David Stirling

**Janob Archibald Devid Stirling** DSO OBE (1915-yil 15-noyabr — 1990-yil 4-noyabr) — Britaniya armiyasidagi Shotlandiya ofitseri, alpinist, Maxsus havo xizmati (SAS) asoschisi va yaratuvchisi. Ikkinchi jahon urushi paytida u faol xizmat koʻrsatgan.

## Yoshlik davri
Stirling 1915-yil 15-noyabrda Perthshire shtatidagi Lekropt cherkovida oʻz oilasining ota-bobolari uyi Keir Houseda tugʻilgan. U Keyrlik brigada generali Archibald Stirling va Saymon Freyzerning qizi Margaret Freyzerning oʻgʻli, Lord Lovat (Shotlandiya qiroli Charlz II ning avlodi). Saymon Freyzer, 15-lord Lovat birinchi amakivachchasi edi. Uning ota-bobosi Sir Uilyam Stirling-Maksvell, 9-baroneta va xonim Anna Mariya Lesli-Melvil edi.

Stirling Ampleforth kolleji katolik maktab-internatida tahsil olgan, lekin rassom boʻlish uchun Parijga joʻnashdan oldin Kembrijdagi Triniti kollejida bor-yoʻgʻi bir yil oʻqigan. Uzun boʻyli  Atletik figurali Stirling Ikkinchi Jahon urushi boshlanganda Everest togʻiga chiqish uchun mashq qilardi. 

## Ikkinchi jahon urushi va SASning tashkil topishi
Stirling 1937-yil 24-iyulda Ampleforth kolleji kontingenti ofitserlarini tayyorlash korpusidan Shotlandiya gvardiyasiga tayinlangan. 1940-yil iyun oyida u podpolkovnik Robert Leykok boshchiligidagi yangi 8-sonli (Gvardiya) qoʻmondonligi uchun koʻngilli boʻlib, Z Force (keyinchalik " Layforce " deb nomlangan) tarkibiga kirdi. 1941-yil 1-fevralda Layforce Rodosni egallashni qoʻllab-quvvatlash uchun Yaqin Sharqqa suzib ketdi, biroq tez orada Krit jangi va Litani daryosi boʻyidagi janglarda ogʻir talafot koʻrganidan soʻng tarqatib yuborildi. Stirling, urushning mexanizatsiyalashgan tabiati tufayli, hayratlanarli afzalliklarga ega boʻlgan kichik askarlar guruhi bir kechada choʻldan bir nechta nishonlarga hujum qilishi mumkinligiga ishonchi komil edi. 

Oʻz gʻoyasini qoʻmondonlik lavozimiga olib chiqish ish bermasligiga ishongan Stirling toʻgʻridan-toʻgʻri yuqori lavozimlarga chiqishga qaror qildi. Parashyutda uchish halokatidan keyin qoʻltiq tayoqchalarida u bosh qoʻmondon general ser Klod Auchinlekni koʻrish uchun Qohiradagi Yaqin Sharq shtab-kvartirasiga yashirincha (toʻsiq ostida, oʻtib yoki oshib) kirdi. Qoʻriqchilar koʻrib qolgan Stirling qoʻltiq tayoqchalarini tashlab, binoga kirdi, faqat oʻzi bilan avvalroq janjallashib qolgan ofitser bilan yuzma-yuz keldi. Tez orqaga chekinib, u shtab boshligʻi oʻrinbosari, general-mayor Nil Ritchi kabinetiga kirdi. Stirling oʻz rejasini Ritchiga tushuntirdi, shundan soʻng Ritchi Auchinlekni Stirlingga yangi maxsus operatsiyalar boʻlinmasini tuzishga ruxsat berishga koʻndirdi. Dadli Klarkning Shimoliy Afrikada mavjud boʻlgan parashyutchilar brigadasini aldashini kuchaytirish uchun boʻlinmaga ataylab chalgʻituvchi „L Detachment, Special Air Service Brigade“ nomi berildi. 

Stirlingning yangi maxsus operatsiyalar boʻlimi dastlab Kibrit aviabazasida bazani oʻrnatganida jihozlar (ayniqsa, chodirlar va tegishli jihozlar) yetishmasdi. Yangi SASning birinchi operatsiyasi yaqin atrofdagi yaxshi jihozlangan Yangi Zelandiya polkini turli xil materiallar, jumladan, chodirlar, choyshablar, stollar, stullar va pianino bilan taʼminlash edi. Kamida toʻrtta sayohatdan soʻng ular yaxshi jihozlangan lagerga ega boʻlishdi. 

Qisqa muddatli mashgʻulotlardan soʻng, 1941-yil 16-noyabrda „Salibchilar“ operatsiyasini qoʻllab-quvvatlash uchun nemis aerodromiga parashyut qoʻnish orqali hujum qilishning dastlabki urinishi boʻlinma uchun halokatli tarzda yakun topdi. Dastlabki 55 kishidan 34 nafari halok boʻlgan, yaralangan yoki nishondan uzoqda, yoʻldan uchib ketgan yoki notoʻgʻri hududga qoʻnganidan soʻng, mintaqaga eng katta boʻronlardan biri paytida qoʻlga olingan. Hujumdan keyin boʻlinmani olish uchun tayinlangan Long Range Desert Group (LRDG) yordamidagina qochish — Stirling tunda quruqlikka yaqinlashish parashyutdan koʻra xavfsizroq va samaraliroq boʻlishiga rozi boʻldi. Iloji boricha tezroq u ushbu oddiy usuldan foydalangan holda portlarga reydlar uyushtirdi, koʻpincha tunda baʼzi askarlarining til bilimlaridan foydalangan holda nazorat punktlari orqali blef qildi. 

Stirling boshchiligida Lyues bombasi, birinchi marta portlovchi va yondiruvchi qurilma Jok Lyues tomonidan ixtiro qilingan. Qattiq choʻl erlariga boshqa transportlarga qaraganda yaxshiroq dosh bera oladigan Amerika jiplari kesilib, moslashtirildi va Vickers K pulemyotlari bilan oldinga va orqaga oʻrnatildi. Stirling, shuningdek, aniqlashdan qochish uchun kichik guruhlardan foydalanishga kashshof boʻlgan. Orqa tomondan olib borish qiyin boʻlgan Stirling tez-tez old tomondan olib bordi, uning SAS boʻlinmalari samolyotlar va ekipajni otish uchun dushman aerodromlari boʻylab haydab, dushman samolyotlariga bomba qoʻshishning dastlabki operatsion strategiyasini oʻzgartirdi.

Birinchi jip aerodromiga reydi 1942-yil iyun oyida birinchi jiplar partiyasini sotib olgandan soʻng sodir boʻldi, oʻshanda Stirlingning SAS guruhi Italiyaga qarashli Bagush aerodromiga va boshqa ikkita Axis aerodromiga bir kechada hujum qilgan. Qohiraga qaytgach, Stirling aerodrom reydlari uchun koʻproq jiplar toʻpladi. Uning eng katta muvaffaqiyati 1942-yil 26-iyuldan 27-iyulga oʻtar kechasi, uning 18 jip bilan qurollangan SAS eskadroni Sidi Haneish qoʻnish chizigʻiga bostirib kirdi va ikki kishi halok boʻlgani uchun 37 eksa samolyotini (asosan bombardimonchilar va ogʻir transport) yoʻq qildi. Dushman patrullari va samolyotlaridan qochib, choʻl boʻylab sayohat qilgandan soʻng, Stirling va uning odamlari Qattara depressiyasining chekkasidagi Qaret Tarturadagi oldingi lagerining xavfsiz joyiga etib kelishdi.

