open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gʻayrat Boymatov

**Gʻayrat Zuhriddinovich Boymatov** (26-fevral 1946-yil, Toshkent) — grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Respublika rassomlik bilim yurtini (1966) va Harkov badiiy sanoat institutini (1971) tugatgan. Boymatov ijodiga badiiy joʻshqinlik, ramziy tasviriy yechim va vositalar, oʻz gʻoyasini turkum lavhalarda (asosan, akvarelda) yaratish xos. Asarlarida milliy madaniy meros (urfodatlar, hunarmandlik. tomosha sanʼati, anʼanaviy turmush tarzi)ni, qadrdon oʻlkaning goʻzal va betakror tabiatini, unga bogʻliq muammolarni yorqin lavhalarda aks ettiradi. Muhim asarlari: "Oʻzbekiston manzaralari" (1986), "Qora qoʻgʻirchoqlar" (1986), "Vizantiya koʻrinishlari" (1989), "Oʻrta Osiyoning qadimgi tangalari" (1995—97) turkumlari; aralash texnikada ishlangan "Oʻlimdan soʻng oʻzga qiyofada dunyoga kelish", "Zinapoyadan yuqoriga intilish", "Sayyoralar", "Rangdor tushlar" (1992); "Tush", "Qora quti", "Insonning yetti gunohi" toʻrtligi (1995-97) va boshqa.

## Manbalar
Ahmad Boymurodov

**Boymurodov Ahmad** (1943.3.5, Buxoro) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi (1999), meʼmor. Usta Ochil Bobomurodov bilan birga ishlab, undan qadimgi meʼmoriy obidalarni taʼmirlash sirlarini oʻrgangan. Usta Shirin Murodov nomidagi Buxoro maxsus ilmiy taʼmirlash ishlab chiqarish korxonasida ustameʼmor. 1980–2000- yillarda B. yetakchi mutaxassis sifatida Abulqosim madrasasi (Toshkent), Ulugʻbek madrasasi (Buxoro), Bahouddin Naqshband majmuasi, Chor Bakr meʼmoriy majmuasi, Buxoro namozgohi, Sayfiddin Bahorziy maqbarasi kabi meʼmoriy obidalarni taʼmirlashga katta hissa qoʻshgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibodulla Boymurodov

**Ibodulla Boymurodov** (1940.25.3, Pastdargʻom tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetining matematika fakultetini tugatgan (1971). 1963-yildan Pastdargʻom tumanidagi 9, 74-maktablarda, 1976-yildan Nurobod tumanidagi 15-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Boymurodov darslarni koʻrgazmali qurollar asosida samarali tashkil etishga katta ahamiyat beradi, har bir oʻquvchi bilan yakkamayakka ishlab, ularni mustaqil fiqolashga, ogʻzaki nutqini oʻstirishga harakat qiladi. "Boshlangʻich sinf oʻquvchilarini oʻyinlar orqali tarbiyalash" mavzuini ishlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eshbolta Boymurodov

**Eshbolta Boymurodov** (1957.18.4, Dehqonobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutining badiiygrafika fakultetini tugatgan (1980). 1980-yildan Dehqonobod tumanidagi maktabda, 1982-yildan Nishon tumanidagi 12maktabda chizmachilik va tasviriy sanʼat oʻqituvchisi. Boymurodov darslarda koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi. U tasviriy sanʼat boʻyicha chuqurlashtirilgan sinf tashkil qilib, iktidorli oʻquvchilarni jalb qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hosil Boymuhamedov

**Hosil Nurmatovich Boymuhamedov** (1918.1.12 Toshkent 1990.14.7) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1976), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), geolologiya mineralogiya fanlari doktori (1960), professor (1962). Oʻrta Osiyo industrial institutini tugatgan (1943). Oʻzbekiston Geologiya boshqarmasida katta geolog va geologkonsultant (195052). Oʻrta Osiyo politexnika institutida dotsent (1950—61). Geologiya va mineral xomashyo institutida katta ilmiy xodim (1957—60). ToshPIda kafedra mudiri (1960-yildan), prorektor (1960—72). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumining bosh ilmiy kotibi va hayʼat aʼzosi (1972—79), Yer haqidagi fanlar boʻlimining akad.kotibi (1979-yildan). Foydali kazilmalar konlarini geokimyoviy usulda izlash Urta Osiyo seksiyasining raisi (1980-yildan). Kosmos boʻyicha ilmiykonsultativ kengash raisi (1984). Bir qancha xalqaro va regional kongress va kengashlar, jumladan jahon geologlari 27Xalqaro kongressining (1984) tashkilotchisi va qatnashchisi. "Oʻzbekiston geologiya jurnali"ning bosh muharriri (1988). Asarlari ruda konlari geologiyasi va Urta Osiyodagi rudali rayonlar va provinsiyalar metallogeniyasiga bagʻishlangan. Urta Osiyo, jumladan Oʻzbekistonning foydali kazilmalar konlari formatsion metallogenik haritasini tuzganlardan biri va bosh muharriri. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985). Birinchi kon ochuvchi (1980). Toshkent shahri koʻchalaridan biri Boymuhamedov nomiga qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyoma

**Boyoma** (1983-yilgacha StenliKongo daryosidagi sharsharalar. Markaziy Afrikada. Kongo Demokratik Respublikasi hududida, Ubundu va Kisangani shaharlari oraligʻida. 150&nbsp;km oraliqda joylashgan 7 katta ostonadan iborat, sharsharalarning umumiy balandligi 40 m. Daryoning shu qismida kema yurmaganligi uchun uning chap qirgʻogʻi boʻylab temir yoʻl oʻtgan. Ostonalardan yuqoridadaryo Lualaba deb nomlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdumoʻmin Boymatov

**Abdumoʻmin Boymatov** (1-yanvar 1931-yil, Fargʻona) – haykaltarosh, Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1989). Respublika rassomlik bilim yurtini (1959) va Leningrad (hozirgi SanktPeterburg) rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutini (1965) tugatgan. Toshkent pedagogika instituti (1966—1985) va Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn institutida (1978—1998) dars bergan. Boymatov dastgohli va mahobatli haykaltaroshlikda ijod qiladi, portret ustasi. Ijodiga akademik sanʼatga xos badiiylik, mahorat, shakl pishiqligi va yaxlitligi, ulugʻvorlik ruhi xos. Muhim asarlari: „Qoraqumda“ (gips, 1964), „Karnay“ (bronza, 1964), „Abu Ali ibn Sino“ (yogʻoch, 1967), „Fidoyi“ (yogʻoch-granit, 1972), „Al-Xorazmiy“ (yogʻoch, 1972), „Al-Forobiy“ (gips, 1974), „Shahid ketganlar xotirasiga“ (bronza, 1977), „Baxmal qizi“ (yogʻoch, 1977), „Furqat va Muqimiy“ (bronza, 1983), „Umar Xayyom“ (gips, 1983), „Alisher Navoiy“ (bronza, 1991) va boshqa; „Pop tumani askarlariga“ (qizil tuf, 1970) va „Quva tumani askarlariga“ (granit, bronza, 1987) va boshqa mahobatli yodgorliklar muallifi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyl-Mariott qonuni

**Boyl-mariott qonuni** — gaz bosimi bilan hajmi orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan qonun; ideal gazning muayyan massasi uchun oʻzgarmas trada gaz bosimining u egallagan hajmga koʻpaytmasi oʻzgarmasligini ifodalaydi. B. — Boyl-mariott qonuni ideal gazlarga tatbiq qilinadi, real gazlar bu qonunga qisman boʻysunadi. Biroq uy temperaturasi va normal bosimga yaqin sharoitda koʻpchilik gazlar B. — Boyl-mariott qonuni ga boʻysunadi, yuqori bosimda esa bu qonundan chetga chiqadi. B. — Boyl-mariott qonunini 1662-yilda R. Boyya va undan mustaqil ravishda 1676-yilda E. Mariott topgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boypoʻrishlisoy

**Boypoʻrishlisoy** — Samarqand viloyatidagi soy. Nurota togʻlarining jan. yon bagʻridan 1700 m balandlikdagi buloklardan boshlanadi. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Uzunligi 15 km. Urtacha yillik suv sarfi 50—100 l/sek. Boypoʻrishlisoy bahorda sel kelganda Oqtepasoyga qoʻshiladi.

