open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yaxshilik va yomonlik

**Yaxshilik va yomonlik** – axloqshunoslik fanining juft tushunchasi. Odamlarning xatti-harakatlariga, ijtimoiy hodisalarga berilgan ijobiy yoki salbiy bahoni ifodalaydi.

Yaxshilik – eng muhim fazilat boʻlib, inson faoliyatining asl va azaliy mohiyatini anglatadi. U insonga kuchli ruhiy lazzat bagʻishlashi barobarida, uni shaxsga aylantiradigan haqiqiy baxtga olib boradi. Shuning uchun ham „ezgu (yaxshi) fikr“, „ezgu (yaxshi) soʻz“, „ezgu (yaxshi) amal“ tushunchalari Avestodan tortib, barcha muqaddas kitoblarda yetakchi oʻrin egallagan. Yaxshilik insonning axloqiy va amaliy faoliyatida yuzaga chiqib, unda kamtarlik, ochiqkoʻngillilik, mardlik, halollik, insoflilik, adolat, rostgoʻylik kabi fazilatlar mujassam boʻladi.

Yomonlik – yaxshilikning ziddi, shaxs va jamiyat taraqqiyotiga toʻsqinlik qiluvchi illat. Yolgʻonchilik, pastkashlik, munofikdik, behayolik, rahmsizlik, nomardlik, xiyonat kabi tushunchalarda namoyon boʻladi. Diniy nuqtai nazardan yaxshilik ilohiy inoyat, yomonlik esa insondagi shaytoniy va hayvoniy xislatlarning ifodasi tarzida talqin qilinadi; yaxshilik ham, yomonlik ham insonning ixtiyor erkinligidan qay darajada foydalanishining oqibati sanaladi.

Qurʼonda yaxshilik qilish insonning tabiiy burchi ekani, Alloh insonga oʻzining neʼmatlari bilan ehson qilganidek, inson ham boshqalarga yaxshilik qilishi lozimligi taʼkidlanadi. Musulmonlar tasavvuriga koʻra, odamlar bu dunyodagi yaxshi ishlari uchun narigi dunyoda mukofotini oladi, yaʼni huzur-halovatga muyassar boʻladi, yomon ishlari uchun doʻzax azobiga duchor etiladi. Qurʼonda bu haqida quyidagicha oyat kelgan:

Keyingi davrlarda yaxshilik va yomonlik inson oʻz manfaatlarini himoya qilishda toʻgʻri yoki notoʻgʻri yoʻl tutishi natijasida yuzaga keladi, degan fikr oʻrtaga tashlandi. Mutafakkirlar yomonlikni inson hayotidan chiqarib tashlash uchun uni vujudga keltiruvchi ijtimoiy sharoitni yoʻq qilish zarur deb taʼlim beradi. Yaxshilik va yomonlik tushunchalari inson faoliyatini baholash xususiyatiga ega: uni insonning ulugʻligi yoki tubanligini oʻlchaydigan muqaddas taroziga oʻxshatish mumkin. Inson shaxsidagi yutuq va kamchiliklar, jamiyatning takomilga erishgan yoki erishmagani shu mezonlar bilan oʻlchanadi. Qaysi jamiyatda yaxshilik koʻpayib, yomonlik kamayib borsa, oʻsha jamiyat axloqiy yuksaklikka, farovonlikka, taraqqiyotga tezroq erishadi; shaxsiy munosabatlarda xiyonat, gʻazab, kibr, hasad, qasd, munofiqlik kabi illatlar asta-sekin yoʻqolib, xushxulqlik, shirinsuxanlik, halollik, bagʻrikenglik singari fazilatlar koʻproq oʻrin egallab boradi, natijada jamiyatda yaxshilikning ustuvor boʻlishiga olib keladi.

## Manbalar


## Havolalar
Yashar kamol

**Yashar kamol** (taxallusi; asl nomi Kamol Sodiq Goʻkchali) (1922, Adana shahri yaqinidagi Xamite Goʻkchali qishlogʻi) — turk shoiri va yozuvchisi. 20-asr turk adabiyotining yirik namoyandasi. Birinchi hikoyalar toʻplami — "Jazirama" (1952). Asarlarida demokratik tendensiya kuchli. Boylik va qashshoqlik oʻrtasidagi kurash Ya.K. asarlarining asosiy yoʻnalishini tashkil etadi. "Togʻlar afsonasi" (1973) romantik qissasi folklor taʼsirida yuzaga kelgan. Asarda oʻtmishdagi Turkiya hayoti, odamlarning bir-biriga munosabati, axloqiy urf-odatlar mahorat bilan aks ettirilgan.

YA.K. ijodining boshlangʻich davri sheʼrlar, ocherklar yozish bilan boshlangan boʻlsa ham, unga yozuvchi sifatida romanlari, ayniqsa, 3 jildli "Inja Mamad" asari (1955, 1969, 1984) shuhrat keltirgan. "Asosiy tayanch" (1960), "Yer — temir, osmon—mis" (1963), "Soʻnmas olov" (1969), "Temirchilar rastasi", (1974), "Chakirjalik Efe", (1972), "Ilonni oʻldirsalar" (1976), "Ollohning sinovlari" (1978), "Tepalikdagi anor daraxti" (1982) kabi roman va qissalar muallifi.
Yashil suvoʻtlar

**Yashil suvoʻtlar** — tuban oʻsimliklar boʻlimi (tipi). Hujayrasida yashil xlorofill mavjud. Yashil suvoʻtlarda yuksak oʻsimliklar tarkibidagi kabi pigmentlar bor. Bir hujayrali, kolonial va koʻp hujayrali, baʼzilari hujayrasiz tuzilishga ega. Hujayrasiz bir yadroli yoki kamdan-kam koʻp yadroli, sellyuloza qobiq bilan oʻralgan. Xromatoforalar perinoidli, jinssiz, jinsiy va vegetativ koʻpayadi. Koʻpayish organlari vazifasini vegetativ hujayralar bajaradi. Yashil suvoʻtlar chin-yashil suvoʻtlar va konʼyugatlar kenja boʻlimiga ajratiladi. Yashil suvoʻtlar ning 360 turkumi, 5700 turi maʼlum. Asosan, chuchuk suvlarda va dengizlarda tarqalgan.
Yashilkoʻl

**Yashilkoʻl** — Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatidagi koʻl. Panj daryosi havzasida, Shim. Alichur va Janubiy Alichur tizmalari orasida. Gʻunt (Alichur) daryosida, 3734 m balandlikda joylashgan. Uzunligi 24,2&nbsp;km, eng keng joyi 3,7&nbsp;km, mayd. 35,6&nbsp;km². Oʻrtacha chuq. 12,5 m, eng chuqur joyi 50,2 m. Koʻlga 7 ta soy quyiladi. Ulardan eng yiriklari: SuuluTagarkati, Katta Bakchigir (jan. sohilida), Katta Marjanoy va Kichik Marjanoy (shim. sohilida). Ya. togʻ qulab tushishi va Panj daryosining oʻng irmogʻi Gʻunt daryosi oʻzanining toʻsilib qolishi natijasida hosil boʻlgan. Asosan, qormuzlik suvlaridan toʻyinadi. Suvi tiniq va chuchuk. Suv sathi aprel—avgust oylarida koʻtariladi. Sentabrdan aprel

gacha bir tekisda pasayadi. Noyabr oxiridan may oxirigacha muzlab yotadi. Koʻl suvi yozda 10—13° gacha isiydi.
Yashin (maʼnolari)

**Yashin**:

* Yashin, Komil Yashin (taxallusi; asl nomi Nuʼmonov Komil) (1909.
* Yashin (atmosfera) — atmosferada bulutlar bilan bulutlar yoki bulutlar bilan yer sirti orasida paydo boʻladigan juda kuchli elektr uchquni.
Yashin (atmosfera)

**Yashin** — atmosferada bulutlar bilan bulutlar yoki bulutlar bilan yer sirti orasida paydo boʻladigan juda kuchli elektr uchquni. Momoqaldiroq, bilan birga paydo boʻladi va juda *yorqin yogʻdu* beradi. Amerikalik fizik B. Franklin Ya.ning elektr xususiyatlarini tadqiq qildi. Ya. paydo boʻlishi uchun nisbatan kichik hajmdagi bulutda elektr maydoni hosil boʻlishi zarur. Ya.da elektr energiyasi issiqlik va yorugʻlik energiyasiga aylanadi. Ya. koʻpincha qora yomgʻir bulutlarida, vulkan otiladigan paytda, tornado (quyun) va chang boʻroni mahalida ham paydo boʻladi. Ya., odatda, uzun chiziqsimon boʻlib koʻrinadi. Uzunligi bir necha yuz m dan kam boʻlmaydi. Ya. bir necha bosqichda paydo boʻladi. Birinchi bosqichda elektr maydoni keskin tus oladigan joyda erkin elektronlar yuzaga keltiradigan zarbdor ionlanish jarayoni boshlanadi. Elektronlar elektr maydoni taʼsirida yerga tomon tez yoʻnaladi va qavo atomlari bilan toʻqnashib, ularni ionlashtiradi. Shunday qilib, elektron quyunlar vujudga keladi, ular elektr razryadlari ipi — strimerlarga aylanadi; strimerlar yaxshi oʻtkazgich kanad boʻlib, bir-birlariga qoʻshiladi va yuqori oʻtkazgichli yorqin termoionlashgan kanal Ya. boshi (lider)ga aylanadi. Liderning yer yuzasiga harakati bir necha oʻn m lik pogʻonalar holida ~5107m/sek tezlikda boʻladi, shundan keyin uning harakati bir necha oʻn mk sek ga toʻxtaydi, yogʻdusi susayadi; keyingi bosqichda lider yana bir necha oʻn m ga jiladi. Bu vaqtda yorugʻ nurlanish butun oʻtgan bosqichlarini yoritadi; shundan keyin yana toʻxtaydi va yorugʻlik susayadi. Bu jarayonlar liderning yer yuzasigacha boʻlgan 2103m/sek tezlikdagi harakati davomida takrorlanib turadi. Yerga yaqinlashgan sari lider uchidagi maydonda kuch koʻpaya boradi va unga javoban yer ustida koʻtarilib turgan buyumlardan qarshi strimer tashlanadi va lider bilan qoʻshiladi. Oxirgi bosqichda lider iondashtirilgan kanal boʻylab Ya.ning asosiy razryadi harakat qiladi. U juda yorugʻ boʻlib. 10* m/sek tezlikda siljiydi. Asosiy razryad harakat qilgan kanaldagi temperatura 25000° dan ham oshib ketishi mumkin. Ya. kanalining uz. 1 – 10&nbsp;km, diametri bir necha sm boʻladi. Bunday Ya. natijasida yongʻinlar chiqishi mumkin.

Shar shaklidagi Ya. juda katta solishtirma energiyaga ega boʻlib, koʻpincha chiziqli Ya. zarbidan keyin paydo boʻladi. Bu Ya. sekunddan minutgacha mavjud boʻladi va katta xarobalar keltiradigan portlash bilan yoʻqoladi. Ya.lar odamlarning halok boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin.

YA. elektr va radio simlari, elektr st-yalar, mashina va apparatlar uchun ayniqsa xavfli. Ya.ning samolyotga tushishi konstruksiya elementlarini ishdan chiqaradi, radio apparatlari va navigatsiya asboblarini ishdan chiqaradi, ekipaj aʼzolarini koʻr qiladi yoki boshqa shikast yetkazadi. Daraxtga tushgan Ya. uning tagida va yaqinida turgan odamlarni shikastlashi mumkin. Ya.dan muhofazalapish uchun yashin qaytargichparlar foydalaniladi.

## Manbalar
Yashin tezligidagi urush

**Yashin tezligidagi urush** ("blitskrig") (nem. — yashin va — urush dan) — Germaniya harbiy rahbariyati tomonidan 20-asr boshida tuzilgam tez fursatda tugaydigan urush olib borish nazariyasi. Unga koʻra, raqib oʻzining asosiy kuchlarini safarbar etib tegishli pozitsiyalarga joylashtirgunga qadar, kunlar yoxud oylar bilan oʻlchanuvchi vaqt mobaynida gʻalabaga erishiladi. Germaniya bosh shtabining 1 va 2 jahon urushlarida yashin tezligida muvaffaqiyatga erishish rejalari barbod boʻlgan.
Yashin qaytargich

**Yashin qaytargich** — turar joy va sanoat binolari, transport, kommunal xoʻjalik va boshqalarning inshootlarini yashin urishidan saqlaydigan qurilma. Ingichka, uchli metall sterjen koʻrinishidagi elektrod (sterjenli Yashin qaytargich), elektr uzatish liniyalari ustidan tortilgan sim (tros) koʻrinishidagi (trosli Yashin qaytargich) va umumiy qarshiligi 10—20 om dan oshmaydigan puxta yerga ulagichdan iborat. Yashin qaytargich himoya qilinadigan obyekt ustiga oʻrnatidadi. Yashin qaytargichning ishi toj razryadiga asoslangan (qarang: Elektrrazryadi). Atmosferada momaqaldiroq boʻlgan vaqtda hosil boʻladigan kuchli elektr maydon Yashin qaytargichnipg uchila toj razryadni vujudga keltiradi. Bu razryad zaryadlarning bino oldida toʻplanishiga yoʻl qoʻymay, ularni yerga oʻtkazib turadi va binoni yashin zarblaridan saqlaydi.

Yakka sterjenli Yashin qaytargichning himoya zonasi (taʼsir loirasi) shakli boʻyicha choʻqqisida 45° burchak tashkil etadigan konusga yaqin, yakka trosli Yashin qaytargichda himoya zonasi qirralari tros vazifasini oʻtovchi uch qirrali prizma shaqtida boʻladi (rasmga q). Elektr st-yalarida yashin tokini yerga oʻtkazib yuborish uchun yerga ulagich simdan foydalaniladi. Tunukasi yerga ulangan tunuka tomli binolar, markaziy suv bilan isitiladigan, vodoprovod va yer ostidan elektr oʻtkazilgan binolar *yashindan* yetarlicha saqlangan boʻladi va ularga maxsus Yashin qaytargich oʻrnatilmaydi. Ichida portlash xavfini vujudga keltiradigan aralashmalar, chang, bugʻ, gazlar hosil boʻladigan binolarni himoya qilish uchun Yashin qaytargich binolardan nariroqqa oʻrnatiladi. Shunda binolarning barcha qismlari Yashin qaytargichning taʼsir doirasida boʻladi.

## Manbalar
Yashirin jabralilar

**Yashirin jabralilar**, ulkan salamandralar aye) — dumli suvda va quruqlikda yashovchilar oilasi. Tuban tuzilgan ikkilamchi suv hayvonlari, hozirgi suvda va quruqlikda yashovchilarning eng yirigi. Gavdasining uzunligi 1,8 m va undan uzunroq, vazni 65 kg gacha. Tanasi yassi, boshi katta va yapaloq, ogʻzi keng. Koʻzlari juda kichik, qovoqsiz. Oldingi oyoqlarida 4 ta, keyingisida 5 tadan barmoq bor. Dumi uzun, 2 yondan siqilgan, eshkaksimon. Voyaga yetgan davrida 2—4 jabra yoyi boʻladi, lekin jabralari boʻlmaydi. 2 urugʻi va 3 turi bor. Sharqiy Xitoy, Yaponiya, Shimoliy Amerikaning jan.sharqiy qismida tarqalgan. Doimiy daryolar, togʻ soylarida, qirgʻoq yaqinidagi toshlar ostida yoki pana joylarda yashirin yashaydi. Qirgʻoqqa faqat yomgʻir yoqqanida chiqadi. Suvda va quruqlikda yashovchilar, baliqlar va suv umurtqasizlari bilan oziqlanadi. Urugʻlanishi tashqi. Urgʻochisi suv ostidagi uyaga 450 taga yaqin tuxum qoʻyadi, erkagi ularni qoʻriqlaydi. Goʻshti yeyiladi va doridarmon oʻrnida foydalaniladi. Shuning uchun ular deyarli qirib yuborilgan. Xitoy ulkan salamandrasi, Yapon ulkan salamandrasi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Yashpal

**Yashpal** (12-mart, 1903, Firoʻzpur — 25-dekabr, 1976, Laknav) — hind yozuvchisi. Hindiy tilida ijod qilgan. Milliy ozodlik harakatida qatnashganligi uchun bir necha bor qamalgan (1932— 38).

