Lev Kamenev

**Lev Borisovich Kamenev**  (1883-yil 18-iyul- 1936-yil 25-avgust) – bolshevik inqilobchisi va taniqli sovet siyosatchisi.

Moskvada inqilobiy siyosat bilan shugʻullanadigan oilada tugʻilgan Kamenev inqilobchi boʻlgunga qadar Moskva Imperator universitetida oʻqigan, 1901-yilda Rossiya Sotsial-demokratik Mehnat partiyasiga (RSDLP) qoʻshilgan va Moskva, Sankt-Peterburg va Tiflisda (hozirgi Tbilisi) faol boʻlgan. U 1905-yildagi muvaffaqiyatsiz rus inqilobida qatnashgan. 1908-yilda chet elga koʻchib oʻtgan Kamenev bolsheviklarning dastlabki aʼzosi va surgun qilingan Vladimir Leninning yaqin sherigi boʻldi. 1914-yilda u Sankt-Peterburgga qaytib kelganida hibsga olindi va Sibirga surgun qilindi, ammo chor monarxiyasini agʻdargan 1917-yil fevral inqilobidan keyin qaytishga muvaffaq boʻldi. 1917-yilda u Sovet Rossiyasining birinchi davlat rahbarining ekvivalenti sifatida qisqa vaqt xizmat qildi. Kamenev Oktyabr inqilobi davrida Leninning qurolli qoʻzgʻolon strategiyasiga rozi boʻlmadi, ammo shunga qaramay, Muvaqqat hukumat qulagandan keyin ham hokimiyat pozitsiyasida qoldi. 1919-yilda u birinchi Siyosiy byuroning toʻliq aʼzosi etib saylandi.

1923-24-yillarda Leninning soʻnggi kasalligi paytida Kamenev Sovet Ittifoqi rahbari vazifasini bajaruvchi boʻlib, Grigoriy Zinovyev va Iosif Stalin bilan uchlik tuzib, Leon Trotskiyning qulashiga olib keldi. Keyinchalik Stalin oʻzining sobiq ittifoqchilariga qarshi chiqdi va Kamenevni Sovet rahbariyatidan quvib chiqardi. Zinovyev bilan birga u uch marta partiyadan chiqarilgan. Kamenev 1935-yilda Sergey Kirovning oʻldirilishi ortidan hibsga olingan va 1936-yilda Buyuk tozalashning boshlanishi boʻlgan oʻn olti kishining sudida bosh ayblanuvchi boʻlgan. U shou sudida aybdor deb topildi va 25-avgust kuni otishma guruhi tomonidan qatl etildi. U tasodifan u bilan qarindosh boʻlmagan Sergey Kamenev bilan bir kunda vafot etdi.

## Yoshlik yillari va martabasi
Kamenev Moskvada Leo Rozenfeld sifatida tugʻilgan, rus nasroniy pravoslavligini qabul qilgan va etnik rus pravoslav nasroniy onasi boʻlgan yahudiy temiryoʻlchining oʻgʻli boʻlgan. Uning ota-onasi radikal siyosatda faol boʻlgan. Otasi Boku – Batumi temir yoʻli qurilishida topgan kapitalini Levning oʻqishi uchun sarflagan. Kamenev Gruziyaning Tiflis shahridagi (hozirgi Tbilisi) oʻgʻil bolalar gimnaziyasida, keyinroq Moskva universitetida oʻqigan va u yerda siyosiy faoliyat bilan shugʻullangan. 1902-yilda hibsga olinishi uning rasmiy taʼlimini toʻxtatdi. Shu vaqtdan boshlab u professional inqilobchi sifatida ishladi, poytaxt Peterburg, Moskva va Tiflisda faollik koʻrsatdi. Bu davrda u Kamenev familiyasini oldi. 1900-yillarning boshlarida u marksist boʻlgan Olga Bronshteynga uylandi (va boshqa familiyani qabul qilgan Leon Trotskiyning singlisi). Er-xotinning ikkita oʻgʻli bor edi.

Kamenev 1901-yilda sotsial-demokratlar safiga kirdi. 1902-yilda u chet elga qisqa safarga chiqdi va surgunda yashayotgan rus sotsial-demokratik liderlari, jumladan Vladimir Lenin bilan uchrashdi, uning tarafdori va yaqin sherigi boʻldi. U Parijga ham tashrif buyurdi va gazetani chop etgan „*Iskra“* guruhi bilan uchrashdi. 1905-yil mart oyida Londonda boʻlib oʻtgan Rossiya Sotsial-demokratik Mehnat partiyasining (RSDLP) 3-syezdida qatnashgandan soʻng, Kamenev 1905-yil oktyabr-dekabr oylarida Sankt-Peterburgda boʻlib oʻtgan rus inqilobida ishtirok etish uchun Rossiyaga qaytib keldi.

U 1907-yil may oyida RSDLP partiyasining 5-syezdida qatnashish uchun Londonga qaytib keldi, u yerda partiya Markaziy Qoʻmitasi va Bolsheviklar Markazi aʼzosi etib saylandi, ammo Rossiyaga qaytib kelgach, hibsga olindi. 1908-yilda Kamenev qamoqdan ozod qilinganidan soʻng, u oilasi bilan Leninga bolshevik jurnali „*Proletariy“ni tahrirlashda yordam berish uchun chet elga ketdi.* 1908-yil oʻrtalarida Lenin boshqa bir yuqori martabali bolshevik rahbari Aleksandr Bogdanov bilan ajralganidan soʻng, Kamenev va Grigoriy Zinovyev Leninning chet eldagi asosiy yordamchilariga aylandilar. Ular unga 1909-yil oʻrtalarida Bogdanov va uning otzovist (Recallist) izdoshlarini RSDLPning bolsheviklar fraksiyasidan chiqarib yuborishga yordam berishdi.

1910-yil yanvar oyida leninchilar, Bogdanov tarafdorlari va turli mensheviklar fraksiyalari Parijda partiya Markaziy Komiteti yigʻilishini oʻtkazib, partiyani qayta birlashtirishga harakat qildilar. Kamenev va Zinovyev bu gʻoyaga shubha bilan qarashdi, lekin Viktor Nogin kabi „kelishtiruvchi“ bolsheviklar bosimi ostida uni sinab koʻrishga tayyor edilar. Lenin qayta birlashishga qatʼiyan qarshi edi, lekin bolsheviklar rahbariyati ichida eng koʻp ovoz berdi. Uchrashuvda taxminiy kelishuvga erishildi. Uning qoidalaridan biri sifatida Trotskiyning Vena shahrida joylashgan " *Pravda* " partiyasi tomonidan moliyalashtiriladigan „markaziy organ“ sifatida belgilandi. Trotskiyning qayni Kamenev bu jarayonda bolsheviklar vakili sifatida „Pravda“ tahririyatiga qoʻshildi. Birlashishga urinishlar 1910-yil avgustida, Kamenev oʻzaro ayblovlar tufayli boshqaruv kengashidan isteʼfoga chiqqanida muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

Qayta birlashishga urinish muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Kamenev *Proletariyda* ishlashni davom ettirdi va Parij yaqinidagi Longjumo shahridagi bolsheviklar partiya maktabida dars berdi. U Kapri shahrida joylashgan Bogdanov partiya maktabiga lenincha alternativ sifatida tashkil etilgan. 1912-yil yanvarda Kamenev Lenin va Zinovyevga bolsheviklar delegatlarining Praga konferensiyasini mensheviklar va otzovistlardan ajralib chiqishga ishontirishga yordam berdi.

1914-yil yanvarda u Sankt-Peterburgga " *Pravda* "ning bolsheviklar versiyasi va Dumaning bolsheviklar fraksiyasi ishiga rahbarlik qilish uchun yuborildi. Noyabr oyida Kamenev hibsga olindi va sudga tortildi, u yerda u Leninning urushga qarshi pozitsiyasidan uzoqlashdi. 1915-yil boshida Kamenev Sibirga surgunga hukm qilindi; u 1917-yil muvaffaqiyatli fevral inqilobi bilan ozod boʻlgunga qadar u yerda ikki yil yashadi.

Sibirni tark etishdan oldin Kamenev podshohning ukasi Mixailga taxtdan bosh tortgani uchun minnatdorchilik bildirgan telegramma yuborishni taklif qildi. Keyinchalik u oʻz qilmishidan shunchalik xijolat boʻldiki, uni yubormaganini rad etdi.

1917-yil 25-martda Kamenev Sibir surgunidan Sankt-Peterburgga qaytdi (1914-yilda Petrograd deb oʻzgartirildi). Kamenev va Markaziy Qoʻmita aʼzolari Iosif Stalin va Matvey Muranov qayta tiklangan "Bolshevik *Pravda* " ni nazorat qilishdi va uni oʻngga oʻtkazishdi. Kamenev yangi tuzilgan Rossiya Muvaqqat hukumatini shartli qoʻllab-quvvatlash va mensheviklar bilan yarashish siyosatini ishlab chiqdi. 1917-yil 3-aprelda Lenin Rossiyaga qaytganidan soʻng Kamenev qisqa muddatda Leninning hukumatga qarshi aprel tezislariga qarshilik koʻrsatdi, ammo tez orada oʻz safiga tushib, sentyabrgacha Leninni qoʻllab-quvvatladi. Kamenev va Zinovyev 1917-yil oktabrda Sovet hokimiyatini egallab olishiga qarshi chiqqani uchun Lenin bilan kelishmay qolgan edi. 1917-yil 10-oktabrda (Eski uslub) Markaziy Qoʻmitaning yagona ikki aʼzosi Kamenev va Zinovyev qurolli qoʻzgʻolonga qarshi ovoz berdi. Ularning kuch ishlatishga qarshi ochiq xatni nashr etishi Leninni gʻazablantirdi va u ularni partiyadan chiqarib yuborishni talab qildi. Biroq, bolsheviklar boshchiligidagi Adolf Joffe boshchiligidagi Harbiy inqilobiy qoʻmita va Trotskiy boshchiligidagi Petrograd Soveti qoʻzgʻolon koʻtarganlarida, Kamenev va Zinovyev birga ketishdi. Sovetlarning Ikkinchi Butunrossiya qurultoyida Kamenev Kongress raisi va doimiy Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining raisi etib saylandi. Oxirgi lavozim sovet tuzumi davrida davlat rahbariga teng edi.

## Trotskiyga qarshi
1918-yilda Kamenev Moskva Sovetining raisi, keyin esa Lenin Xalq Komissarlari Soveti (hukumati) va Mehnat va Mudofaa Kengashi raisining oʻrinbosari boʻldi. 1919-yil mart oyida Kamenev birinchi Siyosiy byuroning toʻliq aʼzosi etib saylandi. Uning qaynisi Trotskiy bilan 1917-yil inqilobidan keyin va Rossiya fuqarolar urushi davrida yaxshi boʻlgan shaxsiy munosabatlari 1920-yildan keyin pasayib ketdi. Keyingi 15 yil davomida Kamenev Grigoriy Zinovyevning doʻsti va yaqin ittifoqchisi edi, u shuhratparastlikda undan oshib ketdi.

Lenin kasal boʻlganida Kamenev Xalq Komissarlari Kengashi raisi va Siyosiy byuro raisi vazifasini bajaruvchi etib tayinlandi. Zinovyev va Iosif Stalin bilan birgalikda u Kommunistik partiyada hukmron „triumvirat“ (yoki „uchlik“) ni tuzdi va Trotskiyning marginallashuvida muhim rol oʻynadi. Triumvirat 1923-yilning kuzida 13-partiya konferensiyasi arafasida partiya ichidagi munozaralar va delegatlar tanlash jarayonini puxtalik bilan boshqarib, oʻrinlarning katta qismini qoʻlga kiritdi. 1924-yil yanvar oyida Lenin oʻlimidan oldin boʻlib oʻtgan konferensiya Trotskiy va „trotskizm“ ni qoraladi.

1924-yil bahorida triumvirat Trotskiy va soʻl muxolifat siyosatini „antileninistik“ deb tanqid qilgan bir paytda, bir tomondan beqaror Zinovyev va uning yaqin ittifoqchisi Kamenev, ikkinchi tomondan ehtiyotkor Stalin oʻrtasidagi ziddiyat kuchaydi. yanada aniqroq va ularning moʻrt ittifoqini tugatish bilan tahdid qildi. Biroq Zinovyev va Kamenev 1924-yilning may-iyun oylarida boʻlib oʻtgan XIII partiya qurultoyida birinchi Lenin vasiyatnomasi boʻyicha bahs-munozaralar paytida Stalinga Markaziy Qoʻmitaning Bosh kotibi lavozimini saqlab qolishda yordam berishdi va bu triumviratning Trotskiy hisobidan koʻproq siyosiy ustunlikka ega boʻlishini taʼminladi.

1924-yil oktyabr oyida Stalin Trotskiyning Doimiy inqilob nazariyasiga qarshi oʻzining yangi „Bir mamlakatda sotsializm“ nazariyasini taklif qildi, Trotskiy esa „Oktyabr saboqlari“ ni 1917-yil voqealarining keng xulosasini nashr etdi. Maqolada Trotskiy Zinovyev va Kamenevning 1917-yilda hokimiyatni bolsheviklar tomonidan egallab olinishiga qarshi chiqqanliklarini tasvirlab berdi, bu ikkisi esdan chiqarmaslikni afzal koʻrar edi. Bu partiya ichidagi kurashning yangi bosqichini boshladi, Zinovyev va Kamenev Trotskiyga qarshi yana Stalin bilan ittifoq tuzdilar. Ular va ularning tarafdorlari Trotskiyni Rossiya fuqarolar urushi davridagi turli xatolar va undan ham yomoni aybladilar. Trotskiy kasal edi va tanqidga koʻp javob bera olmadi va triumvirat Trotskiyning harbiy obroʻsiga shunchalik putur yetkazdiki, u 1925-yil yanvarida armiya va flot ishlari xalq komissari va inqilobiy harbiy kengash raisi lavozimidan chetlatildi. Zinovyev Trotskiyni Kommunistik partiyadan chiqarib yuborishni talab qildi, ammo Stalin bunga rozi boʻlmadi va moʻtadil rolini mohirona oʻynadi.

1925-yil aprel oyida boʻlib oʻtgan Kommunistik partiyaning XIV konferensiyasida Zinovyev va Kamenev ozchilikda boʻlib, sotsializmga faqat xalqaro miqyosda erishish mumkinligini koʻrsatish haqidagi taklifi rad etildi, natijada soʻnggi yillardagi triumvirat tarqaldi. Bu vaqtda Stalin tobora koʻproq Nikolay Buxarin va oʻng muxolifat bilan siyosiy ittifoqqa oʻtmoqda, Buxarin Stalinning „*Bir mamlakatda sotsializm“* siyosati haqida batafsil maʼlumot berib, uni nazariy asoslab berdi.

## Stalin bilan tanaffus (1925)

Trotskiy doimiy kasallik tufayli asosan chetda boʻlganligi sababli, 1925-yil aprel oyida Zinovyev-Kamenev-Stalin triumvirati quladi, garchi butun yil davomida siyosiy vaziyat muvozanatda edi. 1925-yilning koʻp qismini barcha tomonlar Kommunistik partiyaning dekabr syezdini parda ortida qoʻllab-quvvatlash uchun oʻtkazdilar. Stalin Kommunistik partiya nazariyotchisi, „*Pravda*“ muharriri Nikolay Buxarin va Sovet Bosh vaziri Aleksey Rikov bilan ittifoq tuzdi. Zinovyev va Kamenev Leninning bevasi Nadejda Krupskaya bilan ittifoqni mustahkamladilar, shuningdek , Moliya xalq komissari va Siyosiy byuro aʼzoligiga nomzod Grigoriy Sokolnikov bilan ittifoq tuzdilar. Ularning ittifoqi „Yangi muxolifat“ deb nomlandi.

1925-yil sentyabr oyida boʻlib oʻtgan Markaziy Qoʻmitaning yigʻilishida kurash yanada ochiqroq boʻldi va 1925-yil dekabr oyida boʻlib oʻtgan XIV partiya syezdida Kamenev Stalinni Bosh kotib lavozimidan chetlatilishini ommaviy ravishda talab qilganida avj oldi. Ularning orqasida faqat Leningrad delegatsiyasi (Zinovyev tomonidan boshqariladigan) bilan Zinovyev va Kamenev ozchilikka tushib qolishdi va qattiq magʻlubiyatga uchradilar. Trotskiy Kongress davomida sukut saqladi. Zinovyev Siyosiy byuroga qayta saylandi, ammo Kamenev toʻliq aʼzolikdan ovoz berish huquqiga ega boʻlmagan aʼzolikka tushirildi, Sokolnikov esa butunlay tark etildi. Stalin koʻproq ittifoqdoshlarini Siyosiy byuroga saylashga muvaffaq boʻldi.

## Stalinga qarshilik (1926-1927)

1926-yil boshida Zinovyev, Kamenev va ularning tarafdorlari Trotskiy tarafdorlariga yaqinlashdilar; ikki guruh ittifoq tuzib, Birlashgan muxolifat nomi bilan mashhur boʻldi. 1926-yil iyul oyida boʻlib oʻtgan Markaziy Qoʻmitaning yigʻilishi va 1926-yil oktyabr oyida boʻlib oʻtgan XV partiya konferensiyasi oʻrtasidagi partiya ichidagi kurashning yangi davrida Birlashgan muxolifat magʻlubiyatga uchradi va Kamenev Konferensiyadagi Siyosiy byuro oʻrnini yoʻqotdi.

Kamenev 1926 va 1927-yillar davomida Stalinga qarshi turishda davom etdi, natijada u 1927-yil oktyabr oyida Markaziy Qoʻmitadan haydaldi. 1927-yil 12-noyabrda Zinovyev va Trotskiy Kommunistik partiyadan chiqarib yuborilgandan soʻng, Kamenev 1927-yil dekabrda boʻlib oʻtgan XV partiya qurultoyida Birlashgan muxolifatning partiya ichidagi asosiy vakili boʻldi. Kamenev fursatdan foydalanib, guruhlarni yarashtirishga chaqirdi. Uning nutqi 24 marta raqiblari – Buxarin, Ryutin va Kaganovich tomonidan toʻxtatilib, Kamenevning urinishlari behuda ekanligini yaqqol koʻrsatdi. Kongress Birlashgan muxolifat qarashlarini Kommunistik partiyaga aʼzolikka mos kelmasligini eʼlon qildi; Kamenev va oʻnlab yetakchi muxolifatchilarni partiyadan chiqarib yubordi. Bu 1928-yilda oddiy muxolifatchilarni ommaviy surgun qilish, shuningdek, taniqli soʻl muxolifatchilarni ichki surgunga yuborish uchun yoʻl ochdi.

Kamenevning 1920-yilda ingliz haykaltaroshi Kler Sheridan bilan mashhur munosabatlari natijasida parchalana boshlagan birinchi nikohi 1928-yilda Olga Kameneva bilan ajrashib, Tatyana Glebova bilan turmush qurishi bilan yakunlandi. Ularning Vladimir Glebov (1929-1994) ismli oʻgʻli bor edi.

## Stalinga boʻysunishi va qatl qilinishi
Trotskiy partiyadan chiqarib yuborilganidan va keyinchalik surgun qilinganidan keyin Stalinga qarshi oʻzining qattiqqoʻlligini saqlab qolgan boʻlsa-da, Zinovyev va Kamenev deyarli darhol taslim boʻlishdi va oʻz tarafdorlarini unga ergashishga chaqirdilar. Ular oʻz xatolarini tan olgan holda ochiq xat yozdilar va olti oylik sovib ketishdan soʻng yana Kommunistik partiyaga qabul qilindilar. Ular hech qachon Markaziy Qoʻmita oʻrinlarini qaytarib olishmadi, lekin ularga Sovet byurokratiyasida oʻrta darajadagi lavozimlar berildi. Kamenev va bilvosita Zinovyev, 1928-yil yozida Stalin bilan qisqa va baxtsiz kurashining boshida Buxarin tomonidan ovora boʻldi. Tez orada bu faoliyat Iosif Stalinga xabar qilindi va Buxaringa qarshi uning fraksiyaviyligining isboti sifatida ishlatilgan.

Zinovyev va Kamenev 1932-yil oktyabrigacha kommunistik partiyadan chiqarib yuborilgunga qadar, muxolifatchi guruhning murojaatini olgandan keyin, lekin Ryutin ishi davridagi faoliyati toʻgʻrisida partiyani xabardor qilmaganidan keyin siyosiy faoliyatsiz qolishdi. Oʻzlarining daʼvo qilingan xatolarini yana tan olganlaridan soʻng, ular 1933-yil dekabrda qayta qabul qilindi. Ular 1934-yil yanvar oyida boʻlib oʻtgan XVII partiya syezdida oʻzini-oʻzi qoralovchi nutq soʻzlashga majbur boʻldilar, u yerda Stalin oʻzining sobiq siyosiy raqiblarini magʻlubiyatga uchratgan va tashqi koʻrinishidan pushaymon boʻlganligini koʻrsatgan.

1934-yil 1-dekabrda Sergey Kirovning oʻldirilishi Stalinning buyuk tozalashlari deb ataladigan jarayonning katalizatori boʻldi, chunki u koʻrgazmali sud jarayonlari va raqiblarini qatl etishni boshladi. Grigoriy Zinovyev, Kamenev va ularning eng yaqin sheriklari yana Kommunistik partiyadan chiqarib yuborildi va hibsga olindi.

Bu vaqt ichida Kamenev Stalinga xat yozdi:Koʻnglim partiya va uning rahbariyatiga boʻlgan muhabbatdan boshqa narsaga toʻlib ketgan bir paytda, ikkilanish va shubhalarni boshidan kechirib, Markaziy Komitetning har bir qadami va qaroriga, oʻrtoq Stalin, sizga yuksak ishonishni oʻrgandim, deb dadil ayta olaman. Men uchun gʻalati va jirkanch odamlar bilan aloqalarim uchun hibsga olinganman.

Erkaklar 1935-yil yanvar oyida sudlangan va Kirovning oʻldirilishida „maʼnaviy sheriklik“ ni tan olishga majbur boʻlgan. Zinovyev oʻn yilga, Kamenev esa besh yilga ozodlikdan mahrum etildi. Kamenev 1935-yil boshida Kreml ishi boʻyicha alohida ayblangan va u oʻz aybini tan olishdan bosh tortgan boʻlsa-da, oʻn yillik qamoq jazosiga hukm qilingan. 1936-yil avgust oyida Sovet maxfiy politsiyasi qamoqxonalarida bir necha oy davom etgan repetitsiyadan soʻng Zinovyev, Kamenev va yana 14 kishi, asosan eski bolsheviklar yana sudga tortildi. Bu safar Kirovni oʻldirgan, Stalin va Sovet hukumatining boshqa rahbarlarini oʻldirishga uringan terrorchilik tashkilotini tuzish kabi ayblovlar qoʻyildi. Oʻn olti kishining bu sudlovi (yoki „Trotskiychi-Zinovyevchi terroristik markazi“ning sud jarayoni) Moskva shou sudlaridan biri boʻlib, keyingi shou sudlari uchun zamin yaratdi. Qadimgi bolsheviklar tobora murakkab va dahshatli jinoyatlarni, shu jumladan josuslik, zaharlanish va sabotajni tan olishga majbur boʻlishdi. Boshqa ayblanuvchilar singari, Kamenev ham aybdor deb topildi va 1936-yil 25-avgustda otib oʻldirilgan. Uning jasadining taqdiri nomaʼlum. 1988-yilda qayta qurish davrida Kamenev, Zinovyev va uning ayblanuvchilari Sovet Ittifoqi Oliy sudi Harbiy kollegiyasi tomonidan rasman reabilitatsiya qilindi.

## Oila taqdiri
Kamenev qatl etilganidan keyin uning qarindoshlari ham xuddi shunday taqdirga duch kelishdi. Kamenevning ikkinchi oʻgʻli Yu. L. Kamenev, 1938-yil 30-yanvarda 17 yoshida qatl etilgan. Uning toʻngʻich oʻgʻli Harbiy havo kuchlari zobiti A. L. Kamenev 1939-yil 15-iyulda 33 yoshida qatl etilgan. Uning birinchi rafiqasi Olga 1941-yil 11-sentyabrda Kristian Rakovskiy, Mariya Spiridonova va boshqa 160 nafar taniqli siyosiy mahbuslar bilan birga Oryol yaqinidagi Medvedev oʻrmonida qatl etilgan. Faqat uning kenja oʻgʻli Vladimir Glebov Stalin qamoqxonalari va mehnat lagerlarida 1994-yilgacha yashab omon qoldi.

## Izohlar
 

## Manbalar

## Adabiyot

* Korni, Frederik C., ed. *Trotskiyning muammosi: 1924-yildagi „adabiy munozara“ va bolsheviklar inqilobi uchun kurash.* (Chikago: Haymarket kitoblari, 2017).
* Debo, Richard Kent. „Litvinov va Kamenev – favqulodda elchilar: Sovet Ittifoqining chet eldagi vakolatxonasi muammosi“. *Slavyan sharhi* 34.3 (1975): 463-482. onlayn
* Isaak Deutscher . *Stalin: siyosiy biografiya* (1949)
* Isaak Deutscher . *Paygʻambar qurollangan: Trotskiy, 1879-1921* (1954)
* Isaak Deutscher . *Paygʻambar qurolsiz: Trotskiy, 1921-1929* (1959)
* Haupt, Jorj va Jan-Jak Mari. *Rossiya inqilobi yaratuvchilari: Biografiyalar* (Routledge, 2017).
* Kotkin, Stiven. *Stalin: Kuch paradokslari, 1878-1928* (2015) parchasi
* Lih, Lars T. „Toʻliq qurollangan: 1917-yil mart oyida Kamenev va Pravda“. *NEP davri: Sovet Rossiyasi 1921–1928,* 8 (2014), 55–68 (2014). onlayn
* Quvurlar, Richard. *Rossiya bolsheviklar tuzumi ostida* (2011)
* Pogorelskin, Aleksis. „Kamenev va dehqon savoli: muxolifatga burilish, 1924-1925“. *Rossiya tarixi* 27.4 (2000): 381–395. onlayn
* Rabinovich, Aleksandr.*Inqilob debochasi: Petrograd bolsheviklari va 1917-yil iyul qoʻzgʻoloni* (1968).
* Volkogonov, Dmitriy. *Lenin.* *Yangi Biografiya* (1994),

## Havolalar

* Marxists.org saytidagi Lev Kamenev arxivi
* Kamenevni sud jarayonida tekshirish, 1936-yil 20-avgust.
* Leon Trotskiy Kamenev va Grigoriy Zinovyev haqida
* 20 Lev Kamenev Newspaper clippings about Lev Kamenev