Oʻzaro iqtisodiy yordam kengashi

**Oʻzaro iqtisodiy yordam kengashi** (OʻIYK) — 1949—1991-yillarda faoliyat yuritgan hukumatlararo iqtisodiy tashkilot. Albaniya, Bolgariya, Vengriya, Polsha, Ruminiya, SSSR va Chexoslovakiya vakillarining iqtisodiy yigʻilishi qarori bilan tuzilgan. OʻIYK shtab-kvartirasi Moskvada edi.

Asosiy qarorlar aʼzo mamlakatlar poytaxtlarida rus alifbosidagi nomlar tartibida navbat bilan oʻtkaziladigan yillik sessiyalarda qabul qilindi. Mamlakat delegatsiyalariga hukumat boshliqlari, 16-18 va 23-sessiyalarda mamlakat delegatsiyalariga kommunistik va ishchi partiyalari markaziy qoʻmitalari birinchi (bosh) kotiblari boshchilik qildilar. 1962-yilda aʼzo mamlakatlarning hukumat rahbarlarining oʻrinbosarlari darajasidagi vakillaridan, har bir mamlakatdan bittadan iborat ijroiya qoʻmitasi tuzildi. Iqtisodiy va ijro etuvchi-maʼmuriy organ boʻlgan OʻIYK kotibiyati Moskvada joylashgan boʻlib, kotibiyat ishiga OʻIYK kotibi (kengashning bosh xodimi) va uning oʻrinbosarlari rahbarlik qilgan.

Oʻtkaziladigan rubl - bu oʻzaro iqtisodiy yordam kengashiga aʼzo mamlakatlarning koʻp tomonlama hisob-kitoblarini tashkil etish uchun jamoaviy valyuta, qiymat oʻlchovi, toʻlov va jamgʻarish vositasi.

## Aʼzolarning rasmiy tillaridagi nomi

## Tuzilishi
1949-yil 5-yanvarda Moskvada SSSR va Ruminiya Xalq Respublikasi tashabbusi bilan Albaniya, Bolgariya, Vengriya, Polsha hukumatlari vakillarining yopiq iqtisodiy majlisi (8-yanvargacha davom etdi) chaqirildi. Oʻzaro Iqtisodiy Yordam Kengashi tuzishga qaror qilgan Ruminiya, SSSR va Chexoslovakiya Sovet Ittifoqi va yangi demokratiya mamlakatlari oʻrtasida yaqin iqtisodiy aloqalarni oʻrnatishga yordam berishga chaqirdilar. 1949-yil 18-yanvarda Moskvada OʻIYKni tashkil etish toʻgʻrisidagi protokol imzolandi. Ammo uning haqiqiy faoliyati taxminan 1960-yilda, SSSR rahbariyati OʻIYKni YIH (Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyati yoki “Umumiy bozor”) ga oʻziga xos sotsialistik muqobil qilishga harakat qilgan paytda boshlangan. OʻIYK faoliyatining ustuvor yoʻnalishi Ittifoqqa aʼzo mamlakatlar oʻrtasidagi iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy hamkorlik boʻlib, u oʻzaro savdoni rivojlantirish, iqtisodiy tajriba almashishni tashkil etish, xom ashyo, oziq-ovqat va asbob-uskunalar, mashinalar va boshqa mahsulotlarida oʻzaro yordam koʻrsatishni oʻz ichiga oldi. Aʼzo mamlakatlar uchun yagona standartlar va normalar ham ishlab chiqildi. 1969-yilgacha shtab-kvartirasi Moskvadagi Petrovka koʻchasi, 14-uyda, keyin esa Yangi Arbatda joylashgan edi.
## Tashkilotning muvaffaqiyatli faoliyat yuritish davri
1964-yildan boshlab OʻIYKga aʼzo mamlakatlar oʻrtasida koʻp tomonlama hisob-kitoblarning yangi tizimi ishlay boshladi. Ushbu hisobvaraqlar boʻyicha operatsiyalar Xalqaro Iqtisodiy Hamkorlik Banki (XIHB) tomonidan amalga oshirildi. 1963-yil oktyabr oyida OʻIYK aʼzolarining tashqi savdosini rivojlantirishga koʻmaklashish, ularning hamkorligini kengaytirish va oʻtkaziladigan rubllarda koʻp tomonlama hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun tashkil etilgan. 1970-yil 1-yanvarda tadbirlar uchun uzoq muddatli va oʻrta muddatli kreditlar berish maqsadida Xalqaro investitsiya banki (XIB) tashkil etildi. Bu hamkorlikni yanada rivojlantirish va takomillashtirish va OʻIYKga aʼzo mamlakatlarning sotsialistik iqtisodiy integratsiyasini rivojlantirish kompleks dasturini amalga oshirish bilan bogʻliq edi.

1970-yillarning boshlarida OʻIYKga aʼzo davlatlar rivojlanishning yangi bosqichiga oʻtdilar

Sotsialistik mamlakatlarning rivojlanishiga 1973—1974-yillardagi jahon energetika inqirozi katta taʼsir koʻrsatdi, bu neft narxining koʻtarilishida namoyon boʻldi. G‘arb davlatlari import qilinadigan xomashyo va yoqilg‘iga qaramlikni kamaytirishga intilib, resurslar va energiya tejovchi texnologiyalar (masalan, mikroprotsessorlar ishlab chiqarish) hamda biotexnologiyalarni joriy etish orqali milliy iqtisodiy tuzilmalarini tezda qayta qurdilar va oʻsha paytdagi gʻoyalarga koʻra, SSSRdagi bitmas-tuganmas resurslar zahiralari, shuningdek, oʻzaro savdodagi noaniq narxlar tizimi OʻIYK mamlakatlarini bunday innovatsiyalar uchun barcha imtiyozlardan mahrum qildi. Bu ilmiy-texnika taraqqiyotining asosiy yoʻnalishlarida jiddiy orqada qolishga olib keldi.

OʻIYK oldida turgan muammolar uning faoliyati shakllarini oʻzgartirishni talab qildi. 1971-yilda sotsialistik iqtisodiy integratsiyaning kompleks dasturi qabul qilindi. Iqtisodiy integratsiyaning yuqori shakllarini — ishlab chiqarish kooperatsiyasi va ixtisoslashuvini, ilmiy-texnikaviy hamkorlikni, iqtisodiyotni rivojlantirish rejalarini muvofiqlashtirishni, qoʻshma investitsiya faoliyatini rivojlantirish vazifasi qoʻyildi. 1970-yillarda sotsialistik mamlakatlar iqtisodiyotida OʻIYKning roli biroz oshdi. 1972—1974-yillarda “Interelektro” xalqaro iqtisodiy tashkiloti, “Interatomenergo”, “Intertekstilmash”, “Interximvolokno”, “Interatominstrument” xoʻjalik birlashmalari tuzildi.

OʻIYK va YIH oʻrtasidagi aloqalar boshlandi. 1974-yil oktyabr oyida OʻIYK BMTda kuzatuvchi maqomini oldi. OʻIYKni tashkil etishdan maqsad aʼzo mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishiga koʻmaklashish, sanoatlashtirish darajasini, turmush darajasini, mehnat unumdorligini va hokazolarni oshirish uchun eʼlon qilindi. OʻIYK organlari turli iqtisodiy, ilmiy va texnik masalalar boʻyicha qarorlar va tavsiyalar qabul qildi; ammo, bu qarorlar majburiy yuridik kuchga ega emas edi va faqat manfaatdor OʻIYK aʼzo mamlakatlarining roziligi bilan qabul qilingan va bu masalaga qiziqish bildirmagan mamlakatlarga taalluqli emas edi. OʻIYK faoliyati bir qator muhim ijobiy natijalarga erishdi: ushbu tashkilotga kiruvchi mamlakatlarda OʻIYKning boshqa aʼzolari yordamida rivojlangan sanoat yaratildi, qurilish ishlari olib borildi, ilmiy-texnikaviy hamkorlik amalga oshirildi. OʻIYK ishtirokchi mamlakatlarning iqtisodiy tizimlarini integratsiyalashuviga va ularning iqtisodiy va texnik rivojlanishidagi yutuqlariga yordam berdi. OʻIYK orqali ishtirokchi mamlakatlar oʻrtasida kliring (barter) savdosi muvofiqlashtirildi, xalq xoʻjaligi rejalarini muvofiqlashtirish va oʻzaro bogʻlash amalga oshirildi.

1975-yilda OʻIYKga aʼzo mamlakatlar jahon sanoat ishlab chiqarishining uchdan bir qismini tashkil etdi va bu davlatlarning iqtisodiy salohiyati 1949-yildan beri bir necha marta oʻsdi.
## 1980-yillardagi inqiroz va OʻIYKning parchalanishi
1973-yilda neft narxining koʻtarilishi tovar sektorining iqtisodiyotdagi rolining oshishiga olib keldi: SSSR tashqi savdo aylanmasi 1970-yildan 1975-yilgacha boʻlgan davrda 2,3 baravar oshdi, 1970-yilda 15,6 foizni tashkil etgan yoqilgʻi eksporti esa 1987-yilda 46,5 foizga oʻsdi (agar 1970-yilda mashina va asbob-uskunalarning eksportdagi ulushi 21,5 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 1987-yilga kelib u 15,5 foizga kamaydi). Agar 1971—1975-yillarda OʻIYK mamlakatlari eksportidagi energiya resurslarining ulushi 14,5 foizni tashkil etgan boʻlsa, 1979-yilga kelib u 58,8 foizga oshdi.

