Qirgʻiziston va Xitoy chegarasi

**Qirgʻiziston va Xitoy chegarasi** Qirgʻiziston va XXR oʻrtasidagi xalqaro chegara hisoblanadi. Uzunligi  va Qozogʻiston bilan uch tomonlama chegara nuqtasidan taxminan janubi-gʻarbiy chiziq boʻylab turli togʻ tizmalari va Tyan-Shan tizmasi choʻqqilari boʻylab, Tojikiston bilan uch tomonlama chegara nuqtasigacha oʻtadi. Chegara (shimoldan janub/sharqqa va gʻarbga) Qirgʻizistonning Issiqkoʻl, Norin va Oʻsh viloyatlarini Xitoyning Shinjon-Uygʻur muxtor rayonining Oqsuv okrugi (shimol va sharqda) va Qizilsuv qirgʻiz muxtor okrugidan (janub va gʻarbda) ajratadi.

## Tarixi

Chegaraning oʻrnatilishi 19-asrning oʻrtalariga, yaʼni Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoga kengayib, Zaysan koʻli hududi ustidan nazorat oʻrnatgan vaqtga toʻgʻri keladi. 1860-yilgi Pekin konvensiyasida hozirgi Xitoy-Qozoq/Qirgʻiz/Tojikiston chegaralaridan unchalik farq qilmaydigan Rossiya imperiyasi va Sin imperiyasi oʻrtasidagi chegarani oʻrnatish nazarda tutilgan edi. Konvensiyaga muvofiq faktik chegara chizigʻi Zaysan koʻlini Rossiya tomonida qoldirib, Tarbagʻatoy shartnomasi (1864) va Uliassuhay shartnomasi (1870) asosida chizilgan. Dungan qoʻzgʻoloni (1862–1877) davrida Sin imperiyasining Irtish havzasidagi harbiy bazasi yoʻq qilindi. Qoʻzgʻolon barbod boʻlganidan va Shinjonni Szo Szuntan tomonidan qayta bosib olingandan soʻng, Ili havzasidagi Rossiya va Sin imperiyalari oʻrtasidagi chegara Sankt-Peterburg shartnomasi (1881) va bir qator keyingi protokollar bilan Rossiya foydasiga biroz oʻzgartirildi. 1915-yilda Ili vodiysi va Jungʻariya olatovi oʻlkasi oʻrtasidagi chegarani aniqroq belgilovchi shartnoma imzolandi. Chegaraning eng janubiy qismi (yaʼni, taxminan hozirgi Xitoy-Tojikiston chegarasining janubiy yarmi) qisman Katta oʻyin deb nomlanuvchi Oʻrta Osiyoda hukmronlik qilish uchun Angliya va Rossiya oʻrtasida davom etayotgan raqobat tufayli demarkatsiya qilinmadi; oxir-oqibat ikkalasi Afgʻoniston ular oʻrtasida mustaqil bufer davlat boʻlib qolishiga kelishib oldilar, Afgʻonistonning Vaxon koridori 1895-yilda tashkil etilgan. Xitoy ushbu kelishuvlarning ishtirokchisi emas edi va shuning uchun Xitoy-Rossiya chegarasining eng janubiy qismi aniqlanmay qolgan.

Qirgʻiziston 1991-yilda mustaqillikka erishgach, SSSR-Xitoy chegarasining bir qismini meros qilib oldi. Ikki davlat oʻz chegaralarini 1996-yilda delimitatsiya qilgan. Rasmiy demarkatsiyaga oʻsha vaqtdagi prezident Asqar Akayevga qarshi keng koʻlamli harakat doirasida Azimbek Beknazarov boshchiligidagi qirgʻiz muxolifati tomonidan chegara shartnomasiga qarshiliklar toʻsqinlik qildi. Chegara boʻyicha kelishuv 2009-yilda yakunlandi, Xitoy Xon Tangri choʻqqisining bir qismidan voz kechdi, Qirgʻiziston esa Issiqkoʻl viloyatining janubida joylashgan Oʻzengi-Kush togʻli hududini berdi.

## Chegara oʻtish nuqtalari

* Torugart dovoni (avtomobil yoʻli)
* Ergashtom dovoni (avtomobil yoʻli)

Tarixan Tyan-Shan togʻlari boʻylab sharq tomonda joylashgan Bedel dovonidan ham foydalanilgan.

## Tarixiy xaritalar
Jahonning xalqaro xaritasi va operativ navigatsiya jadvalidan shimoldan janubga (gʻarbdan sharqqa) Xitoy-Qirgʻiz SSR chegarasining tarixiy xaritalari, 20-asr oʻrtalari va oxiri:
Fayl:Txu-oclc-6654394-nj-43-5th-ed.jpg|alt=Map of the border (near Kashgar) including the tripoint with Tajikistan (International Map of the World, AMS, 1966)|Chegara xaritasi (Qashqar yaqinida), Tojikiston bilan uch tomonlama chegara nuqtasi ham koʻrsatilgan (Jahon xalqaro xaritasi, AMS, 1966)
Fayl:Alma-Ata_NK-43_(1948)_-_panoramio.jpg|alt=near Almaty| Olmaota yaqinida
Fayl:A-k`o-su_NK-44_(1950)_-_panoramio.jpg|alt=near Aksu City| Oqsuv shahri yaqinida
Fayl:Operational_Navigation_Chart_F-6,_6th_edition.jpg|alt=near Kazakh SSR (modern-day Kazakhstan)| Qozogʻiston SSR yaqinida (hozirgi Qozogʻiston)
Fayl:Operational_Navigation_Chart_G-6,_7th_edition.jpg|alt=near Tajik SSR (modern-day Tajikistan)| Tojikiston SSR yaqinida (hozirgi Tojikiston)
Fayl:Txu-pclmaps-oclc-22834566_g-6b.jpg
Fayl:Txu-pclmaps-oclc-22834566_f-6d.jpg
Fayl:Txu-pclmaps-oclc-22834566_f-6c.jpg


## Yana qarang

* Xitoy — Qirgʻiziston munosabatlari

## Eslatmalar

## Manbalar