Qozogʻistondagi yangi iqtisodiy siyosat

**Qozogʻistondagi yangi iqtisodiy siyosat** Insoniyat oʻzining tarixiy evolyutsion rivojlanishi davomida faqat ikkita muqobil majburlash tizimini shakllantirgan. Birinchisi, inson erkinligiga maʼmuriy taʼsir koʻrsatish, ikkinchisi-ishlab chiqaruvchining huquqiy erkinligini kafolatlaydigan iqtisodiy majburlash tizimi. Ularning birgalikda yashashi amalda mumkin emas, chunki boshqaruv tizimi majburlashning iqtisodiy manfaatlari taʼsirini zaiflashtiradi, aksincha, unga iqtisodiy vositalarni kiritish maʼmuriy tizimning kuchini pasaytiradi.

„Harbiy kommunizm“ siyosati mulkiy munosabatlar tuzilmalarini davlat nazoratiga markazlashtirish va iqtisodiyotni oʻzining asosiy printsiplari orqali de-fakto, hatto harbiylashtirilgan, direktiv boshqaruvga majburlashning asosiy namunasiga amal qilishini anglatadi. Buni butun davlat siyosatining tayanchiga aylantirish milliy iqtisodiyotning turgʻunlik va turgʻunlikka olib keldi.

Inqirozda bolsheviklar inqilobiy ruhdagi romantizmning utopik dogmalaridan voz kechishga majbur boʻldilar. Lenin, partiya rahbarlarining muhim qismining qarshiligiga qaramay, tarixiy kelishuvga rozi boʻldi. Buning ortida turli xil mulk shakllariga nisbatan eng bagʻrikeng siyosat va tovar-pul, bozor munosabatlari va boshqa iqtisodiy ragʻbatlantirish omillarini bundan keyin ham tan olmaslikning mumkin emasligi hissi turadi. Qozogʻistondagi vaziyat butun mamlakatni qamrab olgan iqtisodiy va siyosiy inqiroz koʻrinishini koʻrsatdi. Milliy iqtisodiyot siyosatining mutlaqo yangi tamoyiliga oʻtish zarurati hamma joyda boʻlgani kabi Qozogʻistonda ham yaqqol koʻrindi. Uning asosiy asosi „tovarsizlik“ utopiyasidan bozor-iqtisodiy, tovar-pul munosabatlariga oʻtish gʻoyasi edi.

## Erkin savdoga ruxsat berish
Bozor munosabatlarini liberallashtirishning eng muhim jihati savdo erkinligiga ruxsat berish edi. Biroq, davlat dastlab mafkuraviy asos bilan ayirboshlash sohasi ustidan oʻz nazoratini oʻrnatishga harakat qildi. Bir necha oy davomida u shahar va qishloq oʻrtasida mahalliy tovarlar almashinuvini tashkil etishga harakat qildi. Shunday qilib, ayirboshlash operatsiyalari oʻrtasidagi vositachilik xizmatini Sovet hokimiyatining rahbarligi, nazorati va bevosita topshirigʻi ostida ishlagan kooperativ amalga oshirdi. Maxsus farmon bilan (1921-yil 7-aprel) davlat unga „zavod-zavod va hunarmandchilik mahsulotlari ishlab chiqarish va ularni qishloq xoʻjaligi mahsulotlariga almashtirish boʻyicha oziq-ovqat organlarining majburiy vazifalarini bajarish“, „barcha oziq-ovqat mahsulotlari (matnda.—muallif), davlat tomonidan tayyorlangan va milliylashtirilgan zavod va zavodlardan olingan. . . va chet eldan olib kelingan tovarlarni tarqatish“ faqat ular tomonidan amalga oshirildi. Farmonda „RKFSRning barcha fuqarolari isteʼmolchilar jamiyatiga aʼzo boʻlishlari“ va „har bir fuqaro isteʼmol jamiyati punktlaridan birida roʻyxatdan oʻtishlari“ aytilgan.

Kooperatsiya haqida gapirganda, davlat katta hiyla qildi, bu aslida erkinlik tamoyilini yoki hamkorlikning har qanday shaklining imperativ shartini butunlay eʼtiborsiz qoldirib, davlat tomonidan qabul qilingan tuzilmalar edi.

Shunday qilib, soxta hamkorlik davlat tomonidan tartibga solinish va xususiy mulk bozorining oʻz-oʻzidan aylanishiga toʻsqinlik qilish vositasiga aylanadi, deb ishonilgan. Bu sodir boʻlishi mumkin edi va Lenin bunga shubha qilmadi. Partiyaning 10-syezdida u shunday dedi: „Biz proletariatning siyosiy kuchini zaiflashtirmasdan, balki kuchaytirib, mahalliy tovarlarning erkin aylanishiga koʻproq ruxsat berishimiz mumkin“. Buni qanday qilish amaliyot masalasidir. Mening vazifam bu nazariy jihatdan amalga oshirilishi mumkinligini sizga isbotlashdir.

Biroq, amaliyot shuni koʻrsatdiki, bu fikr mutlaqo foydasiz. Qozogʻistonda tovar aylanma fondi (ishlab chiqarish, oziq-ovqat, metall buyumlar, qishloq xoʻjaligi asbob-uskunalari, uy-roʻzgʻor buyumlari, mahorka, kerosin, gugurt va boshqalar) sifatida 15 million soʻmlik tilla tangalar va 1921-yildagi 14 milliard soʻm pullar yaratildi. Biroq belgilangan miqdorda don mahsulotlarining atigi 37 foizi, goʻsht mahsulotlarining 26 foizi ishlab chiqarilgan.

Bunga, shubhasiz, tovar aylanma fondining yetarli darajada va yetarli darajada taʼminlanmaganligi, taqsimlash tarmoqlarining rivojlanmaganligi, qishloq xoʻjaligida gʻalla yetishtirishning pastligi va tanglik sabab boʻlgan. Lekin asosiy sabab davlat tovar aylanmasining xususiy savdo bilan hech qanday tarzda raqobatlasha olmasligi edi. 1921-yilning kuzida Lenin: „Tovar muomalasidan hech narsa chiqadi, xususiy bozor bizdan kuchliroq boʻlib chiqdi, tovar aylanmasi oʻrniga biz faqat oddiy sotib olish, sotish va savdo qilishga erishdik“ deb majburan tan oldi.

Hamkorlikka tayanish ham oʻzini oqlamadi. Oʻshandan beri uning faoliyat doirasi toraydi. Va SSSR Xalq Qoʻmitasi va Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi Qoʻmitasining dekabr (1923) qaroridan soʻng, fuqarolarning yagona isteʼmol jamiyatiga majburiy obuna boʻlishini bekor qildi va unga kirish va chiqish vaqti keldi, odamlarning ixtiyoriga koʻra, u „aholini ommaviy ravishda qamrab oladigan“ tizim boʻlishni toʻxtatdi. 1925-yil oxirida taqsimlash va ayirboshlash sohasidagi hamkorlik „Yevropa“ aholisining atigi 20 foizini (oʻsha yillardagi hisobotlarda qayd etilgan) va qozoq xonadonlarining 8,6 foizini qamrab oldi.

Shu paytgacha kooperativlar ham davlat sektori kabi xususiy savdo bilan teng raqobat kurashiga kirisha olmadi (davlatning turli subsidiyalari, kreditlari va tovar yetkazib berish koʻrinishidagi imtiyozlari, ishlab chiqarish hajmini qisqartirish imkoniyati mavjudligiga qaramay) tovarlarni chiqarish narxi va pirovard natijada mafkuraviy yordam ular tomonda.) koʻrsatdi. Shaharlarning taqsimlash tarmoqlari tarkibida uning ulushi atigi 3 foizni tashkil etgan boʻlsa, xususiy sektorda 95,3 foizga yetdi (davlat savdosida — 1,6 foiz).Respublika qishloqlarida va qishlogʻlarida mos ravishda 12,9 va 85,1 foizni tashkil etdi (davlat savdosida-2,0 foiz). Tovar aylanmasiga kelsak, uning 84,7 foizi shahar xususiy mulkdorlari,14,0 foizi kooperatorlar (davlat savdosida-1,3 foiz) hissasiga toʻgʻri keldi. Qishloqlar va kistakalarda (kooperativlarda narxlarning pastligi tufayli) har ikkala segmentdagi ulush deyarli bir xil: xususiy mulkchilikda - 50,5%, kooperativ savdoda-49,5%. Shuning uchun iqtisodiy mantiqdan tashqarida harakat qilish, yaʼni tovar-pul munosabatlariga tayanmaslik va uni chetlab oʻtishga urinish muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

## Bolsheviklar T — A - T formulasi bilan yashay boshladilar
Oʻsha paytda bolsheviklar hohladimi yoki xohlamadimi, jamiyat tovar-pul munosabatlari haqiqatini anglab, T—A —T formulasi boʻyicha keng koʻlamda va ishonch bilan yashay boshladi. Uning faoliyatini xususiy mulk-kapitalistik (davlatga tegishli boʻlmagan kichik va kichik korxonalar, savdo, yirik fermer xoʻjaliklari va boshqalar) amalga oshiradi. b.), davlat-kapitalistik (xususiy shaxslarga ijaraga yoki imtiyozga berilgan sanoat ob’ektlari) va mayda tovar (bozorda ishlaydigan fermer xoʻjaliklari) tuzilmalari (inshootlari) tabiiy ravishda va darhol oʻzlashtirildi.

Sof sotsialistik jamiyat qurilishi tarafdorlari yangi haqiqatdan dard va „hoʻngrab“ azob chekishdi (minglab kommunistlar „kapitalizmni tiklash“, „yorqin inqilobiy ideallarga xiyonat va qurbonlar“ tarafdori emasliklarini tushuntirib, partiyadan chiqib ketishdi. Fuqarolar urushining "asosan), sobiq „poytaxt nomi“ qarshi hujumga oʻtish uchun" adolat tiklanadi, deb umid va umid bilan.

Iqtisodiy hayotda monopolist sifatidagi imtiyozlarini yoʻqotgan sotsialistik, aniqrogʻi davlat sektori davlat paternalizmining qulay soyaboni ostida yashirinib, shakllana boshlagan bozor munosabatlari voqeligini rad eta olmadi. Shu munosabat bilan uning doirasida ishlab chiqarish va taqsimot, ayirboshlash va isteʼmol tizimlarini majburiy qayta qurish jarayoni sodir boʻla boshladi.

Zavod va zavodlarga, boshqa korxonalarga ish haqi qaytarildi, ularning moddiy tarkibiy qismi asta-sekin kamayib, pul ekvivalenti oshdi. 1923-yilda ikkinchisining ulushi 80% ni tashkil etdi.

Shu bilan birga, XQXQning 1921-yil 10-sentyabrdagi maxsus farmoni bilan yangi tarif siyosati oʻrnatildi. Hujjatda qayd etilishicha, „ish haqining oshishi bevosita va bevosita mehnat unumdorligining oshishi, mehnat unumdorligini oshirishda ishchining ishtiroki darajasi bilan bogʻliq boʻlgan“. Bozor moliyaviy tizimni tiklashni talab qildi. Ushbu vazifaning bir qismi sifatida emissiyalar cheklandi. Agar „harbiy kommunizm“ yillarida biron-bir muassasa yoki korxona banknotlarni, toʻgʻrirogʻi, ularning oʻrnini bosuvchi shaxslarni muomalaga chiqargan boʻlsa, endilikda faqat 1921-yil noyabrida yangi ochilgan Davlat bankigina emitent vazifasini bajargan.

Kommunal va transport toʻlovlari, barcha turdagi ishlab chiqarish va muomaladan soliq undirish tiklandi.1923—1924-yillarda ish haqi (shu jumladan ish haqi soligʻi) toʻlanganda byudjet daromadlarining 34% fiskal daromadlar hisobidan taʼminlangan. 1922—1924-yillarda pul islohoti muvaffaqiyatli yakunlandi:mamlakat nihoyat jahon pul bozorida yuqori baholangan „barqaror“ valyutani oldi

Butun sanoat infratuzilmalarini cheksiz davlat nazorati va boshqaruviga olish, ularni hamma joyda tovarlar (xom ashyo, yoqilgʻi, asbob-uskunalar, oziq-ovqat va boshqalar) bilan taʼminlash b.) taʼminot yetishmasligiga duch kelgan va shu tariqa bankrot boʻlgan davlat bunday sharoitda rejali iqtisodiyotni yuritish va tarmoqlararo oqilona munosabatlarni yoʻlga qoʻyish mumkin emasligini tan olgan, xoh kichik, xoh katta boʻlsin, endi asta-sekinlikdan voz kecha boshladi. eski sanoat siyosati. U oʻz tasarrufida faqat maʼlum tarmoqlar va yirik korxonalarni qoldirdi. Ularning baʼzilari vaziyat yaxshilanmaguncha qoldirildi, boshqalari esa xalq xoʻjaligi rejasiga koʻra, faqat umumiy davlat organlari tomonidan moddiy, oziq-ovqat va pul resurslari bilan taʼminlanganlari ishlab chiqarishga kiritildi..

Davlat manfaatlari nuqtai nazaridan ustuvor boʻlmagan korxonalar (asosan, ular oʻrta va kichik, kichik korxonalar va mahalliy ishlab chiqarishlardir) kooperativlarga, shirkatlarga yoki jismoniy shaxslarga ijaraga berildi.

Shu bilan birga, eng qulay shartlar (soliq,kredit, fond bilan taʼminlash va boshqalar b. chegirmalar) birinchi navbatda yirik sanoat ehtiyojlariga xizmat qilganlar yoki davlat nomidan ishlaganlar va isteʼmol kooperativlari uchun qilingan. Alohida ahamiyatga ega boʻlgan roʻyxatga kiritilmagan barcha korxonalar va tarmoqlar davlatning sanoat sektoriga nisbatan „aksessuarlar“ sifatida qaraldi. Tarmoqning ushbu tarmogʻi faoliyati ustidan nazorat davlat kasaba uyushmalari (maʼmuriy xodimlar bilan jamoa shartnomasi tuzish majburiyatini olgan) va partiya yacheykalari orqali mablagʻlarga kvota va limitlarni belgilash mexanizmi orqali amalga oshirildi

Ijaraga berish mumkin boʻlmagan korxonalar yopildi, ishchi va xizmatchilar mehnat birjasida roʻyxatga olindi. Qozogʻiston SSR OSB maʼlumotlariga koʻra , faqat 1922-yilda respublika shaharlarida 50 mingga yaqin ishsizlar roʻyxatga olingan, ammo aslida ishsizlar ancha koʻp edi..

Yangi iqtisodiy siyosatni ishlab chiqishda Qozogʻiston SSR Sovetining II s’ezdi Qozogʻiston sanoat byurosiga (Promburo) „sanoat tarmogʻining har bir ishlab chiqarishini bosqichma-bosqich kengaytirilgan,texnik jihatdan yaxshi jihozlangan, toʻgʻri tashkil etilgan holda bir joyga jamlash“ topshirigʻini berdi va qoʻshimcha korxonalar" (bu tizimdan birinchi navbatda togʻ-kon sanoatida foydalanishga majburdir). Sanoatni birlashtirish maqsadida eng yirik va istiqbolli korxonalarni birlashtirgan trestlar tuzildi. Partiyaning 12-s’ezdi qarorlarida:"Ushbu xoʻjalik birlashmalarining asosiy vazifasi ularning tarkibiga kiruvchi xususiy korxonalar singari qoʻshimcha qiymatlarni topish va amalga oshirishdan iborat" (kommunistlarning qitiqiga tegmaslik uchun, kommunist mafkuraviy hiyla-nayrangga oʻtdi: kapitalistik ishlab chiqarish usuli bilan birga tilga olinadigan „qiymat“ toifali tushunchasi oʻrniga „qiymat“ soʻzi ishlatilgan—muallif) qayd etdi.

20-asr oxirigacha trestlar sanoatning sotsialistik sektorining asosiy ishlab chiqarish boʻlinmalari boʻlib, barcha milliylashtirilgan va ijaraga olinmagan yoki konsessiyaga berilgan korxonalarning 90 foizini birlashtirgan. Qozogʻistonda trestlar asosan ishlab chiqarish sohasini qamrab olgan. Masalan,1923-yil yanvar oyida ittifoq ahamiyatidagi „Embimunay“ tresti tashkil etilib, uning tarkibiga neft konlari bilan birga Yaroslavl va Nijniy Novgorod neftni qayta ishlash zavodlari kirdi. 1925-yilda Markazga bevosita boʻysunuvchi yana ikkita trest—"Oltaypolimetal" va „Atbasar rangli metallar tresti“ (mis konlari korxonalari) yaratilgan. Santonin tresti (Shymnek santonin zavodi) giyohvandlik vositalarini ishlab chiqaradi: santonin, morfin, kodein, Ittifoq nazorati ostida qoldi. Trest jahon bozorida Janubiy Qozogʻistonda oʻzlashtirilgan oq shuvoqdan tayyorlangan dermen ishlab chiqaruvchi monopolistga aylandi.

Mintaqaviy ahamiyatga ega trestlar, mahalliy (viloyat) birlashmalar: Kazaltyn,Kazbalyk,Kazsexeuiltrest,Kazspirttrest,Petropavl charm poyabzal tresti, „ Orinbor Gubaul sanoat“ va boshqalar. b. yaratilgan. Ayrim korxonalar, masalan, Ekibastuz va Ridder birlashmalari RKFSR BHSHK mandatlari asosida viloyatdan boshqarilar edi.

Barcha trestlar, shuningdek, unga kiruvchi korxonalar (butun tarmoq kabi) oʻzini-oʻzi oqlash-xoʻjalik hisobiga oʻtkazildi. Boshqacha qilib aytganda, ular oʻz xoʻjalik faoliyatiga qoʻshimcha qiymat, foyda va zarar, aktsiyalarning yoʻqolishi, ichki qiymat va hokazolarni qoʻshish tamoyilidan foydalanadilar. b. hisobga olib qayta qurildi. Shu munosabat bilan Lenin: „Bolsheviklar, savdo qilishni oʻrganinglar!“ degan edi. — deb qichqirdi shior.

Trestlar xoʻjalik birlashmalari boʻlgan holda rejalashtirish, xodimlarni joylashtirish va moliyaviy taqsimlash, savdo operatsiyalarini amalga oshirish funksiyalarini bajardilar. Umuman olganda, trestlar tuzilmalari ishlab chiqarishning konsentratsiya va markazlashuv holatiga qarab oʻzgarib turadigan tuzilma sifatida qabul qilindi va bolsheviklar undan voz kechmadilar.

Sindikatlar trestlarning tijorat biznesiga xizmat qilish, ular oʻrtasidagi raqobatni bartaraf etish, hatto ulgurji savdoda ham davlatning mavqeini mustahkamlash, savdoning xususiy sektorini mustahkamlashga qarshi chiqish, boshqacha aytganda, trastlarni himoya qilish maqsadida tashkil etilgan. iqtisodiy nuqtai nazardan sotsialistik qurilish. 1923-yilda ular yirik trestlarning deyarli 50 foizini birlashtirdilar.

Xususiy kapital asosan isteʼmol tovarlari ishlab chiqarish va qishloq xoʻjaligida jamlangan. U asosan mahalliy xomashyo bilan ishlaydigan va mahalliy isteʼmol bozoriga xizmat koʻrsatadigan kichik shahar va qishloq kichik ustaxonalari sifatida faoliyat koʻrsatgan (un tegirmoni, yogʻni maydalash, metall va yogʻochni qayta ishlash, charm buyumlar va koʻpik ishlab chiqarish va boshqa tarmoqlar). Bu korxonalarning salmoqli qismi yollanma mehnatdan foydalanmagan, yollanma ishchilar soni esa 1-5 kishidan oshmagan. Inqilobgacha Qozogʻiston qishloq xoʻjaligi aholining katta qismini qamrab olgan va muhim oʻrin egallagan tarmoq edi, agrar sohaga xizmat koʻrsatishda

Ayirboshlash sohasida mulkdor mayda tovar ishlab chiqaruvchilar oʻrtasida vositachilik operatsiyalarini keng olib borgan, xususiy korxonalar tovarlari va davlat sanoat tovarlarining katta qismini sotish bilan shugʻullangan. Davlat uning ulgurji savdosini amalda toʻxtatdi va buning evaziga u qishloqda ham, shaharda ham chakana savdodagi mavqeini mustahkamladi. Ish haqi toʻlanadigan 1924—1925-yillarda Qozogʻistonda 5000 dan ortiq xususiy savdo joylari (kooperativ korxonalardan 9 marta, davlat savdo korxonalaridan 25 marta koʻp) boʻlgan.

Xususiy kapitalni birinchi navbatda savdoga joylashtirish katta investitsiyalarni, mablagʻlarni tez qaytarishni va yuqori rentabellikni, erkin harakatlanishni talab qilmasligi bilan izohlanadi. Xususiy mulk kapital fondining asosiy qismi aynan shu ayirboshlash sohasida shakllangan boʻlib, yangi iqtisodiy siyosatning dastlabki uch yilida u juda tez oʻsdi: butun mamlakat boʻyicha 150 million soʻmdan 800 million soʻmgacha.

Katta miqdordagi aylanma mablagʻlar egasiga kredit munosabatlariga kirishga imkon berdi, bu yerda u xususiy mulkchilikka tegishli boʻlgan uchun sanoat va savdo joylariga xizmat koʻrsatdi

Umuman olganda, maʼlum imtiyozlarga qaramay, egasining „sinf dirigizmi“ holatidagi ahvoli ancha noqulayliklar tugʻdirdi.Davlat uni oʻz marginalligining ikkita tizimida, ikkita teng yoʻnalishda: ijtimoiy-siyosiy diktatura va shartli iqtisodiy erkinlikda birga yashashga majbur qildi. Qanchalik urinmasin, na onaga, na narigi tomonga eʼtibor bermasdi.

IESning barcha yillari davomida xususiy tadbirkorlik tuzilmasi vakillari ijtimoiy taʼqib va maʼnaviy terrorga uchradi, omma ongida „jozibali mulkdor“, ochiqdan-ochiq „talonchi va chayqovchi“ qiyofasini yaratgan targʻibot;Ular karikatura va felyetonlarning doimiy nishoniga aylanib, „Birinchi may“, „oktyabr“ bayramlarida maydondagi shov-shuvli olomon qoʻlida ushlab turilgan ularning masxara bilan chizilgan suratlari boʻldi.

Davlat tadbirkorlik sohasi bilan bogʻliq moliyaviy va mehnat qonunchiligi normalari bilan ochiqdan-ochiq diskriminatsiya qilingan ijtimoiy va sinfiy harakatlar orqali kredit, narx va tarif siyosati sohasida xususiy kapitalga doimiy bosim oʻtkazdi. Soliqlar miqdori va miqdori oshirildi. Soliqlarning tarkibi (daromad-xoʻjalik, mulk soligʻi, aksiz va shtamp yigʻimlari, mahalliy soliqlar va boshqalar) yildan-yilga murakkablashib bordi, soliqlar nomenklaturasi tartibsiz koʻpaydi, ularning yuki ortdi. Faqat 1924—1925-yillarda ish haqi toʻlanganda mulkdorlar oʻz daromadlarining deyarli yarmini soliqlarga oʻzlashtirdilar. Bunday vaziyatda ishbilarmonlar ishonchsizlik va oldindan aytib boʻlmaydigan holatda edi, ular orasida u yerda va u yerda yangi cheklovchi farmon, yana bir taqiqlovchi koʻrsatma paydo boʻlishi haqida mish-mishlar tarqaldi va shu bilan birga ular eng qiziquvchan va doimiy oʻquvchilarga aylandilar. faqat rasmiy xabarlar chop etilgan partiya gazetalari.

Bularning barchasi har qanday vaqtda xususiy tadbirkorlikning rivojlanishiga toʻsqinlik qildi, tashabbusni toʻxtatdi va uning koʻplab vakillari oʻz biznesining kelajagiga umidlarini yoʻqotdilar va keyinchalik paydo boʻlgan „oʻzini musodara qilish“ tuzogʻiga tushib qolishdi, yaʼni ular oʻzlarini tarqatib yuborishdi va boshqa ish sohasiga oʻtdi ketdi Biroq, shunga qaramay, xususiy tadbirkorlik tizimi stixiyali tovar-bozor anʼanalarining ob’ektiv harakati taʼsirida oʻz sur’atini his qilib, ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmaning salmoqli qismini tashkil etdi

Mafkuraviy yoʻnalishning tubdan oʻzgarishiga, ijtimoiy-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy tarmoqlarning rivojlanishiga qaramay, davlat iqtisodiyoti aniq belgilangan iqtisodiy xususiyatga ega (D.Tyornerning oʻlchoviga koʻra, dehqon xoʻjaligiga aholining yarmi qishloqda istiqomat qiladigan va ishchilarning yarmidan koʻpi qishloq xoʻjaligida ishlaydigan, ikkinchisi esa iqtisodiy sektor sifatida jamoat mahsulotlarini ishlab chiqarishda hal qiluvchi rol oʻynaydigan davlatni oʻz ichiga oladi) Shu sababli, IES innovatsiyasi qishloq xoʻjaligi sohasiga tarqala olmasligi aniq edi.

Avvalo, yuqorida aytib oʻtilganidek, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini olib qoʻyish tamoyili tubdan oʻzgardi:u soliq munosabatlari shaklida qabul qilindi.1921 -yil mart oyida BOAK „Oziq-ovqat va xom ashyo soligʻini real soliqqa almashtirish toʻgʻrisida“gi dekretni qabul qildi..

## Yangi iqtisodiy falsafa
1921/22 yillarda ish haqi toʻlanganda, qishloq xoʻjaligidagi ogʻir ahvol tufayli Qozogʻistonda oziq-ovqat soligʻi kamroq ishlatilgan.Gʻarbiy Qozogʻiston viloyatlarida gʻalla isteʼmoli taqchilligi 17,4 mln. Qishdan keyingi qattiq qurgʻoqchilik natijasida 1921-1992 yillarda chorva mollari soni 80 foizga qisqardi,Ural va Bokey guberniyalarining ayrim tumanlarida chorva mollari oʻlimi 100 foizga yetdi..

Jut tufayli Ural,Oʻrinbor,Aqtoʻbe,Bokey viloyatlari, shuningdek,Qoʻstanay (Qoʻstanay uyezdidan tashqari) Ukraina Markaziy Qoʻmitasining (1921-yil 18-avgust) qarori bilan mamlakatning ochiq qonli viloyatlari tarkibiga kiritildi.). va soliqdan ozod qilingan. Shuningdek, koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi chorvachilik xoʻjaliklari soliqdan ozod qilindi (Kaksroak MKning 1921-yil 28-iyuldagi qarori).

Biroq, zarar koʻrgan guberniyalarning ayrim hududlarida gʻalla hosilining qoniqarliligini hisobga olgan gubatkomlar bunday hududlarga oziq-ovqat soligʻi va eng kam soliq chegarasidan kelib chiqqan holda ichki gubernatorlik soligʻini oʻrnatdilar. Undan tushgan mablagʻlar faqat viloyat ichidagi muhtoj aholiga va birinchi navbatda urugʻchilik fondini tashkil etishga sarflanishi kerak edi.

Oziq-ovqat soligʻi kampaniyasi faqat Semey va Oʻqmola guberniyalarida toʻliq amalga oshirildi.3 mln.t.don don mahsulotlari,17 mln.t.ga yaqin yogʻ, 57 ming.put pichan, 46,3 ming dona teri, 1,1 mln.dona tuxum va hokazo qabul qildi. Oqmoʻla guberniyasidan yigʻilgan soliqning atigi 50 foizi—2 million pud don musodara qilindi. Mamlakat boʻylab soliqlarning 55 foizi toʻlangan.

Keyingi 1922/23 yillarda naturadagi barcha turdagi soliqlar yagona natura soliqqa almashtirildi. Soliq miqdori aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan ekin va gʻalla hosilining hajmiga qarab belgilandi va unga yana bir tur-fermer xoʻjaligiga chorva mollarini etkazib berish qoʻshildi

Yarim koʻchmanchi va koʻchmanchi uy xoʻjaliklari soliqqa tortiladigan sektorga kiritilgan. Bu yerda soliq „goʻsht birligi“ boʻyicha hisoblab chiqilgan-soliq har bir bosh qoramoldan, belgilangan ekvivalent boʻyicha ishlaydigan transport vositalari uchun qoramol va mayda tuyoqlarga tenglashtirilgan. Gʻarbiy Qozogʻiston (qishloq xoʻjaligi) uchun hisoblangan soliq summasining 50 foizi miqdorida chegirma belgilandi.

1923/24 yillarda naturadagi soliq oʻrniga yagona qishloq xoʻjaligi soligʻi joriy etildi. 1924/25 yillarda tovar-pul munosabatlarining kengayishi hisobiga, shuningdek, bu jarayonni ragʻbatlantirish maqsadida chekka agrar rayonlarda aylanma soliqlar amalga oshirildi:ular natural shakldan pul shakliga oʻtkazildi. RK(b)P XIII konferensiyasi qarorlariga binoan yagona qishloq xoʻjaligi soligʻi 1924/25 yillarda fiat valyutasida hisoblab chiqilgan (1922-1924 yillardagi pul islohotidan soʻng bir muncha vaqt sovet davlatlariga fiat valyutasi—chervonets kiritilgan). Pul muomalasi) va faqat naqd pul shaklida yigʻilishi kerak edi. Shunday qilib, soliq islohotining yoʻnalishi qishloq xoʻjaligini tiklash vazifasiga mos keldi. Xuddi shu narsani soliq yukini oshirish haqida ham aytish mumkin. Agar urushgacha toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita soliq toʻlovlari har bir dehqon uchun 10 soʻm 37 tanga (oʻlchangan narxlarda) boʻlgan boʻlsa, tanazzul davrida 10 soʻm 30 tanga (qora mehnat va arava mollari uchun va undan koʻp),1921/22 yillarda—6 soʻm 11 tiyin boʻlsa,1922/23 yillarda 3 soʻm 96 tiyin edi. Biroq, jahon dehqonlari tarixi shuni koʻrsatadiki, uni qoʻzgʻolonga oʻzidan qolgan juda oz narsa va koʻp narsalarni olib qoʻyganligi (oʻzaro bogʻliq, lekin hatto bir xil narsalar ham emas) majburlagan. TPPning joriy etilishi dehqonlarning qarshiligini biroz pasaytirdi va dastlab davlat dehqonlar bilan soliq munosabatlarida u yoki bu darajada moslashuvchan vaziyatga erisha oldi.

Yangi iqtisodiy falsafa yer munosabatlarida ham oʻz aksini topdi, ammo agrar masalada bolsheviklar dasturi oʻzgarishsiz qoldi.

Maʼlumki, 1861-yildagi islohotdan boshlab imperator Rossiyasi qonunchiligi erdan foydalanish va yerga egalik qilish masalalarini saylangan zemstvolar vakolatiga qoldirdi, ular bu masalani dehqonlarning oʻz normalari, anʼanalari va tushunchalariga muvofiq koʻrib chiqdilar va hal qildilar mulkchilik. Biroq, yer huquqlari sohasida yagona qonunchilikning yoʻqligiga qaramasdan, er munosabatlari butun imperiya boʻylab (qishloq xoʻjaligi hududlarida) hayratlanarli darajada bir xilligi bilan ajralib turardi.

Sovetlar yer munosabatlarini kodlashtirdi (yagona tizimga boʻysundirdi)"Yer mehnatidan foydalanishning asosiy qonuni" ni ishlab chiqdi va qabul qildi keyinchalik u 1922-yil 1-dekabrda kuchga kirgan Yer kodeksiga jiddiy oʻzgartirishlarsiz kiritildi. Oʻshandan beri koʻp hollarda dehqonlar hayoti bilan bogʻliq barcha masalalar davlatning mafkuraviy qadriyatlariga muvofiq qonuniy tartibga solingan.

Yer kodeksi mamlakat yer fondiga davlat mulki boʻlishining buzilmas prinsipini tasdiqladi, inqilob yer, yer osti boyliklari,suv va oʻrmonga xususiy mulkchilikni bekor qilib, uni „ishchi-dehqonlar davlati mulki“ deb eʼlon qilganini yaqqol eslatdi.

Mehnat yerdan foydalanish huquqining yagona manbai sifatida tan olindi. Dehqon jamoasi (fermer xoʻjaligi) yerdan iqtisodiy foydalanish, yaʼni texnologik jihatdan rivojlantirish (ishlab chiqarish)ni amalga oshirar ekan, tegishli yer uning doimiy va uzluksiz foydalanishiga beriladi. Yuqoridagilardan kelib chiqadigan xulosa shuki, yerga xususiy mulkchilik mutlaq huquqiy maqomga ega boʻlmagan, u mehnat qilganlarga berilgan oraliq xususiyat kasb etgan.

Yerdan foydalanish oʻz shakli va tartibiga koʻra erkin tanlash ob’ekti boʻlib koʻrinsa-da, mahalliy organlar har doim yerdan yakka tartibda foydalanish (guruh) va xutor, shuningdek, boshqa jamoaviy boʻlmagan (jamoaviy boʻlmagan) yerdan foydalanishning oldini olgan turli sabablarni bahona qilib, qonundan tashqari yerdan foydalanish turlari.

Bir marta P.Stolypin, bu qishloq xoʻjaligining kapitallashuviga ob’ektiv ravishda toʻsqinlik qilayotganini tushunib, dehqon jamoalarini parchalash uchun ozgina harakat qildi. Biroq, qishloq xoʻjaligining izchil rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatishiga qaramay, jamoa bolsheviklar kollektivizmi va yopiq birlashma tamoyillari bilan bir qatorda davlat uchun zarur edi.

Kollektiv ongga xos boʻlgan moslashuvchanlik va hamkorlik dehqonlar muxolifatining hokimiyatini mustahkamlash uchun „tabiiy“ toʻsiq boʻlib xizmat qildi va shuning uchun rejim ongidan tashqarida qoldi. Qolaversa, jamiyat turli safarbarlik, qarzdorlik, ogʻir soliqlar va boshqa kampaniyalarda hukumatga maʼqul boʻlgan. Oʻz aʼzolarining xatti-harakatlarining toʻgʻriligi, ularga yuklangan vazifalarni toʻgʻri va oʻz vaqtida bajarishi uchun jamoaviy javobgarlik, masalan, soliqlarni toʻlash (masalan, agar kimdir soliq toʻlashga qodir boʻlmasa, u uchun hamma narsa toʻlanadi). jamoaga tayinlangan. Fuqarolar urushi va „harbiy kommunizm“ yillarida ham bolsheviklar jamoaviy mas’uliyat va jamoa anʼanalarida hamkorlikni tan oldilar, qishloq va qishloqlarda omonatlarni saqlash uchun keng foydalandilar va hokimiyatga toʻliq boʻysunmaguncha ularni qoʻyib yubormadilar.

Hukumatning ishlab chiqarish va dehqon hayotini tashkil etishning ijtimoiy shakli sifatida jamiyat uchun davlat nazorati uchun ochiq boʻlgan oʻziga xos korporativ tuzilmaga ega boʻlishi juda muhim edi. Qishloq yigʻini, toʻgʻrirogʻi, lumpen va nihoyatda kambagʻal, tilanchi koʻpchilik orqali zarur qarorlarni qabul qilish va kerakli jamoat manfaatlariga erishish oson ediPartiyaga kirmagan dehqonlar konferensiyasi deb atagan bunday yigʻinlarda oʻzaro soliqlar joriy etilib, har qanday boy xoʻjaliklarga ogʻir soliqlar kiritish taklifi kiritildi, kulaklar fosh qilindi va „hamma yigʻilib, bir ovozdan“ ixtiyoriy ravishda qaror qabul qilindi. kolxoz yoki kommunaga kirish, deviantlar (yoʻnalishdan ogʻishganlarga partiya), qishloq xoʻjaligi artellariga qoʻshilishni istamaganlar, „Havo kuchlari doʻstlari“ yoki „Voroshilov otishmalari“ va boshqalar juda koʻp bosim bor edi

Ularning aksariyati uzoqni koʻra bilmaydigan faollar, „Koschy“, „Jarli“ uyushmalari,SHOK (fermerlarning oʻzaro yordam qoʻmitasi) va boshqalar. b. Bolsheviklar tomonidan tashkil etilgan turli dehqon tashkilotlari yetakchilik qildi. Qishloq yigʻinlarida bolsheviklar esa „yolgʻon va ajralish yaratmaslik uchun“ bir fikrli skriklarni „yoqimsiz unsurlar“ orasidan jamiyatdan olib tashlash maqsadida boshqa joylarga koʻchirdilar va shu tariqa „shaklsizlikka“ erishdilar. ishchilar birligi" (bu quloqlarni sinf sifatida yoʻq qilish uchun keng koʻlamli kampaniyaga birinchi tayyorgarlik edi).

Qisqasi, N. Chernishevskiy va V davridan boshlab. Zasulichning K.Marks bilan yozishmalari davridan boshlab, yer jamoalari oʻzlarining kollektivistik, tenglik va boʻlinish xarakteriga koʻra, birinchi navbatda, tez va tabiiy ravishda sotsializm boshlanishini qabul qilishga moyil boʻlgan substansiya sifatida qaraldi. Shubhasiz, boshqa pragmatik sabablar ham bor ediki, bu Yer kodeksida koʻrsatilgan davlatning jamiyatga boʻlgan eʼtiborini tushuntirdi.

Qonunchilik yerni ijaraga berishga ruxsat berdi. Qishloqlarda real ijtimoiy munosabatlarning voqeligini saqlab qolgan holda, bunday muassasa taqiqlanishidan oldin, yashirin shaklda boʻlsa ham ishlagan. Davlat oʻz tabiatiga koʻra, xoʻjalik yurituvchi subyektlarning asosiy qismini sanoat ishlab chiqarish vositalari, birinchi navbatda, ularni ishlab chiqaruvchi qishloq xoʻjaligi vositalari bilan taʼminlay olmaganligi sababli, shuningdek, yer munosabatlarini mafkuraviylashtirishning ekstremal shakllaridan voz kechishga majbur boʻldi, zavod tovarlari va qishloq xoʻjaligi mahsulotlari oʻrtasidagi narxlarning mos kelmasligi. IES tamoyillari foydalanishga majbur qilgan ijara shaklining nashr etilishi buning yorqin ifodasidir.

Statistik maʼlumotlarga koʻra,Qozogʻistonda yer ijarasi qishloqlar va oʻtroq qishloqlarning chorak qismini qamrab olgan. Taxmin qilish mumkinki, iqtisodiy jihatdan eng kuchli uy xoʻjaliklari ijarachilarning asosiy qismini tashkil qiladi, oʻz-oʻziga ishonmaydigan guruh esa uy egalarini tashkil qiladi. Shunday boʻlib chiqdi..

Qishloq xoʻjaligi ob’ektlarini ijaraga berishga kelsak, bu yerda faqat yirik va kuchli fermer xoʻjaliklari oʻz mulklarini ijaraga olgan. Yetarlicha oziqlanmagan dehqon jamoalari kuchli fermalarning chorva mollarini ijaraga olgan. Asosiy xoʻjalik komplekslari:lizing amaliyoti dehqon va chorvadorlarda ham qoʻllangan.Qozoqlarning koʻchmanchi chorvador jamoalari oʻz yerlarini alohida dehqon xoʻjaliklariga, butun qishloq yoki qishloqlarga ijaraga berganlar.

Er toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari, shuningdek, mehnatni muhofaza qilish va tartibga solish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari toʻliq qoʻllangan taqdirda mehnatni yollash va ijaraga olishga ruxsat berdi. Mehnat munosabatlarini huquqiy tartibga solishni nazorat qilish vazifasi Kengashlar,HOKO (Yer va oʻrmon xoʻjaligi xodimlari kasaba uyushmasi) va dehqon tashkilotlari („Qoʻsshi“,SHOK va boshqa birlashmalar) zimmasiga yuklatildi.

Ishchilarni ijaraga berishning shaffofligi (ilgari ham sir edi) ularni taqsimlash dinamikasini kuzatish imkonini berdi. OSB va boshqa organlar maʼlumotlariga koʻra, Qozogʻistondagi har oʻninchi fermer xoʻjaligi yollanma ishchilar mehnatidan foydalangan. Agar 1926-yilda 80 mingdan ortiq kishi (kambagʻallar) ishga olingan boʻlsa1928-yilda ularning soni 130 mingga yetdi (aslida bundan ham koʻp).Bandlik zichligi koeffitsientining oʻsishi, yaʼni har yuz uy xoʻjaligiga kam taʼminlanganlar soni (rasmiy maʼlumotlarga koʻra, uning darajasi 10-11 ga etgan) tasniflash jarayoni jadal davom etayotganligini koʻrsatdi..

TPP yillarida Qozogʻistonning iqtisodiy makonida (butun mamlakatda boʻlgani kabi) bir vaqtning oʻzida uchta tendentsiya rivojlandi:sotsialistik, stixiyali tovar bozori (kapitalistik) va kapitalizmdan oldingi qurilis

Shu bilan birga, birinchi yoʻnalish sub’ektiv xususiyatga ega boʻlgan (holat), oxirgi ikkitasi esa ob’ektiv omillar tufayli yuzaga kelgan

Sotsialistik jarayon davlatning irodasi va bevosita yordami bilan rivojlandi. U sinfiy zulm va manfaatlarga qatʼiy yoʻnaltirilgan, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan tartibga soluvchi „proletariat diktaturasi“ning keng koʻlamli qarorlari majmuasida oʻz aksini topdi. Davlat tomonidan boshqariladigan va olib boriladigan butun sotsialistik iqtisodiy (va ijtimoiy) munosabatlar tizimi davlat tomonidan qabul qilinishi va kambagʻal va boylarga boʻlinmasdan butun jamiyat doirasida tenglik gʻoyasini amalga oshirish uchun moʻljallangan edi

Spontan (yaʼni hech kimning irodasiga boʻysunmaydigan) tovar-bozor munosabatlari TPPga oʻtish bilan bogʻliq boʻlgan davriy ob’ektiv-haqiqatga aylandi. Yangi iqtisodiy siyosat tovar-pul munosabatlari va erkin savdoning bozorning stixiyali oʻzgarishiga „yoʻl ochdi“.Ishlab chiqarish vositalariga boʻlgan xususiy mulk tasodifiy, bilvosita yoki buzib koʻrsatilgan shakllarda saqlanib qolgan holda tegishli iqtisodiy jarayonlarni va ularning dialektik jihatdan oʻzaro bogʻliq boʻlgan natijalarini (ijobiy hamda salbiy harakatlar) vujudga keltirdi

Xoʻjalik organizmini zudlik bilan sogʻlomlashtirish (reabilitatsiya), soʻngra jonlantirishga qaratilgan ishlar (shu paytgacha deyarli turgʻun boʻlgan), tovar-bozor (kapitalistik) jarayoni ijtimoiy tabaqalanish (tasniflash) jarayonini tezlashtirdi. Ikkinchisining rivojlanishi jarayonida xoʻjalik sub’ektlari guruhi, yaʼni chorak oʻrtasida ijtimoiy safarbarlik kuchaydi:ularning koʻpchiligi ishlab chiqarish vositalarini yoʻqotib, proletariat safiga qoʻshildi, boshqalari esa, kichik guruh esa toʻldirdi. burjuaziya sinfi va ijtimoiy tuzilishdan yuqoriga koʻtarilishga intilgan (agar bu orada maqom va hokimiyat „piramidasi“ ni koʻrib chiqsak, albatta, partiya-kengash va iqtisodiy sohada elita tepada joylashgan. bu „piramida“).

Kapitalizmgacha boʻlgan yoʻnalishga kelsak, uning rivojlanishi ishlab chiqarish usuli va taqsimlash mexanizmi qonuniyatlarining ishlashi bilan belgilanadi. Uning vazifasi ishlab chiqarish va anʼanaviy agrar tuzilmani buzilmasdan saqlash edi

## Davlat xizmatining asosiy kanallari
Bu tendentsiyani kapitalizmdan oldingi modelning boʻlinishidan koʻrish mumkin. Kichik va oʻrta mulkdorlar uyushmasining jamiyatga boʻlgan keng ufqi „parchalanadi“, ular ishlab chiqarish omillari doirasida (aholi-maishiy mulk etimologiyasiga muvofiq) ishlaydigan katta mulkdorlar sinfiga boʻlinadi, yaʼni oddiy, lekin qatʼiy saqlanib qolgan siyosiy-iqtisodiy taʼrif, ular „boylar“ deb ataldi) va ishlab chiqarish oʻz mehnat qurollariga egalik qilish huquqidan toʻliq yoki sezilarli darajada mahrum boʻlgan ishchilar sinfiga aylandi.

Oʻz navbatida tilanchi aholining koʻpchiligi („tilanchilik“ tushunchasi tushkunlik va tilanchilik jarayonining keng doirasini nazarda tutadi) ham ijtimoiy jihatdan chetda qolganlar guruhini (yaʼni, mehnat sohasidan koʻchirilgan ortiqcha aholi) tashkil etgan qishloq joylari), shaharlarga va kasblarga ketdi. Ikkinchi guruh esa kapitalizmdan oldingi ijara munosabatlariga yollanma ishchi kuchi sifatida kirgan. Nihoyat, uchinchi, eng katta guruh ijtimoiy-iqtisodiy aloqalardan uzilib, oʻzlarini tilanchilar guruhiga aylantira boshladilar (soʻzma-soʻz aytganda, qashshoq tushunchasi butunlay izolyatsiya qilingan va jamiyat tizimidan uzilgan shaxslar tushunchasini anglatadi, vaqtinchalik yoki umrbod boʻlishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarish munosabatlari).

Bu tilanchilar xizmatining asosiy kanallari. Albatta, oraliq shakllarning boshqa turlari ham bor edi. Masalan, anʼanaviy ishlab chiqarish vositalaridan mahrum boʻlgan koʻplab chorvachilik xoʻjaliklari koʻchmanchi xoʻjalik-madaniy majmuaning chekka burchaklariga oʻrnashib olishga majbur boʻldilar va u yerda tirikchilik manbai sifatida dehqonchilikni oʻzlashtira boshladilar. Oʻsha yillar hujjatlarida butun qishloqlar, xoʻjaliklarning ishlab chiqarish va yashashning oʻtroq dehqonchilik shakllariga oʻtishi haqidagi faktlar toʻla..

Partiya amaldorlari (qishloq hayotining ayrim tadqiqotchilari buni ikkinchi oʻringa qoʻyishgan) buni „qozoqlar madaniyatini yuksaltirish“ deb xursandchilik bilan qabul qilib, nihoyat, targʻibot kuchi bilan „koʻzlarini ochdi“ va qishloq xoʻjaligi texnologiyasining ustunligini anglab yetdi. Ammo hujjatlarda koʻrinib turibdiki, „oʻtroq chorvadorlar“ chorvachilikni yoʻlga qoʻygandan keyin oʻzlarining eski odatiga, anʼanaviy kasbiga, yaʼni koʻchmanchi chorvachilikka qaytgan.

Ishlab chiqarish va isteʼmolning marjinal (oraliq, koʻchmanchi) shakllari ham juda tez-tez qoʻllangan. Bunday hollarda tadbirkorlik subyektlari oʻzlarining oilaviy mehnat va jamoa kooperativlari faoliyati bilan birga boshqa joylardan ham (korxonalar, shahardagi tashviqot ishlari, boshqa xoʻjaliklardan va hokazo) pul oladilar b. alohida texnologik xizmatlarni bajarish) xizmatini topdi. Shu bilan birga, bilvosita yoki qoʻshimcha xizmatlar oʻz iqtisodining kundalik stressi tufayli bunday unumli marjinal ish vaqtining koʻp qismini oʻzlashtira boshladi va ular bu guruhdan odamlarni tilanchilar safiga toʻliq siqib chiqardilar

Aytilganlardan xulosa qilish mumkinki,kapitalizmdan oldingi boʻlinishning asosiy va eng koʻp kuzatilgan natijasi xalqqa tilanchilik jarayoni edi. Bu hatto proletarizatsiya emas, balki haqiqiy tilanchilik edi. Buni taʼkidlash kerak, chunki tabiatiga koʻra bir-biriga tubdan qarama-qarshi boʻlgan bu ikki hodisa juda tez-tez birlashtiriladi yoki hatto uslubiy jihatdan taqqoslanadi.

Sotsialistik davlat jarayoni sanoatni ham, moddiy ishlab chiqarishning agrar sohasini ham (va undan ham kengroq- barcha uy xoʻjaligi tuzilmalarini) keng qamrab oldi. Spontan tovar-bozor yoʻnalishi qozoq qishloqlari, shaharlari va qishloqlariga eng ixcham va aniq belgilangan tarzda tarqaldi. Tarixan shaharlarda „iz ham qolmagan“ kapitalizmdan oldingi jarayon qishloqlar qiyofasini qoplab, qozoq qishloqlariga qadam bosdi.

Qarama-qarshilik, kurash va qarama-qarshilik, bu yoʻnalishlarning birgalikda va oʻzaro bogʻliqligi-Qozogʻiston taraqqiyotidagi TPP davrining mazmuni va asosiy mazmuni.

„Partiya fundamentalistlari“, inqilobiy romantiklar va „sinfiy kurashda tarbiyalangan jangchilar“ning isyonkor ruhini yupatgan holda, RK(b)P 11-s’ezdi oʻz rezolyutsiyasida: „… Yangi iqtisodiy siyosat ishchilar sinfining mohiyatini oʻzgartirmaydi, balki sotsialistik qurilishning usullari va shakllarini oʻzgartirib, sotsializm quruvchilar oʻrtasidagi iqtisodiy raqobatga va kapitalizmning tiklanishiga yoʻl ochadi…“ deb yozgan. „Kim kim“ degan savol TPPning leytmotiviga aylandi.

TPPning butun davri davomida davlat tovar bozorining zoʻravonlik harakatlarini va kapitalizmdan oldingi jarayonlarni, ayniqsa agrar sohada toʻxtata olmadi. Ob’ektiv tipdagi (kapitalizmgacha boʻlgan va burjuaziya) boʻlinishning bevosita taʼsiri ostida ijtimoiy tuzilma parchalanib, atom kabi parchalanib, proletar va tilanchi guruhlarni siqib chiqardi va „oqilona“ yuqori tabaqaga yordam berdi.

Sotsialistik tendentsiya toʻlqinida bolsheviklar „tenglashtiruvchilar“ (tenglashtiruvchilar) bir qator mumkin boʻlgan harakatlarni amalga oshirdilar (boylarga soliq yukini oshirish va kambagʻallarni undan ozod qilish, siyosiy va iqtisodiy-huquqiy cheklovlar, zaif uy xoʻjaliklarini iqtisodiy jihatdan qoʻllab-quvvatlash). resurslar, shu bilan birga boy va kuchlilarni cheklash va h.k .b.) amalga oshirila boshlandi, mutlaqo nooʻrin ijtimoiy fikr bildirmoqchi boʻlgan va „umumiy tenglik“ tuzilmasini buzmoqchi boʻlganlarni taʼqiqlay boshladi. Biroq, retroaktiv kurs boshlandi va oʻsha paytda adolat tezda tiklandi. Shunday qilib, bu butun TPP davrida shunday takrorlandi.

IES doirasida amalga oshirilgan radikal chora-tadbirlar darhol milliy iqtisodiyotga taʼsir qildi. Buni aniq koʻrinadigan tiklanish jarayonidan koʻrish mumkin. Masalan,1925-yil oxiriga kelib sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish darajasi 1920-yilga nisbatan 5-6 baravar oshdi va urushdan oldingi darajaning qariyb uchdan ikki qismi darajasiga yetdi. 1921-yildagi 17% oʻrniga 60% sanoat tarmoqlari ochildi. Temir yoʻllarning normal ishlashi iqtisodiyot toʻgʻri yoʻlda ekanligidan dalolatdir. Eski temir yoʻllardan tashqari, yangi qurilgan filiallar: Petropavl-Kokshetau, Slavgorod — Pavlodar va Omby temir yoʻlining Semey qismi darhol foydalanishga topshirildi. Suv transporti faoliyati toʻgʻrilandi, uning faoliyati, ayniqsa, Irtis, Sirdaryo va Jayiq daryolarida normallasha boshladi.

Respublika qishloq xoʻjaligi ham sezilarli rivojlanish kanaliga kirdi. Ural,Oʻqmola va Semey guberniyalarining anʼanaviy gʻallachilik rayonlarida bir qator koʻrsatkichlar 1913-yil darajasiga yetdi. Chorvachilik ham inqirozdan chiqa boshladi. 1922-yilga nisbatan 1925-yilda chorva mollari soni ikki baravar koʻpaydi, koʻchmanchi chorvachilik asta-sekin tiklandi.

Shunday qilib, milliy iqtisodiyot rivojlanishidagi yuksalish nafaqat inqirozdan chiqish boshlanganini, balki turgʻunlik va tanazzul asta-sekin oʻn yoʻnalishdagi jarayonlarga oʻz oʻrnini boʻshatib borayotganini ham koʻrsatdi. Biroq, eng katta umid bozor, tovar-pul munosabatlari hukmron boʻlib, mulk munosabatlari tuzilmasi koʻp qirrali boʻldi. Mulkchilikning turli shakllari (davlat, xususiy, davlat-kapitalistik va boshqalar) b.) birgalikda yashash, ularning raqobati va uzluksiz ishlab chiqarish oʻzaro taʼsiri IES davrida milliy iqtisodiyotning progressiv rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatgan omillar edi.

## Manbalar
Qozogʻiston tarixi (qadim zamonlardan hozirgi kungacha). Besh jild. 4-jild.-Olmaota: „Atamura“, 2010, 752 bet, tasvirlangan, xaritalar bilan. ISBN 978-601-282-055-3, jild. 4 ISBN 978-601-282-026-3

## Manbalar