open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qirgʻiziston qishloq xoʻjaligi

Qirgʻizistonda qishloq xo'jaligi iqtisodiyotning muhim tarmogʻidir. CIA World Factbook maʼlumotlariga koʻra, u jami YaIMning 18 foizini tashkil qiladi va umumiy ishchi kuchining 48 foizini egallaydi. Umumiy yer maydonining bor-yoʻgʻi 6,8 foizi qishloq xoʻjaligi ekinlari uchun, 44 foizi chorvachilik uchun yaylov sifatida foydalaniladi. Qirgʻiziston togʻlari koʻp boʻlganligi sababli chorvachilik qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotining muhim qismi boʻlib qolmoqda.

Dehqonchilik markazlari Fargʻona vodiysi, Talas viloyati va Chuy viloyatida joylashgan.

Qirgʻiziston qishloq xoʻjaligi mahsulotlari orasida tamaki, paxta, kartoshka, sabzavot, uzum, meva va rezavorlar bor. Umumiy ishlab chiqarish hajmiga koʻra, mamlakat chorva mollarini boqish uchun chorva yemlarining assortimenti eng katta ekin hisoblanadi. Keyingi oʻrinlarda kuzgi bugʻdoy, arpa, makkajoʻxori va sholi turadi.

Muhim hayvonlardan olingan mahsulotlarga qo'y, echki, qoramol va jun kiradi. Tovuqlar, otlar va cho'chqalar ham mavjud. Ayrim viloyatlarda yaxlar boqib, koʻpaytiriladi.

Ulardan eksport uchun asosiy mahsulotlar paxta va tamaki hisoblanadi. Goʻsht ham eksport qilinadi, ammo kamroq miqdorda. Vaholanki, mamlakatda 9 million gektardan ortiq yaylov va chorvachilikni rivojlantirish uchun qulay muhit mavjud. Qirgʻiziston 2012-yil sentyabr oyidan Saudiya Arabistoni bilan goʻsht eksport qilish boʻyicha kelishuvlar tuzdi.

## Tarixi
Qirgʻiziston oʻzining iqlim sharoitiga koʻra shoʻrolar davrida paxta, tamaki, bugʻdoy va boshqa ekinlarni yetishtirish uchun juda qulay joy hisoblangan. Mamlakatda uzoq vaqtdan beri qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotining asosiy tarmogʻi boʻlib kelgan, biroq vaqt oʻtishi bilan uning roli pasayib bordi. Qishloq xoʻjaligi yalpi ichki mahsulotning 43,9 foizidan (1996-yil) 15,9 foizigacha (2015-yil) tushib ketdi. Dehqonchilikning mono-ekin usuli tuproqqa zararli edi va paxta yetishtirish suv resurslarining tugashiga olib keldi. 1990-yillar va 2000-yillarning boshlarida Qirgʻiziston qishloq xoʻjaligi sektori jiddiy islohotni boshdan kechirdi, biroq oʻzgarishlar surʼati sekinlashdi hamda hukumatning strategik rivojlanishi kichikroq va cheklangan boʻlib qoldi.

## Ishlab chiqarish
Qirgʻizistonning 2018-yilda qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish koʻrsatkichi:
* 1,400 ming tonna kartoshka;
* 773 ming tonna qand lavlagi;
* 692 ming tonna makkajoʻxori;
* 615 ming tonna bugʻdoy;
* 429 ming tonna arpa;
* 224 ming tonna pomidor;
* 218 ming tonna tarvuz;
* 209 ming tonna piyoz;
* 176 ming tonna sabzi;
* 147 ming tonna karam;
* 144 ming tonna olma;
* 119 ming tonna bodring;
* 116 ming tonna sabzavot;
* 101 ming tonna loviya;
* 74 ming tonna paxta;
Bundan tashqari, oʻrik kabi boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining kichik ishlab chiqarishlari ham bor edi (25 ming tonna).

## Manbalar

## Havolalar

* Animal Husbandry in Kyrgyzstan
* Agriculture in Kyrgyzstan
* ''Belarusian agricultural machines for Kyrgyz farmers''
Ivo Senjanin

**Ivan Vlatkovich** (1571-yil – 1612-yil), folklorda **Ivo Senjanin** („Senj ivosi“) nomi bilan tanilgan, Usmonlilar imperiyasiga qarshi koʻplab harbiy harakatlarga boshchilik qilgan xorvatiyalik Gabsburg jangchisi. U haqida bir nechta tarixiy manbalarning aksariyati, asosan, oʻrta asr romantizmi bilan uning hayoti va yutuqlari haqida hikoya qiluvchi afsonalar va folklorlarga oid.

## Hayoti
Ivan Vlatkovich XVI asrda tugʻilgan. Yugoslav tarixchisi Vaso Chubrilovichning soʻzlariga koʻra, u Novakning oʻgʻli boʻlib, uning oilasi kelib chiqishi Senjning taniqli oilalariga borib taqaladi. Serb yozuvchisi Stoyan Berberning yozishicha, uning ajdodlari asli Gertsegovinadan boʻlgan, Bosniyalik xorvat yozuvchisi Ivo Sivrich maʼlumotlariga koʻra, Senjanin Senj shahrida yoki unga yaqin joyda Gertsegovinadan kelgan muhojirlar oilasida tugʻilgan. Sivrichning soʻzlariga koʻra, uning uchta ukasi, aka-uka Jorj va Nikolay va singlisi Matiya bor edi.

Turk urushi (1593—1606-yillar) davrida Petrinya (1594) va Klisni (1596) ozod qilishda uskoklarga boshchilik qilgan. Keyinchalik u Otočac va Brinje chegara qal’alarida uskok polkining komandiri etib tayinlandi. Uskok qoʻzgʻolonidan soʻng u Senjga qaytib keldi va asosiy uskok boshligʻi boʻldi. Shu davrda u Ahmet-aga Chukarinovichni duelda magʻlub etib, Usmonlilar qoʻl ostidagi hududlarga bir qator ekspeditsiyalar uyushtirdi. Asosan Dalmatiyada hukmronlik qiladi, yaʼni Shibenik maydoni (1598), Solin (1604), Skradin (1605), Trebinye va Gerceg Novi hududlarini boshqaradi. Gersog Ferdidand unga muntazam pul tomondan qarashgan, shuningdek, Gabsburg monarxiyasi bilan urushmayotgan davlatlarning fuqarolarini talon-taroj qilishni va ularga hujum qilishni toʻxtatish sharti bilan unga barcha qarzlarni toʻlashni vaʼda qildi. Bu vaʼda bajarilmaganini hisobga olib, Ivoning qoʻl ostidagilari (Jurisha Senjanin kabi) itoatsiz boʻlib, Venetsiyalik va Usmonli fuqarolariga hujum qilishdi va talon-taroj qilishdi.

Usmonli imperiyasi bilan chegarada tinchlikni saqlashga urinishlariga qaramay, u 1611-yilda Senj garnizonining taʼminotini oʻgʻirlaganlikda ayblanib hibsga olingan. Senj zodagonlari, fuqarolari, yepiskop va vitse-kapitanlar tomonidan himoya qilinganiga qaramay, 1612-yil 3-iyulda u oʻlimga hukm qilindi. Keyinchalik u avf etish toʻgʻrisida iltimosnoma bilan murojaat qildi va unda oʻzini „asirga olingan baxtsiz xorvat jangchisi“ deb taʼriflaydi. Oxir-oqibat u 1612-yil 25-iyuldan oldin Karlovakda qatl etilgan.

