Nigeriya Markaziy banki

**Nigeriya Markaziy banki** (inglizcha: *Central Bank of Nigeria*) 1958-yildagi Nigeriya Markaziy banki toʻgʻrisidagi qonun asosida tashkil etilgan va 1959-yil 1-iyulda oʻz faoliyatini boshlagan Nigeriyaning markaziy banki va oliy pul-kredit organi.

Nigeriya Markaziy banki toʻgʻrisidagi qonunda koʻrsatilganidek, bankning asosiy tartibga solish maqsadlari quyidagilardan iborat: mamlakatning tashqi zaxiralarini saqlash, pul barqarorligi va sogʻlom moliyaviy muhitni qoʻllab-quvvatlash va federal hukumatning oxirgi instansiyasi va moliyaviy maslahatchisi sifatida faoliyat yuritish. Markaziy bankning oxirgi instansiya kredit beruvchisi va federal hukumatning maslahatchisi sifatidagi roli uni baʼzan loyqa tartibga soluvchi suvlarga olib keldi. Imperiya hukmronligi tugagandan soʻng, hukumatning iqtisodiyotni rivojlantirishda faol boʻlish istagi, ayniqsa Nigeriyadagi fuqarolar urushi tugagandan soʻng, bank hukumatning xohishiga ergashdi va har qanday shou kamchiliklarini toʻldirish, real sektorga kredit ajratish uchun qatʼiy harakat qildi. Bank isteʼmol kreditlari bilan bogʻliq faoliyatda tijorat banklari orqali ishlash boʻyicha oʻzining dastlabki niyatiga zid ravishda isteʼmolchilarni bevosita kreditlash bilan shugʻullangan.

Biroq, bu siyosat oʻsha paytdagi mahalliylashtirish siyosatining avlodi edi. Shunga qaramay, hukumat markaziy bank orqali milliy pul va aksiya markazlarini qurishda, qimmatli qogʻozlarni tartibga soluvchi kengashlarni shakllantirishda va kapital bozoriga gʻaznachilik vositalarini joriy etishda faol ishtirok etdi. Bankning mamlakat boʻylab 36 shtatning har birida oʻttiz oltita filiali va Federal poytaxt hududida qarorgohi mavjud.

## Markaziy bank kutubxonasi
Markaziy bank kutubxonasi bosh ofisda va boshqa barcha filiallarda joylashgan standart kutubxona boʻlib, unda jurnallar, gazetalar, turli yoʻnalishdagi kitoblardan foydalanish mumkin boʻlgan axborot resurslari mavjud boʻlib, kutubxona talabalar, tadqiqotchilar va xodimlar uchun ochiqdir.

## Tarixi

### Qonunchilikka ruxsat berish
1948-yilda Nigeriyada bank amaliyotini tekshirish uchun mustamlaka maʼmuriyati tomonidan G.D Paton boshchiligida surishtiruv tashkil etildi. Tekshiruvdan oldin bank sanoati asosan nazorat qilinmas edi.

G.D Paton hisoboti, soʻrovning bir qismi boʻlib, mamlakatdagi birinchi bank qonunchiligining asosi boʻldi: 1952-yildagi bank qarori. Qaror amaliyotga layoqatsiz banklarning qoʻziqorindek koʻpayishiga yoʻl qoʻymaslik va tijorat banklari faoliyatini tartibli taʼminlash maqsadida ishlab chiqilgan. Bank qarori bu sektorning tez oʻsishiga turtki boʻldi va oʻsish bilan birga umidsizlik ham paydo boʻldi. 1958-yilga kelib, bir nechta banklar muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Keyingi muvaffaqiyatsizliklarni kamaytirish va mahalliy nazoratga tayyorgarlik koʻrish uchun 1958-yilda Nigeriya Vakillar palatasiga Nigeriya Markaziy bankini tashkil etish toʻgʻrisidagi qonun loyihasi taqdim etildi. Nigeriya Markaziy bankining 1958-yildagi 24-sonli qonuni Nigeriya va Lagos qonunlarining 1958-yilgi nashrining 30-bobi sifatida nashr etilgan. U 1959-yil 1-iyulda toʻliq amalga oshirildi, Nigeriya Markaziy banki toʻliq ishga tushdi va Nigeriya Markaziy banki toʻgʻrisidagi 1991-yildagi 24-sonli qonuni bilan bekor qilinmaguncha Markaziy bankni boshqaruvchi asosiy nizom boʻlib qoldi. 1960-yil aprel oyida Markaziy bank oʻzining birinchi gʻazna veksellarini chiqardi. 1961-yil may oyida regulyator Lagos bankirlari hisob-kitob markazini ishga tushirdi, u litsenziyalangan banklarga cheklarni tez almashish va tozalash uchun asos yaratdi. 1961-yil 1-iyulga kelib, Markaziy bank Nigeriyaning yangi banknotlari va tangalarining barcha nominallarini chiqarishni tugatdi va Nigeriyada muomalada boʻlgan barcha Britaniya Gʻarbiy Afrikasi funtlarini sotib oldi.

### Bino tuzilishi
Nigeriya Markaziy banki mamlakatning turli hududlaridagi koʻk rangdagi ofis binolari bilan mashhur.

### Siyosatni amalga oshirish va tanqid qilish

Nigeriya Markaziy bankining asosiy vazifalari asosan hukumatning bank sektorini nazorat qilish agenti sifatida harakat qilish, federal hukumat talablariga muvofiq toʻlov balansini kuzatish va pul-kredit siyosatini federal byudjet talablariga muvofiqlashtirish edi. Bankning asosiy vositasi bank kreditlari uchun kredit limiti toʻgʻrisidagi qonunchilikni boshlash edi. Tashabbus qishloq xoʻjaligi va ishlab chiqarish kabi eʼtibordan chetda qolgan milliy sohalarga kredit berishga qaratilgan edi. 1979-yil oxiriga kelib, aksariyat banklar oʻzlarining kredit limitlariga rioya qilmadilar va Markaziy bank koʻrsatmalarini erkin talqin qilishni maʼqul koʻrdilar.

Markaziy bank qisqa muddatli kredit toʻlovlari tarqalishini samarali ravishda cheklamadi. Tijorat banklari bergan kreditlarning aksariyati odatda bir yil ichida belgilanadi. Kredit bozoridagi bu buzilishni muvozanatlashning asosiy siyosati yangi Savdo va sanoat bankini, universal bankni yaratish edi. Biroq, yangi bank oʻz missiyasini bajarmadi. Hukumatning istaklari bilan uygʻunlashgan bankning yana bir siyosati mahalliy qarz oluvchilar va isteʼmolchilarga nisbatan har qanday tarafkashlikning oldini olish uchun uchta yirik xorijiy tijorat banklarining ishlariga bevosita aralashish edi. 1976-yilga kelib federal hukumat uchta yirik tijorat banklari kapitalining 40 foizini sotib oldi. Federal hukumatning katta taqchilligini moliyalash orqali inflyatsiyani pasaytirishga bankning sekin munosabati markaziy bank tarixidagi ogʻriqli nuqtalardan biri boʻldi. 1983-yilda oʻsib borayotgan savdo qarzlarini nazorat qila olmaganligi sababli, mamlakat umumiy savdo boʻyicha $6 mlrdlik katta qarzlarga ega boʻlib qoldi.

### Nigeriya Markaziy banki gubernatorlari
Mustaqillikka erishgandan buyon Markaziy bank gubernatorlari:

### Charlz Chukvuma Soludo boshqaruvi ostida
Markaziy bank tijorat banklarning oʻsishi va moliyaviy ishonchliligini oshirishda muhim rol oʻynadi, bu mamlakatda faoliyat yuritayotgan barcha moliyaviy banklarning kapital bazasiga (majburiy zaxiralarga) ega ekanligiga ishonch hosil qildi. Bu bank mijozlari bankdagi nosozliklar yuzaga kelgan taqdirda faqatgina yoʻqotishlarni koʻtarmasliklarini taʼminlashga yordam berdi. Biroq, bu siyosat Nigeriyaning baʼzi tijorat banklarining muvaffaqiyatsizligiga olib keldi, baʼzi banklar oʻsha paytda 25 000 000 000,00 nayra boʻlgan yangi kapital bazasi talablariga javob bera olmadilar. Yangi kapital bazasi talablariga javob bera olmagan banklar yopilishga, baʼzilari esa oʻz-oʻzidan pul topa olmaganlar pul yigʻish uchun boshqa banklar bilan birlashishiga toʻgʻri keldi. Ushbu siyosat mamlakatning tijorat banklarini mustahkamlashga yordam berdi va moliyaviy barqarorlikka ega boʻlmagan shaxslar yoki tashkilotlar uchun mamlakatda bank faoliyatini amalga oshirishni imkonsiz qildi. Bugungi kunda Nigeriya Afrikadagi eng ilgʻor moliyaviy sektorlardan biriga ega, uning aksariyat tijorat banklari boshqa mamlakatlarda filiallariga ega.

Markaziy bank moliyaviy inklyuzivlik siyosatini ilgari surishda faol ishtirok etadi va Moliyaviy inklyzivlik alyansining yetakchi aʼzosi sanaladi. Shuningdek, u 2011-yilda Meksikada boʻlib oʻtgan Global siyosat forumida Mayya deklaratsiyasi doirasida moliyaviy inklyuzivlik boʻyicha aniq milliy majburiyatlarni olgan 17 ta regulyator institutlardan biri sanaladi. Markaziy bank Nigeriyadagi barcha banklarning yil oxiri bir xil boʻlishini taʼminladi. Turli xil tijorat banklari sirasiga Access Bank Plc, Citibank Nigeria Plc, Diamond Bank Plc, First Bank of Nigeria Plc, Guaranty Trust Bank Plc, Zenith Bank plc, Wema Bank, StanbicIbtc Bank, Fidelity Bank, United Bank for Africa va boshqalar kiradi.

### 21-asrdagi oʻzgarishlar
2009-yilda Markaziy bank 5 Nigeriya bankining (Afribank, FinBank Nigeria, Intercontinental Bank, Oceanic Bank va Union Bank of Nigeria) bosh direktorlari va ijrochi direktorlarini kreditlarni notoʻgʻri boshqarish va regulyatorga haddan tashqari ishongani uchun ishdan boʻshatdi. 2014-yilda prezident Gudlak Jonatan Markaziy bank gubernatori Sanusi Lamido Sanusini moliyaviy ehtiyotsizlik tufayli lavozimidan chetlatdi. 2021-yil aprel oyida Nigeriya Markaziy banki Nigeriya First bankining "ogʻir moliyaviy ahvolda" boʻlgan butun boshqaruv kengashini ishdan boʻshatdi.

2021-yil iyul oyida Markaziy bank valyuta ayirboshlash operatorlariga xorijiy valyuta (forex) sotishni tugatganini eʼlon qildi. Eʼlondan soʻng, barcha foreks savdolari toʻgʻridan-toʻgʻri tijorat banklariga oʻtkazilishi kerak edi. Oʻsha oyda bank gubernatori Godvin Emefiel Nigeriya oktabr oyida "e-nayra" deb nomlangan oʻzining kriptovalyutasini ishga tushirishini aytdi, bu oddiygina kriptovalyuta emas, balki blokcheyn texnologiyasiga asoslanadi va eNaira Speed Wallet va eNaira Speed Merchant Wallet mobil ilovalari orqali faoliyat yuritadi. Prezident Muhammadu Buxoriy tomonidan 25-oktabrda ishga tushirilganda platformaga 33 ta bank qoʻshildi va 500 million ₦ qiymatidagi enayra zarbi zarb qilindi. eNayraning joriy etilishi hukumat barcha kriptovalyutalarni taqiqlaganidan bir necha oy oʻtgach sodir boʻldi.

2025 yil fevral oyida Nigeriya Markaziy banki birinchi marta Nigeriyaning eksport kvitansiyalari shakllariga CFA frankini kiritishni tasdiqladi, bu Nigeriya banklari tomonidan eksport tushumlarini repatriatsiya qilish uchun foydalanishga ruxsat berdi, bu tasdiqlash transchegaraviy operatsiyalarni osonlashtirishi kerak, asosan CFA frankidan foydalanadigan mamlakatlar bilan.

## Yetakchilik
Zenith Bank Plc sobiq bosh direktori janob Godvin Emefiel Markaziy bankning 11-rahbari va 10-mahalliy gubernatoriga aylandi. Emefiel muddati 1-iyunda tugagan Mallam Sanusi Lamido Sanusining oʻrnini egalladi. Zenith Bank Plc boshqaruvchi direktori boʻlgunga qadar Emefiel korporativ bank ishida, shuningdek, gʻaznachilik va moliyaviy nazoratda ishlagan. Bungacha u Port-Harkort universitetida moliya va sugʻurta fanlari boʻyicha oʻqituvchi boʻlib ishlagan, shuningdek, oʻzi tahsil olgan universitet Nigeriyaning Nsukka universitetida moliya boʻyicha bakalavr va MBA darajalarini olgan. U Stenford universiteti, Harvard universiteti va Uorton oliy biznes maktablarida boshqaruv taʼlimi bitiruvchisi. Emefiel lavozimga kelganidan ikki kun oʻtgach, oʻzining birinchi matbuot brifingida "Nigeriyada makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va iqtisodiy rivojlanishni taʼminlash" nomli taqdimot qildi. Uning taʼkidlashicha, Nigeriya Markaziy bankining maqsadi *"narx va moliyaviy tizim barqarorligini taʼminlash va barqaror iqtisodiy rivojlanishni ragʻbatlantirish orqali odamlarga yoʻnaltirilgan* *Markaziy bankni yaratishdir*. 2019-yil 16-mayda Emefiel gubernator etib qayta tayinlandi. U keyingi besh yilni rahbar sifatida oʻtkazishi kerak. Bu 1999-yildan beri birinchi marta gubernatorning ketma-ket ikki muddatga xizmat qilishidir. CBN Valyuta operatsiyalari direktoriPrissilla Ekvere Elexe xonim bu lavozimni egallagan birinchi ayoldir.

## Qonuniy majburiyatlari va vakolatlari
**2007-yilgi Nigeriya Markaziy banki (tashkil etish) toʻgʻrisidagi qonun** Nigeriya Markaziy banki deb nomlanuvchi organ tashkil etilishini tasdiqlaydi. Qonun, shuningdek, banknotlar va tangalar emissiya qilish, Nigeriya uchun tashqi zaxirani saqlash va umuman Nigeriyadagi butun bank tizimini nazorat qilish uchun yagona vakolatni oʻz ichiga olgan bankning asosiy obyektlarini bildiradi.

**2020-yilgi Banklar va boshqa moliya institutlari toʻgʻrisidagi qonun** Markaziy bank gubernatori Nigeriyada bank biznesini ochishni istagan har bir kishiga maxsus tartib-qoidalar bilan litsenziya olish huquqini beradi. Qonun Nigeriyada hammaga bunday litsenziyasiz bank biznesi yuritishni taqiqlaydi. Bundan tashqari, ushbu qonun Markaziy bank gubernatoriga Nigeriyadagi banklar, ixtisoslashgan banklar va boshqa moliya institutlariga qoidalar, koʻrsatmalar va siyosatlar chiqarish huquqini beradi. Va hokimning buyrugʻiga binoan ushbu muassasalarni nazorat qilish va tekshirish uchun zobitlarni tayinlash huquqini beradi. Shuningdek, qonunning 5-boʻlimi Markaziy bankka har qanday bankning litsenziyasini belgilangan sabablarga koʻra bekor qilish huquqini beradi.

## Yana qarang

* Nigeriya funti
* Nigeriya nairasi
* Toʻlov tizimi
* Haqiqiy vaqtda yalpi hisob-kitob
* Bank tasdiqlash raqami
* Gʻaznachilikning yagona hisobi
* Naqd pulsiz siyosat (Nigeriya)
* Nigeriyada bank xizmatlari
* Nol COT
* Afrikaning markaziy banklari roʻyxati
* Markaziy banklar roʻyxati

## Eslatmalar


## Manbalar

* EO Oloyede, Nigeriyadagi bank mijozi va bank qonuni, *Afrika huquqi jurnali*, jild. 19, № 1/2, Bahor, 1975-yil
* GO Nwankwo, Rivojlanayotgan iqtisodiyotda bank kreditlari: Nigeriya tajribasi, *Afrika huquqi jurnali*, jild. 19, bahor, 1975-yil
* "Xorijiy zahiralar qisqardi, bank kreditlari koʻpaydi, chunki iqtisod zaiflashdi", *[[Financial Times]]*, 1982-yil 29-noyabr
* Ugo A. Okoroafor "CBNda valyutani qayta qurish", *cenbank.org*, 2012-yil 20-sentabr

## Havolalar

* Nigeriya Markaziy bankining rasmiy sayti
* NMB gubernatori Godvin Emefielning rasmiy sayti