open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buxgalteriya

**Buxgalteriya** ()

1) buxgalteriya hisobini yuritish;

2) korxona, muassasalarning moliyaviy ishlarini qayd etib borish, nazorat qilish, jumladan xodimlarga ish haqi yozish, buxgalteriya hisoboti va boshqa hisobotlar tuzish bilan shugʻullanuvchi maxsus boʻlimi. Odatda Buxgalteriyani bosh hisobchi (buxgalter) boshqaradi.

Buxgalteriya  ilk shakllari miloddan avvalgi IV ming yillikda Mesopatamiyada shakllangan bo'lib, bu davrda mol-mulk va mahsulotlar hisob-kitob qilinga. Qadimgi Misrda esa soliqlarni yig’ish va resurslarni boshqarish uchun maxsus yozuvlar qo’llanilgan. O’rta asrlarga kelib, iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishi bilan buxgalteriya yanada takomillashgan.

XV asrda italiyalik olim “ikkiyoqlama buxgalteriya tizimi”ni taqdim etdi. Bu tizim har bir moliyaviy operatsiyaning ikki tomonlama yozuvini amalga oshirishni ta’minlab, hisob-kitobning aniqligi va shaffofligini zamonaviy buxgalteriyaning asosiy poydevorini yaratdi.

Keyinchalik, XX asrda sanoat inqilobi va global iqtisodiy aloqlarning kengayishi buxgalteriyani yanada rivojlanishiga sabab bo’ldi.

Ushbu davrda:

Xalqaro buxgalteriya standartlari ishlab chiqildi (masalan, Xalqaro Moliyaviy Hisobot Standartlari – IFRS). IFRSning vazifasi buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga muvofiq tartibga solishdan iborat. U quyidagi maqsadlarni ko’zlaydi:

**1. Moliyaviy ma’lumotlarning bir xilligi:** Har xil mamlakatlar korxonalarning moliyaviy hisobotlarini bir xil formatda tayyorlashni ta’minlaydi, bu esa ularni solishtirishni osonlashtiradi.

**2. Shaffoflikni oshiradi:** Investorlar va manfaatdor tomonlar uchun korxonalar haqidagi ma’lumotlarni aniq va ishonchli qilishga yordam beradi.

**3. Globallashuvni qo’llab-quvvatlash:** Xalqaro miqiyosda ishlaydigan korxonalar uvhun moliyaviy hisobotlar asosida ishonchli qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi.

**4. Moliyaviy qarorlarni qabul qilishni yaxshilash:** Aniq va to’liq ishonchli qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi.

**5.  Huquqiy va fiskal standartlarga moslashuv:** Moliyaviy hisob va hisobotni turli davlatlarning huquqiy talablari bilan muvofiqlashtirishga yordam beradi.

**IRFSning maqsadi:** moliyaviy hisobotlar orqali biznesning haqiqiy holatini aks ettirish va global miqyosda investitsion jarayonlarni qulaylashtirish.

Davlat moliyaviy nazorati kuchayib, audit va soliq buxgalteriyasi rivojlandi.

Korxonalarda moliyaviy hisobotlarni taqdim etish majburiyati paydo bo‘ldi.

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 <ozbekiston rivojlanishi 2023-yil dan 2030-yilgacha maqsadlatni amalga oshrish.
 [bozor iqtisodiyotiga hissa qoshish...]

 ...!
<-Bozor iqtisodiyotiga ozgartrishlar
2023-yil dan 2030-yil strategiyasi
Boyicha yangi goyalar kritish...!
[O'zME]
Buxgalteriya balansi

**Buxgalteriya balansi** – buxgalteriya hisoboti aniq hisobot sanasida yakunlovchi, mablagʻlarning sarflanishi, manbai va maqsadini taʼriflovchi, jamlovchi, umumlashtirilgan jadvalda pul hisobida aks ettiruvchi hujjat. Buxgalteriya balansi korxona, tashkilot, firma va boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼektlarning mulkiy holatini qiymat koʻrinishida taʼriflab beradi. Buxgalteriya balansi umumlashtirilgan jadval shaklida korxonaning mulklari tarkibini, ularning joylashtirilishini, manbalarini, mablagʻlarning sarflanishi va safarbar etilishini hisobot sanasida qiymat jihatidan aks ettiradi. Buxgalteriya balansi 2 qismdan iborat boʻlib, chap tomoni aktiv, oʻng tomoni passiv deb ataladi. Aktiv va passiv bir-biriga teng boʻladi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxgalteriya hisobi

**Buxgalteriya hisobi** – korxona yoki tashkilotda sodir boʻlayotgan barcha xoʻjalik operatsiyalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni, yoppasiga, uzluksiz ravishda, xujjatalarga asoslangan holda, pulda baholab, ikkiyoqlama yozuv asosida hisob registrlarida qayd etib borish va jamlangan maʼlumotlarni qayta ishlab moliyaviy hisobotlar taqdim etish tizimini anglatadi. Yaxshi maʼlumot Buxgalteriya hisobi — bu korxona, tashkilot yoki tadbirkorlik subyektining moliya-xo‘jalik faoliyatini tizimli ravishda qayd etish, o‘lchash, nazorat qilish va tahlil qilish jarayonidir.

Uning asosiy maqsadi — korxona haqida to‘g‘ri va ishonchli moliyaviy ma’lumot berishdir.

Buxgalteriya hisobining vazifalari:

Moliyaviy operatsiyalarni qayd etish (daromad, xarajat, aktivlar, majburiyatlar).

Hisobot tuzish (balans, foyda va zararlar hisobotlari).

Korxonaning moliyaviy holatini nazorat qilish.

Soliq hisobotlarini tayyorlash.

Qisqacha aytganda:

Buxgalteriya hisobi — bu korxonaning “moliyaviy tili”, ya’ni uning pul harakatlarini tartib raqamga solib, tahlil qilish imkonini beruvchi tizimdir.

## Manbalar
Buxgalteriya hisoboti

**Buxgalteriya hisoboti** — korxona (tashkilot, muassasa)ning hisobot davri (oy, chorak, yil)dagi mablagʻlari holati va xoʻjalik-moliyaviy faoliyatini ifodalovchi koʻrsatkichlar tizimi; buxgalteriya hisobi ma’lumotlari boʻyicha tuziladi. Buxgalteriya hisoboti statistika va operativ hisobotlari bilan birgalikda moliyaviy hisobotning tarkibiy qismini tashkil etadi. Davriyligiga koʻra Buxgalteriya hisoboti chorak, yarim yil, 9 oy va bir yil uchun tuziladi. Maqsadiga koʻra ichki va tashqi turlarga boʻlinadi. Ichki Buxgalteriya hisoboti korxona va uning tarkibiy boʻlinmalari faoliyatini tahlil etish hamda boshqarishga xizmat qiladi. Tashqi Buxgalteriya hisoboti korxonaning moliyaviy holati haqida axborotlar oladigan boshqaruv hamda nazorat idoralariga beriladi. Hajmiga koʻra dastlabki (korxonalar tomonidan joriy buxgalteriya hisobi ma’lumotlariga koʻra) va jamlanma (statistika muassasalari tomonidan hududiy tamoyillarga koʻra) Buxgalteriya hisoboti ga boʻlinadi. 1997-yil 1-yanvardan Buxgalteriya hisoboti qamraydigan ma’lumotlar doirasi (buxgalteriya balansi, moliyaviy faoliyat haqida hisobot, kreditorlik va debitorlik qarzdorligi haqida ma’lumotnoma, asosiy vositalar harakati, pul oqimlari, oʻz kapitali toʻgʻrisidagi hisobotlar va boshqalar)ni Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi belgilaydi. Buxgalteriya hisoboti ning belgilangan muddatda topshirilishi va majburiyligi ularga qoʻyiladigan asosiy talabdir. Korxonalar yillik Buxgalteriya hisoboti ni yakunlangan yildan keyin 15-fevraldan (chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar 1-martdan), choraklik Buxgalteriya hisoboti ni chorak tugagach, 25 kundan kechikmay mulk egalariga, korxona joylashgan hududdagi davlat statistika idoralariga, davlat soliq inspeksiyalariga va boshqa davlat organlariga topshirishlari shart.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxenvald

**Buxenvald** (Buchenwald) — nemis-fashistlarning Veymar shahri (Sharqiy Germaniya) yaqinidagi konslageri (1937—45). Dastlab Ettersberg deb atalgan. 8 yil ichida 239 mingga yaqin kishi Buxenvald mahbusi boʻlgan. Urush yillarida Buxenvaldda 18 millatga mansub 56 ming mahbus qatl etilgan. 1958-yil Buxenvaldlageri oʻrnida memorial kompleks ochilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mirzo Shams Buxoriy

**Buxoriy Mirzo Shams** (1804?) - buxoro amirligi davrida yashagan tarixnavis olim; saroy munshiylari avlodidan.

B. oʻz ajdodlari izidan borib, Buxoro amiri saroyida munshiylik qilgan. 1845-yil u Makkaga hajga ketib, u yerdan 1849-yil qaytib kelgan, 1859-yil esa Orenburgga tijorat ishlari bilan borganda sharqshunos V. V. Grigorev unga Buxoro va Qashqar xususida tarixiy asar yozishni maslahat bergan. Shunga koʻra B. "Bayoni ba’zi havodisoti Buxoro, Xoʻqand va Qoshgʻar" ("Buxoro, Qoʻqon va Qashqarning ayrim voqeahodisalari bayoni") kitobini bitgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Grigorʼyev V. V. O nekotorykh sobytiyakh v Bukhare, Kokande i Kashgare. Zapiski Mirza Shamsa Bukhari, Kazanʼ, 1861.
Buxoriy Naxliy

**Buxoriy Naxliy** (taxminan 1581/86, Buxoro — 1645/50, Balx) — shoir. Fors va arab tillarida ijod qilgan. da Xoja Hofiz, Sa’diyga, qasidalarida esa Anvariy, Abdulvose’, Jabaliy, Xoqoniylarga ergashgan. B. devon tuzgan. Unga 67 qasida, 317 gʻazal, 12 qita, 1 masnaviy, 2 chiston kirgan, bularda ishqmuhabbat bilan bir qatorda, kambagʻallikdan figʻon, falakning kajravligidan nola oʻz aksini topgan. Sufiylik ruxida yozilgan she’rlari ham bor. Devon qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik va Tojikiston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoriy Nosir

**Buxoriy Nosir** (14-asr boshlari, Buxoro — 1378, Tabriz) — shoir. Xorijiy Sharq mamlakatlariga sayohat qilgan. Asarlarida vatanparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan, insoniy muhabbatni kuylagan. Gʻazallarida Sa’diy, Umar Xayyom, Ibn Yaminlarning ta’siri seziladi. Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ushshuaro" (1486), Abdurahmon Jomiyning "Bahoriston" (1487), Alisher Navoiyning "Mahbub ulqulub" (1501), Amin Axmad Roziyning "Haft iqlim" (1593) asarlarida B. ijodi yuqori baholangan. 1454-yilda Mahmud kotib tomonidan koʻchirilgan devoni bor. Devondan mashhur kishilarga atalgan qasidalar, hayitlar munosabati bilan yozilgan gʻazallar va qitalar joy olgan boʻlib, jami 7 ming baytni tashkil etadi. B. qoʻlyozmalari Tojikiston Sharqshunoslik instituti (inv. № 8847), Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Sankt-Peterburg boʻlimi (inv. № 1642) hamda Tehron untida (inv. № 2418) saqlanadi.Ad.: Abdullayev I., Nosir Buxoriy, T., 1969.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eduard Buchner

**Eduard Buchner** (1860.20.5, Myunxen – 1917.13.8, Fokshani, Ruminiya) – nemis kimyogari, Kil, Tyubingen, Breslavl, Vyursburg universitetlari professor (1893—1911). 1889-yilda pirazolni kashf etgan. 1897-yilda achish jarayonini faqat zamburugʻlar ishtirokida emas, balki ulardan ajratib olingan fermentlar yordamida ham amalga oshirish mumkinligini aniqlagan. Shu asosda keyinchalik boshqa mikroorganizmlardan sut kislotali, shuningdek sirka kislotali bijgʻishni keltirib chiqaradigan shira olishga muvaffaq boʻlindi. Nobel mukofoti laureati (1907).

## Manbalar
Buxoro va Samarqand suv taqsimoti

**Buxoro va Samarqand suv taqsimoti** — Zarafshon daryosining Samarqand va Buxoro vohalari oʻrtasidagi suv taqsimoti. Buxoro va Samarqand vohalarida suv taqsimoti Kadimdan to sunggi vaqtlargacha muayyan tartibda davom etib kelgan boʻlib, Zarafshon dehkonchiligi uchun yaroqli yerlarning ma’lum bir qisminigina sugʻora olgan, xolos. Qad. miroblar daryodagi suv sathining holatini "vaqti purob" (koʻp suvlik), "vaqti miyonob" (oʻrta suvlik) va "vaqti qillatiob" (oz suvlik) paytlariga boʻlganlar. Zarafshon suvi oʻrtacha boʻlgan paytlarda "nimjoʻy", ya’ni "yarim ariq" usulida taksimlangan. Daryoda suv oz boʻlgan paytlarda hamma suv Buxoroga tashlangan. Bu "obpartav", ya’ni "suv tashlash" deb atalgan. "Obpartav" faqat Buxoro shahrini suv bilan ta’minlash uchun qoʻllanilib, mavsumda 2-marta (may oyining 2-yarmi va avgustning oxirida) amalga oshirilgan. "Obpartav" muddati 2—4 haftaga choʻzilgan. Zarafshon suvi masalasida Buxoro Samarqandga qaram boʻlgan. Shuning uchun ham Zarafshon vodiysining yuqori qismi podsho Rossiyasi tomonidan bosib olingandan soʻng Samarqand ma’muriyati bilan Buxoro amirligi oʻrtasidagi munosabatlarda suv masalasi alohida oʻrin tutdi. 1872-yil har ikki tomon vakillari ishtirokida Samarqandda B. va Buxoro va samarqand suv taqsimoti t. komissiyasi tuziddi. Komissiya Buxoro va Samarqand oʻrtasidagi suv taqsimotining qad. tartiblarini muhokama qilib, mavsumda Buxoro uchun 2-marta — 15-apreldan 15-maygacha va 15 avgustdan 15-sentabrgacha daryoni "obpartav" yoki "nimjoʻy" qilishga qaror qildi. 19-asrning 80—90-yillarida Samarqand vohasida sugʻoriladigan dehqonchilik maydoni kengaytirilib, Zarafshon suvining koʻpi ana shu vohaning yuqori qismida sarf boʻla boshladi. Natijada Buxoro vohasi tez-tez suv tanqisligiga uchrab turdi. Suv masalasini B. va Buxoro va samarqand suv taqsimoti t. komissiyasi 1894, 1895 va 1902-yillarda qaytaqayta muhokama qildi. Komissiya Buxoro va Samarqand vohalaridagi sugʻoriladigan yer maydoni hajmini nazarda tutib, quyidagicha qaror qildi: 1) Zarafshonda suv qancha boʻlishidan qati nazar, daryo suvining uchdan ikki qismi (67%)ni Samarqandga, uchdan bir qismi (33%)ni Buxoroga tashlash; 2) mavsumda ikki marta (2-apreldan 20-aprel gacha va 18 avgustdan 5-sentabrgacha) Buxoroga tashlanadigan suv miqdorini koʻpaytirish. Ammo bu bilan B. va S. s t. masalasi hal boʻlmadi. 19-asr oxirlarida Zarafshonning yuqori oqimida suv omborlari barpo etish va Buxoroga Amudaryodan suv chiqarish gʻoyalari paydo boʻldi. Bu gʻoyalar 20-asr 60-yillariga kelib uzilkesil amalga oshirildi: vohaning sugʻorish sistemasi qayta qurilib, gidroinshootlar koʻpaytirildi, Zarafshon boʻylab "Oq va Qora daryo suv ayirgʻichi", Harxoʻr, Shohrud, Shofirkon va boshqa yirik gidrouzellar qurildi, Kattaqoʻrgon, Quyimozor suv omborlari, AmuQorakoʻl kanali va AmuBuxoro mashina kapali kabi ulkan sugʻorish inshootlari toʻliq qurilib, ishga tushirildi.Ad.: Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Axmad Donish, Istoriya mangitskoy dinastii, Dushanbe, 1967; Muhammadjonov A., Zarafshon vodiysiningsuv xoʻjaligi tarixidan, T., 1959.Abdulahad Muhammadjonov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro viloyat qoʻgʻirchoq teatri

