Buyuk unlilarning o'zgarishi

**Buyuk unlilarning** **oʻzgarishi** ingliz tilining talaffuzidagi bir qator oʻzgarishlar boʻlib, asosan 1400-1700-yillar oraligʻida Angliyaning janubida boshlangan va bugungi kundagi ingliz tilining barcha dialektlariga samarali taʼsir koʻrsatgan. Ushbu unli tovushning oʻzgarishi orqali barcha ingliz tili keng unlilarining talaffuzi oʻzgartirildi. Ayrim undosh tovushlar ham oʻzgardi. Bu undosh oʻzgarishlarni kiritish uchun baʼzan **„''Buyuk tovush oʻzgarishi***“ atamasi qoʻllanadi.

Ingliz tili imlosini standartlashtirish XV-XVI asrlarda boshlangan.  Ingliz tilidagi imlolarning  talaffuzni ifodalash tarzidan sezilarli darajada ogʻishining asosiy sababi „ Buyuk unlilarning oʻzgarishi“ hodisasi bilan izohlanadi. Buyuk unlilarning oʻzgarishini birinchi boʻlib daniyalik tilshunos va anglikist Otto Jespersen (1860-1943) oʻrgangan va bu atamani yaratgan.

== Sabablari ==
Buyuk unlilarning oʻzgarishi sabablari nomaʼlum va qizgʻin ilmiy munozaralarga sabab boʻlgan.Lekin hozircha qatʼiy toʻxtamga kelinmagan. Eng buyuk oʻzgarishlar XV-XVI asrlarda sodir boʻlgan va uning kelib chiqishi qisman fonetika bilan bogʻliq hisoblanadi.

* *'Aholi migratsiyasi**: Bu eng koʻp qabul qilingan nazariya; baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, qora vabodan keyin Angliyaning sharqiy va markaziy Midland qismlaridan xalqlarning Angliyaning janubi-sharqiga tez koʻchishi lahjalar toʻqnashuviga sabab boʻlgan va bu londonliklarni oʻz nutqlarini boshqa ingliz shaharlaridan kelgan muhojirlardan ajratishga majbur qilgan.
* **Fransuzcha olinma soʻzlar**: Boshqalar [[Fransuz tili|fransuzcha]] soʻzlarning kirib kelishi siljishda asosiy omil boʻlganligini taʼkidlaydilar.
* **Oʻrta sinfning giperkorrektsiyasi**: Boshqalarning taʼkidlashicha, oʻrta sinflar orasida fransuz talaffuzlarining obroʻsi ortib borayotganligi sababli (ehtimol, ingliz aristokratiyasining fransuz tilidan ingliz tiliga oʻtishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin)giperkorrektsiya jarayoni oʻzgarishni boshlagan boʻlishi mumkin.
* **Fransiya bilan urush**: Qarama-qarshi nazariya shuni koʻrsatadiki, [[Fransiya]] bilan urushlar va umumiy anti-fransuz kayfiyatlari ingliz tilini fransuz tiliga oʻxshatish uchun ataylab giperkorrektsiyani keltirib chiqardi.

== Umumiy oʻzgarishlar ==
1400-yilda oʻrta asrlar ingliz tilining talaffuzi va zamonaviy ingliz tili (Qabul qilingan talaffuz) oʻrtasidagi asosiy farq keng unlilardadir.

[[Oʻrta asr|Oʻrta asrlar]] ingliz tilidagi keng unlilar italyan va standart nemis tillari kabi „kontinental“ qiymatlarga ega edi. Zamonaviy ingliz tilida ular butunlay boshqacha talaffuzga ega. Ingliz tilidagi unli harflarning turli talaffuzlari Buyuk oʻzgarishdan kelib chiqmaydi, balki ingliz imlosi oʻzgarishlarga moslashmagani uchundir.

[[Nemis tili|Nemis tilida]] unli tovush oʻzgarishlari bir oz oldingi davrda Buyuk oʻzgarishdagiga oʻxshash edi, ammo imlosi shunga mos ravishda oʻzgartirildi (masalan, Oʻrta oliy nemis tilida  → zamonaviy nemis tilida   „tishlamoq“).


Bu vaqt jadvali 1400-yilda oʻrta asrlar ingliz tili va XX asr oʻrtalaridagi soʻzlar yordamida qabul qilingan talaffuz oʻrtasida sodir boʻlgan asosiy unli oʻzgarishlarni koʻrsatadi. Buyuk unlilarning o'zgarishi jadvalning pastki yarmida, 1400 va 1600-1700-yillar orasida sodir boʻlgan.

1700-yildan keyin sodir boʻlgan oʻzgarishlar Buyuk unlilarning oʻzgarishining bir qismi hisoblanmaydi. Talaffuzi [[Xalqaro fonetik alifbo|xalqaro fonetik alifboda]] berilgan:



== Tafsilotlar ==

=== Oʻrta asrlar ingliz tili unlilar tizimi ===
Buyuk unlilarning oʻzgarishidan oldin, Janubiy Angliyadagi oʻrta asrlar ingliz tilida yettita keng unli bor edi,  . Unli tovushlar, masalan, mos ravishda bite, meet, meat, ''mate'', boat, ''boot'' va out ''soʻzlarida'' kelgan.

Bu soʻzlar oʻrta asrlar ingliz tilidagi talaffuzlari zamonaviy ingliz tilidagi talaffuzlaridan juda farq qiladi.

* **Keng *i*** unlisi ''bite soʻzida''  deb talaffuz qilingan, shuning uchun oʻrta asrlar ingliz tilidagi bite zamonaviy inglizcha beet  kabi yangradi.
* **Keng *e*** unlisi met soʻzida  deb talaffuz qilingan, shuning ''uchun oʻrta asrlar ingliz tilidagi meet'' ''zamonaviy'' ingliz tilida ''mate''  kabi yangradi.
* **Keng *a unlisi*** ''mate soʻzida''  deb talaffuz qilindi.
* ***Keng o*** unlisi ''boot soʻzida''  deb talaffuz qilindi, bu zamonaviy boat soʻzidagi  ga oʻxshash.

Bundan tashqari, oʻrta asrlar ingliz tilida:

* **Keng ** unlisi ''beat soʻzida'' zamonaviy qisqa ''e'' ni, bed soʻzi''da'' uzunroq e ni ifodalaydi.

=== Oʻzgarishlar ===
Taxminan 1300-yildan keyin oʻrta asrlar ingliz tilidagi uzun unlilar talaffuzida quyidagicha oʻzgarishlar sodir boʻla boshladi:

* **Diftongizatsiya** — ikkita yaqin unli, , [[Diftong|diftongga]] aylandi.
* **Unli tovushlar ovoz balandligi*' — Qolgan beshtasining, , ovoz balandligida oʻsish sodir boʻldi.

Ular bir necha asrlar davomida sodir boʻlgan va ularni ikki bosqichga boʻlish mumkin. Birinchi bosqich yaqin  va yaqin-oʻrta unlilar  bir-biriga taʼsir qildi. unlilari unlilariga koʻtarildi va   yoki  unlilariga aylandi. Ikkinchi bosqich ochiq unlilarga  va ochiq oʻrta  unlilarga ko'tarildi va ular bir-biriga  taʼsir qildi: .

Buyuk unlilarning oʻzgarishidan keyin baʼzi unli fonemalar qoʻshila boshladi. Buyuk unlilarning oʻzgarishidan soʻng meet va meat soʻzlaridagi unlilar boshqacha edi, ammo ular zamonaviy ingliz tilida birlashtirilgan va ikkala soʻz ham  sifatida talaffuz qilinadi.

Biroq, XVI-XVII asrlarda juda koʻp turli xil qoʻshilishlar boʻlgan va baʼzi qoʻshilishlarni zamonaviy ingliz tilidagi great kabi soʻzlarda koʻrish mumkin, ular  emas, balki *matedagi* kabi  bilan talaffuz qilinadi.


=== Birinchi bosqich ===
Buyuk unlilarning oʻzgarishining birinchi bosqichi oʻrta asrlar ingliz tilidagi beet va *boot* kabi soʻzlarda yaqin-oʻrta unlilarga , bite va out soʻzlaridagi yaqin unlilarga  taʼsir qildi. Oʻrta-yaqin unlilar  yaqin  unlilarga aylangan. Birinchi bosqich 1500-yilda yakunlandi, yaʼni oʻsha vaqtga kelib beet va *boot* kabi soʻzlar oʻrta asrlar inglizcha talaffuzini yoʻqotib, zamonaviy ingliz tilidagi kabi unlilar bilan talaffuz qilingan. Bite va *out* soʻzlari *diftonglar'' bilan talaffuz qilingan, ammo zamonaviy ingliz tilidagi kabi diftonglar emas.

### Ikkinchi bosqich
Buyuk unlilarning oʻzgarishining ikkinchi bosqichi oʻrta asrlar ingliz tilidagi ochiq unlilarga  ga taʼsir qildi. Taxminan 1550-yilda oʻrta ingliz tili unlilari   unlilari  unlisiga koʻtarildi.

### Buyuk unlilarning oʻzgarishining uchinchi bosqichi

## Manbalar