Menyu

Restoranda **menyu** — bu mijozlarga taklif qilinadigan oziq-ovqat, ichimliklar roʻyxati va narxlar. Menyu baʼzida mijozlar tanlagan variantlar roʻyxatini taqdim etadi yoki oldindan belgilangan taomlar ketma-ketligi taklif etiladi. Menyular mehmonlarga taqdim etilgan qogʻoz varaqlarida chop etilishi, korxona ichidagi katta plakat yoki displey taxtasiga qoʻyilishi, restorandan tashqarida koʻrsatilishi yoki raqamli ekranga qoʻyilishi mumkin. 1990-yillarning oxiridan boshlab, baʼzi restoranlar oʻz menyularini internetga joylashtirdilar.

Menyular koʻpincha restoranlardan tashqari, masalan, toʻylarda juda rasmiy taomlarning xususiyati hisoblanadi. 19 va 20-asrlarda bosma menyular koʻpincha uylarda kechki ovqatlar uchun ishlatilgan; haqiqatan ham bu ularning Yevropada asl foydalanishi edi.

## Tarixi

Menyular, tayyor ovqatlar roʻyxati sifatida Xitoyda Song sulolasi davridan beri topilgan. Oʻsha paytdagi yirik shaharlarda savdogarlar kechki ovqat tayyorlashga vaqtlari va kuchlari kam boʻlgan band mijozlarga xizmat koʻrsatish yoʻlini topdilar. Turli mintaqalardagi Xitoy oshxonasining oʻzgarishi umumiy ovqatlanish korxonalarini oʻz mijozlari uchun roʻyxat yoki menyu yaratishiga olib keldi.

„Menyu“ soʻzi oshxonaning koʻpgina terminologiyasi kabi, fransuzchadan kelib chiqqan. Bu oxir-oqibat lotincha „minutus“dan olingan boʻlib, kichik qilingan narsa; fransuz tilida u har qanday turdagi batafsil roʻyxatga yoki *rezyumega* qoʻllanila boshlandi.

1751-yildan beri saqlanib qolgan eng qadimgi Yevropa menyulari Fransiya qiroli Louis XV tomonidan „Château de Choisy“da 31 dan 36 tagacha mehmonlar uchun taqdim etilgan nisbatan samimiy va norasmiy shoʻrva roʻyxatlari (intim kechki ovqatlar) uchun boʻlgan koʻrinadi.

18-asrning ikkinchi yarmida va ayniqsa 1789-yildagi Fransiya inqilobidan keyin ular restoranlarga tarqaldi. Undan oldin ovqatlanish korxonalari yoki *stollarda* oshpaz yoki mulkdorlar tanlagan taomlar taklif qilingan. Mijozlar oʻsha kuni uyda nima taklif qilingan boʻlsa, oʻshani tanovul qilishdi, xuddi zamonaviy ziyofatlarda yoki bufetlarda boʻlgani kabi, ovqatlar esa umumiy stoldan berilardi. Restoran va restoran menyularining tashkil etilishi mijozlarga ko‘rinmaydigan taomlar ro‘yxatidan tanlash imkonini berdi, ular mijozning tanloviga ko‘ra buyurtma asosida tayyorlanadi. *Stolda xizmat koʻrsatish* muassasasi oʻz mijozlaridan qatʼiy belgilangan narxni oladi; menyu mijozlarga oʻzlari xohlagancha koʻp yoki oz pul sarflashga imkon berdi.

### Arzon narx
Shaxsiy funksiyalar uchun menyular, oldindan toʻlangan ovqatlar va shunga oʻxshash narsalarda narxlar yoʻq. Oddiy restoranlarda asosan 1970-1980-yillargacha qoʻllangan narxlarsiz ikki xil menyu mavjud: „koʻr menyu“ va „ayollar menyusi“. Ushbu menyular odatdagi menyu bilan bir xil narsalarni oʻz ichiga olgan, faqat narxlar roʻyxatda boʻlmagan. „Ko‘r-ko‘rona menyu“ mehmonlarga ishbilarmonlik taomlari paytida tarqatildi, bunda mezbonlar tushlik qiluvchilar narxlarni ko‘rishini istamaydilar yoki uy egasi ko‘rsatilmagan narxlar mehmonlarga buyurtma berishda qulayroq bo‘lishini his qiladi.

1980-yillarning boshlariga qadar baʼzi yuqori darajadagi restoranlarda jinsga qarab ikkita menyu mavjud edi: erkaklar uchun narxlar koʻrsatilgan oddiy menyu va ayollar uchun narxlar koʻrsatilmagan ikkinchi menyu (u „ayollar menyusi“ deb nomlangan). 1980-yilda Kathleen Bick Gʻarbiy Gollivuddagi L’Orangerieda kechki ovqatga erkak biznes sherigini olib ketdi; Bick narxlarsiz ayollar menyusiga ega boʻlgandan soʻng va uning mehmoni narxlari boʻlgan menyuga ega boʻlgandan soʻng, Bick advokat Gloriya Allredni ayollar menyusi Kaliforniya Fuqarolik huquqlari toʻgʻrisidagi qonunga zid boʻlgani sababli, kamsitish boʻyicha sudga murojaat qilish uchun yolladi. Bickning taʼkidlashicha, ayollar menyusini narxlarisiz olish uni „xoʻrlangan va gʻazablangan“ his qildirgan. Restoran egalari bu amaliyotni ayol kishi xonaga kirganida erkaklar o‘rnidan turishi kabi xushmuomalalik sifatida qilinganini aytib, himoya qildi. Daʼvo bekor qilingan boʻlsa ham, restoran oʻzining jinsga asoslangan menyu siyosatini tugatdi. Ayollar uchun arzon menyular 1980-yillardan keyin umuman yoʻq boʻlib ketgan boʻlsa-da, 2010-yilda Tracey MacLeod Londondagi Le Gavroche restoranida (Buyuk Britaniya) hali ham erkaklar tomonidan bron qilingan stollarda ovqatlanadigan ayollar uchun arzon ayollar menyusi mavjudligini aytdi.

## Adabiyot

* Jim Heimann (tahrir.): *Menu Design in America: 1850-1985*, ingliz/nemis/fransuz. Taschen, Koln, Germaniya, 2011-yil. 

## Manbalar

## Havolalar

* University of Nevada, Las Vegas Digital Collection; Menus: The Art of Dining 
* University of Washington Library — Menus Collection
* Ocean Liner Vintage Menus Collection  GG arxivlari