open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Darveshxon

**Darveshxon (Darvesh sulton)** (?—1578-yil dekabr) — Toshkent va Turkiston hokimi (1556—1578). Shayboniylar oʻzbek sulolasi vakili. Mirzo Ulugʻbek va Suyunchxoʻjaxonlarning avlodi. Baroqxonning (Navroʻz Ahmadxonning) toʻngʻich oʻgʻli. Ukasi Bobo sulton bilan birga Movarounnahrda hukmron boʻlish uchun Buxoro xonligi hukmdorlari Iskandarxon va Abdullaxon IIlarga qarshi urushlar olib borgan. Xususan, 1557-yil Ilonoʻtti mavzeida Abdullaxon II qarshi jang qilgan. Unda Abdullaxon II Darveshxonga yordamga oshiqqan Bobo sulton qoʻshinini Darveshxon bilan birlashishiga yoʻl qoʻymay, ularni alohida-alohida yenggan. Darveshxon bu magʻlubiyatdan soʻng bir muncha vaqtgacha Abdullaxon II bilan ittifoqlikda boʻlgan, jumladan, Abdullaxon IIning Xurosonga qilgan yurishida (1567) Darveshxon oʻz birodari (ukasi) Tohir sultonni koʻp qoʻshin bilan yordamga yuborgan. Biroq Bobo sulton Abdullaxon IIga boʻyin egmay kurashni davom ettirgan, u 1578-yil qishida Toshkentda isyon koʻtarib Darveshxonni qatl etgan. Bundan xabar topgan Abdullaxon II Darveshxonning oʻchini olish bahonasida Toshkentga yurish qilib, Chirchiq jangida (1579-yil 18-aprel) Bobo sulton qoʻshinini tor-mor keltirgan. Bobo sulton Turkistonga qochib ketgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Axmedov B.A., Istoriya Balxa, T., 1982; Istoriya Oʻzbekistana, t.Z, T., 1993; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV— XVIII vekov, Alma-Ata, 1969.
* Hofiz Tanish Al-Buxoriy, Abdullanoma, 1- va 2-kitob, T., 1999—2000.
Darvin

**Darvin** — Avstraliyaning shim. qis-midagi shahar. Shim. hududning maʼmuriy markazi. Aholisi 88,1 ming kishi (1999). Timor dengizi soxilidagi port. Shosse va temir yoʻl orqali Port-Ogasta sh. va mamlakat janubi bilan bogʻlangan. Xalqaro aeroport bor. Yetakchi sanoat tar-mogʻi — oziq-ovqat sanoati (goʻsht va baliq konservasi i.ch.). Taxta tilish korxonalari, aviatsiya va temir yoʻl ustaxonalari mavjud. Aholining bir qismi baliqovlash bilan shugʻullanadi. D. yaqinidan mis rudasi olinadi. Shaharga 1869 yilda asos solingan va ingliz olimi Ch. Darvin nomi bilan atalgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvinizm

**Darvinizm** — organik dunyoning tarixiy rivojlanishi toʻgʻrisidagi Ch. Darvin asos solgan ilmiy dunyoqarash. Darvin koʻrsatishicha, irsiy oʻzgaruvchanlik va tabiiy tanlanish evolyusiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari hisoblanadi. Oʻzgaruvchanlik organizmlar tuzilishi va funksiyasida yangi belgilarning hosil boʻlishidan iborat. Irsiyat orqali bu belgilar nasldan naslga oʻtadi. Yashash uchun kurash tufayli muhit sharoitiga eng yaxshi moslashgan belgiga ega boʻlgan individlar yashab, nasl qoldiradi, yaʼni tabiiy tanlanish yuz beradi. Tabiiy tanlanish natijasida yangi turlar paydo boʻladi. Shuning bilan birga organizmlarning tashqi muhitga moslanishi nisbiy xususiyatga ega. Darvin ishlaridan mustasno tarzda ingliz biologi A. Uolles ham xuddi shunday fikrga kelgan. D.ning rivojlanishi va targʻib qilinishiga ingliz tabiatshunosi T. Geksli (1860-yilda "D" terminini taklif etgan), nemis olimlari F. Myuller va Gekkel Ernst|E. Gekkel]], rus olimlari aka-uka A.O. va V.O. Kovalevskiylar, ota-bola N.A. va A.N. Seversovlar, I.I. Mechnikov, I.I. Shmalgauzen va b. katta qissa qoʻshgan. XX asrning 20—30 yillarida klassik Darvinizmning genetika fani yutuqlari bilan uygʻunlashtirilishi tufayli sintetik evolyusion taʼlimot shakllana boshladi.Darvinizm yaxlit taʼlimot sifatida biologiyada revolyusion burilish yasadi; kreatsionizm, vitalizm va lamarkizmga zarba berdi; XIX asrning ikkinchi yarmida tabiiy va ijtimoiy fanlar va umuman madaniyatning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Shunga qaramasdan Darvin tirikligidayoq evolyusiyada tabiiy tanlanishni inkor etuvchi yoki uning taʼsirini cheklashga harakat qiluvchi turli oqimlar paydo boʻla boshladi. Evolyusiyaning asosiy muammolari boʻyicha bahslar zamonaviy biologiya fanida ham davom etib kelmoqda.

## Yana qarang

* Kreatsionizm

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahmud Darvish

**Mahmud Darvish** (; 1941.13.3, Akka sh. yaqinidagi Barva qishlogʻi) – falastinlik arab shoiri, jamoat arbobi, jurnalist. Yoshligi Hayfada oʻtgan. Falastin xalqi ozodligi haqidagi sheʼrlari uchun isroillik tajovuzkorlar tomonidan bir necha bor qamalgan. 1971 yilda vatanidan chiqib ketishga majbur boʻlgan. Qohira, Bayrutda yashagan. Ijodi asosan vatan ozodligi uchun kurash mavzuida („Qanotsiz qushlar“, „Zaytun barglari“, 1961; „Falastinlik oshiq“, 1966; „Tunning oxiri“, 1969; „Odatdagi gʻamgin kunlar“, 1973; „Ovoz“, 1980 va b.). Sheʼrlari oʻnlab xorijiy tillarga, jumladan, oʻzbek tiliga ham tarjima qilingan. D. „Nilufar“ xalqaro adabiy mukofoti laureati (1969).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvish Ahmad Qonuniy

**Darvish Ahmad Qonuniy** (15 a., Samarqand) — sozanda (qonun, chang , rubob), xonanda, bastakor. Mashhur Hofiz Kichik, Sulton Ahmad Noyi kabilar bilan birga koʻproq Xoʻja Ahror yiginlarida ijod etgan. Mashqlari Samarqand musiqa shinavandalariga kuchli taʼsir qilgan. Xalq sayillarida faollik koʻrsatgani uchun Xoʻja Ahror tomonidan qimmatbaho sovgʻalar bilan taqdirlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvish Boʻzgala Samarqandiy

**Darvish boʻzgala Samarqandiy** (16-asrning oxiri — Samarqand — 17-asrning boshi) — sozanda, xonanda, bastakor. Amir Ali Akbar Samarqandiyning tanikli shogirdlaridan. Maqom yoʻllarida koʻplab savt, amal, peshrav va talqin yaratgan. Darvishali Changiy oʻzining musiqa risolasida D. B.ning yuksak mahorat sohibi ekanligini bir necha bor qayd qiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvishali Changiy

**Darvishali Changiy** (; toʻliq ismi: **Darvish Aliyi Changiy al-Xoqoniy ibn Mirzo Ali Changiy ibn Abdulali Qonuniy ibn Xoʻja Abdullo Muhammad Marvarid**; XVI asr, Hirot – XII asrning 20-yillari, Buxoro) – musiqashunos, bastakor, sozanda, hofiz va shoir.