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 

## Manbalar
Erki Nool

**Erki Nool** (25-iyun 1970-yil, Võru) – estoniyalik yengil atletikachi, oʻnkurash boʻyicha Olimpiya chempioni. Estoniyalik siyosatchi, Riigikogu aʼzosi.
## Biografiyasi
Erki 13 yoshida Tallin sport maktab-internatida mashgʻulotlarni boshlagan. Sportchining soʻzlariga koʻra, haftasiga olti marta besh soatdan, mashgʻulot lagerlarida esa kuniga yetti soatdan mashgʻulot oʻtkazgan. 23 ta chempionlik musobaqalarida qatnashib, 9 ta medalni qoʻlga kiritgan boʻlsa-da, sportchining ushalmagan bitta orzusi qolgan, hech qaysi musobaqada 9000 ball toʻplay olmagan. Erki Nool ketma-ket toʻrtta 1992, 1996, 2000 va 2004-yillarda Olimpiadada qatnashgan. 1996-yilgi oʻyinlarda oʻnkurashchi 8543 ball bilan oltinchi oʻrinni egallaydi, keyingi Olimpiadada esa gʻolib boʻladi, 2004-yilda esa 8235 ball bilan sakkizinchi oʻrinni egallaydi. Oʻzining soʻnggi Olimpiya oʻyinlarida Nool Estoniya terma jamoasining bayroqdori boʻlgan. 2005-yilda faoliyatini yakunladi, shundan soʻng siyosat bilan shugʻullanadi. Nool dastlab Tallin shahar assambleyasining aʼzosi boʻlgan va hozirda Riigikogu, Yevropa yengil atletika ittifoqi, Yevropa Olimpiya qoʻmitasining tibbiy komissiyasi aʼzosidir. Eston tilidan tashqari yana toʻrt tilda rus, fin, ingliz, italyan tillarida soʻzlashadi. Erkining katta oʻgʻli Noola ham yengil atletika bilan shugʻullanadi.
## Sportdagi yutuqlari
Oʻnkurash boʻyicha Olimpiya chempioni (2000), oʻnkurash boʻyicha jahon chempionatining kumush medali sovrindori (2001), yettikurash boʻyicha yopiq inshootlardagi jahon chempionatining ikki karra kumush medali sovrindori (1997, 1999), oʻnkurash boʻyicha Yevropa chempioni (1998), yettikurash boʻyicha yopiq inshootlarda Yevropa chempioni (1996), oʻnkurash boʻyicha Yevropa chempionatining kumush medali sovrindori (2002), oʻnkurash boʻyicha Yevropa kubogining toʻrt karra gʻolibi (1994, 1996, 1997, 1998), oʻn karra Estoniya chempioni (100 m masofaga yugurishda – 1999; 110 m toʻsiqlar bilan oʻtishda – 1998, 1999; tayanch sakrashda – 1989, 1994, 1996, 1997, 2003; oʻnkurash – 1992, 1992).
## Boshqa faktlar
Yozma va onlayn ovoz berish natijalariga koʻra 1999-yilda tuzilgan XX asrdagi Estoniyaning 100 ta buyuk arbobi roʻyxatiga kiritilgan. 2001-yilda Olimpiya chempioni tasviri tushirilgan pochta markasi chiqariladi.
## Manbalar
Qirgʻizistonda terrorizm

2001-yilda Amerika Qo'shma Shtatlari harbiylari Afgʻonistonga bostirib kirib, Tolibonni agʻdarganidan keyin Qirgʻizistonda terrorchilik kuchaygan. Qirgʻiziston va Oʻzbekiston hukumatlari terrorizmga qarshi operatsiyalar uchun aviabazalar bilan taʼminlagan. Qirgʻiziston janubida terrorizm va islom ekstremizmiga xayrixohlik hissi kuchaymoqda.

## Terror tashkilotlar oʻrtasidagi aloqalar
Hizb-ut-Tahrir O‘zbekiston, Tojikiston va Qirg‘izistonda terrorchilik tashkiloti sifatida taqiqlangan. Qirgʻiziston hukumati 2006-yil 19-iyulda qirgʻiz politsiyasiga qarshi jihod eʼlon qilganidan soʻng, HuTni ham taqiqlagan. Oʻzbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov Qirgʻiziston hukumati HuTni Qirgʻizistondagi faoliyatini taqiqlangan tashkilotlar roʻyxatiga kiritishdan oldin ikki marta Qirgʻiziston hukumatiga bu haqida murojaat qilgan edi. Qirgʻiziston va Oʻzbekiston hukumati rasmiylari Hizb-ut-Tahrir, Oʻzbekiston Islomiy Harakati va „Akromiyya“ islomiy ekstremistik guruhi oʻrtasida aloqalar borligini aytishdi. Qozogʻiston Bosh prokurori Rashid Tusupbekov 2005-yil 16-mart kuni Ostona shahar sudidan HuTni terrorchilik faoliyati tufayli taqiqlashni soʻragan. Matbuot kotibi Jamkenuli „Hizb ut-Tahrirning Tolibon, Al-Qoida bilan aloqasi borligi ehtimoli juda katta va boshqa ekstremistik guruhlar Qozogʻistonning ekstremizmni taqiqlovchi qonuniga koʻra, bizda Hizb ut-Tahrirning Qozogʻiston hududidagi faoliyatini qonundan tashqari deb eʼlon qilish uchun barcha asoslar bor“ deb aytgan.

## Hizb ut-Tahrir
Qirgʻiziston Din ishlari boʻyicha davlat qoʻmitasi rahbari Omurzak Mamayusupov 2006-yil 12-aprelda Hizb ut-Tahrir mafkurasining tarqalishi Markaziy Osiyoning eng katta diniy muammosi ekanini aytdi.

Politsiya 2006-yil 14-iyulda janubdagi terrorchilar boshpanasiga reyd uyushtirdi. Terroristlar bir ofitserni yaraladilar, besh nafari halok boʻldi. Qirgʻiziston Milliy xavfsizlik xizmati matbuot kotibi Oitalbek Osmonovning aytishicha, terrorchilar Oʻzbekiston Islomiy Harakati va Hizb ut-Tahrir aʼzolari boʻlib, bir qancha mashhur teraktlarda ishtirok etgan. Osmonov ularning kelajakdagi hujumlar uchun rejalari boʻlganligini aytdi.

Qirgʻiziston politsiyasi 2007-yilning 17-yanvarida O'shda HuT yetakchiligida gumon qilingan shaxsni hibsga oldi. Politsiya uni hibsga olganida gumonlanuvchida qurol, oʻq-dorilar va taqiqlangan diniy adabiyotlar boʻlgan.

## Manbalar
Saša Čađo

**Saša Čađo** (1989-yil 13-iyul, Sarayevo) — serbiyalik basketbolchi.

Serbiya terma jamoasi safida Rio-de-Janeyrodagi yozgi olimpiya oʻyinlarida bronza medalini qoʻlga kiritgan. 2020-yilda Tokioda boʻlib oʻtgan olimpiya oʻyinlarida ishtirok etgan. 2015 yilda Vengriya va Ruminiyada boʻlib oʻtgan Yevropa chempionati va 2021-yilgi Yevropa chempionatlarida gʻolib chiqqan. Ispaniya va Fransiyadagi jahon chempionati hamda 2019 yilda Serbiya va Latviyada oʻtkazilgan Yevropa chempionatida bronza medallarini qoʻlga kiritgan.

## Faoliyati

### Klublar
Saša professional faoliyatini 2006-yilda Mladi Krajišnik basketbol klubida boshlagan. Mazkur klub safida Serbiya Respublikasi kubogini qoʻlga kiritgan. Keyin Sarayevoning Željezničar klubi safiga oʻtgan. Željezničardagi faoliyati davomida ikki marta Bosniya va Gersegovina chempionatida va bir marta Bosniya va Gersegovina kubogida gʻolib boʻlgan. 2009-yilda Serbiya chempionatidagi Hemofarm (hozirgi Vršac) jamoasi safiga qoʻshilgan va klub bilan 2010 va 2012-yillarda ikki marta Serbiya kubogini qoʻlga kiritishga erishgan. 2013-yilda „Partizan“ tarkibida Čađo Serbiya chempionati, Serbiya kubogi va ayollar basketbol ligasida gʻolib chiqqan. 2013—2014-yilgi mavsumni Ruminiyaning Alba Iulia jamoasida, 2014—2015-yilgi mavsumni esa Turkiyaning „Canik Belediye“ jamoasida oʻtkazgan. 2015-yildan buyon İstanbul Üniversitesi sport klubi sharafini himoya qilmoqda.

### Terma jamoa
Saša Čađo Bosniya va Gersegovina yoshlar terma jamoalari safida bir nechta bahsda ishtirok etgan. Ammo keyinchalik Serbiyada oʻynashga qaror qilgan. Shunday qilib, 2013-yilgi Yevropa chempionatiga Serbiya terma jamoasi basketbolchisi sifatida yoʻl olgan va yirik xalqaro turnirlardagi debyutini amalga oshirgan. Serblar oʻtkazgan 9 oʻyinda Saša Čađo 33 ochko (shundan 11 tasi Turkiyaga, 10 tasi Ispaniyaga qarshi oʻyinda) toʻplagan. 2014-yilgi jahon chempionatida Serbiya chorak finalga qadar yetib borgan: Saša 7 oʻyindan 6 tasida maydinga tushib, 18 ochko (Xitoy, Turkiya va Angola bilan oʻyinlarda 6 ochko) toʻplagan. Serbiya gʻalaba qozongan 2015-yilgi Yevropa chempionatida Sasha 10 ta oʻyindan 6 tasida maydonga tushgan. Serbiya ayollar terma jamoasining Yevropa chempionatidagi gʻalabasi mamlakat basketboli tarixidagi birinchisi boʻlgan va jamoaga olimpiya oʻyinlarida qatnashish huquqini ham taqdim etgan.

## Manbalar
„Ala-Archa“ davlat qarorgohi

**Ala Archa davlat qarorgohi** (; ) – Qirgʻizistonning Bishkek shahrida joylashgan prezidentning rasmiy qarorgohi. Bu Qirgʻiziston prezidenti Sadir Japarovning hozirgi rasmiy uyi.

## Maqsadi
Davlat rezidensiyasining asosiy vazifalari Qirgʻiziston Respublikasi Prezidenti va uning oila aʼzolariga moddiy-texnikaviy, ijtimoiy va maishiy xizmat koʻrsatish, shuningdek, Prezidentning davlat protokoli tadbirlarini oʻtkazishning asosiy joyi boʻlib xizmat qilish hisoblanadi. Bishkekda boʻlib oʻtadigan koʻplab sammitlar ushbu qarorgohda boʻlib oʻtgan, masalan, 2008-yilgi Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi sammiti. Prezident vazifasini bajaruvchi shaxslar qarorgohda vaqtincha yashash huquqiga ega. Shuningdek, u madaniy tadbirlarni oʻtkazishga yordam beradi va taniqli shaxslar uchun mehmonxona xizmatlarini koʻrsatadi. Mehmonxonalarda anʼanaviy uylar, bilyard xonasi va biznes markazi mavjud.

## Hududi
2018-yilning kuzida davlat qarorgohida soʻnggi 10 yil ichida birinchi boʻlib keng koʻlamli taʼmirlash ishlari amalga oshirildi. U keyingi iyun oyida Bishkekda boʻlib oʻtgan Shanxay Hamkorlik Tashkiloti sammiti vaqtida yakunlandi.

### Tashqi pavilon
2019-yil mart oyida Sooronbay Jeenbekov Vladimir Putinni Bishkekda kutib olganida, qulay joy bilan taʼminlash maqsadida qarorgoh tashqarisida taʼmirlash ishlari doirasida yangi marmar pavilon tashkil ettirgan edi. „Qirgʻiziston iftixori“ laqabini olgan bu pavilion Issiqkoʻl marmaridan yasalgan boʻlib, balandligi 7,2 metr, uzunligi 43 metr va eni 22 metrni tashkil qiladi.

### Enesay qabulxonasi
Enesay qabulxonasi qirgʻizlarning etnik uyi koʻrinishida qurilgan. U 2017-yilda Sooronbay Jeenbekovning inauguratsiyasi kabi koʻplab tadbirlarga mezbonlik qilgan.

### Turar-joy maydoni
Asosiy bino atrofida 1974-yilda qurilgan 20 ga yaqin boshqa uylar va turar-joy binolari joylashgan boʻlib, ular orasida Ordo uyi (Sooronbay Jeenbekov qarorgohi) va 17-sonli davlat dachasi (Almazbek Atambayev qarorgohi) mavjud.

### Kongress zallari

* Katta konferensiya zali
* Kichik konferensiya zali
* Matbuot markazi
* Banket zali
* Oqsoqollar majlislar zali

### Restoran
*Ala-Archa-4*, odatda *Oltin zal* restorani sifatida ham tanilgan, qarorgoh hududidagi eng qadimgi bino boʻlib, 1950-yillarda qurilgan. Chet ellik delegatsiyalar va chet ellik mehmonlar bilan davlat ziyofatlarida ishlatiladi. 1998-yildan beri taʼmirlanmagani uchun 2018-yilda taʼmirlangan.

## Manbalar
Otto Strandman

**Otto August Strandman** (, 1875-yil 30-noyabr, Vandu qishlogʻi, Undla volosti, Estoniya viloyati – 1941-yil 5-fevral, Kadrina, Estoniya SSR) – Estoniya davlat arbobi.
## Taʼlimi
Sankt-Peterburg universitetining yuridik fakultetida oʻqigan (1899—1901), Yuryev universitetining yuridik fakultetini tugatgan (1903).
## 1918-yilgacha boʻlgan faoliyati
Universitetga kirishdan oldin Davlat bankining Revel idorasida ishlagan. 1903—1905-yillarda Narva va Revelda advokat boʻlgan. 1904—1905-yillarda va 1917-yilda Revel shahar dumasi aʼzosi. 1905-yilgi inqilobiy voqealarda qatnashgan, 1905—1909-yillarda Shveysariyada surgunda yashagan. 1909-yildan 1917-yilgacha Revelda advokatlik bilan shugʻullangan. 1917-yilda, fevral inqilobidan soʻng, Rossiyaning Muvaqqat hukumati tomonidan Revel okrug sudining prokurori etib tayinlanadi. 1917—1918-yillarda Estoniya Muvaqqat zemstvo kengashining raisi.
## Mustaqil Estoniya siyosatchisi va diplomati
1918-yilda adliya vaziri. 1918—1919-yillarda Estoniya Muvaqqat hukumatida qishloq xoʻjaligi vaziri. 1918-yilda nemis bosqinchilari tomonidan hibsga olingan. 1919-yil 9-maydan 1919-yil 18-noyabrgacha Estoniya Bosh vaziri va harbiy vaziri. 1920—1921-yillarda Estoniya tashqi ishlar vaziri . 1921-yilda Riigikogu raisi. 1—5-chaqiriqlar Riigikogu deputati boʻlgan. 1924-yilda Estoniya tashqi ishlar vaziri, keyin moliya vaziri. 1927—1929-yillarda Estoniyaning Polsha, Chexoslovakiya va Ruminiyadagi elchisi. 1929-yil 9-iyuldan 1931-yil 12-fevralgacha davlat rahbari. 1933—1939-yillarda Estoniyaning Fransiya, Belgiya, Ispaniya va Vatikandagi elchisi. Estoniya mehnat partiyasi yetakchilaridan biri boʻlgan. Tartu universiteti (1928) va Varshava universiteti (1930) faxriy yuridik fanlari doktori.
## Oʻlimi

1939-yilda vataniga qaytib, Kadrinadagi xutorida yashaydi. 1941-yilda NKVDga kelish uchun chaqiruv oladi, bu muqarrar hibsga olinishini anglatardi, shu sababdan oʻzini otib tashlaydi. Tallinning Siselinna qabristoniga dafn etilgan.
## Mukofotlari
Estoniya mukofotlari, shu jumladanfuqarolik xizmatlari uchun uchinchi toifa birinchi darajali Ozodlik xochi bilan mukofotlangan.
## Manbalar
Qirgʻiziston temir yoʻllari

**Qirgʻiziston temir yoʻllari** () – Qirgʻiziston temir yoʻllarini yurituvchi milliy korxona.

## Tarmoq va harakatlanuvchi tarkibni kuzatish
Qirgʻiziston temir yoʻli 320 km ga yaqin bir yoʻl liniyalaridan foydalanadi (umumiy yoʻl uzunligi 428 km). Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin Qirgʻiziston temir yoʻllari Sovet temir yoʻllaridan 2,500 ta yuk vagonlari, 450 ta yoʻlovchi vagonlari va 50 lokomotivlarni oldi. Biroq, 1998-yilgi moliyaviy inqiroz temir yoʻllarga sarflanadigan xarajatlarni keskin qisqartirdi.

Hozirgi temir yoʻl tarmogʻi sobiq Sovet Ittifoqidan qolgan merosga asoslangan va shuning uchun 1520 mm kenglikdagi oʻlchamga ega.

## Trafik
Yuk tashish 1990-yildagi 2,620 million t/kmga nisbatan 2001-yilda 330 million t/km boʻlgan. Bu 1990-yildagi darajasining atigi 13 foizini tashkil etadi va hali ham pasaymoqda. Yoʻlovchi tashish 1990-yildagiga nisbatan atigi 25 foizni tashkil qiladi. Yuk tashish xizmatlari foydali boʻlsa-da, yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish pul yoʻqotmoqda, chunki tariflar Monopoliyaga qarshi qoʻmita tomonidan tartibga solinadi hamda sayohat uzoq masofalar va sekin temir yoʻllarga bogʻliq boʻlib qolgan. Shuningdek, 1990-yillarning oxirida Farg‘ona vodiysidagi murakkab postsovet chegaralari oʻtkazuvchanligi pasaygach, bir vaqtlar Bishkek va O‘shni bogʻlab turgan chiziq yaroqsiz boʻlib qoldi. Ichki esa yoʻnalish Toshkent (O‘zbekiston) va Xo‘jand (Tojikiston) orqali oʻtgan edi.

