open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uzuntumshuq qoʻngʻizlar

**Uzuntumshuq qoʻngʻizlar** (Curculionidae) — qoʻngʻizlarning bir oilasi. 4000 turi maʼlum, shundan 400 ga yaqini koʻproq uchraydi. Boshining oldingi uchida kemiruvchi ogʻiz apparati joylashgan, boshida uzun naychasi (baʼzan Xartum deyiladi) bor. Boshidagi naychasi boshidan, ayrimlarida tanasidan ham uzun boʻladi. Shunga kura kalta xartumlilar va uzun xartumlilarga ajratiladi. Moʻylovlari, odatda boʻgʻimboʻgʻim. Koʻpchilik kalta xartumlilar qanoti reduksiyalangan, ustki qanoti birbiri bilan qoʻshilib oʻsgan. Uzuntumshuq qoʻngʻizlarning kupi oʻsimlik guli, kamdankam turlarining lichinkasi oʻsimlikning yer osti qismlari bilan ovkatlanadi (fitofaglar). Kalta xartumli Uzuntumshuq qoʻngʻizlar tuxumini tuproqqa, uzun xartumlilar esa oʻsimlik toʻqimalariga qoʻyadi. Lichinkasi oq yoki sargʻish, oyoqsiz, tana qoplagʻichi boʻgʻimli, oʻzi yashayotgan muqitda pilla ichida gʻumbakka aylanadi. Uzuntumshuq qoʻngʻizlar qishloq xoʻjaligi ekinlariga katta zarar keltiradi. Mas, lavlagi uzunburuni, tuganak filchalari, beda barg filchasi va boshqa

Kurash choralari: agrotexnika tadbirlariga rioya qilish va kimyoviy preparatlardan foydalanish.
Uzunshoʻr neft-gazkondensat koni

**Uzunshoʻr neft-gazkondensat koni** — Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanidagi kon, Buxoro shahridan 95&nbsp;km jan.da, 1969-yilda ochilgan. Konning gʻarbiy qismi Turkmanistonning Lebap viloyati Forob tumani hududida. Kondan 80&nbsp;km shim.sharqda Buxoro—Ural magistral, gaz quvuri oʻttan. Kon relyefi barxan qumlari va shoʻrxok tekislikdan iborat, 150– 190 m balandlikda joylashgan. Uzunshoʻr strukturasi Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismidagi Dengizkoʻl zanjirsimon koʻtarilmasi shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Struktura shim.sharq yoʻnalishida choʻzilgan, 2tamustaqilkubbagaega. Shim.sharqiy qubba yirikroq, simmetrik tuzilgan. 2qubbada neft uyumi mavjud. Uzunshoʻr neft-gazkondensat konig.k. da jami 8 quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, yura, boʻr, paleogen, neogentoʻrtlamchi davr jinslari ochilgan. Yura davri yotqiziqlari neftgazga mahsuldor boʻlib, ular terrigen, karbonat va tuzangidrit qatlamlaridan tarkib topgan. Bu yotqiziqlarda mahsuldor gorizontlar mavjud. Gazkondensat uyumi burmaning asosiy garbiy qubbasi bilan bogʻliq. Baʼzi gorizontlarda gazlar quruq, azotuglevodorod sinfiga mansub. Kondensant kam oltingugurtli. 15—16gorizontda ham neft, ham gaz uchraydi. 15gorizont qatlam suvlari sedimentatsion, metamorflashgan, xloridkaltsiy tarkibli namakoblardan iborat. Kon 2003-yil boshida sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.
Uzunqir

**Uzunqir** — shahar xarobasi. Zarafshon tizmasidan bosh olgan Shoʻrobsoy boʻyida (Kitob tumani) joylashgan. 1981-yilda ToshDU Oʻrta Osiyo arxeologiya kafedrasi ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan topib tekshirilgan. U. oʻrnida mil. av. 8—7 asrlarda qadimiy manzilgoh boʻlgan. Mil. avv. 7—6-asrlarda 70 ga maydonni egallagan. Uzunqir Kitob— Shaxrisabz vohasining iqtisodiy va maʼmuriy markaziga aylangan. Uzunqirdan Taxtakrracha dovoni orqali qad. Samarqand (Marokanda)gacha boʻlgan masofa 70&nbsp;km ni tashkil qilgan. Shahar Marokanda—Baqtra karvon yoʻli boʻyida joylashib muhim savdosotiq va hunarmandchilik ahamiyatiga ega boʻlgan. Uzinqir ichki  qalʼa va shahar hududidan iborat. Yodgorlikning janubiy g'arbiy tomonida uzunqir 450 m mudofaa devorining xarobalari saqlanib qolgan. Devor ham gʻishtdan qurilgan toʻgʻri burchakli burjlarga, burjli xonalarga va jangovar shinaklarga ega. Uzinqir — Oʻzbekiston hududida ilk shaharsozlik tuzilmasining shakllanishi namunasi. Uning yirik oʻtroq dehqonchilik vohasining markazi sifatida qoʻrgʻonqarorgohi, guzarlari boʻlgan. Uzinqir topilmalari — sopol idishlar, jezdan va temirdan ishlangan mehnat va harbiy qurollari shaharda hunarmandchilik kasbi yuqori darajada taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Shoʻrobsoy vohasidan topilgan madaniy oʻsimliklar (arpa, bugʻdoy), turli uzum navlari urugʻlari bu yerda dehqonchilik va bogʻdorchilikning taraqqiy etganligidan dalolatdir. Bu davrda kanal, arikdar, qazish, daryolardan suv chiqarish, yangi ekin maydonlarini oʻzlashtirish va sugʻorish ishlari keng yoʻlga qoʻyilgan. Dehqonlar atrofi devor bilan oʻralgan qoʻrgʻonli uylarda va qishloqlarda yashashgan. Arxeologlar Kitob Shahrisabz vohasiga, umuman Qashqadaryo viloyatining togʻ oldi sharqiy qismiga "Avesto"da keltirilgan Gava, Gau, Gava Sugʻdda (sugʻdiylar yashaydigan makon, "Sugʻd makoni") tushunchasi tegishli boʻlganligini taxmin qiladilar. Ushbu soʻzning oʻzi Qashqadaryoning sharqiy qismidagi koʻpgina zamonaviy atamalarda saqlanib qolgan. Mil. avv. 7—6 asrlarda Gava Sugʻdi viloyati Navtaka deb atalgan. Navtaka viloyati Zarafshon tizmasidan boshlanib Oʻradaryo vohasigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan. Viloyat markazi Uzunqir qalʼasi boʻlgan. Mil. avv. 3—2-asrlarda viloyat markazi Uzunqirdan Kitob shaxri oʻrnida asos solingan Yangi shaharga koʻchadi. Yozma manbalarda Suse deb atalgan bu nom "Sugʻda", "Sugʻud", yaʼni Sugʻdiyona tushunchalaridan kelib chiqqan.
Maurice Wilkins

**Maurice Hugh Frederick Wilkins** (15-dekabr 1916, Pongaroa, Yangi Zelandiya – 5-oktyabr 2004, London) — ingliz biofizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1959). Birmingem universiteti falsafa doktori (1940). AQSH Kaliforniya universitetida (1941—45), London King kollejida (1946-yildan) ishlagan. Shu kollej molekulyar biologiya boʻlimi boshligʻi (1962-yildan) va biofizika professor (1970-yildan). DNK molekulasining qoʻsh spiralli ekanligi toʻgʻrisidagi Francis Crick va James Watson modelini rentgenstrukturaviy usuli yordamida tasdiqlagan. Foto va termolyuminessensiya (elektron tuzoq) nazariyasini ishlab chiqqan. Nerv sistemasi biofizikasi boʻyicha ham tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureata (1962, F. Krik va J. Uotson bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Geoffrey Wilkinson

**Uilkinson Jefri** (14-iyul 1921, Todmordon – 26-sentyabr 1996, London) — ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1965-yildan). Atom energiyasi boʻyicha birlashgan Angliya—AQSH—Kanada loyihasida (1943—46), Kaliforniya universitetida (1946—50), Massachusets texnologiya institutida (1950—51), Garvard universitetida (1951—55) ishlagan, London universiteti professpr (1956-yildan). Ilmiy ishlari metallorganik birikmalar kimyosiga oid. Yengil sharoitlarda olefinlar va atsetilen uglevodorodlarni gidrogenlashda qoʻllanadigan universal gomogen katalizator — [(C6H5)3P]3RhCl (Uilkinson katalizatori) kashf etgan (1958). Geksametilvolfram va boshqa metallarning barqaror alkil hosilalarini sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1973, Ernst Fischer bilan hamkorlikda).

