Ibrohim an-Naxaiy

**Abu Imron ibn Yazid** (; –714), koʻpincha **Ibrohim an-Naxaiy** () nomi bilan tanilgan, *[[Tobein|tobein]]lar*dan boʻlgan ilk kufalik faqih edi. *[[Ahl ar-Raʼy|raʼy]]* va *[[Qiyos|qiyos]]*dan foydalanishning kashshoflaridan boʻlgan an-Naxaiy oʻz shogirdi Hammad ibn Abi Sulaymon orqali, jumladan Abu Hanifaga ham, keyingi kufalik faqihlarga taʼsir koʻrsatdi.

## Tarjimai holi
Ibrohim an-Naxaiy Kufada -yilda tugʻilgan, biroq aniq yil borasida ayrim bahslar mavjud. U Naxadan boʻlib, bu Madhhaj qabilasining bir shoxobchasi edi; ular Arablarning Mesopotamiyani zabt etishidan soʻng Yamandan Kufa tomon koʻchib kelgan, shu bois *[[nisba]]*si an-Naxaiy boʻlgan. Uning oilasi ilmiy faoliyati bilan tanilgan: otasi hadis roviylaridan, onasining togʻasi Alqama ibn Qays boʻlgan, Asvad ibn Yazid esa onasi tomondan amakivachchasi edi.

An-Naxaiy Muhammadning sahobasi Abdulloh ibn Mas’ud shogirdlari doirasiga mansub boʻlib, bu doiraga uning togʻasi Alqama ham kirgan va u an-Naxaiyning *[[Fiqh|fiqh]]* boʻyicha asosiy ustoziga aylangan. U yoshligidan Hijozga safar qilishni boshlagan va yoshlik chogʻida Alqama hamda Asvad ibn Yazid bilan birga Hajni ado etgan; shu safarda u Oyshaning majlisida ham qatnashgan. Muhammad sahobalari bilan uchrashgan boʻlsa-da, ularning ayrimlari vafoti paytida ham Kufa shahrida yashab turganiga qaramay, u ulardan bevosita hadis rivoyat qilgan, deb hisoblanmaydi; u rivoyat qilgandek koʻringan hadislarning *[[Isnod|isnod]]*lari esa mursal deb baholanadi.

Ikkinchi fitnaning gʻavgʻoli davriga qaramay, an-Naxaiy Kufada dars berishni davom ettirdi. Muxtor as-Saqafiy unga rasmiy lavozim taklif qilgan, biroq u rad etgan. U Umaviylar hokimiyati bilan tarang munosabatda boʻlgan, al-Hajjoj ibn Yusufni ochiq tanqid qilgan va Ibn al-Ash’as qoʻzgʻolonini qoʻllab-quvvatlagan, bu esa uni yashirinib yurishga majbur qilgan. Aytilishicha, al-Hajjoj an-Naxaiyni hibsga olishni buyurgan, biroq u qoʻlga tushishdan qutulib qolgan. Al-Hajjojning oʻlim xabarini eshitgach, an-Naxaiy shukr sajdasini qilgan.

Kufaning katta masjidida dars berar ekan, an-Naxaiy Hammad ibn Abu Sulaymonni oʻzining *[[Halaqa|halaqa]]*siga (dars doirasi) qabul qildi; u uning eng yetuk shogirdiga aylandi. An-Naxaiy 738-yilda vafot etgach, Hammad uning *halaqa*siga rahbar boʻladi.

## Fiqh
An-Naxaiyning *fiqh*i *raʼy* (mustaqil mulohaza)dan foydalanishi bilan ajralib turadi va shu sabab u *[[Ahl ar-Raʼy|ahl ar-raʼy]]*ning asoschilaridan biri, deb qaraladi. U *[[Qiyos|qiyos]]* (qiyosiy xulosa chiqarish)dan foydalanishni rivojlantirdi va ommalashtirdi. Bu *raʼy*ning tizimli qoʻllanishini anglatardi. An-Naxaiy nazarida ham Paygʻambar hadislarining, ham Muhammad sahobalaridan kelgan *asar*larning hujjatlarga mosigi eʼtirof etilgan; xususan Ibn Mas’udning qarashlari uning huquqiy tafakkuriga asos boʻlgan.

An-Naxaiy islom huquqining ayrim boʻlaklaridan koʻra, uning umumiy yigʻindisini koʻzda tutgan ilk kufalik faqihlardan edi. *Qiyos* orqali an-Naxaiy „ishonchli manbalardan umumiy qoidalarni chiqarib olib, soʻng ularni barcha tegishli holatlarga tatbiq etishga“ uringan. Zafar Ishoq Ansoriyning taʼkidlashicha, an-Naxaiyni huquqda „yanada yaxlitlik va izchillikka ongli intilish“ ragʻbatlantirgan; bu esa „Paygʻambar taʼlimotlari tasodifiy farmoyishlar emas, balki umumiy tamoyillarning mujassamlanishi“ degan tasavvurga tayanardi. Biroq barqaror huquqiy anʼananing yoʻqligi bois, an-Naxaiyning *fiqh*i keyingi kufalik faqihlarinikiga nisbatan kamroq texnik jihatdan rivojlangan va tizimli izchil boʻlgan.

Kufalik faqihlar anʼanasidagi faraziy huquqiy savollarni tuzish va ularga javob berishning ildizlari an-Naxaiy tafakkurida koʻrinadi. Faraz qilingan ssenariylarning ayrimlari amalda imkonsiz boʻlgan, biroq u bundaylarini keyingi kufaliklarga qaraganda kamroq muhokama qilgan.

## Merosi
An-Naxaiy keyingi kufalik va hanafiy faqihlarga, asosan Hammad orqali, katta taʼsir koʻrsatdi. Hammadning asosiy shogirdi Abu Hanifa koʻpincha an-Naxaiyni hujjat sifatida keltirgan, ammo har doim ham uning qarashlariga qoʻshilmagan. An-Naxaiyga oid iqtiboslar hamda u qatnashgan *isnod*li rivoyatlar Abu Hanifaning shogirdlari Abu Yusuf va Muhammad ash-Shayboniy tomonidan alohida-alohida yozilgan *al-Asar* nomli ikki asarda muhim oʻrin tutadi. Ash-Shofi’iy an-Naxaiy va ash-Shaʼbiyni kufaliklarning asosiy hujjatlari sifatida taʼriflaydi. Ahmad ibn Hanbal an-Naxaiyni Hasan al-Basriy va Ato ibn Abi Robah bilan qiyoslab salbiy tarzda qarama-qarshi qoʻyadi, biroq oʻzining ''musnad'''ida an-Naxaiyga 336 marta murojaat qiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Hanif, S. (2018). A Tale of Two Kufans: Abū Yūsuf’s ''Ikhtilāf Abī Ḥanīfa wa-Ibn Abī Laylā'' and Schachtʼs Ancient Schools. *Islamic Law and Society*, *25*(3), 173–211.
* Ansari, Z. I. (1966). *[https://escholarship.mcgill.ca/concern/theses/cz30px72w The early development of Islamic fiqh in Kûfah with special reference to the works of Abû Yûsuf and Shaybānī]* [Dissertatsiya].
* Melchert, C. (2020). Ibrāhīm al-Naḫaʿī (Kufan, d. 96/714). *Arabica*, *67*(1), 60–81.