Afina xalqaro aeroporti

**Afina xalqaro aeroporti ''Eleftherios Venizelos*** (, *Diethnís Aeroliménas Athinón „Elefthérios Venizélos“*),  odatda *'AIA** nomi bilan initializatsiya qilinadi — [[Gretsiya]] poytaxti [[Afina (shahar)|Afina]] shahri va Attika mintaqasiga xizmat koʻrsatadigan xalqaro aeroport. 2001-yil 28-martda ([[2004-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari]] vaqtida) oʻz faoliyatini boshlagan va [[Aegean Airlines]] hamda boshqa kichik grek aviakompaniyalarining asosiy bazasi hisoblanadi. Eski Ellinikon xalqaro aeroportini almashtirdi.

Afina xalqaro aeroporti hozirda Xalqaro aeroportlar kengashining 1-guruhi aʼzosi (25&nbsp;milliondan ortiq yoʻlovchiga xizmat koʻrsatadi). 2024-yil holatiga koʻra, Yevropadagi 16-eng gavjum aeroport va Bolqondagi 2-eng gavjum va eng katta aeroportdir ([[Istanbul aeroporti]]dan keyin).

== Tarixi ==

=== Rivojlanishi va egaligi ===

AIA Markopulo, Koropi, Spata va Artemida shaharlari oʻrtasida joylashgan, markaziy Afinadan taxminan  sharqda (tepaliklar tufayli yoʻl orqali  joylashgan. Aeroport 1930-yillarda Gretsiya aviatsiyasi va Gretsiya havo kuchlarining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan Kritning taniqli siyosiy arbobi va Gretsiya Bosh vaziri Elefterios Venizelos sharafiga nomlangan. Bugungi kunga kelib, aeroport AIA SA tomonidan boshqariladi va Gretsiya Respublikasi (55%) va xususiy sektor (45%) oʻrtasida Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) tamoyili asosida egalik qilinadi. Hozirda xususiy investorlar qatoriga Hochtief aksiyalarini sotib olgandan keyin Copelouzos Group (5%) va PSP Investments of Canada (40%) kiradi.

Aeroport hozirda yopilgan Afina (Ellinikon) xalqaro aeroporti oʻrniga qurilgan, chunki u oʻzining toʻyingan nuqtasiga yetgan va keyingi oʻsish uchun jismonan joy qolmagan. Yangi aeroport uchun tadqiqotlar 1970-yillarning boshidan boshlab amalga oshirilgan, Spata shahri yaqinidagi hudud mos deb tanlanishidan oldin 19 ga yaqin turli joylar koʻrib chiqilgan. Rejalarni davom ettirish uchun 1978-yilda ''Afina aeroporti SA'' davlat kompaniyasi tashkil etilgan. Biroq, kechikishlar va sekin rivojlanishdan soʻng, loyiha 1991-yilda qayta tiklandi, taxminan 1 yil oʻtgach, shahar 1996-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarini AQShning Atlanta shahriga oʻtkazish huquqini yoʻqotdi va 2000-yilgi oʻyin uchun ariza topshirish imkoniyati muhokama qilindi. Biroq, shahar [[2004-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari]] gʻolibi boʻlgan loyihani taqdim etdi, oʻsha paytdagi hukumat aeroport loyihasi uchun qurish-oʻz-oʻzidan foydalanish-oʻtkazish-topshirish sherigini tanlash uchun xalqaro tenderni boshladi, Germaniyaning Hochtief kompaniyasi tanlangan.

1996-yilda ''Afina xalqaro aeroporti SA'' (AIA) 30 yillik [[konsessiya]] shartnomasi bilan davlat-xususiy sheriklik sifatida tashkil etilgan. Oʻsha yili 2,1 milliard yevrolik ishlanma nihoyat 2001-yil fevral oyining taxminiy yakunlanishi bilan boshlandi. Aeroport qurilishi belgilangan muddatdan besh oy oldin tugallandi, biroq Attiki Odosga yer usti ulanishlari tugallanmagani sababli ochilish bir oyga kechiktirildi. Aeroport 2001-yil 28-martda rasman ochildi. Asosiy infratuzilmasi qatoriga uzunligi  va  boʻlgan ikkita parallel uchish-qoʻnish yoʻlagi kiradi. Aeroport Yevropa aviatsiya xavfsizligi agentligi va Federal aviatsiya maʼmuriyatidan dunyodagi eng yirik yoʻlovchi samolyoti [[Airbus A380|A380ning]] uchishi va qoʻnishi uchun ruxsat oldi. „Eleftherios Venizelos“ Afina xalqaro aeroportiga tashrif buyurgan birinchi A380 2011-yil 13-aprelda shoshilinch tibbiy sabablarga koʻra favqulodda qoʻnishni amalga oshirdi. Birinchi muntazam A380 reysi 2012-yil 26-oktyabrda [[Emirates]] tomonidan amalga oshirildi.

=== Gretsiya hukumatining qarz inqirozining taʼsiri (2009-2013) ===
Gretsiya hukumati-qarz inqirozi ketma-ket olti yil davomida aeroportning umumiy yoʻlovchi tashish hajmini kamaytirdi. Koʻpgina uzoq masofali aviakompaniyalar aeroportga xizmat koʻrsatishni toʻgʻridan-toʻgʻri toʻxtatdi, boshqalari esa qish oylarida xizmat koʻrsatishni toʻxtatishni afzal koʻrgan holda faqat mavsumiy asosda ishlashni tanladi. Bundan tashqari, ushbu muammolar aeroportga va aeroportdan koʻplab uzoq masofali reyslarni amalga oshiruvchi Olypic Airlines aviakompaniyasining yopilishi bilan yanada ogʻirlashdi. 2013-yilda aeroport 12,5 milliondan sal koʻproq yoʻlovchiga xizmat koʻrsatdi, bu 2012-yilga nisbatan 3,2 foizga kam va 2007-yildagi tirbandlik bilan solishtirganda taxminan 25 foizga kam, bu oʻsha paytdagi eng yuqori koʻrsatkich edi.

=== Yoʻlovchi tashishning tiklanishi va yangi darajalari (2014-2015) ===
2014-yil aeroportning yoʻlovchi tashish va barcha statistik koʻrsatkichlar uchun kuchli tiklanishdan darak berdi. Oʻndan ortiq yangi aviakompaniyalar Afinaga va undan yangi reyslarni boshladi. [[Aegean Airlines]] oʻz tarmogʻini 30% ga mustahkamladi (2015-yilga yana koʻplab yoʻnalishlar rejalashtirilgan), Ryanair esa Afina aeroportida yangi baza tashkil qildi va sakkizta yoʻnalishni qoʻshdi. Aeroport kompaniyasi 2014-yilda yoʻlovchi tashish hajmining 21% dan ortiq oʻsishini qayd etdi va 15,1 million yoʻlovchiga yetdi, buning natijasida ham yangi yoʻnalishlar, balki belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha taklif qilinadigan sigʻim koʻtarildi. Singapur va Gulf Air aviakompaniyalari parvozlarni qayta tikladi , Emirates, [[Etihad Airways]] va [[Qatar Airways]] esa Afinaga/Afinadan tez-tez uchadi  . Delta Air Line haftalik reyslarini qayta tikladi va American Airlines oʻzining mavsumiy jadvallarini yanada tez-tez ulanish bilan AQShga/AQShdan yo'nalishini saqlab qoldi. 2017-yildan boshlab Singapurga yil boʻyi xizmat koʻrsatish besh yildan koʻproq vaqtdan keyin qayta tiklanadi. Parvozlar Singapurning Scoot aviakompaniyasi tomonidan amalga oshiriladi.

AIA tomonidan eʼlon qilingan statistik maʼlumotlarga koʻra, 2015-yilda jami trafik deyarli 18,1 million yoʻlovchini tashkil etib, ajoyib koʻrsatkichga erishdi, bu oʻsha paytdagi aeroport uchun rekord boʻlib, yiliga 19 foizga va inqirozdan oldingi 2007-yildagi koʻrsatkichga nisbatan 1,55 million (+9,4%)ga oʻsdi. Bundan tashqari, xuddi shu davrda samolyotlar harakati oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 14% ga mustahkam oʻsishni koʻrsatdi. Bundan tashqari, 2015-yilda yoʻlovchilar tashishda sezilarli oʻsish (+38%) qayd etildi, xalqaro va xalqaro transfer trafigining taʼsirchan oʻsishi (+60%) Afina aeroporti ulanishining sezilarli darajada yaxshilanganligini koʻrsatmoqda.

=== Yigirma milliondan ortiq yoʻlovchi (2016-2018) va undan keyin ===
2016-yil Afina xalqaro aeroporti uchun ham ichki, ham xalqaro yoʻnalishlar uchun muhim yil boʻldi. Yillik natijalar ketma-ket uchinchi yil davomida ikki xonali oʻsish bilan mustahkamlangan koʻrsatkichni aks ettirdi, bu safar yigirma milliondan oshib, oʻtgan yilga nisbatan 10,7 foizga oʻsdi. Sogʻlom oʻsish 2017-yilda davom etdi, aeroport 8,6% ga oʻsib, jami 21,7 million yoʻlovchini koʻrsatdi, bu Afina aeroporti uchun yana bir rekorddir. 2018-yil davomida aeroport yana bir rekord koʻrsatkichga erishdi va yoʻlovchi tashish hajmi 11 foizga oshib, 24,1 million yoʻlovchini tashkil qildi. Xuddi shunday, samolyotlar harakati yiliga 10,8 foizga oʻsib, 217 094 ta harakatni tashkil qilib, yangi rekordga erishdi.

2019-yilning birinchi uch choragida aeroportlar harakati yanada oʻsish belgilarini koʻrsatmoqda, bunda yoʻlovchilar soni 6,5 foizga 19,97 million yoʻlovchiga, parvozlar soni esa 3,2 foizga oshgan.

== Terminallari ==



=== Umumiy tavsif ===
Ayni paytda aeroportda ikkita terminal mavjud, asosiy terminal va yoʻldosh terminali asosiy terminaldan yer osti aloqasi orqali kirish mumkin. U havo qatnovining koʻpayishini taʼminlash uchun keyingi yillarda modulli yondashuvda kengaytirilishi uchun moʻljallangan. Ushbu kengaytmalar olti bosqichli ramkada rejalashtirilgan. Birinchi (va hozirgi) bosqich aeroportga yiliga 26 million yoʻlovchini qabul qilishga imkon berdi. Aeroport dastlab ochilganda, joriy bosqich yiliga atigi 16 million yoʻlovchini tashish imkoniyatini talab qildi; ammo, ilgʻor IT logistikasi tufayli sigʻim keyingi bosqichga oʻtmasdan oshirishga muvaffaq boʻldi. Kengaytirishning oltinchi va oxirgi bosqichi aeroportga yiliga 50 million yoʻlovchi tashish imkonini beradi, joriy tartib yana beshta terminal qoʻshish uchun yetarli joy qoldiradi. Shunday qilib, hozirda mavjud boʻlgan parallel uchish-qoʻnish yoʻlagi tizimi yakuniy kengaytirish bosqichi tugagandan soʻng yuqori ekvivalent yillik yoʻlovchi yuki bilan parvozlarni amalga oshirish uchun moʻljallangan.

=== Asosiy terminali ===
Asosiy terminal binosi barcha [[Shengen hududi|Shengen]] ichidagi reyslarni, shuningdek, bir nechta Shengen boʻlmagan reyslarni amalga oshiradi. Aeroportning 144 ta roʻyxatga olish stolining barchasi Asosiy terminalda joylashgan boʻlib, uning uchta alohida darajasi mavjud: biri kelish uchun, biri joʻnash uchun va sharqiy uchish-qoʻnish yoʻlagi koʻrinishi bilan jihozlangan oziq-ovqat korti darajasi. Nihoyat, terminal oʻn toʻrtta teletrap va bagaj uchun oʻn bitta lentali konveyer bilan jihozlangan.

* **A zalidan** Shengenga aʼzo boʻlmagan mamlakatlarga va Yevropadan tashqari mamlakatlarga parvozlar uchun foydalaniladi.
* **B zali''' Shengen ichidagi mamlakatlarga reyslarni, shuningdek, ichki xizmatlarni amalga oshiradi.

2018-yil mart oyida Afina xalqaro aeroporti asosiy terminalning janubiy qanotlariga tegishli birinchi jismoniy kengaytirish uchun tender eʼlon qildi. Tenderda umumiy maydoni taxminan 14 950 kvadrat metr boʻlgan besh qavatdan (0 dan 4 gacha) binolarni kengaytirish talab qilingan. Kengaytirishni qurish uchun qurilish kompaniyasi 2018-yilning yozida taqdirlangan va loyihani 2019-yil oʻrtalarida yakunlash rejalashtirilgan. U yana 18 ta hisoblagich roʻyxatdan oʻtish maydonchalarini, shuningdek, kelish, joʻnab ketish, xavfsizlik va avtomatlashtirilgan boshqaruv eshiklari uchun qoʻshimcha joy qoʻshadi, shuningdek, 2020-yil oʻrtalariga qadar kengaytirilgan xarid qilish maydoni va yangi zallarni qoʻshadi.

### Yoʻldosh terminali
Yoʻldosh terminali ikkita darajaga ega, biri kelish uchun, ikkinchisi esa ketish uchun. Unga harakatlanuvchi yoʻlaklar bilan toʻla yer osti aloqasi orqali osongina kirish mumkin. Terminal oʻnta teleskopik trap bilan jihozlangan va yiliga olti million yoʻlovchini tashishga qodir.

Soʻnggi yillarda uning aviaturargohlari samolyotlarni uzoq muddatli saqlash uchun ishlatilgan, xususan sobiq Olympic Airways aviakompaniyasining ikkita Airbus A340-300 samolyotlari (ikkalasi ham 2017-yil fevral oyida yangi egasiga topshirilgan) va bitta grek startap aviatashuvchisi SkyGreece Airlinesning eskirgan Boeing 767-300ER samolyoti saqlanyapti. Biroq, 2017-yil iyun holatiga koʻra, yoʻldosh terminalining toʻxtash joyi Shengen va Shengen hududidan tashqari reyslar uchun toʻliq foydalanilmoqda va ortib borayotgan trafikni taʼminlash uchun. 2017-yil iyun oyidan baʼzi loukosterlar undan foydalana boshladi. 2018-yil 24-may kuni yoʻldosh terminali rasman toʻliq ish faoliyatini boshladi. Undan foydalanadigan aviakompaniyalar: Ryanair, Easyjet, Vueling, Eurowings, Norvegiya, Transavia va Transavia France, TUIfly Belgium, Brussels Airlines, Aer Lingus, Air Transat va Scoot.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar
Quyidagi aviakompaniyalar Afina aeroportida muntazam va charter reyslarini amalga oshirib keladi:

## Statistika
Afina xalqaro aeroporti Gretsiyadagi eng katta va eng gavjum aeroportdir. 2021-yil oxiriga kelib, u Yevropaning eng gavjum 15-aeroport edi.

### Yillik statistikasi

### Mamlakatlar boʻyicha eng gavjum yoʻlovchi tashish yoʻnalishlari
Quyidagi jadvalda 2021-yil davomida Afina xalqaro aeroportidagi yoʻlovchilar soni va 2020-yilga nisbatan oʻzgarishlar koʻrsatilgan.

### Aviakompaniyalar bozoridagi ulush 2021

### Aviakompaniyalar ittifoqlarining bozor ulushi 2021-yil

### Yoʻlovchilar 2021

## Yer usti transporti

### Temir yoʻl va metro

Aeroport terminalidan qulay tarzda qoʻshni temir yoʻl vokzaliga baland yoʻlak orqali kirish mumkin. Afina metrosining 3-yoʻli va shahar atrofi temir yoʻl xizmati Proastiakos ushbu bekatga va bekatdan poezdlarni olib boradi.

### Yoʻl
Aeroportga Afinaning markazi va shimolidan Attiki Odos pullik avtomagistrali orqali, gʻarbiy tomondan Varis-Koropiou magistrali, janubdan Laurio magistrali va sharqdan Spata-Loutsa magistrali orqali borish mumkin. Aeroportda turli xil avtotoʻxtash joylari orasidan 3 xil avtoturargoh lotlari mavjud. Kelish darajasida, aeroport terminali qarshisida joylashgan aeroport P1 va P2 uchastkalarida 1357 ta mashinalar joyi bilan besh soatgacha qisqa muddatli toʻxtash joyini taklif etadi. Uzoq muddatli avtoturargoh aeroportning asosiy kirish yoʻli (Attiki Odos) boʻylab joylashgan boʻlib, P3 uchastkasida 5802 ta mashinalar joyi mavjud. Yoʻlovchilarni tashish uchun bepul avtobus mavjud, shu bilan birga uchastkalarga terminalgacha piyoda borish mumkin. Premium valet xizmati, shuningdek, 3-kirishda joʻnab ketish darajasida ham taklif etiladi.

### Taksi
Taksilar kelish darajasining 3-chiqishida joylashgan belgilangan taksi kutish maydonida mavjud . Limuzin xizmati, shuningdek, 3 va 4-chi chiqishlar oraligʻidagi kelish darajasining ichki chekkasi tomonidan soʻrov boʻyicha ham mavjud .

### Avtobus
Toʻrtta avtobus yoʻnalishlari (X93, X95, X96, X97) toʻgʻridan-toʻgʻri Afinaning katta hududiga ulanadi, X95 Sintagma maydonidan boshlanadi, X93 aeroportni shaharlararo avtovokzallarga bogʻlaydi (KTEL Kifissos avtobus terminali va Liosion avtobus terminali), X96 Afinaning asosiy porti Pirey va X97 Elliniko metro bekatiga 2-yoʻl janubiy terminalini bogʻlaydi. Avtobuslar yoʻlovchilarni joʻnash darajasida tushiradi va 4 va 5 chiqishlar oraligʻida kelganlar darajasidan joʻnaydi. KTEL Express tomonidan mintaqaviy avtobus xizmatlari aeroportga ishlaydi, hozirda aeroportni Rafina, Markopoulo, Lavrio, Kalyviya va Keratea bilan bogʻlaydi.

## Boshqa imkoniyatlari

* Aegean Airlines va Olympic Airning bosh ofisi aeroport mulkidagi 57-binoda joylashgan . Olympic Air kompaniyasining ofislari 53A binosida ham mavjud.
* Havo hodisalarini tekshirish va aviatsiya xavfsizligi kengashi 11-binodagi 1311-ofisda oʻz ofisiga ega.

* Gretsiyaning Goody’s SA fast food kompaniyasining bosh ofisi 14B binosida joylashgan.
* Sofitel mehmonxonasi
* Chakana savdo parki
* Aeroportda potentsial xavfli materiallarga ishlov berish uchun Herkules va Uliss nomli ikkita robot tizimi qoʻllanadi. Ular Stavros Niarchos fondi tomonidan xayriya qilingan.

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
* ATHENS AIRPORT „EL.VENIZELOS“ International Airport 
* Accident history for ATH at Aviation Safety Network
* Athens International Airport „Eleftherios Venizelos“