open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shtern tajribasi

**Shtern tajribasi** - gaz molekulalarining issiqlik harakati tezligini aniqlaydigan tajriba. O. Shtern amalga oshirgan (1920). Gazlarning kinetik nazariyasi asoslari toʻgʻriligini asoslagan. Tajribada sirti kumush qatlami bilan qoplangan platina simni elektr toki bilan qizdirilganda kumush atomlarining bugʻlanishi natijasida hosil boʻlgan gazdan foydalanilgan. Bugʻlangan kumush atomlari qarshiliksiz harakatlanishi uchun qizdiriladigan sim havosi soʻrib olingan idishga joylashtirilgan. Atomlar dastasini hosil qilish uchun ularning yoʻliga ingichka tirqishli toʻsiq qoʻyilgan. Kumush atomlari tirqish orqali oʻtib, jez plastinaga tushgan va tirqish qarshisida ingichka kumush iz koʻrinishida oʻtirgan. Maxsus asbob yordamida butun qurilma jez plastina sirtiga parallel yoʻnalgan oʻq atrofida katta burchak tezlik bilan aylantirilganda atomlar harakatining turli tezliklariga toʻgʻri keladigan atomlar soni turlicha boʻlishi sababli, kumush iz yoyiladi va uning qalinligi ham turlicha boʻladi. Qatlamning eng qalin sohasiga eng katta ehtimolli tezlik bilan harakatlanayotgan atomlar oʻtiradi. Tajribada aynan shu eng katta ehtimolli tezlik aniqlangan va uning qiymati nazariy hisoblangan qiymat bilan mos tushgan

* Stern-Gerlach Experiment Java Applet Animation
* Stern-Gerlach Experiment Flash Modeli
* Stern-Gerlach tajribasining batafsil tavsifi
* To'g'ri tajriba, noto'g'ri nazariya: plato.stanford.edu saytida Stern-Gerlach tajribasi
* Spin bilan bog'liq animatsiya, ilovalar va tadqiqotlar (Université Paris Sud)
Shtolnya

**Shtolnya** (nem.) - konchilik ishlarida foydalanish uchun belgilangan, yer yuzasiga chiqish yoʻliga ega boʻlgan, yon bagʻir boʻylab qazilgan gorizontal kon inshooti. Suv oqishi uchun biroz qiyalab oʻtkaziladi. Sh.lar razvedka jarayonida va konni oʻzlashtirishda ishlatiladi. Ularning shakli, koʻndalang kesimining oʻlchami va mustahkamlagich tipi togʻ geologiyasi va togʻtexnik sharoitlariga qarab tanlanadi. Sh.lar maqsadiga koʻra transportli, shamollatuvchi va suv oqizib chiqaruvchilarga boʻlinadi.
Shtopor

**Shtopor** (gollandcha – tiqin) – 1) aviatsiyada – samolyotning barcha uch oʻqi atrofida oʻz-oʻzidan aylanib va kichik radiusli spiral hosil qilib xavfli pasayishi. Samolyot ataka burchagidan chetga chiqqanda yuz beradi. shahrining oʻnaqay, chapaqay, tik, qiya, tekis, turgʻun va noturgʻun xillari boʻladi. Sh. Koʻpincha uchuvchining xatosi tufayli yuz beradi. Baʼzan, mashq qilish va sport maqsadlarida uchuvchi samolyotni ataylab Sh. holatiga kiritishi mumkin. Samolyotni ataylab Sh. holatiga kiritish yoki undan chiqarishni birinchi marta 1916-yilda rus harbiy uchuvchisi K. K. Arseulov amalga oshirgan. Keyinchalik ingliz olimi G. Glatsert, rus olimi V. S. Pishnov shahrining nazariy asosini yaratishgan. Hozir samolyotni Sh. holatidan chiqarish oddiy ishga aylanib qolgan. Sinov uchishlari paytida shahriga qarshi parashyutlar yoki raketalar qoʻllanadi; 2) yoʻgʻon (10–20&nbsp;mm diametrli) poʻlat simni spiralsimon shaklda burab tayyorlanadigan burgʻisimon asbob (qoziq). Bir uchida arqon (kanat) bogʻlash uchun halqa boʻladi. shahrini yerga, daraxtga yoki muzga burab kirgizib, halqasiga samolyot, vertolyot, kichikroq kemalar, palatkalar arqon bilan bogʻlab (shvartovka) qoʻyiladi; 3) rezina, poʻkak tiqinli butilkalar va boshqalar idishlarning tiqinini burab chiqarish uchun ishlatiladigan asbob. Bir uchida spiralsimon rezba, 2uchida halqasi yoki bandi boʻladi.
Johann Strauss II

**Johann Strauss II** (1825.25.10Vena1899.3.6) - ommaviy raqs musiqasi va operetta janri ustasi. 1844-yildan oʻzi tashkil etgan konsert ansambli (keyinchalik orkestr) rahbari sifatida Yevropa mamlakatlari va AQShda gastrolda boʻlgan. Sh. venacha vals ("Goʻzal moviy Dunayda", "Vena oʻrmoni ertaklari", "Ming bir kecha", "Bahor ovozlari" va boshqalar; jami 150 dan ortiq), venacha "raqsli" operetta ("Indigo va 40 qaroqchi", 1871; "Koʻrshapalak", 1874; "Loʻlilar baroni", 1885 va boshqalar; jami 16 ta) larning mumtoz namunalarini yaratgan. Eng yaxshi vals, polka va boshqalar kuylari Avstriyada xalq asarlariga aylangan. Sh. valslari, "Forscha marsh"i va boshqalar asarlari Oʻzbekistonda ham ommaviylashgan; "Zavqli urush" operettasi Toshkent operetta teatrida sahnalashtirilgan (1979). shahrining otasi — Shtraus Iogann (1804.14.3 — Vena — 1849.25.9) ham raqs musiqasi ustasi sifatida shuhrat qozongan. yil Lanner bilan birga valsning yangi (turkumli "venacha vals") turini yaratib, "vals qiroli" nomiga sazovor boʻlgan. U, shuningdek, turli raqs asarlari (galop, kadril va boshqalar), marshlar muallifidir.

## Manbalar
Richard Strauss

**Richard Strauss** (1864.11.6 — Myunxen — 1949.8.9, GarmishPartenkirxen, Myunxen yaqinida) — nemis kompozitori va dirijyor. 1885-yildan Germaniya va Avstriya simfonik va opera orkestrlarida ishlab dirijyor sifatida tanilgan; baletlar, 2 simfoniya, fantaziya ("Italiyadan", 1886), simfonik poemalar ("Don Juan", 1888; "Qahramon hayoti", 1898 va boshqalar), variatsiya, konsertlar, kamer cholgʻu asarlar, xorlar, qoʻshiqlar va boshqalar muallifi. Keng koʻlamli Sh. ijodi garmoniya va orkestr boʻyoklarining rangbarangligi, mavzularining oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, simfonik poemalari mashhur. Ularda F. List va G.Berliozning dasturli simfonizm anʼanalarini, shuningdek, R. Vagnerning orkestrlashdagi yutuqlarini rivojlantirgan. Asarlarida ekspressionizm, neoklassitsizm, F. Nitsshe falsafasi (xususan, "Zardusht tavallosi" simfonik poemasi, 1896) taʼsiri bor. Sh. ijodi 20-asr Yevropa musiqasiga katta taʼsir koʻrsatgan. Eng yaxshi asarlariga hayotbaxshligi, insonparvarlik, goʻzallikni tarannum etishi xos. Geydelberg, Oksford va Myunxen untlari faxriy doktori. Berlin va Vena Sanʼat akademiyalari aʼzosi.

