open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piennes

**Piennes** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meurthe-et-Moselle departamenti Briey tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
2416 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 514,0 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 4,7&nbsp;km2. Dengiz sathidan 277 – 326 m balandlikda joylashgan.
Abainville

**Abainville** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Commercy tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
334 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 24,0 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 13,9&nbsp;km2. Dengiz sathidan 282 – 388 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Abaucourt-Hautecourt

**Abaucourt-Hautecourt** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Verdun tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
111 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,9 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 9,3&nbsp;km2. Dengiz sathidan 210 – 251 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Beaulieu-en-Argonne

**Beaulieu-en-Argonne** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Bar-le-Duc tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
31 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 0,7 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 42,0&nbsp;km2. Dengiz sathidan 146 – 301 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Charny-sur-Meuse

**Charny-sur-Meuse** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Verdun tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
523 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 41,8 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 12,5&nbsp;km2. Dengiz sathidan 185 – 293 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Ippécourt

**Ippécourt** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunadir. Meuse departamenti Bar-le-Duc tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
93 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 8,4 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 11,1&nbsp;km2. Dengiz sathidan 244 – 306 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Juvigny-en-Perthois

**Juvigny-en-Perthois** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommunasi. Meuse departamenti Bar-le-Duc tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
141 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 22,4 nafar kishi toʻgʻri keladi.

## Geografiyasi
Maydoni – 6,3&nbsp;km2. Dengiz sathidan 232 – 297 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Menaucourt

**Menaucourt** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Bar-le-Duc tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
252 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 40,0 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 6,3&nbsp;km2. Dengiz sathidan 227 – 376 m balandlikda joylashgan. Eng yain Atlantika okeani. Golfstrim iliq oqimi tufayli havo massasi issiq va yomg'irli bo'lib turadi 

## Manbalar
Montfaucon-d'Argonne

**Montfaucon-d'Argonne** Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Verdun tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
358 nafar aholi istiqomat qiladi (2008). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 12,8 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 24,5&nbsp;km2. Dengiz sathidan 198 – 338 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Sassey-sur-Meuse

**Sassey-sur-Meuse** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Verdun tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
112 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 25,5 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni – 4,4&nbsp;km2. Dengiz sathidan 169 – 297 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Saulvaux

**Saulvaux** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Commercy tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
133 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 6,3 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 21,0&nbsp;km2. Dengiz sathidan 270 – 402 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Saulx-lès-Champlon

**Saulx-lès-Champlon** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Verdun tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
124 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 15,3 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 8,1&nbsp;km2. Dengiz sathidan 211 – 238 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Seigneulles

**Seigneulles** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Bar-le-Duc tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
191 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 16,5 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 11,6&nbsp;km2. Dengiz sathidan 237 – 322 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Seuil-d'Argonne

**Seuil-d'Argonne** Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Bar-le-Duc tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
495 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 19,2 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 25,8&nbsp;km2. Dengiz sathidan 154 – 218 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Verdun (Meuse)

**Verdun** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Meuse departamenti Verdun tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
19.252 nafar aholi istiqomat qiladi (2008). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 633,0 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 31,0&nbsp;km2. Dengiz sathidan 194 – 330 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Aboncourt (Moselle)

**Aboncourt** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Moselle departamenti Thionville-Oost tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
351 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 59,5 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 5,9&nbsp;km2. Dengiz sathidan 192 – 315 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Achen

**Achen** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Moselle departamenti Sarreguemines tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
938 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 77,5 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 12,1&nbsp;km2. Dengiz sathidan 225 – 336 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Ajoncourt

**Ajoncourt** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Moselle departamenti Château-Salins tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
101 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 29,7 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 3,4&nbsp;km2. Dengiz sathidan 187 – 227 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Amanvillers

**Amanvillers** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Moselle departamenti Metz-Campagne tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
1934 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 199,4 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 9,7&nbsp;km2. Dengiz sathidan 245 – 362 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Gaaga

**Gaaga** — Niderlandiyadagi shahar, Shimoliy dengiz sohilidagi port (Sxeveningin avanporti). Qirol saroyi va hukumat qarorgohi. Janubiy Gollandiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi - 444 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan 685 ming kishi). Kanallar, avtomobil va temir yoʻl tarmoqlari orqali Reynning quyi okimidagi Rotterdam porti bilan, rasmiy poytaxt Amsterdam va mamlakatning boshqa shaharlari bilan bogʻlangan. Gaaga— asosan maʼmuriy va siyosiy markazdir. Shahar dastlab 11-asrga oid tarixiy manbalarda tilga olingan. Gaaga 16-asr oxiridan General shtatlarning majlis oʻtkazadigan joyi va 17-asr boshidan hukumat qarorgohi. Gaagada BMTning Xalqaro sudi, Xalqaro hakam (betaraf vakil)lar sudining Doimiy palatasi, Xalqaro huquqiy hujjatlar byurosi va b. joylashgan. Gaagada muhim tarixiy hujjatlar qabul qilgan bir qancha xalqaro konferensiyalar boʻlib oʻtgan (qarang: Gaaga konvensiyalari). Transport yoʻllari tuguni. Gaagada radio va teleapparatura, elektron asboblar va telegraf apparaturasi ishlab chiqariladigan yirik sanoat korxonalari, shahar chetida aviatsiya zavodlari, kemasozlik, choʻyan quyish korxonalari bor. Oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari koʻp. Yogʻoch, oyna kabi materiallardan badiiy buyumlar tayyorlanadi.

Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan Ridderzal (13-asr), Tribunal (13-asr) va b. saqlangan. Gaagada Qirollik nafis sanʼat akademiyasi, Mauritsxeys (Qirollik rasmlar galereyasi) Munitsipal muzeyi, pochta, kiyimlar, xalqaro matbuot muzeylari, statistika instituti bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brazilia (shahar)

**Braziliya** () — Braziliya poytaxti (poytaxt rasman 1960-yil 21-aprelda Rio de Janeyrodan shu shaharga koʻchirilgan). Mamlakatning markazida, Braziliya yassitogʻligida, qariyb 1200 m balandlikda, sunʼiy suv omborining sohiliga qurilgan. Aholisi 1,8 mln. kishi (1996). Shahar atrofi bilan birga Federal (poytaxt) okrug qilib alohida maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan, aholisi 2,9 mln. kishi (1992). Qishda oʻrtacha temperatura 19°, yezda 22°. Yiliga 1300&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Transport yoʻllari tuguni. Xalqaro miqyosdagi aeroport bor. B. ayrim poytaxt shaharlar (Kanberra, Bonn, Vashington, Islomobod) kabi faqat maʼmuriy poytaxt boʻlib, sanoat korxonalari deyarli yoʻq. Faqat oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalarigina ishlab turibdi. B.da prezident qarorgohi va kanselyariyasi, Milliy kongress va Oliy sud, ministrliklar kabi hukumat muassasalari joylashgan. Shahar Braziliya Konstitutsiyasining poytaxtni mamlakatning geografik markaziga yaqin joyga koʻchirish toʻtrisidagi maxsus bandini ijr’o qilish maqsadida 1957-yildan qurila boshladi. Shahar qiyofasi samolyot shaklida loyihalashtirib qurilgan. B. bosh rejasi meʼmor L. Kosta tomonidan ishlangan. Uch hokimlik maydonida maʼmuriy va jamoat binolari joylashgan. B.da universitet bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaaga konvensiyalari