1980-yillarning oxirida OʻIYKga aʼzo mamlakatlarning yalpi jahon mahsulotidagi ulushi qariyb 9% ni, sanoati rivojlangan kapitalistik mamlakatlarniki esa 57% ni tashkil etdi.

SSSR va uning sheriklari oʻzaro savdodagi salbiy hodisalarning rivojlanishiga munosabat bildirdilar: hamkorlikni jonlantirish va faollashtirish bo‘yicha qator “ko‘p tomonlama dasturlar”ni qabul qildilar. 1985-yil kuzida Sofiyada boʻlib oʻtgan partiya yigʻilishida Sovet tomoni fan va texnologiya boʻyicha hamdoʻstlikning orqada qolganligini kamaytirish va keyinchalik bartaraf etish uchun OʻIYKga aʼzo mamlakatlarning ilmiy-texnikaviy taraqqiyotining kompleks dasturini ishlab chiqishni taklif qildi. Sotsialistik mamlakatlarning Yevropa dasturlariga, xususan, “Evrika”ga ulanishga urinishi muvaffaqiyatsizlikka uchradi, shuning uchun ular oʻz kuchlariga tayanishga majbur boʻldilar. 1986-yil noyabr oyida Moskvada boʻlib oʻtgan OʻIYKga aʼzo davlatlarining yuqori rahbarlarining ishchi uchrashuvida Mixail Gorbachyov sotsialistik mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlik kabi “kuchli taraqqiyot omilini” faollashtirish zarurligini aytdi. Shuningdek, u “70-yillarning ikkinchi yarmi – 1980-yillarning boshlarida jahon sotsialistik tizimining rivojlanishi sekinlashganini” taʼkidladi. Statistik ma’lumotlar ham shundan dalolat berardi.

1987-yilda yagona sotsialistik bozorni yaratishga qaror qilindi.  U dastlab jiddiy real potentsialni oʻz ichiga olgan edi. OʻIYKning 44-sessiyasida (1988-yil) qabul qilingan “bozor” strategiyasini amalga oshirish uchun hamkorlik mexanizmini rejalashtirilgan oʻzgartirish usullari va muddatlari boʻyicha aniq takliflarni tayyorlash uchun uning ijroiya qoʻmitasining vaqtinchalik ishchi guruhi tuzildi. Tashqi iqtisodiy aloqalar tizimini isloh qilish, OʻIYKga aʼzo mamlakatlar iqtisodiyotini avvalgi koʻrinishida saqlab qolish real holatdagidek emas edi. OʻIYK mamlakatlari oʻrtasidagi oʻzaro iqtisodiy hamkorlik inqirozi chuqurlashishda davom etdi. 

1988-yilda OʻIYK doirasida SEPROREV sertifikatlash tizimi ishlab chiqildi va joriy etildi, u qabul qilingan xalqaro tizimlardan sogʻliq va atrof-muhit xavfsizligi talablariga qoʻshimcha ravishda farq qildi. OʻIYKga aʼzo mamlakatlarga yetkazib beriladigan mahsulotlarning sifatli texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlariga katta ahamiyat berdi.

1989-yil yoz va qishda Sharqiy Yevropa OʻIYKga aʼzo mamlakatlarda rejimlar oʻzgargandan soʻng ularning yangi hukumatlari oʻzlarining iqtisodiy va siyosiy manfaatlarini tubdan qayta koʻrib chiqishga kirishdilar. Toʻliq mustaqillikka erishib, hal qiluvchi iqtisodiy oʻzgarishlarni boshlab, ular milliy iqtisodiyotlarni jahon iqtisodiyotiga, birinchi navbatda, Gʻarbiy Yevropa integratsiya jarayonlariga eng tez kiritish yoʻlini belgiladilar. Shu bilan birga, bir tomondan, OʻIYKni tashkilot sifatida, ikkinchi tomondan, uning doirasidagi iqtisodiy hamkorlik tizimini ochiq va misli koʻrilmagan keskin tanqid qilish boshlandi.

1991-yil 5-yanvarda Moskvada boʻlib oʻtgan Oʻzaro Iqtisodiy Yordam Kengashi ijroiya qoʻmitasining yigʻilishida OʻIYKni Xalqaro Iqtisodiy Hamkorlik Tashkilotiga aylantirish toʻgʻrisidagi qaror qabul qilindi.

1991-yil 28-iyunda Budapeshtda OʻIYK aʼzo davlatlari: Bolgariya, Vengriya, Vyetnam, Kuba, Mongoliya, Polsha, Ruminiya, SSSR va Chexoslovakiya Kengash sessiyasining 46-yigʻilishida tashkilotni tarqatib yuborish toʻgʻrisidagi Protokolni imzoladilar. Shu bilan birga, sotsialistik iqtisodiy integratsiya tarixi ham tugadi.

Dastlab OʻIYK doirasida yaratilgan alohida tuzilmalar (masalan, Xalqaro Iqtisodiy Hamkorlik Banki, Xalqaro Investitsiya Banki, Intersputnik) mavjud va hozirgi kungacha faoliyat yuritib kelmoqda.
## Oʻzaro Iqtisodiy Yordam Kengashi aʼzolari

#### Aʼzolari
* Bolgariya Xalq Respublikasi
* Vengriya Xalq Respublikasi
* Vyetnam Sotsialistik Respublikasi (1978-yildan)
* Germaniya Demokratik Respublikasi (1950-yildan)
* Kuba Respublikasi
* Mongoliya Xalq Respublikasi (1962-yildan)
* Polsha Xalq Respublikasi
* Ruminiya Sotsialistik Respublikasi
* Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi
* Chexoslovakiya

#### Sobiq aʼzo
* Albaniya Xalq Respublikasi (1949-yildan 1961-yilgacha)

#### Assotsiatsiyalashgan aʼzo
* Yugoslaviya (1964-yildan)
#### Kuzatuvchilar
* Angola Xalq Respublikasi (1976-yildan)
* Afgʻoniston Demokratik Respublikasi (1986-yildan)
* Iroq Respublikasi (1976-yildan)
* Yaman Xalq Demokratik Respublikasi (1986-yildan)
* Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (1956-yildan)
* Laos Xalq Demokratik Respublikasi (1986-yildan)
* Meksika Qoʻshma Shtatlari (1976-yildan)
* Mozambik Xalq Respublikasi (1985-yildan)
* Nikaragua Respublikasi (1984-yildan)
* Finlandiya Respublikasi (1973-yildan)
* Efiopiya Xalq Demokratik Respublikasi (1986-yildan)

#### Sobiq kuzatuvchi
* Xitoy Xalq Respublikasi (1961-yilgacha)
## Manba
* Robert Bideleux and Ian Jeffries, *A History of Eastern Europe: Crisis and Change*, Routledge, 1998. .
* Brine, Jenny J., ed. Comecon: the rise and fall of an international socialist organization. Vol. 3. Transaction Publishers, 1992.
* Crump, Laurien, and Simon Godard. "Reassessing Communist International Organisations: A Comparative Analysis of COMECON and the Warsaw Pact in relation to their Cold War Competitors." *Contemporary European History* 27.1 (2018): 85-109.
* Falk, Flade. Review of *Economic Entanglements in East-Central Europe and the Comecon´s Position in the Global Economy (1949-1991)* online at (H-Soz-u-Kult, H-Net Reviews. Jam. 2013) 
* Godard, Simon. "Only One Way to Be a Communist? How Biographical Trajectories Shaped Internationalism among COMECON Experts." *Critique internationale* 1 (2015): 69-83.
* Michael Kaser, *Comecon: Integration Problems of the Planned Economies*, Royal Institute of International Affairs/ Oxford University Press, 1967. 
* Lányi, Kamilla. "The collapse of the COMECON market." *Russian & East European Finance and Trade* 29.1 (1993): 68-86. online
* Libbey, James. "CoCom, Comecon, and the Economic Cold War." *Russian History* 37.2 (2010): 133-152.
* Radisch, Erik. "The Struggle of the Soviet Conception of Comecon, 1953–1975." *Comparativ* 27.5-6 (2017): 26-47.
* Zwass, Adam. "The Council for Mutual Economic Assistance: The Thorny Path from Political to Economic Integration", M.E. Sharpe, Armonk, NY 1989.
* Faudot, Adrien, Tsvetelina Marinova and Nikolay Nenovsky. " Comecon Monetary Mechanisms. A history of socialist monetary integration (1949 – 1991)", MPRA 2022. https://www.researchgate.net/publication/364076793_Comecon_Monetary_Mechanisms_A_history_of_socialist_monetary_integration_1949_-1991