Sambucus canadensis

**Sambucus canadensis** – **Amerika qora marjondaraxti**, **Kanada marjondaraxti** yoki **oddiy marjondaraxt** nomi bilan ham tanilgan, Shimoliy Amerikaning qoyali togʻlaridan sharqda, Boliviyaning janubida joylashgan katta hududda tarqalgan marjondaraxt turi. U turli sharoitlarda, shu jumladan nam va quruq tuproqlarda, birinchi navbatda quyoshli joylarda oʻsadi.

## Tavsif
Sambucus canadensis  gacha oʻsadigan bargli butadir. Barglari qarama-qarshi juft shaklda joylashgan boʻlib, novdalari asosan besh-toʻqqiz bargdan iborat boʻladi. Ularning uzunligi taxminan 10 santimetr (4 dyuym) va kengligi 5 santimetrni tashkil etadi. Yozda u barglaridan yuqorida katta (diametri 20—30 santimetr yoki 8—12 dyuym), oq gullardan iborat qalqonsimon toʻpgullar hosil qiladi. Har bir gulning diametri 5—6 millimetr (3⁄16—1⁄4 dyuym) boʻlib, beshta gultojbargdan tashkil topadi.

Mevasi (marjon sifatida tanilgan) toʻq binafsha rangdan qora ranggacha boʻlgan, diametri 3—5 millimetrli rezavor meva boʻlib, kuzda pastga osilib turuvchi shingillarda yetiladi.

## Taksonomiya
U Yevropada tarqalgan *[[Sambucus nigra]]* bilan yaqindan bogʻliq. Ayrim tadqiqotchilar uni Sambucus nigra subsp. canadensis nomi ostida bir turning kenja turi sifatida talqin qilishadi.

## Zaharli xususiyatlari
Oʻsimlikning barglari, poyalari, ildizlari, urugʻlari va pishmagan mevalari kabi yeyilmaydigan qismlari sianogen glikozidlar va alkaloidlar mavjudligi sababli oʻldiradigan dozalarda zaharli boʻlishi mumkin. Marjondaraxt mevasini isteʼmol qilishning anʼanaviy usullari murabbo, jele hamda siroplarni oʻz ichiga oladi, ularning barchasida mevalar pishiriladi va urugʻlar siqib chiqariladi.

Nashr qilinmagan tadqiqotlar shuni koʻrsatishi mumkinki, *Sambucus* *canadensis* olma sharbatiga qaraganda kamroq sianid darajasiga ega va uning mevasida biokimyoviy yoʻlda sianid hosil qilish uchun yetarli darajada beta-glyukozidaza (glyukozidlarni sianidga aylantiradi) mavjud emas. Taqqoslash uchun, *S. nigra* rezavorlarining ogʻirligiga nisbatan sianogen glikozidlar miqdori 25 mikrogramm/milligrammdan oshmasligi, barcha glikozidlar sianidga aylanishi va 50 kg ogʻirlikdagi umurtqali hayvon uchun 50 mg zaharli boʻlishi taxmin qilinsa, halokatli zaharlanishning quyi chegarasiga (1 mg sianid/kg ogʻirlik) yetish uchun bir oʻtirishda 2 kilogramm (~4,4 funt) rezavor isteʼmol qilish kerak boʻladi. Yuqori chegara (3 mg/kg) uchun esa 6 kg yoki taxminan 13 funt rezavor yeyish lozim boʻladi.

## Foydalanish
Guli va pishgan mevalari isteʼmolga yaroqli, ammo potensial zaharli glikozidlarni kamaytirish uchun ularni pishirish tavsiya etiladi. Gul boshchalarini sakkiz soat davomida suvda ivitib, ichimlik tayyorlash mumkin. Mevalardan yana vino, jele va boʻyoq tayyorlanadi. Barglari va ichki poʻstlogʻi hasharotlarga qarshi vosita va boʻyoq sifatida ishlatilishi mumkin. Barglari anʼanaviy ravishda oʻsimlikshunoslikda ham qoʻllanadi. 

Turkum nomi puflab chalinadigan musiqa asbobiga ishora qiluvchi yunoncha *sambuce* soʻzidan kelib chiqqan. Bu nom ushbu va boshqa shu kabi turlarning novdalaridan oʻzak qismini olib tashlab, hushtak yasash amaliyoti mavjudligi sababli berilgan.

Marjondaraxt mevasining qaynatilgan ichki qobigʻi Shimoliy Amerikaning irokezlari tomonidan tish ogʻrigʻida ogʻriq qoldiruvchi vosita sifatida ishlatilgan va yonoqning eng ogʻriyotgan tomoniga surtilgan.

## Manbalar