Nelli Blay

**Nelli Blay** (, haqiqiy ismi *Elizabet Jeyn Kokran*, 1864-yil 5-may (yoki 1867-yil), Kochrans-Millz, Pensilvaniya — 1922-yil 27-yanvar, Nyu-York) — amerikalik jurnalist, yozuvchi, ishbilarmon ayol.

## Dastlabki yillar
Blay Pitsburgdan 65 km uzoqlikda joylashgan Pensilvaniya shtatining Armstrong okrugidagi *Kokran-Millz* shahrida tugʻilgan. Uning otasi, sobiq sudya qizi olti yoshga toʻlganda vafot etdi. Uch yil oʻtgach onasi turmushga chiqdi, lekin Blay 14 yoshligida ular ajrashishdi. Yoshligida Kokran oʻzining familiyasiga „e“ harfini qoʻshib qoʻydi (Cochrane, Kokreyn).

1880-yilda oila Pitsburgga koʻchib oʻtdi va 1885-yilda Blay oʻz faoliyatini Pitsburg dispetcherligida muxbir sifatida boshladi. Gazeta ayollarni kamsituvchi maqola chop etdi, nashrga javoban Kokreyn muharrirga gʻazablangan maktub yoʻlladi, muharrir bundan juda taʼsirlanib, unga ish taklif qildi. Oʻsha kunlarda ayol jurnalistlar koʻpincha adabiy taxalluslar ostida nashr etilgan, Kokreyn oʻsha paytda mashhur boʻlgan Stiven Foster qoʻshigʻining nomidan keyin oʻzi uchun *Nelli Blay* taxallusini tanlagan.

Avvaliga Blay gazetada Pitsburgdagi zavodda ishlaydigan ayollarning ahvoli, xarobadagi hayot va shunga oʻxshash boshqa mavzular haqida eslatmalarni nashr etdi, ammo muharrirlar uni keyinchalik ayollarning jurnalistikaga qoʻshgan hissasi bilan chegaralangan narsani qilishga majbur qilishdi — tavsif Ijtimoiy hayot, moda, bogʻdorchilik va boshqalar. Bunga rozi boʻlmagan Blay 1886-1887-yillarda Meksika boʻylab sayohat qilib, Meksikadagi korrupsiya va kambagʻallarning ogʻir sharoitlarini tasvirlab, meksikaliklar hayoti haqida xabarlar yubordi. Maqolalardan birida Blay mahalliy jurnalistning Meksika hukumatini tanqid qilgani uchun hibsga olinishiga qarshi chiqdi (oʻsha paytda Porfirio Diaz hokimiyatda edi), buning uchun u hibsga olish tahdidi ostida mamlakatdan chiqarib yuborilgan. Keyinchalik uning maqolalari „ *Meksikada olti oy“ toʻplamida toʻplangan („Meksikada* olti oy“, 1888-yil).

## Ruhiy kasalxonaning fosh qilinishi
1887-yilda Blay Pitsburg dispetcherlik xizmatidan voz kechdi, Nyu-Yorkka koʻchib oʻtdi va Jozef Pulitserning New York World kompaniyasida ishga joylashdi. Uning birinchi tashabbuslaridan biri Blekuell orolidagi (hozirgi Ruzvelt oroli) ayollarning jinnilar boshpanasiga kirib, klinika bemorlarining suiisteʼmol qilinishini tekshirish uchun jinnilikni taqlid qilish edi.

Ruhiy kasallik va amneziyani oʻylab, bir nechta shifokorlarni aldab, Blay kasalxonada bemorlarning dahshatli sharoitlari, zoʻravonlik, xodimlar va bemorlarning baʼzilari xato bilan u yerga borib qolganligi haqida oshkora maqola bilan chiqish uchun kasalxonada oʻn kun yotdi. Maqola shov-shuvga aylandi va nafaqat jamoatchilik, balki rasmiylar ham bunday turdagi kasalxonalardagi vaziyat bilan qiziqib, xayriya va axloq tuzatish muassasalarining byudjetini sezilarli darajada oshirishiga olib keldi.

## Dunyo boʻylab sayohat
Jinnixonadagi voqealar haqida xabar bergandan soʻng, Nelli Blay nomi odamlar orasida keng tarqaldi. Oʻshanda uni „Lady Sensation“ deb atay boshlashgan. Bir kuni u muharrirga dunyo boʻylab sayohat qilib, kitob qahramoni Jyul Vernning rekordini ortda qoldirish taklifi bilan chiqdi. New York World jurnalining muntazam sonlaridan birida taniqli Nelli Blay Filias Fogga qarshi chiqqani va 80 kundan kamroq vaqt ichida sayyorani aylanib chiqishga qaror qilgani haqida eʼlon chop etildi. Nelli 1889-yil 14-noyabrda dunyo boʻylab sayohatga chiqdi. Yoʻlda u Jyul Vernning oʻzi bilan suhbatlashish uchun marshrutdan chetladi. Qiz oʻz maqsadiga erishgach, New York World tahririyatiga telegramma yubordi: „Men Nelli Blayning muvaffaqiyatiga shubha qilmasdim. U oʻzining qatʼiyatliligini koʻrsatdi. Unga vafo! Jyul Vern“. Nelli oʻz maqsadiga erishdi, jasur Blay, fantastika qahramonidan farqli oʻlaroq, roppa-rosa 72 kun 6 soat 10 daqiqada dunyo boʻylab sayohat qildi, Angliya, Fransiyaga tashrif buyurdi, Jyul Vern bilan uchrashdi, Italiya, Suvaysh kanali, Seylon, Singapur, Gonkong va Yaponiya boʻylab sayohat qildi.

## Shaxsiy hayoti va hayotining soʻnggi yillari
Nelli Blay qanchalik mashhur boʻlsa, unga jurnalistik tadqiqot olib borish shunchalik qiyin boʻldi, chunki uni hamma joyda taniy boshladilar. U kasbidan voz kechishi kerakligini tushundi va buni o‘zidan 42 yosh katta bo‘lgan millioner Robert Saymon bilan oila qurish bilan amalga oshirdi. Ularning baxtiga Robertning bolalari Nelli haqida juda salbiy fikrda boʻlishlari jiddiy toʻsqinlik qildi. Er-xotinning hech qachon oʻz farzandlari boʻlmagan. U jurnalistikadan nafaqaga chiqdi va poʻlat idishlar, sut qutilari va qozon ishlab chiqaradigan „Iron Clad Manufacturing Co.“ kompaniyasining prezidenti boʻldi. Blay 1904-yilda beva qolgan. Bir muncha vaqt u Qoʻshma Shtatlardagi yetakchi ayol ishlab chiqaruvchilardan biri edi, ammo xodimlar tomonidan sodir etilgan oʻgʻirlik uni bankrotlikka olib keldi va Blay jurnalistikaga qaytishga majbur boʻldi. U 1913-yildagi Suffraget paradidan va Birinchi Jahon urushining Sharqiy frontidan xabarlar yozdi. Shu bilan birga, xayriya ishlarida faol ishtirok etib, ota-ona qaramog‘isiz qolgan yetim bolalarga alohida eʼtibor qaratdi.

U 1922-yil 27-yanvarda, 57 yoshda, Nyu-Yorkdagi St. Mark’s kasalxonasida pnevmoniyadan vafot etdi va Bronksdagi Vudlaun qabristonidagi oddiy qabrga dafn etildi.

## Kinoda

* Lana Uinters (Sara Polson) Amerika dahshati hikoyasi: ruhiy kasalxona serialida 2012-yilda qisman Nelli Blay obrazini olib chiqdi.

* „Jinxonada 10 kun“ filmi (2015)

* „Jinxonadan qochish“ filmi: Nelli Bly hikoyasi (2019)

## Eslatmalar


## Manbalar

*  — Blay, Nelli. Britannica Encyclopædia Britannica Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite.