open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Parda

**Parda** — 1) dramatik asar, teatr spek-taklining boʻlimi (akt.). Mavzuning murakkabligi va davomiyligiga qarab pyesa va spektakl 1 P.dan 5 P.gacha boʻlishi mumkin. Mumtoz dramaturgiya va oʻtmishdagi teatrda P.lar koʻp boʻlgan. Zamonaviy pyesalar va spektakllar esa, odatda, 2 P.dan iborat. P.lar koʻri nishlarga (ular baʼzan voqealar, sahnalardeb ataladi) boʻlinadi. 1-P.da koʻ-pincha ekspoziyasiya va voqeaning tuguni, soʻnggi P.da yechimi beriladi. Asosiy P.larda voqealar rivojlanib borib choʻqqiga koʻtiriladi va tugalla-nadi. Baʼzi sahna asarlarida maxsus mukaddima va yakun boʻlib, ular prolog va epilog deb ataladi; 2) anʼanaviy teatrda musavvirlar tomonidan chizilgan maxsus suratli P.lar boʻlib, tomosha oldidan ayvon, koʻshk yoki tirgo-vichlarga osib qoʻyilgan. Oʻrta asrlarda ayol sanʼatkorlar harir oq P.lar ortida soz chalgan, kuylagan va raqsga tushgan. Qoʻgʻirchoq teatrining "Chodir xayol" va "Chodir jamol" turlarida tomoshalar 3 tomoniga P. tortilgan va oldi ochiq chodirlarda koʻrsatilgan; 3) teatr sahnasi oldidagi ikki tomonga sirgalib ochiladigan (baʼzan yukrriga koʻtariladigan) baxmal toʻsiqlar, sahnaning yonlarida va orasida spektakl mavzusini ochuvchi rassom tomonidan oʻylab chizilgan bezaklar ham P. deb ataladi. Kichik voqealar avansah-nada oʻynalayotganda P. yarim yoki butunlay yopilishi va yana ochilib asosiy vokealar davom etishi mumkin. Bunday P. intermediya P.si deyiladi. Teatrlarda yongʻindan saqlovchi (temir yoki asbestdan) P.lar ham uchraydi; 4) xonani quyosh nuri, shamol, yot koʻzdan toʻsish yoki bezak uchun deraza va eshiklarga tutiladigan matolar. Taxmon, tokcha, burchak yoki xonaning biron qismini toʻsish uchun ham qoʻllanadi. Kelinkuyov uchun solingan joylardan toʻsib turuvchi P. chimildiq deb ataladi. P.lar turli gazlamalardan tikiladi. Hozirgi kunda "jalyuzi" P.lar urf boʻlmoqda.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Parda (maʼnolari)

**Parda** ():

* Parda — dramatik asar, teatr spek-taklining boʻlimi.
* Parda — torli (dutor, tanbur kabi) cholgʻular dastasini boʻgʻinlarga ajratuvchi toʻsiqlar.
* Parda — erkaklar ismi.
Parda (musiqa)

**Parda** (musiqada) — 1) torli (dutor, tanbur kabi) cholgʻular dastasini boʻgʻinlarga ajratuvchi toʻsiqlar. Oʻtmishda P.lar ichak yoki ipakdan ishlangan boʻlib, keyinchalik choʻp, metall yoki plastmassadan yasash yoʻlga qoʻyilgan. Sozanda qoʻl barmoqlari bilan torlarni maʼlum P.ga bosib tebratganda muayyan balandlikdagi tovush (ton)ni hosil qiladi; 2) Sharq musiqa nazariyasida P. atamasi maqom, daemon, dastgoh tushunchalari bilan maʼnodosh boʻlib, muayyan balandlikdagi tovushlarni ham ifodalagan. Jumladan, uzbek musiqasida har bir maqomnint bosh P.si shu maqom nomi bilan ataladi (mas, Navo P.si, Rost P.si kabi). 

## Manbalar
Parda Tursun

**Parda Tursun** (taxallusi; asl ism-sharifi **Parda Tursunov**) (1909.7.11, Namangan viloyati Pop tumani Chor-kesar qishlogʻi — 1957.28.9, Toshkent) — yozuvchi. Almaiy nomidagi oʻlka uzbek namuna ishmaktabi (1923—27), Toshkent pedagogika bilim yur-tida (1927—28) oʻqigan. "Batrak" gaz.da masʼul kotib (1930—31), "Qizil Oʻzbekiston" gaz.da adabiy xodim (1931—34; 1939—40). 1935—36 yillarda Oʻrta Osiyo plan-iqtisod institutida birmuncha muddat taqsil koʻrgach, Oʻzbekiston Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi kotibi (1937—38), Oʻzbekiston Telegraf agentligi (1940—45)da adabiy xodim va muharrir, partiya tarixi institutida ilmiy xodim (1948—50).

P.T.ning adabiy faoliyati 1929—30 yillarda kichikkichik hikoyalar yozish bilan boshlangan ("Alvasti", 1929; "Zoʻrlik", 1932 va boshqa toʻplamlar). P.T.ning bu hikoyalaridan keyinchalik uning "Haq yoʻl" (1947) avtobiografik qissasi "oʻsib chiqqan". P.T. 1940-yilda yozilgan bu qissasi ustida uzoq vaqt ishlab, uni 1947-yilda nashr etadi. Keyinchalik mazkur qissaga sayqal berish, unda belgilangan qaxramonlar hayoti va jamoalashtirish davri manzaralarini tasvirlashda davom etib, dastlab "Oʻqituvchining yoʻli" (1949), keyin esa "Oʻqituvchi" romanini (1951) yozadi. Toshkent va Namangandagi bir necha maktab va koʻchalarga P.T. nomi berilgan.

Ac: Oʻqituvchi |Roman], T., 1972.

## Adabiyot
* Ikromov O., Parda Tursun. Adabiy portret, T., 1968; Uzbek adabiyoti tarixi, 3-j., T., 1972.

## Manbalar

## Havolalar
* Nekrolog
Parvonalar

**Parvonalar** (Pyralidae) — kapalaklar oilasi. 20 mingga yaqin turi maʼlum. Qanotlari yoyilganda 1—5 sm; ol-dingi qanoti uchburchak shaklida yoki ensiz uzunchoq, orqa qanoti esa keng boʻlib, cheti kalta shokilali. Barcha qitʼalarning, asosan, choʻl, quruq dasht, chalovzor va oʻtloqlarida tarqalgan. Koʻpchiligining qurtlari oʻsimlik ichida (ildiz, kurtak, meva va boshqalar) yoki oʻralgan barglarda yashaydi. Hammaxoʻr. P.dan oʻtloq va poya parvonalari, shuningdek, dukkakli ekinlarga akatsiya parvonasi, don va turli ombordagi mahsulotlarga ombor parvonalari zarar keltiradi (qarang Ombor zararkunandalari).

## Manbalar
Parda hosil qiluvchi moddalar

**Parda hosil qiluvchi moddalar** — biror sirtga surilganda qisqa vaqt ichida yupqa parda qatlam hosil qiladigan sintetik yoki tabiiy moddalar (odatda, polimerlar yoki oligomerlar). Bu pardalarning muhim xossasi shundaki, ular sirtga adgeziyalanadi (yopishib turadi), qattiq, elastik, nam oʻtkazmaydigan tashqi muhit taʼsiriga chidamli boʻladi. Parda hosil qiluvchi moddalarq.m. sirtga organik erituvchilarda eritilgan eritmalar holida, suv yoki plastifikatorlardagi dispersiya holida beriladi. Parda rangeiz (tarkibida pigment boʻlmasa) yoki sarikdan toʻq jigarranggacha boʻlishi mumkin. Parda hosil qiluvchi moddalarq.m. — lok-boʻyoq mate-riallari (alif, moy, lok, boʻyoq)ning asosidir. Parda hosil qiluvchi moddalarq.m. tabiiy (oʻsimlik va hayvon yelimi, zigʻir, tung va degidratlangan kanakunjut moyi, kanifolni qayta ishlash mahsulotlari) va sintetik (alkid, epoksid, fenolaldegid, poliefir va perxlorvinil smolalar) xillarga boʻlinadi.

