Akulalarning koʻrsatkichlari

Quyidagilar akulalarning umumiy koʻrinishi haqida dolzarb qoʻllanma sifatida taqdim etiladi.

**[[Akulalar]]** (superorder **Selachimorpha**) dinozavrlar davridan oldin paydo boʻlgan baliq turi. Eng qadimgi akulalar 440 million yil yashagan hamda toʻliq togʻay skeleti juda soddalashgan tanasi boʻlgan baliqlar turkimiga kiradi.

## Akulalarni oʻrganadigan boʻlimlar

* Ixtiologiya – Zoologiyaning baliqlarga (shu jumladan, akulalarga) bagʻishlangan boʻlimi hisoblanadi.
* Meristika – baliqlarning hisoblash xususiyatlari, qanotlari soni bilan bogʻliq boʻlgan ixtiologiyaning boʻlimi.

## Tavsif
Akulalarni quyidagilarning barchasi deb taʼriflash mumkin:

* Hayvon – shohlikning koʻp hujayrali, eukaryotik organizmi Animalia yoki Metazoa. Hayvonning tanasi oxir-oqibat rivojlanib borishi bilan belgilanadi, hayvonlarning ayrim turlari keyinchalik hayotlarida metamorfoz jarayoniga uchraydi. Hayvonlarning aksariyat turlari harakatchan. Yaʼni ular oʻz-oʻzidan va mustaqil ravishda harakatlanishi mumkin.
** Xordat – umurtqali hayvonlar yoki bir-biriga yaqin umurtqasiz hayvonlardan biri boʻlgan hayvonlardir.
*** Baliq – Gill-suvli umurtqali hayvonlar (kraniat) bilan oyoq-qoʻllari yoʻq hayvon.
**** Kondrichthye (togʻayli baliq) – suyak emas, balki tog'ay suyakli, juft naychalar, tarozilar, ikki kamerali yuraklar va skeletlari boʻlgan jagʻli boʻlgan baliq.
***** Elasmobranch – akulalar, nurlar va konkilarni oʻz ichiga olgan Elasmobranchi subklassining aʼzosi.
* Yirtqich – oʻljaga hujum qiladigan va oziqlanadigan organizm (hujum qilingan organizm).
** Apex predator – baʼzi akula turlari choʻqqi yirtqichlari, yaʼni oʻzlarining yirtqichlari boʻlmagan, oziq-ovqat zanjirining yuqori qismida yashovchi yirtqichlar.

### Biologik tasnif

* Qirollik: Animalia
* Filum: Chordata
* Sinf: Chondrichthyes
* Subklass: Elasmobranchii
* Superorder: Selachimorpha

## Akulalar turlari
Akulalar roʻyxati
Selachimorpha biologik tasnifining boʻlinmalariga quyidagilar kiradi:

* Carcharhiniformes – yer akulalari
* Heterodontiformes – bullhead akulalari
* Hexanchiformes – akulalarning eng ibtidoiy turlarining mavjud boʻlgan beshta turi
* Lamniformes – skumbriya akulalari
* Orectolobiformes – gilam akulalari, jumladan zebra akulalari, hamshira akulalari, vobbegonglar va kit akulalari kiradi
* Pristiophoriformes – arralar kiradi
* Squaliformes – gulper akulalari, bramble akulalari, fonar akulalari, qoʻpol akulalar, shpal akulalari va it baliqlari akulalari kiradi
* Squatiniformes – farishta akulalari
* Kladoselachiformes-ni tashkil qiladi.
* Gibridontiformes
* Jomboyeva jomboyevna
* Xenacanthida (Xenacantiformes)

## Akulalarning xatti-harakati

* Yirtqichlik
* Apex yirtqich
* Akula tahdidini namoyish qilish-tahdid paytida baʼzi akulalar tomonidan koʻrsatiladigan xatti–harakatlar
* Aygʻoqchi sakrash–boshni suvdan koʻtarish

### Akula hujumlari
Akula hujumi

* Xalqaro Shark Hujumi Fayli
* Qoʻshma Shtatlardagi halokatli akula hujumlari roʻyxati
* 1916-yil Jersi qirgʻogʻidagi akula hujumlari-1 yil 12 iyuldan 1916 iyulgacha Nyu–Jersi qirgʻoqlari boʻylab akula hujumlari seriyasi
* Shark yozi–bull shark hujumidan va undan keyingi akula hujumlaridan foydalangan holda Amerika ommaviy axborot vositalari tomonidan 2001 yil yoziga berilgan nom 

## Akulalarning odatlari va yashash joylari

### Qator

* Akulalarni topish mumkin boʻlgan suv havzalariga quyidagilar kiradi:
** Dengizlar: barchasi
** Chuchuk suv – akulaning ayrim turlari dengiz suvida, chuchuk suvda ham yashashi mumkin va quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
*** Buqa akulasi
*** Daryo akulasi
*** Sandbar akulasi
* Chuqurliklar: sirtdan  chuqurlikgacha.

### Yashash joylari

* Oq Shark kafesi – tinch okeanining chekka oʻrta hududlarda, qirgʻoq boʻyidagi buyuk oq akulalarning qish va bahor mavsumlardagi yashash joyi sifatida qayd etilgan.

#### Asirlikdagi akulalar
Asirlikdagi akulalar

* Shark tanki
* Shark tunnel-akulalarni saqlaydigan Akvarium orqali oʻtadigan suv osti tunneli

## Akula anatomiyasi

* Akulalarning jismoniy xususiyatlari – skeleti – nafas olish va teri
** Dermal dentikula – akulalar terisini qoplaydigan kichik oʻsimtalar.
** Lorenzinining ampulalari – akulalar va baliqlarga elektr maydonlarini sezishda. yordam beradigan sezgir organ.
** Elektroreseptsiya – elektr impulslarini idrok etishning biologik qobiliyati (shuningdek qarang Lorenzinining ampulalari).
** Yon chiziq – atrofdagi suvda harakat va tebranishni aniqlaydigan sezgi organi.
** Shark xaftaga – akulalar skeleti tashkil topgan material.
** Spiracle – suvni gillalar boʻylab pompalaydi.
** Clasper – erkak akulalar juftlashish uchun foydalanadigan anatomik tuzilish.
** Baliq anatomiyasi – baliq anatomiyasining umumiy tavsifi.

## Himoya vositalari

* Baraban chiziqlari.
* Shark toʻri – suzuvchilarga akula hujumlarini kamaytirish uchun plyajlar atrofida joylashtirilgan suv osti tarmogʻi.
* Akulaga chidamli qafas – shoʻngʻin akulalarni xavfsizroq tekshirishi mumkin boʻlgan qafas.
* Shark kovucu – akulalarni hududdan, ob’ektdan, odamdan yoki hayvondan haydash usuli
** Magnit akula kovucu – akulalarni qaytarish uchun doimiy magnitlardan foydalanish.
** Himoya okeanik qurilmasi – birinchi muvaffaqiyatli elektron akula kovucu
* Shark kostyumi

## Nahang ovlash

* Nahang savdosi haydovchilari
* Quruqlikka asoslangan akula baliq ovlash – plyaj, qirgʻoq, iskala, iskala yoki koʻprik kabi quruqlikdan akulalar uchun baliq ovlash
* Shark finning – tijorat maqsadlarida akula qanotlarini olib tashlash

## Akulani saqlash

* 1992-yil kageless shark-shoʻngʻin ekspeditsiyasi – birinchi marta eʼlon qilingan kageless shoʻngʻin bilan katta oq akulalar bu taxmin qilingan „oʻldirish mashinasi“ haqidagi jamoatchilik fikrlarini oʻzgartirishga hissa qoʻshdi.
* Shark alyansi – Yevropa baliq ovlash siyosatini takomillashtirish orqali akula populyatsiyasini tiklash va saqlashga bagʻishlangan nodavlat tashkilotlar koalitsiyasi
* Sharkni saqlash toʻgʻrisidagi qonun–akulalarni himoya qilish boʻyicha AQSh qonuni
* Shark sanctuary – Palauning birinchi marta oʻz hududiy suvlari ichida akulalarni olishni taqiqlashga urinishi
* Shark turizmi – akulalarni namoyish qiluvchi ekoturizm shakli
* Shark Trust – buyuk Britaniyaning akulalarni saqlash tashkiloti

## Taniqli akulalar

* Stronsay hayvoni–katta, oʻlik jonzot qirgʻoqqa yuvilgan Stronsay, ichida Orkney orollari, 1808-yildagi boʻrondan keyin, keyinchalik Shark deb taxmin qilingan.

## Taniqli tadqiqotchilar va odamlar

* Piter Benchli – Roman muallifi *jagʻlar*, keyinchalik ishlagan akulalarni saqlash
* Eugenie Klark – zaharli baliqlar va akulalarning xatti-harakatlarini oʻrganayotgan amerikalik ixtiolog; xalq orasida akula xonimi sifatida tanilgan.
* Leonard Compagno – akula taksonomiyasi boʻyicha xalqaro vakolat, 1984-yilda eng yaxshi tanilgan akula turlari katalogi (FAO)
* Jak-IV Kusto – fransyalik dengiz zobiti, kashfiyotchi, ekolog – kinorejissyor, novigator, olim, fotograf, muallif va tadqiqotchi dengizni va suvdagi hayotning barcha shakllarini, shu jumladan akulalarni oʻrgangan.
* Ben Cropp – 1962-yilda 150 ga yaqin yovvoyi tabiat hujjatli filmlarini ishlab chiqarish uchun toʻxtagan avstraliyalik sobiq akula ovchisi.
* Richard Ellis – amerikalik dengiz biologi, muallif va rassom.
* Rodni Foks – avstraliyalik kinorejissyor, tabiatni muhofaza qiluvchi, oq akula hujumidan omon qolgan va ular boʻyicha dunyodagi eng yirik hokimiyatlardan biri.
* Andre Xartman – Janubiy Afrikadagi shoʻngʻin boʻyicha qoʻllanma katta oq akulalar bilan himoyalanmagan holda bepul shoʻngʻin bilan tanilgan.
* Xans xass – akula hujjatli filmlari uchun tanilgan.
* Mayk Rutzen – buyuk oq akula mutaxassisi va akulalarni saqlash boʻyicha ochiq chempion; katta oq akulalar bilan himoyalanmagan holda tanilgan
* Ron va Valerie Taylor – suv osti hujjatli film olish uchun oʻldirishdan yoqilgan sobiq spearfishing Chempionlar
* Rob Styuart (kinorejissyor) – kanadalik fotograf, kinorejissyor va tabiatni muhofaza qiluvchi. U hujjatli filmni suratga olish va rejissyorlik qilish bilan tanilgan *Sharkuoter*

## Shuningdek qarang

* Ixtiologiya atamalari roʻyxati
* Megamouth shark namunalari va Koʻrishlar roʻyxati
* Tarixdan oldingi xaftaga tushadigan baliq avlodlari roʻyxati
* Qizil dengizdagi akulalar roʻyxati

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* *[http://elasmodiver.com/elasmobranch_taxonomy.htm Akulalar va nurlarning taksonomiyasi]*