Oʻzbekiston va Afgʻoniston chegarasi

**Oʻzbekiston va Afgʻoniston chegarasi** Oʻzbekistonning tashqi chegaralaridan eng qisqasi boʻlib,  va Turkmaniston bilan chegaradosh chorrahadan Amudaryo boʻylab Tojikiston bilan chegaradosh tutashuvgacha oʻtadi.

## Tavsif
Butun chegara qismi Amudaryoning tubi boʻylab gʻarbdagi Turkmaniston chegarasi bilan tutashuvidan to sharqdagi Tojikiston chegara tutashuvigacha oʻtadi. Chegara Oʻzbekiston tomonidan avtomobil va temir yoʻl boʻylab oʻtadi va Oʻzbekistonning Termiz shahridan sharqda asosiy nazorat punkti joylashgan.

Oʻzbekiston davlati chegara boʻylab ikkita darajadagi toʻsiqdan iborat toʻsiq qurdi: biri tikanli simdan, ikkinchisi esa balandroq, elektr toki (380 volt) oʻrnatilgan tikanli simdan, minalar va qurollangan oʻzbek askarlaridan iborat patrul hizmat faoliyatini olib boradi.

## Tarixi
Chegara sobiq Sovet Ittifoqi va Afgʻoniston oʻrtasidagi chegaradan meros boʻlib oʻtgan boʻlib, u asosan 19-asrda Buyuk Oʻyin deb nomlanuvchi Markaziy Osiyo borasidagi Angliya-Rossiya raqobati davrida hozirgi koʻrinishini olgan. Rossiya imperiyasi Xiva xonligi va Buxoro amirligini, Britaniya imperiyasi esa Britaniya Hindistonini nazorat qilgandan so‘ng, ikki davlat Afg‘onistonni o‘zlari oʻrtasida mustaqil bufer davlat sifatida saqlashga kelishib oldilar.

1873-yilda Buyuk Britaniya va Rossiya chegara matni boʻyicha kelishib oldilar: Amudaryo Xvaja Salar qishlogʻidan sharqqa Zorku koʻligacha boʻlgan chegara deb eʼlon qilindi, Vaxon yoʻlagi esa Afgʻonistonda qoladi. Chegaraning gʻarbiy qismi (yaʼni zamonaviy afgʻon-turkman chegarasining katta qismi) chegara komissiyasi tomonidan keyinroq belgilanishi kerak edi.

1880-yillarning boshlarida ruslar chegarani hozirgi Turkmanistonga kengaytirgach, keskinlik kuchaydi, bu esa Afgʻoniston tomonidan daʼvo qilingan Panjd hodisasi (hozirgi Turkmanistonning Sandykachi yaqinida) bilan inqirozga olib keldi. Muhokamalar vaziyatni tinchlantirdi va Angliya-Rossiya qoʻshma chegara komissiyasi 1885-88-yillardagi kabi chegarani demarkatsiya qildi. Xoja Salar qishlogʻini endi aniqlab boʻlmagani uchun chegara Afgʻonistonning Xamiab shahri yaqinidagi Amudaryoga toʻgʻri kelishi kerak.

1921-yilda Sovet-Afgʻon shartnomasi imzolandi, unga koʻra Rossiya „adolat va oʻz aholisining oʻz taqdirini oʻzi belgilash tamoyillariga rioya qilgan holda, oʻtgan asrda ikkinchisiga tegishli boʻlgan chegara hududlarini Afgʻonistonga berishga“ rozi boʻldi. Biroq, bu shartnoma hech qachon amalga oshirilmadi va 1946-yilgi Chegara shartnomasi bilan bekor qilindi, u daryo orollari bilan chegarani saqlab qoldi, keyinchalik qoʻshma komissiya tomonidan taqsimlandi.

1979-yilda 40-armiyaning sovet qoʻshinlari Afgʻonistondagi sovet urushi doirasida Mozori Sharif va Kobulga yoʻlda bir qator pontonlar orqali Termiz chegarasini kesib oʻtdi. Keyinchalik ular 1982-yilda rasman ochilgan Doʻstlik koʻprigini qurdilar, biroq uning strategik ahamiyati uni mujohid isyonchilar nishoniga aylantirishga olib keldi. Sovet armiyasi 1989-yilda koʻprik orqali Afgʻonistonni tark etdi.

Koʻprik 1997-yildan 2001-yilgacha Oʻzbekiston hukumati Tolibon Afgʻonistonda qoʻzgʻolon qilishi natijasida chegara atrofida notinchlikni oldini olish uchun chegarani yopilgan, keyin esa 2001-yilda boshlangan Afgʻoniston urushi tugaganidan keyin insonparvarlik yordamini koʻrsatish uchun qayta ochilgan. 2018-yil holatiga koʻra, bu Oʻzbekiston va Afgʻoniston oʻrtasidagi yagona qatʼiy oʻtish joyi boʻlib qolmoqda.

## Chegaradan oʻtish joylari

* Hayraton (Afgʻoniston) — Termiz (Oʻzbekiston) (temir yoʻl va avtomobil transporti, shuningdek qarang: Afgʻoniston-Oʻzbekiston doʻstlik koʻprigi).

## Chegara yaqinidagi aholi punktlari

### Afgʻoniston

* Dali
* Qaldar va uning yonidagi qishloq Tazraq, Afgʻoniston
* Hayraton

### Oʻzbekiston

* Termiz

## Yana qarang

* Afgʻoniston-Oʻzbekiston munosabatlari

## Manbalar