Crambe maritima

***Crambe maritima***, umumiy nomi **dengiz** karamchasi, dengiz **karami** yoki **crambe** — Brassicaceae oilasining Crambe turkumiga mansub *galofit* (tuzga chidamli), gullaydigan oʻsimlik turi. U Yevropa va Britaniya orollari qirgʻoqlari boʻylab yovvoyi holda oʻsadi.

Oʻsimlik karam bilan bogʻliq va birinchi marta sabzavot sifatida Buyuk Britaniyada XVII asrning boshlarida yetishtirilgan. Oqartirilgan poyalari sabzavot sifatida isteʼmol qilinadi va XIX asr oʻrtalarida mashhur boʻlgan.

## Tavsif
Bo‘yi 75 sm gacha oʻsadi, kengligi  ga yetuvchi tepalik hosil qiladigan, yoyilib o‘suvchi koʻp yillik oʻsimlikdir. Katta etli yoqaga oʻxshash barglari va moʻl-koʻl oq gullari bor. Globulyar dukkaklarda bitta urugʻ bor.

## Tarqalish
Bu tur Yevropada endemik, tarqalishi odatda Yevropaning ikkita qirgʻoq mintaqalari bilan chegaralangan. Bu tur Bolgariya, Ruminiya, Turkiya va Ukrainaning Qora dengiz sohillarida, shu jumladan Qrimda uchraydi, lekin Oʻrta yer dengizining koʻp qismida mavjid emas. Pireney yarim orolida, Gretsiyada va Italiyada *Crambe hispanica* turi uchraydi. Bu tur Portugaliya, Gretsiya, Italiya va Ispaniyada yoʻq, ammo Xorvatiyada uchraydi.

File:Crambe maritima Sturm39.jpg|Crambe maritima 
File:Crambe maritima (18312522922).jpg|Crambe maritima 
File:Crambe maritima 177006324.jpg|Crambe maritima
File:Crambe maritima kz09.jpg|Crambe maritima 

Bu Shimoliy Irlandiyada juda kam uchraydi, lekin Down va Antrim grafliklaridan va Irlandiya orolining qolgan qismida bir qator dengiz boʻyidagi okruglardan qayd etilgan.

Norvegiya qirgʻoqlarida, ayniqsa Færder milliy bogʻida kamdan-kam uchraydi.

## Ekologiya

*Crambe maritima* — galofit. Yaʼni, u tuzga toqat qiladi va shuning uchun qirgʻoqlarida ko‘plab topish mumkin. Odatda qum tosh yoki toshni oʻz ichiga olgan plyajlarda suv toshqini belgisi ustida o‘sadi. Britaniyadagi turlarning odatiy o‘sish joyi oʻsimlik bilan qoplangan plyajlar boʻlib, u yerda sariq shoxli koʻknori va jingalak dock bilan birga oʻsadi. Bu Shvetsiya, Finlandiya va Estoniyaning janubiy Boltiq sohillarida, Meklenburggacha sharqda, *Leymus arenarius*, *Euphorbia palustris*, *Honkenya peploides* bilan birga oʻsadigan shingilli plyajlar va barlardagi parcha-parcha, yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan oʻsimlik jamoalaridagi dominant oʻsimlik turidir. Shamolda uchib ketgan qum, dengiz karamlarining ko‘payishiga yordam mumkin.

## Kultivatsiya va pazandachilikda foydalanish
XVIII asrda Angliyaning baʼzi qirgʻoqlari boʻyida mahalliy aholi erta bahorda ildiz kurtaklaridan paydo boʻlgan sabzavotlarni qazib, yigʻib olishlari haqida yozuvlar mavjud. Bu odat birinchi marta Fillip Miller tomonidan 1731-yilda Sasseksning tub aholisi orasida qoʻllangan *bogʻbonlar lugʻatida* xabar qilingan. Jon Martin Miller asarining kech nashrida oʻsimlikni yetishtirish boʻyicha baʼzi amaliy eslatmalarni birinchi boʻlib eʼlon qilgan, ammo Uilyam Kertis 1799-yilda Londonda oʻsimlikni sabzavot ekinlari sifatida yetishtirish boʻyicha tajribalari haqidagi traktatni birinchi boʻlib nashr etgan. Kertis ham, Maher ham oʻsimlikni majburiy, oqartirilgan sabzavot sifatida yetishtirishni tavsiya qildilar.

Niderlandiyadagi Shimoliy dengiz boʻyidagi Texel orolida dengiz karami kichik tajriba uchastkasida yetishtiriladi. O‘simliklar soxta dengiz suvi bilan sugʻoriladi.

Maherning taʼkidlashicha, oʻzi oqartirilgan dengiz karamini delikates deb hisoblagan. Kertisning soʻzlariga koʻra, yigirma daqiqa qaynatilgan va eritilgan sariyog‘ bilan qoplangan taom sifatida u karamning xushboʻy hidiga ega boʻlsa-da, qushqoʻnmasga oʻxshardi. Garchi baʼzilar uni karamdan yaxshiroq deb bilishmagan boʻlsa-da, qushqoʻnmasdan ham ustun deb hisoblashgan.

## Manbalar