open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Den Syaopin

**Den Syaopin** (22-avgust 1904, Sichuan – 19-fevral 1997, Pekin) — Xitoy davlat va siyosat arbobi, Xitoy Kompartiyam (XKP) maslahatchilar Markaziy komissiyasining raisi (1982—1987). XXR Markaziy harbiy kengashi raisi (1983—1990). 1975–76 va 1977—1982-yillarda XKP Markaziy Komiteti raisining oʻrinbosari. XKP MK bosh kotibi (1956—1966). XXR Davlat maʼmuriy kengashi bosh vazirining oʻrinbosari (1952—1954), XXR Davlat kengashi bosh vazirining oʻrinbosari (1954—1966). XKP MK Harbiy kengashining raisi (1981—1989). „Madaniy inqilob“ davrida (1966—1976) „Mao Szedunga qarshi qaratilgan yoʻlni oʻtkazganligi“ uchun Den Syaopin taʼqibga uchragan va surgun qilingan. Mao Szedun oʻlimidan keyin (1976-yil sentabr) rahbarlik ishiga qaytarildi va avvalgi hamma lavozimlariga tiklandi (1977). XKP MK ll-chaqiriq 3-plenumida (1978-yil dekabr) Den Syaopin tashabbusi bilan mamlakat miqyosida tub iqtisodiy islohotlar oʻtkazish, bozor tizimini yaratish, xorijiy mamlakatlar bilan savdo, sanoat, moliya sohalarida hamkorlikni keng yoʻlga qoʻyish va boshqalar yirik tadbirlar majmui ishlab chiqildi va muvaffaqiyatli amalga oshirila boshlandi. Den Syaopin butun dunyoda „Xitoyni qayta qurish meʼmori“, „Xitoy islohotining otasi“ sifatida tan olindi. Uning Xitoyda bozor munosabatlarini karor toptirishga oid fikrlari „Hozirgi Xitoyning asosiy masalalari“ kitobida (1988) bayon qilingan.

## Manbalar

## Havolalar
Daewoo

"DEU" KORPORATSIYASI (DAEWOO Corporation( ; Hangul: , Hanja: , ; ) — Janubiy Koreyaning yirik sanoat kompaniyalari guruhi, jahondagi eng yirik korporatsiyalardan biri. Asosan avtomobillar, shuningdek, qurilish, kemasozlik, ogʻir sanoat jihozlari, stanoksozlik, as-bobsozlik, telekommunikatsiya jihozlari, elektrotexnika, maishiy asbob-uskunalar ishlab chiqarish, savdo, moliyaviy xizmat koʻrsatish, telekommunikatsiya xizmati, mehmonxona biznesi vab. bilan shugʻullanadi. "DEU"ning toʻqimachilik mahsulotlari i. ch. va uni eksport qilish bilan shugullanadigan birinchi kompaniyasi — "Daewoo industrial Co.Ltd." 1967-yilda tashkil qilingan. 1975-yilda umumiy savdo kompaniyasi maqomini oldi. 1976—80 yillarda qurilish, moliyaviy xizmat, kemasozlik, ogir sanoat, avtomobilsozlik (1978-yildan), aloqa, elektronika va b. tarmoklarda faoliyat boshladi. 1982-yildan transmilliy korporatsiyaga aylandi. 1995-yilda chet ellarda 102 vakolatxonasi ochildi, unga qarashli 155 kompaniya ishladi. 1990—95 yillarda "DEU" oʻzining umumiy menejment rejasiga muvofiq yengil avtomobillari bilan Yevropa bo-zorida savdo qila boshladi. 1995-yilda korporatsiya dunyo boʻyicha 636 ming dona avtomobillarini sotdi. Shu davr mo-baynida "DEU" Polsha, Ruminiya, Chexiya, Oʻzbekiston, Vyetnam, Meksika va Lotin Amerikasi davlatlariga asosiy investitsiyalarini kiritdi.

1992-yilda Oʻzbekiston Respublikasi va "DEU" korporatsiyasi oʻrtasida "OʻzDEUavto" qoʻshma korxonasini tuzish boʻyicha bitim imzolandi va 1996-yil martga kelib zavod ishga tushiriddi (qarang Asaka avtomobil zavodi). Bundan tashqari "DEU" Oʻzbekistonda kommunikatsiya sohasida ham faoliyat yuritadi (mas, "DEU yunitel" uyali aloqa vositalari kompaniyasi). "DEU" Afrika, Osiyo, Sharqiy Yevropa, Lotin Amerikasi, Shim. Amerikadagi 85 dan ortiq mamlakatda 380 investitsiya loyihalarida katnashdi, jami savdo hajmi 72 mlrd. AQSH dollariga yetdi (1998). 1997—98 yillarda Jan.-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida yuz bergan moliyaviy inqiroz "DEU"ni ham chetlab oʻtmadi. 2001-yilda avtomobilsozlik sohasida "DEU motor" aksiyalarining 35 foizini AQShning "Jeneral Motors" kompaniyasi sotib oldi.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dyugon

**Dyugon**, dyugonlar (Dugong dugong) — sirenalar turkumiga mansub sut emizuvchi hayvon. Suvda yashaydi. Bitta turi bor. Gavdasi duksimon, uz. 3,5 m cha, ogirligi 140–170&nbsp;kg gacha, tanasining oxirida koʻndalang joylashgan ikki boʻlakli suzgʻich qanoti bor. Oldingi oyoqlari kurakka aylangan, orqa oyoklari skeletidan faqat rudiment holdagi chanoq suyaklari saqlanib qolgan. Erkagining uz. 7 sm gacha boʻlgan kurak tishi filnikiga oʻxshash tashqariga chiqib turadi. Homiladorlik davri 1 yilgacha. Bitta bola tugʻadi. Qizil dengiz, Afrikaning sharqiy qirgʻoqlari, Hindiston yarim oroli, Hind-Malayya va Filippin arxipelagida, Tayvan, Yangi Gvineya, Shim. Avstraliya, Solomon, Yangi Kaledoniya orollarida tarqalgan. Goʻshti yeyiladi, terisidan tagcharm tayyorladi. D. hozir kam qolgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dyuker

**Dyuker** (), qaynama — kanal suvini daryo yoki boshqa kanal oʻzani, chuqur vodiy, yoʻl va shartli toʻsiqlar bilan kesishgan joydan oʻtkazish uchun yotqiziladigan quvur shaklidagi bosimli suv oʻtkazgich. Kanaldagi suv satx,i kesib oʻtiladigan toʻsiq sathiga yaqin boʻlgan va akveduk orqali suvni oʻtkazish mumkin boʻlmagan hollarda qoʻllanadi. Dyuker beton, temir-beton, poʻlat, yogʻochdan qilingan boʻlishi mumkin. Material suv bosimi kuchiga qarab tanlanadi. Bosim 30–50 m boʻlganda betondan, 50–100 m boʻlganda oldindan kuchlantirilgan temir-betondan, 100 m va undan ortiq boʻlgan hollarda va bosimi past boʻlsada, daryo oʻzani ostidan oʻtkazilsa, metalldan quriladi. Yogoch D. uzoq chidamasligi uchun kamdan-kam qoʻllanadi. D. konstruksiyasi boʻyicha bir quvurli yoki koʻp quvurli; shakli (koʻndalang kesimi) toʻgʻri burchakli yoki aylana boʻladi. D. uzunligi kesib oʻtiladigan joyning katta-kichikligiga qarab bir necha oʻn m dan bir necha km gacha boʻlishi mumkin. D. daryo va kanal ostidan oʻtkazilganda maxsus oʻyilgan chuqurlikka yotqizilib, 1 m dan kam boʻlmagan qalinlikda tuproq bilan koʻmiladi. D. suvsiz soyliklarni kesib oʻtganda koʻmilmay, ochiq qoldiriladi. Kanal D. boshi va qaynama uchastkasi bilan ravon birlashtiriladi. Kuvurning loyqa bosishiga yoʻl qoʻymaslik uchun D.da koʻpincha oqim tezligi 1,5—4,0&nbsp;m/s oraligʻida qabul qilinadi. Oqiziqlar choʻkib toʻplanishini bartaraf qilish maqsadida qum ushlagich va balchiq toʻsgich quduqlar quriladi. D. boshida choʻp-xaslarni ushlab qoladigan panjara oʻrnatiladi. D.ning suv oʻtkazish quvvati muayyan material (yogʻoch, temir-beton, metall)dan yasalgan bosimli quvurlar kabi maxsus gidravlik hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi. D. konstruksiyasi ekspluatatsiya qilish davrida inshootni muntazam kuzatib turish, tuzatish va tozalashni; quvurlar ulangan va D. boshi kanal bilan tutashtirilgan choklardan suv sizmasligini; kanal tozalanayotgan yoki suv bogʻlanmagan davrlarda uni suvdan boʻshatishni taʼminlashi lozim.

## Manbalar
Charles Dullin

**Charles Dullin** (1885.12.5, Yen, Savoyya — 1949.12.12, Parij) — fransuz rejissyor, aktyor, pedagog. 1922-yil "Atelye" Parij teatriga asos solgan (1940-yilgacha ishlagan). 1940-yildan "de Pari teatri", "Sara Bernar teatri" kabi teatrlarda rejissyor va aktyor. Oʻzi sahnalashtirgan spektakllarda bosh rollarni ijro etgan. "Mariya Magdalina", "Hayot shirasi", "Ishbilarmon", "Arxipelag Lenuar" va b. eng yaxshi spektakllaridan. Milliy teatrning tanilgan aktyor va rejissyorlari sulolasini yetishtirdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dyulong va Pti qonuni

**Dyulong va pti qonuni** - kattik jismning issiklik sigʻimi oʻzgarmas hajmda temperaturaga bogʻliq emas va u taxminan 6 kal/(mol-K) yoki 25,12 J/(mol-K) ga teng ekanligi haqidagi empirik qoida. 1819 yilda fransuz fiziklari P. Dyulong (1785-1838) va A. Pti (1791-1820) topgan. D. va P. q. koʻpgina kimyo-viy elementlar va oddiy birikmalar uchun xona temperaturasida oʻrinli.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dyuna

**Dyuna** (nem. Dune) — shamol toʻplagan qum tepalari. Dengiz, daryo, koʻllarning toʻziydigan qumli sohillarida paydo boʻladi. Dyunaning shamolga qaragan tomoni sal qiya (8—20°), shamolga ters tomoni tik (30—40°) boʻladi. Balandligi 10— 30 metr, baʼzan 100 metr ga yetadi. Dyuna shamol taʼsirida yiliga bir necha metr siljib turishi mumkin. Gʻarb adabiyotida har qanday qum uyumi, iqlim sharoiti va shaklidan qatʼi nazar, Dyuna deb ataladi. Rossiyada choʻldan boshqa yerlar (dengiz, koʻl, daryo qirgʻoqlari, zandr dalalari)dagi qum uyumlari Dyuna deyiladi. Shamolga roʻpara tomoni uzun va oldidagi tik tomoni doʻmboq boʻlishi bilan Dyuna choʻldagi barxanlanishdan farq qiladi.

## Manbalar
Dyuponlar

**Dyuponlar** — AQShdagi moliya guruhi. Bu guruh oilaviy tarzda shakllandi va taraqqiy etdi, asoschisi E. I. Dyupon boʻlib, u 1802 yilda Delaver shtatida porox zavodi kurdi. D. 1812—14 yillardagi ingliz-amerika urushida, AQShning Meksika bilan boʻlgan urushida (1846—48), AQSH fuqarolar urushida (1861—65), ayniqsa birinchi (1914— 18) va 2-jahon urushlarida koʻp mahsulot sotib boyib ketdi. Germaniya urushda magʻlubiyatga uchragach, D. firmasi "I. G. Farbenindustri" patentlariga ega boʻldi va dunyodagi yirik kimyoviy trestga aylandi. D.ning sanoat uzagini "Dyupon de Nemur" kimyo va neftgaz kimyosi konserni tashkil qiladi. Konsern 1982 yilda AQShdagi "Konoko" neft firmasini sotib olib, uz qudratini yanada mustahkamlab oldi. AQShda konsernning sintetik tolalar, plastmassalar, gaz, neft, kimyoviy moddalar, harbiy mahsulotlar ishlab chiqaradigan, koʻmir qazib oladigan unlab korxonalari faoliyat koʻrsatdi. Shuningdek, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Belgiya, Niderlandiya, Shveysariya, Ispaniya, Norvegiya, Yaponiya, Kanada, Argentina, Braziliya, Chili, Kolumbiya, Venesuela va b. davlatlarda ham zavodlari bor. D. "Yuniroyyal", "Rokuell interneshonal" kabi eng yirik sanoat korporatsiyalarini, bir kancha moliya-kredit intlarini nazorat qiladi. Morganlar bilan mustahkam aloqasi bor. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dyuba

**Dyuba**, William Edward Burghardt Du Bois (; 1868. 23.2, Greyt-Barrington, AQSH,— 1963.27.8, Akkra, Gana) — amerika yozuvchisi, tarixchisi, jamoat arbobi, AQSH dagi zamonaviy negr adabiyotining asoschilaridan. 1895 yilda falsafa d-ri unvonini olgan. Atlantadagi universitet iqtisodiyot va tarix professor (1897—1910), ijtimoiy fakultet dekani (1933—44). 1961 yilda Ganaga koʻchib kelib, "Afrika ensiklopediyasi" ("Encyclopedia Africana") nashriga rahbarlik qilgan. Dyuba butun Afrika xalqlarini birlashtirishga bagʻishlangan bir nechta kongresslarning (1si — 1919, oxirgisi — 1945) tashabbuskori boʻlgan. Negr xalqi haqidagi tarixiy va ijtimoiy asarlar muallifi. "Qora kishilar qalbi" (1903) ocherklar toʻplami, "Kumushrang teri izlab" (1911) romani, "Tim qora suv" (1920) hikoyalar, ocherklar va sheʼrlar toʻplami, "Qora alanga" ("Mansart sinovda", 1957; "Mansart maktab qurmoqda", 1959; "Qora alanga", 1961) trilogiyasi va b. asarlarida negr xalqining soʻnggi bir yarim asrdan ortiq vaqt mobaynidagi mehnati, irqchilikka va ijtimoiy adolatsizliklarga qarshi kurashi oʻz badiiy ifodasini topgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dyuralyuminiy

**Dyuralyuminiy**, duralyuminiy, dyural (nem. Durek — alyuminiy va kotishmalar ishlab chiqarish boshlangan birinchi shahar nomidan) — alyuminiyning mis (2,2—5,2%), magniy (0,2—2,7%) va marganets (0,2— 1,0%)li qotishmasi. 500° ga yaqin temperaturagacha qizdirilgandan keyin suvda toblanadi va tabiiy yoki sunʼiy tarzda chiniqtirib mustahkamlanadi. D. transport va aviatsiya mashinasozligida kons-truksion material sifatida keng ishlatiladi. D.ning korroziyalanish (zanglash) xossasi yuqori boʻlmaganligi sababli, ulardan tayyorlangan listlarga toza alyuminiyning yupqa qatlami koplanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Émile Durkheim

**DYURKXEYM (Durkheim) Emil** (1858.15.4, Epinal - 1917.15.11, Parij) — fransuz sotsiologi, fransuz sotsiologik maktabi asoschisi. Individualpsixologik va biologik yoʻnalishlarga qarshi chiqqan, jamiyatga individlar majmui boʻlmagan reallik deb qaragan. Ayni vaqtda jamiyatda "kollektiv ong"ning hal qiluvchi rolini alohida koʻrsatgan. Mehnat taqsimotini ijtimoiy birdamlikning asosi deb hisoblab, ijtimoiy nizolarni jamiyat illati deb talqin qilgan. Asosiy asarlari: "Ijtimoiy mehnat taqsimoti haqida" (1893), "Oʻz-oʻzini oʻldirish" (1897), "Diniy hayotning oddiy shakllari" (1912).

## Yana q.

* Sotsiologiy

## Manbalar
Doʻzax

**Doʻzax**, jahannam — koʻpchilik diniy taʼlimotlarga koʻra, din talablarini bajarmagan gunohkorlar oxiratda jazolanadigan joy. Yahudiylik, xristianlik, islom dinlaridagi asosiy tushunchalardan biri. Qurʼonda Doʻzax haqida bir necha oʻrinda taʼkidlab oʻtilgan (6:128; 11:106, 107). Diniy aqidaga koʻra, Doʻzaxni Alloh kofirlarga va gunohkor bandalarga jazo berish uchun yaratgan. D. ichida olov yonib turadigan dahshatli chuqurlikdir. D.ga mahkum qilingan bandalar shu olovga tashlanadi, ular qaynoq suv ichishadi, u yerda oʻsadigan zaqqum daraxtining (shayton boshiga oʻxshagan) mevasi bilan ovqatlanishadi va boshqa azoblar chekishadi. Qurʼonda "qachonki terilari kuyib bitishi bilan haqiqiy azobni totib koʻrishlari uchun oʻrniga boshqa terilarni almashtiramiz" deb qayd etiladi (4:56). Doʻzax azoblaridan yana biri — achishtiruvchi sovuqdir. Doʻzax bir necha tabaqadan iborat boʻlib, har bir gunohkor oʻz gunohiga qarab tabaqalarda azoblanadi.

Doʻzaxning yetti darvozasi bor:

Hoviya — eng chuqurlikda joylashgan boʻlib, undan munofiqlar, Firʼavnga oʻxshagan ashaddiy kofirlar kiradi;

Jahim — mushriklar;

Saqar — dindan qaytgan murtadlar;

Lazo — shayton - Iblis, uning doʻstlari va majuslar;

Hutama — Allohning amriga boʻysunmagan kofir kimsalar;

Sair — Allohga shirk keltirgan nasorolar;

Jahannam — gunohi kabiralar qilib, tavbasiz oʻtgan musulmonlar kiradigan darvozalardir.

Doʻzaxni Molik ismli farishta boshchiligidagi farishtalar qoʻriqlaydi. Qalbida Allohga imoni boʻlgan bandalar D.da maʼlum vaqt azob tortganlaridan soʻng oʻsha imonlari sharofati bilan D.dan chiqarilib, jannatga kiritiladi. Faqir-fuqaro, yetim-yesirlarga rahm-shafqatlilik, musulmonlar va inson bolasining ogʻirini yengil qilish koʻplab bandalarning D. oʻtidan ozod etilishiga sabab boʻladi. Ammo, iymonsiz kishilar, kofir va mushriklar D.dan chiqmay doimiy azobda qoladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Doʻkon

**Doʻkon** (arab.) — 1) mol chakana sotiladigan joy — magazin; 2) hunarmand, kosibning ustaxonasi, hunar-mandlik ishxonasi; 3) toʻquvchining dastgohi; 4) Kavkaz va Yaqin Sharq mamlakatlarida vino sotiladigan kichikroq mayxona.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻlana

**Doʻlana** () — raʼnodoshlar oilasiga mansub daraxt yoki buta. Bal. 6–10 m, tanasining yoʻgʻonligi 40—50 sm, sershox. 890 turi bor, shundan 10 turi Oʻzbekistonda oʻsadi, Xitoy, Ispaniya, Italiya, Jazoir, Amerika va b. mamlakatlarda ham tarqalgan. Barg cheti yirik tishli yoki patsimon boʻlingan, poyaga ketma-ket oʻrnashgan. Guli mayda, toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi 1—5 danakli. D.ning manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladigan, shuningdek, boʻrikoʻz D., sariq D., qizil D. degan turlari bor. D. yovvoyi holda Oʻzbekistonning togʻli tumanlarida, dengiz sathidan 1000–1500 m balandlikda, koʻpincha, yakka holda usadi, baʼzan kichik D. zorlar ham uchraydi. Baʼzi turlarining mevasi yirik, koʻp isteʼmol qilinadi. Sariq D. guli nektar (gulshira)ga boy. D. may—iyunda gullaydi, sent. oxirlarida pishadi, 25—30 yoshli daraxti 70–80&nbsp;kg hosil beradi. Mevasi tarkibida 11,5—15,9% qand, 8% yogʻ, 0,67—0,88% olma kislota bor. Xalq tabobatida ishtaha ochuvchi, ichni qotiruvchi dori sifatida qoʻllanadi. D. bargi, poʻstlogʻi va ildizi qaynatmasi bilan matolarni sariq va qoʻngʻir rangga boʻyash mumkin. D. olma, nok, behi uchun yaxshi payvandtag boʻladi. Urugʻi, ildizi, ildiz bachkisi va ildiz poyasidan, parhish yoʻli bilan ham koʻpaytiriladi.

Danagining qobigʻi juda qattiq, ekilgandan keyin 2- yoki 3- yili unib chiqadi. Uni sulfat kislotaga 12 soat solinib, nam qumda baxrrgacha saqlansa, 1-yiliyoq unadi. D. sovuqqa, qurgʻoqchilikka chidamli. D.dan yashil devor va ihota daraxtzorlari qosil qilishda, eroziyaga qarshi togʻ yon bagʻirlarini mustaqkamlashda foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vincent du Vigneaud

**Dyu Vinyu Vinset** (1901.18.5, Chikago — 1978.11.12) — amerikalik biokimyogar. Sent Luisdagi J. Vashington universiteti (1932-yildan) va Kornell universiteti Tibbiyot kolleji professor (1938-yildan). Ilmiy ishlari asosan gormonlar, vitaminlar, antibiotiklar kimyosiga oid. D. insulinning kimyoviy tuzilishini tekshirgan, oksitotsin (1932) va vazopressinlarning har biri yopiq qalqa shaklidagi S—S bogʻlar hosil qiluvchi 8 ta aminokislotadan tashkil topganligini aniklagan. Avstriyalik biokimyogar E. Tuppiga bogʻliq boʻlmagan holda oksitotsinni kristall holatda ajratib olgan (1953). Penitsillinni sintez qilish mumkinligini koʻrsatib bergan, V guruhi vitaminlarining olinish usullarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureata (1955).

## Manbalar
Doʻlana kapalagi

**Doʻlana kapalagi** (Aporia crataegi L.) — oq kapalaklar oilasiga mansub, meva daraxtlari (olma, nok, olxoʻri, oʻrik va b.)ga katta zarar yetkazadigan zararkunanda hasharot. Yevrosiyo, Shim. Amerikaning moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan. Oʻrta Osiyoning togʻli zonalarida uchraydi, daraxt kurtagi, bargi, guli bilan oziqlanadi. Koʻp urchigan yillari mevali daraxtlarini yalan-gʻochlab, xoʻjalikka jiddiy zarar yet-kazadi. D.k.ning kattaligi qanotlari yozilganda 6—6,5 sm, oq. Qanotlari xira oqish, qanot tomirlari qora va yoʻgʻon. Qurti 4,5 sm, tanasi kalta tuklar bilan qoplangan. Qurtining orqa tomonida uzunasiga oʻtgan uchta kul-rang va ikkita sargʻish yoʻli bor, ost-ki va yon tomonlari kulrang . Gʻumbagi koʻp qirrali, uz. 2 sm, rangi sargʻish-oq yoki och yashil, qora dogʻchalari bor. D. k. daraxt shoxlarida qurtlik davrida qishlaydi. Apr.da uyasini tashlab chiqib, dastlab kurtak, keyinroq yosh barglar bilan oziqlanadi. Qurtlar may boshlarida gʻumbakka aylanadi, 1,5 haftada kapalak chiqadi. Urgʻochi kapalaklar barg ustiga 30 dan 200 tagacha tuxum qoʻyadi, ikki haftada tuxumdan qurt chiqadi. D. k. yiliga bir marta nayel beradi.

Kurash choralari: D. k. ningqish-ki uyalari yigʻib olinadi, daraxtlar nugor, molfos, mitak, fozalon preparatlari bilan dorilanadi. 

(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male dorsal.jpg|*Aporia crataegi* ♂  
(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male ventral.jpg|*Aporia crataegi* ♂ △
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female dorsal.jpg| *Aporia crataegi*  ♀ 	
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female ventral.jpg| *Aporia crataegi*  ♀ △	

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻlbasoy

**Doʻlbasoy** — Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumanidagi soy, Qoʻshchekasoyning chap irmogʻi. Bobotogʻning gʻarbiy yon bagʻridagi Oqbuloq bulogʻidan boshlanadi. Bitta irmogʻi bor. Uzunligi 24&nbsp;km. D.ning suv toʻplash maydoni kichik va yogʻin kam yogʻadigan past togʻlarda joylashganligidan yomgʻirli mavsumlarda-gina suvi koʻpayadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻlgonlar

**Doʻlgonlar** () dolganlar (oʻzlarini dulgaan, tiakixi, saxa deb ataydilar) — turkiy xalqlar, elat, Taymir milliy okrugining asosiy aholisi. Umumiy soni 7 ming kishi (1992). Yoqut tilining doʻlgon shevasida gaplashadilar. Dindorlari — tangrichilik, shomonlik, pravoslavlar. D.ning ajdodlari Taymir yarim oroldan uzoqda, Lena daryosining Vilyuy va Muna irmoqlari rnida yashagan. 18-asr davomida shim.-gʻarbga siljib, hozirgi yashaydigan joylariga koʻchib kelganlar. "Doʻlgon" 19-asrdagi urugʻlardan birining nomi. D.ning oʻzagini asli tungus boʻlgan doʻlgon, ejen, karintuo, dongot urugʻlari tashkil etgan. D. bugʻuchilik, ovchilik (moʻyna tayyorlash), balikchilik bilan shugʻullanadilar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻlcha

**Doʻlcha** — roʻzgʻor buyumi. Misdan chukur kosaga oʻxshatib yasalgan, kandakori na-qshlar bilan bezatilgan. Idishdan suv olishda ishlatiladigan dastali D. hamda joʻmrakli D. (koʻproqobjuvozchilar foydalangan) turi bor. Shuningdek, Shahrisabzda sopoldan choy ichish uchun ishlangan idish ham D. deb ataladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻmbira

**Doʻmbira** (tanbura soʻzidan) — torli chertma xalq musiqa cholgʻusi. Oʻzbek va qozoq kabi Doʻmbira turlari mavjud: 1) oʻzbek Doʻmribasining dastasi silliq, pardalari belgilanmagan boʻladi. Cholgʻuning asosiy qismi (kosaxona va dasta) oʻrik, togʻolcha yoki archa daraxtidan yaxlit tarzda, kosaxonasi oʻyib ishlanadi. Pay torlari kvarta, kvinta, baʼzida oktava oraligida sozlanadi. Diapazoni taxminan 2 oktava boʻladi. Asosan Surxondaryo, Qashqadaryo va Samarqand viloyatlari, shuningdek, boshqa vilo-yatlarning ayrim tumanlarida tarqalgan. Mazkur cholgʻudan baxshilar xalq dostonlarini, termalarni kuylashda joʻrovoz sifatida, doʻmbirakashlar esa „Choʻponcha“, „Doʻmbira kuy“, „Baxshi kuy“, „Kelinoy“, „Qoʻngʻiroti“ kabi Doʻmbirasi kuylarini ijro qilishda foydalanadilar. Tashqi koʻrinishi, tuzilishi va tembri Doʻmbirasiga oʻxshash boʻlgan cholgʻu sozlari oltoylarda (topshur), tojiklarda, afgʻonlarda (doʻmbiroq) mavjud; 2) qozoq doʻmbirasi ning 2 asosiy turi mavjud. Gʻarbiy Qozogʻiston D.si noksimon, kosaxonasi oʻyilgan, uzun va tor dastasida 13—14 parda bogʻlanadi. Unda asosan Qoʻrmangʻozi, Dauletkerey, Bayserke, Tattimbet, Qazangʻap kabi qozoq kuyshilari bastalagan cholgʻu kuylari ijro etiladi. Sharqiy Qozogʻiston Doʻmbirasi uchburchak yoki kurakcha shaklida boʻlib, uning nisbatan keng va kalta dastasiga 7—9 parda bogʻlanadi. Koʻprok, oqinpar tomonidan joʻrovoz soz sifatida foydalaniladi. Qozoq Doʻmbirasi ijro usullarining xilmaxilligi, ifodaviy imkoniyatlarining kengligi tufayli qozoklarning eng sevimli xalq hamda professional (18-asrdan) musiqa cholgʻusiga aylangan. 1930-yillardan oʻzbek va qozoq Doʻmbirasining qayta ishlangan turlari (prima, alt, tenor, bas, kontrabas) xalq cholgʻulari orkestrlari tarkibiga kiritildi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Karomatov F., Oʻzbekskaya dombrovaya muzika, T., 1962.
Doʻng qumlar

**Doʻng qumlar** — oʻsimliklar bilan mustahkamlangan yoki chala mustahkamlangan aylana yoki uzunchoq shakldagi qum uyumlari. D. q. sochiluvchan ("toʻp kumlar") va zichlangan qumlarga boʻlinadi. D. q. ayniqsa Markaziy Osiyo choʻllarida, koʻpincha chuchuk yoki shoʻrtob yer osti suvlari 3 m dan 5 m gacha chukurlikda boʻlgan joylarda vujudga keladi. Oʻrta Osiyoda Qizilqum, Qoraqum, Qoraqalpoq choʻlida koʻproq uchraydi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻnon

**Doʻnon** — uch yoshga toʻlib, toʻrt yoshga oʻtgan ot yoki tuya. D.lik davri, asosan, hayvonning tishiga va b. belgilariga qarab aniklanadi. Mas, D. Otning hamma sut tishlari oʻrniga doimiy tishlar chiqadi. Yoli, dumi, tuyok^pari oʻsgan boʻlib, koʻrinishi katta yoshdagi otlarga oʻxshaydi, jinsiy voyaga yetadi, naslchilik ishlarida foydalanila boshlaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻltalitov qiri

**Doʻltalitov qiri** — Qashqadaryo viloyatidagi qir. Qarshi choʻlining sharqiy qismidagi Nishon dashtining sharqiy chekkasida joylashgan. Eng baland joyi 512 m (Doʻltalitov), uz. 12&nbsp;km, janubi-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan. D. q.da usti yassi tepaliklar bor, quruq oʻzan koʻp. Neogenning qumtosh, gil, konglomerat va quyi toʻrtlamchi davrning lyossimon jinslari qatlamlaridan tarkib topgan. Boʻz tuproklarda karrak, iloq, oqquray, kovrak, qoʻzi-quloq tarqalgan. D. q.ning etagidan Karshi magistral kanali oʻtgan.
## Manbalar
Doʻrmon

**Doʻrmon** — oʻzbek qavmlaridan biri. Doʻrmon moʻgʻulcha toʻrt demakdir. Toʻrtta urugʻdan tashkil topgani uchun shunday atalgan boʻlishi ehtimol. Doʻrmon qabilasi Abulxayrxon (1428—1468), umuman Oʻzbek ulusida katta nufuzga ega boʻlgan. Doʻrmonlar Oʻzbekiston, Tojikiston va Afgʻoniston hududlariga Dashti Qipchoqdan XVI—XVII-asr davomida kelib oʻrnashgan. Doʻrmonlar Buxoro amirligining siyosiy hayotida faol qatnashib kelgan. Oʻzbekiston hududida doʻrmon qavmi kichik-kichik guruhlarga boʻlinib tarqoq holda yashagan. Bular, asosan, Zarafshon daryosining oʻrta oqimi, Surxondaryo viloyatidagi Qoratogʻ daryosining oʻrta oqimi, Surxon daryosining yuqori oqimlarida, Bobotogʻ etaklarida, Toshkent vohasida, qisman Xorazm viloyatida joylashgan. Doʻrmon qavmining tarkibida oq qoʻyli, uvoq, uch urugʻ, koʻk chelak, noʻgʻay, gurdak, oy tamgʻali va boshqa boʻlinmalari boʻlgan. Markaziy Osiyoda doʻrmon atamasi joy nomlari sifatida saqlanib qolgan (masalan, Toshkent shahri yaqinidagi Doʻrmon qishlogʻi , Shofirkon tumanidagi Doʻrmon qishlogʻi, Karmanadagi Doʻrmon qishlogʻi , Balxdan shimolroqdagi Doʻrmon qishloqlari va boshqalar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻsmanagʻi togʻi

**Doʻsmanagʻi togʻi** — Surxondaryo viloyatidagi togʻ. Bobotogʻtizmasining janubiy davomi. Bal. shim.da va markaziy qismida 670 m dan ziyod, jan.da qariyb 480 m. Uz. 12-14&nbsp;km. shimolidan janubi-gʻarbga tomon yoʻnalgan, quruqsoy koʻp. Sharqiy yon bagʻri tik. Neogen va paleogenning qumtosh, gil va konglomeratlaridan tashkil topgan. Dagʻal mexanik tarkibli toʻq boʻz tuproklarda rang, qoʻngʻirbosh, yaltirbosh, shuvoq oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.
## Manbalar
Doʻspanov Oʻroqboy

**Doʻspanov Oʻroqboy** (1938.4.3, Moʻy-noq sh.) — qoraqalpoq tilshunosi. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), filologiya fanlari d-ri (1981), prof. (1992). Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika institutini tugatgan (1960), shu institutda oʻqituvchi (1960—61), Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston boʻlimi N. Dovqorayev nomidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1961—81), boʻlim mudiri (1981—92), direktor oʻrinbosari (1985—89), Nukus davlat pedagogika institutida kafedra mudiri (199294), dekan (1994-yildan), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi huzuridagi Atamashunoslik qoʻmitasi raisining oʻrinbosari (1993—94). Ilmiy ishlari qoraqalpoq tilining tarixi, dialektologiyasi, grammatikasi, leksikografiya, lingvogeografiya kabi masalalarga bagʻishlangan. D. oliy oʻquv yurtlari va oʻrta maktab oʻquvchilari uchun qoraqalpoq tilidan dareliklar muallifi. "Qoraqalpoq tilining imlo lugati" (1980— 90), "Qoraqalpoqcha-ruscha lugʻat" (1990), "Ruscha-qoraqalpoqcha lugʻat" (1995) kabi bir qancha lugʻat tuzuvchilaridan biri.

Ac: Qoraqalpoq ismlari, T., 1994; Qoraqalpoq adabiyoti klassiklari asarlari tili, T., 1995.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻst Muhammad ibn Sulaymon

**Doʻst muhammad ibn Sulaymon** (7—1550) — xattot va musavvir. Safaviylardan Bahrom Mirzo va shoh Tahmosb saroyida xizmat qilgan. Baxrom Mirzo kutubxonasida tuzilgan muraqqaga soʻz boshi sifatida xattotlik va musavvirlikka oid risola bitgan (1544—45, Istanbuldagi Toʻpqopu muzeyida). Tadqiqotchilar risolani "Holati xunarvaron" ("Sanʼatkorlar ahvoli") deb nomlagan. Unda xat-yozuvning kelib chiqishi, markaziy osiyolik, taʼliq va nastaʼliq yozuvlari ustalari, musavvirlik sanʼati va musavvirlar (jumladan Abdulxay Jahongir Buxoriy va b.) haqidagi maʼlumotlar bayon qilingan. D. M. koʻchirgan qoʻlyozma va xat namunalari Sankt-Peterburgdagi ommaviy kutubxonada saqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻst sonlar

**Doʻst sonlar** — har biri ikkinchisining boʻluvchilari yigʻindisiga teng boʻlgan ikki natural son (**t** va **p**). Masalan, 220 va 284 doʻst sonlardir. 220 sonining boʻluvchilari: 1, 2, 4, 5, 10, 11, 20, 22, 44, 55, 110; bularning yigʻindisi 284 ga teng . 284 sonining boʻluvchilari: 1, 2, 4, 71, 142; bularning yigʻindisi 220. Doʻst sonlar tushunchasini dastlab Pifagor kiritgan. U shu mezon yordamida 17296 va 18416 sonlarning "doʻst"ligini koʻrsatgan edi (k=4 ga toʻgʻri keladi). Bu doʻst sonlarlarni Ferma va Dekart 17-asrda qayta topdilar. Doʻst sonlarning chekli yoki cheksiz ekanligi maʼlum emas.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻsti Xudo masjidi

**Doʻsti xudo masjidi** – Fargʻonadagi meʼmoriy yodgorlik (20-asr boshlari). Mahalliy eshon Alixon buyurtmasi bilan usta Yoqub rahbarligida qurilgan. Xalfa Tillo majmuasinsnt shimoliy qismida joylashgan. Xalfa Tillo maqbarasi bilan masjidni ular oʻrtasidagi darvozaxona oʻzaro bogʻlab turadi. Masjid milliy meʼmorlik anʼnalari asosida serhasham bezatilgan. Yogʻoch ustunlar tanasi qirrali, koʻzagisi kungirasimon, shakldor, kallagi muqarnaslar bilan yakunlangan. Shiftlaridagi rangbarang islimiy naqshlar zaminida koʻk, toʻsinlardagi jimjima hoshiyalar ichidagi gul bezaklari zaminida qizil rang ustunlik qiladi. Shift oʻrtasidagi turunj oʻziga xos yorqin rangli boʻlib, toʻsinlardagi nafis naqshlar bilan uygʻunlashib ketgan. Shiyponga oʻxshash ikki qator ustunli darvozaxona shifti ham masjidniki singari serhasham.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻstlik

**Doʻstlik** — ijtimoiy-axloqiy va psixologik tushuncha. Oʻzaro hurmat, yoqtirish, manfaatlarning umumiyligi, yaqinlik, bir-birini tushunishga asoslangan. Kishilar oʻrtasidagi munosabat shaklini ifodalaydi. Kishilarning muloqot shakli sifatidagi Do'stlik qonqardoshlik, oʻrtoqlik, birodarlik tushunchalariga yaqin, lekin psixologik nuqtai nazardan esa ulardan oʻzining alohidaligi, tanlash xususiyati, his-tuygʻu bilan farq qiladi. Axloqiy psixologik hodisa va shaxsiy xislat sifatida do'stlik  odamning yoshi (bolalik, oʻsmirlikdagi do'stlik), shaxsning shakllanishi bilan (maktabdagi, talabalik yillaridagi, armiyadagi do'stlik ) oʻzgarib boradi. Ijtimoiy-axloqiy muhit, kishilarning turmush tarzi do'stlikning mazmun-mohiyatini belgilaydi. Oʻzaro manfaat (Epikur, utilitarizm namoyandalari), "tabiiy yoqtirish" hissi (A. Smit), baxtga erishishga koʻmaklashish (18-asr fransuz maʼrifatparvarlari) va boshqalar do'stlikning asosi sifatida qaralgan. Haqiqiy, mustahkam do'stlik yuksak, ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan maqsad va ideallar mushtarakligini anglash asosida shakllanadi. Do'stlik millat va xalqlar oʻrtasidagi ijobiy aloqalarda ham oʻz ifodasini topadi. Hozirgi davrda koʻp millatli Oʻzbekistonning rivojlanishi uchun xalqlar oʻrtasidagi do'stlik nihoyatda muhim. Xalqlar, millat va elatlar oʻrtasidagi do'stlik Oʻzbekistonda ijtimoiy barqarorlikni taʼminlashning muhim shartlaridan biridir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Ikkinchi jild. Toshkent, 2022-yil

## Havolalar
Doʻrmontepa

**Doʻrmontepa** — qad. shahar harobasi (mil. av. 3-asr— 13-asr boshi). Samarqanddan 2 farsax (12-14&nbsp;km) narida, Pastdargʻom tumanida. Umumiy mayd. 25 ga. Ikki qism — shahriston I (ark bilan birga) va shahriston II dan iborat. Shahriston I ning mayd. 16 ga, shahriston II niki 6 ga boʻlib, ark tarhi 115x110 m ni tashkil etadi. D. Samarqandni Buxoro bilan bogʻlagan Buyuk ipak yoʻlida joylashgan va savdo karvonlari uchun muhim qoʻnimgoh vazifasini oʻtagan. Tarixchi va arxeologlar uni oʻrta asr yozma manbalarida qayd etilgan Xoxsar (Yoqut alHamaviy asarlarida — Al-Xoxasro) deb qisoblashadi. D. 13-asr boshida moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻstlik (shahar)

**Doʻstlik** — Jizzax viloyatidagi shahar (1983-yildan). Doʻstlik tumanining maʼmuriy markazi. Viloyat markazi Jizzaxdan 52&nbsp;km. Temir yoʻl stansiyasi. Shahardan yirik avtomagistral yoʻli oʻtgan. Aholisi 18,300 ming kishi (2016). Asosan oʻzbeklar, shuningdek, rus, qozoq, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Doʻstlikda 2 qoʻshma korxona, oʻsimlik moyi ishlab chiqaruvchi firma, „Doʻstlikdon“ aksiyadorlik jamiyati, umumiy taʼlim maktablari, biznes maktabi, litsey, tibbiyot bilim yurti, sport majmuasi, tennis korti, kutubxona, markaziy kasalxona, xotira memorial majmuasi mavjud.

## Manbalar
Doʻstlik (Sirdaryo)

**Doʻstlik** — Sirdaryo viloyatidagi shaharcha, Guliston sh.ning tarkibiy qismi, Doʻstlik kanalining oʻng sohilida joylashgan. Mayd. 159,7 ga. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Gulistondan 1&nbsp;km. Guliston—Dehqonobod avtomobil yoʻli yoqasida. Aholisi 7435 kishi (2001).

D.ga 19-asr 2-yarmida ruslar kelib oʻrnashgan, 1924 yilgacha posyolka, oʻsha yildan 1992 yilgacha qishloq. Mustamlakachilik davrlarida mahalliy boʻlmagan nomlar bilan atalib kelgan, 1992 yildan hozirgi nomda. D.da sanoat korxonalari yoʻq. Madaniyat uyi, kutubxona, oʻrta maktab, sanatoriy tipidagi sogʻlomlashtirish markazi va poliklinika bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻstlik (Surxondaryo)

**Doʻstlik** — Surxondaryo viloyati Denov tumanidagi shaharcha (1992-yildan). Denov shahridan 12&nbsp;km janubida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 3,4 ming kishi (1999). Doʻstlikda paxta tozalash zavodi, tayyorlov idoralari faoliyat kursatmoqda. Klub, kutubxona, umumiy taʼlim maktabi, tibbiyot muassasalari bor. Doʻstlikdan tuman markazi Denov shahriga avtobus qatnaydi.

## Manbalar
Doʻstlik (Fargʻona)

**Doʻstlik** — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1981 y.dan). Quvasoy shahar kengashiga boʻysunadi. Fargʻona shahridan 10&nbsp;km janubi-sharkda, Isfayramsoyning oʻng sohilida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Quvasoy (7&nbsp;km). Aholisi 2600 kishi (1998). 25 ga yaqin millat vakillari yashaydi. D.da yirik parrandachilik fabrikasi, koʻchat yetishtiriladigan oʻrmon xoʻjaligi boʻlimi mavjud. 700 oʻrinli klub, 620 oʻrinli umumiy taʼlim maktabi, 250 oʻrinli musiqa maktabi, kutubxona, 5000 oʻrinli stadion, 22 savdo doʻkoni, 6 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi bor.

## Manbalar
Doʻstlikdon aksiyadorlik jamiyati

**Doʻstlikdon aksiyadorlik jamiyati** — oziq-ovqat sanoati korxonasi. Jizzax viloyatining Doʻstlik shahrida joylashgan. "Oʻzdonmahsulot" davlat-aksiyadorlik korporatsiyasi tarkibiga kiradi. Asosan bugʻdoy uni va chorva uchun aralash yem, makaron mahsulotlari ishlab chiqaradi. Quvvati: sutkasiga 300 t bugʻdoy uni (oliy, birinchi, ikkinchi navli), 250 t aralash yem va makaron mahsulotlari. 1977-yilda Doʻstlik don qabul qilish korxonasi, 1987—95 yillarda Doʻstlik don mahsulotlari kombinati, 1995-yildan hozirgi nomda va ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 1988-yil korxonada 62 ming t sigʻimli elevator, 1990-yilda quvvati 250 t/sutka boʻlgan omuxta yem sexi, sigʻimi 2500 t boʻlgan tayyor mahsulotlar ombori ishga tushirildi. Shveysariyaning "Byuller" firmasi texnologik uskunalari bilan jihozlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻppidoʻzlik

**Doʻppidoʻzlik** — doʻppi tikish kasbi; badiiy hunarmandlikning keng tarqalgan sohasi. Doʻppi baxmal, sidirgʻa shoyi, satindan bichilib, ip, ipak, zar iplar bilan kashta tikiladi. Kashta tikib bezatilgan boʻlaklar (tepa, kizak) ga astar yopishtirilib mayda nozik chokda qaviladi, qaviklar orasiga paxta yoki qogʻozdan pilta uriladi. Soʻng tayyor boʻlaklar bir-biriga ulanadi, kizak atrofi jiyak (tasma) bilan hoshiyalanadi. Yelimlangan doʻppilar taxtakachga qoʻyiladi. Tayyor boʻlgan doʻppi bichimiga qarab murabba, konussimon (dumaloq) shaklga ega boʻladi. D. bilan asosan ayollar, qis-man erkaklar ham shugʻullanadi.

20-asr 20-y.laridan hunarmand ustalar artellarga birlashtirildi, keyinchalik f-kalarda mehnat qila boshladilar. D. hochir Buxoro ("Zardoʻz" aksiyadorlik jamiyati), Toshkent ("Sharq guli" LTD), Chust va b. korxonalarda, qisman xonadonlarda davom ettirilmoqda.

Sayyora Mahkamova.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻstmatov Doʻnan

**Doʻstmatov Doʻnan** (1905 - Namangan viloyati Norin Tumani Toshloq qishlogʻi — 1979) — xalq hashari bilan amalga oshirilgan irrigatsiya qurilishlari novatori. 1929 yildan jamoa xoʻjaligi (hoz. "Boʻston" shirkat xoʻjaligi) aʼzosi, hosilot (1936—39), jamoa xoʻjaligi raisi (1947—48), zveno boshligʻi (1949—63). 1965 yildan shaxsiy pensioner.  Katta Fargʻona kanali (1939) qurilishida kundalik mehnat normasini koʻp marta ortigʻi bilan bajarishni boshlab bergan doʻstmatovchilik harakatining tashabbuskori. Kosonsoy suv ombori, Farhod GES kabi qurilishlarda qatnashgan. Andijon viloyati Kuyganyor qishlogʻida haykali qoʻyilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muhammadjon Doʻstmuhamedov

**Muhammadjon Doʻstmuhamedov** (1898, Chust — 1952, Namangan) — sozanda (tanbur) va hofiz. Oʻzbekiston xalq hofizi (1946). Us t a Roʻzimatxonning shogirdi. Hofizlik sanʼatini Azizxon hofiz (Chust), Abdurazzoq hofiz (Margʻilon), Abdurahmon hofiz (Namangan) va Sodirxon hofiz (Xoʻjand)lardan oʻrgangan. D. Namangan ishchi-yoshlar guruhida, "Sharq", "Sayyor" truppalarida, Chust teatrida ishlagan. Namangan musiqali drama teatrida (1936—39), Muqimiy teatrida (1939—42) sozanda va xrfiz. Kuchli va jarangdor ovoz soxibi. Repertuaridan ashula ("Ohkim", "Yovvoyi Ushshoq", "Izlarman", "Kelibsan", "Turfa mehring", "Shafoat", "Maktub" va b.), Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari ("Bayot", "Chorgoh" va b.) oʻrin olgan. 1940—41-yillari V. Uspenskiy D.dan katta ashula va zikr yoʻllarini nota yozuviga tushirgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qizlarxon Doʻstmuhamedova

**Qizlarxon Kamolovna Doʻstmuhamedova** (1946-yil 25-noyabr, Toshkent; 2023-yil 25-may) — raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1984). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1977). 1965—1972 va 1982—1988-yillar „Shodlik“ ashula va raqs ansamblida raqqosa boʻlib ishlagan. „Goʻzal“ ansambli tashkilotchilaridan va yetakchi raqqosalaridan (1972—1981). 1988-yildan Toshkent davlat madaniyat institutida pedagog. 

Doʻstmuhamedova lirik raqqosa, raqslari nafis va jozibali harakatlarga boyligi bilan ajralib turadi. „Goʻzal“, „Tong malikasi“, „Goʻzal tong“, „Intizor“, „Buxoro yulduzi“, „Sevgi taronasi“, „Nozli“ kabi zamonaviy, shuningdek, „Munojot“, „Tanavor“, „Moʻgʻulchai segoh“, „Qorakoʻzim“, „Guluzorim“, „Safti miskin“ va boshqalar mumtoz raqslari mashhur. „Shashmaqom“ telefilmida qatnashgan (1972). „Tanavor“ raqs ansambli (Sietl, AQSH)da oʻzbek raqslarini sahnalashtirgan. AQSH, Liviya, Fransiya, Germaniya, Tunis va boshqa mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Doʻstmuhamedova ijodiga bagʻishlab „Nafosat guldastasi“ nomli film ishlangan (1985). „Elyurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2000).

## Manbalar
Doʻstmuhammad

**Doʻstmuhammad** (17-asr) - xalq meʼmori. Nodir Muhammad devonbegi saʼy-ehtimomi bilan 1638-yilda Samarqand tashqarisida Xoʻja Ahror masjid-madrasasiga tutash qurilgan madrasaning koshinkor bezaklari orasida meʼ-mor nomi yozib qoʻyilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻstmuhammadxon

**Doʻstmuhammadxon** (1790/93 -1863) - afgʻon amiri (1834-40, 1842-63), barakzoilar sulolasining asoschisi. Durroniylar davlati yemirilgach, Gʻazna va Kobul amiri (1834). Afgʻon yerlarini birlashtirish maqsadida mayda xonliklarga qarshi kurashgan. Inglizlar va afgʻonlar oʻrtasidagi urushda asir tushgan (1840 y. oxiri), Hindis-tonga surgun qilingan. 1842 yilda inglizlar urushda yengilgach, D.ni ozod qilishga majbur boʻlgan. D. qayta Af-gʻoniston taxtiga chiqqan. 1855—63 yillarda Qandahor, Hirot va mayda xonliklar (Oqcha, Qunduz, Xulm) ni oʻz davlatiga qoʻshib olgan. D. hukmronligi yillarida Afgʻoniston hozirgi chegarasigacha kengaygan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻstobod

**Doʻstobod** — Toshkent viloyatidagi shahar (1983-yildan). Quyi Chirchiq tumani markazi. 1996-yilgacha Soldatskiy qishlogʻi. Angren daryosi Sirdaryoga quyilish joyiga yaqin yerda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Kuchlukkacha 38&nbsp;km. D.dan Toshkentgacha boʻlgan masofa 66&nbsp;km. Aholisi 26,8 ming kishi (2025), asosan oʻzbeklar, shuningdek, qozoq, koreys, rus, tojik va b. millat vakillari ham yashaydi. D.da 3 sanoat korxonasi, 2 qurilish idorasi, 3 umumiy taʼlim maktabi, 20 dan ziyod maʼmuriy, davlat tashkilotlari, 40 dan ortiq xususiy korxona, 1 qoʻshma korxona, 300 oʻrinli kasalxona, poliklinika, madaniyat uyi, madaniyat va is-tirohat bogʻi, sport majmui mavjud.
## Rasmlar to`plami

Fayl:Районная налоговая инспекция.jpg|Soliq inspeksiyasi idorasi
Fayl:Мганзин восток, алкогольный магазин и ресторан сакура.jpg|Oromli kafelar
Fayl:81-АТК ДУСТАБАД.jpg|81-ATK 
Fayl:Вид на монастыря.jpg|Asosiy ko`chadagi manzara
Fayl:Главная улица города.jpg|Shahar ko`chalarning biri
Fayl:Ресторан "Sim Sim" в Дустабаде.jpg|Sim Sim restorani
Fayl:Правительственное здание в Дустабаде.jpg|Davlat idorasi
Fayl:Перекрестка в Дустабаде.jpg|Choraha
Fayl:Машина Трактор Парк (заброшенное здание).jpg|Mashina Traktor Parki 


## Manbalar
Doʻstlik kanali

**Doʻstlik kanali** – Oʻzbekiston va Qozogʻiston hududidagi kanal. Mirzachoʻlning shimoli-sharqida. Sirdaryodagi Farhod GESining tashlama kanalidan suv oladi. Uzunligi 116&nbsp;km. Suv oʻtkazish imkoniyati 230 m³/s. Kanal boshdan oxirigacha tuproq oʻzandan oqadi. Kanalda 6 toʻgʻon, suv sarfi 0,2 dan 50 m³/s gacha boʻlgan 45 shoxobcha kanallar va 3 ta ehtiyot tashlamalar: sharqiy tashlama (40 m³/s), shimoliy tashlama (18 m³/s) va oxirgi tashlama (17 m³/s) qurilgan. Kanal Chordara suv ombori ga tashlama bilan tugaydi. Dastlab kanalni 1891 yilda knyaz N. K. Romanov kazdirgan. Kanal qurilishi 6 yil davom etgan va Nikolay I arigʻi deb atalgan, uz. 84&nbsp;km boʻlgan. Kanal suvni Xoʻjand shahridan quyida Qoʻshtegirmon va Bekobod qishloqlari oraligʻida Sirdaryodan olgan. Kanaldan birinchi marta 1895 yilda Mirzachoʻlga suv oqizilgan, 1897 yil toʻla ishga tushirilgan va 7600 ga yerni suv bilan taʼminlangan. 1917-yilgacha knyaz Romanov nomi bilan yuritilgan va uni xalq Knyazariq (Kenazariq) deb atagan. 1918—38-yillarda Shimoliy Mirzachoʻl kanali deb yuritilgan. 1923 yildan kanal rekonstruksiya qilina boshladi. 1938-yil kanalda Sultonhovuz tindirgichi (hajmi 16 mln. m³) qurildi. Qozogʻiston hududida 1939 yil 1- Toʻqayli tarmogʻi va 400&nbsp;km dan ortiq katta-kichik ariqlar chiqarildi. 1940—41-yillarda Mirzachoʻlda yangi yerlar oʻzlashtirilishi munosabati bilan kanalning bosh inshooti rekonstruksiya qilinib, suv oʻtkazish qobiliyati 230 m³/sek ga yetkazildi va kanal 14,5&nbsp;km uzaytirildi, 2- va Z-Toʻqayli tarmoqlari, 64 mayda shoxobcha va 2 ta yirik tarmoq – Oʻng tarmoq va Chap tarmoq (Malik tarmogʻi) chiqarildi. 1945 yilda kanal Farhod GESning tashlama kanaliga ulandi. Keyingi yillarda kanal uzaytirildi va suv oʻtkazish imkoniyati oshirildi. 1972 yildan kanalda xoʻjaliklararo kanallarga suv taqsimlab berish tele va avtomatik sistemalari ishlaydi. 1996 yil iyulidan hozirgi nom bilan ataladi (1938—97-yillarda S. M. Kirov nomida boʻlgan). 2001 yilda kanaldan 230 ming ga dan koʻproq maydon sugʻorildi (Oʻzbekistonda 100 ming ga; Qozogʻistonda 130 ming ga dan ortiq).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doʻstum sulton

