Bitumli va qatronli bogʻlovchilar

Organik bogʼlovchi moddalardan qurilish materiali sifatida foydalanish qadim zamonlardan boshlangan. Masalan, misrliklar minora, don omborlari va boshqa inshootlarni qurishda, devor toshlarini bir-biriga biriktirish uchun tabiiy bitumlarning qum bilan aralashtirilgan qorishmalaridan foydalanganlar. Ohak, gips singari bogʻlovchilar topilgandan soʻng, organik bogʻlovchilarni ishlatilishi bir muncha sekinlashgan. Keyinchalik, XIX asrning oʻrtalariga kelib, *organik bogʻlovchilar* yoʻl qurilishida qoʻllana boshlandi.

Respublikamizda organik bogʼlovchilarni kurilishda ishlatilish davrining boshlanishi 1930-1932-yillarga toʻgʻri keladi. Bu davrda mahalliy neftni qayta ishlash zavodlari ishga tushirilishi bilan neft bitumlari koʻplab ishlab chiqarila boshlandi va ular asosida olinadigan materiallarning turlari ham koʻpaydi. Hozirgi vaqtda Fargʼona, Buxoro va Oltiariqdagi neftni qayta ishlash zavodlaridan chiqayotgan bitumlar Respublikamizning *bitumli materiallarga* boʻlgan ehtiyojlarini tula kondira oladi.

## Bitumli va qatronli bogʻlovchilar

Bitumli va katronli boglovchilar organik bogʻlovchilar guruhiga mansub boʻlib, yuqori *malekulyar uglevodorodlardan* va ularning nometall xossalaridan tashkil topgan. Ular isitilganda yumshash va sovutilganda kovushkok kattik xolga kelish xususiyatiga egadirlar. Bu bogʻlovchilar asosida asfaltbetonlar va qorishmalar, tombop oʻrama va gidroizolyatsiya materiallari, mastikalar, pastalar, emulsiyalar, loklar singari kuplab kurilish materiallari va buyumlari ishlab chiqariladi.

**Tabiiy bitumlar** yer yuzasiga chiqib qolgan neftlarning tarkibidagi yengil moddalarni (benzin, kerosin va x. k.) atmosfera taʼsirida bugʼlanib ketishi va havodagi kislorod va quyosh nuri taʼsirida oksidlanishi polimerlanishi natijasida hosil boʻlgan. Ular odatda togʻ jinslariga shimilgan xolda uchraydi. Bu jinslarni *tabiiy asfaltlar* deyiladi. Bitumni bu togʻ jinslaridan ajratib olish uchun ularni issik suv kuyilgan qozonlarda qaynatiladi. Natijada bitum erib suv betida kalkib ajralib chiqadi va uni maxsus tindirgichlarda ajratib olinadi. Qolgan tog jinsini esa asfalt kilishda ishlatiladi.

**Neft bitumlari**- neftni qayta ishlashda hosil boʻladigan qoldiq mahsulot boʻlib, olinish usuliga qarab qoldiq bitum, oksidlangan bitum va *krekinglangan bitum* turlariga boʻlinadi.

**Qoldik bitumlar**(gudron) xaydash yoʻli bilan neftdan benzin, kerosin va moylarning bir qismini ajratib olishdan keyin hosil buladi. Normal temperaturada ular qattiq moddadan iborat.

**Oksidlangan** neft qoldiqlari orkali havo puflab oʻtkazib olinadi, ular bunda kislorod taʼsiri ostida oksidlanadi va zichlanadi.

**Kreking bitumlar** esa neft va neft moylarining yuqori temperaturada (krekinglashda) parchalanish mahsulotidir.

## Asfalt qorishmasi

Asfalt korishmasi asfalt bogʻlovchi va qumdan tashkil topgan aralashmani 160-180°S gacha isitilgan holatda, maxsus korgichlarda sinchiklab aralashtirish orqali olinadi. Asfaltli boglovchi xosil kilish uchun esa neft bitumini mineral kukunlar bilan aralashtirib tayyorlanadi. Qumning mayda-yirikligiga qarab asfalt Qorishmalarda bitum mikdori 9-11 % atrofida boʻladi.

### Asfalt beton
Asfalt beton – yirik tuldiruvchi (shagʻal yoki chaqiqtosh), kum, mineral kukun va bitumni obdan aralashtirib zichlangan suʼniy yaxlit materialdir. Asfaltbetondagi bitumning umumiy mikdori 6-12 % buladi; Ishlatilishiga koʻra, asfaltbetonlar issik (issiq holatda joylanadigan), sovuq (isitilmasdan joylanadigani) va ilik (bir oz isitib joylanadigan) xillarga boʻlinadi.

## Tombop, gidroizolyatsiya va zichlovchi materiallar
**Tomga yopiladigan bitumli materiallar**
Ruberoid – koplamali tombop material. Uni tayyorlash uchun maxsus kartonga avval yumshash temperaturasi kamida 40ºS boʻlgan yumshoq bitum shimdiriladi, keyin 90°Sda yumshaydigan qattiq bitum eritmasi uning sirtiga yupka kilib koplanadi, bitum kotmasdan turib, ikki tomonga mayda keltirilib tuyilgan talk ëki slyuda sepiladi. Ruberoid sirtiga sepiladigan kukun mineral moddalar, uning issikka hamda atmosfera taʼsiriga chidamliligini oshiradi. Vazifasiga qarab ruberoid tomga yopiladigan(tom gilamining ustki qatlamini kilish uchun) va ostkuyma (pastki qatlamlarni qilish va qurilish konstruksiyalarini gidroizolyatsiyalash uchun) ruberoidlarga boʻlinadi. Ruberoidning toʻrtta markasi chikariladi:
RKK-500A, RKK-500B va V, RKM-350B va V, RPM va RPP-300A, B va V, RKCH-350B va V Ruberoid markasidagi  harfi – ruberoid. <<P harfi yopiladigan, „K“ va „Ch“ harflari sepma turini, yaʼni yirik donali (krupnozernistiy), tangasimon (cheshuychatiy) donali ekanligini bildiradi; sonlar esa 1m² kartonning massasini (g) ifodalaydi.

### Pergamin – neftbitumlari shimdirilgan koplamasiz tombop karton.
Pergamin ishlashda yumshok (yumshash temperaturasi "halqa va shar boʻyicha kamida 40ºS boʻlgan) bitumlar qoʻllanadi. Hozir zni 750, 1000 va 1025&nbsp;mm gacha boʻlgan P-350 markali pergamin ishlab chiqariladi. U tom qatlamini ishlashda, koplamali oʻrama material (ruberoid) ostiga issik mastika yotqizishda, shuningdek, bug hamda havodagi namlikdan muhofaza qilishda ishlatiladi.

Tomga yopiladigan qatronli materiallar tombop karton kogozini toshkoʻmir yoki slanes katronlari bilan shimdirish va yuzalariga surkash, bir yoki ikkala yuzasiga mineral uvoklar sepib yoki sepmasdan tayyorlanadi. Bu materiallarni tollar deb ataladi. Yuzalariga sepiladigan mineral uvoklarning turiga va kullaniladigan sohasiga qarab tollar kuyidagi xillarga boʻlinadi.
## Yana qarang
* Beton
* Tom
* Armatura
## Manbalar

## Havolalar
* Qurilish vazirligi rasmiy sayti