open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Delishes

**Delishes** — kechpishar olma navi. Amerikadan keltirilgan. Amerika va Yevropa davlatlari (Fransiya, Italiya, Shveysariya, Gollandiya, Avstriya, Bolgariya, Ruminiya va b.) bogʻdorchiligida yetakchi navlardan hisoblanadi. Da-raxti baland, kuchli usadi, keng shox-shabbali, shoxchalari mustahkam, novdalari sargʻimtish-koʻkish. Bal. 6,5–7 m, bargi oʻrtacha, tekis, toʻq yashil. Gullari oʻrtacha, qirmizi. Aprelning ikkinchi yarmida gullaydi. Simerenko, Renet, Parmen kabi navlar yaxshi changlatuvchi qisoblanadi. Mevasi yirik (150—180 g), sirti silliq, sariq-tillarang, eti shirin, xushboʻy, kuvrak, asal hidi keladi. Tarkibida 16,74% quruq modda, 12,7% qand, 0,25% kta mavjud. Sovuqqa chidamli. Mevasi avgust oxiri — sentabr boshlarida terib olinadi, yanvargacha saqlash mumkin. Har yili hosil qiladi; koʻchati ekilgandan soʻng kuchsiz payvandtagda 3—4-yili, kuchli oʻsadiganlarida 5—6-yili hosilga ki-radi. Hosildorligi 100—120 s/ga. Uzoq joylarga joʻnatishga yaroqli. 1950y.lar oxirida Oʻzbekistonga keltirilgan. Toshkent, Samarqand, Namangan va Qashqadaryo viloyatlariningtog oldi va togʻli mintaqalarida oʻstiriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alain Delon

**Alain Fabien Maurice Marcel Delon** (**Alen Delon** 1935-yil 11-avgust, vafoti 2024-yil 18-avgust) — fransuz aktyori, prodyuseri va biznesmeni.

Dastlab unga shuhrat keltirgan film „Yarqiragan quyoshda“gi Tom Rishli roli boʻldi. „Rokko va uning aka-ukalari“, „Oyning tutilishi“, „Qoplon“, „Samuray“, „Qora lolalar“, „Trotskiyning oʻldirilishi“, „Mesye Klyayn“ kabi filmlardagi oʻz qahramonlari orqali munofiq insonlarning oʻziga xos psixologiyasini, moddiy va maʼnaviy konfliktlarni mohirona ochib berdi. Oʻzining kelishgan tashqi koʻrinishi, ijrosidagi plastiklik, joʻshqinlik sargu-zasht va detektiv filmlarda, shuningdek, oʻzi ekranlashtirgan „Politsiyachi terisi uchun“, „Boʻysunmas“ filmlarida yaqqol koʻzga tashlandi.Delonning oxirgi ijro etgan rollaridan biri „Asteriks va Obeliks:Olimpiada oʻyinlarida“ filmidagi Sezar obrazidir.

## Manbaalar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar

* 
* „The perils of trans-national stardom: Alain Delon in Hollywood cinema“ by Ginette Vincendeau
Delos

**Delos** (hozirgi *Dilos*) — Egey dengizidagi orol. Yunonistonning yirik liniy markazi (Apollon ibodatxonasi). Delos yunon-fors urushlaripan keyin 1-Afina dengiz ittifoqining markazi va Delos ittifoqinit xazinasi saqla-nadigan joy sifatida (miloddan avvalgi 454 yilgacha) yirik ahamiyatga ega boʻlgan. Yunonistondan Kichik Osiyoga oʻtadigan asosiy yoʻl Delos orqali oʻtgan. Ellinizm davrida xalqaro savdo munosabatlarida katta rol oʻynagan (qul savdosi markazi). Delos Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eugène Delacroix

**Ferdinand Victor Eugène Delacroix** ( (1798-yil 26-aprel, Sen-Moris, Parij yaqinida — 1863-yil 13-avgust, Parij) — fransuz rassomi, progressiv romantizmning yirik namoyandasi.

## Hayoti
D. ijodida yangi usullarni dadil qoʻllab toʻyingan koloritga, dadil boʻyoq surtmasi, yorqin nursoya keskinligiga ega boʻlgan rangtasvir tizimini yaratdi; asarlarida erksevarlik gʻoyalari bilan yoʻgʻrilgan faol harakat va joʻshqin ruhni aks ettirdi ("Barrikadada Ozodlik", 1830). D.ning boy ijodiy fantaziyasi, ehtirosi Sharq mavzuidagi tarixiy va klassik hamda zamonaviy adabiy asarlarga ishlagan kartinalarida aniq namoyon boʻldi ("Jazoirlik ayollar", 1833—34; "Marokkodagi yahudiycha toʻy", 1839 va b.). 

## Manbalar

## Havolalar
Delagoa

**Delagoa** — Hind okeanidagi qoʻltiq, Afrikaning sharqiy sohilida. Uzunligi 112 km, kengligi 25—40 km. Chuq. 16 m gacha. Sohillari oʻrmon bilan qoplangan, botqoqlashgan pasttekislik. Daryolarning quyilish joyida qulay buxtalar vujudga kelgan. Eng yirik porti — Maputu (Mozambik).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delos ittifoqi

**Delos ittifoqi** (1-Afina dengiz ittifoqi) — yunon dengiz boʻyi shaharlari va Egey dengizidagi orollarning Afina boshchiligidagi ittifoqi (mil.av. 478/477—404). Ittifoq aʼzolarining kengashlari Delos o.da, Apollon ibodatxonasida oʻtkazilgan. Peloponnes urushi (mil. av. 431—404)da Afina magʻlubiyatga uchragach, D. i. tarqatib yuborilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Max Delbrück

**DELBRYUK (Delbruck) Maks** (1906.4.9, Berlin — 1981) — amerikalik fizik, genetik, virusolog; molekulyar biologiya asoschilaridan biri. Millati nemis. 1937-yildan AQShda. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi akademik Falsafa doktori (1930). Asarlari atom fizikasi, viruslar mutagenezi va reproduksiyasiga oid. Bakteriofaglardagi rekombinatsiyani kashf etgan. Kimyoviy moddalar tuzilishining kvant nazariyasi masalalarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1969, A. D. Xershi va S. E. Luriya bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Delta-yogʻoch

**Delta-yogʻoch** — presslab va yelimlab tayyorlanadigan qatqat yogʻoch. Qayin daraxtidan yoʻnib olingan yupqa tasmaga fenol yoki kreozol formaldegid smolasi shimdirib, 100–175&nbsp;kg .kuch/sm2 bosim ostida 120—150° temperaturagacha qizdirib tayyorlanadi. D.-yo. 1 – 12&nbsp;mm qalinlikda taxta, 15–300&nbsp;mm qalinlikda plita koʻrinishida ishlab chiqariladi. Bu plitalarning mustahkamligi va elastikligini oshirish uchun metall toʻr, zar, rezinalangan mato va b. bilan armaturalanadi. Smolaga grafit va moy qoʻshib antifriksion xossasi yaxshilanadi. D.-yo. kimyoviy reagentlar taʼsiriga chidamli, elektr izolyasiya, mexanik va b. xossalari yukrri material.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delfa

