open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bahodir Yoʻldoshev

**Bahodir Tursunovich Yoʻldoshev** (1945.7.9, Kattaqoʻrgʻon shahri – 2021.16.05) – aktyor va rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1979), Oʻzbekiston xalq artisti (1995). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). Hamza teatrida rejissyor assistenti (1968—70), rejissyor (1970-74), bosh rejissyor (1974-84). 1984-yildan Abror Hidoyatov nomidagi drama teatrining bosh rejissyori. Eng yaxshi spektakllari: „Roʻyxatlarda yoʻq“ (B. Vasilyev), „Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Farmonbibi arazladi“ (S. Ahmad), „Nodirabegim“ (T. Toʻla), „Yulduzli tunlar“ (P. Qodirov), „Zebunniso“ (Uygʻun), „Maysaraning ishi“ (Hamza), „Qora kamar“ (Sh. Xolmirzayev), „Iskandar“ (A. Navoiy), „Arshin mol olon“ (U. Hojibekov), „Malika“ (Fotima Galer), „Buyuk ipak yoʻli“ (M. Bafoyev musiqasi asosida), „Buxoroyi sharif“ (S. Ayniy asari asosida), „Togʻa-jiyanlar“ (R. Bobojon) va b. Bir qancha boshqa teatrlarda ham spektakllar qoʻygan: Muqimiy teatrida „Nodirabegim“, Laos teatrida „Kelinlar qoʻzgʻoloni“, AQShda „Dunyo yoshlari“, Konibodom teatrida „Sudxoʻrning oʻlimi“, Sirdaryo teatrida „Dardimni kimga aytay“, „Maʼmura kampir“, Samarqand teatrida „Nodirabegim“, „Checha“, „Buyuk ipak yoʻli“, Navoiy teatrida „Alisher Navoiy“ operasi va b. U, shuningdek, mamlakatning turli sanalariga bagʻishlangan bayram tomoshalarini sahnalashtirgan: „Ulugʻbek yubileyi“ (1994), „Navroʻz“ (1995), „Amir Temur yubileyi“ (1996, Registon), „Sharq taronalari“ (1997) va b. shular jumlasidan. Kinoda aktyor sifatida Olchinbek („Olovli yoʻllar“), Muxtorov („Togdagi uchrashuv“), Sherzod („Olmos kamar“), Sobirov („Oshpaz“) kabi obrazlar yaratgan. Uning spektakllari har bir vokeaning, epizodning mohiyatini ifodalashga qodir sahna vositalariga boyligi bilan, tasviriy vositalar, musiqa, plastikaning murakkab ohangdoshligi bilan ajralib turadi. Shuningdek, yangi sahna shakllarini topish, davr mavzusi, gʻoyalari, xarakter, oʻzbek teatri anʼanalarini unutmagan holda jahon teatri jarayoni kengliklariga chiqishga intilish, bugungi kun uchun dolzarb boʻlgan mavzuni hozirjavoblik bilan sahnaga olib chiqish Y. ijodiga xos. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (1998). Vafotidan soʻng 2025-yilda “Doʻstlik” ordeni bilan taqdirlangan.

Isteʼdodli rejissyor va aktyor Bahodir Yoʻldoshev 2021-yil 16-mayda vafot etgan.

## Shaxsiy hayoti
Bahodir Yoʻldoshev va aktrisa Rimma Ahmedovaning oʻgʻli aktyor Bobur Yoʻldoshevdir.

Ikkinchi turmush oʻrtogʻi aktrisa Gulbahor Yoʻldoshevadir.

## Manbalar
Ibrohim Yoʻldoshev

**Yoʻldoshev Ibrohim** (1941, Jarqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1965). 1965—96 yillarda Jarqoʻrgʻon tumanidagi 15-maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi Yoʻldashev oʻquvchilarga zamon talablari asosida bilim berish bilan birga, oʻquvchilarning yozma nutqini oʻstirish, lugʻat boyligini oshirishga katta eʼtibor beradi.

## Manbalar
Karim Yoʻldoshev (kardiolog)

**Karim Yoʻldoshevich Yoʻldoshev** (1933.10.5-Toshkent - 1999.22.10) -kardiolog, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983). Tibbiyot fanlari doktori (1971), professor (1972), Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1957). Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutikardiologiya va funksional diagnostika kafedrasi mudiri (1973-yildan), Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vaziri oʻrinbosari (1973—82), Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi Salomatlikni tiklash va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1988-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1996-yildan) va tibbiyot fanlari boʻlimi raisi (1996 — 98), Y. ichki aʼzolar klinik fiziologiyasi va patologiyasi, kardiologiya, gastroenterologiya, pulmonologiya, farmakoterapiya va salomatlikni tiklash muammolari ustida tadqiqot olib borgan. Y. rahbarligida yurak-qon tomir, nerv, ovqat hazm qilish sistemalari, nafas aʼzolari, tayanch-harakat apparati kasallangan bemorlar sogʻligʻini tiklash maqsadida organizmdagi aʼzolar va sistemalar funksiyasining maʼromiga fizik omillar taʼsiri oʻrganildi. U Sharq tabobati markazini tashkil etib, uning faoliyatiga rahbarlik qildi. Rossiya tibbiyot Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1991).

## Manbalar
Muborak Yoʻldoshev

**Muborak Saydaqulovich Yoʻldoshev** (1934-yil 23-fevral, Chimkent shahri) – teatr rassomi, Oʻzbekiston xalq rassomi (2000).

## Hayoti
Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1962; Ch. Ahmarov, M. Saidov, V. Riftinlardan taʼlim olgan). Navoiy nomidagi akademik opera va balet katta teatrida rassom (1962—64; J. Puchchinining „Floriya Toska“ operasi va b.), Samarqand opera va balet teatrida bosh rassom (1964— 72; S. Boboyevning „Yoriltosh“ va „Ham-za“ operalari, B. Asafyevning „Boqchasaroy favvorasi“, M. Ravelning „Bolero“, S. Balasanyanning „Layli va Majnun“ baletlari va b. spektakllarning sahna bezaklarini yaratdi). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida pedagog (1972—80). Y. ijodida tarixiy mavzu yetakchi oʻrin tutadi: "Goʻroʻgʻli, „Koʻhna Urganch“, „Alpomish“, „Avesto“, „Xoʻja Hofiz“ turkumida asarlar, „Amir Temur“ triptixi va b.; Y., shuningdek, portretlar („Kompozitor Karim hoji“, „Ergash Jumanbulbul“, „Pulkan shoir“, „Islom shoir“ va b.) mavzuli asarlar („Samarqand bozori“, „Amir Temur maqbarasi“ va b.), natyurmortlar („Siren“ va b.) muallifi hamdir. Y. 1965-yildan respublika va chet mamlakatlarda oʻtkaziladigan koʻrgazmalarda oʻz asarlari bilan faol ishtirok etadi.

## Manbalar
Sadriddin Yoʻldoshev

**Sadriddin Xoʻjayevich Yoʻldoshev** (22-fevral 1917 — Toshkent — 24-aprel 1993) — biolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), VASXNIL (1978) akad., biologiya fanlari doktori (1966), professor (1970). Oʻrta Osiyo universititi biologiya fakultetini tugatgan (1939). Toshkent pedagogika institutida oʻqituvchi (1939-41), oʻrta maktabda direktor (1942-47). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Usimliklar eksperimental biologiyasi institutida aspirant (1948—51), katta ilmiy xodim (1951—54), Markaziy ilmiy baza direktori (1954—58), shu institut direktori oʻrinbosari (1958—65), direktori (1966—70), Butunittifoq Paxtachilik instituti ("SoyuzNIXI") direktori (197276), VASXNIL Urta Osiyo boʻlimi raisi (1976—84). 1984-93 yillarda Oʻzbekiston Paxtachilik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy maslahatchi. Ilmiy ishlari gʻoʻza biologiyasi, ayniqsa, unyng yotib qolishi sabablari, vilt kasalligiga karshi kurash masalalariga ba-gʻishlangan. Toshkent 2, Toshkent 3 gʻoʻza navlari mualliflaridan biri.

## Manbalar

* Polegayemost xlopchatnika i puti yeyo snijeniya, T., 1966; Regulyasiya rosta xlopchatnika s pomoshyu retardantov, T., 1977 (hamkorlikda); Faktori urojaynosti xlopchatnika, T., 1982 (hamkorlikda).
Fayzulla Yoʻldoshev

**Fayzulla Yoʻldoshev** (1912.15.9, Turkiston shahri — 1991 ) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, leytenant. 1942-yildan frontda. 42-oʻqchi polkida boʻlinma komandiri boʻlib xizmat qilgan. Yoʻldoshev 1943-yil 27-sentabrda Dnepr boʻyidagi jangda jasorat koʻrsatgan. Razvedkada qatnashib, dushman haqida muhim maʼlumot toʻplagan. Dneprning oʻng qirgʻogʻidagi janglardan birida ogʻir yaralangan. Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943). Urushdan keyin Namangan viloyatining Irvadan qishlogʻida yashagan, oʻrta maktabda direktor boʻlib ishlagan. Namangan tumanidagi 32-maktabga nomi berilgan.

## Manbalar
Shukrulla Yoʻldoshev

**Shukrulla Ubaydullayevich Yoʻldoshev** (1935-yil 11-aprel, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), texnika fanlari doktori (1982), professor (1983), O‘zbekiston qishloq xo‘jalik fanlari akademiyasi akademigi (1991). 

## Biografiyasi
Shukrulla Yoʻldoshev 1935-yil 11-aprel Toshkentdagi „‘Eski Juva“’ dahasining „Hazrati Imom“ mahallasida tugʻilgan. 1957-yilda Toshkent politexnika institutining mexanika fakultetini tugatgan. 1957—1959-yillar  Toshkentdagi 3-sonli avtobazada mexanik, katta muhandis, 1959—1962-yillarda Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish institutida aspirant, kichik ilmiy xodim, 1962—1964-yillarda  Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish ilmiy tadqiqot institutida  katta ilmiy xodim, 1974—1976-yillarda ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, 1977—1983-yillarda Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida dotsent va kafedra mudiri, 1983—1987-yillarda ilmiy ishlar boʻyicha prorektor, 1987—1991-yillarda „Mexanizatsiya“ markazining prorektori, 1991—1995-yillarda O‘zbekiston qishloq xo‘jalik fanlari akademiyasi vitse-prezidenti, Prezidium a’zosi, akademik, 1997—2004-yillarda Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida kafedra mudiri vazifasida faoliyat olib borgan. 2004-yildan Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti Gidromeliorativ ishlarni mexanizatsiyalash kafedrasi professori. 1995—2000-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati.

### Oilasi
Oilali, 3 nafar farzandi bor.

## Ilmiy faoliyati
Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi mashinalarini taʼmirlash, ularga texnik xizmat koʻrsatish, paxta terish mashinalarining texnikaviy darajasini oshirish, ish kursatkichlarini yaxshilash masalalariga bagʻishlangan. 1963-yil Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida „‘Иследование износа некоторы трушихся пар хлопковы марин“ mavzusida nomzodlik, 1982-yil Leningrad qishloq xoʻjalik institutida ( hozirgi Sankt-Peterburg davlat agrar universiteti) „Оценка показателей и повишение технического уровия уборочной техники“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.1977-yilda dоtsеnt, 1983-yilda professor ilmiy unvoni berilgan. 674 ta ilmiy maqolalari (bulardan 67 tasi xorijiy davlatlarda chop etilgan), 4 ta darslik, 5 ta monografiya,  29 ta ixtirolar uchun patentlar muallifidir.

## Mukofotlari
„Mustaqillik“ nishoni (1992), „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi“ faxriy unvoni (1992), „O‘zbekiston belgisi“ nishoni (1997), „Oʻzbekiston mustaqilligiga 20 yil“ (2011), „O‘zbekiston mustaqilligiga 25 yil“ (2016),  va I daraja „Mehnat faxriysi“ (2018) koʻkrak nishoni bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Havolalar
*
Ergash Yoʻldoshev

**Ergash Yoʻldoshev** (1924.1.5, Chust tumani — 1991.8.1, Toshkent) — xonanda (dramatik tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1958). Oʻzbek anʼanaviy ijrochilik uslublarini M. Uzoqovdan oʻrgangan. Ijodiy faoliyatini Chust tumani kolxoz — sovxoz teatrida boshlagan (1939—41). Yangiyoʻl teatri (1942-45), Toshsovet teatri (1945—47) artisti, Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1948—58), Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1958—82)da yakkaxon xonanda. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dars bergan (1982—88). Ijrochilik sanʼatida opera vokal texnikasi, oʻzbek anʼanaviy xonandalik uslublari uzviy bogʻlanib ketgan. Na-fasi keng, baland pardalarni ravon va mohirona egallagan. Musiqali dramalarda Qodir, Norboʻta (S. Abdulla; T. Jalilov, „Tohir va Zuhra“, „Oftobxon“), Gʻirdak (H. Olimjon; Yu. Rajabiy, „Muqanna“) va b. obrazlarni yaratgan; operalarda Omon (T. Sodiqov, Yu. Rajabiy, D. Zokirov, B. Zeydman, „Zaynab va Omon“), Choʻpon (S. Yudakov, „Maysaraning ishi“), Niyoz (M. Yusupov, „Xorazm qoʻshigʻi“), Moniy (M. Ashrafiy, „Dilorom“), Qodir (T. Sodiqov, R. Glier, „Gulsara“) kabi bosh partiyalarni ijro etgan. Repertuaridan maqom yoʻllari („Dugoh“, „Bayot“ va boshqa), katta ashula, xalq („Tanavor“, „Zor etding“) va oʻzbek bastakorlarining („Ey, sarvi ravon“, „Dutorim“, „Oʻynab oʻting, shabbodalar“, „Oʻzbekistondan“ va boshqa) ashula, yalla va qoʻshiqlari oʻrin olgan.

## Manbalar
Jamilaxon Yoʻldosheva

**Jamilaxon Turgunboyevna Yoʻldosheva** (1955.26.6, Rishton tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qoʻqon pedagogika institutini tugatgan (1983). 1972-yildan Rishton tumanidagi 40-maktabda ish yurituvchi, 1973-yildan boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Y. oʻquvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini oʻstirishga alohida ahamiyat beradi, darsda test va noanʼanaviy dars usullaridan, yangi pedagogik texnologiyalardan unumli foydalanadi.

## Manbalar
Muhabbat Yoʻldosheva

*Ushbu maqola aktrisa haqida. Yozuvchi haqida [[Muhabbat Yoʻldosheva (yozuvchi)|Muhabbat Yoʻldosheva]] maqolasiga qarang*.

**Muhabbat Yoʻldosheva** (1923.8.3 – Toshkent – 2018.6.4) – O‘zbekiston SSR xalq artisti (1969). 1939 yildan Respublika yosh tomoshabinlar teatrida ishlaydi. U yaratgan obrazlarning aksariyati ijobiy boʻlib, uning qahramonlari hayotiyligi, samimiyligi, dramatik kuchi, inson psixologiyasini chuqur his qila bilishi va uning ruhiy holatini to-moshabinga toʻliq yetkaza olishi bilan ajralib turadi. „Qamar“ (X. Qosimov) spektaklidagi Qamar uning sahnadagi ilk rolidir. Eng yaxshi rollari: Zolushka („Zolushka“), Gerda („Qor malikasi“), Gʻujumoy („Qovoqvoy va Chanoqvoy“), Moʻʼtabar („Mardlar qissasi“), Galya („Amu qahramonlari“), Juliya („Veronalik ikki yigit“), Yeremeyevna („Noraso“), Dora xola („Tom togʻaning kulbasi“), Ona („Shum bola“) va b. U, shuningdek, travesti rollar ustasi. Telespektakllarda Buviniso („Elmurod“), Xosiyat xola („Erk“), Ona („Qoraqalpoq qizi“), Sora („Gʻulgʻula“), Muloyim xola („Qaynona“), Halima („Xoji afandi uylanarmish“) kabi obrazlar yaratgan. „Mehnat shuhrati“ ordeni (1997), „Jasorat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

## Manbalar
Karim Yoʻldoshev

**Karim Yoʻldoshev** (1940.15.1, Toshkent) — rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). "Madaniyat va san'at fidokori" ko‘krak nishoni sohibi (2022). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutining rejissyorlik fakultetini tugatgan (1965). 1965—75 yillar Namangan teatrida rejissyor, bosh rejissyor, direktor, 1987—98 yillar rejissyor, 1999 yildan yana bosh rejissyor 1975—86 yillar Qashqadaryo teatrida bosh rejissyor. Hozirda O‘zbekiston davlat san'at va madaniyat institutining Farg‘ona mintaqaviy filiali, Teatr san'at kafedrasi professori sifatida yoshlarga saboq berib kelmoqda. Eng yaxshi spektakllari: "Sarvqomat dilbarim" (Ch. Aytmatov), "Layli va Majnun" (Xurshid), "Qaroqchilar" (F. Shiller), "Mayna Hasanova" (A. Rahmat), "Gʻariblar" (V. Delmar), "Oʻn uchinchi rais" (O. Abdullin), "Usmon Nosir qayerda" (A. Aʼzamov), "Qatagʻon" (Oʻ. Hoshimov), "Qirol Lirning soʻnggi nabiralari" (Shekspir va Pushkin asarlari asosida), "Alpomish" (A. Jabbor) va b. Hamza teatrida "Sohibqiron Temur" (A. Oripov) spektaklini sahnalashtirgan.

## Manbalar
Yoʻldoshlilar

**Yoʻldoshlilar**, yuksak sutemizuvchilar (Euteria, yaʼni Placentalia) — sut emizuvchilar kenja sinfi. Haqiqiy yoʻldoshi bor; xaltasi boʻlmaydi. Embrioni bachadonda rivojlanadi. Birmuncha rivojlangan, yaʼni mustaqil sut ema oladigan bola tugʻadi. Tishlari 2 xil (sut va doimiy tishlar) boʻlib, 2-marta almashinadi. Bosh miya katta yarim sharlari yaxshi rivojlangan, soʻgal tana orqali oʻzaro birlashgan. 18 ta: hasharotxoʻrlar, junqanot-lilar, qulqanotlilar, primatlar, chalatishlilar, pangolinalar, tovush-qonsimonlar, kemiruvchilar, kitsimonlar, yirtqichlar, kurakoyoqlilar, nayburunlilar, hartumlilar, damanlar, sirenlar, soʻgaloyoqlilar (baʼzan juft tuyoklilarga kiritiladi), toqtuyoqlilar, jufttuyoqlilar turkumi bor.

## Manbalar
Yoʻl-yoʻl kitlar

**Yoʻl-yoʻl kitlar** (Balaenopteridae) — kitlar turkumining bir oilasi. Tishsiz (moʻylovli) kitlar kenja turkumiga mansub. Tomogʻi va qornida tana boʻylab uzunasiga ketgan 12 dan 114 tagacha teri burmalari (yollar) joylashgan (nomi shundan olingan). Kit ogʻzini ochganda teri burmalari yoyilib, ogʻiz boʻshligʻi kengayadi, bu esa koʻp oziq tutishga yordam beradi. Tanasining uzunligi 7,5 m dan (kichik Yoʻl-yoʻl kitda) 33,3 m gacha (koʻk kit). 6 turi: koʻk kit, finval, seyval, brayd, kichik va bukri kit turlari bor. Ogʻzining har tomonidan 270— 430 ta shox plastinka (kit moʻylovlari) joylashgan. Ular yordamida Y.-y. k. suvdan mayda organizmlarni suzib oladi. Y.-y. k. barcha okeanlarda keng tarqalgan. 2—3 yoshida voyaga yetadi. Faslga qarab turar joyi oʻzgarib turadi. Boʻgʻozlik davri bir yilcha. 2—2,5 yilda bitta bola tugʻadi. Bolasi onasidan 4 marta kichik. Bolasini 8 oy emizadi. Bu kitlarning iqtisodiy ahamiyati katta. Masalan, 1 ta koʻk kit 20 t moy, 30—40 t goʻsht, 1 t jigar va boshqa mahsulotlar beradi. Hozirda Y.-y. k. soni keskin kamayib ketganligi tufayli ularni ovlash taqiqlangan.

## Manbalar
Yoʻllar

**Yoʻllar** — transport vositalari va piyodalar harakatlanishi uchun moʻljallangan yer sirtidagi maxsus tayyorlangan qismlar; yoʻlovchilar va yuklarni tashiydigan yuk koʻtarish-tashish inshootlari (Mas, Kanat yoʻl). Relssiz va relsli xillari bor. Relssiz Y.ga mamlakatning yoʻl tarmogʻini tashkil etuvchi avtomobil yoʻli, velosiped yoʻli va b. kiradi. Relsli Y.ga yer polotnosiga yotqizilgan relsli yoʻllar (qarang Temir yoʻl), tayanchlarga mahkamlangan relsbalkali osma Y. (qarang Monorelsli pul) kiradi. Y. sanoat va qishloq xoʻjaligi korxo-nalarida, omborlarda aholi yashaydigan joylar, maʼmuriy iqtisodiy va sanoat markazlari oʻrtasida transport aloqalarini taʼminlaydi (yana q. Transport).
## Manbalar
Mahmudjon Yoʻldoshev

**Yoʻldoshev Mahmudjon** (8-yanvar 1953-yil, Izboskan tumani) — xonanda, Oʻzbekiston xalq hofizi (2000). Kuchli, keng diapozonli ovoz sohibi. T. Jalilov nomidagi Andijon musiqa bilim yurtini tugatgan (1973). Ashulachilik sanʼati sirlarini dastlab X. Rahimov, keyinchalik F. Mamadaliyev, F. Hojiqulov, Oʻ. Nuraliyevlardan oʻrgangan. Andijon musiqa maktabi oʻqituvchisi (1973—78), Andijon filarmoniyasi (1979—86), "Maqom" ansamblit (1987 y.dan) xonanda. Repertuaridan maqom yoʻllari ("Nasrulloyi", "Nasri Uz zol, "Chapandozi Iroq"), katta ashula ("Oʻzbekiston", "Soz etgali keldik"), bastakorlar asarlari ("Qoshi yosunmu deyin", "Xalqimiz", "Qalandar ishqi", O. Xotamov; "Qadimgi Ushshoq" turkumi, F. Mamadaliyev; "Yorimga ayting", "Qaydasan", "Muhabbat laylosi", A. Ismoilov) va b. oʻrin olgan. 

## Manbalar
Hayitgul Yoʻldosheva

**Hayitgul Yoʻldosheva** (1948.8.10, Amudaryo tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Leningrad universiteti kimyo-biologiya fakultetini tugatgan (1972). 1973-yildan Amudaryo tumanidagi 30-oʻrta maktabda (1975—85 yillar 48-oʻrta maktabda) kimyo-biologiya oʻqituvchisi. Yoʻldosheva kimyo fanidan darelarni chuqurlashtirilgan dastur asosida olib boradi. U test sinovlari asosida tashkil qilingan sinflarda dars-maʼruza, darssuhbat, seminar usullarini qoʻlladi; bu usullar oʻquvchilarning mustaqil fikrlashi, bilim doirasini kengayishida oʻz samarasini koʻrsatdi. 

## Manbalar
Yoʻllugʻ tegin

**Yoʻllugʻ tegin** (7-asr oxiri - 739) — Turk xoqonligi xoqoni (734—739), ilk turkiy tarixchi, yozuvchi va shoirlardan biri. 

Bilga xoqonning vafotidan soʻng oʻzini Ijan xoqon deb atagan. Tan imperiyasiga (Xitoy) 3 marta elchilar yuborgan. Uning davrida davlatda barqarorlik vaqtinchalik xukm surgan. Kultegin (732), Bilga xoqon bitiklari (735)ning muallifi boʻlgan. Ushbu bitiklar jahon adabiyotchilari tomonidan yuksak baholangan, yozuvlarda oʻsha davr tarixiy voqealari haqqoniy yoritilgan.

## Adabiyot
* Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; Qadimiy hikmatlar, T., 1987.

## Manbalar
Yoʻloʻtan

**Yoʻloʻtan** —Turkmanistonning Mari viloyatidagi shahar (1939 yildan). Yoʻloʻtan tumani markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Murgʻob daryosining quyi oqimida, Mari sh.dan 61 km janubda, Mari — Sarhadobod yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 27 ming kishi (1999). Yoʻloʻtan 1939 yil gacha temir yoʻl stansiyasi yonidagi aholisi, asosan, savdo-sotiq bilan shu-gʻullanadigan qishloq boʻlgan. 1940—60 y.larida Yoʻloʻtan yaqinida Sariyozi suv om-bori qurilgan. Shaharda paxta tozalash zavodi, trikotaj, ip yigiruv fabrikalari, sut zavodi, mol fermalari bor. Paxta urugʻchiligi va seleksiyasi boʻyicha ilmiy tadqiqot instituti faoliyat koʻrsatadi. 6 umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kasalxona, maishiy xizmat koʻrsatish va savdo shoxobchalari bor. 

## Manbalar
Yoʻrma

**Yoʻrma** — badiiy chok turi; kashtadoʻzlirda zanjirsimon koʻrinishga ega. Igna, ilmoqli bigiz bilan tikiladi. Y. chokida tikilganda matoning oʻng tomonida halqalar zanjiri, teskari tomo-nida esa toʻgʻri chiziqlar hosil boʻladi. Ilmokli bigiz bilan kashta tikayotganda matoning eng quyi qismidan boshlab yuqoriga tomon tikiladi. Dastlab bigiz sanchilib matoning orqa tomoniga oʻtkaziladi, unga kashtadoʻz orqa tomonidan bir qoʻl bilan tutib turgan ipni ilintirib ipni matoning oʻng tomoniga chiqaradi, bigiz yana sanchiladi, mato yuzasida halqa hosil boʻladi... shu tarzda halqalar zanjiri vujudga keladi. Igna bilan tikkanda yuqoridan pastga tomon tikiladi. Ignaga oʻtkazilgan ip mato yuzasida bir qoʻl bilan ushlab turiladi, sanchilib chiqqan igna bilan halqa hosil qilinadi. Y. choki bilan koʻpgina jiyaklar, bezak buyumlarning hoshiyalari, shuningdek, katta kashtalarning ayrim qismlari tikiladi. Y. choki tikuv mashinada qam tikiladi, mashina choki popur nomi bilan mashhur. Buxoro, Samarqand, Qashqadaryoda kashtalarning asosiy qismi shu chokda tikiladi.

## Manbalar
Yoʻsinsimonlar

**Yoʻsinsimonlar**, moxsimonlar () — yuksak oʻsimliklarning bir boʻlimi. Baʼzi olimlar arxegonial oʻsimliklar sinfi deb hisoblaydi. Y.da chin ildiz va oʻtkazuvchi toʻqima boʻlmaydi. Tuban Y. tallomli, birmuncha murakkablari esa poya va bargli. Y.da yashil oʻsimlik jinsiy boʻgʻin gametofit, jinssiz boʻgʻin sporofitdan ustunlik qiladi. Jinsiy urchish anteridiy va arxegoniy yordamida sodir boʻladi. Anteridiyda hosil boʻlgan 2 xivchinli spermatozoid suv orqali harakatlanib, arxegoniy tomonga intiladi va tuxum hujayrani urugʻlantiradi. Urugʻlangan tuxum hujayra (zigota) rivojlanib, sporangiy hosil qiladi.

Y. paleozoy erasidan maʼlum. Suvoʻtlarning qadimiy vakillaridan kelib chiqqan. Ikkita sinfi — jigarsimon (Hepaticae) va yaproqsimon (Musci) yoʻsinlar bor. Yer yuzida 40000 ga yaqin turi maʼlum. Y.dan torf hosil boʻlgan.

## Manbalar
Yoʻtal

**Yoʻtal** — murakkab reflektor holat, ixtiyoriy yoki gʻayriixtiyoriy ravishda tez nafas chiqarish harakati; nafas aʼzolarining himoyalanish-tozalanish reaksiyalaridan biri. Yoʻtal markaziy nerv sistemasi (yoʻtal markazi uzunchoq miyada joylashgan) tomonidan idora etiladi. Nafas yoʻllari va oʻpka yalligʻlanganda, shuningdek, nafas yoʻllariga chang, toʻzon va boshqa narsalar tushganida yoʻtal paydo boʻladi. Baʼzan nafas yoʻllari shilliq qavatining „qichishishi“dan yoki bezovtalanish va zoʻriqishdan (asabiylashish tufayli) yoʻtal yuzaga keladi. Yoʻtal vaqtida, avvalo chuqur nafas olinadi, soʻng nafas muskullari taranglashadi, hiqildoqdagi ovoz yorigʻi esa berkiladi — koʻkrak boʻshligʻida yuqori bosim vujudga keladi. Shundan keyin toraygan ovoz yorigʻi orqali kuchli havo oqimi yuqori bosim bilan ketma-ket tashqariga otilib chiqadi va, ayni vaqtda, u oʻpkadan balgʻam yoki boshqa zarralarni ilashtirib haydab keladi.

## Tasnifi
Yoʻtal uzun-qisqaligiga qarab xurujli (koʻkyoʻtalda), davriy (bronxitda), toʻxtovsiz, qisqa (plevritda); tovushiga koʻra — xirillagan (hiqildoq shikastlanganda), boʻgʻiq (tovush boylamlarining yalligʻlanishi va yaralanishida); balgʻam hosil boʻlishiga qarab — hoʻl (balgʻam keladi) va quruq boʻladi. Yoʻtal tez va qattiq tutganda koʻkrakni ogʻritishi, bemorni halloslatishi va hatto uyqu bermasligi mumkin. Mudom va bot-bot yoʻtal tutishi oʻpka emfizemasi, yurak-oʻpka yetishmovchiligiga olib keladi. Yoʻtalni bartaraf etish uchun, avvalo, shifokorga murojaat qilish lozim.

## Davolash
Asosan, yoʻtalga sabab boʻlgan kasallik davolanadi, balgʻam koʻchiradigan, yoʻtal markaziga taʼsir etadigan dorilar beriladi. Quruq yoʻtalda ogʻriqni va yoʻtalni qoldiruvchi dori-dormonlar tavsiya etiladi. Shifokor tavsiyasiga koʻra, tomoqqa, koʻkrak sohasiga gorchichnik qoʻyiladi, issiq sutga asal qoʻshib ichiriladi, dorili ingalyasiya qilinadi. Yoʻtal koʻkyoʻtal, gripp va boshqa infeksion kasalliklar belgisi boʻlishi mumkin, shu sababli, yoʻtalganda ogʻizga dastroʻmol tutish zarur (uni tez-tez yuvib, dazmollab turish kerak).

## Manbalar

## Yana qarang
* Sunʼiy yoʻtal
Yoʻqlov

**Yoʻqlov**, joʻqlov, yoʻqlandi — qarindosh-urugʻ, doʻst-tanishlarning maʼlum munosabat bilan hol-ahvol soʻrash, qutlash uchun bir-birinikiga borish odati. Y. kishilarni qadr-oqibatga oʻrgatadigan milliy anʼanadir. Y.ning baʼzi xillari: kelinni yoʻqlash — qiz uzatilgach, 7—8 kun oʻtgandan soʻng uning opa-singil, kelinoyilari maxsus dasturxon tayyorlab, kelinni yoʻqlaydilar. Farzand koʻrgan ayolni Y.da maxsus tayyorlangan dasturxon ustiga kiyimlik, chaqaloqqa kiyim-kechak qoʻyib boriladi. Safardan qaytganni Y.da haj, uzoq savdo safaridan, armiya, oʻqish, kurort yoki sayohatdan qaytib kelgan kishini yoʻklab boriladi. Y.ning turlaridan biri bemorni kasalxonaga yoki uyga borib yoʻqlashdir. Y. bilan borganlar aziz mehmonlar sifatida kutiladi, ziyofat bilan kuzatiladi (bemorni Y. bundan mustasno). Oʻzbekistonning ayrim tumanlarida, asosan, chorvachilik bilan shugʻullanib kelgan koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi aholi oʻrtasida vafot etganlarni eslab yigʻlash (joʻqlov) saqlanib qolgan. Y.da vafot etgan odamning qarindosh-urugʻlari qayerda yashamasin, oʻlim xa-barini eshitgach, jonliq (qoʻy, echki) olib, musibatxonani yoʻklab eshikdan aza toʻrtliklarini aytib, yigʻlab kiradi. Baʼzi joylarda yigit oʻlgan boʻlsa, ot yasatiladi, marhumning kiyimlari ot ustiga qoʻyilib, ayollar uning atrofida yigʻlab, marhumni yoʻklaydilar. Marhumga qilinadigan Y.larning Oʻrta Osiyo iklim sharoitiga moslashtirilganlari ham koʻp. Masalan, laylak kelganda, birinchi qor yoqqanda (qoryogʻdi), oʻrik gullaganda, gullar ochilganda, tut pishigʻida, qovun-uzum pishigʻida va b. vaqtlarda ham marhumni eslab turish odat boʻlgan. Bu odatlarning aksariyati islomgacha boʻlgan eʼtiqodlarning qoldiklaridir.

## Manbalar
Yoʻrmadoʻzlik

**Yoʻrmadoʻzlik** — kashtadoʻzlik turi; badiiy buyumlar (doʻppi, choyshab, gulkoʻrpa, kirpech, zardevor va b.), kiyimlarga yoʻrma chokda gul (naqsh) tikish kasbi. Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan. 19-asr gacha Buxoro, Xiva shaharlarida, 19-asrning 2-yarmidan Toshkent va Qoʻqonda keng tarqalgan. Charm va movut buyumlarga (kamar, pichoq va qilich qinlari, kitob muqovalari), ovchilar kiyimlari, poʻstinlarga bezak kashta gullar yoʻrma chok bilan tikilgan. Tikuv mashinalari (popop) da tikish usuli oʻzlashtirilgach, qoʻlda tikish kamaydi.

## Manbalar
Yoʻrgʻa tuvaloq

**Yoʻrgʻa tuvaloq** (Chlamydotis undulata) — tuvaloqsimonlar oilasiga mansub qushlarning bir turi. Vazni 1,1&nbsp;kg dan 2,4&nbsp;kg gacha; qanoti 350–450&nbsp;mm. Boʻynida uzun patlardan iborat „yoqa“ boʻlishi bilan boshqa tuvaloqlardan farq qiladi. Patlari sargʻish qum rangida, boshqarish patlarida qoramtir qoʻngʻir koʻndalang yoʻllarining boʻlishi uni choʻl sharoitida yirtqichlardan pana qiladi. Yerda tez (soatiga 35–40&nbsp;km gacha) yuguradi. Shim. Afrika, Arabiston ya. o., Kichik, Gʻarbiy va Oʻrta Osiyo, Jan. Qozogʻiston, Gʻarbiy Moʻgʻuliston va Sinszyanning choʻl va yarim choʻl mintaqalarida tarqalgan.

Oʻzbekistonda Qizilqum va ochiq dashtlarda uchraydi. Arealining janubiy qismida oʻtroq yashaydi; shim. qismidan Arabiston, Gʻarbiy Osiyo va Turkmanistonga qishlash uchun uchib keladi. Asosan, hasharotlar, qisman oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Yer yuzasiga uya qura-di: aprel — may oylarida 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini faqat modasi bosadi. Shim. hududlardan qishlov joyiga avgust—sent. oylarida uchib ketadi. Ov qushlari qatoriga kiradi. Soni keskin kamayib ketgani tufayli Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Yoʻgʻon ichak

**Yoʻgʻon ichak** — odam va umurtqali hayvonlar ichagining bir qismi; oʻng yonbosh sohasida bevosita ingichka ichakdan keyin boshlanib orqa chiqaruv teshigi (anus) bilan tugaydi. Evolyutsiya jarayonida umurtqali hayvonlar yoʻgʻon ichagining shakli oʻzgargan: tuban umurtqalilar, reptiliylar va qushlarda Yoʻgʻon ichak qisqa, u bilan ingichka ichak oʻrtasida aniq chegara yoʻq. Togʻayli va ikki xil nafas oluvchi baliqlar, quruqlikda va suvda yashovchilar, sudralib yuruvchilarda Yoʻgʻon ichak kloakaga tutashadi. Koʻpchilik sut emizuvchilar, xususan, odamda Yoʻgʻon ichak koʻrichak (appendiks oʻsimtasi bilan), chambar ichak (koʻtariluvchi, koʻndalang, tushuvchi va sigmasimon qismlari bilan) va toʻgʻri ichakdan iborat. Odam yoʻgʻon ichagining uzunligi 1,5–2 m boʻlsa, diametri ingichka ichakka nisbatan ikki hissa katta. Uning devori esa shilliq, shilliq osti qavati, muskul va seroz pardadan iborat. Shilliq pardada koʻndalang joylashgan burmalar boʻlib, unda shilliq ishlovchi mayda bezlar va limfoid toʻqimalar mavjud. Uzunasiga yoʻnalgan muskul tolalari lentasimon tarqalganidan ichakdagi moddalar sekin (16—18 soat) yoʻnaladi. Yoʻgʻon ichakning koʻtariluvchi qismida ovqat qoldigʻining bir qismi va suv shimiladi. Ovqat tarkibidagi kletchatka Yoʻgʻon ichakda par-chalanib, uning maʼlum bir qismi shimiladi. Axlat, asosan, Yoʻgʻon ichakda shakllanib toʻgʻri ichakda yigʻiladi va ixtiyoriy boʻshalish roʻy beradi. Yoʻgʻon ichak kasalliklaridan appenditsit, kolit, proktit va boshqalar kuzatiladi.  Yo'g'on ichak qismlarini uzunligi: ko'tariluvchi qismi 20 sm, ko'ndalang qismi 40 sm, tushuvchi 20 sm, sigmasimon 20 sm va to'gri ichak qismi esa 15 sm bo'ladi.

## Manbalar
К (kirill)

**K** — oʻzbek kirill alifbosining oʻn ikkinchi harfi. Yaqin til orqa, jarangsiz, portlovchi undosh tovushi. Soʻz boshi (koʻl, koʻz), oʻrtasi (tulki, ukki) va oxiri (tilak, bilak)da kelishi mumkin. Baʼzi soʻzlar oxirida kelib, egalik qoʻshimchasi olganda jaranglilashadi va g tovushiga aylanadi (yurak+im — yuragim; tilak+i — tilagi). Shahar shevalarida, baʼzi hollarda, k tovushi y talaffuz etiladi (yurak — yuray, etak — etay), oʻgʻuz guruhiga oid shevalarda soʻz boshida jaranglilashib g tovushini beradi (kel — gel, koʻrdim— goʻrdim). Unlilar orasida juft xolda ham (mas, ikki) kelishi mumkin. Avesto, Urxun-Yenisey, sugʻd, turkiy (uygʻur) yozuvlarida, shuningdek, arab, lotin alifbosi asosidagi yozuvda oʻziga xos koʻrinishga ega. Bular jadvalda keltirildi.

## Manbalar
K (maʼnolari)

**K**:

* K — harf.
* K — matematik funksiya.
* K - kiril alifbosidagi harf.
* K - fizik kattalik.
Kabalaka

**Kabalaka** (Kabala, Kabalak) – kad. shahar, Kavkaz Albaniyasining poytaxti (6-asrgacha). Yirik savdo markazi (15-asrgacha). Safaviylar tomonidan vayron qilingan (16-asr). K. haqidagi ilk maʼlumotlar Pliniy va Ptolemey asarlarida, shuningdek, kad. gruzin va arab manbalarida uchraydi. Chuxur-Kabali qishlogʻi (Ozarbayjon) yonida K. arki harobalari saqlangan boʻlib, u 25 ga mayd.ni egallaydi. Arqdan sharqrokda ibodatxona va shahriston (50 ga dan ziyod) joylashgan. 1926, 1944—45-yillarda arxeologik kazish ishlari olib borilgan.

## Manbalar
Kabanatuan

**Kabanatuan** — Filippindagi shahar, Luson o.da. Nueva-Esixa provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 218 ming kishi (2000). Mamlakatning muhim sholichilik rayoni markazi. Oziqovqat sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
Kabachka

**Kabachka**, qovoqcha (Cucurbita pepo var. giraumontia) — qattiq poʻstli qovoklar guruhiga mansub sabzavot ekini. Bir yillik, bir uylik, palakpoyasi qisqa oʻsimlik. Gretsiya va Italiya K.lari turlari bor. Mevasi shakli uzunchoq, silindrsimon, ogʻirligi 350—400 g ., sirti silliq, tuyey och yashil, toza pishganda novvotrang . Mevasi 40—45 kunda yetiladi. Tarkibida (%) quruq modda — 4,9, shu jumladan, qand — 2,55, oqsil — 0,55, yogʻ — 0,13, kalsiy, fosfor va klechatka bor. 2—4 kunlik yosh mevasi sirkalash uchun,yetilgan mevalari pazandachilikda va konserva sanoatida ishlatiladi, yirik mevalari yangiligida chorva mollariga beriladi (1&nbsp;kg =0,07 ozuqa birligi) va silos qilinadi. Tabobatda uning guli kaynatilib, suvi yaralarni muolaja qilishda qoʻllanadi. Oʻzbekistonda Grek 110 navi ekiladi. Urugʻlari tuproq harorati 12—15° ga yetganda 5—7 sm chuqurlikda ekiladi. 1 ga maydonga oʻrtacha 2,5&nbsp;kg urugʻlik sarflanadi. Erta hosil yetishtirish uchun koʻchatini tuvaklarda oʻstirib, qorasovuklardan keyin 20—25 kunligida ochiq maydonlarga ekish mumkin. Unda judayam koʻp vitaminlar mavjud. Kobachka ich qotishini oldini oladi. Tarkibida Suv 90-95%. 

Botir Azimov.

## Manbalar
Kabve

**Kabve** (1967-yilgacha Broken-Xill) — Zambiyadagi shaqar. Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 170 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Qoʻrgʻoshin, pyx, vanadiy olinadi va eritiladi. Qishloq xo'jaligi mahsulotlarini qayta ishlash markazi (makkajoʻxori, tamaki, goʻsht chorvachiligi). Shahar 1902-yilda polimetall rudalar konining ishga tushirilishi munosabati bilan qurila boshlagan. K.dagi konlardan birida qad. odamning kalla suyagi topilgan (1921).

## Manbalar
Kabelli televideniya

**Kabelli televideniya** - televizion koʻrsatuvning xususiy tizimi. Bunda televizion signallar foydalaniladigan antennaga bevosita ulanadigan yuqori chastotali kabel boʻyicha uzatiladi va bu signallarni oddiy televizorlar qabul qiladi. Koʻpincha (ayniqsa, tijorat maqsadlarida), kabelli televizion koʻrsatuvlari shunday kodlab qoʻyiladiki, ularni qabul qilish uchun qoʻshimcha dekodlovchi qurilma oʻrnatishga toʻgʻri keladi. Bu qurilmani ayni televizion kanal egasi hisoblangan firma oʻrnatadi. Kabelli televizion koʻrsatuvlari vaqt va hudud jihatdan cheklangan boʻladi.

## Qoʻshimcha
* The history of Rediffusion by Gerald K Clode 
* Eisenmann, Thomas R., "Cable TV: From Community Antennas to Wired Cities" , *[[Harvard Business School]] Weekly Newsletter*, 10-iyul 2000-yil
* Moss, Mitchell L.; Payne, Frances, "Can Cable Keep Its Promise?", *New York Affairs*, Volume 6, Number 4. New York University. 1981
* Smith, Ralph Lee, "The Wired Nation", *[[The Nation]]* magazine, 18-may 1970-yil
* Smith, Ralph Lee, *The Wired Nation; Cable TV: the electronic communications highway*. New York, Harper & Row, 1972. 
* 

## Manbalar

## Havolalar

*
Kabardinlar

**Kabardinlar** (oʻzlarini adigelar deb ataydilar) — xalq. Rossiya tarkibidagi Kabarda-Balkariya Respublikasida (364 ming kishi), Krasnodar, Stavropol oʻlkalarida hamda Shimoliy Osetiyada ham yashaydi. Rossiyada umumiy soni 386 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kabardincherkas tilida soʻzlashadilar. Dindorlari, asosan, sunniy musulmonlar, pravoslavlar ham bor.

## Manbalar
Kabir

**Kabir** ( 1440-yil – 1518-yil) — hind shoiri.

## Hayoti
Ijodi hind tilidya boʻlib, 80ga yaqin asar yaratgan (ularning aksariyat qismi sikxlarning muqaddas kitobi "Azaliy kitob"ga kiritilgan). K. Bxatining , xudo oldida hamma barobar, degan diniy taʼlimoti targʻibotchilaridan biri. Ijodi diniy islohotchilik harakati — bhaqti bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, hind adabiyoti tarixida yangi bosqichni boshlab bergan. Uning ijodida hindulik va islom dini, hind, fors mumtoz badiiy anʼanalari uygʻunlashib ketgan. Jamoatning tabaqalarga boʻlinishiga qarshi chiqqan.

## Manbalar
Kabel

**Kabel** (gollandcha kabel — arqon, tros) — germetik himoyalangan qobiq ichiga joylashtirilgan bir yoki bir necha izolyasiyalangan simlardan iborat material. Kuch, aloqa va radiochastota K.lari, nazorat (tekshirish), oʻlchash K.i. va b. xillari bor. Bulardan tashqari, gaz va moy toʻldirilgan K. ham boʻladi. K. koʻpincha mis yoki alyuminiydan, kamdankam poʻlat-mis va poʻlat-alyuminiydan tayyorlanadi. Vazifasiga koʻra, bir yoki koʻp simli, doyra va shakldor boʻladi. Izolyasiyalashda maxsus qogʻoz, rezina, plastmassa va b. ishlatiladi. Simlarni nam va kimyoviy moddalar taʼsiridan himoya qiluvchi qobiq qoʻrgʻoshin, alyuminiy, plastmassa yoki rezinadan tayyorlanadi. K.ni mexanik taʼsirlar, korroziyalardan saqlash uchun ularga poʻlat lentalar yoki sim (zir\) lar oʻraladi va ularning ustidan plastmassa yoki qogʻoz lenta, jut va bitumlar qoplanadi.

Kuch K.i bilan elektr energiyasi uzatiladi va taqsimlanadi; 1, 2, 3 (koʻp tarqalgani) va 4 simli boʻladi. Bunday K. ning tok oʻtkazadigan simlari mis yoki alyuminiydan tayyorlanib, sirti moykanifol modda yoki mineral moy shimdirilgan K. qogʻozi, rezina yoxud plastmassa bilan qoplanadi. Odatda, kuch K.ining qobigʻi qoʻrgʻoshin, alyuminiy yoki plastmassadan koplanadi, qobiqusti esa K. ipi va metall zirh bilan oʻraladi. Harakatlanuvchi obyektlar (parmalash mashinasi, ekskavator, koʻtargichlar) ga elektr energiya keltiriladigan K. egiluvchan qobiqlar bilan qoplanadi.

Aloqa K.i simli aloqada ishlatiladi. Tuzilishiga koʻra, simmetrik va koaksial K., chastotalar spektri boʻyicha past chastotali (10 kGs) va yuqori chastotali (10 kGs dan yukrri) xillarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, vdaharlararo aloqa K.i va mahalliy (shahar va qishloq ichidagi st-yadan boshqariladigan, shaxta ichida va b.), yer osti (zovurga yoki K. kanalizatsiyasi inshootiga yotqiziladigan), xavodan tayanchlar orqali va suv ostidan (dare, dengiz va okean tublariga joylashtirib) oʻtkaziladigan xillari bor. Aloqa K.i telefon va telegraf aloqada, televideniye va b.da qoʻllanadi.

Radiochastota K.i bilan radio va videosignallar uzatiladi. Radiochastotali koaksial K., radiochastotali simmetrik K., spiral K. (spiralsimon ichki utkazgichli koaksial) xillarga bulinadi. Radiochastota K.i orqali uzatiladigan signal chastotalari YukGs dan YugGs gacha boradi. Radiochastota K.i radiotexnik va elektron apparaturalarning elementlarini uzaro tutashtirishda, bu apparaturalarni uzatuvchi va qabul qiluvchi antennalarga ulashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Kabriolet

**Kabriolet** (frans. cabriolet) —1) yengil avtomobilning usti tashlab-yigʻib qoʻyiladigan kuzovi. 2 yon eshikli K.-kupe va 4 yon eshikli K.-sedan farqlanadi. Bunday kuzovli avtomobillar issiq iqlimli joylarda ishlatiladi; 2) bir ot qoʻshiladigan 2 gʻildirakli yengil arava.

## Manbalar
Kabu-branku

**Kabu-branku** (portugalcha Cabo Vgapso — oq burun) — Braziliyaning sharqidagi burun. Jan. Amerika materigining eng sharqiy nuqtasi (34°46’ gʻ.u. va 7°09’ j.k.).

## Manbalar
Kabudbari

**Kabudbari** (fors.-toj. kabud — koʻk va bar — meva, hosil) — Oʻrta Osiyo xonliklarida beda, makkajoʻxori, qoʻqonjoʻxori, loviya, mosh va shunga oʻxshash ekinlardan olingan soliq. Hosilning uchdan bir qismi hajmida boʻlgan.

## Manbalar
Kabudanjaket

**Kabudanjaket** — ilk oʻrta asrlardagi (5—12-asr lar) Samarqand rustoklaridan biri va uning markazi. Samarqanddan 2 farsax (14–15&nbsp;km) masofada joylashgan. Jome masjidi boʻlgan. Oʻrta asr manbalarida K.da Barkat va Vadar sh.lari qatorida qayd etilgan. Kabul qishlogʻi "Boburnoma" da ham uchraydi. Arxeologlarning fikricha, K. hozirgi Qoʻrgʻontepa sh. harobasi oʻrnida boʻlgan. Mil. 4—5-asrlar dagi siyosiy voqealar taʼsiri ostida Qovunchi madaniyatiga mansub qavmlar Sirdaryo boʻylaridan Zarafshon vodiysiga koʻchib kelganlar va kichik mustaqil mulklar barpo etganlar. Ular Samarkand rustoklarida 9—12.a. larda sugʻorma dehqonchilik asosida shaharsozlik va qishloq madaniyatini yuksalishida muhim oʻrin tutgan.

## Manbalar
Kabul tekstaylz

"KABUL TEKSTAYLZ" - Jan. Koreyadagi korporatsiya. Aka-uka ishbilarmonlar Cha-Ka va Cha-Ol tomonidan 1950-yil da tashkil qilingan. Paxta tolasidan kalava ip, dagʻal ip, gazlama, satin, chit matolar ishlab chiqaradi. Bosh idorasi Seul sh.da. "K.t."ning xorijda 6 ta vakolatxonasi (AQSH, Germaniya, Xitoy, Shri Lanka, Gongkong , Oʻzbekistonda), Koreyada 3 ta korxonasi, xorijda 10 ta qoʻshma korxonasi bor. AQShda 1 (LosAnjelesda), Xitoyda 4, Tojikistonda 1 (Xoʻjand sh.da) va Oʻzbekistonda 3 (Toshkent, Toʻytepa, Fargʻona sh.larida) qoʻshma korxona tashkil qilingan (2002). Jan. Koreyadagi 3 ta korxonasida ip yigirish, toʻqimachilik, gazlamaga gul bosish jarayonlari bajariladi, yalpi quvvati 300 ming urchuqdan iborat. Ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi yiliga taxminan 200 mln. AQSH dollarini, har bir korxonada xodimlar soni 2000—2500 nafarni tashkil qiladi. Oʻzbekistonda qoʻshma korxonalarni tashkil qilish uchun Toʻytepadagi "Kabul-Toʻytepa LTD" qoʻshma korxonaga (1996-yilda ishga tushirilgan) 107 mln., Toshkent (Koʻkcha)dagi "Kabul-Oʻzbek" qoʻshma korxonaga (1999-yil) 114,9 mln., Fargʻonadagi "Kabul-Fargʻona" qoʻshma korxonaga (2001Y.) 115,0 mln. AKSH dollari miqdorida investitsiya kiritilgan. Toshkent, Toʻytepa, Fargʻonadagi korxonalarida ip yigiruv va toʻqimachilik f-kalari tashkil qilingan boʻlib, Toʻytepada 101760 urchuq, Toshkentda 115576 ta, Fargʻonada 110 mingdan ortiq urchuq oʻrnatilgan. Toʻquv fabrikalarida "Pikanos" rusumli dastgohlardan Toʻytepada 34 ta, Toshkentda 84 ta, "Vamateks" rusumli dastgohdan faqat Toʻytepadagi korxonada 96 ta oʻrnatilgan. Barcha qoʻshma korxonalarda ishlab chiqariladigan mahsulotlar: paxta tolasidan yigirilgan ip, spandeks bilan yigirilgan ip (10-nomerdan 40-nomergacha), dagʻal ip gazlama (100 g/m — 400 g/m gacha), dagʻal ip gazlama spandeks bilan (100g/m—400g/m gacha).

Toʻytepadagi korxona yiliga 21600 t, Toshkent va Fargʻona korxonalar 26500 t dan kalava ip ishlab chiqaradi. Dagʻal ip gazlama ishlab chiqarish boʻyicha yillik quvvatlar Toʻytepada 14 mln., Toshkent va Fargʻonadagi korxonalarning har birida 9,0 mln.m ni tashkil kiladi.

Oʻzbekistonda 3 qoʻshma korxona boʻyicha bir yilda sotiladigan mahsulot hajmi 150 mln. AQSH dollarini tashkil qiladi. Oʻzbekistonda qurilgan korxonalarda keyinchalik matolarga gul bosish va tayyor kiyim mahsulotlari ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyish moʻljallangan.

Sadir Salimov.

## Manbalar
Kabutar (yulduz turkumi)

**Kabutar** — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduz turkumi. Katta it, Quyon, Eridan, Rassom, Kema quyrugʻi yulduz turkumlari orasida joilashgan. Oʻrta Osiyoning jan. kengliklarida kuz va qishda koʻrinadi.

## Manbalar
Yasunari Kawabata

**Kavabata Yasunari** (1899.11.6, Osaka shahri — 1972.16.4, Dzusi) — yapon yozuvchisi. Yapon sanʼat akademik aʼzosi (1953). 20-yillarda yangi sensualistlarning modernistik guruhiga yaqinlashgan. Birinchi asari — "Idzunlik oʻyinchi" (1926)da bolalik xotiralari lirik hikoya qilingan. K.ning oʻziga xos badiiy uslubi shoirona his-tuygʻulardan iborat "Qorli oʻlka" (1937) qissasida namoyon boʻlgan. Sanʼat darajasiga koʻtarilgan qad. urf-odatlar — choy bilan bogʻliq udum "Ming qanotli turna" (1951) qissasining asosiy mavzuini tashkil etadi. "Togʻlar nolasi" (1953), "Eski poytaxt" (1961) romanlari ichki lirizm bilan sugʻorilgan, "Uyqudagi nozaninlar" (1961) qissasi yolgʻiz qolgan keksa inson hayoti haqida. K. bir qator esselar ("Goʻzallikning yaratilishi va mavjudligi" va boshqalar) muallifi. "Uyqudagi nozaninlar" qissasi oʻzbek tiliga tarjima qilingan (2001 yil, tarjimon Uchqun Nazarov). Nobel mukofoti laureati (1968).

## Manbalar
Kavaler

**Kavaler** (frans. cavalier, aynan — chavandoz) —1) oʻrta asrlarda diniyritsarlik ordeni aʼzosi, ritsar; Italiya va Ispaniyada dvoryanlar unvoni;2) orden bilan mukofotlangan kishi;3) yigitcha, xushtor.

## Manbalar
Bonaventura Cavalieri

**Bonaventura Cavalieri** (1598, Milan — 1647.30.11, Bolonya) — italiyalik matematik. 1629-yildan Bolonya universitetida matematika kafedrasini boshqargan. "Geometriya" asarida yuza va hajmlarni aniqlashning yangi usuli ("boʻlinmaslar usuli")ni ishlab chiqqan (1635). K.da yassi figuralarning parallel vatarlari yoki fazoviy figuralarning parallel kesimlari boʻlinmas hisoblanadi. K. bu figuralar uchun boʻlinmas yigʻindilar tushunchasini kiritgan. K. ishlari cheksiz kichik miqdorlarni hisoblashning shakllanishida katta rol oʻynagan.

## Manbalar
Kavasaki

**Kavasaki** — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu o.da. Kanagava prefekturasida. Aholisi 1,2 mln. kishi (1995). Tokio va Yokohama sh.lari bilan Kanto industrial rayoni markazini tashkil etadi. Tokio qoʻltigʻidagi dengiz porti (yillik yuk ortib tushirish 80 mln. t). Yaponiyaning eng katta kemasozlik va kema taʼmirlash markazi. Mashinasozlik (elektronika, telekommunikatsiya uskunalari, vakuum priborlari), qora va rangli metallurgiya, avtomobilsozlik, ogʻir energetika mashinasozligi, yengil va oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, neft-kimyo kombinati, etilen zavodlari, issiqlik elektr st-yasi bor. Sement, oʻtga chidamli materiallar, atom sanoati uchun uskunalar, qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Kavatina

**Kavatina** (ital.) -1) 18-asrda opera va oratoriyada yakkaxon ijrosiga moʻljallangan qisqa lirik ashula. Shaklining oddiyligi va kuyning qoʻshiqsimonligi bilan ariyadan farq, qiladi (mas, A. Kozlovskiyning "Ulugʻbek" operasidagi Xitoy elchisi K.si); 2) 19-asrning 1-yarmida bosh rol ijrochisi — yakkaxonning sahnaga chiqish ariyasi (M. Glinkaning "Ruslan va Lyudmila" operasidagi Lyudmila K.si); 3) baʼzida shaklan kichik, kuychan cholgʻu pyesa.

## Manbalar
Henri Kavendish

**Henri Kavendish** (Cavendish) (1731.10.10, Nitssa — 1810.24.2, London) — ingliz fizigi va kimyogari. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1760-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1753). Hayotining koʻp qismini tanholikda oʻtkazib, butun faoliyatini fanga bagʻishlagan.

Ishlari gazlar kimyosi, elektr, amaliy fizikaga oid. Vodorod gazini toza koʻrinishda olgan (1766), havodagi kislorod miqdorini (1781) va suvning kimyoviy tarkibini aniqlagan (1784) hamda sunʼiy yoʻl bilan suv olish mumkinligini koʻrsatgan. Elektr zaryadlarning oʻzaro taʼsirini oʻrganib, Kulon qonunins avvaldan aytib bergan (1771).

Kavendish fanga elektr sigʻimi tushunchasini kiritgan. Kondensator sigʻimita muhitning taʼsir etishini kashf qilgan, bir necha moddalarning dielektrik singdiruvchanligini aniqlagan. Gravitatsion doimiyni, Yer massasini va uning oʻrtacha zichligini aniqlagan (1798). 1881-yilda Kembrij universiteti qoshidagi fizika laboratoriyasi Kavendish nomiga qoʻyilgan. Keyinchalik bu laboratoriya fizika, biologiya va b. fanlar tadqiqotlari boʻyicha jahonning yetakchi ilmiy tadqiqot markaziga aylandi.

## Manbalar
Kavendish tajribasi

**Kavendish tajribasi** - Yerning gravitatsion tortishish doimiysi uni aniqlash tajribasi. Bu tajribani 1798-yilda birinchi boʻlib G. Kavendish oʻtkazgan. K. t.da massalari aniq oʻlchangan, bir-biriga teng, gorizontal sterjenga mahkamlangan va kvars ipga osilgan qoʻrgʻoshin sharchalardan iborat qurilmadan foydalanilgan. Har birining massasi M boʻlgan ikkita qoʻrgʻoshin sharcha t massali sharchalar yaqiniga keltiriladi. K. t.da t = 730 g = 0,73&nbsp;kg; M = 158&nbsp;kg . M va t orasidagi gravitatsion tortishish sterjenni aylanishga majbur qiladi va kvars ip buraladi. Ipning buralish momentidan tortishish kuchi va t bilan M massalar orasidagi masofa aniq oʻlchab olinadi. Natijada u formuladan Yerning gravitatsion doimiysi topiladi. K. t. bir necha marta qaytarilib, u = 6,685-10-" sm3/gx2 ekanligi maʼlum boʻldi. Bu tajribaga asoslanib Yer va d" 2. b. sayyoralar massasi aniqlanadi.

## Manbalar
Kaverna

**Kaverna** (lotincha: caverna — gʻor, boʻshliq)— odam va hayvonlar ichki aʼzolari (oʻpka, jigar, buyrak, suyaklar) toʻqimasining zararlanib, irishi natijasida hosil boʻlgan kovak (boʻshliq). K., koʻpincha, kavernali sil, yiringli yalligʻlanish va hokazoda paydo boʻlib, patologik jarayon hamda turli asoratlarning avj olishiga olib keladi. K. ning diametri har xil; oʻpkaning bir boʻlagini yoki butunlay hammasini egallab olishi mumkin.

## Manbalar
Kavir

**Kavir** (, **Kavīr**) — Eron , Sharqiy Ozarbayjon viloyati, Ahar tumani, Xurand tumani, Chahardange qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yil aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, aholi 357 nafar va 71 oiladan iborat.

## Manbalar
Kavalyeri prinsipi

**Kavalyeri prinsipi** - tekislikdagi figuralar yuzini, fazodagi jismlar hajmini oʻlchashga zid prinsip. Unga koʻra: 1) ikkita yassi figura parallel toʻgʻri chiziqlar bilan kesishganda bir-biriga teng vatarlar hosil boʻlsa, bu ikki figuraning yuzi oʻzaro teng boʻladi; 2) fazodagi ikki jism parallel tekisliklar bilan kesishganda yuzlari bir-biriga teng kesim (figura)lar hosil boʻlsa, bu ikki jismning hajmi oʻzaro teng boʻladi. Bu prinsip aslida teorema boʻlib, uni Galileyning shogirdi italyan matematigi B. Kavalyeri isbotlagan. K.p. yunon matematiklariga maʼlum boʻlib, uni isbotsiz qabul qilgan holda koʻllaganlar.

## Manbalar