Bu urush va qochib ketish operatsiyalari oxir-oqibat Stirling rejalarining barbod boʻlishiga olib keldi; u 1943-yil yanvarda nemislar tomonidan qoʻlga olingan, u feldmarshal Ervin Rommel tomonidan „Fantom mayor“ deb nomlangan. Garchi Stirling nemislar tomonidan qoʻlga olinishidan qochib qutulgan boʻlsa-da, keyinchalik italiyaliklar tomonidan qayta qoʻlga olindi, ular bu oʻzlarining nemis ittifoqchilariga sabab boʻlgan sharmandalikdan juda xursand boʻlishdi. Keyingi toʻrt marotaba qochishga urinish amalga oshirildi, Stirling nihoyat Colditz qal’asiga yuborilgunga qadar, u yerda urushning qolgan qismida qoldi. U 1944-yil 20-avgustda keldi va unga Colditz Britaniya razvedka boʻlinmasini tashkil etish vazifasi topshirildi. Qoʻlga olinganidan keyin Peddi Meyn SAS qoʻmondonligini oʻz zimmasiga oldi.

Shimoliy Afrikada, Stirling qoʻlga olinishidan oʻn besh oy oldin, SAS erdagi 250 dan ortiq samolyotlarni, oʻnlab taʼminot omborlarini, temir yoʻllarni va telekommunikatsiyalarni vayron qildi va yuzlab dushman mashinalarini ishdan chiqardi. Feldmarshal Bernard Montgomeri Stirlingni „aqldan ozgan, juda aqldan ozgan“ deb taʼriflagan, ammo urush paytida Stirlingga oʻxshash odamlar kerak deb hisoblagan.

## Xususiy harbiy kompaniyasi
Urushdan keyin Buyuk Britaniya oʻz kuchini yoʻqotayotganidan xavotirlangan Stirling turli xil xususiylashtirilgan tashqi siyosat operatsiyalari uchun Saudiya Arabistoni kabi boshqa mamlakatlarga Britaniya qurollari va harbiy xodimlarini etkazib berish boʻyicha bitimlar tuzdi. Stirling bir nechta hamkorlari bilan birgalikda Meyfeyrdagi Janubiy Odli koʻchasiga koʻchishdan oldin Sloan koʻchasida (keyinchalik Chelsi mehmonxonasi ochilgan) ofislari boʻlgan Watchguard International Ltd ni tashkil etdi.

Biznes asosan Fors koʻrfazi davlatlari bilan bogʻliq edi. U Denis Rouli bilan birga 1970 yoki 1971-yillarda Liviya hukmdori Muammar Qaddafiyni agʻdarish boʻyicha muvaffaqiyatsiz urinish bilan bogʻliq edi. Stirling KAS Enterprises nomi bilan ham tanilgan KAS Xalqaro xususiy harbiy kompaniyasi asoschisi edi.

Watchguard International Ltd xususiy harbiy kompaniya boʻlib, 1965-yilda Stirling va Jon Vudxaus tomonidan Jersida roʻyxatdan oʻtgan. Vudxausning birinchi vazifasi Yamanga borib, sulh eʼlon qilinganda qirollik kuchlarining ahvoli haqida hisobot berish edi. Shu bilan birga, Stirling Eron hukumati bilan aloqalarini rivojlantirdi va Afrikada ish topish imkoniyatlarini oʻrgandi. Kompaniya Zambiya va Syerra-Leoneda ishlagan, trening guruhlari bilan taʼminlagan va xavfsizlik masalalari boʻyicha maslahatlar bergan, biroq uning asoschilarining biznes yuritishning gʻayritabiiy usullari uning yakuniy qulashiga sabab boʻlgan. Bir qator kelishmovchiliklardan soʻng Vudxaus Operatsiya direktori lavozimidan isteʼfoga chiqdi va Stirling 1972-yilda faol ishtirok etishni toʻxtatdi.

## Buyuk Britaniya 75
1970-yillarning oʻrtalarida Stirling „nodemokratik hodisa“ yuz berishidan tobora koʻproq tashvishlana boshladi va chora koʻrishga qaror qildi. U Buyuk Britaniya 75 deb nomlangan tashkilotni yaratdi va Mayfeyrdagi aristokratik klublardan aʼzolarni yolladi; Bular asosan sobiq harbiylar va koʻpincha sobiq SAS aʼzolari edi. Rejaga koʻra, fuqarolik tartibsizliklari natijasida hukumatning normal faoliyati buzilgan boʻlsa, ular uni boshqarishni oʻz zimmalariga olishlari kerak edi. U buni 1974-yildagi intervyusida batafsil tasvirlab berdi, uning bir qismi Adam Kertisning " *Mayfair toʻplami* " hujjatli filmida, 1-qism: „Kim toʻlaydi gʻalaba qozonadi“ deb nomlanadi.

1974-yil avgust oyida, Stirling GB75 bilan ommaga chiqishga tayyor boʻlishidan oldin, tinchlikparvar " *Peace News* " jurnali uning rejalarini oldi va eʼlon qildi va oxir-oqibat GB75ga qoʻshilishni istaganlarning koʻpchiligining oʻng qanot xarakteridan qoʻrqib ketgan Stirling sxemadan voz kechdi.  Uning tarjimai holi Alan Xo gazetasida Stirlingni " Polkovnik Blimp " sifatida kamsituvchi tasvirini rad etdi.

## Kasaba uyushmalarining buzilishi
1970-yillarning oʻrtalari va oxirigacha Stirling kasaba uyushmalarini ichkaridan buzish uchun yashirin tashkilot tuzdi. U kasaba uyushmalari harakatidan hamfikrlarni jalb etib, ular konferensiyalar paytida ruxsat etilgan darajada koʻp muammo tugʻdirishlarini bildirish niyatida edi. Bunday aʼzolardan biri Fuqarolik va davlat xizmatlari assotsiatsiyasi rahbari boʻlgan Kate Losinska edi. Ushbu „operatsiya“ni moliyalashtirish birinchi navbatda uning doʻsti ser Jeyms Goldsmitdan kelgan.

## Keyingi davrlarda
1947-yilda muntazam armiya ofitserlar zahirasiga oʻtkazilgan Stirling podpolkovnik faxriy unvoni bilan taqdirlandi, bu unvon 1965-yilda nafaqaga chiqqanida ham saqlanib qoldi. Stirling irqiy kamsitishdan xoli Afrikani targʻib qilish jamiyati boʻlgan Uloq Afrika jamiyatining asoschisi edi. 1949-yilda asos solingan, Afrika hali mustamlaka hukmronligi ostida boʻlsa-da, 1956-yilda Salima konferensiyasida oʻzining yuqori nuqtasiga erishdi. Biroq, u Disraelining „xushbichim franchayzalariga“ oʻxshash malakali va yuqori elitistik ovoz berish franshizasiga urgʻu berganligi sababli, oʻqimishli afrikaliklar bunga boʻlingan. Binobarin, jamiyatning ijtimoiy rivojlanishning turli darajalari muammosini irqiy boʻlmagan yoʻl bilan hal qilishga urinishi samarasiz boʻldi, garchi u Janubiy Afrika Kommunistik partiyasi 1955-yilda „Kongress ittifoqi“ uchun Stirlingning koʻp irqli elitistik modelidan foydalanganda ajablanarli tasdiqni oldi. "Janubiy Afrika Afrika Milliy Kongressini qabul qilganda.

Stirling 1959-yilda jamiyat raisi lavozimidan isteʼfoga chiqdi.

## Yutuqlarir
Stirling 1942-yil 24-fevralda Yaqin Sharqdagi jasoratli va beqiyos xizmatlari uchun ordeni bilan taqdirlandi, 1946-yil 14-noyabrda bu sohadagi jasoratli va alohida xizmatlari uchun Britaniya Imperiyasi ordeni bilan ofitser etib tayinlandi. Harbiy xizmat uchun 1990-yilgi yangi yil sharafiga ritsar bakalavr darajasiga ega boʻldi.

2002-yilda SAS yodgorligi, Stirlingning qoya ustida turgan haykali, Keyr Parkidagi oilasining mulki yaqinidagi Row tepaligida ochildi. 2014-yil may oyi oxirida haykaldan ikkita bronza plaket oʻgʻirlangan Keir mulkining hozirgi Leyrdi uning jiyani Archi Stirling, millioner biznesmen va sobiq Shotlandiya gvardiyasi zobitidir.

U Konnor Svindels tomonidan 2022-yilgi " SAS: Rogue Heroes " tarixiy dramasida tasvirlangan.

## Manbalar