**Delfa** – Fokida (Oʻrta Gretsiya) ning janubi-garbida, Parnas togʻi etagida joylashgan yunon shahri. Mil. av. 7—6-asrlarda umumyunon diniy marka-zi boʻlib, meʼmoriy yodgorliklar (Apollon ibodatxonasi orakul va b.) saqlangan. Mil. av. 6-asrning boshlarida D.da 4 yilda 1 marta umumyunon Pifiy oʻyinlari oʻtkazilgan. Bu vaqtda muqaddas osoyishtalik, tinchlik hukm surgan. D.da Apollonga atab juda koʻp nazrniyoz keltirilgan. Bu boyliklar D.ning yuksalishiga sabab boʻlgan. Mil. av. 1-asrning 80-yillarida D. frakiyaliklar va b. qabilalar tomonidan talangan. Mil. 1-asr oxirida D.dagi ibodatxona kayta tiklangan. Orakul faoliyati mil. 2-asrda bir muncha jonlangan (soʻnggi bor orakulga 3-asrda murojaat qilinganligi maʼlum); ibodatxona Rim imperatori Feodosiy I tomonidan taxminan 390 yil rasman yopib qoʻyilgan. Hoz. D. — kichik aholi punkti. D. yodgorligidan 1892 yildan boshlab fransuz arxeologlari olib borgan qazishlar natijasida ikki muqaddas maskan (uchastka) — Apollon va Afina maskanlari ochildi: Apollon Pifiy ibodatxonasi (mil. av. 6-asr, meʼmorlar Ksenodor va Agaton tomonidan mil. av. 4-asrda kayta qurilgan) boʻrtma tasvirlar bilan bezatilgan (muzeyda saqlanmoqda). Sifniylar (taxminan mil.av. 525), afinaliklar (mil.av. 5-asr boshlari) xazinalari, us-tunlari (galereya — ustunli peshayvon, mil.av. 475), teatr (mil. av. 2-asr) va b. bor. Afina Pronoya muqaddas ibodatxonasining eski (mil. av. 7-asr oxiri) va yangi (mil. av. 6-asr oxiri) asoslari, aylana tarxli — folos — makbara (mil. av. 4-asr boshlari), stadion (mil. av. 6-asr), gimnasiy (mil. av. 6—5-asrlar) va b. oʻrganilgan. D.da arxeologik muzey tashkil etilgan. D. meʼmoriy yodgorliklari Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delfin (yulduz turkumi)

**Delfin** (lotincha ) — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Uning uchta yorug yulduzi 3,7; 3,8 va 4,0 yulduz kattaligitsa. Delfin yulduz turkumini iyun — avgust oylarida kuzatsa boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delfinlar

**Delfinlar** (Delphininae) — tishli kitlar turkumiga mansub sut emizuvchilar guruhi. Daryo D.i (Platanistidae) va delfinsimonlar (Delphinidae) oilalarini oʻz ichiga oladi. Daryo D.ining uz. 1,5–3 m, koʻkrak suzgichlari kalta va keng , tumshugi uzun va ingichka, tishlari koʻp (104 dan 242 gacha), koʻzlari ojiz (gang D.da koʻz gavhari boʻlmaydi). Asosan Jan. Amerika (laplat D.) va Jan. Osiyo (hind D., Xitoy koʻl D.) daryolarida tarqalgan. Delfinsimonlarning uz. 1,2–3 m, ayrim turlari (kosatka) 10 m gacha. Koʻpchiligida orqa suzgichi boʻladi, tumshugi choʻziq, tishlari 50 tadan koʻproq, dum suzgichining keyingi uchi chuqur kesilgan. Bosh miyasi sharsimon, yarim sharlari poʻstlogʻida juda koʻp pushtachalari bor. D.da kitsimonlarga nisbatan exolokatsiya va eshitish organi yaxshi rivojlangan (bir necha oʻn Gs dan 150— 196 Gs gacha chastotalik akustik tebranishlarni qabul qiladi). Tovush signallari orqali oʻzaro aloqa qiladi. Exolokatsiya organi boshining havo toʻplovchi boʻshliqlarida joylashgan. Soatiga 55&nbsp;km tezlikkacha suza oladi (kosatka). 3—5 yilda balogʻatga yetadi. Bolasini 4—6 oy emizadi. Yirik D. 50, maydalari 30-yilgacha yashaydi. Ovozga taqlid kila oladi, qoʻlga oson oʻrganadi. Okeanariumlarda boqilganida koʻpayishi ham mumkin. D.ning 50 turi maʼlum. Oq biqin D. va afalina deyarli hamma dengizlarda uchraydi. Krra dengizda faqat oq biqin D., shim. dengizlarda shim. kitsimon D., kosatkalar tarqalgan. Koʻpchilik turlarini ovlash man qilingan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delta

**Delta** — daryoning dengiz yoki koʻlga quyilish joyida suvda oqib kelgan jinslardan hosil boʻlgan tekislik. Delta nomi yunon alfavitidagi D (delta) ning bosh harfidan olingan. Nil daryosining uchburchak deltasi shaklan ana shu harfga oʻxshash boʻlganidan qadimda shunday nom olgan. Deltada daryo suvi pan-ja shaklida koʻpdan-koʻp tarmoklarga boʻlinib oqadi. Vaqt oʻtishi bilan delta kengayib, dengiz ichkarisiga kirib boraveradi. Daryo oqizigʻi koʻp va yirik boʻlsa yoki dengiz, koʻl suvi sathi pasayib borayotgan yoki sayoz boʻlsa, deltaning shakllanishi tezlashadi. Yiliga bir necha metrdan bir necha yuz metrgacha kengayib boradi. Deltaning shakli va maydoni turlicha: Amazonka deltasi — 100 ming km², Amudaryo deltasi — 19 ming km², Volga deltasi — 19 ming km². delta tuprogʻi unumdor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jildelta Toshkent, 2000-yil
Delta yotqiziqlari

**Delta yotqiziqlari** - dengiz va koʻllarning daryolar quyilish joyida delipann shakllantiradigan daryo oqiziq jinslaridan hosil boʻladi. Tarkibiga ohaktosh qatlamli qum-gilli jinslar ham kiradi. Togʻ oldi hududlarida konglomeratlar borligi kuzatiladi. Daryolar adogʻida toʻplangan oqiziq jinslarga toʻlqin va toʻlqinli oqimlar taʼsirining yoʻqligi, Yer poʻsti shu qismining sekinlik bilan bukilishi natijasida qalinligi bir necha km gacha boʻlgan D.yo. vujudga keladi. D.yo.dan paydo boʻlgan akkumulyativ shakl — delta yuzasi asosan daryo va koʻl-botqoqlik choʻkindilaridan tashkil topadi. Odatda, D.yo. ustida unumdor tuproq qatlami vujudga keladi. Shu sababli juda qadim zamonlardan D.yo. dehqonchilik markazlari boʻlib, aholi zich yashagan (mas, Amudaryo, Nil va b. daryo deltalari).

D.yo., shuningdek, qazilma holatida ham koʻpincha oʻtmish geologik davrlarning choʻkindi qatlamlarida mavjud. Ular katta qalinligi, tuzilishi, dengiz, shoʻrroq suvli va kontinental yotqiziqlarning turli birikmalarida namoyon boʻladi. D.yo. qazilmalari orasida koʻmir, temir va mis rudalarining konlari uchraydi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delyuviy

**Delyuviy** (lot. deluo — yuvaman), delyuvial yotqiziqlar — yomgʻir yoki erigan qor suvlari oqizib kel-tirgan, shuningdek, oʻz ogʻirligi, sovukdan siljishi va grunt oquvchanligi natijasida qirlar etagida va yon ba-gʻirlarining quyi qismida toʻplangan togʻ jinslarining nuragan yotqiziqlari. Togʻ yon bagʻirlari va etaklarida katta maydonlarni egallaydi, delyuvial shleyflar hosil qilgan. Qalinligi bir necha oʻn metrga yetadi. D.ning granulometrik tarkibida oʻrta va ogʻir changsimon qumoq koʻp; bular qiyalik yuqorisidan pastga qarab shagʻaldan gilga qadar oʻzgarib borishi mumkin. Delyuvial yotqiziklarning mineral va kimyoviy tarkibi atrofdagi togʻ jinslari hamda yotqiziqlarning tarkibi bilan uzviy bogʻliq. Suvni oʻzidan yaxshi oʻtkazadi va qatlamlar hosil qilmaydi. Delyuvial jarayonlar oʻsimliklar siyrak boʻlgan (tuproq oʻsimliklar bilan kam himoyalangan) quruq iqlim sharoitlarida tezroq kechadi. Oʻrta Osiyoning bir qancha mintaqalarida delyuvial yotqiziqlardan lyossning baʼzi xillari hosil boʻlgan. Odatda, bunday yotqiziqlardan unumdor tuproq (sur tuproq, jigarrang tuproq va b.) tarkib topadi. D.da koʻpincha oltin, qalay, volfram va b. metallarning sochma konlari uchraydi. Delyuvial suglinkalardan gʻisht tayyorlanadi. A. Pavlov (1888) D.ni kon-tinental yotqiziqlarning alohida genetik turi qilib ajratgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Demagin

**Vladimir Vasilyevich Demagin** (1924.15.7, Toshkent) – uchuvchi, „Xizmat koʻrsatgan sinovchi-shturman“ (1967). Sinovchi-uchuvchilar maktabini tugatgan (1952). Mehnat faoliyatini Toshkentdagi V. P. Chkalov nomidagi aviatsiya zdida yigʻuvchi-parchinlovchilikdan boshlagan (1941—42). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—44). Harkov harbiy aviatsiya bilim yurtida (1944), Jukovskiy (Moskva viloyati) sinovchi-uchuvchilar maktabida (1952) oʻqigan. Toshkent aviatsiya zavodi (hozirgi Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi) uchishsinov stansiyasida bortradist (1945—49), sinovchi-shturman (1949—80), qidiruvqutqaruv xizmati boshligʻi (1980—84), navbatchi shturman (1984—92). Toshkent aviatsiya zdida ishlab chiqarilgan LI-2, AN-8, AN-12, AN-22, IL-12 va IL-76 (turli modi-fikatsiyalari) samolyotlarini sinashda qatnashdi, havodagi parvozi 4 mln. km dan ortiq (13000 soat). Koʻplab shturman shogirdlar tayyorlagan. „Jasorat“, „Shuhrat“ (1994) medallari bilan takdirlangan.

## Manbalar
Demagog

**Demagog** (yun. demagogos — xalq dohiysi) — dastlab Yunonistonda xalqni orqasidan ergashtirgan siyosiy gu-ruhchalar rahbarlari, demokratik kayfiyatdagi siyosiy arbob; keyinchalik bu soʻz salbiy maʼno olgan (qarang Demagogiya).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demagogiya

**Demagogiya** (yunoncha: demos — xalq va ago — boshlayman) — faktlarni ataylab buzib koʻrsatish, yolgʻon-yashiq vaʼdalar berish va tilyogʻlamalik qilish yoʻli bilan aldash; gʻarazli, koʻpincha siyosiy maqsadlarni yashirgan holda balandparvoz muhokama yuritish.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demarkatsiya

**Demarkatsiya** (lot demarcati „ajiratish“) – biron-bir ajratuvchi chizigʻni oʻtkazilishi va chegarani aniqlash. Chegarani demarkatsiyalash – chegara belgilarini koʻrsatgan holda davlat chegara hududini belgilash.

## Manbalar
Demarkatsiya chizigʻi

**Demarkatsiya chizigʻi** - 1) har bir ishda urushuvchi tomonlarni vaqtincha yarash vaqtida ajratib turuvchi chiziq (oʻt ochish toʻxtatilgan chiziq); 2) magʻlub davlat hududini zonalarga boʻluvchi chiziq; 3) qoʻshni davlatlar oʻrtasida daʼvolashilayotgan hududda doimiy chegara aniqlanguniga qadar vaqtincha belgilanadigan chiziq.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demetra

**Demetra** — yunon mifologiyasida dastlab hosildorlik, dehqonchilik, keyinchalik nikoh va oilaviy hayot maʼbudasi. Kronos va Reyaning qizi, Zevening singlisi, Persefonaning onasi. D. odamlarga bugʻdoy boshogʻini sovgʻa qilgan va ularni dehqonchilikka oʻrgatgan. Yer osti saltanati xudosi Aid Persefonani oʻgʻirlab ketganda D. gʻazablangan va yer hosil bermay qoʻygan, ocharchilik boshlangan. Shunda Zevs Persefonaga yarim yil yerda onasi bilan, yarim yil u dunyoda Aid bilan boʻlishni buyurgan. Bu afsonada oʻsimlik dunyosining har yili xazon boʻlishi va yangidan uygʻonishi jarayoni aks etgan. D. rimliklar mifologiyasidagi Seraraga mos keladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demetriy I

**Demetriy I** — Yunon-Baqtriya podsholigi shohi (mil. av. taxminan 189 y.— taxminan 167 y.). Uning davrida salta-nat nihoyatda kuchaygan. D. I hozirgi Afgʻoniston va Shim.-Gʻarbiy Hindistondagi bir qancha viloyatlarni bosib olgan. Shim.Gʻarbiy Hindistonda poytaxt shahar qurdirgan, zarb ettirgan tangalarida oʻzini "hindlar podshosi" deb atagan. Mil. av. taxminan 175 y. Baqtriyada D. I ga qarshi Yevkratid isyon koʻtargan. D. I u bilan kurashda halok boʻlgan, podsholigi esa parchalanib ketgan. Saltanatning Hindistondagi qismiga D. I ning sarkardasi Menandr podshoh boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nina Demidenko

**Nina Mixaylovna Demidenko** (1925.19.12, Bishkek) — gigiyenist, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1976), tibbiyot fanlari doktori (1970), professor (1971). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1949). Shu institut mehnat gigiyenasi kafedrasi assistenti (1954—61), dosenti (1962—67), mudiri (1967—1990, 1990-yildan 2-Toshkent tibbiyot akademiyasida), 1992-yildan professor konsultant. Oʻlka gigiyenasi va mehnat fiziologiyasi, pestitsidlar gigiyenasi va toksikologiyasi muammolari ustida tadqiqotlar olib borgan. "Shuhrat" medali (1994) bilan takdirlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demilitarizatsiya

**Demilitarizatsiya** (de... va lotincha militaris — harbiy) — xalqaro huquqda biror xalqaro shartnomaga binoan muayyan hududdagi harbiy istehkomlar va inshootlarni yoʻqotish hamda shu hududda harbiy bazalar va qurolli kuchlar saqlashni taqiqlash. Toʻla D. (Antarktida, Aland arxipelagi, os-mon jismlari, shu jumladan Oy va b.) va qisman D. (mas, yadrosiz zonalar tashkil etish) farqqilinadi. "D." atamasi baʼzida birmuncha keng maʼnoda ishlatiladi (mas, iqtisodiyotni D.lash).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Süleyman Demirel

**Demirel Sulaymon** (1924.1.11, Isparta viloyatining Islomkoy qishlogʻi) — Turkiyaning siyosat va davlat arbobi. Istanbul texnika universitetining qurilish fakultetini tugatgan (1949). 1955—60 yillarda Turkiya suv xoʻjaligi davlat direksiyasi bosh mudiri. 1960—62 yillarda armiya safida. 1962—64 yillarda xususiy korxonada maslahatchi muhandis, Oʻrta sharq texnika universitetida oʻqituvchi. D. — "Adolat" partiyasining asoschilaridan biri. 1962 yil shu partiya bosh kengashi aʼzosi, 1963 yildan partiya bosh raisi oʻrinbosari, 1964 yildan bosh raisi. 1965—80 yillarda bir necha marta hukumatga boshchilik qildi. 1980 yil 12 sentabrdagi harbiy toʻntarish natijasida bosh vazir lavozimidan chetlashtirildi. D. oʻng liberal "Toʻgʻri yoʻl" partiyasi tuzilishining gʻoyaviy ilhomchisi va sobiq siyosatchilarning siyosiy faoliyatini taqiqlash bekor qilingunga qadar mazkur partiyaning yashirin rahbari. 1987 yil 24 sentabrdan "Toʻgʻri yoʻl" partiyasining bosh raisi, 1991 yildan Turkiya Bosh vaziri. 1993—2000 yillarda Turkiya Prezidenti.