## Manbalar
Pardaqanotlilar

**Pardaqanotlilar** () — hasharotlar turkumi. Eng xilma-xil hasharotlar turkumlaridan biri (har xil maʼlumotlarga binoan 150 mingdan 300 ming gacha turi bor). Keng tarqalgan. Uz. 0,2&nbsp;mm dan (trixogrammalar eng mayda hasharot) 4—6 sm gacha (shoxdumlilar, tropik arilar, ayrim yay-doqchilar). Odatda, 2 juft shaffof pardasimon qanotlari bor. Orqa qanotlari nisbatan kichik, oldingisiga ilmoqchalar orqali birikadi. Chumolilar ikkilamchi qanotsiz P.dir. Tuban P.ning ogʻiz organlari kemiruvchi, yuksak P.niki — kemiruvchiyalovchi yoki soʻruvchi (pastki labi hartumchaga aylangan). Urgʻochi P.ning tuxum qoʻygichi bor; zaharli tuxum qoʻygichi zahar soluvchi nashtarga aylangan. Toʻliq oʻzgarish orqali rivojlanadi. Erkak P. gaploid tuxumlardan, urgʻochilari urugʻlangan diploid yoki urugʻlanmagan tuxumlardan rivojlanadi (k,. Partenogenez). P. nerv sistemasi boshqa hasharotlarga nisbatan kuchli rivojlangan; shartsiz reflekslari xilma-xil va murakkab (ay-niqsa, jamoa boʻlib yashovchi P.da) boʻlib, nayeli toʻgʻrisida gʻamgʻoʻrlik qiladi. Koʻpchilik P. gulli oʻsimliklarni changlatishda ishtirok etadi. Ayrim turlari (arrakashlar, shoxdumlilar va boshqalar) oʻsimliklarga ziyon keltiradi. Bir qancha parazit turlari (yaydoqchilar)dan zararkunanda hasharotlarga biologik qarshi kurashda foydalaniladi.

## Manbalar
Pardoz

**Pardoz** — 1) amaliy sanʼat (zargarlik, ganch va yogʻoch oʻymakorligi, mis- karlik va boshqalar)da narsalar sirtiga beriladigan soʻnggi ishlov, jilo; 2) oʻymakorlikda naqsh yaratish usuli; ganch oʻymakorligida 6 ta P. — loʻla pardoz, pax-pardoz, tabaqa P., chizma P., choka P. va qirma P. turlari bor. Sodda va murakkab P., zaminli va zaminsiz oʻyma turlari oʻyma-korlik naqshlari talqinida yaqqol koʻrinadi. Bunday P. naqshlangan yuzani jozibador boʻlishini taʼminlaydi.

## Manbalar
Parenxima

**Parenxima** (yun. parenchyma — toʻldirish, toʻldiruvchi massa) — 1) ichki aʼzolarning epitelial hujayralaridan tashkil topgan va shu aʼzolarga xos asosiy elementlar (masalan; jigar, buyrak, oʻpka epiteliysi va boshqalar); 2) hayvonlarda haqiqiy toʻqimaning filo-genetik asosi. Boshlangʻich vaaralash P.ga boʻlinadi; 3) oʻsimliklarda bir xil oʻlchamdagi hujayralardan tarkib topgan asosiy toʻqima; assimilyasiya, chiqarish va boshqa funksiyalarni bajaradi.

## Manbalar
Marina Paretskaya

**Marina Ivanovna Paretskaya** (1946.28.12, Namangan shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1970). 1970-yildan Namangan pedagogika institutida, 1977-yildan Namangan shahridagi 5-, 6maktabda ingliz tili oʻqituvchisi, oʻquv boʻlimi mudiri, 1994—2001-yillarda 6maktabgimnaziyada ingliz tili oʻqituvchisi. Darsni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi.

## Manbalar
Parij kommunasi

**Parij kommunasi** (1871 y 18-mart — 28-may) — Fransiya-Prussiya urushi (1870—71)da bonapartchilar rejimining magʻlubiyatga uchrashi, 3-respublika hukumatining siyosati Parij xalqining qoʻzgʻolon koʻtarishiga va A. Tyer rahbarligidagi Versalga qochib ketgan hukumatni agʻdarib tashlanishiga olib kelgan (18-mart). 18—28-martda Milliy gvardiya Markaziy qoʻmitasi inqilobiy muvaqqat hukumat vazifa-sini bajargan. 28-martda P.K. eʼlon qilingan. Hukumat 2 fraksiyadan: "koʻpchilik" (asosan, blankistlar) va "ozchilik" (asosan, prudonistlar)dan iborat edi. P.K. ham qonun chiqaruvchi, ham ijroiya organi boʻlgan. 21-mayda versalchilar Parijga kirganlar; 28-maygacha kommunarlar barrikadalarda jang qilishgan.. Kommuna versalchilar tomonidan bostirilgan. 

## Manbalar
Parij milliy kutubxonasi

**Parij milliy kutubxonasi** – jahondagi eng qadimgi va yirik kutubxonalardan biri; Parij shahrida joylashgan. 1480-yilda Qirollik kutubxonasi sifatida asos solingan; 1795-yilda *Konvent* tomonidan milliy kutubxona deb eʼlon qilingan. Parij milliy kutubxonasida 12 boʻlim va 5 milliy markaz (bibliografiya, kitob ayirboshlash va boshqalar) faoliyat koʻrsatadi. Fondida koʻp qismi noyob va nodir nashrlar boʻlgan 300 mingdan ziyod qoʻlyozmalar saqlanadi, 6 mln. gravyura va estamplar, 500 ming nomdan ortiq davriy nashrlar, 800 ming kartinalar, 450 ming medal va tangalar va boshqa bor. Fransiya tarixi bilan bogʻliq koʻp sonli adabiyotlar va hujjatlar, taniqli fransuz siyosiy arboblari, olim va yozuvchilari dastxatlarining nodir toʻplami, 19-asr fransuz ensiklopedistlarining boy toʻplamlari mashhur.

Parij milliy kutubxonasik. fondidagi Vatan nashrlari 1537-yildan kutubxona oladigan mamlakat bosma nashrining majburiy nusxasi asosida yigʻiladi, xorijiy nashrlar bilimlarning barcha sohalari boʻyicha (koʻp qismi adabiyot, tarix va sanʼat boʻyicha ixtisoslashgan) umumiy xusu-siyatga ega boʻlgan ishlardan iborat.

Parij milliy kutubxonasik. 1839-yildan sistemali katalogni muntazam yuritadi, 1850-yildan uning alohida qismlari bosma kataloglar koʻrinishida chiqa boshlagan.

Jumladan, 1897-yildan "Milliy kutubxona bosma kitoblarining bosh katalogi. Mualliflik turkumi" nashr etiladi. Mualliflarning ismi, familiyasi, ular yashagan sanalar, asarlari nashr qilingan tillari boʻyicha tuzilgan avtomatlashtirilgan maʼlumotlar bazasini ishlab chiqqan.

1996-yilda Fransua Mitteran saydi tuzilgan, unda 200 mingdan ortiqjild ensiklopediyalar toʻplami yigʻilgan; 1998-yilda audio-video hamda bosma asarlar zamonaviy elektron saydga kiritilgan.

## Manbalar
Parij universiteti

**Parij universiteti**, Sorbonna — Fransiyadagi yirik oʻquv va ilmiy markazlardan biri.1150-yili asos solingan.  1215-yil cherkov maktabi negizida vujudga kelib, Yevropada birinchi dunyoviy universitet hisoblangan. Dastlab sanʼat, huquq, ilohiyot, tibbiyot fakultetlari boʻlgan. 1257-yil Parijning Lotin kvartalida Sorbonna deb atalgan kollej tashkil etilgan (asoschisi — R.De Sorbon nomi bilan bogʻliq). 17-asrda Sorbonna kolleji bilan Parij universiteti qoʻshilib, ularning har ikki nomi aynan ishlatila boshladi. Parij universiteti oʻrta asrlarda va 17-asrga qadar Yevropada ilohiyot va yurisprudensiya sohasida yirik oʻquv yurti va ilmiy markaz hisoblangan. 1793-yil Konvent qaroriga muvofiq universitet yopildi va 1806-yilda kayta tiklandi. A.Lavuazye, L.Paster, P.Kyuri, J.B.Perren, P.Lanjeven kabi mashhur olimlar faoliyati Parij universiteti bilan bogʻliq. 1970-yillarda Parij universiteti kayta tu-zilib, 13 mustaqil universitet tashkil etildi. Universitet huquq va iqtisodiyot fanlari, tabiiy fanlar, adabiyot va ijtimoiy fanlar, tibbiyot, farmokologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda bir kancha ilmiy tadqiqotlar institutlari, markazlar, oliy maktablar, kutubxonalar mavjud. Universitetda 250 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Paremiologiya

**Paremiologiya** (yunoncha: paroimia — hikmatli soʻz, zarbulmasal va ... logiya) — 1) maʼlum bir tildagi avloddan avlodga ogʻzaki shaklda koʻchib yuruvchi, ixcham va sodda, qisqa va mazmundor, mantiqiy umumlashma sifatida paydo boʻlgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralarni — paremalarni oʻrganadigan fan sohasi; 2) muayyan tilda mavjud boʻlgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralar — paremalar tizi-mi. Paremalar avloddan avlodga faqat ogʻzaki holdagina oʻtib kelganligi, xalq ogʻzaki ijodining mahsuli boʻlganligi uchun adabiyotshunoslikning oʻrganish obʼyekti hisoblanadi, chunki ularning aksariyati koʻpincha sheʼriy shaklga oʻxshaydi va ularda oʻxshatish, antiteza, anafora, alliteratsiya, kinoya, piching kabi bir qancha tasviriy vositalar qoʻllanadi. Shu bilan birga paremalar soʻzlardan tuzilib, maʼlum bir fikrni ifodalovchi gaplardan iborat boʻlgani uchun tilshunoslikning ham oʻrganish obʼyektidir. P. ana shoʻ 2 jihatni oʻzida birlashtiradi. Paremalarning kelib chiqishi, tarixan rivojlanishi va maʼno xususiyatlarini oʻrganuvchi P. frazeologiya bilan chambarchas bogʻliq. P. tilda mavjud boʻlgan turli xil barcha iboralarni oʻrganadi, frazeologiya esa uning bir qismi sifatida faqat koʻchma maʼnoli turgʻun birikmalarni oʻrganadi. Shu jihatdan ular oʻzaro farqlanadi. Oʻrganish obʼyektining birligi, yaʼni bir necha soʻzdan tashkil topgan turgʻun, barqaror birikmalarni tekshirish P. bilan frazeologiyaning oʻxshash, umumiy tomoni hisoblanadi. Paremalarni toʻplash, oʻrganish Mahmud Koshgʻariy ("Devonu lugʻotit turk") va Gulxaniy ("Zarbulmasal") zamonlaridan to hozirgi kunlargacha davom etib kelmoqda.

Ad:. Berdiyorov H., Rasulov R., Uzbek tilining paremiologik lugʻati, T., 1984.

Abduvahob Madvaliyev.

## Manbalar
Paritet

**Paritet** (  "tenglik" ) - ba'zi parametrlarda ikki yoki undan ortiq tomonlar o'rtasidagi munosabatlar tengligiga aytiladi. U kuchlarning nisbiy muvozanat holatini, maqsadlar ekvivalentligini, to'lov vositalarining tengligini, huquq va majburiyatlarning tengligini va hokazolarni anglatishi mumkin.

Bu so'z quyidagi atamalarning bir qismidir:

* Xarid qilish qobiliyati pariteti xalqaro bozorlarda yagona narx qonunini shakllantirishdir.
* Foiz stavkasi pariteti arbitraj bo'lmagan shartlardir.
* Yadro pariteti - tomonlar teng darajada yadroviy qurolga ega boʻlgan geosiyosiy holat.
* Paritet kompyuter texnologiyasida xisob nazorati bilan sinonimdir.
*

## Manbalar
Parixon

**Parixon**, parxon (fors. — ruh va oʻqimoq) — pari, jin kabi kuchlar yor-damida bemorlarni kasalliklardan xalos qiluvchi duoxon, azayimxon, folbin; P. baʼzi joylarda baxshi deb ham yuritiladi. P.lik Markaziy Osiyoning koʻpgina hududlariga qadimdan tarqalgan. P. Oʻzbekistonda eng koʻp yoy-ilgan homiy ruhlardan birining ob-razlaridan boʻlib, u goʻzallik timsolida tasvirlanadi. P.lik kasallikni jin, alvasti va pari kabilarning taʼsiri deb hisoblaydi. P.ning asosiy davolash qurollari — doyra (childirma) yoki kamchi, baʼzan dutor yoki xivchinlardan iborat boʻlgan. P. bemorni qorongʻi xonaga kiritib, oʻzi yodlagan iboralarni takrorlab kasalga tekkan deb gumon qilingan jinlarga doʻq-poʻpisa qilgan. U doyra (childirma) yoki dutor chalib, kamchi bilan bemor tanasidan jinlarni haydashga intilgan. Bemorga tekkan parilar uchun tovuq, uloq, qoʻy, qoʻzi kabilar qurbonlik qilingan. Jonivorlarning qoni parilarga bagʻishlangan. P. bemorning ruhiga kuchli taʼsir etishga harakat qilgan. Ja-honning koʻpgina xalqlarida qam P.ning koʻrinishlari va qoldiqlarini uchratish mumkin. Ilmiy bilimlarning hozirgi taraqqiyoti ularning mohiya-timazmunini xolisona ochib berishni kun tartibiga qoʻydi. P.lik shamanlikning Markaziy Osiyo sharoitidagi qoldigʻi hisoblanadi.

## Adabiyot
* Snecapev G. P., Relikti domusulmanskix verovaniy i obryadov u uzbekov Xorezma, M., 1969; Basilov V. N., Shamanstvo u narodov Sredney Azii i Kazaxstana, M., 1992.

Ochil Boʻriyev.

## Manbalar
Parishonxotirlik

**Parishonxotirlik** - diqqatning beqarorligi: boshqa narsalarga chalgishidan iborat psixik holat (qarang Diqqat).

## Manbalar
Park

**Park** ( — oxoto qilingan joy): 

# kishilarning dam olishi uchun barpo etilgan bogʻ (masalan, bogʻ tuzish sanʼati va madaniyat va istirohat bogʻlari);
# transportlar turadigan va ularga texnik xizmat koʻrsatiladigan maxsus joy (masalan, tramvay va trolleybuslar parki, avtobuslar parki va boshqalar). 

## Yana qarang
* Madaniyat va istirohat bogʻlari

## Manbalar
Parvon jangi

**Parvon jangi** (1221) - Jaloliddin Manguberdining moʻgʻul bosqinchilariga qarshi olib borgan janglaridan biri. 

Jaloliddin oʻzining turli qabilalardan tashkil topgan qoʻshini (90—120 ming kishi) bilan moʻgʻullarga qarshi chiqib, Parvon yaqinida jang maydonini egallagan. U bu yerda turib dastavval Toharistondagi Valiyon (yoki Valishton) qalʼasini qamal qilayotgan moʻgʻul qoʻshinini tormor etgan. Chingizxon Jaloliddinga qarshi Shiki-Xutuxu noʻyon boshchiligida qoʻshin (45 ming, boshqa manbaga koʻra, 60 ming kishi) joʻnatgan.

Parvondan bir farsax (6–7&nbsp;km) masofadagi yerda boʻlgan jangda musulmonlarning oʻng qanotiga Jaloliddinning qaynotasi, qangʻlilar qoʻshini sardori Amin al-Malik, soʻl qanotiga Sayfuddin Igʻroq xalajlardan tashkil topgan qoʻshinga boshchilik qilgan. Jang ikki kun davom etgan, Juvayniyning hikoya qilishicha, Shiki-Xutuxu noʻyon ikkinchi kunga oʻtar kechasi dushman moʻgʻullarga madad kuchlari yetib kelibdi deb oʻylashi uchun oʻz qoʻshiniga kigiz va choponlar orasiga poxol solib va bosh kiyim qoʻshimchaib qoʻriqchi yasashni, ularni qoʻshimcha otlar ustiga oʻtqazib, tuyalar karvoni va aravalar orasiga saflashni amr qilgan. Dastlabiga bu ayyorlik ish bergan, ammo, Jaloliddin qoʻshiniga dalda berib ularni olgʻa boshlagan. Moʻgʻullar qattiq jangdan holdan toyganlarida Jaloliddin karnay chaldirib qoʻshi-niga otlarga minishga farmon bergan va umumiy hujumga oʻtgan, shu bilan jang taqdiri hal boʻlgan. Shiki-Xutuxu faqat ozgina jangchilari bilan Chingizxon huzuriga qaytib kelgan.shiku xutuxu no'yon jangdan keyin Jaloliddinni maqtaydi.

Parvon jangi moʻgʻullarning bu urushdagi eng katta magʻlubiyati boʻlgan. Moʻgʻullar bosib olgan koʻpgina shaharlarda xalq qoʻzgʻolon koʻtarib moʻgʻul noiblarini oʻldirganlar. Ammo, Parvon jangidagi gʻalaba Jaloliddin uchun halokatli oqibatlarga olib kelgan. Jangdan soʻng Jaloliddinning lashkarboshilari oʻlja (ajoyib arab oti) ustida janjallashib qolganlar. Jaloliddin ularni tinchita olmagan. Sayfuddin Agʻroq, Aʼzam malik va Muzaffar malik uni tark etganlar. Jaloliddinning yonida faqat Amin almulkgina oʻz qangʻlilari bilan qolgan, xolos.

Manba: Shixab ad-din Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal ad-dina Mankburni, Baku 1973.

## Adabiyot
* Buniyodov Ziyo, Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097—1231), T., 1998.

Faxriddin Hasanov.

## Manbalar
Parkent (uzum)

**Parkent**, Parakati, Pushti Parkati — oʻrtagi mahalliy xoʻraki uzum navi. Xalq seleksiyasi (Toshkent viloyati Parkent tumani)da yara-tilgan. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga mansub. Barglari urtacha va yirik kattalikda, keng panjasimon yoki yumaloq shaklda, chetlari qirrali, baʼzan qirrasiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, silindrsimon, zichligi oʻrtacha. Gʻujumi yirik, dumaloq-oval shaklda, toʻq-qizil yoki toʻq pushti rang. Eti sershira, poʻstiyupqa, gʻubor bilan qoplangan. Kurtagi ^ koʻkarganidan keyin Toshkent viloyatida faol harorat yigʻin-disi 3000—3200°da 135—140 kunda, sentabr oʻrtalarida yaxshi pishib yetiladi. Tupi kuchli usadi, novdalari yaxshi pishadi. Hosildorligi 180— 220 s/ga (ishkomlarda 250 s/gacha). Sovuqqa chidamsizligi, kul (oidium) kasalligiga moyilligi bilan ajralib turadi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, musallas, desert va shampan vinolari tayyorlanadi. Qisman mayiz solinadi. Toshkent viloyatida koʻp ekiladi.

## Manbalar
Parkent kanali

**Parkent kanali** — Toshkent viloyatida qurilgan yirik gidrotexnika inshooti. Kanal viloyatning Boʻstonliq, Parkent, Yuqori Chirchiq va Ohangaron tumanlari togʻ oldi yonbagʻiri hududidan oʻtgan. Chirchiq daryosida qurilgan Chirchiq GES kaskadi (Gʻazalkent gidrouzeli) inshootidan suv….. oladi. Kanal n ing 1-navbati (69&nbsp;km) 1975-1983-yillarda, 2-navbati (14,3&nbsp;km) 1988—1997-yillarda qurilgan. Uning loyiha uz. 96&nbsp;km, foydalanishga topshirilgan qis-mi 83,3&nbsp;km. Kanalning bosh qismi kengligi 6-7 m, chuq. 3,6—3,8 m, quyi qismida esa tegishlicha 2—2,5 va 2,1 — 2,4 m. Bosh qismida eng koʻp suv sarfi 51-57 m³/s, quyi qismida 7-10,4 m³/s. Kanal trassasi murakkab relyef va geologik sharoitlarda (tuproqli, qoya va yarim qoya, yirik tosh jinslari) barpo etilgan. Oʻzanning 38,7&nbsp;km ga beton toʻshama yotqizilgan. Ayrim joylarda tuproq 30-40 m gacha chuqurlikda qazilgan yoki 20 m gacha balandlikda koʻtarmalar barpo kilingan. Kanalda 12 ta dyuker, 8 ta akveduk, 1 ta suv toʻsish inshooti, 1 ta temir yoʻl koʻprigi, 86 ta suv chiqargich, 7 ta gidropost, 8 ta toshqin tashlamasi, 8 ta sel tashlamasi, 9 ta seleduk, 46 ta kanal osti quvuri, 21 ta avtomobil koʻprigi va boshqa inshootlar kurilgan. Yirik dyukerlar jumlasiga Oqsoqotasoy (uz. 204,7 m, suv oʻtkazish imkoniyati 57m³/s), Ulkanotchisoy (54 m³/s), Yuzuriksoy, Yoyilmasoy, Parkentsoy, Otchopkansoy, Samsaraksoy va boshqa kiradi.

Kanal Chirchiq daryosining chap vodiysidagi 30,3 ming ga sabzavot, gʻalla ekinlari, tokzor va bogʻlarni sugʻorishga xizmat qiladi.

Ziyomiddin Artukmetov.

## Manbalar
Parkentsoy

**Parkentsoy** — Toshkent viloyati Parkent tumanidagi soy (yuqori oqimida Kumushkonsoy deb nomlanadi). Uzunligi 40&nbsp;km, havzasining maydoni 198&nbsp;km². Qizilnura choʻqqisi (3267 m)ning shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan, umu-miy uz. 112&nbsp;km boʻlgan kattakichik irmoklarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Parkentsoy gʻarbiy yoʻnalishda oqib, Chapqirgʻoq Qorasuv kanaliga quyiladi. Mavsumiy qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yyutlik suv sarfi 0,64 m³/sek. Tulinsuv davri mart—iyun oylarida, oqimining 75—80% shu davrga toʻgʻri keladi. Aprel oyida suvi eng koʻp boʻladi (oʻrtacha 2,5 m³/sek). Parkentsoyda tez-tez sel toshqini ham boʻlib, bu vaqtda suv sarfi 108 m³/sek. gacha ortadi (1967-yil 29-aprel). Parkentsoydan Kumushkon, Changi, Hisarak qishlokdari hamda Parkent shahri va ular atrofidagi ekin maydonlari suv oladi.
## Manbalar
Az-Zaqoziq

**Az-Zaqoziq** (Zaqoziq) – MARdagi shahar, Nil daryosi deltasining sharqiy qismida; Sharqiya muhofazasining ma’muriy markazi. Aholisi 279 ming kishi (1991). Savdo-transport markazi. Az-zaqoziq, avtomobil yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, paxta tozalash sanoati korxonalari bor. A.-Z. yaqinida qadimgi Bubast ibodatxonasining harobalari saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aziz Nesin

**Aziz Nesin** (taxallusi; asl ismi Mahmud Nusrat) (1915, Istanbul – 1995, Izmir; Istanbulda dafn etilgan) – turk hajviy yozuvchisi, dramaturg, Nafis sanʼat akademiyasi (Istanbulda oʻqigan (harbiy maʼlumotga ham ega). „Marko posho“ (1946) taraqqiyparvar hajviy gazeta va boshqa matbuot organlarida ishlagan. „Nuh kemasi“ (1949) hajviy jurnal nashr etgan. Koʻplab hajviy hikoya, poema va romanlar muallifi, siyosiy va ijtimoiy hajv ustasi. „Jinnilar ozod boʻldi“, „Ishbilarmon odam“, „Noziq va nafis“, „Xudoga shukur“ va boshqa asarlari siyosiy oʻtkir va dolzarb. Ularda yozuvchi jamiyat illatlarini fosh qiladi, kulgili vaziyat, xususiyat va holatlar orqali kishilarni beixtiyor oʻz nuqsonlaridan kulishga majbur etadi. A. N. asarlarining qahramonlari – ish axtaraverib bezor boʻlgan mayda amaldor, omadsiz ziyoli va qashshoq ishchi („Yashasin kambagʻallik“, „Maydon soatlari“, „Xotin kishi boʻlganimda-yu…“ va boshqalar) „Shunday boʻldi, bunday boʻlmaydi“ avtobiografik qissasi, „Aziznoma“ hajviy sheʼrlar va „Mamlakatlardan birida“ hajviy hikoyalar toʻplamlari mavjud. Hajvchi yozuvchilar xalqaro tanlovlarida „Dafna chambari“ olgan (1956, 1957). Oʻzbekistonda boʻlib oʻtgan Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilarining Toshkent anjumanlari ishtirokchisi. Asarlari oʻzbek („Musht ketdi“, 1966; „Xushtak afandim“, 1969; „Futbol qiroli“, 1978 va hokazo) va boshqa tillarda nashr qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2002-yil
Parkent

**Parkent** — Toshkent viloyati Parkent tumanidagi shahar (1984-yildan). Tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi va viloyat markazi (Toshkent shahri)dan 47&nbsp;km. Aholisi 45,5 ming kishidan ziyod (2003). Shahar aholisi va xoʻjaliklari Parkentsoy va Parkent kanalidan suv oladi. P.da 1 qoʻshma korxona, 22 kichik, 16 korxona, firmalar, 5 sanoat korxonasi, non zavodi, dehqon bozori bor. 14 umumiy taʼlim maktabi, musiqa va sport maktablari, ixtisoslashgan maktab, kasb-hunar maktablari, markaziy va bolalar kutubxonalari, madaniyat uyi, „Kichkintoy“ bolalar xiyoboni, „Onalar va bolalar bogʻi“, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion (10 ming oʻrin), markaziy kasalxona, poliklinika, 12 dorixona, 75 savdo, 145 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi mavjud. P. — Toshkent yoʻnalishida avtobus qatnaydi.