## Manbalar
Boysun naslchilik zavodi

**Boysun naslchilik zavodi** — zotdor hisori qoʻchqorlari va qoʻylari yetishtirish bilan shugʻullanadigan zavod. Surxondaryo viloyati Boysun shumanida joylashgan. 1957-yil sentabrda tashkil etilgan. 36 ming qoʻy, shu jumladan 16 ming bosh sovliq bor (2000). 3dda Oʻzbekiston chorvachilik instituti bilan hamkorlikda hisori qoʻylar zotini yaxshilash, mahsuldorligini oshirish, zootexnika qoidalarini takomillashtirish masalalari oʻrganiladi, respublikadagi qoʻychilik xoʻjaliklariga zotli qoʻchqorlar yetkazib beriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boysun svitasi

**Boysun svitasi** (Surxondaryo viloyatidagi Boysun qishlogʻi nomidan) — oʻrta va yuqori yura davriga mansub yotqiziklar. 1959-yilda alohida svita sifatida ajratilgan. Boysun svitasi da qumtosh, alevrolit, mergel, gil va ohaktosh qatlamlari uchraydi. Faunaning koʻp qoddiqdari topilgan. Qalinligi 240 m. Hisor tizmasining jan.gʻarbiy (Koʻhitang va boshqalar) tarmoqlarida tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boysun soyligi

**Boysun soyligi** — Boysun tizmasining janubi-gʻarbiy etaklaridagi soylik. Boysun soyligi shimolida Chagʻil togʻlari, sharkda Sherobod-Sariqamish qirlari, janubiy va janubi-gʻarbda baland tepaliklar va past togʻlar bilan oʻralgan. Mutlaq balandligi 1200 m. Boysun soyligida qish unchalik sovuq emas, yoz issiq va quruq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —0,8°, iyulniki 27°. Yillik yogʻin miqdori 445&nbsp;mm, asosan qish va bahorda yogʻadi. Boysun soyligi ni shimolida Boysun tizmasi etaklaridan va Chagʻil togʻlari yon bagʻirlaridan boshlanuvchi soylar kesib oʻtadi. Bu soylar faqat bahorda toʻlib oqadi, qolgan vaqtlarda qurib qoladi. Boysun soyligida qumoq, shoʻrtob va boʻz tuproqli yerlar koʻp, dehqonchilik qilinadi. Yassi tepalik va qirlarida lalmi bugʻdoy va arpa ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boysungʻur

**Boysungʻur**, **Boysunqur** yoki **Boysunqar** (16-sentabr 1397-yil, Hirot — 20-dekabr 1433-yil) — temuriy shahzoda.

Shohrux Mirzo bilan Gavharshodbegimning oʻgʻli. Boysungʻur 1414 yil Mozandaron, Astrobod va Jurjon viloyatlari hokimi, 1416—20 yillarda esa otasi Shohruxning vaziri boʻlgan. Eron Ozarbayjoni (1420) va Astrobod (1431) hokimi. Ogʻir dardga chalinib 36 yoshida vafot etgan.

Boysungʻur insonparvar, adolatpesha, ilm va adab ahliga muruvvatli hukmdor boʻlish bilan birga, oʻzi ham gʻazallar bitgan, xattotlik va naqqoshlik sanʼatini mukammal egallagan. U Hirotda noyob qoʻlyozmalar jamlangan juda boy kutubxona tashkil qilgan, unda 40 dan ortiq xattot moʻgʻullar istilosi davrida yoʻq qilingan qoʻlyozmalarning boʻlak nusxalarini topib, ulardan nusxalar koʻchirish yoki yaroqsiz holga kelganlarini tiklash bilan mashgʻul boʻlgan. Hirotdagi Gavharshodbegim masjidi bezaklari va. kitobalarini shaxsan Boysungʻurning oʻzi bajarganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. Uning rahbarligi va bevosita ishtirokida Abulqosim Firdavsiy „Shohnoma“sining tanqidiy matni tuzilgan (1425—26). Unga Boysungʻurning oʻzi soʻz boshi yozgan. „Shohnoma“ ning bu nusxasi „Shohnomai Boysungʻuriy“ deb atalgan (rasmlar bilan bezatilgan mazkur qoʻlyozma Tehron muzeyida saqlanadi). Shuningdek Boysungʻur jahon sanʼati tarixida muhim oʻrin tutgan Hirot miniatyura maktabita asos solgan. Bu maktab vakillari tomonidan koʻchirilgan asarlarning koʻpchiligi Istanbul kutubxonalarida saqlanadi.

## Manbalar
Boysungʻur (maʼnolari)

**Boysung‘ur**:

* Boysung‘ur - BOYSUNGʻUR, Boysunqur, Boysunqar (1397.
* Boysung‘ur (temuriy) - BOYSUNGʻUR, Boysunqur, Boysunqar (1477/78—1499) — Movarounnahr hukmdori (1495, 1497).
Boysungʻur (hukmdor)

**Boysungʻur**, Boysunqur, Boysunqar (1477/78—1499) — Movarounnahr hukmdori (1495, 1497). Temuriylardan. Sulton Mahmud Mirzonint oʻgʻli, otasi hayotlik chogʻida Buxoro hokimi boʻlgan. U vafot etgach, ikki marta Samarqand taxtini egallagan, ammo tez orada

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nasirdin Boytemirov

**Nasirdin Boytemirov** (1916, Chu tumani Kegeti qishlogʻi — 1996, Bishkek) — Qirgʻiziston xalq yozuvchisi (1986). Adabiyot institutini bitirgan (Moskva, 1955). Dastlab oʻqituvchi, keyinchalik respublika gazetada maxsus muxbir. "Azamat" (1948), "Saltanat" (1949), "Oxirgi oʻq" (1955), "Tarix esdaligi" (1966) va boshqa asarlarida Ikkinchi jahon urushi janglari, urushdan keyingi qayta qurish voqealari oʻz ifodasini topgan. "Qizil yoʻllik" (1964), "Urquya" (1976), "Adiku" (1984), "Turmush shunday" (1986) va boshqa roman, povest, pyesalarida qirgʻiz mehnatkashlarining turmush tarzi aks etgan. Sheʼr va dostonlardan iborat "Yurak kuylari" (1955), "Muhabbatim — qanotim" (1981) toʻplamlari bor. "Ertaklar" (1939) toʻplami bolalarga bagʻishlangan. Baʼzi sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Normamat Boytoʻrayev

**Normamat Boytoʻrayev** (1950, Bandixon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalqoʻqituvchisi (1995). SamDUning fizika fakultetini tugatgan (1972). 1972-yildan Bandixon tumanidagi 1maktab fizika oʻqituvchisi. B. fizika fanini oʻqitishda boshqa fanlar va mahalliy materiallar, yangi pedagogik texnologiyalar va oʻqitishning zamonaviy ilgʻor usullaridan samarali foydalanib, uyuʼvchilarga puxta bilim berishga intiladi. "Oʻquvchilarning ilmiy dunyoqarashini shakllantirishda fizika fanining tutgan oʻrni", "Fizika darslarida muammoli taʼlimni amalga oshirish" mayuularini ishlab chikqan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boysun toshkoʻmir koni

**Boysun toshkoʻmir koni** — Surxondaryo viloyatining Boysun tumanila yura qatlamlarida joylashgan kon. Boysuntogʻning jan.gʻarbiy tarmogʻi boʻlgan Ketmonchopti tizmasining jan. yon bagʻrida. Tuman markazi Boysundan 10&nbsp;km jan.sharkda, Shoʻrchi temir yoʻldan 60&nbsp;km narida. 1940- yillardan oʻzlashtirila boshlangan. Koʻmir qatlamlari assimetrik koʻtarilgan Ketmonchopti togʻida taxminan 25&nbsp;km²maydonni egallagan. Kon geomorfologik va tektonik jihatdan 3 qism (shim., gʻarbiy va jan.)dan iborat. Quyi, oʻrta yura jinslari orasidan 22 ta koʻmir qatlami topilgan, shuning ikkitasidan koʻmir qazib olinadi. Koʻmir „T“ markasiga mansub va yuqori kaloriyali. Undan koksbriket ishlab chiqarish mumkinligi aniqlangan. Koʻmirning aniklangan zaxirasi 15 mln. t. 1996-yil 10 ming t koʻmir qazib olindi. Istiqbolda koʻmir qazib chiqarishni yiliga 100 ming t ga yetkazish moʻljallangan.

