Olimpiya medali

**Olimpiya medali** Olimpiada oʻyinlarining sport turlarida muvaffaqiyatli ishtirok etgan sportchilarga beriladi. Qoʻlga kiritilishi kerak boʻlgan medallarning uchta darajasi mavjud: oltin, kumush va bronza, mos ravishda birinchi, ikkinchi va uchinchi oʻrinlarga beriladi. Mukofotlarni topshirish tartibi Olimpiya bayonnomalarida batafsil bayon etilgan.

Medal dizaynlari 1896-yilgi oʻyinlardan beri, ayniqsa, Yozgi Olimpiada oʻyinlari medallarining oʻlchamlari jihatidan sezilarli darajada farq qildi. 1928-yilgi oʻyinlar uchun tanlangan dizayn 2004-yilda Afinada boʻlib oʻtgan oʻyinlarda uning oʻrnini bosgunga qadar saqlanib qolgan. Medalda Rim Kolizeyi Olimpiya qadriyatlarini ifodalash uchun mos boʻlgan yunoncha Panatenaik stadioni bilan almashtirilgan. Qishki Olimpiada oʻyinlari medallari hech qachon umumiy dizaynga ega boʻlmagan, lekin ularda muntazam ravishda qor parchalari va medal qoʻlga kiritilgan voqea tasvirlangan.

Olimpiya sportchilarini umuman qoʻllab-quvvatlashdan tashqari, baʼzi mamlakatlar medal sohiblariga toifalari va qoʻlga kiritilgan medallar soniga qarab pul va sovgʻalar beradi. 2024-yilgi Parij oʻyinlarida 33 ta davlat medal sohiblariga mukofotlar berishini tasdiqladi, 15 tasi 100 000 dollardan ortiq pul mukofotlarini topshirgan.

## Tarix
Zaytun gulchambari Qadimgi Olimpiya oʻyinlari gʻolibiga berilgan sovrin edi. Bu Olimpiyada oʻsadigan yovvoyi zaytun daraxtidan olingan zaytun novdasi edi, u aylana yoki taqa hosil qilish uchun bir-biriga bogʻlangan edi. Pausaniasning soʻzlariga koʻra, u Gerakl tomonidan Zevsni sharaflash uchun yugurish poygasi gʻolibiga berilgan sovrin sifatida joriy etilgan.

1896-yilda zamonaviy Olimpiya oʻyinlari boshlanganda, muvaffaqiyatli olimpiyachilarga medallar berila boshlangan. Biroq, 1896-yilda Gretsiyaning Afina shahrida boʻlib oʻtgan birinchi Olimpiada oʻyinlarida oltin medallar berilmagan. Gʻoliblarga kumush medal va zaytun novdasi berilgan, ikkinchi oʻrinni egallaganlarga esa dafna novdasi va mis yoki bronza medali berilgan.

1900-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari Frederik Vernon tomonidan ishlab chiqilgan toʻrtburchaklar medallarga ega boʻlgan yagona Olimpiya oʻyinlari boʻlgani bilan noyobdir. Otish, qutqaruv, avtomobil poygasi va gimnastika bo‘yicha 1-o‘rin egalari uchun kumush bilan qoplangan oltin medallar topshirilgan. Otish, eshkak eshish, yaxta sporti, tennis, gimnastika, qilich bilan qilichbozlik, oddiy qilichbozlik, ot sporti va yengil atletika bo‘yicha 2-o‘rin egalari kumush medallar bilan taqdirlangan. Gimnastika, o‘t o‘chirish va otish bo‘yicha 3-o‘rin egalari bronza medallariga sazovor bo‘lgan. Biroq, koʻplab sport turlarida medallar berilmagan. Roʻyxatdagi sovrinlarning aksariyati kuboklar va boshqa sovrinlar boʻlgan.

