Terining toshma elementlari

Dermatozlar va tanosil kasalliklari diagnostikasi teri va shilliq qavatlarda kuzatiladigan turlituman oʻzgarishlar natijasida hosil boʻladigan toshmalar (mor-fologik elementlar)ga asoslanadi.
Mazkur toshmalar dermatovenerologiyaning alifbosidir, bu alifbodagi har bir harf morfologik
elementlardir. Toshmalarning turi, soni, xarakteri, joylashish tartibi, koʻp uchraydigan sohalari u
yoki bu dermatologik tashxis qoʻyishni taqozo qiladi. Kasalliklar diagnostikasida jami oʻn sakkiz
element (sakkizta birlamchi va oʻnta ikkilamchi) ishtirok etadi. Kasallik keltirib chiqaruvchi
agent (sabab) larning taʼsiri natijasida yuzaga chiqadigan teridagi birlamchi oʻzgarishlar
birlamchi toshmalar deb ataladi. Shu sababli birlamchi toshmalargina kasallikning turini,
tabiatini aniqlash imkonini beradi. Birlamchi toshmalar terida birlamchi paydo boʻlishi bilan birga
ikkilamchi toshmalarning shakllanishiga sababchi boʻladi; Ikkilamchi toshmalar birlamchi
toshmalar paydo boʻlgan-dan soʻng, ularning rivojlanishi (evolyutsiyasi) oqibatida hosil boʻladi.
Shunday ekan, ikkilamchi elementlar kasallikning kechish jarayonini (zoʻrayishi yoki
susayishini) koʻrsatadi.
## Birlamchi elementlar
Birlamchi elementlarga quyidagilar kiradi:
1. Dogʻ (masu1a) — teri rangining oʻzgarishi, bunda terining qattiq-yumshoqligi va sathi
oʻzgarmaydi. Dogʻlar yalligʻlangan (rozeola, eritema) va yalligʻlanmagan (pes dogʻlar, norlar,
sepkil) boʻlishi mumkin.
2. Tuguncha (raru1a) — hoʻjayralarning boʻlinib koʻpayishi natijasida hosil boʻladigan qattiq
toshma. Kattaligi jihatidan miliar, lentikulyar, nummulyar va yassi
boʻladi.
3. Doʻmboqcha (tuegsu1um) — yalligʻlanish maddasining shakllanishidan hosil boʻlgan toshma.
Toshmaning soʻrilishi oqibatida chandiq yoki dogʻ qoladi.
4. Tugun (nodus) — terining chuqur qavatlarida hosil boʻladigan oʻsmasimon qattiq element. Teri
sathidan hamma hollarda boʻrtib chiqavermaydi.
5. Qavarchiq (urtica) -teri sathidan boʻrtib, qavarib chiqadigan chegaralangan toshma. Yuzasi
tekis va silliq, qichishish bilan kechadi.
6. Pufak (bulla) — epidermis va uning tagida suyuqlik toʻplanishi natijasida hosil boʻladigan
boʻshliqli element. Pufak muguz qavat ostida (subkorneal), tikanli qavat bagʻrida (intraepidermal) va asl terida (subepidermal) joylashishi mumkin. Kichigi noʻxatday, kattasi
tuxumday keladi.
7. Pufakcha (vezisu1a) — tarkibida seroz yoki qonli suyuqlik saqlaydigan kichik boʻshliqli toshma.
Eng katta pufakcha tariqdek boʻladi. Pufakcha asosan yalligʻlangan dogʻlar sathida toshadi.
8. Yiringcha (rustu1a)-tarkibida yiring saqlaydigan boʻshliqli element. Yiringcha boʻshligʻi
epidermisda hosil boʻladi. Joylashish tarziga qarab yuzaki, chuqur va follikulyar yiringchalar
farqlanadi.
Teri toshmalari faqat bir turdagi birlamchi elementlardan tuzilgan boʻlishi mumkin. Bunga
monomorf toshma deyiladi (masalan, qoʻ’busdagi tugunchalar). Toshmalar turli-tuman birlamchi
elementlardan iborat boʻlsa, polimorf toshma deb ataladi. Masalan, gushda eritema, tuguncha,
pufakcha va yiringcha kuzatiladi. Agar toshma tarkibida birlamchi element bilan birga bir necha
ikkilamchi elementlar kuzatilsa, soxta polimorfizm deb atash lozim. Pufakli epidermolizda
pufaklar bilan qaloq, shilinish va pigmentli dogʻlarning uchrashi bunga misol boʻladi.
Ikkilamchi toshma elementlariga quyidagilar kiradi: 1. Pigmentli dogʻlar (pigmentatio) -
giperpigmentli va gipopigmentli boʻladi. Giperpigmentli dogʻlar koʻpincha birlamchi
(tuguncha, pufakcha, pufak, yiringcha) va ikkilamchi (yoriq, eroziya) toshmalarning oʻrnida
melanin pigmenti toʻplanishi natijasida hosil boʻladi. Gipopigmentli dogʻlar esa qipiqlanuvchi
dogʻlar va tugunchalarning soʻrilishi natijasida paydo boʻladi. Bunday dogʻlar soxta leykoderma
deb ataladi (kepaksimon temiratkida, qoʻ’busda).
2.Qipiq (squama) — teri sathidan koʻchib tushadigan, gʻovaklashgan muguz qavatning
tangachasimon hujayralaridir. Rangi oqimtir, sargʻish, kulrang, jigarrang boʻlishi mumkin.
Kattaligiga qarab unsimon, kepaksimon, tangachasimon va bargsimon boʻladi.
3. Qaloq (sgusta) — boʻshliqli elementlar pardasining va ulardan ajralib chiqqan suyuqlikning
qurishi natijasida hosil boʻladi. Birlamchi toshmaning xarakteriga qarab seroz, yiringli,
gemorragik qaloklar farqlanadi. Shu sababli ularning rangi sariq, yashil, qizil, qora boʻlishi
mumkin.
4.
Bichilish, nuqson (egosio)-terining yuzaki nuqsoni. Asosan pufak, pufakcha va yiring
pardalarining yirtilishi natijasida ularning oʻrnida hosil boʻladi. Eroziyalarda nuqson chuqurligi
epidermisdan pastga oʻtmaydi, ana shu sababli chandiqsiz bitadi.
5.
Yoriq (fissura) — terining chiziqsimon nuqsoni. Koʻpincha teri elastikligining yoʻkolishi
natijasida hosil boʻlib, burmalar sohasida koʻproq kuzatiladi. Yorik chuqurligi epidermis
qalinligida (gʻzziga) va dermagacha kirib borishi mumkin. Shuning uchun yuzaki yoriqlar izsiz,
chuqurlari esa chandiqlanish yoʻli bilan bitadi.
6.
Tirnalish, shilinish (exsoriatio) — tirnalish, qashinish va boshqa jarohatlar oqibatida teri
butunligining buzilishi. Terining tirnalgan joylari yuzaki(epidermisda) va chuqur (dermada)
boʻlishi mumkin.
7.
Yara (ulsus) — teridagi chuqur nuqson. Baʼzan nuqson chuqurligi teri osti yogʻ qavati,
mushak qavati va hatto suyaklargacha etib borishi mumkin. Ular birlamchi elementlar
(doʻmboqcha, tugun, chuqur yiring) toʻqimalarining chirishi natijasida hosil boʻladi. Yaralar
barcha hollarda chandiqlanish yoʻli bilan bitadi
8. Chandiq (sicatrix) — biriktiruvchi toʻqima elementlaridan iborat tuzilma. Chandiq teridagi
chukur nuqsonlarning bitishi natijasida shakllanadi, Chandiqning
hosil boʻlishi oʻsha sohada joylashgan ter va yogʻ bezlari, soch tolasi, tomirlar va elastik
tolalarning nobud boʻlishi bilan kechadi. Gipertrofii va atrofik chandiklar farqlaiadi.
9.
Yagʻirlik (lichenificatio) — teri koʻrinishi kuchaygan oʻchoq, bunda teri qalinlashadi,
qattiqlashadi, quriydi va giperpigmentatsiyaga uchraydi. Koʻpincha burmalar sohasida (tirsak,
tizza, chov, boʻyin) kuzatilib, qichishish bilan kechadi.
10.
Oʻsish, rivojlanish, kurtaklanish (vegetationes)- terining soʻrgʻichsimon kalinlashishi.
Koʻpincha yalligʻlanish oqibatida dermaning soʻrgʻichsimon va epidermis tikanli qavatining
oʻsishi natijasida shakllanadi. Ular asosan tuguncha va yara sohalarida paydo boʻlib, qonashi va
shilinishi mumkin.

## Manbalar