Argentina iqtisodiyoti

| balance = −15% (YIMning) (2023 tax.)
| credit = 
| reserves = 
| cianame = Argentina
| spelling = US
}}
**Argentina iqtisodiyoti** – Janubiy Amerikada Braziliyadan keyin ikkinchi yirik milliy iqtisodiyot. Argentina yuqori savodli aholisi, eksportga yoʻnaltirilgan qishloq xoʻjaligi sektori va diversifikatsiyalangan sanoat bazasiga ega rivojlanayotgan mamlakatdir.

Argentina boy tabiiy resurslardan foydalanadi. Argentinaning iqtisodiy koʻrsatkichlari tarixan juda notekis boʻlib, yuqori iqtisodiy oʻsish, ayniqsa XX asr oxiridan boshlab jiddiy tanazzullar bilan almashindi. Bu davrdan boshlab daromadlarning notoʻgʻri taqsimlanishi va qashshoqlik kuchaydi. Yigirmanchi asrning boshlarida Argentina jahon miqyosida aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan YIM darajasi eng yuqori oʻntalikdan biriga ega edi. U Kanada va Avstraliya bilan teng edi va Fransiya va Italiyani ham ortda qoldirdi.

Argentina valyutasi 2018-yilda taxminan 50 foizga pasayib, bir AQSh dollari uchun 38 Argentina pesosidan oshdi. Oʻsha yildan boshlab u Xalqaro valyuta jamgʻarmasining stend-by dasturi ostida. 2019-yilda valyuta yana 25%ga tushdi. 2020-yilda u 90 foizga, 2021-yilda 68 foizga va 2022-yilda yana 52 foizga (20-iyulgacha) kamaydi.

Argentina FTSE Global Equity Index(2018) tomonidan rivojlanayotgan bozor va G-20 ning asosiy iqtisodiyotlaridan biri hisoblanadi. 2021-yilda MCSI uzoq muddatli qattiq kapital nazorati tufayli Argentinani mustaqil bozor sifatida qayta tasnifladi.

## Tarixi
1880-yillarga qadar Argentina tuzlangan goʻsht, jun, teri va teri sanoatiga va valyutaning koʻproq qismini, shuningdek, ichki daromad va daromadlarni ishlab chiqarishga bogʻliq boʻlgan nisbatan izolyatsiya qilingan suv ombori edi. Argentina iqtisodiyoti 1880-yildan keyin chorvachilik va don xomashyosi eksporti hamda Britaniya va Fransiya sarmoyasi hisobiga tez oʻsishni boshladi, bu ellik yillik sezilarli iqtisodiy kengayish va Yevropaga ommaviy immigratsiya davrining boshlanishini belgiladi.

1880-yildan 1905-yilgacha bu kengayish oʻzining eng kuchli davrida YIMning 7,5 baravar oʻsishiga olib keldi, bu har yili oʻrtacha 8%ni tashkil etdi. Rivojlanishning muhim koʻrsatkichlaridan biri, aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot oʻsha davrda Qoʻshma Shtatlardagi oʻrtacha 35%dan 80%gacha koʻtarildi. Keyin oʻsish sezilarli darajada sekinlashdi, 1941-yilga kelib Argentinaning jon boshiga real YIMi AQShnikining yarmini tashkil etdi. Shunday boʻlsa ham, 1890-yildan 1950-yilgacha mamlakatning aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan daromadi Gʻarbiy Yevropanikiga oʻxshash edi; Argentinada daromad sezilarli darajada kamroq teng taqsimlangan boʻlsa-da. Baten va Pelger va Twrdek(2009) tomonidan olib borilgan tadqiqotga koʻra, mualliflar antropometrik qiymatlarni, yaʼni balandlikni real ish haqi bilan solishtiradilar, Argentina yalpi ichki mahsuloti 1870-yildan keyin oʻnlab yillar davomida oʻsdi. Biroq, 1910-yilgacha balandliklar taʼsirlanmagan. Bu, oʻz navbatida, aholi farovonligining oʻsishi ushbu davrda daromadlar kengaygan davrda sodir boʻlmaganidan dalolat beradi.

Buyuk depressiya Argentina yalpi ichki mahsulotining 1929—1932-yillar oraligʻida toʻrtdan biriga qisqarishiga olib keldi. 1930-yillarning oxiriga kelib, qisman import oʻrnini bosish orqali oʻzining yoʻqotilgan oʻrnini tiklagan holda, iqtisodiyot Ikkinchi Jahon urushi davrida (avvalgi jahon urushi natijasida yuzaga kelgan tanazzuldan farqli ravishda) kamtarona oʻsishda davom etdi. Urush importning kamayishi va Argentina eksporti uchun narxlarning oshishiga olib keldi, buning natijasida 1,6 milliard AQSh dollari miqdoridagi umumiy profitsit paydo boʻldi, ularning uchdan bir qismi Roka-Runsiman shartnomasiga binoan Angliya Bankidagi konvertatsiya qilinmaydigan depozitlar sifatida bloklandi. Innovatsion oʻzini-oʻzi moliyalashtirish va davlat kreditlaridan bir xil foyda olgan holda, ishlab chiqarishdagi qoʻshilgan qiymat 1943-yilda birinchi marta qishloq xoʻjaligidan oshib ketdi, 1947-yilga kelib 1milliondan ortiq kishi ish bilan taʼminlandi va import qilinadigan isteʼmol tovarlariga boʻlgan ehtiyojning 40% dan kamayishiga imkon berdi. 1950-yilga kelib 10% ga etdi.

Xuan Peronning populistik maʼmuriyati 1945-yildan 1955-yilgacha Markaziy bank, temir yoʻllar va boshqa strategik sanoat va xizmatlarni milliylashtirdi.1958-yildan keyin rivojlanishning keyingi kuchga kirishi, qisman boʻlsa ham,15yil davom etdi. Inflyatsiya birinchi marta bu davrda surunkali muammoga aylandi (1944-yildan 1974-yilgacha har yili oʻrtacha 26% ni tashkil etdi)ammo u toʻliq „rivojlangan“ boʻlmagan boʻlsa-da, 1932-yildan 1974-yilgacha Argentina iqtisodiyoti deyarli besh baravar (yoki yillik hisobda 3,8%) oʻsdi, aholisi esa atigi ikki baravar koʻpaydi. Shunisi eʼtiborga loyiqki, bu kengayish yaxshi taqsimlangan va shuning uchun Argentina jamiyatida bir qator eʼtiborga molik oʻzgarishlarga olib keldi – ayniqsa Lotin Amerikasida eng katta mutanosib oʻrta sinf(1960-yillarda aholining 40%) va mintaqadagi eng yuqori sinfning rivojlanishi. haq toʻlanadigan, eng kasaba uyushmasi ishchi sinfi.

Biroq, iqtisod harbiy diktatura davrida 1976-yildan 1983-yilgacha va undan keyin bir muncha vaqt pasayib ketdi. Diktaturaning bosh iqtisodchisi Xose Alfredo Martines de Xoz qarz yukini oshirib, sanoat rivojlanishi va ijtimoiy harakatchanlikni toʻxtatib qoʻygan korruptsion, mehnatga qarshi moliyaviy liberallashtirish siyosatini ilgari surdi. 1982-yilga kelib barcha hajmdagi 400 000 dan ortiq kompaniyalar bankrot boʻldi va 1983-yildan 2001-yilgacha neoliberal iqtisodiy siyosat vaziyatni oʻzgartira olmadi.

Rekord tashqi qarz foizlarini toʻlash, soliq toʻlashdan boʻyin tovlash va kapital qochib ketish Argentinani 1975-yildan 1990-yilgacha ogʻir stagflyatsiya bilan, shu jumladan 1989 va 1990-yillarda giperinflyatsiya bilan qamrab olgan toʻlov balansi inqiroziga olib keldi. Bu vaziyatni tuzatishga urinib, iqtisodchi Domingo Kavallo 1991-yilda pesoni AQSh dollariga bogʻladi va pul massasining oʻsishini chekladi. Keyin uning jamoasi savdoni liberallashtirish, tartibga solish va xususiylashtirish yoʻliga oʻtdi. Inflyatsiya bir xonali raqamga tushdi, yalpi ichki mahsulot esa 5 yil ichida uchdan biriga oʻsdi.

### Energiya

Argentinada elektr energiyasi ishlab chiqarish 133,3 mlrd KVt 2013-yilda  Argentinadagi elektr energiyasi sohasi Lotin Amerikasidagi uchinchi yirik energiya bozoridir. U asosan tabiiy gaz (51%), gidroenergetika (28%) va neft (12%) orqali markazlashtirilgan ishlab chiqarishga tayanadi. Vaka Muerta neft konida va boshqa joylarda noanʼanaviy slanets gazi va qattiq neft manbalari boʻyicha hisob-kitoblarga koʻra, dunyodagi uchinchi yirik hisoblanadi. 2017-yilda Argentina tabiiy gaz ishlab chiqarish boʻyicha dunyodagi 18-oʻrinni egalladi (va Lotin Amerikasidagi eng yirik ishlab chiqaruvchi).  2020-yilda mamlakat kunlik  neft qazib olish boʻyicha dunyoda 28-oʻrinni egalladi.

Mamlakatning shamol va quyosh energiyasidan foydalanilmagan katta salohiyatiga qaramay,qayta tiklanadigan energiya manbalaridan yangi texnologiyalar va taqsimlangan energiya ishlab chiqarish deyarli qoʻllanilmaydi.Shamol energiyasi yangi qayta tiklanadigan manbalar orasida eng tez oʻsib borayotgani. Mintaqadagi shamol turbinalari ishlab chiqaradigan yagona mamlakat boʻlgan Argentinada 1994-yildan beri oʻn beshta shamol stansiyasi ishlab chiqilgan.2010-yilda 55 MVt quvvatga ega boʻlgan bu yerda oʻrnatilgan quvvat oʻsha yili boshlangan yangi shamol elektr stansiyalari qurib bitkazilgandan keyin 895 MVtga oshadi. Quyosh energetikasi oʻrnatilgan quyosh quvvatini 6MVt dan 300MVt ga, qayta tiklanadigan energiyaning umumiy quvvatini 625MVt dan 3 000MVt ga oshirish maqsadida ilgari surilmoqda. 2021-yil oxirida Argentina oʻrnatilgan gidroenergetika (11,3 GVt) boʻyicha dunyoda 21-mamlakat, oʻrnatilgan shamol energiyasi (3,2 GVt) boʻyicha dunyoda 26-mamlakat va elektr energiyasi boʻyicha 43-mamlakat boʻldi. oʻrnatilgan quyosh energiyasi(1,0 GVt).

Argentina yirik markazlashtirilgan energiya ishlab chiqarish va uzatish loyihalarini ishga tushirish jarayonida. Ushbu loyihalarning muhim qismi hukumat tomonidan maqsadli jamgʻarmalar orqali moliyalashtiriladi, mustaqil xususiy tashabbus esa cheklangan, chunki u Argentinadagi iqtisodiy inqiroz taʼsiridan hali toʻliq qutulmagan.

1974-yilda uchta yadro reaktorining birinchisi ishga tushirilgan va 2015-yilda atom energiyasi mamlakat energiya ishlab chiqarishining 5%ni ishlab chiqargan.

1990-yillarning boshlarida amalga oshirilgan islohotlar natijasida elektr energiyasi ishlab chiqarish,uzatish va taqsimlash boʻyicha sektor ajratildi. Ishlab chiqarish raqobatbardosh va asosan liberallashgan bozorda sodir boʻladi, bunda ishlab chiqarish quvvatlarining 75% xususiy kommunal xizmatlarga tegishli. Aksincha, uzatish va tarqatish tarmoqlari yuqori darajada tartibga solinadi va ishlab chiqarishga qaraganda ancha past raqobatbardoshdir.

## Infratuzilma

Argentinaning transport infratuzilmasi nisbatan rivojlangan va Lotin Amerikasining qolgan qismiga qaraganda yuqori standartlarga ega. 230 000 dan ortiq km (144 000&nbsp;mil) avtomobil yoʻllari (xususiy qishloq yoʻllari bundan mustasno), shundan 72 000 tasi km (45 000&nbsp;mi) asfaltlangan, va  tez yoʻllar boʻlib, ularning aksariyati xususiylashtirilgan pullik yoʻllardir. Soʻnggi oʻn yil ichida uzunligi uch baravar koʻpaygan koʻp polosali tezyurar yoʻllar endi bir qancha yirik shaharlarni qurilayotgan koʻplab shaharlar bilan bogʻlaydi . Biroq, tezkor yoʻllar hozirda mahalliy transport bilan shugʻullanish uchun etarli emas, 12dan ortiq 2012-yil holatiga koʻra milliy miqyosda million avtotransport vositalari roʻyxatga olingan(mintaqadagi eng yuqori, mutanosib ravishda).

Temir yoʻl tarmogʻining umumiy uzunligi ,garchi tarmoqning eng yuqori choʻqqisida bu koʻrsatkich  edi. Oʻnlab yillar davomida pasayib ketgan xizmat koʻrsatish va yetarli darajada texnik xizmat koʻrsatilmaganidan soʻng,1992-yilda mamlakat temir yoʻllari xususiylashtirilishi va davlat temir yoʻl kompaniyasining parchalanishi natijasida shaharlararo yoʻlovchi tashish xizmatlarining aksariyati toʻxtatildi, minglab kilometrlar esa foydalanilmay qoldi. Katta Buenos-Ayresdan tashqarida hali ham ishlayotgan temir yoʻl liniyalarining koʻpchiligi yuk tashish bilan bogʻliq boʻlib, yiliga 23 million tonnani tashkil etadi . Buenos-Ayres va uning atrofidagi metropoliten temir yoʻl liniyalari qismanBuenos-Ayres metrosiga oson kirishlari va  shaharlararo temir yoʻl tarmogʻi tufayli katta talabga ega boʻlib qoldi. uzunligi taxminan 1,4ni tashkil qiladi kuniga million yoʻlovchi

2015-yil aprel oyida Argentina Senati mutlaq koʻpchilik ovoz bilan Ferrocarriles Argentinosni Nuevos Ferrocarriles Argentinos sifatida qayta yaratgan va mamlakat temir yoʻllarini samarali tarzda qayta milliylashtirgan qonunni qabul qildi. Ushbu harakatdan oldingi yillarda mamlakat temir yoʻllariga davlat tomonidan katta sarmoya kiritildi, yangi harakatlanuvchi tarkiblar sotib olindi, xususiylashtirish ostida yopilgan liniyalar qayta ochildi va Belgrano Cargas yuk operatori kabi kompaniyalar qayta milliylashtirildi. Qayta ochilgan ushbu xizmatlardan baʼzilari Mar del Plataga General Roca temir yoʻli xizmati,Tren a las Nubes sayyohlik poezdi va Buenos-Ayresdan Kordovaga General Mitre temir yoʻli xizmatini hamda yangi xizmatlarga Posadas-Encarnación xalqaro poyezdi kiradi.

## Manbalar

## Havolalar
* Argentina Iqtisodiyot vazirligi 
* Argentina Markaziy banki 
* Argentinaning iqtisodiy tiklanishi: Iqtisodiy va siyosiy tadqiqotlar markazining siyosat tanlovi va oqibatlari
* Argentina iqtisodiy maʼlumotlari
* Argentina savdo statistikasi
* Argentina eksporti, importi, savdo balansi
* Argentina tomonidan qoʻllaniladigan tariflar, ITCning ITC Market Access Map tomonidan taqdim etilgan, bojxona tariflari va bozor talablarining onlayn maʼlumotlar bazasi
* Massachusets texnologiya institutining „Milyard narxlari“ loyihasidan xususiy inflyatsiya maʼlumotlari