Syan armiyasi

**Syan armiyasi** yoki **Hunan armiyasi** () doimiy armiya edi. Zeng Guofan boshchoiligida Xitoydagi Taypin qoʻzgʻolonini (1850-1864)  bostirish uchun *Tuanlian* deb nomlangan mintaqaviy kuchlar tomonidan tashkil etilgan. Bu nom armiya yigʻilgan Xunan viloyati nomidan olingan. Armiya Manjurlar boshchiligidagi Sin sulolasidan farqli oʻlaroq markazlashgan edi. Moddiy tomondan mahalliy zodagonlar orqali moliyalashtirildi. Armiya Zeng tomonidan Nankindagi Taypinlar poytaxti qayta qoʻlga kiritilgandan soʻng tarqatib yuborildi.

Garchi u Hunandagi muammolarni hal qilish uchun maxsus tuzilgan boʻlsa-da, Armiya yangi Sin harbiy muassasasining asosini tashkil etdi. Keyinchalik armiya ichidagi manjur taʼsirini abadiy zaiflashtirdi. Markaziy qoʻmondonlikning bunday oʻzgarishi XX asrning birinchi yarmida Sin sulolasining qulashi va Xitoyda mintaqaviy jangovar guruhlarning paydo boʻlishida asosiy sabab sifatida taʼkidlanadi.

Syan armiyasi Hunan armiyasi deb nomlanuvchi ikki qoʻshinning biri edi. Chu armiyasi deb nomlangan yana bir Hunan armiyasi Dungan qoʻzgʻolonini (1862–1877) bostirish uchun sobiq Syan qoʻmondoni Zuo Zongtang tomonidan yaratilgan. Urushda qatnashgan Syan armiyasining qoldiqlari oʻsha paytda "Eski Xunan armiyasi" deb nomlangan.

## Tarixi

### Taypin qoʻzgʻoloni
Taypin qoʻzgʻoloni 1850-yil dekabr oyida Guangxi provinsiyasida boshlangan va mahalliy Sin kuchlari ustidan bir qator kichik gʻalabalardan keyin kuchayib ketgan. Qoʻzgʻolon shimoliy mintaqalarga tez tarqaldi. 1853-yil mart oyida bosh qoʻmondon Yang Xiuqing boshchiligidagi 700000 dan 800000 gacha Taypin askarlari Nankinni egallab, 30000 manjur tinch aholi va bayroqchilarni oʻldirdi. Shahar harakatning poytaxtiga aylandi va *Tyanszin* ("Samoviy poytaxt") deb qayta nomlandi. Bu vaqtda Taypin Samoviy Shohligi janubiy va markaziy Xitoyning koʻp qismini oʻz ichiga olgan boʻlib, markazi Yanszi daryosi vodiysida joylashgan edi. Ular shimolga qarab yurishlarini davom ettirdilar va Yanszining yuqori qismini egallash uchun ikkita qoʻshin yubordilar. Yana ikkita qoʻshin bilan esa imperator poytaxti Pekinni egallashga harakat qilishdi. gʻarbiy yoʻlda biroz muvaffaqiyatga erishildi, ammo Pekin hujumi muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

### Yaratilish
Zeng Guofanga isyonchilarning Xunan ustidan nazoratni oʻz qoʻliga olishga urinishlarini cheklash vazifasi yuklatildi. 1852-yilda u Qing sudi tomonidan Markaziy Xitoy militsiya tashkilotining komissari etib tayinlandi. Zeng Guofan ilgari mavjud boʻlgan *tuanlian* militsiyasini jami 17000 kishidan iborat qurolli kuchga aylantirdi, shu jumladan 6500 kishidan iborat oʻn uchta batalyon va 5000 kishidan iborat oʻnta batalyondan iborat dengiz floti. U Syan armiyasi nomini oldi, Zeng Guofan bosh qoʻmondon boʻlib, faqat Zengning buyruqlarini qabul qildi. Yangi qoida "Askarlar  askarlar generalga tegishli" deb nomlandi.), Shimoliy Song sulolasi davridagi eski harbiy  farqli oʻlaroq, "Askarlarning qat'iy qoʻmondoni yoʻq edi, qoʻmondonning qat'iy askari yoʻq edi".). Ushbu yangi harbiy qoida Warlord davrining bevosita sababi edi. Bu Tuanlian Yong Ying Szyan armiyasiga aylantirildi.

Zeng Hunan armiyani moliyalashtirishda pul mablagʻlarini tijorat tovarlari toʻlovlarini yigʻish stansiyalarining viloyat tarmogʻidan oʻtkazishga gubernatorni ishontirdi. Oxir-oqibat, armiya mahalliy yer egalari va savdogarlardan pul yigʻish orqali moliyalashtirildi.

### Harbiy harakatlar
Uning leytenantlari poytaxt Changshani qayta egalladilar, keyin Zeng Xankov yaqinidagi Vuchang va Xanyangni qaytarib olishga rahbarlik qildi. Muvaffaqiyati uchun Urush kengashi vitse-prezidenti etib tayinlandi. Uning armiyasi shunchalik muvaffaqiyat qozondiki, Sin rahbarlari tezda qqʼshinni oʻz qoʻshinlari oʻrniga ishlata boshladilar va uni mahalliy kuch emas, balki imperator kuchiga aylantirdilar. 1860-yilda Zeng Anxuyni tozalash uchun chaqirildi. Shundan soʻng Liangjiang (Jiangxi, Anhui va Jiangsu provinsiyalaridan iborat) vitse-qiroli etib tayinlandi. Charlz Jorj Gordon va uning "Har doim gʻalaba qozongan armiyasi" isyonchilarning poytaxtini qamalga olganda, Zeng fursatdan foydalanib, Nankinni qaytarib olish uchun yurish boshladi.

1863-yil iyun oyida boshlangan bir qator janglarda shahar atrofidagi barcha hududlar isyonchilardan tozalandi. Nankin uchun jang 1864-yil 14-martda Zeng qoʻshinlari narvonlar yordamida shahar devorlarini kuch bilan egallashga urinib koʻrganlarida boshlandi. Ammo u magʻlub boʻldi. Ikkinchi urinishda yer osti tunnellaridan foydalanildi. Qazish ishlari ham koʻngildagidek ketmadi. 3-iyul kuni Syan qoʻshinlari Dibao qalʼasini egallab, dastlabki gʻalabaga erishdilar. Bu qalʼa ularga yangi tunnellar qazish va shahar devorlarini vayron qilish uchun portlovchi moddalar oʻrnatish imkonini berdi. Qarshi hujum muvaffaqiyatsiz tugadi. 19-iyul kuni portlovchi moddalar ishga tushdi va devorning katta qismi qulab tushdi. Shahar uch kunlik shiddatli jangdan keyin egallab olindi.

Syan armiyasi shaharni talon-toroj qildi. Zeng Guofanning soʻzlariga koʻra, 100000 Taiping askari va tinch aholi oʻldirilib, shahar yoqib yuborildi. Shahar 1864-yil 26-iyulgacha yondi. Zeng Markes (birinchi toifali) Yiyong () unvoniga koʻtarildi.) (Yiyong: 毅 = Chidamlilik 勇 = Jasorat).

Nankin qoʻlga kiritilgandan soʻng darhol Zeng qoʻmondonligi ostidagi 120000 askarni tarqatib yubordi. Bunda Zuo oʻz kuchlarini saqlab qoldi.

## Noiblar
Taypin davlati qulaganidan keyin, 1864-yildan 1890-yilgacha Xitoydagi noiblarning yarmidan koʻpi Syan armiyasi rahbarlaridan tayinlandi.

## Jami askarlar soni
1860-yilda Syan armiyasi kuchi deyarli 360000 askardan iborat edi. 130000 askardan iborat asosiy guruhga Zeng Guofan boshchilik qildi. Sin muntazam armiyasi, Yashil standart armiya kabilarning umumiy soni taxminan 2,300,000 kishini tashkil etdi (Syan armiyasi bilan birga). Taiping qoʻzgʻoloni askarlari taxminan 1 800 000 kishini tashkil etdi (shu jumladan 300 000 mahalliy toʻda aʼzolari bir necha marta taraf oʻzgartirgan).

18640-yildan keyin armiyaning katta qismi Zeng buyrugʻi bilan tarqatib yuborildi. Biroq, Zuo Zongtang qoʻl ostidagi boʻlinmalar saqlanib qoldi. 1870-yillarga kelib ularning soni 120000 ga yaqin edi.

Syan armiyasi tarkibida kichik dengiz armiyasi ham bor edi.

## Bosh qarorgoh
Bosh qarorgohi 1853-yildan 1861-yilgacha Anhui provinsiyasining Qimen okrugida joylashgan edi. 1861-yil sentyabr oyida Anqing egallangach, shahar Nankinga yaqin boʻlgani uchun shtab-kvartira u yerga koʻchirildi.

## Maosh
Zeng Guofanning Syan armiyasi uchun muhim masalalardan biri moliya edi. Chunki yaxshi maosh jang maydonidagi ruhiy holat uchun juda muhim ekanligini tushunardi. Syan armiyasi askarining maoshi har oyda toʻrt *tael* kumush edi, oddiy Yashil standart armiyasi askari oyiga taxminan 1,5 *tael* kumush maoshi bilan solishtirganda bu juda katta miqdor edi.

## Asosiy rahbarlar

* Zeng Guofan
* Zuo Zongtang
* Zeng )
* Xu Linyi ( Linyi)
* Luo Zenan ()
* Peng Yulin ( Yulin)

Taypin qoʻzgʻoloni bostirilgandan soʻng, Xunan qoʻshinlari Manjurlarga qarshi qoʻzgʻolon haqidagi mish-mishlardan qoʻrqib, Manjur hukumatidan oʻzlarini tarqatib yuborishni soʻradilar. Manjur hukumati faqat Pen Yulin armiyasini dengiz flotiga aylantirishga rozi boʻldi.

## Rahbar oʻrinbosarlari

* Li Xubin
* Li Xuyi
* Bao Chao
* Liu Rong
* Liu Kunyi
* Liu Changyou
* Jiang Yili
* Li Hongzhang

## Qurolsizlanish va inqilob
Zeng Guofan Syan armiyasining eng muhim qoʻmondonlaridan biri boʻlgan Li Hongzhang tomonidan Huai armiyasini tashkil etilishi bilan Syan armiyasini qurolsizlantirishni boshladi. 1890-yilda Syan armiyasining bir qismi hukumatga qarshi harakatga qoʻshildi. 1911-yilda Sinxay inqilobi boshlanganda, Sian armiyasining sobiq safdoshlari bir-birlariga qarshi chiqdilar.  Xitoy Respublikasi 1912-yil 12-fevralda tashkil etilgan.

## Yana qarang

* Tuanlian

## Manbalar