James McKeen Cattell

**Jeyms MakKin Kettell** (1860-yil 25-may – 1944-yil 20-yanvar) – amerikalik psixolog, AQShdagi birinchi psixologiya professori , Pensilvaniya universitetida dars bergan, uzoq vaqt davomida ilmiy jurnallar va nashrlarning muharriri va noshiri boʻlgan. U, shuningdek, 1921-yildan 1944-yilgacha Fan va jamoatchilik jamiyati (SSP) nomi bilan tanilgan Ilmiy Xizmatning vasiylik kengashida ishlagan.

Kettell karyerasining boshida ko'plab olimlar psixologiyani eng yaxshi holatda kichik o'rganish sohasi yoki eng yomoni, frenologiya kabi soxta fan deb bilishgan. Ehtimol, Kettell o'zining barcha zamondoshlaridan ko'ra ko'proq psixologiyani akademiyaning eng yuqori darajalarida o'rganishga loyiq qonuniy fan sifatida shakllantirishga yordam bergan. O'limi vaqtida *The New York Times* uni "Amerika fanining dekani" deb olqishlashgan. Shunday bo'lsa-da, Kettell Amerikaning Birinchi Jahon urushidagi ishtirokiga murosasiz qarshilik ko'rsatishi bilan yaxshi esda qolgan. Uning loyihaga jamoatchilik qarshiligi uning Kolumbiya universitetidagi lavozimidan chetlatilishiga olib keldi.

## Yoshlik yillari
Kettell 1860-yilda Pensilvaniya shtatining Easton shahrida badavlat va taniqli oilaning to'ng'ich farzandi bo'lib tug'ilgan. Uning otasi, Presviterian vaziri Uilyam Kessadi Kettell Jeyms tug'ilgandan ko'p o'tmay, Istondagi Lafayette kollejining prezidenti bo'ldi. Uilyam Kettell o'z farzandlarini yaxshi ta'minlay olardi, chunki u 1859-yilda Elizabet "Lizzi" MakKinga uylangan edi; birgalikda ular Lizzining katta merosini baham ko'rishdi. Oila muvaffaqiyatining ushbu rasmiga siyosiy kuchni ham qo'shish mumkin: Jeymsning amakisi Aleksandr Gilmor Kettell AQSh Senatida Nyu-Jersi vakili edi.

Kettell 1876-yilda o'n olti yoshida Lafayette kollejiga o'qishga kirdi va to'rt yil ichida uni eng yuqori baholar bilan tugatdi. 1883-yilda Lafayette fakulteti unga yana oliy unvonlar bilan magistr darajasini berdi. Keyinchalik olim sifatida mashhur bo'lishiga qaramay, u ko'p vaqtini ingliz adabiyotini o'qish bilan o'tkazdi, garchi u matematika uchun ham ajoyib sovg'a ko'rsatdi. Kettellning so'zlariga ko'ra, filolog Frensis Endryu Mart Lafayetteda boʻlgan vaqtida unga katta ta'sir ko'rsatgan. 

Kettell doktorantura uchun Germaniyaga kelganidan so'ng , Leyptsig universitetida Vilgelm Vundt tomonidan boshqarildi. U, shuningdek , Gettingen universitetida Hermann Lotze qo'l ostida tahsil olgan; Lotze haqidagi insho Kettellga Jon Xopkins universitetida stipendiyani qo'lga kiritishiga sabab bo'ldi. Kettell 1882-yil oktyabr oyida Germaniyani tark etdi  Stipendiya yangilanmadi va Kettell keyingi yili Vundtning yordamchisi sifatida Leyptsigga qaytdi.

Vundt va Kattell o'rtasidagi hamkorlik juda samarali bo'ldi, chunki ikkalasi intellektning rasmiy o'rganishini yo'lga qo'yishga yordam berdi. Vundt davrida Kettell psixologiya sohasida dissertatsiya yoqlagan birinchi amerikalik bo'ldi. Uning nemis dissertatsiyasining nomi *Psychometrische Untersuchungen* (*Psixometrik tergov*) edi. Dissertatsiya 1886-yilda Leyptsig universiteti tomonidan qabul qilingan. Yana bahsli tomoni shundaki, Kettell o'sha paytda qonuniy boʻlgan gashish giyohvandlik vositasini iste'mol qilish orqali o'z aqlining ichki qismini o'rganishga harakat qildi. Ushbu dori ta'siri ostida Kettell bir marta maktab o'quvchisining hushtak chalishini simfonik orkestr bilan taqqoslagan. Ko'ngil ochish maqsadida giyohvand moddalarni iste'mol qilish dastlabki psixologlar, jumladan Freyd orasida kam uchraydigan narsa bo'lsa-da, Kettellning gashish bilan tajribasi odatiy fikr va axloqqa qarshi chiqishga tayyorligini aks ettirdi. 

Lafayette kolleji joylashgan Pensilvaniya shtati, Easton shahridagi College Hill mahallasidagi asosiy ko'cha Kettell nomi bilan atalgan.

## Akademik martaba
Doktorlik dissertatsiyasini tamomlagandan so'ng. 1886-yilda Germaniyada Vundt bilan birga Kettell Angliyadagi Kembrij universitetida ma'ruzachi lavozimini egalladi va Kembrijdagi Sent-Jon kollejining a'zosi bo'ldi.  U vaqti-vaqti bilan Amerikaga tashrif buyurib, u yerda Bryn Mawr va Pensilvaniya universitetida ma'ruzalar o'qidi. 1889-yilda u Pensilvaniya shtatidagi psixologiya professori lavozimini egallash uchun Qo'shma Shtatlarga qaytib keldi va 1891-yilda Kolumbiya universitetiga ko'chib o'tdi va u uerda psixologiya, antropologiya va falsafa bo'limi mudiri bo'ldi. U 1895-yilda Amerika Psixologiya Assotsiatsiyasining prezidenti bo'ldi. U 1888-yilda Amerika falsafiy jamiyatiga aʼzo etib saylangan

Faoliyatining boshidanoq Kettell psixologiyani kimyo yoki fizika kabi har qanday "qattiq" fizika fanlari kabi o'rganishga loyiq soha sifatida qaralishi uchun ko'p mehnat qildi. Darhaqiqat, u keyingi tadqiqotlar aqlning o'zini standart o'lchov birliklariga ajratish mumkinligini aniqlaydi, deb ishongan. U, shuningdek, Vilgelm Vundt va Frensis Galtonning usullarini Qo'shma Shtatlarga olib keldi va AQShda intellekt sinovlarni o'tkazdi.

1917-yilda Kattell va ingliz professori Genri Uodsvort Longfellou Dana (Genri Uodsvort Longfello va kichik Richard Genri Danalarning nabirasi) Birinchi jahon urushi davrida Qoʻshma Shtatlarning harbiy xizmatga chaqirish siyosatiga qarshi chiqqani uchun Kolumbiya universitetidan ishdan haydaldi. Oradan yillar oʻtib uni sudga berdi. 1921-yilda u hisob-kitobdan olgan pullarini amaliy psixologiya sohasiga qiziqishini oshirish uchun Psixologik korporatsiyani ochish uchun ishlatdi. U hech qachon psixologlar o'z ishlarini qanday qo'llashlari mumkinligini tushuntira olmaganligi sababli, amaliy psixologiya bo'yicha tajribaga ega boʻlgan boshqa psixologlar tomonidan qabul qilinmaguncha tashkilot muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Umrining oxirlarida Kettell o'z jurnallarini tahrir qilib, nashr ettirdi. Bu jarayonda o'ziga yordam berish uchun u o'z jurnallarini ishlab chiqarish uchun Science Press Printing kompaniyasini yaratdi. U 1944-yilda Pensilvaniya shtatining Lankaster shahrida vafotigacha jurnallar ustida ishlagan.

## Yevgenik e'tiqodlar
O'sha davrning ko'plab taniqli olimlari singari, Kettellning fikriga "amaliy fan yoki aholining genetik tarkibini yaxshilashga qaratilgan amaliyotlardan foydalanishni qo'llab-quvvatlovchi bio-ijtimoiy harakat" deb ta'riflangan yevgenikaga boʻlgan ishonch ta'sir ko'rsatdi.. Kettellning yevgenikaga boʻlgan e'tiqodiga Charlz Darvinning tadqiqotlari katta ta'sir ko'rsatdi, uning evolyutsiya nazariyasi Kettellning " individual farqlar psixologiyasini" o'rganishga urg'u berishiga turtki bo'ldi.

Kettell o'zining yevgenik e'tiqodlari bilan bog'liq holda, o'z tadqiqotlari shuni ko'rsatdiki, fan odamlarining otalari ruhoniy yoki professor boʻlgan. Aytgancha, Kettellning otasi ikkalasi ham edi.

Kettell o'zini "irsiy qobiliyatga" ega deb hisoblardi, lekin u atrof-muhitning ta'sirini ham hisoblab, "quyoshda tug'ilgan joyni topish mening baxtim", dedi. Kettellning yevgenikaga boʻlgan ishonchi uni hatto o'z farzandlariga, agar ular universitet professori yoki akademik mutaxassisning avlodiga uylansa, 1000 dollar miqdorida pul sovg'alarini taqdim etishga undadi.

## Aqliy testlar
Kettellning individual farqlar haqidagi tadqiqotlari Amerikada eksperimental texnika va metodologiyaning ahamiyatini joriy etish va ta'kidlashda muhim rol o'ynadi. O'zining aqliy sinovlarining boshlanishiga kelsak, Leyptsigda Kettell mustaqil ravishda "oddiy aqliy jarayonlar " ni o'lchashni boshladi 1883—1886-yillar orasida Kettell inson reaksiyasi tezligi va individual farqlarni muhokama qiladigan to'qqizta maqola chop etdi. Pensilvaniya universiteti professori sifatida Kattell ko'ngilli talabalarga o'nta testdan iborat batareyani topshirdi va birinchi marta "aqliy testlar" atamasini o'zining his-tuyg'ularini aniqlash uchun og'irliklardan foydalangan holda o'z ichiga olgan testlar to'plami uchun umumiy atama sifatida kiritdi. Kettell Kolumbiya universitetiga ko'chib o'tganida, testlar batareyasi barcha birinchi kurs talabalari uchun majburiy bo'lib qoldi. Kettell uning aqliy testlari aqlni o'lchashiga ishongan; ammo, 1901-yilda Klark Vissler, Kettell talabasi, Kettell imtihonlari va akademik ko'rsatkichlar bo'yicha ballar o'rtasida statistik bog'liqlik yo'qligini ko'rsatdi. Sinovlar nihoyat Alfred Binening intellekt o'lchovlarini ishlab chiqish bilan ahamiyatsiz bo'lib qoldi.

## Jurnallar
Kettell ilmiy jurnallarni yaratish va tahrirlashda ishtirok etgani bilan mashhur edi. U jurnallarga egalik qilish va nashr etish bilan shu qadar shug'ullanganki, uning tadqiqot samaradorligi pasaygan. U 1894-yilda Jeyms Mark Bolduin bilan birgalikda *Psychological Review* jurnaliga asos solgan. U, shuningdek, " *Science* " jurnalini sotib oldi va besh yil ichida uni 1895—1900-yillardagi Amerika Fanni Rivojlantirish Assotsiatsiyasining rasmiy nashriga aylantirdi. 1900-yilda u D. Appleton &amp;amp; Company kompaniyasidan *Popular Science Monthly jurnalini* sotib oldi. 1915-yilda unvon undan sotib olindi va *mashhur fanga* aylandi. U, o'z navbatida, *"Scientific Monthly"* ga asos solgan va tahrir qilgan.

Kettell qariyb 50 yil davomida *Science* jurnalining muharriri boʻlgan. O'sha vaqt davomida u psixologiyani fan sifatida targ'ib qilish uchun ko'p ishlarni amalga oshirdi va psixologiya bo'yicha empirik tadqiqotlar jurnalda ko'zga tashlanadi. Psixologiyaning fan sifatida rivojlanishiga ta'siri haqida Lyudi T. Benjamin Kettellning muharrirligi haqida yozgan edi: "Bu eski fanlar orasida psixologiyaning ko'rinishi va mavqeini sezilarli darajada oshirganini inkor etib bo'lmaydi". 

## Amerikalik fanlar
Kettell 1906-yilda “ *Amerika fanlari* odami” kitobining birinchi tuzuvchisi edi (Ismga qaramay, ikki ayol, Greys Endryu va Sharlotta Angas Skott *amerikalik fanlarning* birinchi nashrida sanab o'tilgan.)

## Oila
U 1888-yilda ingliz savdogarining qizi Jozefina Ouenga uylandi. Ularning yetti nafar farzandi maktabgacha taʼlimni ota-onalari bilan uyda oʻqituvchi sifatida oldi. Butun oila Kettellning tahririyatida ishtirok etdi.  Bir qizi Psyche Cattell (1893–1989) otasining izidan borib, Pensilvaniya shtatining Lankaster shahrida kichik bolalar psixologiyasi amaliyotini tashkil etdi va chaqaloqlarning aql-zakovatini baholash uchun testlarni ishlab chiqdi.

## O'lim
Kettell 1944-yil 20-yanvarda Lankaster umumiy kasalxonasida vafot etdi

## Manbalar

## Qo'shimcha adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* Jeyms MakKin Kettell bibliografiyasi
* Maks Plank nomidagi fan tarixi institutining virtual laboratoriyasida qisqacha biografiya, bibliografiya va raqamli manbalarga havolalar
* Milliy fanlar akademiyasining biografik xotirasi
* Works by James McKeen Cattell   ishlari
* Works by or about James McKeen Cattell
* James McKeen Cattell