open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Murat Boz

'
**Murod Boz ** 1980-yili 7-martda Turkiyaning Zonguldak shahrida dunyoga keldi. Turk honandasi, pop qoʻshiqchisi. Murod boshlangʻich va oʻrta maktablarni kichkina shaharchada bitirdi, Karadeniz Eregli (tur. Karadeniz Ereğli) Zonguldakga qarashli. (il). Keyinchalik 1995-yilda Stambulga keldi, oliy sanʼat maktabini bitirish maqsadida.
Murod ilk bor 1998-yili sahnaga chiqdi, turk musiqa jurnali homiyligida *"Milliyet"* kontsert uyushtirildi, shunda oliy sanʼat maktab bitiruvchilari qatnashdilar.
1999-yili Murod oliy sanʼat maktabini djaz vokalisti sohasi boʻyicha bitirdi. 2003-yili U oʻzining oʻqishini Stambul konservatoriyasida davom ettirdi. Murod 2006-yili yoz oyida ilk bor oʻz singlini „Aşkı Bulamam Ben“ koʻrsatdi. Singl omadli boʻldi Murod ikkinchi bor singlga qatnashishni qaror qildi. *"Maximum"*.
2008-yili Murod yangi singlga qatnashdi „Uçurum“ yangi leybl bilan „DSM“. birinchi singlga qatnashgandan keyin albomlari chiqarildi.

### Singllari
* „Aşkı Bulamam Ben“ — *2006*
* „Maximum“ — *2006*
* „Püf“ — *2007*
* „Uçurum“ — *2008*
* „Ben Aslında“ — *2008*
* „Para Yok“ — *2008*
* „Özledim“ — *2009*

## Xit-paradlar

## Yorliqlari
* 2007
: „Kral TV Müzik Ödülleri“:
:: *Mashhur debyut*
: „Altın Kelebek Ödülleri“:
:: *Mashhur yangi qoʻshiqchi*
: „İstanbul Fm Altın Ödülleri“:
:: *Mashhur video klip*

## Video kliplari
# „Aşkı Bulamam Ben“ — *"Maximum" albomida*
# „Maximum“ — *"Maximum" albomida*
# „Püf“ — *"Maximum" albomida*
# „Uçurum“ — *"Şans" albomida*
# „Para Yok“ — *"Şans" albomida*

## Manbalar
Aibl

**Aibl** Avstriyaning Shtiriya yerida joylashgan kommunadir. Deutschlandsberg (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 40.7&nbsp;km2. 1504 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy sayti
Eisenerz

**Eisenerz** Avstriyaning Shtiriya yerida joylashgan shahardir. Leoben (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 124.52&nbsp;km2. 5518 nafar aholi istiqomat qiladi (2007).

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy sayti
Bad Waltersdorf

**Bad Waltersdorf** Avstriyaning Shtiriya yerida joylashgan shaharchadir. Hartberg (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 31.84&nbsp;km2. 2084 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy sayti
Gößl

**Gößl** Avstriyaning Shtiriya yerida joylashgan shahardir. Liezen okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 6,00&nbsp;km2. 365 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy sayti
Gams bei Hieflau

**Gams bei Hieflau** Avstriyaning Shtiriya yerida joylashgan kommunadir. Liezen (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 46.23&nbsp;km2. 504 nafar aholi istiqomat qiladi (2021).

## Manbalar
Dietzen

**Dietzen** Avstriyaning Shtiriya yerida joylashgan shahardir. Radkersburg okrugi tarkibiga kiradi. 217 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Manbalar
Oberpurkla

**Oberpurkla** Avstriyaning Shtiriya yerida joylashgan shahardir. Radkersburg (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. 317 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Manbalar
Hartberg

**Hartberg** Avstriyaning Shtiriya yerida joylashgan shaharская kommunadir. Hartberg (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni — 21.58&nbsp;km2. 6449 nafar aholi istiqomat qiladi (2014).

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy sayti
Orenburg

**Orenburg** yoki **Orinbor** (, ; 1938-1957-yillarda Chkalov) — Rossiya Federatsiyasining Orenburg viloyatidagi shahar. Ural daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 529,6 ming kishi (1998). Shahar sanoatida mashinasozlik yetakchi oʻrinda — temirchilik, presslash asbobuskunalari, parmalovchi jihozlar, past voltli apparatlar, stanok va boshqa ishlab chiqariladi; yoqilgʻi, kimyo va neft kimyosi, yengil (ipak gazla-malar, koʻn), oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. 4 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼ-at muzeylari bor. Ilk bor 1735-yilda Oʻr daryosining Yoyiq (hozirgi Ural)ga quyilish joyida vujudga kelgan (nomi shundan); 1743-yildan hozirgi oʻrnida. O. 18-asr va 19-asrning 1-yarmida harbiy chegara liniyasining asosiy istehkomi; 1744-yildan O. gubernyasi, 1782-yildan Ufa no-ibligi (namestnichestvosi)ning markazi, 1796—1801 va 1865-yildan gubernya markazi. O. kazak qoʻshinlarining harbiy va maʼmuriy markazi (1748-yildan). 1850—81 yillarda general gubernatorlik markazi. Rossiya imperiyasi bilan Oʻrta Osiyo xonliklari oʻrtasida 18— 19-asrlarda savdo va elchilik alokalari, asosan, O. orqali oʻtgan. Oʻrta Osiyodan O.ga savdo va elchilik karvonlari qatnab turgan (qarang Orenburg savdo Nuli). 1900—1906-yillarda O. — Toshkent temir yoʻl qurilgan. 1920—25 yillarda Qirgʻiziston Muxtor Respublikasi (oʻsha vaqtlarda ruslar Qozogʻistonni Kirgiziya deb atagan) poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan qalʼa darvozasi krldikdari (18-asr), karvonsaroy (1836—42) saqlanib qolgan.

**Orenburg** (1938—1957-yillari Chkalov) — Rossiyadagi shahar, viloyat markazi. 1735-yili qoʻrgʻon maqsadida barpo etilib, nomi Or daryosining nomiga bagʻishlab qoʻyilgan. Aholisi 579,3 mimg kishi (2011). Shaharda mashinasozlik, kimyo, neft kimyosi, oziq ovqatlar ishlab chiqarish va boshqa mahsulot ishlab chiqarish sanoati yaxshi rivojlangan. 4 ta oliy oʻquv yurti, jahonnoma va tasviriy san'at muzeylari bor. Orenburg shahri Yoyiq daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan.

## Aholisi
Shahr aholisi 579,3-mimg kishi (2011). Oʻrtacha zichligi 2 112 kishi./km². Aholining milliy tarkibi: ruslar 83,4 %, tatarlar 7,8 %, ukrainlar 1,97 %, qozoqlar 2,03 %, boshqurtlar 1,10 %, armanlar 0,63 %, mordvalar 0,52 % va boshqalar 2,52 %.

## Guberniya tuzulishi
**Orenburg general-gubernatorligi**, Qozogʻistonning gʻrbiy, shimoliy-gʻarb va janubiy-gʻarb tomonlarini oʻtarlash maqsadida 1850-yili barpo etilib, 1881-yilgacha saqlandi. 1868 yili Orenburg general-gubernatorligi tarkibiga markazi Orenburg shahri boʻlgan Toʻrgʻay viloyati tashkil topdi. 1876—1881-yili Qozogʻistonning shimoliy-shrq tarafi bilan janubida Dala va Turkiston general-gubernatorliklarining tashkil topishi bilan, Orenburg general-gubernatorligi tarqalib, Orenburg guberniyasi holatiga keltirildi. Aytish joyizki Toʻrgʻay viloyati Orenburg guberniyasining tarkibida qoldirildi.

## Manbalar
Qozogʻiston viloyatlari

Qozogʻiston maʼmuriy-hududiy boʻlinishi jihatidan 17 ta viloyat (, ) va 3 ta respublika ahamiyatiga ega shahardan iborat. Viloyatlar oʻz navbatida tumanlarga (, ) boʻlinadi.

2022-yil 16-martda Qozogʻiston prezidenti Qosim-Jomart Toqayev uchta yangi viloyat tashkil etilishini maʼlum qildi. Maʼmuriy markazi Semey shahri boʻlgan Abay viloyati Sharqiy Qozogʻiston viloyatidan, maʼmuriy markazi Jezqazgʻan shahri boʻlgan Ulitau viloyati Qaragʻanda viloyatidan, maʼmuriy markazi Toldiqoʻrgʻon shahri boʻlgan Yettisuv viloyati Olmaota viloyatidan ajratib olingan. Olmaota viloyati markazi Toldiqoʻrgʻondan Qoʻnayev shahriga koʻchirildi.

## Viloyatlar

## Manbalar
Bisau

**Bisau** (Bissau), Bissau — Gvineya-Bisau Respublikasi poytaxti. Bisau muxtor sektorining maʼmuriy markazi. Aholisi 197,7 ming kishi (1996). Atlantika okeani sohilidagi port; xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor. Mamlakatning 60% ga yaqin sanoat korxonalari Bisauda joylashgan. Oziq-ovqat, taxta tilish, mebel ishlab chiqarish, yengil sanoat korxonalari mavjud. Kema taʼmirlash ustaxonalari bor. Chetga kopra, yer yongʻoq, palma moyi, koʻnteri xom ashyosi va yogʻoch (oʻrmon) mahsulotlari chiqariladi. Shaharga 17-asrda asos solingan. Tarixiy-badiiy muzeylar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jetisay

**Jetisay** — (qoz. Жетісай) Janubiy Qozogʻiston viloyatidagi Jetisay tumanining markazi, shahar. Chimkent shahridan janubi-gʻarbgacha 232&nbsp;km uzoqlikda joylashgan, Doʻstiq kanalining chap yoqasida, Sirdaryo qirgʻogʻida joylashgan. Aholisi 23,650 kishi (2018).

## Tarixi
Mirzachoʻlda Doʻstiq (Kirov nomidagi) kanali qurulishining davom ettirilishiga va paxta xoʻjaligini rivojlantirishga doir 1939-yili poydevori qurildi. 1951-yili kent, 1969-yili shaharga aylandi. 2018-yilgacha Maqtaaral tumanining maʻmuriy markazi boʻlgan.

## Sanoati
Jetisayda paxta tozalash, pivo, non zavodlari, moy sexlari, v.h. korxonalar faoliyat yuritmoqda.

## Ijtimoiy soha
Shaharda „Sirdaryo“ universiteti, Ahmad Yassaviy nomidagi qozoq-turk xalqaro universitetining filiali, pedagogika kolleji, 6 ta oʻrta maktab, Q.Jandarbekov nomidagi Jetisay drama teatri, „Jetisay soʻzi“ folklorlik-etnografiyalik ansambli, kasalxona, shifoxona, markaziy kutubxona va boshqa mahkamalari faoliyat yuritmoqda. Jetisay orqali xalqaro Toshkent — Sirdaryo — Buxoro temir yoʻli oʻtgan.

## Manbalar
Qiziloʻrda

**Qiziloʻrda** () (1853-yilgacha Oqmachit, 1925-yilgacha Perovsk) — Qozogʻiston Respublikasidagi shahar, Qizil-oʻrda viloyati markazi. Sirdaryoning oʻng sohilida. Transport yoʻli stansiyayei. Aholisi 157,8 ming kishi (2002). Q. 1820-yillar-da Oqmachit nomi bilan Qoʻqon xonli-gining qalʼasi sifatida vujudga kelgan. 1853-yil iyulida Oqmachitni general V.A.Perovskiy boshchiligida rus qoʻshinlari bosib oldi va u Perov-skiy forti deb ataldi, keyinchalik Perovsk. deb nomlangan. 1917-yil gacha kichik maʼmuriy savdo markazi. 1926-yildan 1929-yilgacha Qozogʻiston poytax-ti boʻlgan. Muhim korxonalari: sel-lyuloza-karton, qurilish materiallari, uysozlik kombinatlari, poyabzal, tikuvchilik va trikotaj fabrikalari; oziq-ovqat sanoati korxonalari, pedagogika instituti, drama teatri, tarixiy-oʻlka-shunoslik muzeyi bor. Q.dan jan.-roqda sholipoyalarni sugʻorish maq-sadida Sirdaryoga toʻgʻon qurilgan. Sha-har atrofida yirik sholikor xoʻja-liklar joylashgan. 

**Qiziloʻda** — shahar, Qiziloʻrda viloyatining markazi (1938-yildan buyon). Sirdaryo daryosining oʻng yoqasida joylashgan. Aholisi 201-ming kishi (2012). Shahar dengiz sathidan 126–130 m balandlikda joylashgan. Hududi 3683 ga. Shaharning 17,0 ga hududi temir yoʻllariga, 165 ga hududi avtomabil yoʻllariga, 19 ga hududi shahar bogʻlari va oromgohlarga tegishli.

## Tarixi
Qizloʻrda shaharining tashkil topish tarixi qadimgi asosini yoʻqotmqy, faqat nomi bir necha marta oʻzgargani bilan (Oq mechit — 1818-yili, Perovsk — 1853-yili, qaytadan Oq mechit — 1922-yili, Qiziloʻrda — 1925-yili), har doim Sirqaryo yoqasining madaniy markazi boʻlib tashkil topdi.

Oq mechit 1818-yili Qo'qon xonligi davrida Sirdaryo qirgʻogʻida ilk bor tashkil topgan. Shahar ichkarsidagi oq gʻishtdan barpo etilgan mechitning rangiga atab Oq mechit deb atadi.

1853-yilga 28-iyulga Orenburg general-gubernatori V.A Perovskiy Sir qozoqlarini himolashni bahona qilib rus harbiylari bilan qal’ala bostirib kirib, qoʻqonliklarni qal’adan quvib chiqadi. Shahar nomi Perovsk boʻlib, 1867-yili u Sirdaryo uezining markaziga aylantiriladi.

1922—1925-yillari shahr nomi qaytadan Oq mechit boʻlib, 1925—1929-yillarda Qozogʻistonning poytaxti boʻladi. 1925-yili shaharga Qiziloʻrda nomi berildi.

## Aholisi
Shahar aholisining koʻpchiligini qozoqlarlar tashkil qiladi. Qadimda bu shahar Qoʻqon xonligining tarkibida edi, shu vaqtda bu shahrda koʻpchilikni oʻzbeklar tashkil qilardi. Hozirgi kunda shahar aholisining milliy tarkibi: Qozoqlar — 90 %, Ruslar — 5 %, Koreyslar — 3 % qolganlarini Olmonlar, Chechenlar, Oʻzbeklar, Ukrainlar, Beloruslar, Ingushlar, Yunonlar tashkil etadi.

## Galeriya

Fayl:Qyzylorda station.jpg|Vokzal
Fayl:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|Aytbay Mechiti
Fayl:Казанская церковь, Кызылорда, 2009.jpg|xram


## Manbalar
Michael Essien

**Maykl Kodjo Essyen** (; 3-dekabr 1982, Akkra, Gana) — Ganalik futbolchi, Gana terma jamoasi va Ispaniyaning „Real Madrid“ jamoasi yarim himoyachisi boʻlgan. U „Real Madrid“ga Angliyaning „Chelsi“ jamoasidan ijara asosida oʻtgan.

## Faoliyati
Maykl Essyen Gananing poytaxti Akkrada tugʻilgan. U oʻsha yerda futbol bilan shugʻullanishni boshladi va birinchi professional jamoasi mahalliy „Liberti“ jamoasi boʻldi. 
„Bastiya“ jamoasiga oʻtganidan soʻng, yakkakurashlardagi harakatlaridan koʻpchilik uni Patrik Vieiraga oʻxshata boshladi. Tezda jamoaning asosiy oʻyinchisi boʻla oldi va yarim himoyachi Fransiya chempionatida 6 ta gol urib, jamoasini UEFA kubogiga olib chiqdi. 
2002-yilda Maykl 7,8 mln. yevro evaziga „Lyon“ klubiga oʻtdi. 2005-yil 19-avgustda Essyen afrikalik oʻyinchilar uchun rekord hisoblangan summaga, 26 mln. funt sterling evaziga „Chelsi“ jamoasiga borib qoʻshildi. Yangi jamoasidagi debyuti 2005-yil 21-avgustda „Arsenal“ga qarshi uchrashuvda oʻtdi. U „Lyon“dagi ikki mavsumi davomida ikki marta Fransiya chempionati gʻolibi boʻldi, shuningdek, 2005-yilning eng yaxshi oʻyinchisi deb Fransiya Professional Futbolistlar Assosatsiyasi eʼlon qildi. 2006/07 mavsumda „Chelsi“ning eng yaxshi oʻyinchisi deb tan olindi. 2007-yilda Essyen yangi besh yillik shartnoma tuzdi, unga koʻra, u haftasiga 90 ming funt maosh oladigan boʻldi. Essyen — Afrikaning eng qimmat oʻyinchisi hisoblanadi. Gana termasi tarkibidagi eng koʻp natijaga erishgan oʻyinchi ham hisoblanadi, yoshga nisbatan eng yoshi hisoblangan boʻlsa ham. Oʻsmirlar terma jamoasi tarkibida u Afrika chempionati gʻolibi va Yangi Zelandiyada 1997-yilda oʻtkazilgan jahon chempionati bronza medali bilan taqdirlangan.

Essyen jismonan juda baquvvat, yakkakurashlarda mahorati katta, himoyaning xohlagan joyida oʻynay oladi, hujumga tez-tez qoʻshilib turadi, uzoqdan darvozaga zarba yoʻllashi ham kam uchraydigan holat emas. U tayanch nuqtasidan tashqari pleymaykerlik vazifasini ham yaxshi uddalaydi. Maykl Gana terma jamoasi sardori hisoblanadi.

2009-yilning dekabr oyida tizzasidan qattiq jarohat olganidan soʻng, Essyen 2010-yilgi Jahon chempionatigacha formasini tiklashga ulgurolmadi. Ammo 2010-yil 4-iyunda „Chelsi“ bilan shartnomasini yana ikki yilga uzaytirdi va u londonliklar safida 2015-yilning yoziga qadar oʻynaydigan boʻldi. Undan oldingi kelishuv 2013-yilgacha boʻlgan edi. 
2010-yil 4-dekabrda Essyen „Everton“ga qarshi oʻyinda ishtirok etdi va bu oʻyin ganalik uchun „Chelsi“ tarkibidagi 200-nchi oʻyini boʻldi.

2012-yil 31-avgustda transfer oynasining soʻnggi kunida, madridning „Real“ jamoasiga ijara asosida oʻtdi.

## Qiziqarli faktlar
Afrikadagi Gana davlati xalqlari madaniyatida ular inson tug'iladigan hafta kuniga katta ahamiyat berishadi - bu uning kelgusi taqdiriga ta'sir qiladi deb ishoniladi.  Ushbu kunga muvofiq barcha bolalarning ismiga yoki otasining ismiga hafta kuni nomi qo'shiladi. "Chelsi" ning mashhur futbolchisi Maykl Kojo Essen Maykl ismidan tashqari, Kojo nomi "dushanba" degan ma'noni anglatadi.

V k

## Manbalar
Koʻk choy

:*Ushbu maqola ichimlik haqidadir. Musiqa guruhi uchun [[Koʻk choy (guruh)]] maqolasiga qarang.*

**Koʻk choy** — choy oʻsimligining pishib yetilmagan yosh barglaridan tayyorlanadigan choy. Tabiiy rangi hidini saqlaydi. Choy barglariga deyarli ishlov berilmaydi, faqat qaynoq bugʻ bilan bugʻlanadi. Bugʻlangan barglar quritilgach, maxsus usulda naycha tarzida buram beriladi va choy qadoqlash fabrikalariga yuboriladi. Koʻk choy xushboʻy, chanqoqni yaxshi qondiradi, baʼzi kasalliklarga (mas, qon bosimi oshganda) davo sifatida damlab ichiladi. Ushbu tetiklantiruvchi ichimlik bir necha asrlar oldin qadimgi Xitoyda paydo bo‘lgan. Oradan shuncha vaqt o‘tsa hamki, choy hamon o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan: u tibbiy va kosmetik maqsadlarda ishlatiladi, ba’zi mamlakatlarda taomlarga ham qo‘shiladi va, albatta, o‘zining yoqimli ifori va ta’mi tufayli butun dunyo bo‘ylab odamlarning sevimli ichimligiga aylangan. Ko‘k choyning bu qadar keng tarqalishiga sabab nima? Harper’s Bazaar nashri bu savolga shifobaxsh eleksirning foydali xususiyatlarini taqdim etish orqali javob beradi.

## Ishlab chiqarish

## Manbalar
Degenerat modda

**Degenerat modda** (*degenerat* — „buzuq“ degani) yoki **Fermi gazi** deb fizikada bir-biri bilan taʼsirlashmaydigan erkin zarrachalardan iborat moddaga aytiladi. Degenerat modda kvant mexanikasida oʻrganiladi.
Hertzsprung–Russell diagrammasi

**Hertzsprung–Russell diagrammasi** () tarqalish diagrammasi boʻlib, yulduzlar yorqinligi va absolut yulduz kattaligi bilan ularning spektral tipi yoki sinfi orasidagi aloqani koʻrsatadi.

Diagrammani 1910-yillarda Ejnar Hertzsprung va Henry Norris Russell yaratishgan.
Evolutsiya dalillari

**Evolutsiya dalillari** Yerdagi barcha organizmlarning umumiy ajdoddan kelib chiqqanini isbotlovchi ilmiy dalil, maʼlumot va konsepsiyalardir. Bu isbotlar yordamida evolutsiya nazariyasi ilmiy hamjamiyatda tan olindi, evolutsiya sintetik nazariyasi esa turlanish jarayonlari haqidagi ilgʻor qarashlar tizimiga aylandi.

Evolutsiyaviy jarayonlar ham tabiiy, ham laboratoriya sharoitlarida kuzatiladi. Yangi turlar paydo boʻlgani maʼlum. Shuningdek mutatsiya tufayli yangi xususiyatlar rivojlangani ham kuzatilgan. Turlar ichida evolutsiya boʻlishi tajribaviy isbotlangan, turlanish jarayonlari esa tabiatda bevosita kuzatilgan.

Hayotning evolutsiyaviy tarixi haqida maʼlumot olish uchun paleontologlar organizmlarning qazilma qoldiqlarini tahlil qilishadi. Zamonaviy turlar orasidan qarindoshlik darajasini aniqlash uchun ularning tuzilishi, genomlari, embrional rivojlanishi (embriogenez) oʻrganiladi. Evolutsiya haqida qoʻshimcha axborotni hayvon va oʻsimliklarning geografik tarqalish qonuniyatini oʻrganuvchi biogeografiya beradi. Shu barcha maʼlumotlar yagona manzara — hayotning evolutsiyaviy daraxtini chizadi.

## Kuzatiladigan evolutsiya
Bugungi populatsiyalarda kuzatiladigan oʻzgarishlar nafaqat evolutsiya mavjudligini, balki barcha turlarning umumiy ajdoddan kelib chiqishi uchun zarur boʻlgan qator mexanizmlar borligini ham isbotlaydi. Genomlar sirasiga intronlar koʻchishi, genlar duplikatsiyasi, rekombinatsiya, transpozitsiya, retrovirus kiritmalar (genlarning gorizontal koʻchishi), ayrim nukleotidlar almashinishi, yoʻqolishi va qoʻshilishi, shuningdek xromosoma qayta qurilishlari kiruvchi turli mutatsiyalarga duchor boʻlishi kuzatilgan. Genom duplikatsiyasi (poliploidiya), notekis krossingover, xromosoma inversiyasi, xromosomalar translokatsiyasi, boʻlinishi, qovushishi, duplikatsiyasi va yoʻqolishi kabi xromosoma qayta qurilishlari maʼlum. Shuningdek, organizmlar tuzilishida oʻzgarishlar va funksional oʻzgarishlar&nbsp;— turli adaptatsiyalar,, yangi nav ozuqa hazm qilish qobiliyati paydo boʻlishi (jumladan&nbsp;— neylon va pentaxlorfenol) va hokazo hodisalar kuzatiladi. Bundan tashqari, yangi turlar shakllanishidagi turli-tuman oraliq bosqichlar aniqlanib, turlanish asta-sekin kechishi isbotlandi.

## Manbalar


## Adabiyot
* Charles Darwin, Turlarning kelib chiqishi
* Происхождение человека и половой отбор 
* Эволюционный процесс 
* The Theory of Evolution 
* Douglas J. Futuyma, *Evolutionary Biology*, Sunderland, Massachusetts. 
* Эволюция жизни  
* Jerry Coyne, *Why Evolution is True*, 
* Richard Dawkins, *The Greatest Show On Earth* 

## Havolalar
* Zoologiya 7 - 60-§.Hayvonot dunyosi evolutsiyasining dalillari
Belaruslar

**Belaruslar** — xalq, Belarus respublikasining asosiy aholisi (7,9 mln. kishidan ortiq, 1992). Shuningdek, Rossiya Federatsiyasi (1206 ming kishi), Ukraina (440 ming kishi). Qozogʻiston (183 ming kishi), Latviya (120 ming kishi), Litva (63 ming kishi), Oʻzbekiston (63 ming kishi), Estoniya (27,7 ming kishi)da ham yashaydi. Polshada 300 ming kishiga yaqin. Belarus tilida soʻzlashadi. Dinga eʼtiqod qiluvchilari — asosan pravoslavlar, qisman katoliklar ham bor.

Alifbosi kirillitsaga asoslangan.

Masihiylik diniga mansub, ichinora katoliklar ham bor. Belaruslar sharqiy slavyan xalqlariga mansub.

## Tarixi
Belarus xalqining etnik asosini sharqiy slavyan qabilalari: dregobichlar, krivichlar, radimichlar, drevlyanlar, severyanlar, volinyanlar tashkil qilganlar. 9 — 11 asrlarda shu qabilalar Kiev Rusining tarkibi boʻldi. U parchlanib, knyazlik tarqqgandan keyin (13 — 14 asrlar) Buyuk Litva knyazligining, 1569-yildan Rech Pospolitayaning tarkibiga kirdi. 18-asrda Rossiyaga qoʻshildi. Shu asrdan boshlab belaruslarning madaniyati va turmush kechirishi koʻp oʻzgarishlarga uchradi. Hozirgi kunda belaruslar madaniyatining milliy etnografiyalik qadiriyatlari (milliy kiyimi, taom turlari, oilaviy dasturi) faqat chet joylarida saqlanib qolgan.

## Milliy kasb-hunari
Milliy kasb-hunarlari — dehqonchilik (arpa, bugʻdoy, sholi, kartoshka, zigʻir yetishtirishadi) va mol chorvachiligi (sigir, choʻchqa va uy parrandalarini boqishadi) yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. Kulolchilik bilan, ustalik kasibi bilan, kiyim, oyoq kiyim tikish, turli buyumlarni toʻqish bilan shugʻullanadi.

## Kiyimlari
Milliy kiyimlari erkaklari tizzasigacha etik, shim kiyadi, bellarini junli ipdan oʻrilib, uchlarini belbogʻ bilan boylaydi. Sirtki koʻrinishiga gullik matodan tikilgan nimcha, boshlariga qalpoq, qishda „magerka“, „kuchma“, „ablavuxa“ nomli qalpoqlar kiyishadi. Ayollari oldi koʻrinishi naqsh bilan oʻrnaklangan koʻylak, „andaran“ nomli nimcha kiyishadi. Rang-barang belbogʻlardi bogʻlaydi. Sochlarini oʻrmaklaydi. Erkaklar ham, ayollar ham qishda chapon, toʻn kiyishadi.

## Taomlari
Milliy taomlari — kartochka va undan tayyorlangan taomlar *(jur, zatirka, buraki, kletski)*. Goʻshtni bayram arafalarida isteʼmol qilishadi *(machanku, studen, vereshaku)*. Asosiy milliy ichimliklari: kvas, qayin sharbati. Milliy uylari koʻpincha daraxtdan ishlanadi.

## Manbalar
Gravitatsiya

**Gravitatsiya** () yoki **tortishish** — tabiiy fenomen boʻlib, fizik jismlarning bir-biriga ularning massasiga mutanosib kuch bilan tortilishida namoyon boʻladi. Gravitatsiya jismlarga vazn beradi. Gravitatsiya tarqoq materiyani yigʻadi, yigʻilgan materiyani esa birga ushlab turadi; shuning hisobiga Yer, Quyosh va olamdagi boshqa makroskopik jismlar yuzaga kelgan va mavjud.

Gravitatsiya tufayli Yer va boshqa sayyoralar Quyosh atrofida, Oy Yer atrofida aylanadi; sayyora va yulduzlar ichi qiziydi; tabiatda konveksiya sodir boʻladi va hokazo.

Gravitatsiya toʻrt fundamental oʻzaro taʼsirdan biridir (boshqalari — elektromagnetizm, kuchli oʻzaro taʼsir va kuchsiz oʻzaro taʼsir).

Gravitatsiya — har qanday jismlar orasida vujudga keluvchi universal oʻzaro taʼsir. Agar oʻzaro taʼsir kuchsiz va jism yorugʻlikning vakuumdagi tezligiga Karaganda juda kichkina tezlik bilan harakatlanayotgan boʻlsa, Isaac Newtonning butun olam tortishish qonuni oʻrinli boʻladi. Oʻzaro taʼsir kuchli va jism harakatining tezligi yorugʻlikning vakuumdagi tezligiga yaqin boʻlgan hollarda esa, Albert Einstein yaratgan umumiy nisbiylik nazariyasi gravitatsiyani toʻgʻri ifodalaydi.rostan

Nyuton oʻzining „Tabiat falsafasining matematik prinsiplari“ (1687) asarida gravitatsiya qonuniga birinchi boʻlib toʻliq taʼrif berdi. Nyuton taʼrifiga binoan, ikki moddiy zarra (li va Gʻi2)ning oʻzaro gravitatsiya kuchi ularning massalariga toʻgʻri proporsional, orasidagi masofaning kvadratiga teskari proporsional va ularni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq boʻyicha yoʻnalgan.

Nyutonning ikkinchi qonuniga asosan, t massali jism gravitatsiya kuchi taʼsirida Yer bilan bogʻliq boʻlgan sanoq tizimiga nisbatan biror a tezlanish bilan harakatga keladi.

Formuladagi kattaliklar oʻzgarmas qiymatga ega ekanliklarini eʼtiborga olsak, jism harakatiga qarshilik koʻrsatuvchi kuchlar mavjud boʻlmagan hollardagi Yer sirtiga yaqin balandliklarda har qanday jism bir xil tezlanish bilan tushadi, degan xulosaga kelinadi.

Osmon mexanikasi Nyutonning gravitatsiya qonuniga asoslangan. Kosmosda tabiiy yoki sunʼiy jismlarning harakatlarini tekshirishda shu qonunga amal qilinadi. Koʻpgina hollarda Nyutonning gravitatsiya qonuni tufayli yangi sayyoralar, yoʻldoshlar aniqlandi, astronomiya qator yangi yutuqlarga erishdi. Shu bilan birga, bu qonun tushuntirib berolmagan Merkuriy, Venera, Mars sayyoralari perigeliylarining harakati kabi ayrim hodisalar ham maʼlum edi. Shu kabi uchraydigan chigalliklarni bartaraf qilish maqsadida olimlar Nyuton gravitatsiya qonunining matematik ifodasiga turli qoʻshimchalar kiritishga urindilar. Ammo bunday urinishlar natija bermadi. Kuchli gravitatsion maydonlarga (har qanday fizik obyektlarning hosil qiladigan maydoni gravitatsion yoki tortishish maydoni deyiladi. Gravitatsion maydon Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasida toʻrt oʻlchovli tenzor potensiali orqali bayon qilinadi) va bu maydonlarda yorugʻlik tezligiga yaqin tezliklar bilan harakatlanuvchi jismlarga tatbiq qilishda Nyuton gravitatsiya qonunining butunlay ojizligi aniqlandi. Bunday hollarda Eynshteyn yaratgan gravitatsiya nazariyasidan foydalanish juda yaxshi natija beradi.

## Manbalar
Kriosfera

**Kriosfera** (yunoncha: *kryos* — sovuq, muz va *sfera* — kura) — Yer yuzasining atmosfera, gidrosfera va litosfera oʻzaro tutashib turgan hamda muzlar boʻlgan va muz hosil boʻladigan sovuq qobigʻi.

**Kriosfera** (krio... va yun. spharia — *shar*) — Yer atmosfera, gidrosfera va litosferaning issiqlik taʼsiri zonasidagi uzuq-uzuq va konfiguratsiyasi boʻyicha oʻzgaruvchan qobigʻi. K. termini va uning tavsifi 1923-yilda polyak olimi A. B. Dobrovolskiy tomonidan taqlif qilingan. Bu taʼlimotni V. I. Vervadskiy, P. I. Koloskov, M. I. Sumgin, N. I. Tolstixinlar rivojlantirgan. Koʻrsatilgan har bir sferaning chegarasida vaqti boʻyicha K.ning qisqa muddatli, mavsumiy va koʻp yillik (muttasil) qismlari ajratiladi. K.ning yuqori chegarasi Yer atmosferasining ustki chegarasiga mos keladi va atmosferada bir necha km balandlikda joylashadi, qutblarga yaqinlashgan sari pastga tushib litosfera va gidrosferaga oʻtadi. Uning tarkibiga, atmosferadan tashqari, kriolitozova, muzliklar, qutb havzalarining kriogalin suvlari kiradi. Muttasil K.ning quyi chegarasiga atmosfera va yer yuzasiga yaqin qatlamlarda u bilan mavsumiy va mavjud boʻlgan qisqa muddatli K.ning qatlamlari tutashadi. Vaqtning geologik aspektida K. oʻz holatini har doim oʻzgartirib turadi. Yer tarixining sovuq bosqichlarida uning quyi chegarasi pasayib ekvator tomon siljiydi, gidrosfera va litosferaning ichiga kirib chuqurlashadi. Bu esa kriolitozonaning quvvatini va u egallagan maydonni koʻpaytiradi. Dunyo boʻyicha sovib ketish jarayoni natijasida materiklar va dengizlarning muzlashi (dengiz va mavsumiy muz qoplamlari egallagan maydonlarning kengayishi) rivojlanadi. Issiq davrda kriolitozona, materik muzliklari joylashgan maydonlar kamayadi, dengizlarning muzlashi qisqaradi. Sovish va isib ketish atmosfera sirkulyasiyasidagi butun sayyoraviy oʻzgarishlarga olib keladi.

Sovish jarayonida gidrosferadagi erkin suvning katta miqdori dengizlar regressiyasi va shelflar yalangochlanishini sodir qilib muzli qoplamalar jamlanadi. Iqlimning isib ketishi dengiz transgressiyasi bilan birga materiklar muzlashining degradatsiyasiga olib keladi.

K.ning oʻsimliklar, hayvonlar va insonning ayrim xoʻjalik turlari faoliyatiga muayyan taʼsiri bor.

## Manbalar
Spektr

**Spektr** (lotincha *spectrum* – „koʻrinish“) kontinuum ichida oʻzgaruvchi xususiyatlar toʻplamidir. Optikadan bir misol qilib kamalakni olish mumkin: undagi ranglar (yorugʻlik xususiyatlari) uzluksiz oʻzgarib boradi. Yorugʻlik spektrini spektroskopiya fani oʻrganadi.

**Spektr** (lotincha spectrum – tasavvur, tasvir) (fizikada) – 1) tizimni yoki jarayonni tavsiflovchi birorbir fizik kattalikning barcha qiymatlari majmui. Spektr diskret (uzlukli) va uzluksiz boʻladi; 2) birorbir nurlanishda mavjud boʻlgan toʻlqin chastotalari majmui; 3) har bir yoʻnalishda muayyan uzunlikli yoki chastotali monoxromatik toʻlqin tarqaladigan qilib ajratilgan elektromagnit nurlanish; 4) ekran, fotoplastinkadagi tasvir; 5) elektromagnit nurlanish koʻrinadigan yorugʻlikdan iborat boʻlganda Spektr hosil qiladigan rangli yoʻl. Turli xil nurlanishlarning modda tomonidan yutilish va chikarish Spektrlari, elektromagnit toʻlqinlar oʻzgaruvchan toklarining chastota Spektrlari, Quyosh xromosferasining Spektr va boshqa koʻpgina Spektrlar oʻrganilgan. Bu ishlar optik spektral asboblar, toʻlqin va chastota oʻlchagichlar va boshqa yordamida amalga oshiriladi. Koʻpincha tebranish chastotasi Spektridan foydalaniladi. Tebranishning tabiatiga qarab elektromagnit tebranishlar Si, akustik S, optik Spektr xillari mavjud. Elektromagnit tebranishlar Si, ayniqsa, optik diapazondagisi (toʻlqin uz. 103—10~3 mkm) yetarli daraja oʻrganilgan. Optik Spektrning chiqarish (obʼyektdan yorugʻlik chiqayotganda hosil boʻladi), yutilish (moddadan yorugʻlik oʻtayotganda hosil boʻladi), sochilish va qaytarish jarayonlarida sodir boʻladigan xillari bor. U kimyoviy taxlidda, atom va molekulyar fizikada va boshqalarda qoʻllanadi. Tebranish Si chizikli va tutash xillarga boʻlinadi. Chizikli Spektr chastotalari birbiridan maʼlum kattalikda farq qiluvchi garmonik tebranishlarni, tutash Spektr esa chastotalari turlicha boʻlgan garmonik tebranishlarni oʻz ichiga oladi.
Yulduzlar nomenklaturasi

**[[Yulduz]]lar nomenklaturasi** deganda yulduzlarga nom berish tushuniladi. Yulduzlar (va umuman, boshqa osmon jismlari) bugunda Xalqaro Astronomiya Ittifoqi (XAI) tomonidan nomlanadilar. Hozirda qoʻllaniladigan aksariyat yulduz nomlari XAI tuzilishidan oldin berilgan edi.

Yerdan qurollanmagan koʻz bilan taxminan 10 000 yulduz koʻrinadi. Eski yulduz kataloglarida shularning eng porloqlari sanab oʻtilgan. Hipparx eramizdan avvalgi II asrda 850 ta, 1603-yili Johann Bayer bundan ikki baravar yulduz roʻyxatini tuzgan. Zamonaviy yulduz kataloglarida 200 dan 400 milliardgacha yulduzlar keltirilgan.

## Manbalar
Toʻngʻiz

**Toʻngʻiz**, choʻchqa () — sut emizuvchilar sinfining juft tuyoqlilar guruhiga kiradigan hayvon. Toʻngʻiz (yovvoyi choʻchqa) ancha yirik hayvon, tanasining uzunligi 180sm dan 2 m gacha, vazni 240–300&nbsp;kg keladi. U Yevropa va Osiyo qitʼasida tarqalgan. Oʻzbekistonda togʻli joylarda va toʻqaylarda uchraydi. Gavdasi katta, boʻyini yoʻgʻon, boshi oʻrta hol, tumshigʻi konus shaklli koʻndalangdan kesilgan boʻlib keladi. Uchida juft tuyogʻi bor, oyogʻi baquvvat, ikklasi yahshi etilgan toʻrtta barmogʻi boʻladi. Qulogʻi katta va yalpoq, koʻzi kichkina. Gavdasini qalin junli. Olatining orqa tarafida yoli boʻladi. Jinsiy tarafidan 18 — 20 oyda voyaga etadi. Kuylaydigan vaqti avgustning oʻrtasidan dekabrgacha davom etadi. Onaligi (megajinі) 4 — 10 gacha tugʻadi. Tishlari koʻp. Qorini yetilmagan, kavish qaytarmaydi. Ozuqa tanlamaydigan hayvon, erni kovalab qurt-qumursqa, oʻsimlik ildizlari va kichkina sichqonlar bilan ovqatlanadi. Toʻngʻiz — kasibiy zaruri bor hayvon, goʻshti, terisi, junlaridan foydalanadi. Oʻrtacha hisob bilan Toʻngʻiz 50&nbsp;kg goʻsht qiladi, 10&nbsp;kg moy, 250 dm2 teri va junlari 0,5&nbsp;kg

Toʻngʻiz Shimoly Afrika bilan Evrosiyoda tarqalgan, MDH hududida, Boltiq qirgʻoqlaridan Sharqgacha uchratish mumkin. Erkaklarining ozuqa tishlari kattakon va yuqori, sirtiga chiqib turadi. Gavdasini jun bosgan. Voyaga etgan toʻngʻizlarning ranggi qoʻngʻir boʻladi. Toʻngʻiz bolalarining juni yoʻl-yoʻI boʻlganidan ularni oʻtlar orasidan urgʻochilari oson topib oladi. Toʻngʻiz bolalan biror xavf tugʻilganida qattiq chiyillaydi va kattalari ularni himoya qilish uchun tashlanadi. Katta toʻngʻizlarning uzunligi 2 m, salmogʻi 300&nbsp;kg. Jamoat boʻlib yashashadi. Kuylash vaqtida, alohida yashashadi. Oʻrtacha 4-6 toʻngʻizcha tugʻadi. Uy choʻchqasining tugʻishganlari.

## Adabiyot
* *Вавилов М. П.* Охота в России во всех её видах. — М.: Типография Ф. Иогансон, 1873. — 224 с.
* *Черкасов А.* Записки охотника ​Восточной Сибири (1856—1863). Издание 1-е. — СПб.: ​Изд-во С. В. Звонарева, 1867. — 707 с. (*Черкасов А. А.* Записки охотника восточной сибири. — М.: Издательство: Физкультура и спорт, 1990. — 575 c.)
* кн. А. Урусов, «Облавные охоты на копытчатых зверей» («Природа и Охота», 1883 IV), Верненский Гражданин (Б. Карпов), «Мантык — истребитель тигров» (там же, 1880 X)

## Havolalar
* Позвоночные животные России: Кабан
Markaziy Osiyo Amerika universiteti

**Markaziy Osiyo Amerika universiteti** yoki **Oʻrta Osiyo Amerika universiteti** (inglizcha: *American University of Central Asia*) — Qirgʻiziston poytaxti Bishkekda joylashgan xususiy universitet. Boshida *Qirgʻiz-Amerika universiteti* deb atalgan.

## Havolalar

* Rasmiy veb-sayt
Olatogʻ xalqaro universiteti

**„Olatogʻ“ xalqaro universiteti** (; , , ), eski nomi **„<nowiki/>[[Mustafa Kemal Atatürk|Otaturk]]-Olatogʻ“ xalqaro universiteti** — Qirgʻizistonning Bishkek shahrida joylashgan xususiy universitet. 1996-yil ochilgan. Universitetda bakalavr, magistr, doktor darajalarini olish mumkin. „Olatogʻ“ xalqaro universiteti Qirgʻizistondagi eng nufuzli universitetlari qatoriga kiradi.

Universitetda darslarning aksari ingliz tilida oʻtiladi. Baʼzi darslar rus va turk tillarida oʻqitiladi.

„Olatogʻ“ xalqaro universitetini Fethullah Gülenning global taʼlim tarmogʻi moliyalashtiradi va boshqaradi. Turkiya hukumati Gülenni ayblab kelayotgan 2016-yilgi davlat toʻntarishi urinishi ortidan universitet nomini *„Otaturk-Olatogʻ“ xalqaro universiteti*dan *„Olatogʻ“ xalqaro universiteti*ga oʻzgartirdi, qirgʻiz rektor tayinladi va oʻzini mahalliy institut oʻlaroq koʻrsata boshladi. 

## Tarixi

„Olatogʻ“ xalqaro universitetiga 1996-yil Fethullah Gülenning islomiy qarashlariga amal qiluvchi va ularni targʻib qiluvchi „Sebat“ taʼlim tashkiloti *„Otaturk-Olatogʻ“ xalqaro universiteti* nomi bilan asos solgan.

2016-yilgi davlat toʻntarishi urinishida Turkiya hukumati Gülenni aybladi va mamlakat prezidenti Recep Tayyip Erdoğan maʼmuriyati Qirgʻizsitonni Gülen harakatiga aloqador tashkilotlarni yopishga chaqirdi. Ammo Qirgʻiziston hukumati Anqara talablarini bajarishdan bosh tortdi. 2017-yilning fevralida Turkiya hukumati „Olatogʻ“ xalqaro universiteti diplomlari mamlakatda boshqa qabul olinmasligini eʼlon qildi.

Buning ortidan universitet nomini *„Otaturk-Olatogʻ“ xalqaro universite*tidan *„Olatogʻ“ xalqaro universiteti*ga oʻzgartirdi. „Olatogʻ“ xalqaro universiteti va yana 35 maktab va kollejni boshqaruvchi tashkilot nomi ham *„Sebat“ taʼlim jamgʻarmasi*dan *„Sapat“ taʼlim jamgʻarmasi*ga oʻzgartirildi. (Qirgʻiz tilida „sapat“ soʻzi „sifat“ maʼnosini bildiradi.)

## Taʼlim
„Olatogʻ“ xalqaro universitetida quyidagi boʻlim va dasturlar mavjud:

### Yangi texnologiyalar fakulteti
*  Komputer fani
*  Elektronika va nanoelektronika muhandisligi
*  Amaliy matematika va maʼlumot texnologiyalari

### Ijtimoiy fanlar fakulteti

*  Turkologiya
*  Xitoy tili va tarjima
*  Sinxron tarjima
*  Ingliz tili va adabiyoti
*  Pedagogika
*  Psixologiya
*  Jurnalistika

### Iqtisod va maʼmuriy fanlar fakulteti
*  Jahon iqtisodi va xalqaro biznes
*  Xalqaro aloqalar
*  Boshqaruv
*  Moliya va banking
*  Huquqshunoslik
*  Buxgalterlik hisobi va audit
*  Industrial muhandislik

### Tibbiyot fakulteti

*  Umumiy tibbiyot
*  Pediatriya

### Hunarlar
*  Iqtisod va buxgalterlik hisobi
*  Banking
*  Marketing
*  Komputer tizimlari va komplekslari
*  Dastur muhandisligi
*  Dizayn
*  Yurisprudensiya

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy veb-sayt
Helena (Montana)

**Helena** — Montana Shtatining poytaxti. 2010-yilgi maʼlumotga koʻra, shaharning aholisi 28 180 kishidir. Shaharda ikki kollej bor: Carroll kolleji va Montana Shtati Universiteti Kolleji. 

## Havolalar
* Rasmiy veb-sayt
Carroll kolleji

**Carroll kolleji** (inglizcha: *Carroll College*) – AQShning Montana shtati poytaxti Helena shahrida joylashgan kollej.

## Havolalar
*Rasmiy veb-sayt
Steve Zahn

**Steven James Zahn** (1967-yil 13-noyabr) — amerikalik aktyor, komik va musiqachi.

## Filmografiyasi

## Manbalar
Taraz

**Taraz** (; 1936-yilgacha Avliyoota, 1936—1938-yillarda Mirzoyan, 1938-yilda Jambul, 1998-yildan Taraz) — Qozogʻiston Respublikasi Jambul viloyatidagi qadimgi shahar, viloyatning maʼmuriy markazi. Olmaotadan 545&nbsp;km gʻarbda, Talas daryosini yoqasida joylashgan. Aholisi 352 ming kishiga yaqin (2013). Shahar aeroporti, temir yoʻl va avtovokzallar ishlab turibdi.

## Tarixi

Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Taraz taxminan 5-asrda vujudga kelgan. Dastlab, vizantiyalik elchi Zemarx tomonidan 568-yilda qayd etilgan. Shahar arab, fors manbalarida Talas, Taraz, Yangi nomlari bilan tilga olingan (8—18-asrlar).
Qadimda Taraz Talas daryosi yoqasida joylashgan. U qalʼa, shahriston va raboddan iborat boʻlgan. 7-asrda Taraz muhim savdo markazi. 751-yil Taraz yaqinida Talas jangi boʻlib oʻtgan. 9-asr oxiridan Somoniylar, 10-asr oxiridan Qoraxoniylar davlati tarkibida boʻlgan. 12-asr oxiridan boshlab Qoraxitoylar va Moʻgʻullar istilosidan ancha shikastlangan Taraz tanazzulga uchray boshlagan. 16-asr boshida shaharda gʻayot barham topgan. Tarazda oʻtkazilgan qazishmalar chogʻida zardushtiylarning ossuariylarda koʻmilgan qabrlari, devoriy rasmlar bilan bezatilgan 11 — 12-asrlarga oid hammom, korizlar (suv oʻtkazgich) topilgan. 19-asrda Avliyoota qalʼasi qurilgan. 1864-yilda Tarazni Rossiya qoʻshinlari bosib olgan. 1920-yildan Qozogʻiston tarkibida.

## Aholisi
2014-yilgi statistika boʻyicha tuman aholisi 351,353 kishini tashkil qildi (2014). Taraz shahri koʻp millatli shahar hisoblanadi, milliy tarkibi quyidagicha:

## Sanoati
Taraz kimyo (fosfor, mineral oʻgitlar), yengil va oziq-ovqat (charmpoyabzal kombinati, jun fabrikasi, mebel, tikuvchilik, attorlik fabrikalari, xrom va rezina buyumlari zavodlari, shakar-qand, goʻsht va spirt, aroq kombinatlari, vino, sut, baliq, pivo zavodlari) sanoatining muhim markazi. Mashinasozlik (kommunal asbobuskunalari, qishloq xoʻjaligi mashinalariga ehtiyot qismlar, agregat taʼmirlash zavodlari va boshqalar), qurilish materiallari sanoatlari rivojlanmoqda.

## Ijtimoiy sohasi
Tarazda 3 oliy oʻquv yurti (yengil va oziq-ovqat sanoati texnologiya instituti, gidromelioratsiyaqurilish va pedagogika institutlari), oʻlkashunoslik muzeyi, drama teatri bor. Tarazdan 18&nbsp;km janubi-gʻarbda noyob meʼmoriy obidalar: Babaji xotun maqbarasi (10— 11-asrlar) va Oyshabibi maqbarasi (11 —12-asrlar) saqlangan.

## Shahar galeriyasi

Fayl:View of Taraz.jpg|Shahar ponaramasi
Fayl:Aulie-Ata Mosque.jpg|Tarazdagi markaziy masjid
Fayl:Mausoleum of Aisha Bibi-closer!.jpg|Aysha bibi maqbarasi
Fayl:TALAS RIVER.JPG|Talas daryosi


## Adabiyotlar
* Bernshtam A.N., Pamyatniki starini Talasskoy dolini, AlmaAta, 1941; Senigova T.N., Srednevekoviy Taraz, AlmaAta, 1972.

## Manbalar
Markaziy Yevropa universiteti

**Markaziy Yevropa universiteti** (, qisqacha *CEU*) — Vengriya poytaxti Budapesht shahrida joylashgan xususiy universitet. Universitetda darslar ingliz tilida oʻtiladi. Universitetda magistr () va professor () darajalarini olish mumkin. Markaziy Yevropa universitetiga 1991-yil asos solingan.

## Havolalar

* Rasmiy veb-sayt
Carrot Top

**Scott Thompson** (; 1965-yili tugʻilgan), laqabi — **Carrot Top** () Amerikalik aktyor, komik va musiqachidir.
Taldiqoʻrgʻan

**Taldiqoʻrgʻan** – () Almati viloyatining markazi. Aholisi – 130 797 kishi. Qozogʻiston Respublikasi janubiy-sharqida Jetisuv Olatogʻining gʻarbida joylashgan. Markaziy Osiyo, Rossiya davlatlariga qatnaydigan aeroport, temir yoʻl stansiyasi bor. Taldiqoʻrgʻan shahridan Astana shahrigacha oraliq masofa 758&nbsp;km, Almatigacha 279&nbsp;km.
Taldiqoʻrgʻanda akkumulyator, meva, konserva zavodlari; tikuvchilik, poyabzal, mebel fabrikalari, qurilish materiallari kombinati, pedagogika institut, tarixoʻlkashunoslik muzeyi, teatr bor. Aeroport, avtovokzal ishlab turibdi.

## Tarixi
19-asrning 2-yarmida Gavrilovka qishlogʻi (1920-yildan Taldiqoʻrgʻan) oʻrnida vujudga kelgan. 1930-yildan Qozogʻistonning Olmaota okrugi, Toldiqoʻrgʻon tumani markazi. 1967-yildan — 1998-yilgacha Toldiqoʻrgʻon viloyati markazi boʻlgan.

## Aholisi
Shaharning milliy tarkibi 2010-yil 1-yanvardagi holat:
* qozoqlar — 93 157 kishi (64,96 %)
* ruslar — 36 532 kishi (25,47 %)
* koreyslar — 5 172 kishi (3,61 %)
* tatarlar — 2 783 kishi (1,94 %)
* olmonlar — 1 581 kishi (1,10 %)
* ukrainlar — 1 071 kishi (0,75 %)
* uyg'urlar — 962 kishi (0,67 %)
* chechenlar — 354 kishi (0,25 %)
* oʻzbeklar — 302 kishi (0,21 %)
* beloruslar — 177 kishi (0,12 %)
* ozarbayjonlar — 130 kishi (0,09 %)
* polyaklar — 123 kishi (0,09 %)
* qirg'izlar — 102 kishi (0,07 %)
* boshqalar — 962 kishi (0,67 %)
* umumiy — 143 407 kishi (100,00 %).

## Ijtimoiy soha
### Madaniyat va maorif sohasi
Shaharda S.Seyfullin nomli shahar kutubxonasi, shahar bolalar kutubxonasi, V.Mayakovskiy nomli kutubxona, M. Tinishpaev nomli muzeyі, І. Jansugirovning adabiy muzeyi, І. Jansugirov nomli madaniyat uyi. Shuningdek, І. Jansugirov nomli Jetisuv davlat universiteti, tibbiyot kolledjі, Q. Bayseitov nomli musiqa kolledji, iqtisodiy-texnik kolledj, 3 kasbiy-texnik litsey va maktablar, umumiy bilim beruvchi 22 maktab faoliyat yuritadi.

### Tibbiyot sohasi
Shahar shifoxonasi, shahar kordiologiya markazi, sanitar-epidemiologik stansa, viloyat onkologiya dispanserі, ayollarga shifokorlik yordam beruvchi markaz, viloyat kasalxonasi, viloyat bolalar kasalxonasi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi, tuberkulez dispanserі, viloyat narkologiya dispanserі, shahar tez yordam stansasi, shahar qon markazi va boshqalar aholiga xizmat koʻrsatmoqda.

## Iqlimi
Shahar iqlimi kontinental, Yanvar oyining yillik oʻrtacha harorati −11 — 13&nbsp;°C, iyulda — 22-24&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori — 350 — 400&nbsp;mm. Uning asosiy qismi mart-may va noyabr-dekabr oylariga toʻgʻri keladi. Yiliga 50 kungacha qurgʻoqchilik boʻladi.

## Manbalar
Petropavl

**Petropavl** () — Qozogʻistondagi shahar (1807-yildan). Shimoliy Qozogʻiston viloyatining maʼmuriy markazi. Gʻarbiy Sibir tekisligining janubi-gʻarbiy qismida va Ishim daryosi oʻng sohilida joylashgan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 204,8 ming kishi (2011-yil 1-iyun).Shaharda Pedagogika instituti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Petropavlga 1752-yilda asos solingan.

## Aholisi
Shaharning aholisi 204,8 ming kishi (2011-yilgi 1-iyun). Shahar aholisining yarmidan koʻpisini ruslar tashkil etadi. Milliy tarkibi esa quyidagi jadvalda keltirilgan. (1-yanvar 2010-yilgi):
* ruslar — 129 301 kishi (66,2 %)
* qozoqlar — 41 800 kishi (22 %)
* tatarlar — 7 320 kishi (3,75 %)
* ukrainlar — 5 785 kishi (2,97 %)
* olmonlar — 3 111 kishi (1,59 %)
* beloruslar — 1 283 kishi (0,66 %)
* polyaklar — 900 kishi (0,46 %)
* armanlar — 737 kishi
* tojiklar — 629 kishi
* ozarbayjonlar — 624 kishi
* oʻzbeklar — 600 kishi
* boshqalari — 3019 kishi
* Jami — 195 109 kishi.

## Iqtisodi

Hozirgi kunda Petropavl Qozogʻistondagi yirik ishlab chiqarish markazlarining biriga aylandi. Shaharda 174 korxonalar faoliyat yuritmoqda. Shuningdek yirik korxonalarga „Evraziya“, „Vita“, „Molochniy soyuz“ AL-lari, non kombinati, liker-araq zavodi, „Sultan“, „Tonus“ v.b. kiradi. Shahar iqtisodining 10 % kichik biznes tashkil qiladi.

## Sanoati
Mashinasozlik va metallsozlik rivojlangan. Kichik litrajli dvigatellar, mashinasozlik, turli mexanizmlar, izolyasiya materiallari zavodlari, goʻsht kombinati bor. Tikuvchilik buyumlari, poyabzal, qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

## Iqlimi
Shahar iqlimi keskin kontinental. Qishi qahraton sovuq va uzoq (5 oy davomida), yomgʻir kam yogʻadi, yozi issiq, yomgʻir kam yogʻadi.

## Madaniyati
### Teatrlar
* S. Muqanov nomidagi Shimoliy Qozogʻiston viloyatining qozoq sozli-daram teatri
* Shimoliy Qozogʻiston viloyatining qoʻgʻirchoq teatri
* Shimoliy Qozogʻiston viloyati N. Pogodin nomli rus drama teatri

### Muzeylar
* Shimoliy Qozogʻiston viloyati tarixiy-davlat noma mezeyi
* Viloayt tasviriy sanʼat muzeyi
* „Abilay xonning rezidensiyasi“ muzey kompleksi

### Kutubxonalar
* Gʻ. Musirepov nomidagi viloyat bolalar-yoshoʻspirimlar kutubxonasi
* I. Shuxov nomli shahar kutubxonasi
* S. Muqanov nomli Shimoliy Qozogʻiston viloyati ilmiy kutubxonasi

## Hamdoʻst shaharlar
*  Omsk
*  Chelyabinsk
*  Novosibirsk 
*  Yekaterinburg

## Manbalar

## Havolalar
*Rasmiy sayti
Aqtau (shahar)

**Aqtau** — () Qozogʻistonning janubi-gʻarbida joylashgan shahar, Mangʻistau viloyatining markazi. Shaharda dengiz va havo porti mavjud. Aqtau shahri 1964-yildan 1991-yilgacha ukrain shoiri Taras Shevchenkoning hurmatiga *Shevchenko* deb atalgan.

## Geografiyasi
Shahar Kaspiy dengizining sharq qirgʻogʻida joylashgan. Shaharning janubi-sharqida 40&nbsp;km uzoqlikda Qaraqiya tekisligi bor. Hududi tekis va asosan korrozik va deflyatsik harakatlardan iborat. Sovet Ittifoqining tadqiqotlariga koʻra: Yevropa va Osiyoning chegarasi Mugʻaljardan boshlanib, Embi dayosi boʻylab Kaspiy dengizigacha. 1950-yillargacha Qozogʻiston hududi Yevropa chegarasi Yoyiq daryosining yoqasi bilan chegaradosh edi. 2010-yilning aprel may oylarida rus geografik jamoatining ekspeditsiyasi Yevropa chegarasini Mugʻaljar orqali, Kaspiy qirgʻogʻi tekisligidan oʻtishi kerak degan hulosaga keldilar. Yevropa chegarasi hozirgidan bir necha barovar janubgacha choʻziladi. Hozirgi kunda rus geografik jamoati olimlar hamjamiyatining fikri Xalqaro geografik ittifoqning tasdiqlashiga erisha olmadi. Demak, agar Xalqaro geografik jamoat rus geografik jamoatining hulosasini tasdiqlasa, Mangʻistau viloyatining bir qismi Yevropada joylashgan boʻladi.

## Transporti
Aqtauda temir yoʻl vokzali yoʻq. Poezdlar Mangʻishlaq stansiyasiga kelib toʻxtaydi. Shahar va stansiya orasida № 101 avtobusi bilan taksilar qatnaydi, masofasi — 20&nbsp;km. Aqtau porti Kaspiy dengizining sharqiy qismida joylashgan. Aqtau turli xalqaro yuklarni, neft va neft mahsulotlarini tashishga moslangan Qozogʻistondagi yagona port boʻlib hisoblanadi.

## Aholisi

## Madaniyati
Aqtauda Abay nomidagi madaniyat uyi, N. Jantoʻrin nomidagi drama teatri, koʻplab kinoteatrlar, tungi klublar bor. Dengiz qirgʻogʻida turli oʻyingohlar, sport va madaniy komplekslar, hordiq chiqarish parklari mavjud.

## Manbalar

## Havolalar

* Аппарат акима города Актау 
* Акимат Мангистауской области
Termoyadroviy reaksiya

**Termoyadroviy reaksiya** yoki **yadroviy sintez** deb ikki yoki undan ortiq atom yadrolarining qoʻshilib, ogʻirroq yadro hosil qilish jarayoniga aytiladi. Bu jarayon davomida materiya butunligicha saqlanmay, massaning bir qismi energiyaga aylanib, ajralib chiqadi. Bu reaksiya faol yulduzlarni quvvatlaydi. Termoyadroviy reaksiya yadroviy reaksiyaning bir turidir.

Massasi temirdan kichik ikki yadro sintezi tashqariga energiya ajratadi, ogʻirroq yadrolar esa energiya *yutadi* (temir, nikel bilan birga eng katta bogʻ energiyasining nuklonga nisbatiga ega). Yadro boʻlinishida esa aksincha boʻladi. Bundan kelib chiqadiki, sintez yengilroq, boʻlinish esa ogʻirroq unsurlar bilan sodir boʻladi. Qisqa muddatli ogʻir yadroli sintez roʻy beradigan ekstremal astrofizikaviy hodisalar ham mavjud. Bunday hodisalar, masalan, oʻta yangi yulduz paydo boʻlayotganida yuz berib, nukleosintezga sabab boʻladi.

Ernest Rutherford olib borgan transmutatsiyaga oid tajribalarga asoslanib, 1932-yili Mark Oliphant laboratoriya sharoitlarida birinchi boʻlib ogʻir vodorod izotoplari sintezini amalga oshirdi. Koʻp vaqt oʻtmay Hans Bethe yulduzlardagi termoyadroviy reaksiya asosiy siklini ayonlashtirdi. Harbiy maqsadlarda sintez tadqiqotlari 1940-yillar boshida, Manhattan loyihasi qismi oʻlaroq olib borildi, natijada 1951-yilga kelib ilk yadroviy bomba yaratildi.

Energiya olish maqsadida boshqariladigan yadroviy reaksiya ustida tadqiqotlar 1950-yillardan bugungacha davom etib kelmoqda. National Ignition Facility va ITER loyihalari doirasidagi bunday tadqiqotlar yadroviy energiya ishlab chiqarish istiqbolini yaqinlashtirmoqda.

## Yana qarang

* Yadro reaksiyasi

## Manbalar

## Havolalar
*NuclearFiles.org 
*Annotated bibliography for nuclear fusion from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues 

;Tashkilotlar
*ITER (International Thermonuclear Experimental Reactor)
*CCFE (Culham Centre for Fusion Energy) 
*JET (Joint European Torus)