## Manbalar
Shtrek

**Shtrek** (nem. — masofa) — gorizontal yoki bir oz enkaytirib qazilgan yer osti kon inshooti, yer yuzasiga bevosita chiqish yoʻliga ega boʻlmaydi. Odatda, foydali qazilma yoki jins qatlamlarining yoʻnalishi boʻylab kavlanadi. Qanday maqsadda kavlanganligi va joylashishiga qarab Sh. tashib chiqaruvchi, suv oqizuvchi, ventilyatsion va koʻtariluvchi (qatlamning koʻtarilishi boʻyicha kavlangan), diagonal (tashib chiqaruvchi Sh.larni oʻzaro diagonal bilan bogʻlaydigan) turlarga boʻlinadi.
Shturm

**Shturm** (nem. — shiddatli hujum) — dushman istehkomi, tayanch punkti yoki qalʼa, shaharga qilingan shiddatli hujum. Qalʼalarni egallashda qadimdan qoʻllanilib kelingan. Ikkinchi jahon urushi davrida kuchli mustahkamlangan Kyonigsberg, Berlin va boshqalar shaharlar ham Sh. yoʻli bilan olingan.
Shtok

**Shtok** (nem. tayoq) — nisbatan kichik (maydoni 200&nbsp;km²dan katta boʻlmagan) intruziv jism shakli. Togʻ jinslari yoki foydali qazilmalarning silindr, tomchisimon yoki izometrik shakllardagi yirik massasi. Koʻndalang oʻlchami bir necha m dan bir necha km gacha, uzun oʻqi boʻyicha bir necha km ga yetadi. Paydo boʻlish sharoitlariga koʻra tektonik, magmatik va metasomatik Sh.lar farklanadi. Te kto nik Sh. tektonik deformatsiya vaqtida togʻ jinslari plastik moddalarining siqilishi natijasida hosil boʻladi. Magmatik Sh. magmatikeritmaning boshqa jinslar oʻrniga kirib qolishidan paydo boʻladi. Metasomatik Sh. togʻ jinslarining Yer poʻstida aylanib yurgan yssiq gidrotermal eritmalardan ajralib chiqadigan mineral moddalar bilan oʻrin almashishidan vujudga keladi.
Shtokverk

**Shtokverk** (nem.) - turli yoʻnalishdagi rudali tomircha va zarralar bilan toʻlgan togʻ jinslari massasini tashkil qiluvchi notoʻgʻri shakldagi rudali tana. Sh.lar orasida maydonli va chiziqlilari farqlanadi. Ularning oʻlchami bir necha oʻn m dan bir necha km ga yetadi. Sh.lar darz ketgan togʻ jinslari orasida aylanib yuruvchi qaynoq eritmalardan tarkibida metall boʻlgan moddalarning choʻkishi natijasida hosil boʻluvchi gidrotermal hosilalar guruhiga taalluqli. Ularga mis, molibden, volfram, oltin, qalay, berilliy, uran, simob va boshqalar metall rudalari konlari misol boʻladi.
Shtutser

**Shtutser** (nem. ) — uchlariga rezba ochilgan katta truba. Boshqa uzun trubalarga yoki idish (rezervuar) va apparatlarning chiqarish patruboklariga payvandlanadi, kavsharlanadi yoki burab mahkamlanadi. Suv quvuridan suv yoki havoni chiqarib yuborish, suyuqlik bosimini oʻlchash maqsadida ulardan suyuqlik olish uchun ishlatiladi. Shtutser issiqlik almashinish qurilmalarida kimyoviy texnologiya jarayon qurilmalarida keng foydalaniladi.
Shuayb

**Shuayb** () — Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri. Arabistonlik 4 paygʻambardan (Hud, Solih, Muhammad bilan birga) biri. Shuayb oʻz qavmini fasohatli usullar bilan imonga daʼvat etganligidan „paygʻambarlar xatibi“ deb nom olgan. Shuayb va uning qavmi Arabiston yarim orolining Qizil dengiz qirgʻogʻidagi Madyon degan joyda yashab oʻtgan. Bu qavm, asosan, savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Ular Allohga ibodat qilish oʻrniga turli ilohlarga sigʻinadigan, moddiy boylik orttirishga hirs qoʻygan, bu yoʻlda har qanday razolat, nohaqliklardan qaytmaydigan kishilar edi. Savdo qilganlarida tosh-tarozidan urib qolishga odatlanishgandi. Shuayb oʻz qavmini savdoda halollikka, kishilar haqiga xiyonat qilmaslikka daʼvat eta boshladi. Shuaybning nasihatlariga koʻnmagan qavmning barchasi zilzila yuz berishi natijasida halokatga uchradi. Qurʼonda paygʻambarlarga boʻysunmagan qavmlarni Alloh qattiq azobga duchor qilishi eslatiladi. Shuayb alayhis-salom va uning oʻz qavmini daʼvat qilgani va gumroh qavmning boshiga tushgan azob-uqubatlar haqida Qurʼonda Aʻrof surasi, 85-87-oyatlar, Hud surasi, 87-90-oyatlarda bayon qilingan.

## Manbalar

## Havolalar
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (31-yanvar 1797, Lixtental — 19-noyabr 1828, Vena) — avstriyalik kompozitor, musiqiy romantizmning ilk yirik namoyandalaridan. 

Qoʻshiq (romans), simfoniya va fortepiano miniatyuralarining yangi romantik turini yaratgan. Oddiy kishilar his-tuygʻularini aks etgan, chuqur lirizm bilan sugʻorilgan Shubert ijodi badiiy obrazlar samimiyligi, ifoda vositalari soddaligi, xalq va ommaviy janrlar (raqs, qoʻshiq)ga yaqinligi, musiqa tili ohangdorligi bilan ajralib turadi. Deyarli barcha janrlarga murojaat qilgan Shubert qoʻshiq (romans) janriga alohida ahamiyat bergan: 600 dan ortiq qoʻshiq, shu jumladan, Gyote, Shiller, Geyne sheʼrlariga musiqa, Myuller asarlari asosida „Goʻzal tegirmonchi qiz“, „Qish yoʻli“ turkumlari.

U, shuningdek, operalar, simfoniyalar, kamer ansambllar („Forel“ nomli fortepiano kvinteti, 1819-yil, 14 torli kvarteti, trio, kvintet), fortepiano asarlari (sonatalar, valslar, ekspromtlar, „Darbadar“ fantaziyasi, 1822-yil) va boshqalar yaratgan. Soʻnggi asarlarida dramatik, hatto fojiaviy mavzular koʻproq oʻrin olgan. 9-chi („Katta“) simfoniyasida (1828-yil) xalq epik obrazlari tarannum etilgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* Boris Kremnev, Shubert hayoti va ijodi, T., 1973.
Shubnikov de xaaz effekti

**Shubnikov de xaaz effekti** — metall monokristallar statik elektr qarshiligining magnit maydon kuchlanganligiga teskari kattalikka bogʻliqligi; past temperaturalarda kuzatiladi. Rus fizigi L.V. Shubnikov va niderland fizigi V. de Xaaz (XV. Oye Naaz) tomonidan 1930-yil vismut monokristallarida ochilgan. Tra ortishi bilan tebranish amplitudasi eksponensial (koʻrinadigan tarzda) kamayadi. Shubnikov de xaaz effekti Shubnikov de xaaz effekti qattiq jismlarni oʻrganishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Shudgor

**Shudgor** — haydalgan yer; almashlab ekish dalalari, yangi oʻzlashtirilgan yerlar haydalib, shudgor qilinadi.

## Yana qarang
* Yer haydash

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Shudring

**Shudring**, shabnam — kechqurun, kechasi va saharda yuz beradigan yerdagi nurlanish hisobiga havoning sovishi va suv bugʻining kondensatlanishi tufayli yer sirtida, turli narsalar va oʻsimlik yaproklari ustida hosil boʻladigan mayda suv tomchilari. Havo temperaturasi muayyan nuqta (shudring nuqtasi)ga tushganda hosil boʻladi. Havo ochiq va kuchsiz shamolli tunlarda Shudring koʻproq paydo boʻladi. Shudringlar bir kechada oʻrtacha 0,1—0,3&nbsp;mm, moʻʼtadil kengliklarda esa 1—0,5&nbsp;mm qalinlikda tushadi. shahrining yillik miqdori oʻrtacha 10–30&nbsp;mm ni tashkil qiladi. Ertalab quyosh nurlari tushgach (yoki havo temperaturasi shudring nuqtasidan oshgach), Shudring bugʻlanib ketadi.
Shudring nuqtasi

