Nemis alifbosi

**Nemis orfografiyasi** nemis tilini yozishda ishlatiladigan imlo hisoblanadi.Bugungi kunda standart oliy nemis orfografiyasi  tomonidan tartibga solinadi.  (Nemis orfografiyasi boʻyicha kengash) koʻpchilik nemis tilida soʻzlashuvchi mamlakatlar vakillaridan iborat.

## Alifbosi

Zamonaviy nemis alifbosi ISO asosiy lotin alifbosining yigirma oltita harfidan va toʻrtta maxsus harfdan iborat.

### Asosiy alifbo

Germaniyada 1

Avstriyada 2

### Maxsus harflar

* ẞ harfi 2017-yil 29-iyunda nemis alifbosining rasmiy harfi deb eʼlon qilindi. Ilgari SS/SZ sifatida taqdim etilgan.
* Tarixan, ingliz va boshqa koʻplab Yevropa tillarida boʻlgani kabi uzun s (ſ) harfi ham ishlatilgan.

### Unli tovush uzunligi
Nemis tilida unli tovush uzunligi fonematik boʻlsa ham, u doimiy ravishda ifodalanmaydi. Biroq, uzun unlilarni aniqlashning turli usullari mavjud:

* Ochiq bo‘g‘indagi unli (erkin unli) cho‘ziq bo‘ladi, masalan, *g*'e** -ben'' („bermoq“), ''s**a** -gen'' („aytmoq“). Qoida berilgan nomlarda ishonchsizdir, qarang. Oliver  .
* Uzoq unlini  koʻrsatish uchun ishlatgan ''i'' kamdan-kam uchraydi. Buning oʻrniga [[digraf]] ''ie'' ishlatiladi, masalan, ''L **ie** be'' ('sevgi'), ''h **ie** r'' ('bu yerdaʼ). Bu qoʻllanish oʻrta oliy nemis  asosidagi tarixiy imlo boʻlib, u dastlabki yangi oliy nemis tilida monoftongizatsiya qilingan. U etimologik jihatdan hech qachon bunday diftongga ega boʻlmagan soʻzlarga umumlashtirildi, masalan, ''v **ie** l'' ('koʻp'), ''Fr **ie** de'' ('tinchlik') (Oʻrta oliy nemis ''v **i** l'', ''vr **i** de''). Baʼzan soʻzning yakuniy pozitsiyasida bu digraf ''Knie''  ('tizlar') koʻplik  kabi /iː.ə/ ni ifodalaydi (qarang. ''Knie'' ). ''Viertel'' (''viertel'')  ('chorak'), ''vierzehn''  ('oʻn toʻrtʼ), ''vierzig''  ('qirq') soʻzlarida, ''yaʼni'' qisqa unlini ifodalaydi. Qarang ''vier''  ('toʻrtʼ). Frakturda ''I'' va ''J'' kapitali bir xil yoki deyarli bir xil <math>\mathfrak{J}</math>, ''Ie'' va ''Je'' kombinatsiyalarini chalkashtirib yuborish mumkin; shuning uchun ''Ie'' birikmasi so‘z boshida ishlatilmaydi, masalan, ***I*' gel* („kirpi“), ***I** re* („irlandiyalik“).
* Ovozsiz *h* baʼzi hollarda unli tovush uzunligini bildiradi. Bu *h* baʼzi soʻzlarda eski  dan kelib chiqqan, masalan, *se **h** en* („koʻrish“) *ze **h** n* („oʻn“), lekin boshqa soʻzlar bilan aytganda, uning etimologik asoslanishi yoʻq, masalan, *ge **h** en* (' ketmoq) yoki *ma **h** len* („tegirmonga“). Baʼzan digrafdan keyin ortiqcha oʻxshashlik tufayli *h* harfi ham kelishi mumkin, masalan, *sie **h** t* („koʻradi“, *sehen* dan) yoki etimologiyasi, masalan, *Vie **h*** („qoramol“, MHG *vi **h** e*), *rau **h*** (' qoʻpol', 1996-yilgacha boʻlgan imlo, hozir *rau* yozilgan, MHG *ru **h***).
* *a*, *e*, *o* harflari uzun unlilarga ega boʻlgan bir necha soʻzda qoʻshlanadi.Masalan, *S **aa** t* ('urugʻ'), *S **ee*** ('dengiz'/'koʻl'), ***Moo** r* ('moor').
* Unlidan keyin qoʻshilgan qoʻsh undosh unlining qisqa ekanligini bildirsa, bir undosh esa koʻpincha unlining uzunligini bildiradi. Masalan,  ('taroq') qisqa unliga ega ,  esa ('keldi') uzun unliga ega  . Ikki undosh qoʻshilmaydi: *k*, oʻrniga *ck* (1996-yilgi imlo islohotiga qadar, *ck* qator oraligʻida *kk* deb boʻlingan) va *z* oʻrniga *tz* qoʻyilgan. Olinma soʻzlarda *kk* (asl imloda *cc* bilan mos kelishi mumkin) va *zz* kelishi mumkin.
** *Turli* undoshlar va unlidan keyin bir nechta harf (*ch* va *sch*) bilan ifodalangan tovushlar uchun aniq qoidani aytib bo‘lmaydi, chunki ular cho‘ziq unlilardan keyin kelishi mumkin, lekin bir o‘zakga tegishli bo‘lsa, ikkilanmaydi. Masalan, *Mond*  'oy', *Qoʻl*  'qoʻl'. Poya chegarasida odatda reduplikatsiya sodir boʻladi, masalan, *nimm-t* 'oladi'; ammo, sobit, endi unumli boʻlmagan hosilalarda bu ham yoʻqolishi mumkin, masalan, *Geschäft*  'biznes' *schaffen* 'biror ishni bajarish'.
* *ß* oldingi unlining uzun ekanligini bildiradi. Masalan, *Straße* 'koʻchaʼ va *Masse* 'mass' yoki 'hostʼ/'lotʼ qisqa unli. Bunga qoʻshimcha ravishda, 1996-yilgi imlo islohotidan oldin yozilgan matnlarda ham soʻz oxirida va undosh tovushlardan oldin *ß* qoʻllanadi. Masalan, *naß* 'hoʻl' va *mußte* 'had toʻ (islohotdan keyin *nass* va *musste imlolari*), shuning uchun bularda unli tovush uzunligi pozitsiyalarini *ß* tomonidan aniqlab boʻlmadi. Qarang, *Maß* „oʻcham“ va *fußte* „asoslangan edi“ (islohotdan keyin hali ham *Maß* va *fußte yozildi*).



* ⟨a⟩:  as in  „suv“
* ⟨ä⟩:  as in  „odamlar“
* ⟨e⟩:  as in  „yotoq“; titroqsiz   „ox“
* ⟨i⟩:  as in  „usul“
* ⟨o⟩:  as in  „kelmoq“
* ⟨ö⟩:  as in  „iloha“
* ⟨u⟩:  as in  „ona“
* ⟨ü⟩:  as in  „miller“
* ⟨y⟩:  as in  „dystrophy“

==== Uzoq unlilar ====
Agar koʻrib chiqilayotgan unli tovush paydo boʻlsa, unli tovush odatda uzun tovushni ifodalaydi:

* ⟨a, ah, aa⟩: 
* ⟨ä, äh⟩:  yoki 
* ⟨e, eh, ee⟩: 
* ⟨i, ie, ih, ieh⟩: 
* ⟨o, oh, oo⟩: 
* ⟨ö, öh⟩: 
* ⟨u, uh⟩: 
* ⟨ü, üh⟩: 
* ⟨y⟩: 

==== Diftonglar ====

* ⟨au⟩: 
* ⟨eu, äu⟩: 
* ⟨ei, ai, ey, ay⟩: 

*'Qisqartirilgan uzun unlilar**

* ⟨i⟩: 
* ⟨y⟩: 
* ⟨u⟩: 
* ⟨e⟩: 
* ⟨ö⟩: 
* ⟨o⟩: 

**Boshqa unlilar**

* , 
* ⟨ **e''' ⟩ [ə]
*  (soʻzlarda: )

## Manbalar