## Hayoti
Darvishali Changiy XVI asrda Hirotda tugʻilgan. Yoshligidan musiqaga qiziqib, Xojagiy Jaʼfar Qonuniy, Ali Doʻst Noyi, Amir Masti Qobuziy, Xasan Kavkabiylardan taʼlim olgan. Movarounnahr va Xuroson madaniy markazlari (Buxoro, Balx, Andijon, Kesh, Samarqand kabi shaharlar)da yashab ijod qilgan. Sheʼrlarini Changiy taxallusi bilan yozgan. Bir qancha qasida, gʻazal, ruboiylari va „Risolai musikiy“ asarlari bizgacha yetib kelgan. „Risolai musiqiy“ning 1-nusxasi, 1572; 2-nusxasi „Tuhfatus-surur“ („Shodlik armugʻoni“) nomi bilan ham mashhur, taxminan 1611, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi, inv. №№ 449, 468. Mazkur risola 16–17-asrlar musiqa madaniyatining asosiy manbai sifatida katta ilmiy ahamiyatga ega. Fors tilidagi 12 bobdan iborat bu qoʻlyozma Jomiy va Kavkabiy risolalari hamda Husayn Oxun, Imom Kuliy Udiy, Zaytun Gʻijjakiy kabi musiqa ustodlarining asarlaridan toʻplangan maʼlumotlar asosida yozilgan. Muallif Amir Xusrav Dehlaviyning musiqiy qarashlarini ham oʻz asariga kiritgan. Unda 16–17-asrlardagi musiqa hayoti, bastakorlik sanʼati, musiqa sozlari, musiqiy-nazariy (Oʻn ikki maqom, iyqoʼ va boshqalar) va ijrochilik masalalari oʻzining ifodasini topgan. Risolaning tarixiy boblari adabiy tazkiralar uslubida yozilib, Movarounnahr va Xuroson musiqa arboblarining tarjimai holi, afsonaviy va tarixiy shaxslar (podshoh Bahrom va Dilorom Changiydan boshlab, Firdavsiy, Rudakiy, Amir Temur, Mirzo Ulugʻbek, Alisher Navoiy, sulton Husayn Boyqaro va oʻzining hamasrlari)ga bagʻishlangan. Darvishali Changiy ulugʻ bastakor sifatida naqsh, amal, savt, peshrav shaklidagi kuylar yaratgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Semyonov A. A., Sredneaziatskiy traktat po muzike Dervisha Ali (XVII v.), T., 1946.
Darvoz tizmasi

**Darvoz tizmasi** – Pomirning gʻarbiy qismidagi tizma. Obixingov, Panj va Vanj (Panj havzasi) daryolari oraligʻida. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga 200 km choʻzilgan, shimoli-sharqda Fanlar akademiyasi tizmasiga tutash. Darvoz tizmasi paleozoy va mezozoyning ohaktosh, qumtosh, gilli slanes, konglomerat, shuningdek, kristalli slanets va granitlaridan tarkib topgan. Tizmaning sharqiy qismi baland (6083 m), tepalarida muzlik koʻp. Muzliklarning umumiy maydoni 420 km², ayrim muzliklarning uzunligi 12—15 km. Tizmaning gʻarbiy qismi past (3000—3700 m) boʻlib, yon bagʻirlarida dasht oʻsimliklaridan shoʻra-shuvoq, chalovshuvoq-betaga, ayrim joylarda daraxt va butalar oʻsadi. Shimoliy yon bagʻirlarida zarangzor, yongʻoqzor, janubiy yon bagʻirlarida archazor, bodomzorlar bor. 3500—3700 m dan yuqorida subalp va alp oʻtloqlari uchraydi. 4200—4500 m dan yuqori qismlari doimiy qor va muzliklar bilan qoplanib yotadi. Bu yerlarda arhar va burama shoxli takalar yashaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvoza

**Darvoza** — shahar, qalʼa, saroy, qoʻrgʻon, hovli va b.ning kirish joyiga oʻrnatiladigan katta eshik, qopqa. Qadimda Oʻrta Osiyo shaharlarining atrofi qalʼaband mudofaa devorlari bilan oʻralgan boʻlib, bir nechtadan darvozalari (mas, Toshkentning 12 ta, Buxoroning 11 ta, Xivaning 10 ta darvozasi.) boʻlgan. Darvozalar odatda archa, kayragʻoch daraxtlari yogʻochidan yasalib, usti temir hoshiya bilan qoplangan, turli zulfinlari badiiy naqshlar bilan bezatilgan. darvozalarning yuqori qismi koʻpincha panjarali boʻlgan.

## Manbalar

Darvoza

Darvoza — odatda biror hudud, imorat yoki shaharning kirish-chiqish joyiga o‘rnatiladigan eshik turidagi inshoot. Tarixiy jihatdan darvozalar nafaqat kirish-chiqish uchun, balki mudofaa, shahar chegarasini belgilash va tantanali marosimlarda ramziy ahamiyat kasb etgan.

Tarixiy darvozalar

O‘rta asrlarda shaharlar atrofida devor bo‘lgan va asosiy kirish joylari darvozalar orqali amalga oshirilgan. Buxoro, Samarqand, Toshkent, Xiva kabi qadimiy shaharlarda bir nechta mashhur darvozalar bo‘lgan. Masalan, Toshkentda Shayxontohur, Labzak, Ko‘kcha, Sag‘bon kabi darvozalar mavjud edi.
Dunyo me’morchiligida ham mashhur tarixiy darvozalar bor: Hindistondagi India Gate, Germaniyadagi Brandenburger Tor, Turkiyadagi Istanbul darvozalari va boshqalar.

Etymologiya

“So‘z” turkiy va fors-tojik tillarida qadimdan qo‘llanilib, “katta eshik”, “kirish joyi” ma’nolarini bildiradi. Ba’zi manbalarda “dar” (eshik) va “boza/baza” (joy, maydon) so‘zlari birikmasidan kelib chiqqan deb izohlanadi.

Zamonaviy darvozalar

Bugungi kunda darvozalar faqatgina himoya vositasi emas, balki arxitektura va dizayn elementi sifatida ham qo‘llaniladi.

Materiallar: metall, alyuminiy, yog‘och, kompozit materiallar.

Turlari: qo‘lda ochiladigan, surilma (slayder), avtomatik va aqlli darvozalar.

Funktsiyasi: xavfsizlik, estetik ko‘rinish, qulaylik.

Ko‘plab ishlab chiqaruvchi korxonalar turli xil dizayn va texnologiyalarni taklif etmoqda. Zamonaviy bozor talablariga mos ravishda yangi dizaynlar muntazam ishlab chiqilmoqda.

Ishlab chiqaruvchi korxonalar

Dunyo bo‘yicha yirik va kichik ishlab chiqaruvchi korxonalar darvozalarni ishlab chiqish va eksport qilish bilan shug‘ullanadi. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda darvoza ishlab chiqarishga ixtisoslashgan korxonalar soni oshib bormoqda. Shunday maskanlardan biri sifatida Darvoza Marketni keltirish mumkin. Ushbu korxona zamonaviy darvoza turlarini ishlab chiqarish va dizayn bo‘yicha yangiliklar taklif etadi.
Darvoza (maʼnolari)

**Darvoza**:

* Darvoza — shahar, qalʼa, saroy, qoʻrgʻon, hovli va b.
* Darvoza (yo`lak) — togʻlarning sertepa yerlaridagi tor yoʻlak, vodiy.
Darvoza (yo`lak)

**Darvoza** — togʻlarning sertepa yerlaridagi tor yoʻlak, vodiy. Temir darvoza (Temir qapigʻ), Dunay daryosi vodiysidagi qisiq va b. Daryolarning oqimiga koʻndalang togʻlarni kesib oʻtishi natijasida hosil boʻladi. Baʼzan tektonik yoriklarda vujudga keladi. Shunday joylar, odatda, gidrotexnik inshootlar (GES, suv ombori, shlyuz va sh.k.) qurish uchun qulay (yana qarang Darband). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvozabon (maʼnolari)