## Ijodi
Dastlabki hikoyasi — „Qafasdan qutulish“ (1939, qamoqda yozilgan). Yashpal hikoyalarida mamlakatdagi ijtimoiy nuqsonlar fosh qilingan. Yashpal „Xoin“ (1943), „Bir partiyadagi oʻrtoq“ (1946), „Insoniy qiyofa“ (1949), „Amita“ (1956), „Soxta haqiqat“ (195860), „Oʻn ikki soat“ (1963) kabi qissa va romanlarida hind xalqining mustaqillik yoʻlidagi kurash va yutuqlarini tasvirlagan. Yashpalning dastlabki romani „Xoin“da Ikkinchi jahon urushining boshlaridagi, fashistlar va mustamlakachilarga qarshi kurash kuchayib borayotgan davrdagi Hindiston aks etgan. Uning bosh qahramoni, harbiy gospital vrachi Khanna taqdir taqozosi bilan Samarqandga keladi, sanatoriyda ishlaydi, oʻzbek qizi bilan samimiy doʻstlashadi.

Yashpal pyesa, tanqidiy va publitsistik maqolalar ham yozgan. A.Muxtor, B. Kerboboyev va boshqalarning asarlarini hindiy tiliga tarjima qilgan. Panjob shtati adabiy mukofoti (1956) hamda J. Neru mukofoti laureati (1969). Asarlari koʻplab tillarda, jumladan, oʻzbek tilida nashr etilgan.

## Manbalar
* Kul bosgan choʻgʻlar, T., 1970.

## Adabiyot
* Chauxan Sh., Ocherk istorii literaturi xindi, M., 1960;
* Chelishev Y., Sovremennaya indiyskaya literatura, M., 1981.
Yashtux makoni

**Yashtux makoni** — ilk paleolit davriga oid ibtidoiy odamlar manzilgohi. Suxumi shahri (Abxaziya Respublikasi)dan 3&nbsp;km shim.da joylashgan. 1934-38 yillarda S. N. Zamyatnin tomonidan topib tekshirilgan. 1958 —60-yillarda I.Z. Berdzenishvili va 1961 —65 yillarda I. I. Korobkov tekshirgan. Yashtux makonidan tosh siniklari, nukleuslar,vaza chopqilar, oʻtkir tishli qurollar topilgan. Yashtux makonining madaniy qatlami saqlanmagan.
Yaʼjuj va Maʼjuj

**Yaʼjuj va Maʼjuj** () — iudaizm, xristianlik va islom dinlarida 2 yovvoyi xalqning nomi. Afsonalarda Yaʼjuj va Maʼjujlar uzun boʻyli, keng yagʻrinli, baʼzilarining qulogʻi butun gavdasini qoplab turadigan, qiyomat kuni olamni bosib olib, hammayoqni xarob qiluvchi dahshatli va behisob xalq sifatida tasvirlangan. Qurʼonda Zulqarnayn Yaʼjuj va Maʼjujlar yashaydigan joyga borib, bu xalqlarning yer yuziga yoyilib ketmasligi uchun 2 togʻ oraligʻiga toʻsiq qurdirgani bayon etiladi:

Shunga qaramay ular har kecha toʻsiqni teshib oʻtishga harakat qilganlar, lekin Alloh azonda toʻsiqning teshilgan joyini qaytadan oʻz holiga keltirib qoʻygan. Shu sababli Yaʼjuj va Maʼjujlar toʻsiqni teshib oʻta olmaganlar. Islom rivoyatlariga koʻra, bu xalqlar qiyomat arafasida toʻsiqni teshib oʻtadi, yer yuziga yopirilib, barcha katta daryo va koʻllarning suvini ichib tugatadi, uchragan odamni yanchib, yoʻq qilib yuboradi. Yaʼjuj va Maʼjuj haqida bir qancha hadislar ham kelgan.Yaʼjuj va Maʼjuj haqidagi rivoyat Gog va Magog nomida yahudiy-xristian diniy adabiyotida uchraydi.
## Manbalar

## Havolalalar
*
Yashiq

**Yashiq** — oʻzbek urugʻlaridan biri. Ya. qipchoq qabilasining bir boʻlagi. V.P. Nalivkin oʻzining "Qoʻqon xonligining qisqacha tarixi" asarida Ya. urugʻi ham qipchoq qabilasining yettiqashqa va choʻtqora urugʻlari kabi Qoʻqon xonligida tarqalganligini qayd etgan. Fargʻona viloyati baʼzi qishloqlarida toponim sifatida saqlanib qolgan.
Yashma

**Yashma** (arab.) — kremniyli choʻkindi togʻ jinsi. Asosan, xalsedon hamda tarkibida kalsiy karbonatlari va giltuproq aralashmasi boʻlgan kvarsning mikroskopik donalaridan tashkil topgan. Ya.ning kelib chiqishi metasomatizm jarayoni va kremniyli choʻkindilarning metamorfik oʻzgarish jarayoni bilan bogʻliq. Tarkibiga koʻra: kvarsli asl Ya.; kvarsli, kvarsxalsedonli yashmoidlar; kvarsdala shpatli Ya. koʻrinishl i jinslarga boʻlinadi. Rangi sariq, qizil, yashil, kulrang. Koʻpincha toʻlqinli, dogʻ va yoʻlyoʻl koʻrinishdagi turfa rangda uchraydi. Qattiqligi 5,5—7; yaxshi silliqlanish xususiyatiga ega. Shaffof emas. Teksturasi boʻyicha yaxlit, yoʻlyoʻl, sferoid shakllilarga ajratiladi. Ayniqsa, turli rangli tasvir (peyzaj) koʻrinishidagi turlari qimmatli hisoblanadi. Ya. qatlam va linza koʻrinishida boʻlib, qavatlarning qalinligi oʻnlab va yuzlab metr boʻladi. Ya. Oʻzbekiston, Rossiya (Ural, Oltoy), Ukraina va boshqalar joylarda uchraydi. Ya.ning yaxshi silliqlanadigan turlari qadimiydan bezak toshi sifatida ishlatilgan. Hoz. vaqtda bezak toshi, qoplama sifatida hamda zargarlik buyumlari ishlab chiqarishda va texnik maqsadlarda ishlatiladi.
Yaʼqub Ibn Lays As-Saffor

**Yaʼqub Ibn Lays As-Saffor** (? 879) — Safforiylar sulolasi va davlati asoschisi. Seyistondagi Karnin qishlogʻida tugʻilgan. Yoshligida Zaranj shahriga kelib, misgarga shogird tushgan (saffor laqabi shundan, Gardizishsht yozishicha, Ya.ibn L. dastlab miskar, soʻng ukasi Amir ibn Lays bilan yoʻl toʻsar qaroqchi boʻlgan. Keyinchalik Bust shahrining sarhangi, xaylboshi (harbiy otryad boshligʻi), nihoyat — Seyiston amiri boʻlgan (861 yil 22 mart). Xorijiylarta qarshi kurashda faol qatnashgan. Yaʼqub Ibn Lays Xurosonga egalik qilish uchun tohiriylar bilan kurash olib borgan. Hirot va Bushang (867), Kermon va Fors viloyatini (869), Kobul va Bomiyon (870)ni bosib oladi. 871 yil xalifaunga Toxaristondagi Balxni inʼom etadi. 873-yil avgustda Nishopurni egallab Tohiriylar davlatiga barham bergan. Arab xalifasi Xuroson noibligini unga topshirishga majbur boʻlgan. 876-yil Yaʼqub Ibn Lays katta qoʻshin bilan Bagʻdodga yurish qilgan, biroq xalifa qoʻshinidan yengilib orqaga qaytgan. Uning vafotidan soʻng taxtga ukasi Amr ibn Lays oʻtirgan.

Ad.:Bartold V.V., Sochineniya, t. 7, M., 1971.

Mahfuza Atmova.
Miopiya

**Yaqindan koʻrish**, miopiya - koʻrish nuqsoni; bunda yaqindagi narsalar yaxshi, uzoqdagilar esa xira koʻrinadi.

## [[Etiologiya]]si
Homiladorlik davrida onaning turli infeksion kasalliklar (gripp va boshqalar), anemiya bilan ogʻrishi; yotib oʻqishga odatlanish, qorongʻida yoki engashib uzoq vaqt koʻzga dam bermay oʻqish va boshqalar yaqindan koʻrishga sabab boʻladi. 

## Patogenezi
Yangi tugʻilgan bolalarda koʻz soqqasi kichkina boʻlib, bola 9—12 yashar boʻlganida u normal shaklni oladi (qarang Koʻz). Baʼzan koʻz soqqasi uzunchoqlashib, qorachiqdan toʻr pardagacha boʻlgan masofa kattalashib ketadi. Bunda uzoqdagi shakllardan keladigan parallel nurlar koʻzdagi toʻr pardaga yetmay, oʻrta yoʻlda sinib, fokusga yigʻiladi, natijada koʻriladigan buyum shakli toʻr pardada aniq aks etmay kishi uzoqni yaxshi koʻrmaydi. 

## Darajalari
Miopiya  uch darajaga boʻlinadi: yengil — 3,0 D gacha, oʻrta — 3,0 D dan 6,0 D gacha va kuchli — 6,0 D dan yuqori.  Miopiya  darajasi koʻzga taqiladigan koʻzoynakning nur sindirish kuchiga qarab aniqlanadi. Taqilgan koʻzoynak shishasi nurlarni sindirishi tufayli koʻrinadigan tasvir toʻr pardaga tushadi.  Miopiya koʻz pardalari (oqsilli, tomirli, toʻr parda) va muskullarini toliqtiradi, ular choʻzilib, koʻzning optik oʻqi uzunlashadi, natijada  miopiya zoʻrayadi, bu koʻzning koʻrish qobiliyatini pasaytiradi.

## Moyil qiluvchi faktorlar
Miopiyaning zoʻrayishiga akkomodatsiya (koʻz gavharining dam qalinlashib, dam yupqalashish qobiliyati)ning taʼsiri katta. Odatda,  miopiya koʻz akkomodatsiyasi susaygan odamlarda koʻproq kuzatiladi, u naslga ham bogʻliq.

## Simptomlari

Miopiyani kamaytirish, uni zoʻraytirmaslik uchun dastlabki belgilariga ahamiyat berish kerak. Masalan, agar oʻquvchi doskadagi yozuvni uzoqdan yaxshi koʻrmasa, kitobni engashib oʻqisa, kino yoki teatrlarda oldingi qatorga oʻtirishga harakat qilsa, tezda koʻz kasalliklari vrachiga murojaat qilishi lozim. Vrach oʻquvchini yaxshilab tekshirgach, lozim topsa, unga koʻzoynak yoki kontaktli linzadan foydalanishni tavsiya etadi.

## Profilaktikasi
Miopiyaning oldini olish uchun koʻz gigiyenasiga amal qilish, koʻzni toliqtirmaslik, uzoq vaqt engashib turmaslik, boshni birdan qattiq egib yubormaslik lozim. Kuchli darajadagi  miopiyada vrach maslahatlariga amal qilish zarur.

## Davolash

## Yana qarang
* Gipermetropiya
* Gʻilaylik

## Manbalar
Yaʼqub Charxiy

**Yaʼqub Charxiy Ibn Usmon Ibn Mahmud Al-Gʻaznaviy** (taxminan 1363, Gʻazna yaqinidagi Charx qishlogʻi — 1447, Chagʻoniyon viloyatining Halgʻatu qishlogʻi) — naqshbandiya tariqatining yirik namoyandasi. 1380-yil Buxoroga kelib, madrasada tahsil oladi va Bahouddin Naqshbandga shogird tushadi. Uning vafotidan soʻng Badaxshonda, keyin esa Chagʻoniyonda yashagan. Ya.Ch. tasavvuf, fiqh, Qurʼon tafsiri boʻyicha 10 dan ortiq asar yozgan (ulardan 7 tasi bizgacha yetib kelgan). "Risolai qudsiya" ("Qudsiy kalimalar haqida risola"), "Risolai abdoliya" ("Abdollar haqida risola"), "Sharhi asmuolloh" ("Alloh ismlarining sharhi"), "Risolai unsiya" ("Doʻstlik haqida risola"), "Kitob ul faroiz" ("Meros haqida kitob"), "Risola dar manoqib va aqoid" ("Manoqib va aqoid haqida risola"), "Muxtasar dar bayoni silsilai naqshbandiya" ("Naqshbandiya suluki haqida qisqacha risola") shular jumlasidandir. Bu asarlarning aksariyati Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi.

## Adabiyot
* Faxriddi n Ali Safiy.Rashahot, T., 2003; Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001; Xoja Ahror Valiyning Markaziy Osiyo tarixi va maʼnaviyatida tutgan oʻrni (Ilmiyamaliy anjuman maʼruzalari tezislari), T., 2004.
Yaʼqubiy

**Yaʼqubiy**, al-Yaʼqubiy, Abul Abbos Ahmad ibn Yaʼqub (? — 897 yoxud 905) — arab tarixchisi va geografi. Bagʻdodda amaldor oilasida tugʻilgan. Armanistonda, soʻngra Xurosonda yashagan. Hindiston boʻylab sayohat qilgan. Misrda qoʻnim topib, u yerdan Magʻribga borgan. Ya.ning "Kitob ul buldon" ("Mamlakatlar kitobi") asari (taxminan 891 yil) oʻsha davr olimlariga maʼlum boʻlgan dunyo mamlakatlari geografiyasiga doir boʻlib koʻp jihatdan oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Ya., shuningdek, "Tarix" asari muallifi boʻlib, asarning 1-qismi Ossuriya, Misr, Yunoniston va qadimiy dunyoning boshqa davlatlari tarixiga oid. 2-qismida — islom dini va Arab xalifaligining 872 yilgacha boʻlgan tarixi bayon etilgan.
Yagʻmo

**Yagʻmo** — turkiy qabilalardan biri.

IX asrning 1-yarmida yagʻmolar uygʻurlar tarkibida boʻlishgan. 840-yil uygʻurlar qirgʻizlar bilan boʻlgan urushda yengilgach, ulardan 15 urugʻ ajralib qarluqlar himoyasi ostiga oʻtgan. *Yagʻmo* — 15 urugʻ birlashmasining turkiycha nomi. X asr boshida yagʻmolarning katta bir qismi Qashqarga — Tyanshanning janubi-sharqiy yon bagʻirlariga, Norin daryosining yuqori oqimidagi hududlarga koʻchib kelib, oʻtroqlashgan.

Yagʻmolar Qoraxoniylar davlatini barpo etishda qarluq, chigil, xalaj kabi qabilalar bilan bir qatorda faol qatnashgan. Yagʻmolarning asosiy qismi XI asrning 1-yarmida qoraxoniylar qoʻshini tarkibida Movarounnahrga kelib joylashgan va keyinchalik yerli xalqlar bilan aralashgan. Ularning bir qismi Zarafshon vodiysida mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

## Adabiyotlar
* Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963; 
* Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
Yagʻnob

**Yagʻnob**, Yagʻnobdaryo — Tojikistonning Sugʻd viloyati Ayniy tumanidagi daryo. Fondaryoning oʻng boshi irmogi. Hisor tizmasining shim. yon bagʻrida, 3400 m balandlikdagi kichik muzlikdan boshlanadi. Zarafshon va Hisor tizmalari oraligʻi boʻylab gʻarbga tomon oqadi va Iskandardaryo bilan qoʻshilib Fondaryoni (Zarafshon havzasi) hosil qiladi. Uzunligi 116&nbsp;km, havzasining mayd. 1660&nbsp;km². Vodiyning yon bagʻirlari tik va pastroq. Ya. muzlik, qor suvlaridan toʻyinadi. Havzasida umumiy mayd. 100,7&nbsp;km²boʻlgan 435 muzlik bor. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi (Takfon qishlogʻi yonida) 33,3 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 41,9 m³/sek. dan 23,9 m³/sek. gacha oʻzgaradi. Ya. loyqa daryo, har 1 m³suvida oʻrta hisobda 300 g loyqa bor. Qishda muzlamaydi, faqat shovush oqishi kuzatiladi. Suvi sugʻorishda foydalaniladi. Toʻlinsuv davri aprel — sentyabr oylarida boʻlib oʻtadi. Ya.ga umumiy uz. 200&nbsp;km dan ortiqroq boʻlgan 80 dan ziyod irmoqchalar quyiladi. Shulardan yiriklari: oʻngdan Hazorchashma, chapdagi irmoqlari Tagobigul, Tagrich, Pindor, Dijikrud.
Yagʻnob tili

**Yagʻnob tili** (Яғнобӣ зивок, Yaɣnobī́ zivók) — eroniy tillarning sharqiy guruhiga mansub va Tojikistondagi Yagʻnob daryosi vodiysida tarqalgan til. Yagʻnob tili qadimiy sugʻd tili lahjalaridan birining rivojlanishi natijasidir. Unda soʻzlashuvchilar 2,5 ming kishiga yaqin. 2 ta asosiy (gʻarbiy va sharqiy) va bir qancha oraliq shevalarga ega. Ular oʻrtasidagi tafovutlar asosan fonetika va qisman morfologiya, leksika sohalarida kuzatiladi.

