakatlanish usuliga qarab Avtomatik rostlagich mexanik (shu jum-ladan, gidravlik, pnevmatik) va elektr xillarga ajraladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomashinist

**Avtomashinist** – poyezd haydashda mashinist ishini bajaruvchi avtomatik qurilma. Poyezdni soatiga 50&nbsp;km dan tez haydashda barcha jarayonlarni toʻla avtomatlashtiruvchi avtomatik boshqarish tizimining muhim qismi. Poyezdlar orasi (intervali) qisqa boʻlgan hollarda (metropoliten, shahar atrofiga qatnaydigan poyezdlar va hokazoda) samarali hisoblanadi.  Avtomashinist harakat jadvalining aniq bajarilishini ta’minlashga, tezlikni soatiga 5 km aniqlikda saqlab turishga, yetti xil tezlik ichidan istalgan birini eng yuqori qiymatgacha chiqarishga, poyezd tezligini tez-tez oʻzgartirib haydashga imkon beradi.  Avtomashinist uchastkalarning poyezdlar oʻtkazish imkoniyatini yaxshilaydi, mashinistning ishini yengillashtiradi.  Avtomashinist tizimi harakatni boshqarish jarayonida qatnashuvchi boshqa avtomatik tizimlar bilan doimiy bogʻliq boʻladi. U lokomotivdagi avtomatikaga ta’sir qiladi, avtodispetcher va avtoblokirovka "buyruq"lariga boʻysunadi. Oʻzbekistonda istiqbolda A.temir yoʻl uchastkasi va umuman yoʻddagi qatnovni kompleks avtomatik boshqarish tizimining tarkibiy qismiga aylanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtometamorfizm

**Avtometamorfizm** (geologiya) -magmatik togʻ jinsining sovib kristallanishi jarayonida boʻladigan oʻzgarish. Jinsning sovishi vaqtida undan magma bilan yer qa’ridan chiqqan qaynoq suvli qorishmalar ta’siri (gidroterm) va uchuvchi moddalarning ajralishi natijasida sodir boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil kran

**Avtomobil kran**, avtokran – avtomobil shassisiga oʻrnatiladigan yuk ortish-tushirish mashinasi. Ish organi burilma strela (quloch)dan iborat. Qurilish-montaj, donali yuklarni ortish-tushirish ishlarida qoʻllanadi. Ish organi elektr va suyuqlik kuchidan yoki avtomobil dvigatelidan harakatlantiriladi. Avtomobil kran 15 t gacha yukni koʻtara oladi, strelasining qulochi 2 – 12 m, yukni 20 m gacha yuqoriga koʻtaradi. Avtomobil kranning turgʻun boʻlishini taʼminlovchi qoʻshimcha tiraklari (autrigerlari) bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil parki

**Avtomobil parki** – 1) mamlakatdagi barcha korxona, muassasa, idoralar (shu jumladan, harbiy qismlar)ga tegishli avtomobillar, shatakchi avtomobillar, avtobuslar, tirkamalar majmui; 2) avtotexnika saqlanadigan (tura-135digan), ta’mirlanadigan va unga xizmat koʻrsatiladigan maxsus jihozlangan saroy.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil poyezdi

**Avtomobil poyezdi** (avtopo-yezd) – bitta yoki bir nechta tirkama ulangan avtomobil. Yuk va yoʻlovchilar Avtomobil poyezdilari boʻladi. Yuk ortiladigan tirkamalarning oddiy va maxsus kuzovli xillari bor. Maxsus kuzovli tirkamalarga sisternalar, refrijeratorlar, sovitkichli tirkamalar, oʻzi agʻdargichlar va boshqa kiradi. Avtomobil poyezdi tirkamali, yarim tirkamali va uzun yuklar uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin. Tirkamalar 1,2,3,4 oʻkdi boʻlib, avtomobilga toʻgʻridan-toʻgʻri tirkaladi; yarim tirkamada oddingi oʻq boʻlmaydi, old qismi shatakchi avtomobilning maxsus tayanchiga mahkamlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomiksis

**Avtomiksis**, automiksis (avto ... va yun. mixis – surilish, qoʻshilish) – bir individga mansub jinsiy hujayralar (gametalar)ning qoʻshilishi, oʻzidan urugʻlanishi. Bir hujayrali hayvonlar, koʻpgina zamburugʻlar va qisman diatom suvoʻtlar orasida keng tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil