Manduca quinquemaculata

***Manduca quinquemaculata —*** Sphingidae oilasiga mansub jigarrang va kulrang kalxat kuyasi. Koʻpincha **pomidor shox qurti** deb atalib, tomorqalardagi asosiy zararkunanda boʻlishi mumkin; Pomidor shox qurti *Manduca sexta* tamaki shoxi qurti bilan chambarchas bogʻliq Odatda ularni chalkashtirishadi. Bu chalkashlik ikkala turning bir xil morfologiyaga egaligi va Solanaceae oilasiga mansub turli oʻsimliklarning barglari bilan oziqlanishi sababli yuzaga keladi. Har ikkala turni tamaki yoki pomidor barglaridan topish mumkin.

## Diapazon
*M. quinquemaculata* Shimoliy Amerika va Avstraliyada uchraydi. Pomidor shox qurtining yaqin qarindoshi boʻlgan tamaki shox qurti janubda keng tarqalgan, pomidor shox qurtlari esa shimoliy shtatlarda koʻproq tarqalgan.

### Lichinka
Pomidor shoxli qurtlari Solanaceae oilasiga mansub turli oʻsimliklarni isteʼmol qilishi maʼlum boʻlib, ular odatda pomidor, baqlajon, qalampir, tamaki, durman va kartoshka bilan oziqlanadi. Urgʻochilar oʻsimliklarning poyasi yaqinidagi yosh barglarga tuxum qoʻyishni afzal koʻradilar. Kechqurun yoki erta tongda quyosh nuri kamroq tushsa, ular barglar bilan uzoqroq oziqlanadi.

### Voyaga etgani

#### Voyaga yetganlar oziqlanishi
Kattalar gulli oʻsimliklarning nektarlari, jumladan, *Datura meteloides,* *Oenothera caespitosa,* va *Mirabilis multiflora* bilan oziqlanadi*.* Ular ular oziqlanadigan oʻsimliklarning aksariyati katta, xushboʻy oq gullarga ega.
## Hayot sikli

### Ovipozitsiya
Urgʻochilar bahor oxirida oʻsimlik barglari yuzasiga yakka-yakka tuxum qoʻyadi. Lichinkalar taxminan bir haftadan keyin chiqadi. Urgʻochi oʻz nasli duch keladigan yirtqichlar xavfi darajasini baholab tuxum qoʻyish joyini hal qiladi. *Nicotiana attenuata* tamaki oʻsimligida oʻsimlikning poyasiga yaqin yosh barglar yirtqichlardan koʻproq himoyalangan va u yerda yashagan lichinkalar oʻsimlikning boshqa joylarida yashagan lichinkalarga qaraganda koʻproq massaga ega boʻladi; Urgʻochilar barglarga tuxum qoʻyishni afzal koʻradilar. Tuxumlari katta va rangi och yashildan oppoq ranggacha boʻladi.

### Lichinka
*M. quinquemaculata* lichinkalari toʻliq oʻsganida uzunligi 10 sm (3,9 dyuym) gacha yetadigan yirik yashil lichinkalardir. Lichinkalarning orqa uchida quyuq, uchli proyeksiyasi bor, bu ularga „shox qurti“ nomini beradi. Pomidor shox qurti *M.*quinquemaculatani tamaki shox qurti *M. sexta* bilan adashtirib yuborish mumkin boʻlsa-da, bu turlarning lichinkalarini lateral belgilariga asosan ajratib koʻrsatish mumkin.

Lichinkalar bahorning oxiridan yozning boshiga qadar tuxumdan chiqadi. Ular voyaga yetish uchun beshta bosqichda rivojlanadi. Birinchi avlod yil boshida paydo boʻladigan issiq iqlim sharoitida lichinkalar ikki avlodi bir yozda birga yashashi mumkin. Toʻliq oʻsgandan soʻng, lichinkalar oʻz oʻsimliklarida gʻumbakka aylanadi.

### Gʻumbak
Lichinkalar erta kuzda gʻumbakka aylanadi, yaʼni ular hayot siklining navbatdagi bosqichiga kiradilar, bu yerda ular gʻumbakka aylanadi va undan yetilgan kuya boʻlib chiqadi. *M. quinquemaculata gʻumbakdan* soʻng oʻz uy oʻsimliklari yaqinidagi tuproqda qishlaydi, keyingi yozda esa voyaga yetgan shaklda paydo boʻladi.

