Vatikan muzeylari

**Vatikan muzeylari** ( ; ) Vatikanning jamoat muzeylari. Ular katolik cherkovi va papalik tomonidan asrlar davomida jamlangan ulkan toʻplamdan, jumladan, dunyodagi eng mashhur Rim haykallari va Uygʻonish davri sanʼatining eng muhim durdonalaridan iborat asarlarni namoyish etadi. Muzeylar taxminan 70 000 asarni oʻz ichiga olgan boʻlib, ulardan 20 000 tasi koʻrgazmada va ular boʻyicha hozirda 40 ta turli maʼmuriy, ilmiy va restavratsiya boʻlimlarida ishlaydigan 640 kishi ishlaydi.

Rim papasi Yuliy II ushbu muzeylarga XVI asr boshlarida asos solgan. Shifti va mehrob devorlari Mikelanjelo tomonidan bezatilgan Sistine kapellasi va Stanze di Raffaello (Rafael tomonidan bezatilgan) Vatikan muzeylari orqali tashrif buyuruvchilar yoʻlida joylashgan

2020-yilda, COVID-19 pandemiyasi tufayli Vatikan muzeylariga bor-yoʻgʻi 1.300.000 kishi tashrif buyurdi, bu 2019-yildagi tashrif buyuruvchilar sonidan 81 foizga kamaydi, ammo bu baribir muzeylarni dunyodagi eng koʻp tashrif buyuriladigan sanʼat muzeylari orasida toʻrtinchi oʻrinni egallash uchun yetarli.

Hammasi boʻlib 24 ta galereya yoki xonalar mavjud boʻlib, Sistine kapellasi, xususan, muzeyda tashrif buyurilagan oxirgi xonadir.

## Tarixi
Vatikan muzeylarining kelib chiqishi XVI asrda sotib olingan bitta marmar haykal bilan bogʻliqdir: *Laokun va uning oʻgʻillari* 1506 yil 14 yanvarda Rimdagi Santa Mariya Maggiore bazilikasi yaqinidagi uzumzorda topilgan. Papa Yuliy II kashfiyotni tekshirish uchun Vatikanda ishlagan Juliano da Sangallo va Mikelanjeloni yubordi. Ularning tavsiyasi bilan Rim papasi uzumzor egasidan haykalni darhol sotib oldi. Rim papasi troyan ruhoniysi Laokun va uning ikki oʻgʻli, Antiphantes va Timbreyning ulkan ilonlar tomonidan hujumga uchraganini aks ettiruvchi haykalni topilganidan roppa-rosa bir oy oʻtgach, Vatikanda ommaga namoyish qildi.
Benedikt XIV *Kristian muzeyiga* asos solgan va Vatikan kolleksiyalarining bir qismi boʻlgan Lateran muzeyini tashkil etgan, Piy IX 1854 yilda farmon bilan bu muzeyga asos solgan

Muzeylar oʻzlarining 500 yilligini 2006-yil oktyabr oyida Vatikan tepaligidagi nekropol qazishmalarini ommaga doimiy ravishda ochish orqali nishonladilar.

2017-yilning 1-yanvarida Barbara Jatta 2007-yildan beri direktor bo‘lib kelgan Antonio Paoluchchi o‘rniga Vatikan muzeylari direktori bo‘ldi

## Pinacoteca Vaticana

Sanʼat galereyasi Piy XI maxsus bino qurishni buyurmaguncha Borgia kvartirasida joylashgan edi. Luka Beltrami tomonidan ishlab chiqilgan yangi bino 19320- yil 27- oktyabrda ochilgan Muzeyning rasmlariga quyidagilar kiradi:

* Giotto : *Stefaneschi Triptych*
* Olivuccio di Ciccarello : Opera *di Misericordia*
* Filippo Lippi : *Marsuppini toji*
* Jovanni Bellini : *Pieta*
* Melozzo da Forli : *Sixtus IV Platinani Vatikan kutubxonasi prefekti etib tayinladi*
* Pietro Perugino : *Decemviri Altarpiece* va *San Franchesko al Prato tirilishi*
* Leonardo da Vinchi : *Choʻldagi Avliyo Jerom*
* Rafael : *Madonna Foligno*, *Oddi Altarpiece* va *Transfiguration*
* Titian : *Frari Madonna*
* Antonio da Korregjio : *Shon-sharafdagi Masih*
* Paolo Veronese : *Avliyo Yelenaning koʻrinishi*
* Caravaggio : *Masihning dafn etilishi*
* Domenichino, *Avliyo Jeromning soʻnggi birligi*
* Nikolay Pussin, *Avliyo Erasmusning shahidligi*
* Yan Matejko : *Sobieski Venada*

## Zamonaviy-diniy sanʼat toʻplami
Zamonaviy diniy sanʼat toʻplami 1973- yilda qoʻshilgan va unda Karlo Karra, Giorgio de Chiriko, Vinsent Van Gog, Pol Gogin, Mark Chagall, Pol Kli, Salvador Dali va Pablo Pikasso kabi rassomlarning rasmlari va haykallari mavjud.

## Haykaltaroshlik muzeylari
Muzeylar guruhiga Kortil del Belvedere atrofidagi bir nechta haykaltaroshlik muzeylari kiradi. Bular Gregoriano Profano muzeyi, klassik haykaltaroshlik va boshqalar:

### Pio-Klementino muzeyi

Muzey oʻz nomini ikki papadan oldi: muzeyni tashkil etgan Klement XIV va uni tugatgan Pius VI . Klement XIV Innokent VIII ning Belvedere saroyida yangi muzey yaratish gʻoyasi bilan chiqdi va taʼmirlash ishlarini boshladi.

Klement XIV 1771- yilda Pio-Klementino muzeyiga asos solgan; dastlab antik va Uygʻonish davri sanʼat asarlarini oʻz ichiga olgan. Muzey va kolleksiya Klementning vorisi Pius VI tomonidan kengaytirildi&nbsp;. Bugungi kunda muzeyda yunon va rim haykaltaroshligi asarlari saqlanadi. Ayrim mashhur galereyalar quyidagilar:

* **Sakkiz burchakli sud** (aka *Belvedere hovlisi* va *Kortil delle haykali*): papa kolleksiyalaridagi birinchi qadimiy klassik haykallar ilk marta shu yerda namoyish etilgan. Eng mashhur asarlardan baʼzilari, Belvedere Apolloni va Laokoon va uning oʻgʻillari 1500-yillarning boshidan beri bu yerda boʻlgan.
* **Sala Rotonda** : miniatyura panteoniga oʻxshash xonada polda taʼsirchan qadimiy mozaikalar va perimetri boʻylab qadimiy haykallar, jumladan, Gerkules va Braschi Antinousning zarhal bronza haykali mavjud.
* **Yunon xochi galereyasi** (*Sala a Croce Greca*): Konstansning porfir sarkofagi , Buyuk Konstantinning qizi va onasi Avliyo Yelena bilan.
* **Haykallar galereyasi** (*Galleria delle haykali*): nomidan koʻrinib turibdiki, turli xil muhim haykallar, jumladan, Uxlayotgan *Ariadna* va *Menander* byusti mavjud. Bundan tashqari, *Barberini Candelabra* ham bor.
* **Byustlar galereyasi** (*Galleria dei Busti*) Koʻplab qadimiy byustlar namoyish etilgan.
* **Maskalar kabineti** (*Gabinetto delle Maschere*). Bu nom qadimiy teatr niqoblarini koʻrsatadigan Villa Adrianada topilgan galereyaning qavatidagi mozaikadan kelib chiqqan. Devorlar boʻylab haykallar, jumladan, *Uch inoyat* koʻrsatilgan.
* **Sala delle Muse** : 1774- yilda Tivoli yaqinidagi Rim villasida ochilgan Apollon haykallari guruhi va toʻqqizta muza, shuningdek, qadimgi yunon yoki rim haykaltaroshlarining haykallari joylashgan. Markaz — Mikelanjelo va Uygʻonish davrining boshqa odamlari tomonidan hurmat qilinadigan Belvedere Torso .
* **Sala degli Animali** : hayvonlarning koʻplab qadimiy haykallari tufayli shunday nomlangan.

### Chiaramonti muzeyi
Ushbu muzey 19-asrning boshlarida Piy VII tomonidan asos solingan, uning papa etib saylanishidan oldin familiyasi Chiaramonti edi. Muzey katta kemerli galereyadan iborat boʻlib, unda bir nechta haykallar, sarkofagilar va frizlar namoyish etiladi. Raffaele Stern tomonidan qurilgan Yangi qanot yoki **Braccio Nuovo** haykallarini oʻz ichiga oladi Prima Porta Avgust, *Doriforos* va *Nil daryosi* . U neoklassik uslubda boʻlib, tom yoritgichli keng kemerli tomga ega. Rang sxemasi koʻk-kulrang va oq rangda, polixromli marmar zamin bilan qoplangan. Galereyaning har ikki tomonining devorlarida marmar haykallar joylashgan bir qator katta boʻshliqlar mavjud. Boʻshliqlar orasida kichikroq portret haykallarini qoʻllab-quvvatlaydigan plintlar mavjud. **Galleria Lapidaria** Chiaramonti muzeyining bir qismini tashkil qiladi va 3000 dan ortiq tosh lavhalar va yozuvlarni oʻz ichiga oladi. Unga faqat maxsus ruxsatnoma bilan kirish mumkin, odatda akademik taʼlim maqsadida.

1837 yilda Gregori XVI tomonidan asos solingan ushbu muzeyda toʻqqizta galereya mavjud boʻlib, unda Papa davlati hududidagi arxeologik qazishmalardan olingan muhim etrusk buyumlari, shuningdek, Vatikanda saqlangan boshqa asarlar mavjud. Toʻplamga vazalar, sarkofaglar, bronzalar, terakota, keramika, shuningdek, Falcioni va Guglielmi kolleksiyalaridagi asarlar kiradi.

Todi Mars III xonada. Unda xudolarga sharob taklif qilmoqchi boʻlgan, koʻkrak nishonida kiyingan, deyarli oʻlchamdagi jangchi tasvirlangan.

### Gregoriano Egiziano muzeyi

## Vatikan tarixi muzeyi
Vatikan tarixi muzeyi () 1973-yilda Pol VI buyrugʻi bilan tashkil etilgan va dastlab Square Garden ostidagi muhitlarda joylashtirilgan. 1987 yilda u Lateran saroyining asosiy qavatiga koʻchib oʻtdi va u yerda 1991 yil mart oyida ochildi.

Vatikan tarixiy muzeyida XVI asrdan hozirgi kungacha papalarning portretlari, XVI-XVII asrlardagi papalik harbiy korpusining esdalik buyumlari va papalik marosimlari bilan bogʻliq eski diniy buyumlarning noyob kolleksiyasi mavjud. Shuningdek, pastki qavatda *papamobili* (Popemobiles), papa va kardinallarning aravalari va avtomashinalari, shu jumladan papalar ishlatgan birinchi mashinalar ham namoyish etiladi.

## Eng muhimlari

Fayl:Italy-3104 — Apollo (5378415112).jpg|After Leochares*[[Apollo Belvedere]]*Museo Pio-Clementino
Fayl:Laocoon Pio-Clementino Inv1059-1064-1067.jpg|Agesander, Athenodorus and Polydorus*[[Laocoön and His Sons]]*Museo Pio-Clementino
Fayl:Torso del Belvedere. Museo Pio Clementino, Musei Vaticani (Roma) — panoramio.jpg|ApolloniusBelvedere TorsoMuseo Pio-Clementino
Fayl:Statue-Augustus.jpg|alt=A marble statue of the Emperor Augustus. He stands with one arm raised as if in command. Augustus is portrayed as a man of about thirty five, with short hair and clean shaven. He wears Roman military uniform of a breast plate, leather accoutrements and a cloak over a short tunic. The breastplate is decorated with symbolic figures. As a work of art, the statue displays high technical mastery.|Roman, 1st century ADAugustus of Prima PortaMuseo Chiaramonti
Fayl:Leonardo, san girolamo.jpg|Leonardo da Vinci*[[Saint Jerome in the Wilderness (Leonardo)|Saint Jerome in the Wilderness]]*Pinacoteca Vaticana
Fayl:Creación de Adán.jpg|Michelangelo*[[The Creation of Adam]]*Sistine Chapel (ceiling)
Fayl:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|Raphael*[[The School of Athens]]*Raphael Rooms
Fayl:Transfiguration Raphael.jpg|Raphael*[[Transfiguration (Raphael)|The Transfiguration]]*Pinacoteca Vaticana
Fayl:Last Judgement by Michelangelo.jpg|Michelangelo*[[The Last Judgment (Michelangelo)|The Last Judgment]]*Sistine Chapel
Fayl:Caravaggio — La Deposizione di Cristo.jpg|Caravaggio*[[The Entombment of Christ (Caravaggio)|The Entombment of Christ]]*Pinacoteca Vaticana
Fayl:Australia occidentale, munja, walcott, dipinto di wandjina (spirito creatore), 1920 ca..JPG|Walcott Inlet area, Western AustraliaDepiction of WandjinaAnima Mundi
Fayl:Sleeping Ariadne 2.jpg|*[[Sleeping Ariadne]]*Galleria delle Statue


* Qizil marmar papa taxti, ilgari Avliyo Ioann Lateran bazilikasida .
* Rim haykaltaroshligi, qabr toshlari va yozuvlari, jumladan, Yuniy Bassning ilk nasroniy sarkofagi va Dogmatik sarkofagi va Lucius Kornelius Scipio Barbatusning epitafi .
* Rafael xonalari, Rafael va uning ustaxonasining koʻplab asarlari, shu jumladan *Afina maktabi* (1509-1511).
* Nikkolin ibodatxonasi .
* Sistine cherkovi, shu jumladan Sistina cherkovi shiftini (galereya).
* Xaritalar galereyasi : Gregori XIII (1572-1585) tomonidan buyurtma qilingan Perugialik rohib Ignazio Danti tomonidan devorlarga chizilgan butun Italiyaning topografik xaritalari. Bu dunyodagi eng yirik tasviriy geografik tadqiqot boʻlib qolmoqda.
* Borgia papasi Aleksandr VI uchun qurilgan Borgia kvartirasidagi freskalar va boshqa ishlar.
* Bramante zinapoyasi 1932 -yilda Juzeppe Momo tomonidan ishlab chiqilgan ikki tomonlama spiral zinapoyadir . Zinapoya ikki qismdan iborat boʻlib, er- xotin spiral boʻlib, sayoz qiyalikda boʻlib, haqiqiy zinapoyadan koʻra pogʻonali rampadir. U kengligi taxminan  va markazda boʻsh joy boʻlgan zinapoyaning tashqi devorini oʻrab oladi. Rampaning atrofidagi toʻsiq metalldan yasalgan.

## Havolalar

* Akademiya, Venetsiya
* Vatikan shahriga oid maqolalar indeksi
* Eng koʻp tashrif buyuriladigan sanʼat muzeylari roʻyxati
* Uffizi, Florensiya

## Manbaalar

## Havolalar

* G. Spinola, *Il Museo Pio-Klementino* (3 jild, 1996, 1999, 2004)
* GB Visconti va EQ Visconti, *Il Museo Pio-Clementino Descritto* (8 jild, 1782-1792)
* 
* Peter Rohrbacher: Völkerkunde und Africanistik für den Papst. Missionsexperten und der Vatikan 1922-1939 : Römische Historische Mitteilungen 54 (2012), 583-610.
* Vatican Museums official on-line ticket office
* Official English information
* On-line arts Catalogue
* Vatican Museum’s 360 degree panorama virtual tour
* Vatican Museum’s On-line bookshop

*