Ermitaj mushuklari

**Ermitaj mushuklari** – Ermitaj muzeyida kalamush va sichqonlarning intensiv koʻpayishini oldini olish maqsadida Sankt-Peterburg qishki saroyi hududida u qurilganidan beri rasman saqlanadigan mushuklar. Muzey direktori M. B. Piotrovskiyning soʻzlariga koʻra, „mushuklar Ermitaj hayotining afsonasi va uning ajralmas qismidir“ va „mushuklar haqidagi intervyular va suratga olishlar Rembrandtdan kam emas“.

Ermitaj mushuklarining oʻziga xos zoti haqida afsona mavjud, ammo haqiqatda Ermitaj uchun bunday zot yaratilmagan, balki Ermitaj va Qishki saroyga turli zotli xonaki mushuklar „xizmatga olingan“.

## Tarixi

### XVIII asr
Ermitaj mushuklarining yozma tarixi tasvirlangan voqealardan biroz keyin yozilgan va Pyotr I mushugi haqidagi hujjatli tasdigʻi boʻlmagan afsona mavjud. Afsonalardan biriga koʻra, imperator Gollandiyadan mushuk olib kelib, uni yogʻoch Qishki saroyga joylashtiradi. Boshqa bir taxminlarga koʻra, imperator mushukni Vologdada golland savdogaridan sotib olgan va Peterburgga olib kelgan. Aytishlaricha, Petrov mushugining ismi Vasiliy boʻlgan.

Imperatorning farmonida „mushuklarni omborlarda saqlash, ularni himoya qilish va sichqon hamda kalamushlarni qoʻrqitish“ buyurilgan.

XVIII asrda sichqonlar va kalamushlar Qishki saroyda juda ham koʻpayib, devorlardagi teshiklarni kemirib, binoga zarar yetkazadi. Maʼlumotlarga koʻra, Qozon mushuklari tufayli Qozon shahrida kemiruvchilar yoʻq ekanligi haqida xabarlar imperator Yelizaveta Petrovnaga yetib kelgan.

1745-yilda imperator „Mushuklarni saroyga joʻnatish toʻgʻrisi“da farmon chiqardi, unda shunday deyilgan edi:

Farmon darhol bajarildi, mushuklar oʻz ishini qilishdi va saroyda deyarli barcha kemiruvchilar yoʻqolishdi. Qishki saroy qurilgandan soʻng, mushuklarni yangi binoga qoʻyib yuborishdi va ular tezda moshlashib olishdi. Ermitaj asoschisi imperator Yekaterina II mushuklarni yoqtirmasdi, lekin ularni saroyda qoldirdi va ularga „galereyalarining qoʻriqchilari“ maqomini berib, ikki sinfga – hovli va xonakiga ajratdi. Ular orasida rus moviy ranglari koʻproq edi.

### XIX—XX asrlar
Mushuklar Ermitajda Napoleon bilan urush paytida va inqilobdan keyin Sovet hokimiyati davrida yashagan. Ikkinchi jahon urushi davrida Leningradni qamal qilish paytida barcha mushuklar nobud boʻldi va Qishki saroyda kalamushlar koʻpayib ketdi. 1941-yilda sanʼat asarlari Sverdlovskdagi Uralga evakuatsiya qilindi va muzey yertoʻlalarida 12 ta bombapanoh qurildi. Urushdan keyin Tyumendan Leningradga besh ming mushuk keltirildi (ularning sharafiga Tyumen shahridagi markaziy maydon Sibir mushuklari nomi bilan atalgan), ularning baʼzilari Ermitajga oʻtkazilgan. Tez orada kalamushlar kamaydi.

1960-yillarda mushuklar juda ham koʻpayib ketdi, ular yertoʻlalardan muzey yoʻlaklari va zallariga chiqib, yashash joylarini kengaytirdilar. Shundan keyin mushuklarni isteʼfoga chiqarishdi. Shundan keyin mushuklarni xizmatdan boʻshatishdi. Biroq, kalamushlardan himoya qilishning kimyoviy vositalari oʻzini oqlamadi va tez orada mushuklar oʻz xizmat joyiga qaytarildi.

Bir nechta Ermitaj mushuklari yashaydigan Vsevolodskdagi Mushuklar muzeyida Rossiyadagi mushuklar, shu jumladan Ermitaj mushuklariga bagʻishlangan tarixiy ekspozitsiya taqdim etilgan.

## Hozirgi davr

### XXI asr
Qishki saroyga joylashgan paytdan boshlab, mushuklar doimiy ravishda kemiruvchilardan binolarni tozalash funksiyasini bajardi. Yelizaveta Petrovna tomonidan oʻrnatilgan anʼanaga koʻra, mushuklar sterilizatsiya qilinadi. Har bir mushukning oʻz pasporti, veterinariya kartasi bor va ular muzey yertoʻlalarini kalamushlardan tozalash boʻyicha malakali mutaxassis sifatida rasman roʻyxatga olingan.

Mushuklar Ermitaj hududida erkin harakatlanishi mumkin, ammo ularga muzey zallariga kirish taqiqlangan. Mushuklar yashaydigan va ov qiladigan yertoʻlalar tarmogʻi (deyarli yigirma kilometr) „katta mushuk yertoʻlasi“ deb ataladi. Mushuklar uchun qulay yashash sharoitlari yaratilgan – yertoʻlalar har doim quruq va issiq, barcha xonalar erkin harakatlanish uchun kichik yoʻlaklar bilan jihozlangan. Yertoʻlaga kiradigan barcha quvurlar mushuklarning kirib kelishiga yoʻl qoʻymaslik uchun panjara bilan qoplangan. Ermitajning shamollatish tizimi qanday qurilganligi nomaʼlum, chunki chizmalar saqlanib qolmagan. Yozda mushuklar koʻproq vaqtini tashqarida, maysazorlarda, hovlilarda oʻtkazadi.

Har bir mushukning oʻz idishi, uxlashi uchun savatchasi bor. Ularning barchasi emlandi, muntazam ravishda veterinariya nazorati oʻtkaziladi. Biroq, hamma mushuklar ham qariguncha yashamaydi. Ularning koʻpchiligi mashina gʻildiraklari ostida nobud boʻladi. Bu, ayniqsa, Ermitajda taʼmirlash ishlari olib borilayotganda tez-tez sodir boʻladi. Shuning uchun hovli hududida „Ehtiyot boʻling, mushuklar!“ maxsus belgilari oʻrnatilgan. Ermitaj mushuklari safi asosan nasl qoldirmaydigan mushuklar bilan toʻldiriladi. Popolnyayutsya ryadi ermitajnix kotov v osnovnom besporodnimi jivotnimi.

Ermitaj xodimlari muntazam ravishda mushuklar uchun quritilgan ozuqa sotib olishadi. Muzey byudjeti toʻgʻrisidagi nizomda mushuklarni saqlash boʻyicha qoida mavjud emas. Ozuqa tashrif buyuruvchilar, muzey xodimlari, homiylarning (shu jumladan xorijiy homiylarning) xayriyalari hisobiga sotib olinadi. Mushuklarning Ermitaj byudjetida alohida roʻyxatdan oʻtgan xayriya hisobraqami mavjud. Homiylardan tushgan mablagʻlarni faqat hayvonlar ehtiyojlariga sarflash mumkin.

Ermitajning 250 yilligida muzey direktori Mixail Piotrovskiy 50 ta mushuk limiti belgilanganini, shuning uchun muzey ortiqcha mushuklarni ishonchli qoʻllarga topshirishini eʼlon qildi. Mushuklarning limitini nazorat qilish uchun muntazam ravishda „Uyga ketmoqchiman!“ („Etaji“ loft-loyihasi) va „Mushuklar respublikasi“ aksiyasi oʻtkaziladi. Mushukni topshirishdan oldin potensial egasi bilan suhbat oʻtkaziladi, uning koordinatalari va pasport maʼlumotlari qayd etiladi. Ustuvorlik oilaviy juftliklarga beriladi. Kommunal va ijaraga olingan kvartiralarga mushuklar berilmaydi. Yangi xoʻjayin koʻrgazma zallariga umrbod bepul tashrif buyurish huquqini beruvchi „Ermitaj mushugi egasi“ sertifikatini oladi.

Muzey qoshida Ermitaj mushuklarining doʻstlari klubi mavjud. Ermitaj mushuklarining asosiy qoʻriqchisi – Tatyana Danilova. Direktor yordamchisi Mariya Xaltunen ularning tarixini oʻrganadi va matbuot kotibi boʻlib ishlaydi. Davolovchi shifokor-veterinar Anna Kondrateva hisoblanadi. U Ermitaj yaqinida, Yakubovich koʻchasi 10-uyda joylashgan „Mushuklar respublikasi“ kafesiga asos solgan. Kondratevaning taʼkidlashicha:

2016-yil mart oyida Ermitaj mushuklari Britaniyaning Telegraph nashriga koʻra, koʻrish kerak boʻlgan diqqatga sazovor joylar roʻyxatiga kiritilgan.

## Sanʼatda

### Kitoblarda
Ermitaj muzey mushuklariga bagʻishlangan nashrlarni chiqaradi. 2007-yilda Nikolay Golya va Mariya Xaltunenning „Koshkin dom v Ermitaje“ kitobi nashr etildi. Kitob bir necha marta qayta nashr etilgan.

2007-yilda nashr etilgan va 2014-yilda Vashingtonda rus va ingliz tillarida qayta nashr etilgan Mary Ann Allinning „Anna i koshki, ili priklyuchenie v Ermitaje“ bolalar kitobi mushuklarga bagʻishlangan. Kitob amerikalik yozuvchi Mariya Xaltunen bilan hamkorlikda yozilgan boʻlib, Yantar ismli Ermitaj mushukini chizishni orzu qilgan va uni muzey maydonlarida qidirayotgan qizning sarguzashtlari haqida hikoya qiladi. Kitob qahramonlaridan biri muzey direktori M. B. Piotrovskiydir. Kitob rossiyalik rassomlar Anatoliy Belkin va Marianna Sokolinskaya tomonidan ishlangan. Muallif savdodan tushgan daromadning bir qismini toʻrt oyoqli kitob qahramonlariga dori-darmon va ozuqa olish uchun xayriya qiladi.

2008-yilda Sankt-Peterburgning „Vita Nova“ nashriyot uyi Aleksey Bobrinskiyning „Sankt-Peterburgliklarning Butunjahon klubi kutubxonasi“ turkumidagi „Ermiti. Peterburgskaya skazka“ kitobini nashr etdi. Ermitaj mushuklari kitobning asosiy qahramonlaridan biri boʻlib, Sankt-Peterburgning aholisi bilan birgalikda shaharni yovuz kuchlar va tabiiy ofatlardan qutqaradi.

Zlata Linnikning „Ostorojno, koshki“ hikoyasi Ermitaj mushuklariga bagʻishlangan.

2015-yilda yozuvchi Pyotr Vlasovning „Ritsar, kot i balerina. Priklyucheniya ermitajnix kotov“ bolalar fantastik kitobi nashr etildi. Kitob Sankt-Peterburgga, Ermitajga, uning asosiy qahramonlaridan biri Ermitaj mushugi Vasiliyga bagʻishlangan.

Ermitaj mushuklari (ermiklar) O. V. Malyshkinaning 2015-yilda nashr etilgan „Neveroyatnie priklyucheniya Brisya v prostranstve i vremeni“ kitobida eslatib oʻtilgan.

### Musiqiy asarlar
2016-yilda amerikalik bastakor Chris Brubeck yozuvchi Mary Ann Allinning „Anna i koshki, ili priklyuchenie v Ermitaje“ qissasi asosida „Ermitaj mushuklari“ musiqiy povestini yaratgan. Rossiya milliy orkestri ishtirokidagi musiqiy syuitaning premyerasi 2016-yil mart oyida Rossiya Federatsiyasining Nyu-Yorkdagi Bosh konsulxonasida boʻlib oʻtdi.

### Filmlar

2005-yilda Jan Hinrik Drevs Ermitaj mushuklari haqida 52 daqiqalik hujjatli film suratga oldi. Filmning nomi „360o GEO-reportaj: Ermitaj – dvorets kotov“ (nemischa: 360o – Die Geo-Reportage: Eremitage – Palast der Katzen). Film Yevropa kanallarida namoyish etildi va mushuklarga Yevropadan yordam kela boshladi. Ermitajga tashrif buyurgan baʼzi sayyohlar filmda tasvirlangan Tatyana Danilovaga mushuklar uchun ozuqa yoki pul berish uchun murojaat qila boshladi.

2014-yilda „Manifest“ biyennalesi doirasida Ermitaj shtab-kvartirasida gollandiyalik rassom Erik van Lieshoutning „Yertoʻlada“ video spektakli boʻlib oʻtdi, unda rassomning chizmalari, mushuklarning fotosuratlari va ular haqida suratga olingan film namoyish etildi. „Rossiyskaya gazeta“ning yozishicha, „van Lieshout uchun saroy yertoʻlalarida yashovchi Ermitaj mushuklari ijtimoiy tuzilmalarning koʻrinmas qismi, jamiyatning quyi tabaqalari ramziga aylanadi. … Siz eʼtiborsiz qoldirishingiz mumkin boʻlgan dunyo, lekin siz yaxshi tomonga oʻzgartirishingiz mumkin.“

2014-yilda Ermitajning 250 yilligi munosabati bilan Sankt-Peterburg mintaqaviy televideniyesi rejissyor Yekaterina Bnatovaning „Xvostataya gvardiya Peterburga“ filmini taqdim etdi.

2023-yilda V.Rovenskiyning "Koti Ermitaja " animatsion filmi keng prokatga chiqdi, u 2023-yilda „Eng yaxshi animatsion film“ nominatsiyasida Oltin burgut mukofotini qoʻlga kiritdi.

### Koʻrgazmalar
Zamonaviy rassomlarning mushuklarga bagʻishlangan koʻrgazmalari har yili Ermitajda „Ermitaj mushugi kuni“ doirasida oʻtkaziladi. Muzeydan tashqarida ham koʻrgazmalar oʻtkaziladi.

## Boshqa
Sankt-Peterburgda Ermitaj mushuklariga bagʻishlangan suvenirlar ishlab chiqariladi. 2012-yildan beri muzey veb-saytida Ermitaj mushuklari Saveliya va Katyaning kundaliklari nashr etiladi.

2015-yil kuzida Ermitaj Rospatentga „Ermitaj mushugi“ savdo belgisini roʻyxatdan oʻtkazish uchun ariza topshirdi. Tovar belgisini roʻyxatdan oʻtkazish mushuklar faoliyatining 270 yilligiga toʻgʻri keladi. Belgi Madrid kelishuviga koʻra tovar va xizmatlarning 15 ta sinfi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkaziladi: esdalik sovgʻalari, uy hayvonlari uchun tovarlar, kanselyariya va oʻquv tovarlari, oziq-ovqat mahsulotlari. Shu bilan birga, „Ermitaj mushugi“ konfetlarini ishlab chiqarish rejalashtirilgan.

## Ermitaj mushuklari kuni
Ermitaj muzeyida har yili bahorda Ermitaj mushugi kuni oʻtkaziladi (2012-yilgacha bayram Ermitajda mart mushugi kuni deb atalgan). 2011-yildan beri bayram muzeyning rasmiy bayram va esdalik sanalari taqvimiga kiritilgan. Bayram mushuklarni hurmat qilishdan tashqari bolalarni sanʼat bilan ham tanishtiradi. Odatda bayram aprel yoki may oyining boshlarida oʻtkaziladi.

Ushbu kunda barcha mushuklar tashrif buyuruvchilar ularni koʻrishlari uchun ommaga chiqariladi, mushuklar yashaydigan yertoʻlalar ochiladi. Bayram davomida bolalar va kattalar uchun mushuklar bilan bogʻliq koʻrgazmalar, oʻyinlar, viktorinalar va tanlovlar oʻtkaziladi, Ermitajda saqlanayotgan mashhur rassomlarning mushuklar haqidagi tasvirlari namoyish etiladi.

Mushuklar bilan bogʻliq afsona bor, unga koʻra ularga ertakchilar – Ermitlar va Ermitesslar qarashadi. Ular muzeylar va eski uylarda yashaydilar hamda kechalari mushuklar bilan oʻynaydilar, ularni kuzatib boradilar, junlaridan „sehrli sharflar“ toʻqishadi. Muzey xodimlari va muxlislari mushuklarni „Ermiki“ deb atashadi.

Bayram birinchi marta 1998-yilda tashkil etilgan va 2005-yildan beri muntazam ravishda oʻtkazib kelinmoqda.

* **2007-yil 30-mart**. Tadbirlar Moyka koʻchasi 45-uyda joylashgan Ermitaj Yoshlar taʼlim markazining koʻrgazmalar zalida boʻlib oʻtdi. „Muallif bilan rasm chizamiz. Hammasi mushuklar haqida…,“ deb nomlangan tanlov natijalari sarhisob qilingan. Mary Ann Allin va Mariya Xaltunenning kitobi taqdim etildi.
* **2008-yil 28-mart**. „Mushuklar uchun“ shiori ostida oʻtdi. Butunjahon peterburgliklar klubi 2008-yilda ikkita koʻrgazmani tashkil etdi – „Ermitaj. Mushuklar“ va „Ermitaj mushuklari“. Muzey arxivlarida ermitaj mushuklariga bagʻishlangan bolalar rasmlari saqlanadi. Muzeyning yertoʻlalarida rassomlarning ikkita koʻrgazmasi boʻlib oʻtdi. Ermitaj Yoshlar markazining „Ijodiy fotografiya“ va „Media-art“ seksiyalari aʼzolarining foto va video ishlari hamda Ermitaj Maktab markazi Izostudiyasi oʻquvchilarining ishlari „Mushuklar, mushuklar va mushukchalar“ koʻrgazmasida namoyish etildi. Aleksey Bobrinskiyning „Ermiti. Peterburgskaya skazka“ kitobidagi rasmlar rassomlar Olga Popugayeva va Dmitriy Nepomnyashiy tomonidan ishlangan. Была представлена книга Алексея Бобринского «Эрмиты. Петербургская сказка», иллюстрации для которой выполнили художники Ольга Попугаева и Дмитрий Непомнящий.
* **2009-yil 28-mart**. Muzeyning tomida „Mushuklardan yaxshisi faqat… mushuklar boʻlishi mumkin“ shiori ostida „Ermitaj. Mushuklar“ koʻrgazmasida professional rassomlar va Ermitaj yoshlar markazining Talabalar klubi ijodiy boʻlimlarida shugʻullanadigan talabalar ishlari namoyish etildi. „Mening Ermitaj mushugim“ bolalar rasmlari tanlovi boʻlib oʻtdi, rassom Dmitriy Shagin bolalarga sovrinlarni topshirdi. Muzey zallarida „Ermitaj mushugi ortidan sayohat“ oʻyini oʻtkazildi. Nikolay Golya va Mariya Xaltunenning „Koshkin dom v Ermitaje“ kitobi taqdim etilgan.
* **2010-yil 27-mart**. Dmitriy Shagin „Mushuk yerda, suvda va havoda“ aksiyasini oʻtkazdi, unda tashrif buyuruvchilar uchayotgan, poyga qilayotgan yoki suvda suzayotgan mushukni tasvirladilar. Muzey zallarida sanʼat asarlaridan sichqonlar tasvirini izlab topish – „Mushuk-sichqonlar“ oʻyini tashkil etildi. Tomda „Faqat… mushuklar mushuklardan yaxshiroq boʻlishi mumkin“ shiori ostida professional rassomlarning rasmlari, Ermitaj Yoshlar markazi Talabalar klubi ijodiy boʻlimi talabalarining fotosuratlari va maktab oʻquvchilarining ishlari namoyish etilgan koʻrgazmalar tashkil etilgan.
* **2011-yil 26-mart**. „Mushuklar haqidagi Ermitaj ertagi“ bolalar rasmlari tanlovi oʻtkazildi, unda bir qator Sankt-Peterburg maktablari ishtirok etdi. Qishki saroyning Katta hovlisida tanlov gʻoliblarini taqdirlagandan soʻng, Dmitriy Shagin yosh bolalar bilan birga mushuklarning yogʻoch haykallarini rasmini chizdi. Muzey zallarida asar tafsilotlariga koʻra asarning oʻzini topish talab qilinadigan oʻyin tashkil etildi. Oʻyin oxirida ishtirokchilar chordoqqa borishdi, u yerda Yu. Molodkovets va A.Alekseyevning „Ermitlarning sehrli sharfi“ fotoloyihasi koʻrgazmasi tashkil qilindi. Shu yildan boshlab bayram koʻrgazmalarning kalendar rejasiga kiritildi.
* **2012-yil 21-aprel**. Muzeyning yertoʻlasi boʻylab anʼanaviy ekskursiyalar oʻtkazildi. Ermitaj Yoshlar markazining Talabalar klubi ijodiy boʻlimida shugʻullanayotgan talabalarning fotosuratlari va „Mushuklar saltanati“ tanlovida ishtirok etgan maktab oʻquvchilarining ishlari namoyish etildi. Rassom Andrey Kuznetsov „Mening ermitaj mushugim“ ochiq tanlovini oʻtkazdi va unga mos obrazni oʻylab topishni taklif qildi. Saroy maydonida „Eng uzun sehrli sharf“ oʻyini boʻlib oʻtdi.
* 2013-yil 6-aprel. Bayram Ermitaj direktori M. B. Piotrovskiyning nutqi bilan ochildi. „Mening ermitaj mushugim“ tanlovi gʻoliblari sarhisob qilindi va taqdirlandi. „Kniga uchyota ermitajnix kotov“ kitobi taqdim etildi. Birinchi sahifada Yekaterina II ning „mushuklarni hovli va xonakiga ajratish“ haqidagi farmoni keltirilgan. Kitob 1600 dan ortiq qaydlarni oʻz ichiga olgan.
* **2014-yil 24-may**. „Ermitaj mushuklari: bizga – 250!“ rasm tanlovi sarhisob qilindi, gʻoliblarning asarlari Qishki saroy Iordaniya galereyasida namoyish etildi. Anʼanaviy „Mening Ermitaj mushugim“ tanlovi, viktorinalar tashkil etildi. Ermitaj Yoshlar markazining „Badiiy ustaxona“ boʻlimi talabalarining ijodiy loyihalari namoyish etildi.
* **2015-yil 25-aprel**. „Ermitaj mushuklari haqidagi afsona va rivoyatlar“ rasm tanlovi gʻoliblari sarhisob qilindi va taqdirlandi. „Orqa oyoqlarda oʻtirgan mushuk haykali“ taqdim etilgan (Xitoy, XVIII asr).
* **2016-yil 21-22-may**. 2016-yilda Ermitaj mushugi kuni ikki kun – 21 va 22-mayda nishonlangan.
* **2017-yil 13-14-may**. 2017-yilda bayram tadbirlari 13-14-may kunlari boʻlib oʻtdi.
* **2018-yil 12-13-may**. „Barcha Ermitaj mushuklari mehmonlarni qabul qiladi“ tanlovi natijalari sarhisob qilindi. Muzey zallari boʻylab sayohat, Qishki saroy podvallariga ekskursiya tashkil qilindi, animalistik rasm boʻyicha mahorat darsi oʻtkazildi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* Maslova A. A. Koti Ermitaja. Ofitsialnaya novellizatsiya. – M.: AST, 2023. – 160 s. ISBN 978-5-17-154709-7

## Havolalar
* 
* Lana Konokotina Koti peterburgskogo Ermitaja. TV Sankt-Peterburg. 10 iyulya 2018, 06:35.
* 
* 
* 
* 
* 
*