Now Zad jangi

**Navzod** **jangi** (2006—2014) Afgʻoniston janubidagi Hilmand viloyatining shimoliy qismida joylashgan Navzod tumani markazi Navzod shahrida ISAF (koalitsiya) kuchlari va Tolibon isyonchilari oʻrtasidagi jang.

Jang atrofidagi xabarlarning katta qismi Qoʻshma Shtatlarning Afgʻonistondagi urush strategiyasini oʻzgartirishi kerakligini koʻrsatib berdi. Chunki cheklangan qoʻshinlar soni ISAF kuchlarining strategik muhim boʻlgan janubdan Tolibonni yoʻq qilish qobiliyatiga uch yil davomida sezilarli darajada toʻsqinlik qildi. 2009-yil avgust oyida qoʻshinlar sezilarli darajada zaiflashtirildi.

Bu vaqtgacha AQSh dengiz piyodalari isyonchilar masalasida boshi berk koʻchaga kirib qolgan edi. Yordam kuchlari kelishidan oldin Britaniya, Gurxa va Estoniya qoʻshinlari ham xuddi shunday holatda edi. 2009-yil avgustidan dekabrigacha boʻlgan bir qancha yirik hujum operatsiyalaridan soʻng ISAF tuman ustidan nazoratni qaytarib olgani va qayta qurish ishlarini boshlaganini maʼlum qildi.

## Tarixi
Navzod shahri (shuningdek, Navzod tumanining markazi) Hilmand viloyatidagi ISAFning asosiy bazalari boʻlgan Kamp Bastion va Camp Leatherneckdan 65 kilometr shimolda joylashgan. Janubi-gʻarbiy va sharq tomondan togʻlar bilan oʻralgan shahar bozor, bitta yoʻl va tor koʻchalarda kesishgan gʻishtli uylardan iborat. Mahalliy iqtisodiyot anʼanaviy ravishda koʻknori yetishtirish bilan bogʻliq. Afgʻonistonning koʻp qismi singari Navzod va uning atrofidagi hududlar 2001-yilgi bosqindan keyin nisbatan tinch edi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa Ittifoqi va boshqa Gʻarb tomonidan moliyalashtiriladigan idoralar quduqlar va sogʻliqni saqlash klinikalari qurish uchun Navzodga xodimlarini yubordi.

### Janglarning kuchayishi
2006-yil bahorida Afgʻonistonning janubiy viloyatlarini ham qamrab olish uchun ISAF mandatini kengaytirishning uchinchi bosqichi doirasida Hilmandga Britaniya qoʻshinlari kontingenti joylashtirildi. Shu bilan birga, Qoʻshma Shtatlar harbiylarining asosiy eʼtibori Iroqqa qaratilgan vaziyatda janubda isyon kuchaydi. Hilmand viloyati gubernatori Muhammad Dovud britaniyalik qoʻmondon Ed Butlerni Tolibon isyonchilari hujumiga uchragan Navzod va Muso Qal’adagi hukumat pozitsiyalarini himoya qilishga chaqirdi. Butler avvaliga oʻzining kichik qoʻshinini olis stantsiyalarda qatʼiy pozitsiyalangan holda koʻrishni istamadi. Dovud bu masala boʻyicha isteʼfoga chiqish bilan tahdid qilganida, u Navzodni himoya qilish uchun kichik qoʻshin yubordi.

2006-yilgi kampaniya paytida shaharga zarar yeta boshladi va yordam xodimlari qochib ketishdi. 2007-yilga kelganda Tolibon isyonchilari va Britaniya-Gurxa kuchlari kontingentlari oʻrtasida janglar avj oldi. 35 000 aholining deyarli barchasi qochishga majbur boʻldi. Qishloqda joylashgan ISAF kuchlarining britaniyalik askarlari 2006-yil oxiri va 2007-yil boshida Vetnam urushi haqida suratga olingan „*Apocalypse Now*“ filmiga iqtibos keltirgan holda ogʻir janglar kechgan shaharga „Apokalipsis Now Zad“ laqabini berishgan. Askarlar joylashgan majmua devorining yon tomoniga „Apokalipsis Now Zadga xush kelibsiz“ deb yozilgan edi.

2008-yilda Estoniya armiyasi tinchlikparvar kuchlari Britaniya kontingentiga qoʻshildi. Ikkala kuch Tolibon jangarilarini shahardan siqib chiqarish uchun koʻplab operatsiyalar oʻtkazdi. Ularning birgalikdagi saʼy-harakatlariga qaramay, shaharni Tolibon isyonchilaridan tozalashning oʻzi yetarli boʻlmadi va shaharda anarxiya davom etdi. 

Oʻsha paytda Britaniyaning jami kuchlari 82 askardan iborat edi. 7 parashyut polkidan 37 nafar qirollik otliq artilleriyasi (7 Para RHA), C Batareya 3 RHAdan 5 nafar, Qirollik Irlandiya polkidan taxminan 20 askar va 9-qirollik desant otryadidan 20 nafar askar, Qirollik logistika korpusi, 5-sonli minomyot oʻqchi-nazoratchilar, Shotlandiya va Britaniya shifokorlarining qirollik polkidan bir nafardan askarlar bor edi.  7 Para RHA qoʻshinlari Estoniya qoʻshini (*Estcoy-5 Scoutspataljon*) bilan almashish uchun yuborildi. F Parachute Battery RHA, 7 Para RHA ning 42 askarlari hududni taxminan 6 hafta davomida patrul qilishdi.  Shahar posti 7 Para RHA tomonidan 200-AQSh dengiz piyodalari polkining 42 askari va 105 nafar estoniyalik askarlarga topshirildi. Shaharda 340 ga yaqin askar qoldirildi. 

## 2008—2009-yillardagi kampaniya

### AQSh dengiz piyodalari kelishi

2008-yil mart oyida Fox kompaniyasining dengiz piyodalari, 2-batalyon, 7-dengiz piyodalari Britaniya va Estoniya kuchlarini qoʻllab-quvvatlash uchun kelishdi. Dengiz piyodalarining asosiy vazifasi „politsiyani tayyorlash“ edi. Ammo ular shahar arvoh shaharchaga aylanganidan hayratda qolishdi. Shahar vayronaga aylangan, minalangan va juda xavfli edi. Mahalliy politsiya ISAF koʻmagisiz Tolibon jangarilariga qarshi kurashish uchun yetarli tayyorgarlik koʻrmagan va yaxshi jihozlanmagan edi. Shuning uchun shahar aholisi qochib ketgan. Navzoddagi dengiz piyodalarining missiyasi tez orada odamlar va politsiya qaytib kelishi uchun shaharni himoya qilish etib belgilandi. Keyingi olti oy davomida ular Britaniya va Estoniya kuchlari (Estcoy-6 Scoutspataljo „Polar Bear“ C-kompaniyasi) bilan birga jang qildilar.  200 kishilik dengiz piyodalari korpusi tez orada ogʻir janglarga kirishdi.

2008-yil oxirida Fox 2/7 oʻrniga Lima 3/8 kampaniyasi keldi. Shu bilan birga, qolgan Britaniya va Estoniya kuchlari (Estcoy-7 Scoutspataljon) AQShning Hilmanddagi ishtiroki ortishi bilan kuchlarni qayta birlashtirish dasturi doirasida boshqa hududlarga tayinlandi. Navzod tumani Afgʻonistonning eng notinch tumanlaridan biri boʻlib qolib, AQSh dengiz piyodalarining muntazam oʻt ochishlari va havo hujumlari tashlab ketilgan shahar ustidan nazoratni mustahkamlashga qaratildi.

2009-yil 3-aprelda 3/8 kampaniyasining ikkita minomyot boʻlimi 3236dan ortiq 81 mm va 120 mm kalibrli oʻqlardan foydalandi. 3/8 qismning boshqa guruhlari isyonchi kuchlarga qarshi jangovar operatsiyani qoʻllab-quvvatladi. Dengiz piyodalari isyonchilarning oldingi chizigʻini bombardimon qildi, havodan bombalar tashlandi, hujum vertolyotlari esa isyonchilar toʻplanib qolgan binolarni nishonga oldi. Quruqlikdagi kuchlar bir nechta nishonlarga bostirib kirdi. Dengiz piyodalari oʻz bazasidan qoʻzgʻolonchilar istehkomlarini minomyotlardan oʻqqa tutdilar. 2009-yilning qish va bahor oylarida oʻtkazilgan hujum operatsiyalari front chizigʻini bir necha yuz yardga ortga surishga va AQSh pozitsiyalari atrofida yirik kuchlar mavjudligi sababli kelajakdagi operatsiyalarga tayyorgarlik koʻrish uchun kattaroq bufer yaratishga muvaffaq boʻldi.

### Xanjar operatsiyasi
2009-yil 4-iyulda 2-dengiz ekspeditsiya brigadasining 4000 nafar dengiz piyodalari viloyatning Tolibon nazorati ostidagi hududiga “Xanjar” operatsiyasi nomini olgan yirik hujumni boshladi. Bu va undan keyingi boshqa hujumlar prezident Obamaning prezidentlik lavozimiga kirishganidan koʻp oʻtmay Afgʻonistonga qoʻshimcha kuchlar kiritilishi natijasi boʻlib, Hilmanddagi AQSh dengiz piyodalari soni 2009-yil yanvaridagi taxminan 2000 nafardan iyun oyida 10 000 nafargacha oshirildi.

### Koalitsiyaning hujum operatsiyalari
2009-yil bahorida Xanjar operatsiyasi boshlanishidan oldin Lima 3/8 oʻrniga Golf kompaniyasi, 2-batalyon, 3-dengiz piyodalari korpusi keldi.

2009-yil avgust oyida Golf kampaniyasi yana 400 ga yaqin AQSh kuchlari va Afgʻoniston milliy armiyasining 100 nafar askari bilan mustahkamlandi. Bu Afgʻoniston xavfsizlik kuchlarining ikki yildan ortiq vaqtdan buyon hududdagi birinchi mavjudligi edi. 2009-yil 12-avgustda birlashgan kuchlar tuman markazidan besh kilometr janubi-sharqda joylashgan 2000 kishi istiqomat qiluvchi Dahane qishlogʻiga hujum boshladi. Dahana qishlogʻi Shimoliy Hilmand viloyatidagi Tolibonning xavfsiz boshpanalari va janubdan uzoqroqda joylashgan aholi gavjum qishloq xoʻjaligi hududlarini bogʻlovchi eng yaxshi avtomobil yoʻli boʻlgan Dahana dovoni ham Tolibon nazorati ostida edi. Uch kunlik janglardan soʻng AQSh dengiz piyodalari va afgʻon qoʻshinlari qishloq ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi (bu qishloq aholisiga 2009-yilgi saylovlarda ovoz berish imkonini bergan). ISAFning dovon ustidan nazorati isyonchilarning tumandagi kuchlarini qoʻllab-quvvatlash qobiliyatini pasaytirdi. Shuningdek, hududni himoya qilish uchun keyingi operatsiyalarga zamin yaratdi.

### Kobra gʻazabi operatsiyasi
2009-yil 4-dekabrda AQSh dengiz piyodalari Tolibon isyonchilariga qarshi prezident Barak Obama Afgʻonistonga qoʻshimcha 30 000 askar yuborilishini e’lon qilganidan keyin birinchi yirik hujumida Tolibon qarorgohiga bostirib kirishdi. „Kobra gʻazabi“ operatsiyasida 900 AQSh dengiz piyodalari va dengizchilari, shuningdek, Britaniya qoʻshinlari hamda Navzod tumaniga bostirib kirgan 150 afgʻon askari va politsiyasi qatnashgan. Quruqlikdagi hujumdan tashqari, 3-batalyon, 4-dengiz piyodalari va Dengiz razvedka boʻlinmasi Task Force Raiderning 300 nafar dengiz piyoda askarlari vertolyotlar va V-22 Osprey samolyotlari orqali Navzod vodiysiga tushishdi. Ushbu operatsiyada Osprey samolyotlari Afgʻonistondagi jangovar harakatlar uchun birinchi marta ishlatilgan. Dengiz hujumiga tayyorgarlik koʻrish chogʻida Tolibon minglab bombalarni joylashtirdi va vodiy boʻylab Tangi togʻlari etagidagi pozitsiyalarda xandaqlar qazdi. Operatsiyadagi ISAF qurbonlari haqida xabar berilmagan va isyonchilar tomonidan 16 kishi halok boʻlgan va 5 kishi asirga olingan.

Tuman markazi qegallanganidan soʻng hujum keyinchalik chekka qishloqlardagi Tolibon tayanch punktlari, jumladan, isyonchilar joylashgan Bar-Novzod tayanch punktiga qadar kengaytirildi. ISAF ushbu missiyani muvaffaqiyatli deb eʼlon qildi. Ularning taʼkidlashicha, aholi ogʻir janglardan qochganidan uch yil oʻtib tuman markaziga qaytishni boshlagan va koalitsiya kuchlari qaytib kelgan mahalliy hukumat rahbarlari bilan shaharni qayta qurish uchun hamkorlik boshlagan.

## 2013-yil. Tolibonning Gruziya kuchlariga hujumi
13-may kuni xudkush-terrorchi portlovchi moddalar ortilgan yuk mashinasini harbiy bazaga olib kirishi oqibatida 42-batalyonning uchta gruzin askari halok boʻldi.

7-iyun kuni xuddi shunday portlash Gruziya harbiy bazasi oldida sodir boʻldi. Oʻshanda tolibon xudkush-terrorchisi portlovchi moddalar ortilgan kichik yuk mashinasini portlatgan. Portlash oqibatida yetti nafar askar halok boʻldi, olti nafari yaralandi.

## Manbalar

*

## Havolalar

** Lima 3/8 Marines in Now Zad &#x2013; Wall Street Journal slideshow
** 3/8 Marines in Now Zad firefight video &#x2013; ITN News video
** AP News report on Now Zad &#x2013; June 30, 2009 AP News report on Now Zad
** Marines eligible for presidential, Navy ribbons