Hiragana

– yapon tili yozuv tizimining bir qismi boʻlgan sillabik yozuv uslubi. Katakana va kanji bilan birgalikda qoʻllanadi.

Bu fonetik harf tizimi. *Hiragana* soʻzi soʻzma-soʻz „oddiy“ kana (murakkab kanjidan farqli oʻlaroq) degan maʼnoni anglatadi.

Hiragana va katakana kana tizimining ikki qismidir. Bir nechta istisnolardan tashqari, yapon tilidagi har bir boʻgʻin ikkala tizimda ham bitta belgi (yoki bitta digraf) bilan ifodalanadi. Bu /a/ (hiragana) kabi unli tovush; /ka/ () kabi undoshdan keyin unli; yoki /N/ (), kontekstga qarab *m*, *n* yoki *ng* ([ ŋ ]) burun sonoranti boʻlishi mumkin. Kana belgilari bir undoshlarni ifodalamaganligi sababli (yuqorida aytib oʻtilgan ん bundan mustasno), *kana* alifbo harflari emas, balki boʻgʻin belgilari deb ataladi.

Hiragana *[[okurigana]]* (kanjidan foydalanib yoziluvchi feʼl va sifatlar ildizlarini toʻldirish uchun foydalaniladigan kana), turli grammatik vazifa bajaruvchi soʻzlarni, yuklama va kelishiklar, hamda muqobil kanjisi mavjud boʻlmagan mahalliy soʻzlarni yozish uchun ishlatiladi. Bir hil kanji bilan ifodalanuvchi ammo turli hil maʼnoga ega boʻlgan soʻzlarni ham farqlab olish uchun hiraganada yozilishi mumkin. Shuningdek, hiragana kanji belgilarining toʻgʻri talaffuzini koʻrsatuvchi furigana vazifasini ham bajaradi.

Hiragananing ikkita asosiy tartiblash tizimi mavjud: eski iroha tartibi va keng tarqalgan yangi gojuon tartibi.

## Yozuv tizimi

Yuzlab hentaiganalardan (hiragana belgilarining eski koʻrinishlari) voz kechilgan 1900-yilgi yozuv islohotidan soʻng, hiragana yozuvi 48 ta belgilardan iborat boʻlib, ulardan ikkitasi (ゐvaゑ) faqat baʼzi tegishli nomlarda qoʻllanadi:

* 5 ta birlik unlilar:あ/a/,い/i/,う/u/,え/e/,お/o/ (mos ravishda talaffuz qilinadi [a], [i], [ɯ], [e] va [o])
* 42 undosh-unli birikmasi: masalanき/ki/,て/te/,ほ/ho/,ゆ/ju/,わ/wa/ (mos ravishda talaffuz qilinadi: [ki], [te], [ho], [yu] va [wa])
* n shaklida lotinlashtirilgan 1 ta birlik undosh (ん) .

Ular yuqoridagi jadvalda koʻrsatilganidek, 5×10 oʻlchamdagi jadval (*[[gojūon]]*, , „Ellik tovush“) shaklida tartiblangan. Oʻqilishi:        va boshqalar (lekin *si* → *shi*, *ti* → *chi*, *tu* → *tsu*, *hu* → *fu*, *wi* → *i*, we → *e*, *wo* → *o*). Nazariy jihatdan mumkin boʻlgan 50 ta kombinatsiyadan *yi*, *ye* va *wu* toʻliq ishlatilmaydi. *w* qatoridagi ゐ va ゑ zamonaviy yapon tilida kam uchraydi. wo を belgisi [o] deb talaffuz qilinadi va asosan kelishik sifatida qoʻllanadi. Birlik undosh  esa *gojūondan* tashqarida hisoblanadi.

Jadvaldagi asosiy hiragana bielgilar turli yoʻllar bilan oʻzgartirilishi mumkin. *[[Dakuten]]*(゛) dikritik belgisini qoʻshish orqali , jarangsiz undosh jarangli undoshga aylanadi: *k* → *g*, *ts/s* → *z*, *t* → *d*, *h* → *b* va *ch*/*sh* → *j* (shuningdek  → *v(u)*). Masalan, か(*ka*) – が(*ga*) ga aylanadi. *h* (yoki *f*) tovushi bilan boshlanadigan hiragana belgisiga *[[handakuten]]* (゜) diaraktik belgisini qoʻshib *h* (*f*) ni *p* ga oʻzgartirish mumkin. Masalan, は(*ha*) belgisi talaffuzi ぱ(*pa*) ga aylanadi.

*Ya*, *yu* yoki *yo (ゃ, ゅ yoki ょ)* belgilari *i* (い）tovushi bilan tugaydigan boshqa hiragana belgilariga qoʻshilishi mumkin. Bu *i* unli tovushini siljitib (palatalizatsiya) *a*, *u* yoki *o* ga oʻzgartiradi. Masalan, き (*ki*) + ゃ (kichik *ya*) (*kya*) ga aylanadi. Kichik *y* kana belgisining qoʻshilishi *[[Yoon|yōon]]* deb ataladi.

*[[Sokuon]]* deb ataladigan kichik *tsu* っ belgisi oʻzidan keyin keluvchi undoshni ikkilantiradi. Yapon tilida bu talaffuzdagi muhim farqlanishga olib keladi; masalan, (*saka)* „tepalik“ bilan  (*sakka)* „muallif“ni solishtiring. Ammo sokuon *n* tovushini ikkilantira olmaydi. Bu maqsadda *n* tovushi bilan boshlanuvchi boʻgʻin oldiga *n* (ん) undoshi qoʻshiladi, masalan: みんな (*minna*, „barchasi“). *Sokuon* baʼzan soʻzlarning oxirida ham qoʻllanishi mumkin, bu yerda u glottal toʻxtashni bildiradi:  ( [iteʔ], „Voy!“).