## Manbalar
George Whipple

**George Whipple** (Jorj Uipl) (1878.28.8 — 1976.1.2) — amerikalik vrach-patolog. Yale universiteti (1900) va J. Xopkins universitetini tugatgan (1905). 1914-yildan Kaliforniya universitetida professor Rochester universiteti patologiya professor (1921 — 55). Ilmiy faoliyati anemiya, pigmentlar almashinuvi, jigar va meʼda osti bezi yalligʻlanishlari, sil va parazitar kasalliklarga oid. Gemopoezda jigarning ahamiyatini va pernitsioz anemiyada jigar preparatlarini qoʻllash usulini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1934; J. R. Maynot va U. Myorfi bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Walt Whitman

UITMEN (Whitman) Uolt (181931.5, UestXils, Xantington, NyuYork shtati— 1892. 26.3, Kamden, NyuJersi shtati) — amerikalik shoir. U o'zining Ijodida demokratik ideallarni mujassamlashtirgan. Uning „Maisa yaproqlari“ (1855-1891) toʻplamiga shoirning eng yaxshi asarlari kiritilgan. Bu asarning asosiy gʻoyalari transsendentalizm taʼlimoti bilan bogʻliq: koinotning uzviyligi (garmoniyasi), doʻstlik qadriyatlari, insoniyat birdamligi, cherkov aqidalariga qarshi isyon va boshqa „Yangra, nogʻora!“ (1865) deb nomlangan sheʼriy toʻplami  esa Ikkinchi jahon urushiga bagʻishlangan. Koʻpgina olimlar uni dunyo demokratiyasi shoiri deb taʼriflashgan. Uning sheʼrlarida ijodkor xalqning kelajakda mukammal demokratik jamiyat qurishiga ishonch ohanglari yangraydi. uning sheʼriyatga yangi mazmun va yangi shakl zarurligi haqidagi fikrlari „Koʻrgazma haqida qoʻshiq“ (1871) nomli dostonida oʻz aksini topgan. Qolaversa, u oʻz sheʼriyatining asosiy maqsadini barcha xalqlarning tengligi va qardoshligini kuylash deb taʼkidlagan. Yozuvchi oʻz ijodida yangi, yosh millat shakllanishini aks ettirishga harakat qilgan. Bundan tashqari, Uitmen dadil novator boʻlgan hamda sheʼrga prozaik nutq unsurlarini olib kirgan. Yozuvchi vaznsiz va qofiyasiz erkin sheʼrni yanada takomillashtirgan. Uitmenning  nasri ham uning sheʼriyati bilan bogʻliq. Nasriy asarlarida ham butun insoniyat birligi g'oyalarini ilgari surgan, fan va texnika taraqqiyotiga optimistik nazar bilan qaragan. Uning ayrim sheʼrlari Aziz Sayid tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Adabiyot
* Benediktova T.D., Poeziya Uolta Uitmena, M, 1982; Chukovskiy K.I., Moy Uitmen, M., 1969; Mendelson M., Jizn i tvorchestvo Uitmena, M., 1969.
Uy pashshasi

**Uy pashshasi**, **uy chivini** () — ikki qanotlilar turkumi haqiqiy pashshalar oilasiga mansub hasharot turi. Kattaligi 5–9&nbsp;mm, keng tarqalgan sinantrop tur. Faqat odam yashaydigan joylarda uchraydi. Bir yilda 9 tagacha, jan.da 15 tagacha nayeli rivojlanadi. Urgʻochisi 2 oy yashab, 600 dan 2000 tagacha tuxum qoʻyadi. Hayot sikli (tuxumdan voyaga yetgan davrigacha) harorat va boshqa omillarga qarab 10 sutkadan 45 sutkagacha davom etadi. Qurtlari organik chirindilarda 10—45 kun davomida rivojlanadi. Uy pashshasi har xil oʻtkir ichak kasalliklari (ich terlama, ichburugʻ, vabo va gelmintlar tuxumlari)ni tarqatadi (yana q. Pashshalar).
## manbalar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Uzunqanot koʻrshapalaklar

**Uzunqanot koʻrshapalaklar** (Miniopterus) — silliq burunlilar oilasiga mansub koʻrshapsishklar urugʻi. Qanotlari uzun va ingichka, tez uchishga moslashgan. 10 ga yaqin turi bor. Afrika, Madagaskar, Janubiy Yevropa, Janubiy va Jan.

Sharqiy Osiyo, Avstraliya, Yangi Gvineya va Yangi Gibrid orollarida tarqalgan. Gʻorlarda hayot kechiradi. Koʻp minglab koʻrshapalaklardan iborat koloniya hosil qiladi. Oddiy Uzunqanot koʻrshapalaklar Karpatorti, Qrim, Kavkaz, Kopetdogʻ va Uzoq Sharq janubida uchraydi. Qrimda hozir yoʻq boʻlib ketgan.
Uzunqanotlilar

**Uzunqanotlilar** (Apodas) — uzunqanotsimonlar turkumiga mansub qushlar kenja turkumi. Oyoqlari kalta, koʻpchilik turlarining barmoklari daraxt shoxlarini changallab tutib turolmaydi. Tirnoklari bilan qoyalar va binolar boʻgʻotiga ilashib oladi. Qanotlari kalta va ingichka; tez uchadi, lekin yerda yurolmaydi; yerdan havoga koʻtarila olmaydi. Shuning uchun U. yerga qoʻnmasdan uchadi. Soʻlak bezlari kuchli rivojlangan. Bu bezlar suyukligidan in qurishda foydalanadi. Monogam, jish joʻja ochuvchi. 2 oilasi: popukli U. va asl U. bor. Popukli U.ning 3 turi Janubiy Hindistondan boshlab Yangi Gvineyagacha boʻlgan hududlarda tarqalgan; boshida oqish popugi (toji) boʻladi.
Uy oʻsimliklari

**Uy oʻsimliklari**, **xona oʻsimliklari** — uylarda va jamoat xonalarida oʻstiriladigan oʻsimliklar. Tabiiy holda Yer sharining tropiklar va subtropik mintaqalarida oʻsadigan oʻsimliklar uy sharoitida oʻstiriladi.
Uy oʻsimliklari 2 guruhga: chiroyli gullaydigan oʻsimliklar va manzarali-bargli (barglari har xil koʻrinishdagi) oʻsimliklarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda aloe, amarillis, begoniya, gulisumbul, kaktus, uy limoni, atirgul, uzambar gunafshasi, xitoy atirguli, finik palmasi, fuksiya va boshqalar koʻproq oʻstiriladi.
Uy oʻsimliklari kompostli, sof tuproq, chimli tuproq aralashmasi toʻldirilgan yogʻoch, plastmassa, shisha, sopol tuvak va boshqa moslamalarda deraza tokchasida yoki deraza yonida oʻstiriladi. Ularni sugʻorib turish, yoz oylarida mineral oʻgʻitlar eritmasi bilan (10 litr suvga superfosfat, amiakli selitra, kaliy oʻgʻiti 1, 2,5, 0,5 choy qoshiq nisbatida) oziqlantirish, barglarini yuvib turish zarur. Uy oʻsimliklari xonaning yuqori haroratiga (20—25°) chidamli. Ularning yaxshi oʻsishi uchun havo namligi yuqori boʻlishi kerak. Uy oʻsimliklarining subtropik turlari (sambitgul va boshqalar) esa qishda harorat 10—12° da yaxshi usadi. Uy oʻsimliklarining baʼzi turlari (masalan,anjir, limon, mandarin, garmdori) mevasi uchun ham oʻstiriladi. Yaponiyada qadimdan xonalarda qaragʻay, tilogʻoch, eman, olxoʻri, olcha kabi pakana daraxtlar oʻstiriladi. Ularning oʻsishini maxsus usullar bilan sekinlashtirish natijasida pakana oʻsimliklar hosil boʻlgan.

Uy oʻsimliklari urugʻidan yoki qalamchasidan, tuganaklari, piyozi, ildiz bachkasidan koʻpaytiriladi. Asosiy zararkunandalari: oqqanotlar, yomgʻir chuvalchangi, qizil kanacha; oranjereya tripsi, shira, oqqurt. Kasalliklari: kul, xloroz va boshqalar
Uy hayvonlari

Barcha uy hayvonlari yovvoyi ajdodlaridan kelib chiqqan, lekin tashqi koʻrinishi, xulq-odati, mahsuldorligi bilan yovvoyi hayvonlardan farq qiladi. Bu farqlar odam koʻrsatgan taʼsir natijasidir. Koʻpdan-koʻp turga mansub yovvoyi hayvonlarning har xil tip, sinf, turkum, oilaga kiradigan bir qismigina xonakilashtirilgan. Uy hayvonlariga: qoramol, qoʻy, echki, tuya, ot, it, mushuk, quyon, tovuq, oʻrdak, gʻoz, kaptar, asalari, ipak qurti va boshqalar kiradi. Akvarium va hovuzlarda koʻpaytiriladigan baʼzi baliqlar, koʻrkam qushlar (kanareyka, tovus) misol boʻladi. Katakda boqilayotgan maral „xoldor bugʻu“ tulki, oq tulki, suvsar, nutriya va boshqa yovvoyi hayvonlar ham xonakilashtirilmoqda.

Dastlabki hayvonlar qachon va qayerda xonakilashtirilgani haqida, asosan, arxeologik, paleontologik maʼlumotlarga qarab xulosa chiqariladi.

Koʻpchilik hayvon zotlari odam ehtiyojiga qarab qoʻlga oʻrgatilgan. Odam dastlab ongsiz, keyinchalik maqsadga muvofiq ravishda hayvonlar mahsuldorligini oshirib bordi. Masalan yovvoyi tovuq yiliga 15 tuxum qilgan, hozir 300—365 ta gacha tuxum qiladigan tovuq zotlari bor; yovvoyi qoramol bir necha yuz kg sut bergan, hozir bir sigirdan oʻrtacha 3500–4000 kg sut sogʻib olinmoqda. Duragaylash, tanlash va saralash, mollarni ilgʻor zootexnika talablariga muvofiq parvarishlash bilan qishloq xoʻjaligi va sanoat talablarini qanoatlantiradigan yangi zotlar yetishtirilmoqda.

## Yana qarang
* Hayvonlar
Uybat chaatasi

**Uybat chaatasi** - Xakasiya Respublikasi (RF)dagi Uybat st-yasidan 6&nbsp;km jan.sharqda joylashgan qad. mozorqoʻrgʻon (mil. av. 3-asr — mil. 7—8-asrlar). Eng qad. qabrlar tagar madaniyatiga, aksariyati — toshtiq madaniyatja oid. 1936 va 1938 yillardagi arxeologik qazishmalar (SV. Kiselyov, L. A. Yevtyuxova va boshqalar) chogʻida toshtiq madaniyatiga mansub zodagonlar qabridan (mil. av. 1-asr—mil. 5-asr) ularning gips va terrakotadan yasalgan dafn niqoblari, yogʻochdan ishlangan naqshinkor haykaltaroshlik namunalari va boshqa topilgan. 7—8-asrlarga oid yenisey qirgʻizlari mozorqoʻrgʻonlaridan sirtiga oltin suvi yuritilgan, yogʻochdan ishlangan qoʻylarning haykalchalari, UrxunYenisey bitigi tushirilgan kumush koʻzacha va boshqa chiqqan. Uybat chaatasi topilmalari — qad. Sibirda mulkiy tabakalanish vujudga kelishi tarixini oʻrganishda muhim manba.
Uygarak

**Uygarak** — saklarning mozorqoʻrgʻoni (mil. av. 7—5-asrlar). Sirdaryoning qad. irmogʻi Inkardaryo boʻyida (Qozogʻiston) joylashgan. 1961—63, 1965-yillarda 80 ta mozorqoʻrgʻon (diametri 10–14 m, bal. 0,4–2 m)dan 70 tasi oʻrganilgan. Mozorqoʻrgʻonning bal. 20 m, uz. 2&nbsp;km dan iborat. U.dagi qabrlarning asosiy qismiga jasadlar yakka koʻmilgan. 3 ta juft xrlda va bitta — jamoa (3 kishi) qilib dafn etilgan, qabr ochilgan. U.dan skiflarning hayvonlar tasviri uslubida jezdan ishlangan ot abzali, qurolaslahalar (jez paykonlar, jez va temir xanjarlar va boshqalar), toshdan yasalgan kichik qurbongoh, jez koʻzgu, bezak buyumlar, sopol idishlar topilgan.
Uy-joy huquqi

**Uy-joy huquqi** - fuqarolarning turar joy binolariga ega boʻlish, ulardan foydalanish qoidalari va sh.k.ni tartibga soluvchi huquqiy normalar majmui. Uyjoy koʻchmas mulk hisoblanadi. Oʻzbekiston qonunlariga koʻra, turar joyga boʻlgan mulk huquqi muddatsiz boʻlib, uning mulkdori oʻzga shaxslar (fuqarolar, tashkilotlar yoki davlat)ning huquq va qonuniy manfaatlarini buzmagan holda egalik qilishi, foydalanishi va tasarruf etishi mumkin. Uyjoy xususiy yoki davlat mulki boʻlishi, ayni vaqtda u qonun xujjatlarida belgilangan tartibda mulkchilikning bir shaklidan boshqa shakliga ham oʻtishi mumkin. Uyjoyga boʻlgan xususiy mulk miqdor, oʻlcham va qiymat jihatdan cheklanmaydi. Ayni vaqtda qonunda turar joy maydonining bir kishi hisobiga eng kam ijtimoiy normasi ham belgilanadi. Unga koʻra, uyjoy maydonining ijtimoiy normasi Krraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent sh. hokimliklari tomonidan 1 kishi hisobiga 16 kv m dan, kresloaravachada harakatlanadigan nogironlar uchun esa — 23 kv m dan kam boʻlmagan hajmda belgilanadi. Yangi ajratilgan yer uchastkasida qurilayotgan uyjoyga mulk huquqi davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi. Ajratib berilgan yer uchastkasi davlat mulki boʻlib, u fuqarolarga ashyoviy huquq asosida (yaʼni, meros qilib qoldiriladigan yer uchastkasiga umrbod ega lik qilish tarzida) tegishli boʻladi. Uyjoy bilan bogʻliq barcha bitimlar (oldisotdi, hadya, "^ ayirboshlash, meros, ijara, garov) yozma shaklda tuzilishi, notarial guvoxlantirilishi va davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi lozim.
Uychi

**Uychi** — Namangan viloyati Uychi tumanida joylashgan shaharcha, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Chortoq (5 km). 1984-yil 10-oktabrda tashkil etilgan. Aholisi 15,6 ming kishi (2004). Uychida tikuv-yiguruv fabrikasi, „Notoʻqima“ aksiyadorlik jamiyati, shuningdek, 80 dan ortiq tashkilot, muassasa, uyushma va jamgʻarmalar faoliyat koʻrsatadi. Shaharchada 5 umumiy taʼlim maktabi (4668 oʻquvchi), qishloq xoʻjaligi va maishiy xizmat kasb-hunar kollejlar (1511 talaba) faoliyat ko'rsatib kelmoqda. Tuman markaziy „Paxtakor“ stadioni, sport maktabi, tennis korti bor. Uychida tuman markaziy kasalxonasi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi, 2 poliklinika aholiga xizmat koʻrsatadi.
Uyshun

**Uyshun**, usun, uysun — qadimgi turkiy qabilalardan biri. 3 ta uruqqa (oʻchoqli yoki uchoqti, qoʻshtamgʻali va erganakli) boʻlingan. Mil. av. 3-asrga oid Xitoy manbalarida tilga olingan. Bu vaqtda Uyshunlar Xitoyning shimoli-gʻarbida yashashgan. Umumiy soni 63 ming kishi boʻlib, chorvachilik (asosan, yilqichilik) bilan shugʻullangan. Oʻzaro nizolar natijasida Uyshunlarning katta qismi (4 ming uyli Uyshunlar) mil. av. 2-asr oʻrtalarida Yettisuv va Tyanshanga kelib oʻrnashishgan. Turk xoqoshshgiga birlashgan va u yemirilgach, Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston yerlaridagi ilk davlatlar tarkibiga qabila birligi sifatida kirgan. 19-asrning oxiri — 20-asrning boshlarida Uyshunlar oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird, noʻgʻay, xalqlarining tarkibida boʻlgan.
## Manbalar
Uygʻur yozuvi

**Uygʻur yozuvi** — Sharqiy Turkistondagi turkiy tilli xalqlar foydalangan harftovush yozuvi, soʻgʻd yozuvi asosida paydo boʻlgan (soʻgʻd yozuvi, oʻz navbatida, qoz. ilmiy taxminlarga koʻra, oromiy yozuvi shakllaridan biriga borib taqaladi). Ilk yozma yodgorliklari 8-asrga tegishlidir. Uygʻur yozuvida harflar tik (vertikal) chiziq boʻylab yuqoridan pastga qarab yozilgan, yozuv ustunlari esa chapdan oʻngga tomon joylashtirilgan. Harfning soʻzdagi oʻrniga (boshi, oʻrtasi, oxiriga) qarab tegishli oʻrinlarda uning alohida shakllari qoʻllangan. Diniy asarlar odatda qatʼiy kitobiy yozuvda, rasmiy hujjatlar esa tez yozuvga asoslangan kursivda yozilgan.

Uygʻur yozuvi 9-13-asrlarda budda diniga sigʻinuvchi turkiy qabilalar oʻrtasida keng tarqalgan. Ushbu qabilalar islomni qabul qilganlaridan keyin bu yozuv asta-sekin arab yozuvi tomonidan siqib chiqarilgan, lekin Uygʻur yozuvi budda ibodatxonalarida 18-asrda ham qoʻllangan. 18-asrda Uygʻur yozuvi moʻgʻullar tomonidan oʻzlashtirilgan va hozirda ham mavjud boʻlgan moʻgʻul yozuvi shakllangan. Uygʻur yozuvi asosida Manjurlar manjur yozuvini ha

m yaratishgan.
Uygʻursoy

**Uygʻursoy** — Namangan viloyati Pop tumaniaagm shaharcha. 1947-yil 31 dekabrda tashkil qilingan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Pop (13&nbsp;km). Aholisi 1,4 ming kishiga yaqin (2003). Aholisi va xoʻjaliklari Uygʻursoy kanalidan suv oladi. Umumiy taʼlim maktabi, kasbhunar maktabi, mahalliy sanoat korxonasi, kutubxona, aloqa boʻlimi, madaniyat saroyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.
Ukiyoe

**Ukiyoe** (yaponcha, aynan — tez oqar dunyo obrazlari) — 17— 19-asrlarda yapon rangtasviri va grafikasida shakllangan badiiy maktab; shahar hayotining oʻsishi bilan bogʻliq holda yuzaga kelgan; sanʼatda demokratik anʼanalarni aks ettirgan. Rangtasvir ustalari va grafik rassomlar orasida „bidzinga“ („goʻzallarni tasvirlash“) hamda bu janrga yaqin „yakusyae“ („aktyorlarni tasvirlash“) janri keng tarqaldi. Ularning qaxramonlari qiyofalarining tashqi koʻrinishi shartli (tilla zamin, ranglarga boy) bezaklar bilan uygʻunlashtirilgan. U.ening erkin yoʻnalishi grafikada, ayniqsa, yorqin ifodalangan. Koʻplab nusxa olish imkonini beradigan kesma ksilografiya usulida ishlanishi gravyuralarning keng tarqalishini taʼminlagan. Qoʻdda ishlangan qizil yoki sariq rangli dastlabki Ukiyoe gravyuralariga keyinchalik 2—3 rangli (asosan, pushti va yashil) bosmada sogʻlom, goʻzal ayollar (Xisikava Morokobu, Okumura Masanobu) va kupol kuchli, qudratli aktyorlarni (Torii Kiyonobu, Torii Kiyomitsu) aks ettirish xos boʻlgan. Ukiyoe gravyuralarining keyingi rivoji manzara janrining taraqqiyoti bilan bogʻliq boʻldi; Vatanning ulugʻvor obrazlarini yaratgan Katsusika Xokusay, yapon provinsiyalari tabiatini atroflicha ishonarli sodda aks ettirgan Andro Xirosige va boshqa ijodi bilan belgilanadi.
Moʻyi muborak Ukkosha masjidi

**Ukkosha masjidi** – Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr). Chorsuning janubi-sharqida, Chorsu mahallasi Samarqand Darvoza koʻchasida joylashgan. Ukkosha masjidi Toshkentning eng mashhur hamda suvi shifobaxsh hisoblangan qadimiy Ukkosha bulogʻi nomi bilan atalgan (Chorsu mehmonxonasi qurilishi munosabati bilan Chorsu jari yon bagʻrida joylashgan buloq berkitib tashlangan). Mezanali darvozaxona (19-asr oxiri – 20-asr boshi), hovli, gʻarbda gumbazli xonaqoh, unga tutash ayvon va peshayvondan iborat (peshayvon va hovlining sharqidagi darvozaxona 20-asr oxirlarida qayta qurilgan). Xonaqoh devorlari qalin, 4 ravoqli. Gʻarbidagi ravoqqa mehrob ishlangan, qolgan ravoqlariga eshik oʻrnatilgan. Linga qismi boʻrtiqli, tashqi ravoq lingasi egri chiziqli. Gumbazi ravoqlarga tayangan. Gumbaz osti ravoqbagʻallari oʻziga xos. Ayvon ustunlari 4,8 va 16 qirrali, ustun koʻzagidagi madohillar nafis ishlangan. Ukkosha masjidi Xoja Ahror tomonidan qurilgan deb taxmin qilinadi.

Masjid 1991-yil may oyidan beri faoliyat yuritib keladi. 1998-yil 22-oktyabrda 107-sonli guvohnoma bilan Toshkent shahar adliya boshqarmasi tomonidan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Hozirgi imom-xatibi Madaliyev Ilhomjon.

## Galereya

Fayl:Muyi muborak Ukkosha Mosque-1, Tashkent.jpg
Fayl:Moʻyi muborak Ukkosha masjidi tahoratxonasi.jpg
Fayl:Muyi muborak Ukkosha Mosque-2, Tashkent.jpg
Fayl:Muyi muborak Ukkosha Mosque-3, Tashkent.jpg


## Manbalar
Aleksandr Sergeyevich Uklonskiy

**Aleksandr Sergeyevich Uklonskiy** (1888.5.11, Gomel shahri — 1972.16.2, Toshkent) — geolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1943). Geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1920), professor (1920), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Moskva universitetini tugatgan (1914). Toshkent Davlat Universiteti va ToshPIda mineralogiya kafedralarini va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutida mineralogiya va geokimyo boʻlimlarini tashkil etgan. Toshkentda mineraloggeokimyochilar maktabini yaratgan. U. Oʻrta Osiyo, Oʻzbekistonda oltingugurt konlari mineralogiyasi va joylashish qonuniyatlarini oʻrgangan (1928—40), minerallarning geokimyoviy tasnifini tuzib, darslik yozgan (1940). Oʻzbekistondagi oqar suvlarning izotop tarkibini tekshirgan. Geokimyo faniga "protokristall", "izotop", "izobara", "paraelementlar" kabi yangi nazariy tushunchalar kiritgan. U. Oʻzbekistonda mineralogiya va geokimyo fanlari rivojiga salmoqli hissa qoʻshgan. Yangi topilgan mineral uklonskovit deb atalgan.
Ukkilar

**Ukkilar** () — yapaloqqushlar urugʻi. Uzunligi 30—72 sm. Boshida "quloq" deb ataladigan patlari yaxshi rivojlangan, barmoqlari patli. 12 turi maʼlum. Avstraliya va Antarktidadan boshqa hamma qitʼalarda uchraydi. Oddiy ukkilar Afrika, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda choʻl, dasht va togʻlardagi odam bormaydigan ovloq hududlarda yashaydi. Yerda, qoyatoshlar orasida uya quradi. Baʼzan daraxtlardagi yirik qushlar tashlab ketgan uyalarni egallaydi. 2—6 ta tuxum qoʻyadi. Har xil mayda qushlar, kemiruvchilar, quyon, oʻrdak, qurlar va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi.
Uklonskovit

**Uklonskovit** — suvli sulfatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi 1964-yil Amudaryo quyi oqimi atroflaridagi neogen gillari orasidan topilgan. A. S. Ukloneniy nomi bilan atalgan. Qattiqligi 2, zichligi 2,4 g/sm3. Monoklin singoniyada kristallanadi. Yapalok,choʻziq prizmatik kristallar holida boʻladi. Rangsiz, shaffof, shishasimon yaltiraydi. Suvda erimaydi. Glauberit, astraxanit, poligalit minerallari bilan assotsiatsiyada uchraydi. Neogen yotqiziqlari paydo boʻlishi va undan keyingi diagenetik jarayonlar natijasida paydo boʻlgan deb taxmin qilinadi.
Ukraina kristalli qalqoni

**Ukraina kristalli qalqoni** — Sharqiy Yevropa platformasi jan.gʻarbiy qismi fundamentining palaxsali koʻtarilishi. Dnepr daryosining oʻrta va quyi oqimi boʻylab choʻzilgan boʻlib, maydoni 200 ming km² atrofida. Burmalangan fundament meridional chuqur yoriqlar bilan VolinPodolsk, Belaya SerkovOdessa, Kirovfad, Dnepr oldi va Azov oldi bloklariga boʻlingan. Ukraina kristalli qalqoniq. katarxey granitgneyslari va turli shox aldamchisi — biotitli gneyslardan iborat. Bularga organik moddalarga boy jinslardan hosil boʻlgan fafit va fafitli gneys konlari yondashgan. Arxey kalin qatlamida asosli va oʻta asos jinslar hamda fanit intruziyalari bor. Krivoy Rog svitasining umumiy qalinligi 1500 m boʻlib, qumtosh, kvarsit, fillit, talk, seritsit, xloritli slanetslar va karbonat jinslaridan iborat. Ukraina kristalli qalqoniq.ning kristalli fundamenti joylarda kaynozoy yotqiziqlari bilan qoplangan. Ukraina kristalli qalqoniq.ga Krivoy Rog temir rudali xavzasi yondashgan. Kalqonni qoplagan togʻ jinslari bilan Dneprovsk qoʻngʻir kumir havzasi, Nikopol marganets rudalari koni bogʻliq.
Shivit

**Shivit**, ukrop () — soyabongullilar oilasiga mansub bir yillik, baʼzan ikki yillik oʻtsimon oʻsimlik; sabzavot ekini. Osiyo va Afrikada 4 turi o'sadi. Bir yillik xushboʻy shivit () turi Yevrosiyo, Amerika va Afrikada, Oʻrta Osiyoda keng Tarqalgan. Oʻzbekistonda shivit qadimiy ekin hisoblanadi. Ildizi oʻq ildiz, yer ustki qismi oʻrtacha shoxlangan, balandligi 18 — 36 sm, 6 —12 ta tik turuvchi sochma barglardan iborat. Guli soyabon, ikki jinsli. Urugi mayda, och va toʻq jigarrang. U. sovuqka chidamli, yerugsevar, dastlabki rivojlanish paytida namlikka ayniqsa talabchan. Barglari tarkibida S, V,, V2, RR, R vitaminlari, karotin, folat kislota, temir, kaliy, kaltsiy, fosfor tuzlari, efir moylari mavjud. Shivit kundalik oziq-ovqat isteʼmolida, bodring, pomidor va boshqa sabzavotlarni tuzlashda ishlatiladi, tibbiyotda turli dorilar tayyorlanadi, sanoatda shivit yogʻi olinadi. Urugʻi 7—20 kunda unib chiqadi, 30—40 kunda oʻriladi, 60—70 kunda toʻliq gullaydi. Oʻsuv davri qisqa boʻlganligi uchun shivitni bir necha marta ekib, hosil olish mumkin. Qishda issiqxonalarda, ochiq dalaga erta bahorda ekiladi. Ekish chuqurligi 2 —3 sm. Oʻzbekistonda shivitning Oʻzbekiston243 va Orom navlari ekiladi.

## Adabiyot
* Hakimov S. A., Hakimov A. S, Toshmuhamedov A. A., Ukrop, sabzavot va poliz ekinlari urugchiligi, T., 2003.
Ulamo

**Ulamo** ( — olim soʻzining koʻpligi, bilimdon) — islom ilohiyotchilari va faqihlari, shuningdek, diniy muassasalarga, qozilik mahkamalariga, oʻquv yurtlariga mutasaddi boʻlgan barcha islom dini olimlari.

## Manbalar

## Havolalar
Ulan-burgasi

**Ulan-burgasi** - Gʻarbiy Baykalorti (Buryatiya Respublikasi)dagi togʻ tizmasi. Jan.gʻarbdan shim.sharqqa choʻzilgan. Turka va Kurba daryolari oraligʻida. Uzunligi 200 km ga yaqin. Bal. 1400 —1800 m, eng baland joyi 2049 m (Xurxag togi). Granit jinslari yorib chiqqan qad. metamorfik jinslardan tashkil topgan. Togʻ etaklarida va jan. yon bagʻirlarida 700 — 800 m balandlikkacha togʻdasht oʻsimliklari, yuqorida tilogʻochli tayga, 1600 m dan yuqorisi qurumlar bilan qoplangan.
Galina Ulanova

**Galina Sergeyevna Ulanova** [1909.26.12 (1910.8.1), Peterburg 1998, Moskva] — balet artisti. Xalq artisti (1951). Zamonaviy eng yirik balerinalardan. Leningrad xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1928). 1928 — 44 yillar Leningrad opera va balet teatri, 1944—60 yillar Katta teatr (Moskva)da balerina. Odetta —Odilliya ("Oqqush koʻli"), Jizel ("Jizel"), Julyetta ("Romeo va Julyetta"), Zolushka ("Zolushka"), Avrora ("Uyqudagi goʻzal"), Marina ("Boqchasaroy fontani") kabi partiyalarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Uning sanʼati raqsning barcha ifoda vositalarining noyob uygʻunligi bilan alohida ajralib turadi. 1960-yildan Katta teatrda baletmeysterrepetitor boʻlgan.

## Manbalar
Ulan-ude

**Ulan-ude** (1934-yilgacha — Verxneudinsk) — Rossiya Federatsiyasi Buryatiya Respublikasi poytaxti. Selenga daryosi oʻng sohilida. TransSibir temir yoʻl magistralidagi muhim temir yoʻl chorrahasi. Selenga daryosidagi pristan. Aholisi 435 751 ming kishi (2024).

1666-yilda kazaklarning Udinskoye qishlov joyi sifatida vujudga kelgan. 1689-yildan Verxneudinsk qalʼasi, uning atrofida shahar shakllandi. 17-asrda Zabaykalye hududining maʼmuriy va harbiy markazi. 1783-yildan Irkutsk noibligining, keyinchalik Irkutsk gubernyasining uyezd shahri; 1851-yildan Zabaykalye viloyati tarkibida. Yirik savdo markazi. 1899-yilda shahar orqali Sibir magistralining oʻtishi iqtisodiy rivojlanishga olib keldi. 1905-yilgacha surgun joyi edi. 1920-yil aprel—oktabrda Uzoq Sharq Respublikasining poytaxti. 1921 —22 yillarda Uzoq Sharq Respublikasining Buryatlar muxtor viloyati markazi. 1923-yildan Buryat Mongoliya muxtor SSR (1958-yildan Buryatiya muxtor SSR) poytaxti. 1934-yil 27 iyulda U.U. (Qizil Ud a) deb ataldi. Mashinasozlik va metallsozlik (aviatsiya, priborsozlik, kemasozlik, "Teplopribor" va boshqa zavodlar), yengil, oziqovqat, yogʻochsozlik korxonalari, shisha zavodi bor. Rosssya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimi filiali, 4 oliy oʻquv yurti, 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri) faoliyat koʻrsatmoqda. Muzeylardan tarixiy, etnografiya, badiiy buryat toshi, Sharq sanʼati, tabiat va boshqa muzeylar mavjud. Filarmoniya bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Odigitriyev sobori (18-asr), karvonsaroy (19-asr boshlari) va boshqa saqlangan. Aeroport bor.
Ularlar

**Ularlar**, tog kurkalari () — qirgʻovullar oilasi urugʻi. Uzunligi 60 sm gacha. Oyoklari kuchli; narining oyogʻida kalta pixi bor. Yaxshi yuradi. Togʻ yon bagʻirlari yoki daralarda yuqoridan pastga keng qanotlarini yoyib (qoqmasdan) parvoz qiladi. 5 turi bor. Kavkaz U.i — Kavkaz togʻlarida; Kaspiy U.i — Zakavkazye va Kopetdogʻda; Himolay, yaʼni qora qorinli U. — Tyanshan va PomirOloyda, tibet U.i — Sharqiy Pomirda, oltoy U.i — Oltoy va Sayanda tarqalgan. Oʻrmon zonasining yuqori chegarasida uya quradi. Alp oʻtloqlarida oziqlanadi. Kishda qor kam tushgan togʻ yon bagʻirlariga koʻchib oʻtadi. 3 turi Rossiya va boshqa mamlakatlar Qizil kitobiga kiritilgan.
Ulgurji bozor

**Ulgurji bozor** — tovar isteʼmolchilariga yoki ularni chakana sotadigan xaridorlarga tovarlar yirik toʻp (partiya)lari bilan koʻtarasiga sotiladigan bozor. Ulgurji yoki mayda ulgurji xaridorvositachi (diler)lar tarmogi orqali amal qiladi. Hozirgi savdo kompaniyalarining asosiy qismi faqat Ulgurji bozor da faoliyat koʻrsatadi (qarang Bozor).
Uleksit

**Uleksit**, boronatrokaltsit — suvli boratlarning kichik sinfiga mansub mineral. NaCa[B5O9]8H2O. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangi oq, ipakdek yoki shishasimon yaltiraydi. Shaffof, yorugʻlik oʻtkazish xususiyatiga ega. Qattikligi 1—2,5, zichligi 1,9—2 g/sm5. Moʻrt, issiq suvda eriydi. Xemogen — choʻkindi genezisga ega, gipergen mineral singari koʻllardagi choʻkindilarda uchraydi. Bor rudasi. Konlari Rossiya Federatsiyasi (Inder), AQSH (Nevada), Argentina, Chili va Xitoyda mavjud.
Uygʻur xoqonligi

**Uygʻur xoqonligi** — uygʻurlar davlati (744—847). Sharqiy Turk xoqonligi hududida Bosmil xoqonligi (742—744) dan soʻng paydo boʻlgan. Poytaxti— Qoraqurum (Urxun daryosining chap qirgʻogʻida). Birinchi xoqoni Qutlugʻ Bilga xoqon (uygʻurlarning yogʻliqor urugʻidan) davrida (744—746) Uygʻur xoqonligiga Oltoydan Manjuriyagacha boʻlgan hudud qaragan. Xoqon Moʻyunchur (Qora xoqon) davri (746—759) da Uygʻur xoqonligi kuchli davlatga aylangan. Shimolida qirgʻizlar, sharqda kidanlarni yengib, ularning yerlarini oʻz davlatiga qoʻshib olgan. 8-asr oʻrtalarida Uygʻur xoqonligi ga gʻarbda Oltoydan, sharkda Xingan toglarigacha, janubida Gobi choʻlidan shimolida Sayan togʻlarigacha boʻlgan hudud kirgan. Xoqon Idigin davri (759—780) da Uygʻur xoqonligiqoʻshinlari Xitoydagi oʻzaro urushlardan foydalanib, unga bostirib kirgan. 8-asr oxirida mahalliy boylarning oʻzaro janjallari, tobe qabilalarning uygʻurlar hukmronligiga qarshi kurashi kuchayib, Uygʻur xoqonligi tanazzulga uchray boshladi. 9-asr boshlarida bu kurash yanada kuchaydi. 840 yil Uygʻur xoqonligi aholisi 5 ga boʻlingan. Bir qismi oʻz joylarida qolgan. Uygʻurlarning yana bir qismi Sharqiy Turkiston va Jungʻoriyaga koʻchib oʻtgan. Buyuk ipak poʻli Uygʻur xoqonligi nazoratida boʻlib, tashqi savdo keng rivojlangan. Xon davlatni tutuqpar, beklar yordamida boshqargan. Xoʻjaligi chorvachilik va dehqonchilik boʻlib, barcha yer, yaylov, chorva mahalliy boylar qoʻlida boʻlgan.
Uygʻur xoqonligi xoqonlari
Qutlugʻ l Bilga (745-747)
Moyanchur (747-759)
Idigyin (759-780)
Dunmaga (780-789)
Panguan (789-794)
Achjoxon (794-795)
Qutlugʻ ll (795-805)
Qulluq Bilgaxon (805-808)
Boixon (808-821)
Chindexon (821-824)
Chjaolixon (824-839)
Qulluqbekxon (839-840)
Ugexon (840-846)
Enyandelexon (846-847)
Uygʻur xoqonligi da yirik mahobatli qurilishlar (shahar, qalʼa va boshqalar) olib borilgan. Qoraqurum sh., Kichik Yenisey daryosining boshlanishida qalʼa va qasr (PorBajin), Xemchik vodiysida 14 shaharqalʼa va bir harbiy tayanch punkti qurilgan. Shaharlarda aholi hunarmandchilik (charm, yogʻoch, sopol, metalldan ishlangan roʻzgʻor buyumlari, zargarlik) bilan shugʻullangan. Shu davrda uygʻur yozuvi (suryoniy alifbosi asosida) paydo boʻlgan. Uygʻur xoqonligi da moniylik hukmron din boʻlgan (8-asr), keyinchalik buddizm tarqala boshlagan
Ulan-bator universiteti

**Ulan-bator universiteti** - Mongoliyadagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1942-yil asos solingan. 1951 —61 yillarda Universitet fakultetlari negizida pedagog, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi institutlari tashkil etilgan. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, iqtisodiyot, filologiya, ijtimoiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 50 mingga yaqin asar saqlanadi. Universitetda 4 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Bertil Ohlin

**ULIN (Ohlin) Bertil** (23-aprel 1899-yil, Klippan — 1979-yil, Stokgolm) — shved iqtisodchisi va siyosat arbobi. Stokgolm oliy maktabi va Kopengagen universiteti (1924—29), Stokgolm oliy savdo maktabi (1929—65) professor Shvetsiya savdo vaziri (1944—45). 1949—60 va 1969—70 yillarda Yevropa Kengashida, 1955—70 yillarda Shimoliy kengashda Shvetsiyaning vakili. Shvetsiya xalq partiyasi raisi (1944—67). U. "Mintaqalararo va xalqaro savdo" asarida E. Xeksher va P. Samuelson bilan birga ishlab chiqarish omilaarittt xalqaro taqsimoti nazariyasiga asos soldi. U xalqaro savdo va xalqaro kapital harakati nazariyalariga ham katta hissa qoʻshdi. Keyns qarashlarini rivojlantirgan holda davlat xususiy tadbirkorlar va monopoliyalar uchun qulay sharoitlar yaratib berishi mumkin boʻlgan mutanosib raqobat, monopoliya va davlat tomonidan tartibga solish nazariyasini asoslab bergan. K. Vikseld va E. Lindalning izdoshi boʻlib, iqtisodiy taraqqiyotning "shved modeli"ni butunlay qoʻllabquvvatladi. Nobel mukofoti laureata (1977, J. Mid bilan birga). Ad.: Fomin B. S, Ekonometricheskiye teorii i modeli mejdunarodnix ekonomicheskix otnosheniy, M., 1970.

## Manbalar
Ulkan qorashoʻr

**Ulkan qorashoʻr** - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Beruniy tumani qududidagi shoʻrxok. Qumlik oʻrtasida. Shimoli-gʻarbdan jananubi-sharqqa choʻzilgan. Uzunligi 8 km, eni 2 km. Qor va yomgʻir suvlari toʻplanib turadi. Shoʻrxokda shoʻrga moslashgan efemer oʻsimliklar oʻsadi.
Uloq (maʼnolari)

**Uloq**:

* Uloq, koʻpkari — Oʻrta Osiyo xalqlarining qad.
* Uloq (echki) — 6 oylikkacha boʻlgan echki bolasi.
Valentin Ulomov

**Valentin Ivanovich Ulomov** (1933-yil 7-yanvar, Toshkent – 2017-yil 6-iyun, Moskva) – geofizik, seysmolog. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1984), fizika-matematika fanlari doktori (1974), professor (1982).

## Biografiyasi
Valentin 1933-yil 7-yanvarda Toshkentda tavallud topgan. 1955-yilda Oʻrta Osiyo politexnika institutining konchilik fakultetini foydali qazilmalarni qidirishning geofizik usullari mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan. 1959-yildan Toshkent seysmostansiyasining kichik ilmiy xodimi, keyinchalik boʻlim boshligʻi boʻlib ishlagan. 1960-yildan – OʻzSSR FA Geologiya va geofizika instituti direktorining oʻrinbosari, 1966-1985-yillarda Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti direktorining oʻrinbosari boʻlib faoliyat yuritgan. Shu bilan birga 1990-yilgacha Toshkent seysmologiya observatoriyasida faoliyatini davom ettirdi.

Ulomov 1964-yil SSSR FA Yer fizikasi institutida (Moskva) „Oʻrta Osiyoning janubi-sharqidagi yer qobigʻining chuqur tuzilishini seysmologik maʼlumotlar boʻyicha oʻrganish“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi va fizika-matematika fan nomzodi ilmiy darajasini oldi. 1974-yilda „Zilzilani bashorat qilish muammosi bilan bogʻliq holda Oʻrta Osiyoda yer qobigʻining chuqur tuzilishi va dinamikasini tadqiq etish“ doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1964-yilda Toshkentda Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston seysmik kuzatuvlar markazini tashkil etish tashabbusi bilan chiqdi va mazkur markazga 15 yil rahbarlik qildi. 1966-yilda esa Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya institutini tashkil etdi. 1984-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi boʻldi.

Ulomov 1990-yil dekabrdan Yer fizikasi institutida (Moskva) kontinental seysmiklik laboratoriyasi mudiri boʻlib, 2004-yildan esa bosh ilmiy xodim boʻlib ishladi. 1995-yil fevral oyida Nyu-York Fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi etib saylandi.

Valentin Ivanovich 2017-yil 6-iyun Moskva shahrida vafot etgan.

## Ilmiy faoliyati
Ulomov fundamental va amaliy seysmologiya, litosferaning tuzilishi va dinamikasi, zilzila manbalari fizikasi va ularni prognozlash, global va mintaqaviy seysmiklik hamda seysmik rayonlashtirish va seysmik xavfli rayonlashtirish sohalarida ilmiy tadqiqotlar olib borgan.

Zilzilalar oldidan radon chiqindilarining paydo b’lishi haqidagi prognostik hodisa ilmiy kashfiyoti muallifi. Valentin 250 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi hisoblanadi.

## Oilasi
Valentin Ivanovich Nina Vladimirovna Ulomova (qizlik familiyasi Beresneva) bilan oila qurgan. 1960-yilda ularning Igor ismli oʻgʻli dunyoga keldi.

## Mukofotlari
Ulomov rayonlashtirish va seysmik xavflarni bashorat qilish sohasidagi ishlari uchun 1981-yil Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti bilan taqdirlangan.

2002-yil „Rossiya Federatsiyasi hududini umumiy seysmik rayonlashtirish: metodologiya va OSR-97 xaritalari toʻplami“ ishi uchun Rossiya Federatsiyasining fan va texnika sohasidagi Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan**.

## Manbalar

## Adabiyot
* Dinamika Zemnoy kori Sredney Azii i prognoz zemletryaseniy, T. 1974, Glubinnoye stroyeniye Zemnoy kori yugovostoka Sredney Azii, po dannim seysmologii, T., 1966.
Ulotriks

**Ulotriks** (Ulothrix) — ulotriksdoshlar oilasiga mansub ipsimon shoxlanmagan koʻp hujayrali yashil suvutlar turkumi. Xujayrasida bitta tasmasimon xromatofor, bitta yoki bir nechta pirenoid, bitta yadro bor. Bir vaqtning oʻzida jinssiz va jinsiy koʻpayadi. Ayrim hujayralarida toʻrt xivchinli zoosporalar yetishsa, qoʻshni hujayralarida ikki xivchinli izogametalar hosil boʻladi. Zigotasi reduksion boʻlinib, gaploid hujayralar hosil qiladi. Ularning biridan yangi U. unib chiqadi U.ning 25 turi chuchuk suvlar va dengizlarda tarqalgan.
Uloq (echki)

**Uloq** — 6 oylikkacha boʻlgan echki bolasi. Echkichilikda uloq jun va tivit yoʻnalishida yaylovda onasidan ajratilmay, sut yoʻnalishida boʻlsa ajratib parvarish qilinadi (4 oylik boʻlgach, onalaridan, erkaklari urgʻochilaridan ajratiladi). Onasidan ajratib boqilanda 1 oylik U.larga bir kunda 4—5 soat oraliq bilan 4 marta (200—250 g dan), 3 oylik U.larga 3 marta (150 g.dan) sut ichiriladi. Shuningdek, U. 10 kunlik boʻlgach sutga qoʻshib 200 g, 2—3 oylik davrda 800 g pishirilgan suyuq suli atalasi beriladi. 3—4 haftalik U.lar oʻtlashga qoʻyiladi.
Ulugʻ ayvon

**Ulugʻ ayvon**, oʻng ayvon - Xorazm uylarida hovlining shim. tomoniga ters ayvon qarshisida quriladigan baland ayvon. Orol dengizidan kelgan salqin shamolni uy ichiga yoʻnaltirish uchun qoʻllangan.
Ulus

**Ulus** (moʻgʻulchadan „davlat“, „xalq“, „odamlar“) — 1) Moʻgʻullar davlati shakllanish davri (13-asr boshi)da muayyan bir noʻyota tobe boʻlib, unga qarashli yerlarda koʻchmanchilik bilan hayot kechiruvchi kattakichik oilalar guruhi; 2) Chingizxon tuzgan ilk moʻgʻul davlati; 3) moʻgʻullar istilosi davrida bosib olingan hududlardan Chingizxon farzandlariga boʻlib berilgan mulk (udel) lar (masalan, Joʻji ulusi, Chigʻatoy ulusi va boshqalar). 13-asrning 2 yarmida bu Ulusar mustaqil davlatlarga aylanib, nomigagina saltanat xukmdori — ulugʻ qoonga boʻysunganlar. 15—17-asr oxirlarida ulus — Moʻgʻulistondagi yirik yer mulki va musulmon adabiyotida Chingiziylar davlatlarining atalishi. Moʻgʻuliston manjurlar tomonidan bosib olingach, mamlakat aymoklar va xoshunlarga ajratilgan. „Ulus“ atamasi mulk maʼnosida qoʻllanilmaydigan boʻlgan va astasekin „xalq“ maʼnosini anglata boshlagan. Hozirgi vaqtda „Ulus“ atamasi „davlat“ atamasining sinonimi sifatida ishlatiladi; 4) buryatlar va kalmiklar Rossiya tarkibiga kiritilgandan soʻng „Ulus“ atamasi Oktyabr toʻntarishigacha feodal mulk, soʻngra maʼmuriy birlik maʼnosini saqlab qolgan.
Ulusbegi

**Ulusbegi** — ulus hokimi. 13 — 18-asrlarda Oʻrta Osiyoda U. oʻz ulusida oddiy hukmdor nomidan ish yurgizgan. U. lavozimiga, odatda, xonning qarindosh urugʻlari tayinlangan. U. oliy hukmdorning har xil topshiriqlarini bajargan, urush paytida safarga xukmdor bilan birga otlangan.
Ulugʻ turkiston

**ULUGʻ TURKISTON** – Toshkent shahrida tashkil topgan ziyolilarning „Ittifoq“ jamiyatining nashr organi. 1917-yil 25 apreldan Toshkent shahrida chika boshlagan. Gaz.ga Sodiq Abdusattorov, Kabir Bakirov, P. Domogatskiy muharrirlik qilgan. „U. T.“ dastlab (41 soniga qadar) „Turkestanskiye vedomosti“ matbaasida, keyinchalik „Umid“ matbaasida chop etilgan (jami 155 soni chiqqan). 137 sonidan boshlab gaz.ning oxirgi sahifasi kirill imlosi (ruscha)da berilgan. Shuningdek, gaz.ning yana alohida 9 ta ilova sonlari ham nashr qilingan. „U. T.“ „Yashasin millatlar muxtoriyati“ shiori ostida ish yuritgan. Gaz. da turli toifadagi va turli siyosiy qarashlarga taallukli ziyolilar, ulamolar ham ishtirok etgan. Laziz Azizzoda, Muxtor Bakirov, Mustafo Choʻqayev, Fayzulla Xoʻjayev, Sherali Lapin, Shokirjon Rahimiy, Gʻozi Yunus, Abdurauf Fitrat, Nushervon Youshev, Yusuf Xaliliy kabi ziyolilarning maqolalari bosilgan. „U. T.“ 1917—18 yillarda Turkistondagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlarni yoritib borgan. Sahifalaridan yangi tuzila boshlagan milliy siyosiy jamiyatlar, ularning oʻzaro aloqa va faoliyatlari, jamiyatlar tomonidan nashr qilinayotgan gaz. va jur.lar, Turkiston musulmonlarining qurultoylari, Turkiston muxtoriyati, bolsheviklarning oʻlkada olib borgan siyosati va boshqa materiallar oʻrin olgan. „U. T.“ 1918-yil Turkiston ASSR ichki ishlar komissarligi ixtiyoriga oʻtgach, 1918-yil noyabrda komissar Orif Klebleyevning buyrugʻi bilan toʻxtatilgan.
Ulugʻ muhammad

**Ulugʻ muhammad** (? 1445) – Oltin Oʻrda xoni (1419—37, tanaffuslar bilan), Qozon xonligi asoschisi, Jaloliddinning oʻgʻli, Toʻxtamishning nabirasi. Idiqu (Yedigey) vafotidan soʻng, Oltin Oʻrda taxtini egallab, 1419—23-yillarda Oʻzbek ulusiga (Joʻji ulusining sharqiy qismi) ega boʻlish uchun (temuriy Shohrux bilan boʻlgan ittifoqqa suyangan holda) Baroq bilan qattiq kurash olib borgan. Baroqdan magʻlub boʻlgach, 1423-yil Volga Bulgʻoriyasiga qochgan, lekin 1426-yil Litva buyuk knyazi Vitovt koʻmagida yana Oltin Oʻrda taxtiga oʻtirgan. 1428-yil turk sultoni Murod II bilan doʻstona aloqa oʻrnatib, Qrimni oʻz hokimiyatiga tobe etgan. 1433-yil Moskva knyazi Vasiliy II Vasilyevichga ulugʻ knyazlik yorligʻini bergan. Oʻzaro ichki kurashlardan zaiflashgan va mamlakat ichkarisida oʻziga mustahkam tayanch topa olmagan Ulugʻ Muhammad 1437-yil taxtni Kichik Muhammadga berishga majbur boʻlgan. Oka daryosi boʻyidagi Belov shahriga qochgan, 1438-yil oʻz oʻrdasi bilan Oʻrta Volgaga koʻchgan va Volga Bulgʻoriyasi aholisini boʻysundirib, Yangi Qozon xonligini barpo etgan. Shim.Sharqiy Rusga bir necha bor yurishlar qilgan (1439-yil Moskvaga, 1444—45-yillarda Murom, Ryazan va Suzdalga). 1445-yil Moskva ulug knyazi Vasiliy II ni asir olgan. *Ulugʻ muhammad sulolasi* 1521-yil barham topgan.

## Manbalar

## Yana qarang

* Toʻxtamish
Ulugʻ yurt

**Ulugʻ yurt** — Chingizxon vafotidan soʻng Moʻgʻumar davlati tarkibida tashkil topgan uluslardan biri. Unga Moʻgʻuliston, Shimoliy Xitoy, Tangut va Koreya karagan. Kron (ulugʻ xon) uni boshqargan va yasa (moʻgʻul qonunlar majmuasi)ga binoan uluslar (Joʻji ulusi, Chigʻatoy ulusi va elxoniylar yoki hulokuiylar)ning barchasi unga boʻysungan. Lekin Munke kron vafotidan soʻng uluslar amalda Ulugʻ yurtga buysunmay qoʻyganlar va oʻzlarini mustaqil idopa qila boshlaganlar. Oʻqtoyxon davri (1227—41) da Shimoliy Xitoy va Koreya (1234), Xubilay hukmronligi yillari (1260—94) Xitoyning jan. qismi ham Ulugʻ yurtga boʻysundirilgan. Shu vaqtdan boshlab poytaxt Qoraqurumdan Xonbaliqka (hozirgi Pekin) koʻchirilgan. Lekin xitoylarning Min sulolasi hokimiyatni qoʻlga olgach, moʻgullar Xitoydan butunlay quvib chiqarilgan (1368). Qoonlar hukmronligi (Tulixon avlodi) faqatgina Moʻgʻulistonning oʻzida saqlanib qolgan va 17-asrgacha davom etgan.
Ulugʻbek (maʼnolari)

**Ulugʻbek**:

* Ulugʻbek - Ulugʻbek — Toshkent shahar tumani
Ulugʻbek — XIV asr Temuriylar sulolasidan hukmdor.
* Ulugʻbek (astronom) (taxallusi; asl ismi Muhammad Taragʻay) [1394.
* Ulugʻbek (shaharcha) - Toshkent sh.
Ulugʻbek (shaharcha)

**Ulugʻbek** - Toshkent shahar Mirzo Ulugʻbek tumaniga qarashli shaharcha (1961-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Kdsiriya (6&nbsp;km). Axrlisi 8.1 ming kishi (2021). Shaharchada Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti va unga qarashli 7 korxona, 2 umumiy taʼlim maktabi ishlab turibdi; 23 savdo, 3 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi, mehmonxona, 4 madaniyat, 2 tibbiyot muassasasi, FAga qarashli kasalxona, 3 sport inshooti bor. Toshkent shahridan U.ga avtobuslar qatnaydi.
Ulugʻbek madrasasi

**Ulugʻbek madrasasi** — Oʻzbekistonda joylashgan 3 ta meʼmoriy yodgorliklar:

* Ulugʻbek madrasasi (1417) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik.
* Ulugʻbek madrasasi (1417—1422) — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik.
* Ulugʻbek madrasasi (1433) — Gʻijduvondagi meʼmoriy yodgorlik.