open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haydalma yer

**Haydalma yer**, ekin yer — muntazam haydaladigan va foydalaniladigan, odatda turli ekinlar ekiladigan qishloq xoʻjaligi yerlari (qarang Yer fondi). Sugʻorma dehqonchilik mintaqasida Haydalma yer doimiy sugʻoriladigan, shartli sugʻoriladigan va lalmikor yerlarga boʻlinadi. Doimiy sugoriladigan Haydalma yer da ekinning suvga talabi vegetatsiya mobaynida toʻla taʼminlanadi. Shartli sugoriladigan Haydalma yerda oʻsimliklarning suvga boʻlgan talabi qisman (70% gacha) qondiriladi. Lalmikor yerlar yogʻinlardangina taʼminlanadi. Oʻzbekistonda suv taʼminotining yaxshilanishi va yerlarni oʻzlashtirish hisobiga sugʻoriladigan Haydalma yerlar maydoni ortib, shartli sugʻoriladigan hamda lalmikor yerlar maydoni kamayib bormoqda. Sugʻoriladigan Haydalma yer partov, foydalanilmaydigan va boshqa yerlarni oʻzlashtirish hisobiga ham koʻpaydi. Turli maqsadlar, ayniqsa, qishloq xoʻjaligiga bogʻliq boʻlmagan ehtiyojlar uchun qishloq xoʻjaligi yerlaridan yer ajratish Oʻzbekiston Respublikasining Yer Kodeksi (1998, 30-aprel) bilan tartibga solinadi. Oʻzbekiston Respublikasida jami qishloq xoʻjaligi yerlari 26753,6 ming ga, shundan Haydalma yer maydoni 4056,6 ming ga ni tashkil etadi (2005). 2004-yilda barcha toifadagi xoʻjaliklarda qishloq xoʻjaligi ekinlari 33691,5 ming ga maydonga ekildi.
Haydar Xorazmiy

**Haydar Xorazmiy** (14-asrning oxiri — Xorazm — 15-asrning 1-yarmi) — shoir. Oʻzbek mumtoz adabiyoti namoyandalaridan biri.

Hayoti va ijodi haqida maʼlumot Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ush-shuaro", Alisher Navoiyning "Majolis un-nafois", "Muhokamat ul-lugʻatayn" asarlari hamda oʻzining "Mahzan ul-asror" dos-tonida berilgan. Haydar Xorazmiy asosan Xorazmda yashagan va ogʻir hayot kechirgan. Birmuncha vaqt Hirotda temuriylardan Umarshayxning oʻgʻli Sulton Iskandar (15-asr) saroyida yashagan. Turkiy va forsiyda sheʼrlar yozgan, devon tuzgan. Nizomiy Ganjaviyning "Mahzan ul-asror" asariga "Gulshan ul-asror" nomi bilan turkiy tilda javob yozib (1409–1414), Sulton Iskandarga bagʻishlagan. Asar syujeti va gʻoyaviy yoʻnalishi jihatidan ham Nizomiy dostoniga yaqin, vazni ham bir xil — aruzning sareʼ bahrida yozilgan. Hajmi 639 bayt. Asar Nizomiynikidan farq qilib, avval hikoya, soʻng shu hikoyadan kelib chiqadigan xulosa va fikrlarni umumlashtiruvchi bob bilan taʼminlangan. Haydar Xorazmiy bu asari bilan oʻzbek adabiyotida sheʼriy hikoyani rivojlantirgan. Koʻpchilik hikoyalarida oliyjanob insoniy fazilatlar targʻib qilingan, mehnat va mehnat ahli ulugʻlangan. Dostonda markazlashgan davlat va odil hukmdor gʻoyasi ilgari surilgan; axloq-odob, mehnatsevarlik, saxiylik, rostgoʻylik targʻib etilgan.

"Gulshan ul-asror" oʻzbek epik sheʼriyati tarixida muhim hodisa va turkiy tildagi axloqiy-falsafiy dostonchilikning yirik namunasi boʻlib, turkiy tilning boyligi, qudrati va koʻrkini namoyish qildi hamda oʻzbekozarbayjon adabiy aloqalari rivojiga munosib hissa boʻlib qoʻshildi. Asarning qoʻlyozma nusxalari London, Parij, Vena, Qozon kutubxonalarida, fotonusxalari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyot
* Bertels Ye.S., Nizami i Fizu-li, M, 1962; Oʻzbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 1-j., T., 1977.

## Havolalar
Hamdam Haydaraliyev

**Hamdam Haydaraliyev** (aslida **Toshxoʻja Rasulxoʻjayev**) (1887, Namangan — 1922, Shahrixon) — oʻzbek xalq professional artisti, raqqos, ashulachi, chavandoz. Sahnada katta ashula, raqs bilan lapar ijro etgan. "Ot oʻyin" tomoshasida otning buyni va qornidan aylanish, egar ustida charx urish, ot ustida tik turib otni choptirish, 2 — 3 ot ustidan birbiriga sakrab oʻtish, maymun oʻynatish va boshqa oʻyinlarni namoyish qilgatch. Rus, fors, arab, turk tillarini yaxshi bilgan, shu tillarda ashula aytgan, raqslar ijro etgan. "Koʻp erdi", "Bir kelib ketsun", "Noma yozding" kabi katta ashulalarni taqsimcha tutib otasi bilan aytgan. Oʻzi yozib ijro etgan "Noz oʻzga-chayu, sitam boʻlakcha" ashulasi el orasida mashhur.
Haydarkon simob koni

**Haydarkon simob koni** -Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatidagi kon. Olay togʻlarining shimoliy yon bagʻridagi Fargʻona simob-surma mintaqasining sharqiy qismida. Fargʻona viloyati Soʻx shahridan 19&nbsp;km shim.sharqda. Kon 1926-yilda topilgan. Geo-logik jihatdan Ishmetov togʻining markazida shakllangan antiklinal strukturaning gumbaz qismida joylashgan. Uning yadrosidagi ohaktoshlar avtoxton va alloxton qumtosh-slanetsli qatlamlar bilan qoplangan. Rudalarning asosiy qismi ohaktoshlar va ularni qoplovchi slanetslarning chegara qismlarida rivojlangan metasoma-toz mahsuli boʻlgan kvars-karbonat tarkibli jasperoidlarda mujassamlashgan. Kondagi rudalar majmuali tarkibga ega boʻlib, asosan, simob-surma-flyuoritlardan iborat. Asosiy sanoat minerallari — kinovar, baʼ-zan antimonit, flyuorit, xalkopirit, markazit. Surma, simob, qoʻrgʻo-shin sulfatuzlari uchraydi. Ulardan tashqari realgar va auripigment ham bor. Noruda minerallardan kvars, kaltsit, ankerit va boshqa mavjud. Konning janubiy qismida (Janubiy struktura) 1500—4000 m2li muvofiq yotgan may-donlarda qalinligi 2–11 m li kino-varli qatlamsimon ruda tanalari tarqalgan. Konning shimoliy qismida (Shim. struktura) tik yotgan, kesishgan va qatlamsimon muvofiq yotuvchi ruda tanalari rivojlangan, rudalar mavjud.

Ruda toʻplamlari qatlamsimon, linza va uyasimon, qoʻziqorin-ustunsimon shakllarda. Linza, uyalarning uz. 30 m, qalinligi 2–11 m, yotish boʻyicha uz. 10–100 m. Konda 24 ta mustaqil maydon razvedka qilingan va foydalanishga tayyorlangan. Simobning umumiy zaxiralari va bashoratli resurslari metallning 0,165%li tarkibi bilan 20,9 ming t ni tashkil qiladi. Surmaning yigʻindi zaxiralari va bashoratli resurslari 11,3 ming t ga baholanadi, unda surmaning oʻrtacha tarkibi 1,728%, flyuorit 13,26%li tarkibi bilan 1143 ming t. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Haydarobod

**Haydarobod** – Pokistonning janubi-sharqiy qismidagi shahar. Aholisi 1,16 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari chorrahasi. Hind daryosi boʻyidagi port. Mamlakatning muhim savdo-sanoat markazlaridan. Ip gazlama, tikuvchilik, sement, koʻn-poyabzal, kimyo, oyna-shisha, oziq-ovqat, tamaki sanoati korxonalari mavjud. mashinasozlik va metallsozlik korxonalari ishlab turibdi. Qishloq xoʻjaligi va elektro-texnika buyumlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan: qoʻlda gilam, matolar toʻqiladi. Qimmatbaho toshlardan zargarlik buyumlari tayyorlanadi. Sindh universiteti bor.

## Manbalar
Haydarobod (maʼnolari)

**Haydarobod**:

* Haydarobod - Pokistonning jan.
* Haydarobod (shahar) — Hindistondagi shahar, Dekan yassitogʻligining markaziy qismida, Musi va Usi daryolari qoʻshilgan yerda joylashgan.
Haydarobod sultonligi

**Haydarobod sultonligi** - Hindistondagi sultonlik (1724—1950). Unga telugu, maratha, kannara va boshqa xalqlar yashaydigan hududlar kirgan. Boburiylar davlati tanazzulga uchrab, mayda sultonlik, knyazlik va boshqalarga boʻlinib ketgach, vujudga kelgan. 1724-yil Boburiylarning Bijopur va Golkondadagi nizomulmulk unvoniga ega boʻlgan noibi Asaf Jah oʻzini mustaqil hukmdor deb eʼlon etgan va Haydarobod sultonligiga asos solgan. Sultonlikning keyingi hukmdorlari ham nizomulmulk deb atatgan. Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi 1798-yil Haydarobod sultonligini teng huquqli boʻlmagan shartnoma tuzishga majbur etgan. Natijada sultonlik oʻzini himoya qilish, mustaqil diplomatik aloqalar olib borish huquqidan mahrum boʻlgan. Sultonlikka ingliz rezidenti tayinlangan. 1947-yil Hindistonda mustaqillik eʼlon qilingach, nizomulmulk Haydarobod sultonligining Hindiston Ittifoqiga qoʻshilishiga qarshilik koʻrsatgan, ammo sultonlik aholisining tazyiqi ostida (Telingana qoʻzgʻoloni) ittifoqqa qoʻshilish toʻgʻrisidagi shartnomaga imzo chekkan. 1950-yilda Haydarobod sultonligi shtatga aylantirilgan. Nizomulmulk hokimiyati cheklangan; ammo u rajpramukh (ijroiya hokimiyat boshligʻi) sifatida shtatni boshqargan. 1956-yilgi maʼmuriy islohotdan soʻng Haydarobod shtati tugatilib, uning hududi Andhra Pradesh, Maysur va Bombey (1960-yildan Gujarot va Maharashtra shtatlariga boʻlingan) shtatlariga qoʻshilgan. Nizomulmulk qoʻlida faqat unga tegishli koʻchmas mol-mulk, xazina qolgan; unga nafaqa tayinlangan.

## Yana qarang
* Falaknamo saroyi

## Manbalar
Boriy Haydarov

**Boriy Azizovich Haydarov** (1909.23.12 – Toshkent – 1986.21.5) – aktyor, dublyaj rejissyori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Leningrad sahna sanʼati institutini tugatgan (1932). Faoliyatini „Oʻzbekkino“da boshlab (1928—29), soʻngra „Lenfilm“, „Oʻzbekfilm“, „Turkmanfilm“, „Tojikfilm“ studiyalari filmlarida aktyor sifatida qatnashgan. 1946-yildan „Oʻzbekfilm“da dublyaj rejissyori boʻlgan. „Mening Vatanim“, „Yer qoni“, „Um-bar“, „Volochayev kunlari“, „Azamat“, „Uning nomi Suxe-Bator“, „Oʻlim qudugʻi“, „Jarroh“, „Doʻstlar qayta uchrashadilar“ kabi filmlarda turli xarakterdagi rollar ijro etgan. „Razvedkachi jasorati“, „Qishloq oʻqituvchisi“, „Bir yilning toʻqqiz kuni“, „Tinch okar Don“, „Ona Hindiston“, „Ochilgan qoʻriq“ singari 250 dan ortiq filmning dublyaj rejissyori boʻlgan.

## Manbalar
Nuriddin Haydarov

**Nuriddin Usmonovich Haydarov** (1957.1.8, Oqqoʻrgʻon tumani – 2004.3.10, Toshkent) – estrada xonandasi. Oʻzbekiston xalq artisti (2003). Shirali va jozibador ovoz sohibi. Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1978). Fargʻona viloyati (1980-1986) va Oʻzbek davlat (1986—1993) filarmoniyalarida yakkaxon xonanda. Toshkent Harbiy texnik bilim yurti qoshidagi ansamblning badiiy rahbari (1994—2002), Toshkent shahri Ichki ishlar Bosh boshqarmasida Maʼnaviyat markazining direktori (2002—04).

Repertuaridan oʻzbek mumtoz va estrada qoʻshiqlari („Yulduzim“, „Nasibam“) hamda oʻzi bastalagan qoʻshiqlar („Oʻzbekiston polvonlari“, „Ona“, „Senga“, „Qizlar“, „Sehri bor“ kabi) oʻrin olgan. „Doʻlana“, „Yur, muhabbat“, „Davlatim“ singari qoʻshiqlari ham ommalashgan. H. ijrolari Oʻzteleradiokompaniyasining fonotekasiga yozilgan. Yevropa, Osiyo va Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. H. xotirasiga bagʻishlab „SE—Profi“ kompaniyasi „Ayronchi qiz“, „Doʻlana“, „Yur, muhabbat“ audio albomlari va „Kuzgi kayfiyat“ video albomini chiqargan (2004).

## Manbalar
Xoliqul Haydarov

**Xoliqul Haydarovich Haydarov** (1933.16.3, Sariogʻoch, Chimkent viloyati) — Oʻzbekiston xalq rassomi (1977). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1954). Toshkent viloyati Kalinin (hozirgi Zangiota) tumanidagi 15-oʻrta maktabda rasm oʻqituvchisi (1954—60), Oʻzbekiston KP MK Birlashgan nashriyo-tining bosmaxonasida rassom (1960— 67), Toshkent chinni zavodining badiiy lab.da yetakchi rassom (1967—93). H.gaz. va jur.larda asarlari bilan qatnashgan. H. Toshkent chinni zavodida samarali ijod qildi: "Oʻzbekiston", "Oq olma", "Namanganning olmasi" kabi chinnilar toʻplamlarini yaratgan; birinchilardan boʻlib chinni buyumlar (asosan koʻza, lagan va boshqalar)ga tasvir (por-tret)lar ishlashni boshlab bergan. beruniy, Ulugʻbek, Navoiy kabi mutafak-kirlar, turli ilm-fan, davlat arboblari vakillarining siymolarini chin-niga ishlagan. Haykaltaroshlik asarlari ham yaratdi (jumladan, "Toʻlebiy", mis, 2002, Sariogʻoch shahrida). "Haydarov hayoti va ijodi" nomli hujjatli film ishlangan (1991). H. ishlaridan namunalar respublika va chet el koʻrgazmalarida namoyish etiladi, muzey va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.
Eshmat Haydarov

**Haydarov Eshmat** (1897, Qoʻqon - ?) — xonanda, Oʻzbekiston xalq hofizi (1944). Kuchli va jozibali ovoz sohibi. 12 yoshidan katta ashula yoʻllarini Hamroqul Qoriyevdan oʻrgangan. Keyinchalik Qoʻqon, Fargʻona, Toshkent toʻysayillarida qatnashgan. 1927-yildan Toshkentda. Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1936—45), Oʻzbek radiosi (1946-yildan), Oʻzbek davlat estradasi (1947—53) da yakkaxon xonanda. Repertuaridan Fargʻona —Toshkent maqom yoʻllari, katta ashula, ashula va ayrim yallalar oʻrin olgan.
Oʻtkirbek Haydarov

**Oʻtkirbek Abdujalilovich Haydarov** (; 25-yanvar 1974-yil Andijonda tugʻilgan) – oʻzbekistonlik bokschi. Haydarov 2005-yilgi jahon chempionatining bronza medali, 2001-yil kumush medali va 1999-yil oltin medali, 2002-yilgi Osiyo oʻyinlari oltin medali, 2005-yilgi Osiyo chempionatining kumush medali va 2004-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarining sovrindori boʻldi. U 2000-yilgi Olimpiya oʻyinlarida ham ishtirok etgan.

## Faoliyati
1999-yilda Haydarov oʻrta vazn (75 kg) toifasidagi jahon chempionatlarida ishtirok etib, venesuelalik Jim Rodriguez (11:4), italiyalik Salvatore Munno (6:4) va rossiyalik Yevgeniy Kazansev (18:3) ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng finalga chiqdi va unda ruminiyalik Adrian Diaconu (6:1) ustidan gʻalaba qozondi va shu tariqa jahon chempioni boʻldi.

2000-yilgi Olimpiada oʻyinlarida Haydarov birinchi jangida jahon chempionatida ishtirok etmagan kumush medal sovrindori, rossiyalik Gaydarbek Gaydarbekov bilan uchrashgan va qiyinchilik bilan (11:10) magʻlub boʻlgan. Keyingi yili u Brisbendagi yaxshi niyat oʻyinlarida qatnashdi, ammo Gaydarbekovga qarshi (RSC 1.) oʻyinni erta tark etdi.

Haydarov 2001-yilgi jahon chempionatida Trinidad va Tobagolik Anthony St. Clair, ruminiyalik Lucian Bute (23:18), ukrainalik Oleg Mashkin (37:23), kubalik Yordanis Despaigneni (29:28) magʻlub etib, finalda rossiyalik Andrey Gogolevga (36:29) imkoniyatni boy berib, kumush medalni qoʻlga kiritdi.

2002-yilda Haydarov yarim ogʻir vazn toifasiga oʻtib, Osiyo o'yinlari va keyingi yili Jahon chempionatida oltin medalni qoʻlga kiritdi, Janubiy Afrikaning Xotso Motau (17:3), Tailandning Suriya Prasathinpimai (21:16) va Ozarbayjonning Javid Tagiyev (25:14) ustidan qozonilgan gʻalabasidan soʻng chorak finalga chiqdi. U chorak finalga chiqdi, ammo u kubalik Yordanis Despaignga (33:13) yutqazdi.

Haydarov 2004-yilgi Olimpiya oʻyinlarida bronza medalini qoʻlga kiritgan. U nigeriyalik Isaac Ekpo (21:11), jazoirlik Abdelhani Kinzi (31:19) va turkiyalik Ihsan Yildirim Tarxonni (16:11) magʻlub etib, yarim finalda boʻlajak Olimpiya chempioni amerikalik Andre Wardga (17:15) magʻlub boʻldi va shu tariqa Olimpiada bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2005-yilda Haydarov yana jahon chempionatida qatnashdi va oʻtgan yilgi Olimpiya oʻyinlaridagi muvaffaqiyatini tasdiqladi. Bolgariyalik Tervel Pulev (30:15), jazoirlik Mohamed Akli Amari (RSC) va rossiyalik Yegor Mexontsev (39:29) ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng, u yana yarim finalda qozogʻistonlik Yerdos Janabergenovga imkoniyatni boy berib, uchinchi oʻrinni egalladi. Oʻsha yili Osiyo chempionati finalida Janabergenov bilan ham uchrashgan va u yerda ham magʻlubiyatni tan olishga majbur boʻlgan.

2006-yilgi Osiyo oʻyinlarida Haydarov soʻnggi xalqaro chempionligini oʻtkazgan va chorak finalda eronlik Mehdi Gʻorbaniga (31:18) qarshi oʻyinda magʻlub boʻldi.

## Mukofotlar va unvonlari
* „Oʻzbekiston iftixori“ (1999)
* Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2000)
* „Mehnat shuhrati“ ordeni (2001)
* „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni (2004)
* „El-yurt hurmati“ ordeni (2016).

## Manbalar
Qodirjon Haydarov

**Qodirjon Haydarov** (1899, Qoʻqon – 1983.15.12) – yogʻoch oʻymakori, Qoʻqon yogʻoch oʻymakorlik maktabining yirik vakili, ustazoda. Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1963). Oʻymakor usta Haydar Najmiddinovning oʻgʻli. Hunarni otasi bilan birga ishlab oʻrgangan. Otasi bilan Qoʻqon hunarmandlik maktabida dars bergan (1919—1920-yillar), 1923-yilda Moskvadagi xalq xoʻjaligi koʻrgazmasida ishladi; 1925—1929-yillarda Qoʻqondagi Narimonov nomidagi institut-internatda, 1929—1931-yillarda Qoʻqon shahridagi yosh duradgorlar toʻgaraklariga boshchilik qildi. 1931—1933-yillarda rab-fakda oʻqidi. „Yangi maʼdan“ artelida usta (1936—1954), Qoʻqon muzeyida taʼmirlovchi usta (1954—1957). Haydarov ustun, kursi, stol, xontaxta, quti, eshik, panjara, karavot va boshqa buyumlarni jozibador bezab shuhrat qozondi. 1958-yildan Toshkentdagi Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi va Oʻzbekiston Badiiyot akademiyasi Markaziy koʻrgazmalar zali eshiklari, Toshkent sirki binosi uchun namoyonlar va boshqa koʻpgina oʻymakori asarlar yaratdi, anʼanaviy naqsh mujassamotlarini yangi ohanglar bilan boyitdi. Haydarovning Qoʻqon yogʻoch oʻymakorligi maktabining milliy anʼanalarini saqlab qolish va uni rivojlantirishda xizmatlari katta; koʻplab shogirdlar (X. Umarov, S. Ergashev, U. Umarov, A. Abdullayev va boshqalar) tayyorlagan.

Haydarov asarlaridan namunalar respublika va chet mamlakatlar muzeylari va xususiy toʻplamlarda saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Oʻzbekiston badiiy akademiyasi Qoʻqon tasviriy va amaliy sanʼat kollejiga Haydarov nomi berilgan.

## Adabiyot
* Toqtosh R., Usta Qodirjon Haydarov. T., 2003.
Akbar Haydarov

**Akbar Haydarov**, Akbarqori hofiz (1893.1.5, Margʻilon – 1964.13.2, Toshkent) – xonanda va sozanda (tanbur, dutor), Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Dastlab xonandalik yoʻllarini hamda dutor chertishni otasi Haydar hofizdan oʻrgangan; qorixonada qiroatni oʻzlashtirgan, keyinchalik katta ashula yoʻllarini tanbur chalish sirlarini oʻrgangan. Toshkentda yashab, Toʻychi hofiz, Shorahim Shoumarov, Abdusoat Vahobov, Ryzqi va Yunus rajabiylar va boshqa bilan birga "Sharqiya" kechalari, turli konsertlarda qatnashgan. 1927-yildan Oʻzbekiston radioqoʻmitasida ashulachi va sozanda. Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek sanʼati dekadasi qatnashchisi, Katta Fargʻona kanali, Farhod GES, Chirchiq, Angren shaharlari, Kattaqoʻrgʻon suv ombori quruvchilariga, Ikkinchi jahon urushi davrida jangchilarga madaniy xizmat qilgan. 1930-yillarda Qayum Shobaratov bilan Toshkent Oʻrdasida "Nafosat" choyxonasini tashkil qilib, bu yerda mashhur hofiz, sozanda va qiziqchilarning chiqishlarini uyushtirgan.

Haydarov keng diapazonli, baland, nafis va tiniq "tenor" ovozga, ravon ijro uslubiga ega boʻlib, repertuaridan katta ashula ("Bir kelib ketsun", "Yovvoyi Ushshoq", "Adashganman", "Ey, chehrasi tobonim" va boshqalar), ashula ("YO, hayot annabi", "Suvora", "Girya"), Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari ("Bayot", "Ushshoq", "Fargʻonacha Shahnoz") va boshqa oʻrin olgan I.Ikromov H. uchun "Munojot", "Choʻli Iroq" kabi ashula yoʻllarini yaratgan. U koʻp yillar davomida Turgʻun Karimov bilan hamnafaslik qilgan. 1919-yil H. ijrosidagi "Poyezdingni jildirgan" qoʻshigʻi, 1930–50 yillarda ashula va yallalari gramplastinkaga, 1940-yillarda katta ashulalari V. Uspenskiy tomonidan notaga yozib olingan.
## Manbalar
Ahad Haydarov

**Ahad Xoliqovich Haydarov** (1911.20.4,Samarqand - 1971.11.11) — xirurg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1950). Tibbiyot fanlari doktori (1960), professor (1960). SamTIni tugatgach (1936), Buxoro viloyati Kiziltepa tuman kasalxonasida vrach (1936—37), Samarqand viloyati Urgut tuman kasalxonasida bosh vrach (1937—39), SamTI operativ xirurgiya kafedrasida assistent (1940— 41), urush qatnashchisi (1941—45), SamTI gospital xirurgiya kafedrasida assistent (1946—50), umumiy xirurgiya klinikasida dotsent (1950—55). SamTI gospital xirurgiya kafedrasi mudiri (1958—71). Ilmiy ishlari aortaning koarktatsiyasiga va kuyishni operatsiya yoʻli bilan davolashga oid.
Umiya Haydarova

**Umiya Kamolovna Haydarova** (1946–yil 4–aprel, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). 1978–yil Guliston davlat universitetini tugatgan . 1978-yildan Nurota tumanidagi 32-maktabda, 1983—2003-yillarda Bekobod tumanidagi 31-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi sifatida foaliyat olib borgan.
Martin Haydegger

**Martin Haydegger** (1889.26.9 — Meskirx, Baden - 1976.26.5) — nemis faylasufi-ekzi-stensialist. 1928—45 yillarda Freyburg, keyin Breysgau untlarida professor Gusserlnint shogirdi va izdoshi boʻlgan boʻlsa-da, asta-sekin undan uzoklasha bordi. Borliq haqidagi taʼlimot ("fundamental ontologiya")ni rivojlantirdi; bu taʼlimot asosida haqiqiy mavjudlik (ekzistensiya) bilan kundalik. oddiy dunyoni qarama-qarshi qoʻyish yotadi; H. fikricha, borliqning maʼnosini anglab yetish inson mavjudligining bebaqoligini fahmlash bilan bogʻliqdir. H.ga koʻra, borliqning, inson shaklining oʻziga xos xususiyati shundan iboratki, u nafaqat borliqning boshqa koʻrinishlarini, balki oʻzini oʻzi bilishga ham qodir. Shuningdek, inson borliqning boshqa shakllari bilan turli munosabatlar oʻrnatish xususiyatiga ega. Shuning uchun ham bunday borliq, yaʼni inson ekzistensiyasi — ontologiyaning poy-devori boʻlmogʻi kerak. H. taʼlimoti va u yaratgan oʻziga xos atamalar hozirgi zamon tafakkuri, xususan Yevropa fal-safasi uchun kuchli turtki boʻldi.

## Asosiy asarlari
*"Borliq va zamon" (1927);
*"Kant va metafizika muammosi" (1929);
*"Zamon olam manzarasida" (1938);
*"Burilish" (1949);
*"Texnika haqidagi masala" (1953);
*"Metafizi-kaga kirish" (1953).
Hayit zilzilasi

**Hayit zilzilasi** - 1949-yil 10-iyulda Tojikistonning Hayit, Jirgʻatol, Garm, Qalʼai-Dabiob kabi aholi punktlari va atrofdagi hududlarda sodir boʻlgan. Zilzila oʻchogʻi 16&nbsp;km chuqurlikda joylashgan, kuchi 10 ball, magnitudasi 7,5 boʻlgan. Hisor togʻ tizmasining janubiy etaklarini lar-zaga keltirgan bu zilzila toʻsatdan katta zarb bilan boshlangan, natijada 150 dan ortiq qishloq bir zumda xarob boʻlgan. 9 balli epitsentr zonasi gʻarbdan-sharqqa choʻzilgan boʻlib, uz. 60–65&nbsp;km va eni 6–10&nbsp;km li may-donni oʻz ichiga olgan. Zilzila paytida Chokurak togʻining katta qismi Obi-Dara-Hovuz daryosi darasiga qulab tushgan. Toshutuproq aralash boʻlgan bu qatlam daryo suvi bilan katta tezlikda pastga qarab vodiy tomon harakat qilgan. natijada uyumlar balandligi 700 m, uz. 5&nbsp;km va eni 1&nbsp;km keladigan bahaybat koʻchki hosil qilib, Hayit qishlogʻini butun aholisi bilan koʻmib yuborgan. Qoʻshni Surxob va Yasman daryolari yon atroflarida ham bir qancha katta, kichik koʻchkilar harakatga kelgan, baʼzi joylarda yer yoriqlari paydo boʻlgan. Bu yoriqlar boʻyicha togʻ jinslari qatlamlarining bir-biriga nisbatan siljishlari quzatilgan. Dastlabki asosiy zilziladan keyin bu joylarda tebranishlar yana bir necha marta takrorlanib kuchi 8 ballga yetgan. Zilzila natijasida jami 33 ta qishloq togʻ jinslaridan hosil boʻlgan uyumlar ostida qolgan va 12000 kishi halok boʻlgan.
Abduqodir Hayitmetov

**Abduqodir Hojimetovich Hayitmetov** (1926.27.5, Dangʻara tumani Qiyoliqum qishlogʻi — 2005.7.5, Toshkent) — adabiyotshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978), Filologiya Fanlari doktori (1965), professor (1970). Oʻrta Osiyo davlat universitetining sharqshunoslik fakultetini tugatgan (1949). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida kichik (1953-57), katta ilmiy xodim (1957—67), direktorning ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari va boʻlim mudiri (1967—70; 1971—98), ilmiy maslahatchi (1998—2003), yetakchi ilmiy xodim (2003 ydan). Hayitmetovning adabiy-ilmiy faoliyati 50-yillarda hikoya va maqolalar yozish bilan boshlangan. Keyinchalik u faqati. t. ishlari bilan shugʻullangan va uning ilmiy faoliyati, asosan, buyuk oʻzbek shoiri Alisher Navoiy ijodini oʻrganishga bagʻishlangan. Hayitmetov "Alisher Navoiyning adabiy-tanqidiy qarashlari" (1959), "Navoiy lirikasi" (1961), "Navoiyning ijodiy metodi" (1963), "Sharq adabiyotining ijodiy metodi tarixidan", "Navoiy dahosi" (1970), "Hayot-baxsh chashma" (1974), "Navoiyxonlik suhbatlari" (1993) kabi asarlari bilan navoiyshunoslik fanini yangi bos-qichga koʻtargan.

Hayitmetov ilmiy faoliyatining muhim qismini oʻzbek mumtoz adabiyoti tarixini yaratish bilan bogʻliq ishlar tashkil etadi. Uning ilmiy rahbarligi va bevosita ishtirokida oʻzbek tilida 5 jildli (1977—80), rus tilida 2 jildli (1991-92) "Oʻzbek adabiyoti tarixi" yaratilgan. Bundan tashqari, olim 4 jildli "Oʻzbek adabiyoti" majmuasi, 3 jildli "Oʻzbek poeziyasi antologiyasi", Alisher Navoiyning 15 va 20 jildli asarlar toʻplamlarini tuzishda faol ishtirok etgan. Navoiyning "Hayrat ul-abror" hamda "Farhod va Shirin" dostonlarining nasriy variantlarini tayyorlab nashr etgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti la-ureati (1967, 1992). "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan taqdirlangan (2003).

## Manbalar
* Tabarruk izlar izidan, T., 1979; meros va ixlos, T., 1985; Navoiyxonlik suhbatlari, T., 1993; Temuriylar davri oʻzbek adabiyoti, T., 1996.