**Gaaga konvensiyalari** - 1) Gaaga shaharida oʻtkazilgan 1- va 2- tinchlik konferensiyalarida (1899 va 1907) urush olib borish qonun-qoidalari toʻgʻrisidagi xalqaro konvensiyalar. 1-Gaaga konferensiyasida (1899) Buyuk Britaniya, AQSH, Germaniya, Fransiya, Italiya, Yaponiya, Skandinaviya mamlakatlari, jami 27 davlat vakillari qatnashib, jumladan xalqaro nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish, urush paytida tinch aholini himoya qilishga, harbiy asirlar, yaradorlar va bemorlarni joylashtirishga oid qoidalar ishlab chiqilgan. 2-Gaaga konferensiyasida (1907) 44 davlat vakillari betaraf davlatlarning burch va huquqlari, harbiy harakatlarni boshlash va urushda dengiz kuchlari tomonidan dushman hududini bombardimon qilish tartiblari, zaharlaydigan gazlarni ishlatmaslik va b. toʻgʻrisida kelishib olingan; 2) harbiy toʻqnashuv roʻy bergan holatda madaniy boyliklarni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi 1954-yil konvensiyasi; 3) xalqaro xususiy huquq boʻyicha 1902—05, 1954, 1955, 1956, 1961-yillarda tuzilgan va b.konvensiyalar.

## Yana qara

* BMT

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gabardin

**Gabardin** (frans. gabardine, asl maʼnosi — uzun kamzul) — jun gazlama. Mayin qoʻy junidan toʻqiladi. Arkok va tanda iplarining oʻziga xos (sarja usulida) oʻrilishi tufayli G. sirtida 60—70° kiya yoʻnalgan boʻrtma yoʻl (chivik hosil boʻladi. G. dan bahor va kuzda kiyiladigan mavsumbop yengil paltolar, ayollar kostyumi va harbiy (zobit)lar kiyim-boshi tikiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gabarit

**Gabarit** (frans. gabarit) — binolar, vagonlar, kemalar, koʻpriklar, mashinalar, tunellar va b.ning tashqi va ichki chegaraviy qiyofasi; eng katga tashqi va ichki oʻlchamlari (uzunligi, balandligi, eni, kulochi). Mas, tunnellar va koʻpriklarning oʻlchamlari transport vositalari, kemalarning bemalol va xavfsiz oʻtib ketishini taʼminlashi lozim. Binolar, inshootlar, qurilmalarning temir yoʻl iziga yakinlik G.i avtomobil va avtopoyezdlarning standart boʻyicha ruxsat etiladigan G.i va b. farqlanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fritz Haber

**Fritz Haber** (1868.9.12, hozirgi Vrotslav, Polsha — 1934.29.1, Bazel) — nemis anorganik kimyogari. Karlsrue Oliy texnika maktabi professor (1898-yildan). Berlin fizik-kimyo va elektrokimyo instituti direktori (1911—13). Asosiy ishlari ammiakning kimyo-texnologiyasi va elektrokimyoga bagʻishlangan. Yarim sanoat qurilmasida ilk bor suyuq ammiak olgan. Nitrobenzolning elektrokimyoviy qaytarilishi natijasida anilin hosil boʻlishini oʻrgangan (1900). Eritmalarning rN ini oʻlchashda qoʻllaniladigan shisha elektrodni kashf etgan (1909). Nobel mukofoti laureata (1918).

## Manbalar
Gabion

**Gabion** (ital. gabbione — katta katak) — tosh toʻldiriladigan sim toʻr yashik; daryo qirgʻoklarini yuvilib ketishdan asrash, suv oqimini rostlash va mustahkamlash inshootlari qurishda foydalaniladi. Odatda, uz. 3–5 m, eni va bal. 1 m atrofida, toʻr simining yoʻgʻonligi 1–6&nbsp;mm boʻladi. Suvda oqib keladigan toshlar G. simlarini qirqib yubormasligi uchun chetlariga yirik toshlar solinadi. G. ning usti baʼzan sement bilan suvaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gabitus

**Gabitus** (lotincha habitus — qiyofa, koʻrinish) — 1) organizmlarning tashqi qiyofasi, qaddi-qomatning umumiy koʻrinishini ifoda etuvchi belgilar majmui; 2) kristallarning tashqi koʻrinishi, qiyofasi. G. uzunchoq prizma, piramida va kub shaklida boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jean Gabin

**Jean Gabin** (haqiqiy ismi **Jan Aleksi Monkorje**) (1904.17.5, Meriyel — 1976.15.11, Parij) — fransuz aktyori va qoʻshiqchisi. Kinoda 1930-yildan faoliyat koʻrsatgan. Ekranga demokratizm ruhini, erkinlik, inson shaxeiga hurmat, ehtirom tuygʻularini olib kirdi. „Kun boshlanmoqda“, „Malapaga devorlari ostida“, „Davrimiz zoʻravonlari“, „Tun — mening podsholigim“, „Oʻljaga tegmang“, „Arximed, daydi“, „Mushuk“, „Parij orqali“ kabi filmlarda bosh rollarni ijro etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar
*
Dennis Gabor

**Dennis Gabor** (1900. Budapesht – 1979) – venger fizigi, golografiya asoschisi. 1927-yildan Germaniyada, 1934-yildan Buyuk Britaniyada, 1967-yildan AQShda. Golografiyaning umumiy nazariyasini ishlab chiqqan (1948-1951) va dastlabki gologrammalarni hosil qilgan, birinchi golografik mikroskopni yaratgan. Ilmiy ishlari elektronika, optika, axborotlar nazariyasi, aloqa nazariyasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1971).

## Manbalar
Gaborone

**Gaborone** — Botsvana davlatining poytaxti. Mamlakatning janubi-sharqida, Mozambik va Janubiy Afrika Respublikasining port shaharlariga boradigan temir yoʻl yonida joylashgan. Aholi soni 134 ming kishini (1990-yillar oʻrtalari) tashkil etadi. Gabrone mamlakatning savdo-sotiq shahri hisoblanadi. Aholisining koʻp qismi qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Oziq-ovqat sanoati korxonalari, aeroport hamda bir nechta universitetlari mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gabrlar

**Gabrlar** (fors.) — 1) asosan oʻrta asrlarda nomusulmonlarning musulmonlar orasidagi nomi. 2) Eronda zardushtiylikka eʼtiqod qiluvchilar. Arab istilolaridan soʻng Hindistonga koʻchib ketgan G.ning hozirgacha yashayotgan avlodlari u yerda forslar deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gabrovo

**Gabrovo** — Bolgariyadagi shahar. Yantra daryosining ikkala sohilida, Stara-Planina togʻlaridagi Shipka dovoni yaqinida joylashgan. Aholisi 83 ming kishi (1990). Mashinasozlik (toʻqimachilik sanoati uchun mashinalar, radioelektronika) sanoati rivojlangan. Toʻqimachilik, shu jumladan trikotaj va koʻn poyabzal sanoatining yirik markazi. Oziq-ovqat, mebel i. ch. korxonalari, yumor va satira uy-muzeyi bor. Har yili xalqaro yumor festivallari oʻtkaziladi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gabronemoz

**Gabronemoz**, gabronematoz — toq tuyoqli hayvonlar, asosan, otlarda Habronema turkumiga mansub nematodalar qoʻzgʻatadigan gelmintoz kasalliklar. Hamma joyda, ayniqsa Yer yuzining jan. zonalarida tarqalgan. G. kuzgʻatuvchilari mayda nematodalar (uz. 8–12&nbsp;mm) oraliq xoʻjayinlar (asosan pashshalar, koʻproq vizildoq pashshalar) ishtirokida rivojlanadi. Yetuk parazitlar meʼdada joylashib, uning shilliq kavatini shikastlaydi, bezlarning atrofiyaga uchrashiga sabab boʻladi. Lichinkalari teri va oʻpkada yaralar hosil qiladi. Kasal hayvonlarda kataral gastroenteritlar, ozib ketish kuzatiladi. Meʼda G.ini davolashda uglerod xlorid (SS12) va yod eritmasi ishlatiladi. Teri yaralari G.ida 2—3% tripan yashili eritmasi bilan ishlov beriladi.

Oldini olish: pashshalarga qarshi kurash.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gabsburglar

**Gabsburglar** (Habsburger) — Avstriyada hukmronlik qilgan sulola (1282-yildan gersoglar, 1453-yildan ertsgersoglar, 1804-yildan Avstriya imperatorlari).

1526-yil Chexiya va Vengriyani (u yerlarda qirol deb atalganlar) va b. hududlarni qoʻshib olib koʻp millatli ulkan davlatni (1867—1918-yillarda Avstriya-Vengriya) monarxlari boʻlganlar. Gabsburglar „Muqaddas Rim imperiyasi“ imperatorlari (1438—1806-yillarda doimiy ravishda, 1742—45-yillardan tashqari), shuningdek Ispaniya qirollari (1516—1700) ham edilar. Asosiy vakillari: Karl V, Filipp II (Ispaniyada), Mariya Tereziya, Iosif II, Frans Iosif I. Gabsburglar ijtimoiy taraqqiyot dushmanlari, Yevropa xalqlarining milliy ozodlik harakatlarini boʻgʻuvchilar sifatida tarixda nom qoldirishgan. Avstriya-Vengriya imperiyasi tarkibiga kirgan oʻlkalarda mustamlakachilik siyosatini yuritganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavayi (maʼnolari)

**Gavayi**:

* Gavayi - {{AQSh Shtati
 |      Shtat_nomi = Hawaii
 |      Shtat_nomi_o`zbekcha = Gavayi
 |      Bayrog` = Flag of Hawaii.
* Gavayi (yarim orol) — Tinch okeandagi Gavayi arxipelagidagi eng yirik orol.
* Gavayi (shtat) — AQSH shtati.
Gavayi (yarim orol)

**Gavayi** — Tinch okeandagi Gavayi arxipelagidagi eng yirik orol. Mayd. 10,4 ming km. Birlashib ketgan bazalt qalqonli beshta vulkan: Mauna-Kea (4205 m), Mauna-Loa (4170 m), Xuala-Lai (2521 m), Koxala (1678 m) va Kilauea (1247 m) dan iborat. Mauna-Loa va Kilauea — harakatdagi vulkanlar. Iqlimi tropik dengiz iqlimi, shim.-sharqiy yon bagʻirlari juda sernam (yiliga 3600&nbsp;mm yogʻin yogʻadi). Togʻ yon bagʻirlari ananas, shakarqamish va b. tropik oʻsimliklar plantatsiyalari bilan band. Eng yirik shahri — Xilo. G.da milliy park va vulkanologiya rasadxonasi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gabr qalʼa

**Gabr qalʼa**, Gavr qalʼa — Urta Osiyodagi qad. qalʼalar harobasi. Islom dini tarqalgunga qadar (8-asr) Oʻrta Osiyo aholisi otashparastlik (zardushtiylik) diniga eʼtiqod qilgan boʻlib, ularni "gabr" yoki "mugʻ" deb ataganlar. Gabrlar xoʻjalik va harbiy mudofaa uchun koʻplab qalʼa va qoʻrgʻonlar barpo etganlar. Otashparastlarning qalʼa va qoʻrgʻonlari vayronaga aylanib asl nomi yoʻqolib ketgach, aholi oʻrtasida ular "gabr qalʼa" yoki "gabrlar qalʼasi" deb ataladigan boʻlgan.

Hoz. arxeologik qazishlar natijasida Oʻrta Osiyo xududida shunday kalʼalarning oʻnlab qoldiqpari topib oʻrganilgan: 

1) Marv (Turkmanistondagi hozirgi Mari yaqinida) sh.ning eng qad. qismi harobasi, parfiyaliklar yashagan Murgʻob vohasining markazi. Mayd. 3,5 km². Shim. qismida qalʼa qoʻrgʻoni joylashgan. Arxeologik qazishlar paytida metall buyumlar ishlanadigan ustaxonalar, ibodatxona, koʻshk qoldiqlari va tegirmonchilar guzari ochilgan. 8— 9-asr

larga keltanda Marv sh.ning markazi Sulton qalʼaga koʻchib, G.q. arki harobaga aylanadi. Shunga qaramay, kulolchilar mahallasida hayot yana ancha yillar davom etgan. G. q. da 8—9-asrlarga mansub masjid harobasi ham topilgan;

2) Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidagi Sulton Uvays togʻining etagi (Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani)da joylashgan qalʼa harobasi. Qad. Xorazm madaniyatiga aloqador boʻlib, 4-asr

da qurilgan. Mayd. 200×450 m² atrofida. Kushonlar davlatining shim. tomondagi tayanch istehkomi boʻlib, Amudaryoda kemalar qatnovini nazorat qilib turgan. Qalʼa paxsa va xom gʻishtdan tiklangan boʻlib, qalin devor bilan oʻrab olingan; ikki qavatli shinakxonalarga ega bir necha minorasi bor. Qazish paytida uy-joy qoldiqlari, devorlari nakshlangan zal, tosh poydevorli ustunlar qoldigʻi va haykallar topilgan;

3)Chirmanyob kanalining quyi qismi (Turkmanistonning Toshhovuz viloyati)da joylashgan qad. Xorazm madaniyatiga oid qalʼa harobasi. Mil. av. 1-asrda qurilgan. Mayd. 450×125 m². Bu yer qadimda obod voha boʻlib, dovon oʻzanida suv qurigandan keyin harobaga aylangan. 5—6-asrlarda Xorazm hukmdorlari G.q.ning bir qismini yangidan tiklab, undan harbiy istexkom sifatida foydalanganlar. Aholi quduqlardan ham foydalangan. G. q. tepaligining ustida 3—4-asrlarga mansub ark qoldigʻi hozirgacha saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Tolstoye S. P„ Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964.

