WASP-12b (ekzosayyora)

**WASP-12b** — WASP-12 yulduzi atrofida aylanib yuruvchi qaynoq Yupiter sinfiga kiruvchi ekzosayyora. (quyoshdan tashqari sayyoralar sinfi). SuperWASP sayyoralar tranzit tadqiqoti tomonidan 2008-yil 1-aprelda kashf etilgan. Sayyora oʻz yulduzini aylanib chiqishi uchun bor-yoʻgʻi bir Yer kunidan sal koʻproq vaqt ketadi, Yerning Quyosh atrofida aylanishi uchun 365,25 kundan farqli oʻlaroq, uning oʻz yulduzidan uzoqligi (taxminan faqat \textstyle\frac{1}{43} Yerning Quyoshdan uzoqligi va ekssentrikligi Yupiternikiga teng. Binobarin, u ekzosayyoralar uchun eng past zichliklardan biriga ega (yulduzdan energiya oqimi bilan „shishirilgan“). 2013-yil 3-dekabr kuni Hubble kosmik teleskopi (HST) bilan ishlaydigan olimlar ekzosayyora atmosferasida suv aniqlangani haqida xabar berishdi. 2014-yil iyul oyida NASA quyoshga oʻxshash yulduzlar atrofida aylanib yuruvchi uchta ekzosayyorada (HD 189733b, HD 209458b, WASP-12b) juda quruq atmosfera topilganini eʼlon qildi.

2017-yil sentabrida HST ustida ishlayotgan tadqiqotchilar WASP-12b uning yuzasida porlayotgan yorug‘likning atigi 6 foizini aks ettirishini eʼlon qilishdi. Natijada ekzosayyora „asfaltdek qora“ va „qop qora“ deb taʼriflangan.

## Xususiyatlari

Qaynoq Yupiter ekzosayyoralari toʻlqinlarning oʻzaro taʼsiri bilan „qulflangan faza“ boʻlgani uchun (yaʼni, xuddi shu tomoni har doim yulduzga qaraydi, xuddi Oyning bir tomoni doimo Yerga qaragandek)..Buning natijasida sayyora atmosferasi atrofida juda kuchli shamollar esib turadi, deb taxmin qilinadi.Taylor Bell va Nicolas Cowan vodorodning kunlik ionlashuvga moyil boʻlishini taʼkidladilar. Shamolda sovuqroq yuzaga oqib oʻtgandan soʻng, u neytral atomlarga qayta birlashishga moyil boʻladi va shu bilan issiqlikni tashishni kuchaytiradi.Sayyora oʻz yulduziga shunchalik yaqinki, uning toʻlqin kuchlari uni tuxum shakliga keltirmoqda va yiliga taxminan 10 −7 MJ M yoki taxminan 189 kvadrillion tonna) atmosferasini tortib oladi. „Toʻlqinli issiqlik“ va sayyoraning uning yulduziga yaqinligi birlashtirilib, sirt harorati  dan oshadi.

2010-yil 20-may kuni Hubble kosmik teleskopi WASP-12b o‘z yulduzi tomonidan „yutib yuborilayotgani“ aniqladi. Olimlar yulduzlar sayyoralarni yutib yuborishi mumkinligini bilishgan. Ammo bunday hodisa birinchi marta bunchalik aniq kuzatilgan edi. NASAning hisob-kitoblariga ko‘ra, sayyoraning umri tugashiga 10 million yil qolgan.

Hubble teleskopi oʻzining Kosmik kelib chiqishi spektrografi (COS) yordamida sayyorani kuzatdi. Kuzatishlar Pekin universiteti professori Shu-Lin Li tomonidan 2009-yil fevral oyida *Nature* jurnalida chop etilgan bashoratlarni tasdiqladi. Sayyora atmosferasi Yupiterning radiusidan deyarli uch baravar katta boʻlib, sayyoraning oʻzi esa Yupiterdan 40 % koʻproq massaga ega.

## Orbitasi
2012-yilda Rossiter-McLaughlin effektidan foydalangan holda oʻtkazilgan tadqiqotda, WASP-12b orbitasi oʻz yulduzining ekvator tekisligi bilan 59 +15 ga juda notoʻgʻri ekanligini aniqladi.+15 − 20 °.

2019-yildagi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ikki tranzit oʻrtasidagi vaqt oraligʻi 2008-yilda kashf etilganidan beri yiliga 29 ± 2 ms sekundga qisqardi. Qiymat 2020-yilda 32,53 ± msek /yilga yangilandi. Bu WASP-12b ning taxminiy umrini 2,90 ± million yilni tashkil etdi. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, WASP-12b orbitasi sayyora va WASP-12 yulduzi oʻrtasidagi toʻlqinli oʻzaro taʼsirlar natijasida parchalanadi. Ushbu parchalanish tufayli orbital davr qisqaradi va sayyora yulduzning bir qismiga aylanmaguncha oʻz yulduziga yaqinlashadi. Yemirilish WASP-19b ning parchalanishidan ancha tezroq boʻlib, bu joriy maʼlumotlar bilan parchalanishni koʻrsatmaydi. 2022-yilda parchalanish tezligi yiliga 29,81 ± msek.gachaligi aniqlandi.

### Uglerod tarkibi
2010-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda eʼlon qilingan dalillar shuni koʻrsatadiki, WASP-12b uglerodning kislorodga nisbati yaxshilangan. Bu Quyoshnikidan sezilarli darajada yuqori, bu esa u uglerodga boy gaz giganti ekanligini koʻrsatadi. Kuzatishlar bilan mos keladigan C/O nisbati taxminan 1 ga teng. Quyosh qiymati esa 0,54 ni tashkil qiladi. C/O nisbatlari yulduz tizimida uglerodga boy sayyoralar paydo boʻlgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi. Ushbu tadqiqot ortidagi tadqiqotchilardan biri „kisloroddan koʻra koʻproq uglerod bilan siz olmos yoki grafit kabi sof uglerodli jinslarni olasiz“ deb izoh berdi.

Nashr etilgan tadqiqotda aytilishicha, „WASP-12b kabi uglerodga boy gigant sayyoralar kuzatilmagan boʻlsa-da, nazariya uglerod ustunligidagi qattiq sayyoralar uchun son-sanoqsiz kompozitsiyalarni bashorat qilmoqda. Masalan, yer yuzidagi oʻlchamdagi uglerod sayyoralarida, Yerning silikat tarkibidan farqli oʻlaroq, grafit yoki olmosli qatlamlar hukmron boʻlishi mumkin.“ Bu soʻzlar OAVda katta yangilik sifatida qabul qilindi. Baʼzilar hatto WASP-12b ni „olmos sayyora“ deb atashdi.

Sayyoradagi uglerod miqdori uning atmosferasida uglerod oksidi va metan shaklida joylashgan. Tadqiqot *Nature* jurnalida chop etilgan.
Fayl:WASP-12b (NASA).jpg|alt=WASP-12b and its host star, WASP-12 (artist conception).|WASP-12b va uning yulduzi.
Fayl:WASP-12b a Hot, Carbon-Rich Planet.jpg|alt=Hot, carbon-rich planet WASP-12b and its host star. (Exoplanet color was unknown at the time of this artist conception).|Issiq, uglerodga boy sayyora WASP-12b va uning yulduzi. (Ushbu rasm kontseptsiyasi ishlanganida ekzosayyoraning rangi noma'lum edi).
Fayl:WASP-12b.jpg|alt=WASP-12b and its host star, WASP-12 − with IR spectra noting the presence of various chemical molecules.|WASP-12b va uning asosiy yulduzi. WASP-12 - turli xil kimyoviy molekulalarning mavjudligini ko'rsatadigan IQ spektrlari bilan.
Fayl:Clear to cloudy hot Jupiters.jpg|alt=Comparison of "hot Jupiter" exoplanets - from top left to lower right: WASP-12b, WASP-6b, WASP-31b, WASP-39b, HD 189733b, HAT-P-12b, WASP-17b, WASP-19b, HAT-P-1b and HD 209458b.|" Qaynoq Yupiter " ekzosayyoralarini taqqoslash - yuqoridan chapdan pastki o'ngga: WASP-12b, WASP-6b, WASP-31b, WASP- 39b, HD 189733b, HAT-P-12b, WASP-17b, WASP-19b, HAT- P-1b va HD 209458b .


## Sunʼiy yoʻldoshi
Sayyora porlashining oʻzgarishi egri chizigʻini oʻrganayotgan rus astronomlari, WASP-12b orbitasida kamida bitta ekzomun atrofidagi plazma torusidan kelib chiqadigan yorugʻlikning muntazam oʻzgarishini kuzatdilar. Bu kutilmaydi, chunki issiq Yupiter tipidagi sayyoralar geologik jihatdan qisqa vaqt ichida katta yoʻldoshlarini yoʻqotishi kutilmoqda. Ushbu sunʼiy yoʻldosh oʻrniga troyan tanasi boʻlishi mumkin.

## Yana qarang

* TrES-2b, yorugʻlikning 90 % dan ortigʻini oʻzlashtiradigan boshqa bir sayyora.
* BPM 37093, uglerodga boy yulduz.
* SuperWASP

## Foydalanilgan adabiyotlar

## Havolalar

* SuperWASP Wide Angle Search for Planets: The Planets, SuperWASP.
* Star-hugging planet is hottest and fastest found, New Scientist.
* BBC News — Hubble spots a planet-eating star
* WASP-12b in transit (lightcurve)