open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toshbaqalar

**Toshbaqalar** () – sudralib yuruvchilar turkumi. Tanasi suyakmuguz yoki suyakteri sovut bilan qoplangan. Sovut orqa (karapaks) va qorin (plastron) qalqondan iborat. Koʻpchilik toshbaqalarning tuzilishi qadimgi davrdan hozirgacha deyarli oʻzgarmagan. Sovutining uzunligi 12 sm dan 2&nbsp;m gacha. Toshbaqalar koʻzi va hid bilish organlari yaxshi rivojlangan, lekin yomon eshitadi. Tishlari boʻlmaydi, jagʻi tumshuqqa oʻxshash muguz plastinkalar bilan qoplangan. Umurtqa pogʻonasi – boʻyin va dum boʻlimlari harakatchan, boshqa qismlari karapaks bilan birlashib ketgan. Sovutning boʻlishi tufayli oyoqlar kamari suyaklar, qovurgʻalar ostiga siljigan. 250 ga yaqin turi bor. 2 kenja turkum (yashirin boʻyinlilar va yonbosh boʻyinlilar) ga ajratiladi. Yashirin boʻyinlilar () 8 oila: kaymansimon toshbaqalar, chuchuk suv toshbaqalari, quruqlik toshbaqalari, dengiz toshbaqalari, terili toshbaqalar, yumshoq tanali toshbaqalar va boshqalarni; yonbosh boʻyinli toshbaqalar pelameduzasimonlar va ilon boʻyinlilar oilalarini oʻz ichiga oladi.

Ekologik jihatdan toshbaqalar dengiz va quruqlik toshbaqalariga ajratiladi. Quruqlik toshbaqalari Antarktikadan tashqari barcha qitʼalarda va koʻpchilik orollarda, dengiz toshbaqalari dunyo okeanining tropik va subtropik hududlarida, qisman, bareal qismida tarqalgan. Quruqlik toshbaqalari sovuq tushganda qishki, qurgʻoqchilik paytida yozgi uyquga ketishi mumkin. Quruqlik va dengiz toshbaqalari, asosan, oʻtxoʻr, chuchuk suv toshbaqalari, odatda, etxoʻr (baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, umurtqasizlar bilan oziqlanadi). Toshbaqalar bir necha oy oziqlanmasdan yashashi mumkin. Quruqlikda juftlashadi. Ayrim turlari yil davomida uch martagacha va undan ham koʻp marta bir necha 100 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumlari sharsimon yoki ellipssimon; quruqlik toshbaqalarida teri ohak poʻchoq, dengiz va chuchuk suv toshbaqalarida poʻst bilan qoplangan. Koʻpchilik turlarining inkubatsiya davri 2—3 oy (fil toshbaqasiniki 6—7 oy). 2—3 yilda jinsiy voyaga yetadi. Toshbaqalarning oʻsishi cheklanmagan, faqat voyaga yetgan davrida sekinlashadi. Bir necha oʻn yil, baʼzan 150 yilgacha yashaydi. Baʼzi toshbaqalarning goʻshti, yogʻi, tuxumi, baʼzan muguz qalqonidan foydalaniladi. Ayrim mamlakatlarda toshbaqalarni koʻpaytirib boqadigan fermalar bor. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda choʻl toshbaqalari Testudo harsﬁ eldi tarqalgan. Choʻl toshbaqalari bahor oylari uyqudan uygʻonadi; oʻsimlik maysalari bilan oziqlanib, qisman ekinlarga ziyon yetkazadi. Issiq yoz va sovuq qishda uyquga ketadi. Kuz quruq kelganida yoz uyqusi qish uyqusiga ulanib ketishi mumkin. Toshbaqalar soni kamayib borayotganligi sababli muhofaza qilinadi. 38 turi va kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Toshbaqatol

**Toshbaqatol** (Haplophyllum regforatum) — toshbaqatoldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik badboʻy oʻt. Nuqtasimon qora bezlar bilan qoplangan. Boʻyi 3070 sm, poyasi yuqori qismidan shoxlangan. Bargi tolning bargiga oʻxshash uzunchoq, tekis qirrali. Guli sariq, poya va shoxlar uchida qalqonsimon toʻpgul hosil qiladi. Mevasi 4 chanoqli ochilmaydigan koʻsakcha. May — iyudda gullaydi, avgustda urugʻi pishadi. T. Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Fargʻona, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi adirlar, togʻ etaklari va oʻrta qismidagi yon bagʻirlarda oʻsadi. Tarkibida 0,050— 0,21% efir moyi, bargida 0,1 — 1,2%, poyasida 0,075 — 0,14%, ildizida 0,025%, urugʻida esa 1,6% alkaloid Toshbaqatol. (xaploperin, ixoxaploperin, skimmanin, xaplofin, xaplofilidin va perforin) bor. Poyasi va barglaridan tayyorlangan qaynatma va damlamalar tish ogʻrigʻi va har xil teri kasalliklarini davolashda qoʻllanadi.
Qodir Toshbekov

**Qodir Toshbekov** (1935.20.12, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1968). 1963-yildan Sirdaryo tumanidagi 43maktabda oʻzbek tili va adabiyoti hamda tarix, 1970-yildan Forish tumanidagi 2maktabda, 1989-yildan 30internat maktabida tarix oʻqituvchisi.
Tosh davri

**Tosh davri** — insoniyat taraqqiyotidagi eng qadimgi davr. Bu davrda mehnat qurollari hamda qurolyarogʻlar, asosan: tosh, yogʻoch va suyakdan yasalgan. Tosh davri qadimiy (paleolit), oʻrta (mezolit) va yangi (neolit) davrlarga boʻlinadi. Tosh davri bundan taxminan 2 million yil oddinroq boshlanib, Oʻzbekistonda 4 ming yil burun tugagan (ayrim hududlarda uzoqroq davom etgan). Tosh davri odamlari terimchilik, ovchilik, baliq ovlash bilan shugʻullangan; neolit davrida dehqonchilik qilish va chorvachilik paydo boʻlgan. Ijtimoiy munosabatlar „ibtidoiy odamlar toʻdasi“ga, soʻngra ibtidoiy urugʻdoshlik tuzumiga xos boʻlgan. Tosh davrining qad. davri — paleolit 3 davrga boʻlinib oʻrganiladi: quyi paleolit, oʻrta paleolit, yuqori paleolit. Quyi paleolit davri ilmiy xulosalarga koʻra, odam ilk bora mehnat qurollarini yasagan vaqtlardan boshlangan. Bu jarayon yer sharining turli joylarida turli vaqtlarda sodir boʻlgan (masalan, Afrikada bu jarayon 3 million yil avval boshlangan, Yevropaning jan. va Osiyoda taxminan 2 million yil avval). Ammo qayerda va qachon boshlanganidan qatʼiy nazar, quyi paleolit insoniyatning eng uzoq, davom etgan tarixini aks ettirgan. Tosh asri texnikasining takomillashuvi natijasida disk shaklidagi (rapidasimon) nukleuslarnya vujudga kelishi va ulardan oʻtkir uchli uchburchaksimon uchirindilarni yuzaga kelishi bilan quyi paleolit oʻrnini oʻrta tosh davri, yaʼni mustye davri (qarang: Mustye madaniyati) oladi. Mustyedan soʻng yuqori paleolit davri boshlanadi. Yevropada, Osiyoda, jumladan, bizning Oʻrta Osiyoda oʻrta paleolit hozirgi kunimizdan 200 ming yil avval boshlanib, oʻrta hisobda 160 ming yil davom etadi va oʻrnini 50 ming yil avval progressivroq boʻlgan yuqori paleolit davriga boʻshatib beradi. Yuqori paleolit davrida, asosan, realistik sanʼat rivojlanadi. Oʻsha davr odamlari hayvonlarni ovlash jarayonini qanday koʻrgan boʻlsalar, shunday ravishda gʻor devorlariga rasmlar chizganlar. Chizganda ham qizil va kora tabiiy ranglarda chizganlar. Bu narsa odamlarning ongini rivojlanganligini koʻrsatadi. Mexnat qurollarini yasash texnikasi boʻyicha quyi va oʻrta paleolitta nisbatan juda yuksak koʻtarilgan yuqori paleolit davri, oʻz navbatida, bundan 12—10 ming yil avval progressivroq boʻlgan mezolit davri bilan almashdi. Tosh davrining soʻnggi bosqichi boʻlgan neolit bundan 5—4 ming yil avval, davri bilan almashdi.

## Manbalar
Toshbuloq

**Toshbuloq** — Namangan viloyati Namangan tumanidagi shaharcha, tuman markazi. 1989-yil 18-oktabrda tashkil qilingan. Toshbuloq Namangan Tumanidagi asosiy va katta shahri hisoblanadi. Namangan shahridan 10&nbsp;km gʻarbda. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Namangan (10&nbsp;km). aholisi 13947 kishi (2003). T.da „Toshbuloq To'la“ aksiyadorlik jamiyati, „Rayhon To'la“ pillani qayta ishlash korxonasi, „Toshbuloq-Tekstil“ toʻqimachilik korxonasi faoliyat koʻrsatadi. Avtokorxona, dehqon bozori, madaniyat saroyi, madaniyat uyi, markaziy kutubxona va uning shoxobchalari, „Yoshlar markazi“ ishlab turibdi. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa maktablari, 2 kasbhunar kolleji, maqom va xor jamoalari, „Olvalizor gullari“ ashula va raqs xalq ansambli bor.

Stadion, 2 tennis korti, 2 ta bolalar sport maktabi mavjud. Markaziy kasalxona, kattalar va bolalar poliklinikalari, tez tibbiy yordam ilmiy markazi boʻlimi, markaziy dorixona, 5 xususiy dorixona, 2 xususiy kasalxona aholiga xizmat koʻrsatadi.

'''Jome Masjidi'''- Toshbuloqning markazida joylashgan bo'lib bu shaxarchadagi eng katta masjid hisoblanadi. 

**[https://www.google.com/maps/place/Toshbuloq+Dehqon+Bozori/@40.9226267,71.5905611,15z/data=!4m6!3m5!1s0x38bb49400908f1f9:0xc817b53805143e8d!8m2!3d40.9226267!4d71.5905611!16s%2Fg%2F11nft3d31z?entry=ttu Dehqon bozori]** - hammaga tanish boʻlgan dehqon bozori ham Toshbuloqda joylashgan bo'lib bu sharchaning eng katta bozori hisoblanadi. Boshqa qishoqlar ham shu bozordan xarid qilishadi. Bu bozor Payshanbadan-Yakshanbagacha ochiq bo'ladi.

**Pochta Indeksi** - Toshbuloq shahrchasining asosiy pochta indeksga ega bo'lib uning indeksi **[https://www.goldenpages.uz/en/orgbyindex/?Id=160600 160600]** hisoblanadi.

## Nomi
Toshbuloq soʻzi maʼnosi „toshli buloq“ yaʼni u yerda 7 ta toshli issiq va sovuq shifobaxsh buloqlar mavjud.
Bu buloqlardan biriga *Ohunov* nomidagi davolanish maskani qurilgan.
## Manbalar
Toshdaraxt

**Toshdaraxt**, qatrangʻi, tugʻdona () — qayragʻochdoshlar oilasiga mansub barg toʻkadigan, doim yashil daraxtlar turkumi. Boʻyi 10 m dan oshadi. Shoxlari qoʻngʻir yoki qizgʻishqoʻngʻir. Barg plastinkasi tuxumsimon, tishli, yuzasida 3 ta tomiri bor, uz. 3—7 sm, eni 2—4 sm. Gullari koʻrimsiz, poligam, gulkosasi oddiy, 5 boʻlakli. Mevasi — danakcha, qoʻngʻir yoki tillarang. Aprelda gullab, sentabrda urugʻlaydi. Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning tropik va qurgʻoqchil mintaqalarida 50 ga yaqin turi maʼlum. 2 turi — Kavkaz T.i (), boʻyi 20 m cha, bargi kulrangyashil, momiqli, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda usadi; silliq T. () — boʻyi 4–6 m, Qrim va Kavkazning toshli quruq qoyalarida tarqalgan. Asosan, togʻlardagi yirik va chagʻir toshli yonbagʻirlarda oʻsadi. T. koʻkalamzorlashtirish uchun ekiladi. Mevasi yeyiladi, yosh bargi mollarga beriladi, poʻstlogʻidan oshlovchi moddalar olinadi. Yogʻochi qattiq, mustahkam, duradgorlik va uskunasozlikda ishlatiladi.
Toshdarvoza

**Toshdarvoza** — Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik; Ichan qalʼaning janubiy darvozasi. Darvoza XVIII—XIX asrga tegishli boʻlib, bugungi kunda „Ichan qalʼa“ mahallasi, Pahlavon Mahmud koʻchasi, 21-uyda joylashgan.

Toshdarvoza Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishli.

## Tarixi
Xiva shahrida dunyoning toʻrt tarafiga qaratib qurilgan toʻrt darvoza bor. Darvozalardan Ichan qalʼaga kirilgan. Ular Bogʻcha darvoza, Polvon darvoza, Toshdarvoza va Ota darvoza hisoblanadi. Shulardan Toshdarvoza janub tomonda joylashgan darvozadir. Darvozalar ajratib olish uchun joylashgan joyiga yoki boshqa biror belgisiga qarab nomlangan. XVIII asrning ikkinchi yarmida qurilgan Toshdarvoza dastlab undan Angarik qishlogʻiga chiqish eshigi sifatida foydalanganliklari uchun Angarik darvoza nomini olgan.

1842-yilda Olloqulixon tomonidan Dishan qalʼaning devori quriladi, shu sababli bir-biriga yaqin ikkita darvoza paydo boʻladi. Ularning nomi Angarik darvoza va Toshdarvoza edi. Bu paytda eski qalʼaning janubiy darvozasi boʻlgan Angarik darvozasi ichkarida qolib, yangi nom — Toshdarvoza (yoki Dosh darvoza) nomi bilan atala boshlagan. XX asr boshida darvoza joylashgan hudud oldida bozor boʻlganligi sababli ushbu maydon „Koʻhna bozor“, darvoza esa „Koʻhna bozor darvozasi“ nomi bilan mashhur boʻldi.

Bogʻcha darvoza ichki tuzilishi shimoldan janubga choʻzilgan koʻp xonali imorat boʻlib, u shahar himoyasi vazifasini bajargan va kechalari berkitib qoʻyilgan. Darvozani qadimda oʻnga yaqin mirshablar qoʻriqlashgan va ularning maoshi toʻrt tilladan oʻn tillagacha etib tayinlangan. Bogʻcha darvozaning ichki qismi ikkita katta gumbaz va oʻrta yoʻlak chekkalaridagi toʻrtta xonasi kichik gumbazlar bilan bostirilgan. Bu xonalar qadimda bojxona va qorovulxona vazifalarini bajargan.

## Qurilish uslubi
Darvoza 6 boʻlmali, tarhi 19,7×17,0 m, balandligi 10 m, oʻtish yoʻlida 2 gumbazli boʻlma, 2 yon tomonlarida kichik gumbazli xonalar (3,2×3,2 m) oʻzaro ravoqlar orqali burjlar bilan (janubiy yon xonalar) birlashtirilgan. Burjlarda soqchilar xonasi bor. Darvoza peshtogʻidagi qanos va ikki yonidagi burjlar tepasi tenglashtirilgan. Darvoza tabaqalari yogʻochdan. Tashqi va ichki tomonlari bezaksiz, sodda, gumbazlari buzilgan. Darvozaning oʻtish yoʻli kengligi 4,83 m. Burjlar tepasiga shimoliy peshtoqdagi buramasimon zinapoya orqali chiqilgan. Toshdarvozaning bosh tarzi mahobatli. Tarzi va ichki tomoni bezaksiz.

## Yana qarang
Ichan qalʼa

Bogʻcha darvoza

Polvon darvoza

Ota darvoza

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Mankovskaya L..Bulatova V., Pamyatniki zodchestva Xorezma, T., 1978.
Toshyorar

**Toshyorar** (Saxifraga) — toshyorardoshlarga mansub oʻtlar turkumi. Koʻp yillik ildizpoyali, baʼzan bir yillik oʻsimliklar, poyasi bitta yoki bir nechta, tik yoki yotiq. Guli oq, koʻkimtir, sargʻish yoki qizgʻish. Kosachabarglari va gultojbargchalari beshtadan, changchilari oʻnta. Mevasi koʻsakcha. 250 turi bor. Shimoliy yarim sharning sovuq va moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan. Arktikada va togʻli rnlarning shagʻalli, toshli yon bagʻirlarida va qoyalarida oʻsadi. Oʻzbekistonda Sibir toshyorari (S. sibirica) Fargona viloyati Hamzaobod qishlogʻi atrofidagi toglarning salqin joylarida usadi; ayrim turlari manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.
Toshkakra

**Toshkakra**, yoyiq boʻtakoʻz (Centaurea squarrosa Willd.) — murakkabguldoshlar oilasi boʻtakoʻzlar turkumiga mansub koʻp yillik begona oʻt. Boʻyi 20—60 sm, poyasi bir nechta, qirrali. Barglari mayda, yashil; ildiz boʻgʻzidagi barglar patsimon qirqilgan, boʻlaklari qalami, tikansimon oʻrama bargchalar bilan oʻralgan. May — iyul oylarida gullab urugʻlaydi. Urugidan koʻpayadi. Asosan, lalmi ekinzorlarda keng tarqalgan. Adir va togʻ zonalarida uchraydi.
Toshkent avtomobil yoʻllar instituti

**Toshkent politexnika institutining "Avtomobil va yoʻllar" fakulteti negizida 1972-yil 1-sentyabrdan boshlab "Toshkent avtomobil yoʻllari" instituti barpo etildi.**
**Toshkent avtomobil yoʻllarini loyihalash, qurish va ekspluatatsiyasi instituti** - avtomobil xoʻjaligi, avtomobilsozlik zavodlari, yoʻl korxonalari uchun yuqori malakali mutaxassislar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Toshkent politexnika instituti avtomobil va yoʻllar fakulteti negizida 1972-yil tashkil etiyagan. Institutda avtomobilsozlik, avtomobil transporti, avtomobil yoʻllari qurilishi, avtomobil yoʻllari iqtisodi va boshqaruvi, iktidorli talabalar bilan ishlash va magistratura hamda sirtqi taʼlim ftlari bor. Institut qoshida litsey, tayyorlov boʻlimi, tarmoq mutaxassislarining malakasini oshirish kurslari mavjud. Institutda 9 yoʻnalish boʻyicha bakalavrlar, 11 yoʻnalish boʻyicha magistrlar tayyorlanadi. Institutda 34 ta kafedra, 17 ta ilmiy tadqiqotlar guruhlari, aspirantura va doktorantura boʻlimlari, kutubxona (400 mingdan ziyod adabiyot) bor. Ishlab chiqarish. korxonalarida kafedra filiallari faoliyat koʻrsatadi. Institut tashkil etilganidan beri 31000 dan ziyod oliy malakali mutaxassis yetishtirildi. Institutda dunyoning 26 mamlakatidan kelgan 450 talaba taʼlim oldi. 2003/04 oʻquv yili institutda 4100 talaba oʻqidi.

Institut Rossiya, Ukraina, Germaniya, Fransiya, Angliya, Xitoy, Hindiston, Isroil, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston va boshqa mamlakatlarning oliy oʻquv yurtlari va firmalari bilan hamkorlik qiladi. Institut faoliyati O.U. Salimoye, A. A. Mutalibov, S. P. Poʻlatov, SM. Qodirov, N.R. Rashidov, N.S. Abramov, O. A. Gʻanixoʻjayev vab. olimlar nomi bilan bogʻliq.
Toshkent davlat agrar universiteti

**Toshkent davlat agrar universiteti** – qishloq xoʻjaligi uchun mutaxassislar tayyorlaydigan yirik oliy oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tarkibida. Toshkent viloyati Qibray tumanida joylashgan. 1930-yilda Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakulteti negizida Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligi instituti tashkil etildi, bu institut 1934—91-yillarda Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti nomi bilan faoliyat koʻrsatdi, 1991-yilning aprelda Toshkent davlat agrar universitetiga aylantirildi.

Universitetda (2004): agronomiya, agrokimyo va tuproqshunoslik; oʻsimliklar himoyasi; mevasabzavotchilik va oʻrmon xoʻjaligi; zoomuhandislik va ipakchilik; iqtisodiyot; buxgalteriya hisobi va audit; kasbiy taʼlim; sirtqi taʼlim; magistratura mutaxassisliklari, 35 kafedra faoliyat koʻrsatadi, muzey (1980), ilmiy kutubxona (1 mln. dan ortiq asar), qishloq xoʻjaligi. kadrlari malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash markazi bor. 32 ga haydaladigan yer va 1 ga issikxona maydoni boʻlgan oʻquv-tajriba xoʻjaligi, Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanida 2480 ga haydaladigan yer, 4 ga issiqxona maydoni, chorvachilik fermasi va boshqa ishlab chiqarish obyektlari boʻlgan oʻquv-tajriba xoʻjaligi; agroekologiya ilmiy markazi, biotexnologiya laboratoriya, etnomofaglarni koʻpaytirish boʻyicha biolaboratoriya, fungimarkaz kabi ilmiy ishlab chiqarish., tadbirkorlik ilmiy boʻlinmalar faoliyat koʻrsatadi. 1992-yilda bakalavriat bosqichida mutaxassislar tayyorlaydigan Nukus filiali tashkil etilgan. 2003/04 oʻquv yilida 5321 talaba, shu jumladan, kunduzgi boʻlimda 3047, sirtqi boʻlimda 2040 bakalavr, 236 magistr talabalar oʻqidi, 457 professor-oʻqituvchi, shu jumladan, 53 fan doktori va 166 fan nomzodi ishladi.

## Fakultetlar
* Agroiqtisodiyot, logistika va xizmatlar
* Agromuhandislik va agrotexnologiyalar
* Oʻsimliklar himoyasi, agrokimyo va tuproqshunoslik
* Meva-sabzavotchilik va uzumchilik
* Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash
* Zooinjeneriya fakulteti 
* Oʻrmon xoʻjaligi va landshaft dizayn

Universitet faoliyati P. P. Shreder, N. R. Dimo, B. C. Maligin, V. V. Yaxontov, N. G. Zaprometov, S. N. Animuxamedov, RA Olimjonov, M. A. Pankov, AM. Shleyxer, AI. Avtonomov, Ye. N. Mixaylov, V. A. Shchekin, A. A. Roʻbakov, A V. Gvozdikov, M. B. Doshchanov, M.Baxodirov, P. V. Protasov, A. I. Imomaliyev, V. I. Zuyev, E. T. Shayxov,B. A. Sulaymonov kabi olimlar nomlari bilan bogliq. Universitet tashkil topganidan beri qishloq xoʻjaligi fani va ishlab chiqarishning turli tarmoqdari uchun 55 mingdan ortiq mutaxassis kadrlar tayyorladi. Universitet qishloq xoʻjaligi taʼlimi muassasalari va institutilar boʻyicha Jahon konsorsiumi aʼzosi, xorij mamlakatlarining 37 ta universiteti va 6 ilmiy tadqiqotlar instituti bilan xamkorlik qiladi.
Toshkent artezian havzasi

**Toshkent artezian havzasi** - Toshkent sh. yaqinidagi togʻ oldi bukilmasida joylashgan havza; janubida Fargʻona, garbda Qizilqum va shimolida Chimkent (Aris) artezian xavzalari bilan tutash. Sharqda ChatqolQurama burmalanish oblasti togʻ oldilari bilan chegaralanadi. Havza oʻramidagi yura yotqiziklarining qalinligi 100–150 m gacha boʻlib, tarqalishi cheklangan. Boʻr yotqiziqlari keng maydonni egallagan va yupqa qatlamchali ohaktoshlar koʻshilgan terrigen choʻkindilari (konglomerat va qumtosh)dan iborat. Boʻr yotkdoiklarining qalinligi 50–100 m dan 900 m gacha oʻzgarib turadi. Paleogen yotqizikdari juda keng tarqalgan, ular ohaktosh, qumtosh, konglomerat va gillar boʻlib, umumiy qalinligi 150 m gacha. Neogenning kontinental qatlami 300 m dan 1600 m gacha boʻlgan terrigen yotqizikdardan iborat. Toʻrtlamchi davr yotqiziklari esa 600 m gacha boʻlgan allyuvial, prolyuvial, yoki delyuvial va elyuvial choʻkindilardan tarkib topgan. Regionda tektonik strukturalarning har xilligi gidrogeologik sharoitning xilmaxilligini belgilaydi. Asosiy antiklinal strukturalar (togʻli zonada) paleozoy yotqizikdarining darzlik va darzlikkarst suvlari tarqalgan joylaridir. Sinklinallarda vodiy va togʻ oldi qismlari toʻrtlamchi davr yotqiziklarida bosimli chuchuk suvlar, neogen, paleogen, quyi boʻr va yura togʻ jinslarida shoʻr suvlar hamda yuqori boʻr yotqizikdari (senoman va turon)da chuchuk mineral termal suvlar tarqalgan. Yuqori boʻr qatlamlaridagi mineral suvlarning yoshi 0,2 dan 3,5 mln. yilgacha, "yosh" suvlar (0,2 mln. yilgacha) Toshkent artezian havzasih.ning shim. va sharqiy qismida boʻlib, jan.gʻarb tomonga ularning yoshi 2—3,5 mln. yilgacha oshib boradi. Havzaning botiq (choʻkkan) joylarida deyteriy konsentratsiyasining oʻrganilishi infiltratsion va sedimentatsion suvlarning siljiganligini va Toshkent mineral suvlarining koʻplab foydalanilganligi oqibatida suvning sifati yomonlashib, zaxirasi kamayib borayotganligini koʻrsatmoqda. Havzaning turli punktlarida U234/U238 lar munosabatining oʻzgarishiga qarab yuqori boʻrga mansub yer osti suvlarining harakat tezligi chekka qismlarda yiliga 8—10 sm, markaziy qismda yiliga 1 sm gacha ekanligi aniklandi. Yer osti suvlarining umumiy oqimi gʻarbiy, jan.gʻarbiy yoʻnalishiga ega boʻlib, havzaning chekka qismlarida harakat tezligi markazdagi (Toshkent sh. hududi)ga nisbatan koʻproq.

## Adabiyot
* Sultanxodjayev A. N., Dusxodjayev X. R., Sirdarinskiy artezianskiy basseyn, T., 1973; Sultanxodjayev A. N.,Latipov S. U. i dr., Gidroseysmologicheskiye predvestniki zemletryaseniy, T., 1983.
Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi

**Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi**, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya institutining Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi — Toshkent sh. hududida arxeologik qazishlar va kuzatuvlar olib boruvchi ilmiy xodimlar jamoasi. Akademik Ya. F. Gʻulomov tashabbusi bilan 1967-yil tuzilgan. Toshkent zilzilasi (1966) dan soʻng shaharda qurilish ishlari avj olgach, Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasie. (rahbarlari V. A. Bulatova, 1967—68, 1971—74; M. T. Aminjonova, 1969—70; M. I. Filanovich, 1974-yildan) keng koʻlamda tadqiqot ishlarini boshlab yubordi. Arxeologik tadqiqotlar bilan birga Chochdagi numizmatika, paleoantropologiya va etnogenetik jarayonlarga oid, geomorfologiya, paleozoologiya, paleotuproqshunoslik va paleoiklimga oid tadkiqotlar Toshkent atrofi rnlarida kishilik jamiyati rivojining dastlabki bosqichini oʻrganish bilan birga koʻshib olib borildi. Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasie. ning qazishlar va kuzatuvlari natijasida Toshkent sh. madaniyati yoshini aniqlash va shahar rivojining qad. boskichlarini tiklashga imkon beradigan materiallar majmui jamlandi. Toshkentdagi yodgorliklarning arxeologik stratigrafiyasini oʻrganish fanning ayrim munozarali masalalariga aniklik kiritdi, yaʼni Burganli va Qovunchi madaniyatlarining aniq davrlari aniklandi; Chochning qad. va oʻrta asrlardagi poytaxtlari, bu rnning tarixiy topografiyasi, ekonomikasi va aholining gʻoyaviy dunyoqarashlarini oʻrganishga oid faktik materiallar toʻplandi.
Toshkent aviatsiya instituti

**Toshkent aviatsiya instituti** – aviatsiya va kosmik sohalar uchun yuqori malakali mutaxassislar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. 1995-yilda ToshTUning samolyotsozlik fakulteti, Kiyev xalqaro fuqaro aviatsiya institutining Toshkent shahridagi filiali, Toshkent aviatsiya texnikumi hamda „Oʻzbekiston havo yoʻllari“ milliy aviakompaniyasining oʻquv-mashgʻulot markazi negizida tashkil qilindi. Institutda 5&nbsp;ft: umumtexnika, aviakoinot, fuqaro aviatsiyasi, sirtqi va malaka oshirish fakultetlari bor. Unda 23 ta kafedra, kompyuter texnologiyalarini oʻquv jarayoniga tatbiq qilish va masofaviy taʼlim tizimini shakllantirish muammolari bilan shugʻullanadigan „Axborot taʼlim markazi“ va Oʻzbekiston Respublikasi aviatsiya sohasining muammolari ustida ilmiy tadqiqotlarlar olib boradigan 4 ta markaz: „Aviatsiya ilmiy-texnika markazi“, „Marketing tadqiqotlari markazi“, „Oʻquv-ilmiy ishlab chiqarish markazi“ va „Til markazi“ mavjud. Ularning faoliyati Oʻzbekiston va jahon bozorini chuqur marketing tahlili asosida oʻrganish, texnologik jarayonlarni yangi zamonaviy tadqiqotlar asosida avtomatlashtirish, korxonalar mutaxassislarining malakalarini oshirish kurslarini tashkil qilish, konsalting xizmatlarini tashkil qilish, institutda oʻquv va ilmiy tadqiqotlar faoliyatini takomillashtirish borasida yangi oʻquv, uslubiy va ilmiy ishlarni rivojlantirishdan iborat.

Institut qoshida avialitsey faoliyat koʻrsatmoqda. Institut 3 ta binosining har bir fakultetida kutubxonalar mavjud (300 mingdan ortiq asar). Institut 9 yoʻnalish boʻyicha bakalavrlar, 9 mutaxassislik boʻyicha magistrlar tayyorlaydi; 2003—2004-oʻquv yili institutda, 1,8 ming talaba oʻqidi, 175 oʻqituvchi, shu jumladan, 21 fan doktori va professor ishladi. Institut xorijiy mamlakatlar – AQSH, Germaniya, Fransiya, Janubiy Koreya, Ukraina, Rossiya, Yaponiya bilan ilm-fan, taʼlim va boshqa sohalarda hamkorlik qiladi. Institutda yengil rusumli uchish apparatlarini loyihalash va ishlab chiqarishga joriy qilishga doir ishlari olib boriladi. Institut pedagog-olimlari „Oʻzbekiston aviatsiya industriyasini 2010-yilgacha rivojlantirish strategiyasi“ milliy dasturini ishlab chiqishdi. Institutda 200 ta talabaga moʻljallangan talabalar uyi faoliyat koʻrsatadi. Institut faoliyati O. U. Salimoye, X. G. Sarimsoqov, G. I. Yakubin, K. B. Usmonov, Sh. F. Gʻanixonov, Z.Z. Shamsiyev, M. A. Ikromov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq. Institutda 2004-yilgacha 3000 dan ortiq mutaxassis tayyorlandi.
Toshkent borovinkasi

**Toshkent borovinkasi** - yozgi olma navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot intida qadimgi rus Xarlamov borovinkasi navi klonidan chiqarilgan (P.P. Shreder, A. R. Shreder, A. G. Shreder). Daraxti kuchli usadi (bal. 7 m gacha), bir oz tarvaqaylagan, shoxlari oʻrtacha quyuq, novdalari qoʻngʻir. Samarqand olmasi, Simirenko, Golden Delishes kabi navlardan yaxshi changlanadi. Mevasi iyul oxirida pishadi, yirik (140—200 g), poʻsti koʻkish, och sariq, pushti, qizil taramlari bor, eti oq, xushboʻy, nordonshirin. Koʻchati ekilgandan keyin 4—5yili hosilga kiradi. 6— 7yili toʻla hosil bera boshlaydi. 20 yoshida tupidan 500&nbsp;kg gacha hosil olinadi. 1959-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rnlashtirilgan (yana qarang Olma).
Toshkent viloyat pedagogika instituti

**Toshkent viloyat pedagogika instituti** — pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. 1967-yil Toshkent viloyatining Angren shahrida ochilgan. Institutda 6&nbsp;ft (matematika va kasbiy taʼlim, boshlangʻich taʼlim metodikasi, tarix, filologiya, xorijiy tillar, tibbiyot, geografiya), sirtqi ft va boʻlim, 29 kafedra, 17 oʻquv laboratoriya, 21 boʻlim va markaz, jumladan, oʻquv, magistratura, ichki nazorat va monitoring, marketing, maʼnaviyat va maʼrifiy ishlar, iqtidorli talabalar bilan ishlash boʻlimlari, "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakatining institut boʻlimi, axborot texnologiyasi va masofadan oʻqitish markazi, kutubxona (85 mingdan ortiqasar) mavjud. Institutda 18 taʼlim yoʻnalishi (matematikainformatika, kasbiy taʼlim, pedagogika-psixologiya, maktabgacha tarbiya va bolalar sporti, tarix, milliy istiklol goyasi, huquq va maʼnaviyat asoslari, jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat, kimyo va ekologiya, geografiya va iqtisodiy bilimlar asoslari, biologiya va inson faoliyati xavfsizligi, oʻzbek tili va adabiyoti, qozoq tili va adabiyoti, rus tili va adabiyoti, ingliz tili, tasviriy sanʼat va muhandislik grafikasi, fizikaastronomiya, boshlangʻich taʼlim) buyicha bakalavrlar, 3 mutaxassislik (oʻzbek tili, biologiya, kimyo) boʻyicha magistrlar tayyorlanadi. 2003/04 oʻquv yili institutda 4633 talaba taʼlim oldi, 360 oʻqituvchi, jumladan, 5 fan doktori va professor, 68 fan nomzodi va dotsent ishladi. Institut faoliyati I. T. Yormatov, D. T. Toʻxliyev, U. Abdiyev, G. Pardayev, M. B. Boboyev, Sh. Ergashev, M. Mirkomilov, G. B. Niyozov kabi professor oʻqituvchilar nomi bilan bogʻliq. Institutda "Chotqol ziyokori" gaz. nashr etiladi (2002-yildan). 2004-yil gacha institut 1,4 mingdan ortik, mutaxassis tayyorladi.

## Manbalar
Toshkent darvozalari

**Toshkent darvozalari** — oʻrta asrlarda shahar mudofaa devoriga oʻrnatilgan darvozalar.

Toshkent darvozalari tarixiy manbalarda Binkat darvozalaridan maʼlum. Ibn Havqalning yozishicha, Binkat ark, shahriston, ichki va tashqi raboddan iborat boʻlib, ularning har biri mudofaa devori bilan oʻrab olingan. Arkning 2 darvozasi, shahristonning Abbos (Abul Abbos), Kesh (Qasr) va Junayd (Gunbaz) deb atalgan 3 ta darvozasi boʻlgan. Ichki rabodning Raboti Hamdeyn (Xumdon), Ohanin (temir qoplangan), Mir (amir), Farkon (Anhor boʻyi), Surkada, Karmanj, Koʻyi Saxl, Roshidizak, Koʻyi Xoqon, Koʻshki Dehqon deb atalgan 10 ta darvozasi, tashqi rabodning esa Fagʻkat (Parkat), Xaskat (Xushkat), Sandijak (Sangdizak), Ohanin, Bakrdizak, Sakrak, Sagʻrbod (Bofaryad) deb atalgan 7 darvozasi bor edi.

Shahar hududining kengayishi bilan shahar devori xam, u boʻylab oʻrnatilgan darvozalarning oʻrni va nomlari ham oʻzgarib turgan. Shahar yagona mudofaa devori bilan oʻrab olinib, mustahkam istehkomga aylangan. Tarixchi Muhammad Solihnint yozishicha, XIV asr oxirida shaharning 12 darvozasi (Qiyot, Turk, Oʻzbek, Taxtapul, Qorasaroy, Chigʻatoy, Suʼboniyon (Sagʻbon), Koʻkcha, Kamondaron, Qangʻli, Beshogʻoch, Qatagʻon) boʻlib, ularni qoʻriqlash maʼlum bir qabila vakillariga topshirilgan, shu tufayli darvozalar qabila nomlari bilan atalgan.

Abdullaxon II 1580-yil Toshkentni qamal qilganda shaharga 6 tarafdan hujum qilishga farmon bergan. „Abdullanoma“ da shaharning Farkat, Shibli, Koʻkcha, Turkiston (yangi qurilgan), Samarqand, Registon kabi darvozalari boʻlganligi qayd etilgan. Keyingi asrlarda shahar mudofaa devori tashqi dushmanlar hujumlari taʼsirida vayrona holiga kelgan. Yunusxoʻja davrida qayta tiklangan. Qoʻqon xonligi Toshkentni xonlikka qoʻshib olgach (1810-yil), Lashkar qushbegi tomonidan shahar devori qayta taʼmirlanib, har yer, har yerda minoralar qurilgan, yangi darvozalar oʻrnatilgan.

Toshkent podsho Rossiyasi tomonidan bosib olingan vaqtda (1865-yil), uning quyidagi 12 darvozasi boʻlgan:

* Labzak
* Taxtapul
* Qorasaroy
* Sagʻbon
* Chigʻatoy
* Koʻkcha
* Samarqand
* Kamolon
* Beshogʻoch
* Qoʻymas
* Qoʻqon
* Qashqar.

Bundan tashqari, Qorasaroy darvozasidan sharqroqda bir otliq oʻtishiga moʻljallangan Teshik qofqa (Darvishak qofqa) joylashgan boʻlib, u Darvishxon (XVI asr) zamonida ochilib, darvoza oʻrnatilgan; yana bir qofqa Beshogʻoch va Kamolon oraligʻida boʻlgan.

Darvozalarni qoʻriqlash darvozabonlarga topshirilgan, ular tongda darvozalarni ochib, qorongʻi tushishi bilan yopib qoʻyganlar. Toshkent darvozalarining har birining alohida ramziy kaliti boʻlgan. XIX asrning 70—90-yillarida shahar hududining kengayishi va Toshkent darvozalariga ehtiyoj boʻlmagani sababli ular buzib tashlangan. Hozirgida Toshkent darvozalari joylashgan yerlarni aniqlash va ramziy darvozalar oʻrnatish boʻyicha muayyan ishlar olib borilmoqda.

## Adabiyotlar
* Hofiz Tanish alBuxoriy, Abdullanoma, 1 va 2j., T., 1999—2000;
* Oʻrinboyev A., Boʻriyev O., Toshkent Muhammad Solih tavsifida, T., 1983;
* Muhammadjonov A., Qadimgi Toshkent, T., 2002.

## Manbalar
Toshkent birinchi tibbiyot instituti

**Toshkent birinchi tibbiyot instituti** — umumiy amaliyot shifokori va stomatologiya yoʻnalishi boʻyicha tayanch oliy oʻquv yurti. 1920-yil Turkiston universiteti negizida tashkil topgan. 1931-yil Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakulteti Oʻrta Osiyo tibbiyot institutiga aylantirildi. 1935-yildan Toshkent davlat tibbiyot instituti deb ataladi. 1990-yilda Toshkent tibbiyot instituti 1 va 2tibbiyot institutlariga boʻlindi. Dastlab unda davolash, sanitariyagigiyena, pediatriya va stomatologiya ftlari boʻlgan. Hozirgi institut asosida Toshkent farmatsevtika institutoʻ, Samarqand tibbiyot institutoʻ, Andijon tibbiyot instituti, Toshkent ikkinchi tibbiyot instituti hamda respublikaning qator ilmiy tadqiqotlar institutlari tashkil topdi. 1972-yil pediatriya fakulteti mustaqil Toshkent (dastlab Oʻrta Osiyo) tibbiyot pediatriya institutiga aylantirildi. 1992-yilda institutning Urganch filiali tashkil etildi, unda davolash va pediatriya ftlari bor.

Institutda 4 oʻquv fakulteti (davolash, stomatologiya, tibbiy pedagogika, oliy maʼlumotli hamshira), 60 kafedra, aspirantura, markaziy ilmiy tadqiqotlar va markaziy klinik laboratoriya, klinika (1200 oʻrinli), ilmiytibbiy axborot boʻlimi, muzey, akademik litsey, kutubxona (600 mingdan ortiq asar), bosmaxona bor. 3250 dan ziyod talaba, shuningdek, magistratura yoʻnalishida 34 tor mutaxassislik boʻyicha 300 dan ziyod rezident taʼlim oladi (2004). Institutda oʻqiyotgan xorijiy talabalar (jumladan, Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi) uchun barcha imkoniyatlar (xorijiy adabiyotlar kutubxonasi, xorij kutubxonasi bilan elektron pochta aloqasi) mavjud. Institut Toshkent shahridagi yirik kasalxonalar xamda tibbiyot ilmiy tadqiqotlar institutlarida qoʻshimcha klinik bazalarga ega.

Institutda 450 dan ortiq oʻqituvchi, shulardan 7 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi va xalqaro akademiyalar akademik (N.M. Majidov, Q.J. Mirazizov, T. O. Daminov va boshqalar), 100 dan ortiq fan doktori va professor, 210 fan nomzodi va dotsentlar faoliyat koʻrsatadi. Institut doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoyasini qabul qilish huquqiga ega. Institut ilmiy toʻplam va uslubiy qoʻllanmalar nashr etadi.
Toshkent ikkinchi tibbiyot instituti

**Toshkent ikkinchi tibbiyot instituti** — umumiy amaliyot shifokori va tibbiy profilaktika yoʻnalishi boʻyicha tayanch oliy oʻquv yurti hisoblanadi. 1990-yilda Toshkent tibbiyot instituti 1 va 2 tibbiyot institutlariga boʻlindi. Toshkent ikkinchi tibbiyot institutit yilning Fargʻona filiali mavjud, unda tibbiy profilaktika yoʻnalishi boʻyicha mutaxassislar tayyorlanadi.

Institutda 4 oʻquv fakulteti (davolash, tibbiy profilaktika, tibbiy pedagogika, oliy maʼlumotli x.amshira), 64 kafedra, aspirantura, markaziy ilmiy tadqiqotlar va markaziy klinik laboratoriya, 2 klinika (jami 1120 oʻrinli), ilmiytibbiy axborot boʻlimi, muzey, akademik litsey, kutubxona (200 mingdan ziyod asar), nashriyot va bosmaxona bor. 3200 dan ziyod talaba, shuningdek, magistratura yoʻnalishida 21, tor mutaxassislik boʻyicha 250 dan ziyod rezident taʼlim oladi (2004). Institut Toshkent shahridagi yirik kasalxonalar hamda tibbiyot ilmiy tadqiqotlar institutlarida qoʻshimcha klinik bazalarga ega.

Institutda 505 oʻqituvchi, shulardan 3 kishi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (Sh. Sh.Karimov, M.S. Abdullaxoʻjayeva, T. I. Iskandarov va boshqalar), 113 fan doktori, professor, 250 fan nomzodi va dotsentlar faoliyat koʻrsatadi. Toshkent ikkinchi tibbiyot institutit doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoyasini qabul qilish huquqiga ega. Institut ilmiy toʻplam va uslubiy qoʻllanmalar nashr etadi.
Toshkent issiqlik elektr stansiyasi

**Toshkent issiqlik elektr stansiyasi** – Oʻzbekistondagi yirik issiklik elektr styalardan biri. „Uzbekenergiya“ davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi shoʻba korxona. Toshkent viloyatining Qibray tumanida joylashgan. Stya qurilishi 1961-yil yanvarda uskunalarni ochiq holda joylashtirish bilan boshlangan. 1energobloki 1963-yilda, oxirgi – 12bloki 1971-yilda ishga tushirilgan. Unga bosimi 140 atm, harorati 545° boʻlgan 500 tGʻsoat bugʻ ishlab chiqarish quvvatiga ega agregatlar oʻrnatilgan. Har bir afegatning quvvati 160 MVt, styaning umumiy quvvati esa 1860 MVt. 1975-yilda stya sanoat ekspluatatsiyasiga qabul qilindi. Asosiy yoqilgʻi – Buxoro gazi, rezerv yokilgi – mazut. Suv bilan taʼminlash sistemasi – kanal, sohil nasos styalari, bosimli quvurlar va ishlatilgan suv chikarib yuboriladigan yopiq kanallardan iborat. Suv Buzsuv kanalidan olinadi. Stya Toshkent sh. va uning atrof hududlari isteʼmolchilarini elektr energiyasi bilan taʼminlaydi; Oʻrta Osiyo „Energiya“ birlashgan energetika tizimiga ulangan, elektr tizimga 110, 200, 500 kV kuchlanishda uzatiladi. 2003-yilda 9345,7 mln. kVtsoat elektr energiya va 273,9 Gkal issiklik energiyasi ishlab chikardi.
Toshkent kanali

**Toshkent kanali**, I.A.Polvonov nomidagi Toshkent kanal i — Chirchiq daryosidan suv oladigan Chapkirgʻoq Qorasuv daryosida qurilgan magistral kanal, 1940-yilda xalq hashari yoʻli bilan qurilgan. 1958—65 yillarda kanal tubdan rekonstruksiya qilingan. Kanalga Chapqirgʻoq Korasuv daryosining 36&nbsp;km dan suv olinadi, umumiy uz. 62&nbsp;km, bosh qismidagi suv sarfi —87 m³/sek, sugʻorish maydoni 70 ming ga. Daryoning chap tomonidagi qoʻriq yerlarni sugorishga imkon beradi. Kanal kam suvli Ohangaron tizimini Chirchiq daryosining suvi bilan toʻyintiradi.

Kanalda Shimoliy, Janubiy, Boʻrjar, Chilisoy, Oʻngqirgʻoq va Chapqirgʻoq kabi tarmoqlariga suvchiqargichlar, koʻpriklar, ikkita suv toʻskich, Toshkent kanali bilan Ohangaron daryosi kesishgan joyda 145, 94 va 100 m uzunliklagi 3 ta dyuker, oʻng kirgʻogʻida yoʻl qurilgan. 1dyukerdan Tuyaboʻgʻiz suv omboriga Oxangaron daryosi orqali suv tashlanadi. Asosiy suv taqsimlash uzellari elektrlashtirilgan va telefon aloqasi bilan taʼminlangan. Kanalning 1941-yilda qurilgan, oʻng va chap tarmoqdlari eng yirik tarmoqlar hisoblanadi. O'ng tarmoq uz. 38&nbsp;km, suv oʻtkazish imkoniyati 12 m³/sek, unda 30 ga yaqin sharshara, tezoqar va suvchiqargichlar mavjud. Chap tarmoq 20-asrning 60-yillarda rekonstruksiya qilingan. Uzunligi 25&nbsp;km va suv oʻtkazish imkoniyati 26 m³/sek. 1969-yilda Toshkent kanaliga Oʻzbekistonda irrigatsiya qurilishi va suv xoʻjaligining faol rahbarlaridan biri Ilyos Polvonov (1905 — 1969) nomi berilgan.

Ziyomiddin Artukmetov.
Toshkent kuranti

**Toshkent kuranti** - Toshkentdagi tarixiy meʼmoriy yodgorlik. Ikkinchi jahon urushida qozonilgan gʻalaba sharafiga shahar markazida qurilgan (1947, meʼmori A. Muhamedshin; bezagida Usta Shirin qatnashgan). Minorasiga oʻrnatilgan soatni Ishiya Abramovich Eyzenshteyn, V. Solihov, L. Malikov, A. Xitsan, G. Streltsovlardan iborat soatsozlar brigadasi 4 siferblatli qilib Toshkent kuranti minorasiga oʻrnatishgan. Zilzila (1966) natijasida soat buzilgan, zudlik bilan taʼmirlanib, ishga tushirilgan. Toshkent kuranti shahar meʼmoriy ansamblining Markaziy xiyobonidagi tarkibiy qismidir. Toshkent kuranti qurilishida milliy meʼmorlik va amaliy bezak sanʼati anʼanalari qoʻllangan. Gʻozgon marmari bilan qoplangan va jezdan ishlangan metall qismlari oʻzaro uygʻunlashgan. Minoraning quyi qismiga oʻzbekistonlik qahramonlar nomi bitilgan marmar lavha oʻrnatilgan. Toshkent kuranti har chorak, yarim va bir soatda zang urib turadi. 1991 yilda taʼmirlangan.Kurant soati bonglari soat necha bo'lsa, shuncha marta bong uradi.
Toshkent mineral suvi

**Toshkent mineral suvi** - Toshkent atrofi artezian havzasiga mansub, maxsus xossa va komponentlarga ega boʻlgan mineral suv. Yuqori boʻr — senoman yarusidagi gravelit va qumtosh qatlamlarida joylashgan. Dastlab 1948-yil Eshonqoʻrg'on strukturasi (Qozogʻistonning Janubiy Qozogʻiston viloyati, Sariogʻoch sh.)da topilgan. Toshkent sh. atrofidagi senoman yarusida oʻnlab burgʻi quduti kovlangan. Bu quduqlardan suv bosim ostida chiqib, ular fontan rejimida 1,35 lGʻsek.dan 10,6 lGʻ sek. debit bilan ishlagan. Toshkent mineral suvis. 1100 m dan 2345 m gacha boʻlgan gorizontda topilgan. Bu azotishqorli issiq suv boʻlib, 0,6—1,14 g/l minerallanishga ega. Suvning joylashish chuqurligiga qarab, temperaturasi 36° dan 7 G gacha. Tarkibi gidrokarbonatnatriyli, sulfatgidrokarbonatnatriyli, baʼzan xloridsulfatgidrokarbonatnatriyli boʻlib, unda radon konsentratsiyasi 4—9" eman, baʼzi mikroelementlar (Si, Al, Fe, Ti, Mo, V) ham mavjud. Geliyargon metodi bilan aniqlanishicha, Toshkent mineral suvis.ning yoshi 60 mingdan 3,5 mln. yilgacha. Toshkent mineral suvis.da geliy 0,2—1,6, argon 0,5—1,7, SO2 1,2—1,3 hajmli foizlarda erigan. Suv tarkibida (4,8—8,12) YU6 g/l uran, (1,49,9) YU12 g/l radiy; gazlardan 89,6% erigan azot, 12—18,6% kislorod, 0,5—8,9 karbonat angidrit bor. Suvning umumiy qattikligi 7,2— 8,2. Shifobaxsh omillari — yukrri traliligi, tarkibi kremniy kislota (30–40&nbsp;mg/l)ga boyligidir. Toshkent mineral suvis. hozirgi vaqtda Tibbiy tiklash va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutoʻ va bir qancha fizioterapevtik shifoxonalar: "Chinobod", "Turon", "Botanika", "Chatqol" va boshqalarda foydalaniladi. Mineral suv tayanchharakat organlari, nerv sistemasi, ginekologik, ekzema, neyrodermit, oshqozonichak kasalliklarini davolashda qoʻllanadi. Undan tashkari, 1952-yildan "Toshkent mineral suvi" shifobaxsh ichimlik suvi sifatida isteʼmol qilinadi. Toshkent mineral suvisdan koʻplab foydalanish oqibatida burgʻi quduklaridan suvning tabiiy bosim ostida chiqishi (1 lGʻsek, yoki undan kam) keskin kamayib, pyezometrik sathning muntazam ravishda pasayishi kuzatilmoqda. Shuning uchun, Toshkent mineral suvis. katʼiy nazorat ostida — balneologik maqsadlarda hamda idishlarga quyilib ichimlik suvi sifatida ishlatilishi lozim.

Ad..Sultanxodjayev A. N., Stoynov T. F., Osnovnie tipi mestorojdeniy mineralnix vod, T., 1974.
Toshkent noki

**Toshkent noki** - xalq seleksiyasida chikarilgan kechpishar nok navi. Toshkent shahar va shahar atrofida koʻp ekiladi. Daraxti baquvvat, bal. 15 m ga boradi. Shoxshabba kengligi 8–9 m, serbarg. Novdalari kuchli oʻsadi, toʻq jigarrang. Barglari yirik, tuxumsimon, choʻziq, toʻq yashil, yaltiroq, aprelning birinchi yarmida gullaydi. Mevasi oʻrtacha, voronkasimon, vazni 200—250 g (ayrimlari 300—400 g ga boradi). Eti oqishsariq, sersuv, xushboʻy, sal nordonroq. Tarkibida 10,4% qand, 16,6% quruq modda, 0,33% kislota bor. Urugʻi yirik. Koʻchati ekilgandan soʻng 4—5 yili hosilga kiradi. Kuchli oʻsadigan payvandtagda yaxshi rivojlanib, moʻl hosil beradi. Oktyabr oyining birinchi dekadasida teriladi. Hosildorligi yuqori, lekin solkash. Har tupidan 500–600&nbsp;kg gacha hosil beradi. Qurgʻoqchilikka chidamli. Mevasi yanvar

gacha yaxshi sakdanadi (yana qarang Nok).
Toshkent oliy umumqoʻshin qoʻmondonlik bilim yurti

**Toshkent oliy umumqoʻshin qoʻmondonlik bilim yurti** – SSSR Mudofaa vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining harbiy taʼlim muassasasi.

## Tarixi
Toshkent umumiy qurol-yarogʻ bilim yurti yoki oddiy tilda aytganda – Lenin maktabi tarixi 1918-yil 12-iyulda Turkiston Sovet Respublikasi Harbiy Komissarligining 456-sonli buyrugʻi bilan Toshkent shahrida qizil qoʻmondonlarni tayyorlash boʻyicha Turkiston Sovet qoʻmondonlik kurslarini tashkil etgan davrga borib taqaladi. 1918-yil 31-iyulda Turkiston sovet qoʻmondonlik kurslarining lavozimi va shtatlari eʼlon qilindi.

1918-yil 17-sentyabrda kurslarda darslar boshlandi. 22-sentyabr kuni kurslarning tantanali ochilishi boʻlib oʻtdi, unda Toshkent shahridagi mahalliy harbiy, partiya va kasaba uyushma tashkilotlari vakillari ishtirok etdi.

1922-yildan Turkiston komandirlar tarkibini tayyorlaydigan birlashgan maktab, 1943-yildan Toshkent piyoda askarlar bilim yurti nomi bilan yuritilgan. 1958-yildan Umumqoʻshin komandirlari oliy bilim yurti, 1991-yildan Toshkent oliy umumqoʻshin qoʻmondonlik bilim yurti nomi bilan atalgan. 1992–2003-yillar mobaynida 2,5 mingdan ortiq ofitser tayyorlangan. Bilim yurtida Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlari uchun yuqori malakali, oliy maxsus harbiy bilimga ega ofitserlar quyidagi ixtisosliklar boʻyicha tayyorlanadi: motooʻqchilar boʻlinmasi komandirlari; motooʻqchi qoʻshinlari komandirlarining tarbiyaviy ishlar boʻyicha oʻrinbosarlari; qoʻshin razvedkasi taktik komandirlari. Bilim yurtida tinglovchilarning taʼlim jarayoni amaliy va nazariy tayyorgarliklardan tashkil topib, ular bosqichma-bosqich amalga oshiriladi.

## Jangda jasorat
1918-yil 25-dekabrda kurslar sobiq kadet harbiy bilim yurti binosidan doimiy yashash uchun qal’aga koʻchirildi. 1919-yilning yanvar kunlarida kursantlar K. Osipov boshchiligida Toshkentda qoʻzgʻolonchilarga qarshi boʻlgan janglarda faol qatnashdilar.

1919-yil 18-yanvardan boshlab kurslar V. I. Lenin nomidagi Turkiston harbiy instruktorlar maktabi nomi bilan atala boshlandi.

Turkiston qoʻmondonlik kurslarining birinchi boshligʻi Qoʻshakov (1918) va kurslar komissari S. M. Fedoseyev boʻlgan. 1918-yil noyabrdan 1919-yilgacha kurslarga Kushka qal’asining sobiq komendanti, rus armiyasi general-leytenanti A. P. Vostrosablin qoʻmondonlik qilgan. U inqilobdan keyin ixtiyoriy ravishda yangi hukumat tomoniga oʻtgan va Turkistondagi aksilinqilobiy harakatlarga qarshi janglarda faol ishtirok etgan. Fuqarolar urushining turli davrlarida (1918–1920) harbiy kurslarga S. N. Tretyakov (1918), K. P. Dolgashev-Dik (1919–1920), Kireyev (1919), S. V. Bulyukin (1920-1921) qoʻmondonlik qilgan.

1918–1920-yillarda boʻlajak qoʻmondonlar, oʻqituvchilar va harbiy instruktorlar orasida Alekseyev, Gordeyev, A. M. Gurtix, Davidov, S. G. Kolbasin, A. P. Kolyushev, Kartashev, N. A. Martixin, D. V. Poletayev, N. A. Salarev, A. V. Tokarskiy, V. N. Finkelshteyn va boshqalar boʻlgan.

## Manbalar
Toshkent operetta teatri

**Toshkent operetta teatri**, Toshkent davlat musiqali komediya (operetta) teatri — Oʻzbekistonda yagona operetta teatri. Dastlab Samarqandda ochilgan (1938); 1940-yil Toshkentga koʻchib, 1948-yilgacha faoliyat koʻrsatgan. 1973-yil qayta tashkil etilib, A. Ginzburg sahnalashtirgan "Quvnoq urush" (I. Shtraus) spektakli bilan ochilgan. Dastlab teatrda N. Pasikova bosh baletmeyster, V. Spektr bosh dirijyor boʻlib ishlagan. Toshkent operetta teatrit. repertuaridan dastlab "Chanita boʻsasi", "Tbilisi osmoni ostida", "Monmartr binafshasi", "Silva", "Sirk malikasi", "Goʻzallik tanlovi", "Donna Lyutsiya" kabi zamonaviy va mumtoz operettalar oʻrin olgan.

80-yillar teatrning ijodiy yuksalish davri boʻldi. Teatrni Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi K. Vasilyev (bosh rejissyor), B. Rasulov (bosh dirijyor)lar boshqargan, artistlar L. Bessarabova, Yu. Letov, I. Shalomayev va boshqa faoliyat koʻrsatgan. Ular mumtoz ("Maritsa", "Mister Iks", "Loʻli premyer", "Bayadera", "Koʻrshapalak", "Loʻli baron", "Vals qiroli", "Quvnoq beva", "Fraskita" va boshqalar) hamda zamonaviy ("Malinovkada toʻy", "Ayollar isyoni", "Shirin meva", "Sevastopol valsi", "Gusar uylanishi" va boshqalar) operettalar bilan teatr repertuarini boyitishgan. 1981-yilda teatrda birinchi oʻzbek operettasi ("Quvnoq gunohkor", K. Vasilyev, E. Solihov) sahnalashtiriddi. 1990-yillarda Toshkent operetta teatrit. jamoasiga yosh isteʼdodli aktyor va rej.lar qoʻshildi (rej.lar M. Xachaturov, A.Kudryavsev, artistlar I. Buxaidze, N. Lapkova, K. Mitrofanov, B. Miskin, K. Izmaylov, S. Ortiqov va boshqalar). Oʻzbek kompozitorlarining teatr bilan ijodiy hamkorligi kuchaydi (A. Ergashevning "Nakalok,", E. Solihovning "Tentak qiz" myuzikli, E. Qalandarovning "Temir xotin", A. Ikromovning "Bevalar ovunchogʻi" va boshqalar). Bu davrda "Mening sohibjamol malikam" (F. Lou asari, rejissyor A. Kaziner), "Gollandiyalik qiz" (I. Kalman, K. Vasilyev), "Figaroning uylanishi" (Bomarshe asari asosida, V. Motsart va J. Rossini musikasi, rejissyor V. Volodchenko) kabi spektakllar sahnalashtirildi. "Goʻzal Yelena", B. Zokirov xotirasiga bagʻishlangan "Arabcha tango" (rej. M. Xachaturov), "Xonuma", "Kunlardan bir kun NyuYorkda" (I. Berlin) singari spektakllar soʻnggi yillar mahsulidir. Hozirda teatrning bosh dirijyori — B. Rasulov, bosh baletmeyster — Oʻzbekistonda xizmat kursatgan artist F. Isayeva, bosh rassom — A. Batikov. Oʻzbekistonda xizmat kursatgan artistlar D. Minyayeva, 3. Solovey, F. Maksudov va boshqa teatrning yetakchi aktyorlaridir. Teatr jamoasi Rossiya, Ukraina, Boltiqboʻyi, Oʻrta Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.
Toshkent milliy raqs va xoreografiya oliy maktabi

**Toshkent milliy raqs va xoreografiya oliy maktabi** — balet artistlari va raqqos(a)lar tayyorlovchi maxsus oliy oʻquv yurti. 1947-yil Xoreografiya bilim yurti sifatida tashkil boʻlgan. 1997-yildan hozirgi nomda. Tashkilotchisi va birinchi direktori Matyusuf Xarratov (1947-58). I. Dovgelli, L. Zass, R. Karimova, M. Turgʻunboyeva va boshqa birinchi pedagoglardir. Oliy maktabda oʻrta maxsus taʼlim tizimi saqlangan holda, oliy boʻgʻinda oliy maʼlumotli bakalavrlar tayyorlanadi. „Xoreografiya pedagogikasi“, „Baletmeyster-rejissyor“, „Xoreografiya jamoalari rahbarlari“ mutaxassisliklari boʻyicha talabalar tahsil oladi. Maktabda mumtoz raqs, oʻzbek raqs, xalq sahna raqsi fanlari, „balet artisti“ boʻlimida duet mumtoz raqs chuqur oʻrgatiladi. Osiyo qitʼasidagi shu soha boʻyicha yagona oliy oʻquv yurti xisoblanadi. Oʻtgan davr mobaynida maktabdan Qunduz Mirkarimova, R. Karimova, G. Hamroyeva, G. Mavayeva, Yu. Ismatova, D. Jabborova, V. Oqilova, F. Solihova, Oʻ. Muxamedova, Z. Madrahimova kabi respublikamizning yetuk raqs ustalari yetishib chiqqan. Fransiya, Yaponiya, Turkiya, Germaniya, Lotin Amerikasi mamlakatlari, Jan. Koreya, Rossiya, Qozogʻiston kabi xorijiy davlatlar bilan oʻzaro hamkorlik, madaniyijodiy aloqalar oʻrnatilgan. Ularning yirik xoreograflari, balet maktablari bilan tajriba almashuv, „Master klass“lar oʻtkazish yoʻlga qoʻyilgan. R. Karimova, Q. Mirkarimova, G. Mavayeva, I. Kiborkova, A. Moʻminov kabilar maktabning yetakchi pedagoglaridir.

## Manbalar
Toshkent otchopari

**Toshkent otchopari** - ot sporti buyicha respublika va xalqaro miqyosdagi musobaqalar, turli marosimlar oʻtkaziladigan, uloq chopiladigan, otlar bilan mashqlar olib boriladigan sport inshooti. Toshkentda rasmiy ot sporti musobakalari dastlab 20-asr boshlarida oʻtkazilgan. Shaharda 1976-yilgacha otchopar (ippodrom) Qoʻyliq mavzei yaqinida boʻlgan. 1976-yil respublikada eng yirik otchopar — Toshkent otchopari qurildi (Akmal Ikromov tumani hududida, maydoni 70 ga, meʼmorlar: R. U. Asanov, E. I. Gusarova). Toshkent otchoparida chavandozlik, ot poygasi, ot choptirish, yoʻrttirish, otlarni sinash va sovitish, mashq qildirish maydonlari,. toʻsiqli yoʻlkalar, veterinariya lazareti, karantin xonalari, hovuz va boshqa bor. Toshkent otchoparida musobaqalar, poygalar oʻtkazib turiladi, ot sportiga doir mashqlar bajariladi va boshqa marosimlar uyushtiriladi. 2004-yil 30 sentabr —1 oktabr kunlari Toshkent otchoparida Ot sporta jahon kubogining saralash bosqichi oʻtkazildi.