## Havololar
*1) Gäwürgala turkmancha Vikipediyada
Gabriyel Jak Anj

**Gabriyel Jak Anj** (1698.27.10 – Parij – 1782.4.1) – fransuz meʼmori. 18-asr klassitsizm asoschilaridan biri. 1742 y.dan qirolning birinchi meʼmori va meʼmorlik akademiyasining prezidenti. G. loyihasi asosida qurilgan binolar aniq va yorqin shakldaligi, bezaklarining nafisligi bilan ajralib turadi Versaldagi Kichik Trianon (1762—64), Parijdagi Lyudovik XV maydoni (hoz. Totuvlik maydoni) loyihasi va qurilishi (1753—75) va b.ning muallifi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavayi antitsikloni

**Gavayi antitsikloni** - atmosferaning doimiy taʼsir markazi. Tinch okeanning shim. qismidagi subtropik va tropik kengliklardagi subtropik antitsiklon. Baʼzi sinoptik jarayonlarda ikkita, gohida uchta alohida G.a. kuzatiladi. Markazi Gavayi o.laridan shimolroqda; tarmogʻi Osiyo sohillari tomon uzoqqa choʻzilgan. G.a. markazida havo bosimi yanvar da 1022 gPa dan, iyulda 1026 gPa dan yuqori boʻladi. G.a. koʻrsatilgan hududlarda keng va shiddatli, iliq va kamharakatchan antitsiklonlarning ustivor mavjudligi natijasida vujudga keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavayi orollari

Gavayi orollari, Sandvich orollari – Tinch okeandagi arxipelag. Orollar 3600 km ga choʻzilgan 24 ta vulqon orolidan iborat. Balandligi 4205 m. (Mauna-Kea uchgan vulqoni). Eng yirik orollari: Gavayi (yarim orol)Gavayi, Maui, Molokai, Oaxu va boshqa Harakatdagi vulqon vulkanlar koʻp. Iqlimi tropik dengiz iqlim. Eng issiq oy – avgustning oʻrtacha temperaturasi 21— 25 °C, fevralniki 18—2°C. Oʻrtacha yillik yogʻin 3500–4000 mm. Daryolari kalta. Tuprogʻi qizil, qizil-qoʻngʻir, togʻlarda togʻ-oʻrmon qoʻngʻir tuproq. Nam tropik oʻrmonlar, quruq yon bagʻirlar esa savanna va butazorlar bilan qoplangan. 90% oʻsimligi endemiklar hisoblanadi. Turizm va dam olish zonasi; iqlim kurortlari mavjud. Shaharlari: Xilo va Gonolulu. Orollari: Gavayi, Oaxu, Maui, Kauai, Nixoa, Neker, Lesyanskiy oroli, Meduey orollari kiradi. Gardner qoyalari bor. Atollari: Perl-end-Xermes, Kure, Jonston mavjud. AQShdan 3700 km gʻarbda, AQShga tegishli hudud boʻladi. Okeaniyaning shimolida joylashgan. AQSh hukumati tomonidan tashkillashtirilgan hudud. Gavayi orollari AQSh tarkibiga kiradi, ammo uning hududi hisoblanmaydi, AQSh bilan korporatsiyasilashmagan hudud.

## Yana qarang
* Gavayi orollari geografiyasi
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavayi tili

**Gavayi tili** — gavayiliklar tili. Gavayi o.larida tarqalgan polineziya tillaridan biri. Yevropaliklar hamda shim. amerikaliklar kelgunga qadar orol aholisi faqat shu tilda soʻzlashgan. G.t.boy ogʻzaki adabiy ijodga ega boʻlgan, ammo 19-asr 1-yarmidan unutila boshlagan. G.t. 19-asr 1-yarmidan lotin alifbosiga moslangan va bu yozuvda birinchi gaz. chiqadi (1834). Gavayi o.la-rining AQSH tomonidan anneksiya qilingani tufayli (1898) G.t.da faqat orolning polinez aholisining avlodlari — gavayilik etnik guruhlar va ularning kupchiligini tashkil etgan metislar (175 ming kishi; 1992) kundalik turmushda soʻzlashadilar, xolos. Hoz. gavayiliklarning aksariyat qismi ingliz tilida soʻzlashadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavayiliklar

**Gavayiliklar** - xalq, Gavayi orollari (AQSH)ning tub aholisi. 170 ming kishi (1992). Gavayi tilida soʻzlashadi. Dindorlari — protestantlar va katoliklar. Antropologik jihatdan polineziya irqita kiradi. G.ning ajdodlari qad. davrlarda Jan.Sharqiy Osiyodagi Taiti o.dan koʻchib kelishgan. G. asosan dehqonchilik va baliqchilik bilan shugʻullanadilar. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavana

**Gavana** yoki **Havana** () &ndash; Kubaning poytaxti hamda La Habana provinsiyasining maʼmuriy, muhim iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi. Ushbu shahar Kuba orolining shimoli-gʻarbida, Meksika qoʻltigʻi sohilida joylashgan. Gavana shahar atrofi bilan Katta Gavanani tashkil qiladi. Aholisi esa 2.1 million kishi (2012) ni tashkil etadi.

## Tarixi
Gavanaga 1515-yilda asos solingan. 1592-yildan shahar va Ispaniya gubernatorining qarorgohi. 16-asr oxiridan Gavana Ispaniyaning Antil orollaridagi eng katta porti boʻlib kelmoqda. 1762-yilda Gavanani va butun Kubani inglizlar bosib oldi. 1763-yilda yana ispanlar qoʻliga oʻtdi. 18—19-asrlarda Gavana Antil orollaridagi qullar bozorining yirik markazi boʻldi. 1902-yildan Kuba Respublikasi poytaxti deb eʼlon qilindi.
## Transporti
Gavana mamlakatning eng yirik transport yoʻllari tuguni. Gavana porti orqali Kubaning 3/5 importi va 1/4 eksporti oʻtadi. Shahar asosiy temir yoʻl magistrali va mamlakatni gʻarbdan sharqqa kesib oʻtadigan bosh avtostrada ustida joylashgan. Janubi-gʻarbiy chekkasida José Martí xalqaro aeroporti joylashgan. Gavana mamlakat sanoat mahsulotining qariyb yarmini beradi. Korxonalarning koʻpchiligi esa shahar chetida joylashgan. Toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati koʻproq rivojlangan. Tikuvchilik, metallsozlik, kema remonti, kimyo sanoati korxonalari ham mavjud. Poʻlat quyish, avtoremont, neftni qayta ishlash va b. zavodlar mavjud. Yirik binolari: Milliy kapitoliy, "Gavana Libre" va "Gavana Rivyera" mehmonxonalari. Shuningdek, Gavanadel-Este turar joy rayoni qurilgan.

Gavanada universitet (1728), Fanlar akademiyasi (1962), texnika, qishloq xoʻjaligi, iqdisod, pedagogika institutlari, kutubxonalar, teatrlar bor.

