open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paypaslagichlilar

**Paypaslagichlilar** (Tentaculata) — dengiz va chuchuk suvda yashaydigan umurtqasiz hayvonlar tipi. Selomik hayvonlarning mustaqil guruhi hisoblanadi. Oʻtroq hayot kechiradi. Bilateral simmetriyali; selomik gavda boʻshligʻi uncha aniq boʻlmagan 3 ta segmentga boʻlinadi. Ogʻizoldi paypaslagichlari yaxshi rivojlangan. Ichagi ilmoqsimon, anal teshigi orqa tomonda ogʻiz teshigi yaqinida joylashgan. Ayirish organlari —1—2 juft metanefridiylar. Qon aylanish sistemasi rivojlangan. Jinsiy bezlari selomda joylashgan. Lichinkasi halqali chuvalchanglar troxofarasiga uxshash. Foronidlar, mshankalar va yelkaoyoqlilar sinflariga ajratiladi. 4,5 mingga yaqin turi maʼlum. Koʻpchiligini (4000) mshankalar tashkil etadi. Katta amaliy ahamiyatga ega emas. Baʼzan suv oʻtkazadigan quvurlarni toʻsib qoʻyib, katta zarar keltirishi mumkin.

## Manbalar
Payshanba (maʼnolari)

**Payshanba**:

* Payshanba (fors.
* Payshanba (shaharcha) — Samarqand viloyati Kattaqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1989 y.
Rolandas Paksas

**Paksas Rolandas** (1956.10.6, Telshyay shahri) — Litva davlat arbobi. Vilnyus qurilish muhandislari instituti (1979), hozirgi Sankt-Peterburg Fuqaro aviatsiyasi akademiyasi (1984)ni tugatgan. Dastlab yoʻriqchi-uchuvchi, keyinchalik Vilnyus shahridagi "Dariyus va Giryunas" uchuvchilar klubi direktori, Koʻngilli milliy mudofaa xizmati boshligʻi boʻlib ishlagan. 1992— 97 yillarda "Restako" qurilish kompaniyasi prezidenti. 1997-yildan Vilnyus shahri kengashi aʼzosi, 1999-yil shahar meri. Shu yili Litva bosh vaziri, Litva Respublikasi Prezidenti maslahatchisi, Prezidentning maxsus topshiriqlar boʻyicha favqulodda elchisi, 2000-yildan yana Vilnyus shahri meri va Litva seymi deputata. 2000-yil noyabr — 2001-yil iyunda Litva bosh vaziri. 2002-yil martdan yangi tuzilgan Litva liberal-demokratlar partiyasi raisi, 2003-2004 yillarda Litva Respublikasi Prezidenti.

## Manbalar
Pakt

**Pakt** (lotincha pactum — shartnoma, bitim) — yirik siyosiy ahamiyatga ega xalqaro bitim; xalqaro shartnomalar nomlaridan biri.

## Manbalar
Pak Chi Von

**Pak chi von** (taxallusi Yonam) (1737.5.3 - Seul - 1805.10.12) - koreys yozuvchisi, qomusiy olim. Sirhaq (aniq fanlar) oqimining yirik namoyandasi. Tabiiy fanlar, iqtisodiyot, falsafa, tarix, harbiy sanʼatga oid asarlar muallifi. Tabiiy materialist sifatida geliotsentrik nazariyani qoʻllab-quvvatlagan. Yerdan foydalanishdagi tartibni qayta qurish loyihalarini taklif etgan ("Dehqonchilik haqida risola", 1799); xalqni maʼrifatli qilishga daʼvat etgan, lekin konfutsiychilik tarafdori sifatida mazkur gʻoyalarni amalga oshirish maʼrifatli podshohning vazifasi deb hisoblaydi. P. Ch. V.ning adabiy merosi koreys adabiyotidagi realistik yoʻnalishning rivojlanishida muqim rol oʻynagan. Ilk hajviy novellalari ("Pangyonyuk ibodatxonasining norasmiy tarixi" toʻplami)da davrning ijtimoiy muammolari aks etgan. Koʻp jildli "Jexey kundaligi" (1—26 kitoblar, taxminan 1783) olimning 1780-yilda Xitoyga qilgan sayohati taassurotlari asosida yozilgan. Unda "Yoʻlbarsning qaqshatqich zarbasi" hajviy allegoriyasi va "Xo Sen haqida qissa" utopik asari oʻrin olgan. Tabiat manzaralari tasvirlangan va falsafiy lirikasi vatanga muxabbat ruhi bilan yoʻgʻrilgan. Adabiy-tanqidiy maqolalarida adabiyotning ijtimoiytarbiyaviy ahamiyati taʼkidlangan.

## Manbalar
George Emil Palade

**George Emil Palade** (1912.19.11, Yassi shahri, Ruminiya) — amerikalik biokimyogar (millati rumin). 1946-yildan AQShda. Asosiy ishlari hujayralarning ultratuzilishini elektron-mikroskop ostida tekshirishga oid. Ilk bor ribosomalar va mitoxondriyalar taʼriflab berdi (1953). Nobel mukofoti laureati (1974, Christian de Duve va Albert Claude bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Paladin

**Paladin** (soʻnggi lot. palatinus — saroy mulozimi) — oʻrta asr Gʻarbiy Yevropa adabiyotida Buyuk Karl safdoshlarining atalishi. Keyinchalik oʻz hukmdori yoxud xonimiga sodiq boʻlgan jasur ritsarlarni P. deb atay boshlaganlar. Majoziy maʼnoda — qandaydir gʻoya, ish, shaxsga cheksiz sadoqatli boʻlgan kishi.

## Manbalar
Palak (badiiy buyum)

**Palak** — qoʻlda yoki mashinada kashta tikib tayyorlanadigan badiiy buyum. Xonani bezatish uchun devorga osiladi. Ip-gazlama (oʻtmishda oq yoki malla boʻz)ga bosma va boshqa chokda kashta tikiladi. Toʻlin oyli osmon aks ettiriladigan naqsh mujassamoti osmon, oy va yulduzlarni ifodalovchi ramziy shakllar (doyra va yulduzlar)dan iborat. Gullarning yirikligi va zamini ham kashta bilan quyuq qoplab tikilishiga koʻra soʻzanadan farq qiladi. Tasvirdagi oy soniga qarab 6 oyli, 12 oyli va boshqa P. xillari mavjud. P.ning rangi, jilosi, mujassamoti, badiiyligi chevarning mahorati va didiga bogʻliq.

20-asr 60-yillardan mashina kashtadoʻzligi keng tarqalishi bilan kashtasi mashinada tikib tayyorlangan P.lar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi (qarang Popopchilik). Turli xil rangdor matolar ishlab chiqarishning yoʻlga qoʻyilishi kashta zaminida mato rangini saqlab qolishni taqozo etdi. Shuning uchun P. oʻrnini soʻzana egallay boshladi. Toshkent, Fargʻona, Surxondaryo va boshqa joylarda yaratilgan P.ning ajoyib namunalari Oʻzbekiston va xorij muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Palana

**Palana** — Rossiya Federatsiyasi Kamchatka yarim oroldagi shaharcha, Koryaklar muxtor okrugi markazi. Palana daryosi sohilida, uning Oxota dengiziga quyilish joyidan 8&nbsp;km masofada. Axrlisi 4,1 ming kishi (1998). Baliqchilik, yoqilgʻi va oziq-ovqat sanoati korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Manbalar
Palanga

**Palanga** (1917-yilgacha rasmiy nomi Palangen) — Litvadagi shahar. Dengiz sohilidagi iqlimiy-balneologik kurort. Boltiq dengizi boʻyida, Klaypeda shahridan 25&nbsp;km shim.da, Klaypeda — Shyaulyay yoʻnalishidagi Kretinga temir yoʻl stansiyasidan 12&nbsp;km masofada joylashgan. Aholisi 18 ming kishi (2001). Yozi moʻʼtadil iliq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 17° chamasida), qishi yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 3°), yiliga 640&nbsp;mm yogʻin tushadi. Kahraboga ishlov beruvchi korxonalar bor. Sanatoriy, suv-balchiq bilan davolash shifoxonasi, dam olish uylari va pansionatlar ishlab turibdi. Kahrabo muzeyi (19- a. saroyida) faoliyat koʻrsatadi. P. 1161-yildan maʼlum.

## Manbalar
Palatin

**Palatin** (Mons Palatinus yoki Palatium) — Qad. Rim bunyod etilgan tepaliklardan biri. 2 choʻqqisi bor — Palatin va Germal. Temir davri boshidan bu yerda odamlar yashagan; "Kvadrat Rim" deb atalmish devor (miloddan avvalgi 8-asr) harobalari saqlangan; u rivoyatga koʻra, Romul tomonidan qurilgan. P.da Yupiter Viktor (miloddan avvalgi 295 yil qurilgan), Yupiter Stator (miloddan avvalgi 294), Viktoriya (miloddan avvalgi 294) ibodatxonalari va boshqa, shuningdek, respublika davrida — badavlat patritsiylar uylari saqlangan. Imperatorlar davrida P. imperatorlar saroylarining ulkan ansambliga aylangan ("Palatsiy Avgust", Tiberiy, Flaviylar va Septimiy Sever saroylari). Oʻrta asrlarda P. tosh koni boʻlib xizmat qilgan. P.dagi muntazam qazishma ishlari 19-asr oxiridan boshlangan.

## Manbalar
Palearktika oblasti

**Palearktika oblasti**, Palearktika (yunoncha: palaios – qadimgi va arktros – shimoliy) – quruklik zoogeografiya oblasti. Yevropa, Shimoliy Afrika (jumladan, Saxroi Kabir), Arabiston yarim orol (janubdagi togʻliq qismidan tashqari), Osiyoning Hind va Yanszi daryolari hamda Himolay togʻlarigacha boʻlgan moʻtadil va sovuq iqlimli hududlarni oʻz ichiga oladi. Palearktika oblastiga Tinch okeandagi Komandor, Kuril, Saxalin va Yaponiya orollari; Atlantika okeanidagi Islandiya, Yashil Burun, Kanar, Madeyra va Azor orollari ham kiradi. Hayvonot dunyosi Nearktika oblastinikiga oʻxshaydi. Shuning uchun, koʻpchilik zoogeograflar palearktika va nearktika oblastlarini yagona Golarktika oblastiga birlashtirishadi. Palearktika oblasti Arktika, Sirkumboreal, Oʻrta dengiz boʻyi, Markaziy Osiyo va Xitoy-Himolay kichik oblastlariga ajratiladi.

## Manbalar
Palembang

**Palembang** — Indoneziyadagi shahar. Janubiy Sumatra provinsiyasining maʼmuriy markazi. Musi daryosining kuyilish joyidan 86&nbsp;km yuqoridagi port. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990-yillar oxiri). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. P. — mamlakatda neft kazib olinadigan asosiy rayonning markazi. Neft va kauchukni qayta ishlash, oziq-ovqat, kemasozlik, toʻqimachilik, qurilish materiallari, azot oʻgʻitlari zavodi bor. Chetga neft va neft mahsulotlari, kauchuk, kofe va hokazo chiqariladi.

## Til
Umuman olganda, Palembang aholisi Palembangni shaharning kundalik tili sifatida ishlatishadi. Ayni paytda, muhojirlar odatda o'z ona tillaridan foydalanadilar, masalan, komeringliklar uyda yoki Palembang shahridagi qarindoshlari bilan uchrashganda Komering tilidan foydalanadilar.

## Manbalar
Palak

**Palak** (miloddan avvalgi 2-asrning 2yarmi) — skiflar podshosi, shoh Skilurnint oʻgʻli. P. Xersonesga qarshi harakat qilgan skiflar qoʻshiniga rahbarlik qilgan. Skiflar Mitridat VI tomonidan Xersonesga yordamga yuborilgan Diofant qoʻmondonligi ostidagi Pont armiyasidan magʻlubiyatga uchragan. P. oradan bir oz vaqt oʻtgach, roksolanlar yordamida ikkinchi bor yurish qilgan, lekin, bu gal ham skiflar Pontdan qayta yordamga kelgan koʻshinlardan yengilganlar. Skiflar podshohligi Mitridat VI ga karamligini tan olgan.

## Manbalar
Palak (maʼnolari)

**Palak**:

* Palak (mil. av.
* Palak (badiiy buyum) — qoʻlda yoki mashinada kashta tikib tayyorlanadigan badiiy buyum.
Paleo...

**Paleo...** (yun. palaios — qadimgi, koʻhna) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; "qadimgi", "qadimiylikka, qadimiyatga aloqador" kabi maʼnolarni bildiradi (mas, paleobotanika, paleografiya).

## Manbalar
Paleoantroplar

**Paleoantroplar** (paleo... va yun. antropos — odam) — paleolit davri qazilma odamlari (pitekantroplar, neandertallar va boshqalar).

## Manbalar
Paleoantropologiya

**Paleoantropologiya** (paleo... va antropologiya) — antropologiyaniig kad. kazilma odamlarning (pitekantrop, sinantrop va boshqalar) tiplarini oʻrganuvchi sohasi. P. qazilma odamlar va odamning yaqin oʻtmishdoshlari — oliy primatlar suyak qoldiqlarini oʻrganadi. Shuningdek, P. qiyosiy anatomiya va embriologiya bilan birga odamning kelib chiqishi va uning evolyusiyasi muammolarini aniqlashga xizmat qiladi. Shu sababli P. ham antropogenez toʻgʻrisidagi taʼlimot tarkibiga kiradi.

## Manbalar
Paleovulkanologiya

**Paleovulkanologiya** (paleo... va vulkanologiya) — oʻtmish geologik davrlar vulkanik jarayonlarini oʻrganadigan fan, geologiyaning tarmogʻi. Qad. vulkanlar hosil qilgan qurilmalar (lava, piroklast), ularni tarkibi va joylashish qonuniyatlarini oʻrganadi. Qad. vulkanlar haqida maʼlumot antik davr olimlaridan Pifagor, Strabon va oʻrta asrlarda Majioli, Guk va boshqalarning asarlarida uchraydi. Qad. vulkanlarning tuzilishini urganishda strukturaviy, fatsial tahlil usullari qoʻllanadi. Qad. vulkanik jinslar tarkibi zamonaviy optik, kimyoviy va boshqa usullar yordamida aniklanadi. P. izlanishlar koʻp amaliy muammolarni hal qilishda muhim omil boʻladi, mas, mis, oltin, kumush va boshqa foydali qazilmalarni izlashda.

## Manbalar
Paleoiqlimshunoslik

**Paleoiqlimshunoslik** (paleo... va iqlimshunoslik) — Yerning geologik va tarixiy oʻtmish iqlimi haqidagi taʼlimot. Paleoiqlimshunoslik vazifasi Yer tarixi davomida sodir boʻlgan iqlim sharoitlarini oʻrganish va ularni Yer shari boʻyicha taqsimlanishini tadqiqot qilishdan iborat. Paleoiqlimshunoslik paleogeografiyaning muhim qismi hisoblanadi; u stratigrafiya va paleontologiya, geomorfologiya va foydali qazilmalar toʻgʻrisidagi fanlar bilan chambarchas bogʻlangan. Geologik maʼlumotlar iqlimshunoslik, meteorologiya, geografiya, geofizika va astronomiyaning nazariy qoidalari asosida taxlil qilinadi va umumlashtiriladi. Geologik oʻtmish iqlimi xaqidagi xulosa avvalgi geologik davr tabiati va astronomik krnuniyatlarga boʻysunuvchi Quyosh radiatsiyasining oqimi maʼlumotlariga asosan tuziladi. Yaqin oʻtmish iqlimi haqidagi xulosa esa geografik landshaft, oʻsimliklarning taqsimlanishi, daraxtlarning yillik halqalarining zamonaviy xususiyatlari, saqlanib qolgan tarixiy dalillar va madaniy yodgorliklar hamda keyingi yuz yillikdagi instrumental kuzatishlar boʻyicha tuziladi.

Qad. iqlimning geologik indikatorlari orasida asosiy 3 guruh: litologik, paleobotanik va paleozoologik koʻrsatkichlar alohida oʻrin tutadi. Litologik koʻrsatkichlar deyarli hamma joyda tarqalgan; oʻtmish davrlarda iqlim sharoitlari qanday boʻlganligi, nurash xususiyati va surʼati, choʻkindi jinslarning bir-biridan farqi darajasi miqyosi orqali aniqlanadi. Paleobotanik koʻrsatkichlar oʻsimliklarning qazilma qoldiqlari boʻlib, bu qoldiqlar iqlim taʼsirini, oʻsish vaqti va joyini aks ettiradi. Masalan, tropik oʻrmonlarning hosil boʻlishi iqlimning issiq va nam boʻlganini, savanna va kserofil siyrak oʻrmonlarning hosil boʻlishi ikdimning issiq va quruq boʻlganini koʻrsatadi; barg toʻkadigan oʻrmonlarning hosil boʻlishi moʻʼtadil iqlim indikatori boʻlib hisoblanadi. Paleozoologik koʻrsatkichlar organizmlar yashagan davr iqlimini aks ettiradigan qoldiklardan iborat. Quruqlikda yashovchi umurtqalilar devon davrit paydo boʻlgan; kaynozoy erasidagi sut emizuvchilar turli iqlimga yaxshi moslanib, keng hududlarda yashagan.

Qad. iqlim paleozoy erasidan boshlabgina umumiy tarzda aniqlangan. temperatura va namlikning koʻp marta oʻzgarib turishi natijasida yuqori kengliklarda muzlik davrlari va ular orasidagi davrlar almashinib turgan, quyi kengliklarda esa plyuvial va kserotermik iqlimlar vujudga kelgan.

Paleoiqlimshunoslik Yer iqlimining tarixini oʻrganish orqali foydali qazilmalarning paydo boʻlishi, oʻtmish geologik davridagi hayvon va oʻsimliklarning yashash sharoitini koʻrsatadi va iqlim oʻzgarishini oldindan aytish imkonini beradi.

Tohir Muxtorov.

## Manbalar
Paleomagnetizm

**Paleomagnetizm** (paleo ... va magnetizm) — togʻ jinslari oʻzining shakllanish davrida Yer magnit maydoni taʼsirida magnitlanish xususiyati va bu magnitlanish (qoldiq magnitlanish)ning keyingi davrlarda saqlanishi. Magnitlanishning koʻlami va yoʻnalishi yer yuzasining mazkur nuqtasida jinsning hosil boʻlgan vaqtidagi, yaʼni million yillar avvalgi magnit maydoniga muvofiq boʻladi. P. tog jinslarida saqlanib qolgan magnitlanganlikni tadqiq etish orqali geomagnit maydoni (qarang Yer magnetizmi) tadrijini oʻrganishga imkon beradi. Har bir jinsda maʼlum miqdorda ferro- yoki ferromagnit minerallar (magnetit, titanomagnetit, gematit, ilmenit, maggemit, pirotin va boshqalar) donachalari boʻladi. Togʻ jinslari shakllanish sharoitiga qarab intensivlik va barqarorlik (magnitsizlantiruvchi taʼsirlarga chidamliligi) jihatdan turlicha magnitlanadi. P. uchun geomagnit maydonida Kyuri nuqtasivyan yuqori temperaturada togʻ jinslari sovitilayotganda hosil boʻladigan qoldiq termomagnitlanish (TRM) ahamiyatlidir. TRM, asosan, lava, intruziyalar soviyotganda vujudga kelib, otqindi jinslarga xosdir. Kimyoviy magnitlanish (CRM) magnit maydonda ferromagnit zarralarining koʻpayishidan hosil boʻladi. Yopishqoq qoldiq (VRM) magnitlanish jinsga magnit maydonining uzoq vaqt taʼsiri natijasida (termoaktivatsion va diffuzion jara-yonlar hisobiga) yuzaga keladi. Oriyentatsion qoldiq magnitlanish (DRM) choʻkindi jinslarda hosil boʻladi. Bunda TRM va CRM ga ega boʻlgan yuvilgan kristall jinslarning magnitlangan donachalari suv havzalari va daryolar tubida choʻkib, magnit maydonida kompas strelkasi kabi oriyentirlanadi. Keyin zarrachalar choʻkin-di qotayotganda unga sementlanib yopishadi va oʻzining oriyentatsiyasini saqlab qoladi, bu jinsning qoldiq mag-nitlanishini belgilaydi. Choʻkindi jinslarda CRM shakllanish davrida, shuningdek, keyinroq hosil boʻlishi mumkin. Otqindi jinslarda esa CRM hamma vaqt ikkilamchidir, yaʼni keyinchalik vujudga keladi. VRM xdmisha ikkilamchi, binobarin u aniq yoshga ega emas. Shunday qilib, TRM va DRM jinsning shakllanish jarayoni bilan bogʻliq. Agar jinsning yoshi maʼlum boʻlsa (qarang Geoxronologiya), magnitlanish vujudga kelgan vaqt ham aniq boʻladi — bu geomagnit maydonining vaqt ichida oʻzgarishiga imkon beradi. Togʻ jinslarining birlamchi magnitlanganligini oʻrganib Yer magnit maydoni tarixini, yaʼni magnit qutblarining siljib yurishini kuzatish mumkin.

Muntazam paleomagnit tadqiqotlar turli mamlakatlarda 20-asrning 50-yillaridan olib borilmoqda. Tadqiqotlar natijasida keyingi 600 mln. yilda geomagnit maydonining kuchlanishi deyarli oʻzgarmagan.

## Manbalar
Paleogeya

**Paleogen** – Sharqiy yarim sharning, asosan, tropik hududlarini oʻz ichiga olgan quruqlikning fauna dunyosi. Faunasi qad. Gondvana hayvonlari guruhiga xos: (Gondvananing Braziliya-Afrika qitʼasi); tuyaqushlar, 2 xil nafas oluvchi baliqlar, toshbaqalar, timsoxlar, hartumlilar, odamsimon maymunlar, yirtqichlar (yoʻlbars, arslon, gepard) va boshqa 3 ta fauna oblastiga boʻlinadi. Efiopiya oblasti Afrikaning Sahroi Kabirdan jan., Arabiston yarim orolning janubiy qismi, Afrikaning sharqidagi orollarni oʻz ichiga oladi. Faunasi xilma-xil va boy, endemik yoki yarim endemik turkumlar (damanlar, naytishlilar, afrika tuyaqushlari) va oilalar (jirafasimonlar, suv aygʻirlari, kitboshlilar, sesarkalar va boshqalar)ga ega. Madagaskar fauna oblasti – Madagaskar, Seyshel, Amirant, Qamar, Maskaren orollarni oʻz ichiga oladi. Ilk neogendan boshlab mustaqil rivojlangan; hayvonot dunyosi Afrika faunasi bilan chambarchas bogʻliq. Ayrim qadimiy hayvonlarning boʻlishi bu viloyatning Janubiy Osiyo va Janubiy Amerika bilan bogʻliqligini koʻrsatadi. Endemiklari orasida lemurlar, tenreklar va boshqa bor. Gekkonlar, ssinklar, hameleonlar koʻp uchraydi. Tuyokdilar va afrika qushlarining 20 ga yaqin oilasi uchraydi. Hind malay viloyati – Janubiy Osiyo va Osiyo bilan Avstraliya oʻrtasidagi koʻp qismini oʻz ichiga oladi. Tarixiy jihatdan *Efiopiya viloyati* bilan bogʻlangan (fillar, karkidon, tor bu-runli va odamsimon maymunlar, pangolinlar va boshqa oblastda keng tarqalgan). Notogeya zoogeografiya dunyosiga oʻxshashlik belgilari ham bor. Turlari va urugʻlarining xilma-xilligiga qaramasdan yuqori taksonlar orasida endemiklari koʻp emas. Mazkur oblastda buyvol, banteng , choʻchqalarning xonakilashtirish markazi joylashgan.

## Manbalar
Paleoosiyo tillari

**Paleoosiyo tillari**, paleosibir tillari — genetik jihatdan oʻzaro bogʻliq boʻlmagan chukcha-kamchatka tillari (chukcha, koryak, alyutor, kerek, itelmen), eskimosaleut tillari (eskimos, aleut), yenisey tillari (ket, sim — jonli tillar; kott, arin, pum-pokol, assan — ulik tillar), yukagir-chuvan tillari (yukagir — jonli, chuvan — ulik) va alohida nivx tilini birlashtiruvchi, shartli belgilangan til oilasi.

Mazkur tillarning mushtarakligi, umumiyligi haqidagi faraziya 19-asr oʻrtalarida rus olimi L. I. Shrenk tomonidan ilgari surilgan. Bu faraziyaga muvofiq, tegishli sibirlik elatlar Sibir tub aholisining avlodlaridir. Pekin ushbu fikr Paleoosiyo tillarining genetik karindoshligini belgilay olmaydi, shu sababli "Paleoosiyo tillari" termini shartli nom sifatida saqlanib qolgan.

Paleoosiyo tillarining tashqi genetik aloqalari, bir qator faraziyalar mavjud boʻlsada, hanuzgacha aniqlanmay qolmoqda. Bu tillarning tipologik tavsifi turlicha boʻlsa ham, ayrim oilalar oʻrtasida struktur-tipologik oʻxshashlik belgilari kuzatiladi. Paleoosiyo tillari agglyutinativtillardir: baʼzilarida suffiksal, baʼzilarida suffiksal-prefiksal agglyutinatsiya mavjud. Leksikada turmushdagi narsa-buyumlarning nomlari, kasb-hunar, xoʻjalik faoliyatini aks ettiruvchi soʻzlar koʻp; rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina.

Paleoosiyo tillari haqidagi koʻplab maʼlumotlar 18-asrda turli olimlar va missionerlar tomonidan toʻplangan; bu tillarni ilmiy oʻrganish 19-asrda rus va garbiy yevropalik olimlarning asarlari bilan boshlangan. Ushbu tadqiqotlar va keyinchalik amerikalik, kanadalik va yaponiyalik olimlarning bu soxadagi izlanishlari nafaqat tilshunoslik uchun, balki Yevrosiyo va Shimoliy Amerika tarixida kadimdan davom etib kelayotgan murakkab etnolingvistik jarayonlarni tushuntirishga intilayotgan boshqa fanlar uchun ham katta qiziqish uygʻotadi.

## Manbalar
Paleoosiyo xalqlari

**Paleoosiyo xalqlari** - Shimoliy va Shim.-Sibirning tub joy aholisi: chukchalar, koryaklar, itelmenlar, yukagirlar, nivxlar, ketlar, eskimos lar va boshqa ning nomi.

## Manbalar
Paleotip tof jinslari

**Paleotip tof jinslari** (paleo... va typos — tur, qiyofa) — ikkilamchi jarayonlar natijasida kuchli oʻzgargan vulkanik tog jinslari. Kaynotip togʻ jinslaridan farq qiladi. Paleotip tof jinslarij.ning oʻzgarishi tarkibidagi vulkanik shisha ikkilamchi minerallarga almashinuvi bilan bogʻliq. Lekin tog jinslarining oʻzgarishi ularni yoshiga bogʻliq emasligi maʼlum, mas, Islandiyadagi uchlamchi davrga mansub bazaltlar — Paleotip tof jinslarij., aksincha, qad. paleozoy davriga mansub otqindi vulkanik jinslar oʻzgarmasdan qolgan (kaynotip jinslar). Paleotip tof jinslarij. vaularning kaynotip turlari alohida xossalarga va nomlarga ega, mas, bazaltning paleotip xili — bazaltli porfirit, doleritniki — diabaz; riolit yoki datsitning paleotip turi kvarsli porfir deb yuritiladi. Birlamchi mine-rallar ham oʻzgaradi: albitlanadi yoki seritsitlanadi, toʻq rangli minerallar xlorit va epidot bilan almashadi. Natijada vulkanik tog jinslarining koʻrinishi ham oʻzgaradi, yaltirogʻi ketadi, xiralashadi; nordon Paleotip tof jinslarij. pushti rangga, asosli Paleotip tof jinslarij. esa binafsha rangga ega boʻladi.

## Manbalar
Paleotropik oblast

**Paleotropik oblast**, Paleotropik oʻsimliklar dunyosi — Yer sharidagi asosiy botanik-geografik boʻlinmalardan biri. Eski Dunyo materik qismining (Avstraliyadan tashqari) tropik iqlimli joylari-ni, shuningdek, Hind va Tinch okeanlardagi o.ni oʻz ichiga olgan. Baʼzan Paleotropik oblastga Jan.-Gʻarbiy Afrikaning subtropik qismini hamda Yangi Zelandiya va unga yondosh orollarni (Yangi Zelandiya kichik oblasti) kiritiladi. Paleotropik oblast shim.dan Golarktika oblasti bilan chegaralangan.

Paleotropik oblast oʻsimlikka boy. Oblastning ayrim qismlari suv havzalari orqali ajralganligi, iqlim sharoitlarining turli-tumanligi, tarixiy taraqqiyotining mu-rakkabligi natijasida oʻsimliklari kuchli ixtisoslashgan. Flora tarkibida umumtropik oʻsimlik oilalaridan palmadoshlar, tutdoshlar, sutlamadoshlar, togʻbekadoshlar (marinadoshlar) va boshqa koʻp uchraydi. Bu oilalardan anchagina qismini maxsus paleotropik turkumlar tashkil etadi. Kosmopolit oʻsimlik oilalaridan bugʻdoydoshlar (boshokdoshlar), hiloldoshlar, burchoqdoshlar koʻp. Paleotropik oblast uchun dipterokarplar, pandauslar, ne-penteslar, endemik oilalar va boshqa harakterlidir. Paleotropik oblastda sernam tropik mussonli va savanna oʻrmonlari, mangra chakalakzorlari, choʻl oʻsimliklari va boshqa keng tarqalgan.

Paleotropik oblastni kichik oblastlarga boʻlishning koʻpchilik tomonidan qabul qilingan yagona prinsipi yoʻq. Baʼzilar Paleotropik oblastni ikki kichik oblastga — Maleziya va Hindiston-Afrika, baʼzan 10—15 kichik oblastga boʻladilar. Endemik oʻsimliklar, ayniqsa, Gavayi, Yangi Zelandiya, Madagaskar orollari kabi kichik oblastlarda koʻproq uchraydi (yana qarang Flora oblastlari).

## Manbalar
Paleotsen boʻlimi

**Paleotsen boʻlimi** (epoxasi), paleotsen — paleogen sistemasi (davri)nmt quyi boʻlimi. 1874-yil Dezor tomonidan yuqori boʻr davri kiritilgan. Daniya yarusi keyingi tadqiqotlar natijasida (Hardenbol va Bergren, 1978) P. boʻlimining eng quyi qismiga oʻtkaziladi. P. koʻpgina mintaqalarda 2 (yuqori va quyi) boʻlimga ajratiladi. Oʻzbekiston hududida umumiy qabul qilingan yaruslar yoʻq. Har bir region uchun oʻziga xos majmua, svita va qatlar ajratilgan. Fargʻona botigʻida buxoro qatlami, Surxondaryoda —oqjar va buxoro qatlamlari ajratilgan.

## Manbalar
Paleoekologiya

**Paleoekologiya** (paleo – qadimgi va ekos – uy-joy logos – taʼlimot) – paleontologiya fanining boʻlimi. Koʻhna geologik davrlarda yashagan hayvonot va oʻsimliklarning oʻsha vaqtdagi yashash muhiti (iqlim va geologik omillar) bilan oʻzaro munosabatini, qirilib ketgan jonzotlarning hayoti va yashash sharoitlarini oʻrganadi. Paleoekologiya choʻkindi yotqiziqlarini fatsial taxlil qilishda muhim hisoblanib, ularning litologik tarkibi bilan uzviy bogʻliqdir. Paleoekologiyaning rivojlanishiga rus olimi, paleontolog V. O. Kovalevskiy, belgiyalik olim L. Dollo va avstriyalik O. Abel katta hissa qoʻshgan. Qadimiy organizmlar yashash sharoitini oʻrganishda, asosan, ularning skelet qoldiqlarini oʻrganish (morfofunksional analiz) usuli qoʻllanadi. Qadimiy hayvonlar yashagan sharoitlarini oʻrganib, paleoekologiya paleontologiya hamda geologiya uchun baʼzi foydali qazilmalar paydo boʻlishi sharoitlarini aniqlash va oʻxshash sharoitlarda hosil boʻlgan turli foydali qazilmalar konini bashorat etishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Palermo

**Palermo** — Italiyadagi shahar va port. Sitsiliya viloyati va Palermo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 652,6 ming kishi (2001). Iqtisodiy ahamiyati jihatidan mamlakat janubida Neapoldan keyin 2-oʻrindagi shahar. Tirren dengizi sohilidagi port (chetga sitrus mevalar chikariladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kemasozlik va kema taʼmirlash, samolyotsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, yogʻochsozlik, sement, oziq-ovqat, toʻqimachilik, poyabzal, poʻlat quyish, poligrafiya, tamaki, elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Palermo — turizm markazi, kishki kurort. Har yili xalqaro yarmarkalar oʻtkaziladi. Universitet (1777), Nafis sanʼat akademiyasi, konservatoriya, rasadxona, Milliy galereya, arxeologiya, milliy, etnografiya va boshqa muzeylar, botanika bogʻi, opera va drama teatrlari bor. Shaharga miloddan avvalgi 8-asrda finikiyaliklar tomonidan asos solingan. 14— 16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Palermo toshi

**Palermo toshi** - Qad. Misr yilnomalari oʻyib bitilgan diorit plita parchasi (43,5x25 sm). Qad. firʼavnlar sulolasigacha boʻlgan vaqtdan boshlab (miloddan avvalgi 4-ming yillik oxiri) bir qancha asrlarni qamrab olgan. Matn V sulola davrida (miloddan avvalgi 25-asr) tushirilgan. 1877-yildan Palermo (nomi shundan) muzeyida saqlanadi. Palermo toshi Qad. Misr xronologiyasi boʻyicha oʻta muhim manba boʻlib, firʼavnlarning iqtisodiy, qarbiy va liniy siyosati yuzasidan qimmatli maʼlumotlarni qamrab olgan.

## Manbalar
Palestrina (maʼnolari)

**Palestrina**:

* Palestrina - {{Bilgiquti aholi punkti
| ozbekcha nomi = Palestrina
| mavqe = kommuna
| mamlakat = Italiya
| mintaqa turi = Italiya maʼmuriy boʻlinishiViloyat
| mintaqa = Lazio
| jadvalda mintaqa = Lazio
| tuman turi = Provinsiya
| tuman = Rim (provinsiya)Rim
| jadvalda tuman = 
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = 
| gerb = 
| bayroq = 
 | lat_dir = N | lat_deg = 41 | lat_min = 50 | lat_sec = 0
 | lon_dir = E | lon_deg = 12 | lon_min = 54 | lon_sec = 0
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi olchami = 280
| mintaqa xaritasi olchami = 
| tuman xaritasi olchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = 
| rahbar turi = 
| rahbar = 
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 47
| balandlik turi = 
| AP markazi balandligi = 450
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 19 484
| sanalgan yil = 2008
| zichlik = 416
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = 
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| telefon kodi = 06
| pochta indeksi = 36
| pochta indekslari = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi = ISTAT kodi
| raqamli identifikator = 058074
| Commons turkumi = Palestrina
| sayt = http://www.
* Palestrina (kompozitor) (Ralestrina), Jovanni Pyerluiji da Palestrina (taxminan
Giovanni Pierluigi da Palestrina

**Palestrina** (Ralestrina), Jovanni Pyerluiji da Palestrina (taxminan 1525, Rim yaqinidagi Palestrina shahri — 1594.2.2, Rim) — italyan kompozitori, Rim polifonik maktabi asoschisi, Uygʻonish davri musiqasining yirik namoyandasi. 1544—51 yillari Palestrina shahridagi cherkov xor kapellasida organchi va kapelmeyster, soʻngra Rim kapellalarining musiqa rahbari. Ijodi asosini diniy xor asarlari tashkil etadi (jami 100 dan ortiq messa, 180 ga yaqin motet, oʻnlab madrigallar, magnifikatlar va boshqalar). Koʻp ovozli vokal musikaning mumtoz namunalarini yaratgan. Musiqa uslubiga polifoniya va garmoniya vositalarining oʻzaro uygʻunligi, orombaxsh kuylar ravonligi, mushohadali va samimiy obrazlarning ichki muvozanati xos.
Pali tili

**Pali tili** — hind (hind-oriy) tillaridan biri; Shri Lanka orolida mavjud boʻlgan buddaviylik qonunlarining tili sifatida Shri Lanka (Seylon), Myanma (Birma), Tailand, Laos, Kambodja, Vyetnamda qoʻllanadi. Chamasi, qad. oʻrta hind laxjasi asosida paydo boʻlib, keyinchalik sharqiy laxjaning bir qator xususiyatlariga ega boʻlgan P.ning vatani — Hindiston; miloddan avvalgi davrdayoq buddaviylik bilan birga Shri Lankaga tapqalgan; milodiy 1-ming yillik oxiri va 2-ming yillik boshlarida Janubi-Sharqiy Osiyodagi bir qancha mamlakatlarga tarqaladi. Palida koʻplab diniy, falsafiy, ilmiy, badiiy asarlar (jumladan, janubiy buddistlarning muqaddas kitoblari) yaratilgan. Bu til Janubi-Sharqiy Osiyodagi koʻplab tillarga sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Bayon usuliga kura va xronologik jihatdan Palining 4 koʻrinishi mavjud: diniy qonunlarning sheʼriy qismlari tili (eng qad.); qonunlarning nasriy bayon tili (maʼlum darajada tartib va meʼyorga solingan); diniy kitoblarga izoh va tafsirlar tili (yanada soddalashtirilgan); Janubi-Sharqiy Osiyodagi yangi adabiyotlar tili (oldingi davrlarga nisbatan koʻplab tafovutlar va oʻzga tizimdagi tillarning taʼsiri seziladi). Boshqa oʻrta va keyingi davr hind tillaridan muayyan fonetik, leksik-fammatik jihatlari bilan farq qiladi. Ayniqsa, leksikasi oʻta murak-kabligi va, asosan, diniy taʼlimot gʻoyalarini aks ettirishga moʻljallanganligi bilan ajralib turadi. Brahmi yozuvi asosida shakllangan qad. yozuvga ega

## Manbalar
Zahariy Paliashvili

**Zahariy Petrovich Paliashvili** [1871.4(16).8, Kutaisi - 1933.6.10, Tbilisi] — gruzin kompozitori, dirijyor, pedagog, musiqa jamoat arbobi. Gruziya xalq artisti (1925). Gruzin kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Tbilisi musiqa bilim yurti (1895—99) va Moskva konservatoriyasi (1900— 03)da taʼlim olgan. Gruzin filarmoniya jamiyatiga asos solgan (1905). 1919-yildan Tbilisi konservatoriyasi professor, direktori (1919,1923, 1929 — 32). Gruziya xalklarining jami 300 ga yaqin qoʻshiklarini toʻplab, ulardan bir qismini nashr etgan (1910). Kompozitorlik ijodida turli mahalliy (kaxetin, guriy, svan va boshqalar) musiqa uslublari negizida yangi umummilliy musiqa tilini ishlab chiqqan. "Abesalom va Eteri" (1910— 18), "Daisi" (1923) operalari bilan gruzin musiqa sanʼatiga muhim hissa qoʻshgan. P., shuningdek, "Gruzincha liturgiya", xor asarlari, romanslar muallifi. Tbilisidagi Gruzin davlat opera va balet teatri, bir necha mu-siqa oʻquv muassasalariga P. nomi berilgan. 1971-yilda P. nomidagi Gruziya davlat mukofoti taʼsis etilgan.

## Manbalar
Paligorskit

**Paligorskit** (Uraldagi Paligorsk koni nomidan), attapulgit, togʻ terisi, togʻ poʻkagi, togʻ yogʻochi — mortmorillonit guruhiga mansub mineral, magniyning suvli silikati. Monoklin yoki romb singoniyali. Kristallari strukturasi choʻziqlentali yoki qatqat. Rangi oq, baʼzan sargʻishkulrang. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 2100—2300 kg/m³. Arid iqlimli joylarda, dengiz va shoʻr suvli havzalarda (koʻl va lagunalar), qisman nurash qobiqlarida magnezial silikatlar (mas, serpentin)dan qosil boʻladi. P.ning qattiq va zich massasi qoplama va qatlamcha shaklida, tarqoq kristallari gil minerallari, mergel va ohaqtoshlar orasida uchraydi. P. neftni qayta tozalash, qogʻoz sanoati, tibbiyotda, parmalash ishlari va qurilishda keng qoʻllanadi. Ukraina, Shim. Kavkazda, Oʻzbekistonda (Fargʻona, Surxondaryo viloyatlarida hamda Qizilqumda) P. konlari bor.

## Manbalar
Palingenez

**Palingenez** (yun. palin - yana, qayta) — organizm embriogenezida takrorlanadigan mazkur tur filogeneziga moye keladigan jarayonlar. "Palingenez" terminini nemis olimi E. Gekkel (1866) biogenetik qonun tamoyillarida taklif etgan. Palingenezga misol qilib (Gekkel boʻyicha) yuksak umurtqalilar embrionida ular ajdodlarini voyaga yetgan davri uchun xos boʻlgan, hozirgi tuban xordalilar va tuban umurtqalilarda ham mavjud boʻlgan ektoderma va entoderma, nerv nayi, xorda, jabra yoylari, jabra yoriqlari, ayirish organlarini keltirish mumkin. Palingenez filogenetik oʻzgarishlarning yoʻnalishi toʻgʻrisida xulosa chiqarishga imkon beradi. Gekkel koʻrsatishicha, senogenez (organizmning embrion yoki lichinka rivojlanadigan maxsus muhitga moslanishi) Palingenez izchilligini buzadi.

## Manbalar
Palitra

**Palitra** (frans. palette) — 1) rassom ishlash jarayonida boʻyoqlarni aralashtiradigan moslama (P.da rassom boʻyoklarni aralashtirib yaratayotgan asari uchun kerakli rangni hosil qiladi); yogʻoch, metall, chinni (fayans)dan yupqa qilib toʻrtburchak yoki oval shaklida tayyorlanadi; 2) koʻchma maʼnoda — rassomningrangtasvir (ranglar tanlash va ishlatish) uslubi hamda alohida rangtasvir asari uchun xos boʻlgan ranglar toʻplami. 

## Manbalar
Pallavlar

**Pallavlar** — Janubiy Hindistondagi Shimoliy Tamilnad hududida qadimda mavjud boʻlgan P. davlati (milodiy 3—9-asrlar) ni boshqargan sulola. P.ning 3 sulolasi maʼlum (3—6asrlar; 6-asr oxiri —8-asr oʻrtalari; 8-asr oʻrtalari — 9-asrlar). P. Narasimxa I davrida (7-asr) ravnaq topgan, u Vatapidagi Gʻarbiy Chalukyalarni tormor qilgan va Seylon (hozirgi Shri Lanka)ga zafarli yurish uyushtirgan. Poytaxti — Kanchi shahri boʻlgan. 893 yil P. davlati Chola davlati tomonidan tugatilgan. P. xonadoniga mansub vassal hokimlar 10—13-asrlarda ham boʻlgan.

## Manbalar
Pallada

**Pallada** (belgisi: ) (yunon xudosi Afina Pallada nomi bilan atalgan) — asteroid (kichik sayyora). Tartib №2; diametri 583&nbsp;km. Nemis astronomi G. Olbers 1802-yilda kashf etgan. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,77 astronomii birlikka oʻzgaradi. Oʻrtacha yulduz kattaligi 8,0. P.ning orbita tekisligi bilan ekliptika tekisligi orasidagi burchagi (orbita ogishi) /=34°48’.

## Manbalar
Palinologiya

**Palinologiya** (yunoncha: paline — mayin chang va ...logiya) — botanikaning oʻsimlik changi va sporasini oʻrganadigan tarmogʻi. "P." terminini ingliz paleo-botaniklari X. Xayd va D. Uilyame (1944) taklif qilgan. Palinomor-fologiya P.ning asosiy tarmogʻi boʻlib, spora va chang donalarining shakli, tuzilishi va rivojlanishini tekshiradi. P. chang va sporaning krbi-gʻini, morfologiya va anatomiyasini oʻrganadi. Palinologik tekshirishlar sitologiya, genetika, morfologiya, fizika, kimyo va matematika fanlari yutuklariga asoslangan holda mikroskop, elektron mikroskop va rentgen nurlaridan foydalanib oʻtkaziladi.

Yer sharining qobigʻini oʻrganishda, undagi qazilma boyliklarni qidirishda, shuningdek, oʻsimliklar va iqlim tarixini aniqlashda P. maʼlumotlaridan foydalaniladi.

## Manbalar
Pallali gʻoʻza

**Pallali gʻoʻza** – qaychibarg gʻoʻza (Gossypium lobatum Gent) – yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi D7, xromosomalar soni 2p=26. 1956-yilda kashf qilingan. Pallali gʻozaning vatani – Meksika (Michoa-kan shtati). Palali gʻoza – ingichka, boʻyi 8 m gacha yetadigan och yashil daraxt; yuqoriga yoʻnalgan oʻsuv shoxlari koʻp. Hosil shoxlari kalta; gullari barg qoʻltigʻidan chiqadi. Gʻoʻza yulduzchasimon tuklar bilan qoplangan. Barglari yirik, och yashil, qalin tukli. Barg plastinkasi bilinar-bilinmas 3 boʻlakchaga (keng qirrali uchburchak shaklda) boʻlingan. Barg shira bezi bitta, silindr shaklida, och yashil. Yonbarglari yirik (9&nbsp;mm gacha), tezda toʻkilib ketadi. Gullari yirik, qoʻngʻiroqsimon, gulbargi och qizil, olcha rang dogʻlari bor, tashqi tomonining cheti toʻq qizil. Kosachasi uzun uchburchak tishli. Gulyonbarglari mayda, toʻkilib ketmaydi. Koʻsaklari maydaroq, 3 chanoqli, ingichka silindrsimon, oʻtkir konussimon shaklda, sirtida koʻzga aniq tashlanadigan bezchalari bor. Chigiti uzunchoq, 3–4&nbsp;mm uzunlikdagi qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan. Pallali gʻoza fotodavriy oʻzgarishlarga taʼsirchan. Shiraga chidamli. Chigiti qattiq – toshchigit. Uch boʻlma bargli gʻoʻzaga payvand qilingan Pallali gʻoza yaxshi rivojlanib gullaydi. Meksika gʻoʻzasining yovvoyi shakllari bilan oson chatishib, bepusht duragaylar hosil qiladi.

## Manbalar
Palingenezis

**Palingenezis**, palingenez (yun. palin — qayta, yana va genesis — kelib chiqish, tugʻilish) — Yerning chuqur qatlamlaridagi magmatik togʻ jinslarining qisman yoki toʻla erib magmaga aylanish jarayoni. "P." termini fanga finlandiyalik geolog Ya. Syoderxolm tomonidan kiritilgan (1907 yil). Geotektonik sharoitga qarab P.ga uchragan togʻ jinslarining choʻkish yoki qatlamlarning bir-birining ostiga siljish jarayonlari farq qilinadi. Palingen magmaning Yer yuzi yaqiniga koʻtarilishi orogen intruzivlar va diapir-plutonlar paydo boʻlishiga olib keladi.

## Manbalar
Palladio Andrea

PALLADIO (Palladio) (haqiqiy familiyasi di Pyetro) Andrea (1508.30.11, Paduya (?) - 1580.19.8, Vichensa) — italyan meʼmori. Soʻnggi uy-gʻonish davri namoyandasi. Qad. va renessans anʼanalari asosida shahar saroylari (Vichensadagi Kyerikati palatssosi, 1550), shahar tashqarisidagi villalar (Vichensa yaqinidagi "Rotonda", 1551—67), ibodatxona (Venetsiyadagi Il-Redentore, 1592-yilda tugallangan), teatrlar (Vichensadagi Olim-piko teatri, 1580—85) barpo etish us-lubini ishlab chiqqan. Order tizimini ijodiy qoʻllagan holda binolarni shaqar yoki tabiat bilan oʻzaro bogʻlashga erishgan. P. ijodi va uning "Meʼmorlik haqidagi toʻrt kitob" traktati (1570) palladiochilik rivojiga imkon yaratdi, 17—18-asrlar Yevropa meʼmorligi yuksalishiga katta taʼsir koʻrsatdi.

## Manbalar
Palos

**Palos**, sholcha — ikki tomonlama naqsh hosil qilib qoʻlda yoki mashinada toʻqib tayyorlanadigan patsiz gidam. Ip, jun, sunʼiy tolalardan toʻqiladi. Odatda, yer (pol)ga toʻshaladi. Gazlama toʻqish usulida arqoq ipini 2 xil koʻrinishda (vertikal tirqishli va tirqishsiz) matalishi vositasida ba-jariladi. Arqoq ipini bu usulda matalishi turli (handasiy va islimiy) naqshlar, ifodali tasvirlarni aniq hosil qilish imkonini beradi. Dunyoda Bolgariya, Hindiston, Eron, Ruminiya, Turkiya P.lari mashhur. Sharq mamlakatlari (Hindiston, Eron va boshqalar), jumladan, Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston hududida P. tayyorlash qadimdan keng tarqalgan, rang-barang goʻzal P.lar yaratilgan. Rangli asos yoki qalin arqoq ipi yordamida yaratilgan naqshlar zaminda bir oz boʻrtib mayin yotadi, yoddan toʻqilgan mujassamotda yoʻl-yoʻl qatorlar, yirik zinasimon naqshlar, urugʻ tamgʻasi tasvirlari, hayvon shakllari koʻp uchraydi. P. koloritida qizil rang ustun turadi. Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Xiva va boshqa joylarda fabrikalarda tayyorlanadi. Sirdaryo, Qashqadaryo va boshqa joylarda qoʻlda qad. anʼanaviy va zamonaviy usullarni qoʻllab P. toʻqish rivojlangan.

## Manbalar
Paluba

**Paluba** (slavyancha luba — yoʻnilgan taxta) — kemalarning suv oʻtkazmaydigan gorizontal yogʻoch yopmasi. Yuqori va pastki P.larga boʻlinadi. Yuqori P. umumiy mustahkamlikni va koʻndalang biqolikni taʼminlaydi. Pastki P. kemani balandligi boʻyicha bir necha qismga ajratadi, uning mustahkamligini oshiradi, turli yuk va toʻlqinlar zarbini oʻziga qabul qiladi. P.da xizmat va turar joy xonalari, mexanizm va jihozlar joylashadi. Poʻlat kemalarda P. poʻlat listlardan qilinib, boʻylama va koʻndalang bogʻlovchilar bilan mustahkamlanadi. P.ning kema bortiga tegib turadigan joylari uzunasiga qalin poʻlat toʻshamadan yasaladi. Kema korpusida bir yoki bir necha P. va platforma boʻladi.

## Manbalar
Palma

**Palma**, Palma-demalorka — Ispaniyadagi shahar, Malorka o. (Balear o.lari)da. Balear Orollari viloyati va Baleares provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 319,1 ming kishi (1998). Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, kemasozlik, oynashisha sanoati korxonalari, universitet bor. Gilam ishlab chiqariladi. Shaharga 3-asrda asos solingan. 13—15-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. P. va uning atrofi dengiz iqlim kurorti. Turizm markazlaridan.

## Manbalar
Palmadoshlar

**Palmadoshlar**, palmalar ( yoki ) — bir pallali daraxtsimon oʻsimliklar oilasi. Tropik va qisman subtropiklarda oʻsadigan 240 tacha turkumi, 3400 tacha turi maʼlum. P.ning koʻp turlari Osiyoda (Indoneziya), Afrika va jan. Amerikada, P.ning past boʻyli turi esa Yevropada tarqalgan. Koʻpincha shoxlamay tik oʻsadi. Tanasining boʻyi 60 m cha, diametri 1 m ga yetadi. Baʼzi turlari butasimon, lianasimon (300 m gacha). Barglari patsimon, daraxtsimonlarida tana uchida tuda boʻlib, butasimonlarida esa yer bagirlab osilib yotadi. Barglarining uz. hatto 15 m cha. P. bir va ikki uyli oʻsimlik. Ayrim turlari har yili, baʼzilari faqat bir marta gullab mevalaydi. Toʻpguli yirik, oq, sargʻish yoki koʻkish, ayrim jinsli, baʼzan qoʻsh jinsli mayda gullardan iborat. Mevalari — quruq yoki etli danak: kamroq rezavor-mevasimon, baʼzilari mayda, boshqalari esa kichik xandalakdek keladi. P. 5—12 yoshida gullaydi, 30—50 yil yashaydi.

P. 2 oilachaga boʻlinadi. Koʻpgina P.ning mevasi yeyiladi. Xom mevasidan kokos suti olinadi. Pusti archilgan mevalaridan yogʻ va margarin olishda foydalaniladi (moyli palma). Poya tolalaridan juda pishiq arqon, barg tolalaridan savat, shlyapalar toʻqiladi. Poyasining kraxmalli oʻzagidan sago (sago palmasi, mavrikiya palmasi) olinadi. Finikiya palmasippnt mevasi isteʼmol qilinadi.

P. Kavkazning Qora dengiz sohillarida, Gʻarbiy Gruziyada, Qrimning jan. soqillarida, Turkmanistonning gʻarbiy qismida va boshqa yerlarda qadimdan manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. P. urugʻidan, baʼzi turlari parhishlab koʻpaytiriladi.

## Manbalar
Olof Palme

**PALME (Palme) Ulof** (1927.30.1 - Stokgolm — 1986.28.2) — Shvetsiya bosh vaziri (1969-76 va 1982-1986). 1963-yildan bir qancha vazirliklarni boshqargan. Sotsial-demokratik ishchi partiyasi raisi (1969 yildan). Xalqaro nodavlat tashkiloti — "Qurolsizlanish masalalari boʻyicha mustaqil komissiya" ("P. komissiyasi")ga rahbarlik qilgan. Terrorchi tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar
Henry John Temple

**PALMERSTON (Palmerston) Genri Jon Templ** (1784—1865) — vikont, Buyuk Britaniya bosh vaziri (1855—58 va 1859 yildan). Tashqi ishlar vaziri (1830-34, 1835-41, 1846-51). Ichki islohotlar oʻtkazishga qarshi chiqqan. Tashqi siyosatda "Kuchlar muvozanati" tarafdori. P. hukumati 1857—59 yillarda Hindistondagi Sipohiylar qoʻzgʻoloni va Xitoydagi Taypin qoʻzgʻolonini bostirishda, Qrim urushi (1853—56) ni keltirib chiqarishda qatnashgan.

## Manbalar
Palmetta

**Palmetta** (fransuzcha, palmette — palma bargi kabi bezash) — mevali da-raxtlar shoxlariga shakl berish turlaridan biri. Asosan, pakana payvandtaglarda oʻstirilgan olma daraxtlarida qoʻllanadi (qarang Daraxshlarga shakl berish).

## Manbalar
Palmira

**Palmira** ( *Tadmur*; Palmira oromiychasi: 𐡶𐡣𐡬𐡥𐡴 *Tadmor*; , ) — Suriyaning shimoli-sharqiy qismidagi qadimiy shahar. Karvon savdosi va hunarmandchilikning yirik markazi. Milodiy 1—3-asrlarda ancha rivojlangan. Arxeologik qazishmalar natijasida antik shaharning rejali qurilgan koʻchalari, ibodatxona, qabriston, haykallar, mozaika, naqshlar topilgan.

## Manbalar
Palmitin kislota

**Palmitin kislota (geksadekankislota**-CH3(CH2)14COOH) – bir asosli toʻyingan karbon kislota, rangsiz kristallar. Molyar massasi-256,43; suyuqlanish temperaturasi-62,9°, qaynash temperaturasi-105°, suvda erimaydi, spirt, benzol, atsetonda 20° da oz, 60°da yaxshi eriydi. Tabiatda keng tarqalgan toʻyingan yogʻ kislota. Barcha tabiiy yogʻlarda tri-gliserid holida uchraydi. Palma moyida 32—40%, soya moyida 6,5%, mol yogʻida 25%, choʻchqa yogʻida 30% palmitin kislota boʻladi. Palmitin kislota spermatset, asalari muminnng asosiy tarkibiy qismidir. Palmitin kislota tirik organizmda koferment A ishtirokida biosintezlanadi.

Palmitin kislota yogʻdan sovunlanish reaksiyasi asosida olingan kislotalar aralashmasini rektifikatsiyalab yoki qayta kristallash yoʻli bilan olinadi. Palmitin kislota yuvuvchi vositalar, surkov moylari va plasti-fishtorlar olishda, tuzlari boshqa kislota tuzlari bilan birga emulgator sifatida kosmetik preparatlar va xoʻjalik sovuni tayorlashda ishlatiladi. Baʼzi efirlari boʻyoq va sintetik detergentlar olishda, stearin kislota bilan birga sham tayorlashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Palpatsiya

**Palpatsiya** (lot. palpatio — silash), paypaslash — vrachning bemorni tekshirish usuli; bunda yuza toʻqimalar va chuqur joylashgan aʼzolarni muntazam paypaslab, mas, terining temperaturasi va namligi, baʼzi ichki aʼzolarning kattakichikligi, joylanishi, yuzasi kanday ekanligi va konsisten-siyasi, tomir urish xususiyatlari, shuningdek, P.ga nisbatan bemorning re-aksiyasi (mas, ogʻriq sezishi) aniqlanadi. Bimanual (ikki qoʻl yordami-da), yuzaki (qorin boʻshligʻidagi aʼzolar kasalligida paypaslash), chuqur (tekshirilayotgan aʼzoni qoʻl bilan chuqur bosib paypaslash) va boshqa xillari bor. Suyaklar, boʻgʻimlar, muskullar, limfa tugunlari, oʻsmalar, yuza joylashgan kon tomirlar ham paypaslab tekshiriladi. Oʻpka kasalliklarini (mas, zotiljam), homilador ayollarda homilaning kattakichikligini aniqlashda P.dan foydalaniladi. Qorindagi aʼzolar: meʼda, ichak, jigar, taloq, buyrakni tekshirishda P. usuli muqim ahamiyatga kasb etadi, chunki bunda shu aʼzolar haqida aniq fikrga ega boʻlinadi.

## Manbalar
Pampa

**Pampa**, Pampas (kechua indeyslari tilida pampa — oʻtloq) — 1) Janubiy Amerikadagi, asosan, oʻt oʻsimliklari oʻsadigan baʼzi bir tekisliklarning nomi. Aslida Argentina hududining 29—39° j.k.lar orasi va gʻarbda Sʼyerras-de-Kordova togʻlarigacha boʻlgan joylar P. deyiladi. Yer yuzasi sharqida botqoqli pasttekislik. Gʻarbidadyunalar uchraydi; janubi-sharqida togʻlar bor (eng baland joyi 1250 m). Iqlimi subtropik, gʻarbida kontinentalroq iqlim. yanvarning oʻrtacha temperaturasi 19—24°, iyulniki 6—10°. Iillik yogʻin 800–950&nbsp;mm, gʻarbida 300–500&nbsp;mm. Jan.dan kuchli shamol (pamperos) esib turadi. Oqar suv kam. Eng yirikdaryosi — Parana va uning irmoklari. Tuprogʻi sharqida qiz-gʻish-qora, gʻarbida boʻzjigarrang tuproq. Hozirgi vaqtda P.ning tabiiy oʻsimliklari deyarli butunlay yoʻq qilinib, oʻrni ekinzor (bugʻdoy, makkajoʻxori) va yaylovga aylantirilgan. P. Argenti-naning asosiy iqtisodiy rayoni. 2) Janubiy Amerika jan.ning tekislik qismlarida oʻsuvchi subtropik dasht oʻsimliklari.

## Manbalar
Pampangan

**Pampangan**, pampango, kapampanganlar — Filippindagi Pampanga viloyati (Luson o. markazi va jan.gʻarbiy qismi)dagi xalq. Umumiy soni 2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Filippin tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar. Anʼanaviy mashgʻulotlari — sugʻorma dehqonchilik va qoramolchilik. Hunarmandchiligi — kulolchilik (Xitoy taʼsirida), temirchilik, kashtachilik, toʻqimachilik.

## Manbalar
Pamfiliya

**Pamfiliya** — qadimda Kichik Osiyoning jan.dagi (hozirgi Turkiyaning jan.) tarixiy viloyat. Axomaniylar davlati (miloddan avvalgi 6-asrdan), Aleksandr (miloddan avvalgi 4-asrning 2yarmidan), Ptolemeylar, Salavkiylar, Pergam davlatlari tarkibiga kirgan; miloddan avvalgi 133 yildan ular bilan birga Rimga boʻysundirilgan. Mil. 43 y. Likiya va P. Rim provinsiyasini tashkil etgan.

## Manbalar
Palmetta (naqsh)

**Palmetta** () — palma daraxti bargisimon meʼmoriy bezak, naqsh turi. Palmettalar hoshiyalar, devor bezaklarida qoʻllanadi. Dastlab qadimda Sharq va Yunoniston, keyinchalik Italiya orqali Yevropa mamlakatlari meʼmorligida qoʻllangan. Palmetta nusxalari amaliy sanʼatda turli idish, gazlama va boshqalarni badiiy bezashda foydalaniladi.

## Manbalar
Pamflet

**Pamflet** (ing. pamphlet — qoʻldagi bir varaq) — biror siyosiy tuzum, ijtimoiy voqelik, u yoki bu toʻda hamda guruhlar faoliyatini, xatti-harakatlarini fosh qiluvchi hajviy-tanqidiy publitsistik asar. Pamflet boshqa hajviy janrlardan badiiy toʻqimaning ozligi, aniq hujjatlarga, tarixiy hujjatlarga asoslanishi bilan farq qiladi. Pamfletda jamiyatdagi, turli shaxslar xarakteridagi nuqsonlar achchiq kinoya, oʻtkir sarkazm vositalari bilan fosh etiladi. Pamfletning ilk namunalari antik davrda yaratilgan
Pamfletlar koʻpincha kichik xajmdagi asarlar (maqola, ocherk va boshqa tarzda) boʻlgan. Keyinchalik katta hajmdagi badiiy asarlar ham Pamflet usulida yaratildi. (J. Svift "Gulliverning sayohatlari" romani, B. Brexptnng "Mister Uining martabasi" pyesasi va boshqalar). P. janr sifatida Reformatsiya davrida shakllandi (M.Lyuter, Erazm Rotterdamskiy). 19—20-asrlarda V. Gyugo, E. Zolya, G. Mann, L. N. Tolstoy va boshqa P.lari keng tarqaldi. Uzbek adabiyotida Abdulla Qodiriy ("Lahmi kadid", "Sa-namparast tentaklar"), Gʻafur Gʻulom ("Sharaf qoʻlyozmasi"), Abdulla Qahhor ("Baron Fon Ring") P.lari maʼlum.

## Manbalar
Pan...

**Pan...** (yun. pan — hamma, barcha) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi. "Butunjahon", "umumjahon" soʻzlaridagi kabi muayyan voqea-hodisa, hukmronlik va shahrik.ning butun, barcha tomonlarini qamrab olinishini ifodalaydi (mas, pandemiya, panteizm).

## Manbalar