**Shudring nuqtasi** - maʼlum bosim va namlikda havo sovib, unda toʻyingan suv bugʻlari hosil boʻlishi uchun zarur tra. Havo namligining asosiy tavsiflaridan biri. U bilan havo namligining qiymatlari aniqlanadi. Nisbiy namlik 100% dan kam boʻlganda Shudring nuqtasi har doim havo trasidan pastroq boʻladi. Tra Shudring nuqtasiga kelishi uchun havo sovishi zarur. Havo toʻyinganda, yaʼni namlik 100% boʻlganda Shudring nuqtasi havo trasiga tenglashadi. Mas, havo temperaturasi 15° da: nisbiy namlik 100, 80, 60, 40% boʻlishi uchun Shudring nuqtasi 15,0, 11,6, 7,3, 1,5° ga teng boʻlishi kerak.
Shudrlar

**Shudrlar** — qadimiy Hindistondagi 4 ta ijtimoiy tabaqa (varna) ning eng quyisi. "Manu qonunlari"da aytilishicha, shahrining asosiy burchi "qayta tugʻilganlar" deb ataladigan yuqori varna vakillari (brahman, kshatriy, vayshi)ga xizmat qilishdan iborat boʻlgan. Sh. ning deyarli haqhuquqi boʻlmagan. Ular hindularning muqaddas kitoblari — "Veda"larni oʻqishi, hatto eshitishi ham man qilingan, "qayta tugʻilganlar" bilan birga maʼbudlarga qurbonlik marosimlarida qatnashish va hokazodan mahrum edi. Kastalar 4 ta varnadan kelib chiqqan, degan fikrni ayrim mutaxassislar xato deb biladi. Hozir Hindistonda quyi toifa vakillari "Roʻyxatga olingan kasta (toifa)lar" deb ataladi va ular Konstitutsiya himoyasiga olingan.
Shujo ul-Mulk

**Shujo ul-mulk** (? 1842.5.4) -Afgʻoniston shohi (1803—09, 183942). Akasi Mahmudshohni taxtdan agʻdarib hokimiyatni egallagan, lekin 1809-yil Mahmudshoh tomonidan taxtdan tushirilgan. Sh. ulM.ning taxtni qaytarib olish uchun qilgan bir necha bor urinishlari (shu jumladan, 1833—34 yillarda inglizlar yordamida) natijasiz tugagan. Birinchi inglizafgʻon urushi davri (1838—42)da inglizlar Sh.ulM.ni afgʻon taxtiga oʻtqazganlar. Muxolifatdagi guruhlardan biriga mansub shaxs tomonidan xoin sifatida oʻldirilgan.
Saʼdulla Shukur

**Saʼdulla Shukur** (1912.15.1, Jizzax — 1972.14.9, Toshkent) — bolalar shoiri, dramaturg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1972). Samarqand pedagogika bilim yurtida (1924—29) va Pedakademiyaning filologiya fakultetida oʻqigan (1929—31). Oʻzbekiston davlat nashriyotida muharrir (1931—64) va Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy konsultant (1964—72). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Hayqiriq" (1932). "Sen nima qilding?" (1942), "Shohista" (1944), "Shirin kun" (1947), "Ulugʻ shahar" (1951) sheʼriy toʻplamlarida urush voqealari aks etgan. "Bizning bayram" (1953), "Koʻkbuloq" (1957), "Ohangrabo" (1959), "Dastyor qiz" (1961), "Ozoda" (1964) va boshqalar asarlar muallifi. Sh.S. oʻzbek xalq ertaklari syujeti asosida "Yoriltosh" musiqali dramasi (1938) va librettosini (1967) yaratgan. Urush yillaridagi bolalar hayotiga bagʻishlangan "Bizning jangchi" (1942), "Gulxan" (1943) pyesalari Respublika yosh tomoshabinlar teatrida sahnalashtirilgan. "Dalada bayram" (1954) komediyasi esa koʻplab teatr sahnalarida qoʻyilgan. A.S.Pushkin, L.Tolstoy, S.Marshak, S.Mixalkov va boshqalar rus yozuvchilari asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

## Manbalar
Shuvaran

**Shuvaran**, sassiqkapa — karamdoshlarga mansub qishlovchi bir yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, sershox, tukli, boʻyi 30—80 sm. Barglari navbatmanavbat joylashgan, bandsiz, ikki marta patsimon kesilgan, sertuk. Gullari och sariq qalqoncha toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi qoʻp urugʻli qoʻzoqcha. Ildizi sertomir oʻqildiz. May—avgustda gullaydi, iyun—sentabrda mevalaidi. Urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 850 ming urugʻ beradi. Urugʻlari ariq suvlari orqali tarqaladi. Urugʻining unuvchanligi 5 yilgacha saqlanadi. Beda va sugʻoriladigan don ekinlarini ifloslaydi, chopiq qilinadigan ekinlar orasida, uzumzorlarda, bogʻlarda, turar joylar yaqinida, ariq yoqalarida oʻsadi.

Kurash choralari: aprelning birinchi yarmidan gullagungacha ekinlar oʻtoq qilinadi; pichanga ekilgan beda erta muddatlarda, begona oʻt mevalari yetilguncha oʻriladi, gʻalla ekinlariga gerbitsidlar purkaladi.
Shuvoq

**Shuvoq** — murakkabguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Koʻp yillik, kamdankam bir yillik. 400 (baʼzi maʼlumotlarga qaraganda 250) turi maʼlum. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va Zakavkazyening choʻl va yarim choʻl, dashtlarida koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda, asosan, bir yillik Shuvoq yoki *burgan,* koʻp yillik oddiy Shuvoq yoki *ola ermon,* achchiq Shuvoq yoki ermon, sivers shuvogʻi yoki *sassiq alaf,* sugʻd shuvogʻi, oq Shuvoq va boshqalar turlari uchraydi.

Bir yillik Shuvoq (burgan) poyasi tik, yuqori qismi sershox, boʻyi 30—100 sm, ildizi yoʻgʻon, yogʻochsimon. Barglari ketmaket joylashgan, bandli, patsimon qirqilgan. Poya va barglari tukli, kumush rangda. Gullari mayda, sariq yoki qizgʻishpushti, roʻvaksimon toʻpguli savatchaga toʻplangan. Mevasi mayda pista. Iyul—avgustda gullab, mevalaydi. Bir tupi 100 mingdan ortiq urugʻ beradi. Urugʻi va ildizpoyasidan koʻpayadi.
 
Oddiy Shuvoq (ola ermon) poyasi tik, sershox, yuqori qismi tukli, boʻyi 50—200 sm, barglari patsimon qirqilgan, yuqori barglari bandsiz, pastdagilari bandli. Gullari roʻvaksimon, toʻpguli savatchaga toʻplangan. Mevasi pista. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida begona oʻt sifatida uchraidi, shuningdek, ariq va yoʻl chekkalarida, bogʻ, tokzorlarda oʻsadi.

Kurash choralari: mexanik usulda yoʻqotiladi.
Shukuriy Fargʻoniy

**Shukuriy Fargʻoniy** (asl nomi **Abdushukur ibn Ortuqbek**) (XVIII asr oxiri, Fargʻona — XIX asr 2- yarmi, ?) — shoir.

Yoshligida Samarqandga kelib qolgan. Egarsozlik va naqqoshlikda ham nom chiqargan. Oʻsha davrda Samarqandda qurilgan koʻpgina binolarda Shukuriy Fargʻoniy naqshlari mavjud. Amir Nasrulloh taklifi bilan Buxoroda ham naqqoshlik qilgan.

Shukuriy Fargʻoniy mumtoz sheʼriyatning gʻazal, masnaviy, qasida, taʼrix va boshqalar janrlarida ijod etgan. Aksariyat masnaviylari hasbi hol va ijtimoiy-didaktik xarakterga ega. Taʼrixlarida davrning muhim voqealari (yirik binolar qurilishi, amirning yurishlari va atoqli kishilarning vafot qilgan vaqti) qayd etilgan. Lirikasida ishqiy kechinmalar tasviri, turmushdan shikoyat motivlari muhim oʻrin tutadi. Shoirning „Fargʻona chekar“, „Judoyi Fargʻona“, „Rozi dilim eshitgil“ kabi sheʼrlarida tugʻilgan yurtiga hurmat, uni sogʻinish va qoʻmsash tuygʻulari ifodalangan. Shukuriy Fargʻoniy devonining qoʻlyozma nusxalari Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Sankt-Peterburg boʻlimi (inv. № 1581) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 5021) saqlanadi.
Abdugʻofir Shukurov

**Abdugʻofir Shukurov** (1918, Qashqadaryo viloyati Kitob shahri) — sehrli ertaklar ijrochisi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Shukurov ertak aytishni, oʻz repertuaridagi 50 dan ortiq ertak, nakd va afsonalarni momosi — Tansiq momo Rahmatillo qizi va onasi — Saodat Ibrohim qizidan oʻrgangan. "Rustamzod va Sherzod", "Doro podsho va Iskandarbek", "Kulsa — gul, yigʻlasa —dur", "Qora mushkul ot", "Shamshirboz" va boshqalar Shukurov ijro etgan ertaklar Z.Husainova va boshqaSarimsoqovlar tomonidan alohida kitob holida ("Kulsa —gul, yigʻlasa — dur", 1983) nashr etilgan.
Ahmadjon Shukurov

**Ahmadjon Shukurov** (1909.5.6, Fargʻona viloyati Shavardi qishlogʻi — 1990.14.5, Beshariq) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. Urushgacha sovxozda ishlagan. 1942-yildan frontda. 336-oʻqchi polki (Bryansk fronti, 63-armiyaning, 5-oʻqchi diviziyasi) pulemyotchisi. Oryol viloyatidagi hujum operatsiyasi chogʻida Podmaslovo va Zolotaryova qishloqlari uchun boʻlgan jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943). 1944-yil jarohati tufayli armiya safidan boʻshatilgan. Urushdan soʻng qishloq xoʻjaligi sohasida ishlagan.

## Manbalar
Shukurov Ahmadjon (maʼnolari)

**Shukurov Ahmadjon**:

* Shukurov Ahmadjon - Sovet Ittifoqi Qahramoni
* Shukurov Ahmadjon (xonanda) - Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻiston xalq artisti
Ahmadjon Shukurov (xonanda)

**Ahmadjon Shukurov** (1949.26.2, hozirgi Peshku tumani) – xonanda, Oʻzbekiston (1992) va Qoraqalpogʻiston (1993) xalq artisti. Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1973). Ilk sanʼat saboqlarini otasi shoir Shukur Aziziydan olgan. Keyinchalik unga F.Toʻrayev, O.Atoyev, F.Umarov, K. Otaniyozovlar ustozlik qilishgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1970—73), Oʻzteleradioqoʻmitasining xor jamoasi (1973—77), „Bahor“ ansambli (1977—86) yakkaxon xonandasi, „Zarafshon“ ansambli tashkilotchilaridan va birinchi badiiy rahbari (1986—98), Buxoro teatri direktori va badiiy rahbari (1998—2002), Oʻzteleradiokompaniyasining „Maʼnaviyat“ studiyasi katta muharriri (2002-yildan). Jozibali, mayin ovoz sohibi. Buxoro—Samarqand xonandalik maktabi vakili. Repertuaridan oʻzbek mumtoz („Nasri Uz zol“, „Guluzorim“, „Chorzarb“ va boshqalar) va xalq (Mavrigi turkumlari, jumladan, „Saraxbori Javoni“ va boshqalar), shuningdek, oʻzi bastalagan („Oʻrtadi“, Husayn Boyqaro sheʼri; „Laziz“, Huvaydo; „Gulgul“, Xolis; „Tanlaganim“, N.Narzullayev va boshqalar) ashula va qoʻshiqlari oʻrin olgan. Sh., shuningdek, raqsbop qoʻshiq („Biyo yor“, „Ayting“) va raqs quylari („Buxorocha tarona“ va boshqalar), „Malikai Buxorxudot“ musiqali drama muallifi. Ijrolari 3 gramplastinka („Chorzarb“, 1971; „Bahorim“, 1980; „Nozligim“, 1985) ga yozilgan.

## Manbalar
Toʻgʻon Shukurov

**Toʻgʻon Shukurov** (1907.15.7 Toshkent — ?) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1930—71 yillar Hamza teatrida aktyor. Zemlyanika (N.Gogol, "Revizor"), "Qoʻqumboy" (D. Furmanov, "Isyon"), Nabi qori, Muxlis afandi (3. Said, N.Safarov, "Tarix tilga kirdi"), Ferdinand (Lope de Vega, "Qoʻzibuloq qishlogʻi"), Goʻrkov (U.Shekspir "Hamlet"), Shayx Ismoil (K.Yashin, A.Umariy, "Hamza"), Saidmalik (E.Vohidov, "Oltin devor"), Abdulfotih (S. Azimov, "Qonli sarob") kabi obrazlari bilan tanildi.
Ozoda Shukurova

**Ozoda Abdurahmonovna Shukurova** (1936.30.10, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1958). 1958—96 yillarda Qibray tumanidagi 25 maktabda matematika oʻqituvchisi, maktab oʻquv boʻlimi mudiri, direktori. Ish faoliyatida maktab moddiytexnika bazasini mustahkamlashda faol qatnashdi, maktab tarixi muzeyi va namunali harbiy taʼlim xonasini tashkil etdi.
Nuriddin Shukurov

**Nuriddin Shukurov** - (1930.16.5, Samarqand tumani Yuqori Turkman mahallasi — 1994.5.6, Samarqand) — adabiyotshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), filologiya fanlari doktori (1974), professor (1976). Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1950). Samarqand davlat universiteti oʻzbek adabiyoti kafedrasida oʻqituvchi, dotsent (1953—68), professor (1976-yildan). Shu untning oʻzbek va tojik filologiya fakultetida dekan (1987—93), kafedra mudiri (198493), prorektor (197884). Viloyat gazetasiga (hozirgi "Zarafshon") muharrirlik ham qilgan (1968—73), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Samarqand boʻlimini boshqargan (1990— 94). shahrining asosiy ilmiy ishlarida zamonaviy va mumtoz oʻzbek adabiyoti muammolari, xususan, adabiyotdagi mazmun va shakl masalalari, sheʼriyatning uslub, janr, sujet, kompozitsiya, til, vazn, qofiya singari badiiy mahoratga dahldor tomonlari tadqiq etilgan. Asarlarida sheʼriyat va uning muammolari, bir nechta taniqli oʻzbek shoirlari ijodi gʻoyaviy-badiiy jihatdan tahlil qilingan.

Nuriddin Shukurov Filologiya fakultetida "Shalola" toʻgaragiga asos solib, bu toʻgarakda koʻplab yosh ijodkorlarning qalami oʻtkirlashishiga sababchi boʻlgan.

**SHEʼRLARI**

**To‘lqin**

Borliq sokin, dengiz ham sokin,

Farang yanglig‘ tovlanar mayin.

Erkalanar quyosh taftida, Jilvalanar nur emgan sayin.

Qo‘zichoqning jingalasiday,

To‘lqin uriladi asta quchoqqa.

Sho‘x toychalar yolin yoygandek,

Ko‘pik sochib ketar qirg‘oqqa.

Shunday sokin edi borliq va dengiz,

Bir zarbda urardi olam yuragi.

Hamma yayrar edi dengiz bag‘rida,

Faqat tinchlik edi olam tilagi.

Birdan shamol turdi tinchlik buzildi,

Bo‘ron ostin-ustun qildi har yoqni.

Daraxtlarning belin qayirdi,

Yaproqlar shoxidan shirt-shirt uzildi.

Dengiz butkul yo‘qotdi tinchlik,

Hurkkan otday kishnay boshladi.

O‘z bag‘ridan hamma-hammani, Uloqtirib, otib tashladi.

G‘azabdan sakragan arslon kabi,

O‘zin otdi qirg‘oqqa to‘lqin.

Uning alamiga, uning g‘azabiga

Go‘yo bo‘lolmasdi hech narsa to‘sqin.

Shunday o‘zgarishda bu moddiy dunyo,

Ba’zan uyqudagi go‘zalday dildor.

G‘aflatda qolmagan ammo do‘stginam,

Ba’zida beayov to‘lqinlari bor.

---

**Kavkazni** **kezdim**

Aylanib Kavkazni kezdim tog‘-u bo‘stonlar aro,

Sarvzor, Gulzor, emanzor, soz xiyobonlar aro.

Pastda dengiz to‘lqini, tegrangda o‘rmon epkini,

Boshda oftob yolqini-tuyg‘u jo‘shar qonlar aro.

Ko‘p huzur: o‘rmon kezib, dengizda ohista suzib,

Yayrasang ko‘ngil yozib, sho‘x huru g‘ilmonlar aro.

Chehralardir misli gul, ham yayragay, o‘sgay ko‘ngil,

Ritsaday zangori qo‘l bag‘rida javlonlar aro.

Angladim yuz asr sirrin-

Ko‘hi Kofning tarixin,

Tingladim afsona - she’rin, qissa-dostonlar aro.

Jonlanar o‘tmish zamonlar, shohlar-u hoqonlar,

Ham Tariel pahlavonlar qal’a-qo‘rg‘onlar aro.

Bo‘lsa shunday tinch zamon, chiqsang kezib olam-jahon,

Xushnudo, hech qolmas armon, davr-u davronlar aro.

## Manbalar
* Gʻafur Gʻulomning lirik poeziyadagi mahorati, T., 1966; Uslub vajanrlar, T., 1973; Bu olam sahnida..., T., 1982; Soʻz sehri, sheʼr mehri, T, 1992.
Sobirjon Shukurov

**Shukurov Sobirjon** (1947.16.4 Toshkent — 2003.18.11) — naqqosh. Oʻzbekiston xalq ustasi (2003). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini (1967), Toshkent politexnika instituti meʼmorlik fakultetini (1976) tugatgan. 1980-yildan Respublika maxsus ijodiy ishlab chiqarish "Us to" uyushmasida faoliyat koʻrsatgan. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy majlisi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi binolarini, Samarqanddagi Imom al-Buxoriy majmuini va Buxoro viloyatidagi majmualarni naqqoshlikning qadimiy milliy uslubida bezashda muayyan hissa qoʻshgan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1997).
Shulxa

**Shulxa** (rus. sheluxa — qobiq, poʻchoq) — chigitdan moy olishda chiqadigan qoʻshimcha mahsulot; chorva mollari uchun ozuqa. 1 t chigitdan 300&nbsp;kg atrofida Sh. olinadi. Tarkibida 4—6% oqsil, 2—3% yogʻ, 37% azotsiz ekstraktiv moddalar va 43% kletchatka, 0,02% erkin gossipol bor. 1&nbsp;kg shahrida 0,21 ozuqa birligi, 10 g oqsil, 1,9 kaltsiy va fosfor, 0,02—0,05% zaharli yoki zararli modda boʻladi. Gidroliz sanoatida 1 t shahridan 85 l spirt, 300&nbsp;kg linolit (qurilish plitalari), 28&nbsp;kg karbonat angidrid, 20&nbsp;kg sirka kislota va boshqalar olinadi. Sh. asfaltlangan ochiq maydonlarda bunt holida saqlanadi, saqlash muddati 6 oydan oshmasligi kerak. Shu muddat oʻtgach, uning sifati tekshirib turiladi (qarang Yogʻmoy sanoati).
Viktor Lvovich Shults

**Shults Viktor Lvovich** (1908.15.8, Samara shahri — 1976.7.5, Toshkent) — gidrolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1958). Geografiya fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻzbekiston geografiya jamiyatining prezidenti (1959—72). Samarqanddagi Oʻzbekiston paxtachilik institutini tugatgan (1932). 1933—38 yillarda Toshkent gidrometeorologiya xizmati gidrologiya boʻlimining ilmiy rahbari, 1937-yildan Oʻrta Osiyo universitetida dotsentabr Quruqlik gidrografiyasi kafedrasi mudiri (1949—72), professorkonsultanti (1973—76). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda togʻ gidrologiyasini oʻrganishga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Oʻrta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969 (R.R.Mashrapov bilan birga); Reki Sredney Azii, ch. 12, L., 1965.
Theodore Schultz

**Shults Teodor** (1902 AQSH, Janubiy Dakota 1998) - amerikalik iqtisodchi. Viskonsin universiteti magistraturasini tamomlagan (1928), iqtisodiyot doktori (1930). 1930— 43 yillarda Ayova davlat untida qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotidan dars bergan, 1943 yildan boshlab deyarli 40 yil Chikago universiteti professor shahrining asosiy tadqiqotlari qishloq xoʻjaligi va taʼlim iqtisodiyotiga bagʻishlangan. Osiyo va Janubiy Amerika davlatlarining iqtisodiyotiga bagʻishlangan "Anʼanaviy qishloq xoʻjaligining oʻzgarishi" asarida agrar texnologiyalarning muhim ahamiyatini ochib berdi. AQSH iqtisodiyotida inson kapitalidan olinadigan foyda jismoniy kapitaddan ortiqligini isbotlab berdi va ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda taʼlim, sogʻliqni saqlash va fan sohasiga yirik investitsiyalar ajratishni taklif qildi, bu sohalarni rivojlantirishni mamlakat iqtisodiy oʻsishi uchun yangi korxonalar qurishdan afzalroq, deb hisobladi. Nobel mukofoti laureati (1979; W. Arthur Lewis bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Robert Schumann

**Robert Schumann** (; 1810.8.6, Svikkau — 1856.29.7, Endenix, Bonn yaqinida) — nemis kompozitori, 19-asr musiqiy romantizmning namoyandalaridan. F.Vik (fortepiano) va G.Dorn (kompozitsiya)dan taʼlim olgan. Shuman ijodi uchun dasturlilik va inson tuygʻularini chuqur psixologik ochib berish xos. Shuman oʻz asarlarida hayot oqimini butkul aks ettirishga intilgan, har bir hodisa va taassurotni oʻziga xosligini ifoda etib, qarama-qarshi kayfiyat va obrazlardan iborat boʻlgan, keng qamrovli badiiy dunyosini yaratgan. Fortepiano asarlaridan — "Simfonik etyudlar", "Karnaval", "Fantastik pyesalar" kabi turkumlari, shuningdek, "Fantaziya", 3 sonata, konsert va boshqalar ajralib turadi. Vokal lirika tarixida shahrining G.Geyne ("Shoir sevgisi"), A.Shamisso ("Ayol hayoti va sevgisi"), yilEyxendorf ("Qoʻshiqlar davrasi") sheʼrlariga yozgan qoʻshiq (romans) turkumlari muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, Shuman "Genoveva" (1848) operasi, J.Bayronning "Manfred" poemasiga musiqa, 4 simfoniya, kamer hamda xor asarlari va boshqalar muallifi. Sh.Leypsigda "Yangi musiqa jurnali"ni tashkil etib (1834), ilgʻor gʻoyalarni oldinga surgan. Shuman Sharq mavzularida kamercholgʻu ("Arabcha", "Sharq manazaralari"), kamervokal ("Sharq gullaridan", "MagʻribMashriq devonidan") va yirik ("Jannat va Peri" oratoriyasi, 1843) asarlarini yaratgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
Shuman rejasi

**Shuman rejasi** - Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarini integratsiyalash, yagona iqtisodiy makonga birlashtirish boʻyicha birinchi reja. Fransiya tashqi ishlari vaziri R.Shuman (1886—1963) tomonidan 1950-yilda ishlab chiqilgan. Shuman rejasida bir qator Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarining toshkoʻmir, temir rudasi, metallurgiya sanoatini birlashtirish gʻoyasi ilgari surilgan. Rejani amalga oshirish uchun 1951-yil 18 aprelda GFR, Fransiya, Italiya, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg hukumatlari Parijda yagona Yevropa uyushmasini tuzishda birinchi qadam boʻlgan Yevropa koʻmir va poʻlat birlashmasini tashkil etish toʻgʻrisida shartnomani imzoladilar (1952-yil 25 martdan kuchga kirdi). Bu davlatlar oʻrtasida 1957-yil 25 martda Rimda Atom energiyasi boʻyicha Yevropa hamkorligi, Yevropa iqtisodiy hamjamiyatshsh tuzish toʻgʻrisidagi shartnomalar ham imzolangan.

SH.r.da ahdlashayotgan mamlakatlar oʻrtasidagi boj toʻlovlari va boshqalar kvota cheklovlarini bartaraf etish, umumiy Yevropa bozorini yaratish ishi bosqichmabosqich amalga oshirilishi lozimligi belgilab qoʻyildi. Shuman rejasi Gʻarbiy Yevropaning birlashuvida Fransiyaning yetakchilik rolini mustahkamlashga xizmat qildi, shuningdek, bu reja Yevropani birlashtirishda Fransiya uchun asosiy hamkor sifatida Buyuk Britaniyaga emas, Germaniyaga eʼtiborni kuchaytirdi, uzoq asrlardan beri davom etib kelayotgan Fransiya va Germaniya oʻrtasidagi siyosiy ziddiyatlarga barham berdi. Shuman rejasining amalga oshirilishi Gʻarbiy Yevropa davlatlarining yagona ittifoqqa birlashish yoʻnalishidagi birinchi qadam boʻldi (qarang Yevropa Ittifoqi).

Abduxalil Razzoqov.
Vasiliy Shukshin

**Vasiliy Makarovich Shukshin** (1929.25.7, Oltoy oʻlkasi Biysk tumani Srostki qishlogʻi – 1974.2.10, Volgogrod viloyati Kletsk qishlogʻi; Moskvaga dafn qilingan) – rus yozuvchisi, kinorejissyor, ssenarist. Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969).. Dastlabki hikoyalar toʻplami – „Qishloq odamlari“ (1963). 1964-yilda Sh. ssenariysi asosida „Shunday yigit yashaydi“ filmi suratga olingan va ushbu kartina Venetsiyada boʻlib oʻtgan 16Xalqaro kinoforumda „Oltin sher“ mukofotiga sazovor boʻlgan. shahrining „Lyubavinlar“ (1965) romani, shu roman asosida ishlangan „Lyubavinlarning tugatilishi“ (1972) filmida, Stepan Razin hayoti va uning kurashiga oid „Sizga erkinlik bergani keldim“ kinoromanida (1971), „Xarakterlar“, „Sizning oʻgʻlingiz va akangiz“ (1966), „Gʻaroyib kishilar“ kabi kartinalarida insonning teran ichki kechinmalari, orzu va umid sari talpinishlari, baʼzi bir kimsalarda uchraydigan meshchanlik falsafasining fojiaga olib kelishi mahorat bilan tasvirlangan. shahrining adabiyot va kino sohasidagi faoliyatida turli toifa kishilarining yorqin obrazlari yaratilgan.

shahrining badiiy adabiyot va kinodagi uslubi ishontirish sanʼatining kuchi bilan chuqur hayotiylik kasb eta olgan.

SH. S. Gerasimovning „Koʻl boʻyida“ filmidagi Chernix rolining ijrosi uchun Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1971). „Ular Vatan uchun jang qildilar“ filmini suratga olish chogʻida toʻsatdan vafot etgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Zemlyaki, M., 1970; Lyubavinlar. T., 1978; Chol va dengiz, T, 1981.
Shulluktepa

**Shulluktepa** — Qarshi vohasidagi oʻrta asrlarga oid yirik qoʻhna shahar xarobasi. Hozirgi Qarshi shahridan 8&nbsp;km shim.gʻarbda, Qashqadaryoning chap qirgʻoqlariga yaqin yerda joylashgan. Koʻpchilik tadqiqotchilar tomonidan qadimiy Nasaf shahri xarobasi ekanligi eʼtirof etiladi.

SH. 1883-yil rus arxeologlari V.V.Krestovskiy, 1895 va 1910-yillarda B.I. Litvinov, 1910-yilda D.I.Logofet tomonidan tekshirilib, umumiy maʼlumotlar toʻplangan. Bu tadqiqotchilar arab geograflari asarlarida qayd etilgan Nasaf shahri aynan shu yerda joylashganligi haqidagi fikrni ilgari surganlar. 1916-yilda sharqshunos L.A.Zimin birinchi boʻlib shahrida arxeologik tadqiqotlar oʻtkazgan. Keyinchalik bu yodgorlikda S.K.Kabanov, M.Ye.Masson, B.D.Kochnev, V.A.Pirin, M.X.Isomiddinov kabi arxeolog olimlar tadqiqot ishlari oʻtkazganlar. Ushbu tadqiqotlar natijalarining koʻrsatishicha, Sh. oʻrnida mil. 3—4-asrlarda dastlab uncha katta boʻlmagan istehkom bunyod etilib, 5—6-asrlarda qalʼa (150×80) va uni oʻrab turgan shahriston shakllangan. 6—8-asrlarda esa shahriston qalinligi 15 m boʻlgan devor bilan oʻrab olingan. Arablar istilosi va unga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlar oqibatida Naxshab shahri (Zahhoki Moron) asta-sekin vayronaga aylangach, 9-asrdan boshlab quyi Qashqadaryodagi shaharsozlik markazi Sh. oʻrnida rivojlanadi. 200 ga maydonni egallagan bu yangi shahar arab manbalarida Nasaf deb atala boshlangan. 10—12-asrlarga oid arab geograflari (Ibn Xurdodbeh, Istaxriy, Ibn Havqal, Muqaddasiy, Samʼoniy) asarlarida ushbu koʻhna shahar qalʼadan tashqari shahriston va rabodga ega ekanligi, shahar oʻrtasidan daryo oqib oʻtishi, shaharning 4 darvozasi borligi qayd etiladi, ayrim bosh koʻchalarning nomlari tilga olinadi.

shahrida olib borilgan tadqiqotlar shahar Movarounnahrning ichki va tashqi iqtisodiy savdo aloqalarida faol ishtirok etganligini koʻrsatadi. Sh. (Nasaf) orqali ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda Eron va Xurosonning savdo shaharlarini Samarqand, Choch vohasi va Fargʻona vodiysi bilan, Buxoroni Termiz, Balx va Hindistonning savdo markazlari bilan bogʻlovchi tranzit savdo yoʻllari oʻtishi bu shahar rivojiga katta taʼsir koʻrsatganligini qayd etish mumkin.

Moʻgʻullar bosqinidan soʻng shahar xarobaga aylanadi va uning xarobalari keyinchalik Sh. nomi bilan atala boshlanadi.

## Adabiyot
* Masson M.Ye., Stolichnme goroda v oblasti nizovyev Kashkadari s drevneyshix vremen, T., 1973; Sul yeymanov R.X.,Drevniy Naxshab, T., 2000.

