Zehra Say

**Zehra Say** (1906 — 1990) — turk rassomi va 1926-yilgi Fuqarolik nikohi toʻgʻrisidagi qonunga binoan rasman turmushga chiqqan birinchi turk ayoli. U ayollar tengligi haqidagi zamonaviy qarashlari bilan Otaturkka Turkiyaning erkin ayollaridan biri sifatida tanilgan. Rassom sifatida u tabiat, gullar va mevalarni ishlagan rasmlari bilan mashhur. Uning tabiatga boʻlgan buyuk muhabbati uning rasmlarida oʻz aksini topdi, chunki u Istanbulni boshqacha tasvirlaydi. Uning ijodi tabiatning real talqini sifatida tasvirlangan. U rassom Emel Sayning onasi va pianinochi Fozil Sayning buvisi.

## Hayot
Zehra Say 1906-yilda Anqarada tugʻildi. Unga **Fatma Zehra Bilgin** deb ism qoʻyishgan. 1925-yilda Izmir oʻqituvchilar maktabini tamomlagan. Oʻrta maktabni tugatgach, u 1926-yil 18-fevralda matematika oʻqituvchisi Fuat Sayga turmushga chiqdi. Bu birinchi rasmiy toʻy edi, shuning uchun Say rasman turmushga chiqqan birinchi turk ayoliga aylandi. Ularning ikkita farzandi boʻlgan: Emel va Arkan Say.

Turmushga chiqqanidan soʻng Istanbul Tasviriy Sanʼat Akademiyasida () oʻqishni davom ettirdi (İDGSA). Akademiyaning Rassomlik fakultetining Namiq Ismoil atelyesida tahsil olgan va uni 1929-yilda tugatgan. Shundan soʻng unga rasm oʻqituvchisi diplomi berildi. Istanbul Cagʻalogʻlu qizlar litseyida rassomlik fanidan dars berganida, Tasviriy sanʼat akademiyasining Dekorativ sanʼat boʻlimida ham oʻqishini davom ettirdi. U 36 yil davomida sanʼatdan dars bergan va 1960 va 1970-yillar orasida bir muncha vaqt AQShga borib, u yerda rasm chizish ustida ishladi.

Say uzoq vaqt davomida koʻrgazma ochmagan, uning birinchi koʻrgazmasi 1982-yilda Istanbuldagi A Galerida boʻlgan. Keyinchalik u boshqa koʻrgazmalarni ham oʻtkazdi. Ular orasida oʻnta shaxsiy koʻrgazmalar va koʻplab aralash koʻrgazmalar mavjud.

Altsgeymer kasalligi tufayli u Maui Adası („Maui *oroli*“) nomli rasmni tugata olmadi. U qizi Emel Saydan rasmni kimdir tugatib qoʻyishini soʻradi. Oʻsha paytda Emel Say hali rassom emas edi, lekin u rasmni tugatdi va u koʻrgazmada namoyish etildi, u yerda taniqli haykaltarosh Gurdal Duyar tomonidan koʻrib chiqildi va u Emelni qobiliyatini ijobiy baholangan. Shunday qilib qizi ham ijodini rassomchilikdan boshlagan.

Zehra Say 1990-yilda vafot etgan. U pianinochi Fazil Sayning otasi tomonidan buvisi edi.

## Nikoh
20 yoshda boʻlgan Zehra oʻqituvchi boʻlib ishlab yurganda, u oʻqituvchi boʻlgan eri Fuat Sayni uchratdi. 1926-yil 18-fevralda un ga turmushga chiqdi. Nikoh toʻgʻrisidagi Turkiya fuqarolik qonuni ularning nikohidan bir kun oldin 1926-yil 17-fevralda qabul qilingan. Ularning nikoh guvohnomasi eski turk tilida yozilgan. Otaturk 1928-yilda yangi alifboni joriy qiladi. Nikoh guvohlari Bolu deputati va Kavaklıdere sharobining egasi Tunali Hilmi va Erzurum noibi (*Erzurum Mebusu*) Mahmut Bey tomonidan Bu nikoh Turkiya Respublikasi tarixidagi birinchi rasmiy nikoh sifatida tanilgan.

Yangi Fuqarolik Qonunidagi rasmiy toʻylar haqidagi maqola (turkcha: „resmi nikahla evlenilmesi“) Turkiyaning birinchi Adliya vaziri Mahmut Esat Bozkurt tomonidan tayyorlangan.

Izmir xalqaro yarmarkasidagi Nikoh idorasi kiraverishida ikkita kabutar tasvirlangan haykal 2002-yilda Izmir shahar hokimiyati tomonidan Zehra va Fuat Say sharafiga birinchi rasmiy turmush qurgan juftlik boʻlgani uchun oʻrnatilgan. Oq marmar poydevorga oʻrnatilgan haykal quyma bronzadan yasalgan boʻlib, shuningdek, nikohdagi ayol va erkakning birligini ifodalovchi bir-biriga bogʻlangan ikkita nikoh uzuklarini tasvirlaydi. Haykal Izmirda tugʻilgan haykaltarosh Bihrat Mavitan tomonidan yaratilgan.

## Rasm
 
Say Istanbulni tabiat nuqtai nazaridan tasvirlashi bilan mashhur. Uning mashhur asarlari, jumladan, asosan natyurmort va landshaft rasmlari tabiatning real talqini sifatida tasvirlangan. Shu kabi talqin sohasida boshqa turk rassomlari orasida Shukriye Dikmen, Adnan Varınca Naile Akınji, Şeref Bigalı, Jemil Eren, Kainat Barkan Pajonk, Muammer Öner, Ibrahim Bozkush, Oya Kınıkli, Fahrettin Baykal va Aysu Kochak bor.

## Eʼtiroflar
Avni Akyol Turkiya yoshlar va sport vaziri boʻlgan davrda Sayni turk sanʼatidagi 50 yillik xizmatlari uchun faxriy yorliq bilan taqdirladi.

Tarik Akanning 2016-yilgi hujjatli filmi, *Otaturk'ün Alev Chichekleri*, Turkiya Respublikasining tashkil etilishi davrida ayollar bilan bogʻliq islohotlar haqida boʻlib, Turkiya Respublikasi ayollarining birinchi avlodining hikoyalarini ifodalaydi. Jumhuriyatning dastlabki yillarida Sabiha Goʻkchen, Muazzez İlmiye Chig, Nuzhet Gokdoʻgʻan, Jale Inan, Halet Chambel va Afet İnan kabi boshqa ayollar qatorida Zehra Sayning hikoyasini namoyish etadi.

## Koʻrgazmalar

### Shaxsiy

* A Galeri, Istanbul (1982)
* Moda Deniz Kulübü Sanat Galerisi (1985-yil 2-fevral)
* Hobi sanʼat galereyasi, Istanbul (1985-yil 18-oktyabr — 7-noyabr) (5)
* Tanak sanʼat galereyasi, Istanbul, (1986-yil 23-aprel — 10-may)
* Sevgi va tabiat [Sevgi va tabiat], Tanak sanʼat galereyasi (1989-yil dekabr)
* Sanatyapıṃ Atölye & Galeri, Anqara

### Hamkorlik

* *Yaratıcı Türk Kadınından Esintiler* [Ijodkor turk ayollari shamoli], Otaturk madaniyat markazi (1987-yil 8-11-aprel)
* *20. Yüzyılında İlk Yarısında Türk Kadın Ressamlarından* [20-asrning birinchi yarmidagi turk ayol rassomlari], Yulduz universiteti Yuksel Sabanji sanʼat markazi (1992-yil 21-aprel)

## Manbalar