## Adabiyot
* Abduqodir Hojimetovich Hayitmetov (biobibliografiya), T., 1986; Vohidov R., Navoiy qalbila sirlashgan inson, T., 1999.
Haykaltarosh

**Haykaltarosh** () - osmonning Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 4-yulduz kattaligida. Galaktikaning janubiy qutbi H.da joylashgan. Oʻzbekistonda sentyabr, oktyabr oylarida yaxshi koʻrinadi.
Muhammad Husayn Haykal

**Muhammad Husayn Haykal** (1888. 10.8, Kafrgannam — 1956.8.12, Qohira) — arab yozuvchisi, adabiyotshunos va davlat arbobi (Misr). Qohira huquqshunoslik bilim yurtini tugatgan (1909). Fransiyada siyosiy iqtisod va huquq fanlarini oʻrgangan (1909—12). Konsti-tutsionliberalistlar partiyasi muas-sisi — "Siyosat" jur.ni boshqargan (1922—33). 1943—52-yillarda shu parti-yaning raisi. Maorif vaziri (1937— 44), davlat vaziri va senat raisi (1945-50). Dastlabki "Zaynab" (1914) romani bilan misr nasri rivojida yangi bosqichni boshlab bergan. "Muhammadning hayoti" (1929), "Misr siyosati haqida xotiralar" (1—2j., 1951—53), "U shunday yaratilgan" (1955) kabi asarlarida mamlakat tarixi, adabiyotning taraqqiyoti, siyosiy hayot va boshqa mavzularga murojaat qilgan.
Hayrat ul-abror

**Hayrat ul-abror** () — Alisher Navoiy qalamiga mansub "Xamsa"ning birinchi dostoni (1483) boʻlib, pand-nasihat ruhidagi taʼlimiy-axloqiy, falsafiy doston. 3,988 baytdan iborat boʻlib, 64 bob, 20 maqolatdan tashkil topgan. Aruzning sareʼ bahrida yozilgan. Asar anʼanaviy muqaddima — hamd va naʼt bilan boshlanadi. Navoiyning dunyo haqidagi qarashlari mana shu muqaddimada oʻz aksini topgan. Uningcha, dunyoning boshi ham, oxiri ham, yaratuvchi ham, kuzatuvchi ham Allohdir: Avval oʻzung, mobayn oʻzung, Barchaga xoliq, boriga ayn oʻzung.

Asarda shoir Alloh, borliq, inson haqida shunday fikrlaydi: bir vaqtlar bu jahon pinhon (yashirin) edi. Na yer, na koʻk, na kun, na tun — hech narsa yoʻq edi. Sendan boshqa hech kim, hech narsa yoʻq edi. Nozir ham, manzur ham oʻzing eding. Ishqingdan mast, husningdan masrur eding, husning jilvasiga cheku chegara yoʻq edi. Senga koʻzgu kerak boʻldi va shu maqsad bilan dunyo maydonga keldi. Demak, dunyo sening jamolingga oynadir. Sen dunyoni gʻoyat goʻzal (latif) qilib yaratding, lekin hammasidan insonni ulugʻ (sharif) aylading. Binobarin, Alloh har narsadan ulugʻ va yaqin tutgan inson ham tabiatning, ham jamiyatning gultojidir. Navoiy dunyoni Allohning namoyon boʻlishidir, deb biladi. Inson esa uning markaziy siymosi.

2 bob ustozlar taʼrifiga bagʻishlangan, 2 bob soʻz va undagi maʼno haqida. Soʻng Husayn Boyqaroga, ulugʻ pirlar: Bahouddin Naqshband, Xoja Ahrorga bagʻishlovlar keladi. Nihoyat, 22-bobdan maqolatlar boshlanadi. 1-maqolat iymon, 2-maqolat islom, 3-maqolat shohlar haqida. Unda shoir bevosita shohga murojaat qiladi: "Ey, dabdabasi olamni tutgan sulton, senga haq hukmfarmolik berdi, qoʻlingni baland qilib, el-xalqni, ne-ne buyuklarni qoshingda past etdi. Lekin shuni bilki, sen ham ularning koʻpidan ojizroq bir bandasan... Haq senga vazifa topshirgan. Birinchi vazifa — bergan neʼmatiga shukr qilmoq, ikkinchisi — xalqni xurram tutmoq, haqini haqlab bermoq, asramoq. U senga omonat berilgan. Agar sen elning bir siniq ignasini tortib olsang, oxiratda olmos xanjar boʻlib, bagʻringga qadaladi. Ingichka bir ip kabi zarar yetkazgan boʻlsang, uni seni halok qiluvchi ilon deb bilaver... Beayb Parvardigor, lekin ayb qildingmi, tavba qil. Adolatsizlik qildingmi, adolat qil". Shu tariqa har bir maqolat bir mavzuga bagʻishlangan. Shoir dastlab mavzu bilan tanishtiradi. Unga munosabat bildiradi, yaʼni tasdiq yo inkor etadi, ayni mavzuga munosib biror ibratli hikoya keltiradi.

Navoiy dostonda umr, uning mazmuni, tabiat, jamiyat va inson munosabatlariga doir savollar qoʻyadi va keyingi dostonlarda muayyan taqdirlar, voqealar misolida ularga javob beradi. Dostonda oʻsha davr ijtimoiy turmushi, xalq hayoti, urf-odatlari, din-diyonat, axloq-odob haqidagi qarashlar oʻz ifodasini topgan.
## Havolalar
Haysam Ibn Kulayb ash-Shoshiy

**Haysam Ibn Kulayb Ashshoshiy**, Imom ash-Shoshiy (toʻliq ismi Abu Saʼid al-Haysam ibn Kulayb ibn Surayj (Shurayh) ibn Maʼqil ash Shoshiy al-Binkatiy at Turkiy al-Adib) (tugʻilgan sanasi nomaʼlum, vaf. 335/947) — yirik muhaddis. Shosh viloyatining markazi Binkasda tugʻilgan. U IX asrning 2-yarmi — X asr boshlarida Movarounnahr va Xurosonda hadis ilmi rivojlangan oltin davrda yashagan. Ilm-maʼrifat oʻrganish maqsadida Buxoro, Samarqand, Nasaf va Termiz kabi shaharlarda boʻlib, buyuk muhaddis Abu Iso Muhammad at-Termiziy va boshqalardan saboq olgan. Shuningdek, xorijiy mamlakatlarga ham safar qilib, Balxda Zaka-riyo ibn Yahyo ibn Asad al-Marvaziy, Iso ibn Ahmad al-Asqaloniy, Bagʻdodda Abbos ibn Muhammad ad-Duriy, Yahyo ibn Jaʼfar az-Zabarqon kabi mashhur olimlardan taʼlim olgan va koʻplab shogirdlar yetishtirgan. Uning ustozlari juda koʻp boʻlib, ellikdan ortiq mashhur olimu mashoyixlardan hadis oʻrgangani haqida manbalarda maʼlumot bor.

Haysam ibn Kulayib Shoshiyning eng mashhur ustozlaridan termizlik buyuk muhaddis Abu Iso Muhammad at-Termiziy, makkalik Abul Hasan al-Bagʻoviylarni koʻrsatish mumkin. Oʻz navbatida, H.K.Shoshiy koʻplab shogirdlar yetishtirgan. Ular orasida Abu Abdulloh Muhammad ibn Ishoq ibn Manda al-Isfaxoniy, Abulqosim Ali ibn Ahmad ibn Muhammad bn al-Hasan al-Xuzʼoiy, Abu Nasr al-Buxoriy al-Kalaboziy, Mansur ibn Nasr ibn Abdurahim as-Samarqandiy kabi taniqli olimlar bor.

Shoshlik muhaddis ilmiy faoliyatining aksar qismi Buxoro va Samarqand shaharlarida kechgan, chunki uning koʻp shogirdlari shu shaharlarda yashagan. Haysam ibn Kulayb Shoshiy umrining oxirgi yillarida Buxoroda istiqomat qilib, keyin Shoshga kelgan va hijriy 335 (milodiy 947) yilda vafot etgan. Oʻrta asr arab mualliflari yurtdoshimiz nomini «Imom ash-Shoshiy» deya tilga oladi.

Hadislarga oid "al-Musnad" ("al Musnad al-Kabir") asari bor. Mazkur asar 1992-yil doktor mahfuz ar-Rahmon Zaynulloh tomonidan tadqiq etilib, bir necha jildi madinada nashr etilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* I.Usmonov, Ilmiy maqolalar toʻplami. Tarix. 342-343 betlar. Yosh olimlar ilmiy maqolalari toʻplami. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va Oʻrta Taʼlim Vazirligi Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti. 2014.
Hakam

**Hakam** (sportda) — sport musobaqasini nazorat qiluvchi, uning belgilangan qoidalar asosida oʻtishini taʼminlovchi, qatnashchi sportchilarning natijalarini baholovchi, uchra-shuv paytida yuzaga keladigan nizolarni bartaraf etuvchi, umuman musobaqaning aniq meʼyorlar asosida oʻtishiga masʼul shaxs. Hakamlar sport turlari musobaqalarida bajaradigan vazifalariga qarab quyidagicha nomlanadi: komissar, nazoratchi Hakam, bosh Hakam, katta Hakam, ikkinchi Hakam, yordamchi Hakam, darvoza ortidagi Hakam, uchrashuv sof vaqtini hisoblovchi Hakam, toʻr oldidagi Hakam, chiziqdagi Hakam, kotib Hakam va hokazo Musobaqadan keyin tuzilgan Hakamlar qarori tashkilotchilar tomonidan yakuniy xulosa uchun qabul qilinadi. Baʼzi hollarda Hakamlar qaro-riga aniqlik kiritish uchun elektron uskuna koʻrsatkichlari, fototasvir va videoyozuvlardan foydalaniladi. Hakamlar xalqaro, milliy (respublika), 1, II va III toifalarga boʻlinadi.
Hakam II

**Hakam II**, al-Mustansir billoh (? — 976) — umaviylaryaan boʻlgan Qurtuba xalifa,tgi xalifasi (961 yildan). Otasi Abdurahmon III ning siyosatini davom ettirib Ispaniyaning xristian qirolliklari — Leon va Navarra bilan muvaffaqiyatli kurash olib borgan; 966 yil ularni xalifalik uchun manfaatli boʻlgan sulh shartnomasi tuzishga majbur qilgan. Shu yili H. II qoʻshini normannlar hujumini daf qilgan. H. II musulmon Ispaniyasi madaniyatini rivojlantirishga qoʻshgan hissasi, bu yoʻldagi saʼy-harakati bilan shuhrat qozongan. Uning hukmronligi davrida QurTuba Gʻarbiy Yevropaning eng yirik madaniy markaziga aylangan.
Haykal

**Haykal** - arabcha soʻz boʻlib, „Ulugʻ shakl“ degan maʼnoni anglatadi.

* tasviriy sanʼat asari; haykal-taroshlik tosh, yogʻoch, suyakni yoʻnib, oʻyib, metall (asosan, bronza, zanglamaydigan poʻlat), beton, gipsni qolipga quyib, qotirib, sopol, chinni haykalchalar tayyorlashda loyga shakl berib, keyin qizdirib ishlanadi. Monumental (ochiq havoda), dast-gohli (bino ichida), bezak (meʼmorlik, bogʻ-parkda), juda kichik hajmda ishlanadigan (uy ichida bezak vazifasini oʻtovchi) xillari bor;
* zargarlik buyumi; qoraqalpoq ayollarining murakkab koʻkrak taqinchogʻi. *Haykal* deb ham ataladi. Zebigardonnint eng qadimgi va aniq nomi. Haykal asosiy turunj va boʻyinga osiladigan zanjirli qismlardan iborat: yuzasi bosma naqshlar bilan bezatilgan turunj qismi hajmdor boʻlib, yirik marjonli koʻzlar qadalgan yapaloq naycha va uning ustki va ostki tomoniga kungurador ("ona — maʼbuda" tasvirini ifoda-lovchi) shakllar ishlangan qismlardan iborat; quyi qismi yaproqcha, du-maloq qubbachalar, zigʻiraklar osilgan zanjirli shokilalar bilan hoshiyalanadi. Qadimdan hosildorlik homiysi (tumor) sifatida qadrlangan. Haykalni raqqosalar milliy kiyimning tarkibiy qismi sifatida taqadilar.

## Yana qarang

* Haykaltaroshlik

## Manbalar
Abu Ali al-Mansur

**Hakim** (985-1021) – Fotimiylar sulolasidan boʻlgan xalifa (996 yildan). H. davrida Fotimiylar xalifaligi nihoyatda kuchaygan. H. ichki siyosatida fuqarolar (ayniqsa xristian va yahudiylar) ommaviy ravishda taʼqib etilgan; baʼzan sunniy-musulmonlar ham quvgʻin qilingan. H. hukmronligi oxirida saroyda shialarning roli oshgan, ularning taʼsiri ostida H. (1017 yoxud 1018 yil) oʻzida Alloh mujassam etilganini eʼlon qilgan; buni eʼtirof etgan qavmlar druzlar firqasini tashkil etgan. 1021-yil 13-fevral da H. sayil qilib yurgan chogʻida sirli ravishda gʻoyib boʻlgan.
Abdumajid Hakimjonov

**Abdumajid Hakimjonov** (1904-yil Toshkent – 1990-yil) – grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Havaskor bolalar toʻgaraklarida rasm chizishni oʻrganib, Turkiston rassomlik texnikumida oʻqigan (1920—1923). 1921-yildan „Bolalar dunyosi“ jurnali sahifalarida rasmlari bosilgan. 1923—1926-yillarda Leningradda koʻp rangli matbaa boʻyicha malaka oshirib, Toshkentga qaytgach, 1964-yilgacha rangli magbaa sohasida ishlab, koʻpgina shogirdlar yetishtirgan. Respublika gazeta va jur-nallari, ayniqsa „Mushtum“ sahifalarida satirik ruhdagi rasmlari, pla-katlari bosilgan.
Akbar Hakimov

**Akbar Abdullayevich Hakimov** (1949.9.8, Termiz shahri) — sanʼatshunos, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2017), Oʻzbekiston Badiiy akademyasi akademigi (1997), sanʼatshunoslik fanlari doktori (1993), professor(1996). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1972). 1969-yildan Sanʼatshunoslik institutida katta laborant, ilmiy xodim (1979—82), boʻlim mudiri (1982—92), direktor oʻrinbosari (1992—97; 2000-05-yillarda direktor vazifasini bajaruvchi); 2005-yildan Tasviriy va maliy-bezak san`ati bo`limi mudiri. O`rindoshlik asosida Oʻzbekiston Badiiy akademyasi bosh ilmiy kotibi (1997—2005), Kamolliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti professori (1993-yildan) Hakimovning ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo tasviriy va amaliy-bezak san`atini oʻrganishga bagʻishlangan. Hakimov bir qancha xalqaro ilmiy anjumanlar qatnashchisi, koʻrgazmalar loyihasi va ularga tuzilgan kataloglar hammuallifi ("Orol fojiasi", "Oʻzbekiston — Amir Temur vatani" va boshqalar) "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2000). Tokiyodagi Soka universiteti faxriy professori (2000-yildan).

## Manbalar

* Iskusstvo Sentralnoy Azii, L., 1987; Sovremennoye dekorativnoye iskusstvo Sent-ralnoy Azii, T., 1988; Sovremennaya dekora-tivnaya plastika respublik Sredney Azii, T., 1999; Iskusstvo natsiy, M., 2000.
Hakim Nazir

**Hakim Nazir** (Hakim Nazirovich Nazarov) (15.10.1915, Toshkent - 15.05.2008) — bolalar yozuvchisi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1984). Toshkent kechki pedagog instituti (1941) va Moskvada Oliy adabiyot kursini (1956) tugatgan. Yoshlar gazetasi va jurnallarida (1933-41), Oʻzbekiston radio qoʻmitasida (1942— 53), Badiiy adabiyot va sanʼat nashriyotida (1956—61) ishlagan. Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida masʼul kotib (1953—54), adabiy maslahatchi (1954—78) lavozimlarida faoliyat yuritgan.

Ilk hikoyalar toʻplami — „Qishloqdagi jiyanlarim“ (1948)da qishloq bolalarining hayoti va mehnati tasvirlangan. Oybek, Abdulla Qahhor va boshqalar ijodidan mahorat sirlarini oʻrgangan. Uning ijodi 30-yillardan boshlangan boʻlib, dastavval lavhalar, reportaj va xabarlar bilan „Lenin uchquni“ roʻznomasida paydo boʻldi. Shundan soʻng, ketma-ket adibning „Pionerlar bogʻi“ (1950), „Besh baho“ (1955), „Choʻl havosi“ (1958), „Meni taniysizmi?“ (1963), „Bolajonlarim“ (1964) singari hikoyalar toʻplamlari yaratildi. Mazkur asarlarda yozuvchi bolalar va oʻsmirlarga xos begʻubor qalb harorati va tuygʻularini ardoqlashga intildi, ularni mehnatsevar, el-yurt, vatan farzandlari boʻlishga daʼvat qildi. Uning 40 dan ortiq kitoblarida yoshlik tashvishlari, orzu-intilishlari oʻz ifodasini topdi. „Koʻkorol chiroqlari“ qissasi (1954; qayta ishlangani — „Soʻnmas chiroqlar“, 1958)da mehnat jarayonida yoshlar xarakteridagi ijobiy fazilatlar shakllanishi tasvirlangan. „Suv gadosi…“ (1962), „Yonar daryo“ (1965) qissalarida choʻlga obi-hayot keltirish, gaz konini ochish uchun kurashayotgan yoshlar obrazi yaratilgan. „Lochin qanotlari“ romanida (1973) Ikkinchi jahon urushi davri voqealari aks etgan. „Koʻkterak shabadasi“ qissasi (1968) katta yoshdagilarga bagʻishlangan. „Kenjatoy“ qissasi, „Chiranma gʻoz— hunaring oz“ pyesasi, ocherklar, hikoya va maqolalar muallifi.

Hakim Nazirning oʻndan ortiq kitoblari va asarlari rus va boshda tillarda nashr etilgan boʻlib, ayrim eng yaxshi asarlari „Pioner kutubxonasi“ toʻplamining 6-jildida nashr etilgan. U ayni chogʻda mohir tarjimon hamdir. A.Gaydar, P.Pavlenko, L.Kassil, V.Katayev va boshqalarning asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

## Manbalar
Neʼmatjon Hakimov

**Neʼmatjon Hakimov** (1924-yil, Andijon shahri — 1944-yil 28-yanvar, Volin viloyatining Manevichi tumani) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, katta serjant. 1943-yil sentabrdan frontda xizmat qilgan. 8-otliq diviziyasining 115-otliq askarlar polkida vzvod komandiri yordamchisi boʻlgan.

## Biografiyasi
Neʼmatjon Hakimov 1924-yilda O‘zbekistonning Andijon shahrida tug‘ilgan. Millati oʻzbek. Pedagogika oʻquv yurtining 7-sinfini tamomlagan. Urushga qadar mahalliy korxonalarda ishlagan.

Neʼmatjon Hakimov 1943-yil avgust oyida Andijon shahar harbiy komissarligi tomonidan Sovet Armiyasi safiga chaqirilgan. Oʻsha yilning sentyabr oyidan boshlab frontda xizmat qila boshlagan. 115-otliq askarlar polkida (1-Ukraina fronti 13-armiya 6-gvardiyachi otliq askarlar korpusining 8-otliq askarlar diviziyasi) jang qilgan. Ukrainani dushmanlardan ozod qilish uchun janglarda qatnashgan.

1944-yil 28-yanvar kuni tongda 115-otliq polkining ikki otryadi Kozlinichi qishlogʻi yaqinida Stir daryosini kezib oʻtib, 193,0 dominant balandlikni egallab olgan. Ellikta sovet askari ikkita 45 millimetrli qurol va toʻrtta tankga qarshi raketa bilan fashistlarning bir nechta qarshi hujumlarini qaytargan. Beshinchi qarshi hujum paytida dushman tomon 2 ta ogʻir tigr tanklari va 14 ta yengil tanklar bilan balandlikka koʻtarilgan. Sovet Armiyasida esa snaryadlar va dushman tanklarini toʻxtatadigan hech narsa yoʻq edi.

Ushbu jangda pulemyotchilar Neʼmatjon Hakimov va Viktor Yershovning jasorati ajralib turgan. Granatalar bilan bogʻlangan Sovet Armiyasi askari Yershov yaqinlashib kelayotgan tigr ostiga oʻzini tashlagan. Sherigi ortidan huddi shunday granatalar bilan bogʻlangan Hakimov ikkinchi tigr ostiga oʻzini tashlagan. Qolgan dushman tanklari ortga chekinishgan. Neʼmatjon Hakimov va Viktor Yershov oʻz hayotlari evaziga safdoshlarini saqlab qolishgan.

## Vafoti
Neʼmatjon Hakimov 1944-yil 28-yanvarda Kozlinichi qishlogʻi (Volin viloyati, Manevichi tumani) yaqinidagi Stir daryosi yonidagi jangda jasorat koʻrsatib halok boʻlgan.

## Mukofotlari
1963-yilda Volin viloyati harbiy komissari Hakimov Neʼmatjonga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan.

## Xotirasi
Vafotidan soʻng SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1965-yil 6-maydagi Farmoni bilan Hakimov Neʼmatjonga „nemislarga qarshi kurash frontlarida qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajargani“ uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan hamda Lenin ordeni bilan taqdirlangan. Manevichi tumanidagi balandlik yonida, Andijon shahridagi maydonda va 32-,37-maktablar oldida byusti oʻrnatilgan. Volin viloyatining Lutsk shahridagi koʻchalardan biriga uning nomi berilgan.

## Manbalar
Olim Hakimov

**Olim Hakimovich Hakimov** (1919.12.5 -Boʻstonliq tumani, Burchmulla qishlogʻi — 2003.20.11) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, mayor. 

## Tarjimayi holi
Tog'li Burchmulla qishlog'ida dehqon oilasida tug'ilgan. Millati tojik. Bo'lajak qahramon, maktabni tamomlagach harbiy xizmatga otlandi. 1939-yil  15-oktyabrdan harbiy xizmatga chaqirildi. Harbiy xizmatni Belorussiyaning Gomel shahrida joylashgan maxsus aloqachilar batalyonida o'tagan. 1941-yil Leningrad harbiy siyosiy bilim yurtini tugatgan. 1942 yil mart oyining oxirida leytenant Olim Hakimov Kalinin frontida harakat qilayotgan 246-o'qchi diviziyasiga vzvod komandiri bo'lib keldi.   487-oʻqchi polki bataloni (1-Belorussiya fronti, 47-armiyaning, 143-oʻqchi diviziyasi) ofitseri. 1944-yil 16-avgustda Kovel shahrining shimoliy tomonidagi mudofaasini yorib o'tishda va Bug daryosidan kechib o'tishda ko'rsatgan jangovar xizmatlari uchun batalyon komandiri Olim Hakimov Aleksandr Nevskiy ordeni bilan mukofotlandi.  1945-yil 16-yanvarda Polshaning Lomna aholi punkti yonida Visla daryosini kechib oʻtib, platsdarmda boʻlgan jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1945-yil 27-fevral). Urushdan soʻng Qurolli kuchlarda o'z xizmatini davom ettirdi. 1950 yili harbiy xizmatdan zahiraga chiqqan.  Toshkent shahrida turli rahbarlik lavozimlarda ishlagan. Jumladan kinoteatr rahbari lavozimida ham mehnat qilgan. 

Olim Hakimov turli yillarda yuksak darajali orden va medallar bilan taqdirlangan:

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 27-fevralidagi Farmoni bilan “Fashist bosqinchilariga qarshi kurashish mobaynida qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi, hamda ko‘rsatgan jasorat va qahramonligi uchun”, mayor Olim Hakimovich Hakimov Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

Lenin ordeni bilan - (1945.27.02),  2 marta Qizil Bayroq ordeni bilan - (1944.27.09, 1945.30.05), Aleksandr Nevskiy ordeni bilan - (1944.13.08), 1-darajali Ulug' Vatan urushi medali bilan - (11.03.1983)

## Vafoti
2003-yil 20-noyabrida vafot etgan. 

## Manbalar
Mulla Mir Hakim xonaqohi

**Hakim mulla mir xonaqohi** – Buxoro viloyati Romitan tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (16-asr). Xalq orasida „Hazrati Eshon“ nomi bilan mashhur boʻlgan Shayxulislom Amir Husayn mulla Mir tomonidan qurilgan; bosh peshtoq oldidagi qabrtoshiga uning ismi va vafot etgan sana (1587) oʻyib yozilgan. Xonaqoh toʻrtbur-chak tarhli (17,5x21,5 m, balandligi 20 m), peshtoq-gumbazli (3 tomoni peshtoq-li), markaziy gumbazli jamoatxona (tarhi 8,5x8,5 m) hamda burchaklardagi xona (hujra)lardan iborat. Bino 2 qavatli, asosiy tarzi ulugʻvor, 2 yoniga guldastalar ishlagan. Gumbaz 8 qirrali poygumbazga oʻrnatilgan, poygum-bazda ravoqli darchalar bor; gumbaz osti ravoqli bagʻallaridagi iroqi muqarnaslar kosalari zangori, qizil ranglar bilan pardozlangan. Guldastalar ichidagi aylanma zina orqali ravoqli qafa-saga chiqiladi (qafasadagi bir ochiq ravoq orqali xonaqoh tomiga oʻtish mumkin).
Hakimxon toʻra

**Hakimxontoʻra** (toʻliq ismi: **Xoʻja Muhammad Hakimxontoʻra bin Sayid Maʼsumxon**; 1802-yil, Qoʻqonda tugʻilgan) – tarixchi olim, maʼrifatparvar.

## Hayoti
H. ona tomondan Qoʻqon xoni Norboʻtabiyning nabirasi, Olimxonning jiyani; ota tomondan mashhur soʻfi shayxlardan Ahmad Xojagi Kosoniy (Maxdumi Aʼzam) avlodidan boʻlgan. 1822-yilda H. Toʻraqoʻrgʻonga, soʻngra Namangan va Kosonga hokim qilib tayinlangan. Keyinchalik xonning gʻazabiga duchor boʻlib xonlikdan ketkazilgan. 1824-yilda H. Orenburgda rus imperatori Aleksandr I bilan uchrashgan. U Rossiyadan keyin Turkiya, Suriya, Falastin, Misr orqali Makka va Madinaga borgan. 7 yil Misr, Ara-biston va Eronda, 1830 – 1831-yillar Buxoroda yashagan. Umrining soʻnggi yillarida Shahrisabzda yashab, „Muntaxab at-tavorix“ („Yilnomalar toʻplami“) nomli tarixiy asar yozgan. Bu asar Buxoro amirligi va Qoʻqon xonligi tarixiga oid muhim manbalardan hisoblanadi. Unda paygʻambarlar haqidagi rivoyatlar, qad. Eron, Arab xalifaligi, somoniylar, saljuqiylar, xorazmshohlar, moʻgʻullar, temuriylar va boburiylar davri tarixidan qisqacha maʼlumotlar berilgan. Shuningdek, Buxoro va Qoʻqon xonliklarining tashkil topishidan boshlab 19-asrning 40-yillarigacha boʻlgan tarixi batafsil tasvirlangan. Unda Rossiya, arab mamlakatlari va Eronga qilgan sayohatlari natijasida olgan taassurotlari va shu jumladan, mazkur mamlakat xalqlarining turmushi, urf-odatlariga oid maʼlumotlar ham oʻrin olgan. Asarning oʻzbek va fors tillaridagi variantlari mavjud.

## Manbalar
Hakimxoʻja qozikalon

**Hakimxoʻja qozikalon** (1802-yil — Toshkent — ?) — Toshkentning soʻnggi qozikaloni. 1865-yilda Rossiya qoʻshinlari Toshkentni qamal qilganida shahar mudofaasi rahbarlaridan biri. Shahar rus qoʻshinlari tomonidan egallangach, Hakimxoʻja qozikalon Abulqosim eshon, domla Solihbek oxund singari nufuzli kishilar bilan M.T.Cher-nyayev qarorgohiga borib Toshkent shahrini idora etish xususida u bilan muzokara olib borgan (1865-yil 12-iyul). Hakimxoʻja qozikalon hamma masalada oʻz xalqi manfaatlari saqlangan holda amniyatnoma tuzilishiga sababchi boʻlgan. 1866-yil Turkiston viloyati harbiy gubernatori general Romanovskiy nomiga laganbardorlar muhri bosilgan tavsifnomaga imzo chekmagani tufayli general bilan munosabati yomonlashgan.

1867-yilda fon Kaufman Toshkentga kelganida Hakimxoʻja qozikalon xususidagi taʼriflarni eshitib, uning uyiga boradi. U bilan suhbatlashib muammoli masalalarda uning maslahatlariga muhtoj ekanligini bildirgan. Kaufman usta diplomat boʻlgani uchun Hakimxoʻja qozikalondan oʻz manfaatlari yoʻlida foydalanmoqchi boʻladi. Bu hiylani payqagan qozi-kalon oʻz arizasiga binoan vazifasidan boʻshatiladi. Qozikalon mansabi bekor qilingach. Hakimxoʻja qozikalonning oʻgʻli muhiddinxoʻja qozi Sebzor qoziligiga saylanadi va 25 yilcha bu vazifani ado etadi.

## Adabiyot
* Oʻzbekistonning yangi tarixi. 1-j. (Tur-kiston chorizm mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

Hamdam Sodiqov.
Hal

**Hal** (arab.) — eritilgan oltin, kumush va boshqa metallar kukuni: 1) zargarlikda biror metall yuzasiga (kumushga oltinni, metallga esa kumushni) yugurtirish uchun ishlatiladi hamda shunday eritmani biror buyumga yopishgani ham H. deb ataladi; 2) naqqoshlik (jumladan, meʼmorlik)aa naqshni boʻyashda keng qoʻllanadi. Bunda oltin, kumush, bronza kukuni lok, alif yoki yelim bilan aralashtirilib boʻyoq tayyorlanadi, shu boʻyoqda naqsh boʻyaladi, zarhallanadi. Baʼzan bezak yuzasiga lok surtib ustiga H. purkab pardoz beriladi. H.ga tuxum (tillaga sarigʻi, kumushga oqi) qoʻshilsa, boʻyoq yaltiroqlik xususiyatini yaxshi saqlaydi. Oʻzbekiston hududidagi meʼmoriy obidalar H. aralashmali boʻyoqlar bilan pardozlangan (mas, Amir Temur maq-barasi, Tillakori madrasa va boshqalar).
Halim

**Halim** — bugʻdoy va mol goʻshtidan tayyorlanadigan qadimiy taom, oʻzbek pazandaligida tansiq taomlardan biri. Uzoq qaynatib pishiriladi. Buxoro va Samarqand viloyatlarida "halisa" deb ham nomlanadi. H. tayyorlash uchun qayroqi bugʻdoy bir oz namlanib, yogʻoch keli (oʻgʻir)da tuyilib, sovuq suvda yuviladi, soʻng 5 — 6 soat davomida iliq suvda ivitiladi.

Oʻsimlik yogʻi qizdirilgan qozonda loʻnda-loʻnda toʻgʻralgan qoʻy yoki mol goʻshti qizarguncha qovuriladi, soʻng tayyorlab qoʻyilgan bugʻdoy solinib, darhol suv quyiladi va 2—3 (dosh-qozonlarda 9—10) soat davomida mildiratib qaynatiladi. Taom toʻxtovsiz kovlab turilishi lozim. Agar bugʻdoy pishmay turib suvi bugʻlanib ketsa, oz-ozdan qaynoq suv quyib turiladi.

H.ning bugʻdoyi ezilib, goʻshti esa hil-hil pishib, bugʻdoyga tolasimon boʻlib aralashib ketgach tuzi rostlanadi va olovi pasaytirilib, 2—3 soat davomida "dam beriladi". Tayyor taom lagan, taqsimchalarda dasturxonga tortiladi (ayrim joylarda suzilgan taomga dolchin yoki shakar sepiladi). H. koʻproq Navroʻz bayrami-da, maʼraka-marosimlarda, hayit, ulugʻ yoshni nishonlash va boshqa da tayyorlanadi.