open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kutaisi

**Kutaisi** (; qad. gruzin tilida "Kutatisi") — Gruziyaning gʻarbidagi shahar. Imeretiyaning maʼmuriy markazi. Iqtisodiy mavqei va kattaligi jihatidan Tbilisidan keyin 2-oʻrinda turadi. Rioni daryosining har ikkala sohilida, 150 m balandlikda, joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi Kutaisi shosse yoʻllari orqali Tbilisi, Suxumi, Batumi va Shimoliy Kavkaz (Osetiya harbiy yoʻli) bilan bogʻlangan. Kutaisidan Tbilisigacha 220&nbsp;km, eng yaqin dengiz porti Poti (100&nbsp;km narida). Maydoni 70&nbsp;km². Aholisi 147 635 kishi (2014), asosan, gruzinlar (99%). Shuningdek, gruzin yahudiylari, rus ukrain, arman, grek va boshqa millat vakillari ham yashaydi.

Mashinasozlik (avtomobilsozlik, elektromexaniqa, kichik gabaritli traktorlar va boshqalar), kimyo, yengil, oziqovqat, qurilish materiallari, ishlab chiqarish korxonalari bor. 10 ga yaqin oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet, bir nechta xususiy oliy oʻquv yurti, diniy akademiya va boshqalar), umumiy taʼlim maktablari, litsey, gimvaziya, kollejlar, 3 teatr, filarmoniya, tarix-etnografiya muzeyi, Kutaisi-Gelat muzey-qoʻriqxonasi, bir qancha uymuzeylar, telekompaniyalar, suratlar galereyasi faoliyat koʻrsatadi. Rioni va Gumati GESlari qurilgan. Mashhur Sxaltubo kurorti ham Kutaisi yaqinida joylashgan.

Tarixiy va meʼmoriy yodgorliklardan qad. shahar qalʼasi (minoralar, darvozalar, qalʼa devori), koʻpriklar, podsho saroyi, cherkov va movastirlar, Imeretiya podsholarining qarorgohi — "Okros chardaxi", Gegutidagi katta podsho saroyi (18-asr), Motsamet monastiri (11-asr), Vardsixe (Rodopolis) shahrining harobalari, 20-asr meʼmoriy yodgorliklardan Kutaisi davlat universiteti, davlat drama teatri, hokimiyat binolari, Rioni daryosi koʻpriklari va boshqa bor.

Kutaisi Kolxida podsholigining eng qad. shahri (miloddan avvalgi 8—3-asrlar). 8—10-asrlarda Gʻarbiy Gruziya (Egris-Abxaz davlati)ning, 978—1122-yillarda birlashgan Gruziya podsholigining poytaxti. 13-asrdan Imeretiya podsholigining markazi. 17-asrning 60 yillarida turklarga qaram boʻlgan. 1810-yilda Rossiya bosib olgan.

## Manbalar
Kutikula

**Kutikula** (lot. cuticula — teri) — 1) epiteliy hujayrasi sirtini qoplab turadigan pishiqqanat. Umurtqasiz hayvonlarda K. gipoderma (bir qanat epiteliy)dan hosil boʻlib, asosan, tayanch va himoya funksiyasini bajaradi. Boʻgʻimoyoqlilar K.si qattiq boʻlib, ularning oʻsishiga xalaqit beradi. Shuning uchun ular tullab (poʻst tashlab) oʻsadi (qarang Tullash). K. tarkibiga xitin, oqsil, lipid va mineral moddalar kiradi. Xitin va oqsillar K. ning pishiqligini, lipidlar uning suv oʻtkazmasligini taʼminlaydi. K. dastlab yassi chuvalchanglarda paydo boʻlgan. Tangachalar, qalqonlar, tuklar, qillar K.dan vujudga keladi. Umurtqali hayvonlar va odamda K. ichki organlar (ichak, nafas va siydik yoʻllari)ning ichki yuzasini qoplab turadigan epiteliy hujayralari sirtidagi mikrovorsinkalardan iborat; 2)1 oʻsimliklarda — yer usti organlari (barg, poya, ayrim mevalar) sirtini qoplab turadigan yog modda (kutin)dan iborat. Epidermis hujayralarida sintezlangan kutinsirtga chiqib, K. hosil qiladi va qisman hujayra qobigʻi tashqi devoriga ham shimiladi. K. va u shimilgan hujayra qobigʻi kompleksi sellyuloza, pektin, kutin, mum va boshqa moddalardan iborat boʻlib, koʻp qanat hosil qiladi. Kserofitlar K.si ayniqsa yaxshi rivojlangan boʻlib, mum kristallari bilan qoplangan.

## Manbalar
Mixail Kutuzov

**Mixail Illarionovich Kutuzov** (Toleʼnishchev — Kutuzov) (1745.5.9, Peterburg — 1813.16.4, Bunslau) — general-feldmarshal, rus sarkardasi. A. V. Suvorovning shogirdi. 1784-yil dan general-mayor. 1785-yilda Bug yeger korpusini tuzib, 1787—89 yillardagi rus-turk urushida qatnashgan. 1790-yilda turklarning Izmail qalʼasini shturm qilishda ishtirok etib, A. V. Suvorovning aloqida tahsiniga sazovor boʻlgan.

1801—02 yillarda Peterburgning harbiy gubernatori. 1805-yilda Avstriyadagi rus qoʻshinlaridan biriga qoʻmondon qilib tayinlangan. Austerlits jangi (1805) dan soʻng podsho Kutuzovga adovat bilan qarab, uni qoʻmondonlikdan chetlashtirib, Kiyev harbiy gubernatori qilib tayinlagan (1806). Napoleon bilan urush xavfi yaqinlashgach hamda choʻzilib ketgan rus-turk urushini yakunlash maqsadida Aleksandr I Kutuzovni Moldaviyadagi rus armiyasi bosh qoʻmondoni etib tayinlashga majbur boʻlgan (1811-yil 7-mart). Bosh qoʻmondon sifatida 1811-yil 22-iyun Rushchuk jangida turklarga zarba berib, Turkiya bilan Rossiya oʻrtasida Buharest sulhi (1812) ni Rossiya foydasiga imzolashga erishdi. 8-avgust Napoleon Bovapart qoʻshinlariga qarshi kurashayotgan rus armiyasiga bosh qoʻmondon etib tayinlangan. Borodino jangida Vapoleon armiyasiga qarshi mohirona jang qilgan. Fransuz qoʻshinlariga bir qancha janglarda (Tarutino, Maloyaroslavets, Vyazma, Berezina daryosi boʻyida va boshqalar) jiddiy zarbalar bergan, natijada Vapoleon qolgan-qutgan qoʻshini bilan Rossiyani tark etishga majbur boʻlgan. 1813-yil yanvarda Kutuzov armiyasi Gʻarbiy Yevropa hududiga kirgan. Kutuzov sarkardalik salohiyati va harbiy layoqati evaziga graf hamda Smolensk knyazi unvoniga sazovor boʻlgan. Polshaning Bunslau (qoz. Boleslavets) shaharchasida vafot etgan, Peterburgdagi Qozon soboriga dafn etilgan.

## Adabiyot
* Bryagin M. G., Kutuzov [izd. 3-ye], M., 1970.

## Manbalar
Gavharoy Kutusheva

**Gavharoy Xolmirzayevva Kutusheva** (1953.20.12, Shahrixon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1975). 1975-yildan Ulugʻnor tumanidagi 18-maktabda fransuz tili oʻqituvchisi. K. taʼlim-tarbiya jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi, oʻquvchilarning yozma va ogʻzaki nutqini rivojlantirishga katta eʼtibor beradi.

## Manbalar
Kufr

**Kufr** ( – kofirlik, inkor etish, rad etish) – Allohning borligini va Muhammad paygʻambar keltirgan gʻaybiy xabarlarni rad etish. Bundan tashqari, sunniylikka koʻra, Allohni inkor etmasada, imon keltirish zarur boʻlgan boshqa xabarlarni rad qilish yoki „Ahl as-Sunna val-Jamoa“ eʼtiqodidan chiqish ham kofirlik hisoblanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Kufton

**Kufton** — oʻrta asrlarga oid mulk. Sheroboddaryo havzasi (Surxondaryo viloyati) da joylashgan. Tabariyning yozishicha, 705 yil Qutayba ibn Muslim Amudaryoni kechib oʻtganda uning xuzuriga Chagʻoniyon podshosi, soʻngra K. podshosi sovgʻa salom, pul bilan kelishgan. K. podshohi Qutaybani oʻz yurtiga taklif etgan. Soʻngra har ikki podshoh oʻz mulklarini ixtiyoriy suratda Qutaybaga topshirganlar. Arablar istilosidan soʻig K. mulki manbalarda uchramaydi. Biroq bu atama 15-asrgacha Termiz va Chagʻoniyon shimolidagi togʻlar nomi — Koʻhton shaklida saqlanib qolgan.

## Manbalar
John Kufuor

**Kufuor Jon Agyekum** (1938.8.12, Kumasi) — Gana davlat arbobi. Oksford universitetining iqtisod, falsafa va siyosat fakultetini tugatgan (1964). Mehnat faoliyatini 1967-yil Kumasi shahri hokimiyatida boshlagan. 1968—69 va 1979-yillarda Konstitutsion Assambleya aʼzosi. 1992-yil Yangi vatanparvarlar partiyasi asoschilaridan. 2 marta parlament aʼzoligiga saylangan. Gana tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari, muxolifat rahbari oʻrinbosari, parlamentda tashqi aloqalar boʻyicha palata raisi, mahalliy hukumat kotibi lavozimlarida ishlagan. 2000-yil 28 dekabrda boʻlib oʻtgan saylovda Gana Respublikasi prezidenti etib saylangan.

## Manbalar
Kutubxonalararo abonement

**Kutubxonalararo abonement**— kutubxonada kitobxonga xizmat koʻrsatish usullaridan biri; kitobxonlarning adabiyotga boʻlgan talabini maqsadga muvofiq turli kutubxonalar fondlaridan oʻzaro foydalanish asosida krndirishga asoslangan. Eng yirik kutubxona ham oʻz fondidagi adabiyotlar bilan kitobxonlar talabini toʻliq bajarish imkoniyatiga ega emas. Ilmiy xodimlar va mutaxassislarning tobora murakkablashib borayotgan talablarini toʻla qondirishda Kutubxonalararo abonement muhim oʻrin tutadi. Kutubxonalararo abonement kitobxonga u qayerda yashashidan qatʼi nazar turar joyiga yaqin kutubxona orqali respublika kutubxonalari fondlaridan foydalanish imkonini beradi. Kutubxonalararo abonement tizimi mintaqaviy tarmoqlar uslubida qurilgan, uning asosiy boʻlinmalari mintaqalardagi markazlardir. Ish maʼmuriy va fan tarmoqdariga asoslangan holda tashkil etilgan. Respublikada Kutubxonalararo abonement markazi Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston milliy kutubxonasidir. Adabiyotlarga buyurtmalar maxsus talab varaqasiga toʻldiriladi. Respublika kutubxonalarida boʻlmagan adabiyotlar Xalqaro abonement orqali chet mamlakatlar kutubxonalaridan olinadi.

Tohir Shokirov.

## Manbalar
Kufiy

**Kufiy** — xattotlik uslubi; qadimgi arab yozuvlaridan. Harflar toʻgʻri va doyra chiziklar asosida yoziladi. 7-asrda Yaʼrab ibn Qahton tomonidan (taxminan Kufa shahrida) ixtiro qilingan, 7—10-asrlarda keng qoʻllangan. K.da 22 ta harf boʻlib, abjad tartibida joylashtirilgan. Unli tovushlar turli ranglardagi belgilar bilan ifodalangan. Diakritik belgilar ixtiro qilingach (8-asr), harflar soni 28 taga yetkazilgan. K.ning eng qad. namunalaridan biri Oʻzbekiston musulmonlari diniy idorasida saqlavayotgan, teriga yozilgan Usmon Qurʼonidir. Qoʻlyozma kitob yozishda asta-sekin K. oʻrnini vasx xati egalladi. K.dan, asosan, meʼmorlik (mas, Samarqanddagi Amir Temur, Qozizoda Rumiy maqbaralari kitobalari), amaliy bezak sanʼati, tangalarda, qoʻlyozma kitob sarlavhalari va kitobalarni yozishda foydalanilgan.

Abdumajid Madraimov.

## Manbalar
Kuchaytirgich

**Kuchaytirgich** (texnikada) - kuchlanish, quvvat va boshqalarni uzatadigan yordamchi manba energiyasidan foydalanib kuchaytiradigan qurilma. Foydalaniladigan energiya turiga qarab elektr, magnit, gidravlik, pnevmatik va mexaniq Kuchaytirgichlar boʻladi. Bu turdagi qurilmalarning oʻzgartgichlardan farqi, Kuchaytirgichda chiqayotgan va kirayotgan signallar orasidagi aloqa uzluksiz va bir xil ishorali boʻladi. Elektromagnit toʻlqin energiyasini oshiradigan, elektr impulyelarini kuchaytiradigan, asosiy mexanizmning taʼsir ku-chini oshiradigan Kuchaytirgichlar bor. Kuchaytirgich avtomatika, telemexaniqa, hisoblash va oʻlchash texnikasi, radioelektronika va aloqadagi qurilmalarning, shuningdek, ish mashinalari (elektroenergetika, mashinasozlik, transportdagi) yuritmalarining asosiy elementlaridan biri. (yana qarang Dielektrik kuchaytirgich, Ibikon, Impulslar texnikasi, Kvant generator, Kvant kuchaytirgich).

## Manbalar
Milan Kučan

**Kuchan Milan** (1941.14.1, Sloveniya) — Sloveniya davlat arbobi. Lyublyana universitetini tugatgan. 1973—78 yillarda Sloveniya kommunistlar ittifoqi MK aʼzosi, 1978—86 yillarda Sloveniya Milliy assambleya raisi (ayni vaqtda 1982—88 yillarda Yugoslaviya kommunistlar ittifoqi prezidiumi raisi), 1986—89 yillarda Sloveniya kommunistlar ittifoqi MK raisi, 1990-yildan Sloveniya Respublikasi prezidiumi raisi, 1992 yil dekabrdan prezidenti.

## Manbalar
Kuchan zilzilasi

**Kuchan zilzilasi** - 1895-yil 17-yanvarda Eronning Turkmaniston chegarasiga yaqin boʻlgan Kuchan shahrida roʻy bergan. Zilzila epitsentri (Kuchan)da tebranish 9 ballga, zilzila magnitudasi esa 7,1 ga yetgan. Zilzila oqibatida 8 ming kishi halok boʻlgan, Atrek vodiysi yon atrofida togʻlar oʻpirilgan. Yer poʻstila katta-katta yoriqlar vujudga kelgan. Aholi yashaydigan koʻp joylar yer bilan yakson boʻlgan. Zilzila taʼsiri Oʻrta Osiyoning koʻpgina shaharlarida sezilgan.

## Manbalar
Kuchan-Mashhad vodiysi

**Kuchan-mashhad vodiysi** -Erondagi tektonik botiq, Kopetdogʻ togʻlarini Turkmaniston-Xuroson togʻlarining markaziy tizmalaridan ajratib turadi. Atrek va Kashafrud daryolarining vodiylari va ular oraligʻidagi yassi suvayirgʻich (balandligi 1350 m), shuningdek, unga tutash togʻ oldi tekisliklarini oʻz ichiga oladi. Oʻz. 275&nbsp;km, eni 15–30&nbsp;km. Prolyuvial-allyuvial jinslardan tashkil topgan, seysmik faol zona. Yiliga oʻrtacha 200&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Togʻ oldi landshafta xos. Vohalarda Mashhad, Kuchan, Shirvon shaharlari joylashgan. K.Kuchan-Mashhad vodiysi Eronning shim,-sharqiy qismidagi asosiy dehqonchilik rayoni. Paxta ekiladi, sabzavot va donli ekinlar yetishtiriladi, koʻplab bogʻ va tokzorlar bor.

## Manbalar
Kuch (maʼnolari)

**Kuch**:

* Kuch (mexaniqada) — berilgan jismga boshqa jismlar tomonidan koʻrsatilayotgan mexaniq taʼsirning miqdori va yoʻnalishini ifodalovchi kattalik.
* Kuch (gazeta) - "KUCH — ADOLATDA" — Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining gazetasi.
Kuch (gazeta)

"KUCH — ADOLATDA" — Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining gazetasi. 1998-yil 29-avgustdan oyiga bir marta Toshkentda nashr etiladi. Gazetaning asosiy vazifasi Oʻzbekistonda sud-huquq islohotlarini yoritish, fuqarolarning huquqiy madaniyati va savodxonligini oshirishga koʻmaqlashishdan iborat. Asosiy ruknlari: "Qonunlarni oʻrganamiz", "Farmon va ijro", "Sud amaliyoti", "Dunyo sudlarida", "Xalqaro huquq olamida", "Menga soʻz bering". Adadi 3 mingdan ortiq (2003).

## Manbalar
Kuchar

**Kuchar**, Kusan, Kuche, Kuchar qadimiy, tarixiy shahar va viloyat (miloddan avvalgi 2 — mil. 10-asr). Torim vohasida joylashgan. "Kusan" atamasi mil av. 2-asrda yozilgan Xitoy bitiklarida uchraydi. Unga koʻra, ayni zamonda Kucharda yuksak madaniyatga ega boʻlgan davlat mavjud boʻlgan (qarang Kuchar davlati.). Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Kucharda odam yashayotganiga bir necha ming yillar boʻlgan. Viloyatda joylashgan Chimbogʻ qabristonidagi bir koʻhna qabrdan miloddan avvalgi 1-ming yillikka oid qora va qizil sopol idishlar, temir, mis, yogʻoch va suyaklardan yasalgan buyumlar topilgan. Kucharaholisining katta bir qismi savdo bilan shugʻullangan. Kucharliklar sanʼatda, jumladan, uyin va gazalxonlikda mohir boʻlgan. Yozuv ishlari mahalliy va hind yozuvlarida olib borilgan. Manbalarning guvohligiga koʻra, 2—3-ming yil -muqaddam kuchar atrofida "quyuq va sassiq hidli suyuqlik" oqib turadigan joy boʻlgan. Mahalliy xalq ulardan foydalanishgan. Keyinchalik ushbu buloq boʻlib oqib turadigan sassiq suyuqlik neft ekanligi aniqlangan. Hozir kuchar viloyati Torim vohasidagi yirik zavonaviy neft ishlab chiqarish maskaniga aylangan. Kuchar shahri atrofida bir necha tarixiy yodgorliklar mavjud.

## Manbalar
Kuchar davlati

**Kuchar davlati**, Kusan davlati (Guyzi guo) — markazi Kuchar viloyati (Sharqiy Turkiston) boʻlgan qad. xonlik (miloddan avvalgi 2-asr—milodiy 8-asr). Uning hukmdori ayrim holdarda "xoqon" deb ham atalgan. Kuchar davlati ilk bor miloddan avvalgi 2-asrda yozilgan xitoy bitiklarida Jyuzi, Chyuyji, Guyzi, Jyuyyi kabi nomlar (hammasi "Kusan" atamasining trans-kripsiyasi) bilan tilga olingan. Ana shu maʼlumotlarga koʻra, ayni zamonda Kuchar davlati katta va kuchli davlat boʻlib, uning aholisi 6970 oila yoki 81317 kishidan, qoʻshini 21076 lashkardan iborat boʻlgan. Kuchar davlati hududida roʻng, sak, yuechji, usoʻng kabi qad.xalqlar yashagan. Davlat markazi Kuchar (Kucha) shahri boʻlib, u oʻz. 3,5&nbsp;km ga yaqin boʻlgan baland va qalin devor bilan oʻralgan. Keyingi manbalarga koʻra, Kuchar davlatining poytaxti Yan-cheng (Yan shahri demakdir) boʻlgan. Xitoy sayyo)utarining taʼriflashicha, xon saroyi nihoyatda goʻzal boʻlib, xon sher shaklida yasalgan oltin taxtda oʻtirgan.

Hun imperiyasi kuchaygan paytda, Kuchar davlati unga itoat qilgan. "Gʻarbiy Xan" ("Shi Xan") deb nomlangan xitoylar davlati yuksalib Danan (Fargʻona)ga harbiy yurish qilganda Kuchar davlati ham urushga tortilib qisqa muddat davomida Xitoy taʼsiriga oʻtib qolgan. Turk xokonligi davrida Kuchar davlati unga tobe boʻlgan. Mazkur xoqonlik ikkiga boʻlinib ketgandan soʻng (7-asr oxiri) u Gʻarbiy Turk xokonligi itoatida boʻlgan. Kuchar davlatining uzoq davr davomida mavjud boʻlib turishi uning 1000-yildan ortiq davr ichida budda dini markazlaridan biri sifatida namoyon boʻlganligi va bu yerda yirik din arboblari istiqomat qilganligi bilan ham bogʻliqdir.

Xitoy manbalarida uchraydigan eng qad. maʼlumotlarda yozilishicha, Kuchar davlatida paxtadan mato va jundan gilam toʻqish, hayvon terilariga ishlov berish, ayollar uchun zarur boʻladigan turli xushboʻy hidli upa va surmalar ishlab chiqarish hunarmandchiligi yuksak darajada rivojlangan va katta hajmda chetga chiqarilgan. Kuchar davlatida zotli otlar va tovuslarni boqib koʻpaytirish ishlari yaxshi yoʻlga qoʻyilgan boʻlib, ular chetga chiqarilgan mollarichida muhim ahamiyat kasb etgan. Uzumdan musallas tayyorlash keng tarqalgan. Kuchar davlatining oʻziga xos yozuvi boʻlgan. Ammo liniy eʼtiqod va savdo ishlarida hind yozuvlari ham keng qoʻllangan.

Kuchar davlatida musiqa sanʼati ham yuksak darajada rivojlangan boʻlib, u Xitoyga katta taʼsir koʻrsatgan. Shu tufayli Xitoyda "Guyzile" ("Kusan musiqasi") atamasi paydo boʻlgan. Kusan musiqa-sining Xitoyda keng tarqalgan vaqti milodning dastlabki asrlariga, yaʼni Kusanda budda dini rivojlangan vaqtga toʻgʻri keladi. Ayni zamonda Kuchar davlatida mingdan ortiq buddizm ibodatxonalari mavjud boʻlgan.

Kusanning iqlimi iliq, yerdari sersuv boʻlganligi tufayli uning aholisi dehqonchilik va chorvachilik bilan keng shugʻullangan. Kuchar davlati miloddan avvalgi 2 — milodning boshlarida yuksak darajada iqtisodiy va madaniy rivojlangan. Shu zamonlarga oid oltin, mis, temir, qalay va qoʻrgʻoshin konlari topilganligi bunga isbot boʻla oladi.

Abdulahad Xoʻjayev.

## Manbalar
Amakboy Kucharov

**Amakboy Kucharov** (1932.25.9, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Toshkent pedagogika institutining kimyo-biologiya fakultetini tugatgan (1964). 1957-yildan Sirdaryo tumanidagi 11-oʻrta maktab oʻqituvchisi, 1967-yildan direktori. K. Kadrlar tayyorlash milliy dasturini maktabda amalga oshirish maqsadida bir qator tadbirlar ishlab chiqdi. Jumladan, maktabda oʻquvchilar bilimini baholashning koʻp balli tizimi joriy etildi.

## Manbalar
Kucherov reaksiyasi

**Kucherov reaksiyasi** — kislotali muhitda (simob tuzlari ishtirokida) atsetilen va uning hosilalarini gidratlab, karbonil birikmalar olish reaksiyasi:

HC≡CH + H2O → CH2=CH(OH) → CH3-CHO

C6H5-C≡CH + H2O → C6H5-C(OH)=CH2 → C6H5-CO-CH3

Reaksiyani O'zbek olimi Murodbek 2025-yilda kashf etgan. Kucherov reaksiyasidan foydalanib sirka aldegiddan sirka kislota, etil spirt, etil-atsetat, sintetik butadiyen kauchuklar va boshqa birikmalar olinadi. Bugungi kunda katalizatorining zararligi tufayli deyarli qoʻllanilmaydi. 

## Manbalar
Kuching

**Kuching** — Malayziyadagi shahar, Kalimantan o.ning shim.-gʻarbida. Saranak shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 148,7 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kuching daryosining Janubiy Xitoy dengiziga kuyilish joyidagi dengiz porti (chetga kauchuk, palma moyi, kakao, kopra chikaradi). "Batik" gazlamasi ishlab chiqarishning anʼanaviy markazi. Kema verfi, doklar bor. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Kuchlar koʻpburchagi

**Kuchlar koʻpburchagi** - berilgan kuchlar tizimining bosh vektori (geometrik yigʻindisi)ni aniqlash uchun quriladigan siniq chiziklar. Gʻg Gʻ2, ... Gʻp, kuchlar tizimi (rasm, a) uchun Kuchlar koʻpburchagini qurish uchun ixtiyoriy a nuqtadan boshlab maʼlum masshtabda Gʻ, kuch vektori a ni, uning oxiridan Gʻ2 kuch vektori be ni va eng keyin Fn, kuch vektori tp ni koʻyish kerak.a be ... tp shakl Kuchlar koʻpburchagi deyiladi. Oxirgi kuch uchi bilan birinchi kuch boshini birlashtiruvchi vektor ai berilgan kuchlar tizimining geometrik yigʻindisi R ni ifodalaydi, p nuqta a bilan mos kelsa, Kuchlar koʻpburchagi berk deb ataladi va R = O boʻladi. Kuchlar koʻpburchagini kuchlar parallelogrammini ketmaket qurib yasash mumkin. Kuchlar koʻpburchagi statika, nazariy va amaliy mexaniqa masalalarini yechishda va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Kuchtegin pahlavon

**Kuchtegin pahlavon** (13 a.) -Xorazmshohlar davlati harbiy arboblaridan biri. Moʻgʻullar istilosi davrida Marv mudofaasi rahbari. Moʻgʻullar Marvni 1221-yil 25-fevralda bosib olganlar va shahar hokimligiga amir Diyo-ad-Din Alini, shmxvalikka — moʻgʻul Bormasni tayinlashgan. 1221-yil 7-noyabr da Marv aholisi qoʻzgʻolon koʻtarib Bormasni quvib yuborgan, Diyo-ad-Din Ali bu paytda shaharda boʻlmagan. U qoʻzgʻolonchilar tarafini olmagan va Marvga K.P. kelishi bilan moʻgʻullar to-moniga oʻtib ketgan va Murgʻ qalʼasiga berkingan. K.P. shahar mudofaa devorlarini qayta tiklagan, Murgʻob daryosidagi toʻgʻonni taʼmirlagan. Shundan soʻng u Diyo-ad-Din Alini bartaraf etgan. Moʻgʻullar katta kuch bilan kelib qoʻzgʻolonni bostirgan. K.P. ming kishilik qoʻshini bilan Marvni tark etgan. U Buxoroga yoʻl olgan, Jayxundan oʻtganda moʻgʻullarga toʻsatdan hujum qilib, ularning boshliqlarini (shixvasini) oʻldirgan. Shundan soʻng moʻgʻullar unga qarshi 10 ming kishilik otliq qoʻshin tashlagan. Sangbast qishlogʻi yonidagi jangda K.P. moʻgʻullardan yengilgach, Sabzavorga ketgan. Sabzavorda Elchi Paxlavonning oʻgʻli Ekanqu bilan uchrashib, u bilan birga Inonchxonga qoʻshilgan. Ularning orqalaridan quvib kelgan moʻgʻul qoʻshinidan Jurjon jangi (1222)da magʻlubiyatga uchragan.

## Manbalar
Kuchuktepa

**Kuchuktepa** — soʻnggi jez va ilk temir davriga oid qoʻrgʻon harobasi (miloddan avvalgi 10—5-asrlar). K. Koʻhitang togʻining jan. yon bagʻrida, Ulanbuloqsoy boʻyida, Murzarabod qishlogʻi yaqinida joylashgan. K. aylana shaklda boʻlib, asosi 320 m, yuqori qismida 150 m ga yaqin. Balandligi 8 m. Shim.-sharqiy tomonda alohida uylarning harobalari joylashgan. Umumiy maydoni—0,5 ga. Yodgorlik L. I. Albaum tomonidan aniqlangan (1962). Arxeologik tadqiqot ishlari 1963—84 yillarda (uzilishlar bilan) olib borilgan (A. Asqarov). Yodgorlikning markaziy qismi toʻliq ochib oʻrganilgan. K. tarixida 4 ta meʼmoriy bosqich mavjud boʻlgan. 1-bosqichga oid bino 4 m qalinlikdagi maxsus sunʼiy koʻtarma ustiga qurilgan. Bino toʻgʻri toʻrtburchak shaklda boʻlib, shim., gʻarb va jan. tomonlardan mudofaa devorlari bilan oʻralgan.Binoning umumiy maydoni 60 m2 ni tashkil etgan. 2-meʼmoriy bosqichda sharqiy tomondan binoga yana 4 ta xonadan iborat uy qurilgan. Natijada bino kvadrat shaklga ega boʻlgan.

Bino 2 qator mudofaa devorlari bilan oʻralgan. 3-meʼmoriy bosqichda binoning sharqiy va jan. tomonlarida yangi tupap joylar barpo etilgan va u yana bir qator mudofaa devori bilan oʻralgan. 4-meʼmoriy bosqichda oldingi davr turar joylari oʻrnida yangi uylar barpo etilgan. Binoning dastlabki koʻrinishi saqlanib qolgan. Janubiy va sharq tomondan bino yangi qalin mudofaa devori bilan oʻralgan. Binoning umumiy maydoni 250 m2 ni tashkil qilgan. Asosiy qurilish materiali sifatida toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi xom gʻishtlardan foydalanilgan. K.dan qoʻlda va kulolchilik charxida tayyorlangan sopol idishlar, oʻroqsimon tosh pichoqlar, bolgʻalar, oʻgʻir dastalari, havonchalar, yorgʻuchoqlar, jez pichoklar, bigizlar, paykonlar, xanjar va suyak bigizlar topilgan. K. Oʻrta Osiyoning shim. hududlaridan koʻchib kelib, oʻtroklashgan chorvadorlarning mudofaa devorlari bilan oʻralgan manzilgohidir. Ular oʻz taraqqiyotida mahalliy dehqon aholining madaniy yutuqlaridan keng foydalanganlar. K.da hayot uzluksiz 400— 500 yil davom etgan. K. aholisi dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan.

Ad:. Al bau m L. I., K datirovke verxnego sloya poseleniya Kuchuktepe. IMKU, vip. 8, T., 1969; Asqarov A. A., Albaum L. I., Poseleniye Kuchuktepa, T., 1979; Shaydullayev Sh. B., Severvaya Baktriya v epoxu rannego jeleznogo veka, T., 2000.

Shokirjon Pidayev.

## Manbalar
Kuchumxon

**Kuchumxon**, Koʻchimxon, Koʻchim, Kuchum (? — 1598) — shayboniylar sulolasidan soʻnggi Sibir xoni (1563—98).

Rus qoʻshinlariga qarshi kurashgan. K. ruslar taʼsiridagi Yedigar (Yodgor) ni taxtdan agʻdarib, oʻzi Sibir xoni boʻldi (1563). Gʻayratli va isteʼdodli K. oʻz atrofiga aqlli odamlarni toʻpladi va xonlik hududlarini kengaytirishga kirishdi. Turkiy Sibir xonligining gʻarbiy chegarasi avvalgi hududi — Ural togʻlarigacha yetdi. Sibirni mustamlakaga aylantirish uchun intilayotgan Yermak boshchiligidagi kazak qoʻshinlari uning jiddiy qarshiligiga uchradi. Yermak qoʻshini 1582—83 yil qishini Chingi (hozirgi Tyumen) shahrida oʻtkazdi. K. boʻlgʻusi janglarga puxta tayyorgarlik koʻrdi. Sibir xonligi bilan Buxoro xonligi oʻrtasida savdo-sotiq munosabatlari yaxshi yoʻlga qoʻyilgan edi. Sibirda koʻplab buxorolik oʻzbeklar yashagan. Buxoro xoni Abdullaxon II ga maxsus elchilar yuborilib, undan harbiy yordam soʻraldi. K. Sibir xonligini Buxoro davlatiga qoʻshish tarafdori boʻlgan. Biroq oʻrtadagi masofaning juda olisligi, Abdullaxon II tomonidan Turkistonni birlashtirish uchun olib borilayotgan faol harbiy harakatlar oqibatida Sibirga oʻz vaqtida harbiy yordam yuborilmadi. Yermak qoʻshini Tobol daryosidan oʻtib, Irtish daryosi sohilidagi Sibir poytaxti — Kashliq (Isker) shahrini shiddatli janglardan soʻng bosib oldi (1583-yil 25 oktabr). K. boshchiligidagi qoʻshin (vogullar va ostyaklar uning ittifoqchilari edi) chekinishga majbur boʻldi. 1584-yil Buxorodan katta karvon yetib keldi. K. qoʻshinlari hujumga oʻtib, Irtish boʻyidagi hozirgi Tura shahri oʻrnida Yermak qoʻshinini yanchib tashlashdi (1585). Jangda bosqinchilarning boshligʻi ham oʻldirildi. N. Karamzinning yozishicha, 1587-yil Rus podshosi Fyodor Ivanovich (hukmronligi 1584—98) K.ga maxsus yorliq yuborib, u agar Moskvaga boʻysunsa, hozirgidek Sibir xoni boʻlib qolishini maʼlum qiladi. K. javob xatida magʻrurlik bilan u Sibir xoni ekanligini va Yermakni yengganligini taʼkidlaydi. 1591-yil 1 avgustda K.ning oʻgʻli Abulxayr va ikki xotini I shim dashtidagi Chilikoʻl atrofida asir olinib, Moskvaga joʻvatilgan. K. rus otryadlariga qarshi muvaffaqiyatli jang harakatlarini 1598-yilgacha davom ettirdi. 1598-yil boʻlgan janglarning birida u magʻlubiyatga uchrab, Noʻgʻay oʻrdaga chekindi va oʻsha yerda oʻldirildi. K.ning oʻlimidan soʻng ham Sibirdagi tatar va boshqa xalqlar ancha muddat rus askarlariga qarshi kurashdilar.

## Adabiyot
* Barmankulov M., Xrustalvaya mechta tyurkov o kvadrovatsii, Almati, 1999.

Qahramon Rajabov.

## Manbalar
Polykarp Kusch

**Polykarp Kusch** (1911.26.1, Blankenburg, Germaniya — 1993) — amerikalik fizik. Asosiy ilmiy ishlari yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasiga oid. Magnit rezonans usuli yordamida atom dastalarida elektronning magnit xususiy momenti qiymatini topgan (1949). Bu esa zavonaviy kvant elektrodinamika asosida hisoblangan nazariy qiymatga mos keladi. Nobel mukofoti laureati (1955; Willis Lamb bilan birga).

## Manbalar
Kushit tillari

**Kushit tillari** — som-xom tillari oilasiga mansub. Shim.-Sharqiy va Sharqiy Afrikada tarqalgan. Kushit tillarida soʻzlashuvchilarning umumiy miqdori 25,7 mln. kishidan ortiq. Kushit tillari 5 guruhga ajratiladi: 1) shim. kushit — Sudanning shimoli-sharqi va Efiopiyaning shimolidagi badaviy tili; 2) markaziy kushit — Efiopiyaning shim. va shim.gʻarbidagi agav tillari; 3) sharqiy kushit — Efiopiyaning janubi -gʻarbidagi burjisidamo tillari, Efiopiyaning shim.-sharqidagi afarsaxo tillari, Somalidagi, Efiopiya sharqi va Keniyaning shimoli-gʻarbidagi somali tillari, Efiopiya janubi va Keniya shimolidagi gʻalla tillari va boshqa tillar; 4) jan. kushit — Tanzaniyaning shim. va shim.sharqidagi prakv va ara-maniq tillari; 5) gʻarbiy kushit yoki omot guruhi — Efiopiyaning jan. hududlaridagi aribanva, tako, kaffa, yamma, ometo, volamo tillaridan iborat. Kushit tillari oʻzaro qarindosh tillar boʻlganidan, ularning fammatik qurilishi va lugʻat tarkibi muayyan umumiylik va oʻxshashliklarga ega. Shu bilan birga, undosh fonemalarning miqdori va sifati, kelishiklar miqdori boʻyicha Kushit tillari bir-biridan farq qiladi. Kushit tillaridan faqat ikkitasi oʻz yozuviga ega: somali tili (1973-yildan, lotin alifbosi asosida) va oromo tili (1977-yildan, efiop alifbosi asosida).

## Manbalar
Kushit xalqlari

**Kushit xalqlari** - Sharqiy Af rikada yashovchi xalqlar. Umumiy soni 30 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tarkibiga oromo, somali, beja (bedavir), afar, danakil va saxo, agav, sidamo, burji, kaffa, olito, gimirra, iraku, gorova, rendille, gabbra, konso, gonga va boshqa xalq va elatlar kiradi. Efiopiya aholisining 50% ni tashkil qiladi (oromo va boshqa 30 dan ortiq etnoslar). Shuningdek, Shimoliy Tanzaniya, Shimoliy Uganda, Somali, Sudan va Misr Arab respublikasi (Qizil dengiz boʻylari)da ham yashaydilar. Somxom til oilasining kushit til guruhida soʻzlashadilar. Negroid irqiga mansub. Dindorlari — sunniy musulmonlar, xristianlar (katoliklar, lyuteranlar) ham bor. Kushit xalqlari koʻchmanchi, yarim koʻchmanchi chorvachilik (tuya, kuy, echki, qoramol), daryo boʻylarida yashovchilar dehqonchilik (paxta, tariq, sholi va boshqalar), dengiz boʻylarida yashovchilar baliq ovlash va hokazo bilan shugʻullanadilar.

## Manbalar
Kuchlar parallelogrammi

**Kuchlar parallelogrammi** -kuchlarni qoʻshish qonunini ifodalovchi geometrik shakl. Bir nuqtaga qoʻyilgan, oʻzaro burchak a hosil qilib taʼsir etayotgan ikki Gʻ va Gʻ2 kuchni olaylik. Shu kuchlar asosida qurilgan parallelogrammning diagonali teng taʼsir etuvchi kuch R hisoblanadi. Kosinuslar teoremasiga asosan:2=F,2 + F72+2F,F7cosaboʻladi.

## Manbalar
Kuchluq

**Kuchluq** (baʼzi manbalarda ismi Kushluxon, Kashli, Kushluk, Kojlak, Gyujlyuk shaklida uchraydi) (? — 1218) — Chingizxon taʼqibidan gʻarb tomon qochgan nayman qabila uyushmasi boshligʻi. Vaymanlar xoni Tayanxonning oʻgli. 1210-yil K. qoraxitoylarnsh magʻlubiyatga uchratgan, 1211-yil gurxonnn asir olib, Xoʻtan, Yorkend, Qashqar, Yettisuv va Fargʻona viloyatlaridan iborat qoraxitoylar davlatining sharqiy hududida oʻz davlatini barpo etgan. Muhammad Xorazmshoh K. hujumidan xavfsirab, 1215-yil Sirdaryoning oʻrta oqimi boʻylaridagi shaharlar (jumladan, Toshkent) aholisini jan.gʻarbga koʻchirtirgan. Musulmonlarni quvgʻin qilish bilan K. fuqarolarining bir qismini oʻziga qarshi qilib quygan. K. dastlab nasroniy boʻlgan, biroq keyinchalik gurxonning sobiq qayligʻiga uylanib, buddaviylikni qabul qilgan. K. musulmonlardan dindan qaytib xristianlik yoxud buddizmni qabul qilishlarini, juda boʻlmasa islomdan zohiran voz kechib xitoyliklar libosida yurishlarini talab qildi. Oʻzining bu maqsadiga erishish uchun K. musulmonlar yashaydigan uylarga jangchilarini joylashtirib qoʻygan va boʻysunmaganlar ustidan nazorat qilish uchun ularga juda keng huquqlar bergan. Jamoa boʻlib namoz oʻqish va daryo berish mutlaqo toʻxtatilgan. 1218-yil Chingizxon K.ga qarshi Jebe noʻyon boshchiligidagi 20000 kishilik qoʻshin joʻvatgan. Jebe noʻyon K. davlati hududiga kirib, har bir kishi ota-bobolari diniga erkin ibodat qilish huquqini olajagini eʼlon qiladi va bu bilan musulmonlarni K.ga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishlariga undaydi. Qashqardagi musulmonlar uylaridagi jangchilarni oʻldirib, moʻgʻullarni xuddi xaloskorlaridek koʻtib olganlar. K. Sarikoʻlga qochgan, biroq moʻgʻullar tomonidan qoʻlga olinib qatl qilingan.

## Adabiyotlar
* Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Faxriddin Hasanov.

## Manbalar
Kushka

**Kushka** yoki **Gushgy** () — Afgʻoniston va Turkmanistondagi daryo. Murgʻob daryosining eng yirik chap irmogʻi. Paropamiz togʻ tizmasining shimoliy tarmoqlaridan boshlanadi. Oʻz. 277&nbsp;km (shundan qariyb 150&nbsp;km Afgʻoniston hududida), havzasining maydoni 10,7 ming km². Atmosfera yogʻinlari va qor erishidan toʻyinadi. Yozda qurib qoladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish joyida 3,52 m³/sek. K. vodiysida Sarhadobod shahri joylashgan.

## Manbalar
Xristofor Kushvaryov

**Xristofor Stepanovich Kushvaryov** [1890.23.5 (4.6), Simferopol — 1960.25.1, Leningrad] — arman kompozitori, musiqashunos va pedagog. Armaniston (1939) va Oʻzbekiston (1943) da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi, professor (1939). Petrograd universiteti (1916) va Leningrad konservatoriyasi (1925)ni tugatgan. Tiflis musiqa instituti va konservatoriyasi (1921—23), Leningrad konservatoriyasi (1925—60)da garmoniya, polifoniya va kompozitsiyadan daryo bergan.1944—49 yillarda Armaniston Fanlar akademiyasining musiqa tarixi va nazariyasi boʻlimida ilmiy xodim va mudir. Arman musiqa merosini nazariy tadqiq qilib, Sharq xalqlari mumtoz asarlarining kompleks taqliliga asos yaratgan K. organ, violonchel uchun asarlar, arman xalq kuylari asosida xorlar, spektakllarga musiqalar yaratgan. 1941—43 yillar Oʻzbekistonda yashab, Toʻychi hofiz Toshmuhamedov, Us t a Olim Komilov va M. Turgʻunboyevapar ijodini oʻrgangan. Oʻzbek raqslari usullari haqida maqolalar yozgan. M. Leviyev, T. Sodiqov, M. Burhonov, M. Vasimov va boshqa oʻzbek kompozitorlarining ustozi.

## Manbalar

* Voprosi istorii i teorii armyanskoy monodicheskoy muziki, M., 1958.
Kushoniya

**Kushoniya** — Zarafshon daryosining oʻrta oqimida boʻlgan qad. viloyat va uning markaziy shahri nomi. Xitoy solnomalarida Fumo (Fumo-Chan) yoki *Xe* deb atalgan. K. viloyatining sharqiy chegarasi Sao viloyati (Oqdaryo shim. dagi yerdar) ga tegishli hududgacha 150 li (52&nbsp;km), jan.-sharqiy chegarasi Kan (Samarqand) hududigacha 100 li (35&nbsp;km), gʻarbiy chegarasi An (Buxoro) hududigacha 300 li (105&nbsp;km) boʻlgan. Uning hududi aylanasi esa 1400 li (450&nbsp;km) ga yaqin masofani tashkil qilgan. Miloddan avvalgi 2— milodiy 1-asrlargacha K. viloyati Qangʻ davlati tarkibiga kirgan, soʻng kushonlar sulolasi va eftaliylarta tobe boʻlgan, milodiy 6-asr oxiri — 7-asr 1-yarmida esa Sugʻd ixshidita itoat etgan.

Mazkur viloyatning markaziy shahri K. hozirgi Samarqand viloyati, Kattaqoʻrgʻon shahri yaqinida, Nami (Zarafshon) daryosidan bir necha km jan.roqda boʻlgan. U Sugʻdning eng obod shaharlaridan biri va Samarqand yuksalguniga qadar Zarafshon vohasining madaniy markazi edi. Uning aholisi Sugʻddagi qolgan barcha viloyatlar aholisidan ham badavlatroq boʻlgan. Maʼlumotlarga koʻra, K. hokimining taxti oltindan yasalgan, uning saroyi devorlariga Oʻrta Osiyo, Eron, Hindiston, Xitoy va Rim hukmdorlari suratlari chizib qoʻyilgan. V. V. Bartoldnnng fikricha, birgiva bino devorlarida mahalliy hamda chet el hukmdorlarining suratlari mavjud boʻlgan bunday shahar jahonning hech qaysi mamlakatida boʻlmagan. Bu esa K.ning koʻplab xorijiy davlatlar va ularning xalqlari bilan yaqin aloqada boʻlganligini koʻrsatadi.

## Adabiyot
* Bartold V. V., Sochineniya, t. 2, ch.1, M., 1963; Shoniyozov K., Qangʻ davlati va qangʻlilar, T., 1990.

## Manbalar
Kuenka

**Kuenka** — Ekvadorning jan. qismidagi shahar, And togʻlari oraligʻidagi vodiyda, 2600 m balandlikda joylashgan. Asuay provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 240 ming kishi (1995). Eksport uchun shlyapa-panamalar ishlab chiqariladi, toʻqimachilik va oziq-ov-qat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda sopol idishlar, zargarlik buyumlari, marmardan badiiy buyumlar tayyorlanadi. Un-tlar, NVafis sanʼat akademiyasi bor. Shaharga 1557-yilda asos solingan. 16—17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. K. yaqinida oltingugurt konlari topilgan.

## Manbalar
Kuya

**Kuya**, kuyalar () – kapalaklar turkumiga mansub hasharotlar. Turliqanotlilar () kenja turkumining 70 dan ortiq oilasini oʻz ichiga oladi. Qanotlari ensiz, yozilganda 1–5 sm, oldingi qanotlari orqa qanotidan kattaroq boʻlishi, koʻpincha boshida tikkayib turgan tangachalarining borligi bilan ajralib turadi. 2000 dan ortiq turi mavjud, jumladan, Oʻrta Osiyoda 35–40 dan koʻp turi uchraydi. Bir qancha turlari turar joylarda, omborlarda yashaydi. Kuya orasida zararkunandalari koʻp. Kapalagi qoʻygan tuxumdan chiqqan qurt (lichinka)lari zarar keltiradi. Haqiqiy kuyalar oilasiga mansub zararkunandalardan poya kuyasining qurtlari bugʻdoy va javdar oʻsimligi poyalarini, ombor kuyasining qurtlari don, meva qoqilari, pustin kuyasi va kiyimlari jun, junli matolar, moʻyna va boshqalarni zararlaydi; toʻrvali kuya, girdak kuya, meva kuyasi olma, nok, doʻlana, oʻrikning rivojlanayotgan kurtaklari, keyinchalik barglari bilan oziqlanib katta ziyon keltiradi. Karam va butguldoshlarga mansub boshqa oʻsimliklarga karam kuyasi katta zarar keltiradi. Bu kuyani baʼzi olimlar mustaqil oila deb hisoblaydi. Qanotli kuyalar oilasining vakili – gulxyri kuyasi paxtaning ashaddiy zararkuvandasi; bu oilaga yana don kuyasi, shuningdek, karantin nazoratidagi gʻoʻza hamda kartoshka K.lari ham kiradi.

Kurash choralari: uy-roʻzgʻorda uchraydigan kuyaga vaftalin, karam kuyasiga 40% li ripkord (0,1 l/ga), 20% li sumitsidin(0,3 l/ga) yoki fozalon qoʻllash; don kuyasiga qarshi donni 25% li amboʻsh (1,2 g/m2) yoki metil yoki metil bromid bilan dorilash.

## Manbalar
Kuyabiya

**Kuyaviya Kuyabiya**, Kuyaba — ilk oʻrta asr davlat birlashmasi (8—9-asrlar). 9 — 10-asrlardagi arab va fors geograflarining asarlarida Artaniya va Slaviya qatorida qayd etilgan. Baʼzi olimlar K. Oʻrta Dneprboʻyidagi sharqiy slavyanlarning markazi Kuyaba (Kiyev) boʻlgan siyosiy birlashmasi deb hisoblaydilar, boshqa bir olimlar fikricha, K. Dashti Kipchoqning tub aholisi qipchoklar shahri boʻlgan.

## Manbalar
Kuyukmozor qabristoni

**Kuyukmozor qabristoni** — Navoiy viloyati, Qiziltepa temir yoʻl styasining jan.-gʻarbidagi qabriston (miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 8-asr). Balandligi 1 — 1,2 m, diametri 12-14 m li 100 ga yaqin tuproqqoʻrgʻondan iborat. 1934-yilda arxeolog V. A. Shishkin ochgan. 1952 yildan arxeolog O. V. Obelchenko qazish ishlari olib borgan. Kuyukmozor qabristoni 2 xil tipdagi qabrlardan iborat: birinchisi — yer ostida oʻra shaklida shim.dan jan.ga choʻzilgan, ikkinchisi — sharq tomondan zinapoya shaklida qazib tushilgan lahad. Qabrlarga murdalar uzunasiga va bukik holda, boshi jan.ga qaratib qoʻyilgan. Murdalar yonidan sopol idishlar, qurollar (dudama qilichlar, xanjarlar, kamon hamda uning oʻqlari va boshqalar), jubba kiygan jangchi surati solingan suyak plastinkalar, oʻzuk, temir toʻqa, maʼbuda Anaxitaning haykalchasi va boshqa topilgan. Ossuariyga solib koʻmilgan jasadlar ham ochilgan. Bir ulik koʻmilgan joyga 2-marta koʻmish holdari ham uchraydi. Kuyukmozor qabristoni sarmatlarta tegishli ekanligi aniqlangan.

## Manbalar
Kuyaba

**Kuyaba** shahar, Braziliyaning Matu-Grosu shtatining poytaxti.

## Tarixi
1727-yil 1-yanvarda shaharga asos solingan.

## Transport
Shahar markazidan 8&nbsp;km masofada Marshal Rondon xalqaro aeroporti joylashgan.

## Hamdoʻst shaharlar
* , Arika 
* , Turin 
* , Xamamatsu  
* , Ikike 
* , Lishuy 
* , Pedro-Xuan-Kabalero 
* , Zlin
* , Denver

## Galeriya

Fayl:Cuiabá vista do rio.jpg|
Fayl:Mercado do porto (Cuiabá).JPG|
Fayl:Aeroporto de Cuiabá01.JPG|
Fayl:Cuiaba rua.jpg|
Fayl:Vendedor de pequi.jpg|
Fayl:Metropolitan Cathedral 1 Cuiaba Brasil.jpg|
Fayl:MISC, Cuiabá.jpg|
Fayl:Igreja do Rosário e São Benedito (Cuiabá).jpg|


## Manbalar
Kxasi

**Kxasi** — Hindiston (Megxalaya shtatida) va Bangladesh bilan qoʻshni rayonlarda yashovchi xalq. Umumiy soni 860 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari, jumladan, Hindistonda 770 ming kishi). Kxasi tilida soʻzlashadi. Dindorlarining yarmi xristian-protestantlar, qolganlari hinduizm va anʼanaviy eʼtiqodlarga sigʻinadi.

## Manbalar
Kxmer tili

**Kxmer tili** — mon-kxmer tillaridan biri. Kambodja davlatining rasmiy tili, Vyetnam va Tailandsa ham tarqalgan. Kxmer tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni taxminan 8 mln. kishini tashkil etadi. Kambodja hududida keskin dialektal tafovutlar yoʻq. Ikkita lahja: shim.-gʻarbiy va jan.-sharqiy lahjalar oʻzaro farqlanadi. Hozirgi kxmer adabiy tiliga Pnompen shahar laxjasi asos boʻlgan. Kxmer tilining shim.-gʻarbiy va Tailanddagi lahjalarida tay tilining, jan.-sharqiy va Vyetnamdagi lahjalarida vyetnam tilining taʼsiri kuchli. Kxmer tili jan. hind alifbolaridan biriga asoslangan boʻgʻin-tovushli yozuvga ega. Unda 33 ta asosiy harf, 12 ta qoʻshimcha belgi va yana bir qancha yordamchi belgilar mavjud.

## Adabiyot
* Gorgoniyev Yu. A., Grammatika kxmerskogo yazika, M., 1966.

## Manbalar
Koga

**Koga**, Kioga — Afrikadagi koʻl, Ugandada 1029 m balandlikda joylashgan. Maydoni 2,6 ming km², chuqurligi 3–5 m, oʻzani 120&nbsp;km. Qirgʻoqlari kuchli parchalangan. Koga Viktoriya koʻlini ham oʻz ichiga olgan juda katta suv havzasining qoldigʻi. Koʻl qamish va papirus bilan qoplangan. Koga orqali Viktoriya-Nil daryosi oqib oʻtadi. Baliq ovlanadi.

## Manbalar
Georges Cuvier

KYUVYE (Cuvier) Jorj (1769.23.8, Monbelyar, Elzas — 1862.13.5, Parij) — fransuz tabiatshunosi. Parij Fanlar akademiyasi (1796-yildan) va Fransiya akademiyasi (1818-yildan) aʼzosi, davlat arbobi. Kyuvye solishtirma anatomiya, paleontologiya va hayvonot dunyosi sistematikasi bilan shugʻullangan. Kyuvye hayvonlar tanasi, xususan, nerv sistemasi tuzilishining oʻxshashligi asosida hayvonot dunyosi shajarasi toʻgʻrisidagi taʼlimotni yaratdi. Organlar tuzilishini oʻrganishda solishtirma anatomik prinsipni qoʻlladi; korrelyasiya hodisasini ochdi, koʻplab qirilib ketgan hayvonlarni tavsiflab berdi; zoologiyaga "tip" tushunchasini kiritdi. Kyuvye Yerda hayotning rivojlanishi borasida oʻzining metafizik katastrofalar nazariyasini ilgari surdi. Tirik tabiatning oʻzgarishi toʻgʻrisidagi J.Lamark va organizmlar tuzilishining oʻxshashligi toʻgʻrisidagi Sent-Iler taʼlimotlariga qarshi chiqdi. Kyuvye ishlari evolyusion taʼlimotni yaratish uchun asos boʻldi.

## Manbalar
Keson

**Keson** — KXDRning jan. qismidagi shahar. Maʼmuriy jihatdan provinsiyaga tenglashtirilgan. Aholisi 180 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshlari). Transport yoʻllari tuguni. Jenshen oʻsimligini yetishtirish va uni qayta ishlash rayonining markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, aniq mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Sondo instituti, muzey, teatrlar bor. 10—14-asrlarda K. Koreya davlatining poytaxti boʻlgan. 11 —14-asrlarga oid pagodalar saqlangan.

## Manbalar
Oswald Külpe

**Oswald Külpe** (1862.3.8, Kandau, Kurlyandiya — 1915.30.12, Myunxen) — nemis psixologi va faylasufi, Vyursburg maktabi asoschisi. 1894—1909-yillarda Vyursburgda, 1912-yildan Myunxenda professor, tanqidiy realizm namoyandasi. "Psixologiya ocherklari" (1893) asarida V. Vundga yaqin gʻoyalarni targʻib qildi. Assotsiativ psixologiyani tanqid qilib chiqdi va sinaluvchilarni oʻzini oʻzi kuzatish metodiga oʻrgatish mumkinligini isbotlashga intildi. Tafakkurning mazmuni va mohiyatini zudlik bilan fikr obʼyektiga tushirish va uzatish mumkin emas, degan xulosaga kelgan. Uningcha, tafakkur bilishning yuqori, aql-idrokka asoslangan bosqichi boʻlishiga qaramay, sezgilar kabi birlamchidir. "Falsafaga muqaddima" va boshqa asarlar yozgan.

## Manbalar
Kyuri

**Kyuri** — radioaktiv izotoplar aktivligining birliklar tizimiga kirmagan birligi. P. Kyuri va M. Sklodovskaya-Kyuri sharafiga qoʻyilgan. Ku bilan belgilanadi. Izotopning bir s davomida 3,7-1010 ta yemirilish kuzatiladigan radioaktiv moddaning aktivligi 1 K. deb qabul qilingan. 1 Ku=3,7-1010 Bk (bekkerel). Amalda aktivlik birligining unga karrali boʻlgan son marta katta va kichik quyidagi qiymatlaridan foydalaniladi: kilokyuri (kKi), megakyuri (MKi), millikyuri (mKi), mikrokyuri (mkKi) va pikokyuri (pKi).