P. oʻrnida dastlab muqim turar joylar miloddan avvalgi 2—1-asrlar chegarasida paydo boʻlgan. Shahar toʻgʻrisida „Boburnoma“da ham maʼlumotlar berilgan.

## Manbalar
Parkent (maʼnolari)

**Parkent**:

* Parkent — Toshkent viloyati Parkent tumanida joylashgan shahar (1984 y.)
* Parkent (uzum), Parakati, Pushti Parkati — oʻrtagi mahalliy xoʻraki uzum navi.
* Parkent koʻchasi — shaharning shimoli-gʻarbiy qismida, Toshkent shahrining Yashnobod tumanida joylashgan koʻcha.
Azix gʻori

**Azix** yoki **Azox gʻori** ( – ayiq gʻori, qadimgi turkiycha *azik* – ayiq) – ashel madaniyatiga mansub manzilgoh. Ozarbayjonning Xoʻjavend tumanidagi Azix qishlogʻi yaqinidagi olti kamerali gʻor. Kichik Kavkazning janubi-sharqiy qismida, Kuruchay daryosining chap qirgʻogʻida, dengiz sathidan taxminan 900 m balandlikda, Fuzuli shahridan 14 km shimoli-gʻarbda joylashgan. Ozarbayjondagi eng katta karst gʻori. Gʻor shimol va janubdan togʻ oldi oʻrmoni bilan oʻralgan. Oltita kirish qismi mavjud.

Azix gʻorida koʻp qatlamli manzilgoh – Ozarbayjondagi eng qadimiy odamzod yashagan maskan va Yevrosiyoda odamsimonlarning eng qadimgi izlari mavjud sobiq SSSR hududidagi ibtidoiy odamlarning eng qadimgi manzilgohi. Gʻordan topilgan asboblarning yoshi kamida 700 ming yil ekani taxmin qilinadi. Paleolit ​​davri birinchi marta 1960 yilda ozarbayjonlik sovet arxeologi Mamedali Huseynov tomonidan topilgan. Arxeologik qazishmalar davomida ikkita mustye va ikkita ashel madaniy qatlamlari topilgan. Gʻorda umumiy qalinligi 10-14 metr boʻlgan 10 ta madaniy qatlam topilgan.

Yuqori ashel qatlamida qoʻl boltalari, qoʻpol qirgʻichlar va uchli nayzalar mavjud. Bu yerda, 1968-yilda azixantrop nomi bilan mashhur boʻlgan archantropning pastki jagʻining boʻlagi topilgan. Pastki qatlam qadimiyroqdir. Bu qatlamdan bolta, maydalagich va tosh asboblar topilgan. Gʻorning oltinchi qatlami ostidan yoshi 700 ming yildan ortiq boʻlgan, Olduvay tipidagi shagʻal madaniyatini eslatuvchi yoki Olduvay madaniyatiga oid Kuruchay madaniyati ashyolari topilgan. Oʻsha paytda gʻorda Homo habilis vakillari yashagan. Ibtidoiy odamlarning gʻorlari Kavkaz orqali tabiiy yoʻlda joylashgan boʻlib, u orqali ilk odamsimonlar va hayvonlar Afrikadan Yevropa va Osiyoga koʻchib oʻtishlari mumkin boʻlgan. Gʻorda uchta turdagi odamsimonlarning – Heidelberg odami, Neandertal odami va gʻorda navbatma-navbat yashagan Homo sapiensning tarqoq qazilma qoldiqlari mavjud.

## Adabiyotlar

### Ozarbayjoncha

;Kitoblar
*  
*  
*  
*  
* 
* 
* 
;Maqolalar
*  

### Inglizcha

;Maqolalar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ruscha

;Kitoblar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
;Maqolalar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Fransuzcha

* 

## Yana qarang
* Azixantrop

## Manbalar

## Havolalar

* Azixskaya peщera
Akkumulyativ relyef

**Akkumulyativ relyef** – relyef shakllari majmui. Dengiz, daryo, koʻl, Muzlik va boshqa yotqiziqlar, shuningdek vulqon faoliyati (lava, koʻl va hokazo) mahsulotlari toʻplanishi (akkumulyasiya) natijasida hosil boʻladi. Suv akkumulyativ relyef, muzlik-akkumulyativ relyef, eol-akkumulyativ relyef, gravitatsion akkumulyativ relyef, vulkanik akkumulyativ relyef, orogen-akkumulyativ relyef boʻladi.

## Manbalar
Akkretsiya

**Akkretsiya** — koinot jismiga (ayrim turdagi yulduzlar, galaktikalar yadrolari va boshqalar) atrof muhitdan yoki qoʻshni obyektdan moddaning uzluksiz tushib borish jarayoni. Akkretsiya jarayoni oq mitti pulsar va qora oʻra kabi obʼyektlar uchun alohida oʻrganilgan. Kuzatuvlarga koʻra, galaktikamiz juda ham zich qoʻshaloq yulduzlarga  boy va, xususan, yangi yulduz hodisasi koʻpincha aynan ularda roʻy bermoqda. Fizik va dinamik bogʻlangan qoʻshaloq yulduzning biri oddiy yulduz boʻlsa, uning sirtidan asosan vodoroddan iborat modda ikkinchi komponentga — oq mittiga tushib yigʻilib boradi. Oq mittining oʻz vodorodi allaqachon yonib tugagani, yigʻilayotgan vodorod massasi va temperaturasi esa asta oshib borishi sababli toʻsatdan termoyadro reaksiyasi sodir boʻlib, yangi yulduz hodisasi kuzatilishi mumkin. Pulsarlar atrofida esa Akkretsiya hodisasi sodir boʻlish-boʻlmasligi ularning yoshiga bogʻliq. Yosh pulsar yuqori energiyali zarrachalar manbai boʻlgani uchun unda akkretsiya yuz bermaydi. Pulsar yoshi taxminan 106-107-yilga yetgach akkretsiya roʻy bera oladi. Pulsar sirtidagi gravitatsion potensial 0,15 s2 ekanligi sababli (s — nur tezligi), agar u qoʻshaloq tizim aʼzosi boʻlsa, Akkretsiya tufayli kuchli rentgen nurlanishi vujudga keladi. Kosmik apparatlardan olib borilgan kuzatuvlar yordamida qator rentgen pulsarlari (Sep X-3, Her X-1 va boshqalar) topilgan. Qora oʻralar yaqinidagi ayrim faol jarayonlar ham akkretsiya modeli yordamida oson va toʻgʻri tushuntirilmoqda.

Umumiy holda Akkretsiya turlarini 3 sinfga ajratish mumkin: disksimon, sferik va nosimmetrik. Bular ichida disksimon akkretsiya yaxshi oʻrganilib, adabiyotda akkretsion disk atamasi tez-tez uchrab turadi. Gap shundaki, oddiy yulduzdan relyativistik yoki kompakt (zichligi katta, oʻlchami kichik) yulduzga oqib tushayotgan massa impuls momentiga ega boʻlib, u akkretsiya diskini hosil qiladi (rasm). Bu moment yoʻqolmagunga qadar akkretsiya massasi kompakt yulduzga tusha olmaydi. Shu sababli, uning atrofida aylanuvchi akkretsion disk vujudga keladi. Akkretsiya natijasi kompakt yulduzning magnit maydoniga ham bogʻliq. Diskning eng qaynoq ichki qismida issiqlik va dinamik beqarorliklari yuz beradi. Markazdan tarqalayotgan nurlanish bosimi va elektromagnit kuchlar taʼsirida akkretsiya diskining oʻqi yoʻnalishlari boʻylab moddaning harakat tezlanishi yuz beradi. Bu kuzatilayotgan faol jarayonlar sababli boʻlishi kerak. Kvazarlar va galaktikalar yadrolari faolligi ham akkretsiya diski modeli yordamida tushuntiriladi.

## Manbalar
Pavel Aleksandrov

**Aleksandrov Pavel Sergeyevich** (1896.25.4, Noginsk - 1982.17.12, Moskva) — rus matematigi. Akademik (1953). Topologiyadan ilmiy maktab asoschisi. 1921 y.dan Moskva untida ishlagan. Moskva Matematika jamiyati prezidenti (1932—64), 1964 y.dan shu jamiyat faxriy prezidenti. Asosiy ilmiy ishlari topologiyaga va haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasiga bagʻishlangan. Bikompakt fazolar nazariyasini yaratgan, qator "ikkilamchilik qonunlari"ni isbot qilgan va hokazo. Umumiy topologiyaning bir qancha tushuncha va teoremalari A. nomi bilan yuritiladi. AQSH Milliy FA aʼzosi (1947).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Manbalar
Ali ar-Rizo

**Ali Ar-Rizo** yoki **Ali ibn Muso** (765/770-yil – 818-yil) — shialarning sakkizinchi imomi.

Madinada yashagan. 816-yilda xalifa al-Maʼmun moʻtadil shialar bilan ittifoqlashish va ular yordamida oʻz hokimiyatini mustahkamlash maqsadida Ali ar-Rizoni taxt vorisi deb eʼlon qilgan. Lekin bu ittifoq uzoqqa choʻzilmagan. Sunniylar bunga qarshi harakat boshlagan. Xalifa shialar bilan munosabatini uzgandan keyin Ali ar-Rizo Xurosonda Tus shahri yaqinidagi Nukan qishlogʻida zaharlab oʻldirilgan va Sanobad qishlogʻiga dafn qilingan, keyinchalik uning qabriga maqbara barpo etilgan va shialar uchun ziyoratgoh, asosiy muqaddas joylardan biriga aylangan. Qabr joylashgan qishloqqa Ali ar-Rizo sharafiga Mashhadi Ali Rizo nomi qoʻyilib (Ali ar-Rizo shahid boʻlgan joy), u yirik shahar (hozirgi Mashhad)ga aylangan.

## Manbalar

## Havolalar
Ali Doʻst Noyi

**Ali Doʻst Noyi** (16-asr oxiri- 17-asr boshlari) — musiqashunos, sozanda-bastakor. Bastakor va musiqashunos Maxdumzoda Xorazmiyning shogirdi. Koʻpgina amallar va mustahil (yangi oy) nomli cholgʻu asarlarining muallifi. Hisorda, keyinchalik Balxda yashagan. Bu yerda tanikush sanʼatkor Abdulloh Noy-317idan taʼlim oladi, Termizdagi sanʼat-korlar homiysi Mirarab huzurida ijod qiladi. Xojagi Jaʼfar Qonuniy, Amir Masti Qobuziylar bilan bir katorda A. D. N. Darvishali Changiyning „Tuhfat us-surur“ („Shodlik tuhfasi“) asari uchun qimmatli maʼlumotlar bergan.
Al-Axrom

**"Al-Axrom"** („Ehrom“) – kundalik gazeta. Qohirada 1875-yildan arab tilida chiqadi. Chet ellarda oʻz muxbirlariga ega, koʻpgina arab mamlakatlariga tarqatiladi.

## Manbalar
Aleksandr I Karageorgiyevich

**Aleksandr I Karageorgiyevich** (16-dekabr 1888-yil — 10-sentyabr 1934-yil) — Yugoslaviya (1929-yilgacha serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi) qiroli (1921-yildan). 1929-yil harbiy-monarxik diktatura oʻrnatgan. Ulugʻ serb shovinistik ichki siyosati olib borgan, tashqi siyosatda Fransiya taʼsirida boʻlgan. Marselda (Fransiya tashqi ishlar vaziri L. Bartu bilan birga) xorvat millatchilari — ustashlar tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar
Alibey al-Kabir

**Aliboy al-Kabir** (1728-1773) -mamluklarsan boʻlgan Misr hukmdori (1769-72). 1768-74 yillardagi rus-turk urushi davrida qoʻzgʻolon koʻtargan va turk poshosini mamlakatdan quvib chiqarib Misrni mustaqil (1769), oʻzini sulton deb eʼlon qilgan (1769) hamda Turkiyaga qarshi urush ochgan. 1772-yil Turkiya bilan urushga qarshi boʻlgan mamluk beylari tomonidan taxtdan agʻdarilgach, Falastinga qochgan.

## Manbalar
Alitegin Ibn Husayn

**Alitegin Ibn Husayn** (?-1035) — Movarounnahr ilikxoni (1025-34). Qoraxoniylardan. Movarounnahrni somoniylarash tortib olishda ishtirok etgan (999-1012). Nasr ibn Ali vafoti (1013)dan soʻng taxt uchun kurash chogʻida arslonxonlardan Muhammad ibn Ali tomonidan asir olingan. taxminan 1025-yil asirlikdan qochib Buxoroni egallagan va saljuqiylardan Arslon ibn Saljuq bilan ittifoq tuzgan. Aliga qarshi ilikxon Mansur ibn Ali qoʻshin tortib kelgan, biroq magʻlubiyatga uchragan. Shuvdan soʻng Alitegin Movarounnahrning markaziy qismi (Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo vodiysi) ilikxoni boʻlgan. Aliga qarshi Mahmud Gʻaznaviy va qoraxoniylarning Sharqiy Turkistondagi xoqoni Qodirxon Yusuf harbiy ittifoq tuzib (1025) Samarqand yaqinida Ali qoʻshini bilan toʻqnashgan. Ali Samarqand va Buxoroni tashlab choʻlga chekingan, xotini va qizi raqiblari qoʻliga asir tushgan. Biroq Mahmud Gʻaznaviyning asl maqsadi Alini faqat zaiflashtirish boʻlgani sababidan bir oz vaqtdan soʻng Movarounnahrni tashlab chiqqan. Ali yana oʻz mulkini qaytarib olgan. 1032-yil xorazmshoh Oltuntosh sulton Masʼud Gʻaznaviynnt topshirigʻiga koʻra, Alini yerlariga hujum qilib Buxoroni egallagan, biroq Dabusiya yaqinidagi jangda yarador boʻlib, vafot etgan. Xorazm qoʻshini sulh tuzib yurtiga qaytib ketgan.

## Manbalar
Alo ul-Buxoriy

**Alo ul-Buxoriy (Alishoh ibn Muhammad ibn Qosim)** (XIII asr Buxoro) — munajjim. Tarjimai holi haqida toʻla maʼlumot yoʻq. Birmuncha vaqt Xorazmda turgani uchun *Xorazmiy* nisbasi bilan ham mashhur. Alo ul-Buxoriy yulduzlar harakatiga oid „Ziji shohiy“ nomli jadval yaratgan. „Umdat ilhoniya“ („Ilhoniylar tayanchi“) asari bilan nom qozongan. Unda ilmi nujum (astrologiya) sohasida oʻz davrida olingan natijalar umumlashtirilgan.

## Manbalar
Aluminiy oksidi

**Aluminiy oksidi** (Al2O3) — rangsiz kristall modda. Suyuqlanish harorati — 2072&nbsp;°C, suvda erimaydi. Aluminiy oksidi amfoter oksiddir, konsentrlangan kislotalarda erib, aluminiy tuzlarini, ishqorlarda erib, aluminat kislota tuzlari — aluminatlarni hosil qiladi. Aluminiy oksidining har xil tarkibli gidratlangan (suvli) shakllari maʼlum. Aluminiy gidroksidga gidrargilit (gibbsit) va sunʼiy yoʻl bilan olinadigan bayerit kiradi. Aluminiy oksidi aluminiy olishda ishlatiladi, aluminiy oksidining oʻzi esa boksit, nefelin va kaolindan olinadi. Tabiatda aluminiy oksidi kristallari korund, yoqut va sapfir hollarida uchraydi; korund nihoyatda qattiq boʻlganidan qayroqtosh va jilvir sifatida, yoqut va sapfir zargarlikda ishlatiladi. Aluminiy oksididan oʻtga chidamli material va buyumlar tayyorlashda ham foydalaniladi.

## Manbalar
Aleksandr Alyabyev

**Aleksandr Aleksandrovich Alyabyev** (15-avgust 1797 — 6-mart 1851) — rus kompozitori. 150 dan ortiq romans va qoʻshiqlar, 6 opera, balet, simfoniya, kamer va xor asarlari, fortepiano pyesalari hamda damli sozlar orkestri uchun yozilgan marsh va raqslar muallifi. „Irtish“, „Qishki yoʻl“, ayniqsa, „Bulbul“ kabi romans va lirik qoʻshiqlari mashhur. U koʻpgina asarlarida rus, ukrain, kavkaz xalqlari kuylaridan foydalangan. Alyabyevning bir qancha romanslari (jumladan, „Bulbul“, „Men sizni sevgan edim“) oʻzbek xonandalari repertuaridan oʻrin olgan. Alyabyevga nazira tarzida Oʻzbekistonda D. Zokirov (T. Toʻla sheʼri), Qozogʻistonda L. Hamidiy (N. Boymuhamedov sheʼri) „Bulbul“ romanslarini yaratganlar. Bu asarlar S. Qrbulova va boshqa Toʻlaganova ijrolarida mashhur.

## Manbalar
Amir al-moʻminin

**Amir al-Moʻminin** (arabmoʻminlar amiri) – ilk islom davridagi xalifalarning unvoni. Islom taʼlimotida Muhammad (sav) oxirgi paygʻambar, xalifalar esa paygʻambarning oʻrinbosarlari hisoblanadi. Diniy, dunyoviy va harbiy hokimiyat ularning qoʻllarida jamlangan. Bu vazifalarni bajaruvchilar „xalifa“, „imom“, „amir“ istilohlari oʻrniga, har uchala mazmunni ifodalovchi yagona Amir al-moʻminin istilohi bilan atalgan. Mazkur unvon ilk dafʼa Abu Bakrdan keyingi ikkinchi xalifa Umarga berilgan, keyingi barcha xalifalar (Usmon, Ali va boshqalar) ham shu unvon bilan atalgan.

## Manbalar
Yuriy Alyabyev

**Yuriy Aleksandrovich Alyabyev** (1903.23.12, Tambov viloyati Michurinsk shahri — 1983.18.10, Samarqand) — aktyor va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Moskva drama sanʼati bilim yurtini tugatgan (1921). 1923 — 35 yillarda Samarqand yosh tomoshabinlar teatrida ishlagan. 1933 — 74 yillarda Samarqand rus drama teatrida rejissyor, 1948 — 64 yillarda bosh rejissyor „Revizor“ (1936), „Otello“ (1950), „Tartyuf“ (1951), „Olchazor“ (1951), „Oila“ (1952), „Rus masalasi“ (1957), „Shohi soʻzana“ (1974) va boshqa asarlarni sahnaga kUygan.

## Manbalar
Amin Rayhoniy

**Amin Rayhoniy** (1876-1940) – arab yozuvchisi (Livan). Amin Rayhoniy oʻz asarlari („Faysal birinchi“, 1925; „Iroq qalbi“, „Najdning yangi tarixi“, 1929 va boshqalar)da bir xalq ustidan ikkinchi bir xalqning hukmronlik qilishiga, adolatsizlik va zulmga qarshi chiqdi. Uning asarlari arab adabiyoti rivojiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amudaryo (jurnal)

**"Amudaryo"** („Emioʻderya“) — Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashi va Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining suratli, adabiy-ijtimoiy jurnal 2 oyda bir marta Nukusda chiqadi. 1959-yilgacha „Qoraqalpoq adabiyati ham iskusstvosi“ nomi bilan chiqqan. Adadi 4000 ga yaqin (1999).

## Manbalar
Amr ibn Lays as-Saffor

**Amr ibn Lays As-Saffor** (?-902) – safforiylar amiri (879-902). Manbalarning xabar berishicha, u yoshligida xachir yetaklovchi, soʻng toshtaroshlik bilan shugʻullangan. Keyinchalik akasi Yaʼqub ibn Laysga qoʻshilgan. Yaʼqub vafot etgach (879 yil) qoʻshin tomonidan sipohsolor deb tan olingan Amr ibn Lays As-Saffor xalifaga tobeligini bildirgan. Buning evaziga u Xuroson, Fors, Isfahon, Seyiston, Kermon va Sind viloyatlarini bosh-qarish huquqini olgan. Xurosonda hokimiyatni mustahkamlash uchun raqiblari Ahmad ibn Abdulloh al-Xujustoniy, Rofe ibn Harsama va Husayn ibn Tohirlarga qarshi kurashgan; bu kurash jarayonida xalifa ikki marotaba (885 yil va 890 yil) Amr ibn Lays As-Saffor ni mansabidan olinganligi haqida farmon chiqargan, birinchi galda hatto minbardan turib uni duoibad ham qilgan; nihoyat 892 yil xalifa uning noibligini tan olgan, biroq Amr ibn Lays As-Saffor oʻzining soʻnggi raqibi Rofe ibn Harsama ustidan faqat 896 yilgina gʻalaba qilgan. Oʻzidan avval oʻtgan Xuroson noiblariga oʻxshab u ham Movarounnahrga daʼvogarlik qilgan. Xalifa 898 yil fevralda Movarounnahr taxtidan Ismoil ibn Ahmadni tushirib oʻrniga Amr ibn Lays As-Saffor oʻtqazilgani haqida farmon chiqaradi. Biroq Ismoil raqibidan ildamroq harakat qilib 899 yil Amr ibn Lays As-Safforning sarkardasi Muhammad ibn Bashar qoʻmondonligidagi qoʻshinni yengib, 900 yil Balx yaqinida Amr ibn Lays As-Safforni asir olgan va uni Bagʻdodga joʻnatgan. Xalifa al-Muʼtadid 902 yil Amr ibn Lays As-Saffor ni qatl ettirgan. Manbalarda yozilishicha, Amr ibn Lays As-Saffor davlat va qoʻshinni qattiqqoʻllik bilan boshqargan. Poytaxti Nishopur va vatani Seyistonda koʻplab jamoat binolari qurdirgan.

## Manbalar
Parket

**Parket** (frans. parquet) — turar joy va jamoat binolari pollariga qoplash uchun moʻljallangan yupqa taxtacha yoki shunday taxtachalardan qilingan pol. Taxtachalar har xil geometrik shakllarda teriladi (qoqiladi). P. pol kurkam chiqadi, tovush va issiklikni uncha oʻtkazmaydi. Qattiq jinsli yogʻoch (zarang, eman, qayin, yongʻoq, qora qayin va boshqalar) dan tayyorlanadi. Yigma, shitli va listli xillari bor. Yigʻma P. uzunligi 150–500&nbsp;mm, eni 35 –90&nbsp;mm va qalinligi 12–20&nbsp;mm li toʻgʻri toʻrtburchak planka taxtachalardan ibo-rat. Har bir taxtacha chetlariga ariqchalar qilinadi. Taxtacha qoplashda oldin polga siyrakroq qilib taxtalar qoqilib, ustiga karton yoki qogʻoz toʻshaladi. Taxtachani shu toʻshama ustiga qoʻyib, yonidagi ariqchasiga qiyalatib mix qoqiladi, ariqchaga tirnoq (en-siz yupqa taxtacha) tiqiladi, tirnoqning ariqchadan chiqib qolgan qismini navbatdagi taxtacha ariqchasiga ki-ritib, shu taxtachaning narigi chetidagi ariqchasiga mix qoqiladi. Taxtachalar birin-ketin shu tarzda mahkamlab ke-tilaveradi. Taxtachalarni har xil naqsh hosil boʻladigan qilib krqish mumkin. Shitli P. 5x1,5 m gacha oʻlchamli shit tarzida tayyorlanadi. Shitlar siyrak qoqilgan taxtalar ustiga mix bilan mah-kamlanadi, shitlar orasida hosil boʻlgan tirqishga yupqa taxtachalar ti-qib yopishtiriladi. L istl i P. qattiq yogʻoch-tolali plitalar ustiga yupqa (4– 6&nbsp;mm li) taxtachalar yopishtirib tayyorlanadi. Agar P.-pol beton ustiga qoplanadigan boʻlsa, pol ustiga oldin rey-kalar qoʻyib, ularning ustiga siyrak qilib taxtalar qoqiladi. P. -taxtachalar ana shu taxtalar ustiga qoplanadi. P.ni randalaydigan, pardozlaydigan maxsus mashinalar bor. Pardozlangan P. polga lok surkaladi. P.ni yuvib boʻlmaydi, nam qipiq, nam latta bilan artiladi, odatda, har oyda bir marta maxsus. P. mastikasi bilan (movut latta yoki chutka yordamida) pardozlab turiladi.

## Manbalar
Parma

**Parma** — metall, yogʻoch va boshqa materialdan yasalgan buyumlarga teshik ochish, chuqurcha oʻyish uchun ishlatiladigan kesuvchi asbob. Ish va quyruq qismidan iborat. Ish qismida kesish elementlari joylashgan. Quyruq qismi konus va silindr shaklli boʻladi. Tuzilishiga koʻra, spiral (vintsimon), chuqur teshiklar teshadigan, markazlovchi, patsimon tigʻli va boshqa xillari boʻladi. Metall buyumlarga teshik ochishda spiral P. keng qoʻllanadi (1-rasm). Uning ish qismi kesuvchi qirralar, qirindini chiqarib turuvchi ariqchalar va yoʻnaltiruvchi lentachalardan iborat. Bunday P.lar uglerodli yoki keskir poʻlatdan yasaladi, baʼzan, kesuvchi qir-ralarga qattiq qotishmalardan tayyorlangan plastina yopishtiriladi. Yogʻoch buyumlaruchun moʻljallangan P.larning kesuvchi qismi boshqacharoq tuzilgan (2-rasm). Silindrik va vintsimon xillarga boʻlinadi. Silindrik P.ning markazlovchi va qoshikli, vintsimon P.ning spiralsimon, shneksimon, shtopor va boshqa xillari bor. Yogʻoch uchun qoʻl parma ham ishlatiladi.

P.lar mexanik asboblar (elektr P., elektr drel), parmalash stanoklari, tokarlik stanoklari, dastaki stanoklarga oʻrnatib ishlatiladi.

## Manbalar
Parma qoidasi

**Parma qoidasi** — muayyan elektr tokka moye keluvchi magnit maydon induksiya chiziqlarining yoʻnalishini aniqlash qoida-si. Agar parmani (oʻng buramali) tok / yoʻnalishi boʻyicha buralsa, u holda parma dastasining aylanish yoʻnalishi shu tok hosil qil- Parma qoidasi. gan magnit maydon I ning yoʻnalishini koʻrsatadi.

## Manbalar
Parmalash

**Parmalash** — metall va yogʻoch buyumlarga teshik ochish, chuqurcha oʻyish. P. parma, mexanik asboblar (elektr parma, elektr drel), parmalash stanoklari, parmalash avtomatlari, tokarlik stanoklari, dastaki asboblar va boshqalarda bajariladi. Lazer nuri yordamida P. usuli ham bor. Bu usulda olmos bu-yumlarda, issiqlik oʻtkazuvchanligi past boʻlgan materiallardan yasalgan narsalarga teshiklar ochiladi.

## Manbalar
Parmen

**Parmen**, Qishki Parmen — kuzgi olma navi. Vatani — Angliya. Oʻzbekistonga 19-asrning oxirlarida keltirilgan. 1959-yilda Oʻzbekistonda ekish uchun tavsiya etilgan ekin navlari davlat reyestriga kiritilgan. Daraxti oʻrta boʻyli — 5,5–6 m, qulay sharoitda, unumdor yerda 7,5 m gacha yetadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 4—5-yilda hosil beradi. 10— 12 yoshida baʼzi daraxtlari 200–300&nbsp;kg hosil beradi, lekin solkash. Rozmarin, Renet Shampan navlaridan yaxshi changlanadi. Mevasi yumaloq yoki yapasqi choʻziq, sirti silliq, rangi taram-taram, qizil-toʻq sariq, eti sargʻimtir, qattiq vazni 80—100 g, baʼzan 100—135 g. Toshkent, Fargʻona, Namangan, Jizzax, Samarqand, Surxondaryo viloyatlarida rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Parnik

**Parnik** (rus.) — usti oynavand romlar yoki shaffof plyonka bilan yopiladigan inshoot. Asosan, karam, bodring, pomidor, gul koʻchatlari yetishtiriladi. Sabzavotchilikda P.ning bir va ikki nishabli; chuqur va yer ustki; of-tob, biologik yoqilgʻi va texnika vositalari (suv hamda elektr) yordamida isitiladigan turlari bor. Oʻzbekistonda biologik yoqilgi bilan isitiladigan bir nishabli (20 romli) chuqur va yuza P. koʻp ishlatiladi. P. quriladigan yer issiq, shamollardan toʻsilgan, old tomoni gʻarbga qaragan boʻlishi kerak. P. qurish uchun tepa tomoni 150 sm, tag tomoni 120 sm kenglikda, 60—70 sm chuqurliqda xandaq qaziladi. Parniklar ustiga yopiladigan romlarning boʻyi va eni 160 x YU6 sm yoki 213 x 107 sm boʻlib, ular pishiq, tez chirimaydigan yogʻochdan yasaladi. Xandaq che-tiga qoʻyiladigan yogʻochlar mis kukunining 10% eritmasida boʻktiriladi. Qanday ekin ekilishi va foydalanish muddatiga qarab, P.lar issiq, iliq va sovuq boʻladi. Issiq P. 70—80 sm chuqur qilinib, 50—60 sm qalinlikda yangi goʻng solinadi va qishda foydalaniladi. Iliq P. 50—60 sm chuqur qilinadi, 30—40 sm qalinlikda goʻng solinadi va erta bahorda foydalaniladi. Sovuq P. 25—30 sm chuqur qilinib, goʻng solinmaydi. P.dagi biologik yoqilgʻining qalinligi 10—12 sm, pikirovka qilinadigan P.dagi esa 15—18 sm, yerdan P. romigacha boʻlgan oraliq 8—12 sm boʻladi. Issiqxona xoʻjaligining rivojlanishi va P.larning iqtisodiy samarasi yuqori boʻlmagani sababli 20-asrning 80-yillaridan boshlab koʻproq shaxsiy tomorqa xoʻjaliklarida ishlatiladi.

Rafiqa Gʻanixoʻjayeva.

## Manbalar
Paro...

**Paro...** (rus. par — bugʻ) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Bug kuchi bilan harakatlanuvchi narsaga oidlikni bildiradi, mas, parovoz, paroxod. 

## Manbalar
Parlamentarizm

**Parlamentarizm** — davlat hokimiyati tuzilishi. Bunda parlament imtiyozli mavqega ega boʻlib, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi organlarning funksiyalari aniq belgilab beriladi. Parlamentarizmda hukumat parlament tomonidan tuziladi va uning oldida javob beradi. P. tarixi Angliyada 1215-yil kabul qilingan "Erkinlikning Buyuk hartiyasi"dan boshlansada, 16—18-asrlardagi inqiloblar davrida vujudga kelgan. Bu davrning ilgʻor vakillari davlatni oqilona tuzish va tashkil qilish uchun hokimiyatni avvalo qonun chiqa-ruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga boʻlish kerakligini daʼvat qilganlar va shu yoʻl bilan mavjud davlat mexa-nizmi sistemasida mamlakatda qonun chiqarish va sudlovni amalga oshirish ustidan oʻz nazoratini oʻrnatishga, hatto hukumatni tashkil qilishda qat-nashishga muvaffaq boʻlganlar. Natijada Parlamentarizmning shakllaridan biri — konstitutsiyaviy monarxiya (Angliya va boshqa mamlakatlarda) taʼsis qilingan. Ij-timoiy aloqalar tuzilishi murakkablasha borishi bilan ijro etuvchi hokimiyat (prezident, hukumat) vakolatlarining kuchayish jarayoni yuz bermoqda.

## Yana qarang

* Parlament
* Parlament respublikasi
* Demokratiya
* Monarxiya

## Manbalar