**Buxoro viloyat qoʻgʻirchoq teatri** — bolalar teatri. 1982-yil Buxoro shahrida tashkil etilgan. Oʻzbek va rus guruhlari mavjud. A. Abdullayev, G. Fayziyeva, N. Rahmatova, Sh. Jabborov, omoshalarini ijodiy oʻzlashtirgan holda, chet el qoʻgʻirchoq teatrlari san’ati yutuqlari bilan oʻz san’atlarini boyitdilar. Eng yaxshi spektakllari: "Chodirjamol", "Doʻstlik sinovi" (qarang Majidov), "Baxt axtargan Hasan" (Ye. Speranskiy), "Senimi boʻri, shoshmay tur" (A. Kurlyanskiy, A. Xait), "Karvonsaroy" (Sh. Yusupov), "Mittimiton" (M. Xalil), "Miyov ismli mushukcha" (Nguyen Din Txi), "Obi hayot" (G. Aliyeva), "Eng kichik Gnom" (V. Seduxin) va boshqa Bosh rej.— Galina Aliyeva (1998-yildan).

## Manbalar
Buxoro vino zavodi

**Buxoro vino zavodi**, „Shohrud“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatining vino zavodi — vinoaraq mahsulotlari ishlab chiqaruvchi sanoat korxonasi. „Oʻzmevasabzavotuzumsanoatxolding“ kompaniyasi tarkibiga kiradi. Buxoro shahrida joylashgan. 1941-yilda Buxoro vino zavodi nomi bilan tashkil etilgan. 1994-yildan „Shohrud“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Asosan kuchsiz („Bayan shirey“, „Bihishti“, „Oq jilvon“, „Qizil jilvon“), kupli („Shohrud“) va desert („Jondor“, „Amiri“, „Kagor“) uzum vinolari, araq(„Shoxrud“), Balzam(„Shifobaxsh“) brendi, Konyak(„Buxoro“) va uzum sharbatlari ishlab chiqaradi. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlaridan olingan zamonaviy texnologik jihozlar oʻrnatilgan.

## Manbalar
Buxoro vohasi

**Buxoro vohasi** — Markaziy Osiyodagi eng qadimgi va yirik dehqonchilik maskanlaridan biri. Zarafshon daryosining quyi qismida joylashgan. Shimoli-sharqda Hazora yoʻlagi orqali Karmana va Konimex vohalariga, janubi-gʻarbda esa Jondor yoʻlagi orqali Qorakoʻl vohasiga tutash. Uzunligi 80 kilometr, eng keng joyi 60 kilometrga teng. Buxoro vohasining dastlabki relefi inson faoliyati natijasida jiddiy oʻzgargan. Daryo terrasalari ekinzorga aylantirilgan. Zarafshonning qadimgi tarmoqlari oʻrnidagi pastqamliklar hamda balandligi 5—15 metrli tepalar voha relefini birmuncha murakkablashtirgan.Iqlimi subtropik belgilarga ega boʻlgan keskin kontinental choʻl iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0°—0,4°, iyulniki 28°—29,3°. Eng past temperatura —24°—25°, eng yuqori tempatura 45°—46°.

## Manbalar
Buxoriy Shamsiddin Muhammad ibn Muborakshoh Mirax

**Buxoriy Shamsiddin Muhammad ibn Muborakshoh Mirax** (?, Buxoro — 1340) — riyoziyotchi va falakiyotshunos, faylasuf. Hirotda ijod qilgan. B.ning "Zij" nomli asari mashhur. Unda alBattoniy ziji, Abdurahmon alXaziniyning "Ziji asSanjariy", Ali ibn Abdul Karim Shirvoniy (12-asr oʻrtalari)ning "Alauddin Ziji", Xusomiddin asSalar (? — 1262)ning "Ziji shohi", N. Tusiyimnt "Ziji Elxoniy" asarlari haqida qimmatli ma’lumotlar bor. Riyoziyotchi olim Shamsiddin Samarqandiy (13-asrning 2-yarmi)ning "Geometriya asoslari" ("Ashkol atta’sis") asariga, B. Chagʻminiy (? — 1220)ning "Astronomiyaning sekacha bayoni" asariga sharh yozgan. B.ning ilmi nujum (astrolyabiya) haqida asari ham mavjud. Asarlari Angliya, Vengriya, Germaniya, Rossiya, Misr, Hindiston, Eron va b. mamlakatlarning qoʻlyozma fondlarida saqlanadi.Ad.: Matviyevskaya G. P., Rozenfeld B. A., Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovya i ix trudi (VIII—XVII vv.), M., 1983.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro davlat meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi

**Buxoro davlat meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi** — Buxoro shahridagi muzey-qoʻriqxona; Buxoroning qadimiy tarixini, uning moddiy va maʼnaviy boyliklarini, avloddan avlodga oʻtib kelayotgan oʻziga xos anʼanalarini saqlash, oʻrganish va targʻib qilish bilan shugʻullanuvchi muassasa. 1922-yilda Buxoro davlat muzeyi sifatida tashkil topgan. Keyinchalik turli nomlar bilan atalgan: Buxoro viloyat oʻlkashunoslik muzeyi (1940—45; 1969—83), Buxoro tarixiy oʻlkashunoslik muzeyi (1945—1969), Buxoro tarixiy-meʼmoriy muzeyi (1983—84), 1985-yildan muzey-qoʻriqxona, 1988-yildan hozirgi nomda.

Muzey-qoʻriqxona jamgʻarmasi 63 mingdan ortiq. Umumiy maydoni 8320 kv. m. Uning 6 ta filiali bor: Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi (Arkda), xalq amaliy bezak sanʼati muzeyi (Sitorai Mohi Xosada), Kamoliddin Behzod nomidagi sanʼat muzeyi (sobiq Azov banki binosida), Fayzulla Xoʻjayev uy-muzeyi (19-asrdagi tarixiy binoda), Abu Ali ibn Sino memorial muzeyi (Peshku tumanidagi Afshona qishlogʻida), Romitan oʻlkashunoslik muzeyi (Romitan shahrida).