## Ahamiyatli kishilar

Fayl:MartiJohnManuel K TRestauration.jpg|José Martí
|José R. Capablanca
Fayl:RitaA.jpg|Rita Montaner
Fayl:Alicia Alonso 1955.jpg|Alicia Alonso
Fayl:Lezama lima.jpg|José Lezama Lima
Fayl:Celia Cruz 1957 color.jpg|Celia Cruz
Fayl:Camila Cabello nuevo.jpg|Camila Cabello
Fayl:Maria Teresa Mestre.jpg|Maria Teresa, Grand Duchess of Luxembourg
Fayl:Andy Garcia at the 2009 Deauville American Film Festival-01A.jpg|Andy García
Fayl:Gloria Estefan 2009 White House.jpg|Gloria Estefan
Fayl:Dave Lombardo 2009-06-23 8204.jpg|Dave Lombardo


## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar
* Rasmiy turizm vebsayti
Gavana universiteti

**Gavana universiteti** - 1728-yil Kubada tashkil etilgan eng yirik oliy oʻquv yurtidir. Gavana universiteti bir necha marta yopilgan. 1960-yilda qayta tashkil etilgan. Ijtimoiy fanlar, tabiiy fanlar, texnologiya, tibbiyot, iqtisod, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 16 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavar gaz-neft koni

**Gavar gaz-neft koni** - Saudiya Arabistonida joylashgan gaz-neft koni (Fors koʻrfazidagi neft-gazli havzaga mansub). Xufuf sh.dan 20&nbsp;km gʻarbda. Dunyodagi eng yirik kon. 1948-yilda ochilgan. 1951-yildan ishga tushirilgan. Gaz-neft uyumi 1,5–3&nbsp;km chuqurlikda joylashgan. Neftning dastlabki zaxirasi 10,14 mlrd. t, gazniki 1,01 mlrd.m3. Oʻlchami 16—25x230 km, amplitudasi 370 m ga teng koʻtarilmasimon balandlikda joylashgan. 5 ta kichik doʻngliklar bilan murakkablashgan. Uyumlar qubbali qatlamda. Arab jubayla, druma svitalari gaz-neftli ohaktoshlari 1550–2050 m chuqurlikda joylashgan. Gaz uyumi konning jan. chekkasida 3000 m. chuqurlikda perm davri yotqiziqlaridan topilgan. Qalinligi 50 m ga teng kalkarenitli va oolitli ohaktoshlardan tashkil topgan yotqiziqlar neftga juda boy. Qatlamning dastlabki bosimi 22,5 mPa, oʻtkazuvchanligi 800—1500 mD. Neftni zichligi 850–865&nbsp;kg/m3, qovushqoqligi 6,1—6,6 mPa-s. Kondan 322 ta favvora berayotgan burgʻi quduqlaridan gaz va neft olinmoqda. Bir yilda qariyb 280 mln. t neft olinadi. Neft va gaz uzatuvchi quvurlar orqali Ras-Tannura (Fors koʻrfazi qirgʻogʻi) va Yanbo (Qizil dengiz qirgʻogʻi) portlariga joʻnatilmoqda. AQShning "Aramko" kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavda temperaturasi

**Gavda temperaturasi** - odam va issiq qonli hayvonlar haroratining koʻrsatkichi; organizmda issiqlik uzluksiz hosil boʻlishi va atrofga chiqarib turilishi tufayli G. t. doim bir xidda saqlanadi. Organizmning ichki muhit va teri temperaturasi farq qilinadi. Ichki aʼzolar temperaturasi unda kechadigan biokimyoviy jarayonlar jadalligiga qarab oʻzgarib turadi. Jigar harorati yuqori (39° gacha), teri temperaturasi ichki aʼzolar temperaturasiga nisbatan ancha past boʻladi. Odatda qoʻltiq, baʼzan ogʻiz boʻshligʻi, toʻgʻri ichak temperaturasi oʻlchanadi. Odamda G. t. qoʻltiqdan oʻlchanganda aksari 36—36,8° boʻladi (baʼzi kishilarda 36° dan sal past yoki 37°dan sal yuqori boʻlishi mumkin). Gavda sirtidagi harorat ichki aʼzolar temperaturasidan ancha past. G. t. toʻgʻri ichakdan oʻlchanganda qoʻltiqdagiga nisbatan 0,5—0,8° ortiq chiqishining sababi ham shu. G. t. kun boʻyi ozgina oʻzgarib turadi, ertalab kamroq, kunduzi soat 12—16 larda yuqoriroq boʻladi. Tashqi muhit sharoitlari no-qulay boʻlganida yoki kishi jismoniy zoʻriqqanda, shuningdek turli kasalliklarda yoki termoregulyatsiya buzilganda (gipertermiya) G. t. oʻzgaradi. Koʻpincha yalligʻlanish va yuqumli kasalliklar haroratning koʻtarilishi bilan kechadi (qarang Isitma), kasallikka tashxis qoʻyishda buning ahamiyati katta. Turli zaharlanishlar, tinkani quritadigan kasalliklarda G.t.ning pasayishi (gipotermiya) kuzatiladi. G.t. tibbiyot termometri bilan oʻlchanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Václav Havel

**GAVEL (Havel) Vatslav** (1936.5.10) — Chexiya prezidenti (1993 yildan). 1989 — 92 yillarda Chexoslovakiya prezidenti; chex dramaturgi. Chexiya oliy texnika maktabini, Nafis sanʼat akademiyasining teatr fakultetini tugatgan. 1950 yildan "Na Zabradli" teatrida sahna texnigi, dramaturg, rejissyor assistenti boʻlib ishlagan. 1968 yil "Mustaqil yozuvchilar klubi" uyushmasi raisi. Keyinchalik Chexoslovakiyada inson huquqlarini himoya qilish harakati yetakchilaridan biri boʻlgan. Bir necha marta qamalgan. 1989 yildan "Fuqarolik forumi" harakati yetakchisi. Chexoslovakiya voqeligi toʻgʻrisidagi "Bogʻ tantanasi" (1963 yil sahnalashtirilgan, 1964 yil eʼlon qilingan), "Bildirish" (1965 yil sahnalashtirilgan), "Audiyensiya" (1975 yil radio orqali eshittirilgan), "Vasvasa" (1985), "Assonans" (1987) satirik pyesalari muallifi.

## Manbalar
Gavial

## '''[[Garoyip hayvon gavial|Gavial]]''' (Gavialis gangeticus) — timsohlar turkumiga mansub [[Tur (biologiya)|tur]]. Tanasining uz. 6,6 m gacha, orqa tomoni qoramtir, qoʻngʻir-yashil; qorin tomoni sargʻish-yashil. Tumshugʻi uzun va ingichka, oldingi uchi kengaygan. Erkaklari tumshugʻining kengaygan uchida yumshoq toʻqimadan iborat oʻsimtasi boʻladi. Bu oʻsimta hind sopol tuvagiga oʻxshash boʻlganidan bu hayvonlarga gavial, yaʼni tuvak (ghara) degan nom berilgan. Tishlari uzun, ingichka va oʻtkir, yuqori jagʻida 27 ta, pastkisida 24 ta. [[Hindiston]] ya. o. va Myanmadagi Hind, Gang , Maxanadi, Brahmaputra, Kolodana daryo tizimlarida tarqalgan. Asosan baliqlar, baʼzan qushlar va mayda [[sut emizuvchilar]], oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Hayotining koʻp qismini suvda oʻtkazadi. Urgʻochisi 40 tagacha tuxum qoʻyadi. G. odam uchun hech qanday xavf tugʻdirmaydi. Noyob tur sifatida Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.Ular tumsok turiga kirip ular baliqlar duniyosiga ham kirishi tabi hol. Ular suvda yashaydi. 110 yaqin oylasi bor 11 yaqin turlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavda

**Gavda** — umurtqali hayvonlar va odamning tanasi, boshi, qul-oyoqlari va dumi (hayvonlarda) majmui.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavda vazni

**Gavda vazni** – antropologiyada odamning ogʻirligi yoki massasi, jismoniy taraqqiyot va tan sihatlikning asosiy koʻrsatkichlaridan biri. U yoshga, jinsga, boʻy-bastga, mehnat va turmush tarziga, ovqatga va tashqi muhitning boshqa omillariga bogʻliq. Gavda vazni shuncha boʻlishi kerak degan aniq bir chegara qabul qilinmagan, lekin odam yetarli va toʻgʻri ovqatlanmaganda, moddalar almashinuvi buzilganda, endokrin va asabiy-ruhiy kasalliklarda gavda vazni kamayadi. Jismoniy tarbiya va sport mashgʻulotlari, koʻp terlash va poʻst tashlashdan (chaqaloqlarda) keyin gavda vazni ancha kamayadi, aksari oradan maʼlum muddat oʻtgach, avvalgi asliga keladi. Ovqatga ruju qilish, badan tarbiya va boshqa faol harakatlar qilmaslik kishining semirib, Gavda vaznining ortib ketishiga sabab boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Gavr

**Gavr** — Fransiyadagi shahar, Sena daryosi Sena qoʻltiqchasiga (La-Mansh boʻgʻozi) quyiladigan joyda. Aholisi 196 ming kishi (1990). Yirik port, Parijning avanporti: Chetga chiqariladigan yuklarning 70—80% neft. Gavan yaxshi jihozlangan. Kemasozlik, mashinasozlik, kimyo, sement, ip gazlama, oziq-ovqat sanoati, rangli metallurgiya, neft tozalash korxonalari bor. G. orqali chetga neft, paxta, kofe, shakarqand chiqariladi. Okeanografiya instituti, shahar yaqinidagi cherkovda (11—14-asrlar) oʻrta asr haykaltaroshligi va arxeologiya muzeyi bor. G. 1517-yilda baliqchilar shaharchasi oʻrnida barpo etilgan. 17—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

## Manbalar
Gavhar

**Gavhar** — qimmatbaho tosh; brilliant, javohir; sunʼiy usulda qirralangan, tarashlangan va sayqal berilgan olmosning xalqtilidagi nomi. Tomonlari 90 60 90 boʻlgan 
6, 8, 12, 16, 24, 36, 48 va undan koʻp qirrali boʻladi. Qirralariga tushgan nur turli ranglarga parchalanishi tufayli gavhar kamalakdek tovlanadi. Zirak, uzuk, shoda, toʻgʻnogʻich kabi ziynat buyumlariga ishlatiladi. Yirik G.lar asrlar boʻyi saqlanib, koʻpincha ularda qaysi yili kimning qoʻliga tushganligi va qayerda saqlanganligi yozilgan boʻladi. Bunday G.lar tarixiy ahamiyatga ega boʻlib, maxsus roʻyxatga olinadi. Xalq tilida dur, marvarid va b. qimmatbaho toshlar ham gavhar deb yuritiladi (yana q. Olmos).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gagaralar

**Gagaralar** (''Gaviiformes'') — qushlarning bir turkumi. 5 turi: qiziltomoq gagara (G. stellata), qoratomoq gagara (G. arctica), oqboʻyinli gagara (G. paciﬁ ca), oq tumshuqli gagara (G. adamsii), qutb gagarasi (G. immer) mavjud. Nisbatan yirik qushlardan. Ogʻirligi 1&nbsp;kg dan 6,4&nbsp;kg gacha. Suv muhitida yashashga juda yaxshi moslashgan. Hayotining asosiy qismini suvda oʻtkazadi, koʻpayish uchun quruqlikka chiqadi, ammo yerda yura olmaydi. G. dengiz qushidir. Chuchuk suvli havzalarda migratsiya va urchish davrida uchraydi. G. Shimoliy yarim sharning sovuq va moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan. Koʻpayish davrida Osiyo, Yevropa hamda Shimoliy Amerikaning tundra va oʻrmon zonalarida yashaydi. Koʻpincha 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarni modasi va nari navbat bilan 24—29 kun bosadi. Tuxumdan chiqqan joʻjalar suvga tushib suzib ketadi. Asosan mayda baliqpar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda qiziltomoq va qoratomoq G. qishlash va uchib oʻtish davrida ahyonahyonda uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gagarka

**Gagarka** ()— Rossiyaning Oltoy Respublikasidagi Ust-Koksin tumanida joylashgan qishloq. 2016-yilga koʻra, qishloq aholisi 223 kishini tashkil qilgan. Qishloqda 6 ta koʻcha bor.

## Geografiyasi
Qishloq Ust-Koksadaning shimoli-gʻarbida, (tuman maʼmuriy markazi) 15 km uzoqlikda joylashgan.
## Manbalar
Gagat

**Gagat** (yun. gagates – qora kahrabo) – toshkoʻmirning toʻq qora, oʻta yaltiroq turi. Qayishqoq. Sinish yuzasi chigʻanoqsimon. Qattiqligi 3-3,5. Sof ogʻirligi 1,3-1,4. Dengiz loyqalari ostida koʻmilib qolgan daraxt qoldiqlarining metamorfizmga uchrashidan hosil boʻladi. Mezozoy va kaynozoy yotqiziqparida koʻpincha sof holda, baʼzan qumtosh, mergel, bir oz oʻzgargan toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmir qatlamlari orasida uyum yoki boʻlaklar shaklida uchraydi. Gagat oson jilolanadi. Sharq mamlakatlarida mayda zargarlik buyumlari (munchoq, tasbeh va b.) tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gagauzlar

**Gagauzlar** — Moldaviya (153 ming kishi) va Ukraina (40 ming kishi)da yashovchi turkiy xalq. Shuningdek RF(10 ming), Bolgariya, Ruminiya, Gresiya, Turkiya, qisman Qozogʻiston (Sirdaryo boʻylari) va Oʻzbekistonda (Toshkent viloyati) ham yashaydi. Umumiy soni — 300 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Gagauz tiliaya soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar. Gagauzlarning ajdodlari turkiy oʻgʻuz, uz, qipchoqlar va b. boʻlib, keyinchalik ularning tarkibiga slavyanlashgan bolgarlar aralashib ketgan. Gagauzlarda antropologik jihatdan mongoloidlik xususiyatlari saqlangan. Gagauzlarning moddiy-maʼnaviy madaniyati bolgarlarga yaqin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gagik I

**Gagik I** (?—1020) — Ani podsholigi shohi (990—1020). Arman yerlarini birlashtirgan. Mamlakatning markazlashtirish siyosatini oʻtkazgan; uning davrida poytaxt Ani sh. yirik savdohunarmandchilik va madaniy markazga aylangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavharshod begim meʼmoriy majmuasi

**Gavharshod begim meʼmoriy majmuasi** - 1) Mashhad (Eron) markazida Hirot hukmdori Shohrux Mirzoning xotini Gavharshod begim sharafiga (meʼmor Qavomuddin Sheroziy) qurilgan (1405—19) masjid. Atrofi ayvonli katta hovli (55x45 m) ning toʻrt tarafida toʻrt xona boʻlib, ularning jan.dagisi katta va gumbazli. Unga minorali ulkan peshtoq orqali kirilgan. Minoralar tepasi qafasa bilan bezatilgan. Masjidga rangli koshinlardan nafis va goʻzal bezaklar ishlangan. Masjidning shim. tomonida Imom Rizo maqbarasi, sharq tomonida Madrasa, gʻarbida esa shahar karvon saroyi joylashgan boʻlib, bular masjid bilan yoʻlakcha orqali oʻzaro bogʻlangan.

2) Hirot (Afgʻoniston) Musallosidagi katta meʼmoriy yodgorlik (1418— 38). Masjid, Madrasa va temuriylar avlodi maqbarasidan iborat boʻlib, Shoxruxning xotini Gavharshod begim saʼyehtimomi bilan 20-yil mobaynida qurilgan (keyinchalik maqbaraga Gavharshod begimning oʻzi, oʻgʻli Boysungʻur Mirzo dafn etilgan). Bosh meʼmor — Shohruxning saroy meʼmori Qavomiddin Sheroziy. Maqbara yoniga keyinchalik Husayn Boyqaro mahobatli Madrasa va xonaqoh qurdirgan. Katta kismi, jumladan madrasaning oʻzi ham saqlanmagan, maqbara, 8 minoradan 1 tasi, masjid va madrasaning harobalarigina saqlanib qolgan. Musalloning bosh binosi — masjid 106x64 m maydonni egallaydi. Baland peshtoqdan masjid hovli (52x49 m) siga kiriladi. Hovlining atrofi 4 ayvon va ikki qavatli turli xonalar bilan oʻralgan, u qurbon va roʻza hayitlari, juma namozlarini oʻqishga moʻljallangan. Gavharshod begim madrasasi hovlining shim.da boʻlib, masjidning ham, madrasaning ham burchaklarida minoralar boʻlgan, ular marmar va koshin qoplab bezatilgan. Murabba tarhli maqbara 1432-yilda qurib tugallangan, ayniqsa, uning qovurgʻali gumbazi oʻziga xos jozibali. Gumbaz sirkor gʻisht terib naqshlangan, uning qurilishida meʼmor Imomiddin, hirotlik ustalar — Xoja Mirali Hiraviy va Xoja Mirak Hiraviylar qatnashgan. Ichkaridagi nozik va nafis naqqoshlik bezaklarini Boysungʻur Mirzo yaratgan

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
‎
Gadoliniy

**Gadoliniy** (Gadolinium), Gd - Mendeleyev davriy sistemasi III rypyhining lantanoidlar turkumiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 64, atom massasi 157,25. Yettita barqaror izotopi maʼlum: Gd152, Gd154, Gd155, Gd1S6, Gd1”, Gd158 va Gd160, Gadoliniyning bir necha sunʼiy radioaktiv izotopi olingan. Gadoliniy 1880 yilda Shveysariya kimyogari Gadoliniy Marinyak tomonidan kashf etilgan boʻlib, fin kimyogari Yu. Gadolin sharafiga quyilgan. Yer pustida ogʻirligi jihatidan 5,4-10”4% ni tashkil qiladi, gadolinit va b. minerallar tarkibida uchraydi. Gadoliniy zichligi 7,85 g/sm3, suyukdanish temperaturasi 1313°, ferromagnit xossasiga ega kulrang metall. Gadoliniy oddiy sharoitda (20°) havoda asta-sekin, 100° dan yuqorida tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (ftorid kislotadan tashqari) bilan taʼsirlanadi. Ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli. Qizdirilganda vodorod, azot va galogenlar bilan birikadi. Gadoliniy uz birikmalarida uch va-lentli.

Gadoliniy (Sh)-oksid, Gd2O5 — oq kristall modda. a-va r-modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 7,618 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 2350°, suvda erimaydi. Gd2(C2O4)3, yoki Gd(NO3)3 ni odatda 800—1000°da parchalab olinadi.

Gadoliniy(1P)-xlorid, GdCl3 — oq kristall modda. Zichligi, 4,541 g/sm3. Suyuqlanish temperaturasi 605°, suvda yaxshi eriydi. 200° dan yuqorida, Gd2(C2O4)3 ga xlor yoki SS14 taʼsir et-tirib, Gadoliniyni xlorlab va b. usullarda olinadi.

Gadoliniy (111)-ftorid, GdF, — oq kristall modda. Oddiy sharoitda ortorombik panjarali modifikatsiyasi (zichligi 7,058 g/sm3) barkaror boʻlib, 1075° da zichligi 7,33 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 1232° boʻlgan geksagonal panjarali modifikatsiyaga utadi. Gadoliniy birikmalariga gaz holatidagi NGʻ yoki ularning suvdagi eritmalariga ftorid kislota taʼsir ettirib olinadi.

Metall hodsagi Gadoliniy GdCl3 yoki GdF, ni kalsiy bilan qaytarib olinadi. Gadoliniy temir, nikel, kobalt bilan birga magnit qotishmalari komponenti, yadro reaktorlarining sozlovchi uzagi (neytroilarni yutadi) sifatida ishlatiladi. Yevropiy yordamida faollashtirilgan Gd2O3 qizil rangda shuʼlalanadigan lyuminofor, terbiy yordamida faollashtirilgan Gadoliniy oksisulfidi esa rentgenolyuminofordir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gadolinit

**Gadolinit** (fin kimyogari Yu. Gadolin nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi Y2Fe22+Be2[0 (SiO4)]2. Monoklin singoniyali. Kam tarqalgan, prizmatik kristallar, yaxlit donachalar. Rangi qora, qoʻngʻir, koʻkimtir-qora, baʼzan rangsiz. Yaltiroqligi mumsimon. Qatgikligi 6,5—7. S. of. 4,0—4,7. Topaz, flyuorit, kassiterit, sirkon, granat, ortit, fergusonit minerallari bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda G. Chatqol-Qurama togʻlaridagi granitoidlar va pegmatitlar, Gʻarbiy Oʻzbekistondagi rudali skarnlar (Ingichka)da uchraydi. G. konlari Rossiyada Kola yarim orolda (Keyvi), Italiyada (Baveno), Norvegiyada (Iveland) va AQShda (Lyako) topilgan. Berilliy va ittriy olinadigan ruda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gadfild poʻlati

**Hadfild poʻlati** [ingliz metallurgi R. A. Hadfild (1858—1940) nomidan] — yuqori bosimlar yoki zarbiy taʼsirlarga, yeyilishga (ishqalanishga) qarshiligi yuqori boʻlgan poʻlat. Tarkibida marganes (11—14%) va uglerod (0,9—1,3%) miqdori ko'pligi bilan boshqa poʻlatlardan farq qiladi. H.p.dan tayyorlangan shakldor quymalar sanoatda (maydalagichlarning jagʻlari va tegirmon sharlari tayyorlashda) va transportov (rels krestovinalari, temir yoʻl strelka oʻtkazgichlari tayyorlashda) ishlatiladi.

* Belgili roʻyxat qismi
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gajak

**Gajak** — 1) ayollarning ikki chakkasidan tushib turgan soch tolalari, zulfi; 2) ayollarning ziynat buyumi; chakkaga taqiladigan juft taqinchoq. Asosiy shakli bodom kurinishida boʻlib, oxirgi qismi jingala kabi bukilgan; 2 ta ilgagi boʻlib, biri quloqqa, biri bosh kiyimiga yoki sochga mustahkamlanadi, shunda G. chakkada gorizontal joylashadi. Buyum yuzasi mayda feruza kuzlar halkasi bilan Uralgan yirik, rangli shisha kuzlar bilan bezatilgan; asosiga marjon va zigʻirakli shokilalar oʻrnatilgan, orqa tomonida qush pati Urnatishga muljallangan naychalari bor. Oltin, kumush va b.dan juft qilib yasaladi. Toshkent, Samarqandda tillaqosh bilan bir ansamblni tashkil kiladi. Buxoro, Samarqandda qushgajak, yarim oy, bodombargi xillari ham tarqalgan; 3) zulf, jingala koʻrinishidagi naqsh elementi; naqsh mujassamotida toʻldiruvchi vazifani oʻtaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gajjak

**Gajjak** — meʼmorlikda ravoqlar koʻndalang kesishishi natijasida paydo boʻlgan kalqonsimon shakl. Xona devorlari ustiga, ravoqlar qatori orasiga ishlanadi. Gajjak yordamida xona devorlariga oʻrnatilgan ravoklar doyra holiga keltiriladi. Gajjak gʻoʻlalarining yugʻonligi ravoqpar orasining kengligiga bogʻliq boʻlib, kichik binolarda gajjak kesmasining har tomoni 8—12 sm ga baravar buladi. Gajjakning uchlari bir-biriga va negizlari ravokdarga tiralib turadi. Baʼzan ravoq oralariga gajjak oʻrnatilmay, hoshiya gʻishtlari gumbaz negiziga moslab teriladi. Gajjakning ustma-ust ishlangan murakkab turi ham keng qoʻllangan. Gumbaz os-tidagi halqa devor ravoq bilan gajjakning tepasidan oʻtadi, shu sababli gajjak poyalari ravoq yoyining taxminan yarim balandligiga tiralib, uchlari esa ravoq uchlari bilan bir xil balandlikda bulishi lozim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz almashinuvi

**Gaz almashinuvi** - nafas olish, fotosintez va b. jarayonlarda gazlarning organizm bilan tashqi muhit oʻrtasida almashinuvi. Organizm nafas harakatlari vaqtida kislorod olib, karbonat angidrid, moddalar almashinuvining boshqa gazsimon mahsulotlari va suv bugʻini chiqaradi; bu deyarli barcha organizmdagi moddalar almashinuvi jarayonining zarur holati. Kislorodsiz dissimilyatsiya jarayoni sodir boʻlishi mumkin emas. Shuning uchun organizm isteʼmol qilgan kislorod miqdoriga qarab, unda sodir boʻladigan oksidlanish jarayonining jadalligi va shu bilan birga paydo boʻlayotgan energiya miqdori oʻzgaradi. Uglevodlar, yogʻlar va oqsillar oksidlanganda energiya ajralib chiqadi. Qabul qilinadigan kislorod bilan chiqariladigan karbonat angidrid miqdori organizmning hayot faoliyati sharoitiga, muhit temperaturasiga, ovqat tarkibi va b.ga qarab turlicha boʻladi. Organizmning kislorodga ehtiyoji ortganda gaz yetkazib beruvchi aʼzo va sistemalarning faoliyati boshqacha boʻladi: nafas va qon aylanishi tezlashadi, qonning fizik-kimyoviy xossalari oʻzgaradi. Bir hujayrali organizmlarda G.a. oddiy diffuziya yoʻli bilan kechadi. Odam hamda yuksak hayvonlarda G.a.ni taʼminlaydigan maxsus aʼzo va sistemalar evolyutsiya jarayonida vujudga kelgan va rivojlangan. Odamdagi G.a. klinikalarda tekshiriladi, bu kasallikni aniqlashda diagnostik ahamiyatga ega. Hayvonlardagi G.a.ni oʻrganish koʻpgina biologik muammolarni hal qilish imkonini beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz analizi

**Gaz analizi** — analitik kimyoning bir sohasi. Bunda gaz aralashmalarining tarkibi sifat va miqdor jihatdan aniklanadi. Gaz aralashmasini analiz qilishda kimyoviy, fizik-kimyoviy va fizik usullar qoʻllanadi. Kimyoviy reaksiyalarga asoslangan usulda gaz aralashmasida qanday moddalar borligini bilish uchun u maxsus reagentlar (yoki reagent shimdirilgan qogʻozlar)dan oʻtkaziladi. Masalan, gaz aralashmasida vodorod sulfid borligini bilish uchun aralashma qoʻrgʻoshin atsetat eritmasi (yoki oʻsha eritma shimdirilgan qogʻoz)dan oʻtkaziladi. Aralashmada vodorod sulfid boʻlsa, reagent (yoki qogʻoz) qorayadi. Gazlar miqdorini aniqdash uchun aralashma yutuvchi moddalar solingan maxsus idishlardan oʻtkaziladi. Eritma solingan idishning tajribadan avvalgi va keyingi ogʻirligi solishtirilib, yutuvchi moddaga qancha gaz yutilganligi aniklanadi. Metallurgiya, kimyo sanoati va neftni qayta ishlash sanoatida yonish jarayonlarini nazorat qilishda maxsus adsorbsion yoki absorbsion xromatograf qurilmalaridan foydalaniladi. Tarkibi nomaʼlum gaz aralashmasi analiz qilinishi uchun maʼlum hajmli maxsus idishlardan avtomatik gaz analizi yurituvchi biron bir sof inert gaz (maye, N2, Ne, Ag)da suyultirilib tarkib va koʻrsatgichlari oldindan maʼlum boʻlgan sorbentlardan oʻtkaziladi. Tabiiyki turli yutilish hajm va sifat koʻrsatkichlarga ega boʻlgan har bir gaz boshqalari bilan aralashmalarda vaqg va hajm birligi miqdorida ushbu sorbentdan ajralib toʻxtalib oʻtadi va sezgir qurilmalardan oʻtganda bajaruvchi mexanizmlar oʻta aniqpik bilan uni yozib oladi. Zamonaviy xromatograflar EHM yordamida mukammallashgan boʻlib, ular gazlar yordamida gaz va uglevodorodlar aralashmalarini 0,1—1,0% gacha aniqlik bilan analiz qilish imkoniyatini beradi (qarang Gaz analizatori). Gaz aralashmasini aniqlash uchun usulni tanlash gaz aralashmasining taxminiy tarkibiga bogʻliq. Fan va texnikada gaz analizi usulining aniklik, sezgirlik darajasi va aniqlanish tezligi muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil