Maori xalqi

**Maori** (/ˈmaʊri/, Maori: [ˈmaːɔɾi]) — Yangi Zelandiya „materigi“ning tubjoy polineziyalik xalqi. Maori Sharqiy Polineziyadan kelgan koʻchmanchilardan kelib chiqqan boʻlib, ular Yangi Zelandiyaga taxminan 1320 va 1350-yillar oraligʻida kanoeda sayohatlarning bir necha toʻlqinlarida kelgan. Bir necha asrlar davomida bu koʻchmanchilar oʻzlarining tili, mifologiyasi, hunarmandchiligi va sahna sanʼati boshqa Sharqiy Polineziya madaniyatlaridan mustaqil ravishda rivojlanib borgan, oʻziga xos madaniyatini rivojlantirgan. Dastlabki maorilarning baʼzilari **Chatham** orollariga koʻchib oʻtdilar, u yerda ularning avlodlari Yangi Zelandiyaning boshqa mahalliy polineziya etnik guruhi, **Moriorini** hosil qildi.

Maori va yevropaliklar oʻrtasidagi dastlabki aloqa, 18-asrdan boshlab, foydali savdodan tortib, halokatli zoʻravonlikgacha boʻlgan;  Maori yangi kelganlardan koʻplab texnologiyalarni faol ravishda oʻzlashtirdi. 1840-yilda **Vaytangi** shartnomasi imzolanishi bilan ikki madaniyatli bir avlod davomida birga yashab kelgan. Bahsli yer sotish boʻyicha keskinliklar 1860-yillarda mojaroga va katta yerlarni musodara qilishga olib keldi, Maori bunga qattiq qarshilik koʻrsatdi. Shartnoma 1877-yilda qonuniy kuchsiz deb eʼlon qilingandan soʻng, Maori Gʻarb madaniyatining koʻp jihatlarini oʻzlashtirishga majbur boʻldi. Ijtimoiy qoʻzgʻolon va kiritilgan kasallikning epidemiyasi Maori aholisiga halokatli taʼsir koʻrsatdi. 20-asrning boshlariga kelib, Maori aholisi tiklana boshladi va Vaitangi shartnomasiga asoslanib, ularning Yangi Zelandiya jamiyatidagi mavqeini oshirish va ijtimoiy adolatga erishish uchun harakatlar qildilar.

Shunday qilib, anʼanaviy Maori madaniyati sezilarli darajada jonlandi, bu 1960-yillarda paydo boʻlgan Maori **norozilik harakati** tomonidan yanada mustahkamlandi. Biroq, maorilarning nomutanosib soni sezilarli iqtisodiy va ijtimoiy toʻsiqlarga duch keladi va odatda boshqa Yangi Zelandiya etnik guruhlari bilan solishtirganda umr koʻrish davomiyligi va daromadlari pastroqdir. Ular jinoyatchilikning yuqori darajasi, sogʻliq muammolari va taʼlimdagi yutuqlardan aziyat chekmoqda. Maori va boshqa yangi zelandiyaliklar oʻrtasidagi „boʻshliqlarni yopish“ maqsadida bir qator ijtimoiy-iqtisodiy tashabbuslar ilgari surildi.  Tarixiy shikoyatlarni siyosiy va iqtisodiy bartaraf etish ham davom etmoqda. 2018-yilgi aholini roʻyxatga olishda Yangi Zelandiyada 775 836 kishi maori deb tanilgan, bu mamlakat aholisining 16,5 foizini tashkil qiladi. Ular Yangi Zelandiyada yevropalik yangi zelandiyaliklardan („Pākehā“) keyin ikkinchi eng katta etnik guruhdir. Bundan tashqari, Avstraliyada 140 000 dan ortiq maori yashaydi. Maori tilida maʼlum darajada maorilarning taxminan beshdan biri soʻzlashadi, bu umumiy aholining uch foizini tashkil qiladi. Maori Yangi Zelandiya madaniyati va jamiyatining barcha sohalarida faol, ommaviy axborot vositalari, siyosat va sport kabi sohalarda mustaqil vakillik qiladi.

## Etimologiya
Maori tilida maori soʻzi „normal“, „tabiiy“ yoki „oddiy“ degan maʼnoni anglatadi. Afsonalar va ogʻzaki rivoyatlarda bu soʻz oddiy oʻlik odamlarni — tangata māori — xudolar va ruhlardan ajratib turardi. Xuddi shunday, wai maori shoʻr suvdan farqli ravishda „chuchuk suv“ degan maʼnoni anglatadi. Koʻpgina polineziya tillarida oʻxshash soʻzlar mavjud, ularning barchasi protopolineziya tilidan olingan *ma(a)qoli soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, bu soʻz qayta tiklangan „haqiqiy, haqiqiy, asl“ maʼnosiga ega.[11][12]

## Demografiya
1974-yilgi Maori ishlari boʻyicha oʻzgartirish toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, maori „Yangi Zelandiyaning maori irqiga mansub kishi“ deb taʼriflanadi va unga shunday shaxsning har qanday avlodi kiradi". Maori aholisi 18-asrning oxirlarida Jeyms Kuk tomonidan 100 000 deb baholangan. Tarixchi Maykl Kingning taʼkidlashicha, 110 000 lik bir oz yuqoriroq raqam koʻproq ehtimol.  19-asrda ularning soni 42 000 tagacha qisqardi;  Bu pasayish Yevropa mustamlakasi, jumladan, yangi kasalliklarning taʼsiri bilan bogʻliq. Keyinchalik aholi tez oʻsdi. Yangi Zelandiyadagi 2018-yilgi aholini roʻyxatga olishda 775 836 kishi maori etnik guruhining bir qismi ekanligini aniqlagan, bu Yangi Zelandiya aholisining 16,5 foizini tashkil qiladi.  Bu 2013-yildagi aholini roʻyxatga olishdan buyon 177234 kishiga (29,6 %), 2006-yilgi aholini roʻyxatga olishdan esa 210507 kishiga (37,2 %) koʻpdir. 2013 va 2018-yillardagi aholini roʻyxatga olish oʻrtasidagi katta oʻsish, asosan, Yangi Zelandiya Statistikasining javob bermaganlar sonini kamaytirish uchun 2018-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga boshqa manbalardan (oldingi aholini roʻyxatga olishlar, maʼmuriy maʼlumotlar va eʼtirozlar) etnik kelib chiqishi maʼlumotlarini qoʻshishi bilan bogʻliq edi. 383 019 erkak va 392 820 ayol boʻlib, har bir ayolga 0,975 erkak jinsi nisbati toʻgʻri keladi. Oʻrtacha yosh 25,4 yoshni tashkil etdi (butun Yangi Zelandiya uchun 37,4 yoshga nisbatan), 15 yoshgacha boʻlgan 248 784 kishi (32,1 %), 15 dan 29 yoshgacha boʻlgan 193 146 (24,9 %), 285 657 (36,8 %) 64 yosh va 48 252 (6,2 %) 65 yosh va undan katta. Aholi taqsimoti nuqtai nazaridan Maorilarning 85,7 % Shimoliy orolda va 14,2 % Janubiy orolda yashaydi. Chatham orollarida maori aholisi eng yuqori zichlikka ega — 66,1 %, undan keyin Vayroa tumani (65,7 %), Opōtiki tumani (63,7 %), Kaverau okrugi (61,7 %) va Gisborn okrugi (52,9 %). Oklenddagi Upper Harbor mahalliy boshqaruvi hududida maori aholisining eng past kontsentratsiyasi 5,1 %, Kvinstaun-Leyks okrugi esa 5,3 %. 2018-yilgi aholini roʻyxatga olishda maori deb tanilganlardan 352 755 kishi (45,5 %) yagona maori millatiga mansub, 336 174 kishi (43,3 %) ikki etnik elat oʻrtasidagi oʻzaro nikoh tufayli ham yevropalik, ham maori millatiga mansubligi aniqlangan. 2013-yilgi aholini roʻyxatga olishda aholi soni boʻyicha eng katta „**iwi**“ Ngapuxi (125 601), undan keyin Ngati Poru (71 049), Ngai Tahu (54 819) va Vaikato (40 083) boʻlgan. Ammo Maori millatiga mansub 110 000 dan ortiq kishi oʻz iwilarini aniqlay olmadi. Yangi Zelandiyadan tashqarida, Avstraliyada katta maori aholisi mavjud boʻlib, 2011-yilda 155 000 kishiga baholangan. 2007-yilda Maori partiyasi Yangi Zelandiya parlamentida Avstraliyada Maori vakili boʻlgan maxsus oʻrin yaratishni taklif qildi. Kichikroq jamoalar Buyuk Britaniya (taxminan 8000), AQSh (3500 tagacha) va Kanadada (taxminan 1000) ham mavjud.

## Tili
Te reo Maori yoki oddiygina Te Reo („til“) nomi bilan ham tanilgan **maori tili** rasmiy til maqomiga ega. Tilshunoslar Sharqiy Polineziya tillari ichida Maori, Tuamotuan va Taiti Kuk orollari bilan chambarchas bogʻliq deb tasniflashadi. Yevropa bilan aloqa qilishdan oldin Maori yozma tilga ega boʻlmagan va „**whakapapa**“ kabi muhim maʼlumotlar yodlangan va ogʻzaki ravishda avlodlarga oʻtgan.  Maoriliklar xaritalar tushunchasi bilan yaxshi tanish edilar va 1815-yilda missionerlar bilan muloqotda boʻlganlarida oʻzlarining **rohe** (chegaralari) xaritalarini qogʻozga chizishadi. Missionerlar Maori anʼanaviy ravishda qum yoki boshqa tabiiy materiallarga xaritalar chizgan deb taxmin qilishdi. Taxminan 1890-yildan boshlab, Maori parlamenti aʼzolari ingliz savodxonligining Maori uchun muhimligini tushundilar va barcha maori bolalari ingliz tilida oʻqitilishini taʼkidladilar. Biroq, koʻpchilik maori uchun maktabga borish vaqti-vaqti bilan boʻlgan. Yangi Zelandiyaning koʻplab hududlarida Maori tili urushdan keyingi yillarda koʻplab odamlar tomonidan qoʻllaniladigan tirik jamoa tili rolini yoʻqotdi. 1970-yillardan boshlab suverenitet va ijtimoiy adolatsizliklarni bartaraf etishga chaqiriqlar bilan birgalikda Yangi Zelandiya maktablarida maori madaniyati va tili variant sifatida oʻrgatilmoqda, maktabgacha taʼlim muassasalari shakllana boshlandi. Yosh bolalar faqat Maori tilida gaplashadi. Ular endi oʻrta maktablar orqali tarqaladi. Aksariyat maktabgacha taʼlim markazlari Maori qoʻshiqlarini va qoʻshiqlarida ranglar, raqamlar va salomlashish kabi asoslarni oʻrgatadi. Hukumat tomonidan moliyalashtiriladigan, asosan Te Reoda translyatsiya qilish majburiyatini olgan Maori Televideniyesi 2004-yil mart oyida boshlangan.  1996-yilgi aholini roʻyxatga olishda maori tilida soʻzlashuvchi 160 000 kishi borligi maʼlum qilingan.  2013-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 125 352 maori (21,3 foiz) suhbatlashish darajasi haqida xabar bergan.

## Manbalar