## Manbalar
Guido de Marco

**De marko Gvido** (1931.22.7, Valletta) — Malta prezidenta. Malta qirollik universitetini tugatgan (1952). Yuridik fanlari d-ri (1955). 1966 y. Malta vakillar palatasi (parlament) aʼzosi. 1967 y.dan Malta universiteti oʻqituvchisi, keyinchalik professor 1972—87 yillarda Milliy partiya bosh kotibi, partiya yetakchisi oʻrinbosari. 1987 y.dan Malta bosh vaziri oʻrinbosari, adliya va ichki ishlar vaziri, Vakillar palatasi boshligʻi. 1990 y.dan Malta tashqi ishlar vaziri, ayni vaqtda 1992 y.dan bosh vazir oʻrinbosari. 1999 y. martdan Malta Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Demarsh

**Demarsh** (frans. demarche — chiqish) — bir davlat hukumati, tashqi ishlar mahkamasi yoki diplomatik vakilining biron-bir masala boʻyicha boshqa davlatga noroziligi, iltimosi, taklifi yoki ogoxlantirishi. Nota, ultimatum, memorandum, bayonot va b.da izhor etilishi, diplomatik vakilni chaqirib olishda namoyon boʻlishi mumkin. Hoz. xalqaro huquq normalariga muvofiq kuch bilan tahdid qilish D. mazmuni boʻlolmaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demografik statistika

**Demografik statistika**, aholi statistikasi — statistika fani tarmogʻi, aholi yoki uning alohida guruhlarining miqdori, tarkibi, joylashishi va takror barpo boʻlishi haqida statistik uslub asosida maʼlumotlar toʻplash, uni qayta ishlash va tahlil qilishni oʻrganadi. Demografik statistika aholi va demografik jarayonlar (tugʻilish, oʻlish, nikoh va ajralish, aholining takror barpo boʻlishi) haqidagi raqam koʻrsatkichlar yigʻindisidan iborat. Demografik statistika maʼlumotlaridan sotsial-demografik tadqiqotlarda foydalaniladi.

Demografik statistika aholi va demografik jarayonlar haqida maʼlumotlar toʻplashda ularning maʼlum ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot davomida miqdor va sifat jihatdan muntazam oʻzgarib borishini nazarda tutadi. Demografik statistikaning aholi roʻyxati oʻtkazish, demografik jarayonlar va migratsiyani doimiy roʻyxatga olib borish kabi ilmiy tadqiqot uslublari mavjud aholi haqidagi maʼlumotlarni umumlashtirish, guruhlash, ularni qiyoslash va demografik omillarni oʻrganish qoidalarini ham ishlab chiqadi.

Demografik statistikaning boshqa tarmoqlariga nisbatan ancha oldin paydo boʻlgan (qarang Aholi roʻyxati). Oʻzbekistonda demografik statistika, asosan, XX asrning 1-yarmidan shakllana boshlagan. 1927-yil Respublikada fuqarolik holatini qayd etish (FHDYo) byurolarining tarkib topishi demografik statistika rivojlanishiga olib keldi.

Demografik statistika maʼlumotlari dunyoning juda koʻp mamlakatlarida maxsus byulletenlarda, statistik toʻplam, jurnal va demografik yilnomalarda nashr etiladi. Dunyo aholisi va uning miqdor, sifat oʻzgarishlari BMT demografik yilnomalarida, Oʻzbekiston aholisi va demografik jarayonlari haqidagi maʼlumotlar esa Oʻzbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi Statistika departamentining demografik yilnomalarida muntazam chop etiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demodam yurishi

**Demodam yurishi** — salavkiylardan Salavk I va Antiox sarkardasi Demodamning Sirdaryo ortidagi yerlarga yurishi (mil. av. taxminan 300-yil). Iskandar Zulkarnayn va uning qoʻshini Sirdaryoni Yevropadagi Tanais d. (Don) deb oʻylashgan, qadimda bu daryo Yevropani Osiyodan ajratib turuvchi chegara sanalgan. Salavk I oʻzining Osiyodagi mulklarini kengaytirish niyatida razvedka maqsadida Demodamni Sirdaryo ortiga harbiy safarga joʻnatgan. Tarixchilarning yozishicha, D.yu. natijasida Sirdaryo ortida koʻplab yirik qabilalar: saklar, massagetlar, daylar, issedonlar, ariaklar, rimniklar, peziklar, amardlar, istlar, yedonlar, qanlar, kaniaklar, yevharlar, katiarlar, antuisianlar, psaklar, arimasplar, antakatlar, xroazarlar, oyklar, napeylar, paleylar kabilar yashashi maʼlum boʻlgan. Daryoni mahalliy aholi Silis deb atashgan, aholining turmush tarzi parfyanlarnikiga oʻxshash boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demodekozlar

**Demodekozlar** (Demodicoses) — xayvonlarda uchraydigan invazion kasallik. Kasallikni Demodex avlodiga mansub 0,2—0,3 mm kattalikdagi endoparazit kanalar chaqiradi. Kasallik itlarda, qoramolda, choʻchqalarda ogʻir kechadi. Deyarli barcha mamlakatlarda tarqalgan. Kanalar jun ildizlarida, yogʻ bezlarida koloniyalar hosil qilib, dermatit, giperkeratoz keltirib chiqaradi, hayvonlar nihoyatda oriqlab ketadi, yosh mollar nobud boʻlishi ham mumkin. Sogʻ hayvonlarga kanalar kasallaridan va atrofdagi narsalar orqali yuqadi. Qoramollar 6 oylikdan yuqori yoshda, asosan bahor va yoz oylarida kanalar rivojlanib, terining yuza qatlamiga chiqqan davrida kasallanadi. Bunda terining boʻyin, kurak, koʻkrak qafasi va bel qismlarida katta yumaloq shakldagi, diam. 2—10 mm li boʻrtmachalar hosil boʻladi. Uning ustki qismidan qonli yiring , boʻrtma-cha bosilganda esa oqish mumsimon modda chiqadi. Zararlangan joy junlari oldin gajaklanadi, keyin toʻkiladi. Teri qalinlashadi, biroq qichimaydi. Qoʻylarning asosan boshi va boʻyin qismlari jarohatlanadi.

Davolash: teriningjarohatlangan joylari "Dermatozol", "Akrodeks" aerozollari yordamida (har boshga 60— 80 g) 5—7 kun oralatib 3—4 marta dorilanadi; har bosh molga oʻsimlik piretroidlaridan simbushning0,015— 0,02% suvdagi emulsiyasi (2—4 litrdan), 0,05% emulsiyasi (0,5—1,5 litrdan) sepiladi (har 10—12 kunda, 2—4 marta).

Oldini olish. D. bilan kasallangan hayvonlarning butun teri qoplami simbush yoki insektoakaritsid bilan yaxshilab yuviladi. Bino va narsalar preparat bilan dezakarizatsiya qilinadi (kanasizlantiriladi). Hayvonlar saqlanadigan binolarda tozalikka rioya qilinadi, ularni parvarish qilish, saqlash, oziqlantirish yaxshilanadi.

