open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kamol Mambetov

**Mambetov Kamol** (1940-yil 14-may, Kegeyli tumani — 2001-yil 10-sentyabr, Nukus) — Qoraqalpoq xalq yozuvchisi (1995), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1991), filologiya fanlari doktori (1985), professor (1990). 

## Hayoti
1940-yil 14-mayda Kegeyli tumanidagi Mateke Jumanazarov fermer xo‘jaligida tug‘ilgan. 1958-yilda maktabni tugatgach, Toshkent Oʻrta Osiyo davlat universitetiga oʻqishga kiradi.
ToshDUning filologiya fakulteti jurnalistika boʻlimini tugatgan (1963). 1964-yilda aspiranturaga o‘qishga kirib, professor N.Mallayev rahbarligida „XIX asr qoraqalpoq adabiyotida Sharq klassiklari an’analari“ mavzusida dissertatsiya yozib, 1968-yil 20-noyabrda dissertatsiya ishini himoya qilgan va filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olgan. 

Qoraqalpoq davlat pedagogika institutida katta o‘qituvchi, dotsent, O‘zbekiston Respublikasi badiiy filmlar studiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi direktori, „Erkin Qaraqalpaqstan“ gazetasida muharrir (1963–1964), universitet qoraqalpoq adabiyoti kafedrasi mudiri (1976-1981), filologiya fakulteti dekani (1984-1986), universitet rektori (1986-1988), kafedra mudiri (1988-yildan), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi ijtimoiy rivojlanish, fan va madaniyat qoʻmitasi raisi (1995-1996), 1996-yil noyabr oyidan umrining oxirigacha filologiya fakulteti zamonaviy qoraqalpoq adabiyoti va adabiyot nazariyasi kafedra mudiri lavozimlarida ishlab kelgan.

1984-yilda „Qoraqalpoq adabiyotining kelib chiqishi va uning shakllanish yo‘llari“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

## Ijodi
Kamal Mambetovning „Turnalar“ (1974) hikoyalar toʻplami, „Men uni sevaman“ (1982) qissasi, „Vijdon“ (1991), „Turkiston“ (1994) romanlarida qoraqalpoq xalqi turmush tarzi, muammolari, quvonchu tashvishlari aks etgan. Uning ilmiy faoliyati qoraqalpoq adabiyoti tarixi, shakllanish bosqichlari oʻzaro taʼsir va adabiy aloqalari masalalariga, shuningdek, adabiyot tarixi muammolariga bagʻishlangan. Darslik va qoʻllanmalar yozgan:

„Qadimgi qoraqalpoq adabiyoti“, 1991; 

„Adabiyot nazariyasi“, 1995; 

Lotin grafikasi asosida qoraqalpoq adabiyoti, 2000.

## Adabiyotlar
*XX asr qoraqalpoq adabiyotida sharq klassik anʼanalari, T., 1968; Navoiy va qoraqalpoq adabiyoti, T., 1991.

## Manbalar
Suluvxon Mambetova

**Suluvxon Mambetova** (1933.1.1, Chimboy) — qoraqalpoq aktrisasi va xonandasi. Qoraqalpogʻiston (1963), Oʻzbekiston (1969) xalq artisti. Nukus musiqaxoreografiya bilim yurtining vokal boʻlimini tugatgan (1967). Chimboy tuman teatri aktrisasi (1948— 50), Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat filarmoniyasi (1950—67), Qoraqalpogʻiston radio va televideniyesining xalq cholgʻulari orkestri (1967-yildan) yakkaxon xonandasi. Shirali, ifodaviy imkoniyatlarga boy ovoz sohibasi. Repertuaridan qoraqal-poq xalq qoʻshiqlari, "Alpomish", "Gʻarib oshiq", "Sayotxon Hamro" kabi dostonlardan parchalar ("Miyan koʻl", "Bibisanam", "Tog orasida", "Eshboy", "Muxalles", "Sanam keldi" va boshqalar), zamonaviy qoʻshiqlar ("Quvontirar meni", "Yangajon", "Dutorim mening", "Oltin qoʻllar", "Intizoringman" va boshqalar), qoraqalpoq kompozitorlari asarlari (A. Sultonov, "Gong shamollari"; X. Turdikupov, "Doʻstimga", "Shodlik sozi"; "Qadringni bil", "Boʻlmasa" va boshqalar), shuningdek, oʻzbek (Sayfi Jalil, "Noz etma"; M. Mirzayev "Ey, Vatan", "Sochlarim tolimtolim" va boshqalar), turkman ("Avezim", "Goʻroʻgʻli" dostonidan) va boshqa xalqlar qoʻshiqlari oʻrin olgan.

## Manbalar
Mame

**Mame** (oʻzlarini mam deb atashadi) — Gvatemala (250 ming kishi) va Meksika bilan qoʻshni tumanlarda (10 ming kishi) yashovchi indeys xalqi. Mayyakiche oilasiga mansub tillarda soʻzla-shadi. Dindorlari, asosan, katoliklar. 

## Manbalar
Mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlari

**Mamlakatni havo hujumidan mudofaa(HHM) qoʻshinlari** — mamlakat hududini havo hujumidan mudofaa qilish maqsadida tuziladi. Qoʻshinning vujudga kelishi va rivojlanish tarixi aviatsiyaning paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Aviatsiyadan harbiy maqsadda foydalanish unga qarshi kurashuvchi maxsus qoʻshin tuzish zaruratini keltirib chiqardi. Natijada 1913-yil Fransiyada, 1914-yil Rossiya va Germaniyada havoga qarata otadigan qurollar paydo boʻldi. Keyinchalik dushman aviatsiyasiga qarshi aerostatlar, qiruvchi samolyotlar vujudga keldi. Masalan, Rossiyada (1917-yil oktabrda) bir necha zenit batareyalari tuzildi. Mamlakatning yirik markazlarini havo hujumidan mudofaa qilish prinsipi ishlab chiqildi.

1950-yillarning oʻrtalarida qurolli kuchlarda yadro qurolining paydo boʻlishi, raketasozlik va aviatsiyaning rivojlanishi natijasida Mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlarih.m.q.q.ning taraqqiyotida yangi bosqich boshlandi. Qoʻshinlar yangi jangovar texnika bilan qurollantiriddi.

Oʻzbekiston Qurolli Kuchlarida bu qoʻshin 1992-yil 14-fevralda tuzildi. Bu qoʻshinlar oʻz jangovar vazifalarini Qurolli Kuchlarning boshqa turlari bilan mustahkam aloqada turib amalga oshiradilar. Mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlarih.m.q.q. tarkibiga zenitraketa, aviatsiya va radiotexnika qoʻshinlari hamda turli maqsadda tuzilgan maxsus qoʻshinlar kiradi. Bu koʻshinlar tashkiliy jihatdan qoʻshilma, qism va boʻlinmalardan hamda front orqasi qismlaridan iboratdir. Mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlarih.m.q.q. aviatsiyasi tovushdan tez uchadigan hamda raketa qurollari bilanjihozlangan qiruvchi samoletlarga ega. Radiotexnika qoʻshinlari esa zamonaviy radiolokatsion st-yalar bilan qurollangan.

## Manbalar
Mamlakatshunoslik

**Mamlakatshunoslik** - geografiyaning aniq hududlar (materiklar, mamlakatlar, yirik rayonlar)ni oʻrganish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi. Mamlakatshunos-geograf ushbu hududlarni oʻrganish natijalari asosida ularda koʻpchilik qududlarga xos boʻlgan va shunga mos ravishda tabiiy va iqtisodiy geografiya tomonidan belgilangan umumiy qonuniyatlarning qanday namoyon etilishini taxlil qiladi.

M. — antik dunyoda vujudga kelgan va odamlarning turli mamlakatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni bilib olish amaliy ehtiyojlari orqali shakllangan. Bir necha ming yilliklar davomida, Gerodotdan boshlab Strabongacha, u mamlakatlar tabiati va xalqlarining hayotini qamrab olgan holda, universal harakterga ega boʻlgan. Koʻpincha, bunday asarlarning mualliflari ushbu mamlakatlarda boʻlib kelgan sayohatchilarning oʻzlari edilar. Mualliflarning taʼrifida ularning diqqatini tortgan barcha hodisalar joy olgan, hikoya qilish tartibini esa odatda, sayohatning yoʻnalishi belgilar edi. Bu asarlarning koʻpchiligida yirik boʻlinmalarga ajratish (tabiat, aholi, xoʻjalik va hokazo)ning aniq sistemasi boʻlmagan.

Fanning ayniqsa, 20-asrdagi rivoji natijasida tabiiy va iqtisodiy geografiya bir-biridan keskin ajraldi. Ularning har qaysisining tarkibida tor yoʻnalishdagi geografik fanlar sistemasi (iqlimshunoslik, tuproq-shunoslik, geomorfologiya, aholishunoslik va hokazo) shakllandi. Bu boʻlinish, oʻz navbatida hududlar (mamlakatlar, rayonlar) boʻyicha maʼlumotlar sinteziga boʻlgan ehtiyojning kengay-ishiga olib keldi. Shuning uchun geo-graflarning tabiatning ayrim komponentlari va xoʻjalikning sohalari boʻyicha ixtisoslashuvi bilan birgalikda hududlar boʻyicha ham ixtisoslashuvning rivojlanishi kuzatiladi, kompleks M. harakteriga ega boʻlgan ehtiyoj vujudga keladi. Ayrim geografik fanlarning rivojlanishi M.ka oid asarlarni yanada balandroq darajaga koʻtarishga imkoniyat yaratdi. Bu esa M.ka doir yozilgan tavsiflarning tuzilishi va mazmuniga taʼsir qildi, oʻrganilayotgan mamlakatning oʻzaro bogʻliq voqea va hodisalarning asosiy toifalari boʻyicha sistematik taʼriflashga yordam berdi. Mustaqil ahamiyatga ega boʻlishi bilan birgalikda bundam M. taʼriflar tarmoqlar uchun ham qimmatlidir.

Shu bilan birga M. asarlari katta ahamiyatga ega. M.ningumumtaʼlim fanlaridan biri sifatidagi ahamiyati oʻrta va oliy maktabda katgadir.

## Manbalar
Mamluklar

**Mamluklar** (arab tilida. — *qul*, xususan — *oq qul*) — Misrda hukmronlik qilgan Ayyubiylar sulolasi (1171—1250)ning soʻnggi hukmdorlari qoʻshinini tashkil qilgan, naslnasabi turkiy va Kavkaz xalqlari (gruzin, cherkas va boshqalar)dan boʻlgan quljangchilar. Ularni yoshligidan oʻgʻirlab olib ketishgan va maxsus harbiy ilmga oʻrgatishgan. Ular nihoyatda qahrli, jasur boʻlgan. Eng jasurlari oddiy M.dan sarkarda, podsho darajasigacha koʻtarilgan. Ulardan ayyubiylarning xos qoʻshini (gvardiya) tashkil etilgan. Mamluklar 1250-yildan Misrda (1517-yilgacha) va Suriyada (1516-yilgacha) davlatni mustaqil boshqarishgan. M.ning 2 sulolasi (Bahriylar va Burjiylar) mavjud boʻlgan.

## Yana qarang

* Mamluklar davlati

## Manbalar
Mamluklar davlati

**Mamluklar davlati** — Misrda (1250—1517) va Suriyada (1516-yilgacha) oʻrta asrlarda mamluklar sulolasi boshqargan davlat. 1250-yil mamluk harbiy boshliqlari ayyubiylarni taxtdan agʻdarib hokimiyatni qoʻlga kiritgan.

 Mamluklarning 2 sulolasi maʼlum: Bahriylar (asosan, turkiy qavmlardan boʻlib 1250—1390-yillarda hukmronlik qilgan) va Burjiylar (asosan, kavkazliklar 1390—1517-yillarda hukmronlik qilgan). Mamluklar (ularning soni 9— 12 mingga yetgan) 24 ta bey qoʻmondonligi ostida xizmat qilishgan. Ushbu beylar yirik mulkdorlar boʻlib, eng yaxshi yerlar, davlatning hunarmandchilik korxonalari, bojxonalardan keladigan daromadlar va boshqa ga egalik qilganlar. Mamluklar davrida, 13—14-asrlarda davlat boshqaruvi tizimi isloh qilingan, sunʼiy sugʻorish tizimi yaxshilangan, madaniyatning yuksalishi kuzatilgan. Mamluklar ilgari davrlarda shakllangan harbiylen tizimini saqlab qolganlar.

13-asrda mamluklar qushini moʻgʻullarni tormor etadilar (1260-yil 3-sentabrdagi Ayn-Jolut jangi), salibchilarni Falastin va Suriyadan siqib chiqarganlar (1268), ismoiliilar — hashshoshiylarni tormor keltirganlar (1273). Mamluklar davlatining eng yirik sultonlari: Oybek (1250-57), Beybars I (1260-77), Qalovun (1279—90), Barsbey (1422—38), Gʻuriy (1501 — 16). 1516—17 yillarda turk sultoni Salim I qoʻshinlari Suriya, Misr va Falastinni bosib olib, Mamluklar davlatini tugatgan. Turklar bosqinidan keyin Misrdagi yerlarning bir qismimamluk zodagonlariga qoldirilgan, buni evaziga ular Qohiradagi turk poshosiga oʻlpon toʻlashlari lozim boʻlgan. 17-asr oxiridan Usmonli turk imperiyashning zaiflashuvi oqibatida mamluklar amalda oʻz hukmronliklarini tiklashgan. Faqat Misr poshosi Muhammad Ali (1805—48 yillarda hokimlik qilgan) davridagina mamluklardan yerlar tortib olingan, 1811-yil esa mamluk beylari yoppasiga qirib tashlangan.

## Manbalar
Mamont

**Mamont** () — fillar oilasiga mansub qirilib ketgan sut emizuvchi hayvon. Pleyston 2-yarmida Yevropa, Shimoliy Osiyo va Janubiy Amerikada yashagan. Suyak qoldiklari Tosh davrida odamlar yashagan joylardan, yaxshi saqlangan jasadlari Sibir va Alyaskada muz qatlamlaridan topilgan. Mamontning boʻyi 2,5—3,5 m, ogʻirligi 7 t gacha, oyoqlari kalta, juni uzun boʻlgan. Ogʻzidan chiqib turadigan tishlarining uzunligi 4 m, ogʻirligi 100&nbsp;kg gacha kelgan. Bu tishlar yordamida Mamont qishda qor ostidan ozigʻini kovlab olgan. Jagʻ tishlari yordamida dagʻal oʻsimliklardan iborat ozigʻini maydalagan. Mamontning topilgan qismlaridan tiklangan tulumi va skeleti Rossiya Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti muzeyiga (Sankt-Peterburg shahri) qoʻyilgan.

## Manbalar
Mamont daraxti

**Mamont daraxti**, sekvoyya, sekvoyadendron (Sequoia, Sequoia-dendron) — taksodiydoshlar oilasiga mansub bir uyli daraxtlar turkumi. Boʻyi 100 m cha, tanasining diametri 6–10 m. 2 ming yilcha yashaydi. Shim. Amerikaning gʻarbiy sohillarida va Kaliforniyada usadi. Mamont daraxtining yogʻochi pishiq, binolar va gidrotexnik in-shootlar qurishda, temir yoʻl shpallari, telegraf ustunlari va mebel tayyorlashda ishlatiladi. Doim yashil Mamont daraxti va gigant Mamont daraxti degan turi bor. Oʻzbekistonda manzarali usimlik sifatida ustiriladi.

## Manbalar
Mamison dovoni

**Mamison dovoni** () — Katta Kavkazning Bosh, yaʼni Suvayirgʻich tizmasining markaziy qismidan oʻtgan dovon. Ardon daryosi vodiysidan Rioni daryosi vodiysiga oʻtiladi. Bal. 2829 m. Mamison dovoni orqali Alagir shahridan Kutaisi shahri (Gruziya)gacha Osetiya harbiy yoʻli oʻtgan.

## Manbalar
Tursunoy Mamedova

**Tursunoy Sotiboldiyevna Mamedova** (1941.14.10, Uchqoʻrgʻon tumani — 1996.4.5, Namangan) — xonanda. Oʻzbekiston xalq artisti (1991). Namangan teatri (1957—62 va yana 1972-yildan) da, 1962—72 yillar Muqimiy teatrida ishlagan. "Singillar kissasi" spektaklidagi Iqbol uning sahnada yaratgan ilk obrazidir. M. murakkab obrazlarning eng nozik qirralarini, ichki kechinmalarini tomoshabinga taʼsirli kilib tasvirlagan. M.ning aktyorlik mahorati Omina ("Sindirilgan koʻza"), Mo-him ("Tohir va Zuxra"), Oftob ("Mashrab"), Sanobar ("Hamza"), Ajar ("Suymaganga suykanma"), Zebi ("Xolisxon"), Oqqiz ("Ravshan va Zulxumor"), Joʻraxon ("Fargʻona hikoyasi"), Gulshan ("Guli siyoh"), Oysuluv ("Jon qizlar"), Manzura ("Gavhari shamchiroq") va boshqalarda, ayniqsa, "Yusuf va Zulayho" musiqali dramasidagi Zulayhoda, dramatik mahorati esa I. Drutsening "Kase Mare" psixologik dramasidagi Vasilutseda alohida namoyon boʻldi. M.,shuningdek, "Bobur" videofilmida Bobur mirzoning onasi — Qutlugʻnigor, "Kecha va kunduz" videofilmida Xadicha kabi rollarni ijro etgan. U xalq qoʻshiklari, lapar va termalarni oʻz doirasi joʻrligida aytishda yetakchi ijrochilardan boʻlgan. "Ishqingni avayla", "Laylomisan san", "Dilda ishqing" kabi ashulalari bilan tanilgan.

## Manbalar
Mamont gʻori

**Mamont gʻori** () — dunyodagi eng katta karst gorlaridan biri. Appalachi togʻi etagidagi Kamberlend platosida, Luisvill shahri yaqinida (AQShning Kentukki shtatida) joylashgan. Murakkab 5 yarusli (qavatli) boʻshliqlar 300 m chuqurlikdagi ohaktoshli jinslar orasida hosil boʻlgan. Tekshirilgan qismida 225 yoʻlak, 47 tepasi gumbazsimon boʻshliq, 23 chuqur oʻra (shaxta) bor. Boʻshliqlarning umumiy uz. 74&nbsp;km. M.gʻ.da yer osti daryolari bor, ular Grinri-ver dare sistemasi bilan bogʻlangan. Fop ichidatra doim 13°. Gʻorda qorongʻilikda yashashga moslashgan koʻr chigirtka va Urgimchaklar, suv havzalarida kur baliq va qisqichbaqalar yashaydi. 1973-yilda gʻorning qushni Flintrij gʻori bilan bogʻlanganligi aniqlandi. Ularning umumiy uz. 500&nbsp;km ga yetadi. Turizm rivojlangan. Milliy park tashkil etilgan (1926).

## Manbalar
Yoʻldosh Mamutov

**Yoʻldosh Mamutov** (1914.2.11, Chimboy — 1991.12.5, Nukus) — qoraqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1957). Teatr sanʼati instituti (Moskva)ning Qoraqalpoq studiyasini tugatgach (1939), Qoraqalpoq teatrida aktyor va rejissyor M. koʻp qirrali aktyor boʻlib, ijodi tasviriy vositalarga boyligi bilan harakterlanadi. Aktyor sifatida Alpomish ("Alpomish"), Globa ("Rus kishilari"), Avaz ("Suymaganga suykanma"), Gʻarib ("Oshiq Gʻarib"), Berdaq ("Berdaq") kabi rollarni ijro etgan. "Oy-gul va Obod", "Berdaq" (J. Oymirzayev, J. Shomuratov), "Ipak qiz" ("Qizjibek", Gʻ. Musrepov), "Tugallanmagan portret" (S. Tojimurodov), "Yoshlikda bergan koʻngil" (3. Fatxullin), "Xotinimning eri" (G. Xugayev) kabi spektakllarga rejissyorlik qilgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureata (1974). ... MAH (yun. mania — shaydolik, ishqibozlik, qiziqish) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi boʻlib, birinchi qismdan anglashilgan biror narsaning ashaddiy ishqibozi degan maʼnoni bildiradi.

## Manbalar
Mana

**Mana:**

* Maná - 1978-yilda tashkil etilgan Meksika pop-rok guruhi.
* Mana- yaponcha videooʻyinlar seriyasidir.
* Mana — Nemesea simfonik metal guruhining albomi.
* Mana-Finlandiyaning Lordi og'ir metal guruhining barabanchisi.

## Yana qarang

* mana
Managua

**Managua** — Nikaragua poytaxti, mamlakatning sanoat va madaniy markazi. Managua koʻlining janubi-sharqiy sohilida, 60 m balandliqda joylashgan. Iqlimi tropik iqlim, oʻrtacha yillik temperatura 27°. Yiliga oʻrtacha 1210&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Atrofidagi shaharlar bilan mustaqil maʼmuriy birlik — milliy okrugni tashkil etadi. Aholisi 1,2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oxiri).

Managuaga ispanlar tomonidan indeyslar qishlogʻi oʻrnida asos solingan. 1846-yildan shahar maqomini olgan. 1858-yildan Nikaragua poytaxti. 1912—25 va 1926— 33 yillarda shaharni AQSH qoʻshinlari ishgʻol qilib turgan. Managua shahridagi zamonaviy binolar.

Managua— temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Panamerika shossesi shaharni Meksika shaharlari va Markaziy Amerika davlatlari poytaxtlari bilan bogʻlaydi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. M.da koʻn-poyabzal, toʻqimachilik, kimyo, oziqovqat, metallsozlik, mebel, sement sanoati korxonalari mavjud. Shahar yaqinida neftni qayta ishlash zavodi joylashgan. M.da Markaziy Amerika universiteti boʻlimi, Milliy universitet fakultetlari, texnika instituti, milliy arxiv, milliy muzey, milliy teatr bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Milliy saroy, ratusha, sobor saqlangan. Zamonaviy binolardan Prezident saroyi, vakolatxonalar, hukumat bi-nolari, mehmonxona qurilgan. Shahardan 22&nbsp;km sharqda Tipitapa balneologik kurorti joylashgan. Shahar 3 marotaba (1885, 1931, 1972) kuchli zil-zyladan vayron boʻlib, qayta tiklangan.

## Manbalar
Manama

**Manama** (arab. المنامة Al-Manāmah) — Bahrayn davlatining poytaxti (1971-yildan). Bahrayn orolining shimoli-sharqiy qismidagi Ar-Rummon yarim orolida joylashgan. Aholisi shahar atrofi bilan 157,4 ming kishi (2010).

## Tarixi
Shahar bir necha bor bosqinchilikni boshidan kechirdi. 1521-yil shaharni portugallar bosib oldi. 1783-yildan boshlab Halifaxlar sulolalasining qoʻliga oʻtdi. 1971-yildan boshlab Bahraynning poytaxtiga aylandi.

## Transporti
Mamlakatning Fors qoʻltigʻidagi asosiy porti. Damba orqali Muharrak orolidagi Muharrak shahri bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

## Sanoati
Manamada neftni qayta ishlash zavodi, neft kimyosi kombinati, alyuminiy zavodi, kema taʼmirlash korxonasi, mayda va oʻrta yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid va sadaf olinadi.

## Iqlimi
Iqlimi tropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha harorati 16&nbsp;°C, avgustniki 37&nbsp;°C. Yiliga oʻrtacha 90&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. 

## Hamdoʻst shaharlar
* , Al-Quvayt 
* , Doʻha
* , Tunis (1999)
* , Tripoli (1977)
*  Chikago, (2004)
* , Dubay
* , Quddus
* , Chiangmay

## Manbalar
Manaplar

**Manaplar** — qirgʻiz qabilalari urugʻ zodagonlari (biylar, harbiy boshliqlar va boshqalar). 19-asr boshidan M.ning imti-yozlari meros boʻlib qoladigan boʻlgan. Ular ogʻa M. va ularga tobe boʻlgan kichik (chala) M.ga boʻlingan. M. koʻplab qoramol, keng yaylov va boshqalarga ega boʻlishgan. Chor xukumati Qirgʻizistonni bosib olgandan soʻng , M. uning ishonchli tayanchiga aylangan. 1919—24 yillarda shoʻro hukumatiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlarda faol qatnashganlar. Manap unvoni 20-yillarning oxirida bekor qilingan.

## Manbalar
Manas (maʼnolari)

**Manas**:

* Manas - * Manas (ordeni) — Qirgʻiziston Respublikasining davlat ordeni.
* Manas (eposi) - "MANAS" — qirgʻiz xalq qahramonlik eposi.
Manas choʻqqisi

**Manas choʻqqisi** - Talas Olatovi tizmasidagi choʻqqi. Tizmaning gʻarbiy qismida, Qirgʻiziston Respublikasi hududvda joylashgan. Balandligi 4484 m. Perm — trias davrining granitoidlari, porfirit va boshqalardan tashkil topgan. Choʻqqining yon bagʻirlari tik, muzliklar bilan qoplangan. Relyefi kuchli parchalangan. Muzliklar bilan qoplangan karr va sirklar choʻqqining relyefini murakkablashtiradi. Yon bagʻirlaridagi alp va subalp oʻtloqlardan yaylov sifatida foydalaniladi. Manas choʻqqisi kirgiz eposi qahramoni Manas nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Manat

**Manat** — 1) Turkmaniston Respublikasi pul birligi. 1993-yil 1-noyabrda muomalaga chiqarilgan 1 M.= 100 tenge. Xalqaro ifodasi TUM. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 5200 M. (2003, mart); 2) Ozarbayjon Respublikasi pul birligi. 1992-yil 1-yanvarda muomalaga chiqarilgan. 1 M.—100 gepik. Xalqaro ifodasi AZM.

Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 4881 M. (2003, mart).

## Manbalar
Manaus

**Manaus** — Braziliyaning shimolidagi shahar, Riu-Negru daryosining Amazonka daryosiga quyilish joyida. Shahar tropik oʻrmonlar orasida joylashgan. Amazonas shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,4 mln. kishi (2000). Braziliya Amazoniyasining muhim iqtisodiy, madaniy va savdo markazi. Aeroport xalqaro ahamiyatga ega. Amazonka daryosi boʻyida dengiz kemalari kira oladigan port mavjud, chetga kauchuk, braziliya yongʻogʻi, kakao, qimmatbaho yogʻoch va boshqa chiqariladi. Yogʼochsozlik, toʻqimachilik (jut), oziq-ovqat, tamaki sanoati korxonalari bor. Kauchuk qayta ishlanadi, qurilish materiallari tayyoralanadi. Neftni qayta ishlash va kimyo sanoati rivojlanmoqda. Geografiya va Amazoniya tarixini oʻrganish instituti, Filologiya akademiyasi, universitet, botanika bosh, muzey bor. Shaharga 1669-yilda asos solingan.

## Manbalar
Manba

**Manba** soʻzi arab tilidan kelib chiqgan منبع منابيع نبع— daryoning boshlanish (suv oladigan) joyi (muzlik, qorlik, buloq, botqoqlik). Koʻpincha, M. deb oqimning doimiy oʻzani boshlanadigan joyga aytiladi. Koʻp sonli manbalarga ega boʻlgan daryo tizimida uzoqroqdagisi va eng sersuvlisi bosh M. hisoblanadi. Baʼzida daryoning bosh oʻzani va uning manbasi turli nomlarda boʻlishi mumkin, masalan, Amudaryo – Panj va Vaxsh daryolari, Sirdaryo – Norin va Qoradaryo, Zaraf-shon – Mastchoh va Fondaryolarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. 

## Manbalar
Manbalar

**Manbalar**, tarixiy manbalar – oʻtmishda bilan bog'liq barcha hududlaridan biridagi maktab o'quvchilari o'rtasida o'tkazilayotgan bayram tadbirlaridan lavhalar namoyish qilish va uchun birinchi marta maydonning odamzod qoʻli bilan bunyod etilgan tarixiy jarayon izlarini oʻzida aks ettiruvchi va kishilik jamiyati tarixini oʻrganish imkonini beruvchi hozirgi kungacha saqlangan har qanday osori atiqa, yozma manba, maʼnaviy (til, eʼtiqod, urf-odat) qadriyatlar. M. tarixiy tadqiqotlarning asosiy poydevori hisoblanadi. Ularni keng koʻlamda sinchiklab oʻrganmasdan turib kishilik jamiyatining tadrijiy taraqqiyoti tarixini tahlil qilib boʻlmaydi. M.ning xili nihoyatda koʻp, ammo maʼlum darajada aniq va toʻla maʼlumotlarga ega M. majmuasi cheklangan. Yozuv hali yuzaga kelmagan ibtidoiy jamoa davridan faqat moddiy madaniyat qoldiqlari (turar joy, makon, manzil, mehnat qurollari) saqlangan xolos. Ulardan, asosan, ibtidoiy jamiyat davri hayotini, qisman qadimgi dunyo va oʻrta ayerlar tarixini tadqiq etishda foydalaniladi.

Ishlab chiqaruvchi xoʻjaliklar (dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik), savdo-sotiq munosabatlari yuzaga kelib rivoj topgan sivilizatsiya davri tarixini oʻrganishda esa yozma manbalar birinchi darajali ahamiyat kasb etadi. Bu davr M.ining soni va sifati kishilik jamiyatining maʼnaviy kamoloti, xususan, yozuv va xatsavodning yuksakligiyu qanchalik tarq-algani va yozma M.ning saqlanish holatiga bogʻliq boʻlgan. Shu boisdan bizning davrimizgacha, ayniqsa, qadimgi yozma manbalar oz saqlangan boʻlsa, keyingi tarixiy davrlar uchun xos hisoblangan tosh, sopol, qayin poʻstlogʻi, pergament va qogʻozga bitilgan, shuningdek, bosma asarlar keng tarqalgan.

Yozma tarixiy M., shubhasiz, kishilik jamiyatining ijtimoiy va shaxsiy faoliyati natijasida yuzaga kelgan. M. shartli ravishda 8 turkumga boʻlinadi: yozma, ashyoviy, etnografik, lingvistik, toponimik, ogʻzaki (folklor), kino, fono va fotomateriallar. M.ni turkumlarga boʻlish, ularning yuzaga kelishi, tadqiqot qilish, mu-alliflarini aniqlash, haqqoniyligi va toʻlikligini belgilash kabi masalalar bilan manbashunoslik fan i shugʻullanadi.

## Adabiyotlar
* Arsixovskiy A. V., Arxeologiya asoslari, T., 1970; Kabi rov J., Sagdullayev A., Oʻrta Osiyo arxeologiyasi. T., 1990; Ahmedov B., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991.

Abdulahad Muhammadjonov. 

## Manbalar
Manas maqbarasi

**Manas maqbarasi** - Qirgʻizistondagi meʼmoriy yodgorlik (1334). Talas shimoli-sharqida joylashgan. Amir Abukning qizi Kanizakxotunga atab qurilgan. Xalq orasida qirgʻiz xalq eposi qahramoni Manas nomi bilan yuritiladi. Maqbara pishiq gʻishtdan qurilgan. Murabba tarxli, bir xonali, gumbazi 16 qirrali (qobirgʻali). Bosh tarzi chuqur ravoqli, ustungoʻshalar ishlangan. Peshtogʻi islimiy naqsh va nasx yozuvi bilan uygʻunlashtirib nafis bezatilgan, ikki yoniga guldastalar oʻrnatilgan. Oʻyma koshinlar bilan qoplangan bosh tarzi yaxshi saqlangan. Maqbaraning ichki va tashqi peshtoqlaridagi mujassamot birligi va uygʻunlik unga salobat bagʻishlagan.

## Manbalar
Mangazeya

**Mangazeya** – Gʻarbiy Sibirning shim.-gʻarbida, Taz daryosi boʻyida joylashgan qad. rus shahri (17-asr). Nomi – mangazeya yoxud molkanzeya degan nenets qabilasi joylashgan yer nomidan olingan. 17-asr boshida M. ruslarni Shimoliy Sibir, Yenisey va Lena daryolari havzalarini egallashlarida tayanch punkti boʻlib xizmat qilgan. 17-asrning 20-yillari boshida unda 2 ming aholi yashagan. Gʻarbiy Yevropa savdo kompaniyalarining moʻynaga boy rayonlarga kirish yoʻlini toʻsish maqsadida 1619-yil M. orqali suzish taqikdangan. M. aholisi ne-netslar va boshqa bilan ayirboshlash savdosini yuritgan, suvsar, baliqchilik, chorvachilik, kemasozlik, hunarmandchilik bilan shugʻullangan. Rus savdogarlari ham moʻyna olib ketishgan. 17-asr oʻrtalarida Yenisey havzasining shim. qismida moʻynali hayvonlar qirilgan. Natijada M.ning.iqtisodiy ahamiyati pasaya borgan. Markazi Yeniseydagi Turuxan manziliga koʻchirilgan. 1672-yil bu yerda Yangi M. (hozirgi Krasnoyarsk tarkibidagi rayon markazi) shahri qad. koʻtargan.

## Manbalar
Mangalor

**Mangalor** — Hindistonning jan. qismidagi shahar. Karnataka shtatida.

Aholisi 587 ming kishi (2001). Arabi-ston dengizi sohilidagi port (chetga kofe, sandal daraxti, ziravorlar, temir rudasi chiqariladi). Aeroport bor. Mangalor mahsulotlari (asosan, kofe) qayta ishlanadi. Kulolchilik-keramika, kimyo oʻgʻitlari zavodi, metallurgiya kombinati, universitet bor. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Manganin

**Manganin** (lotincha manganum — marganets) — misning marganets (11,5 — 13,5%) va nikel (2,5 — 3,5%) bilan qotishmasi. Solishtirma elektr qarshiligi ancha yuqori (0,47 mkOmm). Barqarorlashtiruvchi yumshatishdan soʻng xona temperaturasida juda oz oʻzgaradi. M.dan elektronika sanoatida, xususan, aniq asboblar ishlatiladigan sim va lentalar tayyorlanadi.

## Manbalar
Manganit

**Manganit** (lotincha: manganum — *marganets* nomidan) — gidroksidlar kichik sinfiga mansub mineral, Mp2O3N2O. Monoklin singoniyada kristallanadi. Kristallik sturukturasi — zanjirsimon. Qora yoki toʻq kulrang, oqiq zich massa. Qattiqligi 3,5 — 4,0, zichligi 4,3—4,4 g/sm3. Yaltiroqligi yarim metallsimon. Gidrotermal tomirlarda koʻpgina druzlar, choʻtkalar hosil qilgan, lekin choʻkindi konlarda Mp, odatda, agregat holida uchraydi. Kr-vushqrqligi mukammal. Kelib chiqishi choʻkindi yosh gidrotermal. Choʻkindi konlarda pirolyuzit va rodoxrozit fa-siyalari oraligʻida hosil boʻladi. Koʻpincha, tomirli tanalar barit, siderit kabilar bilan, shuningdek qoldiq gillar baʼzi issiq buloqlar yotqiziqlarida uchraydi. Marganetsning asosiy rudasi. Oʻzbekistonda M. marganets konlarida, xorijda — Rossiya, Ozarbayjon, Avstraliya va boshqa joylarda uchraydi.

## Manbalar
Mangeym maktabi

**Mangeym maktabi** - 18-asr Man-geym shahri (Germaniya)da qaror topgan, sentimentalizmga yaqin boʻlgan ijodiy yoʻnalish. Simfoniya hamda kamer-cholgʻu musiqasi (trio, kvartet va boshqalar) janrlarining shakllanishida muhim rol oʻynagan. Mangeym maktabi ijodkorlari badiiy hissiyotlarini ifodalashda musiqiy dinamika vositalaridan, oʻziga xos topilmalaridan keng va mohirona foydalanib, Yevropa kompozitorlik musiqasida yangi uslub yaratishgan, Vena klassik maktabi shakllanishini tezlatishgan. Mangeym maktabi asoschisi — chexiyalik kompozitor va skripkachi Ya. Stamits. Mangeym simfoniya ijodkorlaridan F. Rixter, A. Fili, K. Kannabix, K. Stamits va boshqa mashhur.

## Manbalar
Mangostan

**Mangostan**, mangustan (Garcinia mangostana) — dalachoydoshlar oilasiga mansub ikki uyli past boʻyli daraxt. Bargi qalin, yaxlit, toʻq yashil. Guli yakka yoki toʻp-toʻp, gulbargi qalin, pushti. Vatani — Malakka va Malay arxipelagi. Osiyo tropiklarida mevasi uchun oʻstiriladi. Mevasi dumaloq (apelsindek) qizil yoki jigarrangbinafsha, xushboʻy, mazasi nordonshirin, isteʼmol qilinadi.

## Manbalar
Mangu Temur

**Mangu Temur** **O'zbek**— Oltin Oʻrda xoni (1266—82). Otasi Toʻgʻon, Botuxonning 2-oʻgʻli boʻlgan. Uning davrida moʻgʻullar Vizantiya (taxminan 1269—71), Litva (1275), Kavkaz (1277) ga harbiy yurishlar qilishgan. Bu yurishlarda ayrim rus knyazlari ham ishtirok etishgan. M. T. rus cherkovining Oltin Oʻrdaga soliq toʻlashdan ozod etilgani haqida birinchi boʻlib yorliq bergan. M. T. davrida genuyaliklarning Qrimdagi savdo koloniyasi (manzilgohi) — Kafa vujudga kelgan hamda tumanboshi Noʻgʻayning mavqei oshgan.

## Manbalar
Mangu qorlar

**Mangu qorlar** — yer yuzasida yil boʻyi erimay yotadigan qor va muzlar. Mangu qorlar qatlamining faqat ustki qismi qordan iborat, chuqurroqdagi qatlamlari esa yuqoridagilarining ogʻirlik bosimi natijasida firn va muzga aylanadi. Qutbiy oʻlkalarda Mangu qorlar hamma joyda uchraydi, issiq va moʻʼtadil iqlimli mamlakatlarda esa qor toʻla erib ulgurmaydigan togʻlarda boʻladi. Natijada, qor doimo koʻpayib, muzga aylana boradi, ogʻirlik bosimi taʼsirida togʻlarning quyi qismiga tomon siljiydi, u yerda erib, daryolarga suv beradi. Oʻrta Osiyo togʻlarida Mangu qorlar 3000 m dan baland joylarda uchraydi.

## Manbalar
Mangustlar

**Mangustlar** (Herpestes) - yirtqich sut emizuvchi hayvonlar urugʻi, vi-verrasimonlar oilasiga kiradi. Gavdasining uzunligi 23—64 sm, dumi 50 sm gacha. Moʻynasi dagʻal, rangi bir xilda yoki yoʻlyoʻl. 10 turi Jan. Osiyoda, 6 turi Afrikada, 1 turi Yevropa (Ispaniya)da tarqalgan. Oʻrmonlar va butazorlarda, baʼzan aholi ʻ yashaydigan joylar yaqinida hayot kechiradi. Tunda faol. Mayda umurtqali hayvonlar, baʼzan umurtqasizlar bilan oziqlanadi, zaharli ilonlarni yeb, foyda keltiradi.

## Manbalar
Mandalay

**Mandalay**, Mandale — Myanmaning markaziy qismidagi shahar. 

Mandalay viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi shahar atrofi bilan 5,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Iravadi daryosi boʻyidagi yirik port. Ip gazlama, yogʻmoy, taxta tilish sanoati, tay-yor qismlardan avtomobil yigʻish korxonalari, kema taʼmirlash va temir yoʻl ustaxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Qoʻlda shoyi toʻqiladi, yogʻoch va toshdan oʻymakorlik, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi. Un-t, institutlar, kutubxonalar bor. Myanma kino sanoati markazi. Mamlakatning madaniy va liniy markazi. Budda dinidagilar ziyoratgoh joyi. Shaharga 1857-yilda asos solingan (rasmiy nomi pali tilida — Yadanabon — "qimmatbaho toshlar uyumi" degan maʼnoni anglatadi). 1857—85 yillar myanmaliklarning mustaqil Konbaun davlatining poytaxti boʻlgan.

## Fotogalereya

Mandalay-Hill-30-gje.jpg|Mandalay Hill
Mandalay-Kyauk Taw Ghi-04-gje.jpg|Kyauk Taw Ghi
Mandalay-Kyauk Taw Ghi-06-Buddha-gje.jpg|Kyauk Taw Ghi
Mandalay-Mahamuni-33-Innenhof-gje.jpg|Mahamuni
Mandalay-Mahamuni-Anbetung-36-gje.jpg|Mahamuni
Mandalay-Steinmetze-30-gje.jpg
Mandalay-Markt-10-Betelnuss-Schneiderin-gje.jpg
Mandalay-Transport-18-Ruhepause-gje.jpg
Mandalay-Ayeyarwady-10-Huette-Frau-gje.jpg


## Manbalar
Mandarin

**Mandarin** (Citrus reticulata) — butadoshlar oilasining sitruslar turkumiga mansub doim yashil daraxtlar va butalar turi; mevali ekin. Yovvoyi turlari maʼlum emas. Mandarin subtropik va tropik (Yaponiya, Xitoy, Ispaniya, Meksika va boshqalar) hududlarda ekiladi.

Vatani — Xitoy. Oʻzbekistonda 20-asrning 70-yillaridan maxsus issiqxona va transheyalarda payvanddan oʻstirilgan past boʻyli navlari yetishtiriladi. Bu navlar mart oyida gullab oktyabrda mevasi pishadi. 5—6 yoshda bir tupi 40 kg meva beradi. Mandarin — doim yashil daraxt, balandligi 3 m ga boradi. Tinim davri bilan almashadigan 2—3 oʻsish davriga ega. Shox-shabbasi yoyilib usadi, barglari uzunchoqtuxumsimon, toʻq yashil, gullari oq mayda, ikki jinsli, xushboʻy. Mandarin may—iyun oylarida gullaydi, mevasi okt—noyab.da pishadi. Mevasi yassi dumaloq, baʼzan yapaloq, yuzasi biroz gʻadir-budir, poʻsti qalin, zargʻaldoq, urugʻi mayda. Sharbati nordonshirin. Eti toʻq sariq, sersuv, 8—10 pallali, vazni 60—80 g . Sharbati tarkibida 2,87—10,5% qand, 0,95—1% kislota (asosan, limon kislota), 25 mg % vitamin S va boshqa mavjud. Poʻstida pektin moddasi, efir moyi va glikozidlar mavjud boʻlib, qandolatchilik sanoatida va efir moyi olishda ishlatiladi. Mandarin sovuqqa chidamli: —6,5° da barglarini, — 12° da daraxtini sovuq uradi. Ohak va gumusga boy tuproqlarda yuqori hosil olinadi. Mandarin asosan, payvand yoʻli bilan koʻpaytiriladi (asosan, trifoliatga payvand qilinadi). Koʻchatlar orasi 3–5 m, qator orasi 5–6 m qilib kech kuz va erta bahorda ekiladi. Yozda qator oralari yumshatiladi, sugʻoriladi. Mandarin daraxtiga yosh paytida toʻgʻri shakl berilsa, hosildorlik yuqori boʻladi. 10—12 yillik daraxtlardan 1 gektardan 500 s hosil olinadi (bir tupi 30–70 kg meva beradi). Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi (murabbo, jem, sharbat) tayyorlanadi (qarang Sitrus oʻsimliklar).

Kasalliklari: fitoftoroz, kalmaraz, antraknoz.

Zararkunandalari: tillarang va qizil kana.

Rixsivoy Joʻrayev.

## Manbalar
Mango (maʼnolari)

**Mango**:

* Mango - 
**Mango** Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir.
* Mango (meva) (Mangitfera) — pistadoshlar oilasiga mansub, doim yashil daraxtlar turkumi; meva turi.
Mango (meva)

**Mango** (Mangitfera) — pistadoshlar oilasiga mansub, doim yashil daraxtlar turkumi; meva turi. Vatani — Janubiy va Jan.-Sharqiy Osiyo. M.ning 40 dan ortik, turi mavjud. Hindiston M.si (M. indica) tropiklarda yetishtiriladigan asosiy mevali daraxtlardan hisoblanadi. Boʻyi 10—45 m, quyuq bargli, koʻp shoxli, barg shakli nishtarsimon, baʼzan tuxumsimon, toʻq yashil, xushboʻy. Gullari ikki jinsli, mayda, roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi ovalsimon, kattaligi bodring bilan qovun oraligʻida boʻlib, uzun meva bandlari yordamida novdalarda osilib turadi. Sirti sariq. Danakli mevalar turkumiga kiradi. Etining rangi sariq, xomligida nordon, pishib yetilgach, shirin, mayin, sersuv, xushboʻy. Mevasi yangiligida yeyiladi, sharbatlar tayyorlanadi, konserva sanoatida qayta ishlanadi (qarang Sitrus oʻsimliklar).

## Manbalar
Mandat

**Mandat** (lotincha mandatum — topshiriq) — biror shaxsning vakolatini, muayyan narsaga huquqini tasdiqlovchi hujjat. Masalan, deputatlik mandati Saylov qonunchiligida bir M.lik, ikki M.lik yoki koʻp M.lik saylov okrugi tushunchalari mavjud. Bu ana shu okrugda bir, ikki, uch yoki bir qancha deputatga ovoz berishni bildiradi.

## Manbalar
Mandolina

**Mandolina** (ital. mandolino) — lyutnya oilasiga mansub torli tirnama musiqa cholgʻusi. Italiyada paydo boʻlib, 17-asrda hozirgi shaklga ega boʻldi. 18-asrdan M. — eng sevimli italyan xalq cholgʻusi, 19-asrdan Yevropa (jumladan, baʼzi turkiy xalqlar — tatar, boshqird va boshqalar) da ommaviylashgan. 4—6 juft torlari kvinta boʻyicha sozlanadi, tovushi tiniq, jarangdor va kuychan. Bir necha xillari (neapolitan, Florensiya M.lari, mandola va boshqalar) mavjud. Yakka, joʻrovoz hamda orkestr cholgʻusi sifatida ishlatiladi. Kompozitorlar ham (Betxoven, A. Vivaldi va boshqa, Oʻzbekistonda F. Leysek) M. uchun asarlar yaratishgan.

## Manbalar
Mandub

**Mandub** (arabcha — tavsiya etilgan, lozim topilgan) — shariat hukmlaridan biri (farz, muboh, makruh, harom bilan birga). Dindorlar uchun bajarish lozim topilgan, tavsiya etilgan, lekin majbur hisoblanmagan amallar (masalan, belgilanganidan ortiq xayrsadaqa qilish, jahlni bosish, qarzlarni kechib yuborish, jumadan tashqari vaqtlarda ham masjidga chiqish, mehmondoʻst boʻlish, yoʻlni koʻrsatib qoʻyish va shahrik.) Mandub hukmiga kiritilgan. Ixtiyoriy bajariladigan bir qancha urf-odatlar Mandub hisoblanadi, ular mohiyatan sunna qoʻygan talablardan keyin turadi, baʼzan ular ayni mazmunda ham talqin etiladi.

## Manbalar
Manej

**Manej** (frans. manege) — 1) toʻgʻri toʻrtburchak yoki doira tarhli, ichki kismi pardevorsiz bino yoki maydon. Ot sporti, yengil atletika, gimnastika va shahrik. sport turlari boʻyicha mashgʻulot oʻtkazish uchun qurilgan yopiq bino. Unda sport qurollari va jihozlarini saqlash uchun yordamchi xonalar boʻladi. M.da turli sport oʻyinlari, gimnastika, kurash kabilar boʻyicha mashgʻulotlar va xalqaro musobaqalar oʻtkaziladi. Qishda isitish, yozda esa shamollatish uskunalari bilan jihozlanadi. Toshkentdagi "Yoshlik" sport majmuasi M.ining umumiy maydoni 3900 m (1500 oʻrinli), zamonaviy talablar asosida qurilgan. "Jar", "Yunusobod" tennis korti va turli viloyatlardagi sport majmualarining M.lari diqqatga sazovor; 2) sirk zali oʻrtasiga aylana shaklda ishlangan tomosha maydoni, arena.

## Manbalar
Manyovr

**Manyovr** (frans.) — 1) qoʻshinlar (flot qoʻshinlari)ning dushmanga talafot yetkazish uchun qulay boʻlgan kuch va vositalar guruhini tuzish maqsadidagi harakatlari; 2) qoʻshinlar (flot, aviatsiya kuchlari)ning yirik ikki taraflama mashqi; qoʻshinlarni qoʻshilma va birlashmalarning komandirlari hamda shtablarini taktik, shuningdek, operativ tayyorlashning oliy shakli. Jangovar holatga yaqin sharoitda oʻtkaziladi; 3) lokomotivlar va vagonlarning stansiya yoʻllarida harakat qilishi.

## Manbalar
Manjaniq

**Manjaniq** — toshotar harbiy qurilma. Eshilgan pay, tola yoki junning egiluvchanlik kuchi ostida harakatga keltirilgan. Qad. Yunoniston va Rimda katapulta nomi bilan yuritilgan. Asosan, qalʼa va qoʻrgʻonlarni qamal qilishda qoʻllangan. M. yordamida qamaldagilarga qarata tosh yadrolar irgʻitilgan. Tosh topilmagan kezlarda turli daraxtlardan tayyorlangan gʻoʻla va kundalardan foydalanilgan. Xususan, moʻgʻul bosqinchilari Urganchni 7 oy davomida qamal qilish asnosida tevarak-atrofdan tosh topmay, tutning kundalarini kesib, M.qa solib shaharga otganlar. M.dan otilgan tosh, kunda, gʻoʻlalar bir necha yuz metrga borib tushgan. M. qalʼa, qoʻrgʻon devorlarini buzish, raxna ochish yoki bi-nolarni yakson qilish, shuningdek, qamaldagilarga qiron keltirish uchun ham moʻljallangan. Amir Temur armiyasida ham M. mavjud boʻlgan. Tikrit, Mordin kabi mustaham qalʼalarni egallashda M. qoʻl kelgan. Oʻrta Osiyoda 15-asrdan eʼtiboran oʻt sochish quroli — toʻp, zambarakning qator turlari qurollanishdan muhim oʻrin egallashi sababli M.dan asta-sekin voz kechilgan. Toshotar qurilmaning M.qa nisbatan kichik turi arroda deb nomlangan.

## Adabiyot
* Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992; Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996.

## Manbalar
Manjeta

**Manjeta** (frans. manchette — yeng) — mashinalarning birikmalaridagi zichlovchi detal; suyuklik yoki gazning yuqori bosimli boʻshliqdan past bosimli boʻshliqqa sizib chiqishiga yoʻl qoʻymaydi. M. oʻziga xos P-kesimli halqa koʻrinishida charm, rezinadan tayyorlanadi. Halqaning silindrik sirti birikmadagi qoʻzgʻaluvchan va qoʻzgʻalmas detallar orasidagi tirqishni zichlab turadi va suyuklik (moy, yonilgʻi, suv) va gazning sizib chiqishiga, ish boʻshligʻiga chang va loy kirishiga toʻsqinlik qiladi. 

## Manbalar
Manjuq

**Manjuq** — 1) 10—12-asrlarda musulmon Sharq xalqlarining harbiy qoʻshinidagi bayroq (tugʻ) uchiga oʻrnatilgan zarhal yoki misdan yasalgan yarim oy; 2) bunchuq, yaʼni uchiga yarim oy oʻrnatilgan va tepa qismiga koʻndalang qoqilgan taxtachaga ot dumi osiltirib qoʻyilgan yogʻoch— nomdor Lashkarboshilarning hokimiyat belgisi.

## Manbalar
Peyzaj

**Peyzaj** (frans. paysage — mamlakat, joy) —1) rassomlik (rangtasvir, grafika) va haykaltaroshlik (relyef)da tabiatni aks ettiruvchi janr yoki shu janrda yaratilgan alohida asar (qarang Mantra); 2)adabiyotda — badiiy soʻz vositasidagi tabiat tasviri, ifodasi. Peyzaj yozuvchining oʻz asarida tanlagan ifoda usuli va ijodiy uslubi bilan bogʻliq holda turlicha vazifalarni bajarishi mumkin. Tabiat manzarasi tasviri orqali yozuvchi oʻzining yurtiga, Vataniga, ona tabiatga boʻlgan munosabatini ifodalaydi. Tabiat tasviri syujetning tarkibiy qismlaridan biri boʻlib, asarning gʻoyaviy-estetik quvvatini oshirish, syujet rivojini tezlatish yoki sekinlatish, qahramonning ichki dunyosini ochish kabi vazifalarni ba-jaradi. Bu bilan peyzaj badiiy asarda ishtirok etuvchi personajlarni yanada toʻlaqonli ifodalashga yordam beradi. Badiiy asarda peyzajdan 2 xil usulda foydalaniladi: qahramonning ruhiy holatini tabiat tasviri bilan parallel ravishda tasvirlash va qarama-qarshi (kontrast) usulda tasvirlash. Peyzaj tasviri orqali muallif oʻzining asosiy gʻoyaviy niyatini ilgari surishi ham mumkin. Masalan, Choʻlpon "Kuz" sheʼrida fasl koʻrinishini chizish orqali rus bosqinchiligining mudhish oqibatlarini koʻrsatmoqchi boʻladi. Shuningdek, Oybekning "Naʼmatak", H.Olimjonning "Oʻzbekiston", "Oʻrik gullaganda", A.Oripovning "Sen bahorni sogʻinma-dingmi?" sheʼrlari peyzaj lirikasining eng yaxshi namunalari hisoblanadi.

## Manbalar
Manzarali bogʻdorchilik

**Manzarali bogʻdorchilik** - bogʻdorchilikning manzarali oʻsimliklar oʻstirish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi (qarang Bogʻdorchilik, Manzarali oʻsimliklar).

## Manbalar
Manzarali film

**Manzarali film** – hujjatli film turi. U tabiat xususiyatlarini koʻrsatishga qaratilgan boʻladi. „Geografik film“ deb ham ataladi. Bunday filmlar yer yuzi va uning tabiiy sharoitlari, oʻsimliklari va hayvonot dunyosi bilan tanishtiradi. Odatda, qisqa metrajli qilib yaratiladi va kadr ortidan beriladigan izoh soʻzi juda kam boʻladi yoki umuman boʻlmaydi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Manzilgoh

**Manzilgoh** — 1) ibtidoiy jami-yatda urugʻ jamoalarining vaqtincha turar joyi, maskani; 2) serqatnov va katta yoʻl ustida qurilgan, toʻxtab oʻtishga moʻljallangan joy, manzil. Manzilgohlarda yoʻlovchilar ichimlik, oziq-ovqat bilan taʼminlangan, hordiq chiqarish uchun maxsus xonalarga joylashtirilgan. Baʼzi manzilgohlarda karvonsaroylar, maʼlum darajada mustahkamlangan rabotlar bunyod etilgan. Masalan, Toshkent va Samarqand oraligʻidagi yoʻl ustida bir qancha manzilgohlar (Zangiota, Qovunchi va hokazo) mavjud boʻlgan. Vaqt oʻtishi natijasida keyinchalik ayrim manzilgohlar oʻrnida shaharlar tarkib topdi. Manzilgohlar koʻchmanchi hamda oʻtroq xalqdar uchrashadigan, ular oʻrtasidagi iqtisodiy, madaniy aloqalar oʻrnatiladigan joy sifatida ham muhim ahamiyat kasb etgan.

## Manbalar
Manzum

**Manzum** (arab. — tuzilgan, terilgan yaʼni, nazm holiga keltirilgan), **aytim yoʻli**  — Xorazm maqomlari ashula boʻlimining nomi. Har bir maqomda manzum bir necha ashula qismlaridan iborat yirik turkumni tashkil etadi. Ularda tuzilishi birligi, vazn-usul va shak-llarning esa xilma-xilligi bilan taʼriflanadi. Manzumning bosh shoʻʼbasi Shashmaqomdan farqli oʻlaroq bosh cholgʻu qismi kabi tani maqom deb ataladi. Asosiy qismlari — Talqin, Nasr, Tarona, Suvora, Naqsh, Faryod, Ufar va boshqa oʻziga xos ashula yoʻllarini oʻz ichiga oladi. Ular muayyan tartibda, asosan gʻazallarga bastalangani uchun manzum deyiladi.

## Manbalar
Manzuma

**Manzuma** ( — sheʼriy asarlar; tizim yoki tizma) — voqeaband sheʼriy asar yoki sheʼriy maktubni ifodalovchi termin. M. asosan masnaviy shaklida, har bir bayti a-a, b-b, v-v qofiya tartibida yoziladi. Oʻzbek mumtoz adabiyotida sheʼriy hikoyalarga nisbatan ham M. termini ishlatilgan. M.larda kichik syujet va syujet unsurlari buladi. Shoir bironbir kichik voqeaning hikoyaviy sheʼriy ifodasini keltiradi. Turli mavzularga bagʻishlangan va uziga xos uslubiy xususiyatlarga ega. M.lar mavjud: ishqiy, sarguzasht, afsonaviyromantik, tari-xiybiografik, axloqiydidaktik, arzi hol (hasbi hol), tamsil, satirik va hokazo M., ayniqsa, 19-asr oʻzbek shoirlari ijodida yangi bir bosqichga koʻtarildi, anʼanaviy xususiyat kasb etdi. Muqimiyning qator hajviy, Furqatning maʼrifatparvarlik ruhidagi asarlarida (noma-M.lar) bu shaklning imkoniyatlari kengaytirildi. Furqatning "Suvorov haqida" M.si masnaviy shaklidagi 86 baytdan iborat. M.ni nazm libosidagi hikoya, kichik sheʼriy qissa deyish ham mumkin.

## Manbalar
Maniakal-depressiv psixoz

**Maniakal-depressiv psixoz**, siklofreniya – ruhiy kasallik; gʻamgin (depressiya) yoki koʻtarinki (maniya) ruhiy holatlar xuruj qilishi (fazalari) bilan kechadi. Xurujlar bir necha kundan bir necha oygacha davom etadi.

Maniakal fazada bemor kayfi chogʻ, serharakat, sergap boʻlib, oʻzini har ishga qodir, ishbilarmon deb biladi. Charchash nimaligini bilmaydi, kam uxlaydi.

Depressiv fazada bemor gʻamgin, ruhiyati va harakatlari suyet, odamovi boʻlib qoladi, tushkunlikka tu-shadi, madori qurib bitgandek tuyuladi, ishlashga qiynaladi, uyqusi va ishtahasi buziladi (qarang Depressiya). Odatda, kasallik fazalari bir-biri bilan almashinib turadi; yosh ulgʻaygan sari depressiv faza koʻp uchraydi. Kasallik baʼzan monofaz kechishi ham mumkin, bunda faqat maniakal yoki faqat depressiv faza qayd qilinadi. Baʼzi hollarda bir faza bevosita ikkinchisi bilan almashinadi, biroq fazalar oʻrtasidagi vaqt yillab choʻziladi. Bemorning qiyofasi deyarli oʻzgarmaydi. Psixoz xurujlari boʻlmagan davrda bemor oʻzini sogʻlom his qiladi. Lekin maniakal faza odam keksayganida uchrasa, bemor zaif boʻlib qoladi. Depressiv faza bemorda hayotga qiziqishning yoʻqolishi va oʻzoʻzini oʻldirish ehtimoli borligi bilan xavfli. M.-d.p. belgilari paydo boʻlganda psixiatr-vrachga murojaat qilish zarur, vaqtida qilingan davo yaxshi naf beradi. Tin-chlantiruvchi va antidepressiv vositalar buyuriladi, jiddiyroq hollarda kasalxonaga yotqiziladi.

## Belgilari
Bipolyar buzulish ruhiy holatning takroriy oʻzgarishi yoki notoʻgʻri epizodlarni keltirib chiqaradi, bu odamni juda yuqori (maniya) yoki juda past (depressiv) his qilish holatiga solib qoʻyadi. Siklik epizodlar oddiy kayfiyat bilan belgilanadi. Maniya epizodining belgilari:

* Energiya, faollik, bezovtalik kuchayadi
* Eyforik kayfiyat
* Haddan tashqari asabiylashish
* Yomon konsentratsiya
* Fikrlar poygasi, tez gapirish, gʻoyalar orasida sakrash
* Uyqusizlik
* Oʻz-oʻzini hurmat qilish hissi kuchaygan
* Sarf-xarajatlar
* Jinsiy xatti-harakatlarning kuchayishi
* Giyohvand moddalarni suiisteʼmol qilish, masalan, kokain, spirtli ichimliklar va uyqu dori-darmonlari
* Provokatsion, intruziv yoki tajovuzkor xatti-harakatlar
* Biror narsa notoʻgʻri ekanligini rad eting

Depressiv epizod belgilari:

* Gʻamgin, tashvishli yoki boʻsh kayfiyat
* Umidsizlik va pessimizm hissi
* Aybdorlik, qadrsizlik va nochorlik hissi
* Bir marta zavqlangan faoliyatga, shu jumladan jinsiy aloqaga qiziqish yoki zavqni yoʻqotish
* Energiyaning pasayishi, charchoq
* Diqqatni jamlash, eslash yoki qaror qabul qilishda qiyinchilik
* Bezovtalik va asabiylashish
* Uyqusizlik yoki juda koʻp uxlash
* Ishtahaning oʻzgarishi, koʻzda tutilmagan vazn yoʻqotish yoki ortish
* Jismoniy kasallik yoki jarohatlardan kelib chiqmagan tana belgilari
* Oʻlim yoki oʻz joniga qasd qilish haqidagi fikrlar.

## Manbalar
Maniax

**Maniax** (6-asr) — Turk xoqonligining Eronga yuborgan elchilar guruhi rahbari, sugʻdlik savdogar. Xusrav I Anushirvon uzoq vaqtgacha Sugʻd elchilariga uzil-kesil javob bermay turgan, sugʻ-dlar keltirgan ipak mollari namunalarini oʻtga tashlattirgan. M. elchiligi muvaffaqiyatsiz chiqqach, turklar Vizantiya bilan ittifoq boʻlib, Eronga qarshi yurish boshlashga qaror qilishgan. 568—569 yillarda Turk xoqonligi Konstantinopolga, Yustin II saroyiga yana M.ni boshliq qilib elchilar yuborgan. Unga Eronni bir chekkada qoldirib, Vizantiya bilan bevosita savdo munosabatlari oʻrnatish vazifasi yuklatilgan. U zimmasidagi vazifani uddalagan.

## Manbalar
Matvey Manizer

**Matvey Genrixovich Manizer** [1891.5(17).3, Peterburg - 1966.20.12, Moskva] — rus xdykaltaroshi. Badiiyot akadimyasining haqiqiy aʼzosi (1947); Badiiyot akadimyasi vitse-prezidenti (1947—66). Shtiglits rayem chizish markaziy bilim yurti (1908—09), Peterburg Badiiyot akadimyasi (1911 —16)da taʼlim olgan. M., asosan, monumental bronza haykaltaroshligi sohasida ijod qilgan; uning ijodiga soʻnggi akademiya maktabi anʼanalarining taʼsiri kuchli. M.asarlari gʻoyasining dolzarbligi, real, umumlashma obrazi bilan dik,qatga sazovor. V. Volodarskiy (Sankt-Peterburgda, 1925), "1905-yil 9-yanvar qurbonlari" (Sankt-Peterburg, 1931), T.G. Shevchenko (Harkov, 1935, Kiyev, 1938), I. P. Pavlov (Ryazan, 1949) va boshqa haykallar, Moskva metro-politeni ("Izmaylovskiy parki", 1994 va boshqalar) bekatlari uchun bir qator bronza haykal va haykallar guruhini yaratgan.

## Manbalar