Grammatikani tekshirgich

**Grammatikani tekshirgich -** hisoblash nuqtai nazaridan, yozma matnni grammatik to'g'riligini tekshirishga urinadigan dastur yoki dasturning bir qismidir. Grammatik tekshirgichlar ko'pincha matn protsessori kabi kattaroq dasturning xususiyati sifatida amalga oshiriladi, ammo tahrirlanadigan matn bilan ishlaydigan dasturlar ichidan faollashtirilishi mumkin bo'lgan mustaqil dastur sifatida ham mavjud.

Grammatikani tekshirgichni amalga oshirish tabiiy tilni qayta ishlashdan foydalanadi.

## Tarixi
Dastlabki" grammatik tekshiruvlar " mumkin boʻlgan grammatik xatolarning toʻliq doirasini emas, balki tinish belgilari va uslubning nomuvofiqligini tekshiradigan dasturlar edi. Birinchi tizim Writer’s Workbench(yozuvchining ish stoli) deb nomlangan va 1970-yillarda Unix tizimlariga kiritilgan yozish vositalari toʻplami edi. Butun *Writer’s Workbench* toʻplami turli xil yozish muammolarini tekshirish uchun bir nechta alohida vositalarni oʻz ichiga olgan. „Harakat“ vositasi matndagi soʻz, yozish, kliklash yoki notoʻgʻri ishlatish iboralarini tekshirdi. Ushbu vosita shubhali iboralar roʻyxatini chiqaradi va yozishni yaxshilash boʻyicha takliflar beradi. „Uslub“ vositasi berilgan matnning yozish uslubini tahlil qildi. U matn boʻyicha bir qator oʻqish testlarini oʻtkazdi va natijalarni chiqardi va matn jumlalari toʻgʻrisida baʼzi statistik maʼlumotlarni berdi.

Aspen Software of Albuquerque, New Mexico1981-yilda shaxsiy kompyuterlar uchun grammatika va uslub tekshirgichining dastlabki versiyasini chiqardi. Grammatik birinchi boʻlib Radio Shack — TRS-80 uchun mavjud edi va tez orada CP/M va IBM PC uchun versiyalari mavjud edi. San-Fransisko, Kaliforniya, 1985 yilda Grammatik sotib olingan dasturiy taʼminot. Grammatikning rivojlanishi davom etdi va u oddiy uslublarni tekshirishdan tashqari yozuv xatolarini aniqlay oladigan haqiqiy grammatikani tekshiruvchiga aylandi.

Boshqa erta diksiya va uslubni tekshirish dasturlariga tinish belgilari va uslub, toʻgʻri grammatika, Rightrayter va quvvat Kiritilgantahrirlash. Barcha dastlabki dasturlar oddiy diksiya va uslub tekshirgichlari sifatida boshlangan boʻlsa-da, oxir-oqibat tilni qayta ishlashning turli darajalarini qoʻshdi va haqiqiy grammatikani tekshirish qobiliyatini rivojlantirdi.

1992 yilgacha grammatik shashka qoʻshimcha dastur sifatida sotilgan. Oʻsha paytda juda koʻp turli xil soʻzlarni qayta ishlash dasturlari mavjud edi, ular bozor ulushi boʻyicha soʻz va Microsoft soʻzlari bilan. 1992 yilda Microsoft grammatikani tekshirishni soʻzning xususiyati sifatida qoʻshishga qaror qildi va litsenziyalangan tuzatilgan, dan grammatikani tekshiruvchi Houghton Mifflin hali mustaqil mahsulot sifatida sotilmagan edi. Maʼlumot dasturini sotib olish orqali Microsoft-ning harakatiga javob berdi va Grammatikning bevosita avlodi hali ham soʻz bilan kiritilgan.

2019 yildan boshlab grammatika tekshirgichlari Google Docs va Sapling.ai, Grammarly va Qordoba kabi brauzer kengaytmalari, Ginger kabi ish stoli dasturlari, LanguageTool kabi erkin va ochiq kodli dasturlar va veb-sayt muharriri plaginlari kabi veb-sayt dasturlari.

## Texnik masalalar
Dastlabki yozish uslubi dasturlari matndagi so'z, yozish, kliklash yoki iboralarni noto'g'ri ishlatish uchun tekshirilgan. Ushbu jarayon oddiy naqshlarni moslashtirishga asoslangan edi. Dasturning yuragi ko'plab mutaxassislar tomonidan yomon yozilgan deb hisoblanadigan yuzlab yoki minglab iboralar ro'yxati edi. Shubhali iboralar ro'yxatiga har bir ibora uchun muqobil so'zlar kiritilgan. Tekshirish dasturi shunchaki matnni jumlalarga ajratadi, iboralar lug'atidagi har qanday moslikni tekshiradi, shubhali iboralarni belgilaydi va alternativani ko'rsatadi. Ushbu dasturlar ba'zi mexanik tekshiruvlarni ham amalga oshirishi mumkin. Masalan, ular odatda ikki baravar so'zlarni, ikki baravar tinish belgilarini, ba'zi kapitallashuv xatolarini va boshqa oddiy mexanik xatolarni belgilaydilar.

Haqiqiy grammatikani tekshirish ancha murakkab hisoblanadi. Dasturlash tili juda o'ziga xos sintaksis va grammatikaga ega bo'lsa-da, bu tabiiy tillar uchun bunday emas. Tabiiy til uchun biroz to'liq rasmiy grammatikani yozish mumkin, ammo haqiqiy foydalanishda juda ko'p istisnolar mavjud bo`ladiki, rasmiy grammatika grammatikani tekshiruvchini yozishda minimal yordam bera olaishi mumkin. Tabiiy til grammatikasini tekshiruvchining eng muhim qismlaridan biri bu har bir so'zning nutq qismi bilan birga tildagi barcha so'zlarning lug'ati hisoblanadi. Tabiiy so'zning nutqning bir nechta qismlaridan biri sifatida ishlatilishi mumkinligi (masalan, "erkin" sifat, ergash gap, ot yoki fe'l sifatida ishlatilishi) har qanday grammatik tekshirgichning murakkabligini sezilarli darajada oshiradi.

Grammatika tekshiruvchisi matndagi har bir jumlani topadi, lug'atdagi har bir so'zni qidiradi va keyin jumlani grammatikaga mos keladigan shaklga ajratishga harakat qiladi. Turli xil qoidalardan foydalangan holda, dastur turli xil xatolarni aniqlay oladi, masalan, zamondagi kelishuv, raqam, so'z tartibi va boshqalar. Shuningdek, matn bilan bog'liq ba'zi stilistik muammolarni aniqlash mumkin. Masalan, uslub elementlari kabi ba'zi mashhur uslubiy qo'llanmalar passiv ovozdan ortiqcha foydalanishni bekor qiladi. Grammatik tekshiruvchilar passiv jumlalarni aniqlashga va faol ovozli alternativani taklif qilishga urinishlari mumkin.

Grammatikani tekshirish uchun zarur bo'lgan dasturiy ta'minot elementlari nutqni aniqlash dasturi uchun hal qilinishi kerak bo'lgan ba'zi rivojlanish muammolari bilan chambarchas bog'liq. Ovozni aniqlashda tahlil qilish nutqning bir qismi va gapdagi pozitsiyasiga asoslanib, qaysi so'z ko'proq mo'ljallanganligini taxmin qilish uchun ishlatilishi mumkin. Grammatikani tekshirishda tahlil qabul qilingan grammatik foydalanishga rioya qilmaydigan so'zlarni aniqlash uchun ishlatiladi.

Yaqinda  ishlab shiqilyotgan tadqiqotlarning maqsadi atrofdagi so'zlarning kontekstiga asoslangan grammatik xatolarni taniy oladigan algoritmlarni ishlab chiqishga qaratilgan .

## Tanqid
Chet tili ona tili bo'lmaganlar o'z yozuvlarini tekshirish uchun foydalanishi mumkin bo'lgan yozuv yordamida grammatik tekshiruv turi sifatida qaraladi , chunki bunday dasturlar sintaktik xatolarni aniqlashga intiladi. Biroq, imlo tekshirgichlari kabi boshqa kompyuterlashtirilgan yozuv vositalarida bo'lgani kabi, mashhur grammatika tekshirgichlari ko'pincha xatolarni aniqlay olmaganlarida va to'g'ri matnni noto'g'ri deb belgilaganlarida tanqid qilinadi. Tilshunos Geoffrey K. Pullum 2007-yilda ular odatda yaxshilikdan ko'ra ko'proq zarar keltiradigan darajada noto'g'ri ekanligi haqida bahslashdi: "ko'pincha sizning nasringizdagi kompyuter grammatikasini tekshiruvchining maslahatini qabul qilish uni ancha yomonlashtiradi, ba'zan esa kulgili tarzda nomuvofiq qiladi".

## Yana qarang

* Imlo tekshirgich
* Grammatikaga havola

## Manbalar