## Manbalar
Pierre Curie

**Pyer Kyuri** (; 1859.15.5 - Parij — 1906.19.4) — fransuz fizigi. Asosiy ilmiy ishlari kristallar fizikasi, magnetizm va radioaktivlikka oid. Ukasi Pol Jan Kyuri bilan hamkorlikda pyezoelektriklik hodisasini ochgan va tekshirgan (1880). Kristallar simmetriyasi masalalarini (1884—85), fizikada simmetriya muammolarini oʻrgangan (1894). Magnit hodisalarini tekshirish natijasida paramagnit jismlarning magnit qabulchanligi mutlaq temperaturaga bogʻliqligini (qarang Kyuri-Veys qonuni) va ferromagnit materiallar paramagnit materiallarga aylanuvchi temperaturani aniqlagan (qarang Kyuri nuqtasi). 1898-yildan boshlab rafiqasi M. Sklodovskaya Kyuri bilan birga radioaktivlik hodisasini tekshira boshlagan. Poloniy va radiy elementini kashf qilgan, radioaktiv nurlanishni tekshirgan (1898). Radiy nurlanishining murakkab tarkibini va shu nurlanish taʼsirida shisha va chinnilarning boʻyalishini aniqlagan (1899). Radiy tuzlaridan oʻz-oʻzidan issiqlik ajralishini aniqlagan (1903); Nobel mukofoti laureati (1903; Mariya Kyuri va Anri Bekerel bilan birga).

## Yana q.

* Kyuri nuqtasi
* Iren Jolio-Kyuri

## Manbalar
Kyuri nuqtasi

**Kyuri nuqtasi** yoki **Kyuri temperaturasi** (9 yoki G.) — fazaviy oʻtishlar nuqtasiga yaqinlashgan sari modda holatining oʻzgara borishi bilan xarakterlanadigan 11-tur fazaviy oʻtishlar temperaturasi; modda bu temperatura G da sifat jihatidan yangi xossaga ega boʻladi. T — Kyuri nuqtasi deyilib, fazaviy oʻtishlarni ferromagnetiklarda mukammal ravishda oʻrgangan va 1895-yilda Ts=770° temperatura mavjudligini ochgan P. Kyuri sharafiga qoʻyilgan. Kyuri nuqtasidan past temperaturada ferromagnetiklar spontan (oʻz-oʻzidan) magnitlanganlik xossasiga ega boʻladi. Ferromagnit qizdirilganda va Kyuri nuqtasiga yaqinlashganda atomlarning issiqlik harakati mavjud magnit tartibni, yaʼni atomlarning magnit momentlarining oriyentatsiyasini buzib yuboradi. G dan yuqori temperaturalarda ferromagnetikning spontan magnitlanganligi yoʻqoladi, ferromagnetik paramagnetik qolatda oʻtadi.

## Manbalar
Kushxona

**Kushxona** (fors, kush — oʻldirish, soʻyish va xona — joy maskan) — uy hayvonlari (qoramol, qoʻy, echki va boshqalar) ni soʻyib, goʻsht va submahsulotlarga dastlabki ishlov beradigan korxona. Mol soʻyilganda sanitariya-gigiyena qoidalariga toʻliq amal qilishni taʼmin-laydigan uskunalar bilan jihozlanadi. Aksariyat tuman markazlari, kichik sha-qarlarda qurilgan (qarang Goʻsht sanoati).

## Manbalar
Kyuri (qonun)

**Kyuri** - VEYS QONUNI - baʼzi paramagnit moddalar solishtirma magnit singdiruvchanligi x ning temperatura T ga bogʻlikligini ifodalovchi qonun: %=S/T, bunda S — modda doimiysi (Kyuri doimiysi). Bu qonunni 1895-yilda P. Kyuri kashf qilgan. Nodir metallar, tuzlar, eritmalar va baʼzi gazlar (mas, kislorod) da oʻtkazilgan tajribalar Kyuri qonunining toʻgʻriligini tasdiqlaydi. Lekin koʻpgina moddalar-magnit singdiruvchanligi x ning temperatura T ga bogʻlikligi %= S7(T-9) formula bilan ifodalanadi, bunda S—modda doimiysi, 6 — Kyuri nuqshasi yoki Neyel nuqtasi. Kyuri qonuniga oʻxshash bu qonunni 1907-yilda fransuz fizigi P. Veys (P. Weiss, 1864—1940) kashf qilgan. K. — Kyuri (qonun) magnit momentlarining tashuvchilari oʻzaro taʼsir qiluvchi moddalar uchun Kyuri qonunining umumiy holidir. Koʻpgina holdarda S" doimiysi Kyuri qonunidagi S doimiysiga mos toʻshadi. Tajriba natijalari, odatda, 1/x ning temperatura T ga bogʻliqligini ifodalovchi grafigi asosida hisoblanadi. Bunda toʻgʻri chiziq (a yoki ) ning ogʻishi S’ni, uning T oʻqi bilan kesishgan nuqtasi ye ni belgilaydi (S manfiy yoki musbat boʻlishi mumkin).

## Manbalar
Kyusyu

**Kyusyu**, K i u – S i u (yaponcha – *toʻqqiz viloyat*) – Yaponiyaning janubiy qismidagi orol. Tinch okean, Ichki Yapon va Sharqiy Xitoy dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni yondosh mayda orollar bilan birga 42,1 ming km². Qirgʻoq chizigʻi notekis, qoʻltiq koʻp. Relyefi, asosan togʻli, shimoliy va gʻarbi sertepa va allyuvial pasttekislik. Kyusyuning eng baland joyi – Kudzyu vulkani (1788 m). Soʻnmagan vulkanlar bor, issiq bulok koʻp. Teztez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi subtropik, mussonli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi togʻlarda 0°, tekisliklarda 10°, iyulniki 15—28°. Yillik yogʻin 1600–3000&nbsp;mm. K.ning iqlimiga uning qirgʻoqlari yaqinidan oʻtadigan Kurosio va Susima iliq oqimlarining taʼsiri katta. Tez-tez tayfun boʻlib turadi. Yirik daryolari: Tikuga, Oyodo va Gokase; gidroenergiya resurslariga boy. Tuprogʻi qizil va sariq tuproq. 850 m balandlikkacha subtropik doim yashil oʻrmonlar, undan yuqorisi igna bargli oʻrmonlar, togʻ tepalari – butazor, oʻtloq va yalangliklar bilan band. K. – Yaponiyada oʻsimlik dunyosiga eng boy orol. Kyusyuning shimoliy  Yaponiyaning asosiy koʻmir-metallurgiya bazasi; markazi va janubiy esa muhim qishloq xoʻjaligi rayonidir. Orolda aholi zich yashaydi. Yirik shaharlari: Kumamoto, Vagasaki, Kitakyusyu.

## Manbalar
Koʻgart

**Koʻgart** — Fargʻona tizmasi tarkibiga kiradigan oʻrtacha balandlikdagi togʻ tizmasi. Oʻz. 150 km. Eng baland nuqtasi Soymolitosh togʻi (3636 m). Qumtosh va slanetslardan tarkib topgan. Jan.-gʻarbiy yon bagʻri, asosan, yongʻoqzormevazor oʻrmonlar (1800—1200 m gacha), undan yuqorisi (2600—2800 m gacha) har xil oʻtlar, shim.-sharqiy yon bagʻri butazorlar bilan qoplangan. 

## Manbalar
Koʻz yoshi

**Koʻz yoshi** — koʻz yoshi bezida ishlanib chiqadigan suvga oʻxshash tiniq suyuqlik. Koʻz yoshida 98,2% suv va 0,8% mineral moddalar, 0,1% oqsil va boshqa moddalar bor. Ajralib chiqqan Koʻz yoshi qovoqlar yumilganda koʻzning butun yuzasini bir tekis namlaydi, qolgan qismi yosh kanalchalari, yosh xaltachasi va yosh-burun kanali orqali burun boʻshligʻiga oʻtadi. Koʻz yoshi mugoʻz pardani qurib qolishdan saqlash bilan birga, uning tiniq turishiga ham yordam beradi. Baʼzan qovoqlardagi yot jismlarni yuvib ketadi. Bundan tashqari, yoshdagi lizotsim fermenti mikroblarni oʻldirib, koʻzni turli kasalliklardan saqlashda muhim rol oʻynaydi.

## Manbalar

## Havolalar