### Voyaga yetganlar
Voyaga yetganlar katta, qanotlari 13 santimetrgacha yetadi. Kuyaning qanotlari jigarrang va kulrang, old qanotlari katta, orqa qanotlari kichikroq, yengil va quyuq zig-zag naqshli chiziqlar bilan qoplangan. Qorinlari jigarrang va oq rangda boʻlib, har bir tomonida beshta sariq dogʻdan iborat boʻlib, ularga „besh dogʻli kalxat kuya“ nomini beradi. M.*quinquemaculata* va *M. sexta kuyalarini* qorin boʻshligʻidagi dogʻlar soniga koʻra farqlash mumkin. Voyaga yetganlar tuproqdan chiqqandan koʻp oʻtmay, juftlashadi va urgʻochilar tuxumlarini oʻsimliklarga qoʻyib, hayot siklini yangilaydi.
Fayl:Tomato hornworm.jpg|Pomidor shox qurti lichinkasi
Fayl:Tobacco Hornworm 1.jpg|yaqin tamaki shoxi qurti — qizil shoxga va V shaklidagi oq belgilarning yoʻqligiga eʼtibor bering
Fayl:Manduca quinquemaculata MHNT CUT 2010 0 116 Sorel-Tracy Quebec Canada female dorsal.jpg|Ayol — tepadan koʻrinishi
Fayl:Manduca quinquemaculata MHNT CUT 2010 0 116 Sorel-Tracy Quebec Canada female ventral.jpg|Ayol — pastdan koʻrinishi


## Zararkunandalarga qarshi kurash

Lichinkalar pomidor va tamaki kabi ekinlarning zararkunandalari boʻlganligi sababli, ularning populyatsiyasini nazorat qilish uchun biologik nazorat vositalari va tuzoqlardan foydalanilgan. Lichinkalar pomidor oʻsimliklari orasidan terib olinadi. Kechasi ultrabinafsha qora chiroqdan foydalanish ularni topishga yordam beradi, chunki ular yorqin yashil rangda porlaydi. Baʼzi dehqonlar lichinkalar xavfini kamaytirish uchun pomidor yonida turlarni qaytaradigan marigoldlarni ekishadi. Lichinkalarni eng keng tarqalgan qush turlari ham isteʼmol qilishi mumkin.

### Parazitlar
Parazitoid ari *Trichogramma* *M.quinquemaculata* tuxumlariga hujum qiladi. *Trichogramma* *M.quinquemaculataʼ*ning tabiiy dushmani boʻlib, odamlar tomonidan biologik nazorat vositasi sifatida ham foydalanilgan.

Ikkinchi parazit ari, *Braconidae* oilasiga mansub Cotesia congregata ham *M. quinquemaculata*ni oʻldiradi. Voyaga yetgan urgʻochilar oʻz tuxumlarini shox qurti teri ichiga qoʻyadi. Tuxumdan chiqqandan soʻng, ari lichinkalari *M. quinquemaculata* aʼzolari va toʻqimalaridan chiqib, undan oziqlanib boshlaydi. Arilar pilladan chiqqandan soʻng, zaiflashgan *M. quinquemaculata* oʻladi. Yuqorida aytib oʻtilgan parazit ari kabi, bu arilar ham pomidor shox qurti bilan biologik kurash vositasi sifatida taklif qilingan.

## Tasvirlar

Fayl:Tomato Hornworm Larva - Relic38 - Ontario Canada.JPG|Pomidor shox qurti lichinkasi
Fayl:Manduca quinquemaculata diversity sjh.JPG|*M. quinquemaculata* xilma-xilligi
Fayl:Manduca quinquemaculata detail.JPG|Bosh detali
Fayl:Manduca quinquemaculata at DEN airport.jpg|*M. quinquemaculata* jonli
Fayl:Tomato worm under uv.png|Pomidor oʻsimligida ultrabinafsha bilan yoritilgan pomidor qurti


## Manbalar