open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Choʻponota maqbarasi

**Choʻponota maqbarasi** – Oʻzbekistonning Samarqand shahridagi XV asr meʼmoriy yodgorligi. Bino toʻrtburchak tarhli, toʻrt tomonida eshik oʻrni bor. Bino tashqarisi bezaksiz, faqat gumbazi feruza rangli koshinlar bilan qoplangan. Bino ichi va poygumbaz ganch suvoq qilingan. Choʻponota maqbarasi yopmasi tashqi va ichki gumbazli tuzilishga ega: xonaning gumbazi ravoklarga qoʻyilgan; tashqi gumbaz baland poygumbazga oʻrnatilgan. Bu uslubdagi qurilma Choʻponota maqbarasida ilk bor qoʻllangan boʻlib, keyingi inshootlarda yanada mukammallashtirilgan.

## Tavsifi
Choʻpanota tepaligi Samarqandning shimoli-sharqiy chekkasida, Zarafshon daryosi yaqinida joylashgan. U taxminan 800 gektar maydonni egallaydi va dengiz sathidan 826 m balandlikda. Choʻpon ota tepaligi Samarqanddan 100 metr balandlikda boʻlib, u tufayli shaharning goʻzal manzarasini tomosha qilish mumkin.

Choʻponota tepaligidan arxeologik ishlar davomida balandliklar yonbagʻirlarida bir necha bor turli xil harbiy anjomlar – zirhlar, dubulgʻalar, nayzalar, oʻq uchlari va boshqalar topilgan. Choʻponota gilidan XII asrdan boshlab samarqandliklar issiqqa chidamli idishlar ishlab chiqarishda keng qoʻllangan. Undan tayyorlangan buyumlar samarqandlik hunarmandlarning boshqa kulolchilik buyumlaridan sezilarli farq qiladi. Qurilishda Choʻponota hududidan olingan tuproqdan tayyorlangan gʻisht ishlatilgan. Jumladan, Goʻri Amir maqbarasidagi 14-asr oxiri – 15-asr boshlaridagi inshootlarning poydevori undan qurilgan.

1424—1428-yillarda Ulugʻbek bu yerda oʻsha davrda Sharqdagi eng yirik rasadxonalardan birini qurdirgan.

Ulugʻbekning Koʻhak tepaligida barpo etgan binolari saqlanib qolmagan. 1908-yilda V.L.Vyatkin va 1948-yilda V.A.Shishkinlar tomonidan olib borilgan arxeologik ishlar natijasida faqat rasadxona poydevori va ulkan oʻlchash moslamasi – sekstantning parchasini topish mumkin boʻldi. Ammo 1430—1440-yillarda tepalik ustida qurilgan Choʻponota mozori bugungi kungacha yaxshi saqlanib qolgan. Ulugʻbekning qurdirgan bu binoning asl maqsadi maʼlum emas. Mozordan qadimiy dafn izlari topilmagani bois, ayrim olimlar bu bino mayoq vazifasini oʻtashi mumkin, deb hisoblashadi. Choʻpon otaga sigʻinish bu joyda keyingi davrlarda chorva boqib yurgan choʻponlar tomonidan kelib chiqqan. Choʻponota maqbarasi toʻrtburchak shakldagi inshootdir. Zal va yana ikkita kichik yordamchi xona yon tomonga biriktirilgan. Yuqorisi qoʻsh gumbazli. Maqbara vaqt oʻtishi bilan butunlay parchalanib ketgan sirlangan gʻishtlardan mozaika bilan bezatilgan. Bir paytlar mozor atrofi pishiq gʻishtdan yasalgan panjara bilan oʻralgan boʻlib, uning parchalari hozirgacha saqlanib qolgan. 2011-yilda Choʻpon ota maqbarasida restavratsiya ishlari boshlandi. Hozirda gumbazning epigrafik bezaklari qayta tiklangan, gumbazning oʻzi esa firuza koshinlar bilan qoplangan. Maqbaraga kirish biroz qiyin, chunki u Samarqand radio va televideniye uzatish markazi hududida joylashgan, biroq vaqt oʻtishi bilan mahalliy hokimiyat uni sayyohlik obʼyektlari roʻyxatiga kiritishni rejalashtirmoqda.

## Manbalar

Izohlar
Choʻlyalpiz

**Choʻlyalpiz** () — labguldoshlar oilasi, kiyikoʻtlar turkumiga mansub bir yillik oʻt turi. Poyasi tik, asos qismidan shoxlangan, gullari och sapsar rang, boshoqsimon toʻpgul hosil qiladi. May—iyun oylarida gullab, iyul—avgustda meva tugadi. Choʻllarda, adirlarda, togʻlarning oʻrta mintaqalarida shagʻalli va toshli tuproqlarda oʻsadi. Sugʻorilmaydigan bahorikor ekinlar orasida begona oʻt sifatida uchraydi. Efirmoyli oʻsimlik. Choʻlyalpiz.
Choʻpxina

**Choʻpxina**, yovvoyi xina (Impatiens parviﬂora) — xinadoshlarga mansub bir yillik oʻt. Poyasi tik, boʻgʻinlari yoʻgʻon, uchi shoxlangan, boʻyi 30—50 sm, popuk ildizli, tuksiz, nozik, chiroyli. Barglari oddiy, qisqa bandli, butun, tuxumsimon yoki ellipssimon, chetlari tishli. Gullari sariq, ikki jinsli, mayda, sachok toʻpgul hosil qiladi. Mevasi qalamsimon, boʻyi 15–20&nbsp;mm, koʻp urugʻli. Ch. iyunda gullaydi, iyuldan to sentabrgacha mevalaydi. Togʻ va adirlarning nam va soya yerlarida, qoyalarning yoriqlarida, daraxtlar tagida oʻsadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida voha va bogʻlarda begona oʻt sifatida uchraydi. Ch.dan boʻyoq olinadi.
Choʻr

**Choʻr**, Chur — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

Qad. turk bitiktoshlari, xitoy, sugʻd, arab, fors manbalarida uchraydi. Ch. unvoni, asosan, xoqonlikning gʻarbiy qismidagi "Oʻn oʻq" boshqaruvi tarkibida besh dulu urugʻi va boshqa yirik turkiy urutlar boshliqlariga nisbatan qoʻllangan. Jumladan, ushbu unvon xitoy manbalarida chjo shaklida qayd qilinib, Gʻarbiy Turk xoqonligi boshqaruvida islohot oʻtkazilganligi va Yettisuvdagi Suyab daryosining sharqiy havzasida yashovchi dulu qabilasining beshta urugʻi boshliqlarining har biriga chjo (choʻr) unvoni berilgani aytib oʻtiladi. Ch. unvoni xoqonlik tarkibidagi boshqa oʻlkalar boshqaruvida ham ishlatilib, baʼzan kishi nomlari tarkibida qoʻllangani koʻzga tashlanadi. Tabariyning "Tarix arrasul valmuluk" (9-asr) baʼzi nusxalarida Fargʻona hukmdorining ismi Joʻr (Choʻr) tarzida uchraydi. Yaʼqubiyning "Kitab al-buldon" (9-asr) asarida Fargʻona hukmdorining avlodi tarzida kursatilgan Bilgachoʻr ismidan ham vodiyning boshqaruvida Ch. unvoni qoʻllanganini payqash mumkin. Urxun bitiktoshlarida Koʻlchoʻr, Choʻrtegin, arab manbalarida Xarachur, Alpchur, Altuchur kabi turkiy lashkarboshilar ismi uchraydi.
## Adabiyotlar
* Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar (bir turkum sugʻd hujjatlarining oʻzbek tiliga tarjimasi va izoxlari), T., 1992.
Choʻrtansimonlar

**Choʻrtansimonlar** (Esocidae) -losossimonlar turkumiga mansub baliklar oilasi. 1 urugʻga mansub 5 turi maʼlum. Yer yuzida keng tarqalgan. Qora, Azov, Kaspiy, Orol, Boltiq, Oq, Barens va Oxota dengizlarida ham uchraydi. Boshi katta, tumshugʻi choʻziq, yassi. Ogʻiz boʻshligʻidagi suyaklar va tili mayda tishlar bilan qoplangan. Tangachalari mayda. Tipik vakili odsiy choʻrtan baliq gavdasi 1,5 m gacha, ogʻirligi 35&nbsp;kg dan ortiq. Usti kulrangyashil, kulrangsargʻish yoki qoʻngʻir boʻlib, qorni oq. Koʻndalangiga va uzunasiga oʻtgan yoʻllari va qoramtir xollari bor. Yelka, anal va dum suzgich qanoti qora xolli qoʻngʻir, koʻkrak hamda qorin suzgichi – sargʻishqizil. Koʻllarda, daryolarning tinch oqar va oʻsimlikka boy joylarida yakka yashaydi. Oʻzbekistonda Amudaryo va Sirdaryoda, Aydarkoʻlda uchraydi. 175–215 ming uvildiriq tashlaydi. Erkagi 3–4, urgʻochisi 5 yoshda voyaga yetadi. Yirtkich. Baliq, baqa, suv qushlari va boshqa bilan oziqlanadi. Soni keskin kamayib ketgan.

## Manbalar
Choʻt

**Choʻt** (rus. schyot soʻzidan) — arifmetik hisoblash (qoʻshish va ayirish, boʻlish, koʻpaytirish) uchun ishlatiladigan eng sodda asbob. Birinchi taxta Ch. Rossiyada 16-asrda paydo boʻlgan. 18-asr boshlarida Ch. hozirgi koʻrinishini olgan. Rus Ch.lari sobiq Ittifoq davlatlari hamda Eronda ishlatilgan. Shuningdek, Xitoy Ch.i (suanpan) ham bor, ular Xitoy va Yaponiyada qoʻllangan, Xytoy Ch.i rus Ch.idan ancha ilgari yaratilgan boʻlib, hozirgacha ham oʻzining 5 birlikli sanogʻi bilan qadimiy tuzilishini saqlab qolgan.
Choʻchqa

**Choʻchqa**, **xonaki choʻchqa** — haqiqiy choʻchqasimonlar turkumi (Sus)ra mansub juft tuyoqli hayvon. Xonaki cho'chqalar Yevropa, Oʻrta dengiz va Osiyo toʻngʻizlarinint kenja turi (Sus scrofa)ﬂ aH kelib chiqqan. Yevropa va Osiyo guruhlariga boʻlinadi. Miloddan avvalgi 5—4-asrlarda xonakilashtirilgan. Ozuqa sharoiti, parvarish hamda uzoq va maqsadli seleksiya natijasida jahonda 100 dan ortiq Ch. zotlari chiqarilgan. Eng koʻp boqiladigan zotlar — yirik oq, landras, yirik qora, dyurok, Shimoliy Kavkaz, Ukraina dasht oq choʻchqasi va boshqa cho'chqaning tana tuzilishi qoʻpol, tumshugʻi uzun, uchida harakatlanuvchi xartumi bor. Oyoqlari toʻrt barmoqli, yelini ikki tizimda joylashgan, 14 soʻrgʻichli; tanasi siyrak dagʻal qil bilan qoplangan. Erkagining vazni 250–300&nbsp;kg, urgʻochisi 200–220&nbsp;kg ga boradi. Cho'chqa chorva hayvonlari ichida eng tez yetiluvchi va sermahsul hisoblanadi, 4— 5 oyligida jinsiy yetiladi, 9—10 oyligida qochiriladi. Boʻgʻozlik davri 102—128 kun, yiliga 2-marta bolalaydi va har bolalashida 10 va undan ortiq bola beradi. Cho'chqa bolasining tirik vazni tugʻilganida 1,2 –2&nbsp;kg, ikki oyligida 16–20&nbsp;kg, 6—7 oyligida 90–110&nbsp;kg, 12 oyligida 200&nbsp;kg tosh bosadi. Bir ona cho'chqadan bir yilda 20— 22 bola olish va uni boqish mumkin. Boqilgan cho'chqaning soʻyim goʻsht chi bola olish va uni boqish mumkin. Boqilgan Ch.ning soʻyim goʻsht chiqimi 70—85% ni tashkil etadi. Choʻchqa da ona choʻchqalar 5—6 yil, erkak choʻchqalar 7 yil foydalaniladi. Cho'chqalar tabiiy va sunʼiy usulda qochiriladi. Bir erkak Ch. urugʻi bilan 100 dan koʻproq ona choʻchqalarni sunʼiy urugʻlantirish mumkin. Cho'chqalarni goʻsht uchun (bekon), goʻshtyogʻ uchun va yogʻ uchun boqish usullari mavjud. Cho'chqa goʻshti va yogʻidan turli oziq-ovqat mahsulotlari (bekon, vetchina, kolbasa, dudlangan goʻsht, rulet, koreyka, shpik va boshqalar) tayyorlanadi. Ishlab chikarishda Cho'chqa terisidan oyoq kiyimi, egarjabduklar va boshqa narsalar tayyorlashda foydalaniladi. Dunyoning hamma mamlakatlarida, yirik fermalar va xonadon xoʻjaliklarida boqiladi.

## Yana qarang

* Choʻchqachilik
Choʻngkoy simob koni

**Choʻngkoy simob koni** - Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining Aravon qishlogʻidan 18&nbsp;km jan.gʻarbdagi kon. Janubiy Fargona simobsurma konlari kamarining Qorachatir zonasi sharqiy qismida joylashgan. Choʻngkoy simob konik. 1957-yilda ochilgan. Kon kuyi paleozoyning vulkanogenchoʻkindi togʻ jinslari — diabazli porfirit, tuf, ohaktosh, qumtosh va slanetslardan iborat. Choʻngkoy simob konik. Janubiy Fargʻona yirik tektonik sinigʻi taʼsir zonasida boʻlib, uning serpentinlashgan peridotit tanalari bilan bogʻlangan bir necha tik yotuvchi shoxobchalari yoʻnalishi oʻzgargan bukilmada joylashgan. Bu togʻ jinslari serpentinlashgan peridotitlar bilan chegaradosh yerlarda kuchli gidrotermal oʻzgarishlarga uchrab, ularda rogovik, listvenit kabi metasomatitlar rivojlangan. Ular kondagi asosiy rudalashuv zonalarining koʻrinishi boʻlib, tik va yonmayon joylashgan 3 yirik va bir necha mayda rudalashgan tanalarni tashkil etadi. Ularning qalinligi bir necha m dan 50–60 m gacha, chuq. 1200–1500 m, uz. 100 m dan 1500–2000 m gacha. Rudalar tuzilishi boʻyicha nuqtasimon, tomirlinuqtasimon, yaxlit rudalashuv tarzida rivojlangan. Kon rudalari simob konlarining "magnezialkarbonatkinovarli" (yoki "listvenitli") turiga mansub. Ularda asosiy mineral kinovardan tashqari oz miqdorda antimonit, pirit, millerit, gersdorfit, realgar, norudalardan — kvars, kaltsit, dolomit, dikkit, ankeritlar uchraydi. Konda ikkilamchi oʻzgarishlar, ayniqsa, yer yuziga yaqin qismida kam rivojlanganligi sababli, ikkilamchi simob mineralidan kalomel, tugʻma simob oz uchraydi. Simobning miqdori oʻta oʻzgaruvchan boʻlib, 0,01% dan 1,2% gacha, oʻrtacha 0,16%— 0,40% ni tashkil etadi. Konning kuyi chegarasi anik, belgilanmagan.
Choʻchqachilik

**Choʻchqachilik** — chorvaniyaiknpng choʻchqalarni urchitish, ulardan goʻsht, yogʻ, teri va boshqa mahsulotlar olish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi; choʻchqalar biologiyasi, seleksiyasi, zootexnikasi, xoʻjalik ahamiyatini oʻrganadigan fan.

Choʻchqachilik chorvachilikning juda qad. tarmoqlaridan biri. Shaharlarning yiriklashuvi, aholining goʻsht va boshqa chorvachilik mahsulotlariga boʻlgan ehtiyojlari ortib borishi bilan Choʻchqachilik ham jadal rivojlandi. 18-asrdan Amerikada mahalliy choʻchqa zotlarini bu yerga olib kelingan yunonrim va qad. xitoy zotlari bilan chatishtirib, yangi sermahsul zotlar chiqarildi, tovar Choʻchqachilikdan naslchilik Choʻchqachilik ajralib chiqdi, seleksiya ishlari olib borildi, naslchilik kitoblarini yuritish boshlandi, natijada yorkshirlar, berkshirlar kabi yuqori mahsuldor choʻchqa zotlari yaratildi.

Choʻchqachilik jahondagi deyarli barcha mamlakatlarda goʻsht maqsulotlari yetishtirishda samarali soha hisoblanadi. Jahon boʻyicha choʻchqalar soni 912,7 mln. boshni tashkil etadi (1999); Afrika mamlakatlari (mln. bosh) (27,0), Xitoy (429,1), AQSH (62,2), Braziliya (27,4), Ispaniya (21,6), Rossiya (17,3) va boshqalarda yirik choʻchqachilik fermalari tashkil etilgan. Choʻchqa goʻshti yetishtirishning deyarli yarmi Osiyo mamlakatlari hiseasiga toʻgʻri keladi. ʻ Oʻzbekistonda Choʻchqachilik, asosan, 19-asrning 2yarmida, Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olganidan keyin bu yerga koʻchib kelgan yevropalik aholi orqali paydo boʻldi. 1960-yillarga qadar issiq iqlim noqulayliklariga qaramay, davlat va jamoa xoʻjaliklarining Choʻchqachilik fermalarida va, asosan, rus, ukrain, belorus va boshqa yevropalik aholining shaxsiy xoʻjaliklarida rivojlandi. Rossiya, Ukraina, Kavkazdan sermahsul oq choʻchqa, Ukraina dasht oq choʻchqasi, Shimoliy Kavkaz va landras choʻchqa zotlari keltirildi. Oʻzbekiston chorvachilik institutida Choʻchqachilik boʻlimi tashkil etildi. Choʻchqachilik bilan shugʻullanadigan naslchilik zdlari, xoʻjaliklari va fermalari barpo etildi. 1960—91 yillarda Choʻchqachilik sanoat asosida jadal rivojlantirilgan. Toshkent, Samarqand, Jizzax viloyatlarida ixtisoslashgan Choʻchqachilik komplekslari qurildi, jumladan, 108 ming boshga moʻljallangan "Gʻallaquduq", 54 ming boshga moʻljallangan "Sirgʻali" va "Rassvet" komplekslari ishga tushirildi. 1990-yilda barcha toifadagi xoʻjaliklarda choʻchqalar soni 716 ming boshga yetdi, 47 ming t choʻchqa goʻshti tayyorlandi. 1991-yildan keyin qishloq xoʻjaligida oʻtkazilgan iqtisodiy islohotlar davomida Choʻchqachilik fermalari xususiylashtirildi. Oʻzbekistonda 85,3 ming bosh choʻchqa boqildi, 5 ming t goʻsht tayyorlandi (2003).

Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti choʻchqachilik boʻlimida Choʻchqachilik ishlarini tashkil etish, choʻchqalarni parvarish qilish va ulardan sifatli mahsulot olish kabi mavzular boʻyicha tadk, iqot ishlari olib boriladi. Oliy va maxsus qishloq xoʻjaligi oʻquv yurtlarida Choʻchqachilik fan sifatida oʻqitiladi.

## Yana qarang

* Chorvachilik
* Choʻchqa

## Manbalar
Sh (maʼnolari)

**Sh**:

* Sh (harf) — oʻzbek lotin alifbosining harfi.
* Sh (Kirill) — oʻzbek kirill alifbosining yigirma oltinchi harfi.
Ш (kirill)

**Ш, ш** — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma oltinchi xarfi. Til oldi, sirgʻaluvchi, shovqinli, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Qoʻllanish jihatdan oʻrtacha faol, talaffuz jihatdan esa barqaror undosh: har qanday pozitsiyada xam deyarli bir xil talaffuz etiladi. Soʻzning boshida (shirin, shox, shoʻx), oʻrtasida (mashhur, oshiq, qoshiq) va oxirida (dilkash, kurash, tish) kela oladi. Baʼzan soʻz oʻrtasida juft holda ham uchraydi (pashsha, qashshoq). Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Sh harfi oʻziga xos shakllarda uchraydi.
Shabaka

**Shabaka** — metall buyumlarda panjarasimon bezak yaratish usuli. Zargarlik, kandakorliqda keng tarqalgan. Metall buyumlar va ularning qismlari (qrpqrq, dasta va boshqalar)ni bezashda, zargarlik buyumlari yaratishda kullanadi. Shu usulda yaratilgan buyumlar (mas, Samarqand, Buxoro bilaguzuklari va boshqalar) ham Shabaka deb ataladi.

## Manbalar
Shabaron

**Shabaron**, Shabron (eroncha Shopur nomidan) — 1) Ozarbayjondagi qad. shahar xarobasi. Kuba shahridan 25&nbsp;km jan.sharkda joylashgan. Sosoniylardan Xusrav 1 Anushirvon tomonidan asos solingan (6-asr) Shu nomdagi tarixiy viloyat markazi boʻlgan. Oʻrta asrlarda Shirvon tarkibiga kirgan, ipak savdosining yirik markazi hisoblangan. Shabaron orkali Astraxon — Shemaxa karvon yoʻli oʻtgan. 18-asr boshida turklar tomonidan vayron qilingan; 2) Ozarbayjondagi tarixiy viloyat. Kaspiy dengizining Kavkaz sohilida joylashgan. Mil. av. 7-asrda Shabaron hududida podsho skiflari qabila ittifoqi — Ashguz vujudga kelgan. U Ossuriya qulab, Urartu zaiflashgach, oʻz hukmronligini Sharqiy Zakavkazyening butun qududiga tarqatgan. Mil. 1—2-asrlarda Shabaron Kavkaz massagetlari (mazkutlar) podsholigi tarkibiga kirgan, 4—9-asrlarda Shabaron hududida qad. lezginlarning Xursan knyazligi mavjud boʻlgan; 9-asr oʻrtalaridan Sh.Shirvon tarkibida.

## Manbalar

## Adabiyot
* Minorskiy V.F, Istoriya Shirvana i Derbenda X—XI vv., M., 1963.
Shabboʻy

**Shabboʻy** (Matthiola) — butguldoshlarga mansub bir, ikki va koʻp yillik manzarali oʻsimliklar turkumi. Yevropada, Gʻarbiy va Oʻrta Osiyoda, Shimoliy va Janubiy Afrikada 55 ga yakin turi maʼlum. Madaniy holda oʻsadigan shahrining boʻyi 20—80 sm. Barglari nashtarsimon yoki qatmaqat. Gullari oddiy, shingillarga toʻplangan, qatmaqat, chiroyli, xushboʻy, rangi turlicha. Gulchilikda shahrining qishki va yozgi turlari ekiladi. Yozgi turlarining koʻpgina navlari gulzorlarda yoki tuvaklarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Ayniqsa, oqshomda gullaydigan shahrining (M. bicornis) bir yillik turi kadrlanadi. Urugʻidan koʻpaytiriladi. Urugʻlari fevralda issiqxonalarda ekiladi. May oyida koʻchatlari gulzorlarga oʻtqaziladi. Iyundan — avgustgacha gullaydi.
Shabdor

**Shabdor**, eron sebargasi (Trifolium resupinatum. L.) — sebargadoshlar turkumiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turi, yemxashak ekini (qarang Sebarga).
Shabkoʻrlik

**Shabkoʻrlik** (fors – tun, kecha) — qorongʻida koʻrish qobiliyatining buzilishi. Shabko'rlik koʻpincha tugʻma boʻlib, bolalik va oʻsmirlik davrida asosan oʻgʻil bolalarda kuzatiladi, aksariyat oilaviy-irsiy xususiyatga ega boʻladi. Simptomatik shabko'rlik koʻzning turli organik kasalliklari (glaukoma, koʻruv nervi atrofiyasi, xorioretinit va hokazo) da kasallikning bir belgisi sifatida uchraydi. Funksional shabko'rlik koʻproq ovqat tarkibida A vitamini yetishmasligi yoki boʻlmasligi natijasida paydo boʻladi. Shaharda bemor nim qorongʻi yoki yaxshi yoritilmagan xonalarda, kunning gʻirashira paytlarida va tunda, yorugʻdan qorongʻiga oʻtganda koʻra olmay qoladi (ayni vaqtda yorugʻlikda yaxshi koʻradi). Keyinroq rang ajrata olmaslik alomatlari namoyon boʻladi, asosan, koʻrish maydoni torayib, koʻrish oʻtkirligi ham pasayadi. Shabko'rlikga koʻz toʻr pardasi tayoqcha hujayralari strukturasining organik oʻzgarishlari yoki shu hujayra tarkibiga kiruvchi koʻz purpuri (rodopsin)ning funksional yetishmovchiligi sabab boʻladi. Koʻz purpuri oqsilning A vitamini bilan hosil qilgan kompleksi boʻlib, koʻzning qorongʻilikka moslashuvida muhim ahamiyatga ega. U yorugʻlik taʼsirida (retinin va spetsifik oqsilga) parchalanadi, qorongʻida esa (bevosita A vitamini ishtirokida) tiklanadi va shu bilan tayoqcha hujayralar funksional qobiliyatini tiklaydi. Shabko'rlikga xos alomatlar sezilsa darhol mutaxassis shifokorga koʻrinish lozim.

## Sabablari

* Retinit pigmentosa
* Retina ajratish
* Ba'zi dorilar, masalan, fenotiazinlar
* Oguchi kasalligi
* Patologik ko'z o'ng ko'rinishiko'z yoshida
* Katarakta (periferal kortikal)
* Refraktsiyaviy jarrohlik (LASIK, fotorefraktsiyali kerateektomiya, radial keratotomiya)
* Sorsbyning fundus distrofiyasi (macular degeneratsiya)
* A vitamini yetishmasligi; ko'pincha Xeroftalmika orqali
* Xoroideremiya
* Drakoma
* Ko'rinadigan qar

## Manbalar
Shavvol

**Shavvol** (arab.) — qamariy yil hisobida (oy taqvimida), shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida oʻninchi oyning arabcha nomi; 29 kunga teng.
Choʻgʻlanma lampa

**Choʻgʻlanma lampa** — elektr toki taʼsirida tolasi (simi) choʻgʻlanib nur sochadigan yorugʻlik manbai. Ichidan havosi soʻrilib, choʻgʻlanish jismi (sim) joylangan kolba (lampochka)dan iborat. Baʼzi choʻgʻlanma lampalarning kolbasi tolaning trasi, yaʼni nur sochishini yaxshilash uchun inert gaz bilan toʻldiriladi. Choʻgʻlanma lampaning tolasi spiral, bispiral (ikki spiral) yoki trispiral (uch spiral) tarzida oʻralgan volfram simdan qilinadi. Choʻgʻlanma lampa yonganda tolasi 2500—3300 K gacha qiziydi; nur sochish quvvati 10—35 lm/Vt; xizmat muddati 1000 soatgacha. Dastlabki choʻgʻlanma lampani 1872-yilda Aleksandr Lodigin ixtiro qilgan. 1879-yilda Thomas Edison uni takomillashtirgan. Choʻgʻlanma lampalar xonalar va maydonlarni yoritishda, kinoproyeksion apparatlarda, konlarda, avtomobillarda ishlatiladi.

## Manbalar
Shavkat Buxoriy

**Shavkat Buxoriy** (taxallusi; ismi Muhammad Ishoq) (17-asrning 20y.lari, Buxoro — 1695/1699, Isfahon) — fors-tojik shoiri. Buxoroda tahsil olgan. Sarroflik bilan shugʻullangan. Hirotga kelib, shahar hokimi Safoqulixon Shomlu va uning vaziri Mirzo Saʼduddin xizmatida boʻlgan. Dastlab Nozik taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Sh.B. oʻz davrining yetuk shoiri, hind uslubining namoyandalaridan boʻlgan, nafaqat zamondosh, balki oʻzidan keyingi shoirlarga ham taʼsir koʻrsatgan. Maleho Samarqandiyning "Muzakkir ulashob", Mirzo Muhammad Tohir Nasrobodiyning "Tazkirai Nasrobodiy", Gʻulomalixon Ozod Bilgiromiyning "Xizonai Omira", Shamsiddin Somiyning "Qomus ulaʼlom" tazkiralarida shoir haqida maʼlumot berilib, sheʼrlaridan namunalar keltirilgan. Isfahonda u bilan 7 oy davomida muloqotda boʻlgan Maleho oʻz tazkirasidan oʻrin olgan 202 shoir ichidan faqat Sh.B.ga batafsil va yuksak baho bergan. U anʼanaviy uslubni yangilagan, ohorli va goʻzal fikru tashbexlarni oʻziga xos usudda badiiy yuksak ifodalagan. Anʼanaviy ishq mavzui bilan birga, shoir ijodida tarjimai hol ruhidagi, vatandan va doʻstlardan judolik, dunyo, zamon va odamlardan shikoyat ohangidagi sheʼrlar yetakchilik qiladi. Hayotsevarlik, pandu nasihat va boshqa ham shoir ijodining asosiy xususiyatlaridan hisoblanadi.

Merosining asosiy qismini qasida, gʻazal, qitʼa va ruboiylar tashkil etadi. 6221 baytdan iborat sheʼriy merosi toʻplanib, 1987-yilda Dushanbada nashr qilingan. Devonining nusxalari Toshkent, Dushanba, Moskva, Sankt-Peterburgdagi qoʻlyozma fondlarida saqlanadi.

## Manbalar
* Buxoriylar boʻstoni, T., 1997. Ad..Toʻxsanov Q., Shavkat Buxoriysheriyatining uslubi va badiyati, Samarqand, 1998.
Shavla

**Shavla** — ovqat turi. Shavla tayyorlash uchun goʻsht maydaroq boʻlaklarga boʻlinib, sabzi somoncha shaklida, piyoz parrak -parrak qilib toʻgʻraladi. Qozonga yogʻ solib barcha masalliq xuddi palovning zirvagi kabi qovurilib, 2—3 dona pomidor yoki 2 osh qoshiq tomat qoʻshiladi. Masalliq yaxshi qovurilgach, suv quyib qaynatiladi, tuz va ziravorlar solib taʼmi rostlanadi. Soʻngra yuvib tozalangan guruch solib, kavlab pishiriladi. Agar guruch solinganda suvi kamlik qilsa, yana qaynagan suv qoʻshish mumkin. Suvi tortilib, guruchi bir-biriga qovushgach, taom tayyor hisoblanadi. Tayyor taom olovdan olinib, qopqogʻi yopilgan holda 10—15 min. „dam yediriladi“. shahrining ichak Shavla, -qovurma Shavla, loviya Shavla, oʻrikli (turshakli) Shavla va boshqa xillari mavjud. Shavla parhez taomlar guruhiga kiradi.
Shavqiy

**Shavqiy** (taxallusi; asl ismsharifi Mulla Shamsi mulla Husan oʻgʻli) (1805— qoz. Toʻraqoʻrgʻon tumani — 1889) — shoir, tarixchi. "Devon"ida oʻzbekfors tilidagi sheʼrlari jamlangan boʻlib, ularning asosiy qismini oʻzbek tilidagi sheʼrlari tashkil qiladi. shahrining asarlari mumtoz sheʼriy janrlar: gʻazal, muxammas, masnaviylardan iborat. Shoir asarlari ("Parishonlar", "Bir guli raʼno", ""Zebo", "Ishq sayli" va boshqalar) ning asosiy mavzusi diniytasavvufiy va lirik mazmunda. Shu bilan birga devonda ijtimoiy va tarixiy mavzuga bagʻishlangan muxammas va masnaviylar ham uchraydi. Ularda chor Rossiyasining Turkistonni, xususan, Qoʻqon xonligini bosib olish voqealari sheʼriy misralarda tasvirlangan. Uning muborak haj ziyorati davomidagi taassurotlari aks etgan sheʼriy asarlari 20-asr boshlarida Toshkent litografiyalarida chop etilgan.

"Jomeʼ ulhavodis" ("Hodisalar jamlanmasi"), "Jangnomai Xudoyorxon", "Tarixi Xoʻkand", "Pandnomai Xudoyorxon" kabi tarixiy dostonlari, asosan, 19-asr 2-yarmida Qoʻqon xonligida yuz bergan qipchokdar qoʻzgʻoloni voqealariga bagʻishlangan. Bu dostonlar Xudoyorxon davridagi ijtimoiysiyosiy voqealarni, turli tabaqa vakillarining oʻzaro munosabatlarini oʻrganishda ahamiyatlidir. shahrining "Devoni Shavqiy", "Jomeʼ ulhavodis" asarlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.
Shavqiy Ahmad

**Shavqiy Ahmad** (1868.16.10 Qohira — 1932.14.10) — arab shoiri. "Amir ashshuaro" ("shoirlar amiri") unvonini olgan. Ijodida fransuz klassitsizmi va romantik sheʼriyati taʼsiri seziladi. Parijda "Bulon oʻrmoni" va "Ulugʻ Alibey yoki Mamluklar davlati" (1893) asarlarini nashr ettirgan. Misr xalqi hayotidan sheʼrlar ("Nil vodiysida sodir boʻlgan voqealar", 1894), shuningdek, tarixiy va folklor syujetlari asosida qissa va hikoyalar ("Hind hur qizi", 1897; "Ladiyas", 1899; "Mirta bargi", 1904), sheʼriy pyesalar yozgan. Sh. ijodida vatanparvarlik tuygʻulari kuchli ("Lev Tolstoy oʻlimiga", 1911; "Mustafo Komil", 1908 va boshqalar).
Chhattisgarh

**Chhattisgarh** – Hindistonning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 135 ming km². Aholisi 21 mln. kishi (2001).

Maʼmuriy markazi – Raypur shahri Shtat sharqda Jarkxand va Orissa, gʻarbda MadhyaPradesh va Maharashtra, shim. da UttarPradesh shtatlari bilan chegaradosh. Shtat 2000-yil 1-noyabrda tashkil etilgan.

Chhattisgarh – agrar shtat. Aholining 80% qishloq xoʻjaligida band. Maydonining 43% ishlanadi. Asosiy ekini – sholi, shuningdek, bugʻdoy, makkajoʻxori, dukkaklilar ekiladi, zaytunzorlar bor. Bogʻdorchilik va sabzavotchilik rivojlangan. Shtat hududining 44% oʻrmon. Shtatning muhim tabiiy resursi – oʻrmon mahsulotlari. Metallurgiya sanoati, poʻlat quyish va sement zdlari, mashinasozlik, oziqovqat, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Plastmassa ishlab chiqariladi. Alyuminiy, konchilik rivojlangan. Mamlakatda ishlab chiqariladigan temir yoʻl platformalarining 100%, sementning 20% Ch.ga toʻgʻri keladi. Temir, marganets, oltin va boksit rudalari qazib olinadi. Shuningdek, olmos, berill, ametist (safsar), aleksandrit va boshqa qimmatbaxr toshlar konlari topilgan.

## Manbalar
Shavkatli qalay koni

**Shavkatli qalay koni** - Oxangaron daryosining oʻng sohilidagi Bobotogʻ intruzivida joylashgan kon. 1967-yil M.A.Ahmedov ochgan. Kon geologiyasini U.Rahmedov, I.H.Hamroboyev, A.Sotvoldiyev va boshqa oʻrgangan. Shavkatli qalay konik.da quyi trias davriga mansoʻb kvarsporfir, granitporfir va ularni yorib chiqqan diabazporfirlar bor. Kon magmatik jinslarning gidrotermal jarayonda oʻzgargan (kvarslashgan, seritsitlangan, xloritlangan, gematitlangan) 4 ta minerallashgan zonasidan tashkil topgan. Zonalar uz. 250–800 m, eni 5–40 m. Zonalarda mikroklin, seritsit, kvars, magnetit, xlorit, kassiterit, sheyelit, gematit, xalkopirit va boshqa minerallar bor. Qalay minerali — kassiterit kvars, seritsit, xlorit va boshqa minerallar bilan bir vaqtda hosil boʻlib, qalay bilan birga uchraydi. Zonalardagi qalayning miqdori 0,003% dan 3,6% gacha. Konda volfram, siyrak yer elementlari va boshqa elementlar ham bor.
Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy

**Shavqiy kattaqoʻrgʻoniy** (taxallusi; ismi **Muhammad Sharif**; 1785-yil – Kattaqoʻrgʻon tumani – 1861-yil) – oʻzbek shoiri.

## Hayoti
Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy 1785-yilda tugʻilgan. Buxorodagi Govkushon madrasasida tahsil olgan. Oʻzbek, tojik va arab tillarida ijod qilgan. Uning bir devon va turli bayozlardagi lirik sheʼrlarining umumiy hajmi 3000 misra atrofida. Bular ichida gʻazal salmoqli oʻrin tutadi. Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy sheʼriyatida, shuningdek, muxammas, musaddas, musabbaʼ, musamman, muashshar, masnaviy, ruboiy, fard, qitʼa, marsiya, muvashshah, chiston janriga mansub sheʼrlar ham uchraydi.

Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniyning sheʼrlarida insondagi goʻzal maʼnaviy fazilatlar madh etilgan. U Bedil, Navoiy, Fuzuliy, kabi shoirlarning adabiy anʼanalarini davom ettirib, oʻzining komil inson borasidagi fikrlarini falsafiy mushohadalar, tasavvufiy qarashlar, diniy ehtiroslar pardasiga oʻrab bergan.

Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy musulmonchilik qonunqoidalarining qisqa majmui – „Muxtasar ulviqoya“ masnaviysini „Mirʼot almuxtasar“ nomi bilan tojik tilida sharhlagan. taxminan 23 ming misradan iborat boʻlgan bu risola 26 bob – faslga boʻlinadi. Huquq mezonlari, axloqiytaʼlimiy qarashlar har bir faslda bayon shaklida berib borilgan. Asar oxirida kitobdagi arabcha soʻz va istiloxlarning lugʻaviy maʼnolariga izoh beruvchi soʻzlik ilova qilingan. Shuningdek, arab grammatikasiga oid „Risolai qofiya yo mirʼot unnahv“ asarini yozgan. Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy devonlari nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 4634) va Tojikiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 1899) da saqlanadi.

## Asarlari
* Tanlangan asarlar, T., 1964.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Oʻzbek adabiyoti tarixi [4 j.], T., 1978.

## Havolalar
Erkin Shagayev

**Erkin Maqsudovich Shagayev** (1959. 12.2, Toshkent) — suv polosi boʻyicha olimpiada oʻyinlari chempioni (1980, Moskva), xizmat koʻrsatgan sportchi (1980). Shagayev ikki karra jahon kubogi gʻolibi (1981, Sakramento; 1983, LosAnjeles), jahon chempioni (1982, Kito). Shagayev Oʻzbekiston jismoniy tarbiya insitutini tugatgan (1981), "Mehnat" sport jamiyatida yoʻriqchi (1977— 1984), suv polosi boʻyicha respublika yoshlar terma jamoasida bosh murabbiy (1984—1989), jamoat va davlat tashkilotlarida ishlagan (1984—1991). Pedagogika fanlari nomzodi (1990). Shagayev 1991-yildan Avstraliya terma jamoasida murabbiy.
Shaddodiylar

**Shaddodiylar** — oʻrta asrlarda Arron (Kura va Arake daryolari oraligʻidagi hudud) va Armanistondagi musulmon kurd sulolasi (taxminan 951—1199) asoschisi— Muhammad ibn Shaddod. U Daysam ibn Ibroxim alKurdiy qoʻl ostidagi Dvin shahrini egallab olgan. Shaharning  asosiy tarmogi Ganjada 10-asrning 70-yillaridan  1075-yildagi saljuqiylar bosqinigacha hukmronlik qilgan, shu yili shahridan Fazlun 111 asir olingan. Dvinlik shahridan biri 1072-yil saljuqiylar sultoni Alp Arslondan Ani shahrini sotib olib, uni oʻgʻli Manuchaga bergan. Manucha shahrining Ani tarmogʻi sulolasi (1072— 1199) asoschisi boʻlgan. Shaddodiylar sulolasi, 1199-yil Ani shahrini Gruziyaga (unga vassal Zaxariylar knyazligiga) qoʻshib olinishi bilan tugatilgan.

## Manbalar
Shajara

**Shajara** (arab. – daraxt) – kishilarning kelib chiqishi, ajdodlari va qon-qarindoshlik aloqalari majmui. Uni tarix fanining bir tarmogʻi – genealogiya fani oʻrganadi. Podsholar, hukmdorlar, afsonaviy qahramonlar nasl-nasabiga qiziqish qadim zamonlardanoq boʻlgan, lekin oʻrta asrlarda Shajara imtiyozli tabaqalarning paydo boʻlishi va ularning avlod-ajdodlarini rasmiylashtirishga qiziqishning kuchayishi bilan alohida ahamiyat kasb etgan. Bu, oʻz navbatida, 15-asrdan boshlab Shajara oʻrtasidagi nikoh aloqalari haqida guvohlik beruvchilarning paydo boʻlishiga olib kelgan. Shu davrlarda urugʻ yoki bir-biriga yaqin bir necha urugʻ aʼzolarining nasl-nasabiga oid bir necha daftarlar tuzila boshlagan. Osiyo mintaqasiga oid dastlabki yirik asarlar 15—17-asrlarda paydo boʻlgan. Ayniqsa, Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ va „Shajarayi tarokima“ asarlari 13—17-asrlardagi moʻgʻul va turk urugʻlari, hukmdorlari haqida qimmatli maʼlumotlar beradi. Oʻrta Osiyoda nasab daftariga xoʻjalar, saidlar va boshqalar ega boʻlib, bu hujjatlar ularning paygʻambar, sahobalar, tarxon, beklar naslidan kelib chiqqanligini koʻrsatuvchi dalil sifatida, shuningdek, soliq toʻlash, xalq hasharlariga chiqish va boshqa ishlarda alohida imtiyozga, umuman jamiyat hayotida yuqori mavqega ega boʻlishi uchun xizmat qilgan. Shajara hujjatlari dastlab shaxsning siyosiy mavqeiga koʻra, guvohlar ishtirokida hukmdorlar huzurida tuzilgan va uning muhri bilan tasdiqlangan. Keyinchalik hukmdorlar avvalgi muhrlarni koʻrib tasdiqlab beraverishgan.

## Manbalar
Shajarayi tarokima

"Shajarayi Tarokima" ("Turkmanlar shajarasi") — tarixiy asar, muallifi oʻzbek tarixchisi Abulgʻoziy Bahodirxon. Eski oʻzbek tilida yozilgan (1661).

Asarda Odam-ato haqidagi diniy xarakterdagi afsonalar, oʻgʻuz-turkmanlar haqidagi maʼlumotlar hamda real asosga ega boʻlgan voqealar bayon qilingan. Obida turkiy kabilalar, xususan, turkman xalqining kelib chiqishi haqidagi maʼlumotlari bilan qimmatlidir. Unda barcha turkiy qabilalarning afsonaviy hukmdori Oʻgʻuzxon va uning avlodlari tarixi, shuningdek, turkman urugʻlari — solur, taka, boyandur, tevagi, yovmut, Xizr eli, Ali eli, sariq, ersari, yozir va boshqalarning genezisi xususida qisqa maʼlumotlar berilgan.

Manbaning tanqidiy matni, rus tiliga tarjimasi va ilmiy tadqiqi 1958-yil akademik A.N.Kononov tomonidan chop etilgan. Asar 1992-yil joriy alifboda Toshkentda nashr qilindi.

## Adabiyot
* Kononov A.N., Rodoslovnaya turkmen. Sochineniye Abul Gazixana Xivinskogo, M.L., 1958.
Shajarayi turk

„**Shajarayi Turk**“, „**Shajarai turk va moʻgʻul**“ (*[[Tarjima|tarjimasi]]*: „**Turkiy xalklar va moʻgʻullar shajarasi**“) – tarixiy asar, muallifi Abulgʻoziy Bahodirxon. Eski oʻzbek tilida yozilgan. „Shajarayi turk“ XIII—XVII-asrlardagi moʻgʻul va turk hukmdorlari haqidagi maʼlumotlarni, xususan, Markaziy Osiyo xonliklari, jumladan, Xiva xonligining muallif yashagan davrgacha boʻlgan tarixini oʻz ichiga olgan. „Shajarayi turk“ Abulgʻoziy Bahrdirxonning oʻlimi tufayli nihoyasiga yetkazilmay qolgan boʻlsada, uning oʻgʻli Anusha Muhammadxon (1663—1687) topshirigʻiga muvofiq, urganchlik tarixchi Maxmud ibn Mulla Muhammad Zamon Urganjiy tomonidan baʼzi maʼlumotlar bilan toʻldirilgan. „Shajarayi turk“ning yozilish sababi muallif tomonidan quyidagicha izohlangan: „Ammo bizning otaaqalarimizning beparvoliqi va Xorazm xalqining bevuqufliqi, bu ikki sababdin, bizning jamoatimizning Abdullaxonning (Abdullaxon II) otalari birlan bizning otalarimizning ayrilgan yeridin to bizga kelguncha tarixlarini bitmay erdilar. Bu tarixni bir kishiga taklif qilali teb fikr qilduk, hech munosib kishi topmaduk, zarur boʻldi (va) ul sababdin oʻzimiz aytduk“. Asar moʻʼjaz muqaddima va 9 bobdan tashkil topgan.

„Shajarayi turk“ning 7, 8 va 9-boblari (1644-yilgacha kechgan voqealar) Abulgʻozixon tomonidan yozilgan. 1, 6-boblar va 9-bobning davomi (1644—1664) Mahmud ibn Mulla Muhammad Zamon Urganjiy tarafidan bitilgan. „Shajarayi turk“da koʻplab etnografik hamda Xorazmning ijtimoiyiqtisodiy ahvoliga doir maʼlumotlar bor. Asarning bizgacha yettidan ortiq qoʻlyozma nusxasi yetib kelgan, ular Toshkent, Ashxobod, Sankt-Peterburgdagi fondlarda saqlanmoqda.

„Shajarayi turk“ omma tushunadigan tilda va ommabop usulda yozilganligi bilan ajralib turadi. Hodisalar bayonidagi ixchamlik, ifodaning izchilligi, voqealarni latifa va rivoyat uslubida sodda, ravon tasvirlash asarning muhim tomoni hisoblanadi. Manba grammatik qurilishi, lugʻat tarkibi nuqtai nazaridan xalq soʻzlashuv tiliga yaqin turadi. Abulgʻozixon „Shajarayi turk“ni yozishda ilgari bitilgan bir nechta tarixiy asarlar, xususan, Rashiduddinning „Jomeʼ uttavorix“, Sharafuddin Ali Yazdiyning „Muqaddimayi Zafarnoma“sidan kerakli oʻrinlarda unumli foydalangan. Mazkur asar rus, fransuz va nemis tillarida nashr etilgan.

## Adabiyot
* Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992; Ivanov S. N., „Rodoslovnoye drevo tyurok“ Abul Gazixana. Grammaticheskiy ocherk, T., 1969.

Hamidulla Dadaboyev.
Shad (unvon)

**Shad**, shod — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvon.

Qad. turk bitiktoshlarida, xitoy, yunon, arab manbalarida uchraydi. Xitoy manbalarida sha yoki she shakllarda qayd etiladi. Sh. Turk xokrnligida bosh xukmdor — xoqondan keyingi urinda turuvchi yabgʻudan soʻng eng yuqori unvon boʻlib, ushbu unvonga, asosan, xokon xonadoniga mansub, biror oʻlkaga maʼmur qilib tayinlangan va oʻz qoʻshiniga ega boʻlgan tegin, shahzodalar sazovor bulishgan. Xoqonlikning markaziy hokimiyatida xoqon, oʻng (Toʻlas) va soʻl (Tardush) qanotlari boshkaruvida Sh.lar turar edi. Turk xokonligi davrida Choch, Buxoro, Toxaristonni Sh.lar boshqargani xitoy va arab manbalaridan maʼlum. Jumladan, xitoylik rohib Syan Szan 629—645 yillar oraligʻida Gʻarbiy Turk xoqoni Tun yabgu (618—630) himoyatida Gʻarbiy oʻlkalarga sayohat qilgan paytida Toxaristonda ham boʻladi. Toxariston yabgʻularining markazi Qunduzda uni Tun yabgʻuning oʻgʻli Tardushad qarshi oladi.

Tardushad 7—8 a.larda hukm surgan Toxariston yabgʻulari sulolasining asoschisi hisoblanadi. Shuningdek, Shi (Choch) da 7-asrning 2-yarmida Shuju Sh., Buxoroda 7—8 a.larda Kono Sh., Tugʻshoda (Tugʻshad), Toxaristondagi Chagʻoniyon hokimligida 710y.larda Sh. unvonli turkiy hukmdorlar boʻlishgan. Xazar xoqonligi (7—9-asrlar) va Uygur xoqonligi (8—9-asrlar) boshqaruvida ham Sh. unvoni nufuzli unvonlardan hisoblangan.

## Adabiyot
* Abdurahmonov Gʻ., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.
* Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005
Shayba

**Shayba** ():

* gayka yoki vint kallagi ostiga qoʻyiladigan detal. Tayanch yuzasini oshirishda (agar yuza yumshoq yoki notekis boʻlsa) umumiy ishlarga moʻljallangan hockey, qattiqyaash vaqtida gayka yoki vint kallagining qiyshiqlitini bartaraf qilishda sferik va qiyshiq hockey, detallarga ishlov berishda tayyor detalni tezda boʻshatib, yangisini oʻrnatishda tez olinadigan hockey, germetik birikma hosil qilishda yumshoq materiallardan tayyorlanadigan zichlagich hockey, gayka yoki vintni oʻzoʻzidan buralib ketishdan saqlashda prujinalanadigan hockey, gayka yoki vintning detalga nisbatan buralishining oldini olishda stopor hockey va boshqa qoʻllanadi (rasmga k,.);
* xokkey oʻyinidagi oʻyin quroli; qattiq qora rezinadan tayyorlanadigan yassi disk; diametri 76,2&nbsp;mm, qalinligi 25,4&nbsp;mm, ogʻirligi 140—170 g, yon sirti mayda taramtaram boʻladi.
Shayboniylar daxmasi (Samarqand)

**Shayboniylar daxmasi** — oʻrta asr meʼmoriy yodgorligi. Shayboniylar oʻzbek sulolasi vakillari dafn etilgan daxma — marmar sufa. XVI asrda bunyod etilgan. Oʻzbekistonda Samarqandning Registon maydonida joylashgan.

Daxmaning har bir tomoni uzunligi 10—11 metrlar boʻlib, ustida 36 qabrtosh mavjud boʻlgan. Dastlab Mehr Sulton xonim koʻrsatmasi bilan Shayboniyxon madrasasi hovlisining oʻrtasida joylashgan qabrlar alohida oilaviy daxma — baland marmar sufa koʻrinishiga keltirilgan. Bibixonim masjidiga olib boriladigan yoʻl ochilganda daxma 70—80 metrlar janubi sharqqa koʻchirilgan. Uning egallab turgan maydoni ancha qisqargan. 1960—1962-yillarda shaharni qayta taʼmirlashda daxma ikkinchi marta — Registon maydoniga koʻchirilgan.

Unga avval 1504-yilda shahid boʻlgan Mahmud Sulton birinchi dafn etilgan. 1509-yilda Buxorodan Muhammad Shayboniyning onasini Oq Qoʻzi begimning jasadi koʻchirib kelib dafn etilgan. 1510-yilda Muhammad Shayboniy oʻzi, 1511-yilda Mahdiy, Hamza hamda Abulxayr sultonlar, 1514-yilda Muhammad Temur sulton, 1526-yilda Yodgor sulton, 1530-yilda Shoh Sulton xonim, 1535-yilda Shaxribonu xonim, 1545-yilda Qutlugʻ Muhammad sulton, 1586-yilda Suyunch Muhammad sulton va boshqa shayboniy sultonlar va malikalar dafn etilganlar.

Shayboniylar daxmasi Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat himoyasiga olingan.

## Manbalar

## Adabiyot
* 
*
Shayboniynoma (Muhammad Solih)

**Shayboniynoma** — oʻzbek xoni Muhammad Shayboniy tarixi toʻgʻrisida tarixiy-jangnoma doston. Oʻzbek tarixchisi va shoiri, Muxammad Solihning asari. Turkiy tilda (chigʻatoy yoki eski oʻzbek tilida) yozilgan.

Asar 1506-yilda yozib tugallangan.. Doston Muhammad Shayboniyning temuriylarga qarshi olib borgan  harbiy yurishlari tasviriga bagʻishlangan. Shayboniynoma 8902 misradan iborat boʻlib, 76 bobdan tashkil topgan. 16 bob dostonning muqaddimasi, shundan 1—3-boblar hamd va naʼtlardir. 4-bob soʻz taʼrifiga, 5—14-boblar Shayboniyxonning tavsif va taʼrifiga bagʻishlangan; 15-bob esa „Kitob nazmining sababi“ bayonidadir. 16-bob Mullo Abdurahim haqida. Asarning syujeti — asosiy qismi 17-bobdan boshlanadi. Keyingi boblarda 1499—1500; 1505—1506-yillarda roʻy bergan tarixiy voqealar xronologik izchillikda bayon etilgan.Bu qonli kurashlarning shohidi va ishtirokchisi bo'lgan Muhammad Solih o'z ko'zi bilan ko'rgan,o'zi qatnashgan voqealarini bayon qiladi.

Dostonda Shayboniyxonning 1499-1500-yillarda Turkistondan Samarqandga qo'shin tortib kelishi,Samarqandni bosib olish uchun qilingan ilk urinishlarning barbod bo'lishi va chekinishi,Buxoro viloyatining hokimi Boqi Tarxon va uning qo'shini Dabbusiy qo'rg'onida(hozirgi Ziyovuddin yaqinida)  qamal qilib,Buxoroni bosib olishi,Qorako'l,Qarshi,G'uzor va boshqa hududlarda aholi qo'zg'olonlarining qattiqqo'llik bilan bostirilishi,Samarqandni 6 oy qamal qilinishi,Boburning Samarqandni tashlab chiqishga majbur bo'lishi,Shayboniyxonning Samarqandni,keyinroq Andijon,Toshkent,Hisor,Badaxshon va boshqa viloyatlarni zabt etishi birma-bir bayon etiladi.Doston 1504-1506-yillarda Shayboniyxonning Xorazmga yurishi,uni egallab olib,g'alaba bilan Buxoroga qaytishi tasviri bilan tugaydi.

"Shayboniynoma"ning 1510-1511-yillarda Qosim ismli kotib tomonidan ko'chirilgan eng eski qo'lyozma nusxasi Venada saqlanadi.Nastaliq uslubida yozilgan bu nusxa 218 varaqni tashkil etib,unda jang va ziyofat manzaralarini tasvirlovchi 9 ta miniatyura ham keltiriladi.Aynan shu qo'lyozma asosida G.Vamberi 1885-yilda Venada dostonning asl tekstini va uning nemis tiliga o'girilgan tarjimasini chop ettirgan edi.1904-yili esa shu qo'lyozma asosida rus turkshunosi P.M.Melioranskiy Peterburgda "Shayboniynoma"ning asl matnini nashr ettirib,Vamberi nashridagi kamchiliklarni tuzatadi va o'sha nusxadagi 2 ta mimiatyurani ham kitobga kiritadi.Asar 1961-yili  O'zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti tomonidan to'la  nashrdan chiqariladi.Muhammad Solih va uning ijodi A.Ibrohimov tomonidan tadqiq etilib,kandidatlik dissertatsiyasi yozilgan 

Dostonda XVI asrning boshlaridagi Markaziy Osiyo xalqlarining turmush tarzi, kasb-kori, harbiy hunariga doir qiziqarli maʼlumotlar ham mavjud. Dostonda Sulton Mahmud, Temur Sulton, Bobur, Husayn Boyqaro, Boqi Tarxon, Sulton Ali, Badiuzzamon singari oʻnlab tarixiy siymolar ham tasvirlangan.

## Adabiyot
* Oʻzbek adabiyoti tarixi [5j.li], 1j., 1977.
* Muhammad Solih. „Shayboniynoma“, Toshkent, 1961
Shaybon

**Shaybon**, Shayban, Shiban (13-asr) - Joʻjixonning beshinchi oʻgʻli, Chingizxonning nabirasi, shayboniylar bobokaloni.

Joʻjixonning qarorgohi — Dashti Qipchoqning Koʻk oʻrda degan yerida ulgʻaygan. Qoraqurumda boʻlgan qurultoy (1229)da akasi Botuxon bilan birga qatnashib, Oʻqtoyni ulugʻ xon (qoon) qilib saylashgan. Soʻngra Botuxon bilan birga Oʻqtoyning Xitoyga qilgan harbiy yurishlarida ham hamrohlik qilgan. Xitoy toʻla boʻysundirilgach, Dashti Qipchoqqa — Joʻji ulusiga qaytgan. Botuxonning Sharqiy Yevropaga qilgan harbiy yurishlarida ham qatnashgan.

1237-yilda Shiban boshqirdlar, Volga Bulgʻoriyasi va Mordoviyaliklarga qarshi, 1237-1238-yil qishda - Rossiyaga qarshi birinchi urushda qatnashdi. 1239-yil oxirida Shiban Buchek qoʻshinlari bilan birga Qrimga bostirib kirib, Surojni egallab oldi. Shiban qoʻshinlari Kievni egallashda ishtirok etishdi, qoʻshinlar Volginaga boʻlinib boʻlgandan keyin, Shiban, Botu va Subedei bilan birga Galichni 3 kun ichida olib ketishdi. Shundan soʻng, Kadan boshchiligidagi korpusning bir qismi janubroq yoʻnalishga borish uchun ajralib chiqdi. Ikkala guruh ham Karpatni yengib, Vengriyaga bostirib kirdilar va Vengriya qoʻshinlarini magʻlubiyatga uchratganlar (1241). Shiban Batu va Subedei bilan birga Slovakiya va Chexiya erlarini vayron qildi, keyin Legnitsa gʻalabasidan keyin shimoldan kelgan Baydar korpusi bilan birlashdi.
## Adabiyot
* Mirzo Ulugʻbek, Toʻrtulus tarixi, T., 1994;
* Abul gʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992.
Shayboniy Muhammad

**Shayboniy Muhammad** (toʻliq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn alHasan) (749, Iroqning Vosit sh. — 805, Ray sh. yaqinida) — faqih, musulmon huquqinn tizimga solib, tartib beruvchilardan biri. Abu Hanifa, Abu Yusuf, Molik ibn Anasdan saboq olgan. Bagʻdodning eng eʼtiborli faqihlaridan biri sanalgan, Rakka sh. qozisi etib tayinlangan. Abu Hanifa ilmiy merosini toʻplagan. Fiqhga oid alMabsut (2nomi — Kitob alasl filfuru) toʻplamini tuzgan va unga "Kitob azziyodat"ni qoʻshimcha qilgan. Fiqh boʻyicha katta maʼlumotnoma — "Kitob al jome alkabir" va kichik maʼlumotnoma — "Kitob al jome assagʻir"ni, shuningdek, harbiy xuquqqa oid asar va boshqalarni yozgan. Sh. Molik ibn Anasning "alMuvatta" (ommaviy, barchaga tushunarli maʼnosida) asarining tuzuvchi va sharxlovchisidir. shahrining shogirdlari orasida eng mashhuri Muhammad ashShofiʼiy hisoblanadi.
Shayton (maʼnolari)

**Shayton**:

* Shayton (arab.
* Shayton (asbob) — yuzaning tekisligini aniklash uchun moʻljallangan asbob (qarang
Shayton (asbob)

**Shayton (ob-tarozu)** — yuzaning tekisligini aniklash uchun moʻljallangan asbob (qarang Adilak). Bino qurishda va duradgorlikda sathning tekisligini aniqlaydigan asbob.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Shayx

**Shayx** (arab. — keksa, oqsoqol; qabila, urugʻ, oila oqsoqoli) — islom dini tarqalgan mamlakatlarda avvalo bilimdon kishilarga, soʻngra ulamolar, faqixlarga berilgan nom. Keyinchalik so‘fiylik tariqatidagi pirlar, eshonlar, muqaddas joylarning mutasaddilari ham Shayx deb yuritilgan. Arablarda islomdan ilgari urugʻ, qabila boshliqlari, katta patriarxal oila oqsoqollari Shayx deb atalgan. Musulmon mamlakatlarida hozir Shayx oliy diniy maktablarning mudarrislari va yirik ulamolarga nisbatan qoʻllanadi. Tariqatda esa shu yoʻlga kirgan kishilarni tariqatni sayru suluk asoslariga koʻra voyaga yetkazish va ularni sinash huquqiga ega shaxs. Shayx bundan tashqari murshid, xalifa va ota deb ham atalishi mumkin.

## Manbalar

## Havolalar
* N.Toʻychiyeva, Islomshunoslik qomusiy lugʻat 278 b., Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Toshent islom universiteti Islomshunoslik ilmiy-tadqiqot markazi. -T.: «Movarounnahr». 2014
Shayx Zayniddin bobo maqbarasi

**Shayx Zayniddin bobo maqbarasi** — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (13—14-asrlar). Rivoyatlarga koʻra, maqbara Amir Temur davrida Shayx Zayniddin (13-asr)ga atab barpo qilingan (qarang Zayniddinbobo). Shahar hududida, qabriston oʻrtasidagi balandlikda joylashgan, peshtoqgumbazli, choʻzinchoq maqbaraxonaqoxlar turiga mansub. Atrofida boshqa turli binolar — tobutxona, chillaxona (12— 13-asrlar), oshxona, ayvonli masjid, chortoq va boshqa bor. Old koʻrinishi jan.sharqqa qaratilgan, koʻchadan unga qoʻshimcha binolarni birlashtiruvchi xiyobon orqali kiriladi. Toʻrtburchak tarxli (16×18 m), bal. 20,7 m, hamma tomonlari peshtokli. Makbara markazida Shayx Zayniddin sagʻanasi, burchaklarida boshqa shaxslarning qabrlari bor. Maqbaraning jan.gʻarbiy peshtogʻidagi yozuvga koʻra, hijriy 1339-yilda (mil. 1920— 21) taʼmirlanib, maqbaraning eski gʻishtlari yangi gʻishtlar (26×12×6 sm) bilan almashtirilib, gumbazi kvadrat (24×24×5 sm) gʻishtdan terilgan.