Soʻgʻd ixshidlari

**Soʻgʻd ixshidlari** (*Samarqand va Unashi ixshidlari* deb ham ataladi *) —* 642—755-yillarda poytaxti Samarqand boʻlgan Soʻgʻd bekliklaridan birida hukmronlik qilgan asosan dehqonchilik va savdo-sotiq bilan shugʻullangan soʻgʻd sulolasi hisoblanadi.

Sultonlik unvoni *" [[Ixshid]] "* (,  – yoqilgan. „hukmdor“) kelib chiqishi eroncha: Olimlar uni turli xil tarzda qadimgi eron tilidagi „ *xshaeta“ (* " *poruvchi* ", " *yaqin* ") ildizidan yoki " *xshāyathiya* " (" *hukmdor* ", " *shoh* ") dan olishgan, undan „ *[[Shoh|shoh“]]* (" *shoh* ") kabi unvon berilgan. Poytaxti Samarqand boʻlgan Soʻgʻd ixshidiylari musulmonlarning Mavarinoniyni bosib olishi davrida hamda mamlakatni qoʻshni hududlar hisobiga kengaytirish oqibatida tashkil qilingan.

## Soʻgʻd Ixshidlar sulolasi
Dastlab Keshda hukmronlik qilgan Shishpir 631–642 yillarda Samarqandni egalladi. Ixshidlar sulolasiga asos solgan. Uning Samarqanddagi hukmronligi 437-yildan boshlab shaharni oʻz qoʻliga olgan xun qabilalarining hukmronligidan keyin sodir boʻldi. Mamlakat asoschisi Shishpirdan keyin Xitoy yilnomalarida qayd etilgan va nomiga tanga zarb qilinganligi tufayli mashhur boʻlgan bir necha avlod podshohlari oʻtgan.

Hunlar merosi Shishpir tanga zarb etilishida yaqqol namoyon boʻladi, chunki tanga zarb qildirish uchun Hunlarning Y shaklidagi tamgʻasini qabul qilgan () tangalarining orqa tomonida shunday belgi qoʻyilgandan keyingina tanga maqsadga muvofiq ishlatilina olardi. Shunday qilib, eftalit belgisi Samarqandning qoldiq tangalarida paydo boʻladi, ehtimol, eftalitlarning Soʻgʻdiyona ustidan hukmronligi natijasidir va musulmonlar Mavarintonni bosib olishdan oldin soʻgʻd tangalarida koʻzga tashlanadi.

Podshoh Varxuman Unash uning oldiga kelganida elchi ogʻzini ochdi va shunday dedi: "Men Pukarzat, Chagʻanyanning dapirpati (kansleri)man. Men bu yerga Chagʻoniyon hukmdori Turontoshdan Samarqandga, podshoh huzuriga yetib keldim va bir muddat avval podshohning qarindoshi boʻldim. Mendan qoʻrqmanglar: men Samarqand xudolaridan ham, Samarqand yozuvidan ham yaxshi xabardorman, podshohga ham yomonlik qilganim yoʻq. Va shoh Varxuman Unash u bilan xayrlashdi. Va keyin dapirpat (kansler) Chacha:— Elchi libosidagi yozuv, Afrosiyob bitiklari.

### Afrasiyob tasvirlari
Samarqanddagi Afrasiyob suratlari milodiy VII asr oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Ixshid davrining boshlarida, ixshid shohi Varxumonning chet ellik arboblarni qabul qilishini koʻrsatadi. Ular, tahminlarga koʻra, milodiy 655-yilda yozilgan. Yaʼni, aʼzolari rasmlarda keng tasvirlangan Gʻarbiy Turk xoqonligi 657-yilda qulashidan biroz vaqt oldingi vaqt edi. Miloddan avvalgi VII asrda Tang sulolasi Oʻrta Osiyoda oʻz hududini koʻpaytirdi. Xususiy uyning toʻrt devorida qoʻshni Markaziy Osiyoning uch-toʻrt davlatining hududi tasvirlangan. Shimoliy devorda Xitoy (Xitoy bayrami, imperator qayiqda va imperator ovda), janubiy devorda Samarqand (yaʼni Eron dunyosi: ajdodlar sharafiga diniy dafn marosimi. Navroʻz bayrami), sharqiy devorda Hindiston joylashgan (munajjimlar va pigmeylar mamlakati sifatida, lekin u yerda rasm juda buzilgan).

Xitoyliklar Oʻrta Osiyoda oʻz siyosiy hokimiyatini Gʻarbiy turklar hisobiga, Ansi protektoratini tuzish va xitoylar tomonidan yaratilgan viloyatlarda mahalliy hukmdorlarni rasmiy ravishda hokim qilib tayinlash orqali mustahkamladilar. 650-655 yillarda allaqachon. n. e. Varxuman xitoylar tomonidan „Qanju shohi“ (Soʻgʻdiyona) va hokim sifatida tan olingan, Xitoy yilnomalarida yozilishicha:. Uje v 650—655 gg. n. e. Varxuman xitoylar tomonidan "Kanju podshosi (Soʻgʻdiyona) va noibi sifatida tan olingan, bu haqda Xitoy yilnomalarida qayd etilgan:

Yongxuy (650-655) davrida imperator Gaozong bu hududni Kangyu hukumatiga aylantirdi va mamlakat qiroli Uorhumanga gubernator unvonini berdi.

Varhuman haqida Xitoy yilnomalari/ref>.Taxminan bir asr davomida mintaqada asosiy kuch boʻlib kelgan Gʻarbiy turklar 658-yilda Gʻarbiy turklarning Tang istilosidan va ularning hukmdori Ashin Helu vafotidan keyin qulab tushdi. Shundan keyin ular xitoylarning qaramiga aylandi.

Bu davrda ixshidlar va boshqa Oʻrta Osiyo jamoalari harbiy yordam soʻrab Xitoyga qayta-qayta murojaat qilishgan, ammo bu soʻrovlar odatda quruq vaʼdalar bilan bajarilgan, chunki general Gao Syanji boshchiligidagi Xitoy armiyasi Tibetga qarshi urush bilan band edi, Oʻrta Osiyoga berish uchun yetarli qoʻshin yoʻq edi.

## Epilogi
Bu chiziq Abbosiylar davrigacha saqlanib qolgan, garchi oʻsha paytga kelib uning joylashgan joyi Istixon boʻlgan. Fargʻona bekligidagi hukmdorlar " *[[Ixshid|ixshidlar]]* " deb ham atalgan. Keyinchalik esa Amir atamasi bilan almashgan.

### Gurek posho
Soʻgʻd podshohlarining eng koʻzga koʻringan va gʻayratlilaridan biri Gurek edi, u 710-yilda oʻzidan oldingi Tarxunni taxtdan agʻdarib tashladi va qariyb oʻttiz yil davomida oʻzgaruvchan ittifoqlar orqali kengayib borayotgan Umaviylar xalifaligi va Turgʻash xoqonligi oʻrtasida beqaror muxtoriyatni saqlab qolishga muvaffaq boʻldi, bu orada xalq orasidagi ichki nizolarga ham barham berdi.Maʼlumki, 718-yilda Gurek arablarga qarshi qoʻllab-quvvatlashni soʻrab Xitoy sudiga elchixona yuborgan, ammo katta xarajat va masofa tufayli harbiy yordam rad etilgan:

Bunga javoban arab gubernatori Gurekning oʻrniga yaqin atrofdagi Penjikent hukmdori Devashtichni Samarqand hukmdori etib tayinlaganligi haqida tarix manbalarida oʻqishimiz mumkin. Samarqandning ayrim tangalari Devashtich tomonidan chiqarilgan va bu hodisa shu yilga toʻgʻri keladi. 722-yilda Devashtchilar qoʻzgʻoloni magʻlubiyatga uchragach, mintaqadagi arab qudrati oʻsishda davom etdi. Bu vaziyatda Devashtich chekinishga majbur boʻlgan.

### Turgar
Soʻnggi ixshid hukmdori Turgar hukmronligi musulmon Umaviylar hokimi Nasr ibn Sayyorning ancha qulay nazorati ostida nisbiy farovonlik davrini boshdan kechirganligi aytlgan. Bu hol Abu Muslim qoʻzgʻoloni va 750-yilda Abbosiylar xalifaligi barpo boʻlguniga qadar davom etdi. Shundan soʻng soʻgʻdiylar islomni qabul qilishga majbur boʻlgan va oʻz dinlaridan chiqib islomni qabulgan buning asosiy sababi esa jon soligʻi edi.

Turgar milodiy 750-yilda Xitoyga elchili guruh yuboradi. Bu vaqtda Xitoy yurishlarni toʻxtatgan edi, qoʻllab-quvvatlashni soʻrash uchun borgan guruh tasdiq javob bilan qaytishadi. Talas jangida arablar tomonidan strategik magʻlubiyatga uchraganidan va milodiy 751-yilda Anxi protektorati tarqatib yuborilganidan soʻng, Xitoyning Ixshidlarni qoʻllab-quvvatlashiga umidlar tez orada yoʻqoldi. 755-yilda An Lushanning ichki qoʻzgʻoloni paytida Xitoyliklar Oʻrta Osiyodan qolgan barcha qoʻshinlarini olib chiqib ketishga majbur boʻlib, ixshidlarni arablarga qarshi har qanday diplomatik yordamdan mahrum qildilar.

Turgar, manbalarda keltirilishicha, milodiy 755-757 yillarda taxtdan agʻdarilgan va uning nomi bilan tanga zarb qilish toʻxtatilgan. Arab-soʻgʻd uslubidagi tangalar endi Samarqandda Xuroson hukmdori Abu Dovud Xolid ibn Ibrohim nomidan zarb qilingan. Soʻgʻdlarning yagona qarshilik koʻrsatishi endi Arab xalifaligi ichidagi ichki ijtimoiy yoki diniy qoʻzgʻolon koʻrinishidagi nizolar edi.

## Tangalar
Ixshidlar, asosan, xitoy tipidagi mis tangalar (Kaiyuan Tongbao tipidagi, markazida kvadrat teshikli dumaloq), hukmdorning nomi va unvoni koʻrsatilgan oromiy va soʻgʻd tillarida rivoyatlar bitilgan tangalardan foydalanishgan. Oromiy afsonasida *MLKA* „shoh“ unvoni, soʻgʻd afsonasida *xšēd* (*ixshid*, „hukmdor“) unvoni ishlatiladi. Ixshidlar ham old tomonida hukmdorning yuzi, orqa tomonida olov qurbongohi tasvirlangan sosoniy tipidagi bir necha kumush tangalar chiqargan.

= = "Ixshid" unvoni =
Arab mualliflari bu unvon Fargʻona hukmdori tomonidan ham xuddi shu davrda qoʻllangani haqida xabar beradilar: Ibn al-Asirning xabar berishicha, aynan Fargʻona *ixshidi* xitoyliklarni arablarga qarshi yordamga chaqirib, Talas jangiga olib kelgan. Keyinchalik arablar istilosidan soʻng bu unvon tugatilgan.

Oʻrta Osiyoda unvonning nufuzi X asrgacha, bobosi fargʻonalik boʻlgan turkiy sarkarda va Misr hukmdori Muhammad ibn Tugʻj tomonidan qabul qilingangacha yuqori boʻlgan. Uning unvonidan keyin Muhammad al-Ixshid asos solgan qisqa muddatli sulola Ixshidlar sulolasi deb nomlanadi. Keyin esa mamlakat boshliqlariga nisbatan Amir unvoni qoʻllangan

## Yana qarang

* Ixshid

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Muḥammad b. Ṭug̲h̲d̲j / Bacharach, Jere L. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [angl.] : in 12 vol. / edited by C. E. Bosworth; E. van Donzel; W. P. Heinrichs & Ch. Pellat. Assisted by F. Th. Dijkema (pp. 1—384), P. J. Bearman (pp. 385—1058) and S. Nurit. – Leiden : E. J. Brill, 1993. – Vol. 7. (platn.) 
* Ik̲h̲s̲h̲īd / Bosworth, C. E. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [angl.] : in 12 vol. / edited by B. Lewis; V. L. Ménage; J. Schacht[en] & Ch. Pellat. Assisted by C. Dumont, E. van Donzel and G. R. Hawting[en]. – Leiden : E. J. Brill, 1986. – Vol. 3. (platn.)
* Gibb, H. A. R. (1923).  London: The Royal Asiatic Society. OCLC 499987512.
*