open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leoben (okrug)

**Leoben ** Avstriya okruglaridan biridir. Shtiriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1099,7&nbsp;km2. 67&nbsp;767 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Eisenerz
# Gai
# Kalwang
# Kammern im Liesingtal
# Kraubath an der Mur
# Leoben
# Mautern in Steiermark
# Niklasdorf
# Proleb
# Radmer
# Sankt Michael in Obersteiermark
# Sankt Peter-Freienstein
# Sankt Stefan ob Leoben
# Trofaiach
# Vordernberg
# Hafning bei Trofaiach
# Hieflau

## Manbalar
Liezen (okrug)

**Liezen ** Avstriya okruglaridan biridir. Shtiriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 3270,4 km2. 82&nbsp;235 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Admont
# Aigen im Ennstal
# Aich (Shtiriya)
# Altaussee
# Altenmarkt bei Sankt Gallen
# Ardning
# Bad Aussee
# Bad Mitterndorf
# Wörschach
# Weißenbach an der Enns
# Weißenbach bei Liezen
# Weng im Gesäuse
# Wildalpen
# Gößl
# Gössenberg
# Gaishorn am See
# Gams bei Hieflau
# Gröbming
# Großsölk
# Donnersbach
# Donnersbachwald
# Selzthal
# Irdning
# Johnsbach
# Kleinsölk
# Landl
# Lassing (Shtiriya)
# Liezen
# Michaelerberg
# Niederöblarn
# Oppenberg (Shtiriya)
# Palfau
# Pichl-Kainisch
# Pichl-Preunegg
# Pruggern
# Pürgg-Trautenfels
# Ramsau am Dachstein
# Rohrmoos-Untertal
# Rottenmann
# Sankt Gallen (Shtiriya)
# Sankt Martin am Grimming
# Sankt Nikolai im Sölktal
# Tauplitz
# Treglwang
# Trieben
# Hall bei Admont
# Haus (Shtiriya)
# Schladming
# Stainach
# Öblarn

## Manbalar
Murau (okrug)

**Murau ** Avstriya okruglaridan biridir. Shtiriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1394,6&nbsp;km2. 31&nbsp;472 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Winklern bei Oberwölz
# Dürnstein in der Steiermark
# Krakaudorf
# Krakauhintermühlen
# Krakauschatten
# Kulm am Zirbitz
# Laßnitz bei Murau
# Mariahof
# Murau
# Mühlen (Shtiriya)
# Niederwölz
# Neumarkt in Steiermark
# Oberwölz Umgebung
# Oberwölz Stadt
# Perchau am Sattel
# Predlitz-Turrach
# Ranten
# Rinegg
# Sankt Blasen
# Sankt Georgen ob Murau
# Sankt Lambrecht
# Sankt Lorenzen bei Scheifling
# Sankt Marein bei Neumarkt
# St. Peter am Kammersberg
# St. Ruprecht-Falkendorf
# Teufenbach
# Triebendorf
# Frojach-Katsch
# Zeutschach
# Schöder
# Schönberg-Lachtal
# Scheifling
# Stadl an der Mur

## Manbalar
Radkersburg (okrug)

**Radkersburg ** Avstriya okruglaridan biridir. Shtiriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 337,0 km2. 24&nbsp;068 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Eichfeld (Shtiriya)
# Bad Radkersburg
# Bierbaum am Auersbach
# Weinburg am Saßbach
# Gosdorf
# Dietersdorf am Gnasbach
# Dietzen
# Deutsch Goritz
# Sögersdorf
# Klöch
# Mettersdorf am Saßbach
# Mureck
# Murfeld
# Oberpurkla
# Radkersburg Umgebung
# Ratschendorf
# Sankt Peter am Ottersbach
# Tieschen
# Trössing
# Halbenrain
# Hof bei Straden
# Straden

## Manbalar
Weiz (okrug)

**Weiz ** Avstriya okruglaridan biridir. Shtiriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1097,94 km2. 92&nbsp;373 nafar aholi istiqomat qiladi (2023). 

## Shahar va qishloqlari
# Albersdorf-Prebuch
# Anger
# Birkfeld
# Fischbach
# Fladnitz an der Teichalm
# Floing
# Gasen
# Gersdorf an der Feistritz
# Gleisdorf
# Gutenberg
# Hofstätten an der Raab
# Ilztal
# Ludersdorf-Wilfersdorf
# Markt Hartmannsdorf
# Miesenbach bei Birkfeld
# Mitterdorf an der Raab
# Mortantsch
# Naas
# Passail
# Pischelsdorf am Kulm
# Puch bei Weiz
# Ratten
# Rettenegg
# St. Kathrein am Hauenstein
# Sankt Kathrein am Offenegg
# St. Margarethen an der Raab
# Sankt Ruprecht an der Raab
# Sinabelkirchen
# Strallegg
# Thannhausen
# Weiz

## Manbalar
Imst (okrug)

**Imst ** Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1724,8 km2. 52&nbsp;658 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Arzl im Pitztal
# Wenns
# Sölden
# Sautens
# Imst
# Imsterberg
# Jerzens
# Karrösten
# Karres
# Längenfeld
# Mötz
# Mils bei Imst
# Mieming
# Nassereith
# Obsteig
# Rietz (Österreich)
# Roppen
# St. Leonhard im Pitztal
# Tarrenz
# Umhausen
# Haiming (Tirol)
# Stams
# Oetz

## Manbalar
Innsbruck-Land (okrug)

**Innsbruck-Land ** Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1990,17 km2. 181&nbsp;698 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Absam
# Axams
# Aldrans
# Ampass
# Baumkirchen
# Birgitz
# Wattenberg
# Wattens
# Wildermieming
# Götzens
# Gnadenwald
# Grinzens
# Gries im Sellrain
# Gries am Brenner
# Gschnitz
# Seefeld in Tirol
# Sellrain
# Sistrans
# Inzing
# Kematen in Tirol
# Kolsass
# Kolsassberg
# Lans
# Leutasch
# Matrei am Brenner
# Mieders
# Mils
# Mutters
# Natters
# Navis
# Neustift im Stubaital
# Obernberg am Brenner
# Oberperfuss
# Oberhofen im Inntal
# Patsch (Tirol)
# Pettnau
# Polling in Tirol
# Pfaffenhofen
# Reith bei Seefeld
# Ranggen
# Rinn
# Rum (Tirol)
# St. Sigmund im Sellrain
# Thaur
# Telfes im Stubai
# Telfs
# Trins
# Tulfes
# Unterperfuss
# Völs (Tirol)
# Vals (Tirol)
# Flaurling
# Volders
# Fritzens
# Fulpmes
# Hall in Tirol
# Hatting
# Schönberg im Stubaital
# Scharnitz
# Schmirn
# Steinach am Brenner
# Ellbögen
# Zirl

## Manbalar
Kitzbühel (okrug)

**Kitzbühel ** Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1&nbsp;163,28&nbsp;km2. 59&nbsp;191 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Aurach bei Kitzbühel
# Brixen im Thale
# Waidring
# Westendorf (Tirol)
# Going am Wilden Kaiser
# Itter (Tirol)
# Jochberg (Tirol)
# Kössen
# Kirchberg in Tirol
# Kirchdorf in Tirol
# Kitzbühel
# Oberndorf in Tirol
# Reith bei Kitzbühel
# St. Johann in Tirol
# St. Ulrich am Pillersee
# St. Jakob in Haus
# Fieberbrunn
# Hopfgarten im Brixental
# Hochfilzen
# Schwendt

## Manbalar
Voitsberg (okrug)

**Voitsberg ** Avstriya okruglaridan biridir. Shtiriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 678,60&nbsp;km2. 53&nbsp;588 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Bärnbach
# Gößnitz (Shtiriya)
# Geistthal
# Gallmannsegg
# Graden
# Söding
# Södingberg
# Salla (Shtiriya)
# Köflach
# Kainach bei Voitsberg
# Kohlschwarz
# Krottendorf-Gaisfeld
# Ligist
# Maria Lankowitz
# Modriach
# Mooskirchen
# Pack (Shtiriya)
# Piberegg
# Sankt Johann-Köppling
# Sankt Martin am Wöllmißberg
# Voitsberg
# Stallhofen
# Edelschrott

## Manbalar
Kufstein (okrug)

**Kufstein ** Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 969,90 km2. 93&nbsp;702 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Alpbach
# Angath
# Angerberg
# Bad Häring
# Breitenbach am Inn
# Brandenberg (Tirol)
# Brixlegg
# Wörgl
# Walchsee
# Wildschönau
# Söll (Tirol)
# Kirchbichl
# Kramsach
# Kundl
# Kufstein
# Langkampfen
# Mariastein (Tirol)
# Niederndorf
# Niederndorferberg
# Radfeld
# Reith im Alpbachtal
# Rattenberg (Tirol)
# Rettenschöss
# Thierbach
# Thiersee
# Schwoich
# Scheffau am Wilden Kaiser
# Ebbs
# Ellmau
# Erl (Tirol)

## Manbalar
Landeck (okrug)

**Landeck ** Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1&nbsp;594,81 km2. 42&nbsp;799 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Galtür
# Grins
# Serfaus
# Ischgl
# Kappl (Tirol)
# Kaunerberg
# Kaunertal (Gemeinde)
# Kauns
# Ladis
# Landeck (Tirol)
# Nauders
# Pettneu am Arlberg
# Pians
# Prutz
# Pfunds
# Ried im Oberinntal
# St. Anton am Arlberg
# Tösens
# Tobadill
# Faggen
# Fendels
# Fiss
# Flirsch
# Fließ
# Schönwies
# Spiss (Tirol)
# Stanz bei Landeck
# Strengen

## Manbalar
Lienz (okrug)

**Lienz ** Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 2&nbsp;019,87&nbsp;km2. 50&nbsp;404 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Ainet
# Amlach
# Anras
# Außervillgraten
# Gaimberg
# Dölsach
# Sillian
# Iselsberg-Stronach
# Innervillgraten
# Kals am Großglockner
# Kartitsch
# Leisach
# Lavant (Tirol)
# Lienz
# Matrei in Osttirol
# Nikolsdorf
# Nußdorf-Debant
# Oberlienz
# Obertilliach
# Prägraten am Großvenediger
# St. Johann im Walde
# St. Veit in Defereggen
# St. Jakob in Defereggen
# Tristach
# Thurn
# Untertilliach
# Virgen
# Heinfels
# Hopfgarten in Defereggen
# Schlaiten
# Strassen (Tirol)

## Manbalar
Mürzzuschlag (okrug)

**Mürzzuschlag ** Avstriya okruglaridan biridir. Shtiriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 848,9 km2. 42&nbsp;943 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Allerheiligen im Mürztal
# Altenberg an der Rax
# Wartberg im Mürztal
# Ganz (Shtiriya)
# Kapellen
# Kindberg
# Krieglach
# Langenwang
# Mitterdorf im Mürztal
# Mürzsteg
# Mürzhofen
# Mürzzuschlag
# Neuberg an der Mürz
# Veitsch
# Spital am Semmering
# Stanz im Mürztal

## Manbalar
Braunau (okrug)

**Braunau** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1040,4 km2. 95&nbsp;189 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Aspach (Oberösterreich)
# Auerbach (Oberösterreich)
# Burgkirchen (Oberösterreich)
# Weng im Innkreis
# Geretsberg
# Gilgenberg am Weilhart
# Überackern
# Jeging
# Kirchberg bei Mattighofen
# Lengau
# Lochen am See
# Maria Schmolln
# Mattighofen
# Mauerkirchen
# Mining
# Moosbach (Oberösterreich)
# Moosdorf
# Munderfing
# Neukirchen an der Enknach
# Ostermiething
# Palting
# Perwang am Grabensee
# Pischelsdorf am Engelbach
# Polling im Innkreis
# Pfaffstätt
# Roßbach (Oberösterreich)
# St. Georgen am Fillmannsbach
# St. Johann am Walde
# St. Pantaleon
# St. Peter am Hart
# St. Radegund
# St. Veit im Innkreis
# Tarsdorf
# Treubach
# Feldkirchen bei Mattighofen
# Franking
# Höhnhart
# Haigermoos
# Handenberg
# Helpfau-Uttendorf
# Hochburg-Ach
# Schalchen
# Schwand im Innkreis
# Eggelsberg

## Manbalar
Eferding (okrug)

**Eferding ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 259,5&nbsp;km2. 30&nbsp;718 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Alkoven (Oberösterreich)
# Aschach an der Donau
# Prambachkirchen
# Pupping
# Sankt Marienkirchen an der Polsenz
# Fraham
# Haibach ob der Donau
# Hartkirchen
# Hinzenbach
# Scharten
# Stroheim
# Eferding

## Manbalar
Freistadt (okrug)

**Freistadt ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 993,9&nbsp;km2.  nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Bad Zell
# Weitersfelden
# Waldburg (Oberösterreich)
# Wartberg ob der Aist
# Windhaag bei Freistadt
# Grünbach (Oberösterreich)
# Gutau
# Sandl
# Königswiesen
# Kaltenberg (Oberösterreich)
# Kefermarkt
# Lasberg
# Leopoldschlag
# Liebenau (Oberösterreich)
# Neumarkt im Mühlkreis
# Pierbach
# Pregarten
# Rainbach im Mühlkreis
# Sankt Leonhard bei Freistadt
# Sankt Oswald bei Freistadt
# Tragwein
# Unterweißenbach
# Unterweitersdorf
# Freistadt
# Hagenberg im Mühlkreis
# Hirschbach im Mühlkreis
# Schönau im Mühlkreis

## Manbalar
Gmunden (okrug)

**Gmunden ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1432,6&nbsp;km2. 99&nbsp;640 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Altmünster
# Bad Goisern
# Gmunden
# Gosau
# Grünau im Almtal
# Gschwandt
# Kirchham
# Laakirchen
# Obertraun
# Ohlsdorf (Oberösterreich)
# Pinsdorf
# Roitham
# Sankt Wolfgang im Salzkammergut
# Sankt Konrad
# Traunkirchen
# Vorchdorf
# Scharnstein
# Ebensee

## Manbalar
Grieskirchen (okrug)

**Grieskirchen ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 579,0&nbsp;km2. 42&nbsp;100 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Aistersheim
# Bad Schallerbach
# Bruck-Waasen
# Weibern (Oberösterreich)
# Waizenkirchen
# Wallern an der Trattnach
# Wendling
# Gaspoltshofen
# Geboltskirchen
# Grieskirchen
# Kallham
# Kematen am Innbach
# Meggenhofen
# Michaelnbach
# Natternbach
# Neukirchen am Walde
# Neumarkt im Hausruckkreis
# Pötting
# Peuerbach
# Pollham
# Pram
# Rottenbach (Oberösterreich)
# Sankt Agatha
# Sankt Georgen bei Grieskirchen
# Sankt Thomas (Oberösterreich)
# Taufkirchen an der Trattnach
# Tollet
# Haag am Hausruck
# Heiligenberg (Oberösterreich)
# Hofkirchen an der Trattnach
# Schlüßlberg
# Steegen
# Eschenau im Hausruckkreis

## Manbalar
Kirchdorf (okrug)

**Kirchdorf** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1239,8&nbsp;km2. 55&nbsp;167 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Wartberg an der Krems
# Windischgarsten
# Grünburg
# Inzersdorf im Kremstal
# Kirchdorf an der Krems
# Klaus an der Pyhrnbahn
# Kremsmünster
# Micheldorf in Oberösterreich
# Nußbach (Oberösterreich)
# Oberschlierbach
# Pettenbach (Oberösterreich)
# Ried im Traunkreis
# Rosenau am Hengstpaß
# Roßleithen
# St. Pankraz
# Vorderstoder
# Hinterstoder
# Schlierbach (Oberösterreich)
# Spital am Pyhrn
# Steinbach am Ziehberg
# Steinbach an der Steyr
# Edlbach

## Manbalar
Reutte (okrug)

**Reutte ** Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1&nbsp;236,82&nbsp;km2. 31&nbsp;584 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Bach (Tirol)
# Berwang
# Biberwier
# Bichlbach
# Breitenwang
# Weißenbach am Lech
# Wängle
# Gramais
# Grän
# Kaisers
# Lermoos
# Lechaschau
# Musau
# Namlos
# Nesselwängle
# Pinswang
# Pfafflar
# Pflach
# Reutte
# Tannheim (Tirol)
# Vils (Stadt)
# Vorderhornbach
# Forchach
# Höfen (Tirol)
# Heiterwang
# Häselgehr
# Hinterhornbach
# Holzgau
# Zöblen
# Schattwald
# Stanzach
# Steeg (Tirol)
# Elbigenalp
# Elmen
# Ehrwald
# Ehenbichl
# Jungholz

## Manbalar
Schwaz (okrug)

**Schwaz ** Avstriya okruglaridan biridir. Tirol yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1&nbsp;843,20 km2. 74&nbsp;834 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Achenkirch
# Aschau im Zillertal
# Brandberg (Tirol)
# Bruck am Ziller
# Buch bei Jenbach
# Weer
# Weerberg
# Wiesing
# Gallzein
# Gerlos
# Gerlosberg
# Jenbach
# Kaltenbach (Zillertal)
# Mayrhofen
# Pill
# Ramsau im Zillertal
# Ried im Zillertal
# Rohrberg (Tirol)
# Terfens
# Tux (Tirol)
# Uderns
# Finkenberg
# Vomp
# Fügen (Zillertal)
# Fügenberg
# Hainzenberg
# Hart im Zillertal
# Hippach
# Zell am Ziller
# Zellberg
# Schwaz
# Schwendau
# Schlitters
# Steinberg am Rofan
# Stans (Tirol)
# Strass im Zillertal
# Stumm (Gemeinde)
# Stummerberg
# Eben am Achensee

## Manbalar
Linz-Land (okrug)

**Linz-Land ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 460,3&nbsp;km2. 138&nbsp;721 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Allhaming
# Ansfelden
# Asten
# Wilhering
# Kematen an der Krems
# Kirchberg-Thening
# Kronstorf
# Leonding
# Niederneukirchen
# Neuhofen an der Krems
# Oftering
# Pasching
# Piberbach
# Pucking
# Sankt Marien
# Sankt Florian (Linz-Land)
# Traun
# Hörsching
# Hargelsberg
# Hofkirchen im Traunkreis
# Eggendorf im Traunkreis
# Enns

## Manbalar
Perg (okrug)

**Perg ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 611,9&nbsp;km2. 63&nbsp;955 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Allerheiligen im Mühlkreis
# Arbing (Oberösterreich)
# Bad Kreuzen
# Baumgartenberg
# Waldhausen im Strudengau
# Windhaag bei Perg
# Grein
# Dimbach (Oberösterreich)
# Saxen
# Katsdorf
# Klam
# Langenstein (Oberösterreich)
# Lungitz
# Luftenberg an der Donau
# Mauthausen
# Mitterkirchen im Machland
# Münzbach (Oberösterreich)
# Naarn im Machlande
# Pabneukirchen
# Perg
# Rechberg (Oberösterreich)
# Ried in der Riedmark
# Sankt Georgen am Walde
# Sankt Georgen an der Gusen
# Sankt Nikola an der Donau
# Sankt Thomas am Blasenstein
# Schwertberg
# Standorf

## Manbalar
Ried (okrug)

**Ried** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 585,0 km2. 58&nbsp;203 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Eitzing
# Andrichsfurt
# Antiesenhofen
# Aurolzmünster
# Weilbach (Oberösterreich)
# Waldzell
# Wippenham
# Geiersberg
# Geinberg
# Gurten (Oberösterreich)
# Senftenbach
# Kirchheim im Innkreis
# Kirchdorf am Inn (Oberösterreich)
# Lohnsburg
# Mörschwang
# Mehrnbach
# Mettmach
# Mühlheim am Inn
# Neuhofen im Innkreis
# Obernberg am Inn
# Ort im Innkreis
# Pattigham
# Peterskirchen
# Pramet
# Reichersberg
# Ried im Innkreis
# St. Georgen bei Obernberg am Inn
# St. Martin im Innkreis
# Taiskirchen im Innkreis
# Tumeltsham
# Utzenaich
# Hohenzell (Oberösterreich)
# Schildorn
# Eberschwang

## Manbalar
Schärding (okrug)

**Schärding ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 618,5&nbsp;km2. 56&nbsp;996 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Altschwendt
# Andorf
# Brunnenthal (Oberösterreich)
# Waldkirchen am Wesen
# Wernstein am Inn
# Diersbach
# Dorf an der Pram
# Sigharting
# Suben
# Kopfing im Innkreis
# Mayrhof
# Münzkirchen
# Raab (Oberösterreich)
# Rainbach im Innkreis
# Riedau
# Sankt Willibald
# Sankt Marienkirchen bei Schärding
# Sankt Roman
# Sankt Florian am Inn
# Sankt Aegidi
# Taufkirchen an der Pram
# Vichtenstein
# Freinberg
# Zell an der Pram
# Schardenberg
# Schärding
# Eggerding
# Engelhartszell an der Donau
# Enzenkirchen
# Esternberg

## Manbalar
Urfahr-Umgebung (okrug)

**Urfahr-Umgebung ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 649,3&nbsp;km2. 77&nbsp;742 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Eidenberg
# Alberndorf in der Riedmark
# Altenberg bei Linz
# Bad Leonfelden
# Walding
# Gallneukirchen
# Goldwörth
# Gramastetten
# Sonnberg im Mühlkreis
# Kirchschlag bei Linz
# Lichtenberg (Oberösterreich)
# Oberneukirchen
# Ottensheim
# Ottenschlag im Mühlkreis
# Puchenau
# Reichenau im Mühlkreis
# Reichenthal
# Sankt Gotthard im Mühlkreis
# Feldkirchen an der Donau
# Vorderweißenbach
# Haibach im Mühlkreis
# Hellmonsödt
# Herzogsdorf
# Zwettl an der Rodl
# Steyregg
# Engerwitzdorf

## Manbalar
Vöcklabruck (okrug)

**Vöcklabruck ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1084,3&nbsp;km2. 126&nbsp;599 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Ampflwang im Hausruckwald
# Attnang-Puchheim
# Attersee am Attersee
# Aurach am Hongar
# Atzbach (Oberösterreich)
# Berg im Attergau
# Weyregg am Attersee
# Weißenkirchen im Attergau
# Wolfsegg am Hausruck
# Gampern
# Desselbrunn
# Seewalchen am Attersee
# Innerschwand
# Lenzing
# Manning
# Mondsee
# Niederthalheim
# Neukirchen an der Vöckla
# Nußdorf am Attersee
# Oberwang
# Oberndorf bei Schwanenstadt
# Oberhofen am Irrsee
# Ottnang am Hausruck
# Pöndorf
# Pilsbach
# Pitzenberg
# Puchkirchen am Trattberg
# Pühret
# Regau
# Redleiten
# Redlham
# Rutzenham
# Rüstorf
# Sankt Georgen im Attergau
# Sankt Lorenz
# Timelkam
# Tiefgraben
# Ungenach
# Unterach am Attersee
# Vöcklabruck
# Vöcklamarkt
# Fornach
# Frankenburg am Hausruck
# Frankenmarkt
# Zell am Moos
# Zell am Pettenfirst
# Schörfling am Attersee
# Schwanenstadt
# Schlatt (Oberösterreich)
# Steinbach am Attersee
# Straß im Attergau

## Manbalar
Steyr-Land (okrug)

**Steyr-Land ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 971,7 km2. 57&nbsp;611 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Adlwang
# Aschach an der Steyr
# Bad Hall
# Weyer
# Waldneukirchen
# Wolfern
# Garsten
# Gaflenz
# Großraming
# Dietach
# Sierning
# Laussa
# Losenstein
# Maria Neustift
# Pfarrkirchen bei Bad Hall
# Reichraming
# Rohr im Kremstal
# Sankt Ulrich bei Steyr
# Ternberg
# Schiedlberg

## Manbalar
Wels-Land (okrug)

**Wels-Land ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 457,7 km2. 63&nbsp;004 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Aichkirchen
# Bad Wimsbach-Neydharting
# Bachmanning
# Buchkirchen
# Weißkirchen an der Traun
# Gunskirchen
# Sattledt
# Sipbachzell
# Krenglbach
# Lambach
# Marchtrenk
# Neukirchen bei Lambach
# Offenhausen (Oberösterreich)
# Pennewang
# Pichl bei Wels
# Thalheim bei Wels
# Fischlham
# Holzhausen (Oberösterreich)
# Schleißheim
# Stadl-Paura
# Steinerkirchen an der Traun
# Steinhaus (Oberösterreich)
# Eberstalzell
# Edt bei Lambach

## Manbalar
Bludenz (okrug)

**Bludenz ** Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1&nbsp;287,52&nbsp;km2. 60&nbsp;471 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Bartholomäberg
# Blons
# Bludenz
# Bludesch
# Brand (Vorarlberg)
# Bürserberg
# Bürs
# Gaschurn
# Dalaas
# Silbertal
# Sonntag (Vorarlberg)
# Innerbraz
# Klösterle
# Lech (Vorarlberg)
# Lorüns
# Ludesch
# Nenzing
# Nüziders
# Raggal
# Sankt Anton im Montafon
# Sankt Gallenkirch
# Sankt Gerold
# Thüringen (Vorarlberg)
# Thüringerberg
# Vandans
# Tschagguns
# Schruns
# Stallehr

## Manbalar
Bregenz (okrug)

**Bregenz ** Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 863,33&nbsp;km2. 125&nbsp;539 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Eichenberg (Vorarlberg)
# Alberschwende
# Andelsbuch
# Au (Vorarlberg)
# Bezau
# Bildstein
# Bizau
# Bregenz
# Buch (Vorarlberg)
# Warth (Vorarlberg)
# Wolfurt
# Gaißau
# Damüls
# Doren
# Sibratsgfäll
# Sulzberg
# Kennelbach
# Krumbach (Vorarlberg)
# Langen bei Bregenz
# Langenegg
# Lauterach (Vorarlberg)
# Lingenau
# Lochau
# Möggers
# Mellau
# Mittelberg (Vorarlberg)
# Riefensberg
# Riezlern
# Reuthe
# Fußach
# Höchst (Vorarlberg)
# Hörbranz
# Hard
# Hirschegg
# Hittisau
# Hohenweiler
# Schwarzach (Vorarlberg)
# Schwarzenberg (Vorarlberg)
# Schnepfau
# Schoppernau
# Schröcken
# Egg (Vorarlberg)

## Manbalar
Feldkirch (okrug)

**Feldkirch ** Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 278,26 km2. 98&nbsp;717 nafar aholi istiqomat qiladi. 

## Shahar va qishloqlari
# Altach
# Weiler (Vorarlberg)
# Viktorsberg
# Götzis
# Göfis
# Dünserberg
# Düns
# Satteins
# Sulz (Vorarlberg)
# Übersaxen
# Klaus (Vorarlberg)
# Koblach
# Laterns
# Meiningen (Vorarlberg)
# Mäder
# Nofels
# Röns
# Röthis
# Rankweil
# Fraxern
# Frastanz
# Zwischenwasser
# Schlins
# Schnifis

## Manbalar
Rumin tili

**Rumin tili** — roman tillarining bolqonroman guruhiga mansub til, Ruminiya Respublikasining rasmiy tili. Ruminiyadan tashqari Moldova, Ukraina, Vengriya, Makedoniya, Bolgariya, Gretsiya, Germaniya, Slovakiya, Albaniya, AQSh va Kanadada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 25 mln. kishiga yaqin. Rumin tilida banat, krishan, valashmoldavan, maramuresh; Ruminiyadan tashqarida makedonrumin, meglanrumin, istrorumin lahjalari mavjud.

Rumin tilida flektiv va analitik unsurlar birlashib kelgan. Unli tovushlar kattik va yumshoq talaffuz etiladi. Aniqlik artikli otdan keyin keladi; aniqlik va noaniqlik artikllari turlanadi; otlarda jins (rod) kategoriyasi 3 ta: mujskoy, jenskoy, sredniy. Rumin tilida slavyan tillariga xos soʻz yasovchi qoʻshimchalar ishlatiladi; leksikasida ham janubiy slavyan tillarining taʼsiri kuchli.

Rumin tilidagi dastlabki yozma yodgorliklar (maktublar, rasmiy ish qogʻozlari, diniy matnlarning tarjimalari) 16-asr boshlariga taalluqli. Adabiy Rumin tilining shakllanishi 17-asrdan boshlangan, badiiy adabiyot esa 18-asr oxirida paydo boʻlgan. Dastlabki davrlarda kirill alifbosidan foydalanilgan, 1860-yilda u lotin alifbosi bilan almashtirilgan.

**Rumin tili** tillarning hindevropalik oilasiga roman guruhining balqan-roman guruhchasiga kiradi. Rumin tili Moldavan tiliga yaqin. Mana bu dialektlari oʻzgachadir: banatlik, krishanlik, muntyanlik, moldaviyalik (Moldova tarixiy oʻlkasining dialekti), maramureshlik Leksikada janubiy slavyanliklarning taʼsiri koʻp. Rumin tili balqanlik tilli ittifoqqa kiradi. Ilk yodgorliklari (xatlar, ish qogʻozlar, diniy matnlarning tarjimalari) 17 asrning boshlariga kiradi (tarixiy yilnomalar). Badiy adabiyot 18 asrning oxirlaridan boshlab paydo boʻla boshlaydi. Boshlanishida kirill alifbosi foydalanalab, 1860-yili lotin alifbosiga almashtirildi.
Ruminiya xalqining 90 % dan ortigʻi rumin tilini oʻz ona tili deb biladi. Jahonda rumin tilida gaplashuvchilarning soni 20 million. Moldavan tili va boshqa dialektlari bilan qoʻshib hisoblaganda 25 millionni tashkil qiladi

## Alibosi

## Havolalar
* Onlayn-versiya slovarya „Dicționarul explicativ al limbii române“
* Ruminskiy yazik v Internete  — podborka ssilok.

## Manbalar
Valeriy Chkalov

**Valeriy Pavlovich Chkalov** (; 2-fevral, 1904 — 15-dekabr, 1938) rus sinovchi-uchuvchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1936) boʻlgan. Aerobatika kashshoflaridan biri boʻlgan Chkalov Tupolev ANT-25 uchogʻida 1937-yil iyunida Moskvadan Vashingtonga shimoliy qutb orqali betoʻxtov uchib, xalqaro shuhratga erishgan. 8 811 kilometrlik bu parvoz 63 soat davom etgan. 

Chkalov 1938-yil 15-dekabrida Polikarpov I-180 apparatini sinash paytida halokatga uchrab, vafot etgan. Uning sharafiga qishlogʻi nomi Chkalovsk, deb oʻzgartirilgan. Orenburg shahri 1398—1957-yillar orasida Chkalov, deb nomlangan. Moskva, Sankt-Peterburg, Nijniy Novgorod va Yekaterinburg metropolitenlarida *Chkalovskaya* bekatlari bor, Toshkent metropoliteni bekatlaridan biri ham 2012-yilgacha *Chkalov*, deb nomlanar edi.

## Manbalar
Yoqut tili

**Saxa (yoqut) tili** () — turkiy tillarning sharqiy tarmogʻiga mansub til; Rossiya Federatsiyasining Saxa Respublikasida, qisman Amur, Magadan, Saxalin viloyatlarida, Taymir va Evenk muxtor viloyatlarida tarqalgan. Saxa tilida 430 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1993). Markaziy, vilyuy, shimoli-gʻarbiy va taymir sheva guruxlari farqlanadi. Morfologiyasi agglyutinativ harakterda boʻlib, sonlar, olmoshlar hamda kelishiklar boʻyicha boshqa turkiy tillardan bir qadar farqlanadi. Leksikasida oʻz fonetik qiyofasini saqlab qolgan moʻgʻulcha oʻzlashmalar, shuningdek, evenk va rus tilidan kirgan soʻzlar koʻplab uchraydi.

## Tarqatish va tashuvchilar soni
Koʻp qismi Saxa Respublikasida, oz qismi esa Krasnodar, Xabarovsk oʻlkalarida, shu bilan birga Amur, Irkutsk, Magadan Chita viloyatlarida istiqomat qiluvchi (umumiy soni 450 140), oʻzlarini saxa deb biluvchi saxa xalqining milliy, adabiy, davlat tili. Bu til boshqa turkiy tillarga qaraganda oʻzgachadir. 1818-20 yili missionerlar saxa tiliga alifbo kiritdi. Biroq saxalar 1929-39 yili Lotin alifbosini, 1939-yildan buyon esa kirill alifbosini foydalanib keladi. Adabiy tilining shakllanishiga Saxalarning markaziy tumanlarining turgʻunlarining ogʻzaki yili asos boʻldi.

## Yozish

Saxa tilining umumxalq yozuvi 1922-yilda S.A.Novgorodov tomonidan yaratilib, 1924-yilda takomillashtirilgan; 1929-yildan lotin grafikasi asosidagi, 1939-yildan esa rus grafikasi asosidagi yozuvga almashtirilgan. Adabiy til Saxa Respublikasining markaziy hududidagi soʻzlashuv tili asosida rivojlangan.

## Grammatika

### Olmosh

### Son

## Manbalar
Rohrbach (okrug)

**Rohrbach ** Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 828,0&nbsp;km2. 57&nbsp;909 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Shahar va qishloqlari
# Aigen im Mühlkreis
# Altenfelden
# Arnreit
# Atzesberg
# Auberg
# Afiesl
# Ahorn (Oberösterreich)
# Berg bei Rohrbach
# Grünwald bei Aigen
# Sarleinsbach
# Kirchberg ob der Donau
# Kleinzell im Mühlkreis
# Klaffer am Hochficht
# Kollerschlag
# Lembach im Mühlkreis
# Lichtenau im Mühlkreis
# Nebelberg
# Niederwaldkirchen
# Niederkappel
# Neustift im Mühlkreis
# Neufelden
# Oberkappel
# Peilstein im Mühlviertel
# Putzleinsdorf
# Pfarrkirchen im Mühlkreis
# Rohrbach in Oberösterreich
# Sankt Johann am Wimberg
# Sankt Martin im Mühlkreis
# Sankt Oswald bei Haslach
# Sankt Peter am Wimberg
# Sankt Ulrich im Mühlkreis
# Sankt Veit im Mühlkreis
# Sankt Stefan am Walde
# Ulrichsberg
# Hörbich
# Haslach an der Mühl
# Helfenberg
# Hofkirchen im Mühlkreis
# Schönegg (Oberösterreich)
# Schwarzenberg am Böhmerwald
# Schlägl
# Oepping
# Julbach (Avstriya)

## Manbalar
Xakas tili

**Xakas tili** – turkiy tillardan biri boʻlib, asosan, Rossiya Federatsiyasining Xakasiya Respublikasida, Krasnoyarsk oʻlkasi va Tiva Respublikasining unga qoʻshni tumanlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 80 ming kishidan ortiq (XX asrning 90-yillari). Lahjalari: sagay, kalchin, kizil va shor; ulardan sagay va kalchin lahjalari adabiy tilga asos boʻlgan.

Xakas tilining fonetika sohasidagi asosiy belgilari: 17 ta unli va 24 ta undosh mavjud; unlilarning choʻziq va qisqa variantlari bor. Asl xakas soʻzlaridagi undoshlarning qattiq va yumshoqligi unliga bogʻliq: orqa qator unlilari bilan doimo qattiq undoshlar, old qator unlilari bilan yumshoq undoshlar uygʻunlashadi. Bu hodisa fonematik darajada boʻlmaganligi sababli, variant undoshlar yozuvda aks etmaydi. Xakascha soʻzlar boshida jarangli undoshlar deyarli boʻlmaydi. Grammatikasi barcha turkiy tillardagi kabi belgilarga ega boʻlsada, ayrim yasovchi affikslarning qoʻllanishi, kelishiklar tizimi, ayrim feʼl shakllari jihatidan oʻziga xosliklarga ega. Leksikasida oz miqdorda arabcha va forscha, lekin anchagina ruscha va moʻgʻulcha oʻzlashmalar bor. Yozuvi 1926-yildan rus grafikasi, 1929-yildan lotin grafikasi va 1939-yildan yana rus grafikasi asosida shakllangan.

**Xakas tili** (xakascha *xakas tili*) – xakaslarning adabiy tili. Asosan Rossiya tarkibidagi Xakasiya Respublikasida rasmiy til maqomiga ega. Xakas tilida gaplashuvchilar soni 52 ming (2002 yil) kishi. Xakas tili turkiy tillarining sharqiy butogʻining xakas-oltoy guruhiga kiradi. Dialektlari: sagʻay, kachin, qizil. Adabiy tilining asosi sagʻay va kachin dialektlaridir. Alifbosi kirillchaga asoslangan.

## Alifbosi
1924-yili kirill alifbosiga asoslandi, 1929-yildan boshlab lotin alifbosiga, 1939-yili qaytadan kirill alifbosiga oʻtdi.

### Lotin alifbosi

### Kirill alifbosi

## Manbalar
Ardes

**Ardes** — Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommuna. Puy-de-Dôme departamenti Issoire tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
547 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 32,8 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 16,7&nbsp;km2. 

## Manbalar
Chuvash tili

**Chuvash tili** — turkiy tillarayan biri; Rossiya Federatsiyasining Chuvashiston, Tatariston, Boshkirdiston respublikalarida va ularga qoʻshni bir kancha viloyatlarda, shuningdek, Kozogʻiston va Ukrainada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2 mln. kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning oxirlari).

Chuvash tili yuqori (viryal) va quyi (anatri) laxjalariga boʻlinadi. Quyi lahja adabiy tilga asos boʻlgan. Chuvash tili oʻz taraqqiyoti tarixida avval skif, slavyan, finugor tillari, keyinchalik, tatar va boshqird tillari taʼsiriga uchraganligi tufayli boshqa turkiy tillardan bir qancha fonetik va grammatik oʻziga xosliklarga ega. Bunday tafovutlar unlilar soni (9 ta) va talaffuzida, otlardagi koʻplik qoʻshimchasining qoʻllanishida, ayrim sonlar va olmoshlarning shakliy koʻrinishida kuzatiladi. Leksikada qad. turkiy, moʻgʻul, finugor, eroniy tillardan, shuningdek, arab va rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar alohida qatlamni tashkil etadi.

Chuvash tilining dastlabki grammatikasi 1769-yilda nashr etilgan. 18-asrda va 19-asrning 1yarmida lugʻatlar, liniy adabiyotlarning Chuvash tilidagi tarjimalari, folklor namunalari chop etiladi. Eski chuvash yozuvi asosan rus grafikasini qoʻllagan, 1871-yilda chuvash yozuvchisi va olimi I.Ya. Yakovlev yangi chuvash yozuvini yaratgan. 1933-yildan rus grafikasi asosidagi yangi alifbo joriy etilgan.

**Chuvash tili** (chuvash tilida atalishi — Chӑvash chӗlxi) — Chuvashlarning milliy tili, Chuvashiston Respublikasining davlat tili. Chuvash tili turkiy tillarining bulgar guruhiga kiradi..
Chuvash tilida gaplashuvchilar soni jahonda  — 1,15 million kishiga yaqin (2010 yilgi sanoq); 2002-yilgi sanoq boʻyicha Rossiyada Chuvashlar 1 million 637 ming kishini tashkil qildi; taxminan 55 % Chuvashistonda istiqomat qilishadi.

## Alifbosi

## Chuvashcha son nomlari
* 1 — perre
* 2 — ikke
* 3 — vish
* 4 — tavattshea
* 5 — pillek
* 6 — ultta
* 7 — shichche
* 8 — sakkar
* 9 — tahhar
* 10 — vunna
* 11 — vunper
* 12 — vunikke
* 13 — vunvishshe
* 14 — vuntavatta
* 15 — vunpillek
* 16 — vunultta
* 17 — vunshichche
* 18 — vunsakkar
* 19 — vuntahhar
* 20 — shirem
* 30 — vatar
* 40 — hereh
* 50 — alla
* 60 — utmal
* 70 — shitmel
* 80 — sakarvunna
* 90 — taharvunna
* 100 — sher
* 1000 — pin

## Adabiyot
* Baskakov A.N., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2izd., M., 1969.

## Manbalar
Sarisu (tuman)

**Sarisu tumani** () — Jambul viloyatining gʻarbiy hududida joylashgan. 1928-yili tashkil topgan. Hududi — 31,3 ming km², Aholisi 41 592 kishi (2010). Tuman maʼmuriy markazi — Janatas shahri. Sarisu tumanida soʻnggi paleolit ​​davriga oid Burkitti qishlogʻi bor.
## Tuman toʻgʻrisida maʼlumot
Tumanda 1 ta Janatas koʻpsoxali kolledji, 2 ta kasb-hunar texnik litseyi, 28 ta umumtaʼlim maktabi, 1 ta internat, 1 ta kechki oʻrta maktabi, 3 ta bolalar kasb-hunar maktabi, 3 ta bolalar musiqa maktabi, 4 ta bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, 1 ta bolalar va oʻsmirlar markazi, 7 ta maktabgacha taʼlim muassasasi va 6 ta klub faoliyat yuritmoqda.

Tuman hududida hozirgi kunda 2 ta madaniyat uyi, 19 ta qishloq klubi, 26 ta kutubxona mavjud. 2007-yilda 3 ta klub va 1 ta kutubxona yangidan ochilib, oʻz faoliyatini boshlagan.
Tibbiyot sohasi boʻyicha Janatas shahrida joylashgan markaziy kasalxona bilan tuman shifoxonasi, Saudakent qishlogʻida joylashgan qishloq kasalxona va tuman silni davolash dispanseri, 6 ta qishloq ambulatoriyasi, 19 ta tibbiy punkt oʻz faoliyatini yuritmoqda. Tumanda tibbiyot sohasida hammasi boʻlib 690 kishi xizmat qiladi.
## Manbalar
Qorachoy-bolqor tili

**Qorachoy-bolqor tili** - turkiy tillarning qipchoq guruxiga mansub til; asosan, Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkasiya Respublikasi, shuningdek, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Turkiya, Suriya, AQShda yashovchi qorachoylarning hamda Rossiya Federatsiyasining Kabarda-Balkariya Respublikasi va unga qoʻshni hududlarda yashovchi bolqorlarning tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 235 ming (qora-choylar 150 ming, bolqorlar 85 ming) kishidan ortiq (20-asr oxirlari).

Q.-b.t., asosan, fonetik, qisman leksik-morfologik tafovutlarga ega boʻlgan 2 ta: "ch" lovchi - "j" lovchi (qorachoy) va "s" lovchi — "z" lovchi (bolqor yoki molqor) lahjalariga boʻlinadi. Mas, quchuk > kutsuk, bichaq > bitsaq (pichoq), juz > zuz (yuz), jil > zil (yil) va boshqa Q.-b.t.ning uziga xosligi sifatida yana baʼzan soʻz boshidagi "y" undoshining tushib qolishi (yaxshi > axshi, Yaxya — Axya), dona va tartib sonlar hosil qilishning alohida usuli (bir on — oʻn, eki on — yigirma yuch on — oʻttiz; bir jiyirma — yigirma, yeki jiyirma — qirq, yuch jiyirma — oltmish) kabilarni koʻrsa-tish mumkin. Leksikasida rus, osetin. adigey tillaridan oʻmashgan soʻzlar mavjud.

Oʻtgan asrning 20-yillarida "ch" lovchi lahja asosida adabiy Q.-b.t. shakllandi. Yozuvi 1924—26 yillarda arab grafikasi, 1926—37 yillarda lotin grafikasi, shundan keyin rus grafikasi asosida shakllantirilgan.

## Adabiyot
* Baskakov NA.. Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Aliyev U. B., Sintaksis karachevo-balkarskoyu yazika, M., 1973; Problemm semantiki i stilistiki karachevo-balkarskogo yazmka, Nalchik, 1987.

**Qorachoy-Bolqor tili** — qorachoylar bilan bolqorlarning gaplashuvchi tili. Uning ikki dialekti bor, ularning ajralishi — qorachoylar  va , bolqorlar esa  va  degan ikki tovushni qoʻllanadi. Turkiy tillarining qipchoq guruhiga kiradi. Asosan Rossiyaning Qorachoy-Cherkes va Kabardin-bolqor respublikalarida keng tus olgan. Shu ikki respublikada davlat tili boʻlib hisoblanadi. Rossiyada 303 ming kishi gaplashadi (2002-yilgi sanoq). Alifbosi 1920—24 yillarda arab alifbosi, 1924—36 yillarda lotin alifbosi, 1936-yildan buyon — kirill alifbosiga asoslangan.

## Alifbosi
### Hozirgi qorachoy-bolqor alifbosi

### lotin alifbosi

## Sonlar

## Manbalar
Qoʻmiq tili

**Qoʻmiq tili** — turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til; Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston, qisman Checheniston, Ingushiya, Shimoliy Osetiya respublikalarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 282 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Qoʻmiq tilida asosan 3 ta: boʻynoq, qaytaq, xasavyurt lahjalari farqlanadi. Ularda fonetik va morfologik tafovutlar mavjud. Qoʻmiq tili qipchoq guruhiga mansub boʻlsa-da, unda oʻgʻuz tillariga xos belgilar ham kuzatiladi.

Adabiy Qoʻmiq tili 20-asr boshlarida xasavyurt va boʻynoq lahjalari asosida shakllangan (uning ogʻzaki soʻzlashuv shakli qadimdan mavjud). Yozuvi 17-asr oʻrtalaridan 1928-yilgacha arab grafikasi, 1929—38 yillarda lotin grafikasi asosida boʻlib, 1939-yildan rus grafikasi asosidagi yozuvga oʻtilgan. Qoʻmiq tilida gaz., jur.lar chop etiladi, koʻplab ijtimoiysiyosiy va badiiy adabiyot, boshlangʻich va oʻrta maktablar uchun darsliklar nashr qilinmoqda. 

**Qoʻmiq tili** — Dog'istonda davlat tili maqomiga ega. Turkiy tillarining qipchoq guruhiga kiradi. Qoʻmiq tilida gaplashuvchilar soni 400—500 ming kishi. Qoʻmiq tili Dogʻistonning olti „adabiy tillarining“ biridir. Alifbosi kirill alifbosiga asoslangan. Qoʻmiq tili turkiy tillarning qipchoq butogʻining gʻarbiy qipchoq guruhiga kiradi. U qorachoy, bulgar, noʻgʻoy, qaraim, qirim tatarlari tillariga juda yaqindir. Qoʻmiq yozma yodgorliklari 16 asrdan belgili. 17-asrdan boshlab Shimoliy Kavkazdagi rus hokimyati bilan aloqada rasmiy til hizmatini bajargan. Qoʻmiqlar qadimdan arab alifbosini foydalanib keldi 1928-yili lotin, 1938-yili kirill alifbosiga almashtirildi. Grammatikasida oʻgʻiz tillarning, Kavkaz xalqlari tillarining taʼsiri ayon. Lugʻat tarkibida rus tilidan kirgan soʻzlar koʻplab uchiraydi. Qoʻmiq tili qaytagʻ, ter, buynaq, xasavyurt deb nomlanadigan dialektlariga ajraladi.

## Orfografiya
### Lotin alifbosi (1927—1937)

### Kirill alifbosi (1937-yildan)

### Yangi lotin alifbosi

## Manbalar
Tuva tili

**Tuva tili** yoki **Tiva tili** — turkiy tillar oilasiga mansub, asosan, Rossiya Federatsiyasining Tuva (Tiva) Respublikasida, qisman Mongoliya va Xitoyda tarqalgan til. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 250 ming kishiga yaqin (1990-yillarning oxiri). Tuva tili markaziy (adabiy tilga asos boʻlgan), gʻarbiy, shimoli-sharqiy va janubi-sharqiy lahjalarga bulinadi. Tuva tilining fonetik xususiyatlari: kuchli va kucheiz undoshlar oppozitsiyasi; qisqa, choʻziq va faringal (boʻgʻiz) unlilarining mavjudligi (at — ism, aat — otmok,, bosib chiqarmoq, aat — uy hayvoni; xaar — qor) va boshqa Morfologik xususiyatlari: joʻnalish kelishigining maxsus shakli (dagje — togga), shart maylining murakkab shakli (barzoʻmza — agar men borsam), chegara mayli, birgalik ravishdosh shakllarining mavjudligi va boshqa Sintaksisi ot kesimning qad. shakli qoʻllanishi bilan ajralib turadi (men bilir kiji men — men bilaman, bilagʻonman). Leksikasida moʻgʻul tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Adabiy Tuva tili 20-asrning 30— 50-yillarida shakllangan. Yozuvi 1930—41 yillarda lotin grafikasi asosida boʻlgan, 1941-yildan rus grafikasi asosida shakllantirilgan.

**Tuva tili** yoki **Tiva tili** (tiva tilida nomlanishi — Тыва дыл) — turkiy tillar qatoriga kiradi. Tuvalarning ona tili. Tuva tilida gaplashuvchilar soni 264 ming kishini tashkil qiladi. Rossiyaning tarkibidagi Tuva Respublikasining davlat tili. Leksikasida moʻgʻul tilining taʼsiri koʻp. Alifbosi kirill alifbosiga asoslangan.

## Alifbo
Tuva alifbosi 36-ta harfdan tashkil topgan.

## Manbalar
Gagauz tili

**Gagauz tili** — gagauzlar tili. Turkiy tillarning jan.-gʻarbiy (oʻgʻuz) guruhiga mansub. Moldaviya va Ukrainaning janubiyda, Shimoly Kavkaz, Ruminiya, Shim.-Sharqiy Bolgariyada tarqalgan. Gagauz tilida gaplashuvchilarning umumiy soni 220 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Bu til leksikasida bolgar, rus, moldavan kabi qoʻshni tillarning taʼsiri bor. Gagauz tili fonetikasi-dagi asosiy xususiyat — ikkilamchi choʻziq unlilar mavjud boʻlib, difton-glashuvning yuzaga kelishi va soʻz bo-shida yuqori va oʻrta koʻtarilishdagi unlilar oldidan undoshlarning "y" lashuvidir. Koʻpgina undoshlar old kator unlilar bilan yonma-yon kelganda yumshaydi; gapda soʻzlar erkin tartibda keladi. Yordamchi soʻzlar vositasida birikma hosil qilish rivojlangan. Gagauz tilining asosan chodirlungqumrat (markaziy) va vulkanesht (jan.) lahjalari bor. Gagauz tilining yozuvi 1957 yildan qabul qilingan, kirillrus grafikasiga asoslangan. Alifboga fonetik talabga kura "a", "b", "u" harflari qoʻshilgan.

**Gagauz tili** — gagauzlarning tili. Turkiy tillarning Oʻgʻuz guruhiga kiradi. Asosan Moldovaning Gagauz Yeri avtonomiyasida keng tarqalgan. Gagauz tilida gaplashuvchilar soni 489 000 kishi. Gagauz tili turk tiliga yaqin. Moldovadagi 2004-yilgi sanoq boʻyicha gagauzlar 147,5 ming kishini tashkil qildi.

## Alifbosi

### Kirill Alifbosi

### Lotin Alifbosi

## Manbalar
Pecheneg tili

**Pecheneg** — 7-12-asrlarda Sharqiy Yevropada ( Janubiy Ukraina, Janubiy Rossiya, Moldova, Ruminiya va Vengriyaning bir qismi) pecheneglar tomonidan soʻzlashilgan turkiy til . Biroq, bu tildagi nomlar (Beke, Vochun, Lechk va boshqalar) Xatvandan 1290-yilgacha qayd etilgan  Vizantiyaning malikasi Anna Komnenening ta'kidlashicha, pecheneglar va kumanlar bir tilda gaplashishgan. 

Bu turkiy oilaning oʻgʻuz boʻlimi aʼzosi boʻlgan , lekin hujjatlarning yomonligi va avlod tillarining yoʻqligi tilshunoslarga toʻgʻri tasnif qilishiga toʻsqinlik qilgan; Aksariyat mutaxassislar uni oʻgʻuz tillari qatoriga qoʻyishga ishonchlari komil boʻlardi, lekin “ Glottolog” da qipchoq tillari oilasiga va “Lingvistlar roʻyxati” da qipchoq-kuman tillari oilasiga kiritilgan boʻlsa-da,ular uni qoʻshimcha tasniflashdan bosh tortishgan

## Manbalar
Salar tili

**Salar tili** – Xitoyning Sinxay va Gansu provinsiyalarida istiqomat qiluvchi salar xalqining tili. XXR-dagi Sinxay provinsiyasining Syunxua-Salar avtonomiya uezida yashovchi turkiy xalqining tili. Salarlarning soni 90 mingdan ziyod, shularning 60 mingi salarcha, qolganlari xitoycha gaplashadi. Uzoq vaqt Xitoy, Tibet, Moʻgʻul tilli xalqlarning orasida yashaganlikdan, shu tillardan salar tili tarkibiga koʻplab kirib kelgan.

Salarlar hozirgi kunda yashayotgan eriga 14 asrlarda hozirgi Oʻzbekiston eridan koʻchib kelhan (salar afsona boʻyicha). Salar tili oʻgʻuz tillariga yaqin, biroq hozir boshqa tillarning (tibet, xitoy, v.h.) taʼsiriga uchragan.

## Alifbosi

1969/70 yıllarda Lotin alifbosi kirib keldi.

## OʻzME
Salor tili – turkiy tillardan biri. XXRning bir qator gʻarbiy viloyatlarida, asosan, Sinxay viloyatining SyunxuaSalor muxtor uyezdida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni 22 ming kishidan ortiq. Dialektal jihatdan boʻlinishi deyarli sezilmaydi; garbiy, sharqiy va oraliq sheva guruhlari farqlanadi. Tarkibidagi anchagina qadimgi unsurlar St.ni turkiy tillarning qipchoq guruhi bilan aloqadorligini koʻrsatadi. Qadimgi oʻgʻuz qatlami bilan qipchoq unsurlari qatlami qoʻshilishi natijasida Salor tilida joʻnalish kelishigi affikslari ikkiga tarmoqlanib (a/e, gʻa/ga), qaratqich va tushum kelishiklari esa bir shaklga (ni) birlashadi, oʻtgan zamon feʼli gʻan va mish shakllariga ega boʻladi. Bunday parallelliklar leksikada ham uchraydi. 14-asr da salorlar Xitoyga koʻchganlaridan keyin Salor tiliga qipchoq tillarining taʼsiri toʻxtab, boshqa tizimdagi tillarining (xitoy, tibet) taʼsiri boshlanadi. Salor tilida 15 – 17-asrlarga mansub diniy va tarixiy mazmundagi asarlar (arab grafikasida) saqlanib qolgan. Hozirgi St. oddiy soʻzlashuv tili hisoblanadi.

## Manbalar
Yulduz tizimi

**Yulduz tizimi** yoki **yulduz sistemasi** deb bir-biri bilan gravitatsiya orqali bogʻlangan va bir-birining atrofida aylanuvchi kam sonli yulduzlarga aytiladi. Tizimda juda koʻp yulduzlar boʻlsa, uni *[[galaktika]]* deyiladi. Yulduz tizimi sayyoraviy tizimdan farq qiladi: sayyoraviy tizimga nafaqat yulduz, balki uning atrofida aylanuvchi sayyora va boshqa jismlar kiradi. 

## Manbalar
Alfa Sentavr

**Alfa Sentavr** (α Centauri) yoki **Sentavr Alfasi** janubiy osmondagi Kentavr turkumida joylashgan yulduz turkumidir. Umumiy koʻrinma yulduz kattaligi -0,27 boʻlib, tungi osmonda yorqinligi boʻyicha Sirius va Kanopus yulduzlaridan keyin turadi.

Tarkibiga Alfa Sentavr A (α Cen A; 110% Quyosh massasi va 151,9% yorqinligi), Alfa Sentavr B (α Cen B; 90,7% Quyosh massasi va 44,5% yorqinligi) kiradi. Bu ikki yulduz massalari markazi atrofida 79,91 yillik davr bilan aylanadi. Quyoshdan 1,34 parsek (4,37 yorugʻlik yili) masofada joylashgan. Bundan tashqari Alfa Sentavr atrofida uchinchi yulduz, qizil mitti Proksima Sentavr (α Cen C) ham aylanadi.

2012-yil oktyabrida Alfa Sentavr tarkibida kamida bitta sayyora — hajmi Yerdek keladigan Alfa Sentavr Bb borligi kashf etildi. Uning massasi Yernikidan 13% ortiq boʻlib, Alfa Sentavr B atrofida 3,236 sutka davr bilan aylanadi. Yulduzidan atigi 6 million km uzoqda joylashgan bu sayyora sirtidagi harorat 1500 K boʻlishi taxmin etiladi.

## Manbalar
Ekzosayyora

**Ekzosayyora** yoki **ekzoplaneta** deb Quyosh tizimidan tashqarida joylashgan har qanday sayyoraga aytiladi. Hozirda 5000 dan oshiq ekzosayyora maʼlum. Somon Yoʻli galaktikasida milliardlab sayyora mavjudligi taxmin etiladi. Bizga eng yaqin ekzosayyora Alfa Sentavr yulduz tizimida joylashgan.

## Manbalar
Noʻgʻoy tili

**Noʻgʻoy tili** — turkiy tillar oilasiga mansub, Rossiya Federatsiyasining Chechen Respublikasida, Stavropol (jumladan, Qorachoy-Cherkes Respublikasi) va Krasnodar oʻlkalarining bir qator tumanlarida tarqalgan. Oqnoʻgʻ-ay, noʻgʻay, qoranoʻgʻay lahjalariga boʻlinadi. 60 mingga yaqin kishi soʻzlashadi. Noʻgʻoy tili fonetik va grammatik xususiyatlari bilan qozoq va qoraqalpoq tillariga oʻxshaydi, maye. umumturkiy "ch" va "sh" tovushlari Noʻgʻoy tilida "sh" va "s"ga muvofiq keladi (Noʻgʻoy tilidagi shiq va tas soʻzlari boshqa turkiy tillarda chiq va tash tarzida talaffuz etiladi). Adabiy Noʻgʻoy tili 20-asrda shakllangan; uning taʼsirida dialektal farqlar yoʻqolib bormoqda. Yozuvi 1924—28 yillarda arab alifbosi, 1928—38 yillardalotin alifbosi asosida boʻlgan; 1938-yildan esa rus grafikasi asosidagi alifbodan foydalaniladi.

## Alifbosi

### Arab alifbosi
1928-yilgacha qoʻllangan arab alifbosi



### Lotin alifbosi
1928-yildan ketin lotin alifbosini foydalandi

### Kirill alifbosi
Hozirgi kundagi foydalanayotgan kirill alifbosi.

## Manbalar
Shor tili

**Shor tili** — turkiy tillarning uygʻuroʻgʻuz guruhidagi xakas guruhchasiga mansub til; Rossiya Federatsiyasining Kemerovo viloyatida, qisman Oltoy va Xakas Respublikalarida tarqalgan. Shorlarning umumiy soni 16,6 ming kishi boʻlsada, Shor tilida soʻzlashuvchilar 10 ming kishi atrofida, xolos. 2 ta asosiy lahjasi bor: mrass yoki shimoli-gʻarbiy (xakas tiliga yaqin) va kondom (oltoy tilining shimoliy lahjalariga yaqin).

Leksikasida ovchilik terminologiyasi rivojlangan, moʻgʻulcha va ruscha oʻzlashmalar uchraydi. Shor tilining mrass lahjasi yetakchi hisoblanib, adabiy til ana shu lahja asosida shakllangan, oʻtgan asrning 20—30-yillarida unda boshlangʻich sinflar uchun darsliklar yaratilgan. Hozirgi kunda Shor tili adabiy til sifatida mavjud emas, u faqat qabilaurugʻlar ichidagi soʻzlashuv tilidir. Shorlar yozma adabiy til sifatida oʻzlariga yaqin xakas tilidan, shuningdek, rus tilidan foydalanadilar. Yozuvi 1927-yildan rus grafikasi asosida, 1930-yildan lotin grafikasi asosida, 1938-yildan yana rus grafikasi asosida shakllangan.

## Adabiyot
* Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurskix yazmkov, 2izd., M., 1969.

**Shor tili** (shor tilida atalishi *Шор тили*) — shor xalqining tili. Rossiyaning Kemerov viloyatida tarqalgan. Shor tilida gaplashuvchilar soni 2839 kishi (2010). Turkiy tillarning xakas guruhiga kiradi. Shor tilida 14 mingga yaqin kishi gaplashadi (2001). Oktyabr revolyutsiyasigacha alifbosi boʻlmagan. Shor tilida kirill alifbosiga asoslangan ilk alifbosi 1927-yili tashkil topgan. Shor tilida 16-ta jarangli, 25-ta jarangsiz harf bor. Shor tili xakas tiliga yaqin mrassu yoki zavodialektiga va oltoy tilining shimoliy dialektiga oʻxshash xondom yoki y-dialektiga boʻlinadi. Adabiy tili mrassa dialektiga asoslangan. Lugʻat tarkibi tomonidan xakas bilan oltoy tillariga yaqin. Til tarkibida moʻgʻul tili bilan rus tilidan kirgan soʻzlar koʻp uchraydi. Shor tili — Oltoy togʻining shimoliy diyorida yashaydigan oz sonli xalqning ogʻzaki gapirish tili. Shorlarning umumiy soni — 16 572. Shor tili marass va kondam dialektlariga boʻlinadi. Adabiy tili shakllanmagan.

## Shor alifbosi

## Manbalar
Iqon-qorabuloq shevasi

**Iqon-qorabuloq shevasi** — turkiy tillarning oʻgʻuz guruhiga kiradi, oʻzbek tilining dialekti hisoblanadi. Asosan bu til Qozogʻiston Respublikasi Janubiy Qozogʻiston viloyatidagi Qorabuloq, Koʻlkent, Oris va Iqon qishloqlarida istiqomat qiluvchi xalqlarning aloqa tili boʻlib hisoblanadi. Bu shevaning yana oʻzgachaligi **bormi** deganni **borna** deydi shunda biz bilamizki bu shevada mi qoʻshimchasining oʻrniga na ishlatiladi.Y. D. Polivanov ishlarida taʼriflangan.

## Misollar

: Oʻyga kadim.
: Uyga keldim.

: Ertaga maktabka borasana?
: Ertaga maktabga borasanmi?

: Bugun nish qilasa? 'Bugun nima qilasan?'
: Bozorgʻa borama. 'Bozorga boraman.'

: Toʻgʻilgʻan kuning bilan!
: Tugʻilgan kuning bilan!

: Oʻzim sana kalamagʻu.
: Oʻzim senga kelamanku.

## Manbalar

## Adabiyotlar
A. V. Dibo. Tyurkologicheskie issledovaniya Polivanova