Alapayevsk

**Alapayevsk** – Rossiyaning Sverdlovsk viloyatidagi shahar. Shahar okrugi maqomiga ega Alapayevsk munitsipalitetining maʼmuriy markazidir. Maʼmuriy-hududiy boʻlinish nuqtai nazaridan viloyat boʻysunuvidagi shahar hisoblanadi.

Shahar 1639-yilda xuddi shu nomdagi daryo boʻyida, Neyva bilan qoʻshilish qismida joylashgan Alapayxa qishlogʻidan asosida shakllangan. 1781-yilda imperatoritsa Yekaterina II ning farmoni bilan Alapayevsk Perm gubernatorligi Alapayevsk tumanining markaziga aylangan shahar maqomini oladi. 1783-yilda shahar oʻzining birinchi gerbini qabul qilgan.

## Geografiyasi
Oʻrta Uralning sharqiy yon bagʻrida, Neyva daryosi (Ob havzasi), Alapayxa daryosining quyilishida, Sverdlovsk viloyatining markazida, Yekaterinburgdan 146 km shimoli-sharqda, Moskvadan 1847 km va Sankt-Peterburgdan 2483 km uzoqlikda joylashgan . Bu shahar Nijniy Tagil – Alapayevsk, Chelyabinsk – Kamensk-Uralskiy – Artyomovskiy – Alapayevsk – Serov temir yoʻllarining tutashgan joyi, 65K-3504000 Yekaterinburg – Rej – Alapayevsk, 65K-55010 Nijniy -Salpaevsk mintaqaviy yoʻllarining kesishmalari shahar hududidan oʻtgan.

Iqlimi moʻtadil sovuq iqlimqa yaqin, yil davomida, hatto quruq oylarda ham sezilarli yogʻingarchilik boʻlib turadi. Oʻrtacha havo harorati: +1,9 °C. Yillik oʻrtacha yogʻin: 496 mmni tashkil etadi.

Eng qurgʻoqchil oyi: mart, 15 mm yogʻingarchilikga ega. Eng koʻp yogʻingarchilik iyul oyiga toʻgʻri keladi, oʻrtacha 89 mmdir.

Iyul – yilning eng issiq oyi, oʻrtacha harorati +18,7 °C. Yilning eng past oʻrtacha harorati yanvarda: −15,6 °C.

## Tarixi
1639-yilda Alapayxa daryosidagi aholi punkti haqida birinchi eslatma Verxoturye boyar oʻgʻli Andrey Miropolsev bilan bogʻliq. 1696-yilda Neiva daryosidagi Alapayxa yaqinida temir rudasi topilgan. 1702-yilda Alapayxa daryosida davlat temir zavodi qurilishi boshlandi. Shu paytdan boshlab Alapayxa qishlogʻi zavod shaharchasiga aylandi.

1781-yilda Alapayevsk tumani tashkil etildi, uning markazi Alapayevsk boʻlib, Yekaterina II tomonidan shahar maqomini oldi. 1783-yilda shaharning birinchi gerbi tasdiqlangan. 1796-yil 12-dekabrda tumanning viloyatlarga yangi boʻlinishi sodir boʻldi, Alapayevsk tumani tugatilgan, Alapayevsk shahri Perm viloyatining viloyat shahri maqomini olgan.

1941-yil 9-sentyabrda RSFSR Sverdlovsk viloyat ijroiya qoʻmitasining qarori bilan Alapayevsk viloyatga boʻysunadigan shahar maqomini oladi.

1963-yil 1-fevralda Alapayevsk shahar ishchilar deputatlari kengashi Sverdlovsk viloyat (sanoat) ishchilar deputatlari kengashiga oʻtkazilgan.

### Alapayevsk shahidlari
1918-yil 20-maydan Romanovlar imperator oilasining aʼzolari Alapayevskda Napolnaya maktabida saqlanadi va 17-iyuldan 18-iyulga oʻtar kechasi: Buyuk knyaz Sergey Mixaylovich, Buyuk knyaginya Yelizaveta Fyodorovna, imperator naslidan boʻlgan knyazlar Konstantin Konstantinovich, Ioann Konstantinovich, Igor Konstantinovich, knyaz Vladimir Paley, Fyodor Remez, Buyuk knyaz Sergey Mixaylovichning menejerlik ishlari boʻyicha xodimasi Varvara (Yakovlev)lar oʻldirilgan.

Alapayevsk shahridan 18 km uzoqlikda, Nijnyaya Selimskaya konida minaga tashlanadi va ularga granatalar uloqtiriladi. 1995-yilda ushbu maskanda rus cherkovining yangi shahidlari va konfessorlari nomiga monastir tashkil etilgan.

### Tarixiy koʻcha nomlari
Bolsheviklar hokimiyat tepasiga kelishi bilan inqilobdan oldingi Alapayevskdagi koʻcha nomlarining aksariyati oʻzgartirilgan.

## Diqqatga sazovor joylari

### Alapayevsk metallurgiya zavodi

Bugungi kunda Alapayevsk markazida eski metallurgiya markazining shakllari saqlanib qolgan. 1704-yilda qurilgan bolgʻa ustaxonasining eskirgan binosi boʻlib, ustaxona Oʻrta Uraldagi eng qadimgi tosh binodir.

### Muzeylari

Rossiyadagi birinchi gidroturbina ixtirochisi I. E. Safonov Alapaevsk zavodida ishlagan. Roza Lyuksemburg koʻchasi 30-uyda Alapayevsk oʻlkashunoslik muzeyi joylashgan. Bino 2018-yilda taʼmirlangan.

XX asr boshlarida Alapayevsk 1905-yil 8-martda Rossiyada birinchi ishchilar deputatlari Soveti tuzilgan shahar sifatida tarixga kirgan. Lenin koʻchasidagi 18-uy ushbu tashkilot faoliyati bilan bogʻliq.

P. I. Chaykovskiy bolaligining bir qismini Alapayevskda oʻtkazadi. Tadqiqotchilar bastakorning koʻplab asarlarini Alapayevskda oʻtgan davrining taʼsiri bilan bogʻlashadi. Chaykovskiylar yashagan uyda bastakorning bolalik davri muzeyi tashkil etilgan (Lenin koʻchasi, 30). Muzeyning ikkinchi qismida musiqa asboblari kolleksiyasi (uch xona) joylashgan.

### Ibodatxonalari

Qadimgi Avliyo Troitskiy kafedral sobori (Chaykovskiy koʻchasi, 19) Oʻrta Uraldagi  tosh ibodatxona. Bino 1702-yilda parishionerlar hisobidan qurilgan. XIX asrning birinchi yarmida qayta qurilgan. 300 yilligini nishonlash uchun sobor parishionerlar hisobidan qayta tiklangan. Qayta tiklashni tashkil etishda  yordami katta. Maʼbadning yonida bozor maydoni mavjud boʻlib, Rabbiyning uyiga qaraydi.

Perminova koʻchasi 1-uyda Yekaterina sobori joylashgan. Maʼbad XX asr davomida ishlagan.

Inqilobdan oldin Alapayevskda Sovet davrida vayron qilingan Aleksandr Nevskiy tosh pravoslav sobori bor boʻlgan. Hozirda uning oʻrnida Inqilob maydoni joylashgan.

## Transporti

### Temir yoʻl transporti
Alapayevsk stansiyasida temir yoʻl uzeli mavjud. Filial yoʻnalishlari: Nijniy Tagil, Serov va Kamensk-Uralsklardir. Uzel Yekaterinburg, Nijniy Tagil, Serov, Sosva va Artyomovskga shahar atrofi poyezdlari orqali ulanadi . Ilgari (2010 yilgacha) Yekaterinburg – Alapaevsk – Serov yoʻnalishi boʻyicha yoʻlovchilar xizmati mavjud edi. Chiziqlar barcha yoʻnalishlarda bitta yoʻldir. Nijniy Tagil va Kamensk-Uralskiy temir yoʻllari elektrlashtirilgan, Serovgacha – teplovoz yoʻli tortilgan. Shahar atrofidagi poyezdlardan tashqari, Alapayevsk va Nijniy Tagil oʻrtasida temir yoʻl avtobusi ishlaydi.

### Alapayevsk tor temir yoʻli
Alapayevsk tor oʻlchovli temir yoʻl (ATTY) – Rossiyada, sobiq SSSRda va butun dunyoda 750 mm boʻlgan eng yirik tor temir yoʻllardan biri. Alapayevskda tor temir yoʻli  va Alapayevsk-2 yoʻlovchi stansiyasining harakat tarkibiga xizmat koʻrsatadigan depo mavjud. ATTY deposi hududida temir yoʻl muzeyi ochilgan.
Fayl:Alapayevsk-narrow-gauge depot.jpg|Alapayevskdagi depo
Fayl:Alapaevsk railway TU7-2388 with passenger train.jpg|Yoʻl panoramasi
Fayl:Alapaevsk railway TU8-0010 excursion train Verkhnyaya Sinyachikha 20140503 00969.JPG|Yuqori Sinyachixa orqali oʻtadigan poyezd
Fayl:Alapaevsk railway 2022 Muratkovo 4.jpg|Muratkovo stansiyasi
Fayl:Alapaevsk railway 2022 Muratkovo.jpg|Muratkovodagi koʻprik


### Avtotransporti
Ichki va shahar atrofida avtobus qatnovi mavjud. Kichik avtobus bekati bor. Alapayevsk shahriga Yekaterinburg, Nijniy Tagil va uning atrofidagi shaharlardan shaharlararo avtobusda borish mumkin. Kichik avtobuslar esa shaharlararo yoʻnalishlarda ishlaydi.

Rejalashtirilgan ichki yoʻnalishlar:

* 1-son ShMShsi – Ishchilar shaharchasi
* 2-son ShMShsi – Zapadniy turar-joyi
* 3-son ShMShsi – Pionerov – Neyvo-Alapayxa
* 4-son Sangorodok shahri – Mujestva
* 6-sonli markaziy shahar kasalxonasi – Gʻalaba maydoni – ishchilar shaharchasi
* 7-son ShMShsi – „Stroydormash“ zavodining maydoni – Stankozavod maydoni
* 8-son ShMShsi – Stankozavod maydoni – „Stroydormash“ zavodi maydoni
* 9-son ShMShsi – Sangorodok shahri

## Ekologiyasi
2018-yilda oʻtkazilgan kuzatishlar natijalariga koʻra, atmosfera havosining ifloslanish koʻrsatkichi ruxsat etilgan meʼyorlardan oshib ketgan, biroq aholi uchun zararli emas.

2018-yilda „Alapayevsk kanali“ MKK tomonidan suvdan foydalanish hajmi 1,97 million kub metrni tashkil etadi. Xuddi shu yili Alapayevskda mikrobiologik koʻrsatkichlar boʻyicha tarqatish tarmogʻidagi qoniqarsiz namunalar foizining oʻrtacha mintaqaviy qiymatidan oshib ketganligi aniqlandi .

Alapayevskning ekologik xavfsizligiga tahdid bu oʻrmon maydonlari, daryolar tekisliklari va yoʻl chetlarining ruxsat etilmagan chiqindilar bilan ifloslanishi va axlatlanishi hisoblanadi.

## Taʼlimi

;Maktablar
* 1-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi
* 2-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi
* 4-sonli boshlangʻich maktabi (oldingi 3-sonli)
* 4-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi
* 5-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi
* 5-sonli maltabning boshlangʻich taʼlim maktabi
* 10-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi
* 12-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi
* Boshlangʻich maktab (12-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi filiali)
* 15-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi № 15-sonli matabning kechki ummumiy oʻrta taʼlim maktabi
* P. I. Chaykovskiy nomidagi bolalar sanʼat maktabi
* Rassomlik sanʼati bolalar maktabi
* Ixtisoslashtirilgan umumiy oʻrta taʼlim maktab-internati
* „Sozvezdiye“ bolalar maktabi

;Oliy oʻquv yurtlari
* Alapayevsk sanoat texnikumi
* Alapayevsk professional-pedagogik kolleji
* Alapayevsk koʻp tarmoqli texnikumi
* Alapaevskdagi Nijniy Tagil tibbiyot taʼlimi markazi filiali
* Uralsk sanoat-iqtisodiyot texnikumi Alapayevsk filiali
* B. N. Yelsin nomidagi Uralsk federal universiteti Alapavesk filiali

## Ommaviy axborot vositalari

### Bosma nashrlari

* „Alapayevsk“ gazetasi
* „Alapayevskaya iskra“ gazetasi

### Televideniyesi
2019-yil 1-sentabrda yer usti analog televideniyesi butunlay toʻxtatildi. DVB-T2 er usti raqamli televideniyesi 31 va 56 ta telekanalda (20 ta telekanal va 3 ta radiostantsiya) efirga uzatiladi. DVB-T 2015-yil 1-fevraldan boshlab shaharda translyatsiyasini toʻxtatdi. Kabel televideniesi (44 ta telekanal) mavjud. 3 ta provayder IPTV xizmatlarini taqdim etadi. Alapaevskaya TV tahririyatining dasturlari ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalarda nashr etilgan

### Radiostansiyalari

### Internet
Internet xizmatlarining asosiy provayderlari quyidagi kompaniyalar hisoblanadi:

* Rostelecom – Ural
* TTK-Ural
* K-Telekom
* Interkom

## Havolalar

* Alpayevsk uraloved.ru portalida
* Alpayevsk nashural.ru portalida
* Alpayevsk uyezdining eski xartalari

## Manbalar