## Manbalar
Boysunsoy

**Boysunsoy** — Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi soy. Surxondaryonint oʻng irmogʻi. Ketmonchopti togʻining jan.sharqiy yon bagʻridagi buloqlar (2500 m)dan boshlanadi. Yuqori oqimi dastlab Qoʻrgʻondarasoy, Avlodsoy, soʻng Hangaronsoy, quyi oqimi Taqirsoy va Taqirkoʻlsoy deb ataladi. Jaloir temir yoʻl st-yasidan 1,5&nbsp;km sharqda Surxondaryoga quyiladi. Uzunligi 82&nbsp;km, havzasining maydoni 55.8&nbsp;km². Boysunsoyga umumiy uz. 213&nbsp;km boʻlgan 150 ga yaqin irmoq qoʻshiladi. Boysunsoy vodiysining eni Avlod qishlogʻigacha 15–16 m dan 80 m gacha. Boysunsoy qrr, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi, oʻrtacha yillik suv sarfi 0,58 m³/sek. Suv koʻpayganda (apr,— iyun) oʻrtacha suv sarfi 1,0 m³/ sek.ni tashkil etadi va yillik oqimining 60—70% ham shu davrga toʻgʻri keladi. Baʼzan sel oqimlari kuzatiladi. Toshqin davrida suvi loykalanadi (13&nbsp;kg/m3).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyxalcha

**Boyxalcha** (Leontice albertii Reyel) -zirkdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik, tugunak ildizli oʻt. Poyasi bitta yoki bir nechta, boʻyi 20—30 sm. Bargi uch qoʻshaloq, har biri uzun bandli, yaprogʻi panjasimon kirqilgan. Guli sariq, toʻpguli — shingil. B. yerdan qor ketishi bilanoq koʻkarib chiqib gullaydi. Togʻli rayonlardagi butazor va daraxtzorlarda koʻllab oʻsadi, gullaganda oʻziga xos goʻzal manzara kasb etadi. Poya va barglarida alkaloidlar, tugunak ildizida saponin bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boychechak

**Boychechak** () – piyozdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 7—20 sm. Ildiz boʻgʻzi bargi bitta, ipsimon, yashil, tuksiz, uzunligi oʻsimlikning boʻyiga teng keladi. Poya barglari navbat bilan joylashgan, pastkilari qalami yoki qalaminashtarsimon, poyani bir oz oʻrab turadi. Gulqoʻrgʻoni 6 ta, oddiy tojsimon, tutashmagan, sargʻish, 5–7&nbsp;mm uzunlikdagi gulbarglardan tashkil topgan. Changchisi 6 ta, gulqoʻrgʻoniga nisbatan sal qisqa. Tugunchasi 3 uyali. Koʻsakchasi bandchali, gulqoʻrgʻondan 1,5 baravar qisqa. Boychechak bahor darakchilaridan biri. Fev.—mart oylarida gullab, meva beradi. Choʻl va adirlarning soz tuproq, qumloq hamda toshloq tuprokli yerlarida oʻsadi. Boychechak Afgʻoniston va Eronda ham uchraydi. Oʻzbekistonning ayrim joylarida zaʼfaron () va savrinjon ()ni ham boychechak deb atashadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boychechak qoʻshigʻi

**Boychechak** – mavsumiy marosim qoʻshigʻi. Turkiy xalqlarda qadim zamonlardan kattalar, keyinchalik bolalar tomonidan kuylab kelingan. Bolalar erta bahorda dala va bogʻlardan boychechaklar terib, undan guldastalar yasaganlar, tol navdalaridan chambarlar qilib, boshlariga kiyganlar hamda guldastalar koʻtargan holda uymauy yurib, „Boychechak“ qoʻshigʻini aytganlar, uy egalariga gullar ulashganlar. Bolalardan biri asosiy toʻrtliklarni kuylagan, qolganlari naqarotni joʻr boʻlib ijro etishgan. Shu tariqa uy egalaridan sovgʻalar olishgan.

## Manbalar
Boychibor

**Boychibor**, Chibor - epik ot. Alpomishning xos oti, uning barcha safar va sarguzashtlarida ajralmas yoʻldosh. Boychibor Boyboʻrining xonazot yilqilaridan Tarlonbiyaning bolasi, epik anʼana asosida afsonaviy uchqur ot sifatida tasvir etiladi. "Alpomish" dostonida "Qoʻltigʻida toʻrt yarim gaz qanoti, asl tulpor ekan oʻzbekning oti", deb taʼriflanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyoʻgʻlilar

**Boyoʻgʻlilar**, boyqushlar – yapaloqqushlar oilasiga mansub tungi yirtqich qushlar urugʻi. Yevropa, Osiyo, Amerika va Afrikada tarqalgan, 20 tacha turi bor. Oʻzbekistonda bir turi – uy boyoʻgʻlisi uchraydi. Oyoqlari kuchli va paxmoq, tumshugʻi qayrilgan, pati mayin, tovushsiz uchib kelib, oʻljasini tutib oladi. Koʻzlari oʻtkirligidan salgina yorugʻni ham sezadi. Xira kulrang pati qorongʻida koʻzga chalinmaydi. Boyoʻgʻlilarning bu turi Yevropa, Shimoliy Afrika, Osiyoda ham tarqalgan. Uni dasht va choʻllarda, haroba va qabristonlarda uchratish mumkin. Nari bilan modasi faqat urchish davrida birga yashaydi. Bahorda kechalari, baʼzan kunduzi ham sayraydi. Ovozi yigʻlagan bolaning tovushini eslatadi. Uyasini turli kovaklarga quradi. 4–9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan bir oyda joʻja chiqadi. Boyoʻgʻlilar mayda kemiruvchilar, kaltakesaklar, hasharotlar va kichik qushlar bilan oziqlanadi. Zararkunanda kemiruvchilarni qirib, xoʻjalikka foyda keltiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Boyqaro Mirzo

**Boyqaro Mirzo** (1393—1423) - Hamadon va Luriston hokimi (1414— 15). Temuriy. Umarshayx Mirzoning oʻgʻli. 1410-yilgacha Shohrux Mirzo saroyida, soʻng akasi, Iroq va Fors viloyatlari hokimi Iskandar Mirzo saroyida xizmat qilgan. Shohrux Boyqaro Mirzoga Hamadon shahri, Vuruja va Nahovand qalʼalari hamda butun Luristonni suyurgʻol qilib bergan (1414). Boyqaro Mirzo Iskandar Mirzo qutqusi bilan 1415-yil Shohruxga qarshi isyon koʻtargan va shu yilning 9-iyunida Sherozni egallagan. Shohrux katta qoʻshin bilan shaharni qamal qilib, uni 8-noyabrda qayta egallaydi, Boyqaro Mirzo taslim boʻladi. Shohrux uni dastlab Qandahorga — Qaydu Mirzo huzuriga, biroq u yerda ham isyonkorlik belgilari ayon boʻlgach, 1417-yil Samarqandga joʻnatgan. Koʻp oʻtmay Boyqaro Mirzo lashkargohda qatl etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barot Boyqobilov

**[[Barot Boyqobilov|Boyqobilov Barot Tillayevich]]** (1937.14.3, Urgut tumani Kenagas qishlogʻi) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1997), SamDU filologiya fakultetini tamomlagan (1962). Oʻzbekiston davlat badiiy adabiyot nashriyoti (1962—1963), yoshlar gaz. , (1963—1968), bolalar adabiyoti nashriyoti (1968—1974)da muharrir, boʻlim mudiri, bosh muharrir oʻrinbosari. Partiya va hukumat idoralarida xizmat qilgan (1974—1990). „Muloqot“ jurnali bosh muharriri (1991-yildan). B.ning „Samarqand satrlari“ (1962), „Visol“ (1965), „Seni izlayman“ (1968), „Samarqand ushshogʻi“ (1969), „Afrosiyob“ (1970), „Kim sokin yashaydi Oʻzbekistonda“ (1990) va boshqa sheʼriy toʻplamlari, bir nechta dostonlari nashr etilgan. Uning „Kun va tun“ (1968) sheʼriy qissasida Boburning badiiy obrazi oʻzbek adabiyotida ilk bor namoyon boʻldi. Keyinchalik B. Alisher Navoiy hayoti va ijodiga bagʻishlangan „Shukuxli karvon“ (1981), „Notinch Xuroson“ (1985), „Sokin Xurson“ (1992) va „Qonli Xuroson“ (1992) dostonlarini, „Hayrat ul-Ahror“ (1997) sheʼriy romanini eʼlon qildi. Soʻng ular asosida besh dostondan iborat „Yangi hamsa“ni (1998) va „Oʻzbeknoma“ (1999) sheʼriy romanini yaratdi. B. oʻzbek sheʼriyatida sonet janrining ravnaq topishiga katta hissa qoʻshdi. B. Petrarka, V. Shekspir, P. Neruda, R. Hamzatov sonetlarini, oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1994).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyqoʻngʻirsoy

**Boyqoʻngʻirsoy** — Jizzax viloyati Gʻallaorol tumanidagi soy. Sangzor daryosining chap irmogʻi. Turkiston togʻlarining shimoliyyon bagʻridagi 2800 m balandlikdan boshlanib, shimoli-gʻarbga tomon oqadi. Katta Korashaqshaq tangisi archa, qoraarcha, togʻolcha oʻsadi; ayiq, quyon va boshqa hayvonlar yashaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bokkachcho Jovanni

Bokkachcho (Boccaccio) Jovanni (1313, Parij—1375.21.12, Chertaldo, Florensiya yaqinida) – italyan yozuvchisi, Yevropa Uygʻonish davri adabiyotining yirik vakili. Neapolda huquq fanlarini oʻrgangan. Bokkachcho Florensiya siyosiy hayotida faol qatnashgan. Dastlabki asarlari („Filokolo“, 1336; „Filostrato“, 1338)da ishqiy sarguzashtlar tasvirlangan. Bokkachchoning antik mifologiya syujetlari asosida yaratilgan „Ameto“ (1341), „Fyezolan parilari“ (1345) pastorallari, „Fyametta“ (1343) qissasi hamda sonetlari bor. Yuzta novelladan iborat „Dekameron“ (1350—53) asari Bokkachcho ijodining choʻqqisi hisoblanadi. Unga 7 juvon va 3 yigitning 10 kun davomida aytgan hikoyalari asos boʻlgan. Asar nomlanishi (yunoncha: dekameron – oʻn kunlik) shundan. Bokkachcho bu asarida xurofotga qarshi oddiy inson va uning erkin muhabbatini ulugʻlab, zohidona hayotni rad qilgan. Bokkachchoning ijodi Uygʻonish davri italyan hikoyachiligidagina emas, balki 15—16-asrlar Yevropa adabiyotida ham realizmning shakllanishida katta ahamiyatga ega boʻldi. Yozuvchi hayotining soʻnggi yillarida „Quzgʻun“ (1354—55) dostoni va „Dante Aligyeri hayoti“ (taxminan 1360) kitobini yozgan. „Dekameron“ oʻzbek tiliga Qodir Mirmuhamedov tomonidan tarjima qilingan (1978).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boksitlar

**Boksitlar** (frans. bauxite, Janubiy Fransiyada dastlab B. katlamlari topilgan LeBo joy nomidan) — alyuminiy rudalari. Asosan alyuminiy gidroksidi (28—80%), temir oksidi va boshqa komponentlar aralashmasidan iborat. B.ning asosiy kimyoviy komponenti glinozyom (A12O3), doimiy tarkibiy qismi temir oksidi (Fe2O3). Rangi toʻq qizil, jigarrang, kulrang. Boksitlar 1,8— 3,1; qattiqligi tarkibidagi temir oksidiga qarab 3—6. B. tuzilishiga kura qattiq, jipslashgan va baʼzan uvalanuvchan boʻladi. B. konlari asosan nordon, ishqorli va asosli jinslarning lateritlm nurashidan yoki dengiz va koʻllarda glinozyomning koʻp toʻplanishidan paydo boʻladi. B. mineralogik tarkibiga qarab 2 turga boʻlinadi: 1) diasporbyomitli B., 2) gidrargillitli (gibbsitli) B. Birinchisi koʻproq geosinklinal konlarida, ikkinchisi platforma konlarida uchraydi. B. — alyuminiy olinadigan xom ashyo, shuningdek undan boʻyoq, abraziv va oʻtga chidamli materiallar olinadi. B. foydalanishga yarokli boʻlishi uchun tarkibidagi glinozyomning kremniy oksidiga nisbati 2,6 baravar ortiq, glinozyom esa 28% dan kam boʻlmasligi kerak. B. konlari Ukraina (Krivoy Rog)da, Rossiya Federatsiyasi (Ural, Sibir), Qozogʻistonda bor. Bu konlarda mayda korund zarrachalari uchrab turadi. Oʻzbekistonda B. va uning oʻzgarishi natijasida paydo boʻlgan korund katlamlari Shim. Fargʻona, ChatqolQurama va Nurota togʻlarida, Qizilqumdagi Tomdi togʻida topilgan. Xorijda asosan Avstraliya, Yamayka, Surinam, Gayana mamlakatlarida koʻplab qazib chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boku komissarlari

**Boku komissarlari** — Boku kommunasinmnt 26 arbobi. Boku XKS raisi S. G. Shaumyan, xalq komissarlari M. A. Azizbekov, P. A. Japaridze, I. T. Fioletov, G. N. Korganov, Ya. D. Zevin, M. G. Vezirov hamda partiya, shoʻro va harbiy xodimlardan I. V. Maligin, G. K. Petrov, A. M. Amiryan, V. F. Poluxin, I. Ya. Gabishev, S. G. Osepyan, E. A. Berg, B. A. Avakyan, A. A. Boryan, M. V. Basin, M. R. Koganov, A. M. Konstandyan, A. A. Bogdanov, S. A. Bogdanov, F. F. Solnsev, I. A. Mishne, I. P. Metaksa, I. M. Nikolayshvili, T. M. Amirovlar „Markaziy Kaspiy diktaturasi“ hukumati tomonidan qamoqqa olinib, 1918-yil 20-sentabrda Zakaspiyda otib tashlanganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boku kommunasi

**Boku kommunasi** — Boku va Ozarbayjon hududining bir qismida oʻrnatilgan shoʻrolar hukumati (1918-yil 25.4— 31.7)ning adabiyotlarda qabul qilingan komi. Hukumat bolsheviklar va soʻl eserlardan tarkib topgan. XKS raisi — S. G. Shaumyan. Inglizturk qoʻshinlari tomonidan tormor keltirilib, rahbarlari otib tashlangan (qarang Boku komissarlari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boku neft-gaz rayoni

**Boku neft-gaz rayoni** — Ozarbayjon Respublikasining Apsheron ya. o. va Kaspiy dengizining yarim orolga tutash akvatoriyasidagi nisbatan katta zaxiraga ega boʻlgan neftgaz konlari. Janubiy Kaspiy neftgaz havzasiga mansub 80 dan ortiq kondan iborat. Neft konlari murakkab burmalanishga uchragan qatlamlar (braxiantiklinallar) orasida, baʼzan balchiq vulkanlarida, qum, qumtosh va gillardan tashkil topgan oʻrta pliotsen davri jinslarida joylashgan. Umumiy maydoni 8500&nbsp;km². Boku neft-gaz rayoni g. r.da 20 mingga yaqin burgʻ qudugi kavlangan. Neft uyumlari 4500 m chuqurlikkacha boʻlgan qatlamlarda uchraydi. Konlar ishga solingandan buyen jami 1 mlrd. t dan ziyod neft qazib olingan. Apsheron ya. o.da neft oddiy quduqlardan jun usullar bilan juda qadimdan olib kelingan. 1869-yilda birinchi burgʻ qudugʻidan neft olina boshlanishi bilan neft sanoati ham rivojlana boshladi. 20-asr boshida Boku neft-gaz rayoni g. r. neft qazib olish boʻyicha dunyoda 1 oʻringa chiqdi (1901-yilda 11,4 mln. t). Ammo 1 jahon urushi arafasida neft olish 7,7 mln. t ga tushib qoldi. 1920- yillargacha neft yuza qatlamlarda joylashgan faqat 6 ta kondan olingan. Keyinroq yangi konlar ochilib, nasosli va kompressorli usullar qoʻllanila boshladi. Neftni qayta ishlovchi korxonalar (asosan Bokuda joylashgan) ham qayta jihozlandi. 1940-yilda Ozarbayjon Respublikasida 22 mln. t neft qazib olindi (bu oʻsha davrda Ittifokda qazib olingan neftning 71%ni tashkil etdi). 1940- yillar oxirida Kaspiy dengizi tubidan katta neft konlari ("Neft toshlari", Darvin sayozligi va boshqalar) topilib ishga tushirildi. Dengizdagi konlar quruqlik bilan estakadalar orqali tutashtirilgan. Hozir neft 7—8 ming m dan ortiq chuqurliklardan ham olinmoqda. Gaz kondensata va neftgaz.kondensata konlari ham bor. Tabiiy gazning katta zaxirasi Qoradogʻ gazneft konida joylashgan. Gaz konlaridan foydalanish 1950- yillar oxiridan boshlangan.

Boku neft-gaz rayoni g. r. nefti metannaften turiga mansub. Zichligi 849,0–920&nbsp;kg/m3, tarkibidagi oltingugurt 0,13—0,39%, parafin 0,61—6,04% ni tashkil etadi. Gazning tarkibi 90—96% metan, 1,7— 5,3% etan, 0,51,5% propan, 0,31,5% butan, 0,3—1,5% pentan va boshqalardan iborat.

Boku neft-gaz rayoni g. r.da yangi yirik istiqbolli neftgaz konlari topildi. Gazning zaxirasi 16,5 mlrd. m3. Gaz konlaridan Ozarbayjonning sanoat shaharlariga gaz quvurlari tortilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nurpeyis Boygʻonin

**Nurpeyis Boygʻonin** (1860-yil, Axtyube viloyati Boygʻonin tumani — 9-aprel 1945-yil) — Qozoq xalq oqini, yirik jirov. Kozogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼatarbobi (1939). Yoshligidan ovullarda oʻlanlar aytgan, 17 yoshidayoq "bola jirchi" nomini olgan. "Qoʻblandi", "Er Targʻin", "Toʻraxon" kabi xalq dostonlarini, ayniqsa botirlik jirlarini yaxshi bilgan. Oʻz termalarida hayotni, doʻstlik, botirlik, insonparvarlik va mehnatni ulugʻlagan. Oqinning "Kubugul", "Norqiz", "Alpamis", "Oqkenja", "Qiz Jibek", "AymanSholpan", "Toʻraxon" va boshqa dostonlarida qozoq xalqining hayoti haqiqiy aks ettirilgan. Nurpeyis Boygʻoninning "Oʻzbekiston" sheʼrida Oʻzbekistonning goʻzal tabiati, oq koʻngil, mehnatsevar odamlari kuylanadi.

## Manbalar
Bokiy

**Bokiy** (taxallusi; asl ismi Mirzaabdulla Nasriddinov) (1882.9.5 — 1967.4.4, Fargʻona viloyati Rishton qishlogʻi) — oʻzbek adabiyotshunosi (manbashunos), shoir. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943). Sharq-mumtoz adabiyotini chuqur bilgan, xalq orasida navoiyxon, bedilxon degan nom olgan. Alisher Navoiy yubileyini oʻtkazish Respublika qoʻmitasi tuzilishi (1938-yil 15-sentabr) munosabati bilan qoʻmita ilmiy maslahatchisi (1938). Oʻzbekiston Til, adabiyot, tarix institutida bosh maslahatchi (1940—43). Navoiy asarlarini eski oʻzbek yozuvidan yangi yozuvga oʻtkazishda koʻmaklashgan. Muqimiy, Nodim Namangoniy, Rojiy Margʻiloniy va Rojiy Koʻxandiylar bilan oʻtkazilgan mushoaralarda qatnashgan. Oʻzbek va fors tillarida gʻazallar yozgan, Navoiy asarlariga muhammaslar bogʻlagan. Navoiyning "Tuhfat ulafkor" qasidasini forschadan oʻzbekchaga tarjima qilgan (1939).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boku teatr studiyasi

**Boku teatr studiyasi** — Bokudagi M. F. Oxundov nomidagi teatr texnikumi qoshida oʻzbek aktyorlarini tayyorlash uchun tashkil etilgan studiya (1925). Unda oʻzbek teatrining Halima Nosirova, Sayfi Olimov, Nazira Aliyeva, Zuhur Qobulov, Saʼdulla Toʻraboyev, Hakima Xoʻjayeva, Karim Yoqubov, Rahimberdi Bobojonov kabi vakillari tahsil koʻrgan. Yosh oʻzbek aktyorlari 3 yillik oʻqish mobaynida ozarbayjon teatrining taniqli arboblari (Kirmonshoxli, A. A. Tuganov, V. V. Sladkopevsov kabi) badiiy rahbarligida J. Jabborlining "Oydin", J. Molyerning "Jorj Danden", B. Tomasning "Charli xola" spektakllarini tayyorlab qaytdi. Boku teatr studiyasi s 1927-yilda oʻz faoliyatini tugatgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boku xonligi

**Boku xonligi** — Ozarbayjonda 18-asr oʻrtasi—1806-yilda mavjud boʻlgan davlat. Markazi — Boku shahri Eron bosqinidan xavotirlanib ixtiyoriy ravishda Rossiyaga qoʻshilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bol ajratgich

**Bol ajratgich** (asalarichilikda) — ramkadagi mumkatakni buzmasdan undagi asalni ajratib oladigan mashina; markazdan qochma kuch taʼsirida ishlaydi. 1865-yil chex asalarichi konstruktori Grushko ixtiro qilgan (ungacha bol mumkatakni presslab olingan). Bol ajratgich silindrsimon bak, ichki baraban — rotor va harakatlantirgichdan iborat. Bakning oʻrtasiga tik oʻq oʻrnatilgan. Bu oʻqqa biriktirilgan barabanga sim tur tortilgan. Barabanga oʻrnatiladigan ramkaning mumkataklari (bularning ogʻzi ochilgan) shu sim toʻrga tegib turadi. Harakatlantirgich bilan oʻq aylantirilganda mumkataklardagi asal markazdan qochirma kuch taʼsirida bak devoriga va undan bak tubiga tushadi. Asalni bak joʻmragidan idishlarga tushirib olinadi. Bol ajratgich ning xordial, radial va kombinatsiyalashgan xillari bor. Xordial Bol ajratgich da ramkalar xorda boʻyicha, yaʼni bak devoriga yon tomoni bilan, radial Bol ajratgich da ramkalar radius boʻyicha joylashtiriladi. Bol ajratgich hozir ham ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bola baxshi

Abdullayev Qurbonnazar (Bola Baxshi) 1899-yilda Xiva tumani Gullanbogʻ qishlog'ida tug'ilgan– 1938-yilda "Oʻzbekiston xalq dostonchilik" unvoniga sazovor bo'lgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Xorazm dostonchilik maktabining yirik vakili. Xorazmlik Jumanazar baxshining shogirdi. Oʻn yoshlaridayoq katta yoshdagi baxshilar davrasida doston, qoʻshiq aytganligi uchun „Bola baxshi“ nomini olgan. Uning repertuarida „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“, „Oshiq Mahmud“, „Bozirgon“, „Xirmondali“, „Avazxon“, „Kampir“, „Qirqming“, „Safar koʻsa“ kabi 20 ga yaqin doston boʻlib, ulardan „Bozirgon“ (1965), „Avazxon“ (1967) dostonlari yozib olinib, nashr etilgan. U yoshlarga doston aytishni oʻrgatish maktabi tashkil qilgan (1970), koʻpgina shogirdlar yetishtirgan. Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati dekadasi (Moskva, 1937), Oʻzbekiston xalq ijodchilari olimpiadasi (Toshkent, 1938), Xalqaro Oltoyshunoslar (Toshkent, 1987) hamda boshqa folklor anjumanlari (1978, 1985)da qatnashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Mirzayev T., Xalqbaxshilarining epik repertuari, T., 1979.
Bola qochdi

**Bola qochdi** — sunnat toʻylarida xatnaga yotqizish oddidan toʻy bolani oʻrtoqlari tomonidan qishloq yoki mahalladagi xonadonlardan biriga, koʻp hollarda, togʻasi, amakisi, ammasi yoki xolasining uyiga yashirish marosimi. Bola qochdi marosimi bolalarningjoʻraboshisi rahbarligida oʻtkaziladi. Toʻy bolani xatnaga yotqizish vaqti yetgach, uning otasi joʻraboshiga pul, ziyofat uchun masalliqberadi. Shundan soʻng bolalar toʻy bolani yashirgan xonadondan olib keladilar. Bola qochdi marosimi qadimda toʻybolani yomon ruhlar xurujidan saqlab qolish, himoyalash maqsadida bir narsa yoki pul evaziga qayta sotib olish maqsadida oʻtkazilgan. Keyinchalik bu marosim oʻzining qad. sehrjodu qilish harakterini yoʻqotib, toʻyni qizitish maqsadida oʻtkaziladigan oʻyinga aylanib qoldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar bogʻchasi

**Bolalar bogʻchasi** — maktab yoshigacha boʻlgan bolalarni tarbiyalovchi muassasa. Birinchi marta 1837-yil Germaniyada nemis pedagogi F. Frebel tomonidan tashkil etilgan. Bolalar bogʻchasi xalq taʼlimi tizimining dastlabki boʻgʻini hisoblanadi (qarang maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasi). 

Oʻzbekistonda odatdagi Bolalar bogʻchasi 3—7 yoshli bolalarga moʻljallangan. 2 oylikdan 7 yoshgacha boʻlgan bolalar tarbiyalanadigan yaslibogʻchalar ham bor. Bundan tashqari sogʻlomlashtirish bogʻchalari, jismoniy va aqliy nuqsonli bolalar uchun bogʻchalar, uybogʻcha, mavsumiy bogʻchalar (asosan qishloq xoʻjaligi ishlari koʻpaygan vaqtda tashkil etiladi), "bolalar bogʻchasimaktab" majmui ham mavjud. Bolalar bogʻchasi hokimiyatning ijroiya organlari tomonidan tuman, shahar, muassasa, korxona, xoʻjalikda tashkil etiladi. Bolalar bogʻchasi qaysi tashkilot qaramogʻida boʻlishidan qatʼi nazar Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi uni kadrlar bilan taʼminlaydi va faoliyatiga ilmiy pedagogik jihatdan rahbarlik qiladi. Oʻzbekistondagi bogʻchalarda bolalarga chet tillari, xoreografiya, tasviriy va musiqiy sanʼat, kompyuter savodxonligi asoslarini oʻrgatuvchi 800 dan ortiq guruh tashkil etilgan. 2000-yil Oʻzbekiston Respublikasida 6742 Bolalar bogʻchasi ishladi, ularda 608 ming 500 bola tarbiyalandi.Bog'chalar ochilishi ko'plab oilalarga qulaylik va osonlikni yaratib berdi.

## Manbalar
Bolalar jinoyatchiligi

**Bolalar jinoyatchiligi** — q. Voyaga yetmaganlar javobgarligi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar kutubxonasi

**Bolalar kutubxonasi** – maktab yoshidagi bolalar va usmirlarga xizmat koʻrsatadigan muassasa. Oʻzbekistonda bunday kutubxonalar ommaviy ravishda 30-yillarda vujudga kela boshlagan. Yosh avlodni davr talabi darajasida tarbiyalashda Bolalar kutubxonasi muhim ahamiyatga ega. Bolalar kutubxonasining kitob jamgʻarmasi tarbiya vazifalari va kitobxonlarning yosh xususiyatlariga muvofiq tashkil etiladi. Kitob oʻqish yuzasidan bolalarga yakka tartibda yoʻl-yoʻriq koʻrsatiladi, turli ommaviy tadbirlar oʻtkaziladi. 1965-yilda tashkil qilingan Respublika bolalar kutubxonasi respublika viloyatlari bolalar kutubxonalariga, bolalar bilan ishlaydigan muassasalarning kutubxonalariga uslubiy rahbarlik vazifasini bajara boshladi (kutubxona jamgarmasi 300 mingdan ortiq, 1998). Yoshlarni bilimli, maʼnaviy barkamol qilib tarbiyalash, ularda oʻqish madaniyatini shakllantirishda Bolalar kutubxonalarining olib borayotgan ommaviy ishlari qoʻl kelmoqda (mashhur kishilar bilan uchrashuvlar, „Kitobxonlar konferensiyalari“, „Ovozli oʻqishlar“, „Adabiy ertaliklar“, „Kitoblar haftaligi“ va hokazo).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bola huquqlari toʻgʻrisida konvensiya

**Bola huquqlari toʻgʻrisida konvensiya** — bolalar huquqi toʻgʻrisidagi xalqaro huquq normalari kuchiga ega boʻlgan hamda kelajakka qaratilgan eng toʻla va birinchi hujjat. BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1989-yil 20 noyabrda bir ovozdan qabul qilingan. Konvensiya 1959-yilda qabul qilingan Bola huquqlari deklaratsiyasi qoidalarini rivojlantiradi. Deklaratsiya „Insoniyat oʻzida mavjud boʻlgan eng yaxshi narsalarning hammasini bolalarga berishga majbur“ deb eʼlon qilgan edi. Konvensiya esa ushbu Deklaratsiya va boshqa xalqaro hujjatlardagi bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi qonunlarni oʻzida mujassamlashtirgan.Bola huquqlari toʻgʻrisida konvensiya t. k. dunyoning barcha mintaqalaridagi xalqlar uchun teng ahamiyatga ega, asosiy maqsadi bolalar manfaatlarini mumkin qadar himoya qilishdan iborat. U muqaddima, 3 qism, 54 moddadan iborat. Konvensiyaga asosan agar milliy qonunlarda balogʻat yoshi birmuncha erta belgilangan boʻlmasa, 18 yoshga toʻlmagan har qanday shaxs bola hisoblanadi.Bola huquqlari toʻgʻrisida konvensiya t. k. insonning fuqarolik, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquklari yigʻindisidan iborat. U bolalar oʻzining axloqiy, aqliy va ruhiy qobiliyatlarini erkin rivojlantirishi uchun boshqa narsalardan tashqari sogʻligʻi va atrof muhitning xavfsizligi, tibbiy yordamga ega boʻlish va ovqatlanish, kiyim-kechak, turarjoy xususidagi minimal normalar bilan taʼminlanishi zarurligini talab etadi. Konvensiyaga kura, bola oʻzining kamol topishida oʻzi faol ishtirok etish, oʻz fikrini bayon qilish huquqiga ega, bu esa uning hayotiga oid masalalarni hal etishda hisobga olinishini taʼminlaydi. Konvensiya bolaning yashash va sogʻlom rivojlanish huquqiga, farzandlikga olish bilan boglits huquqqa, noraso bolalar va qochoq bolalar, shuningdek huquqbuzarlik sodir etgan bolalarning huquqlariga oid qoidalarni oʻz ichiga oladi, bolalarga gʻamxoʻrlik qilish va ularni himoya qilishda oila va otaonaning birinchi darajali roli, bolalarga yordam koʻrsatish borasidagi majburiyatini tan oladi. Bolalarni kamsitmaslik — Konvensiyaning muhim tamoyillaridan hisoblanadi. Bolalar irqi, tanasining rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy yoki boshqa eʼtiqodi, millim, etnik yoki ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy holati, sogʻligʻining ahvoli otaonasi yoki qonuniy vasiysi yoxud qandaydir boshqa holatlardan qati nazar, bironbir kamsitishlarsiz oʻz huquqlaridan foydalanishi kerak. Bola huquqlari toʻgʻrisida konvensiya t. k. 1990-yil 2-sentabrda kuchga kirgan. Unga Oʻzbekiston Respublikasi 1992-yil 9 dekabrda qoʻshilgan. Konvensiyani ratifikatsiya qilgan yoki unga qoʻshilgan davlatlar uni bajarish yuzasidan tadbirlar boʻyicha Bola huquqlari qoʻmitasiga muntazam ravishda milliy maʼruzalar yuborib turadi. Oʻzbekiston Respublikasida ushbu Konvensiyani bajarish boʻyicha birinchi milliy maʼruza 1997-yilda tayyorlandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar poliklinikasi

**Bolalar poliklinikasi** – 14 yoshgacha boʻlgan bolalarga tibbiy yordam koʻrsatadigan davolashprofilaktika muassasasi. Bolalar poliklinikasi bolalar kasalxonasi tarkibiga kirishi yoki mustaqil holda faoliyat koʻrsatishi hamda koʻp tarmoqli boʻlishi mumkin. Qishloq joylarda markaziy tuman kasalxonalari qoshidagi poliklinikalarda bolalar maslahatxonasi boʻladi.

Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda (Toshkent shahrida) kattalar va bolalar poliklinikalari hamda ayollar maslahatxonasida „oilaviy vrach“ omillari asosida tibbiy yordam koʻrsatadigan oilaviy poliklinikalar tashkil qilingan. Bu joylarda Bolalar poliklinikasi vazifasini oilaviy poliklinikalar bajaradi. Shu bilan birga bolalar konsultativdiagnostika poliklinikalari (markazlari) ham ochilgan. Bolalar poliklinikasida ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam koʻrsatadigan xonalar (jarroh, logoped, revmatolog, tish, koʻz, buruntomoq va quloq kasalliklari, badantarbiya va uqalash xonalari), uyda yordam koʻrsatish va sogʻlom bolalar boʻlimi, sut oshxonasi mavjud. Bolalar poliklinikasida tez-tez qoʻzib turadigan kasalliklardan aziyat chekadigan bemorlar dispanser kuzatuvida boʻladi (qarang Dispanserizatsiya). Bolalar poliklinikasida bir necha vrach boʻlsa, ularning har biri maʼlum uchastkalarga biriktirib qoʻyiladi. Uchastka hududida yashaydigan har bir vrachga 1-2 hamshira yordam beradi. Bolalar poliklinikasi sogʻlom bolalarning asabiy, ruhiy, jismoniy rivojlanishini muntazam kuzatib borish, maslahatlar berish, bolalar va ularning ota-onalarini sanitariya va gigiyena jihatidan tarbiyalash ishlarini amalga oshiradi. Shuningdek, bolaning jismoniy rivojlanishiga alohida ahamiyat beriladi; gavda vazni oʻlchamlari (antropometriya) qayd qilib boriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar psixologiyasi

**Bolalar psixologiyasi** – psixologiya sohasi, bolalar psixologik rivojlanishining umumiy va alohida xususiyatlarini, turli yosh bosqichlarida bu jarayon qanday kechishi, uni harakatlantiruvchi kuchlar va qonuniyatlarni tadqiq qiladi. Shu sababli bolalar psixologiyasini koʻpincha „Yosh psixologiyasi“ deb ataydilar.

Bolalar psixologiyasi bolalarda psixik jarayonlar (maʼrifiy, nutqiy, hissiy, irodaviy va hokazo) paydo boʻlishi va rivojlanishini, psixik xususiyatlar qaror topishini, xilma-xil faoliyatning (oʻyinlar, oʻqish, mehnat) rivojlanishini, bolaning shaxs sifatida shakllanishini oʻrganadi. Bolalar psixologiyasi umumiy psixologiyada ishlab chiqilgan tadqiqot usullaridan foydalanadi, biroq uni qoʻllashning oʻziga xos xususiyatlari bor. Bola shaxsi yosh xususiyatlarini oʻrganishda koʻndalang, kesma va longityud deb nomlangan tadqiqotlar oʻtkaziladi.

Birinchi holatda birgina psixik jarayonning oʻzi bir vaqtda turli yosh guruhlariga taalluqli boʻlgan bolalarda tadqiq qilinadi. Ikkinchi holatda (longityud) esa maʼlum bir (alohida tanlab olingan) bolalarning psixik xususiyatlari koʻp yillar davomida tadqiq qilinadi. Bu esa oʻz navbatida ular psixikasi rivojlanishining umumiy kechishini kuzatish imkoniyatini beradi. Bolalar psixologiyasida asosan ota-onalarga bolaga unga boʻlgan ishonch, hurmat, qoʻllab-quvvatlash, unga boʻlgan eʼtiborlarini his qildirish. Mumkin boʻlgan va mumkin boʻlmagan holatlar oʻrgatiladi.

Bola dunyoni, atrofni ota-ona koʻzlari bilan anglaydi. Ota-onaga nima yomon boʻlsa, bola shuni yomon deb hisoblaydi. Ota-ona kimni xush koʻrsa, bola uchun u inson yaxshi boʻladi. Bu holat bolani 10-12 yoshiga qadar davom etadi. Undan keyin bola oʻzi xulosa qilishga oʻrganishni boshlaydi. Shunday ekan, bolaning har bir harakati – bu koʻzgudagi sizning aksingiz.

Bolalar psixologiyasi 19-asr oʻrtalarida mustaqil fan sifatida ajralib chiqa boshladi. U pedagogika psixologiyasi, pedagogika, oliy asab faoliyati fiziologiyasi bilan chambarchas bogʻlangandir. Uning maʼlumot va xulosalari yosh avlodni oʻqitish va tarbiyalash nazariyasi va amaliyoti uchun, umumiy psixologiya uchun muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekistonda Bolalar psixologiyasi masalalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar teatri

**Bolalar teatri** – 1) Bolalar tomonidan ijro etiladigan spektakllar. Gʻarbiy Yevropa oʻquv yurtlarida 15-asrdan maʼlum. Sobiq Ittifoq Respublikalarida 20-asrning 20-yillaridan paydo boʻldi. Bolalar badiiy havaskorligining bir turi sifatida oʻquvchilar uyi va saroylari, maktab va boshqa joylarda tashkil topdi; 2) bolalar va oʻsmirlar uchun xizmat qiladigan professional teatr. Yosh avlodni badiiy, estetik va gʻoyaviy jihatdan tarbiyalashga xizmat qiladi. Repertuari ertak va bolalar adabiyoti naʼmunalari asosida yozilgan inssenirovkalardan, mumtoz dramaturgiyaning maktabda oʻtiladigan namunalaridan, bolalarbop pyesalardan iborat. Dramatik (yosh tomoshabinlar teatri) va qoʻgʻirchoq teatri kabi turlari bor.

Oʻzbekistonda Bolalar teatri ilk bor 1928-yilda Toshkentda (Rus yosh tomoshabinlar teatri) tashkil topdi. Shu jamoa qoshida dastlab oʻzbek qoʻgʻirchoq teatri, 1929-yilda teatr studiyasi yuzaga keldi. Studiyani tashkil etishda S. Etyen, N. Eshmuhamedov va A. Ismoilovlarning xizmati katta. 1930-yil shular tashabbusi bilan studiya professional Bolalar teatri ga aylantirildi. 1930-1940-yillarda Toshkent, Namangan, Andijon, Qoʻqon, Fargʻona, Urganch, Toʻrtkoʻl va boshqa shaharlarda Bolalar teatrlari samarali ish olib bordilar va diqqatga sazovor spektakllar qoʻydilar: „Tohirning xanjari“ (E. Hamroyev), „Yoriltosh“ (Sh. Saʼdulla), „Semurgʻ“ (Zulfiya), „Abdulla Nabiyev“ (A. Rahmat) va boshqa shular jumlasidan. 1968-yil Birlashgan Yosh tomoshabinlar teatri Rus yosh tomoshabinlar teatri va Y. Oxunboboyev nomidagi oʻzbek Yosh tomoshabinlar meampura ajratildi. „Mardlar qissasi“ (B. Rahmonov), „Amu qahramonlari“ (P. Tlegenov), „Qovoqvoy va Chanoqvoy“ (P. Moʻmin), „Ali Vali“ (L. Mahmudov), „Chiranma gʻoz —hunaring oz“ (H. Nazir), „Masharaboz Ali“ (L. Boboxonov), „Sehrli nay“ (M. Xalil) va boshqa eng yaxshi spektakllardir.

Respublika davlat qoʻgʻirchoq teatri, Andijon davlat bolalar va yoshlar teatri, Andijon qoʻgʻirchoq teatri, Buxoro qoʻgʻirchoq teatri, Samarqand qoʻgʻirchoq teatri va boshqa teatrlar ishlab turibdi.

Respublika Bolalar teatrini yoʻlga qoʻyish va rivojlantirishda J. Obidov, A. Doniyorov, A. Turdiyev, Y. Aʼzamov, A. Ginzburg, N. Ladigin, N. Doʻstxoʻjayev, I. Ahmedov, O. Tolipov, I. Yoqubovlarning hissasi katta. V. Qodirov, B. Nurmuhamedov, M. Hamidova, L. Saʼdullayev, G. Saʼdullayeva, M. Yoʻldosheva va boshqa eng yaxshi bolalar aktyorlaridir. Oʻzbekistonda 6 ta qoʻgʻirchoq, 3 ta yosh tomoshabinlar teatri ishlaydi (1998).

Hamid Ikromov, Mohina Ashirova.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar texnika ijodi

**Bolalar texnika ijodi** — bolalar faoliyatining turi. Odatda bu faoliyat modellar, mexanizmlar, oddiyroq mashinalar, asboblar, radioelektron qurilmalarini yasashdan iborat. Bolalar texnika ijodi bolalarda texnikaga qiziqishning shakllanishiga, ratsionalizatorlik va ixtirochilik qobiliyatlarining rivojlanishiga yordam beradi, taʼlim-tarbiya vositalaridan biri boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekistonda birinchi bolalar texnik ijodiyot markazi 1930-yil texnika va qishloq xoʻjaligi stansiyasi nomi bilan tashkil qilingan edi. Oʻzbekiston Respublikasidagi 142 texnik ijodiyot markazida 8309 dona toʻgarak ishlab turibdi, ularda bolalar texnika ijodi bilan shugʻullanmoqda (2000). Bunday toʻgaraklar va ular ishining mazmuni bolalarning yosh xususiyatlari va tayyorgarlik darajasiga muvofiqlashtiriladi. Bolalar texnika ijodi bilan maktabdan tashki taʼlim muassasalari hisoblangan oʻquvchilar saroy va uylari, klublarida ham shugʻullanadilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar falaji

**Bolalar falaji** – nerv sistemasining turli zararlanishlari oqibatida roʻy beradigan va reflektor-harakat faoliyatining, baʼzan ruhiyat va nutqning buzilishi bilan kechadigan kasalliklar guruhi. Bosh miyaning spastik (iyerebral) falaji va periferik nervlar zararlanishidan kelib chiqadigan (shalviratuvchi) falajlikdan farq qiladi. Bolalar spastik falaji koʻpincha qoʻl, oyoq va tana muskullari falaji, aqliy rivojlanishning sekinlashuvi, tutqanoq tutishi, giperkinez (ixtiyorsiz harakatlar paydo boʻlishi), zararlangan qoʻl-oyoqlarda trofik oʻzgarishlar roʻy berishi koʻrinishida namoyon boʻladi. Koʻkyoʻtal, difteriya, qizamiq, gripp va boshqa yuqumli kasalliklar ensefalit bilan asoratlanganda spastik falaj kuzatilishi mumkin. Tugʻruq ogʻir kechganda, tugʻruq vaqtida bola kallasi shikastlanganda va boshqa hollarda koʻpincha spastik falaj kelib chiqadi. Bolaning chala yoki boʻgʻilib tugʻilishi, miyasiga qon quyilishi oqibatida ham spastik falaj roʻy berishi mumkin. Buni birinchi boʻlib ingliz shifokori U. Litl tavsif etgani uchun Litl kasalligi deb ham yuritiladi. Bunday falaj ogʻir kechganida, bola tugʻilganda qimirlamaydi, oyoqlari bir tekis tarang turadi, maʼlum vaqtdan keyin muskullari tortishib oyoqlari chalishadi, bola oʻtira olmaydi yoki yura olmaydi; bora bora uning ahvoli bir oz yaxshilanishi mumkin. Falaj yengil boʻlsa, bola oʻsgani sari ahvoli yengillashadi, kech oʻtiradi, kech yuradi, qoʻllarini yaxshi ishlata olmaydi. Muskullar oʻta tarangligi tufayli bola yurganda oyoqlari chalishadi, sonlari ichkariga buralib, tizzalari bir-biriga taqalib turadi, u faqat oyoq uchida mayda qadam tashlab yuradi. Bola hayajonlanganda, behosdan qattiq tovush eshitganda va boshqalarda muskullar tortishuvi kuchayadi, ixtiyoriy harakatlar qiyinlashadi va aqliy rivojlanishi kechikadi. Bemorni faqat shifokor davolaydi, kasallikning barcha shakllarida mutaxassisga oʻz vaqtida murojaat etish va uning tavsiyasiga binoan davolanish zarur boʻladi.

## Manbalar