## Elekrtlashtirish
2008-yilda poytaxt Bishkekni Qozogʻiston temir yoʻl tarmogʻi bilan bogʻlaydigan liniyani elektrlashtirish boʻyicha ishlar boshlanishi eʼlon qilindi, ammo 2021-yilda ham ish hali boshlanmagan edi.

## Qoʻshni mamlakatlar bilan temir yoʻl aloqalari
* Qozogʻiston – mavjud
* Oʻzbekiston – mavjud
* Tojikiston – mavjud emas
* Xitoy – mavjud emas

## Manbalar
Baqtigul Jeenbayeva

**Baqtigul Janybekovna Jeenbayeva** (1960-yil 31-iyulda tugʻilgan) – Qirgʻizistonlik siyosatchi, 2018-yil dekabr oyidan 2020-yil 14-oktyabrgacha Qirgʻiziston Respublikasi moliya vaziri.

## Hayoti
Jeenbayeva 1960-yil 31-iyulda Bishkek shahrida (oʻsha paytda Frunze deb atalgan va Sovet Ittifoqining bir qismi boʻlgan) tugʻilgan. Uning otasi, yadro fizigi Janybek Jeenboev Qirgʻiziston Fanlar akademiyasining prezidenti boʻlgan. Jeenbayeva Qirgʻiziston Milliy universitetida matematika va iqtisod fanlari boʻyicha ilmiy darajaga ega.

## Karyerasi

Baqtigul Jeenbayeva 1985-yildan 1992-yilgacha „Oq-Tilek“ ishlab chiqarish birlashmasida iqtisodchi boʻlib ishlagan. Oʻshanda u Tashqi va jamoatchilik aloqalari boʻlimida iqtisodchi boʻlgan. 2007-yilda u „New Television Network“ bosh direktori boʻlgan. 2010-yilda Qirgʻiziston Respublikasi Milliy banki raisi, 2016-yilda esa Davlat ipoteka kompaniyasi boshqaruvi raisi vazifasini bajaruvchi boʻldi. Oʻshanda u bankning mustaqilligi yoʻqligidan afsusda edi.

Jeenbayeva 2007-yildan buyon „Oqshumkar“ siyosiy partiyasining aʼzosi hisoblanadi. 2018-yil 6-iyuldan 2018-yil 12-dekabrgacha u Qirgʻiziston prezidentining maslahatchisi boʻlgan.

2018-yil 12-dekabrda parlament Jeenbayevaning nomzodini moliya vaziri lavozimiga, Bosh vazir Muhammadkaliy Abilgaziev taklif qilganidan soʻng 101 nafar deputat ovoz bergan holda maʼqulladi. Ertasi kuni u prezident Sooronbay Jeenbekov tomonidan rasman tayinlandi.

2019-yilda Jeenbayeva Huquqiy vakillik markaziga tegishli boʻlgan mablagʻlarni oʻgʻirlash aybi bilan qoʻzgʻatilgan jinoiy ishga guvoh sifatida chaqirilgan edi.

2020-yil 14-oktabrda Qirg‘iziston Respublikasi Prezidentining farmoniga asosan u egallab turgan lavozimidan ozod etildi.

## Shaxsiy hayoti
Baqtigul Jeenbayeva turmushga chiqqan va keyinchalik ajrashgan. Hozirda uning 1 nafar oʻgʻli bor.

## Manbalar
Burgutlar bilan ov qilish

**Burgutlar bilan ov qilish** – Yevroosiyo dashtlarida uchraydigan lochin otishning anʼanaviy turi boʻlib, qadimgi xitan va turkiy xalqlar shugʻullanadi. Bugungi kunda u hozirgi Qozog'iston va Qirg'izistondagi qozoqlar va qirgʻizlar, shuningdek, Bayan-Oʻlgiy viloyatlaridagi Bayan-Oʻlgiy, Moʻgʻuliston va Shinjon, Xitoy diasporalari tomonidan qoʻllanadi. Bu odamlar oltin burgutlar yordamida ov qilishi bilan mashhur boʻlishsa-da, ular shimoliy Yevroosiyo lochini, qoʻngʻiroq lochin, sakar lochin va boshqalarni oʻrgatishgan.

## Tarixi
### Gukturklar

Qadimgi turkiy tillarda qush begi xonning eng hurmatli maslahatchilari uchun qoʻllangan unvon boʻlib, saroy lochinining qadrli rolini aks ettirgan.

### Xitanlar

Milodiy 936—945-yillarda manchuriyadan kelgan koʻchmanchi xalq boʻlgan, paramoʻgʻul tilida soʻzlashuvchi xitanlar Shimoliy Xitoyning bir qismini bosib oldilar. Milodiy 960-yilda Xitoy Song sulolasi tomonidan bosib olindi. Song sulolasi boshidanoq Xitoy madaniyatining koʻp qismini oʻzlashtirgan Xitanlarni toʻliq nazorat qila olmadi. Xitoydagi 300 yillik hukmronligi davomida Song sulolasi xitanlarga Song sulolasi hududini bosib olishiga yoʻl qoʻymaslik uchun ularga soliq toʻlashi kerak edi. Xitanlar Xitoy madaniyatini oʻzlashtirgan boʻlishiga qaramay, ular koʻplab koʻchmanchi anʼanalarni, jumladan burgut ovini ham saqlab qolgan edi.

### Qirgʻizlar
1207-yilda qirgʻiz koʻchmanchilari Chingizxonning oʻgʻli Joʻjiga taslim boʻldilar. Moʻgʻullar hukmronligi davrida qirgʻizlar oʻzlarining koʻchmanchi madaniyatini hamda burgut anʼanalarini saqlab qolganlar. Arxeologlar Oʻrta Osiyoda eramizdan avvalgi I yoki II ming yillikda lochin oʻstirishni aniqlagan
.

### Moʻgʻulistondagi qozoqlar

Qozog'istondagi kommunistik davrda koʻplab qozoqlar oʻzlarining koʻchmanchi turmush tarzidan voz kechib, kolxozlarga yuborilmaslik uchun Mo'g'ulistonga qochib ketishgan. Ular Bayan-Oʻlgiy viloyatiga joylashdilar va oʻzlari bilan burgut bilan ov qilish anʼanalarini olib kelishdi. Gʻarbiy Moʻgʻulistonning Oltoy togʻlarida joylashgan Bayan-Oʻlgiyda 250 ga yaqin burgut ovchilari bor edi. Ularning odati otda oltin burgutlar bilan ov qilishni oʻz ichiga oladi va ular birinchi navbatda qizil tulki va korsak tulkilarini ovlaydilar. Qishning sovuq oylarida tulki va quyonlarni ovlash uchun burgutlardan foydalanadilar, bu vaqtda qorda yurgan oltin rangli tulkilarni koʻrish osonroq boʻladi. Har yili oktyabr oyida qozoq burgut ovlash odatlari Oltin burgut festivalida namoyish etiladi. Qozogʻiston hukumati ushbu qozoq urf-odatlarini qoʻllovchilarni Qozogʻistonga qaytarishga harakat qilgan boʻlsa-da, qozoqlarning aksariyati Moʻgʻulistonda qolib ketgan.

## Manbalar
Podilski Tovtry tabiat bogʻi

**Podilski Tovtry milliy tabiat bogʻi** () – Gʻarbiy Ukrainaning janubiy mintaqasidagi Xmelnitskiy viloyati, Xmelnitskiy va Kamianets-Podilskiy tumanlarida joylashgan milliy bogʻ. Bu Ukrainadagi eng katta qoʻriqxonadir.

„Podilski Tovtry“ milliy bogʻi Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 1996–yil 27–iyuldagi 476/96-sonli farmoni bilan Podilliya viloyatining tabiiy landshaftini saqlash va muhofaza qilish maqsadida tashkil etilgan.

## Umumiy maʼlumot

Parkning maydoni 2613,16 ni km2 (645 725,9 akr)ni tashkil qiladi. Bogʻda 1700 xil oʻsimlik turlari mavjud boʻlib, ulardan 60 tasi Ukraina Qizil kitobiga kiritilgan. Shuningdek, 217 xil hayvon turlari mavjud boʻlib, ulardan 29 tasi Ukraina Qizil kitobiga kiritilgan.

Park bir nechta funksional zonalarga boʻlingan: muqaddas zona, tartibga solinadigan rekreatsiya zonasi, statsionar rekreatsiya zonasi va boshqariladigan zona. Bu zonalarda 21 ta statsionar dam olish maskanlari (masalan, sanatoriylar, profilaktoriyalar, turistik dam olish maskanlari, dam olish uylari va boshqalar), 160 ga yaqin sanoat korxonalari vs fermer xoʻjaliklari joylashgan. Shuning uchun milliy tabiat bogʻining asosiy maqsadi tabiiy xilma-xillikni saqlash, uyushgan dam olish va sogʻlomlashtirish zonalarini yaratish deb belgilangan.

Bogʻning tabiiy chegaralari gʻarbda Zbruch daryosi (Satanivdan janubda), Dnestr janubida Ushitsa daryosi, sharqda Yangi Ushitsa daryosini qamrab oladi.

Bogʻ davlat oʻrmon fondining 14% ni, kolxoz oʻrmonlarining 13% dan ortigʻini oʻz ichiga oladi. Parkning umumiy oʻrmon fondi taxminan 3,015 gektarni tashkil qiladi.

### Asosiy diqqatga sazovor joylar

* 4 ta davlat tabiat yodgorliklari
* Botanika bogʻi
* Bakota koʻrfazi (Ukrainadagi Ramsar joylari)
* Quyi Smotrych daryosi (Ukrainadagi Ramsar joylari)

### Madaniy va tarixiy yodgorliklar

* 19 ta arxeologik diqqatga sazovor joy
* 302 ta tarixiy va madaniy meros obidalari (shu jumladan Kamianets-Podilskiy qal'asi), ulardan 205 tasi Kamianets-Podilskiy shahrida joylashgan.

### Arden Predator reabilitatsiya markazi
Bogʻ hududida maydoni 32,25 gektar boʻlgan „Arden yirtqichlar bogʻi“ reabilitatsiya markazi joylashgan boʻlib, unda qoʻngʻir va Himoloy ayiqlari, boʻrilar, tulkilar kabi yirtqich hayvonlar, shuningdek, yirtqich qushlar reabilitatsiya qilinmoqda.

## Galereya

Fayl:Спускающаяся_в_Днестр_товтра.JPG
Fayl:Bakota_Dnister.jpg
Fayl:Каньйон_Смотрича.JPG
Fayl:Подільські_Товтри_(Дністер)_20.JPG
Fayl:Подільські_Товтри_(Дністер)_14.JPG
Fayl:Подільські_Товтри,_біля_м.Сатанів.JPG
Fayl:Подільські_Товтри_(Дністер)_6.JPG


## Manbalar
Qorakoʻl xalqaro aeroporti

**Qorakoʻl xalqaro aeroporti** (, ; ) – Qirgʻizistonning Issiqkoʻl viloyati markazi Qorakoʻlga xizmat koʻrsatuvchi xalqaro aeroport. Qorakoʻl xalqaro aeroporti uchun Rossiyaning IATA kodi – KPJ.

## Umumiy maʼlumotlar
1992-yilgacha Prjevalsk aeroporti nomi bilan atalgan Qorakoʻl xalqaro aeroporti 1940-yillarda oʻz faoliyatini boshlagan. Hozirgi uchish-qoʻnish yoʻlagi va terminal 1978-yilda qurilgan. 2011-yil 30-noyabrda Qirgʻiziston hukumati qaror imzolagan va aeroportga xalqaro maqom berilgan. Shunday qilib, u Qorakoʻl xalqaro aeroportiga aylangan.

2011-yil 2-dekabr kuni Qorakoʻl xalqaro aeroportiga birinchi xalqaro reys qoʻndi. SCAT aviakompaniyasining Qozog‘istonning Olmaota shahridan boʻlgan Antonov AN-24 samolyoti ham 1991-yilda aeroportda yoʻlovchilar soni qisqarganidan beri birinchi rejali reys boʻldi. 1991-yilgacha Qorakoʻl xalqaro aeroporti Qirgʻizistonning Bishkek, Jalolobod, Oʻsh va boshqa shaharlari bilan muntazam aloqada boʻlgan.

Qorakoʻl xalqaro aeroporti 3C toifali aeroport boʻlib, unda qoʻnish moslamalari yoʻq va faqat kunduzi ishlaydi.

Qorakoʻl xalqaro aeroporti bojxona va chegara nazoratiga ega boʻlib, ichki va xalqaro reyslarga xizmat koʻrsatadi. Qirg‘izistonning Bishkek, Jalolobod, O‘sh, shuningdek, Rossiyaning Omsk va Novosibirsk shaharlariga parvozlarni yoʻlga qoʻyish rejalashtirilgan.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar

## Manbalar

## Havolalar
* http://www.civilaviation.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=29&Itemid=46
* http://kloop.kg/blog/2011/12/02/karakol-prinyal-pervy-j-regulyarny-j-aviarejs-za-20-let/
* http://www.vb.kg/news/economy/2011/11/30/170938_aeroporty_karakol_pridan_statys_mejdynarodnogo.html
Edward von Lõngus

**Edward von Lõngus** () – trafaret graffiti uslubida anonim ravishda ishlaydigan estoniyalik rassomning taxallusi. Uning asarlari ommaviy axborot vositalarida, shuningdek, butun mamlakatdagi madaniyat muassasalarida yuqori baholanadi, ularning bir nechtasi hatto Tartu sanʼat muzeyida saqlanadi. Hayotning turli siyosiy va ijtimoiy jihatlariga taalluqli asarlarini yaratish uslubi, trafaretlardan foydalanish va anonimligi uchun Edward von Lõngusni koʻpincha Banksyga qiyoslanadi.

2014-yilda yilda kannabis yetishtirishga qarshi kurash masalasiga bagʻishlangan „Kannabis soqol va jodugar ovchisi“ („Kannahabe ja Nõiakütt“) graffitisi uchun Tartu shahri madaniyati mukofotini *(Tartu City Culture Award)* oladi. Graffitida Eno Raudning „Naksitrallid“ bolalar kitobidagi personajlardan biri Mox soqol tasvirlangan boʻlib, soqoliga moxning oʻrniga kannabis barglari tushirilgan.

2019-yil yanvar oyida Edward von Lõngus „(R)estart Reality“ raqamli street art loyihasi uchun Estoniya Tashqi ishlar vazirligining madaniyat mukofotiga sazovor boʻldi. Estoniyaning Yevropa Ittifoqiga raisligi ostida boʻlib oʻtgan Estoniya Respublikasining 100 yilligini nishonlash yubiley dasturi doirasida Edward von Lõngus Yevropaning 11 ta poytaxtiga Bryussel, Rim, Berlin, Xelsinki, Kopengagen, Parij, London, Vilnyus, Riga, Vena va Budapesht tashrif buyuradi. Rassom shaharlarning devorlarida Estoniya madaniyati va tarixi bilan bogʻliq qahramonlarni tasvirlaydi. Bundan tashqari, ularning barchasini maxsus dastur va qoʻshimcha texnologiyalar yordamida „jonlantirilishi“ mumkin boʻlgan.
## Manbalar
Tiit Pääsuke

**Tiit Pääsuke** (; 1941-yil 22-dekabr, Põltsamaa) – estoniyalik rassom va oʻqituvchi. Estoniya SSRda xizmat koʻrsatgan artist (1982) .
## Biografiyasi
Tiit Pääsuke 1941-yil 22-dekabrda Põltsamaa shahrida tugʻilgan. 1957—1962-yillarda Tartu rassomlik bilim yurtida tahsil olgan. 1962—1963-yillarda va 1966—1971-yillarda Estoniya SSR davlat sanʼat institutida tahsil oaldi, u yerda oʻqituvchisi Lepo Mikko boʻlgan. Oʻqish davrida „ANK-64“ yoki „SOUP-69“ kabi turli talabalar badiiy jamoalarga qoʻshilmaydi. Oʻqishni tugatgach, sanʼat institutida oʻqituvchi boʻlib ishlaudi. 1980-yillarda ijodiga Pääsuke ijodiy uslubi taʼsir koʻrsatgan rassomlar Jaak Arro, Epp-Mariya Kokamägi, Tiina Tammetalu, Kreg A-Kristing va Inga Aru uning shogirdlari boʻlishgan. 1992-yildan 2006-yilgacha Estoniya Badiiy akademiyasining professori, keyin faxriy professori. 2004-yilda Tartu universitetining tasviriy sanʼat professori boʻladi. 1973-yildan 20 dan ortiq shaxsiy koʻrgazmalarini oʻtkazadi. 1970—1980-yillarda Estoniya rassomlchiligining yetakchi namoyandalaridan biri sanaladi. Pääsuke oʻz ishidagi eng sevimli mavzular inson va zamonaviy sivilizatsiya, inson va tabiat oʻrtasidagi munosabatlar ham ekologik muammolardir. Koʻpincha oʻz asarlarini ataylab „tugallanmagan“ holda qoldiradi. Uning asarlari Estoniya sanʼat muzeyi, Tartu sanʼat muzeyi, Tallin sanʼat uyi, Viynistu sanʼat muzeyi, Estoniya davlat kanselyariyasi va boshqalar kolleksiyalarida saqlanadi. 1975-yil 1981-yilda Kristjan Raud mukofoti bilan, 1991-yilda Tiit Pääsuke Konrad Mägi medali bilan taqdirlangan, 1999-yilda IV darajali Oq yulduz ordeni sobibi boʻlgan va 2000-yilda Eesti Kultuurkapital jamgʻarmasining mukofotiga sazovor boʻlgan. 2018-yilda Estoniya Madaniyat jamg'armasining mukofoti bilan mukofotlangan. Estoniya milliy madaniyat mukofoti laureati (2012; 2021).

## Manbalar
Abu Sila

**Abu Sila** – Ummon Sultonligining shimoli-sharqiy qismidagi Az-Zahira viloyatida joylashgan qishloq. Qoidiy va Jufayf qishloqlariga juda yaqin joyda, Maskat Sur shossesi (21-magistral) boʻyida, Mozim qishlogʻidan shimolda joylashgan. Bundan tashqari, Az-Zahira hududidan oqib oʻtadigan Vodiy Sila ham shu yerda joylashgan.

## Manbalar
Abdin (Idlib)

**Abdin** () Suriyaning Idlib muhofazasidagi Maarrat an-Nuʼman okrugining Xon Shayxun nohiyasida joylashgan shaharcha. Suriya Markaziy Statistika Byurosi (CBS) maʼlumotlariga koʻra, 2004-yil aholini roʻyxatga olishda Abdin aholisi 1,264 kishini tashkil qilgan.

## Manbalar
Abud

**Abud** yoki **Hayl** – Ummon Sultonligining shimoli-sharqiy qismidagi Al-Buraymiy gubernatorligida, Ash-Shuvayhadan janubda joylashgan qishloq. Yaqin atrofda Al-Juvayf deb nomlanuvchi kichik aholi punkti mavjud.

## Manbalar
Abu Nuhayl

**Abu Nuhayl** – Ummon Sultonligining shimoli-sharqiy qismi, poytaxt Maskat shahrida joylashgan qishloq.

## Manbalar
Abarita

**Abarita** () Suriyaning Idlib muhofazasida joylashgan Harem okrugining Kafr Taxarim nohiyasidagi qishloq. Suriya Markaziy Statistika Byurosi (CBS) maʼlumotlariga koʻra, 2004-yil aholini roʻyxatga olishda Abarita aholisi 528 kishini tashkil qilgan. Bu qishloq Jabal al-Sumaq mintaqasidagi darziylar yashaydigan qishloq.

## Manbalar
Doxiliya muhofazasi

**Doxiliya muhofazasi** () – Ummon Sultonligining oʻn bir muhofazalaridan biri, viloyat markazi Nizvo shahri. Ilgari ushbu hudud tuman (*mintaqa*) boʻlgan. 2011-yilnig 28-oktyabrida gubernatorlikka aylantirilgan.

## Viloyatlari
Doxiliya muhofazasi toʻqqiz viloyatdan iborat:

* Nizvo
* Samail
* Bahla
* Adam
* Al-Hamra
* Mana
* Izki
* Bidbid
* Jabal Ahdar

## Demografiyasi

## Manbalar
Sara Bonnici

**Sara Bonnici** (; 1998-yil 30-mayda tugʻilgan) – maltalik qoʻshiqchi. U „Loop“ qoʻshigʻi bilan 2024-yilgi Eurovision qoʻshiq tanlovida Malta nomidan ishtirok etgan.

## Hayoti
Sara Bonnici 1998-yil 30-mayda Maltaning Gozo orolida tugʻilgan. U Mercury Tower va Ħamrun Spartans bosh direktori Marcel Bonnicining qizidir. Sara Bonnici Buxgalteriya hisobi boʻyicha magistr darajasiga ega.

## Faoliyati

Sara Bonniciga yoshligida Miriam Christine ustozlik qilgan. 2009-yilda u *Maltadagi Junior Eurovision qoʻshiq tanlovida*, keyin esa 2009-yilgi Junior Eurovision qoʻshiq tanlovida ishtirok etgan va „Mambo qoʻshigʻi“ bilan uchinchi oʻrinni egallagan. Keyingi yili u L-Għanja Tal-Maltin qoʻshiq festivalining 4-mavsumida gʻolib boʻlib, oʻz yosh guruhida Miriam Christine tomonidan yozilgan qoʻshiq bilan birinchi oʻrinni egallagan va xuddi shu tanlovda „Eng yaxshi ovoz“ nominatsiyasida gʻolib boʻlgan. 2010-yilda u *Maltadagi Junior Eurovision qoʻshiq tanlovida* „Kitty Kitty Cat“ qoʻshigʻi bilan 7-oʻrinni qoʻlga kiritgan. Bu gʻoliblik unga Malta vakili Nicole Azzopardi bilan 2010-yilgi Junior Eurovision qoʻshiq tanlovida raqqosa sifatida ishtirok etish imkoniyatini bergan.

Oʻsmirlik yillarida u oʻzining tugʻilgan joyi Maltadan tashqarida bir nechta xalqaro qoʻshiq tanlovlarida, jumladan Bolgariyadagi Trixie festivalida, Ruminiyadagi Karpat yulduzlari festivalida va Vengriyadagi „Star to Born“ festivalida qatnashgan. Sara Bonnici Ruminiyada boʻlib oʻtgan Ti Amo festivalida oʻz toifasida birinchi oʻrinni egallagan va „Vivrà ancora“ qoʻshigʻi bilan original qoʻshiq toifasida gʻolib boʻlgan. U 2012-yilda Kanzunetta Indipendenza festivalining „Yangi isteʼdod“ nominatsiyasida va 2018-yilda ayni shu festivalning asosiy toifasida gʻoliblikni qoʻlga kiritgan. Oradan koʻp oʻtmay, u *X Factor Maltaning* birinchi mavsumida ham ishtirok etgan.

Sara Bonnici *Maltadagi Eurovision 2022 qoʻshiq tanlovida* Aidan tomonidan yozilgan „Heaven“ qoʻshigʻi bilan ishtirok etib, finalda 12-oʻrinni egallagan. 2023-yil 18-oktabrda u *Maltadagi Eurovision 2024 qoʻshiq tanlovi* ishtirokchilari orasida „Loop“ qoʻshigʻi bilan ishtirok etgan, keyinchalik u 27-oktabr kuni yarim final bosqichining birinchi shousida chiqish qilish uchun qur’a tashlash marosimida qatnashgan. Noyabr oyi oxirida chiqqan yakuniy natijalarga koʻra, Sara Bonnici 2024-yil 3-fevralda finalga saralangan ishtirokchilaridan biri sifatida qatnashishi eʼlon qilingan. U yerda Sara Bonnici hakamlar hay’atining ovoz berishi bilan keyinga bosqichga oʻtgan va jami 102 ball toʻplagan holda birinchi oʻrinni egallagan. Shundan soʻng, u 2024-yilgi Eurovision qoʻshiq tanlovida Malta vakili sifatida tanlab olingan. Sara Bonnici 2024-yil 9-may kuni ikkinchi yarim finaldan oʻta olmagan va 13 ochko bilan musobaqada 16-oʻrinni egallagan.

## Diskografiyasi

### Singllari

## Manbalar
Ad-Dimaniyat orollari

**Ad-Dimaniyat orollari** – Ummon Sultonligidagi himoyalangan hudud.

Qoʻriqxona Maskatning Al-Sib viloyatida, Barka qirgʻogʻidan ( Muskatdan gʻarbda) taxminan  masodagi hududda joylashgan. Umumiy maydoni  boʻlgan toʻqqizta oroldan iborat. Qoʻriqxona boy tabiiy merosga ega boʻlib, bir necha turdagi marjon riflari, shu jumladan, ularning juda kam uchraydigan baʼzi turlariga toʻla. Bundan tashqari ushbu orolda tuxum qoʻyadigan koʻp sonli dengiz toshbaqalari ham yashaydi.

Atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim masalalari vazirligining qaroridan soʻng kemping hamda suvga sakrash sporti ixlosmandlari hududga kirish uchun koʻproq pul toʻlaydilar.

Ad-Dimaniyatga kirish chet elliklar 10 OMR, mahalliy aholi uchun esa 5 OMR toʻlashlari kerak.

Yangi qoida ishlab chiqilishidan oldin orollarga kirish barcha uchun 1 OMR, suvga sakrovchilar uchun 3 OMR, kempingchilar uchun 5 OMR yoki ushbu turlarning barchasini oʻz ichiga oluvchi butun paket uchun 7 OMR toʻlanar edi. Yangi qonunga koʻra, ummonlik boʻlmaganlar tashrif buyuruvchilar kunlik tur uchun 3 OMR, suvga sakrash sporti uchun 6 OMR, umumiy kemping hamda suvga sakrash paketi uchun 10 OMR toʻlanadi.

Orollarga tashrif buyurish uchun Atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim ishlari vazirligining roziligi talab qilinadi, ushbu qoida avvalgi qonunda ham belgilangan edi. Orolda maksimal 5 kun davomida qolishga ruxsat beriladi, guruhdagilar soni esa 12 kishidan oshmasligi kerak.

Mahalliy ravishda orollar Haroba, Huyot, Al-Jabal al-Kabir (Um as-Sakan) nomlari bilan ataladi. Al-Jabal al-Kabir orolining oʻzi Um al-Livaha (Minora) hamda uchta orolni oʻz ichiga oluvchi Al-Javn deb nomlanadigan ikkita orollardan iborat.

## Manbalar

## Havolalar

* Ummondagi qoʻriqxonalar
* Ad Dimaniyat orollari surati
*

## Adabiyotlar

* DAIMĀNIYĀT (dymạnyạt), in: Fors koʻrfazi, Ummon va Markaziy Arabistonning Onlayn gazetasi, Tahrirlovchi: Brill. Onlayn maslahat 2018-yil 10-iyulda . Birinchi marta onlayn nashr etilgan: 2015 (onlayn skanerlash, onlayn matn)
Heinun

**Heinun** — Myanma shimoli-sharqidagi Kachin shtatiga qarashli Bhamo tumanidagi Shwegu shaharchasida joylashgan qishloq.

## Manbalar

## Havolalar
*Maplandia.com saytida sunʼiy yoʻldoshdan olingan tasvirlar
Abtaa

**Abtaa** (; transliteratsiya: *Ibṭaʿ*. Shuningdek, *Ibta* yoki *Obteya* deb ham talaffuz qilinadi) Suriya janubidagi shaharcha. Maʼmuriy jihatdan Daraa muhozafasining Daraa okrugi tarkibiga kiradi. Shaharcha janubda Daʼel, janubi-sharqda Xirbet Gʻazale, sharqda Namer, shimoli-sharqda Qarfa va shimolda Shayx Maskin bilan chegaradosh. Suriya Markaziy Statistika Byurosi (CBS) maʼlumotlariga koʻra, 2004-yil aholini roʻyxatga olishda Abtaa aholisi 14,283 kishini tashkil qilgan.

## Tarixi

Abtaa tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Hudud nomi islomdan oldingi davrga oid suryoniy matnlarida tilga olingan.

1596-yilda Abtaa Usmoniylar soliq maʼlumotlarida Bita nomi bilan tilga olinib, Hauran sanjogʻidagi *Bani Malik al-Asraf [[nohiya]]si* tarkibiga kirgan. Hududda 44 xonadondan iborat mutlaq musulmon aholi istiqomat qilgan. Qishloq aholisi turli qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, jumladan bugʻdoy, arpa, yozgi ekinlar, echki va asalari uyalari uchun 40% miqdorida qatʼiy belgilangan soliq stavkasi, jami 5000 akçe soliq toʻlagan.

1838-yilda hudud Musulmon qishlogʻi sifatida eʼtirof etilgan boʻlib, Nukra okrugi tarkibiga kirgan va Shayx Maskin janubida joylashgan. 1850-yillarda gʻarblik sayohatchi Josias Leslie Porter Abtaada bir qator yirik „bazaltdan qurilgan eski uylar va bir nechta singan ustunlar“ borligini taʼkidlagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
*
* 
* 

## Havolalar
* Map of town, Google Maps
* Cheik Meskin-map; 21L
Cynthia Turner

**Cynthia Turner** (1932-yil, Valletta  – 1-fevral 2021-yil, Msida) – maltalik ayol pianinochi. U Maltaning eng mashhur pianinochisi va mashhur musiqachilaridan biri boʻlgan. 

Cynthia Turner 1967-yil 15-noyabrda, Manoel teatridagi qirollik spektaklida qirolicha Elizabeth II uchun pianinoda musiqa ijro etgan. 

Cynthia Turner Malta, Italiya, Fransiya, Germaniya va Misr sahnalari, kabel radiosi, radio va televideniyeda pioninoda musiqa ijro etish orqali chiqish qilgan.

Cynthia Turner bir nechta mukofotlarga sazovor boʻlgan. U L’Order des Palmes Académiques chevalier dans (Akademik qoʻllar ordeni) bilan taqdirlangan va Londondagi Qirollik musiqa akademiyasining aʼzosiga aylangan.

1987-yilda Malta ayollar milliy kengashi Bice Mizzi Vassallo musiqa tanlovini tashkil qilgan vaqtda, Cynthia Turner tashkiliy qoʻmita aʼzosi boʻlgan va tanlovning barcha mavsumlari uchun hakamlar hay’atiga raislik qilgan.

2004-yilda Cynthia Turner Malta davlatining eng yuqori darajali mukofotlaridan biri boʻlgan, Milliy xizmatlari uchun ordeni bilan taqdirlangan.

## Shaxsiy hayoti
Cynthia Turner 1932-yilda Valetta shahrida tugʻilgan. U Muqaddas Yurak monastiri maktabiga tahsil olgan. U Anthony Caruana bilan turmush qurgan. Cynthia Turner va Anthony Caruananing ikki nafar oʻgʻli bor: Nicholas va Christopher. Shuningdek, Cynthia Turnerning besh nafar nabirasi ham bor, ularning ismlari Paul, Philip, James, Michael va Mischka.

## Vafoti
Cynthia Turner Maltadagi COVID-19 pandemiyasi paytida, son va bilagini sinishi sababli davolanayotgan bir vaqtda, COVID-19 infeksiyasi bilan kasallanib qolgan. Cynthia Turner 2021-yil 1-fevralda 88 yoshida vafot etgan.

## Manbalar
Ad-Duss

**Ad-Duss** – Ummon Sultonligidagi qishloq. Qishloqqa yaqin joyda Lima (2,7 nm) shahri joylashgan. 

## Manbalar
Ad-Duvayka

**Ad Duvayka** () – Ummon sultonligi poytaxti Maskat shahridagi qishloq. Sultonlikning shimoli-sharqiy qismida joylashgan.

## Manbalar
Maggie Borg

**Meggie Borg** (1952–2004) Maltalik ekologik va ijtimoiy huquqlar faoli.

## Faoliyati
Maggie Borg taniqli Maltalik ekolog boʻlgan. U Friends of the Earth (Malta) va Greenpeace Mediterranean  da faoliyat olib borgan. Uning asosiy maqsadlari Malta va Oʻrta yer dengizi mamlakatlarida qayta ishlash va toza energiyani targʻib qilish, hamda qishloq joylarida tabiatni saqlash boʻlgan. Maggie Borg, oʻz nomidagi mukofotga ega boʻlgan Julian Manduca kabi boshqa taniqli Malta faollari bilan birga ishlagan. Maltaning Dripht  rok guruhi oʻzining Global Warning albomini ikkala ekologga bagʻishlab yaratgan.

## Hayoti
Maggie Borg 1952-yil 14-yanvarda Maltaning Kospikua shahrida tugʻilgan. U 10 ta oʻgʻil farzandi boʻlgan oiladagi katta va yagona qiz edi. Kospikua davlat maktabida taʼlim olgan. Maggie Borg Greenpeacega qoʻshilishdan oldin turistik gid, doʻkon sotuvchisi va mustaqil dizayner, hamda jun sviterlar ishlab chiqaruvchisi boʻlib ishlagan. Maggie Borg juda barvaqt turmushga chiqqan. Nikohi buzilganidan keyin u doʻstlari va oilasining qoʻllab-quvvatlashi bilan ahvolini yaxshilashga muvaffaq boʻlgan. Maggie Borg Naxxar va Mostada istiqomat qilgan va nihoyat Zebbugga kelib joylashgan. U Malta universitetida oʻqishni davom ettirgan va 1993-yilda sotsiologiya va atrof-muhitni oʻrganish boʻyicha magistrlik darajasini olgan. Maggie Borg oʻrta maktab oʻquv dasturi uchun atrof-muhitni oʻrganish kursini ishlab chiqqan va San Anton maktabida yuqori sinflarga dars berishni boshlagan. Uning dars oʻtishga yondashuvi oʻquvchilar va ota-onalar tomonidan yuqori baholangan. *The Malta Independent* koʻrsatuvi sharhlovchisi Daphne Caruana Galizia oʻqituvchi Maggie Borg haqida quyidagicha fikrlarini maʼlum qilgan: „Maggie Borgning oʻquvchilari MATSEC imtihonlarida 1 va 2 ball toʻplay boshlamaguniga qadar, uning usullari noanʼanaviy hisoblangan.“

## Vafoti
Meggie Borg qariyb oʻn yil davomida ogʻir kasallik bilan kurashganidan soʻng, 2004-yil 3avgustda, 52 yoshida koʻkrak saratonidan vafot etgan. U Malta Saraton Jamgʻarmasi bilan faoliyat yuritgan holda, oʻzi singari kasallarning koʻpchiligaga yordam bergan va vafotiga qadar bu jamgʻarmada faol ishtirok etgan. Uning ismi har yili Aboutmalta.com veb-saytida vafotining yilligi munosabati bilan esga olinadi. 
## Manbalar
Troya muzeyi

**Troya muzeyi** () – Turkiyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi qadimiy Troya shahri arxeologik yodgorligi yaqinida joylashgan arxeologik muzey.

2018–yilda ochilgan. Zamonaviy meʼmoriy binoning yetti boʻlimida Troya va boshqa qadimiy shaharlar atrofidagi hamda yaqin orollardan topilgan tarixiy ashyolarni namoyish etiladi. Muzey direktori Ridvan Goljuk. Muzey 2020–yilgi Yevropa yil muzeyi mukofoti va Yevropa muzey akademiyasining maxsus mukofotiga sazovor boʻldi.

## Muzey binosi
Troya muzeyi Turkiyaning shimoli-gʻarbiy qismi, Chanoqqal’a Tevfikiye qishlogʻidagi Troya shahri arxeologik yodgorligidan  sharqda joylashgan.

Muzey binosi uchun dizayn tanlovida 2011-yilda Yalın Mimarlik gʻolib boʻlgan. Mimarlik binoni zamonaviy meʼmoriy uslubda loyihalashtirgan. Qurilish 2013–yilda boshlangan, 2015–yilda toʻxtab qolgan. 2017–yilda qayta boshlangan

Kvadrat shaklidagi toʻrt qavatli kub shaklidagi bino zang rangdagi poʻlat bilan qoplangan. Binoning balandligi Troya arxeologik maydonidagi qazish ishlarining chuqurligiga teng. Koʻrgazma maydoni  ichki maydon bilan birgalikda . Podval xizmat vazifalari uchun ajratilgan.

Binoning umumiy qiymati 45 million  (taxminan 8 million dollar)ni tashkil etdi. Muzey 2018–yil 10–oktabrda Turkiyada „Troya yili“ deb eʼlon qilinganida ochilgan.

## Eksponatlar

Kirish qismi devorlaridagi boʻshliqlarda Troyadagi qazishmalardan olingan qabr toshlari, katta oʻlchamli haykallar, va devor oʻlchamidagi fotosuratlar mavjud. Muzeyda vizual grafik dizaynlar, dioramalar va interaktiv displeylar ham mavjud.

Muzey yettita boʻlimdan iborat. Birinchi qavat bugungi kunda Biga yarim orolida joylashgan Troad mintaqasidagi artefaktlar uchun ajratilgan. Bular Assos (Behramkale), Tenedos (Bozcaada), Parium, Aleksandriya Troas (Eski Istambul), Smintheion, Lampsakus (Lapseki yaqinida), Timbra, Tavoliya va Imbros (Gökçeada) qadimiy shaharlaridan qazib olingan buyumlardir. Muzeyning 40 000 ga yaqin eksponatlari Chanoqqal’a arxeologiya muzeyi, Istanbul arxeologiya muzeylari va Anadolu sivilizatsiyalari muzeyidan koʻchirilgan. Troya tangalari Izmir arxeologiya muzeyidan olib kelingan. Koʻrgazmalar orasida koʻz yosh ushlagichlar, shisha, terakota atirdonlari, haykalchalar, tilla buyumlar, marjon, bilaguzuklar, tangalar, bezaklar, suyak buyumlari, asboblar, metall idishlar, terakotadan yasalgan idishlar, qurollar, bolta, kesgichlar, yozuvlar, qurbongohlar, sarkofaglar mavjud. Diqqatga sazovor buyumlar orasida 1994–yilda qazilgan Polyxena sarkofagi va 2012–yilda topilgan yunon xudosi Triton haykali bor.

## Manbalar
Adanham

**Madenat Alhaq** – Ummon Sultonligining janubi-gʻarbiy qismidagi Zofar gubernatorligida joylashgan qishloq.

## Manbalar
Abu Dali (Idlib)

**Abu Dali** () Suriyaning Idlib muhofazasida joylashgan Maarrat an-Nuʼman okrugining At-Tamana nohiyasidagi qishloq. Suriya Markaziy Statistika Byurosi (CBS) maʼlumotlariga koʻra, 2004-yil aholini roʻyxatga olishda Abu Dali aholisi 1,168 kishini tashkil qilgan.

Suriya fuqarolar urushi davrida hududni hukumatga sodiq qabila yetkachilari nazorat qilgan. Mazkur qishloqda urushning dastlabki yillarida koʻp zoʻravonliklar sodir boʻlmay, isyonchilar va hukumat kuchlari qoʻl ostidagi hududlar oʻrtasida mahalliy iqtisodiy markaz vazifasini bajargan. U yerda 2014-yildan boshlab Milliy mudofaa kuchlari (hukumat tarafdori) garnizoni joylashtirilgan. Garnizonni 2017-yil oktyabr oyida Tahrir ash-Shom (HTS) kuchlari qamal qilgan. HTS suratga olgan hujumda yuzlab askar, bir nechta mototsikl, mashina va tanklar mahalliy mudofaani yorib o‘tganini ko‘rish mumkin. Hujum hukumat va HTS oʻrtasida uzoq davom etgan quruqlikdagi jangga sabab boʻlib, hukumat va Rossiya harbiy samolyotlari hududdagi HTS nishonlariga hujum qilgan. Suriya armiyasi 2017-yil dekabr oxirida hududni qayta egallagan.

## Manbalar
Al-Ahdar

**Al-Ahdar** – Ummon Sultonligining Az-Zahira viloyatidagi qishloq boʻlib, sultonlikning shimoli-sharqiy qismida joylashgan. Hudud viloyat poytaxti Ibri shahridan shimoli-gʻarbda, 21-magistral boʻylab joylashgan. Qishloqda pochta boʻlimi mavjud boʻlib, unga 516 pochta indeksi berilgan.

## Manbalar
Man Aw

**Man Aw** — Myanma shimoli-sharqidagi Kachin shtatiga qarashli Bhamo tumanidagi Shwegu shaharchasida joylashgan qishloq.

## Manbalar

## Havolalar
*Maplandia.com saytida sunʼiy yoʻldoshdan olingan tasvir
Değirmitaş (Yavuzeli)

**Değirmitaş** – tarixan va hali ham xalq orasida **Qastel** deb nomlanadi, Turkiya, Gaziantep viloyati, Yavuzeli shaharchasi va tumanidagi qishloq . Qishloqda Turkmanarning Qiziq qabilasi yashaydi va 2022-yilga koʻra aholisi 308 kishini tashkil etadi .

## Manbalar