Allium ursinum

**''Allium ursinum'',** **yovvoyi sarimsoq**, sigir **piyozi**, **pirasa**, **keng bargli sarimsoq**, **yog'och sarimsoq**, **ayiq** **piyozi**, Ye**vrosiyo yovvoyi sarimsog‘i** yoki **ayiq sarimsoq** deb ataladigan ko'p yillik piyozboshli o‘simlik. Uning vatani Yevropa va Osiyo bo'lib, u yerda nam o'rmonlarda yovvoyi holatda o'sadi. Bu tur piyoz va sarimsoqning yovvoyi qarindoshi bo'lib, barchasi piyoz turkumiga tegishli. Ikkita tan olingan kichik tur mavjud: *A. ursinum* subsp. *ursin* va *A. ursinum* subsp. *ukrainicum*.

## Etimologiya
Lotincha *ursinum* so‘zi "ayiq" deb tarjima qilinadi. Xalq ertaklarida aytilishicha qo‘ng‘ir ayiq qish uyqusidan uyg'onganidan keyin o‘simlik piyozchalarini iste'mol qiladi. Yana bir nazariyaga ko'ra, "*ursinum*" katta ayiq yulduzlar turkumini anglatadi. *A. ursinum* qadimgi yunonlar uchun ma'lum bo'lgan shimoldan tarqalgan *Allium* turlaridan biri edi. Ko'p tillarda o'simlik uchun berilgan an'anaviy nomlar ham ayiqlarga ishora qiladi. Sigirlar ularni iste'mol qilishni yaxshi ko'radilar.

*Ramsons saksoncha hramsa* so'zidan olingan bo'lib, "sarimsoq" degan ma'noni anglatadi. U ingliz oshxonasida 1500-yil oldin brittlar davrida beri ishlatilganligi haqida dalillar mavjud. Keltlar, tevton qabilalari va qadimgi rimliklar orasidagi dastlabki tabiblar yovvoyi o't bilan tanish edilar. Uni "shifobaxsh o't" degan ma'noni anglatuvchi *herba salutaris* deb atashgan.

## Tavsif

*Allium ursinum* piyozchali, koʻp yillik, bir urug‘pallali boʻlib, asosan urugʻ bilan koʻpayadi. Tor piyozchalar bir barg asosidan hosil bo'lib, uzunligi gacha yorqin yashil yaxlit, elliptik barglar hosil qiladi. To‘pgul 6 dan 20 gacha oq gullardan iborat soyabon shaklida tuzilgan.Gullari yulduzga o'xshaydi, oltita oq gultojibargi bor.

Britaniya orollarida apreldan iyungacha  gullaydi. Gul poyasi ko‘ndalang kesimida uchburchak, barglari esa zaharli nilufar (*[[Lily of the valley|Convallaria majalis]]*)nikiga o‘xshash keng lansetsimon.

## Tarqalish
Uning vatani Yevropaning motadil mintaqalari, Sharqiy Britaniyadan Kavkazgacha. Shotlandiya, Orkney, Shetland va Kanal orollari bundan mustasno, Britaniya orollarining pasttekisliklarida keng tarqalgan. *Ursinum* kenja turi gʻarbiy va markaziy Yevropada, *ucrainicum* kenja turi esa sharq va janubi-sharqda uchraydi.

## O'simlik dori
*Allium ursinum* ko'plab dorivor fazilatlarga ega. Ko'pincha yurak-qon tomir, nafas olish va ovqat hazm qilish muammolarini davolashda, shuningdek yaralarni sterilizatsiya qilish uchun ishlatiladi. *Allium ursinum tarkibida* turli xil minerallar chinnigullar sarimsoqlariga qaraganda ancha yuqori miqdorda topilgan. Barglarida mavjud bo'lgan magniy mineralining yuqori miqdori tufayli u ba'zan  "magniy qiroli" deb ataladi. Magniy stressga qarshi mineral sifatida tanilgan va qon aylanish tizimini, yurakni himoya qiladi. 

