open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sfragistika

**Sfragistika** (yun. sphragis — muhr) — tarix fanining muhrlarni oʻrganadigan sohasi. 18-asrda diplomatiyaning boʻlimi sifatida shakllana boshlagan. Vazifasi hujjatlarni tasdiqlashdan hamda ularning haqiqiyligini aniklashdan iborat boʻlgan. 19-asr oxiridan Sfragistikaning qad. davlat muassasalarining shakllanishi va rivojlanishi tarixini oʻrganadigan fan sifatidagi yangi davri boshlangan. Sfragistika davlat apparatidagi islohotlarni aks ettiruvchi muxrlarni xronologik tavsiflash asosida rivojlanib bordi. Sfragistika materiallari amaliy sanʼat, geraldika, numizmatika, onomastikani oʻrganishda, qad. arxivlarni aniqlashda muqim manbadir. Muhrni 10— 15-asrlarda faqat oliy hokimiyatdagi kishilar qoʻllagan va oʻz tipik belgilari bilan knyaz, yepiskop (Rossiya), shahar hokimi, mingboshi, noib, qozi, muftiy muhri (Oʻrta Osiyo) va boshqalarga boʻlingan

## Yana qarang

* Muhr (bosma shakl)
Sxemotexnika

**Sxemotexnika** - radiotexnika, aloqa, avtomatika, hisoblash texnikasi va boshqalarning elektron qurilmalarini taxlil va sintez qilish muammolarini oʻz ichiga olgan ilmiytexnikaviy yoʻnalish. Yuqorida sanab oʻtilgan qurilmalarning aniq ishlashini taʼminlash va ularning tarkibiga kiradigan elementlarning parametrlarini hisoblash uchun qoʻllanadi. "S." termini 20-asr 60y.larida koʻp funksiyali elektron qurilmalarning paydo boʻlishi bilan bogʻliq ravishda paydo boʻlgan. S.ning nazariy bazasini chiziqli va nochiziqli elektr zanjirlari nazariyasi, elektrodinamika, matematik dasturlash, avtomatlar nazariyasi va boshqa tashkil qiladi. Elektr va radioelementlar (rezistorlar, kondensatorlar, diodlar, tranzistorlar va boshqalar) va integral mikrosxemalar elektron qurilmalarning elementlar bazasi sifatida xizmat qiladi.
Ssinklar

**Ssinklar** (Scincidae), ssinksimonlar — kaltakesaklar oilasi. Gavdasi bir necha sm dan 65 sm gacha; uzun, silliq yoki qirrali tangachalar bilan qoplangan. Oyoklari qisman yoki toʻliq reduksiyaga uchragan; tuproqda in qazib yashaydigan S.ning koʻzi boʻlmaydi. 1200 ga yaqin turi maʼlum; keng tarqalgan, yer yuzasida, yarim daraxtda va tuproqda in qazib yashaydigan turlari bor. Hasharotlar va ayrim yirik turlari mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda 5 turi (oltinrang mabuya, uzunoyoq ssink, Oloy, choʻl va Osiyo ilonquyruklari) tarqalgan.
Ssintillyatorlar

**Ssintillyatorlar** - ionlovchi nurlanish yoki elementar zarralar taʼsirida yorugʻlik chaqnashi — ssintillyasiya sodir qiladigan lyuminoforlar. Ionlovchi nurlanish yoki zarralarning yorugʻlik energiyasiga aylanayotgan energiya miqdori (konversion effektivlik) va yorugʻsizlanish davomiyligi S.ning muhim harakteristikalari hisoblanadi. Kristallofosforlar (mas, ZnS, Nal), organik kristallar (mas, antratsen, stilben), plastmassa eritmalari, inert gazlar S. vazifasini bajarishi mumkin. S. ssintillyasion hisoblagichlaraa qoʻllanadi.
Ssintillyasiya

**Ssintillyasiya** (lot. scintillatio miltillash) — ionlovchi nurlanishlar (mas, tez elektronlar) taʼsirida ssintillyatorlarda hosil boʻladigan qisqa muddatli (10~4 — 10~9s) yorugʻlik chaqnashi (lyuminessensiya chaqnashi). S.ni dastlab ingliz olimi U. Krus ZnS ekranni azarralar bilan nurlantirihda kuzatgan (1903). Ssintillyatorning atom va molekulalari zaryadlangan zarralar energiyasi hisobiga uygʻongan holatga oʻtadi; atom va molekulalar uygʻongan holatdan asosiy holatga oʻtishida yorugʻlik chaqnashi — S. kuzatiladi. S.ning nurlanish spektri va yorugʻsizlanish davomiyligi lyuminessenlovchi modda (ssintillyator) tabiatiga, ravshanligi esa ionlovchi nurlanishning tabiatiga, zarralarning xiliga va bu zarralarning ssintillyatorning atom va molekulalariga uzatayotgan energiyasiga bogʻliq (mas, azarra va protonlarning S.si Rzarraning S.siga qaraganda ravshanroq). Har bir S. bitta zarra taʼsirining natijasidir; bu hodisadan ssintillyasion hisoblagichlarda elementar zarralarni qayd qilishda foydalaniladi. S. dastlab 1932-yilda litiyni tezlatilgan protonlar bilan bombardimon qilinganda uning yadrolarini parchalanishida kuzatilgan.
Ssintillyasion hisoblagich

**si** — yadro nurlanishlari va elementar zarralar (proton, neytron, elektron, ukvant, mezon va boshqalar)ni qayd qiladigan asbob. Ionlashtiruvchi nurlanish taʼsirida lyuminessensiya hosil qiladigan modda — ssintillyator, yorugʻlik chaqnashini elektr toki impulsiga aylantirib beruvchi asbob — fotoelektron koʻpaytirgich va shu impulyelarni qayd qiluvchi elektron tizimdan iborat.

Ssintillyasion hisoblagichda zaryadlangan zarralar ssintillyatordan oʻtib, uning atom va molekulalarini ionlash bilan birga, ularni uygʻotadi. Atomlar uygʻonmagan (dastlabki) holatiga oʻtganda ular fotonlar chiqaradi. Fotonlar fotoelektron koʻpaytirgich katodiga tushib, bu yerdan elektronlarni urib chiqaradi, natijada koʻpaytirgich anodida elektr impulsi hosil boʻladi, orta boradi va qayd qilinadi.

Ssintillyator vazifasini turli (qattiq, suyuq va gazsimon) moddalar bajarishi mumkin. ukvantlarni qayd qilishda noorganik kristallar — Nal (Tl), Csl (T1), katta oqimli zarralarni qayd qilishda esa organik ssintillyatorlar ishlatiladi. Suyuq ssintillyatorlar bilan antineytrino va sekin neytronlar qayd qilinadi.
Ssifomeduzalar

**Ssifomeduzalar** (Scyphozoa) -boʻshliqichlilar tipiga mansub hayvonlar sinfi. Tanasi birmuncha tiniq shishasimon dildiroq moddadan iborat. Shakli soyabonga oʻxshash, erkin, yakka yashaydi. Ogʻiz teshigi soyabonining ostki tomoni markazida joylashgan. Oshqozoni chala toʻsiqlar yordamida toʻrtta kameraga boʻlingan. Ogʻiz teshigi atrofida va soyaboni chetida juda kup paypaslagichlari bor. Meduza qavariq tomoni bilan oldinga suzadi. S. yirtqich, qar xil plankton organizmlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik turlari ayrim jinsli. Hayot siklida jinsiy meduza va jinssiz polip davri gallanib turadi. Jinsiy bezlar oshqozon kameralari devorida joylashgan. Yetilgan tuxumlar va spermatozoidlar ogiz teshigi orqali suvga chiqadi. Tuxum hujayralari suvda urustanadi. Uruglangan tuxumdan erkin suzuvchi kiprikli planula lichinka chiqadi. Lichinka substratga yopishib, mayda polip ssifistomni hosil qiladi. Ssifistom koʻndalang kurtaklanib efiralarga, efiralar esa yosh meduzalarga aylanadi. S. ning hayoti, asosan, meduza davrida oʻtadi. Polip davri juda kiska. S. meduzasi yirik (soyabonining diametri 1 sm dan 2 m gacha), poliplari mayda (balandligi 1–3&nbsp;mm). 200 ga yaqin turi 5 ta turkum (koronatalar, diskomeduzalar, kubomeduzalar, stavromeduzalar, ildizogʻiz meduzalar)ga boʻlinadi. Deyarli barcha dengizlarda aureliya meduzasi, yaʼni dengiz likopchasi uchraydi. Ayrim S. (mas, iddizogʻiz meduza, xrizopsalmus, qutb meduzasi) paypaslagichlarida joylashgan otuvchi hujayralari suyuqligi zaharli boʻlib, "kuydirish" xususiyatiga ega. Avstraliya qirgʻoqlari yaqinida uchraydigan xrizopsalmus meduzasi odam uchun ayniqsa xavfli.
Ssenariy

**Ssenariy** () — 1) pyesa mazmunining qisqa bayoni, improvizatsiya teatri, tomoshasi, balet spektakllari, ommaviy tomosha va boshqa oʻyinlar yaratiladigan syujet tuzilishi; 2) kino sanʼati va televideniye vositalari yordamida gavdalantirib koʻrsatishga moʻljallangan adabiy asar. Dastlabki filmlarda syujetlar oʻta sodda boʻlib, qogʻozga tushirilmagan, film ijodkorlari ularni oʻz miyasida sakdagan. Keyinroq filmlar mazmuni chuqurlasha borgan sari ssenariy yozishga ehtiyoj tugʻildi. Ovozsiz kino davrida ssenariy shakli rejasxema tarzida boʻlib, suratga olinishi kerak boʻlgan obyektlargina kadrma-kadr belgilanib, qayerdan va qanday suratga olinishi koʻrsatilgan xolos. Ssenariylar „texnik“, „raqamli“, „temir“ nomlari bilan yuritilgan. Suratga olinayotgan voqea nimadan boshlanib nima bilan tugallanishi, aktyor oʻzini qanday tutishi, kadr nimani anglatishi qayd etila boshlagandan soʻnggina kinossenariy adabiyotning alohida janri sifatida kino asariga aylandi. Shunday qilib, XX asr boshlarida ssenariynavis (kinodramaturg) termini paydo boʻldi. Oʻzbek kinosining dastlabki yillarida L.Sayfulina, V. Sobberey, D. Bassaligo, N. Klado va boshqa ssenariychilar yetakchilik qilgan. Birinchi oʻzbek kinossenariychisi S. Xoʻjayev boʻlgan. Oʻzbekistonda ssenariy janrining rivojlanishida kinorejissyor Nabi Gʻoniyevning xizmatlari alohida. E. Hamroyev, A. Sharopovlar ham dastlabki oʻzbek ssenariychilaridan. Keyinchalik K. Yashin, S.Abdulla, A. Qahhor, M. Shayxzoda, T.Toʻla, R. Fayziy, O. Yoqubov, S. Ahmad, S. Abduqahhor, U. Nazarov, F. Musajonov, Sh. Boshbekov, U. Azim, O. Agishev, R. Muhammadjonov, M. Melkumov, K. Yormatov, Sh. Abbosov, Yu. Roziqov va boshqa yetakchi ssenariychilardan.

## Adabiyotlar
* Yoqubxoʻjayev, Anvar. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Havolalar
Sxolastika

**Sxolastika** (yunoncha: scholastikos — maktabga, olimga oid) — diniy dunyoqarashni nazariy asoslashga intiluvchi diniy falsafa. Oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada taraqqiy etgan. U ilohiyotaqida asoslarini ratsionalistik metodika va formal mantiq masalalari ("masala talashish") bilan bogʻlaydi. S.ning asosiy maqsadi — dinni ximoya qilish. Sxolastlar Platon, Aristoteliing taʼlimotlarni oʻz maqsadlariga moslashtirib, xristianlik aqidalarini asoslash yoʻlida talqin etishgan. S. bir necha davrga boʻlinadi. Ilk S (11 —12-asrlar) Ioann Skot Eriugena, Anselm Kenterberilik taʼsirida boʻlgan. Xudoni tabiat bilan, yaratuvchini yaratilgan bilan aynanlashtirish Eriugena taʼlimotiga xos edi. Shu sababli cherkov hukmdorlari Eriugena kitoblarini "soʻnggi nusxasigacha yoqib tashlash"ga fatvo berishgan. Universaliyalar xususidagi bahsda sxolastik realizm (Gilom)ga nominalizm (Rosselin), shuningdek, konseptualizm (Abelyar) qaramaqarshi turadi. Yetuk S. (12— 13-asrlar) Buyuk Albert va Foma Akvinskiyning xristian aristotelizmi va averroizm (Siger Brabantskiy va boshqalar) boʻlib, u asosan Parij universitetida keng yoyilgan. Keyingi S. (13—14-asrlar) vakillari — Ioann Dune Skot, U. Okkam. S.ga Uygʻonish davri gumanistlari qarshi chiqqanlar. Ularning taʼsirida S. oʻzining mafkuradagi ustuvor mavqeini yoʻqota boshladi. S.ning yangidan jonlanishi, ayniqsa, Ispaniyada jonlanishi (16—17-asrlar, F. Suares, M. Molina) kontrreformatsiya bilan bogʻliqdir. Koʻchma maʼnoda S. — hayotdan ajralib qolgan, behuda, mavgʻum fikr yuritish.
Sey Jan Batist

SEY (Say) Jan Batist (1767.5.1, Lion — 1832.15.11, Parij) — fransuz iktisodchisi, tadbirkor, yirik burjuaziya mafkurachisi, erkin savdo va davlatning iktisodiyotga aralashmaslik tarafdori. S. 1819-yilda Sanʼat va hunarmandlik milliy konservatoriyasida sanoat iqtisodiyoti kafedrasini boshqardi, 1831-yildan Kollej de Fransda siyosiy iqtisod professor A. Smit taʼlimotini targab etish va uni toʻliq izohlash bahonasida S. ustozining gʻoyalarini rivojlantirdi va toʻldirdi. S. iqtisodchilardan birinchi boʻlib boylikning mehnat nazariyasini naflilikka asoslangan subyektiv nazariya bilan almashtirishga urindi. U ishlab chiqarish. omillari nazariyasini asoslab qiymatni yaratish jarayonida mehnat, kapital va tabiat (koʻproq yer)ning teng ishtiroki gʻoyasini ilgari surdi. Ishlab chiqarish.ning omili narxi undan ishlab chikariladigan tovar narxi bilan, oxiroqibatda bu tovarga boʻlgan talab bilan belgilanadi. S. umumiy tovarlar ortikchaligi mavjud boʻlishi imkoniyatlarini inkor etadi. S. tomonidan ishlab chiqarish (taklif) oʻziga mos isteʼmol (talab)ni yuzaga keltirishi asoslangan bozorlar nazariyasi (bozorlar qonuni; "Sey qonuni" deb ham ataladi) taʼriflab berildi. Asosiy asarlari: "Siyosiy iqtisod risolasi" (1903), "Siyosiy iqtisod katexizisi" (1917), 6 jildli "Siyosiy iqtisod kursi" (1828 — 1830), "Toʻliq amaliy siyosiy iqtisod kursi" (1829) va boshqa
Estetik ehtiyoj. Estetik  anglash va shu asosdagi faoliyat jarayonining ibtidosi estetik ehtiyojga borib taqaladi. Estetik ehtiyoj inson hayotida roʻy beradigan barcha estetik hodisalarning asosi sifatida ham  tabiiy-biologik, ham ijtimoiy-maʼnaviy mohiyatga ega; «goʻzal nafs», nafosatga tashnalik, insonda estetik hissiyotni qoʻzgʻatish xususiyatini saqlab qolgan holda, keyinchalik uning butun umri mobaynida takomillashib boradi va estetik muhokama, estetik baho, estetik did va estetik idealning shakllanishiga xizmat qiladi
Sendberg Karl

SENDBERG (Sandburg) Karl (1878. 6.1, Geylsberg, Illinoys shtati — 1967.22.7, FletRok, Shimoliy Karolina shtati) — amerikalik shoir, folklorchi. Dastlabki toʻplami — "Chikago haqida sheʼrlar" (1916). "Gʻalla yanchuvchilar" (1918), "Tutun va poʻlat" (1920) va boshqa toʻplamlarida jiddiy ijtimoiy muammolar koʻtarilgan. S. sheʼriyati uchun urbanizmga xos obrazlilik, tilining "gazetabopligi", folklor qoʻshiqdariga yaqin boʻlgan erkin sheʼr yaratish maxrrati harakterlidir ("Amerikacha qoʻshiqlar toʻplami", 1927). U. Uitmen anʼanalarida yozilgan "Xalqmi ha!" dostoni yozuvchining 20-asr 30y.laridagi keskin ruhiy holatini ifodalaydi. Keyinchalik uning ijodida falsafiy lirika ustunlik qila boshlaydi ("Asal va tuz", 1963). "Xotiralar qoyasi" (1948) tarixiy romani hamda "Avraam Linkoln" tarjimai holi (1—6j.lar, 1926—39) mashhur.
Syuan Zang

**Syuan Zang** (taxminan 600-664) - xitoylik sayyoh, Budda dini rohibi. 627-yil Changanda hindistonlik buddist olim Poʻmidoʻlo bilan tanishib, uning taʼsirida Hindistonga borishga axd qiladi. Tan davlati hududidan boshlangan (629) S.S.ning safari Turk xoqonligi taʼsiri ostidagi yoʻllardan oʻtgan. Xesi yoʻlagi (koridori), Ivergʻul (hozirgi Qumul, xitoycha Hami) orqali Turfonga kelgan. Bu yerda u Turfon (Gaochan) davlati hukmdori xuzurida boʻlgan. S.S. Qorashar, Kuchar, Aqsu, Muzrat dovoni, Issiqkoʻl, Taroz (Suye), Choch, Samarqand, Buxoro, Temir darvoza (Temenguan), Afgʻonistonning shim. viloyatlari, Hindukush togʻlari orqali Hindistonga borgan (630). U yerda barcha buddizm madaniyati markazla rini, mashhur ibodatxonalarni ziyorat qiladi. Hindistonning shimoli-sharqidagi *Nalanda* (Nalanto) ibodatxonasida 5-yil tahsil oladi. 640-yil bu yerda 18 mamlakatdan kelgan vakillar ishtirokida oʻtkazilgan katta xalqaro anjumanda maʼruza qilib yirik buddaviy rohiblar qatoridan joy oladi. S. S. koʻp noyob kitoblarni olib 645-yil Changanga qaytib keladi. Tan hukmdori *Li Shimin* (627—650 yillarda Tayzung nomi bilan taxtni boshqargan) uni Loyangdagi saroyiga taklif qilib, Markaziy Osiyodagi mamlakatlar, xalqlar, iqtisodiy ahvol va harbiy kuchlar haqida suhbatlashgan hamda bu haqda batafsil yozma maʼlumot berishni topshirgan. Bu davrda Tan sulolasi Turk xoqonligiga qarshi kurash olib borayotgani tufayli bunday maʼlumotlar nihoyatda zarur edi.

S.S.ning yoʻl xotiralari asosida yozgan "Da Tang siyuji" ("Buyuk Tang sayohatnomasi") asari Markaziy Osiyo xalqlari tarixini oʻrganishda muhim manbadir. S. S. bundan tashqari oʻzi bilan Hindistondan keltirgan kitoblarni xitoy tiliga tarjima qilish bilan shugʻullangan. Maʼlumotlarga koʻra, u jami 1335 bobdan iborat boʻlgan 74 ta asarni tarjima qilgan. S.S. Changʼandagi "Yuyxua shi" ibodatxonasida vafot etgan.

## Manbalar
Sujet

**Sujet** (, kelib chiqishi  — predmet, buyum, narsa) — badiiy asar mazmunini tashkil etadigan, bir-biri bilan oʻzaro bogʻliqlikda kechadigan, qahramonlar oʻrtasidagi aloqalardan tarkib topgan voqealar tizimi. Barcha epik, dramatik va liroepik turdagi badiiy asarlarda sujet mavjud boʻladi. Har bir adabiy turda sujet oʻziga xos harakterga ega. Koʻpgina lirik asarlarda koʻzga yaqqol tashlanib turadigan sujet tizimi yoʻq. Ulardagi his-tuygʻu, oʻy-kechinmalar rivoji qaysidir maʼnoda lirik asar Syujetini tashkil etadi. Ayrim adabiyotshunoslar Syujetlilik umuman lirik turga xos xususiyat emas, deb hisoblaydi. Chunki, lirik asarda voqealar tizimi boʻlmasligi ham mumkin. Ayni choqda, S faqat voqealar tizimidan ham iborat emas.

Badiiy asarda tasvirlangan voqealar tizimining oʻzaro munosabatiga koʻra S asosan xronikal (voqeaband) va konsentrik (voqeaband boʻlmagan) turlarga boʻlinadi. Xronikal sujet da voqealar orasidagi vaqt munosabati yetakchilik qiladi (mas, D. D. Defont „Robinzon Kruzo“, Servantesning „Don Kixot“, Oybekning „Navoiy“, P. Qodirovning „Yulduzli tunlar“ asarlari). Konsentrik sujetda esa asarda tasvirlangan voqealar orasidagi sabab — natija muhim ahamiyat kasb etadi (mas, Pushkinning „Yevgeniy Onegin“, O. Yoqubovning „Muqaddas“, „Ulugʻbek xazinasi“ asarlari). Ammo badiiy asarlarda yuqoridagi sujetlarning har ikki turi uygʻunligidan tarkib topgan shakli koʻproq uchraydi (mas, Abdulla Qodiriyning „Oʻtgan kunlar“, Choʻlponning „Kecha va kunduz“ asarlari).

Badiiy asar Si tasvirlanayotgan voqelik va asarda ishtirok etadigan qahramonlar masalasiga bevosita bogʻliq. Chunki sujet asosidagi voqelikda qahramonlar harakat qiladi va eng muximi, haqiqiy badiiy asarlarda avvalo qahramonlar oʻz dardidunyosi bilan namoyon boʻladi. F. M. Dostoyevskiyning „Jinoyat va jazo“ romanida Raskolnikov, A. Qahhorning „Sarob“ romanida Saidiy, Togʻay Murodning „Otamdan qolgan dalalar“ romanida Dehqonqul obrazlari atrofida voqealar sanʼatkorona tarzda uyushtirilgan.

Badiiy asar sujeti ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya, yechim singari bir qator unsurlardan tarkib topadi. Masalan, Abdulla Qodiriyning „Mehrobdan chayon“ romanidagi Xudoyorxon bilan Anvarning toʻqnashuv epizodi asarning kulminatsion nuqtasi sanaladi. Soʻngra voqealar yechimi keladi. Badiiy asarda sujet unsurlari baʼzan turlicha hajm va turlicha tartibda kelishi mumkin. Shuningdek, ayrim asarlarda ekspozitsiya yoki yechim singari sujet unsurlari boʻlmasligi ham mumkin. Bu aslo kamchilik emas, aksincha, oʻquvchini badiiy tafakkurga chorlaydi, tasavvurini kengaytiradi. Baʼzi adabiyotshunoslar prolog (muqaddima) va epilog (xotima)larni ham sujet elementi sifatida koʻrsatadilar (A Qodiriy romanlarida bu unsurlar mavjud). Sujet kompozitsiya, konflikt, fabula kabi adabiy tushunchalar bilan ham mustahkam bogʻlangan.
## Syujetning elementlari
* Muqaddima
* ekspozitsiya
* harakatning rivojlanishi
* kulminatsiya
* tan olish
* epilog

## Yana qarang
* Fabula
* Ssenariy

## Manbalar

## Adabiyot
* Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi, T., 1979; Quronov D., Adabiyotshunoslikka kirish, Andijon, 2002.
Syuita

**Syuita** (frans. suite — qator, izchillik) — cholgʻu musiqaning asosiy turkumli shakllaridan biri va musiqiy janr. Qismlar tartibi, soni, harakterining maʼlum qonunqoida bilan katʼiy chegaralanmaganligi, aksariyat hollarda qoʻshiq va raqs bilan uzviy bogʻliqligi S.ni sonata va simfoniyadan ajratib turadi. Bir necha mustaqil (odatda, kontrast) qismlardan tashkil topib, ular umumiy badiiy maqsadda birlashtiriladi. S.ning ilk koʻrinishlarida 16-asrga xos sekin va tez surʼatli raqslar qiyoslangan. 17-asrda I.Ya. Froberger ijodida qadimiy raqs S.ning mumtoz namunasi yuzaga kelgan. U 4 raqs — oʻrtacha surʼatli allemanda, tez — kuranta, sekin — sarabanda va jadal — jigadan tashkil topib, lyutnya, klavesin, orkestr va boshqa uchun moʻljallangan. Klassik S.ning yuksak namunalarini I.S.Bax va G.F.Gendellar yaratgan (18-asr). Dramatik spektakllarga yozilgan musiqiy lavhalardan tuzilgan S.lar (E. Grigning "Per Gyunt", J. Bizening "Arlezianka"), shuningdek, balet Slari (P. Chaykovskiy, D. Shostakovich, I. Stravinskiy va boshqalar), kinofilmga yozilgan musiqiy lavhalardan tanlangan S.lar (S. Prokofyev, G. Sviridov) ham keng oʻrin olgan. "S." atamasi bir qancha raqslardan iborat musiqali xoreografik kompozitsiyani ham bildiradi. 19—20-asrlarda raqsiy boʻlmagan (R. Shuman, "Karnaval"; A. Shyonberg, Fortepiano uchun S. va boshqalar), baʼzan dasturli (N. RimskiyKorsakov, "Shahrizoda"; M. Musorgskiy, "Koʻrgazmadan suratlar"), vokal (D. Shostakovich, "M.Svetayevaning 6 ta sheʼri") S.lar yaratildi. Oʻzbekiston kompozitorlaridan V. Uspenskiy, A. Kozlovskiy, M. Burhonov, M. Ashrafiy, S. Yudakov, D. Soatqulov, D. Zokirov, B. Giyenko, S. Boboyev, Sayfi Jalil kabilar simfonik va oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestri, shuningdek, fortepiano va boshqa sozlar uchun turli S.lar yaratishgan.
Syuy beyxun

**Syuy beyxun**, Jyu Peon (1895.19.6, Szyansu provinsiyasi — 1953.26.9, Pekin) — xitoy rassomi, 20-asr Xitoy tasviriy sanʼatida yangi yoʻnalish asoschilaridan biri. Shanxayda (otasi Syuy Dachjandan) va 1919-yildan Parijda taʼlim olgan. Pekindagi Badiiyot akadimyasi markazi direktori va Umumxitoy adabiyoti va sanʼati assotsiatsiyasi raisi (1949—53). SB. "gullargullar", "odamlar" janrlarida, akvarel (qogʻoz, tush va boshqalar)da, Xitoyda birinchilardan boʻlib moyboʻyoqsa ijod qilgan; ijodida milliy badiiy anʼanalarni Yevropa realistik rang-tasviri yutuqlari bilan uygʻunlashtirdi, asarlarida mayin ishlangan shakllar kuchli va aniq chiziqlar bilan koʻshilib ketadi. S. B.ning tabiatni aks ettirgan asarlari ("Ot", 1930 va boshqalar) yorqin nafosati bilan ajralib tursa, janrli va tarixiy kompozitsiyalari ("Jangoh oʻylari" va boshqalar) qaqramonlik ruhi bilan yoʻgʻrilgan, portretlari (mehnat aʼlochilari va milliy ozodlik armiyasi qahramonlari)ga oʻtkir ruh va ijtimoiy xususiyatlar xos.
Syerra-nevada

**Syerra-nevada** - AQShning jan. qismidagi togʻ tizmasi. Kordilyera togʻ sistemasi tarkibida. Uzunligi 750&nbsp;km. Eng baland joyi 4418 m. Asosan, granodioritlardan tuzilgan. Sharqiy etaklarida issiq buloklar, balchiq vulkanlari bor. Gʻarbiy yon bagri kiya, quruq vodiy kup. Sernam oʻrmon bilan krplangan, 3000 m dan baland qismi alp oʻtloklari. Tog choʻqqilari qor bilan qoplangan. S.N.dan Tinch okean sohillarida joylashgan shaharlarni suv bilan taʼminlovchi suv quvurlari oʻtkazilgan. Yirik milliy parklar tashkil kilingan.
Syudad-xuares

**Syudad-xuares** - Meksikaning shim. qismidagi shahar, RioBravodelNorte daryosi boʻyida, AQShning ElPaso sh. qarshisida joylashgan. Chiuaua shtatida. Aholisi 1,2 mln. kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Metallsozlik, paxta tozalash, koʻnpoyabzal, oziqovqat va boshqa sanoat korxonalari, universitet bor. Kx. (paxta, chorvachilik) rayonining savdo markazi. Shaharga 1659-yilda ElPasodelNorte nomi bilan asos solingan. 1888-yildan shahar maqomi berilgan va hozirgi nomi bilan ataladi. Turizm rivojlangan.
Syullipryudom

**Syullipryudom** (SullyPrudhomme) (taxallusi; asl ismsharifi Rene Fransua Arman Pryudon) (1839.16.3, Parij — 1907.7.9, ShatneMalabri, OdeSen departamenti) — fransuz shoiri. Fransiya akademiyasi aʼzosi (1881). Parij universitetini tugatgan. Ilk kitobi — "Bekat va sheʼriyat" (1865). "Harbiy taassurotlar" (1870) kitobi FransiyaPrussiya urushi voqealariga bagʻishlangan. "Behuda muloyimlik" (1875) sheʼriy toʻplami gʻamgin ruxda boʻlib, ichki intim tuygʻular bilan yoʻgʻrilgan. "Adolat" (1878) falsafiy dostonida adolatni tashqi dunyodan emas, odamning koʻnglidan qidirish kerak, degan fikrni ilgari surgan. "Baxt" (1888) dostoni inson baxti, ilm, saxovat va fidoyilik haqida. S.P. ning Lukretsiydan qilingan tarjimaga "Soʻzboshi"si (1869), "Erkin tanlov psixologiyasi" (1906) va boshqa risolalari, "Paskalning haqiqiy dini" ocherki (1905), jamiyatshunoslik va sanʼatshunoslikka oid bir kancha ishlari, jumladan, "Poetik vasiyatnoma" (1901) pozitivizm falsafasi ruhida yozilgan. Nobel mukofoti laureati (1901).
Syunik podsholigi

**Syunik podsholigi** - Armanistonning jan.sharqiy qismida mavjud boʻlgan davlat (10-asrning 2-yarmi — 12-asrlar). Asoschisi — Smbat; 970 y. podshoh deb eʼlon kilingan. 11-asrning 1yar mida Vasak I va Smbat II davrida ravnaq topgan. Syunik togʻ oʻlkasida 43 qalʼa, 48 monastir va 1000 dan ziyod qishloqboʻlgan. Aholining asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik va chorvachilik. Syunik podsholigi 1170 y. saljuqiylar tomonidan bosib olingan.
Xun Kuang

**Xun Kuang** (mil. av. taxminan 313 — taxminan 238) — qadimgi xitoy faylasufi. Konfutsiy taʼlimotini sistemaga solishgauringan. Menszi (mil. av. taxminan 372—289)ga qarama-qarshi oʻlaroq, inson tabiatan yovuzdir, deb hisoblagan. Uningcha, inson tashqi taʼsir, tarbiya, amaliy faoliyat tufayligina yaxshi fazilat egasiga aylanadi. Fikrlarini „Xun Kuang“ kitobida bayon qilgan. Xun Kuang gʻoyalari keyingi xitoy mutafakkirlari, ayniqsa Xan davri (mil.av. 3-asr — mil. 3-asr) faylasuflariga katta taʼsir oʻtkazgan.

Xun Kuangning asosiy iqtisodiy gʻoyalari:
# Davlatning boyishi tarafdori boʻlgan;
# Qonunga amal qilgan holda boylikka intilgan kishilarni qoʻllab-quvvatlagan;
# Mehnat taqsimoti zarurligi gʻoyasi ilgari surilgan;
# Davlatning iqtisodiy siyosati 3 ta asosiy tamoyilga asoslanishi kerakligi taʼkidlanadi:
:— xarajatlarni iqtisod qilish;
:— xalq farovonligini taʼminlash;
:— ortiqcha mahsulot zaxiralariga ega boʻlish zarurligi.
## Manbalar
Rashid Syunyayev

**Rashid Aliyevich Syunyayev** (1943.1.3, Toshkent) — kosmolog va astrofizik olim. Rossiya Fanlar akademiyasi akademik (1992), texnika fanlari doktori (1973), professor (1985). Rentgen astronomiyasining asoschilaridan biri. Kosmik rasadxonalar ("Rentgen", "Kvant", "Mir", "Granat") ilmiy rahbari. Moskva fizikatexnika intini tugatgan (1966). Moskvadagi Kosmik tadqiqotlar instituti boʻlim mudiri (1974-yildan). 1990y.lardan Germaniyadagi Maks Plank nomidagi Astrofizika instituti direktori. Ilmiy ishlari neytron yulduzlar fizikasi, "qora oʻra" atrof muhitining tuzilishi, galaktikalar toʻdalari fizikasiga, ularning rentgen nurlanishining kompakt kosmik manbalari nazariyasiga, modda va nurlanishlarning ekstremal sharoitlarda oʻzaro taʼsiriga oid.
Surrealizm

**Syurrealizm** (frans. surrealisme — *oʻta realizm*) — XX asrning 10—20-yillarida fransuz adabiyotida paydo boʻlib, tasviriy sanʼat, haykaltaroshlik, teatr, kino sohalariga, keyinchalik boshqa mamlakatlar (Belgiya, Chexoslovakiya, Yugoslaviya, AQSH, Meksika, Yaponiya)ga ham tarqalgan avangardlik yoʻnalishi. Markiz de Sad, J. Nerval, shuningdek, A. Rembo, Lotreamondan A. Jarri, G. Apolliner va S. Reverdiga qadar boʻlgan yozuvchilar ijodi S.ning paydo boʻlishida manba vazifasini oʻtagan. S. vakillari aqliy faoliyatdagi, hatto jamiyat hayotidagi shakllangan tizimni tubdan oʻzgartirish daʼvosi bilan chiqqanlar. S.ning yangi adabiy yoʻnalish sifatida maydonga kelishida "Litterature" ("Adabiyot", 1919 —24) jurnali muhim rol oʻynadi. Bu jurnali atrofida birlashgan L.Aragon,L. Breton, F. Supo kabi yozuvchilar S.ga asos soldilar. Koʻp oʻtmay, ular davrasiga P. Elyuar, R. Desnos, A. Arto va boshqa kelib qoʻshilishdi.

S. miyaga ilk bor kelib qolgan soʻz, nutq parchalari, turli-tuman xayollarning dastlabki, kutilmagan bir holatdagi ajabtovur shaklini har qanday ijodiy faoliyatning xamirturushi, asosi, deb eʼlon qilgan. Syurrealistik teatr (asoschisi A. Arto) va kinematografiyada ham ayrim sahna va kadrlarning bir-biri bilan mantiqsiz bogʻlanishi va umuman aql-zakovat doirasidan chetga chiqish "haqiqiy reallik" sifatida tan olingan.

Dastlab syurrealistlarning turfa toʻgaragiga S.ning isyonkorlik ruhiga uchgan, tevarak-atrofdagi dunyo tartibotini xush koʻrmagan, insonning jamiyatdagi hayotida uchrab turadigan qiyinchiliklarni oʻrganish va bartaraf etish xayoli bilan yashagan yirik yozuvchilar ham aʼzo boʻlishgan. S.ning ijtimoiy tizimni kayta qurish haqidagi niyati afsonavor uydirma ekanligini tushungan, S. estetikasidagi badiiy asarga xos maʼnodorlik va yaxlitlikning bekor qilinganini koʻrgan katta isteʼdod egalari syurrealistlar safini tark etganlar. 30 -yillarning oxiriga kelib, mistikaga oshkora ravishda berilgan A. Breton boshchiligidagi ayrim shoirlargina S.ga sodiq boʻlib qoldilar va ular safi taqlidchilar hisobiga kengaydi. 40-yillarning boshlarida A. Breton, S.Dali, I. Tangi va boshqalarning muhojirlikka ketishi bilan S.ning markazi AQShga koʻchdi. Fransiyada S.ni qayta tiklashga qaratilgan urinish samara bermadi.

S. adabiy-badiiy yoʻnalish sifatida oʻz umrini oʻtagan boʻlsada, uning gullagan davrida ishlab chiqilgan ayrim badiiy usul va vositalardan tasviriy sanʼat, teatr va kinodan tashqari, amaliy sanʼatda ham istifoda etilmoqda.

## Adabiyot
* Andreyev L. G., Syurrealizm, M., 1972.

Naim Karimov.
Syangan (maʼnolari)

**Syangan**:

* Syangan, Gonkong — Xitoy tarkibidagi maxsus maʼmuriy rayon.
* Syangan (shahar) (ing .
Syanbi

**Syanbi**, shibay, sabi — qad. Xitoyning shimolida yashagan qabilalar ittifoqi. Xitoy manbalariga koʻra, S.lar mil. av. 8—5-asrlarda shanrung (togʻlik odamlar) yoki bayyi (oq ajnabiylar) deb nomlangan turkiylar tarkibidagi bir qavmdir. "S." atamasi Xitoyning shim.sharqidagi togʻ nomidan olingan. Mil. av. 3-asrda hunlar oʻzlarining sharqidagi qabilalarni tobe etishga harakat qilganda, ayrim qavmlar Syanbi togʻiga qochib borgan, ularham "S." debatalgan.Mil. av. 140— 86 yillarda S.lar jan.gʻarb tomonga koʻchgan va hunlarga el boʻlgan. Hunlar gʻarbga koʻchgach, S.lar ular hududini egallagan. Shundan soʻng S.lar kuchayib qabilalar ittifoqiga aylangan. Mil. 2-asrda xitoylar bilan uzoq vaqt kurash olib borganlar. 3-asrning 1-yarmida S.larning murun qabilasi hozirgi XXRning Koʻkkoʻl (Sinxay) oʻlkasiga koʻchib, u yerdagi chyanlarni tobe etib, Tuyuyxun davlatini tashkil qilgan. S.larning tuba syanbi (toba syanbi) deb atalgan qismi Moʻgʻulistonda qolib, soʻnggi Yan (Xouyan), Gʻarbiy Yan (Siyan), Janubiy Yan(Nanyan) kabi xonliklarni barpo etgan. 386-yil toʻba syanbilar Toʻbagoʻy boshchiligida Shimoliy Vey xonligi (386—534) tashkil etishgan. Ushbu xonlik yemirilgach, S.larda yana boʻlinish yuz bergan. Ularning sifu nomli bir qismi Gʻarbiy Chin (Sitsin), tufa nomli boshqa bir kismi Jan.Lyang (Nanlyang) hokimligini tuzgan. 8—9-asrlarda S.lar boshqa xalqlarga qoʻshilib ketib, alohida etnos sifatida tilga olinmagan.

Abdulahad Xoʻjayev.
Soʻz

**Soʻz** – tilning narsa-hodisalar, jarayonlar va xususiyatlarni nomlash uchun xizmat qiladigan eng muhim struktura maʼnoviy birligi; oʻz tovush qobigʻiga ega boʻlgan, borliqdagi narsalar haqidagi tushunchani, ular oʻrtasidagi aloqani yoki ularga munosabatni ifodalay oladigan, turli grammatik maʼno va vazifalarda qoʻllanadigan eng kichik nutq birligi, leksemaning nutqda muayyan shakl va vazifa bilan voqelangan koʻrinishi. Soʻz rang uchun qurilish materiali boʻlib xizmat qiladi, lekin, undan farqli ravishda, xabar yoki tugal fikr bildirmaydi. Oʻzida leksik va grammatik maʼnoni birlashtirgan hodda soʻz muayyan soʻz turkumiga mansub boʻladi, oʻz tarkibida muayyan til tizimida oldindan tayin boʻlgan barcha grammatik maʼnolarni ifodalaydi.

Tilshunoslikda „soʻz“ atamasi *leksemaga* nisbatan ham qoʻllanadi va leksik soʻz deb yuritiladi. Masalan, „soʻz yasalishi“, „yasama soʻz“ birikmalarida „soʻz“ xuddi shu maʼnoda qoʻllanadi. Leksemaning nutqda muayyan shaklda voqelangan holati tilshunoslikda soʻz shakl, leksema shakl yoki *morfologik soʻz* deb ham yuritiladi.

Soʻzning tovush va maʼno tomoni bor. Lekin har qanday tovush yigʻindisi soʻz boʻlavermaydi. Tovush yoki tovush birikmasi soʻz boʻlishi uchun maʼnoga ega boʻlishi, yaʼni muayyan til egalari shu tovushlar vositasida biror narsani anglashi yoki bir-biriga anglatishi kerak. Soʻz maʼnosida umumiylik va yakkalikning, barqarorlik va oʻzgaruvchanlikning dialektik oʻzaro munosabati aks etadi. Maʼnoning barqarorligi oʻzaro tushunishni qulaylashtirsa, uning oʻzgaruvchanligi (soʻzning aniq, bir maʼnosidagi oʻzgarishlar) soʻzdan borlikdagi yangi tushuncha va narsalarni nomlashda foydalanishga imkon beradi, badiiy soʻz sanʼatining muhim omillaridan hisoblanadi. Soʻzning koʻp maʼnoliligi ham aynan maʼnoning oʻzgaruvchanligi bilan bogʻliq. Soʻzlovchining nomlanayotgan narsaga munosabati soʻz maʼnosining soʻzlovchi his-tuygʻusini, shaxsiy fikrini ifodalovchi emotsional jihatini tashkil etadi. Soʻz tilda muayyan tizimni shakllantiradiki, bu tizim soʻzning grammatik belgilariga (soʻz turkumlari), soʻz Yasalishi aloqalariga va semantik munosabatlariga (sinonimlar, omonimlar, antonimlar) asoslanadi.

Bulardan tashqari, lugʻaviy maʼnoga ega boʻlmagan, lekin oʻz tovush qobigʻiga, oʻziga xos maʼno, vazifasiga ega boʻlgan, shu bilan birga soʻz yasash yoki soʻz shaklini hosil qilish uchun foydalaniladigan morfemalardan farqlanuvchi til birliklari ham „soʻz“ deb yuritiladi. Bular yordamchi soʻzlar (bilan, lekin, kabi, xuddi), undovlar (obbo, ehhe, voy), taqlid soʻzlar (miyov, dukur-dukur, yalt-yult) va modal soʻzlar (shubhasiz, demak, ehtimoldir.

## Havolalar

## Manbalar
Soʻz birikmasi

**Soʻz birikmasi** – ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe grammatik aloqa (moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv) asosida birikishi natijasida hosil boʻlgan, borliqdagi narsa va hodisalarning nomini bildiradigan sintaktik tuzilma – nutq birligi: *ignaning koʻzi*, *kitobni oʻqimoq*, *oydin kecha* va boshqa. Har qanday soʻz birikmasi birdan ortiq mustaqil soʻzning birikuvidan hosil boʻladi, tuziladi va ikki qismdan – hokim va *tobe qismdan* tashkil topadi: *oliy maʼlumot* (*oliy* – tobe qism, *maʼlumot* – hokim qism).

Soʻz birikmasi komponentlarining tarkibiga koʻra sodda va murakkab turlarga boʻlinadi. Komponentlarining har biri bir soʻz shakliga teng boʻlgan soʻz birikmasi sodda soʻz birikmasi hisoblanadi: sayroqi qush, yigirma xonadon, tez yugurmoq kabi. Komponentlari yoki ulardan biri birdan ortiq soʻzdan, soʻz birikmasidan iborat boʻlgan birikmalar murakkab soʻz birikmasi deyiladi. Masalan, oliy maʼlumotli mutaxassis (oliy maʼlumotli – tobe qism, mutaxassis – hokim qism).

Tarkibidagi hokim qismning qaysi soʻz turkumidan boʻlishiga koʻra soʻz birikmasining 2 turi farqlanadi: ot soʻz birikmasi va feʼl soʻz birikmasi. Ot soʻz birikmasi hokim komponenti feʼldan boshqa turkumga oid soʻz (ot, son, ravish) bilan ifodalangan soʻz birikmasidir (yuk mashinasi, barcha oʻquvchilar, goʻzal qishloq va boshqalar). Feʼl soʻz birikmasi hokim qismi feʼl bilan ifodalangan soʻz birikmalaridir (bogʻni aylanmoq, kitob oʻqimoq, tez yurmoq kabi). Tarkibidagi tobe soʻzning sintaktik vazifasiga koʻra 3 turi farqlanadi: aniqlovchili soʻz birikmasi (yangi kitob), toʻldiruvchili soʻz birikmasi (ukamni oʻynatdim) va holli soʻz birikmasi (tez gapirmoq, qishloqda yashamoq).

Soʻz birikmasi mazmun va ohang tugalligiga ega boʻlmaydi, fikr ifodalamaydi va shu xususiyati bilan sintaktik birlik boʻlmish gapdan farqlanadi. Teng bogʻlanish soʻz qoʻshilmasini, *tobe bogʻlanish* soʻz birikmasini hosil qiladi.

Bundan tashqari soʻz birikmalari 1) boshqaruvli (tushum, joʻnalish, oʻrin – payt va chiqish kelishigi qoʻshimchalari orqali bogʻlanish) , 2) bitishuvli (ohang orqali bogʻlanish) va 3) moslashuvli (qaratqich kelishik qoʻshimchasi va egalik qoʻshimchalari orqali bogʻlanish) soʻz birikmalariga boʻlinadi . 

## Manbalar
Soʻz tartibi

**Soʻz tartibi**, gap boʻlaklarining tartibi — gap boʻlaklarining oʻzaro maʼlum grammatik qonun-qoidalar asosida, maʼlum sintaktik, mazmuniy, uslubiy qiymati bilan bogʻliq holda joylashuvi. Gap boʻlaklari tartibining oʻzaro qarama-qarshi qoʻyiluvchi bir necha turlari bor. Bulardan eng asosiysi toʻgʻri tartib va teskari tartib oppozitsiyasidir. Toʻgʻri tartib da sintaktik tuzilma qismlari (ran boʻlaklari, qoʻshma gap predikativ qismlari va boshqalar) maʼlum qonun-qoidalar asosida odatdagicha joylashadi. Masalan, oʻzbek tilida aniqlovchining aniqlanishdan, eganing kesimdan, toʻldiruvchi yoki holning kesimdan oldin joylashuvi toʻgʻri tartib hisoblanadi: *bahavo yerlar, Karim oʻqib boʻldi, kitobni oʻqidi, toʻsatdan kelib qoldi kabi*. Teskari tartib da maʼlum uslubiy, semantik maqsad va boshqa sabab bilan sintaktik tuzilmaning (undagi gap boʻlaklarining, qoʻshma ran predikativ qismlarining) toʻgʻri, odatdagi tartibi oʻzgaradi, inversiya yuz beradi. Masalan, u keldi (toʻgʻri tartib) — keldi u (teskari tartib), kecha ketdi (toʻgʻri tartib) — ketdi kecha (teskari tartib) kabi. Toʻgʻri tartib koʻpincha darak gaplarga xos boʻlib, ilmiy, rasmiy uslublar uchun xarakterlidir. Teskari tartib esa asosan soʻzlashuv, badiiy va qisman publitsistik uslublarga xos boʻlib, bu holat koʻpincha mazmunni sezilarli oʻzgartirmasada, nutqning taʼsirchanligini, emotsionalligini oshiradi. Lekin baʼzan teskari tartib boʻlaklarning sintaktik vazifasini ham, gapning mazmunini ham oʻzgartirib yuboradi: *Quvnoq bolalar kuyladilar — Bolalar quvnoq kuyladilar*; charm mahsi (charmdan ishlangan) — maxsi charm (mahsibop). Bunday hollarda Soʻz tartibining erkin va bogʻliq turlari farqlanadi. Sifatlovchi bilan sifatlanmishning (quvnoq bolalar) gapdagi oʻrni bogʻliq tartibni koʻrsatadi. Erkin tartibda gap boʻlaklarining oʻrnini oʻzgartirish mumkin. Bunda mazmun va sintaktik holat emas, faqat uslubiy xususiyat oʻzgaradi: *Kinoga kecha koʻplashib bordik — Kecha koʻplashib kinoga bordik — Koʻplashib kecha kinoga bordik kabi.*

## Yana qarang
• Sintaksis

• Tinish belgilari 

## Manbalar
Syangan (shahar)

**Syangan** (ing. Viktoriya) — shahar, Syangan maxsus maʼmuriy rayonining maʼmuriy markazi. Syangan orolda, Szyulun sh. bilan tor boʻgʻoz orqali ajralib turadi. Aholisi 3,5 mln. kishi (1995). Yirik port. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning savdosanoat va xalqaro valyutamoliya markazi. Metropoliten qurilgan. universitet (1911) bor. Turizm rivojlangan.
Soʻgal

**Soʻgal** – terining virusli kasalligi. Koʻpincha yosh bolalar va oʻsmirlarda uchraydi. Kasallik bemor bilan yaqin muloqotda boʻlganda, uy-roʻzgʻor buyumlari orqali yuqadi. Teridagi mayda jarohatlar (shilinish, chaqalanish), koʻp terlash va boshqa ham soʻgalga sabab boʻlishi mumkin. Oddiy, yassi va oyoq kaftlarida uchraydigan soʻgallar bor. Oddiy soʻgal koʻpi bilan noʻxat kattaligida, ogʻriqsiz, gʻadir-budur tuguncha boʻlib, koʻpincha qoʻl panjasida uchraydi. Baʼzan tugunchalar koʻpayib, kattalashib ketadi. Oyoq kaftidagi soʻgal oyoqning poyabzal qisadigan joylarida, ayniqsa, koʻp terlaydigan oyoqda juda qattiq, gʻadir-budur, kulrang tugunchalar shaklida paydo boʻladi. Bolalar va oʻsmirlarda uchraydigan yassi soʻgal koʻpincha yuz, boʻyin va qoʻl panjasining ustki qismida och pushti sargʻimtir, dumaloq yoki yapaloq tugunchalar koʻrinishida vujudga keladi. Keksalarda uchraydigan soʻgal tana, boʻyin va yuzda kulrang, jigarrang yoki qoramtir, usti yogʻ bilan qoplangan dogʻlar koʻrinishida boʻlib, oddiy soʻgalga oʻxshaydi. Oyogʻi terlaydigan kishilarda soʻgal usti oqarib qoladi, shilinib ogʻrib, yurish qiyinlashadi. Umuman soʻgal ogʻrimaydi, qichishib achishmaydi va bemorni bezovta qilmaydi.

Soʻgalni faqat vrach davolashi kerak. Oʻzboshimchalik qilib har xil kuydiruvchi dorilar ishlatilsa, soʻgal yaraga aylanib ketishi mumkin. Soʻgalning oldini olish uchun ozodalikka rioya qilish, yaʼni oyoq-qoʻllarni har kuni yuvib turish lozim.
Soʻz erkinligi

**Soʻz erkinligi** — insonning asosiy shaxsiy va fuqarolarning siyosiy huquklaridan biri; hozirgi davrda aksariyat mamlakatlarda "axborot erkinligi" deb ataladigan umumiy huquqning tarkibiy qismi. Oʻz fikrini ommaviy tarzda (ogʻzaki va ommaviy axborot vositalaridan foydalangan holda yozma) bayon etish imkoniyatini bildiradi. Soʻz erkinligiga demokratiya koʻrinishlaridan biri sifatida qaraladi. Oʻzbekistonda Soʻz erkinligi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga koʻra, "har kim fikrlash, soʻz va eʼtiqod erkinligi huquqiga ega" (33-modda). Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi buyicha har kim uzi istagan axborotni izlash, olish va uni tarqatish huquqiga ham ega. Biroq amaldagi konstitutsiyaviy tuzumga qarshi qaratilgan axborot va qonun bilan belgilangan boshqa cheklashlar bundan mustasnodir. Fikr yuritish va uni ifodalash erkinligi faqat davlat siri va boshqa sirlarga taallukli boʻlgan taqdirdagina qonun bilan cheklanishi mumkinligi Konstitutsiyada oʻz ifodasini topgan. Oʻzbekiston Respublikasining "Davlat sirlarini saqlash toʻgʻrisida"gi qonunida davlat sirlari toifalari anikdangan va ular haqidagi maʼlumotlarni olish va tarqatish chegaralangan.

Demokratik mamlakatlarda ommaviy axborot vositalarining faoliyati Soʻz erkinligiga asoslangan. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida ham alohida moddada ana shu qoida alohida taʼkidlab oʻtilgan. Unga koʻra, "ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiqishlaydi...(81-modda) Senzuraga yoʻl qoʻyilmaydi" (82-modda). Fuqarolar ommaviy axborot vositalarida, jumladan, televideniye va radio, matbuotda oʻz fikrlarini erkin bayon qilishi, soʻzlashi mumkin.

Erkin fuqarolik jamiyatining qonunchilik va sud amaliyoti Soʻz erkinligi suisteʼmol qilinishining oldini olish maqsadida unga nisbatan muayyan cheklashlar tizimini ishlab chiqqan. Xususan, jahonning koʻpchilik davlatlarida Soʻz erkinligidan qonuniy davlat hokimiyatini zurlik bilan agʻdarish, davlat siri va qonun bilan muhofaza qilinadigan boshqa sirni oshkor kilish, jinoyatlar sodir etishga undash, milliy, irqiy, diniy va boshqa adovatni keltirib chiqarish, boshqa shaxslarni haqoratlash va tuhmat qilish, jamoat axloqi va odobilani buzish maqsadida foydalanish man qilinadi. Bu haqda qonunchilikda tegishli yuridik javobgarlik belgilanadi. Favqulodda rejim va harbiy holat amal qilayotgan davrda Soʻz erkinligini cheklashlar ortishi mumkin.

Oʻzbekistonda Soʻz erkinligiga oid konstitutsiyaviy qoidalar quyidagi qonunlarda aniklashtirilgan va rivojlantirilgan: "Axborot olish kafolatlari va erkinligi toʻgʻrisida" (1997), "Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisida" (1997), "Jurnalistlik faoliyatini himoya kilish toʻgʻrisida" (1997), "Mualliflik huquqi va turdosh huk^klar toʻgʻrisida" (1996), "Noshirlik faoliyati toʻgʻrisida" (1996), "Reklama toʻgʻrisida" (1998), "Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari toʻgʻrisida" (2002). Ushbu qonunlarning asosiy maqsadi Oʻzbekistonda Soʻz erkinligini taʼminlash kafolatlariga, har kimning axborotni erkin va moneliksiz izlash, olish, tekshirish, tarqatish, foydalanish va saqlash huquqlarini roʻyobga chiqarishga qaratilgandir.
Soʻz oʻyini

**Soʻz oʻyini** – badiiy adabiyotda ayrim soʻzlarning shakliy oʻxshashligi asosida turli maʼnoda qoʻllanishi. Soʻz oʻyini xalq ogʻzaki ijodi va mumtoz sheʼriyatda koʻp uchraydi. Faqat soʻz oʻyiniga asoslanib yaratilgan janr tuyuq deb ataladi.

Masalan:

Qoʻlingdan kelgancha chiqar yaxshi ot,

Yaxshilik qil bolam, yomonlikni ot.

Nasihatim yod qilib ol, farzandim,

Yolgʻiz yursa chang chiqarmas yaxshi ot.

(Baxshi Ergash Jumanbulbul oʻgʻli ogʻzidan yozib olingan „Ravshan“ dostonidan parcha.)
## Manbalar
Soʻz shakli

**Soʻz shakli** — muayyan grammatik shakldagi muayyan soʻzni bildiruvchi termin. Nutq birligi boʻlmish suz qamma vaqt (yaʼni nutqda) muayyan maʼno va vazifani bildiruvchi shaklga ega buladi va u soʻz shakli hisoblanadi. Bu xususiyat faqat mustaqil suz turkumlariga, shunda ham faqat ot, sifat va feʼl turkumlariga oid suzlar uchun xosdir. Bu turkumlarga oid suzlar nutqsa oʻzi mansub boʻlgan turkumga xos muayyan grammatik maʼno va vazifani voqelantiruvchi (reallashtiruvchi) shakllarda qoʻllanadi. Masalan, otlar son va kelishik kategoriyasiga xos shakllardan birida (doʻstlarga — koʻplik son, joʻnalish kelishigi shakli), feʼllar nisbat, zamon kategoriyasiga xos shakllardan birida (koʻrsatdi — orttirma nisbat, oʻtgan zamon shakli) qoʻllanadi. Lekin muayyan grammatik maʼno va vazifaga ega boʻlgan soʻz nutkdan shu maʼno, vazifani qayd etuvchi koʻrsatkichsiz (shakl yasovchisiz) ham qoʻllanishi mumkin. Mac: "Stol ustidagi kitob eʼtiborimni tortdi" gapidagi "kitob" soʻzi birlik son, bosh kelishik shaklida, lekin shu maʼnolarni ifodalovchi koʻrsatkichga ega emas. Buni "nol kursatkichli shakl" deyiladi. Bularning maxsus grammatik shakl ekanligi Uziga zid boʻlgan, birbiriga nisbatan qaraladigan boshqa shakl (shakllar)ga nisbatan belgilanadi. Masalan, yukrrida keltirilgan gapdagi "kitob" soʻzining birlik son shakli ekani "kitoblar" koʻplik shakliga nisbatan, bosh kelishik shakli ekani esa maxsus koʻrsatkichga ega boʻlgan boshqa kelishik shakllariga (mas, qaratqich — "kitobning", chiqish — "kitobdan" shakllariga) nisbatan belgilanadi, yaʼni kelishik shakli deb qaraladi.
Soʻz yasalishi

**Soʻz yasalishi** – 1) muayyan tilda mavjud boʻlgan usullar, namuna va qoliplar asosida, maʼlum vositalar yordamida yangi soʻz hosil qilish (soʻz xrsil qilinishi). Masalan, affiks yordamida Soʻz yasalishi (soʻzla > soʻzla, mazali >mazali), „qil“ yordamchi feʼli yordamida Soʻz yasalishi (tasdiq qilmoq, rohat qilmoq). Bu yerda „yasalish“ soʻzi „yasamoq“ feʼlining majhul nisbat shakli hisoblanadi va jarayonni ifodalaydi; birikmaning oʻzi esa lingvistik termin emas; 2) tilshunoslikning „Fonetika“, „Leksikologiya“ga oʻxshash alohida sohasini (boʻlimini) bildiradi. Masalan, oʻzbek tili morfologiyasi, oʻzbek tili sintaksisi, oʻzbek tili sòz yasalishi. Bu oʻrinda „Soʻz yasalishi“ birikmasi tilshunoslikka oid termin hisoblanadi. Tilshunoslikning bu boʻlimida yangi yasama soʻzlarning paydo boʻlishi va buning shartsharoitlari, yasama soʻz tarkibiy kismlarining (Soʻz yasalishi asosi va soʻz yasovchining) mohiyati, shuningdek, Soʻz yasalishi bilan bogʻliq boshqa tushuncha va hodisalarning mohiyati oʻrganiladi. Masalan, Soʻz yasalishi maʼnosi, Soʻz yasalishi tipi va qolipi, Soʻz yasalishi meʼyori, Soʻz yasalishi imkoniyati, Soʻz yasalishidagi mahsullilik mahsulsizlik hodisasi, Soʻz yasalishining asosiy usullari, vositalari va boshqa shu asosda tilning soʻz yasalishi tizimi tahlil etiladi.

Hozirgi oʻzbek tilida yasama soʻzlar, asosan, affikslar yordamida hosil qilinadi, yaʼni morfemaning bir turi soʻz yasash uchun xizmat qiladi. Har qanday yasama soʻzning tarkibi Soʻz yasalishi asosi va soʻz yasovchidan iborat boʻladi: huquqshunos (huquq – Soʻz yasalishi asosi, shunos – soʻz yasovchi), tekislamoq (tekis – Soʻz yasalishi asosi, la— soʻz yasovchi). Soʻz yasalishi asosi yasama soʻz boʻlishi ham mumkin: bilimli (bilim – Soʻz yasalishi asosi, li – soʻz yasovchi). Oʻzbek tilida faqat mustaqil soʻzlardan, ularning ham ot, sifat, feʼl turkumiga oid soʻzlardan yangiyangi soʻzlar yasaladi. Demak, mustaqil suz turkumlaridan faqat ot, sifat va feʼl turkumlarigina Soʻz yasalishi tizimiga ega. Oʻzbek tili lugʻat (leksik) tarkibining boyishi, rivojlanishida Soʻz yasalishining muhim oʻrni bor. Azim Hojiyev.
Soʻzlik

**Soʻzlik** — ensiklopediya, lugʻat yoki boshqa turdagi maʼlumotnomaga kiritishga moʻljallangan soʻzlar (maqolalar nomi) roʻyxati. Muayyan fan sohasi ichida avval mavzular boʻyicha S. tuziladi. Bunday S. muxrkama qilinib, tuzatilgandan soʻng alifbo tartibidagi (umumalifbo) S. tuziladi.
Soʻzning leksik maʼnosi

**Soʻzning leksik maʼnosi** – soʻzning material qismi – leksema bildiradigan maʼno; muayyan tovushlar majmuini maʼlum obyektiv voqelikka bogʻlash bilan kishi ongida yuzaga keladigan mazmunmundarija; lugʻaviy maʼno. Mas, „Bolalarni oʻynatdik“ gapidagi birinchi soʻz hali yosh, voyaga yetmagan odamni, goʻdakni, ikkinchi soʻz esa harakatni (bola bilan bogʻlangan harakatni) biddiradi. Demak, „bola“ va „oʻyna“ soʻzlaridan ifodalanadigan mazkur konkret maʼnolar shu soʻzlarning leksik maʼnolaridir. Soʻzning leksik maʼnosi muayyan soʻzning aniq mazmunini (narsa, belgi, harakat tushunchalarini ifodalash, emotsiyalarni bildirish) tashkil etadi. Soʻzning leksik maʼnosi oʻzaknegizning oʻzi bilan ifodalanadi; yasovchi affikslar ham soʻzdagi material qismning ichiga kiradi. Shu jumladan leksik maʼno suz yasalishi va leksikologiya bilan bogʻliqdir. Soʻzning leksik maʼnosi shu soʻzning oʻzigagina tegishli xususiy maʼno boʻlishi bilan bir qancha oʻxshash soʻzlar uchun umumiy hisoblanadigan, umumiylik harakteriga ega boʻlgan grammatik maʼno dan farq qiladi.
## Manbalar
Soʻzoq svitasi

**Soʻzoq svitasi** (Fargʻona vodiysidagi Soʻzoq qishlogʻi nomidan) — eotsen davriga mansub mahalliy yotqiziklar majmui. 1937-yilda ajratilgan. Oʻrta Osiyo jan. (Toshkent atrofi, Fargʻona vodiysi, Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlari, AfgʻonistonTojikiston depressiyalari)da keng tarqalgan regional svita. Yashil rangli gil, mergel, ayrim joylarda qizgʻish qumtosh, gips va dolomitlar qatlamchalaridan tarkib topgan. Qalinligi 10–90 m. Bu svitada erta eotsen davriga oid hayvon qoldiqlari mavjud. Seda sanoat mikiyosidagi neft Fargʻona botigʻida ochilgan.