Ikki hiragana belgilari kontekstga bogʻliq turli talaffuzlarga ega:

* は (ha) yuklama sifatida ishlatilganda [wa] kabi;
* へ [he] kelishik sifatida ishlatilganda [e] deya talaffuz qilinadi.

Hiraganada choʻziq unlilarni ikkinchi kana unlisi qoʻshilishi bilan yoziladi; masalan, おかあさん (*o-ka-a-sa-n*, „ona“). Katakanada ishlatiladigan *[[Chonpu|chōonpu]]* (uzun unli belgisi) (ー) hiragana bilan kamdan-kam qoʻllanadi, masalan, *[[Ramen|rāmen]]*  soʻzida, lekin bu foydalanish yapon tilida nostandart hisoblanadi. Biroq, Okinava tilida choonpu hiragana bilan ham ishlatiladi. Norasmiy yozuvda besh unli kana belgilarining kichik versiyalari baʼzan choʻziq tovushlarni ifodalash uchun ishlatiladi (, *haa*, , *nee*).

## Tarixi

Hiragana 5-asrda qoʻllanila boshlangan *[[Man'yogana|manʼyōgana]] -* yapon tiliagi soʻzlar talaffuzi uchun qoʻllangan xitoy ierogliflaridan kelib chiqqan. Manʼyōgananing eng qadimgi namunalari Inariyama Kofunda qazilgan temir qilich – Inariyama qilichida topilgan. Bu qilich  yilda (milodiy 471-yil deb qabul qilingan) yasalgan deb taxmin qilinadi. Hiragana belgilarining shakllari Xitoy xattotligining kursiv yozuv uslubidan kelib chiqqan. Jadvalda hiragananing kursiv yozuv orqali manyōganadan kelib chiqqani koʻrsatilgan.

Hiragana ishlab chiqilgan vaqti koʻpchilik tomonidan qabul qilinmagan. Ziyolilar va elita qatlami faqatgina kanjining oʻzidan foydalanishni afzal koʻrardi . Tarixan, Yaponiyada odatiy yozuv (*kaisho*) shakli erkaklar tomonidan ishlatilgan va  „erkaklar yozuvi“ deb atalgan, kursiv yozuv (*sōsho*) shakli esa asosan ayollar tomonidan foydalanilgan. Shu sabab, hiragana dastavval erkaklar kabi taʼlim olish imkoniyatiga ega boʻlmagan ayollar orasida ommalashd va saroy ayollari orasida shaxsiy muloqot va adabiyot vositasi sifatida keng qoʻllandi.  „ayollar yozuvi“ nomi shundan kelib chiqadi. Masalan, *[[Genji hikoyasi|"Genji ertagi"]]* romani kabi ayol mualliflarning asarlarida hiraganadan keng foydalanilgan. Bugungi kunda ham hiragana ayollik xususiyatiga ega deb talqin qilinadi.

Keyinchalik erkak mualliflar ham hiraganada yozishni boshlaydi. Hiragana norasmiy yozishma va xatlar uchun ishlatilsa, katakana va kanji esa rasmiy hujjatlarda ishlatilardi. Hozirgi vaqtda hiraganadan foydalanish katakana yozuvi bilan aralashib ketgan. Katakana hozirda chet tillaridan kirib kelgan yangi soʻzlar (19-asrdan boshlab), transliteratsiya qilingan ismlar, hayvonlarning nomlari, telegrammalar va maxsus urgʻu berish kabi qoʻllanishlarga yoʻnaltirilgan.

Dastlab, barcha boʻgʻinlar uchun bittadan koʻp muqobil hiragana belgilari mavjud edi. 1900-yilgi yapon yozuvi islohotida tizim soddalashtirilib, bir boʻgin uchun faqat bitta belgi qoldirildi. Foydalanilmay qoʻyilgan hiragana belgilari hozirda  nomi bilan tanilgan.

## Yozish tartibi va yoʻnalishi
Quyidagi jadvalda har bir hiragana belgisini yozish tartibi koʻrsatilgan. Jadval yuqori oʻngdan boshlanib va ustun boʻylab pastga oʻqiladigan anʼanaviy tarzda tuzilgan. Raqamlar va oʻqlar mos ravishda yozish tartibini va yoʻnalishini koʻrsatadi.

## Shuningdek qarang

* Bopomofo (Zhùyīn fúhào, „fonetik belgilar“), 1900-yillarda ishlab chiqilgan va Tayvanda keng tarqalgan xitoycha yozish uchun 37 belgidan iborat fonetik tizim.
* Ikklantirish belgisi hiragana bilan ishlatiladigan ikkilantirish belgilarini tushuntiradi.
* Yapon fonologiyasi yaponcha talaffuzni batafsil tushuntiradi.
* Yapon tipografik ramzlari boshqa kana boʻlmagan, kanji boʻlmagan belgilarni beradi.
* Yapon yozuv tizimi
* Katakana
* Nüshu, Xitoyning Xunan provinsiyasidagi ayollar tomonidan ishlatiladigan boʻgʻinli yozuv tizimi
* Shodo, yapon xattotligi.

## Manbalar

* Yujiro Nakata, *Yapon xattotligi sanʼati*, , *onode* va *onnade* rivojlanishi tarixi haqida maʼlumot beradi.

## Tashqi havolalar

* Hiragana unicode diagrammasi
* Xiragana jadvali animatsiyalar bilan
* Hiraganani mashq qiling