**Darvozabon**:

* Darvozabon - **Darvozabon** — baʼzi sport turlarida jamoa oʻyinchilaridan biri.
* Darvozabon (lavozim) — shahar, qalʼa, saroy kabilar eshigini qoʻriklovchi shaxs (qarang
Darvozabon (lavozim)

**Darvozabon** — shahar, qalʼa, saroy kabilar eshigini qoʻriklovchi shaxs (qarang Darbon).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvozaxona

**Darvozaxona**, dalon — mahobatli qalʼaband inshootlarda, uyjoy meʼmorligida koʻcha (tashqari)ni hovli bilan bogʻlovchi usti berk maxsus xona. Yon tomonlarida supacha yoki oxurlar boʻlishi mumkin. Qadimda shahar va qalʼa devorlariga uygʻunlashtirib qurilgan. Unda soqchi, darvozabon va b. uchun maxsus xonalar va atrofii kuzatish uchun minoralar qurilgan. Oʻrta asr shahar D.si tashqarisida karvonsaroy, bozor va hammomlar joylashgan (qarang Bogʻcha darvoza, Kush darvoza, Tosh darvoza). Jamoat binolari (madrasa, masjid va b.)da D. peshtoqli, miyonsaroyln qilib qurilgan. Qishloq qoʻrgʻonlari D.si oldida koʻpincha hovuz, quduq, chorbogʻlar boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvozaqirliklar chaylasi

**Darvozaqirliklar chaylasi** - Zarafshon daryosining quyi havzasida neolit davri (mil. av. 4-3-ming yillik)da yashagan ovchi qabilalarining manzilgohi. Oʻ. Islomov tomonidan ochilgan (1961). Bir necha madaniy qatlamdan iborat. Chaylalardan birining burchaklaridan 4 kattagina chuqurcha (ustunlar urni) topilgan. Chaylaning eshigi sharqqa — koʻlga qaragan, oʻchoqlar tashqaridagi maydonda boʻlgan. Chaylalar yengil ishlangan boʻlib, 81 m2 maydonni egallagan, unda 30—35 kishidan iborat bir urugʻ jamoasi joylashgan. Topilgan har xil hayvon va qush suyaklari D.ch.da odamlar ov bilan shugʻullanganini koʻrsatadi. Kundalik hayotda toshdan yasalgan qurollar muhim rol oʻynagan. Chaqmoqtoshdan mikrolit pichoq, qirgʻich, bigiz, yogʻoch yoʻnish qurollari, uq-yoy uchlari, parmalash qurollari, bolgʻa va tosh boltalar, qimmatbaho toshlardan tumor va mun-choqlar tayyorlangan. Darvozaqirliklarning sopol idishlari ancha mustahkam, osti yassi, tuxumsimon shaklda boʻlib, sirtiga turli xil naqshlar solingan. D.ch. yodgorliklari baʼzi xususiyatlari bilan Xorazmdagi Kaltaminor madaniyatiga oʻxshab ketadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Dargomijskiy

**Aleksandr Sergeyevich Dargomijskiy** (1813.2.2, Tula gubernyasi — 1869.5.1, Peterburg) - rus kompozitori, Rossiya kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Dargomijskiy asarlarida ijtimoiy, hajviy va lirik-falsafiy mavzular ilgari surilgan. "Suv pariyey" (Pushkinning shu nomli asari asosida, 1855) operasida yangi — xalqchil-psixologik musiqiy dramaturgiya yuzaga keldi. "Tosh mehmon" operasida mazkur janrning islohoti davom ettirilgan. Dargomijskiyning romanslarida yangicha shakllar rivoj topdi: lirik-dramatik monolog , ballada, hajviytanqidiy va maishiy mavzulardagi qoʻshiq va b. Vokal uslubini yangilash yoʻlida Dargomijskiy rechitativ ifodaviyligini har bir soʻz maʼnosidan kelib chiqqan holda boyitgan. Dargomijskiyning romans, qoʻshiq va operalari, simfonik orkestr uchun yaratilgan "Yalmogʻiz kampir" hajviy fantaziyasi Oʻzbekistonda keng ijro etilmoqda.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dargoh

**Dargoh**, dargah - 1) boʻsagʻa, ostona, uy va hovli-joy, makon; 2) oʻrda, qasr, saroy.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dard tillari

**Dard tillari** - tillar guruhi. Afgʻoniston, Pokiston va Hindistonning tutash hududlarida tarqalgan. Dard tillari hind-eron tillari tarkibiga kiradi, hind va fors tillariga nisbatan oraliq tillar hisoblanadi. Uchta kichik guruhga ajraladi. Ular orasida keng maʼlum boʻlganlari — kashmiri, shina, koʻhiston tillar guruhi (sharq, kichik guruh); kxovar, kalasha, poshshoyi, tiraxi, gavar, votipuri va boshqa (markaziy kichik guruh); ashkur, prasun, vaygali, kati, dameli (gʻarbiy kichik guruh, koʻpincha kofiriy deb yuritiladi). Fonetikasida konsonantlik ustun. Nafas chiqarish bilan talaffuz etiladigan (gʻarbiy kichik guruhdagi 4 til bundan mustasno), dimogʻda talaffuz etiladigan va baʼzilarida yumshoq talaffuz etiladigan undosh tovushlar mavjud. Yozuvi faqat kashmiri alifbosi asosida.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dard tutishi

**Dard tutishi** - tugʻruq boshlanganidan dalolat beradigan belgi; koʻzi yoriydigan ayol Korin pastida va bel sohasida maʼlum vaqt oraligʻida qaytaqayta takrorlanadigan va tobora kuchayadigan ogʻriq sezadi, bunda bachadon qisqarayotgan boʻladi. D. t. dastlab sust boʻlib, ancha vaqtdan keyin takrorlanadi, ayolni aytarli bezovta qilmasligi ham mumkin (ushoq dard). Keyinroq borib bachadon qisqarishlari muntazam takrorlanib turadi; bir qisqarish bilan ikkinchi qisqarish oʻrtasidagi davr kamayadi, har 5—6 min.da takrorlanib turadi va har bir qisqarish uzoqroq (30-40 sek.) davom etadi(chor dard). Dard tutganda bachadon boʻyni ochiladi, bu homilaning tugʻilishi uchun zarur shartlardan biri. D. t. - ixtiyordan tashqari boʻladi, ayol uni qaytara olmaydi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dardanell boʻgʻozi

**Dardanell boʻgʻozi** (turkcha *Çanakkale boğazı*, yun. *Δαρδανέλλια,*

*Gellespont - Gellar dengizi*) - Yevropa (Bolqon yarim orol) bilan Osiyo (Kichik Osiyo yarim orol) oʻrtasidagi boʻgʻozlardan biri. Marmar va Egey dengizlarini qoʻshib turadi. Dardanell boʻgʻozi aslida daryo vodiysi boʻlib, quruklikning choʻkishi natijasida dengiz boʻgʻoziga aylangan. Uz. 120,5 km, eni 1,3—27 km, chuq. 29—153 m. Qirgʻoqlari qumtosh, ohaktoshlardan tarkib topgan boʻlib, siyrak oʻsimlik bilan qoplangan. Shim.sharqdan jan.-gʻarbga oqadigan yuza oqim Marmar dengizidan chuchukroq (shoʻrligi 25,5%o) suv olib ketadi, tezligi 2-6 km/soat. Jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa oqadigan suv osti oqimi Egey dengizidan shoʻr (shoʻrligi 38,5%O gacha) suv keltiradi. Dardanell boʻgʻozining Yevropa sohilida Gelibolu, Osiyo sohilida Chanoqqalʼa portlari joylashgan (Dardanell boʻgʻozining xalqaro huquqiy va iqtisodiy ahamiyati haqida Qora dengiz boʻgʻozlari maqolasiga q.).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo nishabligi

**Daryo nishabligi** - daryo manbasi (boshlanish joyi) bilan mansabi (quyilish joyi) yoki muayyan qismi suvi yuzasi balandliklarining farqi. Balandliklar farqining daryo uzunligiga nisbati nishablik deyiladi. D.n. 1&nbsp;km uzunlikka nisbatan oʻlcha-nadi; tekislik daryolari uchun 1&nbsp;km ga bir necha sm, togʻ daryolari uchun 1&nbsp;km ga bir necha m ni tashkil qiladi. Masalan, daryoning boshlanish joyi balandligi bilan quyilish joyi balandligi orasidagi farq 200 m. Daryoning uz. 100&nbsp;km, nishabligi 200 m: 100&nbsp;km = 2 m/km boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo oqimini tartibga solish

**Daryo oqimini tartibga solish** — daryodan oqayotgan suvni vaqt davomida va xalq xoʻjaligi ehtiyojlariga koʻra qayta taqsimlash. Muayyan davrda oqimni tabiiy daryo rejimiga nisbatan koʻpaytirish yoki kamaytirishdan iborat. Bunga daryoda suv talabga nisbatan koʻp boʻlganda uni suv omborlarida vaqtincha toʻplash, isteʼmol tabiiy oqimdan yuqori boʻlganda jamgʻarilgan suvni sarflash yoʻli bilan erishiladi. Suvni yigʻish va chiqarish siklining davomiyligiga qarab D.o.t.s. koʻp yillik, mavsumiy, haftalik va sutkalik boʻladi. Suvi kam daryolar oqimini sersuv daryolar hisobiga koʻpaytirish maqsadida koʻp yillik tartibga solish qoʻllanadi; mavsumiy tartibga solishda suv yil davomida fasllarga qarab qayta taqsimlanadi. Hafta va sutkalik D.o.t.s. suvni isteʼmol qilishning hafta va sutka davomida oʻzgarishiga bogʻliq boʻlib, gidroenergetika va suv taʼminoti maqsadlari uchun xizmat qiladi.

Oʻrta Osiyoda sugʻorish uchun asosan D.o.t.s.ning koʻp yillik va mavsumiy turlaridan foydalaniladi. D.o.t.s. grafigi birinchi navbatda sugorishning, soʻngra gidroenergetikaning suvga boʻlgan talabini hisobga olib tuziladi. Suvni tartibga soluvchi hajm (ombor) sifatida oʻzanli va toʻldiriladigan suv omborlari (yoki ularning kaskadi)dan, koʻllar va ayrim qulay sharoitlarda yer osti suvlarining suvli qatlamlaridan foydalaniladi. Oʻrta Osiyoda Sirdaryo (havzasida Toʻxtagʻul, Chordara, Qayroqqum, Chor-voq va b. suv omborlari mavjud), Amudaryo (havzasida Norak, Tallimarjon, Janubiy Surxon, Chimqoʻrgʻon, Tuyamoʻyin va b. suv omborlari qurilgan) oqimlari xalq xoʻjaligi ehtiyojlariga javob beradigan darajada tartibga solingan.

Toshtemir Bekmurodov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo sistemasi

**Daryo sistemasi** — muayyan daryo havzasida bir-biriga qoʻshilib boruvchi daryolar majmui. Asosiy daryo va uning 1-tartibli, 2-tartibli va hokazo irmoklardan tashkil topadi. 1-tartibli irmoklar bevosita asosiy daryoga quyiladi, 2-tartibli irmoklar 1-tartibli irmoklarga quyiladi. Yirik daryolarda 20 tagacha tartibli irmoqlar boʻladi. D.s. eng uzun va sersuv boʻlgan asosiy daryo nomi bilan ataladi. Masalan, Sirdaryo sistemasi, Volga sistemasi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo suvchanligi

**Daryo suvchanligi** - daryoda muayyan vaqt (dekada, oy, mavsum, yil, bir necha yil) davomida oʻrtacha koʻp yillik koʻrsatkichlar (norma)ga nisbatan oqib oʻtgan suv miqdori. D. s. absolyut (m3/s, l/s, km/yil) yoki nisbiy (normaga nisbatan % yoki modul koeffitsiyenta) birliklarda ifodalanadi. D. s. haqida maʼlumot qishloq xoʻjaligini suv bilan taʼminlash sistemasidagi eng muhim elementdir (qarang Agrometeorologii: xizmat koʻrsatish). Suvchanlikning oʻzgarishi daryo havzasining suv va issiqlik balansini belgilovchi meteorologik omillarning davriyligiga bogʻliq. D. s.ga yogʻin miqdori, uning yillar va balandlik zonalari boʻylab taqsimlanishi; quyosh radianiyasining intensivligi; havo harorati; tuproq qatlamining holati va b. omillar taʼsir etadi. Bu omillarning mavsumiy davriyligi D. s.ning yil davomida oʻzgarishiga, yillar boʻylab davriyligi esa turli suvchanlik yillarining almashinuviga sabab boʻladi.

Oʻrta Osiyoda daryolar, asosan togʻlardan boshlangani sababli havzaning balandligi oshgan sari D. s kamayib boradi. Doimiy muzliklar va qorliklar erishi hisobiga hosil boʻluvchi D. s. turgʻun, yomgʻirlardan hosil boʻluvchi D. s esa koʻproq oʻzgaruvchan boʻladi. Daryo yillik oqimining oʻzgaruvchanligi variatsiya koeffitsiyenti orqali (Cv) aniklanadi. Muzlik-qorliklarda hosil boʻluvchi daryolar (Vaxsh, Zarafshon) uchun Cv-0,10—0,15, qorlik-muzliklardan suv oladigan daryolar (Chirchiq, Norin, Kofarnihon) uchun 0,15—0,25, qorlik va qor-yomgʻirlardan toʻyinadigan daryolar (Ohangaron, Keles) uchun 0,25 va undan katta. Soy va jilgʻalarning yillik oqimlari uchun Cv 1 dan ham katta boʻlishi mumkin.

Oqim hosil qiluvchi jarayonlar inersiyasi tufayli turli suvchanlik-ka ega boʻlgan yillar sikllarga guruhlanadi. Sersuv, oʻrtacha suvli va kamsuv sikllar mavjud. Sikllar suvchanlik davomiyligi va uning oʻrtacha koʻrsatkichlardan ogʻish kattaligiga qarab farqlanadi. Masalan, Amudaryoda 10 yillik, Norin daryosida 2—3 va 10—11 yillik, Chirchiq daryosida 5—6 yillik davriylik kuzatiladi. Suvchanlik boʻyicha ekstremal yillarda muzlikqorlik hamda qorlik-muzliklardan hosil boʻluvchi daryolar oqimi normadan 30% va undan koʻproq, qor-yomgʻir hamda yomgʻirlardan toʻyinadigan daryolar oqimi 50—60% farq qiladi. Turli daryolar oqimining oʻzgarishlari ayrim yillarda oʻzaro muvofiq kelishi yoki muvofiq kelmasligi sinxronlik yoki asinxronlik tushunchasi bilan ifodalanadi. Oʻrta Osiyodagi D. s oʻzgarishlaridagi maksimal muvofiqlik suvchanlik boʻyicha ekstremal yillarda kuzatiladi. Masalan, suv eng kam boʻlgan 1974 yilda Amudaryo va Sirdaryo havzasining hamma hududida oqim normadan juda kam boʻlgan. Turli havzalarda D. s.ning oʻzgarib turishidagi nomuvofiklik daryolarni havzalararo oqizishii taqozo etadi.

Toshtemir Bekmurodov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvish Shayxim Qalandariy

**Darvish Shayxim Qalandariy** (15-asrning oxiri, Hirot — 16-asr, Balx) — sozanda, xonanda, bastakor. Darvishali Changiy oʻz risolasida uning xushovozliligini yuksak baholagan. D.Sh.Q. "Navo dashtining xushxon bulbuli" nomi bilan mashhur boʻlgan. Shay-boniylardan Kisri Qora Sulton Hirotni ishgʻol etgach, D.Sh.Q. Balxga koʻchgan (1506). Balx hokimi Pirmuhammad Sulton Segoh yoʻlidagi naqshlariga maftun boʻlib, uning shuqratiga shuhrat qoʻshgan. D.Sh.Q. asarlariga ustod Abdulloh Noyi, Hofiz Qonuniy, Us tod Ilyos Noyi, Us tod Poyondaiy Qobuziy, Us tod Muhammad Surnoyi, Us tod Oʻzbek Gʻijjakiy va b. ham yuqori baho berishgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo shoxobchasi

**Daryo shoxobchasi** - 1) suv havzalarini (koʻllar yoki koʻl bilan daryo, onda-sonda daryoni koʻl bilan yoki ikki daryoni) oʻzaro tutashtiruvchi qisqa kanal (nahr). Shoxobcha, odatda, tabiiy oʻzanda vujudga keladi. Tutashtiruvchi shoxobcha Aydar koʻllari, Orinoko daryosi sistemasi (Janubiy Amerika)da mavjud; 2) daryoning orollar bilan bir necha tarmoqqa boʻlinishidagi mayda, ikkinchi darajali oʻzanlari.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvish Maqsud Andijoniy

**Darvish Maqsud Andijoniy** (15-asrning oxiri, Andijon — 16-asr, Buxoro) — sozanda, bastakor. Axiyi Hiraviyning shogirdi. Musikiy isteʼdodi Hirotda kamolga yetgan. Shayboniyxon Hirotni olgach (1507), Hofiz Ushshoqiy, Xoja Boboyi Changiy, Xoja Hamzaiy Toshkandiy, Hofiz Miroqiy Buxoriy va Hofiz Boqiy Roʻdiy singari mashhur sanʼatkorlar bilan birga D.M.A.ni ham Buxoroga olib ketgan. Darvishali Changiyning musiqa risolasida D.M.A. — Jomiy gazallariga koʻpgina savt va naqshlar bastalaganligi kayd qilingan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo qisqichbaqalari

**Daryo qisqichbaqalari** – oʻn oyoqli qisqichbaqasimonlar turkumi 2 oilasining umumiy nomi (Astacidae va Parastacidae). Tanasining uz. 6—30 sm, ayrim turlari (Madagaskar D. q.) 80 sm gacha. Afrikadan tashqari moʻtadil iqlimli hududlarning daryo va soylarida hamda gʻor suvlarida uchraydi. Keng barmoqli (Astacus astacus) va ingichka barmoqli D. q. (A. leptodactylus) keng tarqalgan. Keng barmoqli D. q asosan Yevropa daryolarida (mas, Boltiq dengizi havzasida); ingichka barmokli D. q. Qora, Azov, Kaspiy va Orol dengizlari havzalarida uchraydi. Oqadigan daryolar va soylarda yashaydi. Ingichka barmokli D. q. suvoʻtlar, kasal suv hayvonlari bilan oziqlanadi. Suvning sayoz qismida yashaydi. Urgʻochisi kuzda 50—200 dona tuxum qoʻyadi, tuxumlarni urgʻochisi qorin oyoklariga ilashtirib olib yuradi. D. q.ning ayrim turlari yeyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo havzasi

**Daryo havzasi** — nam saqlaydigan jinslarni oʻz ichiga olgan yer yuzasining bir qismi, undan suv alohida daryo yoki daryo sistemasiga oqadi. Daryo havzasini koʻpincha daryoning suv yigʻish havzasi deyiladi. Har bir daryo havzasi yer usti va yer osti suv toʻplash havzalarini oʻz ichiga oladi. Yer usti suvlari yer yuzasining bir qismini egallab, undan suv daryo sistemasiga yoki aniq bir daryoga oqadi. Yer osti suvlari gʻovak yotqiziqlar qatlamini hosil qilib, undan suv daryo tarmoqdariga boradi. Yer usti havzasi hududi bilan yer osti havzasi hududi birbiriga toʻgʻri kelmaydi. Daryo havzasining yer osti suvlari chegarasini aniklash qiyin boʻlganidan biron daryoga oqar suvlar toʻplanadigan hudud shu daryo havzasi deyiladi. Daryo havzasi bir-biridan suvayirgʻichlar bilan ajralib turadi. Daryo havzasi maydoni turlicha: Amazonka havzasi dunyoda eng katta havza boʻlib, 7180 ming km, Amudaryoniki esa 465 ming km.

## Dunyoning asosiy havzalari

## Yana qarang

* Berk oʻlka

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo harbiy flotiliyasi

**Daryo harbiy flotiliyasi** - daryo harbiy kemalari va daryo qirgʻogʻidagi maxsus harbiy qismlar birlashmasi. Vazifasi — dushmanning daryo kemalariga qarshi kurashda yoki jangda qirgʻoqdagi qoʻshinlarga yordamla-shish, xalq xoʻjaligi mulklari hamda harbiy yuklarni qoʻriklash, davlatning daryo chegarasini muhofaza qilish. D. h. f. tarkibiga turli daryo harbiy qismlari: har xil qayiq va kemalar, zirhli katerlar, maxsus harbiy kemalar, dengiz, yer va havo artilleriya batareyasi va b. kiradi. D. h. f. Rossiyada dastlab 18-asrda tuzilgan. 1733—34-yillarda tuzilgan Don flotiliyasi turk qoʻshinlariga qarshi jangda ishtirok etgan. 1771-yil tuzilgan Dunay harbiy flotiliyasi Izmail qalʼasini bosib olishda katta yordam qilgan. Azov, Kaspiy, Oq dengiz, Volga, Don, Amudaryo, Amur va b. harbiy flotiliyalari fuqarolar urushi davridagi janglarda ishtirok etganlar. Ikkinchi jahon urushi yillarida D. h. f. Volga boʻylab Stalingrad va Don fronti qoʻshinlariga oziq-ovqat, kiyim-kechak, doridarmon va qurollar yetkazib turgan (yana q. Amudaryo harbiy flotiliyasi).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryolar gidrologiyasi

**Daryolar gidrologiyasi** - quruqlik gidrologiyasining boʻlimi. Daryolar, ularning oʻzani va havzalaridagi suv oqimi va oqiziklarning gidrologik rejimini oʻrganadi. D. g. daryo oʻzanining holatini, tabiiy omillar — Yer sirti holati (geologik tuzilishi, relyefi, oʻsimlik qoplami, tuproq sharoiti) va iqlimi (atmosfera yogʻinlari, havo harorati) hamda inson faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan omillarning oqimga taʼsirini oʻrganadi. D.g. oʻzan jarayonlari, oʻzan oqimi dinamikasi, daryolarning temperatura rejimi, muzlash hodisalari, minerallashuv darajasi, shuningdek, daryolarning suv rejimi elementlarini oldindan aytish — bashorat qilish bilan shugʻullanadi (yana qarang Gidrologiya).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryolarni havzalararo oqizish

**Daryolarni havzalararo oqizish** — xalq xoʻjaligi maqsadlarida sersuv daryo xdvzalaridagi suvning bir qismini kamsuv daryo havzalariga oʻtkazish; suv resurelarini hududiy qayta taqsimlash. Muayyan mintaqa va mamlakatlarda daryolarning notekis joylashganligi D.h.o.ga zarurat tugʻdiradi. Orol dengizi havzasining asosiy daryolari Amudaryo (Zarafshon, Qashqadaryo, Murgʻob, Tajan va b.) va Sirdaryo (Norin, Chirchiq, Aris va b. irmoqlari bilan) suvlari butunlay sugorish va yaylovlarni suv bilan taʼminlash uchun sarflanadi. Havzaning oʻz suv resurslaridan toʻla va samarali foydalanish yoʻllarini izlash bilan birga 80-yillar boshlarida qoʻshni sersuv Kara dengizi (Ob va Yenisey daryo havzalari) havzasi suvlarini Orol dengizi havzasiga oqizish gʻoyalari oʻrtaga qoʻyildi va loyiha ishlari bajarildi. Hoz. sharoitda suv resurelarini bir havza ichida qayta taqsimlash boʻyicha yetarli tajriba toʻplangan. Jumladan, Orol dengizi havzasida daryo suvining bir kismini kamsuv daryolarga oqizishga imkon beradigan yirik suv magistrallari qurildi: Qoraqum kapali (Amudaryo suvining bir qismini Murgʻob, Tajan va Atrek daryo havzalariga yetkazib beradi); Amu-Buxoro mashina kanali (Amudaryo-Zarafshon); Qarshi mashina kanali (Amudaryoqashqadaryo); Amu-Zang kanali (Amudaryo-Surxondaryo) va b. (qarang Daryo oqimini tartibga solish).

Daryolar suvini bir havzadan boshqasiga oqizish texnika nuqtai nazaridan suv resurslarini qayta taqsimlashning birmuncha murakkab usuli hisoblanadi. D.h.o.ning ekologik va meliorativ oqibatlari har tomonlama puxta tadqiq qilinishi lozim. Suv resurslarini havzalararo oqizish (qayta taqsimlash) sxemalari boʻyicha ilmiy tadqiqot va loyihalash, texnika-iqtisodiy ishlarni ilmiy tadqiqot institutlari bajaradi.

Toshtemir Bekmurodov. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryoning ikkiga ayrilishi

**Daryoning ikkiga ayrilishi**, Daryolar bifurkatsiyasi — daryo yoki daryo vodiysining 2 tarmoqqa boʻlinishi, ular keyinchalik birlashmaydi va turli havzalarga quyiladi. D.i.a. koʻpincha yassi suvayirgʻichlarni yer ustki suvlari yuvishi natijasida vujudga keladi; toʻlinsuv davrida bir havzadan ikkinchi havzaga suvning koʻp qu-yilishi natijasida mavsumiy D.i.a. kuzatiladi. D.i.a. ayniqsa Orinoko daryo sistemasi (Jan. Amerika)da kuzatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darzangi

**Darzangi** — Oʻzoskistonning janubidagi qad. shaqar harobasi (mil. 1 — 13-asr boshi). Surxondaryo viloyatidagi Bandi-xonsoy (Koʻkjara)ning Surxondaryoga quyilish yerida, Qumqoʻrgʻonning gʻarbidagi Jaloir qishlogʻi yaqinida, Termizdan 62 km masofada joylashgan. Shahar harobalari 50 ga maydonni egallaydi. Arab geograflarining bergan maʼlumotlariga koʻra, D. aholi zich yashaydigan goʻzal shahar boʻlib, atrofi xandaq bilan oʻrab olingan, jome masjidi bozorlar orasida joylashgan, shahar aholisi "Chagʻoniyon daryosi" su-vidan ichgan, shuningdek, shahar chetidan yana bir boshqa daryo ham oʻtgan. D. aholisi asosan toʻqimachilik bilan mashgʻul boʻlib turli xil liboslar tikishgan, shuningdek, pichoq qinlari, tasmalar, namat, gilamlar i. ch. bilan mashhur boʻlishgan. D.da chekka oʻlkalarga chiqarish uchun jundan maxsus "chaydam" matosi tayyorlangan, uning koʻrinishi yupqa kigizga oʻxshash boʻlib, u jun adyol yoxud yomgʻirpoʻsh vazifasini oʻtagan (Mahmud Koshgʻariy).

Shahar harobasidan chiqqan arxeologik topilmalar toʻqimachilik Kushon podsholigi davridan boshlab D. aholisining anʼanaviy mashgʻuloti boʻlib kelganligini tasdiqlaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Darzi boshi

**Darzi boshi** (fors. - chok) - Buxoro xonligida xon saroyida kiyim tikuvchilar boshligʻi. Mirza Badi devonning "Majmaa ul-arkom" (Moliya devoni qoʻllanmasi) asarida (18-asr)da D. b. boshqa saroy lavozimlari katorida koʻrsatib oʻtilgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dariy tili

**Dariy tili** (دری) – gʻarbiy, sharqiy eroniylar (forslar, afgʻonlar va boshqalar) adabiy tili. 9-asr oxirlari va 16-asr boshlarida hozirgi Eron, Afgʻoniston, Ozarbayjon, qisman Markaziy Osiyo va Shimoli-Gʻarbiy Hindiston hududlarida tarqalgan. Sharqning koʻp shoirlari, xususan Rudakiy, Hofiz, Sheroziy, Umar Xayyom, Nosir Hisrav, Bedil, Nizomiy Ganjaviylar shu tilda ijod qilgan. Buyuk oʻzbek shoiri Alisher Navoiy dariy tilida yozgan sheʼrlaridan devon tuzgan („Devoni Foniy“). Dariy tilini forsiy dariy, forsiy deb ham ataganlar. Dariy tili eroniy boʻlmagan xalqlar tomonidan ham rivojlantirildi va takomillashtirildi. Shunga koʻra, u baynalmilal – xalqlararo aloqa tili tavsifiga ega boʻldi. 15-asr 2-yarmidan boshlab dariy tili siyosiy va boshqa ijtimoiy sabablar bilan differensiatsiyalandi, 20-asrga kelib 3 koʻrinishga ega boʻldi (fors adabiy tili – Eronda; tojik adabiy tili – Tojikistonda; adabiy dariy tili – Afgʻonistonda). Hozirgi dariy tili Afgʻonistondagi ikki rasmiy tilning (pushtu tili bilan bir qatorda) biri. Bu til avval „Afgʻonistonning fors tili“ yoki „forsi-kobuli“ deb atalgan.

## Manbalar

## Havolalar
Darik

**Darik** — qad. Eron oltin tangasi. D.ning paydo boʻlishini axomaniylar podshosi Doro I (mil. av. 522—486) nomi bilan bogʻlaydilar. Bir D. (ogʻirligi 8,4 g) 5,6 g ogʻirlikdagi 20 ta kumush tanga qiymatiga teng boʻlgan. Doro III Kodoman davrida (mil. av. 336—330) ikki hissa ogʻirlikdagi D.lar (16 g) chiqarilgan. D.larga keng bichimli sharq kiyimi va kungurali toj kiygan, kamon va nayza ushlab turgan jangchining tasviri tushirilgan. Bunday tangalarning mamlakatimiz hududidan topilishi Oʻrta Osiyo bilan Eron oʻrtasida qadimdan savdo aloqalari mavjudligini koʻrsatadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dario Ruben

DARIO (Dario) Ruben (taxallusi; asl ism-sharifi Feliks Ruben Garsia Sarmyento; 1867.18.1, Metapa — 1916.6.2, Leon) — Nikaragua shoiri, jurnalist. Uzoq vaqt Yevropada yashagan. "Epistolalar va sheʼrlar. Birinchi ohanglar" (1885) nomli ilk toʻplami romantik ruxda. "Moviylik" (1888), "Majusiylik qoʻshiqlari" (1896) sheʼriy toʻplamlari hamda zamonaviy yozuvchilar toʻgʻrisidagi "Buyuklik" (1893) esselar kitobi amerikalik ispan tilli adabiyotga yangi modernizm ruhini olib kirgan. D. ijodiga fransuz adabiyotida mavjud boʻlgan parnas oqimi kuchli taʼsir koʻrsatgan. "Umr va umid qoʻshiqlari" (1905) sheʼriy toʻplamida ijtimoiy mavzu asosiy oʻrinni egallaydi. "Daydi qoʻshiq" (1907) toʻplamidagi koʻpgina sheʼrlari hayotga muhabbat ruhi bilan sugʻorilgan. Zamondoshlarini maʼnaviy izlanishlarini, ruhiy azob-uqubatlarini haqqoniy aks ettirgan D. sheʼriyat islohotchisi sifatida ispan tilli Amerika adabiyoti taraqqiyotiga munosib ulush qoʻshgan. 20-asr 80-y.larida Lotin Amerikasi adabiyotini jahon miqyosiga olib chiqqan. G. G. Markes, X. Kortosar, X. Rulfo kabi yozuvchilar D. ijodidan unumli foydalanishgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darling (daryo)

**Darling** (yuqori oqimida — Baruon) — Avstraliyadagi daryo, Murrey daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 2740&nbsp;km. Havzasining mayd. 650 ming km (baʼzi maʼlumotlarga koʻra 410 ming km). Nyu-Inglend tizmasining gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanib, quyi oqimida chala choʻldan oqadi. D. serirmoqdaryo, unga Paru, Uorrego, Makkuori va b. irmoqlar quyiladi. Daryoning suv sat-hi baʼzan 6–8 m koʻtariladi. Oʻrtacha suv sarfi 42 m’/sek. Yoz oylarida quyi oqimi qurib qoladi va oʻzanida koʻllar vujudga keladi. Daryo toʻlib oqqanda Byork sh.dan quyi oqimigacha kemalar qatnaydi. Sugʻorishda foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darlingtoniya

**Darlingtoniya** (Darlingtonia californica) — sarratseniyadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik hasharotxoʻr oʻt. Kaliforniyaning Syerra-Nevada botqokliklarida oʻsadi. Barglari naysi-mon koʻzachaga oʻxshaydi, uchi olabula, qayrilgan, baliq dumiga oʻxshab ketadigan rangdor ortigʻi bor. Bargining ichki sirti pastga qaragan tuklar bilan qoplangan, ularning orasida shiradonlar bor. Shiraga kelgan hasharot barg ichiga tushsa, tashqariga chiqa olmay, nobud boʻladi, chirituvchi bakteriyalar taʼsirida parchalanadi; parchalanishdan hosil boʻlgan mahsulotlarni barg soʻrib oladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daroim

**Daroim** — Toharistonning janubidagi Badaxshonda joylashgan tarixiy tuman. Ilk oʻrta asr Xitoy manbalarida u Ximotalo mulki nomi bilan mashhur. Stan Szannnt yozishicha, u Kishmdan sharkda joylashgan, hududi butunlay togʻlardan tashkil topgan, aholisi badjahl, beshafqat, turkiylarga oʻxshab kiyinishgan. Iqlimi sovuq boʻlsa ham, yerlari unumdor. Ayollar oʻziga xos bosh kiyim kiygan. Bu yerda bir qancha qalʼalar boʻlsada, aholi oʻtovlarda yashab, koʻchmanchi hayot tarzi kechirishgan. D.ning birinchi podshosi saklarash boʻlib, unga koʻp xalqlar tobe edi. Turkiy qavmlar bilan qoʻshnichilik unga kuchli taʼsir qilgan, natijada D. aholisi ularning kup odatlarini oʻzlashtirib olgan. 20-asr boshida bu tu-manda 27 ta qishloq mavjud edi, ularning aholisini tojiklar, qarluqlar, belujlar va hazoralar tashkil etgan; aholi dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlib, koʻp miqdorda bugʻdoy yetishtirgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Daroyi

**Daroyi**, doroyi — ertapishar jaydari uzum navi. Oq va pushti (qizil) xillari bor. Tupi oʻrtacha usadi. Onalik guli rivojlangan. Bargi oʻrtacha, uch boʻlakli, kam kertikli, toʻq yashil, sirti silliq Oq D.ning uzum boshi oʻrtacha (200—250 g), keng konussimon, shingillari zich. Gʻujumi oʻrtacha, tuxumsimon, oq-koʻkish, karsillaydi, etdorligi va mazasi oʻrtacha, pusti qalin. Iyul oxiri — avgust boshlarida pishadi. Tarkibida 15—19% qand bor. Gektaridan 100—200 s hosil beradi. Qizil D. uzum boshining kattaligi 350—400 g, gʻujumi yirik. Rangi toʻq pushti, tarkibida 18—20% kand bor. Hosildorligi 200 s/ga boradi. Hosil sifati va miqdori jihatidan Chilla-ki uzum naviga nisbatan ancha ustun. D. novdalari 12—18 koʻz qoldirib kesilib, sugʻoriladigan yerlarda ustirilsa, yaxshi hosil beradi. Sovuqqa, zamburugʻ kasalliklariga chidamsiz. Oʻzbekistonning Toshkent, Samarqand, Buxoro, Fargʻona viloyatlari, qoʻshni davlatlarda oʻstiriladi.

## Manbalar
Doroyi

**Doroyi** (axomaniylar davlati shohi Doro I nomidan) — 1) ipakdan yupqa, nozik qilib toʻqilgan yoʻl-yoʻl mato; 2) roʻmol turi. Oq ipaqdan nafis, bejirim qilib sharfga oʻxshatib toʻqiladi, uz. 2—2,5 gazcha keladi. Oʻrish ipi xom (ishqorlanmagan) ipakdan, arqoq ipi pishiq (ishqorlangan) ipakdan toʻqilganligi bilan sharfdan farq qiladi.

## Manbalar
Daromad

**Daromad** — keng maʼnoda kirim boʻlgan har qanday pul mablagʻlari yoki pul qiymatiga ega boʻlgan moddiy boyliklarni olish, iqtisodiy subyekt o'z faoliyati natijasiga kura oladigan pul va tovar — moddiy tushum. Daromad pul va moddiy shaklga ega boʻlib, ularning yigʻindisi jami daromadni hosil qiladi. Daromad egalik nuqtai nazaridan aholi daromadi, korxona (korporativ) daromadi va davlat daromadiga boʻlinadi. Aholiga tegadigan daromad ish haqi, foyda, foiz, renta, dividend shakllariga ega

## Yana qarang
* Aholi daromadlari
* Davlat byudjeti
* Yalpi milliy mahsulot

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daromad soligʻi

**Daromad soligʻi** — moliya yilida soliq solinadigan daromadga ega boʻlgan jismoniy shaxslar (fuqarolar) ning soliq solinadigan jami daromadlaridan, yuridik shaxslar (tashkilotlar, xoʻjaliklar, korxonalar va b.)ning soliq solinadigan jami daromadi (foydasi)dan undiriladigan toʻgʻri, umumdavlat soligʻi. Buyuk Britaniyada 1842-yildan, Yaponiyada 1887-yildan, Germaniyada 1891-yildan, AQShda 1913-yildan, Fransiyada 1914-yildan joriy qilingan. Sobiq SSSRʼda 1922-yil 16-noyabrdagi Dekretga koʻra daromad-mulk soligʻi degan umumiy nom bilan joriy qilingan va 1924-yildan daromad soligʻiga aylantirilgan hamda 1991-yilgacha ishchi va xizmatchilarning maoshidan tabaqalashgan shkala boʻyicha undirilgan (100 soʻmdan 8 soʻm 20 tiyin, 100 dan yuqori summadan 13% miqdorida). Oʻzbekiston Respublikasida daromad soligʻi undirish tartibi 1998-yil yanvardan amalga kiritilgan Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq olib boriladi. Kodeksga koʻra yuridik shaxslarning solik solinadigan jami daromadi (foydasi)ga 26 foizlik stavka boʻyicha soliq solinadi (2001). Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari daromad (foyda) soligʻi, qoʻshilgan qiymat soligʻi, ekologiya va boshqa soliqlar hamda yigʻimlar oʻrniga byudjetga yalpi daromad soligʻi toʻlaydilar (22—50% darajasida). Jismoniy shaxslarning jami yillik daromadlariga soliq solish maqsadida eng kam ish haqining miqdori yil boshidan eʼtiboran ortib boruvchi yakun tarzida (oshib boruvchi stavkalarda) hisoblanadi, eng kam ish haqining toʻrt baravari miqdorigacha daromad summasining 13%, eng kam ish haqining sakkiz baravarigacha 23%, 8 baravari miqdoridan (+1 soʻm) va undan yuqori boʻlgan summadan 33%ʼni tashkil qiladi (1-avgust 2001-yil). Daromad soligʻi undirishda soliq toʻlovchilar uchun bir qator chegirmalar va imtiyozlar nazarda tutilgan (yana qarang Soliqlar).