Barcha musobaqalarda dastlabki uchta oʻrin uchun oltin, kumush va bronza medallarini berish odati 1904-yilda AQShning Missuri shtatidagi Saint Louis shahrida boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlaridan kelib chiqqan. Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi (XOQ) 1896 va 1900-yilgi oʻyinlarning har bir musobaqasida eng yaxshi oʻrinni egallagan uchta sportchiga oltin, kumush va bronza medallarini retroaktiv ravishda tayinlagan. Agar dastlabki uchta oʻrindan birortasi uchun durang boʻlsa, barcha ishtirokchilar XOQ qoidalariga muvofiq tegishli medalni olish huquqiga ega. Baʼzi jangovar sport turlari (masalan, boks, dzyudo, taekvondo va kurash) har bir musobaqada ikkita bronza medalini beradi, natijada umuman olganda, boshqa ranglarga qaraganda koʻproq bronza medallari beriladi.

Medallar musobaqa ishtirokchilariga beriladigan yagona mukofot emas; birinchi oʻrindan sakkizinchi oʻringacha boʻlgan har bir sportchi Olimpiya diplomini oladi. Shuningdek, asosiy mezbon stadionda barcha medal sohiblarining ismlari devorga yozib qoʻyiladi. Nihoyat, quyida taʼkidlanganidek, barcha sportchilar ishtirok medali va diplomini oladilar.

## Ishlab chiqarish va dizayn

XOQ medallarning jismoniy xususiyatlarini belgilaydi va tayyor dizayn boʻyicha yakuniy qarorni qabul qiladi. Medallarning texnik xususiyatlari oʻyinlarni oʻtkazadigan Milliy Olimpiya Qoʻmitasi (MOQ) bilan birgalikda ishlab chiqilgan, ammo XOQ baʼzi belgilangan qoidalarni joriy etgan:
*Qabul qiluvchilar: Eng yaxshi uchta ishtirokchi medallarni oladi
*Shakli: Odatda dumaloq, zanjir yoki lenta orqali biriktiriladi
*Diametri: Kamida 60 mm
*Qalinligi: Kamida 3 mm
*Material:
**Birinchi oʻrin (oltin medal): U kamida 92,5% kumushdan iborat boʻlib, 6 gramm oltin bilan qoplangan; metall qiymati 2010-yilda taxminan 494 $ AQSh dollarini tashkil etgan. 2021-yilda Yaponiyaning Tokio shahrida boʻlib oʻtgan 2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida medalning oʻsha paytdagi narxlardagi qiymati taxminan 800 dollarni tashkil etgan.
**Ikkinchi oʻrin (kumush medal): 92,5% kumush; 2010-yilda metall qiymati taxminan 260 AQSh dollarini tashkil etgan. Tokio oʻyinlarida medalning qiymati 460 AQSh dollarini tashkil etgan.
**Uchinchi oʻrin (bronza medal): 2010-yilda u 97% mis, 0,5% qalay va 2,5% ruxdan iborat edi; metall qiymati 2010-yilda taxminan 3 AQSh dollarini tashkil etdi. Tokio oʻyinlarida u 95% mis va 5% ruxdan iborat boʻlib, metall qiymati taxminan 5 dollarni tashkil etdi.

* Tadbir tafsilotlari: Medal medalga berilgan sport turi yozilishi kerak.

1896-yildagi birinchi Olimpiya medallari fransuz haykaltaroshi Jules-Clément Chaplain tomonidan ishlab chiqilgan va old tomonida yunon gʻalaba maʼbudasi Nikeni ushlab turgan Zevs, orqa tomonida esa Akropol tasvirlangan. Ular Parij zarbxonasi tomonidan ishlab chiqarilgan boʻlib, u Parij mezbonlik qilgan 1900-yilgi Olimpiya oʻyinlari medallarini ham ishlab chiqargan. Bu medallarni zarb qilish mas’uliyatini mezbon shaharga topshirish anʼanasini boshlab bergan. Keyingi bir nechta Olimpiadalar uchun mezbon shahar ham medal dizaynini tanlagan. 1912-yilgacha oltin medallar sof oltindan yasalgan edi.

### ''Trionfo''

1923-yilda Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi (XOQ) Yozgi Olimpiada oʻyinlari medallarini loyihalash uchun haykaltaroshlar tanlovini eʼlon qilgan. Giuseppe Cassiolining *[[Trionfo]]* dizayni 1928-yilda gʻolib deb topilgan. Old tomonda Nike qayta paydo boʻldi, ammo bu safar asosiy diqqat markazida gʻolibning toji va kafti, orqa fonda Kolizey tasvirlangan. Medalning yuqori oʻng qismida Olimpiya oʻyinlari mezboni nomi va oʻyinlar raqami uchun joy qoldirildi.

Medalning orqa tomonida gʻolib boʻlgan sportchini koʻtarib turgan odamlar olomoni tasvirlangan. Tanlovda gʻolib boʻlgan medal dizayni birinchi marta 1928-yilda Amsterdamda boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida taqdim etilgan. 1960-yilda Rimda boʻlib oʻtgan oʻyinlar medallarida dizayn teskari ravishda tashkillangan boʻlib, old tomonda olomon, orqa tomonda esa Nike tasvirlangan. Musobaqada ushbu dizayn 40 yil davomida qoʻllanildi, 1972-yilda Myunxendagi Yozgi Olimpiada oʻyinlari davrida medalning orqa tomoni uchun boshqacha dizayn tashkil etilgan birinchi oʻyinlarga aylandi.

Cassiolining dizayni yana ko‘p yillar davomida medalning old tomoniga ilhom berdi. Garchi har safar qayta yaratilgan bo‘lsa-da, unda Olimpiada o‘tkazilayotgan mamlakat nomi va tartib raqami yangilanib turgan. Medalning old tomoni 1992-yilda Ispaniyaning Barselona shahrida boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarigacha Trionfo dizayniga sodiq qolga. O‘sha paytda XOQ yangilangan versiyani yaratishga ruxsat bergan. Keyingi bir necha musobaqa uchun ular Nike ramzini ishlatishni talab qildilar, biroq boshqa jihatlarni o‘zgartirishga imkon berdilar.

2000-yildan keyin tendentsiya tugadi. Bunga sabab 2000-yilgi Sidneyda o‘tkazilgan Yozgi Olimpiya o‘yinlari medallari dizayniga bo‘lgan salbiy munosabat edi. 2000-yilgi medalning dizayneri Wojciech Pietranik dastlab an’anaviy Rim Kolizeyi o‘rniga Sidney opera teatrini medalnining old tomonida tasvirlagan edi. Ammo Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi Kolizeyni saqlab qolish kerakligini qaror qildi. Yunon matbuoti bu dizaynni Olimpiya o‘yinlarining vatanini bilmaslikda aybladi. Ular medallarning old tomonidagi uzoq vaqtdan beri mavjud bo‘lgan tasvir yunon Parfenoni emas, balki Rim Kolizeyi ekanligini noto‘g‘ri deb ta’kidlashdi. Sidney Tashkiliy qo‘mitasi boshqa versiyani yakunlash uchun yetarli vaqt yo‘qligini va bu juda qimmatga tushishini e’tiborga olib, mavjud dizaynni o‘zgarishsiz qoldirishga qaror qildi. 76 yildan so‘ng, 2004-yilgi Afinada o‘tkazilgan Yozgi Olimpiya o‘yinlarida Elena Votsining Panatenaika stadionini tasvirlovchi yangi dizayni joriy etildi. Medalning old tomonidagi bu yangi dizayn hozirgi kungacha qo‘llanilmoqda.

### Buyurtma asosidagi orqa tomon dizaynlari
Germaniya Olimpiya qoʻmitasi, Nationales Olympisches Komitee für Deutschland, o‘yinlar tashkilotchilari orasida birinchi bo‘lib medalni orqa tomonini o‘zgartirishga qaror qilgan. 1972-yilgi medal dizayni Bauhaus maktabiga mansub rassomi Gerhard Marcks tomonidan yaratilgan bo‘lib, unda mifologik egizaklar Castor va Polluxni tasvirlangan. O‘shandan beri mezbon shaharning Tashkiliy qo‘mitasiga medal orqa tomonining dizaynini yaratish erkinligi berilgan bo‘lib, XOQ bu dizaynga yakuniy tasdiqni beradi..

### Yoz va qishki oʻyinlarning taqqoslanishi
XOQ barcha Olimpiya medallari, jumladan Yozgi oʻyinlar, Qishki oʻyinlar, Yozgi Paralimpiya oʻyinlari va Qishki Paalimpiada  o‘yinlari uchun har bir dizayn xususiyatlarini tasdiqlashda yakuniy qaror qabul qiladi. Qishki oʻyinlar uchun turli xil dizayn variantlari koʻproq qoʻllanilgan; Yozgi oʻyinlardan farqli oʻlaroq, XOQ hech qachon bitta aniq dizaynni majburiy qilmagan. 1924-yilda Fransiyaning Chamonix shahrida oʻtkazilgan birinchi Qishki Olimpiya oʻyinlarida medalda hatto Olimpiya halqalari ham aks ettirilmagan edi. Nike 1932 va 1936-yillardagi oʻyinlar medallarida tasvirlangan, ammo shundan beri faqat bitta medal dizaynida paydo boʻlgan, xolos. Tez-tez uchraydigan naqshlardan biri qor parchasidir, dafna barglari va tojlar esa bir nechta dizaynlarda koʻzga tashlanadi. Olimpiya shiori „Citius, Altius, Fortius“ qishki oʻyinlarning toʻrtta medalida aks ettirilgan, biroq yozgi oʻyinlarning birorta medalida ham koʻrsatilmagan.

Qishki oʻyinlar mezbonlari ketma-ket uchta musobaqada medallarga turli xil materiallarni kiritdilar: shisha (1992), sparagmit (1994) va lak (1998). Faqat 2008-yilda Xitoyning Pekin shahrida boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlari mezboni boshqa narsani, bu holatda nefritdan foydalanishni tanladi. 1900-yilgi oʻyinlardan tashqari har bir yozgi Olimpiya medali aylana shaklida boʻlgan boʻlsa-da, Qishki oʻyinlarning shakllari ancha xilma-xil boʻlgan. Qishki oʻyinlar medallarining dizayni ham odatda yozgi oʻyinlarga qaraganda kattaroq, qalinroq va ogʻirroq boʻladi.

## Individual dizayn tafsilotlari

### Yozgi Olimpiya medallari dizaynlari
Har bir Yozgi Olimpiya oʻyinlarida topshirilgan medallar haqida batafsil maʼlumotlar:

### Qishki Olimpiya medallari dizaynlari
Qishki Olimpiya oʻyinlarining har biridagi medallar haqida batafsil:

## Ishtirok etganlik uchun berilgan medallar

Zamonaviy Olimpiada o‘yinlari boshlanganidan buyon sportchilar va ularning yordamchi xodimlari, musobaqa hakamlaridan tashqari, o‘yinlarni rejalashtirish va tashkil etishda ishtirok etgan ayrim ko‘ngillilar ham esdalik medallari va diplomlar bilan taqdirlanadilar. G‘oliblar medallari kabi, bu esdalik sovg‘alari ham har bir Olimpiada festivali uchun o‘zgartiriladi, yozgi va qishki o‘yinlar uchun alohida turlar tayyorlanadi.

## Gallereya

File:Med 1900.jpg|1900-yilgi Fransiyada o‘tkazilgan Olimpiya o‘yinlari plakasining orqa tomoni
File:James Graves - 2000 Olympics in Sydney.JPEG|Jeyms Graves 2000-yilgi Yozgi Olimpiya o‘yinlarida Trionfo dizaynining so‘nggi namunasi bo‘lgan bronza medalini taqib turgan holat
File:Vincent Hancock wins Olympic gold.jpg|Vincent Hancock 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida qo‘lga kiritgan oltin medali bilan. Bu medal 2016-yilgi Rio Olimpiadasigacha bo‘lgan yozgi Olimpiya o‘yinlaridagi eng og‘ir medal edi


## Taqdimot

Medallar va mukofotlarni topshirish tartibi 1932-yilda Los-Anjelesda bo‘lib o‘tgan yozgi Olimpiya o‘yinlarigacha sezilarli darajada o‘zgarib turgan. 1932-yilgacha barcha medallar yopilish marosimida topshirilar, sportchilar dastlabki bir necha o‘yinlarda kechki libosda qatnashar edi. Avvaliga, taqdim etuvchi bir joyda turar, sportchilar esa medallarini olish uchun uning oldidan o‘tishar edi. G‘alaba shohsupasi 1931-yilda Henri de Baillet-Latourning shaxsiy ko‘rsatmasi bilan joriy etildi, chunki u 1930-yilgi Britaniya imperiyasi o‘yinlarida bunday shohsupani ko‘rgan edi. G‘olib o‘rtada, balandroq pog‘onada, kumush medal sohibi uning o‘ng tomonida, bronza medali esa chap tomonida joylashadi. 1932-yilgi Qishki Olimpiya o‘yinlarida medallar yopilish marosimida topshirildi, bunda har bir musobaqa g‘oliblari navbatma-navbat tarixda birinchi marta shohsupaga ko‘tarilishdi. 1960-yilgi Yozgi Olimpiya o‘yinlarida Olimpiya stadionidagi sportchilar birinchi marta har bir musobaqa yakunidan so‘ng darhol medallar bilan taqdirlandi. Boshqa joylarda bellashgan sportchilar esa medallarini olish uchun ertasi kuni Olimpiya stadioniga tashrif buyurishdi. Keyingi Olimpiadalarda esa har bir musobaqa o‘tkaziladigan joyda g‘oliblar uchun maxsus shohsupa o‘rnatildi.

1960-yilda Italiyaning Rim shahrida o‘tkazilgan Yozgi Olimpiya o‘yinlarida birinchi bor medallar sportchilarning bo‘yniga taqib qo‘yildi. O‘sha paytda medallar dafna barglari zanjirida osilar edi, hozirgi kunda esa ular rangli lentaga osilmoqda. 2004-yilda Afina shahri Yozgi Olimpiya o‘yinlariga mezbonlik qilganida, shohsupaga ko‘tarilgan g‘oliblar zaytun gulchambaridan yasalgan toj ham olishdi. 2016-yilda Rio-de-Janeyroda bo‘lib o‘tgan Yozgi Olimpiada o‘yinlarida esa har bir sovrindorga Olimpiya ramzini aks ettirgan yog‘och haykalcha topshirildi.

Qishki Olimpiya o‘yinlarida ko‘plab medallarni musobaqa o‘tkazilgan kuni kechqurun yoki ertasi kuni alohida marosimda topshirish an’anaga aylangan. 2002-yilgi Solt-Leyk-Sitidagi Qishki Olimpiada o‘yinlarida "medallar maydoni" tushunchasi ommalashdi. Bu jamoatchilikka uzoq, tomoshabinlar soni cheklangan yoki baland tog‘li joylarda o‘tkaziladigan taqdimotlarni ko‘rish imkoniyatini berdi. Shuningdek, bu maydon ko‘pincha musiqiy chiqishlarni o‘z ichiga olgan kechki dasturni tashkil etish uchun xizmat qildi.

## Yana qarang
* Olimpiada sovrindorlari ro‘yxati
* Olimpiada kubogi
* Olimpiada diplomi
* Olimpiada faxriy yorlig‘i
* Olimpiya dafnasi
* Olimpiya ordeni
* Yozgi Olimpiada tangalari
* Qishki Olimpiada tangalari
* James Brendan Connolly, birinchi gʻoliblik medali sohibi
* Pierre de Coubertin medali, Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi tomonidan sportchilik ruhi yoki Olimpiya harakatiga qoʻshgan alohida hissasi uchun beriladigan maxsus medal

## Manbalar

## Havolalar

*