Muzey-qoʻriqxonaning 94 zalida 28 ta mustaqil ekspozitsiya Buxoroning rivojlanish bosqichlarini, jahon sivilizatsiyasi, maʼnaviy madaniyati va diniy qadriyatlariga qoʻshgan hissasi va hozirgi kunda erishilgan muvaffaqiyatlaridan hikoya qiladi. Arxeologik toʻplamlari orasida miloddan avvalgi 4—3-asrlar neolit davriga oid pichoqsimon tosh boʻlaklari (Darvozai Qir manzilgohi), jez davri madaniyatiga doir materiallar (Zamonbobo madaniyati), sak qabilalarining qabrlaridan topilgan buyumlar, fayansdan ishlangan haykalchalar (arslon va toshbaqa), buyumlar (saklar qozoni, isiriqdon va boshqalar), shuningdek miloddan avvalgi 5-asrdan milodiy 16-asrgacha dahldor manzilgoh/iap va shahristonlardan qazib olingan qadah, kosa va koʻzalar, zargarlik buyumlari, suyakdan ishlangan igna, toʻgʻnogʻich va boshqa buyumlar bor. Numizmatika toʻplami ham boy: yunon-baqtriya tangalari (miloddan avvalgi 3—2-asrlar), kushon tangalari (1—3-asrlar), sosoniylar tangalari (5-asr), buxorxudotlar tangalari (7—8-asrlar), somoniylar (9— 10-asrlar), qoraxoniylar (12-asr), temuriylar (14—15-asrlar), shayboniylar (16-asr), ashtarxoniylar (17-asr), mangʻitlar sulolasi davri (18—20-asr boshi) ga oid oltin tangalardan iborat. Buxoro kashtalari, soʻzanalari va zardoʻzlik buyumlari, Gʻijduvon kulolchiligi (10—20-asrlar), yogʻoch oʻymakorligi buyumlari (14—20-asrlar), 16—20-asrlarga oid xitoy va yapon chinnilaridan iborat toʻplamlar, noyob kitob va qoʻlyozmalar (1391—92 ylarga doir "Zikr.asar annabi") oʻrami, 1930—2000-yillarda ishlangan tasviriy sanʼat asarlari, oʻlka tarixiga oid 100 mingdan ortiq eksponatlar saqlanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Buxoro ilmiy jamiyati

**Buxoro ilmiy jamiyati** — Buxoro Xalq Sovet Respublikasida tashkil etilgan jamiyat (1921).

Oʻlkadagi qad. obidalarni muhofaza qilish, xalq amaliy san’atini rivojlantirish, fan tarixiga oid qoʻlyozmalarni yigʻish, arxeologik ashyolar va xalq ogʻzaki ijodi namunalarini toʻplab tadqiq etish kabi ishlar bilan shugʻullangan. Olim, yozuvchi va ma’rifatparvarlardan Abdurauf Fitrat, Otajon Payrov Sulaymoniy, Abdulvohid Burhonov (Munzim), Sadriddin Ayniy, Mirza Salimbek, Sharifjon Maxdum (Ziyo), Ahmadjon Hamdiy (Abusaidov), Muso Saidjonov, Yoʻdsoshqori Poʻlatov, Siddiqxon (Xashmat) (1885—1910-yillarda Buxoro amiri boʻlgan Amir Abdulahadning ukasi) jamiyat a’zolari boʻlishgan. Buxoro ilmiy jamiyati ilmiy ekspeditsiyalar tashkil etgan. Buxorodagi 3 shaxsiy kutubxonada saqdangan sharqshunoslik, tarix, adabiyotga oid qo'lyozma kitoblarni to'plagan. Birgina Sharifjon Maxdum kutubxonasidan 300 jildga yaqin forstojik va turkiy tillardagi noyob qo'lyozma asarlar ro'yxatga olingan. Jamiyat to'plagan qo'lyozma asarlar orasida tarixchi Narshaxiyning «Taʼrixi Buxoro» («Buxoro tarixi»), Ahmad Donishning «Navodirulvaqoe» («Nodir voqealar») asarlari bor. Jamiyatning «Anjumani tarix» bo'limi «Buxoro arki tarixining qo'lyozmasi» kitobini tayyorlagan. Buxoro ilmiy jamiyati to'plagan materiallar Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti qo'lyozmalar fondida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* *Shodmon Hayitov.* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro kandakorlik maktabi

**Buxoro kandakorlik maktabi** — kandakorlik san’atidagi oʻziga xos uslub. 19-asrda shakllangan. Buxoro kandakorlik buyumlari shakli sodda, xushbichimligi, naqshlari esa murakkab va nafisligi bilan ajralib turadi. Koʻkon kandakorlik maktabi yaratgan san’at asarlariga qaraganda Buxoro kandakorlik maktabi m. badiiy buyumlarining naqshlari bir oz yirikroq boʻlib, asosan me’moriy obidalar tasvirlari aks ettirilgan. "Mehrob", "Madohil", "Hisht", "Nimhisht" va boshqa naqsh elementlaridan foydalanib, islimiy naqshlar chizilgan. Buyumlarga kesma usulida zarb berilgan. 19-asr—20-asr boshida bezak mujassamotida yozuvnaqsh (husnixat) keng oʻrin oldi, yozuvlar oʻsimliksimon naqshlarga oʻxshatib zarb qilindi. Buxoro kandakorlik maktabi m. vakillari: Shodi Muhammad (18-asr), Hakim Buxoriy (19-asr), Olim Abdusalomov, Gʻulom Hasanov, Olloyor Yoʻldoshev (20-asr boshlari) va boshqa, 20-asrda Muxtor Muhsimov, Muqaddam Mukarramov, Abdusalom Hamidov, Us t a Salim kabilar bu san’at rivojiga katta hissa qoʻshdilar. 1968-yilda tashkil etilgan kandakorlik sexlarida mehnat qilayotgan kandakorlar qad. san’atni oʻzlashtirib, Buxoro kandakorlik maktabi m. an’analarini rivojlantirmoqsa.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro miniatyura maktabi

**Buxoro miniatyura maktabi** — Oʻzbekiston miniatyura san’atidagi oʻziga xos yoʻnalish. Oʻrta asrlar (16— 17-asrlar)da Buxoroda shakllangan. Buxoro miniatyura maktabi m.ning rivojlanish davri Buxoroda Shayboniyxonlar (16-asr), Ashtarxoniylar (17-asr) hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. Hirot miniatyura maktabi ta’sirida rivojlangan Buxoro miniatyura maktabi m. dastlab Buxoroga kelgan Hirot miniatyura maktabi vakillarining ijodi bilan bogʻliq boʻlgan va mahalliy badiiy an’analar ta’sirida shakllanayotgan mustaqil uslubni aks ettirgan oqimlar koʻrinishida boʻlib, 1550-yillar oʻrtalaridan mustaqil rivojlangan. Umumlashtirish, shaklning ixchamligi, kiyim va bezaklarning aniq hamda yirik ishlanishi, boʻshliqning bir tekis tuzilishi, me’moriy tasvir va zaminning soddalashtirilishi kabi xususiyatlarga ega boʻlgan. Umumiy ranglar yorqin, tiniq (toʻq sariq va qora ranglar ustunligi seziladi), rasmlar uchun yaratuvchanlik, tantanavorlik ruhi xos boʻlgan. Rasmlarda qabul sahnalari, tabiat ogʻushidagi uchrashuvlar, maishiy manzaralar, saroy hayotidan olingan axloqiy lavhalar va boshqa mavzular keng oʻrin olgan; koʻchmanchi hayot koʻrinishlari, mahalliy etnik turlar ham uchraydi. 16-asr oxiridan tasviriy san’atda mavjud an’anaviy, rasmiy dabdabali yoʻnalish bilan bir qatorda demokratik mavzular shakllandi va mustahkamlandi, shahar hayotidan olingan janrli lavhalar, hunarmandlik mavzularining soni koʻpaydi. Buxoro miniatyura maktabi m.ning yirik vakillari: Mahmud Muzahhib, Shayxzoda, Abdulla Musavvir (16-asr); Muhammad Sharif, Muhammad Muqim, Avaz Muhammad, Muhammadamin, Farhod, Mulla Behzod, Xoʻja Gadoy (17-asr) va boshqa 16-asr oxiri va 17-asr boshlarida Movarounnahrning qoʻshni mamlakatlar bilan aloqalarining kuchayishi tufayli Buxoro miniatyura maktabi m. vakillari asarlarida Hindiston va Eron tasviriy san’atining ta’siri oʻz ifodasini topgan. Bu maktab vakillari tomonidzn Sa’diyning "Boʻston" (157576), Jomiyyaning "Tuhfat ulahror" (16-asrning 70-yillari), Dehlaviynint "Tarixi Xizrxon" (1579), Nizomiyning "Hamsa" (1648, hammasi SanktPeterburgdagi SaltikovShchedrin nomidagi kutubxonada), Firdavsiyning "Shohnoma" (1664, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida) asarlari, shuningdek tarixiy, diniy asarlar badiiy bezatilgan. Kitoblarni bu tarzda bezash keyingi davrlarda ham davom etdi, mas, Ahmad Donish, Abdulxoliq Maxdum va boshqa 20-asr 20-yillarida Buxoro miniatyura maktabi m. an’analari usta Nabi Hafizov (plakatlar ishlagan), S. Pochayev ijodida davom ettirildi.Ad.: Pugachenkova G. A., Rempel L. I., Vidayushiyesya pamyatniki izobrazitelnogo iskusstva Oʻzbekistana, T., 1960; Sredneaziatskiye miniatyuri 16—18 vv., M., 1964; Pugachenkova G. A., Rempel L. I., Ocherki iskusstva Sredney Azii, M., 1982.El’mira Ismoilova.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro namozgohi

**Buxoro namozgohi** — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Hayit  bayramlarida namoz oʻqish uchun qurilgan masjidlardan biri boʻlgan. Buxoroni idora qilgan Qoraxoniylar sulolasi davrida XI asrda Shams al-Muluk (1068—1080) tomonidan chorbogʻida Buxoroning janubiy qismida Namozgoh darvozasi orqasida bunyod etilgan. XI—XVI asrlar davomida qurilgan. Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
## Tarixi
Namozgoh peshtoqi gʻarb tomonda boʻlib, masjid markazida mehrob boʻlgan va pishiq gʻishtdan qurilgan. Inshoot naqshinkor va koshinkor bezaklar ganchdan ishlangan. Mazkur Namozgoh XI asrda buzib tashlanadi. 1119—1120-yillarda Qoraxoniylar davlati hukmdori Muhammad Arslon ibn Sulaymon farmoyishi bilan eski namozgoh oʻrniga mehrobli va mukabbir (aslzoda) kishilar uchun bir inshoot qurilgan. Mazkur masjid qayta qurilgan koʻrinishda bizgacha yetib kelgan. Masjid mehrobida murakkab girehlar, „bodomchalar“, oʻymakor naqshli bezaklar bilan bezatilgan. Mehrob yuqori qismida naqshinkor harflar bilan Muhammad (s.a.v) paygʻambar va chorchorlar ismlari yozilgan. Namozgoh masjidida XIV asrning birinchi yarmida taʼmirlash ishlari olib borilgan va kitoba bitiklardan iborat panno oʻrnatilgan. XIV asrning oxirida Amir Temur burugʻiga koʻra taʼmirlash ishlari olib borilgan. XVI asrda Buxoro xonligini idora qilgan Shayboniy Abdullaxon II davrida qayta taʼmirlanadi. Namozgoh masjidi atrofi manzarali va mevali daraxtlar ekilgan va devor bilan oʻrab olingan boʻlgan. Namozgoh mehrobi ravogʻida kufiy xatida „Mulk Allohnikidir“ kalimasi keltirilgan. Masjid ichki ravogʻida suls xatida hadisning bir qismi saqlanib qolgan. Masjid tashqi devorining yuqori qismida kitoba bitiklarining baʼzi parchalari saqlanib qolgan. Ularda asosan Qur’oni Karim oyatlari va hadislardan parchalar keltirilgan. 
## Me’morchiligi
Masjid pishiq gʻishtdan oddiy qilib qurilgan, atrofi baland devor bilan oʻralgan. XVI-asrdagi taʼmir davrida masjid binosiga tutashtirib 3 toqili va ustunli peshayvon qurilgan. Tarhi toʻgʻri toʻrtburchak boʻlib, 3 asosiy xonadan iborat. Oʻrtadagi murabba tarxli xona yassi gumbaz bilan, yonlaridagi xonalar balxi gumbaz bilan yopilgan. Asosiy xonaga peshtoq, yonidagi xonalarga dalon yoʻlakdan kirilgan. Peshtoqqa girih naqsh ishlangan, Qur’ondan koʻchirilgan oyatlar bitilgan. Buxoro namozgohi meʼmorligida mehrob va uning atrofiga ishlangan koshinkori bezaklar alohida ajralib turadi. Unda Buxoro meʼmorligi va bezak san’atining an’analari oʻz ifodasini topgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 
*
Buxoro neftni qayta ishlash zavodi

**Buxoro neftni qayta ishlash zavodi (BNQIZ)** — neft mahsulotlari ishlab chiqaruvchi yirik sanoat korxonasi. Buxoro viloyati Qorovulbozor shahrida joylashgan.

Oʻzbekneftgaz tarkibiga kiradi. 1993-yil 3-avgustdagi 389-sonli qarori bilan zavodni qurish ishlari boshlandi. 1997-yil 22-avgustda qurilish ishlari yakunlanib, ishga tushirilgan. Qashqadaryo va Buxoro viloyatlaridagi gaz va neft konlari (asosan Koʻkdumaloq gaz kondensati koni) asosida ishlashni boshlagan. 18 turdagi mahsulotlarni ishlab chiqaradi. Birinchi navbatining yillik loyiha quvvati 2,5 million tonna gaz kondensatini qayta ishlashga moʻljallangan. Zavodning loyiha qiymati deyarli 500 million dollarga teng boʻlgan.

Buxoro neftni qayta ishlash zavodi Fransiyaning „Technip“ firmasi bilan hamkorlikda qurilgan. Mazkur firma zavod qurilishida 262 million dollar hissasi bilan ishtirok etgan. Shuningdek, „Technip“dan tashqari, Yaponiyaning „Marubeni“, „Jey-Ji-Si“ kompaniyalari tomonidan konsorsium tuzilgan.  Bundan tashqari, „Kellog“ (KBR) firmasi, „Chase Manhattan“, „Eximbank“, „Kredi kommersial de-Frans“, „BNP Paribas“ banklari, Yaponiya savdo-sanoat vazirligi, Fransiyaning „Kofas“ sugʻurta jamiyati zavod qurilishida oʻz hissalarini qoʻshdilar.   Loyihalarni amalga tadbiq etish uchun oʻtkazilgan tenderda Turkiyaning xalqaro pudratchilaridan boʻlgan „Gama“ firmasi gʻolib chiqqan. Zavod hududida qurilish 196 obyektda olib borilgan. Qurilishni koʻzdan kechirish maqsadida 1996-yil 14-dekabrda Oʻzbekiston birinchi prezidenti Islom Karimov Qorovulbozorga kelgan. Gazkondensatidan mahsulot ajratib oladigan texnologik jihozlar va uskunalar dengiz, havo va temir yoʻllar orqali olib kelingan. Zavod qurilishida 1600 turkiyalik ishchi qatnashgan. Jami ishchilar soni 2000 dan ortiq.

Buxoro neftni qayta ishlash zavodi 300 dan ortiq katta-kichik inshootlar majmuidan iborat. Korxona atrofidagi 5000 gektar yerlarga saksovullar ekilgan. Zavod atrofida ishchilar yashaydigan neftchilar shaharchasi ham qurib bitkazilgan.

„Oʻzbekneftgaz“ milliy korporatsiyasi raisining 1996-yil 26-noyabrdagi buyrugʻiga koʻra Igamberdi Saydahmedov-Buxoro neftni qayta ishlash zavodining birinchi rahbari etib tayinlangan. 1997-yil 18-avgust kuni atmosfera haydash uskunasida ilk sinov ishlari amalga oshirilgan. 22-avgustda rasmiy ochilish marosimi boʻlib oʻtgan. Marosimda AQSh, Yevropa, Hamdoʻstlik mamlakatlari kompaniya va firmalari vakillari ishtirok etgan.                                                                                                                         

Ushbu yirik inshootni barpo etishda qatnashgan bir guruk mehnat fidoiylari „Mehnat shuhrati“, „Doʻstlik“, „Shuhrat“ orden va medallari bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

## Havolalar
* 
* BNQIZning rasmiy sayti: bnpz.uz
Buxoro pul tizimi

**Buxoro pul tizimi** – 1924-yilgacha Buxoro hududida mavjud boʻlgan pul muomalasi. Buxoro hududida uzoq asrlar davomida tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi natijasida bimetallizmning murakkab shakli vujudga keddi. Miloddan avvalgi 3-asr oxiridan 2-asrgacha Buxoro hududida yunonbaqtriya tangalari muomalada boʻlgan. Bu pullarning nomi ham yunoncha edi. Jumladan, tilla pullar – stater; kumush tangalar – tetradraxma, draxma, yarim draxma; mis tangar – xalq deb atalgan. Oʻsha davrdagi oltin va kumush qiymati nisbatiga binoan (1:10) bir oltin stater 20 kumush draxma yoxud 5 tetradraxmaga teng edi. Miloddan avvalgi 1-asrda, milodning dastlabki toʻrt asrida sugʻdlar davri Buxorosida Yevtidem I tetradraxmalariga oʻxshash tangalar, keyinchalik esa sosoniylar shohi Bahrom V (Varaxran V) (421—439) draxmalariga taqlid qilib tangalar chiqarildi. Bu tangalar buxorxudot dirhami deb nomlangan. 8-asr boshida mamlakatga arablar bilan birga ularning tangalari ham kirib keldi. Oltin tangalar – dinor, kumush tangalar – dirham, mis tangalar – fulus deb atalgan. Oltin tangalar tashki savdo uchun zarb qilingan, ular ogʻirligiga qarab pul sifatida emas, balki tovar sifatida muomalada boʻldi. Xalifalik savdosi kumush tangalar – dirhamlar pul muomalasining asosini tashkil etgan. Oltin tangalarning kumush tangalarga nisbati maʼlum vaqt turlicha boʻlgan. Agar 8-asrda 1 oltin tangaga 10 kumush tanga almashtirilgan boʻlsa, kumush inqirozi paytida bu nisbat 1:7, inqirozdan soʻng 1:11 boʻlgan. 15—16-asrlarda katta mis tangalar „dinor“ deb, kumush pullar „tanga“ deb atala boshlandi. Hukumat kumush va mis tangalar orasidagi nisbatni oʻrnatdi, bu nisbat bozor oʻzgarishlari katta boʻlmagan yoxud vaqtvaqti bilan boʻlgan paytda uzgarishsiz qoldi. Uzoq vaqt mobaynida asosiy birlik oʻzgarmadi: 1 kumush tanga 1 misqol, yaʼni 4,8 g, 1 kumush dirham 20 mis dinor, 1 mis dinor 6 fulusga teng edi. Buxoro amirligida 1785—86 yillarda oʻtkazilgan pul islohoti eski anʼanalarni saqlab qoldi: nominal oldingi 3 nomda zarb etila boshlandi. Oltin tangalar – „ashrafiy“ yoki „tilla“, kumush tangalar – „tanga“, mis di. Yangi pullar 1, 5, 10, 25, 100, 1000, 2500, 5000, 20000 soʻm qiymatida chiqariddi. 1922-yil oxirida bu pullar ham qadrsizlandi va hukumat 100:1 nisbatda yana pul almashtirishni lozim topdi. 1923-yil mart oyida Toshkentda Oʻrta Osiyo Sovet Respublikalarining birinchi iqtisodiy konferensiyasi boʻlib oʻtdi. Aynan shu konferensiyada mahalliy pullarni chiqarishni toʻxtatish va RSFSR davlat pul belgilariga oʻtishga qaror qilindi. 1923-yil may oyidan Buxoro pullari RSFSR emas, endi SSSR pullariga 1:3,5 nisbatda almashtirildi. Aleksey Nurullayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro raqsi

**Buxoro raqsi** — oʻzbek xalq raqs uslubi. Buxoro muzofotida shakllangan va rivojlanib kelgan. Harakatlarining mardonavor va shiddatliligi, qayrilish, yarim qayrilish, shox va charxlarga boyligi bilan ajralib turadi. Tizzalar sal bukilib, qomat gʻoz tutilgan, kiftlar orqaga tashlanib bosh koʻtarilgan holatda ijro etiladi. Qoʻl ba’zan tez, ba’zan mayin, egiluvchan harakatlanadi. Raqs turi va oʻyin joyiga qarab harakatlar silsilasi oʻzgaradi. Ijrochining libosi raqs obrazlariga aniklik beradi. Buxoro raqqosalari, odatda, yoqa, yeng, etaklari zehiga kashta (ba’zan zardan) tikilgan keng koʻylak, oyoqlariga poshnasi baland guldor etik kiyib, boshlariga peshonaband yoki tilla qasava bogʻlab, bilaklariga zangila, koʻkraklariga zebigardon va boshqa zebiziynat taqishgan. Raqqoslar kundal, adras, kimxob kabi matolardan keng qilib tikilgan kamzul yoki zardoʻzi yaktak, yakrang shoyidan salla oʻrab, oyoqlariga poshnali baxmal etik

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro teatri

**Buxoro teatri**, Sadriddin Ayniy nomidagi davlat musiqali drama va komediya teatri – toʻngʻich oʻzbek professional teatrlaridan. 1921-yil Fayzulla Xoʻjayev tashabbusi bilan havaskorlar guruhi asosida tashkil qilinib, 1922-yil „Tuhmatchilar jazosi“ (Hamza) spektakli bilan ochilgan. Ikkinchi spektakli „Turkiston tabibi“ (Mannon Uygʻur, 1923).

Tashkilotchisi va badiiy rahbari – Mannon Uygur, Hikmat Latipov, Lutfulla Nazrullayev, N. Rahmonov, L. Latipov, Saʼdixon Tabibullayev, N. Gʻaniyev va boshqa teatrning ilk ijodkorlari boʻlib, teatr taraqqiyotiga katta hissa qoʻshdilar. 1924-yilda teatrning bir guruh aktyorlari Moskvadagi oʻzbek drama studiyasiga oʻqishga yuboriddi. 1930-yilning oxirigacha kichik pesa va konsert dasturlari bilan kifoyalandi. Drama studiyasini tugatgan aktyorlar (B. Xoʻjayev, S. Abdullayev, A. Olimova, B. Jamolov, M. Musayev va boshqalar) qaytgach (1930), teatr tom maʼnoda professional teatr maqomiga ega boʻldi. Ular sahnalashtirgan „Isyon“ (D. Furmanov va S. Polivanov), „Zoʻraki tabib“ (J. Moler), „Qon va suv“ (L. Sayfullina) spektakllari teatrning professionallik darajasini yanada mustahkamladi. 1931-yil Ya. Bobojonov badiiy rahbar, Sh. Shorahimov esa bosh rassom etib tayinlandilar. 

1930-yillarning oʻrtalari teatr ijodiy faoliyatida burilish davri boʻldi. Realizm uslubini chuqur egallash, erishilgan ijodiy muvaffaqiyatlarni mustahkamlash borasida jiddiy ish olib borildi. Shu ijodiy jarayon davomida oʻzbek dramaturgayasi, rus va chet el mumtoz asarlari aktyorlarning ijro mahoratini oshishida, teatr jamoasining oʻz ijodiy yoʻnalishiga ega boʻlishida muhim rol oʻynadi. 1936-yildan teatr „musiqali drama teatri“ga aylantirildi. Shu yillari teatr jamoasi A. Xoʻjayeva, S. Yarashev, A. Oxunov, N. Neʼmatova, A. Atoyev, Z. Soliyeva kabi ijodkorlar bilan boyidi. Urush yillari oʻzbek xalqining mardonavor kurashi aks ettirilgan asarlar sahnalashtirilgan boʻlsa, tinch qurilish davrida repertuar mavzu jihatdan boyidi. Asosiy eʼtibor davrning dolzarb muammolariga qaratildi, xalqimizning fidokorona mehnati, axloqiy va maʼnaviy goʻzalligi, tinchlik, insonparvarlik gʻoyalariga intilish spektakllarda oʻz ifodasini topdi. „Layli va Majnun“ (Xurshid; T. Sodiqov, R. Glier musikasi), „Ravshan va Zulxumor“ (Komil Yashin; T. Sodiqov musiqasi), „Kurbon Umarov“ (S. Abdulla, Chustiy; T. Jalilov musiqasi), „Oltin koʻl“ (Uygʻun, M. Leviyev musiqasi); „Shohi suzana“, „Ogʻriqtishlar“ (A. Qahhor), „Yurak sirlari“ (Baxrom Rahmonov), „Oftobxon“ (K. Yashin; X. Toʻxtasinov musiqasi), „Boy ila xizmatchi“ (Hamza), „Alisher Navoiy“ (Uygʻun, I. Sulton), „Imon“ (I. Sulton) va boshqa spektakllar saxnalashtirildi.

1958-yil teatrga Sadriddin Ayniy nomi berildi. 60—70-yillar teatrning mustaqil repertuar yaratish borasidagi ijodiy izlanishlari oʻz samarasini berdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro zindoni

**Buxoro zindoni** — Buxoro amirining qamoqxonasi. U XVIII asr oxirida, mangʻitlar sulolasi davrida qurilgan, Buxoro amirligining eng yirik zindonlaridan biri edi. Buxoro inqilobi, monarxiya qulashi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topgandan keyin yopilgan. Hozirda u shaharning diqqatga sazovor joylaridan biri hisoblanadi. Ayni paytda bu yerda Buxoro huquq va qonunchilik tarixi muzeyi joylashgan.

## Tarixi
Zindon XVIII-asr 2-yarmida, mangʻitlar sulolasi davrida qurilgan boʻlib, qadimiy shahristonning shimoliy-gʻarbiy burchagida, oʻrta asrlarga oid Xoʻja Nizomiddin bolo guzari hududida, Ark qalʼasidan yuz metr shimoli-sharqda joylashgan.

## Meʼmorchiligi
Zindonning atrofi pishiq gʻisht terib qurilgan va yuqorisi ham baland gashtin devor bilan oʻralgan tepalik ustidagi imoratlar majmuasidan iborat. Zindonga kichik peshtoqli va 2 tabaqali qadimiy yogʻoch eshigi boʻlgan darvozaxonadan kiriladi. Zindon ikki qismga boʻlinadi: zindoni bolo — yuqori zindon va zindoni poyon — quyi zindon. Birinchi qism mahkumlar uchun xonalari boʻlgan bir nechta hovlilardan iborat. Zindonning bu qismidagi asirlarni har oyda ikki marta maydondagi zanjir bilan bogʻlangan holda sayrga olib chieilgan. Mahbuslar ob-havodan qatʼi nazar, yalangoyoq yurishgan. Ikkinchi qism diametri 5 metr va chuqurligi 6,5 metr boʻlgan chuqur oʻradan iborat boʻlib, jinoyatchilar uning tubiga arqonlar bilan tushirilgan, shuningdek, ularga oziq-ovqat ham xuddi shu tarzda uzatilgan. Oʻsha davrdagi koʻplab musulmon mamlakatlarida mahbuslarni yoki ogʻir jinoyatlarda ayblanganlarni chuqur oʻraga qamab qoʻyish qoʻllangan. Bitta maxsus katta kamera siyosiy mahbuslar va u yoki bu sabablarga koʻra zindonga tushib qolgan xonlikning yuqori martabali amaldorlari uchun moʻljallangan edi. Koʻpincha qoʻzgʻolonchilar, qotillar, qaroqchilar, oʻgʻrilar, qarzdorlar, zoʻrlovchilar (agar ularga oʻlim jazosi qoʻllanilmagan boʻlsa), oʻlimga hukm qilinganlar (koʻpincha boshni kesish qoʻllangan) va hukm chiqarilgandan keyin darhol sodir etilmagan boʻlsa, ijro etilishini kutayotganlar, shuningdek, hukmni kutayotgan gumondorlar zindonga tashlangan. Hovlisida turli davrlarga oid pastak gʻishtin binolar bor. Bular zindonbon xonasi, soliq toʻlamaganlar, qarzdorlar va siyosiy mahbuslar hamda oʻlimga mahkum etilganlar uchun qurilgan xonalardir.

Buxoro zindoni Buxoroning boshqa meʼmoriy, arxeologik, diniy va madaniy yodgorliklari qatori UNESCOning O‘zbekistondagi Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

2020-yilda zindonda Behbudiy haqidagi filmning ayrim epizodlari suratga olingan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro tumani

**Buxoro tumani** — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentabrda tashkil etilgan. Buxoro tumani shimolida viloyatning Vobkent va Romitan tumanlari, gʻarbda Jondor tumani, sharqda Kogon tumani, janubi-sharqda Qorovulbozor tumani va Navoiy viloyatining Qiziltepa tumani bilan chegaradosh. Maydoni 1,32 ming km². Aholisi YU9 ming kishi (2001). Buxoro tumanida 1 shahar (Galaosiyo), 12 qishloq fuqarolari yigʻini (Bogʻikalon, Istiqlol, Koʻchkamar, Losha, Rabotqalmoq, Sohibkor, Soʻfikorgar, Shirgaron, Yurinbolo, Yangihayot, Qavolamahmud, Qunjiqalʼa) bor. Markazi — Galaosiyo shahri.

## Tabiati
Buxoro tumani yer yuzasi pasttekislikdan arbayjon, tatar, tojik, tukman va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 1&nbsp;km² ga 82,5 kishi toʻgʻri keladi.

## Xoʻjaligi
Tuman xoʻjaligining asosiy tarmoqlari — paxtachilik, chorvachilik, ipakchilik, sabzavotchilik va hunarmandchilik. Tumanda „Toshkent Kotton“ choyshab va ichki kiyimlar ishlab chiqarish qoʻshma korxonasi, 269 fermer xoʻjaligi, uzumni qayta ishlash, „Shifo“ mahalliy mineral suv korxonalari bor. Jarqoq konidan gaz olinadi va neft qazib chiqariladi. Umumiy ekin maydoni 26976 ga, shu jumladan 12700 ga yerga paxta, 6743 ga yerga donli ekinlar ekiladi. Boglar 1080 ga, tokzorlar 1327 ga, tutzorlar 542 ga, oʻrmonzorlar 110 ga, sabzavot va poliz ekinlari 1045 ga ni tashkil qiladi. Tumanda 44,4 ming koramol, 47,1 ming qorakoʻl qoʻyi bor (2001). Qoʻylar Oʻrtachoʻl yaylovida boqiladi. Tuman hududidagi avtomobil yoʻllarining umumiy uz. 1411&nbsp;km. Buxoro tumani uzunligi 29&nbsp;km. 2000/2001 oʻquv yilida 52 umumiy taʼlim maktabi, 2 iqtidorli bolalar litseyida 2279 murabbiy ishladi. 43 ommaviy va bolalar kutubxonasi, 4 klub, madaniyat uyi, 300 oʻrinli kasalxona, meʼdaichak va jigar xastaliklarini davolash sanatoriysi, qishloq ambulatoriyasi boʻlib, ularda 172 vrach, 1013 oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi. „Galaosiyo ovozi“ tuman gaz. chiqadi tumanda tashkilotlar qatorida tuman DSENM sezilarli faoliyat yuritib kelmoqda oʻta xavfli kasalliklarni yoʻqotishda bu markaz hissasi beqiyos yangi 2015-yilda tuman DSENM yangi binosi foydalanishga topshirilishi rejalashtirilgan bu tumandagi quvonchli voqealardan boʻladi (adadi 4500).

## Manbalar
Buxoro qatlamlari

**Buxoro qatlamlari** (Buxoro shahri nomidan) — oʻrta paleotsen davrida hosil boʻlgan yotqiziqlar. O. S. Vyalov birinchi boʻlib 1934-yil gorizont, 1935-yil yarus sifatida paleogen davri quyi qismiga kiritgan. 1959-yil stratigraflar kengashi qaroriga koʻra Buxoro qatlamlari deb ataldi. Asosan karbonatli (ohaktosh, dolomit mergel) togʻ jinslaridan, baʼzan gipsangidriddan iborat. Sharqiy Oʻzbekiston (Toshkent viloyati, Fargʻona vodiysi) va Janubiy Oʻzbekistonda keng tarqalgan shoʻr suvli sayoz dengiz lagunasida yashagan mollyuskalarning endemik kompleksi asosida paleotsenga kiritilgan. Xalqaro stratigrafik sxemada Buxoro qatlamlari paleotsenning tanet yarusiga (quyi qismi) mansub. Buxoro qatlamlari dagi faunalarni S. H. Mirkamolova, G. N. Kreydenkov, G. H. Soliboyev va boshqa oʻrgangan. Buxoro qatlamlari Sharqiy Ustyurtning qizil taqir gorizonti (quyi qismi) hamda Kavkaz va Qrimdagi kachin yarusi bilan taqqoslanadi. Biostratigrafik sxemada Buxoro gorizonti acarinina tadjikistanensis foraminifera va NP9 nannoplankton zonalarga taalluqli.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi

**Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi** — amir Olimxonnij islohotlar oʻtkazish toʻgʻrisidagi farmoni (manifesta) eʼlon qilingan kunning ertasiga — 8-aprelda uyushtirilgan tadbir. Yosh buxoroliklar, aholining koʻpchilik qismi mamlakatda demokratik islohotlar oʻtkazishni talab qilgan. Rossiyadagi muvaqqat hukumat, uning Buxorodagi vakili (rezidenti) ham Rossiyadagi 1917-yil Fev. revyasidan keyin Buxoroda islohotlar oʻtkazish fursati yetganini tushungan edilar. Amirning yuqori mansabdorlari, islom dini ruhoniylarining mutaassib qismi islohotga qarshi edi. Amir manifestining eʼlon qilinishi demokratik hamda konservativ kayfiyatdagi namoyishchilarning koʻchaga chiqishiga sabab boʻldi. Demokratik doiralar amir manifesti mamlakatda tinch yoʻl bilan ijobiy oʻzgarishlarni amalga oshirish uchun dastlabki qadam, deb karadilar. Shukrona namoyishi oʻtkazishga qaror qilindi. "Yashasin islohot!", "Yashasin amir!" — degan yalov (shior) lar koʻtarildi. Bir necha yuz kishi shahar markazi — passajdan Gavkushon va Xiyobon orqali Registonga yurish boshlashdi. Namoyishchilar boshida F. Xoʻjayev, Abdulvohid Burhonov, Otaxoʻjayev, Mirbobo, Yusufzoda va boshqa faollar bordilar. Bir necha joyda qisqa mitinglar boʻldi, namoyishchilarga yangiyangi guruh odamlar kelib qoʻshildi. Namoyishchilarda koʻtarinki kayfiyat mavjud edi. Shu kuni konservatorlar va mutaassib guruhlar Registonda toʻplanib islohotga, yangiliklarga qarshi jangarilik va murosasizlik kayfiyatlarini koʻrsatdilar. Baʼzi amaldorlarga nisbatan, islohot tarafdorlariga qarata dushmanona dagʻdagʻalar, hayqiriqlar qilindi. Ularning jazavasi soat sayin kuchayib bordi. Bunday murakkab vaziyatda ikki lagerning toʻqnashuvi noxush oqibatlarga olib kelishi mumkin edi. Demokratik namoyishchilar boshliqdari Registonga borish niyatidan qaytdilar, namoyishchilarni tarqalib ketishga daʼvat qildilar. Tadbir oxirigacha yetkazilmagan boʻlsada, u Buxoro amirligi demokratik oʻzgarishlar, islohotlar uchun yetilganligini yaqqol koʻrsatdi. 8-aprel voqealarining yakuni shu boʻldiki, hukumatda konservativ kuchlar yana ustunlikka erishdilar. Dovdirab kalgan amir qozikalon Sharifjon Mahdumni lavozimidan boʻshatdi, gʻazablangan mutaassiblar rais Abdusamadxoʻjani olomon qilib oʻldirdilar, qushbegi Nasrullobek buyrugʻi bilan shoir S. Ayniy, yosh buxoroliklar Mirbobo, Mirzo Nazrullo 75—150 kaltak urib jazolandilar. Islohotchilik harakatining bu bosqichi shunday noxush yakunlandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Fayzulla Xoʻjayev, Tanlangan asarlar, 1j., T., 1976.; Ishanov A. I., Buharskaya Narodnaya Sovetskaya Respublika, T., 1969.

Rahmon Karimov.
Buxorodagi vakolatxonalar

**Buxorodagi vakolatxonalar** — Buxoro amirligida rus hukumati va sarmoyadorlari manfaatlarini himoya qilishga xizmat qilgan muassasalar. Rossiya 1866—68 yillardagi bosqinchilik urushlari natijasida amirlikning talay yerlarini bosib oldi. 1868 va 1873-yillardagi shartnomalar natijasida amirlik Rossiyaga qaram mamlakatga aylantirildi. BuxoroRossiya siyosiy, iqtisodiy munosabatlari jonlanib ketganligi, bu munosabatlarda Rossiya manfaatlarini himoya qilish maqsadida oq podsho Aleksandr III ning 1885-yil 12-noyabrdagi farmoni bilan 1886-yil 1-yanvar dan boshlab Buxoroda "Rossiya imperatorligining siyosiy agentligi" — vakolatxonasi taʼsis etildi. 1903-yil 6-mayda podsho Nikolay II vakolatxona huquqlarini kengaytirdi. Mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan bu muassasaga barcha siyosiyiqtisodiy, harbiy masalalar yuzasidan amir hukumati bilan munosabatda boʻlish, amir va uning vazirlari ustidan nazorat oʻrnatish, Zarafshon daryosining suv taqsimoti bilan shugʻullanish, BuxoroAfgʻoniston chegaralarini kuzatib turish, Buxorodagi rus qarorgohlarida gazetalar va teatr pyesalari ustidan nazorat oʻrnatish huquqlari berildi. Siyosiy agent chor Rossiyasining rasmiy doimiy vakili boʻlib, Peterburg va Toshkentning Buxoro hukumati bilan qiladigan hamma aloqalari shu agent orqali oʻtar edi. Siyosiy agent, shuningdek Buxoro amirligini oʻzining ichki bozoriga aylantirishga intilgan rus sarmoyadorlari manfaatlarini koʻzlab bojxona tizimi, sanoat, temir yoʻl, pochtatelegraf ishlarini toʻla oʻz nazoratiga oldi. 20-asr boshlariga kelib amirlik hududida paxta, qorakoʻl teri sotiladigan bozorlar joyini belgilash kabi amirlikning mutlaqo ichki ishi hisoblangan masalalarga ham aralasha boshladi. 1917-yil Rossiyadagi Fev. inqilobidan soʻng agentlik nomi oʻzgartirilib — Rossiya vakolatxonasiga aylantirildi. Rus qarorgohlarida shoʻro hokimiyati oʻrnatilgach, Turkiston oʻlkasi XKS ning Buxoro ishlari boʻyicha Kollegiyasi taʼsis etildi (1917-yil dekabr). Turkiston ASSR tashkil topgach (1918-yil 30-aprel), Turkiston oʻlkasining Buxoro ishlari boʻyicha komissari tayinlandi. 1920-yil Buxoro xonligi tugatilgach, BXSR hukumati qoshida RSFSR hukumatining muxtor vakiliga aylantirildi. Salkam 40 yil davomida turli shakl va nomlarda faoliyat koʻrsatgan bu muassasa faqat mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishga xizmat qildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Tuxtametov T. G., Russkobuharskiye otnosheniya v konse 19 — nachale 20 vv., T., 1966; Istoki drujbi, Dushanbe, 1987; Gafurov A., Iz istorii osnovaniya i razvitiya goroda Kagana i yego roli v russkobuharskix otnosheniyax, Buhara, 1989