Ski alpinizm

**Ski alpinizm** – changʻi sporti yoʻnalishi boʻlib, unda sportchi togʻlarga changʻida yoki koʻtarilishning tikligiga qarab changʻini koʻtarib chiqadi, soʻngra changʻida pastga tushadi. Ushbu yoʻnalishda ikki asosiy turdagi jihozlardan foydalaniladi: erkin poshnali telemark changʻilari hamda alp changʻilariga asoslangan changʻilar boʻlib, bunda koʻtarilish vaqtida poshna erkin boʻladi, tushish jarayonida esa mahkamlanadi. Mazkur sport turi hordiq chiqarish maqsadida ham, musobaqa shaklida ham bajarilishi mumkin.

Musobaqaviy ski alpinizmi odatda vaqtga asoslangan poyga ko‘rinishida o‘tkaziladi. Musobaqa murakkab qishki tog‘li hududda belgilangan yo‘nalish bo‘ylab, bir qator nazorat punktlari orqali tashkil etiladi. Ishtirokchilar tog‘ chang‘isi uchun mo‘ljallangan maxsus jihoz va usullardan foydalangan holda, o‘z kuchlari bilan ko‘tarilish va tushishni amalga oshiradilar. Umuman olganda, ski alpinizmi ski touring, telemark, backcountry skiing hamda alpinizm elementlarini birlashtiruvchi faoliyat hisoblanadi.

Ski alpinizmi 2026-yilgi Qishki Olimpiada oʻyinlariga  sport turi sifatida ilk bor dasturga kiritildi.

## Tarixi

1932-yilda Germaniyaning Reyxsver harbiy patrul jamoasi (Giant Mountains hududida) ushbu yoʻnalishning tarixiy rivojida muhim oʻrin tutgan. Harbiy patrul 1924-yilgi Qishki Olimpiada oʻyinlarida rasmiy musobaqa turi sifatida oʻtkazilgan, shuningdek 1928, 1936 va 1948-yillardagi Qishki Olimpiada oʻyinlari namoyish dasturi sifatida tashkil etilgan. Harbiy patrul biatlon sport turining shakllanishiga asos boʻlgan yoʻnalish sifatida qaraladi.

1992–2009-yillarda Yevropa chempionatlari Fransiya, Italiya, Slovakiya, Andorra va Shveysariya changʻi federatsiyalari tomonidan tashkil etilgan Comité International du Ski-Alpinisme de Compétition (CISAC) tomonidan tasdiqlangan. 1999-yilda CISAC Ski alpinizm boʻyicha musobaqalar xalqaro kengashi bilan birlashdi va 2008-yilda International Ski Mountaineering Federation (ISMF) tashkil etildi.

Yevropadan tashqarida xalqaro chempionatlar 2007-yildagi Janubiy Amerika Ski Alpinizmi Chempionati hamda 2007-yildagi Osiyo Ski Alpinizmi Chempionati bilan boshlandi. 2012-yilda oʻtkazilgan Shimoliy Amerika Ski Alpinizmi Chempionati ushbu mintaqadagi birinchi rasmiy chempionat boʻlib, u Amerika Qoʻshma Shtatlari Ski Alpinizmi Assotsiatsiyasi tomonidan tasdiqlangan.

2021-yil iyul oyida Xalqaro Olimpiada Qo‘mitasi ski alpinizmini 2026-yilgi Qishki Olimpiada oʻyinlari dasturiga ixtiyoriy sport turi sifatida kiritilganini eʼlon qildi, bu qaror 2020-yilgi Qishki Yoshlar Olimpiada oʻyinlaridagi muvaffaqiyatli debyutdan soʻng qabul qilindi. 2021-yil oktyabr oyida 2026-yilgi Qishki Olimpiada oʻyinlari tashkiliy qoʻmitasi musobaqalar oʻtkaziladigan joy sifatida Italiyaning Bormio kurorti tanlanganini maʼlum qildi. Shuningdek, mazkur sport turi 2025-yilda Italiya Respublikasining Turin shahrida boʻlib oʻtadigan Qishki Butunjahon Talabalar oʻyinlarida ham ixtiyoriy dastur sifatida rejalashtirilgan.

## Jihozlar

Bogʻlamlar: Ishonchli, yengil va mustahkam boʻlishi lozim.

Botinkalar: Yengil va egiluvchan boʻlishi kerak.

Changʻilar: Kengligi odatda 60–90 mm oraligʻida boʻladi, bu ogʻirlik va samaradorlik oʻrtasida muvozanatni taʼminlaydi. Tor changʻilar yumshoq qorda samaradorligi pastroq, biroq yengilroq boʻladi; keng changʻilar esa qattiq qorda unchalik qulay emas va ogʻirroq hisoblanadi. Yengil changʻilar koʻtarilishni osonlashtiradi. Uzunligi sportchining boʻyiga bogʻliq, ammo odatdagidan biroz qisqaroq changʻi tik hududlarda yengilroq va boshqarish osonroq boʻladi.

Changʻi terilari: Changʻining pastki qismiga mahkamlanadi va qiyalik boʻylab yuqoriga yurishda sirpanib ketmaslik uchun qoʻllaniladi.

Arqon: Ski alpinizmida har doim ham ishlatilmaydi, biroq cho‘qqiga chiqish yoki tushish yo‘li xavfli bo‘lsa, arqon xavfni kamaytirishga yordam beradi. Tanlashda maxsus tog‘ga chiqish uchun mo‘ljallangan arqon bo‘lishi shart; parakord yoki oddiy maishiy arqonlar mos kelmaydi.

Muz tirnoqlari (kramponlar): Qattiq qor va muz ustida yurish hamda ko‘tarilishda yordam beradi. Odatda 10 yoki 12 tishli bo‘ladi va botinkaga uch xil usulda mahkamlanadi: tasma bilan mahkamlanuvchi (strap-on), yarim avtomatik (gibrid) va to‘liq avtomatik (step-in). Strap-on turi deyarli har qanday botinkaga mos keladi; yarim avtomatik turi orqa qismdagi maxsus tirgakka ulanadi; avtomatik turi esa old va orqa maxsus tirgaklarga mahkamlanadi va eng ishonchli, biroq maxsus botinkalarni talab qiladi.

Sayohat bog‘lamlari: Yengil alp turizm yoki telemark bog‘lamlari qo‘llaniladi. Alp turizmida (AT) pin-tipli old qismi eng yengil va ko‘tarilish uchun qulay hisoblanadi.

Qor ko‘chkisidan qutqaruv jihozlari: Mayoq (raqamli uzatkich-qabul qilgich), kamida 2 metr uzunlikdagi zond (probe), qor belkuragi (buklanadigan turlari yengil va qulay), shuningdek qor holatini tekshirish uchun maxsus to‘plam.

Muz bolg‘asi: Tik qor va muzli hududlarda xavfsizlikni ta’minlash uchun ishlatiladi. Uzunligi odatda 60 sm dan oshmaydi, ko‘pincha 50–55 sm tavsiya etiladi.

## Manbalar