Oʻktam Mavlonov.
Shumer

**Shumer**, Sumer - Janubiy Mesopotamiya (hozirgi Iroqning jan. qismi)dagi tarixiy viloyat. Mil. av. 3-ming yillik oxirigacha Shumerda shumerlar va qisman sharqiy somiylar — akkadlar yashagan. taxminan mil. av. 3-ming yillikda u yerda sinfiy jamiyat va davlat vujudga kelgan. Ilk sulolalar davri (mil. av. 2700—2300) da shahrida mixxat paydo boʻlgan. shahridagi quldorlik shahar davlatlari (Uruk, Kish, Ur, Lagash, Akkad va boshqalar) oʻrtasida gegemonlik uchun kurash avj olgan. Mil. av. 24-asrda Akkad hukmdori Sargon butun Mesopotamiyani oʻz qoʻl ostida birlashtirgan. Keyinchalik Shumer Bobil davlati tarkibiga qoʻshib olingan.
Shumer tili

**Shumer tili** - shumerlarning tili; mil. av. 2-ming yillik boshlarida oʻlik tilga aylangan. Shumer tilining boshqa qadimiy tillar bilan qarindoshligi aniqlanmagan. Ushbu til mil. av. 29— 28-asrlardan 3—1-asrlargacha boʻlgan mixxat yozuvlaridan maʼlum. Shumer tili yodgorliklari qadimiy shumer (mil. av. 25-asrgacha), "klassik" shumer (mil. av. 24—22-asrlar), yangi shumer (mil. av. 21-asr), soʻnggi shumer (mil. av. 2-ming yillik boshi; asosan, adabiy, ilmiy, qisman xoʻjalik mazmunidagi matnlar) va shumerdan keyingi davr yodgorliklariga boʻlinadi. Soʻnggi yodgorliklar Shumer tili Mesopotamiyada akkad tili bilan birga faqat ikkinchi adabiy til boʻlib qolgan davrda yaratilgan.

Shumer tilini oʻrgangan koʻpchilik tilshunoslar uni oltoy tillari (turkiy, moʻgʻul, tungusmanjur, koreys tillari) bilan taqqoslaganlar va Shumer tili hamda oltoy tillari (asosan, turkiy tillar guruhi) orasida bir qator oʻxshashliklar borligini aniqlaganlar. Shumer tili va turkiy tillar orasida oʻzaro qarindoshlik mavjudligi haqidagi fikrni birinchi marta nemis olimi F. Xammel (1928) oʻrtaga tashlagan va 350 ga yaqin oʻxshash soʻzlar topgan. Bunday oʻxshashliklar faqat leksika sohasida emas, balki soʻz yasalishida va kelishik qoʻshimchalari tizimida ham koʻzga tashlanadi. Bu masalani oʻrganish davom etmoqda.
Shumerlar

**Shumerlar**, shumeriylar — Janubiy Mesopotamiya (hozirgi Iroq)da yashagan qadimiy xalq. Oz sonli lingvistik va toponimik maʼlumotlarga koʻra, Shoyi mamlakatning tub joy aholisi boʻlmagan. Ular bu hududga kamida mil. av. 4-ming yillikda kelishgan. Antropologik jihatdan yevropeoid boʻlishgan. S.P. Tolstovning fikricha, Shoyi tili koʻp jihatdan Oltoy til guruhiga mansub turkiy tillarga oʻxshash boʻlgan (qarang Shumer shili).

Shoyi dastlab, Mesopotamiyaning katta qismini egallashgan. Mil. av. 3-ming yillikning 2-choragida (ehtimol undan avvalroq) Janubiy Mesopotamiyaning shim.ga joylashgan sharqiy somiylar — akkadlar tomonidan jan.roqqa siljiganlar. Mil. av. 2-ming yillikning 1-yarmida Shoyi va sharqiy somiylar yagona — akkad xalqi boʻlib birlashganlar. shahrida boshqa dinlar qatori tangrichilik ham tarqalgan. Shumer tili Mesopotamiyada din va ilm-fan tili sifatida mil. av. 2—1-asrlargacha saqlanib qolgan. Shoyi Mesopotamiyada eng qadimiy yozuv — mixxatning ijodkorlari hisoblanadi. shahrining madaniy merosi haqida q. BobilOssuriya madaniyati.
Viktor Shumigay

**Viktor Vladimirovich Shumigay** (1936.8.6, Belorussiyaning Gomel shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1992). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1961). 1956—2000-yillarda Urganch shahridagi 75maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, direktor.
Shumpeter Yozef

**Yozef Shumpeter** (1883.8.2, Moraviya 1950.8.1, AQSH, Konnektikut shtati, Takonik shahri) — iqtisodchi va sotsiolog. Vena universitetida taʼlim olgan. Avstriya Respublikasining moliya vaziri (1919— 20). Bonn universiteti (1925—32), 1932-yildan Garvard (AQSH) universiteti professor Tadbirkorlik masalasi markaziy oʻrin egallagan iqtisodiy dinamika konsepsiyasi muallifi. Sh. "samarali raqobat" nazariyasini asoslab bergan. Bu nazariyaga koʻra, "katta biznes" davrida bozor mexanizmi monopoliyalar va raqobat kuchlarining oʻzaro samarali natijasi tarzida baholandi. Dinamik iqtisodiy sikl konsepsiyasida sikllikni iqtisodiy oʻsishning qonuniyati deb qaraydi. Bu konsepsiyaga koʻra, iqtisodiy oʻsish va farovonlikning harakatlantiruvchi kuchi — asosiy kapitalga ommaviy investitsiyalar kiritish hisoblanadi.
Shumtol

**Shumtol** — zaytundoshlarga mansub daraxtlar turkumi. Tabiiy hodda uchraydigan 65 turi maʼlum. Oʻrta Osiyo togʻlari yon bagʻirlarida va togʻ daryolari vodiylarida suriya Shumtoli, daryo boʻyi Shumtoli va sugʻd Shumtoli oʻsadi. Oʻrta Osiyoning shahar va qishloqlarida pensilvaniya Shumtoli (qora shumtol), oddiy Shumtol, amerika Shumtoli (oq shumtol), bezakli Shumtol va nashtarbarg Shumtol turlari manzarali daraxt sifatida ekiladi. Shumtol yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimlik. Koʻklamgi qorasovuqlardan koʻproq zararlanadi. Daraxtlari 150— 350 yil yashaydi, 15—20 yoshida gullaydi. Ildizi baquvvat, yon tomonga keng tarqalgan. Daraxtining bal. 30–50 m, tana aylanasi 1,5 m, shoxshabbalari uzuntuxumsimon. Bargi patsimon murakkab, kuzda toʻkiladi. Gullari chetdan changlanadi. Mevasi uzun, qanotli pista yoki yongʻoqcha, qish davomida daraxtda saqlanadi. Shumtol urugʻidan va toʻnka bachkisidan koʻpayadi. Urugʻlari kuzqishda teriladi, bahorda sepiladi. Koʻchatlarini bir yoshda koʻchirib ekish mumkin. Himoya oʻrmonlari barpo etishda, park va xiyobonlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi. Yogochi yogʻochni qayta ishlash sanoatida ishlatiladi.
Shumgʻiya

**Shumgʻiya**, shumgiyoh — shumgʻiyadoshlar oilasiga mansub bir yoki koʻp yillik xlorofillsiz tekinxoʻr oʻsimliklar turkumi. Moʻʼtadil va subtropik mintaqalarda 150 dan ortiq turi tarqalgan. Oʻrta Osiyoda 7 dan ortiq turi — kungaboqar Shumgʻiyasi, sershox Shumgʻiya, karam Shumgʻiyasi, misr Shumgʻiyasi va boshqalar sabzavot va poliz ekinlari, kungaboqar, kartoshka, pomidor va boshqalar ekinlar dalalarida oʻsadi. Poyasi ochqoʻngʻir, sariqpushti yoki koʻkimtir etli, boʻyi 50 sm gacha. Ildizi kalta etli toʻqima (gaustoriy) ga aylangan. Gullari roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan, chetdan changlanadi, mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha. Shamol va suv orqali tarqalib, 15 yildan keyin ham unib chiqishi mumkin. Har bir turi bir xil oʻsimlik turida tekinxoʻrlik qiladi. Poliz ekinlari, kungaboqar, pomidor, tamaki va boshqalar oʻsimliklarga katta zarar yetkazadi. Shumgʻiya oʻsimliklar ildiziga soʻrgʻichlari bilan yopishib oladi va undan suv, oziq moddadarni soʻradi. Natijada oʻsimlik kuchsizlanadi, mevasining taʼmi yomonlashadi, hosiddorlik 50—70% ga kamayadi yoki oʻsimlik nrbud boʻladi. Kurash choralari: Shumgʻiya urugʻi pishmasdan oldin oʻtab tashlanadi, gerbitsidlar sepiladi, biologik kurash usulida lichinkasi Shumgʻiya urugʻi bilan oziqlanadigan fitomiza pashshasidan foydalaniladi.
Shungit

**Shungit** (Kareliyadagi Shunga qishlogʻi nomi bilan atalgan) — tokembriy davriga mansub, tarkibida yopiq kristalli uglerod mavjud boʻlgan togʻ jinsi. Metamorfizm jarayonida grafitoidlar va yopiq kristalli grafitlarga aylanadi. Toʻq qora rangli, mumsimon yaltiroq. Qattiqligi 3—4, zichligi 1,8— 1,9 g/sm3. Sh. qurilish va sanoat uchun qimmatli xom ashyo, alohida koʻrinishli turlari bezakqurilish materiali hisoblanadi. Betonda yengil toʻldiruvchi sifatida foydalaniladi.
Shurf

**Shurf** (nem.) — yer yuzasiga chiqish yoʻliga ega boʻlgan vertikal, baʼzan qiya kon inshooti, chuq. 40 m gacha boʻladi. Yer yuzasidan foydali qazilmalarni izlash va razvedka qilish hamda muhandislik geologiyasi va gidrogeologik tadqiqotlar qilish maqsadida oʻtkaziladi. Foydali qazilmalarni qidirish, suvni chiqarib tashlash, shamollatish, materiallarni yuqoriga chiqarish, odamlarni pastga tushirib chiqarish maqsadlarida foydalaniladi. Mustahkam boʻlmagan togʻ jinslaridan oʻtadigan Sh.lar mustahkamlanadi, chuq. 10 m dan ortiqlari shamollatiladi. Sh.lar kvadrat yoki toʻgʻri toʻrtburchak, yumaloq shakllarda boʻladi.
Shuturangur

**Shuturangur** — xalq seleksiyasida chiqarilgan oʻrtapishar xoʻraki va mayizbop uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Vatani Oʻrta Osiyo. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi yirik, oʻrtacha kertikli, biroz toʻrsimon burishgan. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik (boʻyi 24—25 sm, eni 18—20 sm), oʻrtacha ogʻirligi 450—600 g, 700—1200 g keladiganlari ham uchraydi, gʻujumi yirik, ovalsimon, toʻq qizil, eti tigʻiz, karsillaydi, poʻsti yupqa. Tarkibida qand miqdori 20—22%, nordonligi 4— 4,5%. Hosili faol harorat yigʻindisi 32003700*da 150—153 kunda, avgust oxiri — sentyabrning 1-yarmida pishib yetiladi. Hosiddorligi 80—120 s/ga. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi, konserva qilinadi. Uzoqjoylarga yuborishga chidamli.
Shuturkat

**Shuturkat**, Ushturkat - Choch (Toshkent) viloyati hududida qad koʻtargan oʻrta asrlar (6—8, 9—13-asrlar boshlari)ga mansub savdo shahri xarobalari va arxeologiya yodgorligi. Sh. xarobalari Eski Toshkentda Chirchiq daryosining oʻng sohilida "Paxta" temir yoʻl bekati yaqinida yastangan. Maydoni ilk oʻrta (6—8) asrlarda taxminan 20 ga, 9— 13-asr boshlarida esa qariyb 200 ga ga teng boʻlgan. Xarobaning bir qismini Chirchiq daryosi va Kurkulduk suvi yuvib ketgan. Sh. yodgorligi 1934-yilda G.V. Grigoryev tomonidan oʻrganilgan.

SH. toponimi "Tuyadek katta", "Tuya karvoni choʻkadigan ulkan shahar" maʼnolarini anglatgan. 10-asr arab geografi Ibn Havqalning yozishicha, Sh. Shosh viloyatida uning poytaxti Binkatdan keyin 3-oʻrinni egallagan. Ayrim maʼlumotlarga qaraganda uning xarobalari Chirchiq daryosining oʻng sohilida daryo kechuvidan yuqoriroqda joylashgan. Uning hududi sohil boʻylab qariyb 8 chaqirim (1 chaqirim — 1,06&nbsp;km) gʻarbga, dasht tomon 2—3 chaqirimga choʻzilgan. Muqaddasiyning taʼriflashicha, shahar istehkomli boʻlib, unda usti tim shaklida yopilgan bozori boʻlgan. Sh. bilan Binkat oraligʻi bir kunlik yoʻl boʻlib, bu oraligʻda Danfagʻon — 2 farsax, Bonukat (Xudaynkat) — 3 farsax, Bonukatdan Binkatgacha — 2 farsax, shu masofada Zaldikat kabi shaharlar oʻrin olgan. shahridan quyiroqda esa Jinojjat (Chinochkat) shahri qad koʻtargan. Sugʻd va Choch karvon yoʻli ustida barpo etilgan Sh. bu 2 mintaqalararo savdoda karvonlar toʻxtaladigan yirik savdo maskani sifatida muhim ahamiyatga ega tuyakashlar shahri hisoblangan.

Unda koʻplab sopol, shisha idishlar, pishiqgʻishtlar (aksariyati 10—12-asrlarga mansub) va boshqalar buyumlar topilgan.

Abdulahad Muhammadjonov.
Shuursizlik

**Shuursizlik** (huquqda) — aybdorni jinoiy masʼuliyatdan xalos qiladigan ruhiy holat. Ruhiy kasalligi yoki akli zaifligi sababli oʻz harakatlarining mohiyatini tushunmaydigan va oʻzini boshqara olmaydigan fuqaroni sud muomalaga layoqatsiz deb topishi mumkin. Bunday shaxs saylash va saylanish huquqiga ega emas (Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 117-modda). U jiddiy huquqlardan mahrum boʻlmasada, ularni oʻzi amalga oshirolmaydi (Oʻzbekiston Respublikasi FK, 30-modda). Qonunda koʻrsatilgan ijtimoiy xavfli qilmishni Sh. holatida sodir qilgan shaxs surunkali ruhiy kasalligi, ruhiy holati vaqtincha buzilganligi, aqli zaifligi yoki ruhiy kasalligi bois javobgarlikka tortilmaydi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 18-modda; Oʻzbekiston Respublikasi MJK, 20-modda). Mastlik holati hamda giyohvandlik vositalaridan va odamning aqlirodasiga salbiy taʼsir etuvchi turli moddalardan kayflanish holati III. deb hisoblanmaydi va jinoiy javobgarlikdan ozod qilish uchun asos boʻlmaydi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 19-modda).

SH. holatida ijtimoiy xavfli harakat (harakatsizlik) sodir etgan, shuningdek, jinoyat ishi boʻyicha hukm chiqarulgunga qadar Sh. holatiga duchor boʻlganlarga jazo choralari qoʻllanilmaydi. Sud ajrimi asosida davolash uchun ularga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari belgilanishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 67, 9196-moddalar; JPK, 565—581 moddalar).