Buqa (noib)

**Buqa** (yoki **Bugʻa**; 1289-yil 16-yanvarda vafot etgan) – mo‘g‘ul amaldori va kansleri, 1284-yilda Argʻun ibn Abaqaxonning Ilxon sifatida Eronda toʻrtinchi hukmdor boʻlishida muhim rol oʻynagan. 1284-yil oktyabrda Argʻunning buyrugʻi bilan qatl etilgan Shamsuddin Juvayniydan soʻng bosh vazir va maslahatchi etib tayinlangan. Buqa ham 1289-yil yanvar oyida Argʻunning buyrugʻi bilan qatl etilgan.

## Hayoti
### Bolaligi
Buqa Jaloyir qabilasidan boʻlgan yetim edi. Otasi Ugʻulay Qurchi Hulokuga josus sifatida hamrohlik qilgan. Ukasi Aruq bilan birga yetim bola sifatida Abaqaxon saroyiga topshirilgan va keyinchalik uning hamrohi boʻlgan.

### Abaqa va Tekuder hukmronligi davridagi hayoti
Buqa Abaqaxonga ishonchli maslahatchi, xazina saqlovchisi, moʻyna ombori boshligʻi hamda muhrdor vazifalarida xizmat qilgan. Shu bilan birga uning oʻgʻli Argʻun ibn Abaqaxon bilan yaqin aloqalar oʻrnatgan. 1282-yilda Abaqa vafot etgach, taxt uchun kurashda Tekuderga qarshi Argʻunni qoʻllab-quvvatladi. Biroq Tekuder saylangach ham muhrdor lavozimida xizmat qilishda davom etdi va uning ishonchli qoʻmondonlaridan biriga aylandi. 1284-yilda Argʻunning Tekuderga qarshi qoʻzgʻoloni chogʻida ilxon Buqaga shahzoda Gayxatuni Argʻundan garov sifatida qabul qilib olishni topshirdi. Argʻun shartlarga rozi boʻlib, ukasini ikki amir, jumladan, Navroʻz hamrohligida 13 yoki 28-iyun kuni Tekuder qoʻmondonlari ichida eng kattasi boʻlgan Buqaning ixtiyoriga topshirdi. Buqa esa oʻz navbatida uni Ahmadga topshirdi. Ahmad Gayxatuni Tödai xotunning qarorgohiga joylashtirdi. Shunga qaramay, Tekuder harbiy harakatlarni davom ettirib, Argʻunga qarshi yurishni toʻxtatmadi. Bu holat Buqaning Tekuderga nisbatan noroziligini kuchaytirib, uni Argʻunga yanada moyil qildi. Boshqa tomondan, Tekuder ham Buqaga boʻlgan ishonchini yoʻqota boshladi va eʼtiborini boshqa bir jaloyir sarkardasi hamda uning qarindoshi Oq Buqaga qaratdi.

Toʻntarishni rejalashtirishni boshlab, Argʻunni asirlikda saqlayotgan hamda Tekuderning kuyovi boʻlgan Alinaqning qarorgohiga bostirib kirib, Argʻunni ozod qildi va Alinaqni oʻldirdi. Tekuder gʻarbga qochib, qasos tariqasida Sultoniya yaqinidagi Buqaning qarorgohini talon-toroj qildi. Tekuder 17-iyul kuni Sultoniya yaqinidagi oʻz yaylovlariga yoʻl olib, u yerdan Oltin Oʻrdaga Darband orqali qochishni rejalashtirdi. Biroq Buqa yuborgan Qarʼaunaslar tez orada unga yetib borib, Tekuderni qoʻlga oldi. 26-iyul kuni Marogʻa yaqinidagi Abi Shur yaylovlarida Argʻunga topshirildi.

### Argʻun hukmronligi davridagi hayoti
Tekuder taxtdan agʻdarilgach, Argʻun yangi ilxon boʻldi. Buqa esa Shamsuddin Juvayniydan soʻng yangi *sohibi devon* (bosh vazir) etib tayinlanib, amalda imperiyaning haqiqiy boshqaruvchisiga aylandi. Birinchi boʻlib bir vaqtning oʻzida *[[amir ul-umaro]]* va *sohibi devon* unvonlarini egallab, harbiy hamda fuqaroviy ishlarni birgalikda boshqargan. Akasi Aruq koʻmagida Buqa imperiyaning pul-moliya va fiskal tizimini tubdan oʻzgartirgan islohotlarni amalga oshirdi. Xoqon Xubilayxon 1286-yilda Ilxon Argʻunga sodiqligi uchun Buqani *chingsang* unvoni bilan taqdirladi. Oʻz mavqeini mustahkamlash maqsadida akasi Aruqni Bagʻdod hokimi etib tayinladi (Jumgʻurning oʻgʻli shahzoda Jushkab amalda uning qoʻgʻirchogʻi edi), shuningdek, oʻz tarafdori Imoduddin Alaviyni Fors viloyatining bosh noibi qilib qoʻydi. Yana bir safdoshi Tegüne Yarguchi Onadoʻlida shahzoda Hulachu bilan birga joylashtirildi. Uning buyrugʻi bilan Argʻunning goʻdak oʻgʻli Gʻozonxon Xuroson noibi etib tayinlanib, Navroʻz uning harbiy hokimi boʻldi.

Buqa va Aruqning kibrli hamda haddan oshgan xatti-harakatlari tez orada unga koʻplab dushmanlar orttirdi. Aruq Bagʻdodda amalda oʻz ulusidek hukmronlik qilib, markaziy hukumatga soliq toʻlamagan va tanqidchilarini oʻldirgan. 1284-yil 30-dekabrda Sayyid Imoduddin Alaviyning oʻldirilishi Buqani gʻazablantirib, Abish Xotunni shaxsan oʻz huzuriga chaqirtirdi. Uning xizmatkorlaridan biri Jaloliddin Arqan qotillik tafsilotlarini birinchi boʻlib oshkor qilgan. Shundan soʻng arralab ikki boʻlakka boʻlingan. Sud qaroriga koʻra, Abish Xotun Sayyidning oʻgʻillariga 700 ming dinor miqdorida xun puli toʻlashga majbur etildi. Boshqa amirlar, jumladan, Tuladay, Tagʻachar va Togʻan ham Buqaning haddan tashqari kuchayib ketgan hokimiyatini cheklash uchun Argʻun bilan til biriktira boshladilar. Argʻunning birinchi qadami avval toʻlanmagan Salgʻuriylar soliqlarini tekshirtirish boʻldi. Natijada, Fors viloyatidan 1,5 million dinordan ortiq mablagʻ undirishga erishdi. Keyingi bosqich 1287-yilda, Buqa kasal boʻlib qolgan paytda yuz berdi. Argʻun Aruqni ham xuddi shu tarzda tekshirtirib, Bagʻdod daromadlarini oʻz nazoratiga oldi va uning oʻrniga Ordo Qiyani tayinladi. Yana bir oʻzgarish Buqaning ittifoqchisi Amir Alining Tabriz hokimligidan chetlatilishi bilan amalga oshdi.

Xonning marhamatini yoʻqotganini anglagan Buqa shahzoda Jushkab va Argʻunning vassal qiroli Demetrius II (uning qizi Rusudan Buqaning oʻgʻliga turmushga chiqqan edi) ishtirokida fitna uyushtirdi. Buqa muvaffaqiyat qozonilgan taqdirda oʻzini imperiyaning noibi etib tayinlash sharti bilan Jushkabga taxtni vaʼda qildi. Biroq Jushkab xiyonat haqida Argʻunga xabar berdi. Argʻun esa oʻz navbatida yangi amiri Qoncuqbalni Buqani hibsga olish uchun yubordi. Rusudanning Argʻun amalga oshirgan tozalashdan qanday qutulib qolgani nomaʼlum, ammo Demetrius II poytaxtga chaqirtirilib, qamoqqa olindi. Buqa 1289-yil 16-yanvarda qatl etildi. Uning oʻrniga vazir etib yahudiy tabib Abharlik Saʼd ud-Davla tayinlandi.

## Manbalar