Vasiliy Kandinskiy

**Vasiliy Vasilyevich Kandinskiy** (1866-yil, 16-dekabr – 1944-yil 13-dekabr) – rus rassomi va sanʼat nazariyotchisi. Kandinskiy odatda gʻarb sanʼatida abstraksiyaning kashshoflaridan biri sifatida tanilgan. Moskvada tugʻilgan, bolaligini Odessada oʻtkazgan, u yerda Odessa sanʼat maktabini tamomlagan. U Moskva davlat universitetining huquq va iqtisod fakultetiga oʻqishga kiradi. Oʻz kasbida muvaffaqiyat qozonib, unga Dorpat universitetida (hozirgi Tartu, Estoniya) professorllikka (Rim huquqi kafedrasi) taklif qilinadi. Kandinskiy 30 yoshida rassomchilik (eskiz va anatomiya) bilan shugʻullana boshladi.

1896-yilda Kandinskiy Myunxenga boradi va avval Anton Ajbening xususiy maktabida, keyin esa Tasviriy sanʼat akademiyasida tahsil oldi. U 1914-yili Birinchi jahon urushi boshlanganidan keyin Moskvaga qaytib keldi. Rossiyada boʻlib oʻtgan inqiloblardan soʻng, Kandinskiy Anatoliy Lunacharskiy madaniyat boshqarmasining insayderiga aylandi va Rassomchilik madaniyat muzeyini tashkil etishga yordam berdi. Biroq oʻsha paytga kelib „uning maʼnaviy dunyoqarashi… sovet jamiyatining argumentativ materializmiga begona“ deb qaraladi. U Germaniyaga ketishga majbur boʻladi. Kandinskiy 1920-yil Germaniyaga ketadi. U yerda u Bauhaus sanʼat maktabida arxitekturadan dars berdi. U fashistlar tomonidan 1922-yildan 1933-yilga qadar davlatdan qoʻyib yuborilmaydi. Keyin u Fransiyaga koʻchib oʻtdi va u yerda umrining oxirigacha yashadi. Kandinskiy 1939-yilda Fransiya fuqaroligini oldi. Fransiyada eng mashhur asarlarini yaratdi. U 1944-yilda Neuilly-sur-Seine shahrida, 77 yoshida vafot etdi.

## Hayotining dastlabki davri
Kandinskiy 1866-yil 16-dekabrda Moskvada Lidiya Ticheyeva va choy savdosi bilan shugʻullanuvchi Vasiliy Silvestrovich Kandinskiyning oilasida tugʻilgan. Uning katta buvilaridan biri malika Gantimurova edi. Kandinskiy Moskvada boʻlganida buvisi haqida turli manbalardan maʼlumotlar yigʻgan. U maktabda oʻqib yurganida koʻplab sohalarni, jumladan, huquq va iqtisodni ham oʻrgangan. Keyinchalik u bolaligida ranglarga boʻlgan qiziqishlari boshqacha boʻlganini eslaydi. Uning rang ramziyligi va psixologiyasiga boʻlgan qiziqishi oʻsib ulgʻaygan sari davom etdi.

1889-yilda 23 yoshida u Moskva shimolidagi Vologda viloyatiga sayohat qilgan etnografik tadqiqot guruhining tarkibida boʻlgan edi. *Looks on the Past* (**') asarida u uylar va cherkovlarni shu qadar yorqin ranglar bilan bezatilgani haqida hikoya qiladi. Binolarga kirganida u rasmdan rasmga oʻtib borayotganini his qiladi. Bu tajriba va uning mintaqa xalq amaliy sanʼatini oʻrganishi (ayniqsa, qorongʻu fonda yorqin ranglardan foydalanish) uning dastlabki asarlarida aks etgan.

Bir necha yil oʻtgach, u birinchi marta rasm chizishni oʻzi eʼtiborga loyiq boʻladigan musiqa yaratishga oʻxshatib, shunday deb yozdi: „Rang — klaviatura, koʻzlar — uygʻunlik, ruh — koʻp torli pianino. Rassom — bu qoʻl. Ruh tebranishlarni keltirib chiqarish uchun u yoki bu tugmachani bosib oʻynaydi.

Kandinskiy, shuningdek, rus-fransuz faylasufi [[Aleksandr Kojev]]ning (1902—1968) amakisi edi.

== Ijodiy faoliyati ==
Kandinskiyning abstrakt asarlar yaratishi uning badiiy kechinmalari haqida fikrlashi va uzoq vaqt davom etgan kamolot davrini bildiradi. U asarlarini ichki goʻzallikka, ruhning joʻshqinligiga va ruhiy istakni ichki zaruratga bagʻishlagan. Bu uning sanʼatining markaziy jihati edi. Baʼzi sanʼatshunoslarning fikriga koʻra, Kandinskiyning mavhum sanʼatga boʻlgan ishtiyoqi bir kuni uyiga qaytib, oʻz ustaxonasida teskari osilgan oʻzining rasmlaridan birini koʻrganida boshlangan va bu oʻzining asosiy yoʻnalishi ekanligini anglab yetgan.

1896-yilda 30 yoshida Kandinskiy huquq va iqtisod boʻyicha oʻqituvchilik kasbidan voz kechdi va [[Myunxen tasviriy sanʼat akademiyasi|Myunxen akademiyasi]]ga oʻqishga kirdi. U yerdagi oʻqituvchilari orasida [[Franz von Stuck]] ham bor edi. U Myunxen akademiyasiga darhol qabul qilinmaydi va mustaqil ravishda sanʼatni oʻrganishni boshlaydi. Oʻsha yili, [[Moskva]]dan ketishdan oldin, u [[Claude Monet]]ning rasmlari koʻrgazmasida qatnashadi. Unga koʻrgazmada ayniqsa, Haystacks (pichan uyimi) impressionistik uslubi juda yoqqan. Bu, uning uchun, ob’ektlarning oʻzidan deyarli mustaqil boʻlgan kuchli rang tuygʻusini kashf qilgan. Keyinchalik u bu tajriba haqida yozadi:

<blockquote>Katalogdan angladimki bu pichan uyimi edi. Dastlab men buni taniy olmadim. Men rassomning noaniq rasm chizishga haqqi yoʻq deb oʻyladim. Men rasmning ob’ekti yoʻqligini his qildim. Va hayrat va sarosimada bu surat nafaqat meni qamrab olganini, balki xotiramga ajralmas taassurot qoldirganini payqadim. Rassomlik ertakdagi kabi kuch va ulugʻvorlikka oʻxshaydi.</blockquote>

Bu davrda Kandinskiyning ijodi ham xuddi shunday taʼsir qilgan [[Richard Wagner]]ning ''Lohengrin'' asari musiqa va ohang chegaralarini standart lirikadan tashqariga olib chiqdi. Unga [[Teosofiya|teosofiya]]ning eng mashhur vakili [[Madame Blavatsky]] (1831—1891) ham ruhiy taʼsir koʻrsatdi. Teosofik nazariya yaratilish bir nuqtadan boshlanadigan geometrik progressiya ekanligini taʼkidlaydi. Shaklning ijodiy tomoni aylanalar, uchburchaklar va kvadratlarning kamayib borayotgan qatori bilan ifodalanadi. Kandinskiyning ''Concerning the Spiritual in Art'' (**') (1910) va *“Point and Line to Plane"* (**') (1926) kitoblari ana shu teosofik qarashlarni aks ettirdi. John Varleyning ''"Thought-Forms"'' (**') (1901) asaridagi rasmlari unga vizual taʼsir koʻrsatdi.

### Metamorfoz

1902-yilning yozida Kandinskiy Gabriele Münterni Myunxenning janubidagi Alp togʻlarida boʻladigan yozgi rasm chizish darslariga taklif qildi. Gabriele Münter bu taklifni qabul qildi va ularning munosabatlari professionalizmdan koʻra shaxsiyroq boʻldi. Odatda qiyin hisoblangan sanʼat maktabi Kandinskiy uchun oson edi. Aynan shu davrda u rassomlik bilan bir qatorda sanʼat nazariyotchisi sifatida ham shakllana boshladi. Uning mavjud rasmlari soni XX asr boshlarida koʻpaydi. Ranglarning keng doiralari va taniqli shakllardan foydalangan holda u landshaftlar va shaharlarning eski joylarini chizgan. Biroq, aksariyat hollarda Kandinskiyning rasmlarida hech qanday odam tasviri yoʻq edi. Bu holatda mustasno boʻlgan rasm bu *Sunday, Old Russia* (**') (1904) sur’ati edi. Unda Kandinskiy shahar devorlari oldida dehqonlar hamda zodagonlarning juda rang-barang va xayoliy koʻrinishini qayta tiklaydi. ''Couple on Horseback'' (**') (1907) asarida moviy daryo boʻylab devorlari yorugʻ boʻlgan rus shaharchasi yonidan oʻtayotgan chavandoz ayolni oldida tutgan holda tasvirlangan. Daraxtlardagi barglar, shaharcha va daryodagi akslar rang va yorqin dogʻlar bilan yaltirab turadi. Bu asar maydon chuqurligining tekis, lyuminestsent yuzaga tushishiga puantilizm taʼsirini koʻrsatadi. Shu kabi dastlabki asarlarda fovizm ham yaqqol namoyon boʻladi. Ranglar ob’ektiv tabiatni tasvirlash uchun emas, balki Kandinskiyning mavzu boʻyicha tajribasini ifodalash uchun ishlatiladi.

Uning 1900-yillarning birinchi oʻn yilligidagi rasmlari ichida eng mashhuri *The Blue Rider*, (**') (1903) rasmi boʻlib, unda toshli oʻtloq boʻylab yugurib kelayotgan ot hamda chavandoz tasvirlangan. Chavandozning plashi oʻrtacha koʻk rangda boʻlib, u quyuqroq koʻk soyani keltirib chiqaradi. Oldinda koʻproq amorf koʻk soyalar, orqa fonda kuzgi daraxtlar bor. Rasmdagi koʻk chavandoz aniq koʻzga tashlanadi. Kandinskiy tomonidan tomoshabinlarga sanʼat asarini yaratishda ishtirok etish imkonini berilgan. 1911—1914-yillardagi abstrakt asarlar koʻproq yaratiladi. ''The Blue Rider'', (**') sur’atida Kandinskiy chavandozni aniq tafsilotlardan koʻra koʻproq ranglar uygʻunligi sifatida yaratgan. Bu rasm zamonaviy rassomlar bilan solishtirganda alohida ajralib turmaydi, lekin u Kandinskiyning bir necha yil oʻtgach qanday yoʻnalishga ega boʻlishini koʻrsatadi.

1906-yildan 1908-yilgacha Kandinskiy koʻp vaqtini Yevropa boʻylab sayohat qildi (u Moskvadagi „Moviy atirgul“ ramziy guruhining aʼzosi edi), u Bavariyaning kichik Murnau shahriga borib joylashadi. 1908-yilda u Annie Besant va Charles Webster Leadbeaterning *Thought-Forms* () kitobini sotib oldi. 1909-yilda Teosofiya jamiyatiga aʼzo boʻldi. *The Blue Mountain* (**', 1908—1909) rasmi oʻsha paytda chizilgan boʻlib, uning mavhumlikka boʻlgan tendensiyasini namoyish etadi. ''The Blue Mountai''n (**')ning yon tomonida ikkita keng daraxt bor, biri sariq va biri qizil. Pastki tomondan uchta chavandoz va yana bir nechta odamlar bilan kortej oʻtadi. Chavandozlarning yuzlari, kiyim-kechaklari va egarlari har biri bitta rangda boʻlib, ular ham, yurish figuralari ham haqiqiy tafsilotlarni koʻrsatmaydi. Yassi tekisliklar va konturlar ham fovistik taʼsirdan dalolat beradi. *The Blue Mountain* (**')da rangning keng qoʻllanilishi Kandinskiyning rang shakldan mustaqil ravishda taqdim etiladigan va har bir rangga teng eʼtibor qaratiladigan sanʼatga moyilligini koʻrsatadi. Tarkibi yanada tekisroq, rasm toʻrt qismga boʻlingan: osmon, qizil daraxt, sariq daraxt va uchta chavandoz bilan koʻk togʻ.

<gallery>
File:Vassily Kandinsky, 1901 - Akhtyrka.jpg|''Akhtyrka'', 1901-yil, Lenbachhaus, Kunstarealm, Myunxen
File:Kandinsky Sunday.jpg| ''Sunday, Old Russia'' (**'), 1904-yil, Boijmans Van Beuningen muzeyi, Rotterdam
File:Kandinsky - Lied (Chanson), 1906.png|*Lied* (**') (''Chanson''), 1906-yil
File:Wassily Kandinsky - Reitendes Paar - GMS 26 - Lenbachhaus.jpg|''Couple on Horseback'' (**'), 1906—1907, Lenbachhaus, Myunxen
File:Blue Mountain by Vasily Kandinsky, 1908-09.JPG|*The Blue Mountain* (**'), 1908—1909, Nyu-York
File:Vassily Kandinsky, 1908 - Houses in Munich.jpg|''Houses in Munich'' (**'), 1908-yil, Wuppertal
File:Vassily Kandinsky, 1909 - Murnau train et château.jpg|*Murnau, train and castle* (**'), 1909-yil, [[Lenbachhaus]], Myunxen
</gallery>

=== Moviy chavandozlar davri (1911—1914-yillar) ===


Kandinskiyning bu davrdagi rasmlari shakl va chiziqlardan mustaqil ravishda baholangan katta, ifodali rangli massalardan iborat edi. Bular endi chegaralash uchun xizmat qilmaydi, balki gʻayrioddiy kuchga ega boʻlgan rasmlarni yaratish uchun bir-birining ustiga chiqadi. Musiqa mavhum sanʼatning paydo boʻlishi uchun muhim ahamiyatga ega edi, chunki musiqa tabiatan mavhum — u tashqi dunyoni ifodalashga intilmaydi, balki qalbning ichki tuygʻularini ifodalaydi. Kandinskiy baʼzan oʻz asarlarini nomlash uchun musiqiy atamalardan foydalangan. U oʻzining eng [[Stixiya|stixiyali]] rasmlarini „improvizatsiya“ deb atagan va yanada murakkab ishlarni „kompozitsiya“ deb taʼriflagan.

Rassomlikdan tashqari Kandinskiy sanʼat nazariyotchisi edi. Uning Gʻarb sanʼati tarixiga taʼsiri uning rasmlaridan koʻra koʻproq nazariy asarlaridan kelib chiqadi. U 1909-yilda Neue Künstlervereinigung Myunchen (Myunxenning yangi rassomlar uyushmasi) prezidenti boʻldi. Biroq, guruh Kandinskiy (va boshqalar)ning radikal yondashuvini oddiy badiiy tushunchalar bilan birlashtira olmadi va [[1911-yil]] oxirida tarqatib yuborildi. Kandinskiy keyinchalik August Macke, Franz Marc, Albert Bloch, and Gabriele Münter kabi fikrli sanʼatkorlar bilan yangi „Blue Rider“ (Der Blaue Reiter) guruhini tuzdi. Guruh almanax (The Blue Rider Almanax) chiqardi va ikkita koʻrgazma oʻtkazdi. Har biri bir-biridan koʻproq boʻlishi rejalashtirilgan edi, lekin [[1914-yil]]da [[Birinchi jahon urushi]]ning boshlanishi bu rejalarni tugatdi. Kandinskiy [[Shveysariya]] va [[Shvetsiya]] orqali [[Rossiya]]ga qaytadi.



Uning ''The Blue Rider Almanac'' (**') va *On the Spiritual in Art* (**') risolasi (1910-yilda nashr etilgan) abstrakt sanʼatning himoyasi va targʻiboti boʻlib, sanʼatning barcha turlari ruhiyat darajasiga teng darajaga erisha olishini tasdiqlaydi. U rangni rasmda ob’ekt yoki boshqa shaklning vizual tavsifidan tashqari, avtonom narsa sifatida ishlatish mumkinligiga ishonadi.

Bu gʻoyalar, ayniqsa, ingliz tilida soʻzlashadigan dunyoda deyarli darhol xalqaro taʼsir koʻrsatdi. [[1912-yil]]dayoq [[London]]da joylashgan Art News nashrida [[Michael Sadleir]] tomonidan ''On the Spiritual in Art'' (**') kitobi koʻrib chiqilgan. Kandinskiyga boʻlgan qiziqish tufayli Michael Sadleir 1914-yilda *On the Spiritual in Art* (**') asarining [[ingliz tili]]dagi tarjimasini nashr etadi. Kitobdan parchalar oʻsha yili Percy Wyndham Lewisning „Blast“ davriy jurnalida va Alfred Oragening „The New“ haftalik madaniy gazetasida chop etilgan. Bu borada Kandinskiy ilgari [[Britaniya]]dan baʼzi xabarlarni olgan edi. 1910-yilda u Londonning Royal Albert Halldagi Ittifoqchi rassomlar koʻrgazmasida (Frank Rutter tomonidan tashkil etilgan) ishtirok etdi. Bu esa rassom Spencer Frederick Gore tomonidan olib boriladigan The Art News nashrida maqtovga sazovor boʻldi.

Michael Sadleirning Kandinskiyga boʻlgan qiziqishi, Kandinskiyning birinchi asarlarining Britaniya sanʼat kolleksiyasiga kirishiga olib keldi. Michael Sadleir otasi Sadleir bilan [[1913-yil]]da Myunxenga Kandinskiy bilan uchrashish uchun boradi va bir nechta yogʻoch bosma va abstrakt rasm VII kompozitsiyani sotib oladi. Bu asarlar 1913—1923-yillarda Lids universitetda hamda Lids Arts Club binosida namoyish etilgan.

<gallery>
File:Untitled (First Abstract Watercolor) by Wassily Kandinsky.jpg|Untitled ''First Abstract Watercolor'' (**'), 1910—1913-yillar, Centre Pompidou, Parij
File:Kandinsky - Die Kuh PA291123.jpg|*The Cow* (**'), 1910-yil, [[Lenbachhaus]], [[Myunxen]]
File:Kandinsky Study for Improvisation V MIA 67342.jpg|''Study for Improvisation V'' (**'), 1910-yil
File:Wassily Kandinsky, 1911, Reiter (Lyrishes), oil on canvas, 94 x 130 cm, Museum Boijmans Van Beuningen.jpg|*Lirik*, 1911-yil
File:Vassilly Kandinsky, 1912 - Landscape With Two Poplars.jpg|*Landscape With Two Poplars* (**'), 1912-yil
File:Vassily kandinsky, con l'arco nero, 1912.JPG|''Mit Dem Schwarzen Boden'', 1912-yil, [[Centre Pompidou]], Parij
File:Vassily Kandinsky, 1913 - Landscape With Red Spots.jpg|''Landscape with Red Spots, No 2'' (**'), 1913-yil
File:Vassily Kandinsky, 1913 - Color Study, Squares with Concentric Circles.jpg|*Squares with Concentric Circles* (**'), 1913-yil
File:Vassily Kandinsky, 1913 - Composition 6.jpg|''Kompozitsiya 6'', 1913-yil
File:W. Kandinsky - Bild mit rotem Fleck.jpg|''Painting with a Red Stain'' (**'), 1914-yil


### Rossiyaga qaytish (1914—1921-yillar)
Quyosh butun Moskvani bir nuqtada eritib yuboradi. Xuddi aqldan ozgan tuba kabi, butun yurakni va butun qalbni titrata boshlaydi. Lekin yoʻq, qizilning bu bir xilligi eng chiroyli vaqt emas. Har qanday rangni hayot choʻqqisiga olib chiqadigan simfoniyaning soʻnggi akkordi, xuddi buyuk orkestrning fortissimosi kabi, Moskva tomonidan jiringlashga majbur qiladi va ruxsat beradi.
* Vasiliy Kandinskiy

1918-yildan 1921-yilgacha Kandinskiy Rossiyaning madaniy siyosatida ishtirok etdi va badiiy taʼlim hamda muzey islohotida hamkorlik qildi. Bu davrda u kam rasm chizdi, oʻz vaqtini asosan shakl va rang tahliliga asoslangan dastur bilan badiiy oʻqitishga bagʻishladi. U oʻzi birinchi direktori boʻlgan Moskva Badiiy madaniyat institutini tashkil etishga yordam berdi. Uning sanʼatga boʻlgan ruhiy, ekspressionistik nuqtai nazari institutning radikal aʼzolari tomonidan nihoyatda individualistik va burjuaziya sifatida rad etildi. 1921-yilda Kandinskiy Veymarning Bauhaus maktabi asoschisi, meʼmor Walter Gropius tomonidan dars berish maqsadida Germaniyaga taklif qilinadi.

### Germaniya va Bauhausga qaytish (1922-1933-yillar)

1922-yil may oyida u taraqqiyparvar rassomlarning xalqaro kongressida qatnashdi va „Progressiv xalqaro rassomlar ittifoqining taʼsis deklaratsiyasi“ni imzoladi.

Kandinskiy yangi boshlanuvchilar uchun asosiy dizayn darsini va Bauhausda ilgʻor nazariya kursini oʻrgatgan. Shuningdek, u rasm darslari va mahorat darslarini oʻtkazdi, unda u rang nazariyasini shakl psixologiyasining yangi elementlari bilan kengaytirdi. Shakllarni, xususan, nuqtalar va chiziq shakllarini oʻrganish boʻyicha asarlarining rivojlanishi 1926-yilda ikkinchi nazariy kitobining nashr etilishiga olib keldi (*Point and Line to Plane* (**'). Egri va burchakli chiziqlarning shakllari Gestalt psixologlarining tadqiqotlariga toʻgʻri keldi, ularning ishlari Bauhausda ham muhokama qilindi. Geometrik elementlar uning taʼlimotida ham, rasm chizishida ham, xususan aylana, yarim doira, burchak, toʻgʻri chiziqlar va egri chiziqlarning ahamiyati ortib bordi. Bu davr juda samarali boʻldi. Bu erkinlik uning asarlarida ranglar va gradatsiyalarga boy tekisliklarga ishlov berish bilan tavsiflanadi. Jumladan ''Yellow-Red-Blue'' (**') asarida Kandinskiy oʻzining oʻsha paytda taʼsir koʻrsatgan konstruktivizm va suprematizm harakatlaridan uzoqligini koʻrsatadi.

Ikki metr kenglikdagi (6 fut 7 dyuym) *Yellow-Red-Blue* (**') rasmi (1925) bir nechta asosiy shakllar: vertikal sariq toʻrtburchaklar, egilgan qizil xoch va katta toʻq koʻk doira bilan tasvirlangan. Koʻp sonli tekis (yoki qiyshiq) qora chiziqlar, dumaloq yoylar, monoxromatik doiralar tarqoq, rangli shashka taxtalari uning nozik murakkabligiga hissa qoʻshadi. Tuvalda mavjud boʻlgan shakllar va asosiy rangli massalarning oddiy vizual identifikatsiyasi asarning ichki voqeligiga birinchi yondashuv boʻlib, uni baholash chuqurroq kuzatishni talab qiladi. Baholash nafaqat rasmdagi shakllar va ranglarni, balki ularning oʻzaro bogʻliqligini, ularning mutlaqligini va tuvaldagi nisbiy pozitsiyalar uygʻunligiga eʼtiborni talab qiladi.

Kandinskiy 1923-yilda Paul Klee, Lyonel Feininger va Alexej von Jawlensky bilan Die Blaue Vier (Moviy toʻrtlik) guruhini tuzadi. Ular [[1924-yil]]da [[Amerika Qo'shma Shtatlari]]da maʼruzalar oʻqigan va namoyish qilgan. Shuningdek [[1925-yil]]da Dessauda ham koʻrgazmalar qilgan. Natsistlarning taʼqibidan soʻng Bauhaus maktabi aʼzolari [[1932-yil]]da Dessaudan [[Berlin]]ga joʻnab ketdi. 1933-yilning iyulida maktab tarqatib yuborildi. Kandinskiy Germaniyani tark etib, [[Parij]]ga joylashdi.

<gallery>
File:Vassily Kandinsky, 1922 - Kleine Welten I (new file).jpg|''Small worlds I'' (**'), 1922-yil, Daniya Milliy galereyasi, Kopengagen
File:Vassily Kandinsky, 1923 - On White II.jpg|*On White II* (**'), 1923-yil, [[Centre Pompidou]], [[Parij]]
File:Vassily Kandinsky, 1923 - Circles in a Circle.jpg|''Circles in a Circle'' (**'), 1923-yil, Filadelfiya sanʼat muzeyi, Filadelfiya
File:Vassily Kandinsky, 1926 - Several Circles, Gugg 0910 25.jpg|*Several Circles* (**'), 1926-yil, Solomon R.Guggenheim muzeyi, [[Nyu-York]]
File:Vassily Kandinsky, 1927 - Molle rudesse.jpg|''Soft Hard'' (**'), 1927-yil
File:Wassily Kandinsky - Inner Alliance - 1929.jpg|*Inner Alliance* (**'), 1929-yil, [[Albertina]], [[Vena (shahar)|Vena]]
</gallery>

=== Katta sintez (1934—1944-yilllar) ===
Parijdagi kvartirada yashab, Kandinskiy oʻz ishini yashash xonasida qildi va u yerda oʻz studiyasini yaratdi. Uning rasmlarida egiluvchan, geometrik boʻlmagan konturlarga ega biomorfik shakllar paydo boʻladi. Ular rassomning ichki hayotini ifodalaydi. Kandinskiy slavyan sanʼatini ilhomlanib, original rangli kompozitsiyalardan foydalangan. Shuningdek, u rasmlariga donador, rustik tuzilish berish uchun vaqti-vaqti bilan qumni boʻyoq bilan aralashtirib yuboradi.

Bu davr Kandinskiyning oldingi ishining sinteziga toʻgʻri keladi, unda u barcha elementlardan foydalangan, ularni boyitgan. 1936 va 1939-yillarda u oʻzining soʻnggi ikkita asosiy kompozitsiyasini chizdi, bu koʻp yillar davomida ishlab chiqargan murakkab rasmlar turi edi. IX kompozitsiya yuqori kontrastli, kuchli diagonallarga ega, ularning markaziy shakli bachadondagi embrion taassurotini beradi. Kichkina kvadratchalar va rangli chiziqlar X kompozitsiyasining qora fonida yulduz parchalari (yoki filamentlar) sifatida ajralib turadi. Pastel ranglari va sirli iyerogliflar esa tuvalning yuqori chap burchagida suzayotgandek katta toʻq qizil rangli massani qoplaydi. Kandinskiy asarida baʼzi xususiyatlar yaqqol koʻzga tashlanadi, baʼzi teginishlar esa ehtiyotkorlik bilan yashirilgan. Ular uning ijodi bilan aloqalarini chuqurlashtirganlarga faqat bosqichma-bosqich namoyon boʻladi. U oʻzining shakllarini (ularni nozik uygʻunlashtirgan va joylashtirgan) kuzatuvchining ruhi bilan rezonanslashishni maqsad qilgan.

<gallery>
File:Vassily Kandinsky, 1935 - Brown with supplement.jpg|''Brown with supplement'' (**'), 1935-yil, Rotterdam
File:Vassily Kandinsky, 1936 - Composition IX.jpg|*IX kompozitsiya*, 1936-yil, Parij
File:Vassily Kandinsky, 1939 - Composition 10.jpg|*X kompozitsiya*, 1939-yil, Dusseldorf
File:Kandinsky - Various Actions, 1941.jpg|*Various Actions* (**'), 1941-yil, Nyu-York
</gallery>

== Kandinskiyning sanʼat tushunchasi ==

=== Bashoratchi rassom sifatida ===

„Musiqa eng oliy ustozdir“ deb yozgan Kandinskiy oʻnta turkum asarlarining dastlabki yettitasini yaratishga kirishadi. Birinchi uchtasi faqat rassom va doʻst Gabriele Myunter tomonidan olingan oq-qora fotosuratlarda saqlanib qolgan. I kompozitsiya (1910) [[1944-yil]] [[14-oktabr]]ga oʻtar kechasi Quyi Saksoniyaning Braunshveg shahriga Britaniya havo hujumi natijasida yoʻq qilingan.

Tadqiqotlar, eskizlar va improvizatsiyalar mavjud boʻlsa-da (ayniqsa, II kompozitsiya), 1930-yillarda fashistlarning Bauhausga bostirib borishi Kandinskiyning dastlabki uchta asari musodara qilinishiga olib keldi. Ular davlat tomonidan homiylik qilingan „Degeneratsiya sanʼati“ koʻrgazmasida namoyish etildi va keyin yoʻq qilindi (Paul Klee, Franz Marc va boshqa zamonaviy rassomlarning asarlari bilan birga).

Xristianlik esxatologiyasi va yaqinlashib kelayotgan Yangi asrni idrok etishdan hayratda qolgan Kandinskiy dastlabki yettita asari orasida umumiy mavzu [[Apokalipsis|apokalipsis]]dir (biz bilganimizdek, dunyoning oxiri). ''Concerning the Spiritual in Art'' (**') kitobida „Rassomni paygʻambar“ deb yozgan Kandinskiy Birinchi jahon urushidan oldingi yillarda shaxsiy va ijtimoiy voqelikni oʻzgartiradigan yaqinlashib kelayotgan kataklizmni koʻrsatadigan rasmlarni yaratdi. Pravoslav nasroniylikka sodiq eʼtiqodga ega boʻlgan Kandinskiy Injildagi Nuh kemasi, Yunus va kit, Masihning tirilishi, Vahiy kitobidagi Apokalipsisning toʻrt chavandozi, rus xalq ertaklari va oʻlimning umumiy mifologik tajribalaridan foydalangan. Hech qachon bu hikoyalardan birini rasm sifatida tasvirlashga urinmagan, u ularning yashirin tasvirlarini Birinchi jahon urushidan oldingi dunyoda yaqinlashib kelayotgan oʻlim va qayta tugʻilish arxetiplarining timsoli sifatida ishlatgan.

*Concerning the Spiritual in Art* (**') kitobida taʼkidlaganidek, Kandinskiy „ichki zarurat“ asosida sanʼat yaratadigan haqiqiy rassom yuqoriga qarab harakatlanuvchi piramidaning uchida yashaydi, deb hisobladi. Ushbu ilgʻor piramida kelajakka kirib bormoqda. Kecha gʻalati yoki aql bovar qilmaydigan narsa bugungi kunda odatiy holdir. Bugun avangard nimadir narsa ertaga hammaga maʼlum. Zamonaviy rassom piramida choʻqqisida yolgʻiz turib, yangi kashfiyotlar qiladi va ertangi haqiqatni anglay boshlaydi. Kandinskiy soʻnggi ilmiy ishlanmalar va dunyoni koʻrish hamda his qilishning tubdan yangi usullariga hissa qoʻshgan zamonaviy rassomlarning yutuqlaridan xabardor edi.

IV kompozitsiya va undan keyingi rasmlar, birinchi navbatda, tomoshabin va rassomda maʼnaviy rezonans uygʻotish bilan bogʻliq. Kandinskiy oʻzining suv boʻylab apokalipsis rasmida boʻlgani kabi (VI kompozitsiya) bu epik afsonalarni zamonaviy atamalarga koʻchirish orqali tomoshabinni turli hissiyotlarni boshdan kechirishga undaydi (noilojsizlik, chayqalish, shoshilish va chalkashlik kabi hislar).

=== Badiiy va ruhiy nazariyotchi ===

Der Blaue Reiter almanaxi insholari va bastakor Arnold Schoenberg nazariyasida taʼkidlaganidek, Kandinskiy rassom va tomoshabin oʻrtasidagi hamjihatlikni ham hislar, ham aql (sinesteziya) sifatida ifodalagan. Kandinskiy rasm chizayotganda ohanglar va akkordlarni eshitib, (masalan, guruch karnayidagi oʻrta C rangi) sariq rang ekanligini nazariya qildai. Shuningdek, qora — yopilishning rangi va narsalarning oxiri. Bundan tashqari, ranglarning kombinatsiyasi pianinoda ijro etilgan akkordlarga oʻxshash tebranish chastotalarini hosil qiladi. [[1871-yil]]da yosh Kandinskiy pianino va violonchel chalishni oʻrgangan.

Kandinskiy, shuningdek, geometrik figuralar va ularning munosabatlari nazariyasini ishlab chiqdi. Masalan, aylana eng tinch shakl va inson qalbini ifodalaydi, deb daʼvo qildi. Bu nazariyalar (''Point and Line to Plane'' (**') asarida oʻz ifodasini topgan.

Kandinskiyning Mussorgskiyning *Pictures at an Exhibition* (**') spektakli afsonaviy sahna dizayni uning shakllar, ranglar va musiqiy tovushlarning universal muvofiqligi haqidagi sinestetik kontsepsiyasini aks ettiradi deb hisoblagan. [[1928-yil]]da Dessau teatrida Vasiliy Kandinskiy ''Pictures at an Exhibition'' (**') sahna asarini namoyish qiladi. 2015-yilda sahna elementlarining original dizaynlari Kandinskiyning tayyorgarlik notalari va Felix Kleening rejissyorlik ssenariysi boʻyicha zamonaviy videotexnologiyalar yordamida jonlantirildi va musiqa bilan sinxronlashtirildi.

Bavariyada abstrakt ekspressionistik yillarida Munter bilan boshqa epizodda Kandinskiy oʻzining VI kompozitsiyasi ustida ishlagan. Taxminan olti oylik oʻqish va tayyorgarlikdan keyin, u bir vaqtning oʻzida suv toshqini, suvga choʻmish, halokat va qayta tugʻilishni tasvirlashni maqsad qilgan. Devor oʻlchamidagi yogʻoch paneldagi ishni tasvirlab bergandan soʻng, u toʻxtab qoldi va davom eta olmadi. Munter unga intellekt tuzogʻiga tushib qolganini va rasmning asl mavzusiga yetib bormasligini aytdi. U unga shunchaki uberflut („toʻfon“ yoki „toʻfon“) soʻzini takrorlashni va uning maʼnosiga emas, balki ovoziga eʼtibor qaratishni taklif qildi. Bu soʻzni mantra kabi takrorlab, Kandinskiy monumental ishni uch kun ichida chizdi va tugatdi.

## Imzo uslubi

Vasiliy Kandinskiy sanʼati musiqa va ruhiyat uygʻunligiga ega hisoblanadi. Oʻz davri musiqasini qadrlashi va kinestetik tabiati bilan Kandinskiyning badiiy asarlarida oʻzining dastlabki yillarida ekspressionizmning sezilarli uslubi mavjud. Ammo u oʻz davrining barcha badiiy uslublarini va oʻzidan oldingi ijodkorlarni, yaʼni Art Nouveau (qoʻzgʻaluvchan organik shakllar), Fovizm va Blaue Reiter (qoʻrqinchli ranglar), syurrealizm (sir) va Bauhausni (konstruktivizm) faqat ruhiyatini oʻrganayotganda abstraktsionizmga oʻtish uchun ularni qabul qilgan. Uning ob’ektsiz rasmlari hissiyotlar birligi orqali tovushlar va his-tuygʻular tomonidan anglashiladigan ruhiy mavhumlikni aks ettiradi. Xristianlik eʼtiqodi va rassomning ichki zarurati taʼsirida uning rasmlari turli xil ranglarda berilgan shaklning noaniqligi hamda sanʼat olamining anʼanaviy estetik qadriyatlariga qarshilik koʻrsatadi.

Uning imzosi yoki individual uslubi yanada chuqurroq oʻrganilishi lozim. Uning badiiy faoliyatini uchta toifaga boʻlinishi mumkin: Taassurotlar (vakillik elementi), Improvizatsiyalar (spontan hissiy reaktsiya), Kompozitsiyalar (yakuniy sanʼat asarlari).

Kandinskiy impressionizmdan dastlabki ilhomlanishdan uzoqlasha boshlaganligi sababli, uning rasmlari yanada jonli, piktografik va ifodali boʻlib, yanada aniq shakllar va aniq chiziqli koʻrinishga ega boʻldi.

Oxir-oqibat Kandinskiy ranglar va shakllarning koʻproq sinestetik shaklangan tasvirini rad etish, anʼanaviy murojaatlarni yoʻq qilish, yalangʻoch va mavhum koʻrinishlarni joylashtirishga toʻxtaladi.

Emotsional uygʻunlik Kandinskiyning keyingi asarlaridagi yana bir yorqin xususiyatdir. Turli oʻlchamlar va yorqin ranglar bilan mutanosiblik va ranglarning sinchkovlik bilan uygʻunlashuvi orqali u oʻz sanʼat asarlaridagi shakllarning universalligini asoslab berdi va shu bilan keyingi abstraksiyaga yoʻl ochdi.

Kandinskiy oʻz rasmlarida yorqin rangli shakllarning taʼsirini kuchaytirish uchun koʻpincha qora rangdan foydalangan, uning shakllari koʻpincha oʻz sanʼatiga surrealizmni olib kelish uchun biomorfik yondashuvlar edi.

## Sanʼat boʻyicha nazariy asarlar
Kandinskiyning shakllar va ranglar haqidagi tahlillari oddiylik, oʻzboshimchalik bilan gʻoyalar assotsiatsiyasidan emas, balki rassomning ichki tajribasidan kelib chiqadi. U yillar davomida mavhum, hissiy jihatdan boy rasmlar yaratish, shakl va ranglar bilan ishlash, oʻzining va boshqa rassomlarning rasmlarini tinimsiz kuzatib, ularning rang tuygʻusiga taʼsirini qayd etgan. Bu sub’ektiv tajriba har kim qila oladigan narsadir.

1911-yilda Myunxenda nashr etilgan Kandinskiyning „Über das Geistige in der Kunst“ (Sanʼatdagi ruhiyat haqida) matni rasmning uch turini belgilaydi. Ular taassurotlar, improvizatsiya va kompozitsiyalardir. Taassurotlar boshlangʻich nuqta boʻlib xizmat qiladigan tashqi voqelikka asoslangan boʻlsa-da, improvizatsiya va kompozitsiyalar ong ostidan paydo boʻlgan tasvirlarni tasvirlaydi, ammo kompozitsiya yanada rasmiy nuqtai nazardan ishlab chiqilgan .

## Shaxsiy hayot
1892-yilda oʻqishni tugatgandan soʻng, Kandinskiy amakivachchasi Anya Chimiakinga uylandi va Moskva universitetida huquqshunoslik boʻyicha oʻqituvchi boʻldi.

1902-yilning yozida Kandinskiy Gabriele Münterni Myunxenning janubidagi Alp togʻlarida boʻladigan yozgi rasm chizish darslariga taklif qildi. Gabriele Münter bu taklifni qabul qildi va ularning munosabatlari professionalizmdan koʻra shaxsiyroq boʻldi. Nemis ekspressionist rassomi Gabriele Münter 1911-yilda Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan faoliyati yakunlangan Blue Rider (Der Blaue Reiter) guruhiga qoʻshilgan bir nechta rassomlardan biri edi.

Hali Anya bilan nikohi boʻla turib Kandinskiy va Munter 1903-yilning yozida oila quradi va 1908-yilgacha Yevropa, Rossiya va Shimoliy Afrika boʻylab sayohat qilgan. Kandinskiy va Anya 1911-yilda ajrashadi.

1906-yildan 1908-yilgacha Kandinskiy Bavariyaning Murnau shahrida joylashgan kichik shaharchaga joylashgunga qadar Yevropa boʻylab sayohat qildi.

Birinchi jahon urushi boshlanganda 1914-yilda u Moskvaga qaytib keldi. Kandinskiy va Munter oʻrtasidagi munosabatlar oʻzaro taranglik va sadoqatsizlik sababli yomonlashdi. Ularning munosabatlari rasman 1916-yilda Stokgolmda tugadi.

1916-yilda u Nina Nikolayevna Andrevskaya (1899—1980) bilan uchrashdi, ular 1917-yil 11-fevralda oila qurdi. U 17 yoki 18 yoshda edi, Kandinskiy esa 50 yoshda edi. 1917-yil oxirida Nina Nikolayevna Andrevskaya oʻgil tugʻadi unga ular Vsevolod (Lodya) ismini qoʻyadi. Lodya 1920-yil iyun oyida vafot etdi. Ularning Lodyadan boshqa bolalari yoʻq edi.

Rossiya inqilobidan soʻng u Germaniyada yashash imkoniyatiga ega boʻldi va u 1920-yilda Germaniyaga qaytib keldi. U yerda u 1922-yildan 1933-yilga qadar fashistlar nazorat ostida Bauhaus sanʼat va arxitektura maktabida dars berdi.

Keyin u rafiqasi bilan Fransiyaga koʻchib oʻtdi va u yerda umrining oxirigacha yashadi. 1939-yilda Fransiya fuqaroligini oldi va oʻzining eng koʻzga koʻringan sanʼat asarlarini yaratdi.

U 1944-yil 13-dekabrda, 78 yoshga toʻlishiga uch kun qolganda Neuilly-sur-Seine shahrida vafot etdi.

Uning nabirasi musiqashunoslik professori va yozuvchi Aleksey Ivanovich Kandinskiy (1918—2000) boʻlgan.

## Asarlarining sotilishi
2012-yilda Christieʼs kimoshdi savdosi orqali Kandinskiyning „Improvizatsiya 8“ (Improvizatsiya uchun tadqiqoti 8) asarini 23 million dollarga sotdi. Rasm 1960-yildan beri Shveysariyadagi Vintertur Kunstmuseumga ijaraga olingan va Shveysariyaning Volkart Brothers tovar savdo firmasining xayriya boʻlimi boʻlgan Volkart fondi tomonidan yevropalik kolleksiyachiga sotilgan. Ushbu sotuvdan oldin rassomning soʻnggi rekordi 1990-yilda sotilgan „Fugue“ (1914) asari hisoblanadi. Asar 20,9 million dollarga sotilgan. 2016-yil 16-noyabrda Christieʼs Kandinskiyning 1935-yilda yaratilgan „Rigide et courbé“ abstrakt rasmini 23,3 million dollarga auksionda sotdi, bu Kandinskiy uchun yangi rekorddir.

## Natsistlar tomonidan talon-taroj qilingan sanʼat asarlari
2001-yil iyul oyida rassom El Lissitzkiyning o'g'li Jen Lissitzkiy Kandinskiyning "Improvizatsiya № 10" asari uchun Shveysariyaning Bazel shahridagi Beyeler jamg'armasiga tovon to'lash da'vosi bilan murojaat qildi. 2002-yilda kelishuvga erishildi.

2017-yilda Robert Colin Lewenstein, Francesca Manuela Davis va Elsa Hannchen Guidotti Kandinskiyning *„Das Bunte Lebeni“* asarini qaytarib berish uchun Bayerische Landesbankga ("BLB") qarshi da'vo arizasi bilan murojaat qilishdi.

## Adabiyotlar

### Kandinskiy kitoblari
* Wassily Kandinsky, M. T. Sadler (Translator), Adrian Glew (Editor). *Concerning the Spiritual in Art*. (New York: MFA Publications and London: Tate Publishing, 2001). 192pp.  
* Wassily Kandinsky, M. T. Sadler (Translator). *Concerning the Spiritual in Art*. Dover Publ. (Paperback). 80 pp.&nbsp;. or: Lightning Source Inc Publ. (Paperback). 
* Wassily Kandinsky. Klänge. Verlag R. Piper & Co., Munich
* Wassily Kandinsky. *Point and Line to Plane*. Dover Publications, New York. 
* Wassily Kandinsky. *Kandinsky, Complete Writings on Art*. Da Capo Press. 

### Ingliz tilidagi kitoblar
* Ulrike Becks-Malorny. *Wassily Kandinsky 1866–1944: The Journey to Abstraction* (Taschen, 2007). 
* John E. Bowlt and Rose-Carol Washton Long, eds. *The Life of Vasilii Kandinsky in Russian Art: A Study of "On the Spiritual in Art" by Wassily Kandinsky*. (Newtonville, MA.: Oriental Research Partners, 1984). 
* Magdalena Dabrowski. *Kandinsky Compositions*. (New York: Museum of Modern Art, 2002). 
* Esther da Costa Meyer, Fred Wasserman, eds. *Schoenberg, Kandinsky, and the Blue Rider* (New York: The Jewish Museum, and London: Scala Publishers Ltd, 2003). 
* Hajo Düchting. *Wassily Kandinsky 1866–1944: A Revolution in Painting*. (Taschen, 2000). 
* Hajo Düchting. *Wassily Kandinsky*. (Prestel, 2008).
* Sabine Flach. "Through the Looking Glass", in *Intellectual Birdhouse* (London: Koenig Books, 2012). 
* Will Grohmann. *Wassily Kandinsky: Life and Work*. (New York: Harry N. Abrams, Inc., 1958).
* Michel Henry. *Seeing the Invisible: On Kandinsky* (Continuum, 2009). 
* Thomas M. Messer. *Vasily Kandinsky*. (New York: Harry N Abrams Inc, 1997). (Illustrated). .
* Margarita Tupitsyn. *Against Kandinsky* (Munich: Museum Villa Stuck, 2006).
* Annette and Luc Vezin. *Kandinsky and the Blue Rider* (Paris: Pierre Terrail, 1992). 
* Julian Lloyd Webber. "Seeing red, looking blue, feeling green", *[[The Daily Telegraph]]* 6 July 2006.
* Peg Weiss. *Kandinsky in Munich: The Formative Jugendstil Years* (Princeton: Princeton University Press, 1979). 

### Fransuz tilidagi kitoblar
* Michel Henry. *Voir l'invisible. Sur Kandinsky* (Presses Universitaires de France) 
* Nina Kandinsky. *Kandinsky et moi* (éd. Flammarion) 
* Jéléna Hahl-Fontaine. *Kandinsky* (Marc Vokar éditeur) 
* François le Targat. *Kandinsky* (éd. Albin Michel, les grands maîtres de l'art contemporain) 
* *Kandinsky. Rétrospective* (Foundation Maeght)  
* *Kandinsky. Œuvres de Vassily Kandinsky (1866–1944)* (Centre Georges Pompidou) 

## Manbalar

## Havolalar
* Video remake of the stage production of "Pictures at an Exhibition" by Kandinsky in 1928 in Dessau, 2015.
* Wassily Kandinsky papers, 1911–1940. The Getty Research Institute, Los Angeles, California.
* Discussion of *Yellow – Red – Blue* by Janina Ramirez and Marc Canham: Art Detective Podcast, 19 April 2017 
*Kandinsky's Introspective Path to Abstract Reality
* 
* Artcyclopedia.com, Wassily Kandinsky at ArtCyclopedia
*  Glyphs.com, Kandinsky's compositions with commentary
* Wassilykandinsky.net – 500 paintings, 60+ photos, biography, quotes, articles