Oʻzbek ayollarining anʼanaviy marosimlari

**Oʻzbek ayollarining anʼanaviy marosimlari** — Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo hududida asrlar davomida shakllangan, oʻzida islomgacha boʻlgan qadimgi eʼtiqodlar, mifologik qarashlar va islomiy qadriyatlarni mujassam etgan murakkab ijtimoiy-madaniy tizimdir. Ushbu marosimlar asosan xotin-qizlar jamoasi (xotin-xalaj) doirasida oʻtkazilishi va avloddan-avlodga ayollar orqali oʻtishi bilan xarakterlanadi.

Ushbu marosimlar tizimi shartli ravishda uchta asosiy yoʻnalishga boʻlinadi:

# **Mavsumiy-taqvimiy udumlar** (tabiat hodisalari bilan bogʻliq);
# **Oilaviy-maishiy marosimlar** (inson hayotining muhim bosqichlari);
# **Shifobaxsh-eʼtiqodiy amaliyotlar** (ruhiy va jismoniy salomatlik).

## Tarixiy ildizlari va shakllanishi
Ayollar marosimlarining genezisi ibtidoiy jamoa tuzumidagi matriarxat davriga, qadimgi unumdorlik va tabiat kultlariga borib taqaladi. Tadqiqotchilar ushbu marosimlarni bir necha tarixiy qatlamlarga ajratadilar:

* **Zardushtiylik davri:** Hosildorlik va suv maʼbudasi Anaxitaga ehtirom koʻrsatish udumlari. Masalan, sumalak pishirish va suv boʻyidagi rasm-rusumlar bevosita tabiatning uygʻonishi bilan bogʻliq.
* **Islomiy davr:** VIII asrdan boshlab qadimgi udumlar islomiy qobiqqa oʻraldi. Muqaddas ayollar — Bibi Fotima, Bibi Zuhro va Bibi Seshanba siymolari marosimlarning markaziy figuralariga aylandi.
* **Sovet davri:** Rasmiy taqiqlarga qaramay, bu marosimlar oilaviy muhitda yashirin (latent) holda saqlanib qoldi va xalq ogʻzaki ijodini saqlashda asosiy omil boʻldi.

## Asosiy marosimlar tizimi

### Mavsumiy va taqvimiy marosimlar
Tabiatning uygʻonishi va dehqonchilik kalendari bilan bogʻliq:

* **Sumalak sayli:** Navroʻz arafasida oʻtkaziladigan, faqat ayollar ishtirok etadigan eng yirik marosim. Unda lapar, oʻlan aytish va raqs tushish orqali jamoaviy birdamlik ifodalanadi.
* **Lola sayli:** Bahor kelishi bilan qizlar va kelinlar tomonidan adirlarda oʻtkaziladigan madaniy sayillar va koʻngilochar yigʻinlar.

### Oilaviy-maishiy marosimlar
Inson hayotining muhim bosqichlarini ijtimoiy tasdiqlash uchun xizmat qiladi:

* **Beshik toʻyi:** Chaqaloqni ilk bor beshikka belash bilan bogʻliq boʻlib, bunda "momo" (doya) va yoshi ulugʻ ayollarning roli katta.
* **Kelin salom:** Kelinning yangi xonadon va jamiyat aʼzolari bilan tanishish marosimi. Bu marosim oʻzbek ayollari sotsializatsiyasining eng yorqin namunasidir.

### Eʼtiqodiy va shifobaxsh marosimlar
Mushkullarni oson qilish va ruhiy yengillik topish maqsadida oʻtkaziladi:

* **[[Bibi seshanba (marosim)|Bibi seshanba]]:** Haftaning seshanba kuni oʻtkaziladigan, hunarmand ayollar homiysiga bagʻishlangan marosim. Unda maxsus "ummach" taomi pishiriladi.
* **Mushkulqushod:** Hayotiy qiyinchiliklarni bartaraf etish niyatida oʻtkaziladigan diniy-folklorik yigʻin.

## Ijtimoiy-psixologik tahlil
Ayollar marosimlari oʻzbek jamiyatida bir qancha muhim funksiyalarni bajaradi:

* **Ijtimoiy muloqot:** Ayollar bir joyga toʻplanib, oʻzaro axborot almashish va bir-biriga maʼnaviy koʻmak berish imkoniga ega boʻladilar.
* **Pedagogik funksiya:** Yosh qizlarga oila tutish, pishiriq pishirish va jamiyatda oʻzini tutish etikasi amaliy tarzda oʻrgatiladi.
* **Madaniy vorislik:** Marosimlar orqali xalq ogʻzaki ijodi (folklor) namunalari jonli tilda avloddan-avlodga oʻtgan.

## Qisqacha tasnif

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Ashirov A. *Oʻzbek xalqining qadimiy eʼtiqod va marosimlari*. Toshkent: Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2007.
* Jumanazarov T. *Oʻzbek folklorida mifologik obrazlar*. Toshkent: Fan, 2005.
* Sarayeva S. *Oʻzbek xalqining oilaviy marosimlari*. Samarqand: Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2019.