**Doʻstum sulton**, Abdulquddus sulton (?—1598) — Toshkent hokimi (1580-yildan). Shayboniylarsgm. Iskandarxon ibn Jonibekxonning oʻgʻli. Abdullaxon II ning inisi. Dastlab Karmana (1560-yildan), soʻng Toshkent (1580-yildan) hokimi. Hasanxoja Nisoriy 1560—66-yillarda Karmanada D. s huzurida xizmatda boʻlgan. D. s. sheʼriyatga havasmand boʻlib, oʻzi ham sheʼrlar yozgan. 1598-yil jiyani Abdulmoʻminxon tomonidan farzandlari bilan birga Toshkentda qatl etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Padoux

**Padoux** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Vosges departamenti Épinal tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
457 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 23,4 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 19,5&nbsp;km2. Dengiz sathidan 296 – 366 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Pair-et-Grandrupt

**Pair-et-Grandrupt** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Vosges departamenti Saint-Dié-des-Vosges tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
439 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 95,4 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni – 4,6&nbsp;km2. Dengiz sathidan 354 – 474 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Parey-sous-Montfort

**Parey-sous-Montfort** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Vosges departamenti Neufchâteau tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
151 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 21,0 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 7,2&nbsp;km2. Dengiz sathidan 327 – 431 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Shomurod Doʻshakayev

**Shomurod Doʻshakayev** (1871-1952) - oʻymakor usta, Qoʻngʻirot va Shumanay yogʻoch oʻymakorligi maktabining yirik vakili. Us t a Doʻshaka oilasida tugʻilgan. Oʻymakorlikni otasidan oʻrgangan. Doʻshakayev yaratgan buyumlari naqshlarga boyligi, goʻzal va soddaligi bilan ajralib turadi. U "qoʻchqor muguz", "aylanma muguz" va b. turli-tuman shakldagi naqshlar bilan bezagan panjara (erganak), sandik (arja), aravaning old taxtasi, ustun va b. buyumlar mashhur. Doʻshakayev yaratgan buyumlardan namunalar respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yangiboy Doʻsumov

**Yangiboy Muhammedovich Doʻsumov** (15.07.1905,  – 14.08.1973, ) – pedagog, tarixchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1956), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1965). Qoraqalpogʻiston MSSR xalq komissari (1940—1941) va maorif vaziri (1945—1949), Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot va madaniyat instituti direktorining oʻrinbosari, tarix sektori mudiri. Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston kompleks ilmiy-tadqiqot instituti, nomidagi Tarix, til va adabiyot instituti direktori. N Davkaraeva CC FAN OʻzSSR (1959—1963).

Y. M. Doʻsumov Qoraqalpogʻistondagi ilk tarix fanlari nomzodi va birinchi doktorlaridan biri, yirik monografik tadqiqotlar – „Qoraqalpogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tarixining ocherklari (1917—1927)“, „Buyuk Oktyabr gʻalabasi. Qoraqalpogʻistonda sotsialistik inqilob“ va boshqalar.

## Biografiyasi
Y. M. Doʻsumov 1905-yil 15-iyulda Toʻrtkoʻlda tugʻilgan. Ota-onasidan erta yetim qolib, mahalliy baislarga fermer boʻlishga majbur boʻldi. Keyin Toʻrtkoʻl mehribonlik uyi tarbiyasiga olinib, u yerdan qisqa muddatli kurslarga yuboriladi va tez orada SAKU talabasi boʻladi. 1930-yildan Y. M. Doʻsumov ilmiy-pedagogik faoliyat bilan shugʻullanadi.

Y. M. Doʻsumov – Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi; u Gʻarbiy front uchun jang qilayotgan artilleriya polki batalyoni komissari edi. M. Doʻsumov 1956-yilda OʻzSSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi etib saylangan va unga „Qoraqalpogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi“ faxriy unvoni berilgan.

Umumiy xizmatlari uchun Y. M. Doʻsumov "Shon-sharaf belgisi" ordeni, "Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun", "1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida jasoratli mehnati uchun" medallari bilan taqdirlangan", „Mehnat jasorati uchun“, „Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan“ yubiley medali sohibi.

Qoraqalpogʻistonda birinchi tarix fanlari nomzodi (1939) va doktori (1961), professor (1965), Nukus oʻqituvchilar instituti direktor oʻrinbosari, keyin direktor (1935—1940), Qoraqalpogʻiston Maorif xalq komissari va Pedagogika instituti tarix kafedrasi mudiri (1940—1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1945). Qoraqalpogʻiston Maorif vaziri (1945—1949). Qoraqalpogʻiston Iqtisod va madaniy instituti boʻlim mudiri (1949—59). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali Tarix, til va adabiyot instituti direktori (1959—1964), sektor mudiri (1964—1973). Ilmiy ishlari Qoraqalpogʻistonning yangi davr tarixiga, xususan, 20-asr 1-choragidagi maorifi hamda ijtimoiysiyosiy tarixiga bagʻishlangan.

## Vafoti
Y. M. Doʻsumov ogʻir kasallikdan soʻng 1973-yil 14-avgustda Nukus shahrida vafot etdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Pierrepont-sur-l'Arentèle

**Pierrepont-sur-l'Arentèle** Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Vosges departamenti Épinal tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
106 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 16,8 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 6,3&nbsp;km2. Dengiz sathidan 322 – 380 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Plainfaing

**Plainfaing** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Vosges departamenti Saint-Dié-des-Vosges tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
1764 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 46,2 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 38,2&nbsp;km2. Dengiz sathidan 518 – 1302 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Pompierre

**Pompierre** — Fransiyaning Lotaringiya mintaqasida joylashgan kommuna. Vosges departamenti Neufchâteau tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
218 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 18,0 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni – 12,1&nbsp;km2. Dengiz sathidan 303 – 445 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Stepnyak

**Stepnyak** (qoz. Степняк, ستەپنياك) — Oqmoʻla viloyatidagi shahar (1937), Yenbekshilder tumanining markazi. Koʻkchatov shahridan janubi-sharqqa tomon 130&nbsp;km masofada, Qoʻtirkoʻlning yonida joylashgan. Aholisi 4,1 ming kiuhi (2010). Poydevori 1890-yili qurilgan.

## Sanoati
Stepnyakda oltin qazib oluvchi korxona, avtomobil taʼmirlash zavodi, agrokoparetiv filial, turli kombinatlar, qurilish mahkamalari va boshqalar faoliyat yuritadi.

## Ijtimoiy soha
Shaharda 3 ta maktab, 2 klub, kinoteatr, kasalxona, shifoxona, dorixona sanepidstansa faoliyat yuritadi. Eng yaqin temir yo'l stansiya — Makinsk (35&nbsp;km).

## Manbalar