Voleybol - Yozgi Olimpiada oʻyinlarida

Voleybol 1964-yildan boshlab erkaklar va ayollar uchun Yozgi Olimpiada oʻyinlari dasturining bir qismi bo‘lib kelmoqda.

Erkaklar turniri joriy etilganidan beri faqat Braziliya, Fransiya, Amerika Qo‘shma Shtatlari va Sobiq Sovet Ittifoqi bir nechta oltin medallarni qo‘lga kiritgan jamoalar hisoblanadi. Erkaklar Olimpiada voleybol turnirining qolgan oltita musobaqasini har biri alohida mamlakat, jumladan Yaponiya, Polsha, Niderlandiya, Rossiya va sobiq Yugoslaviya g‘olib sifatida yakunladi.

Oltin medallar erkaklarnikidan ko‘ra ayollar voleybolida kamroq taqsimlangan; Voleybol bo‘yicha ayollar o‘rtasidagi o‘n oltita Olimpiyada turnirida yettita davlat g‘olib bo‘lgan: Braziliya, Kuba, Xitoy, Yaponiya, Italiya, AQSH va Sobiq Sovet Ittifoqi.

## Tarixi
### Kelib chiqishi
Olimpiada voleybolining tarixini 1924-yilda Parijda bo‘lib o‘tgan yozgi Olimpiada o‘yinlariga borib taqaladi, u yerda u norasmiy namoyish tadbiri bo‘lgan. Biroq, uning Olimpiada dasturiga qo‘shilishi faqat Ikkinchi Jahon urushidan keyin, FIVB va ba’zi qit’a konfederatsiyalarining tashkil etilishi bilan amalga oshirildi. 1957-yilda Bolgariyaning Sofiya shahrida XOQning 53-sessiyasida bunday talabni qo‘llab-quvvatlash uchun maxsus turnir o‘tkazildi. Musobaqa muvaffaqiyatli o‘tdi va sport turi 1964-yilda rasman taqdim etildi. Xalqaro Olimpiada qo‘mitasi 1968-yilgi Olimpiada o‘yinlari uchun voleybolni to‘xtatishga harakat qildi, ammo bu norozilik bilan qarshi olingan.

Voleybol bo‘yicha Olimpiada turniri dastlab oddiy musobaqa bo‘lib, uning formati hali ham Jahon chempionatida qo‘llaniladigan musobaqaga o‘xshash edi: barcha jamoalar bir-biriga qarshi o‘ynashdi va keyin g‘alabalar soni, o‘rtacha va o‘rtacha ball bo‘yicha tartiblangan. Ushbu *raund–robin*' tizimining kamchiliklaridan biri shundaki, medal sovrindorlari o‘yinlar tugashidan oldin aniqlanishi mumkin edi, bu esa tomoshabinlarning qolgan o‘yinlarning natijalariga qiziqishini yo‘qotishlariga olib kelardi.

Ushbu vaziyatni hal qilish maqsadida musobaqa ikki bosqichga bo‘lindi: chorak final, yarim final va finaldan tashkil topgan "yakuniy bosqich" joriy etildi. 1972-yilda yaratilganidan buyon bu yangi tizim voleybol bo‘yicha Olimpiada musobaqalari uchun me’yorga aylandi va odatda „Olimpiada formati“ deb yuritiladi.

O‘yinlarda ishtirok etadigan jamoalar soni 1964-yildan beri barqaror o‘sib bormoqda. 1996-yildan beri erkaklar va ayollar o‘rtasidagi yopiq inshootlarda 12 ta ishtirok etuvchi davlat mavjud. Beshta qit’a voleybol konfederatsiyasining har birida Olimpiada o‘yinlarida ishtirok etadigan kamida bitta milliy federatsiyasi borligi aniqlangan.

### Tadbirlar

### Erkaklar  boʻyicha g‘oliblar
Voleybol bo‘yicha Olimpiada turnirining dastlabki ikkita nashrida Sovet Ittifoqi jamoasi g‘alaba qozondi. 1964-yilda bronza va 1968-yilda kumush, 1972-yilda esa Yaponiya oltin medalni qo‘lga kiritdi. 1976-yilda yangi hujumkor mahoratning joriy etilishi, orqa qatorga hujum qilish Polshaga Sovetlar ustidan juda qattiq besh qatorli musobaqada g‘alaba qozonishga yordam berdi. 1980-yilda erkaklar voleybolining eng kuchli jamoalarining aksariyati Sharqiy blogga tegishli edi, shuning uchun 1980-yilgi Yozgi Olimpiada o‘yinlariga Amerika boshchiligidagi boykot ushbu voqealarga ayollarnikiga qaraganda katta ta’sir ko‘rsatmadi. Sovet Ittifoqi Bolgariya ustidan 3:1 hisobida g‘alaba qozonib, uchinchi Olimpiada oltin medalini qo‘lga kiritdi. 1984-yilda Sovet Ittifoqi boshchiligidagi boykot bilan Qo‘shma Shtatlar finalda Braziliya ustidan osongina o‘tib, G‘arbiy dunyoda o‘zining yangi voleybol yetakchiligini tasdiqladi. O‘sha nashrda kichik davlat Italiya o‘zining birinchi medalini qo‘lga kiritdi, biroq keyingi o‘n yilliklarda Italiya voleybolda yetakchi o‘rinni egalladi. 1988-yilgi finalda AQSH va Sovet voleybol jamoalari o‘rtasida uzoq kutilgan qarama-qarshilik yuzaga keldi: kuchli o‘yinchilar Karch Kiraly va Stiv Timmons Qo‘shma Shtatlarni ikkinchi oltin medalga harakat qilishdi va masalani amerikaliklar foydasiga hal qilishdi.

1992-yilda Braziliya birinchi Olimpiada chempionati uchun favoritlar Birlashgan jamoa, Niderlandiya va Italiyani mag‘lub etdi. Ron Zwerver va Olof van der Meulen bilan ikkinchi o‘rinni egallagan Niderlandiya keyingi nashrda Italiya ustidan besh setda g‘alaba qozondi. 1990-yillarda boshqa yirik voleybol musobaqalarida muvaffaqiyat qozongan bo‘lsa-da, Italiya Olimpiadada yaxshi natija ko‘rsatmadi. Vladimir va Nikola boshchiligidagi Serbiya va Chernogoriya terma jamoalari Atlanta shahrida bronza medalini qo‘lga kiritgandan so‘ng, 2000-yilda finalda Rossiyani mag‘lub etib, oltin medalni qo‘lga kiritishdi (1996 va 2000-yillarda ular Serbiya va Chernogoriya nomi ostida o‘ynashgan).

2004-yilda Braziliya finalda Italiyani mag‘lub etib, ikkinchi oltin medalni o‘z rekordiga qo‘shib, 2000-yillarning erkaklar o‘rtasidagi voleybol bo‘yicha superkuchlari rolini tasdiqladi. 2008-yilda Qo‘shma Shtatlar finalda Braziliyani mag‘lub etib, uchinchi oltin medalni qo‘lga kiritdi. Rossiya Italiyani mag‘lubiyatga uchratib, ikkinchi marta bronza medalini qo‘lga kiritdi. 2012-yilgi finalda Rossiya 0:2 hisobidagi durangdan so‘ng qaytdi va braziliyaliklarga uchinchi setdagi 2 o‘yin ochkosidan birortasini ham ishlatishga imkon bermadi. Dmitry Muserskiy 31 ochko to‘pladi, bu finalda Olimpiada o‘yinlari rekordi hisoblanadi. Italiya Bolgariyani mag‘lub etib, bronza medalini qo‘lga kiritdi.

Olimpiadaning oldingi ikki nashrida ikkinchi o‘rinni egallaganidan so‘ng, braziliyaliklar finalda Italiyaga qarshi to‘g‘ridan-to‘g‘ri g‘alaba qozonib, 2016-yilda o‘z uyida o‘ynab, musobaqa tarixidagi uchinchi oltin medalni qo‘lga kiritdilar. Qo‘shma Shtatlar 0:2 hisobida mag‘lub bo‘lib, Rossiya ustidan g‘alaba qozonib, bronza medalini qo‘lga kiritdi.

2021-yilda bo‘lib o‘tgan 2020-yilgi turnirda global COVID-19 pandemiyasi tufayli kechikishga sabab bo‘lgan Fransiyalik Earvin N’Gapeth jamoasi 2016-yilda o‘tkazib yuborgan Rossiya Olimpiada qo‘mitasini mag‘lub etib, birinchi oltin medalni qo‘lga kiritdi. 1988-yilgi bronza medali uchun takroriy o‘yinda Braziliya qo‘shni Argentina tomonidan mag‘lub bo‘ldi.

Oltin medallar erkaklar voleybolida ayollarnikidan ko‘ra teng taqsimlangan bo‘lib ko‘rinadi: sobiq Sovet Ittifoqi (uchta g‘alaba), Amerika Qo‘shma Shtatlari (uchta) va Braziliya (uchta) turnirda bir martadan ortiq g‘olib chiqqan yagona jamoalardir. Qolgan oltita nashrning har birida boshqa mamlakat g‘olib chiqdi. 1990-yillardan beri erkaklar voleybolining asosiy kuchi bo‘lgan va 1976-yildan beri hech qachon turnirni o‘tkazib yubormagan bo‘lsa-da, Italiya Olimpiada o‘yinlarida oltin medalga ega bo‘lgan yagona voleybol markazi hisoblanadi.

### Ayollar boʻyicha g‘oliblar

1964-yilda voleybol bo‘yicha Olimpiadaning birinchi mezbon mamlakat Yaponiya g‘olib boʻldi. 1968 va 1972-yillarda Sovet Ittifoqi ketma-ket ikkita g‘alabaga erishdi. Janubiy Koreya 1975-yilgi Olimpiada oldi o‘yinlarida Yaponiyani mag‘lub etib, birinchi oltin medalni qo‘lga kiritishi kutilgan edi, ammo Yaponiya 1976-yilda voleybol bo‘yicha ayollar superkuchlari maqomini yo‘qotgunga qadar yana so‘nggi Olimpiada oltinini qo‘lga kiritdi.

1992-yilda Olimpiada tarixida yangi kuch paydo bo‘ldi: Birlashgan jamoa nomi ostida tashkil etilgan sobiq Sovet Ittifoqi davlatlari birlashgan jamoani tuzishni tanladilar. Oltin medal uchun o‘yinga osonlikcha erishdilar, ammo o‘sib borayotgan Kuba jamoasining kuchli o‘yinini bartaraf eta olmadilar. Super yulduzlari Mireya Luis va Regla Torres boshchiligidagi Kuba oxir-oqibat 1996 va 2000-yillarda mos ravishda Xitoy va Rossiyaga qarshi oltin medalni qo‘lga kiritib, Olimpiada o‘yinlarida ketma-ket g‘alaba qozonish bo‘yicha rekord o‘rnatadi.

2004-yilda yana Xitoy g‘olib bo‘ldi. Ikkinchi o‘rinni Rossiya egalladi, u juda qiyin va dramatik yarim final o‘yinida Braziliyani mag‘lub etdi va to‘rtinchi setda 1:2, 19:24 hisobida mag‘lub bo‘ldi.

2008-yilda Braziliya nihoyat finalda AQShni mag‘lub etib, oltin medalni qo‘lga kiritdi va musobaqada faqat bitta setda mag‘lub bo‘ldi. Xitoy Kubani mag‘lub etib, bronza medalini qo‘lga kiritdi. 2012-yilda Braziliya finalda yana bir bor Qo‘shma Shtatlarni mag‘lub etib, ikki karra oltin medalni qo‘lga kiritdi. Yaponiya Janubiy Koreyani mag‘lub etib, bronza medalini qo‘lga kiritishga muvaffaq bo‘ldi.

2016-yilda Braziliya terma jamoasi yana bir bor chempionlikni qo‘lga kiritish uchun saralangan bo‘ldi va shu tariqa Kubaning 1992-2000-yillar oralig‘idagi ketma-ket uchta oltin medalini tenglashtirdi. Dastlabki bosqichdagi barcha o‘yinlarda set qoldirmasdan g‘alaba qozonganidan so‘ng, jamoa chorak finalda tay-brekda xitoylik yosh jamoani hayratda qoldirdi. Xitoy oltin medal uchun bahsda Serbiyani to‘rt setda mag‘lub etib, Olimpiada tarixidagi uchinchi chempionlikni qo‘lga kiritdi. Bu jarayonda Lang Ping 1984-yilda Los-Anjelesda o‘yinchi sifatida oltin medalni qo‘lga kiritgan va Rio-de-Janeyroda murabbiy sifatida bu muvaffaqiyatini takrorlagan birinchi odam bo‘ldi. Shuningdek, Xitoy dastlabki bosqichda uchta o‘yinda mag‘lub bo‘lganidan so‘ng Olimpiadada g‘olib chiqqan birinchi jamoaga aylandi. Qo‘shma Shtatlar Gollandiyani 3:1 hisobida mag‘lub etib, bronza medalini qo‘lga kiritdi.

2020-yilgi o‘yinlarning o‘n beshinchi mavsumida Qo‘shma Shtatlar Braziliya bilan to‘rt marta uchinchi final uchun to‘qnash keldi, faqat bu safar ular uzoq davom etgan chempionlik qashshoqligini yengdi. Shunday qilib, amerikaliklar ayollar turnirida Braziliya, Xitoy, Kuba, Yaponiya va sobiq Sovet Ittifoqidan keyin g‘olib chiqqan oltinchi davlat bo‘ldi. Serbiya Janubiy Koreyani ortda qoldirib, bronza medalini qo‘lga kiritdi.

## Raqobat formulasi
Voleybol bo‘yicha Olimpiada turniri juda barqaror musobaqa formulasini o‘z ichiga oladi. Quyidagi qoidalar amal qiladi:
### Saralash
* Har bir musobaqada 12 ta jamoa ishtirok etadi.
* Mezbon davlatlar har doim oldindan roʻyxatda hisoblanadi.
* Ikki jamoa erkaklar va ayollar o‘rtasidagi Jahon chempionatiga yo‘llanma oladi (ushbu raqam 2016-yilgi Yozgi Olimpiada o‘yinlari oldidan uchtadan qisqartirilgan).
* Beshta jamoa qit’a saralash turnirlari g‘olibi sifatida yo‘llanma oladi.
* Qolgan to‘rtta o‘rin jahon saralash turnirlarida hal qilinadi.

### Musobaqa formati
* Saralash bosqichi deb ataladigan birinchi bosqichda jamoalar FIVB Jahon reytingi bo‘yicha reytingga ega bo‘ladi va keyin esa serpentine tizimi yordamida oltita jamoadan iborat ikkita guruhga bo‘linadi. Mezbon davlat har doim 1-o‘rinda turadi.
* Saralash bosqichida har bir jamoa o‘z fondidagi barcha boshqa jamoalarga qarshi bitta o‘yin o‘tkazadi. Har bir guruhdagi eng yaxshi to‘rtta jamoa oldinga chiqadi, qolgan ikkitasi musobaqani tark etadi.
* Odatda final deb ataladigan ikkinchi bosqichda jamoalar chorak final, yarim final va finalda o‘ynaydi.
* Final bosqichi uchun bahslar saralash bosqichida olingan natijalar asosida tashkil etiladi. Har bir guruhdagi eng yaxshi to‘rtta jamoa A1, A2, A3, A4 (A guruhi) va B1, B2, B3, B4 (B guruhi) bo‘lsin. U holda chorak final: A1xB4; A2xB3; A3xB2; A4xB1.
* Chorak final g‘oliblari yarim finalni quyidagicha o‘tkazishadi: (A1/B4) x (A3/B2); (A2/B3) x (A4xB1).
* Finalda yarim final g‘oliblari oltin uchun, mag‘lublar esa bronza uchun o‘yin o‘tkazadilar.
* Turnirda juda qattiq tarkib cheklovlari mavjud: faqat o‘n ikki o‘yinchiga ruxsat beriladi va jarohat olgan taqdirda ham almashtirishga ruxsat berilmaydi.

## Erkaklar turnirlari
### Natijalar qisqacha mazmuni

### Medal jadvali

### Ishtirok etuvchi davlatlar
;Afsona
* – Chempionlar
* – Ikkinchi o‘rin
* – Uchinchi o‘rin
* – Toʻrtinchi o‘rin
* – Kirilmadi / Tasdiqlanmadi
* – Mezbon
*= – Bu reytingda bittadan ortiq jamoa tenglashdi
*Q – Kelgusi turnirga yo‘llanma oldi

## Ayollar turnirlari
### Natijalar qisqacha mazmuni

### Medal jadvali

### Ishtirok etuvchi davlatlar
;Afsona
* – Chempionlar
* – Ikkinchi o‘rin
* – Uchinchi o‘rin
* – Toʻrtinchi o‘rin
* – Kirilmadi / Tasdiqlanmadi
* – Mezbon
*= – Bu reytingda bittadan ortiq jamoa tenglashdi
*Q – Kelgusi turnirga yo‘llanma oldi

## Jami medallar jadvali
Eskirgan NOClar *kursiv* bilan ko‘rsatilgan.

Manbalar:

## Nashr bo‘yicha eng qimmat o‘yinchi

### Erkaklar
*1984 – 
*1988 – 
*1992 – 
*1996 – 
*2000 – 
*2004 – 
*2008 – 
*2012 – 
*2016 – 
*2020 – 
*2024 – 

### Ayollar
*1984 – 
*1988 – 
*1992 – 
*1996 – 
*2000 – 
*2004 – 
*2008 – 
*2012 – 
*2016 – 
*2020 – 
*2024 – 

## G‘alaba va mag‘lubiyat qaydlari
### Erkaklar turniri

### Ayollar turniri

## Eslatmalar

## Manbalar

## Havolalar

*Fédération Internationale de Volleyball – Rasmiy vebsayt
*Olympic Volleyball History– Barcha turnirlar bo‘yicha to‘liq natijalar.
*International Olympic Committee – Rasmiy vebsayt