Vatikan rasadxonasi

**Vatikan rasadxonasi** ( ) - Muqaddas Taxt tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan astronomik tadqiqot va ta'lim muassasasi. Dastlab Rimdagi Rim kollejida joylashgan observatoriya hozirda Italiyaning Castel Gandolfo shahrida joylashgan va Amerika Qo'shma Shtatlaridagi Mount Graham xalqaro rasadxonasida teleskop bilan ishlaydi.

Observatoriya direktori amerikalik iyezuit aka Guy Consolmagno. 2008-yilda kosmolog Fr. Michal Heller, Vatikan rasadxonasining yordamchi olimi Templeton mukofoti bilan taqdirlangan. 2010-yilda George Van Biesbroeck mukofoti observatoriyaning sobiq direktori, amerikalik iyezuit Fr. Jorj Koynga topshirilgan.

## Tarixi
Cherkov muqaddas kunlar va Pasxa belgilanadigan taqvimning astronomik asoslari sababli astronomiyaga uzoq vaqtdan beri qiziqish bildirgan. Misol uchun, 1582-yilda Rim papasi Gregori XIII tomonidan e'lon qilingan Grigoriy taqvimi Aloysius Lilius tomonidan ishlab chiqilgan va keyinchalik Kristof Klavius tomonidan astronomik ma'lumotlardan Kollegio Romanoda o'zgartirilgan. Boloniyalik me'mor Ottaviano Nonni tomonidan ishlab chiqilgan Grigorian minorasi 1580-yilda uning maqsadi uchun qurib bitkazildi.

18-asrda papalik astronomiyani faol qoʻllab-quvvatladi va 1774-yilda Rim kolleji rasadxonasini tashkil etdi. 1787-1789-yillarda Vatikan ichidagi Shamollar minorasidagi *Specola Vaticana* Msgr. Filippo Luigi Gilii (1756-1821) rahbarligida tashkil etilgan. Msgr. Gilii vafot etgandan so'ng, *Specola* yopildi, chunki u shahardagi talabalar uchun noqulay edi, chunki Avliyo Pyotr gumbazi uning ko'rinishiga to'sqinlik qiladi. Uning asboblari kollej rasadxonasiga topshiriladi. Uchinchi obyekt - Capitol rasadxonasi 1827-yildan 1870-yilgacha ishlagan.

Angelo Secchi ota S.J kollej rasadxonasini Sant'Ignazio di Loyola a Campo Marzio ( Rimdagi Avliyo Ignatius cherkovi) tepasiga ko'chirdi. 1870-yilda Rimning qo'lga olinishi bilan kollej rasadxonasi Italiya hukumati qo'liga o'tdi. Biroq, o'z ishini hurmat qilgani uchun, Secchi otaga rasadxonadan foydalanishni davom ettirishga ruxsat berildi. 1878-yilda Secchi ota vafotidan keyin rasadxona Italiya hukumati tomonidan milliylashtiriladi va *Regio Osservatorio al Collegio Romano* ("Rim kolleji qoshidagi qirollik rasadxonasi") nomini oldi va Vatikanda astronomik tadqiqotlarni yakunladi.

Biroq 1891-yilda Rim papasi Leo XIII *Specola Vatikanini* (Vatikan rasadxonasi) qayta tashkil etish to'g'risida *Motu proprio* chiqardi va Vatikan chetida yangi rasadxona qurildi. Yangi Vatikan rasadxonasi keyingi qirq yil davomida u yerda qoladi.

1930-yillarga kelib, shaharning tutuni va osmon nuri Rimda foydali kuzatishlar o'tkazishni imkonsiz qildi. Rim papasi Pius XI rasadxonani  boʻlgan Rimning janubi-sharqidagi Kastel Gandolfoga koʻchiradi. 1961-yilga kelib, yorug'likning ifloslanishi bilan bog'liq bir xil muammolar Castel Gandolfoda kuzatishni qiyinlashtirdi. Keyin rasadxona **Vatikan rasadxonasi tadqiqot guruhini (VORG)** tashkil etdi, uning idoralari Arizona shtatining Tucson shahridagi Arizona universitetining Steward rasadxonasida joylashgan.

D.K.J. O'Connell 1960-yilda quyosh botganda yashil chaqnashning birinchi rangli fotosuratlarini yaratdi. 1993-yilda VORG Safford yaqinidagi Graham tog'i, Arizona shtatida lik Vatikan ilg'or texnologiya teleskopining qurilishini tugatdi.

Observatoriyaning bosh qarorgohi Italiyadagi Castel Gandolfoda joylashgan. 2008-yil boshida Vatikan Papa qarorgohini umumiy rekonstruksiya qilish doirasida observatoriya qal'adan bir mil uzoqlikdagi sobiq monastirga ko'chirilishini e'lon qildi. Uning sobiq maydoni diplomatik tashrif buyuruvchilarni qabul qilish uchun ko'proq joy ajratish uchun foydalaniladi. Qal'adagi eski kvartallar tor va rasadxona foydalanishi uchun juda yomon yotqizilgan edi. Arizonadagi VORG tadqiqot faoliyati ta'sirsiz davom etdi.

## Yetakchilar

* George Coyne (1978 - 2006-yil 19-avgust)
* Jose Gabriel Funes (2006-yil 19-avgust - 2015-yil 18-sentyabr)
* Guy Consolmagno (2015-yil 18-sentyabr – hozirgi)

## Shuningdek qarang:

* Arxeoastronomiya
* Katolik cherkovi va ilm-fan # Vatikan rasadxonasi
* *Ilohiy harakatga ilmiy qarashlar*
* Vatikan ilg'or texnologiya teleskopi
* Astronomik rasadxonalar ro'yxati
* Jezuit saytlari ro'yxati

## Manbalar

* Sabino Maffeo: *Vatikan rasadxonasi.* *To'qqiz papa xizmatida*, Vatikan rasadxonasi nashrlari, 2001 yil.

## Tashqi havolalar

*