Lugʻat tarkibi tojikcha oʻzlashmalar va tojik tili orqali kirib kelayotgan boshqa millat soʻzlari bilan boyib bormoqda. Asl yagʻnob soʻzlari bilan oʻzlashmalarning oʻzaro nisbati turli soʻz turkumlarida turlichadir. Masalan, asl yagʻnob soʻzlari feʼl va olmosh turkumlarida koʻproq uchraydi. Yagʻnoblar oʻz hududlaridan tashqarida va tojiklar orasida faqat yagʻnob soʻzlaridan iborat maxfiy tildan foydalanadilar. Oʻz yozuviga ega emas, yozma til sifatida tojik tili qoʻllanadi.

Ad.Xromov A.L., Yagnobskiy yazmk, M., 1972.
Yahyo

**Yahyo** () – Qurʼonda zikri kelgan paygʻambarlardan biri. Bibliyada *[[Ioann Krestitel]]* (choʻqintiruvchi) nomi bilan maʼlum. Zakariyoning oʻgʻli.

## Hayoti
Yahyo yoshligidan ibodatga berilgan, Tavrotdagi hukmlarga astoydil amal qilgan, nihoyatda halim va kamtar boʻlgan. Injildagi mifologiyaga koʻra, Yahyo Isoning yaqin oʻtmishdoshi boʻlgan, Isoni choʻqintirgan. Iso xudoning elchisi ekanini birinchi boʻlib oldindan aytgan, unga ishongan va yordam bergan. Odamlarni Allohning yagonaligiga ishonishga, yolgʻiz Ungagina ibodat qilishga daʼvat etgan.

### Vafoti
Yahyoning shahid boʻlishi haqida bir qancha rivoyat bor. Shulardan birida aytilishicha, u nihoyatda kelishgan, chiroyli boʻlgan. Podshohning xotinlaridan biri uni yaxshi koʻrib qolib, oʻz muhabbatini izhor etadi. Lekin Yahyo ayollarga shahvoniy munosabatda boʻlmasligini aytib, malikaga hech qachon eriga xiyonat etmaslikni nasihat qiladi. Yahyoning bu gapidan jahli chiqqan ayol oʻzining siri oshkor boʻlib qolishidan qoʻrqib podshohdan uni oʻldirishni talab etadi. Yahyo mehrobda ibodat qilib turganida oʻldiriladi. Bu ishga Parvardigorning qahri kelgan, podshohning butun xonadonini yer yutgan.

Damashqdagi „Umaviylar masjidi“da joylashgan Yahyo sagʻanasi musulmonlar ziyoratgohi sanaladi. Yahyoning tasviri rassomlik sanʼati va haykaltaroshlikda keng tarqalgan.

## Manbalar

## Havolalar
Yahudiy yozuvi

**Yahudiy yozuvi** — oromiy yozuviaan kelib chiqqan gʻarbiy som yozuvining bir tarmogʻi; ivrit, idish, ladino (yahudiy ispan) va boshqalar tillarda soʻzlashuvchi qadimiy va hozirgi yahudiylarning yozuvi. "Yahudiy kvadrat yozuvi" (Yozuvning bunday nomlanishi belgi, harflarga kvadrat shaklini berishga intilish bilan bogʻliq) deb ataluvchi bu yozuvda qadimiy yahudiy tilida, shuningdek, ivrit, idish kabi zamonaviy yahudiy tillarida boy diniy, falsafiy, badiiy adabiyot yaratilgan, "Injil"ning Qadimiy ahd qismi yozilgan; u eng kamida mil. av. 3—2-asrlardan beri qoʻllanib keladi. Kvadrat yozuvgacha ham qadimiy yahudiy yozuvi mavjud boʻlib, u mil. av. 11— 5-asrlarda amalda boʻlgan. Bu yozuvning namunalari toshbitiklarda, tangalarda saqlanib qolgan. Lekin qadimiy yahudiy yozuvining yahudiy kvadrat yozuvi bilan biror bir bogʻliqligi yoʻq.

Qad. yahudiy yozuvidan oromiy kvadrat yozuviga oʻtish mil. av. 5-asr oʻrtalaridan boshlangan. Oʻrta asrlarda kvadrat alifboning bir qancha turlari va kursiv shakllari paydo boʻladi. Mazkur alifbolar undosh tovushlarni ifodalovchi 22 harfdan iborat boʻlib, ularda unli tovushlar uchun harflar boʻlmagan. Biroq keyinchalik p, \¥, ] undosh harflari baʼzi unlilarni koʻrsatish uchun ham qoʻllangan, 7—8-asrlarda esa unlilar uchun satr osti va boshqalar diakritik belgilar joriy qilinib, ular Injilda, sheʼriy matnlarda, bolalar kitoblarida, darsliklar va boshqalarda koʻllanadi. Yahudiy harflarining anʼanaviy nomlari qadimiy gʻarbiy som alifbosidagi harflarning nomlaridan kelib chiqqan. Alifbodagi harflar tartibi haqida ham shunday fikrni aytish mumkin. Yahudiy yozuvi oʻngdan chapga qarab yoziladi.

YA.yo. som tillari (qad. yahudiy, oromiy, arab)ga nisbatan qoʻllangandagina oʻz konsonantligini (unli harflar yoʻqligini) saqlab qoladi. Idish, ladino, qaraim (turkiy) tillaridagi Yahudiy yozuvi esa konsonant yozuvdan fonografik yozuvga aylangan. Hozirgi ivritda unlilarni koʻrsatuvchi maxsus belgilar qadimgidan koʻra kengroq qoʻllanadi. Hozirgi Yahudiy yozuvida asosan yevropacha tinish belgilari ishlatiladi.

## Adabiyot
* Tayni drevnix pismen, M., 1976; Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979; Gelb I.Ye., Opnt izucheniya pisma, per. s angl., M., 1982.
Yahudiy podsholigi

**Yahudiy podsholigi** — Isroil-Yahudiy podsholigi parchalanishi (mil. av. taxminan 935 yil) natijasida Janubiy Falastinda barpo etilgan quldorlik davlati. Poytaxti — Quddus shahri Mamlakat iktisodiyotida dehqonchilik bilan bir qatorda chorvachilik ham katta oʻrin egallagan. Pul muomalasining oʻsishi, qishloq jamoasining parchalanishi, yermulklarni zoʻrlik bilan tortib olinishi mulkiy tabaqalanishga olib kelgan. Podsho Iosiya hukmronligi davrida iqtisodiyotda birmuncha yuzaki islohotlar oʻtkazilgan. Xususan, mil. av. 622 yil qarzdorlarning qullik muddatlari 6 yil bilan cheklab qoʻyilgan, biroq unga rioya qilinmagan. Ayni vaqtda qudduslik kohinlar va zodagonlar manfaatini koʻzlab Quddus Yaxvaga sajda qilishning markaziga aylantirilgan. Mil. av. 586 yil Quddus Bobil podshosi Navuxodonosor II tomonidan vayron qilingan; yahudiylarning katta qismi asir qilib olib ketilgan ("Bobil asirligi" iborasi shundan). Axomaniylar shohi Kir //davrida (u mil. av. 538 yil Bobilni zabt etgan edi) Quddus qayta tiklanib, teokratik ibodatxonashahar jamoasi vujudga kelgan. Hokimiyat fors satraplari nazorati ostida boʻlgan yahudiy kohinlari kollegiyasi qoʻlida mujassamlashgan. Mil. av. 3— 2-asrlarda avval misrlik Ptolemeylar, soʻngra suriyalik Salavkiylar hukmronligi ostida boʻlgan. Mil. av. 167 yil Salavkiylar va ularning Yahudiy podsholigidagi tarafdorlari — kohinlar va quldorlarga qarshi qaratilgan Mankaveylar (Xasmoneylar) qoʻzgʻoloni koʻtarilgan. Natijada Iudeya xasmoneylar sulolasi hukmronligi ostida mustaqil boʻlgan. Qoʻshni qabilalar (idumeylar, itureylar va boshqalar) zoʻrlik bilan yahudiylashtirilgan, ijtimoiy ziddiyat kuchaygan. Aleksandr Yannay davrida (mil. av. 103—76 yillar) fuqarolar urushi ayniqsa avjga chiqqan. Mil. av. 63 yil Iudeya ustidan Rim protektoratligi oʻrnatilgan. Mil. 40-yil rimliklar hokimiyatni yangi sulola — Irodlarga topshirganlar. Mil. 6y.da Iudeya Rim prokuratorlari tomonidan boshqariladigan provinsiyaga aylantirilgan; prokuratorlar xalq qoʻzgʻolonlarini ayovsiz bostirganlar. Mil. 66—73y.lardagi Iudeya urushidan soʻng Yahudiy podsholigi uzil-kesil barham topgan.
Yaqiniy

**Yaqiniy** (XV asrning 1-yarmi) — shoir. Navoiyning "Majolis unnafois" asarida qisqa maʼlumot berilgan. Yaqiniyning bizgacha faqat "Oʻq va Yoy" munozarasigina saqlanib qolgan. Bu asar Yusuf Amiriy, Ahmadiy anʼanalarining davomi sifatida maydonga kelgan. Yaqiniy otish musobaqasi maydoniga kirgan otliq yigitning qoʻlidagi oʻq va yelkasidagi yoyni koʻrib, majoz yoʻli bilan oʻq va yoy orasida munozara tarzidagi asar yozishga jazm qilgan. Oʻqni yigit va ayni zamonda toʻgʻrilik, rostgoʻylik timsoli, Yoyni esa qari chol hamda egrilik, xushomadgoʻylik timsoli sifatida koʻrsatgan, egrilikni toʻgʻrilik tilidan fosh etgan. Oʻq toʻgʻri soʻzligi uchun barloslar timsoli boʻlgan Girish (yoyning oʻqni tortuvchi ipi) va tarxoniylar timsoli boʻlgan Zihgir (yoyning ikki cheti)lar tomonidan aldanib, uzoqqa otiladi va Yoy atrofini qurshagan salbiy kuchlar qurboni boʻladi. Shoir: "har kim yoydek egri boʻlsa, bu davr kaj taʼblarining yonlaridan yiroq boʻlmas va har kim oʻqtek rost boʻlub, tuz yursa, Yaqiniydek yiroq tushar..." deya xulosa qilib, oʻz davridagi yuqori tabaqa vakillarini va ularning ikkiyuzlamachi malaylarini tanqid qiladi. Asarning yagona qoʻlyozma nusxasi Britaniya muzeyida saqlanadi.

## Adabiyot
* Oʻzbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 1j., T., 1977; Abduvohidova M., Oʻzbek adabiyotida munozara, T., 1984.
Yaqinlashish

**Yaqinlashish** (matematikada) — biror oʻzgaruvchi miqsorning limiti mavjudligini ifodalaydigan tushuncha. Atrof, masofa tushunchalari aniklanishi mumkin boʻlgan toʻplamning elementlari ketmaketligiga ham "YA." tushunchasi kiritiladi. Matematikaning har bir sohasi (qarang Ehtimollar nazariyasi, Hisoblash matematikasi va boshqalar) da oʻziga xos Ya. tushunchalari oʻrganiladi.
Yahudiy toshi

**Yahudiy toshi**, yozuv graniti — granitning turi boʻlib, unda dala shpati va kvars bir-biriga qoʻshilib, qadimiy yahudiy yozuvini eslatadigan strukturani hosil qiladi. Yahudiy toshi uncha katta boʻlmagan granit massivlarida yoki tomirlarda uchraydi.
Yahudiylar

**Yahudiylar** (oʻzlarini yegudim, idn deb atashadi) — xalq. Umumiy soni 14.8 mln. kishi, jumladan, AQSH da 6 mln. kishiga yaqin, Isroilda 4 mln, Rossiya Federatsiyasida 551 ming kishi (1990-Oʻzbekistonlar oʻrtalari). Ya.ning aksariyati qaysi mamlakatda yashasa, oʻsha mamlakat tilida soʻzlashadi. Ya.ning bir qismi ivrit, idish tili va qoʻshni xalqlar (ispan, arab, fors va boshqalar)ning birmuncha oʻzgartirilgan lahjalarida soʻzlashadi (qarang Yahudiy tili). Chunonchi, mas, Oʻrta Osiyo Ya.i tojik tilida, gruzin Ya.i gruzin tilida, Dogʻiston Ya.i tot tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, iudaistlar. Ya. diasporasida ularni ashkenazi va sefardlarga ajratish udum boʻlgan (Ya.ning madaniyati, iqtisodi haqida q. Isroil).
Oʻ (maʼnolari)

**Oʻ**:

* Oʻ (harf) — oʻzbek lotin alifbosining harfi.
* Oʻ (kirill) — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz ikkinchi harfi.
Oʻgay ona

**Oʻgay ona** — boshqa nikohdan boʻlgan bolaning onasi. Oila qonunchiligida Oʻgay ona bilan oʻgay bola oʻrtasidagi muayyan huquqiy munosabatlar koʻrsatib oʻtilgan. Oʻzbekiston Respublikasi OKga koʻra, Oʻgay onaning tarbiyasida yoki taʼminotida boʻlgan voyaga yetmagan oʻgay  farzand(oʻgʻil va qiz)larning ota-onasi yoʻq boʻlsa yoxud oʻz ota-onasidan yetarli mablagʻ ololmayotgan boʻlsa, ularga taʼminot berish majburiyati Oʻgay ona zimmasiga yuklatilishi mumkin. Oʻz navbatida, oʻgay bolalar zimmasiga ham ular voyaga yetganda shunday majburiyat yuklanishi mumkin. Oʻgay onaga oʻgay farzand(oʻgʻil va qiz)dan aliment undirishni talab qilish huquqini beradigan asosli shartlarga qonun quyidagilarni kiritadi. Oʻgay onaning mehnatga layoqatsizligi (yaʼni umumiy pensiya yoshiga yetganlik yoki 1-, 2-guruh nogironligi, istisno tariqasida — 3-guruh nogironligi), shuningdek, Oʻgay onaning oʻz oʻgay oʻgʻillari yoki oʻgay qizlariga kamida besh yil tarbiya va taʼminot berganligi fakti tasdiqlangan boʻlishi kerak (Oʻzbekiston Respublikasi OKning 127-128-moddalari).
Oʻgay ota

**Oʻgay ota** — boshqa nikohdan boʻlgan bolaning otasi. Oʻgay ota oʻgay bolalar (oʻgil va qizlar)ga nisbatan shaxsiy huquq va majburiyatlarga ega emas. Oʻgay ota va oʻgay bola (oʻgʻil va qizlar) oʻrtasida hech qanday qarindoshlik fakti mavjud emas. Oila qonunchiligiga koʻra, Oʻgay ota va oʻgay bola oʻrtasida mulkiy huquq hamda majburiyatlar vujudga kelishi mumkin. Agar Oʻgay otaning tarbiyasi va taʼminotidagi voyaga yetmagan bolalar ota-onalari boʻlmasa yoki oʻz ota-onalaridan taʼminot uchun yetarli mablagʻ ololmasalar, Oʻgay ota ularga taʼminot berishga majburdir. Oʻz navbatida, oʻgay bolalar oʻzlarini maʼlum davrda tarbiyalagan yoki taʼminlagan Oʻgay ota mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj boʻlib qolgan taqdirda, uni moddiy jihatdan taʼminlashi kerakligi ham qonunda nazarda tutilgan (Oʻzbekiston Respublikasi OK ning 128-moddasi).
Oʻgi begi xonim

**Oʻgi begi xonim** (asl ismi Tagʻayshoh) (? — 1382) — Amir Temurning katta *qizi*. *Onasi* Turmush Ogʻo. Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishicha, Oʻgi begi xonim husn bobida tengi yoʻq, aql-idrokda benazir boʻlgan. Amir Temur bu qizini yaxshi koʻrgan va oʻziga yaqin tutgan. Oʻgi begi xonimni amir Musoning oʻgʻli Muhammadbekka nikoh qilganlar. Oʻgi begi xonim Muhammadbekdan bir oʻgʻil tuqqan, ismi Sulton Husayn Mirzo. 1382-yilda Oʻgi begi xonim bedavo kasallikdan vafot etgan.
Oʻjarlik

**Oʻjarlik** — atrofdagi odamlarning maslahatlari, iltimoslari, koʻrsatmalari va aqliy mushohadalariga qarshilik koʻrsatishdan iborat shaxs illati. Oʻ. odamning oʻz bilganidan qolmaslikda, shaxsiyatparastlarcha intilishida namoyon boʻladi. U gʻazab, jahl, qasos olish, koʻngil ogʻrish tuygʻulari tufayli yuzaga kelishi mumkin. Odamning tashabbuskorlik, mustaqillik xislatlarining qandaydir sabablar taʼsirida poymol qilinishiga nisbatan norozilik ham Oʻ.ni keltirib chiqaradi. Oʻ. odamlar davrasida oʻzini oʻzi tan oldirish, tanitish istagiga hamohang xulq-atvor shakli. Oʻ. koʻpincha jahldor, alamzada, shijoatkor kishilarda yuzaga keladi. Bolalar va oʻsmirlarda Oʻ.ning paydo boʻlishiga asosiy sabab — turmushdagi noqulay shartsharoitlar, tarbiyaviy taʼsirning zaifligi, ularning ehtiyojlarini qondirmaslik, oʻzaro munosabatlarda qoʻpollik, hamiyatiga tegish omillari va boshqalar Ular haqhuquqlarining poymol etilishi, jismoniy va aqliy kamoloti kamsitilishi Oʻ. sari yetaklaydi. Oʻsmirlarning koʻpincha nooʻrin, asossiz qarorga kelishi feʼlatvorining illatiga aylanib qolish xavfini tugʻdiradi. Oʻ.ni bartaraf etishni shaxsning oʻzi anglab yetsa ijobiy oʻzgarish, illatni yoʻqotish imkoni yuzaga keladi.
Oʻzan

**Oʻzan** – daryo vodiysining eng past, suv oqadigan, hatto suv qaytish davrida ham oqim boʻladigan qismi. Katta daryolar oʻzanning eni bir necha kilometrga yetishi mumkin. Togʻlarda oʻzan koʻpincha toʻgʻri, qirgʻoqlari tik boʻladi, tekisliklarda esa ilon izi, ayrim joylari sayoz boʻlib, suvning yuvishi, choʻkindilar yotqizilishi natijasida shakli (masalan, Oʻzbekistonda Sirdaryo va Amudaryo daryolari oʻzani) oʻzgarib turadi. Qurgʻoqchil oʻlkalarda yilning koʻp qismida qurib yotadigan mavsumiy oʻzanlar ham boʻladi.

## Manbalar


## Havolalar
Oʻzak

**Oʻzak**, **asos** — soʻzning asl maʼnosini bildirib, boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan, mustaqil holda leksik maʼno bildiradigan eng kichik qism. Soʻzga turlicha affikslar qoʻshilib kelganda ham, oʻzakning maʼnosi yoʻqolmaydi, undan yasalgan soʻzlarning maʼnosi ana shu maʼno bilan bogʻlangan boʻladi. Masalan, *bilimdonlik* soʻzi *lik* affiksi orqali *bilimdon* soʻzidan yasalgan; *bilimdon* soʻzi *bilim* soʻziga *don* affiksini qoʻshish bilan yasalgan, *bilim* soʻzi *bil* soʻziga *im* affiksini qoʻshish bilan yasalgan. *Bil* soʻzi esa U. soʻz boʻlib, bilim, bilimdon, bilimdonlik soʻzlarining yasalishi uchun asos boʻlgan.

## Manbalar
Turgut Özal

**Turgʻut Oʻzal** (1927.13.10, Malatiya, Turkiya, — 1993.17.4, Anqara. Istanbulda dafn etilgan) — Turkiya davlat va siyosat arbobi. 1980—82 yillarda davlat vaziri, 1983—89 yillarda bosh vazir, 1989 yil 9 noyabrdan Turkiya prezidenti. Istanbul texnika universitetini tugatgan (1950); xususiy kompaniyalarda oʻqituvchilik qilgan. "Ona vatan" partiyasini tuzgan. 1983—89 yillarda partiyaning bosh raisi. Oʻ. qatʼiy islohotlar oʻtkazib, iqtisodiyotni taraqqiyot yoʻliga olib chiqdi. Uning ochiq iqtisodiy siyosati natijasida ishlab chiqarish eksportga yoʻnaltirildi, xususiylashtirish boshlandi, erkin tijorat mintaqalari barpo qilindi va Turkiya iqtisodiyoti jadal rivojlana boshladi. Turizm yuqori darajada taraqqiy topdi. Oʻ. 1993 yil 4—7 aprel rasmiy tashrif bilan Oʻzbekistonda boʻlgan. 

## Manbalar
Oʻzaro taʼsir

**Oʻzaro taʼsir** — falsafiy tushuncha. Obʼyektlarning bir-biriga taʼsir etishini, ularning oʻzaro bogʻliqligini va bir obʼyektning boshqa obʼyektni vujudga keltirish jarayonlarini anglatadi. Oʻzaro taʼsir harakat, taraqqiyotning obyektiv va universal shakli boʻlib, har qanday moddiy sistemaning mavjudligi va maʼlum tartibda tuzilishini belgilab beradi.
Oʻzbek davlat sayyor konsert etnografik truppasi

**Oʻzbek davlat sayyor konsert etnografik truppasi** — Oʻzbekistonda ilk professional ashula va raqs ansambli. 1926-yil Oʻzbekiston xalq maorifi komissarligi qoshida M.Qoriyoqubov tashabbusi bilan va uning rahbarligida tashkil etilgan. Unda xalq sanʼati bilimdonlari hamda yosh isteʼdodli sozanda, xonanda va raqqos(a)lari toʻplangan. Ansamblning dastlabki tarkibida Abduqodir naychi Ismoilov, Ahmadjon qoʻshnay Umrzoqov, Usta Olim Komilov, Xaitoxun Qurbonov, T.Jalilov, Mamatbuva hofiz Sattorov, Orif garmon Toshmatov, J.Sultonov, Yusufjon qiziq Shakarjonov, Otaxoʻja Saidxoʻjayev, Muhammad Bobohoji, Xuloyberdi, Tamaraxonim, Begimxon va Nurxon Yoʻldoshxoʻjayevalar, Tuhfaxon, Tojixon, Xalchaxon kabilar boʻlgan. Uning repertuaridan xalq lapar va yallalari ("Bilaguzuk", "Chamannor", "Gulyor"), raqslar ("Qarinavo", "Katta oʻyin"), zamonaviy shsr va qoʻshiklar, Yusufjon qiziqning dolzarb mavzudagi hajviyalari. shuningdek, turli sahna tomoshalari (mas. Hamzaning "Yer islohoti" va boshqalar) asosiy oʻrin olgan. Ansambl, shuningdek, oʻzbek mumtoz va xalq musiqa namunalarini targʻib qilgan, "Erk bolalari", "Tuygʻunoy" (Gʻ.Zafariy), "Lolaxon" (K.Yashin) kabi musiqali spektakllarni sahnalashtirgan. 1927-yil Rossiya, Ukraina, Tatariston, Boshqirdiston, Gruziya, Ozarbayjon, Turkmaniston shaharlarida konsertlar berib shuhrat qozongan. 1929-yil may oyida Oʻzbek davlat musiqali eksperimental ansambli nomi berilgan, oktabrda Oʻzbek davlat musiqali teatrita aylantirilgan.
Oʻzbek davlat filarmoniyasi

**Oʻzbek davlat filarmoniyasi** 1936-yilda tashkil topgan (1970-yildan Muhiddin Qoriyoqubov nomida, 1996-yildan „Oʻzbeknavo“ birlashmasi tarkibida), 2000-yildan mazkur tashkilot Muhiddin Qoriyoqubov nomidagi akademik va xalk, badiiy jamoalar direksiyasi deb ataladi. Dastlab tarkibida M. Uzoqov, Yusufjon qiziq, Us t a Olim, Ahmadjon qoʻshnay, Tamaraxonim ansambli, shuningdek, milliy ashula va rake ansambli (1938-yildan Oʻzbek xalk, cholgʻulari orkestri), xor kapellasi, simfonik orkestr (1938), „Dutorchi qizlar ansambli“ (1939), Davlat torli kvarteti (1940) va boshqa, keyinchalik „Xaytarma“ (1950), „Lazgi“, „Zarafshon“, „Kayagim“ (1960), „Shodlik“ (1970) kabi ashula va rake ansambllari faoliyat koʻrsatgan. Ken g tinglovchilar jamoasi (ayniqsa, maktab oʻquvchilari)ning mumtoz musiqa bilan yaqindan tanishtirish maqsadida Oʻzbek F.si tomonidan 1950-yillardan boshlab maʼruzali konsertlar (Ya. Pekker, T. Jumayev, Il. Akbarov, T.Gʻafurbekov va boshqalar), maqom kechalari uyushtirilgan. Mahalliy ijodkorlar bilan birga jahonning yirik sanʼat namoyandalari (E.Rode, G.Ginzburg, L.Oborin, M.Rostropovich va boshqalar), taniqli musiqa jamoalari – AQSH jaz orkestri (B. Gudmen), Rossiya simfonik orkestri (Ye. Svetlanov), chex filarmonik orkestri (K.Ancherl) va boshqalarning konsertlari uyushtirilgan.
Oʻzbek diviziyalari

**Oʻzbek diviziyalari** — Ikkinchi jahon urushi davrida Oʻzbekistonda tuzilgan milliy harbiy qoʻshilmalar. Davlat mudofaa qoʻmitasi 1941-yil 16iyulda "Mudofaa xalq komissarligi va Harbiydengiz floti tizimida zahiralar tayyorlash toʻgʻrisida" qaror qabul qilgan. Shunga binoan, Oʻzbekiston KP (b) MK ning 5plenumida milliy oʻzbek harbiy qoʻshilmalarini tuzish haqidagi masala maxsus koʻrib chiqilgan va tegishli tadbirlar belgilangan. 1941-yil oxiri — 1942-yil martigacha bir necha oʻqchi va otliq askarlar diviziyalari tashkil etilgan. Bu diviziyalar uchun qisqa muddat ichida komandirlar, siyosiy xodimlar, meditsina xodimlari, mexaniklar, sapyorlar va boshqalar toʻplangan. Oʻzbek diviziyalari, asosan, front uchun belgilangan ishlab chiqarish rejasidan oshiqcha tayyorlanayotgan qurolyarogʻ va asbobanjomlar bilan taʼminlangan. Kiyimkechaklarni korxonalar, kzlar, turli artellar tayyorlab bergan. Yangidan tuzilgan Oʻzbek diviziyalari Mudofaa xalq komissarligi ixtiyoriga oʻtkazilgan. Oʻzbek diviziyalari turli frontlarda jasorat koʻrsatgan.
Oʻzbek davlat musiqali teatri

**Oʻzbek davlat musiqali teatri** — Oʻzbekistonda dastabki musiqali teatrlardan. 1929-yil Samarqandda M. Qoriyoqubovning Oʻzbek davlat sayyor konsert etnografik truppasi negizida tashkil topgan (1931-yil Toshkentga koʻchirilgan). Tarkibida K. Yashin, H. Nosirova, B. Mirzayev, B. Fayziyev, Mullaqandovlar, A. Chetvertakov, M. Turgʻunboyeva, I. Oqilov, G. Rahimova kabi sanʼatkorlar faoliyat koʻrsatgan. Repertuar asosini musiqali drama va musiqali komediya ("Halima", "Oʻrtoqlar", "Farhod va Shirin", "Arshin mol olon" kabi)lar, shuningdek, konsert dasturlari tashkil qilgan. 1930-yil Moskvada gastrolda boʻlib, xalq ijodi olimpiadasida muvaffaqqiyatli qatnashgan. Uning ijodiy kuchlari negizida hozirgi Navoiy teatri, Muqimiy teatri tashkil qilingan.
Oʻzbek tili va adabiyoti

**Oʻzbek tili va adabiyoti** — ilmiy-nazariy va ijtimoiy jurnal. Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti nashri. 2 oyda 1-marta chiqadi. 1958-yil Oybek asos solgan. Dastlab 1958—62 yillarda 3 oyda 1-marta "Oʻzbek tili va adabiyoti masalalari" nomi bilan chop etilgan. 1963-yildan hozirgi nomda. Jur. da oʻzbek tili va adabiyoti, folklor sohalarida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar, bahsmunozaralar, shuningdek, adabiyotshunoslik, tilshunoslik va folklorshunoslikka oid nazariy masalalar yoritib boriladi. "Adabiyotshunoslik", "Tilshunoslik", "Folklorshunoslik", "Ilmiyadabiy muloqot", "Muhokama. Munozara", "Tanqid va taqriz", "Ilmiy axborot", "Ilmiy hayot", "Fanimiz zahmatkashlari" ruknlari ostida mumtoz va zamonaviy til va adabiyotni oʻrganishning muhim masalalari, jahon soʻz sanʼatidagi ilgʻor tajriba va tamoyillar, istiqlol davri adabiyotining yetakchi xususiyatlari atroflicha yoritiladi. "Meros" rukni ostida esa oʻzbek mumtoz ilmiy va adabiy merosidan namunalar berib boriladi.

Jur.ga Oybek (1958—68), K.Yashin (1969-1981), A. Hayitmetov (1982-87), B. Nazarov (1987-93), A. Hojiyev (1994—98), T. Mirzayev (1999-yildan) va boshqalar muharrirlik qilgan. Adadi 1500 (2005).
Oʻzbek xalq ijodi

**Oʻzbek xalq ijodi** — oʻzbek xalq badiiy ijodi namunalaridan tuzilgan koʻp jildli nashr turkumi (1964—1990). Turkumning asoschisi Hodi Zarifovdir. Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutining Folklor boʻlimi tomonidan shu institut folklor arxivi materiallari asosida nashrga tayyorlangan. Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida 37 jildi chop etilgan.

„Intizor. Nurali“ (1964), „Murodxon“, „Gulixiromon“, „Dastagul“ (1965), „Goʻroʻgʻlining tugʻilishi“, „Gulnor pari“ (1967), „Gulshanbogʻ“ (1969), „Ergash Jumanbulbul oʻgʻli“ (1971—72), „Tohir va Zuhra“ (1971), „Orzigul“ (1975), „Hasanxon“ (1976), „Alpomish“ (1979), „Xoldorxon“ (1981), „Oysuluv“ (1984), „Balogardon“, „Bahrom va Gulandom“ (1986), „Erali va Sherali“, „Yusuf va Ahmad“ (1987), „Malika ayyor“ (1988), „Nurali“ (1989) kabi jildlarda 65 ta xalq dostoni nashr etilgan boʻlsa, „Suv qizi“, „Oltin olma“ (1966), „Oyjamol“ (1969), „Gulpari“ (1967), „Kulsa – gul, yigʻlasa – dur“ (1983), „Oltin beshik“ (1984), „Zumrad va Qimmat“ (1988), „Luqmoni hakim“ (1990) singari jildlar 400 ga yaqin xalq ertaklarini oʻz ichiga olgan. 

„Latifalar“ (1965, 1967, 1969), „Askiya“ (1970), „Topishmoqlar“ (1981), „Oʻzbek xalq maqollari“ (1989) kabilar shu janrlar materiallaridan tuzilgan. „Gulyor“ (1967), „Oq olma, qizil olma“ (1972), „Sovet davri qoʻshiqlari“ (1983), „Boychechak“ (1984) kabi jildlar xalq qoʻshiqlaridan tashkil topgan.

Koʻp jildlik qatʼiy ilmiy tamoyillar asosida nashrga tayyorlangan boʻlib, unga kiritilgan folklor asarlari bevosita xalq ijodkorlari ogʻzidan yozib olingan. Nashr ilmiy-ommabop xarakterga ega. U keng kitobxonlar ommasiga moʻljallangan. Har bir jildning adadi 60 ming. Rus tilida ushbu nashrdan saylab olingan namunalar asosida „Uzbekskoye narodnoye tvorchestvo“ turkumida 10 ga yaqin kitob chop etilgan.
Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati

**Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati** – haftalik ijtimoiy-adabiy gazeta. Muassislari: Oʻzbekiston madaniyat va sport ishlari vazirligi, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi. 2024-yilning yanvar oyidan „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ gazetasi yopildi. Uning negizida „Jadid“ nomli gazeta chop etila boshlandi.
## Tarixi

Gazetaning ilk soni 1956-yil 4-yanvarda „Oʻzbekiston madaniyati“ nomi bilan haftada ikki marta chiqqan. 1981-yildan beri hozirgi nomda koʻpaytirilgan hajmda (8 bet) chop etiladi.
Gazetaga Odil Yoqubov, M. Muhamedov, R.Fayziy, Vohid Zohidov, Laziz Qayumov, Asqad Muxtor, Sirojiddin Sayyid, O‘ktam Mirzayor, Salim Ashur kabi yozuvchi va shoirlar turli davrlarda muharrirlik qilgan.
Tahririyat manzili Toshkent shahar hokimligi (R. Shoabdurahmonov) Matbuotchilar ko‘chasi, 32-uyda joylashgan.

## Manbalar