Atrof muhitda radiy va radon

Radiy va radon atrof-muhit radioaktivligining muhim omilidir. Radon tabiiy ravishda tuproqdagi radioaktiv elementlarning parchalanishi natijasida paydo boʻladi va u bunday parchalanish paydo boʻlgan joylarda qurilgan uylarda yigʻlishi mumkin. Radon asosan saraton kasalligini keltirib chiqaradi. Yevropada saraton bilan bogʻliq barcha oʻlimlarning ~ 2% ga toʻgʻri kelishi taxmin qilinmoqda.

Radiy, radon kabi, radioaktivdir va tabiatda kam miqdorda uchraydi va radiatsiya yiliga 20-50 mSv/dan ortib ketsa, hayot uchun xavflidir. Radiy uran va toriyning parchalanish mahsulotidir.[1] Radiy atrof-muhitga inson faoliyati bilan ham chiqarilishi mumkin, masalan, radioluminesans boʻyoq bilan boʻyalgan

## Radiy

### Neft va gaz sanoatida
Neft va gaz sanoatida qolgan qoldiqlar koʻpincha radiy va mayda kukunlarini oʻz ichiga oladi. Neft qudugʻidagi sulfat shkalasi juda radiyga toyingan boʻlishi mumkin. Neft konidagi suv koʻpincha stronsiy, bariy va radiyga juda boy, dengiz suvda sulfat juda koʻp boʻladi, shuning sababli neft qudugʻidan suv dengizga quyilsa yoki

dengiz suvi bilan aralashsa, radiy eritmadan chiqariladi. tashuvchi choʻkma vazifasini bajaradigan bariy/stronsiy sulfat.

### Radioluminesans (qorongʻida porlash) mahsulotlar
Notoʻgʻri uzatilgan radiy asosidagi radiolyuminestsent boʻyoqlardan mahalliy ifloslanish nomaʼlum.

### Radioaktiv shrotda
Eben Byers badavlat amerikalik sotsialist boʻlib, u1932-yilda Radithor deb nomlangan radioaktiv mahsulotdan foydalanish natijasida vafot etishidir. Raditor har bir shishada ~1 mCi (40 kBq) 226 Ra va 1 mCi 228 Ra ni oʻz ichiga olgan. Raditor ogʻiz orqali qabul qilingan va radiy kaltsiyga taqlid boʻlib, suyakda juda uzoq biologik yarim umrga ega.

## Radon

Dozaning yirik qismi 222 Rn ning poloniy (218 Po) va qoʻrgʻoshin (214 Pb)qisimlarning parchalanishiga bogʻliq boʻladi. Qisimlarning taʼsirini nazorat qilish orqali teriga va oʻpkaga radioaktiv dozani kamida 90% ga kamaytirish mumkin. bu orqali changga qarshi himoyalanish va toʻliq tanani yopish uchun kostyum kiyish orqali amalga oshiriladi. Eʼtibor berish kerakki, radon va radon qizlari bilan bir vaqtda tutunga taʼsir qilish radonning zararli taʼsirini oshiradi. Uran qazib oluvchilarda radon chekuvchilarda chekmaydiganlarga qaraganda koʻproq kanserogen ekanligi aniqlangan.

### Hodisa
Ochiq havoda radon kontsentratsiyasi 1 dan 100 Bq m -3 gacha oʻzgarib turadi. Radonni baʼzi buloq suvlarida va issiq buloqlarda topish mumkin.

Radon tabiiy ravishda erdan chiqariladi, ayniqsa maʼlum hududlarda, ayniqsa, nafaqat granit tuproqli hududlarda. Hamma granit mintaqalar ham radonning yuqori emissiyasiga moyil emas, masalan, Aberdin joylashgan tosh juda radiyga boy boʻlsa, unda radon koʻchib oʻtishi uchun zarur boʻlgan yoriqlar yoʻq.

Radon radiyning parchalanish mahsuloti boʻlib, u oʻz navbatida uranning parchalanish mahsulotidir.

Uy tagidagi yani poydevor tuproqgʻida va toshdagi yuqori uran har doim ham havodagi yuqori radon darajasiga olib kelmasa-da, tuproqdagi uran miqdori va havodagi radon darajasi oʻrtasida ijobiy bogʻliqlik borligini koʻrish mumkin.

### Havoda
Radon koʻplab uylarda ichki havo sifatiga zarar etkazadi.

Havoga tarqalgan radon (222 Rn) <sup>210</sup> Pb va shu kabi radioizotoplarga boʻlinadi va 210 Pb darajasini oʻlchash mumkin. shuni aytish kerakki, ushbu radioizotopning choʻkish tezligi mavsumga juda bogʻliq. Bu yerda Yaponiyada kuzatilgan choʻkma tezligining grafigi.

## Manbalar