open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neologizmlar

**Neologizmlar** (yun. neos — yangi, logos — soʻz) — jamiyat taraqqiyoti, hayotning talab-ehtiyoji bilan paydo boʻlgan yangi narsa va tushunchalarni ifodalovchi soʻzlar. Neologizmlarning yangiligi dastlab paydo boʻlgan vaqtlardagina sezilib turadi: vaqt oʻtgach, ular "yangilik" xususiyatini yoʻqotib, odatda, faol soʻzlar qatoriga oʻtadi. Masalan, oʻzbek tili uchun bir qancha yil davomida yangi hisoblangan marketing, reyting, tender soʻzlari hozirgi kunda umumisteʼmoldagi soʻzlarga aylanmoqda. Tildagi umumiy Neologizmlar bilan bir qatorda individualuslubiy yoki okkazional Neologizmlar ham mavjud. Bunday Neologizmlar mualliflar tomonidan maʼlum bir kontekstda uslubiy talab asosida yaratiladi.

Neologizmlar ilmiy asarlarda shu uslubga xos termin sifatida atash (nominativ) vazifasini bajaradi. Badiiy asarlarda, odatda, uslubiy vazifani bajaradi. Neologizmlarning paydo boʻlish yoʻllari xilma-xil boʻlib, ular tilning mavjud lugʻaviy tarkibi va grammatik qonun-qoidalari asosida yangi soʻz yasash yoʻli, shuningdek, mavjud soʻzning lugʻaviy maʼnolaridan birini yangi maʼnoda qoʻllash yoʻli bilan va boshqa tildan soʻz qabul qilish orqali hosil qilinadi.

## Yana qarang

* Leksikologiya

## Manbalar
Neon lampa

**Neon lampa** — elektr razryadining past bosimli neon gazida nurlanishiga asoslangan gaz-razryadli yorugʻlik manbai. Neon lampa 2 elektrod (anod va qiedirilmaydigan, shisha ballonga kavsharlangan katod)dan iborat boʻlib, ballon ichiga neon (Ne) yoki neon gazining geliy yoki argon gazlari bilan aralashmasi tuldiriladi. Bu turda Neon lampada gaz bosimi 25 —40 GPa ga yaqin boʻladi. Odatda, argon gazi razryadi yondiruvchi kuchlanishni kamaytirish uchun kiritiladi. Ammo bu holda shuʼlaning yorqinligi ham pa-sayadi. Neon lampa yorugʻligi binafshaqizil ran-gda koʻrinadi. Yorugʻlikning boshqa ranglarda (sariq, koʻk, yashil va boshqalar) boʻlishi uchun ballonning ichki devoriga lyumi-noforlar yopishtiriladi.

Neon lampa oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tokda ishlaydi. Faqat u tok kuchini 0,20—30 mA gacha tushirib chegaralab beradigan toʻgʻrilagich rezistorlar bilan ketma-ket ulanib elektr zanjiriga qoʻshiladi. Neon lampada elektr razryad yonishi uchun kuchlanish 60—150 V, quvvati 0,01—3 Vt, shuʼla yorqinligi 50—600 kJ/m2 boʻlishi kerak. Neon lampalardan signalizatsiya va yoritish tizimlarida, nazorat-oʻlchov apparatlarida, shuningdek, tasvirni maʼlum masofada turib qabul qiluvchi va uzatuvchi asboblar (televideniye) da keng foydalaniladi.

## Manbalar
Neopifagoreizm

**Neopifagoreizm** (neo... va pifagoreizm) — miloddan avvalgi 1-a — milodiy 3-asr yunon falsafasidagi oqim. N. namoyandalari: Nigidiy Figul, Apolloniy Tianskiy va boshqa Ular Pifagorning matematik simvolizm metodlarini qayta jonlanti-rib, oʻz qarashlarida yagona—koʻp, monada—diada, aynanlik—tafovut, juft—toq, nuqta—chiziq—tekislikjism tushunchalariga asoslanib fikr yuritdilar. Platonizmtn farqli oʻlaroq, barcha narsaning ibtidosi aql (nus) emas, balki monada—diada deb hisoblar edilar. Keyingi davrda N. falsafada mustaqil oqim sifatida oʻz mavqeini yoʻqotdi, uning ayrim jihatlari neoplatonizmsa. oʻz aksini topdi.

## Manbalar
Neoplatonizm

**Neoplatonizm** (neo... va platonizm) — yunon falsafasidagi oqim. 3— 6-asrlarda paydo boʻlgan. N. namoyandalari Plotin, Porfiriy, Prokl. N. vakillari Platonntg moddiy dunyo gʻoyalar dunyosining soyasi ekanligi toʻgʻrisidagi fikrini yana ham diniy shaklda bayon etdilar. N.ning asosiy mazmuni Platon triadasi — "yagona", "aql" (nus), "jon" dialektikasini ishlab chiqishdan iborat. Unga koʻra, borliqning asosida xudo, qandaydir bilish va tushuntirib berish mumkin boʻlmagan boshlangʻich mohiyat yotadi. Eng oliy mohiyat — xudo emanatsiya yoʻli bilan avval dunyo-viy aklni, keyin dunyoviy ruhni yara-tadi, undan keyin — soʻnggi bosqichda idrok qilinadigan moddiy dunyoni yaratadi. Neoplatonchilar fikricha, insonning yashashidan maqsad — ruhni tanadan, gunoxlardan xalos etib, yana xudoga yaqinlashishdan, uning sharofatiga erishishdan iborat. Insonning gunohga botib qolganligini asoslashga urinish, inson fikrining erkin-ligi va mustaqilligiga ishonmaslik — N.da uchraydigan asosiy belgilar deb hisoblashadi. N.islom falsafasiga ham muayyan taʼsir koʻrsatgan. Suxravardiy va Gʻazoliy qarashlarida, tasavvuf taʼlimotida N.ning baʼzi belgilarini uchratish mumkin.

## Manbalar
Neopozitivizm

**Neopozitivizm** (neo... va pozitivizm) — 20-asr falsafasidagi asosiy yoʻnalishlardan biri. Pozitivizmning hozirgizamon shakli N.ga Vena toʻgaragi qatnashchilari M. Shlik, R. Karnap, O. Neyrat asos solgan. N.ning Angliyada tarqalishida B. Rassel, L. Vitgenshteyn va boshqa katta oʻrin tutgan. N.ning asosiy gʻoyalari empirizm va fenomenalizmta (J. Berkli, D.Yum) borib taqaladi.

Falsafaning dunyoqarash masalalarini nazariy bilish vositasi sifatidagi imkoniyatlarini rad etib, fanni falsafaga qarshi qoʻyadi. Bilimni (yoki ilmiy, falsafiy, ogʻzaki tilni) mantiqiy yoki lingvistik tahlil qilish uslubini ishlab chiqishni maq-sad qilib olgan. N. gʻoyalari Vena toʻga-ragi faoliyatida oʻz ifodasini topdi, uning asosida mantiqiy pozitivizm vujudga keldi. N.ni fan falsafasi (Ch. Morris, P. Brijmen), Shvepiyadagi Upsala maktabi va boshqa yoʻnalishlarning vakillari qoʻllabquvvatladilar. 1950-yillarda lingvistik falsafa katta nu-fuzga ega buldi. Fanning uslubiy ma-salalarini ishlab chiqishni daʼvo qilib, amalda ularni hal eta olmadi. N. namoyandalari hozirgi formal mantiq, semiotika va fan mantigʻi rivojida muayyan rol oʻynadi.

## Manbalar
Neoklassik iqtisodiy nazariya

**Neoklassik iqtisodiy nazariya** — iqtisodiy nazariyada marjinalizm gʻoyalari anʼanalarini davom ettirgan yetakchi yoʻnalish. Bu nazariyaning eng mashhur vakillari Marshall Alfred (Buyuk Britaniya), Leon Valras (Shveysariya), J. Klark (AKD1), K. Viksel (Shvetsiya), A. Pareto (Italiya), Paul Samuelson, Kenneth Arrow (AKD1) va boshqa hozir jahondagi iqtisodchilarning aksariyat qismi „Neoklassik iqtisodiy nazariya“ tarafdorlaridir. Mazkur nazariya marjinalistik tamoyillar asosida shakllanib, 20-asrdan „Neoklassik iqtisodiy nazariya“ deb nomlandi.

Neoklassik iqtisodiy nazariya n.da raqobatli bozorda tovarlar, xizmatlar narxining shakllanishini va ishlab chiqarish omillarini oʻrganish uchun eng soʻnggi — meʼyoriy kattaliklar — meʼyoriy naflilik va meʼyoriy unum-dorlik, meʼyoriy tushumlar, meʼyoriy harajatlar va boshqa tahlillari qoʻllanadi. Neoklassik iqtisodiy nazariya omillari va tovarlarning bozor narxi ularning kamyobligi bilan bogʻliq. Neoklassik iqtisodiy nazariya n. nuqtai nazariga kura, meʼyoriy miqdorlar kishilar oʻzlarining iqtisodiy faoliyatida qabul qila-digan qarorlarida hal qiluvchi oʻrinni egallaydi. Neoklassik iqtisodiy nazariya n.ning asosiy g'oyasi mukammal raqobat muvozanatli iqti-sodiyotni yaratadi degan qarashdan iborat. Shuningdek, bu nazariyada iqtisodiyot tavsifiga mikroiqtisodiy yondashuvlar ustunlik qiladi. D. Rikardo va K. Marks davrida katta munozara-ixtiloflarga sabab boʻlgan daromadlarni taqsimlash nazariyasi masalasida neoklassiklar uni juda tinch va joʻn yoʻl bilan hal etadilar: har qanday ishlab chiqarish omili egasi bu omilning meʼyoriy unumdorligiga, yaʼni qoʻshimcha yollangan ishchi ishlab chiqargan yoki kapi-talning qoʻshimcha birligi yaratgan mah-sulotga teng daromad oladi. Neoklassik iqtisodiy nazariya har qanday bozorni talab va taklif egri chiziqlari yordamida tahlil qiladi. Talab va taklif egri chiziklari kesishadigan nuqta neʼmatlarning muvozanatli narxini va muvozanatli miqdorini koʻrsatib beradi.

A. Marshall 1890-yilda yozilgan "Iqtisodiyot tamoyillari" asarida "siyosiy iqtisod" tushunchasidan voz kechdi va "economics" tushunchasini qoʻlladi. Bu tushunchaning yuzaga kelishi iqtisodiyotni siyosatdan xalos qilish bilan barobar voqea edi. Chunki davlatning iqtisodiyotga aralashuvchi hamma vaqt ham samarali boʻlavermagan. 1902-yildan boshlab "Ekonomiks" kursi Kembrij universitetida oʻqitila boshlandi. Yangi yoʻnalish tarafdorlari erkin raqobat va bozor gʻoyasini yana jonlantirdilar, bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning rolini keskin cheklash kerakligini koʻrsatib berishdi. Neoklassik iqtisodiy nazariya n.larning bir qancha maktablari mavjud: Avstriya maktabi, Lozanna (matematik) maktabi, Kembrij (ingliz) maktabi, Amerika maktabi. Keyingi davrda (P. Samuelson) "neoklassik sintez" konsepsiyasi ham paydo boʻldi. "Neoklassik sintez" bu aslida hozirgi neokeynschilik va neoliberal goyalarni ilk neoklassik karashlar bilan birlashtirib, uygʻunlashti-rilishidir.

Hozirgi davrda, ayniqsa, rivojlangan mamlakatlarda Neoklassik iqtisodiy nazariya n. iqtisodiyot fanining amalda barcha muammolariga nisbatan qoʻllanadi.

## Manbalar
Neosxolastika

**Neosxolastika** — oʻrta asr sxola-stikasini tiklashga urinuvchi katolitsizm falsafasidagi turli oqimlar majmui. 19-asr boshida paydo boʻlgan, oxiridan esa keng yoyildi, neotomizm N.ning asosiy oqimiga aylandi. Is-paniyada (20-asr oʻrtasidan Germaniyada ham) ispan ilohiyotchisi F. Suares (1548—1617) taʼlimoti asosida rivojlandi. N.ning bir kancha maktablari tomizmni eng yangi falsafiy oqimlar bilan birlashtirishga urinmoqda.

## Manbalar
Neotektonika

**Neotektonika** (neo... va tektonika), eng yangi tektonika — tektonikaning Yerning hozirgi relyefi asosiy qiyofasini shakllantirgan turli strukturalar, Yer poʻsti rivojlanishning tarixi va tektonik harakatlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bu jarayonlar Yer poʻsti tuzilishida yangi struktura shakllarini vujudga keltirib, qadimda paydo boʻlgan strukturalarni faollashtirgan. 1937-yil rus olimi S. S. Shuls birinchi marta "eng yangi tektonika" istilohini taklif etdi. U Tyanshan togʻlari hozirgi relyefining vujudga kelishini eng yangi tektonika jarayonlari bilan izoxladi. 1948-yilda geo-loglar N.ni geologiyaning mustaqil boʻlimi qilib ajratishni taklif qildilar. 1950-yilda olimlar tektonik harakatlar kuchaygan davr (neogen-antro-pogen davri)ni Yer poʻsti rivojlanishining mustaqil eng yangi tektonik bosqichiga ajratdilar. Yer poʻsti turli struktura elementlari —materik platformalari, orogenez zonalari, hozirgi geosinklinal oblastlar, tafrogenezda eng yangi tektonik harakatlar faolligining kuchayishi bir vaqtda kech-magan (kechki oligotsen, neogen, antro-pogen). Bu eng yangi tektonik bosqichning quyi chegarasi masalasi boʻyicha olimlar oʻrtasida bahsga sabab buldi.

N.da tektonik jarayonlarni urganishda turli metodlar (tarixiy-geologik, tektonik va geomorfologik, geofizik, tarixiy-arxeologik, biogeografik) va boshqalardan foydalaniladi. N.ga doir turli regionlarning har xil masshtabdagi haritalari nashr qilingan.

N.ning nazariy masalalarini ishlab chiqish amaliy vazifalar — muxandislik inshootlari (toʻgʻon, port va boshqalar) loyihalash va qurish, suv taʼminoti, neft va gaz quvurlarini yotqizish, konlarni qidirish, zilzilalarni basho-rat qilish bilan chambarchas bogʻliq.

## Manbalar
Neotomizm

**Neotomizm** — katolitsizmdagi eng nufuzli falsafiy maktab. Foma Akvinskiyning 1879-yilda Rim papasi Lev XIII tomonidan yagona chin falsafa deb eʼlon qilingan taʼlimotiga asoslangan. N. tomizm taraqqiyotining hozirgi zamon bosqichidir. Italiya, Ispaniya, Fransiya, Belgiya, Germaniya, AQSH, Lotin Amerikasi mamlakatlarida tar-qalgan. Namoyandalari: E. Jilson, J. Mariten, M. Grabman va boshqa Asosiy markazi — Luven universiteti huzuridagi Oliy falsafa instituti (1888-yil D. Mersye asos solgan).yana patristika yõnalishida ham u haqida bilish mumkin

## Manbalar
Neofashizm

**Neofashizm** — hozirgi oʻng, tajovuzkor harakatlarni anglatuvchi tushuncha. Ikkinchi jahon urushidan keyin tarqatib yuborilgan fashist tashkilotlari (qarang Fashizm)nnng siyosiy va gʻoyaviy izdoshlari faoliyatini ifodalaydi. Neofashist guruhlari va partiyalari terro-ristik diktaturaga intiladi. Bu yoʻlda ular siyosiy manfaatlari mos tushgan hukmron doiralar bilan yaqin aloqada boʻladi. N. ashaddiy shovinizm, irqchilik va jaholatparastlik gʻoyalariga suyanadi. Hozirgi davrda bunday kayfiyatdagi guruhlar turli mamlakatlarda paydo boʻlmoqda. Ular har xil qoʻporuvchilik ishlari bilan demokratik jarayonlarga xalaqit bermoqda. Masalan, Ang-liyada "Milliy front", Gollandiya, Belgiya, Skandinaviya mamlakatlari, AQSH, Rossiya va boshqa davlatlarda neofashist guruhlari va tashkilotlari fao-liyati namoyon boʻlib turibdi. Ular turli shiorlar va maqsadlar ostida goh oshkora, goh yashirin tusda harakat olib bormoqda. N. xalqaro keskinlik, militarizm va qurollanish poygasi tarafdoridir. Chunki bunday sharoit ular koʻzlayotgan maqsadlariga erishish uchun qulay vaziyatni yuzaga keltiradi.