Rahmatjon Abdullayev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darmana

**Darmana** (Artemisia cina) — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub oʻq ildizli chala buta. Boʻyi 40— 70 sm. Poyasi sershox, qizgʻish. Barglari ikki karra patsimon qirqilgan. Gullari kichik savatchalarda 3—6 tadan joylashgan. Sent.da gullab, oktabrda urugʻ beradi. Jan. Qozogistonda daryo boʻylarida, soylar, tekisliklar va togʻ etaklarida oʻsadi. D. ekiladi ham. Endigina ochila boshlagan toʻpgulidan santonin (S|5N|8O3) olinadi. Toʻpguli va barglarida efir moyi (1,5—3%), betain, xolin, boʻyoq moddalar, olma va sirka kislotalar bor. Toʻpgulining damlamasi hamda santonin gijjalarni tushirishda fonda beradi. D. dan olingan efir moyi (darminol) har xil mikroblarni oʻldiruvchi antiseptik dori sifatida, revmatizm va asab kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Bu moydan olinadigan gvayazulen nafas qisishi, revmatizm, ekzema kabi kasalliklarni davolashda va rentgen nurlaridan kuyganda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darmon shoʻrva

**Darmon shoʻrva** — xalq tabobatida kam quvvat odamlar, darmonsizlangan bemorlarga parhez buyuriladigan suyuq ovqat. Asosan parranda — xoʻroz, joʻja, qirgʻovul, bedana va b. ilvasinlardan tayyorlanadi. Qozonga sovuq suv quyib, pat va chavoqlardan tozalangan parranda butunligicha solinadi, qaynab chiqqach, koʻpigi olinib, piyoz solinadi, suyet olovda mildiratib qaynatiladi. [Sh[oʻrvaga tuz, ziravorlar, oshkoʻklar, piyoz, toʻgʻralgan qizil sabzi, kartoshka, pomidor, chuchuk qalampir ham solish mumkin. Joʻja, bedana 1 soat, xoʻroz esa 2—2,5 soat davomida pishiriladi (qarang [Sh[oʻrva).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darparda

**Darparda** — 1) deraza pardasi; 2) panjara shaklidagi yogʻoch darcha. D. oʻtmishda deraza koʻzi oʻrnida ishlatilgan, undan xona ichiga yorugʻlik va havo kirib turgan. Qishda esa sovuq kirmasligi uchun D.ga yogʻlangan qogʻoz yopishtirib qoʻyilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darra

**Darra** — 1) 20-asr boshlarigacha Turkistondagi xonliklarda tan jazosiga hukm etilganlarni jazolash uchun ishlatilgan qamchinning bir turi. Eni 4—5 sm li 2—3 qavat qayish tasmadan tikilib dastasi yogʻochdan ishlangan. Badanga qattiq tegishi uchun odatda sigir dumini ichiga qum solib tikilgan ;2) bolalar va oʻsmirlar oʻrtasida oʻtkaziladigan darrasoldi oʻyinida ishlatish uchun eshib, ikki qavat qilib buralgan belbogʻ yoki roʻmolcha.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darrandalar

**Darrandalar** — sut emizuvchilarning ikkinchi nomi. Baʼzan D. termini faqat yirtqich hayvonlarga nisbatan koʻllaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darrandachilik

**Darrandachilik** - teri (moʻyna) olish maqsadlarida qimmatbaho moʻynali hayvonlarni boqish; chorvachilik tarmogʻi. Darrandachilikda noyob moʻyna beradigan kumushrang-qora tulki, shimol (qutb) tulkisi, qorakuzan (norka), suvsar (sobol), nutriya (suv kalamushi), ondatra, qunduz va b. hayvonlar kataklarda boqib, yetishtiriladi. Koʻpgina mamlakatlarda sanoat asosida ishlaydigan maxsus Darrandachilik fermalari va xoʻjaliklari tashkil qilingan. Ular tovar (moʻyna) yetishtirish va naslchilik ishlari bilan shugʻullanadigan xoʻjaliklarga boʻlinadi (mas, Rossiyada tabiiy mutatsiyalar asosida rangli qorakuzanning 40 ga yaqin tipi, naslchilik ishlari natijasida qimmatbaho yirik qora suvsarlar zoti yaratilgan). Oʻzbekistonda 20-asr ning 70-y.laridan boshlab Darrandachilik sohasida Quyi Amudaryoda va Surxondaryo vi-loyatida havaskorlar tomonidan va matlubot jamiyatlari huzuridagi kichik fermalarda ondatra, qunduz, nutriya, tulki, qorakuzan boqiladi.

Darrandachilik tarmoq sifatda Rossiya, AQSH, Kanada, Daniya, Shvetsiya, Norvegiya, Finlandiya, Boltiqboʻyi mamlakatlari va b.da rivoj topgan.

Adiba Ahmadjonova.

## Yana qarang

* Moʻynali hayvonlar
* Chorvachilik

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jilDarrandachilik Toshkent, 2000-yil
Darsonvalizatsiya

**Darsonvalizatsiya** - yuqori kuchlanishli va yuqori chastotali oʻzgaruvchan tokni davo maqsadida qoʻllash; shu usulni tavsiya etgan (1891) fransuz olimi d’Arsonval nomi bilan atalgan. Umumiy (induktoterapiya) va mahalliy D. farq qilinadi. Gaz bilan toʻldirilgan shisha elektrod bemor badanida u yoq-bu yoqqa suriladi, bunda bemor badani bilan elektrod oʻrtasida kichik uchqun razryadlar hosil boʻlib, teridagi nerv oxirlarini qitiqlaydi. Ayni vaqtda terida bir oz issiqlik paydo boʻladi, qon tomirlari reflektor yoʻl bilan kengayadi. D. toʻqimalarning oziqlanishini yaxshilab, ogʻriqni qoldiradi. D.da toʻqimalarda maʼlum fizik va kimyoviy oʻzgarishlar roʻy beradi. Umumiy D. qon bosimini koʻtaradi, miya tomirlari tonusini barqarorlashtiradi, moddalar almashinuvini yaxshilaydi va hokazo. Mahalliy D. qon tomirlar tonusini oshiradi, moddalar almashinuvini tartibga soladi, toʻqimalar oziqlanishini yaxshilaydi, limfotsitlarning himoya faoliyatini kuchaytiradi va b. Periferik kon aylanishi buzilganda, yaʼni qoʻl yoki oyok, tomirlari torayib, toʻqimalar oziqlanishi oʻzgarishi natijasida et uvishib, xuddi chumoli yurayotgandek sezilganda bu usul (mahalliy D.) qoʻllanadi. Nevroz va yurak tomirlari spazmi oqibatida, yuza nervlar chigallari, gipertoniya kasalliklariga va ogʻriq bilan oʻtadigan b. kasalliklarga davo qilishda D.dan foydalaniladi. D. terining oziqlanishini yaxshilashi sababli bir kancha teri kasalliklarini davolash, kosmetikada ajin tushishi, shuningdek, soch toʻkilishining oldini olishda juda qoʻl keladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darun

**Darun** (fors— ichkari, ichki) — Samarqand devorining ichki tomoniga joylashgani sababli Abdidarun majmuasi (yaʼni ichkaridagi Abdi mozori) deyilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darxan

**Darxan** — Mongoliya shim.dagi shahar. Aymoq huquqiga tenglashtirilgan alohida maʼmuriy birlik. Haragoʻl va Shiringoʻl daryolari oraligʻida. Aholisi 72,6 ming kishi (1999). Kattaligi va iqtisodiy ahamiyati jihatdan UlanBatordan keyin 2-oʻrinda turadi. TransMongoliya temir yo'l magistralining muhim punkti. Darxan 1960-yilgacha kichik bir qishloq. edi. 60-yillarda xorijiy davlatlar yordami bilan Darxanda Sharingoʻl koʻmir konlarini oʻz ichiga olgan sa-noat-energetika kompleksi barpo etildi. Sement va temirbeton panellari zavodlari, poʻstin-moʻyna fabrikasi, oziq-ovqat korxonalari, uyqurilish kombinatlari, issiklik elektr styalari bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil