Shagane Talyan

**Shaanduxt (Shaganduxt, Shagane) Nersesovna Talyan** (qizlik familyasi **Ambarsumyan**, birinchi turmushida **Terteryan**) (1900-yil 22-aprel, Axalsixe shahri, Tiflis guberniyasi, Rossiya imperiyasi – 1976-yil, Yerevan, Armaniston SSR) – sovet arman maktab oʻqituvchisi. Rus sovet shoiri Sergey Yeseninning sevgilisi. Yeseninning „Fors taronalari“ toʻplamidagi „Shahinam, o, mening Shahinam!..“, „Deding:Saʼdiy doimo yorning…“, „Men Bosforda boʻlmaganman hech…“ kabi sheʼrlari unga bagʻishlangan.

Sergey Yesenin haqidagi xotiralar muallifi.

## Tarjimai holi
1900-yil 22-aprelda Rossiya imperiyasining Tiflis guberniyasi Axalsixe shahrida tugʻilgan. 3-sinfgacha Axalsixedagi cherkov maktabida, keyin Mixaylovo (Xashuri) stansiyasidagi qizlar gimnaziyasida oʻqigan.

1919-yilda gimnaziyani tamomlagach, fryobel kurslariga oʻqishga kirib, 1920-yilda uni tugatgan va keyin arman maktablarida nol guruhini olib borgan.

1921-yilda iqtisodchi Stepan Rubenovich Terteryanga turmushga chiqqan va Tiflisda yashagan.

1922-yilda oʻgʻli Ruben tugʻilgan, keyinchalik u tibbiyot fanlari nomzodi boʻlgan.

1924-yilda beva qolgan. Shagane bolasi bilan yolgʻiz qolgan va Tiflisda ish topa olmagan. Opasi Ashxen va oʻgʻli Ruben bilan 1924-yil iyulida singlisi Katya oʻqituvchilik qiladigan Batumiga kelgan. Bu yerda Shagane 4, 5, 6-sinflarda arifmetikadan dars bergan va nol guruhini olib borgan.

1924-yil 16-17-dekabrda Batumida uning taqdiri Sergey Yesenin bilan kesishgan.

Shagane Talyan xotiralaridan:

…1924-yil dekabrda maktabdan chiqib uyga qaytayotgan edim. Burchakda boʻyi oʻrtachadan baland, ingichka, sariq sochli, yumshoq shlyapa va kulrang kostyum ustidan chet el yomgʻirpoʻshini kiygan yosh bir yigitni koʻrdim. Uning gʻayrioddiy tashqi koʻrinishi koʻzimga tushdi va men u poytaxtdan kelgan deb oʻyladim.

…Batumida 23 yoshli oʻqituvchi singlim Katya bilan bir xonada yashardik. Bizning qoʻshnimiz massajchi Yelizaveta Vasilyevna Ioffe edi, u biz bilan, ayniqsa Katya bilan doʻst edi. U jurnalist Povitskiy bilan tanish edi.

Oʻsha kuni kechqurun Ioffe xonamizga: „Katya, Katya, taniqli rus shoiri bizning Shaganemiz bilan tanishishni xohlaydi“, deb kirib keldi. Bu vaqtda Yesenin va Povitskiy unikida edi. Biz bordik. Ioffening kichkina xonasida biz va mehmonlar juda siqilib qoldik. Tanishganimizdan soʻng, men hammaga bogʻda sayr qilishni taklif qildim. …

Ertasi kuni Yesenin va Povitskiy yana keldi va bizni adabiy kechada qatnashishga taklif qildi, u yerda ularning boshqa tanishlari bilan ham uchrashishimiz mumkin edi. Kecha Povitskiyning kvartirasida boʻlishi kerak edi, u yerda Yesenin ham yashardi. Biz borishga qaror qildik.

…Ertasi kuni maktabdan chiqayotganimda uni yana shu burchakda koʻrdim. Havo bulutli edi, dengizda boʻron boshlanayotgan edi. Biz salomlashdik va Yesenin bulvarda sayr qilishni taklif qildi, shunda u menga sheʼrlar oʻqishni afzal koʻrishini aytdi. U „Shahinam, o, mening Shahinam…“ sheʼrini oʻqidi va darhol menga qogʻozning ikki varagʻini sovgʻa qildi, unda sheʼr yozilgan edi. Uning ostida imzo bor edi: „S. Yesenin“. … Endilikda deyarli har kuni boʻlayotgan navbatdagi uchrashuvlarimizdan birida u yangi „Deding:Saʼdiy doimo yorning…“ sheʼrini oʻqidi.

…Yesenin meni boshqa erkaklar bilan koʻrganida, … u oʻzi yaqinlashib, ular bilan tanishar, lekin albatta men bilan ketardi.

U har doim gullar bilan kelardi, baʼzan atirgul, lekin koʻpincha binafsha olib kelardi. U gullarni oʻzi ham juda yaxshi koʻrardi.

4-yanvarda u „Moskva kabatskaya“ (Leningrad, 1924) sheʼrlar kitobini olib keldi, unda qalam bilan yozilgan dastxat bor edi: „Qadrli Shaganem, siz menga yoqasiz va yoqimlisiz. S. Yesenin. 4.1.25 y., Batumi“ (44-bet,- V. B.).

Kitob bilan birga u dengiz qirgʻogʻida oʻzi, Novitskiy va yana ikkita men uchun nomaʼlum erkak tasvirlangan fotosuratni olib keldi, uning orqasida „Deding:Saʼdiy doimo yorning…“ sheʼri yozilgan edi. Sheʼr ustida „Yoqimli Shagané“ yozuvi, sheʼr ostida esa „S. Yesenin“ imzosi bor edi. Sheʼr matni toʻrt banddan iborat edi, birinchi nashrida boʻlgani kabi.

Yesenin bilan uchrashuvlardan taassurotlarni A. I. Kolomeyseva ham yozgan (A. I. Kolomeyseva. Sergey Yesenin bilan Batumida uchrashuv. 1958-yil 24-oktyabr. Mashinkada yozilgan muallif tasdiqlagan xotiralar. Xotiralar qisman nashr etilmoqda. Toʻliq varianti „Don“ jurnalida nashr etilgan, Rostov-Don, 1964, 11-son.).

 1924—1925-yillarda biz yashagan 15/7-uy Smekalovskaya koʻchasi (hozirgi Rustaveli koʻchasi) va Soborniy koʻchasi (hozirgi Komsomolskaya koʻchasi) chorrahasida joylashgan edi. Bu jozibali bir qavatli yogʻoch uy edi. Unda bir nechta oilalar yashardi: oʻqituvchi opa-singillar E. A. Arnoldi va M. A. Arnoldi va men, ularning tarbiyalanuvchisi; oʻqituvchi opa-singillar Katya va Shagané; massajchi E. V. Ioffe va boshqalar.

1924-yilda men Moskvaga borib, konservatoriyaga oʻqishga kirishni rejalashtirgan edim. Imtihonlarga tayyorgarlik koʻrayotgan edim, koʻp pianino chalardim va qoʻshiq aytardim. Dekabr kunlaridan birida, men uzoq vaqtdan beri qiynalib yurgan ariyani ijro etganimdan soʻng, opa-singillar Katya va Shagane yashaydigan qoʻshni xonadan qarsaklar eshitildi. Eshikda Katya paydo boʻldi va mendan ularning yoniga kirishni soʻradi: oʻsha vaqt ularning yonida shoir Sergey Yesenin bor edi va u men bilan tanishishni xohlardi. Men Yesenin sheʼrlarini bilardim, ular menga yoqardi, lekin u haqida gʻalati mish-mishlar tarqalgan edi… Men ikkilanayotgan edim. Bundan tashqari, bu qizgʻin qarsaklar men uchun samimiy boʻlib tuyulmadi. Men oʻz qobiliyatimni juda past baholardim, shuning uchun taklifni qatʼiyan rad etdim. Bir necha daqiqadan soʻng eshikda Yesenin paydo boʻldi va yumshoq, lekin qatʼiyat bilan ularning yoniga kirishni, biror narsa kuylashni soʻradi. Uning gapida shunchalik soddalik va samimiylik bor ediki, men ortiq eʼtiroz bildira olmadim va tez orada biz opa-singillar bilan stol atrofida oʻtirib choy ichdik. Esimda, men ularga Gurilyovning „Matushku-golubushku“ qoʻshigʻini kuyladim. Keyin Yesenin bizga Kavkazdan olgan taassurotlari haqida gapirib berdi.

…U hayajon bilan va quvnoq gapirardi, lekin baʼzan jim boʻlib, oʻyga tolardi va keyin bizdan uzoqroqqa ketardi. Uning gʻoyibona, qotib qolgan, adashgan nigohi, toʻsatdan oʻzining ulkan va ogʻir vazniga boʻysunib ketgan chehrasi esimda… Keyin u yana bizga nimadir haqida jonli tarzda gapirib berardi…

…Tez orada men Moskvaga ketdim va ortiq Yesenin bilan uchrashmadim. Menga maʼlumki, u mening ketganimdan keyin ham tez-tez bizning uyimizga kelar edi.

1925/1926-oʻquv yilida Shagane Sochidagi arman maktabida dars bergan.

1926—1934-yillarda Tiflisdagi 70-maktabda dars bergan.

1930-yilda ikkinchi turmushini bastakor Vardges Grigoryevich Talyan bilan qurgan. 1934-yilda Yerevanga koʻchib oʻtdi va u yerda ishlamadi.

1947-yil ikkinchi marta beva qoldi.

1958 yilda V. G. Belousov Yeseninning Batumida boʻlganligiga guvoh boʻlgan Shaganeni topib, uchrashuv tashkil etishga muvaffaq boʻldi. 1959-yil 3-fevralda Shagane Yerevanda avtobiografiya yozdi.

1959-yil avgust oyida V. G. Belousov Shagane Talyan bilan Yerevanda uchrashdi va u tadqiqotchiga Yeseninning tarjimai holi va xotiralarini berdi.

1963-yilda Shagane Nersesovna Yerevandagi F. E. Dzerjinskiy nomidagi 20-sonli maktab (hozir Jon Kirakosyan nomidagi maktab) oʻquvchilari va oʻqituvchilari bilan uchrashdi. Uchrashuv suratlari saqlanib qolgan.

1976-yilda Yerevanda vafot etdi.

## Oilasi
Otasi – Nerses Yegilyayevich Abratsumyan (1869—1919), pedagog, keyinchalik otasi (Shaganduxtning bobosi) kabi ruhoniy boʻlgan. Tiflisdagi seminariyani tamomlagan; arman va rus tillaridan tashqari, fransuz, nemis, lotin tillarini bilgan. Ruhoniy boʻlgach, chet tillaridan xususiy pullik darslar bergan. 1919-yil 50 yoshida tifdan vafot etgan.

Onasi – Mariya Georgiyevna Karakashyan (1871—1911), oʻqituvchi. 1911-yil 40 yoshida vafot etgan.

Birinchi eri (1921—1924) – Stepan Rubenovich Terteryan, iqtisodchi. 1024-yil vafot etgan.
* Oʻgʻli – Ruben Stepanovich Terteryan (1922 – ?) 1940-yildan Qizil armiyada xizmat qilgan, Ulugʻ Vatan urushi veterani, Qizil Yulduz ordeni sohibi, katta leytenant, harbiy xizmatdan keyin ilm-fan bilan shugʻullangan, tibbiyot fanlari nomzodi, Yerevan davlat tibbiyot universiteti xodimi.

Ikkinchi eri (1930—1947) – Vardges Grigoryevich Talyan, kompozitor. 1947-yil vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Belousov V. G. Sergey Yesenin / V. G. Belousov. – M.: Znanie, 1965.

## Havolalar
* Ripsime Galstyan. „Shagane ti moya, Shagane“: 40 let spustya. 21 fevralya 2017.
* Ripsime Galstyan. Armyanskie jenщini kak muzi russkoy poezii. 16 fevralya 2017.