## Manbalar
Neofreydizm

**Neofreydizm** — hozirgi zamondagi, ayniqsa, amerika falsafasi va psixologiyasidagi oqim. 1930-yillar oxirida psixoanalizni amerika sotsiologik va etnografik nazariyalari bilan birlashtirish jarayonida paydo boʻldi. Asosiy vakillari: K. Xorni, X. S. Sallivan, E. Fromm. Shaxslararo munosabatlardagi ichki psixologik jara-yonlarning muhim tomonini chetlab, N. psixologik normalarni shaxsning ijtimoiy muhitga moslashuvi sifatida izoxlaydi. 3. Freydning libido va sublimatsiya haqidagi taʼlimotini N. chetga surib qoʻyadi va yo umuman gʻayri-shuuriylik rolini inkor etadi yoki unda ijtimoiy va psixik strukturalar oʻrtasidagi bogʻlovchi halqani koʻradi.

## Manbalar
Neorealizm (oqim)

**Neorealizm** (neo... va realizm) — 20-asr ingliz falsafasidagi qukmron oqim. Kembrij shahrida 1903-yilda ingliz faylasufi J. Mur (1873—1958) asos solgan. N. neogegelchilikka, ayrim falsafiy masalalarni spekulyativ ishlab chiqishga qarshi qaratilgan boʻlib, uning vakillari bu masalalarni man-tiqiy tahlil vositasi bilan, yaʼni ta-biatshunoslik uslubi bilan hal qilishga urinadilar. Falsafa tizim sifatida rad etiladi. Falsafiy qiziqishlari markazida mantiq, bilish nazariyasi, biologiya va fizika turgan. J. Murdan tashqari, N.ning vakillari S. Aleksander, ingliz faylasufi Ch. D. Broud (1887—?), S. L. Morgan, B. Rassel, ingliz-amerika faylasufi A. N. Uaytxed (1861 — 1947) va boshqadir. Neore-alistlar ikkinchi guruhining rahbari ingliz faylasufi A. Ayer (1910— 89) boʻlib, neopozitivizmga yaqin turadi.

## Manbalar
Nepallar

**Nepallar** (kxaslar, oʻzlarini — nepali deb atashadi) — 1) xalq, Nepalning asosiy aholisi (11,3 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 2,1 mln. kishi Hindistonda yashaydi. Nepal tilida soʻzlashadi. Dindorlari — hinduizmga eʼtiqod qiladi. Antropologik jixatdan mongoloid va yevropeoid irklariga boʻlinadilar. N.ning shakllanishida kxasi (gurkh) qabilalari ittifo-qiga kirgan xalqlar yetakchi rol oʻynagan. Dehqonchilik (sholi), chorvachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar.

## Manbalar
Neper Jon

Neper (Napier) Jon (1550, Merchis-tonKasl, Edinburg yaqinida — 1617.4.4) — logarifmlarni kashf qilgan shotland matematigi. Edinburg universitetida oʻqigan. "Logarifmlarning ajoyib jadvali tavsifi" (1614) ishida Neper Jon logarifmlarga taʼrif bergan, ularning xossalari va qoʻllanilishini tushuntirgan. "Logarifmlarning ajoyib jadvalini tuzish" (1619) ishida 1614-yildagi tavsif da bayon etilgan logarifm nazariyasi va oʻnli logarifmlar gʻoyasi bayon qilingan.

Neper Jonga sferik uchburchaklarni logarifmlash uchun bir qator qulay yechish formulalari ham taalluqli.

## Manbalar
Neper

**Neper** (Np) — logarifmik nisbiy kattalik (ikkita bir xil nomli fizik kattaliklar nisbatining natu-ral logarifmi) birligi; J. Neper nomi bilan atalgan. Gʻ2/Gʻ=ye~2,1h% boʻlganda 1 Hp=N_F = \ln\frac{F_1}{F_2}., bunda, F1 va F2 — fizik kattalik (kuchlanish, tok kuchi, bosim va boshqalar) qiymatlari; ye — natural logarifm asosi. Elektro-texnikada 1Np=0,868 bel = 8,68&nbsp;dB.

N_P = \frac{1}{2}\ln\frac{P_1}{P_2}.

## Manbalar
Neper soni

**Neper soni** (yesoni) - (l + i)” ifodaning p cheksizga intiladigan limita, e = lim(l + i)” =2,718281828459045..., natural logarifmning asosi. Sh. Ermit (1873) Neper soni transsendent son ekanligini isbotlagan. Neper soni J. Neper nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Vladimir Nepomnin

**Vladimir Yakovlevich Nepomnin** (1906.9.1, Dnepropetrovsk – 1978, Toshkent) – tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), tarix fanlari doktori (1962), professor (1963). Oʻrta Osiyo universiteti huquqshunoslik fakultetida (1934— 36), partiya ishlarida (1937-45) ishlagan. „Pravda vostoka“ gazeta muharriri (1946—48), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1948-51), direktor oʻrinbosari (1951—57), Toshkent Davlat Universiteti kafedra mudiri (1965—70). Ilmiy ishlari Oʻzbekistonning 20-asr 1-yarmi tarixiga bagʻishlangan.

## Manbalar
Neptun (maʼnolari)

**Neptun**:

* Neptun – **Neptun** Quyosh tizimining Quyoshdan uzoqliligi boʻyicha sakkizinchi oʻrinda turuvchi sayyoradir.
* Neptun (xudo) – Rim mifologiyasida dastlab buloq va daryolar xudosi, keyin yunonlar xudosi Poseydon bilan aynanlashtirilib dengizlar xudosi sifatida sigʻinilgan.
* Neptun – Quyosh sistemasida Quyoshdan uzoqligi boʻyicha 8-sayyora.
Nepal tili

**Nepal tili**, nepaliy, nay pali, gorkhaliy, kxaskura — hind-yevropa tillari oilasining hind-oriy tillari guruhiga mansub, asosan, Nepal Qirolligida, qisman Hindiston shimoli va Butanda tarqalgan til. Soʻzlashuvchilarning umumiy miqsori 10 mln. kishidan ortiqroqdir. Tuzilishi jihatidan hindiy va sharqiy hind-oriy tillari (Mas, bengal tili) oʻrtasidadir. Dialektal tomondan markaziy (Katmandu vodiysi), gʻarbiy, sharqiy va togʻ etaklari lah-jalariga boʻlinadi. Ogʻzaki tilga qoʻshni tibet-birma tillari, xususan, nevari tili sezilarli taʼsir kursatgan. Adabiy tili Katmandu shevasi asosida shakllanmoqda, shu sababli yozma nutqda ogʻzaki til unsurlari koʻplab uchraydi. Nepal tilidagi hozirgi adabiyot 19-asrdan yaratila boshlagan; amalda devanagari yozuvidan foydalaniladi.

## Manbalar
Neptun (xudo)

**Neptun** — Rim mifologiyasida dastlab buloq va daryolar xudosi, keyin yunonlar xudosi Poseydon bilan aynanlashtirilib dengizlar xudosi sifatida sigʻinilgan. Rimda Flaminiya sirkida Neptunga bagʻishlangan ibodatxona qurilgan. Neptun koʻchma maʼnoda — dengiz stixiyasi.

## Manbalar
Neptunizm

**Neptunizm** (lotincha: Neptunus — rim mifologiyasidagi dengiz va suv xudosi *Neptun* nomidan) — geologiya fanida 18-asr oxiri va 19-asr boshida keng oʻrin olgan konsepsiya. Bunga koʻra, barcha togʻ jinslari (jumladan, otqindi jinslar ham) Yer yuzini butunlay qoplagan dastlabki Dunyo okeani suvida va butun olam toʻfoni suvida choʻkishi natijasida paydo boʻlgan degan tasavvur hukmron edi. N. asoschisi — nemis olimi A. G. Verner. Bu konsepsiya geologiya Fan sifatida shakllanayotgan, lekin toʻfon (olamni suv bosishi) haqidagi rivoyat taʼsiridagi vaqtda vujudga kelgan. N.ning eng tanilgan tarafdorlari (Germaniyada — A. G. Verner, Fransiyada — A. Delyuk, Bukj Britaniyada — R. Kirvan) plutonistlarning intruziv togʻ jinslari magmaning sovib krtishidan paydo boʻladi, degan toʻgʻri fikrlarini inkor etdilar. Ular togʻ jinslarining bir joyda qatlamlanib yotish tarkibini barcha materiklarga ham xos deb tushuntirishdi. Togʻ jinslarini 2 guruhga boʻlishdi: "dastlab vujudga kelgan" Dunyo okeani suvida kimyoviy kri-stallanish yoʻli bilan vujudga kelgan jinslar (granit, gneyslar, kristalli slanetslar va boshqa otqindi va meta-morfik jinslar) va ular ustida yotuvchi "fletsli" yoki qatlamli jinslar (ohaktosh, toshkoʻmir, gips, tosh tuzi va boshqalar). Bu jinslar neptunistlar tomonidan toʻfon davridagi "mexanik" yotqiziqlar deb qaraldi. Tektonik harakatlar tan olinmadi. Vulkan jinslari Yer poʻstila oz tarqalgan va ular Yer poʻstida koʻmirning yonishidan hosil boʻladi deb karaldi. 19-asrning 20-yillaridan otqindi jinslarning magmadan vulkan otilishi yoʻli bilan kelib chiqishi toʻgʻrisidagi taʼlimotni koʻpchilik eʼtirof etgandan keyin N. oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.

## Manbalar
Neptuniy

**Neptuniy** (Neptun planetasi no-midan olingan; lotincha Neptunium), Np — sunʼiy radioaktiv kimyoviy element; aktinoidlar oilasiga mansub. Tartib raqami 93, massa sonlari 227—241 ga teng boʻlgan 15 ta izotopi maʼlum. Eng barqaror izotopi 237Np (T|/2=21,1410(l y., a-nurlanuvchi), atom massasi 237,0482. Amerika olimlari Neptuniy Makmilan va Neptuniy Ey-blson topgan (1940). Neptuniy bogʻlanuvchan, kumush rangli yumshoq metall, zichligi 20,45 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 640°, qaynash temperaturasi 4082°. Neptuniyning 237Np izotopi 23(iPu ishlab chiqarishda boshlangʻich material hisoblanadi.

## Manbalar
Nerv

**Nerv**, nervlar (yun. *neuron* — tola, ip), asab — murakkab anatomik tuzilma. Bosh miya, orqa miya va nerv tugunlarini gavdaning boshqa aʼzo va toʻqimalari bilan bogʻlaydi; asosan, nerv tolalari tutam idan iborat. Bu tolalar biriktiruvchi toʻqimalar pardasi bilan qoplangan. Odam va umurtqali hayvonlarda bosh miyadan bogi miya nervlari, orqa miyadan esa orqa miya nervlari chiqadi. Bir nechta Nervlar nerv chigalini hosil qilishi mumkin. Markazga intiluvchi yoki sezuvchi va markazdan qochuvchi yoki harakatlanuvchi Nerv tolalar farq qilinadi. Markazga intiluvchi tolalar orqali miyaga impulslar yoʻnaladi, markazdan krchuvchi tolalar esa skelet muskullariga impulslar oʻtkazadi; ichki aʼzolarga vegetativ (simpatik va parasimpatik) tolalar keladi. Maʼlum sohalarda sezuvchi Nerv tolalari yuzaga (teri osti va shilliq pardalarga) chiqadi. Nerv tolalarining chiqish joyini anik, bilish igna sanchib davolashaa muhim aqamiyatga ega. Nervlar zararlanganda sezuvchanlik bu-ziladi yoki ogʻriq paydo boʻladi, shi-kastlangan Nerv tolalari boradigan mus-kullar falajlanadi. Toʻqimalarda moddalar almashinuvini boshqarib tura-digan trofik impulslar Nerv orkali oʻtadi. Shu sababdan Nerv shikastlanganda yoki kasallanganda terida yara paydo boʻladi, boʻgʻimlar deformatsiyalanadi.

## Manbalar
Nerv impulsi

**Nerv impulsi** - nerv tolalari boʻylab tarqaladigan qoʻzgʻalish toʻlqinlari. Nerv hujayralari (neyronlar) qoʻzgʻalganda paydo boʻladi. Signallarni sezuvchi periferik nerv uchlari (re-septorlari)dan markaziy nerv sistemasiga va undan ijrochi aʼzolar (mus-kullar va bezlar)ga oʻtkazib beradi. Nerv impulsi asosida elektr kimyoviy reaksiyalar yotadi. Impuls oʻtkazish tezligi 0,5 dan 120 m/sek. gacha. Nerv impulsi neyrondan neyronga sinapslar orqali oʻtadi.

## Manbalar
Nerv markazi

**Nerv markazi** — nerv hujayralari (neyronlar) majmui. Odam, umurtqali xayvonlar va ayrim umurtkasizlar organizmining biror funksiyasini boshkarish, refleks hosil boʻlishida qatnashadi. Oddiy Nerv markazi gangliy hosil qiluvchi bir necha neyrondan tuzilgan. Yuksak darajadagi hayvonlar va odamda Nerv markazi markaziy nerv sistemasi tarkibiga kirib, bir necha ming, baʼzan bir necha mln. neyronlardan tashkil topgan. Organizmning koʻpchilik funksi-yalari markaziy nerv sistemasining turli qismlarida joylashgan bir qancha Nerv markazi tomonidan boshkariladi (Mas, koʻrish sistemasining Nerv markazi oraliqmiya, oʻrta miya katta yarim sharlari poʻstlo-gʻida joylashgan). Sezgi aʼzolari yoki boshqa Nerv markazidan nerv impulsi tarzshsh kelayotgan maʼlumotlar qar bir nerv markazining kirish kanali orqali oʻtadi. Bu maʼlumotlarni Nerv markazining neyronlari analiz va sintez qilib, ularga tegishli javob kaytaradi. Nerv markazi tarkibiga ritmni boshkaradigan neyronlar ham kirishi mumkin. Ular nerv im-pulyelarini vaqtvaqti bilan boshqarish xususiyatiga ega. Nerv markazi faoliyatiningasosiy mohiyati dominantlar prinsipiga asoslangan.

## Manbalar
Nerv oxirlari

**Nerv oxirlari**, terminallar — nerv hujayralarining oʻsiqchalari (aksonlar) oxiridagi tuzilma; oʻsik, chalarning toʻqimalar, muskullar, bezlar, qon tomir devorlari yoki boshqa bir neyronga kelib tutashish — sinaptik kontakt hosil qilish joyi; taʼsirotni qabul qilish va uzatish vazi-fasini bajaradi. Sezuvchan yoki retseptor Nerv oxirlari — retseptorlar va effektor nerv oxirlari ajratiladi. Retseptorlar organizmdagi hamma aʼzo va toʻqimalarda boʻlib, tashqi yoki ichki muhit taʼsirotlarini qabul qiladi. Effektor Nerv oxirlari qoʻzgʻalishni nerv tolalaridan, shu tolalar boradigan tuqimaga, shuningdek, bosh-qa nerv hujayralariga oʻtkazib beradi. Nerv oxirlari funksiyasiga, kontakt hosil qilish muhitiga qarab tugmachasimon, halqasimon, plastinkasimon, tugunsimon boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Nerv regulyasiya

**Nerv regulyasiya** - nerv sistemasining hujayra, toʻqima, aʼzolarga ular faoliyatini organizm ehtiyoji hamda tashqi muhit oʻzgarishiga muvofiq holda uygʻunlashtiruvchi taʼsiri. Koʻp hujayrali organizmlar oʻz hayotiy jarayonlari (oʻsish, rivojlanish, tashqi omillardan taʼsirlanish va hokazo)da bir butunligini namoyon etadi. Buni bir nechta boshqaruvchi mexanizmlar, ayniqsa, qayvonlarda muhim ahamiyatga ega boʻlgan Nerv regulyasiya taʼminlaydi. Nerv regulyasiya natijasida hujayra, aʼzolar faoliya-ti toʻxtashi, kuchayishi, sekinlashishi. funksional va biokimyoviy holati. tuzilish xususiyatlari oʻzgarishi mumkin. Nerv sistemasi yoʻq koʻp hujayralilar (oʻsimlik, hayvon embrioni va bulutlar)da funksiyalar hujayralarning oʻzaro taʼsiri (ionli, metaboli-tik va boshqalar) orqali tartibga solinadi. Bir hujayra faoliyati boshqa hujay-rada hosil boʻlgan moddalar almashi-nuvi mahsuloti bilan boshqariladi (qarang: Gumoral regulyasiya). Biron-bir hujayra membranasida vujudga kelgan qoʻzgʻalish baʼzan hujayradan hujayraga oʻtishi mumkin. Shu tariqa hayvonlarning evolyusiya jarayonida, asosan, 2 xil uygʻunlashtiruvchi mexanizm — Nerv regulyasiya va gormonal regulyasiya paydo boʻlgan. Shunga koʻra, 2 xil modda — gormonlar va me-diatorlar ajratiladi. Gormon butun organizmga qon bilan tarqalgani sababli gormonal regulyasiya keng doirada sekin, Nerv regulyasiya esa tor doirada tez amalga oshirilishi mumkin. Nerv regulyasiya tez tarqaluvchi nerv impulsi taʼsirida nerv uchida hujayralarga toʻgʻridan-toʻgʻri mediatorlar oʻtishi tufayli sodir boʻladi. Nerv regulyasiya bilan gormonal regulyasiya oʻrtasida kes-kin chegara yoʻq, chunki baʼzi nerv uchi aktiv moddalarni qonga ajratadi (qarang: Neyrosekretsiya). Nerv regulyasiya tezligi va qanday doirada oʻtishi harakatni boshqarishda katta ahamiyatga ega, shuning uchun takomillashgan lokomotsiyali organizmlar nerv sistemasi yaxshi rivojlangan. Evolyusiya jarayonida Nerv regulyasiya yuqori darajada tuzilgan hayvonlarda yetakchi boshqarish mexanizmiga aylanib, faqat harakatlanishni emas, balki organizmning boshqa hamma siste-malarini ham qamrab olgan.

## Manbalar
Nerv tolalari

**Nerv tolalari** — nerv hujayralarining oʻsiqchalari. Markaziy nerv sistemasidan aʼzo va toʻqimalarga hamda aʼzo va toʻqimalardan ularni innervatsiya qiladigan markazga impuls oʻtkazadi. Nerv tolalari nervlar tarkibiga kirib, sezuvchan va harakatlanuvchan nerv oxirlarini hosil qiladi. Nevrologiya hujayralaridan hosil boʻlgan pardalarning tuzilishiga qarab miye-linli va miyelinsiz Nerv tolalari boʻladi. Nerv tolalari pardasi trofik va himoya rolini oʻynaydi, nerv impulyelarini alohida-alohida oʻtkazish uchun sharoit yara-tadi. Nerv qoʻzgʻalishining Nerv tolalari boʻylab tarqalish tezligi tolalarning yoʻgʻon-ingichkaligiga, miyelinli pardaning rivojlanganlik darajasiga, shuningdek, uning mikrostrukturasi va biokimyoviy xususiyatlariga bogʻliq.

## Manbalar
Nerv trofikasi

**Nerv trofikasi** - nerv sistemasi (asosan, vegetativ nerv sistemasi)ning aʼzo va toʻqimalardagi moddalar almashinish jarayonini boshqarib turishi.

## Manbalar
Nervizm

**Nervizm** – odam va yuqori darajada tuzilgan hayvonlar organizmidagi barcha funksiyalar va fiziologik jarayonlarni boshqaruvchi bosh omil – nerv sistemasi degan gʻoyaga asoslangan yoʻnalish. Nervizm terminini fanga I. P. Pavlov kiritdi (1883), S. P. Botkin, I. M. Sechenov va uning izdoshlari asarlarida nervizm gʻoyasiga asos solindi. Asosiy N. I. P. Pavlovning oliy nerv sistemasi, shartsiz reflekslar va shartli reflekslar qaqidagi taʼlimotidir. Hozirgi neyro-gumoral regulyasiya haqidagi tushunchaga koʻra, organizmdagi fiziologik jarayonlarni boshqarishda nafaqat nerv sistemasi, balki gormonal-gumoral omillar ham ishtirok etadi.

## Manbalar
Nematodozlar

**Nematodozlar** — odam va hayvonlarda yumaloq gijjalar — nematodalar qoʻzgʻatadigan invazion kasalliklar (gelmintozlar). Parazitlar barcha turdagi umurtqalilar organizmining koʻpgina aʼzo va toʻqimalarini (aksariyat ovqat hazm qilish aʼzolarini) shikastlaydi. Hayvonlar nobud boʻladi yoki mahsuldorligi kamayadi, bu bilan N. chorvachilikka katta ziyon keltiradi. Qulay iqlim sharoiti (harorat, namlik, oraliq xoʻjayin boʻlishi, chorva mollarini saqlash qoidalariga rioya etmaslik, shuningdek, ularni davolash va profilaktika qilish tuzuk yoʻlga qoʻyilmaganligi) N. rivojlanishiga imkon beradi. Kattalarga nisbatan bolalar koʻproq kasallanadi va ularda kasallik ogʻir kechadi. Odam, parazitning yetuk tuxumlari meʼda-ichak yoʻliga yoki lichinkalari teriga tushganda zararlanadi. N.ning quyidagi turlari farqlanadi: askaridoz, ankilostomidoz, enterobioz, trixotsefalyoz, trixinellyoz va boshqa

Boshqa gelmintozlarga oʻxshash N. ham, asosan, ozodalikka eʼtibor bermaslik oqibatida kelib chiqadi.

## Manbalar
Nereidalar (maʼnolari)

**Nereidalar**:

* Nereidalar (Nereidae) - koʻp qilli halqali chuvalchanglar sinfining oilasi.
* Nereidalar (mifologiya) — yunon mifologiyasida dengiz nimfalarp, Nereynsht 50 ta qizi, ularning nomlari dengizning oʻzgaruvchanligi, chuqurligi, shiddatliligi va injiqliligini koʻrsatadi.
Nereidalar (mifologiya)

**Nereidalar** — yunon mifologiyasida dengiz nimfalarp, Nereynsht 50 ta qizi, ularning nomlari dengizning oʻzgaruvchanligi, chuqurligi, shiddatliligi va injiqliligini koʻrsatadi. Yunonlar eʼtiqodiga koʻra, N., kema halokati paytida dengizchilarga yordam beradi.

## Manbalar
Nerey

**Nerey** — yunon mifologiyasida dengiz xudosi. Dengiz tubi osoyishtaligi timsoli hisoblangan. 

## Manbalar
Nerit yotqiziqlari

**Nerit yotqiziqlari** (yunoncha: nerites -dengiz mollyuskasi) — sayoz joylardagi dengiz va okean tubi choʻkindilari. Materik sayozligitsa suv quyi qatlamining yaxshi aeratsiyalanishi sharo-itida qosil boʻladi. Nerit yotqiziqlari turli tipga mansub choʻkindilar (mayda tosh, shagal, chigʻanoklar, oolitli va foraminiferali qumlar va alevritlar), gilli balchiq, organogen, kam xrllarda xemogen choʻkindilardan iborat. Umuman bu choʻkindilar suv toʻlqini taʼsirida saralanadi, oʻzaro keskin farq qiladi. Ular orasida suv tubida yashovchi organizmlar qoldigʻi koʻp.

## Manbalar
Walther Nernst

**Walther Nernst** () (1864.25.6, Brizen, Polsha — 1941.18.11, Obersibelle, Germaniya) — nemis fizigi va fizik-kimyogari. Gyottingen (1891) va Berlin (1905) universitetlari professor, Berlin universiteti qoshidagi fizika instituti direktori (1924— 33). Qattiq oʻtkazgichlarda temperatura gradiyenta hamda oʻtkazgichda tik magnit maydoni mavjud boʻlganda elektr maydoni hosil boʻlishi hodisasini ochgan (Nernst effekti). Bir-biriga aralashmaydigan yoki qisman aralashadigan ikki modda eritmasi orasida eruvchan uchinchi modda konsentratsiyalari nis-bati oʻzgarmas kattalik boʻlishini aniqlagan (Nernst taqsimot qonuni, 1890), termodinamikaning uchinchi bosh qonunini tushuntirib bergan (1906). Joyiga qarab konsentratsiyasi oʻzgaruvchi eritmalarda elektr yurituvchi kuchlar nazariyasi, metallarning elektrolitik eritish nazariyasi, elektrod potensiallari nazariyasi va boshqalarni rivojlantirgan. Choʻgʻlanma lampani ixtiro qilgan (bu lampa uning nomi bilan ataladi). Nobel mukofoti laureati (1920).

## Manbalar
Neron Klavdiy Sezar

**Klavdiy Sezar Nero** (37.15.12 – 68) – Rim imperatori (54—68); Yuliyklavdiylar sulolasidan. Bagʻritosh, takabbur, maishatboz boʻlgan. 59 yil Oktaviyga onasini oʻldirishni, 62 yil esa xotinini oʻldirishni buyurgan. 64 yil Rimning katta qismiga oʻt qoʻygan, bunda uni qoʻli borligida shubha qilishmasligi uchun Rim xristianlarini taʼqib eta boshlagan. Keyinchalik shaharni tiklash uchun provinsiyalar aholisidan olinadigan soliqlarni keskin oshirgan. Bu N.ga karshi norozilikni kuchayishiga sabab boʻlgan. N. qatagʻon siyosati va aholi mol-mulkini musodara qilish bilan Rim jamiyatining turli qatlamlarini oʻziga qarshi qilib qoʻygan. Xalq koʻzgʻolon koʻtarishidan xavfsirab, Rimdan qochgan va oʻzini oʻzi oʻldirgan.

## Manbalar
Nereida

**Nereida** — Neptun sayyorasining yoʻldoshi. Diametri 340&nbsp;km, sayyoradan oʻrtacha uzoqligi 5,57 mln. km. Orbita ekssentrisiteti 0,75. 1949-yilda amerikalik astronom J. P. Koyper kashf etgan. Sayyora atrofini 360 sutkada bir marta toʻla aylanib chiqadi.

## Manbalar
Nereidalar

**Nereidalar** (Nereidae) - koʻp qilli halqali chuvalchanglar sinfining oilasi. 450 ga yaqin turi maʼlum. Uzunligi 90 sm gacha. Barcha dengizlarda, ayniqsa, tropik suvlarda keng tarqalgan. Sohil yaqinida loyli joylarda yashaydi. Ayrim turlari Malayziya orollari tropik oʻrmonlarining toʻshalmasida uchraydi. Polifag. Voyaga yetganlarining koʻzi, paratodiyalari kattalashadi, suzishga yordamlashadigan qillar paydo boʻlib, geteronereid shaklga aylanadi. Koʻpayish davrida ichi tuxumlarga toʻlgan N. suv yuzasiga qalqib chiqadi. Bunda hayvonlarning tashqi koʻrinishi keskin oʻzgargan boʻladi. Ana shu paytda mahalliy axrli ularni yigʻib olib, isteʼmol qiladi.

## Manbalar
Nerpalar

**Nerpalar** (Pusa) — tyulensimonlar oilasi urugʻi. Baʼzan oddiy tyulenlar oilasiga kiritiladi. Gavdasining uzunligi 1,5 m gacha, vazni 100&nbsp;kg gacha. 3 ta turi bor. Halqali nerpalar Atlantika va Tinch okeanining mo'tadil va sovuq suvlarida hamda Shimoliy Muz okeanida tarqalgan. Baliqlar va qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Muz ustida bolalaydi. Baʼzan katta toʻda hosil qiladi. Cheklangan miqdorda ovlanadi. Kaspiy Nerpasi, yaʼni Kaspiy tyuleni kaspiy dengizida, baykal nerpasi Baykal koʻlida yashaydi. Kaspiy va Baykal Nerpalarining soni kamayib ketganligi tufayli ularni ovlash cheklangan. Finlandiyaning Sayma koʻlida uchraydigan sayma narpasi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Jawaharlal Nehru

**Jawaharlal Nehru** (; 1885-yil 14-noyabr, Ollohobod — 1964-yil 27-may, Dehli) — Hindiston davlat, siyosiy va jamoat arbobi.

Milliy ozodlik kurashida Mahatma Gandining safdoshi, Hindiston Milliy Kongressi (HMK) rahbarlaridan biri. Mustamlaka davrida (1947 yilgacha) taʼqib qilingan. 10 yildan ortiq umri qamoqda oʻtgan. Tarixda „Yangi Hindiston bunyodkori“ nomi bilan mashhur. N. 1947 yil 15 avgda Dehlidagi mashhur Nal Qalʼada Hindiston milliy mustaqillikni qoʻlga kiritganligini eʼlon qilgan. Hindiston Res-publikasi bosh vaziri va tashqi ishlar vaziri (1947 yildan). N. rahbarligida Hindiston xalq xoʻjaligi, fan va madaniyatning rivojida katta muvaffaqiyatlarga erishgan. N. Hindistonning tashqi siyosati asoslarini yaratdi, xalqaro chigal masalalarni hal etishda jonbozlik koʻrsatdi. Uning mustamlakachilik, irkchillikka karshi izchil kurashi, yoppasiga qurollanishga chek qoʻyish, xalqlar oʻrtasida tenglik, doʻstlik, hamkorlik siyosati xalqaro maydonda Hindiston nufuzini oshirdi. Neru 1961-yilda qoʻshilmaslik siyosatini yaratdi. 1947 yilda harbiy bloklarga qoʻshilmagan mamlakat birgina Hindiston hisoblangan boʻlsa, hozirgi qoʻshilmaslik harakatida 120 dan ortiq Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi va Yevropa mamlakatlari ishtirok etmoqda.

N. 1955 va 1961 yilda qizi Indira Gandi bilan Oʻzbekistonga tashrif buyurib, oʻzbek xalqining turmushi, hayoti, tarixi bilan yaqindan tanishgan. N. "Hindistonning kashf etilishi" asarida yurtdoshimiz Bobur va uning nabirasi Akbar haqida bunday deydi: 

## Manbalar

## Havolalar
Neru Motilal

**Neru Motilal** (1861.6.5, Agra -1931.6.2, Lakhnau) — Hindiston milliy ozodlik harakati arboblaridan. Nagpur, Ollohobod kollejlarida taʼlim olgan, advokat. Javoharlal Neruning otasi. Birlashgan viloyatlar qonun chiqarish kengashi aʼzosi (1909, 1915), shahar Kengashi aʼzosi, Hindiston Milliy Kongressi (HMK) partiyasining raisi (1919 va 1928). 1922-yil Kongressdan chiqqan, svaraji-stlar (mustaqilchilar) partiyasining asoschilaridan biri (1923) va uning rahbari. Bu partiya ingliz mustamlakachilarining hokimiyati bilan hamkorlik qilishni va ular hukmdorligida Hindistonga avtonomiya huquqini berilishini talab qilgan. 1925-yil yana HMK partiyasiga qaytib, rahbarlik lavozimlarida ishlagan. 1928-yil Hin-distonga dominion-ichki ishlarni oʻzi idora qilish ququqini berishni talab qilgan Konstitutsiya loyihasining muallifi (keyinchalik bu Konstitutsiya "Neru konstitutsiyasi" nomi bilan mashhur boʻldi).

## Adabiyot
* Antonova K. A., Bongard-Levin G. M., Kotovskiy G. G., Istoriya Indii, 1979; Gore v A., Zimyanin V., Neru, M., 1980.

## Manbalar
Neruda Pablo

NERUDA (Neruda) Pablo (taxallusi; asl ism-sharifi Neftali Rikardo Reyes Basualto) (1904.12.7, Parral shahri - 1973.23.9, Santyago) — Chili shoiri, diplomat. Santyago universitetida taʼlim olgan. Chili Senatining aʼzosi va diplomat sifatida koʻp mamlakatlarda boʻlgan. "Oʻlmaydigan odamning xatarli qadami" (1926) toʻplamida sheʼrning anʼanaviy oʻlchamlari va krfiyalaridan voz kechib, ichki kechinmalarni syurrealizmga yaqin til va obrazlar bilan ifodalagan. "Yashash joyi — Yer" (1933, 2 jild), "Yurakdagi Ispaniya" toʻplamlariga kirgan asarlarida insoniyat ozodligi uchun kurash goyalari aks etgan. N. 1941—44 yillar marksizm bilan qiziqadi, Chili kommunistik partiyasiga aʼzo boʻladi. Shu yillarda Chili prezidentini "AQSH qoʻgʻirchogʻi" deb haqorat qilganliqda ayblanib, hukumat tomonidan taʼqib ostiga olinadi. Neruda Pablo Meksikaga ketadi va u yerda 340 sheʼrdan iborat monumental asari "Umumjahon qoʻshigʻi" (1950)ni yozadi. Asarda Lotin Amerikasining oʻtmishi va buguni marksistik nuqtai nazardan talqin etilgan. Kitob Chilida taqiqlangan, kommunistlar uni yashirin tarqatishga uringanlar. Illoirning 1950—1960 yillar ijodiNeruda Pablo fikr doirasining kengayganidan, poetik mahoratining yanada takomillashganidan dalolat beradi: "Sevgi haqida 100 sonet", "Chili toshlari" (1960), "Di-niy marosim qoʻshiqlari" (1961), "Qiyomat" (1963) sheʼriy toʻplamlari, "Qora orol memoriali" avtobiografik dostoni (1—5-j.lar, 1964) va boshqa Toshkentda boʻlgan. Nobel mukofoti laureati (1971).

## Manbalar
Aleksandr Nesmeyanov

**Aleksandr Nikolayevich Nesmeyanov** [1899.28.8(9.9) — Moskva — 1980.17.1] — rus organik kimyogari, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1943), prezidenti (1951—61). Asosiy tadqiqotlari metallorganik birikmalar kimyosiga bagʻishlangan. 1929-yilda simoborganik birikmalarni diazousul yordamida sintezlashni taklif etdi. Bu usul keyinchalik Sn, Pb, Ti, Sb, Bi kabi metallorganik birikmalarga ham qoʻllandi (Nesmeyanov reaksiyasi). Mg, Zn, Cf, Al, Te, Sn, Pb, Sb, Bi kabi metallorganik birikmalarni simoborganik birikmalardan sintezlab olishning oson va qulay usulini ishlab chiqdi. Xloron, bromon va ta-riarilokson birikmalarini birinchi boʻlib sintez qildi; metallotro-piya hodisasini kashf etdi.

## Adabiyotlar
* Izbr. trudi v 4-x t., 1—4, M, 1959; Ximiya ferrotsena, 1969; Issledovaniya v oblasti organicheskoy ximii, M., 1971.
Nesterov sirtmogʻi

**Nesterov sirtmogʻi** („oʻlik sirtmoq“) – samolyotni boshkarishda bajariladigan oliy uchish (pilotaj) shakli – vertikal tekislikdagi berk egri chiziq. Uni birinchi marta rus sinovchi uchuvchisi P. N. Nesterov 1913-yil 27-avgustda amalga oshirgan. Nesterov sirtmogʻi ni V. P. Chkalov 1933-yil takrorlagan va oʻzi ham bir necha uchish shakllarini ishlab chiqqan.

## Manbalar
Neustoyka

**Neustoyka** (rus.) — fuqarolik huquqida majburiyatlarning bajarilishini taʼminlash usullaridan biri; qarzdor majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda kreditorga toʻlashi shart boʻlgan pul summasi. Oʻzbekiston Respublikasining FK boʻyicha, N. toʻlash haqidagi talab yuzasidan kreditor oʻziga yetkazilgan zararni isbotlashga majbur emas. N. bilan faqat haqiqiy talab taʼminlanadi. Agar qarzdor majburiyat bajarilmaganligi yoki lozim darajada bajarilmaganligi uchun javobgar boʻlmasa, kreditor N. toʻlashni talab qilishga haqli emas.

Neustoyka jarima yoki penya shaklida boʻladi. Qarzdor majburiyatlarni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan hollarda to‘laydigan va, qoida tariqasida, qat’iy pul summasida hisoblanadigan neustoyka jarima hisoblanadi. Qarzdor majburiyatlarning bajarilishini kechiktirib yuborganida to‘laydigan va o‘tkazib yuborilgan muddatning har bir kuni uchun majburiyatning bajarilmagan qismiga nisbatan foiz bilan hisoblanadigan neustoyka penya hisoblanadi.

N. toʻgʻrisidagi kelishuv yozma shaklda tuziladi. N. toʻlash taraflarning kelishuvida nazarda tutilgan yoki tutilmaganligidan qatʼi nazar, kreditor qonunda belgilangan neustoyka (qonuniy neustoyka)ni toʻlashni talab qilishga haqli. Qonuniy N.ning miqdori, agar qonun taqiqlamasa, taraflarning kelishuvi bilan koʻpaytirilishi mumkin.

## Manbalar
• O'zRes Fuqarolik Kodeksi https://lex.uz/docs/-111189#-154438:~:text=572/3943%2Dson)-,1%2D%C2%A7.%20Neustoyka,-260%2Dmodda.%20Neustoyka
Nefelin

**Nefelin** (frans. nepheline, yun. nephele — budut) — karkasli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi KNa3 [AlSiO4]4. Qoʻshimchalari Na, Mg, goho Fe, Be, Cl, H2O, Ga. Geksagonal singoniyada kristallanadi. Zich donador agregatlar, kam hollarda qisqa prizmatik kristallar shaklida boʻladi. Qattikligi 5,5—6; zichligi 2600&nbsp;kg/m³. Ulanish yuzasi nomukammal. Yaltiroqligi yogʻsimon. Koʻpincha rangsiz, pushti, kulrang yoki yashilroq. Kislotada oson parchalanadi. N.— ish-qorli otqindi jinslarning asosiy mi-nerali. Alyuminiy, silikagel olishda (yoʻlakay soda ham olinadi) xom ashyo. Gipergen sharoitlarda gidroslyuda, montmorillonit, galluazitga, lateritli nurashda esa gibbsitga aylanadi. N.ning konlari RF (Kola yarim orol, Ural), Oʻrta Osiyoda Quljuqtov (Qizilqumda), Olmaliq yaqinida va Olay togʻlarida, Grenlandiya, GFR, Keniya va boshqa joylarda bor. N. oyna va keramika ishlab chiqarishda va oʻgʻit sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Nefelinli siyenit

**Nefelinli siyenit** - magmatik ishqorli toʻliq kristalli togʻ jinsi; ishqorli dala shpati (65—70%), nefelin (taxminan 20%), biotit va ishqorli amfibollar va piroksenlar, shuningdek, rangli metallar va kamyob-yer ele-mentlaridan iborat.

Nefelinli siyenitning bir nechta xili mavjud: x i -binit — pegmatoid strukturali yashilroq-kulrang yirik donador; miyaskit — slanetssimon biotitli; mariupolit — albitga boy; luyavrit — yashilroqqora, traxitoidli teksturasi aniq ifodalangan; saybarit — melanokratli va boshqa Konlari Oʻrta Osiyo, Rossiya Federatsiyasi (Kola yarim orol, Sibir), Ukraina (Mariupol), Norvegiya (Oslo), Janubiy Grenlandiya, Kanada, Janubiy Afrika, Madagaskar o. va boshqa joylarda bor. Nefelinli siyenit alyuminiy olish uchun ruda, oynasozlik xom ashyosi. Nefelinli siyenit bilan apatit, grafit, kriolit konlari, kamyob-yer elementlari va boshqa bogʻliq.

## Manbalar
Nefertiti

**Nefertiti** (qad. misrcha — sohibjamol kelmoqda) — miloddan avvalgi 14-asr boshidagi Misr malikasi (podshosi), Amenxotep IV ning xotini. Eri oʻtkazgan diniy islohotlarda ishtirok etganligi taxmin kilinadi; uning ismi islohotlardan soʻng Nefer — Neferu — Aton ("Atonning goʻzallar goʻzali") deb oʻzgartirilgan. 1912-yil Amarnada N.ning haykaltarosh usta Tutmes tomonidan nafis ishlangan haykallari topilgan (Qohira va Berlin muzeylarida saqlanadi).

## Manbalar
Nefridiylar

**Nefridiylar** (yun. nephros — buyrak) — umurtqasiz hayvonlarning ayirish organi; osmoregulyasiya, moddalar almashinuvi mahsulotlarini, baʼzan jinsiy mahsulotlarni organizmdan chiqarish funksiyasini bajaradi. Nefridiylar Koʻp marta tarmoklangan epiteliy naychalaridan yoki naychalar sistemasidan, tuban koʻp tukli halqalilarda esa har bir boʻgʻimda bir juftdan joylashgan metanefridiylardan iborat. Har bir metanefridiy nayining voronkaga oʻxshash kengaygan uchi tana boʻshligʻida joylashgan. Nay burilib, navbatdagi boʻgʻimga oʻtadi va teri yuzasiga ochiladi. Nefridiylar. soni 1 dan bir necha 100 tagacha boʻlishi mumkin. Birmuncha sodda tuzilgan protonefridiylarning tanasi ichida joylashgan qismi yopiq solenositlardan iborat. Metanefridiylarda solenotsitlar boʻlmaydi.

## Manbalar
Nefrit

**Nefrit** (yunoncha nephros – buyrak; nefritning mayda toshlari buyrak shaklida boʻlganligidan qadimda oʻsha toshlar buyrakni davolash xususiyatiga ega deb ishonganlar, nomi shundan) (geologiyada) – mineral, tremolit-aktinolit qatoridagi amfibollarning mikrotolali turi, Sa2 (Mg, Fe), [Si4Ou]2(OH, F) 2) Juda ingichka tolalari chigallashib ketgan agregat holida uchraydi. Nefritning qovushqorligi va qattiqligi chigal tolali agregatlari mikrostrukturasi bilan bogʻliq. Rangi (sutrang-oq, och yashildan yashil va qoʻngʻir yashilgacha) Cr3,Fe2+ va Ni2+ apalashmalariga bogʻliq. Nefrit kam hollarda kulrang, tutunrang, oq yoki qora rangda uchraydi. Qattiqligi 5,5—6,5. Zichligi 2900–3000&nbsp;kg/m3. Yaxshi silliqlanadi. Nefritdan juda qadimiy davrdan qurol. bezak tosh, dekorativ badiiy buyumlar yasashda foydalanilgan. Amir Temur sagʻanasiga oʻrnatilgan tosh ham nefritda ishlangan. Nefrit Xitoy, Hindiston, Myanma kabi mamlakatlar madaniy tarixida muhim oʻrinni egallaydi – imperator va yuqori martabali toʻralarning ajralib turish belgisi hisoblangan. Qimmatbaho zargarlik toshlaridan biri. Tabiatda serpentenit, piroksenli va amfibolli kristallik slanetslar va boshqalarning metamorfizmlanishidan hosil boʻladi. Nefrit, asosan, allyuvia yotqiziqlardan mayda tosh va harsajtosh koʻrinishida ajratib olinadi. Yirik konlari Yorkend, Xotan daryolari havzasida, Baykal koʻli yaqinida, Yangi Zelandiya orolida va boshqa joylarda topilgan.

## Manbalar
Netto

**Netto** (ital. netto — sof) — mahsulotning oʻrov-idishsiz sof ogʻirligi; tovarning tashlamalar kirmagan sof narxi, xarajatlar ayirib tashlangandan keyingi sof daromad. Xoʻjalik amaliyotida N. aktivlarining (kompaniya kapitalining nomoddiy aktivlar va qarz majburiyatlari bilan birgalikdagi) bozor narxlaridagi qiymati.

N. - daromad (hamma chiqimlar chegirilganidan keyin qoladigan daromad), N. - foyda (sof foyda), N. - foiz (solik/iap chegirib tashlanganidan keyingi foiz toʻlovlari) kabi shakllari bor.

## Manbalar
Nefrit (maʼnolari)

**Nefrit**:

* Nefrit (yun. nephros — buyrak; N.
* Nefrit (kasallik) (yun. nephros — buyrak) -buyrak tuzilmalarining yalligʻlaniish bilan kechadigan kasalliklar guruhi.
Nefrit (kasallik)

**Nefrit** (yun. nephros — buyrak) -buyrak tuzilmalarining yalligʻlaniish bilan kechadigan kasalliklar guruhi. H.ia glomerulonefrish, piyelonefrit, tubulointerstitsial, irsiy, nefrotik sindrom va boshqa kiradi. N. rivojlanishiga bir qancha patogen mikroorganizmlar (bak teriya, viruslar), organizmning son qotishi, immun yetishmovchiliklar va boshqa sabab boʻladi. N., asosan, immun sistema bilan bogʻliq kasallik. Kasalliknish rivojlanish mexanizmiga kura, immun-birikmali va autoimmun N. tafovut qilinadi. Birincha holda, antigen-antitelo birikmasi qonda hosil boʻlib, boshqa aʼzo va toʻqimalar bilan bir qatorda buyrakda ham yigʻiladi va uni shikastlaydi. Autoimmui N.da esa buyrakda tuzilma elementlariga qarshi auto-antitelolar hosil boʻladi, ular ushbu elementlarga birikib yalligʻlanishni yuzaga keltiradi. N. kechishiga koʻra, oʻtkir, oʻrtacha oʻtkir, xavfli, tez rivojlanuvchi va surunkali xillarga ajratiladi. Oʻtkir N. koʻpincha yilning sovuq fasllarida uchrab, shish, qon bosimining oshishi, peshob miqdorining kamayishi, unda oqsil, eritrotsitlar uchrashi kabi klinik alomatlar bilan kechadi. Oʻrtacha oʻtkir, xavfli va tez rivojlanuvchi N. nisbatan kam uchraydi, kasallikning bu turlarida letallik juda yuqori. Surunkali N. vaqt-vaqti bilan zoʻrayib turadi va kasallikning hamma belgilari namoyon boʻlishi bilan kechadi.

Davosi. Parhez, peshob haydovchi, immun tiklovchi va boshqa dori-darmonlar buyuriladi. Organizmdagi infeksiya oʻchoklari aniqlanib, davolanadi. Ayrim ogʻirroq hollarda "sunʼiy buyrak" apparatidan foydalaniladi. Buyrak faoliyatini tiklash iloji boʻlmaganda bemorga soglom buyrak koʻchirib oʻtkaziladi (qarang Transplantatsiya). Surunkali N. bilan ogʻrigan bemorlar doimiy vrach nazoratida boʻlishi uchun roʻyxatga olinadi. N.ning oddini olishda organizmni chiniqtirish, streptokokkli tonzillit, faringit kabi oʻtkir yuqumli kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlab davolash, uzoq vaqt sovuqsa qolmaslik lozim.

## Manbalar