## O‘sish joyi

U nam tuproqli bargli o'rmonlarda o'sadi, ozgina kislotali sharoitlarni afzal ko'radi. 

## ''Allium ursinum'' oshxonada
*Allium ursinum* oʻsimligining barcha qismlari yeyish vs salatlarni bezash uchun ishlatish mumkin. *Allium ursinum* barglari oziq-ovqat sifatida ishlatiladigan eng mashhur qismdir. Barglar xom holatda salatlarda ishlatilishi mumkin. Pishirganda barglarning taʼmi yumshoqroq va shirinroq boʻladi. Bargi koʻplab retseptlarda sarimsoq oʻrnini bosish uchun ishlatiladi. Piyozchasi sarimsoq o‘rnida ishlatilishi mumkin. Oʻsimlikdan foydalanib tayyorlanadigan mashhur taomlar orasida pesto, shoʻrvalar, makaron, pishloq, pishiriqlar va devonez bor.
File:Korean.cuisine-RamsonKimchi.jpg|Kimchi
File:Allium ursinum sl4.jpg|Urug'lari
File:Allium ursinum - 3261.jpg|Allium ursinum 
File:Blad van Daslook (Allium ursinum).JPG|Allium ursinum


## Ovqatlanish qobiliyati
Barglari ozuqa sifatida ham ishlatiladi. Qo'chqor va sigirlar o‘simlik barglari bilan oziqlanganda ozgina sarimsoq ta'miga ega sut beradi. Bunday sutdan tayyorlangan sariyog' 19-asrda Shveytsariyada juda mashhur bo'lgan. 

*&nbsp;&nbsp;*

### Zaharli o'simliklarga o'xshashlik
*A* .ursinium bilan adashtiriladigan o‘simliklarga vodiy nilufarlari, *[[Colchicum autumnale]]*, *Arum maculatum* va *Veratrum viride* yoki *Veratrum albomi* kiradi, ularning barchasi zaharli hisoblanadi. Yevropada odamlar muntazam ravishda vodiy nilufarini yoki *Colchicum autumnaleni* noto'g'ri terib olgandan keyin zaharlanadi.

*A*. *ursinum* va *Arum maculatum* birinchi marta unib chiqqanda bir-biriga o'xshash bo‘ladi, ammo ochilgan *Arum maculatum* barglari tartibsiz qirralarga va ko'plab chuqur tomirlarga ega, sarimsoq barglarida esa bitta qavariq asosiy tomir bor. Vodiy nilufarining barglari juftlashgan, xira yashil va bitta qizil-binafsha poyadan hosil bo‘ladi, *A.ursinum barglari* alohida-alohida paydo bo'ladi, dastlab porloq va och yashil rangga ega.

## Ekologiya
Nomidan ko'rinib turibdiki, *A.ursinum* jigarrang ayiqlar uchun muhim oziq-ovqat hisoblanadi. Shuningdek o'simlikni  yovvoyi cho'chqalar iste'mol qiladi. *A. ursinum* - xoverfly, qo'chqor qushqo'nmasi  (Portevinia aculata) lichinkasi uchun asosiy ozuqa o'simlik. Gullar asalarilar tomonidan changlantiriladi.

## Galereya

Fayl:Daslook (Allium ursinum) d.j.b 07.jpg
Fayl:Daslook (Allium ursinum) d.j.b 02.jpg|Allium ursinum 
Fayl:Daslook (Allium ursinum) d.j.b 05.jpg
Fayl:Allium ursinum (Bärlauch) - Blüte.jpg
Fayl:Allium ursinum2.jpg
Fayl:Allium ursinum sl1.jpg|Meva va urug‘lar
Fayl:AlliumUrsinumAspekt.jpg|O‘rmonni qoplab olgan yovvoyi sarimsoq


## Manbalar