Hayot sifati

**Hayot sifati (QOL) ** – Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tomonidan „shaxsning hayotdagi mavqeini, yashayotgan madaniyat va qadriyat tizimlari kontekstida va ularning maqsadlari, umidlari, standartlari va tashvishlariga nisbatan baholashdir“ deb taʼriflanadi. Hayot sifati koʻrsatkichlari orasida boylik, bandlik, atrof-muhit, jismoniy va ruhiy salomatlik, taʼlim, dam olish va boʻsh vaqt, ijtimoiy tegishlilik, diniy eʼtiqodlar, xavfsizlik va erkinlik kiradi . QOL keng kontekstga ega boʻlib, xalqaro rivojlanish, sogʻliqni saqlash, siyosat va bandlik sohalarini oʻz ichiga oladi. Sogʻliq bilan bogʻliq QOL (HRQOL) reytingi hayot sifati va uning sogʻliq bilan bogʻliqligini aniqlaydi.

## Nazariya
Hayot sifatini baholovchi bir nazariya *Applied Research in the Quality of Life* jurnalida keltirilgan boʻlib, ekologiya, iqtisodiyot, siyosat va madaniyatni oʻz ichiga oladi. Masalan, madaniyat sohasida hayot sifati quyidagi subdominlarga boʻlinadi:
* Eʼtiqod va gʻoyalar
* Ijodkorlik va xordiq
* Oʻrganish va ilmiy izlanish
* Jins va avlodlar
* Identifikatsiya va ishtirok etish
* Xotira va kelajakni tasavvur qilish
* Farovonlik va salomatlik

Bu tasavvurlar doirasida erkinlik, inson huquqlari va baxt kabi tushunchalar ham kiritilgan. Ammo, baxt subyektiv va oʻlchash qiyin boʻlgani sababli, boshqa oʻlchovlar koʻpincha ustunlikka ega boʻladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, baxt oʻlchov qilingan taqdirda ham, daromadning ortishi bilan keladigan qulayliklar baxtni yetarli darajada oshirmaydi. Natijada, turmush darajasi baxtning oʻlchovi sifatida qabul qilinmasligi kerak . Shu bilan birga, inson xavfsizligi tushunchasi ham baʼzan hayot sifati bilan bogʻliq deb hisoblanadi.

## Oʻlchovlar
Yalpi ichki mahsulot yoki turmush darajasi kabi moliyaviy jihatdan oʻlchanadigan koʻrsatkichlardan farqli oʻlaroq, millatlar yoki boshqa guruhlarning hayot sifatini obyektiv yoki uzoq muddatli oʻlchash qiyin. Tadqiqotchilar soʻnggi vaqtlarda shaxsiy farovonlikning ikki jihatini ajratishmoqda: *Hissiy farovonlik*, unda respondentlardan kundalik emotsional tajribalari – quvonch, stress, qaygʻu, gʻazab va mehrni qanchalik tez-tez va qanchalik kuchli his qilganlari haqida soʻraladi – va *hayotni baholash*, unda respondentlardan umumiy hayoti haqida oʻylab, uni baholash soʻraladi. Shunday tizimlar va oʻlchovlar uzoq vaqt davomida qoʻllanilmoqda. Tadqiqotlar hayot sifati va mahsuldorlik oʻrtasidagi munosabatni oʻrganishga harakat qilgan.

Sogʻliqni saqlash, boylik va moddiy tovarlar nuqtai nazaridan hayot sifatini oʻlchashning turli usullari mavjud. Ammo, inson istaklarini mazmunli ifodalashni oʻlchash ancha qiyin. Buni amalga oshirishning bir yoʻli shaxslarning oʻz ideallarini qanchalik amalga oshirganligini baholashdir. Hayot sifati oddiygina baxtni anglatishi mumkin, bu subyektiv ruhiy holatdir. Shu fikrni qoʻllab-quvvatlagan holda, rivojlanayotgan mamlakat fuqarolari sogʻliqni saqlash, taʼlim va bolalarni himoya qilish kabi asosiy ehtiyojlarga mamnun boʻlgan holda hayotdan koʻproq minnatdorchilik his qilishadi.

Ekologik iqtisodchi Robert Costanzaning soʻzlariga koʻra:

### Inson rivojlanishi indeksi
Eng koʻp qoʻllanadigan xalqaro oʻlchov Inson rivojlanishi oʻlchovi (HDI) boʻlib, hayot davomiyligi, taʼlim va turmush darajasini oʻlchab, jamiyatdagi shaxslarga mavjud boʻlgan imkoniyatlarni hisobga oladi. HDI Birlashgan Millatlar Tashkilotining Rivojlanish dasturi tomonidan Inson rivojlanishi hisobotida qoʻllab kelingan. Ammo, 2010-yildan boshlab, Inson rivojlanishi hisobotida tenglikka moslashtirilgan Inson rivojlanishi indeksi (IHDI) kiritildi. Asl HDI hali ham foydali boʻlsa-da, „IHDI haqiqatdagi inson rivojlanishi darajasi (tenglikni hisobga olgan holda), asl HDI esa tenglik boʻlmagan taqdirda erishilishi mumkin boʻlgan 'potentsial' inson rivojlanishi indeksi sifatida koʻrilishi mumkin“ deb taʼkidlanadi.

### World Happiness Report

2023-yilgi World Happiness Report mamlakatlarning baxt koʻrsatkichlari oʻrganish boʻyicha muhim tadqiqot hisoblanadi. Tadqiqot 156 mamlakatni baxt darajalari boʻyicha reytingda joylashtirgan. Ushbu tadqiqot inson rivojlanishi sifatining koʻrsatkichlari sifatida baxt va farovonlikni qoʻllashga global qiziqishning ortib borayotganini aks ettiradi. Tadqiqotning oʻsib borayotgan koʻlami hukumatlar, jamoalar va tashkilotlarga baxtni qayd qilish uchun tegishli maʼlumotlardan foydalanishga imkon berish va hayot sifatini yaxshilash uchun siyosat ishlab chiqishga yordam beradi. Hisobotlar bugungi kundagi dunyo baxtlilik holatini koʻrib chiqadi va baxtlilik tadqiqoti shaxsiy va milliy baxtdagi farqlarni koʻrsatadi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan va yaqinda nashr etilgan yana bir hisobot chop etgan va mamlakatlarni baxt boʻyicha reytingga joylashtiradi. U Gallup soʻrovlari, real yalpi ichki mahsulot, sogʻlom hayot davomiyligi, tayanish mumkin boʻlgan odam borligi, hayotiy tanlovlarini amalga oshirish erkinligi, korrupsiyadan xoli boʻlish va saxiylik kabi omillardan foydalanadi. Baxt global jamoatchilik siyosatida muhim tushuncha sifatida tan olinmoqda. World Happiness Report hisobotida baʼzi mintaqalarda soʻnggi yillarda baxt tengsizligi ortib borayotgani koʻrsatilmoqda.

### Boshqa oʻlchovlar
Jismoniy hayot sifati indeksi (Physical Quality of Life Index yoki PQLI) sotsiolog M. D. Morris tomonidan 1970-yillarda ishlab chiqilgan boʻlib, asosiy savodxonlik, chaqaloqlar oʻlimi va hayot davomiyligi asosida oʻlchanadi. Garchi boshqa oʻlchovlar kabi murakkab boʻlmasa-da va hozirgi kunda Inson rivojlanishi indeksi tomonidan oʻrni egallangan boʻlsa-da, PQLI YaIM va boshqa ommillarni hisobga olmagan holda global hayot sifati yaxshilanayotgan uchta sohani qamrab olgani uchun eʼtiborga loyiqdir.

2006-yilda joriy qilingan Baxtli Sayyora indeksi (Happy Planet Index) boshqa hayot sifati oʻlchovlari orasida ajralib turadi, chunki u salomatlikning standart oʻlchovlaridan tashqari, har bir mamlakatning ekologik izini ham indikator sifatida foydalanadi. Natijada, bu oʻlchovda Yevropa va Shimoliy Amerika davlatlarining yetakchiligi yoʻqoladi. 2012-yilgi roʻyxatda Kosta-Rika, Vyetnam va Kolumbiya yetakchi oʻrinlarda joylashgan.

Gallup tadqiqotchilari 2010-yilda dunyoning eng baxtli davlatlari tadqiqotida Daniyani roʻyxatda birinchi oʻringa qoʻygan. 2014-2016-yillarda esa Norvegiya Daniyani ortda qoldirib, birinchi oʻringa chiqqan.

Princeton Universiteti ikki nafar professori tomonidan 2010-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda, tasodifiy tanlangan 1000 AQSh rezidenti uzoq muddat davomida tekshirilgan. Ularning *hayot baholari* – yaʼni, ular hayotlarini birdan oʻnga baholash oʻlchoviga nisbatan baholash – daromad ortishi bilan izchil ortganligi aniqlandi. Boshqa tomondan, ularning *kunlik emotsional tajribalari* (quvonch, mehr, stress, qaygʻu yoki gʻazab) maʼlum bir daromad chegarasidan oʻtsa ortishni toʻxtagan (2010-yilda taxminan 75,000 AQSh dollari). Bu daromaddan past boʻlgan respondentlar kamroq baxtli va koʻproq qaygʻu va stress his qilishgan, bu esa hayotdagi noxushliklar, jumladan, kasallik, ajrashish va yolgʻizlik, kambagʻallik bilan yomonlashadi.

Butan va Buyuk Britaniyaning hukumatlari tomonidan milliy baxt va boshqa subyektiv baxt oʻlchovlari qoʻllanilmoqda. Columbia Universiteti tomonidan nashr etilgan Jahon baxtlilik hisobotida butun dunyodagi baxtning meta-tahlili va GNH (Gross National Happiness) ni qoʻllayotgan mamlakatlar va grassroots faollariga umumiy xulosa beriladi. OECD 2013-yilda subyektiv farovonlik koʻrsatkichlaridan foydalanish boʻyicha qoʻllanma chiqardi. AQShda, shaharlar va jamoalar grassroots darajada GNH koʻrsatkichidan foydalanmoqdalar.

Ijtimoiy Taraqqiyot Indeksi mamlakatlarning oʻz fuqarolarining ijtimoiy va ekologik ehtiyojlarini qondirish darajasini oʻlchaydi. Asosiy inson ehtiyojlari, farovonlik asoslari va imkoniyatlar sohalarida ellik ikki koʻrsatkich mamlakatlarning nisbiy natijalarini koʻrsatadi. Bu indeksda yetarli maʼlumot mavjud boʻlgan holatlarda natija beriladi.

Day-Reconstruction Method usuli baxtni oʻlchashning yana bir usuli boʻlib, tadqiqotchilar oʻz subyektlaridan avvalgi kun nima qilganliklarini eslab qolishlarini va har bir faoliyat davomida qanday kayfiyatda boʻlganlarini taʼriflashni soʻrashgan. Oddiy va tushunarli boʻlgani uchun, bu usul yaxshi xotirani talab qilgan va tadqiqotlar natijalaridan foydalanib javoblarning har biri qayta-qayta eslatilgan. Bu usuldan foydalanish oxir-oqibat kamaygan, chunki u koʻp harakat va chuqur oʻylangan javoblarni talab qilgan, bu esa odamlarning har kunlik harakatlarini yozib olishda koʻpincha eʼtiborsiz qoldiriladigan tafsir va natijalarni oʻz ichiga olgan.

Raqamli hayot sifati indeksi (The Digital Quality of Life Index) – Surfshark tomonidan yaratilgan 121 mamlakat boʻylab raqamli farovonlik boʻyicha yillik tadqiqot hisoblanadi. U raqamli hayot sifati taʼsir qiladigan beshta ustun boʻyicha har bir mamlakatni baholaydi: internetning mavjudligi, internet sifati, elektron infratuzilma, elektron xavfsizlik va elektron hukumat.

### Yashash sifati
*Hayot sifati* atamasi shuningdek siyosatchilar va iqtisodchilar tomonidan shahar yoki mamlakatning yashash sifatini oʻlchash uchun qoʻllanadi. Yashash sifatining ikkita keng tarqalgan oʻlchovlari Economist Intelligence Unit'ning Where-to-be-born Index va Mercer’s Yashash Sifati Hisobotidir. Ushbu ikki oʻlchov mamlakatlar va shaharlar yashash sifatini turli xil hayotdan qoniqish soʻrovnomalari va hayot sifatining obyektiv oʻlchovlari, masalan, ajrashish darajalari, xavfsizlik va infratuzilma orqali hisoblaydi. Bunday oʻlchovlar koʻproq shahar, shtat yoki mamlakat aholisiga bogʻliq, shaxsiy hayot sifatiga emas. Yashash sifati shahar dizaynida uzoq tarixga ega va LEED-ND kabi koʻcha dizayn standartlari koʻpincha yashash sifatini baholashda qoʻllanadi.

#### Jinoyatlar
Baʼzi mulkka qaratilgan jinoyatlar (masalan, graffiti va vandalizm) va baʼzi „jabrsiz jinoyatlar“ „hayot sifati jinoyatlari“ deb nomlanadi. Amerikalik sotsiolog James Q. Wilson bu gʻoyani singan oyna nazariyasi sifatida ifodalab, kichik muammolar eʼtiborsiz qoldirilsa (masalan, axlat, graffiti yoki uysizlar tomonidan jamoat joylarida siyish), bu umumiy betartiblikning qabul qilinishiga, ongostiga xabar yuboradi va natijada yanada jiddiy jinoyatlar sodir etiladi (bu analogiyada singan oyna singan holda qolishi umumiy yemirilish tasvirini koʻrsatadi).

Wilsonning nazariyalari koʻplab taniqli Amerika shaharlarining merlari tomonidan nol toqat siyosatini asoslash uchun ishlatilgan, eng koʻzga koʻringanlar orasida Las-Vegasda Oscar Goodman, Los-Anjelesda Richard Riordan, Nyu-Yorkda Rudolph Giuliani va San-Fransiskoda Gavin Newsom. Bunday siyosatlar hatto kichik jinoyatlarni ham toqat qilmaydi; uning tarafdorlari bu mahalliy aholining hayot sifatini yaxshilaydi deb taʼkidlaydilar. Biroq, nol toqat siyosatining tanqidchilari bunday siyosatning har bir holatni alohida oʻrganmasdan qattiq jazolar berishiga olib kelishi mumkin deb hisoblaydi.

## Sogʻliqni saqlashda
Sogʻliqni saqlash sohasida hayot sifati koʻpincha qandaydir kasallikning bemorga individual darajada qanday taʼsir qilishiga bogʻliq ravishda qaraladi. Bu hayot uchun xavf tugʻdirmaydigan, lekin charchatadigan; hayot uchun xavf tugʻdiradigan, ammo terminal boʻlmagan kasallik; terminal kasallik; keksa odamning sogʻligʻining tabiiy pasayishi; kutilmagan ruhiy/jismoniy pasayish; yoki surunkali, yakuniy bosqichdagi kasallik jarayonlari boʻlishi mumkin. Toronto Universitetining Hayot Sifati Tadqiqot Birligi tadqiqotchilari hayot sifatini „inson oʻz hayotidagi muhim imkoniyatlardan qanchalik zavqlanishi darajasi“ deb taʼriflaydilar (UofT). Ularning Hayot Sifati modeli „boʻlish“, „bogʻlanish“ va „boʻlishga erishish“ kategoriyalariga asoslangan; mos ravishda, kim ekanligi, atrof-muhit bilan bogʻlanishi va shaxsiy maqsadlar, umidlar va istaklarga erishish.

Tajriba namunasi tadqiqotlari jismoniy simptomlar va hayot sifati oʻrtasidagi oʻzgarishlarda shaxslar oʻrtasida sezilarli farq borligini koʻrsatadi. Hecht va Shiel hayot sifatini „bemorning oddiy hayot faoliyatidan zavqlanish qobiliyati“ deb oʻlchaydilar, chunki hayot sifati kasallik va davolanishdan azob chekishdan xoli boʻlish bilan kuchli bogʻliq. Sogʻliq bilan bogʻliq hayot sifatini oʻlchaydigan bir necha baholashlar mavjud, masalan, AQoL-8D, EQ5D – Euroqol, 15D, SF-36, SF-6D, HUI.

## Xalqaro rivojlanishda
Hayot sifati xalqaro rivojlanish sohasida muhim tushuncha hisoblanadi, chunki u rivojlanishni turmush darajasidan koʻra kengroq maʼnoda tahlil qilish imkonini beradi. Rivojlanish nazariyasida esa, maʼlum bir jamiyat uchun qanday oʻzgarish kerakligi borasida turli fikrlar mavjud. Muassasalar tomonidan hayot sifati qanday taʼriflanishi, ushbu tashkilotlarning umumiy yaxshilanish yoʻlida qanday ishlashlariga taʼsir qiladi.

Masalan, Jahon banki „qashshoqlikdan xoli dunyo uchun“ rejasini eʼlon qilgan boʻlib, qashshoqlik insonning asosiy ehtiyojlari, masalan, oziq-ovqat, suv, boshpana, erkinlik, taʼlim, sogʻliqni saqlash yoki bandlikning yoʻqligi deb taʼriflanadi. Boshqa soʻz bilan aytganda, qashshoqlik past hayot sifati sifatida taʼriflanadi. Shu taʼrifdan foydalanib, Jahon banki hayot sifatini yaxshilash uchun qashshoqlikni kamaytirish va odamlarga yaxshiroq hayot sifatiga yetiishishga yordam berish yoʻlida ishlaydi.

Boshqa tashkilotlar ham global hayot sifatini yaxshilash uchun harakat qilsa-da, biroz boshqacha taʼrif va sezilarli darajada farqli usullardan foydalanadi. Koʻplab NNTlar milliy yoki xalqaro miqyosda qashshoqlikni kamaytirishga umuman eʼtibor bermaydilar, aksincha, shaxslar yoki jamoalar uchun hayot sifatini yaxshilashga harakat qiladilar. Bir misol, ayrim shaxslar uchun moddiy yordam koʻrsatuvchi homiylik dasturlari boʻlishi mumkin. Ushbu turdagi koʻplab tashkilotlar qashshoqlikni yoʻq qilish haqida gapirgan boʻlsa-da, usullari sezilarli darajada farqlanadi.

Hayot sifatini yaxshilash faqat NNTlar tomonidan, balki hukumatlar tomonidan ham amalga oshiriladi. Agar hukumatlar inson xavfsizligi jihatlarini tashqi siyosatga kiritishgan boʻlsa global sogʻliq siyosiy mavqeiga erishish imkoniyatiga ega boʻladi. Insonning sogʻliq, oziq-ovqat, boshpana va erkinlik kabi asosiy huquqlariga urgʻu berish, bugungi jamiyatga salbiy taʼsir koʻrsatayotgan muhim sektoral muammolarni hal qilishga yordam beradi va koʻproq harakat va resurslarga olib kelishi mumkin. Global sogʻliqqa oid muammolarini tashqi siyosatga integratsiyalash diplomatika bilan cheklanishi mumkin.
*

## Manbalar

## Qoʻshimcha adabiyotlar
* Ezechieli, Eric (2003). *[https://books.google.com/books/about/Beyond_Sustainable_Development.html?id=NYKpQwAACAAJ Beyond Sustainable Development: Education for Gross National Happiness in Bhutan]*. Stanford University.

## Tashqi havolalar
* Ethical Markets Quality of Life Indicators 
* The First European Quality of Life Survey 2003 
* Quality of Life in a Changing Europe , A research project on the quality of lives and work of European citizens
* ''Ensuring quality of life in Europeʼs cities and towns'', European Environment Agency
* AQoL Instruments, Quality of Life Assessment Instruments – Centre for Health Economics, Monash University Australia
* The Quality-of-Life-Recorder (Shareware/Freeware) – An electronic questionnaire platform for MS Windows and Java with preconfigured adoptions of numerous important Quality-of-Life instruments (including SF-36, EORTC QLQ-C30) in multiple languages
* Applied Research in Quality of Life, the official journal of the International Society for Quality-of-Life Studies
* Child Indicators Research, the official journal of the International Society for Child Indicators
* Quality of Life Research, an international journal of quality of life aspects of treatment, care, and rehabilitation – official journal of the International Society of Quality of Life Research
* After 2015: '3D Human Wellbeingʻ, policy briefing on the value of refocusing development on 3D human wellbeing for pro-poor policy change, from the Institute of Development Studies, UK.
* Mercer Quality of Living survey 
* Basic Guide to the World: Quality of Life Throughout the World
* Family database, OECD