F. Ibodullayev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demodulyator

**Demodulyator** (de... va modulyasiya) — yuqori chastotali signallarni tok yoki kuchlanishga aylantirib beradigan moslama; radiopriyomnik yoki simli aloqa qabul qilgichining muhim uzeli. D.da modulyasiyalovchi chastotalar hosil boʻlish uchun unda nochiziqli elektr zanjiri yoki parametrlari oʻzgaruvchan zanjir boʻlishi kerak. Nochiziqli element sifatida lampali yoki yarimoʻtkazgichli diod yoki triod qoʻllanadi. Triod oʻrniga pentod ishlatish ham mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demon

**Demon** (yunoncha: daimon — ruh, xudo) — yovuz, "nopok" kuchlarni gavdalantiruvchi xayoliy mavjudot — shayton, iblis, jin, alvasti va hokazo Iudaizm va xristianlik rivoyatlarida D. gunohga botgan (xudoga itoat qilishdan bosh tortgan) farishtalar deb hisoblangan. Baʼzan Olimp xudolari ham D. deb atalgan. D. odamga bevosita taʼsir qiladi, falokat yuboradi yoki biron-bir halokatli voqealarga olib keluvchi yoʻlga boshlaydi. Shu tarzda yunon mifologiyasida D. koʻp hollarda inson taqdirini hal qilgan qandaydir mavhum ilohiy kuch sifatida tasavvur qilingan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demonologiya

**Demonologiya** (demon va ...logiya) — demonlar haqidagi diniy taʼlimot. Uning vujudga kelishi ibtidoiy davrlarga xos yovuz ruhlarga eʼtiqod qilishga borib taqaladi. D. ayniqsa Bobil dini va qad. Eron dinida rivojlangan, ulardan iudaizm, xristianlik va islomga ham oʻtgan. Katolitsizm va pravoslaviye hozirga qadar demonlarning borligini qatʼiy himoya qiladi, ayrim protestantlar ularni ramziy maʼnoda tushunadilar. D. shayton — gunoh manbai, degan tasavvurga asoslangan diniy axloq bilan uzviy bogʻlikdir. D.ga koʻra, inson hamisha va hamma yerda jonga xavf solib turuvchi demonlar bilan oʻralgan. Faqat cherkovgina oʻzining ibodatlari, diniy muqaddas ashyolari, baʼzan esa demonni haydovchi maxsus duo va marosimlari bilan in-sonni ulardan qutqarishi yoki ularning yovuz harakatlarini bartaraf etishi mumkin. Jodugarlikning xurofiy mohiyati ham D.ga asoslangan. Inkvizitsiya davrida jodugar deb hisoblangan ayollar taʼqib qilingan. Jis-moniy va ruhiy kasalliklar sababi ham demonlar xatti-harakati bilan bogʻliq deb hisoblanadigan ibtidoiy azayimxonlikdan tortib hrz. davrdagi diniy bidʼatlargacha — hammasida D. namoyon boʻladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demonopolizatsiya

**Demonopolizatsiya** (monopoliyadan chiqarish - de... va yun. mono — tanho va lot. poleo — sotaman) — iqtisodiyotdagi monopoliyaaan erkin, teng huquqli raqobatga asoslangan sohibkorlik faoliyatiga qaytish (qayta oʻtish). D. sogʻlom iqtisodiy bellashuvga yoʻl berish maqsadlarida amalga oshiriladi. D. ikki yoʻl bilan boradi: yirik monopol mavqeidagi birlashmalar, kompaniyalar tarqatilib, ulardan mustaqil korxonalar ajralib chiqadi; yakka hokim korxona yoki birlashmalar, kompaniyalar saqlangan holda ular bilan raqobat qila oladigan parallel (muqobil — bir xildagi yoki bir-birining oʻrnini bosuvchi mahsulot ishlab chiqaruvchi) korxona yoki birlashmalar tashkil etiladi. D.lashda monopoliyadan chiqarish organlari va qonunchilik muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekistonda 1992-yil 2 iyulda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Monopolistik faoliyatni cheklash toʻgʻrisida"gi qonuni bu yoʻldagi birinchi qadam edi. 1992-yildan Moliya vazirligi tarkibida Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish bosh boshqarmasi faoliyat yurita boshladi. Mazkur boshqarma Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 23 maydagi farmoniga muvofiq Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasiga aylantirildi. Qoʻmita tovar bozorlarida raqobat muhitini yaratishga, monopoliyadan chiqarishning tarmoq va mintaqaviy dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirishni muvofiqlashtirishga nisbatan yagona uslubiy yondoshuvni taʼminlash; monopolistax faoliyat, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar tovar bozorlaridagi oʻz ustun mavqeini suiisteʼmol qilishining oldini olish va unga yoʻl qoʻymaslik, monopoliyachi birlashma (korxona)larning Oʻzbekiston Respublikasi Davlat reyestrini yuritish; monopoliyaga qarshi kurashni tartibga solish va isteʼmolchilar huquklarini himoya qilish kabi vazifalarni bajaradi. Oʻzbekistonda D. tartibi va shart-sharoitlari OʻzRning 1996-yil 27dek.da qabul qilingan "Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat toʻgʻrisida"gi qonuni bilan tartibga solinadi (qarang Monopoliyaga qarshi qonunchilik).

## Manbalar
Demos

**Demos** (yunoncha: demos — xalq) — Yunonistonda fuqarolik huquqlariga ega boʻlgan erkin aholi. Mil. av. 5—4-asrlardan boshlab  aholi (asosan, shaharda yashovchilar)ning kambagʻal qatlamlari nomi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demping

**Demping** (ing . dumping — tashlash, tashlama) — tovarlarni tashqi va ichki bozorda sunʼiy arzonlashtirilgan, oʻrtacha chakana narxlardan, baʼzan tannarxdan past narxlarda sotish; tashqi bozorni egallash uchun raqobat kurashi vositalaridan biri. Tashqi bozorda tovarlarning oʻz qiymatidan arzon sotilishidan birlashmalar zarar koʻradi. Bu zarar ichki bozorda sotilgan tovarlardan olingan yuqori foydadan mablagʻ ajratish yoki davlat byudjetidan hamda soliqlar hisobidan qoplanadi. Demping davlat yoki kompaniya tomonidan kelgusida kutilayotgan zararlarni bartaraf etish maqsadida oʻtkaziladi va bu yoʻl bilan zarur boʻlgan pul valyuta mablagʻlari tezda toʻplanadi.

XX asr boshlarida, Yevropa davlatlarida demping ommaviy tus oldi. 1929—33-yillardagi Jahon iqtisodiy tangligi davrida, ayniqsa, keng yoyildi. Ikkinchi jahon urushidan keyin demping siyosati AQSH monopoliyalari tomonidan muntazam oʻtkazib turildi. Dempingning ayrim mamlakatlar tomonidan qoʻllanishi oʻz nav-batida boshqa mamlakatlarning unga qarshi chora koʻrishiga olib keladi va mol kiritish boʻyicha olinadigan boj summasini oshirishda oʻz ifodasini topadi. Jahon iqtisodiy tajribasidan maʼlumki, koʻpgina davlatlarda dempingga qarshi qonunchilik, dempingga qarshi maxsus bojlar amal qiladi. Tariflar va savdo buyicha Bosh kelishuv (hoz. Jahon Savdo Tashkiloti) 1967-yilda xalqaro dempingga qarshi kodeks kabul qildi. Unda demping holatini aniklash va isbotlash tartib-qoidalari, import mamlakat firmalari tomonidan demping natijasida shu turdagi tovarni ishlab chiqaradigan eksport qiluvchi mamlakatlarga yetkazilgan zararni toʻlash yoʻllari koʻzda tutilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dempfer

**Dempfer** ( — soʻndirgich) — 1) mashina va asboblarning ishlashi vaqtida sodir boʻladigan mexanik tebranishlarni yoʻqotadigan, elektr mashina va elektr oʻlchash asboblaridagi tebranishlarni soʻndiradigan qurilma. Avtomat rostlagich va oʻlchash asboblarida gidravlik (kataraktlar) va pnevmatik dempferlar keng qoʻllanadi. Ularda tebranish energiyasi suyuqlik (gaz)ning bir kameradan ikkinchi kameraga oqib oʻtishi hisobiga soʻnadi. Elektr mashina va elektr oʻlchash asboblaridagi tebranishlarni yoʻqotish uchun oʻz chulgʻamlaridagi tok maydoni bilan qoʻshimcha chulgamdagi tok maydonining oʻzaro taʼsirida ishlaydigan dempfer qoʻllanadi; 2) koʻp torli musiqa asboblarida torlarning tebranishini soʻndiradigan moslama. Dempfer fortepiano va arfada, oʻzbek cholgʻu asboblaridan changda boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demokratlar partiyasi

**Demokratlar partiyasi** () — AQShda ikkita partiyadan (Respublikachilar partiyasi bilan bir qatorda) biri. Ushbu partiya 1828-yilda Andrew Jackson tarafdorlari tomonidan tuzilgan boʻlib, bugungi kunda eng qadimgi faol partiyalardan biri sanaladi. 19-asr I yarmida Janub plantatsiya (yer) egalari va savdo-bank doiralari bir qismi manfaatlarini yoqlagan. 1829—41, 1845—49, 1853-61, 1885-89, 1893-97, 1913-21, 1933-53, 1961—69, 1977-81 va 1993—2001-yil 21-yanvargacha hokimiyat tepasida boʻlgan.
## Prezidentlik saylovlarida
### 1828–hozirgacha

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar
*
Demokrit

**Demokrit Eratosfen** (; taxminan mil. av. 460 — Abderi (Frakiya) — 370) **—** yunon faylasufi. Atomistik nazariya (qarang Atomizm) asoschilaridan biri hisoblanadi. Falsafa, mantiq, fizika, matematika, texnika, axloq, musiqa kabi sohalarda asarlar yaratgan. Bizgacha bularning ayrim parchalari yetib kelgan. Demokrit taʼlimotiga koʻra, tabiat obyektiv ravishda mavjud. Tabiatdagi barcha narsa va hodisalar boʻlinmas zarralar — atomlardan tashkil topgan. 

Atomlar eng mayda, boʻlinmas va oʻzgarmas, boqiy, moddiy zarralar boʻlib, fazoda doimo har tomonga harakat qiladi. Zarralarning har xil qushiluvidan turli narsalar vujudga kelgan. Hatto odamning joni ham eng nozik harakatchan atomlardan tashkil topgan. Atomlar hajmi, shakli, tartibi va holati bilan bir-biridan farq qiladi; sifat jihatdan esa bir xil, yaʼni rang , hid, maza kabi sifatlar atomga tegishli boʻlmay, balki subyekt sezgi organlari mahsulidir. Atomlar bilan bir qatorda boʻshliq mavjud. Atomlar harakati tasodifiy boʻlmay, muayyan qonuniyatlarga boʻysungan holda boʻshliqda sodir boʻladi. Harakatni materiyadan ajratish mumkin emas. Atomlar harakatining vaqt nuqtai nazaridan boshi yoʻq, u abadiy. Demokrit olam cheksiz va abadiy, dunyolar vujudga kelib, yoʻq boʻlib turadi, jon ham moddiy va tana bilan birga oʻladi degan fikrlarni ilgari surdi. Bilish nazariyasida Demokrit moddiy olamni bilish va haqiqatga erishish mumkinligini taʼkidladi, bilish jarayonida sezgi va tafakkur rolini koʻrsatdi. Uningcha, sezgilarimiz (koʻrish, eshitish, maza bilish va b.) orqali olingan bilim "qorongʻi", u olamning mohiyatini ochib bera olmaydi. Aql orqali olingan bilim "yorugʻ", haqiqiy bilimdir. Bu yerda Demokrit hodisa va mohiyatni tushuna boshlagani, hissiy bilish bilan abstrakt tafakkurni farq qila olgani koʻrinib turipti. Lekin, u "yorugʻ" bilishni "qorongʻi" bilishdan ajratib qoʻygan. Demokritning bu fikri J. Lokk tomonidan ilgari surilgan narsalarning birlamchi va ikkilamchi sifati toʻgʻrisidagi taʼlimotning kurtagi edi. Demokrit etikada ataraksiya taʼli-motini rivojlantirdi. Demokrit ilgari surgan gʻoyalar uzoq yillar davomida fan va falsafa rivojiga taʼsir koʻrsatdi. Buyuklar doim tirik. Abdulla Ayupov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Demultiplikator

**Demultiplikator** (de... va lot. multiplicator — koʻpaytiruvchi, kattalashtiruvchi) — avtomobilning tortish kuchini oshirishga imkon beruvchi mexanizm. D. yuk avtomobillarida uzatmalar qutisi ikkilamchi valining aylanish tezligini kamaytirish, yengil avtomobillarda esa uni oshirish uchun oʻrnatiladi. D. asosiy uzatmalar qutisiga qushimcha uzatma sifatida kiritiladi. Traktorlarda D. vazifasini aylantiruvchi momentni kuchaytiradigan planetar reduktor va 7—10 pogonyali uzatmalar qutisi bajaradi. Yuk avtomobillarining uzatmalar qutisidagi beshinchi uzatma ikkilamchi valni tirsakli valga nisbatan 20—27% tez aylantiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daniil Demutskiy

**Daniil Porfiryevich Demutskiy** (1893—1954.7.5, Kiyev) — kinooperator. Oʻzbekistonda (1944) va Ukrainada (1954) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. "Ikki kun", "Arsenal", "Yer" kabi filmlari bilan shuhrat qozongan. Urush yillari Toshkent kinostudiyasida ishlab "Nasriddin Buxoroda", "Tohir va Zuhra", "Nasriddinning sarguzashtlari" filmlarini suratga olgan. Davlat mukofoti laureati (1952).

## Manbalar
Denaturatlangan spirt

**Denaturatlangan spirt** - zaharli va qulansa moddalar (piridin va b.) aralashtirilgan etil spirti. D.s. ni boshqa eritmalardan farqlash uchun unga rang beriladi. D. s. lok, buyoklarni erituvchi sifatida va b. texnik maqsadlarda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denaturatsiya

**Denaturatsiya** (de... va lot. nature — tabiiy xususiyatlar) — turli xil fizik va kimyoviy omillar taʼsirida oqsillar, nuklein kislotalar va b. biopolimerlar molekulalarining o'ziga xos tabiiy (nativ) xususiyatlarining yoʻqolishi. Odatda, bunday hollarda biopolimerlarning biologik faolligi — fermentativ, gormonal va b. yoʻqoladi. D. natijasida molekulalarning konformatsiyasi, yaʼni fazoviy tuzilishining o'zgarishi bilan bogʻliq boʻlib, ularning shakli, solishtirma optik faolligi, yorugʻlikni yutishi, eruvchanligi, elektroforetik harakatchanligi va b. bir qator fizik, kimyoviy va biologik xususiyatlari ham oʻzgaradi. D. nokovalent bogʻlar (vodorod bogʻlar, ion bogʻlar)ning uzilishi bilan bogʻliq. Qisman disulfid bogʻlar ham parchalanadi. Biopolimerlar D.si koʻpgina omillar: yuqori harorat, ogʻir metallar tuzlari, kislotalar, ultrabinafsha va ionlanuvchi nurlar taʼsirida vujudga keladi. D. toʻliq yoki qisman, qaytar va qaytmas boʻlishi mumkin. Qaytar D. koʻpincha renaturatsiya deb ham yuritiladi. Nuklein kislotalarnknt qaytar D. sidan molekulalarni gibridlashda foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denatsionalizatsiya

**Denatsionalizatsiya** (de... va natsionalizatsiya), reprivitizatsiya — davlat mulk obʼyektlari (zavod, fabrika, bank, yer-suv, uy-joy va boshqa)ni xususiylashtirish; davlat ixtiyoridagi mulklarni xususiy mulkka aylantirish. Asosan kam foyda beruvchi va zarariga ishlayotgan korxonalar Denatsionalizatsiya qilinadi. Bunda davlat koʻp foyda bermaydigan korxonalarni avval milliylashtirib, byudjet mablagʻi hisobidan yangi texnika va texnologiya bilan jihozlantirgan va ishlab chiqarishni jonlantirgan holda mulk egalariga qaytaradi. Oʻzbekistonda mustaqillik yillarida davlat mulkini maxsus dastur asosida xususiylashtirish amalga oshirila boshladi (qarang Davlat tasarrufidan chiqarish, Davlat mulkini xususiylashtirish).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz astronomiyasi

**Dengiz astronomiyasi** - amaliy astronomiya boʻlimi. Dengizda kemaning turgan joyini aniqlash va kompas tuzatmasini topish bilan shugʻullanadi. Kema turgan joyning geografik koordinatalari — kenglik X va uzunlik f — osmon yoritqichlarining dengiz ufqidan koʻrinma balandligi h ni oʻlchab topiladi. Kompas tuzatmasini topish uchun yorit-qichlarning azimut jadvallari tuzilgan. D. a.da har xil astronomik asboblar va yordamchi jadvallardan foydalaniladi. Yoritqichning balandligi I dengiz sekstanti yordamida oʻlchanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz bodringlari

**Dengiz bodringlari**, dengiz koʻzachalari, goloturiyalar (Holoturoidea) — ninaterililar tipiga mansub sinf. Tanasi koʻpincha boch-kaga oʻxshash yoki chuvalchangeimon, uz. bir necha mm dan 2 m gacha, koʻpchilik turlari tanasi sirtida har xil oʻsimtalar (paypaslagichlar, oyoqchalar, pa-pillalar, yelkan va b.) boʻladi. Tanasi yumshoq teri bilan qoplangan. Terisida har xil mikroskopik ohak skelet plastinkalar, yaʼni spikulalar mavjud, baʼzan terisi yoppasiga ohak plastinkalar bilan qoplangan boʻladi. Ogʻzi tanasining oldingi tomonida joylashgan paypaslagichlar bilan oʻralgan. Koʻpchilik turlari xavf tugilganida ichki organlarini tanadan tashqariga chiqarib tashlash (evisseratsiya) yoki tanasining keyingi qismini uzib tashlash (avtotomiya) xususiyatiga ega. Tananing yoʻqolgan qismi yana qaytadan tiklanadi. 5 turkumi 11000 ga yaqin turi maʼlum. Barcha okean va dengizlarda tarqalgan. Detritofaglar, tuxumini suvga qoʻyadi. Tuxumdan aurikulyariya va doliolyariya lichinkalari chiqadi. Ayrim turlari ovlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz geologiyasi

**Dengiz geologiyasi** - dengiz va okeanlar tubining geologik tuzilishi va rivojlanish tarixini oʻrganuvchi fanlar majmui. D. g . asosiy vazifasi okean va dengizlar tubi relyefining paydo boʻlishi, tarkibi va rivojlanishini oʻrganadi, ularda foydali qazilmalarning hosil boʻlish sharoitlari va joylashish holatini aniqlaydi. Dengiz tubi relyefining hrsil boʻlish sharoiti, taraqqiyoti, tarkibi, choʻkindilar, magmatik va metamorfik togʻ jinslarini dengiz tubida joylashishi, okean osti Yer pusti tektonikasi, geodinamikasi, yer chuqurlik qismining tuzilishi, undagi vulkan jarayonlari, seysmikligi, yonuvchi (neft va gaz), rudali konlarning hosil boʻlishi va tarqalishini oʻrga-nadi. D.g . okeanologiya va geologiyaning sohalari, shuningdek, tabiiy geografiya, iqlimshunoslik, biologiya va b. tabiiy fanlar bilan yaqindan bogʻliq holda taraniy qildi. D.g .ni oʻrganish shotland geologi J. Gettonning 1788-yilda "Yer nazariyasi" asarining nashr etilishidan boshlangan. Dengiz litologiyasi soxasida dastlabki ilmiy tadqiqotlar inglizlarning "Chellenjer" kemasida (1872—76) olib borildi. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida dengiz va okeanlar tubining relyefi, geokimyosi, yotqiziklari, okean chekkalari magmatizmi atroflicha oʻrganildi.

20-asr oʻrtalariga kelib D.g .ni oʻrganishda maxsus kemalardan foydalanish, dengiz geofizikasi metodlari taraqqiyoti, suv ostini rasmga olish va sh.k. D.g .ning mustaqil fanga aylanishiga sabab boʻldi.

60-y.larda bajarilgan ilmiy tadqiqot ishlari natijasida okean osti Yer poʻstining nisbatan yosh ekani va uning tubi siljib turishi aniklandi. 1968-yilda AQShda "Glomar Chellenjer" kemasida chuqur suv osti burgʻilashning boshlanishi D.g .da muhim bosqich boʻldi, ke-yinchalik bunday burgʻilashlar xalqaro qamkorlikda bajarildi. Okean tubi tektonikasi prinsiplari va Dunyo okeani tubining rayonlashtirish sxemasi ishlab chiqildi. Yer poʻstining chuqur gorizontlarida, ehtimol mantiyada ham shiddatli tektonik deformatsiyalar boʻlib, bular boʻyicha massalar siljib tangachasimon strukturalar hosil qilishi maʼlum boʻldi.

Okeanlar geomagnit maydonini oʻrganish asosida litosfera plitalarining yoshi aniqlandi, paleomagnit maʼlumotlaridan foydalanib okean qaʼri va boʻsh jinslar boʻlimlarga ajratildi.

Dengiz va okeanlardagi foydali qazilmalar aksari neft, gaz, temir rudalari, oltingugurt, fosforit, glau-konitli qum, nodir metalli temir-marganets gʻuddalari va turli sochmalar, shu jumladan oltin, tuz va b.dan tashkil topgan. Dengiz osti konlari hozirgi rivojlangan dengiz atrofi davlatlari tomonidan intensiv ravishda oʻzlashtirilmoqda. D.g . boʻyicha muhim ilmiy markazlar RF (Okeanologiya instituti, Yer pusti instituti), Ukraina (Geologiya fanlari instituti), AQSH (Vudsxol Okeanografiya instituti va b.), Fransiya (Pyer va Mariya Kyuri nomli universitet)da bor. Shuningdek, D.g . boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari, Germaniya, Yaponiya, Avstraliya, Yangi Zelandiya va b. geologiya muassasalarida olib borilmoqda.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz yotqiziqlari

**Dengiz yotqiziqlari** (*dengiz choʻkindilari*) — Yerdagi hozirgi va qadimgi dengizlar tubida hosil boʻlgan choʻkindi va vulkanogen-choʻkindi yotqiziqlar. D. yo. termini fizik-kimyoviy va biologik jarayonlar natijasida choʻkindi hosil boʻladigan zonada tarkib topib togʻ jinsiga aylanishga ulgurmagan mahsu-lotlar uchun qoʻllangan. D.yo. kontinental yotqiziqlarga nisbatan koʻp va materik Yer poʻstidagi choʻkindi qobiq umumiy hajmining 75% dan koʻprogʻini tashkil etadi. D.yo. arxey yoki undan ham avval (3,5—4 mlrd. yil muqaddam) dastlabki dengizlar hosil boʻlish davridan boshlab, Yerning butun geologik rivojlanish tarixi davomida hosil boʻlib kelgan. D. yo. diagenez jarayonida choʻkindi togʻ jinsiga aylangan. D. yo. ohaktosh, dolomit, mergel, kremniyli jinslar, gil va argillit, alevrolit, qumtosh, konglomerat va b.dan tashkil topgan. Koʻpchilik metamorfik togʻ jinslari (gneys, slanets, marmar) dastlab D. yo. boʻlgan. D. yo.ning asosiy turlariga terrigen, biogen, xemogen va vulkanogen jinslar mansub. Chuqurligi, qirgʻoqdan uzoqligi, dengiz tubining relyef shakli, oqimlar va b. omillarga bogʻliq holda alohida dengiz havzalarida D. yo.ning turli fatsi-yalari hosil boʻladi. Baʼzi bir auti-ge n minerallar (glaukonit), yotqiziqlarning ichki va tashqi tuzilishi D. yo.ning belgilari hisoblanadi. Chuqur dengiz soyliklarida toʻplangan D. yo. asosan mayda donali (gil, alevritlar, ohaktoshli va kremniyli gillar) choʻkindilardan iborat. Yon bagʻirliklarda suv osti koʻchki yotqiziqlari vujudga keladi. D. yo.ning tarkibi, massasi va Yer yuzasida tarqalishiga tektonik rejim va iqlim sharoiti katta taʼsir koʻrsatadi. D. yo. hosil boʻlish sharoiti geologik tarix davomida bir xil bul-magan. Mas, proterozoy va paleozoyda xemogen choʻkindilar mezozoy va kay-nozoydagiga qaraganda koʻp toʻplangan. Tokembriy va erta paleozoyda esa dengiz dolomitlari koʻp hosil boʻlgan. Te-mirli kvarsitlar (jespelitlar) faqat proterozoyda maʼlum. 20-asrning 60-y.larida olimlar urtasida D. yo.ni ik-kiga — okean yotqizik,pari va D. yo.ga ajratish gʻoyasi paydo boʻldi. Bular bir-biridan chukindilarning hosil bulish tezligi va ularda terrigen materiallarning ishtirok etishi va etmasli-giga hamda biogen jarayonlarning koʻpligi bilan farq qilina boshladi. Chuqur suvli D. yo.ning okean oʻrtasi togʻliklari rift zonalarida eksgalyasion-choʻkindi, koʻp metalli oksidli rudalanishlar, kontinentlardagi qazilma D. yo.da esa stratiform rudali (temir, marganets, uran vanadiy va boshqalar), noruda (fosforitlar) va yonuvchi (yonuvchi slanetslar, neft va gaz) foydali qazilmalar topilgan.

Katta Oʻqituvchi juraqulov Elbek

## Yana qarang
• Muzlik yotqiziqlari

## Manbalar
Dengiz ilonlari

**Dengiz ilonlari** (Hydrophilidae) — ilonlar oilasi. Uzunligi 2,75 m gacha. Gavdasining keyingi qismi va dumi eshkakka uxshab ikki yondan siqilgan. Boshi kichik, yirik qalqonlar bilan qoplangan. Koʻz qorachigʻi dumaloq. Burnidagi klapanlar burun boʻshligʻiga suv utkazmaydi. 16 urugʻi, 50 ga yaqin turi maʼlum, Hind va Tinch okeanlarining tropik qismida tarqalgan. Suv ostida uzoq tura oladi (ogʻiz boʻshligʻidagi kapillyar qon tomirlari bilan qoplangan poʻstlogʻi orqali kislorod oladi). Baliq (koʻproq ugorsimonlar), baʼzi turlari baliq ikrasi bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi suvda tuxumdan 1—2 ta tirik bola tugʻadi, ayrim turlari quruqlikda bolalaydi. Juda zaharli, zahar kuchi quruqlikda yashovchi ilonlarnikidan ham kuchliroq, taʼsiri jihatdan koʻzoynakli ilonnikiga yaqin. Tipik vakillaridan biri ikki xil rangli pelamida (Pelamus platurus) Amerika sohillari yaqinida, baʼzan Yapon dengizida uchraydi. D.i. suvda odamlarga deyarli hujum qilmaydi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz iqlimi

**Dengiz iqlimi** — okeanlar, katta dengizlar va quruqlik qismlari iqlimi, okeanlar va dengizlar ustida shakllangan havo massalari taʼsirida buladi. D.-yilda sutkalik va yillik havo temperaturasining tebranishi katta bulmaydi, qishi ancha iliq va yozi salqin, havo namligi koʻproq, serbulut va yogʻin miqdori birmuncha koʻp buladi. D. i. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari uchun xos.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz aviatsiyasi

**Dengiz aviatsiyasi** - harbiydengiz kuchlarining tarkibiy qismi. D. a. dengizda mustaqil yoki suv osti kemalari bilan birga urush harakatlarini oʻtkazish, dengiz qirgʻoqlaridagi obʼyektlarga, qoʻshinlarga hujum qilish yoki yordam berish kabi vazifalarni bajaradi. Dengizdagi bazalarga, qirgʻoq inshootlaridagi kema va transport vositalariga, suv osti kemalariga zar-ba berish bilan birga razvedka ishlarini ham bajaradi. D. a. raketa eltuvchi D. a., qiruvchi, bombardimonchi, minali-torpedali, razvedka qayiqlariga qarshi va koʻmaklashuvchi (transport, sanitariya, aloqa va hokazo) xillarga boʻlinadi. Dastlab Birinchi jahon urushida dozorlik va razvedka maqsadida foydalanilgan. Ikkinchi jahon urushida harbiydengiz flotining asosiy kuchlaridan biri boʻlib qoldi. D. a. dushman orqa tomonidagi obʼyektlarga zarba berishda, dengiz boʻyida oʻtkaziladigan janglarda va b. vazifalarni bajarishda muhim rol oʻynaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz arslonlari

**Dengiz arslonlari** — qulokli tyulenlar oilasiga mansub 4 urugʻning umumiy nomi. Zalophus urugʻining faqat 1 turi — kaliforniya, yaʼni shim. D. a. (Z. californianus) bor. Tanasining uz. 200—250 sm, ogʻirligi 200—300 kg , tumshugʻi choʻziq, rangi qoramtir-kulrang; 3 kenja turga boʻlinadi. Jumladan Z.e californicus AQShning Tinch okeani sohillarida, Z.e wollebaecki Galapagos o.lari yaqinida, Z.e japonicus — Yaponiya D.a. Uzoq Sharkda tarqalgan. Oxirgi kenja tur Xalqaro Qizil ki-tobga kiritilgan (batamom qirilib ketgan boʻlishi mumkin). D.a. ning 3 urugʻi Jan. yarim sharda uchraydi. Avstraliya D.a. — N.cinera (Neophoca urugʻi) Avstraliya sohillarida, Yangi Zelandiya D. a. — Ph. hooked (3hocarctos urugʻi) Yangi Zelandiya sohillarida; jan. D. a. — O. byronia (Otaria urugʻi) Jan. Amerika va Antarktida sohillarida yashaydi. D.a.ning soni kam, sanoat ahamiyatiga ega emas.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz karami

**Dengiz karami** – laminariyadoshlar oilasiga mansub dengiz qoʻngʻir suv oʻtlari guruhining sanoatdagi nomi. Shimoliy yarim shardagi sovuq va sovuq-iliq dengizlarda oʻsib, koʻpincha suv osti oʻtloqlarini hosil qiladi. Yaponiya laminariyasining boʻyi 5 m, eni 5—35 sm, Xitoy va Yaponiyada ovqatga ishlatiladi. Dengiz karamidan yod olinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil