Catharanthus roseus

***Catharanthus roseus*** **chaqnoq koʻzlar**, koʻz oʻsimligi, **qabriston oʻsimligi**, **Madagaskar** oʻsimligi, **keksa xizmatkor**, **pushti gulqogʻoz** nomlari bilan mashhur Apocynaceae oilasiga mansub gulli oʻsimlik turi. Bu oʻsimlik Madagaskarda kelib chiqqan va endemik tur hisoblanadi. Ammo boshqa joylarda bezak va dorivor oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Bu oʻsimlikdan saraton kasalligini davolashda ishlatiladigan vinkristin va vinblastin preparatlari olinadi. Ilgari *Vinca rosea* sifatida *Vinca* turkumiga kiritilgan.

Uning xalq orasida tarqalgan koʻplab nomlari bor, ular orasida *arivotaombelona* yoki *rivotambelona*, *tonga*, *tongatse* yoki *trongatse*, *tsimatiririnina* va *vonenina mavjud*.

## Tavsif
*Catharanthus roseus* — doim yashil yarim buta yoki oʻt oʻsimlik boʻyi  gacha yetadi. Barglari oval choʻzinchoq, uxuuzunligi , kengligi  yaltiroq yashil, tuksiz, qarama-qarshi juftlikda joylashgan.

## Ekologiya
Yovvoyi tabiatda *C. roseus* yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan oʻsimlik hisoblanadi. Biroq, u Avstraliya, Bangladesh, Hindiston, Malayziya, Pokiston va Amerika Qoʻshma Shtatlari kabi dunyoning subtropik va tropik hududlarida keng tarqalgan va tabiiylashtirilgan. U Avstraliyada oʻsishga shunchalik yaxshi moslashganki, Gʻarbiy Avstraliya va Avstraliya poytaxti hududi va Kvinslendning sharqiy qismlarida zararli begona oʻtlar roʻyxatiga kiritilgan.

## Kultivatsiya
Manzarali oʻsimlik sifatida u quruq va ozuqaviy jihatdan tanqis sharoitlarda chidamliligi uchun qadrlanad. Toʻliq quyosh va yaxshi quritilgan tuproqni afzal koʻradi. Gul rangining oʻzgarishi (oq, binafsha, shaftoli, qizil va qizil-toʻq sariq), shuningdek, moʻtadil mintaqalarda sovuq oʻsish sharoitlariga chidamliligi uchun koʻplab navlar tanlangan. Diqqatga sazovor navlar orasida „Albus“ (oq gullar), „Uzum sovutgichi“ (atirgul-pushti; sovuqqa chidamli), Ocellatus guruhi (turli xil ranglar) va „Yalpiz sovutgichi“ (oʻrtasi qizil; sovuqqa chidamli). AQShda u koʻpincha „Vinka“ deb nomlanadi, ammo botaniklar uning identifikatsiyasini oʻzgartirgan va koʻpincha janubda yoʻllar boʻylab oʻsib borayotganini koʻrish mumkin.

Buyuk Britaniyada u Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotiga sazovor boʻldi(2017-yilda tasdiqlangan).

## Foydalanadi

### Anʼanaviy
Bu tur uzoq vaqtdan beri dorivor oʻsimlik sifatida yetishtiriladi. Ayurvedada (Hind anʼanaviy tibbiyoti) uning ildizlari va kurtaklari ekstrakti zaharli boʻlsa-da, bir qancha kasalliklarga qarshi ishlatiladi. Anʼanaviy xitoy tabobatida undan olingan ekstraktlar diabet, bezgak va Xodgkin limfomasi kabi koʻplab kasalliklarga qarshi ishlatilgan. 1950-yillarda vinka alkaloidlari, jumladan, vinblastin va vinkristin, diabetga qarshi dori-darmonlarni tekshirish paytida *Catharanthus roseusdan* ajratib olingan. Ushbu tasodifiy kashfiyot vinblastin va vinkristinning kimyoterapevtik taʼsiri boʻyicha tadqiqotlarni kuchaytirishga olib keldi. Gʻarb farmatsevtika kompaniyalari tomonidan 2001-yilda *C. roseus* tomonidan ishlab chiqarilgan dori-darmonlarga nisbatan tarixiy mahalliy foydalanish va patent oʻrtasidagi ziddiyat biopiratlikda ayblanishiga olib keldi.

### Dorivor
Vinblastin va vinkristin, bir nechta saraton turlarini davolash uchun ishlatiladigan kimyoterapiya dori-darmonlari oʻsimlikda mavjud va katarantin va vindolin alkaloidlarining birikmasidan biosintezlanadi. Kichik hujayrali oʻpka saratonini davolashda qoʻllaniladigan yangi yarim sintetik kimyoterapevtik vosita vinorelbin vindolin va katarantin yoki *vinka* alkaloid leyrozidan tayyorlanishi mumkin. Oʻsimlikdan insulinni ogohlantiruvchi vinkolin ajratilgan.

## Biologiya
Rosinidin — *C. roseus* gullarida topilgan pushti antosiyanidin pigmentidir. Loxneritsin ildizlar tarkibida uchrovchi alkaloid.

## Toksiklik
*C. roseus*, agar odamlar tomonidan ogʻiz orqali isteʼmol qilinsa, juda zaharli boʻlishi mumkin. Oʻsimlikning barcha qismlari zaharli hisoblanadi. Isteʼmol qilingandagi simptomlar yengil oshqozon kramplari, yurak asoratlari, gipotenziya, tizimli falajdan iborat boʻlib, natijada oʻlimga olib keladi.

Fransuz botanigi Per Botoning soʻzlariga koʻra, uning zaharli xususiyatlari meksikaliklarga qadimdan maʼlum boʻlgan. Bu gulning nomlaridan biri boʻlgan *vonenina*, Malagasy tilidan „tavba guli“ degan maʼnoni anglatadi.

## Galereya

Fayl:Madagascar periwinkle bdl8.jpg|Binafsha *rangli Catharanthus roseus*
Fayl:Catharanthus roseus grown in a balcony.jpg|Bu Bangladeshda uyning balkonidagi gulli vannada manzarali oʻsimlik sifatida oʻstirilgan.
Fayl:Madagascar periwinkle bdl2.jpg|Oq rangdagi *Catharanthus roseus*
Fayl:Madagascar periwinkle bdl1.jpg|Oq *Catharanthus roseus*
Fayl:Madagascar periwinkle bdl0.jpg|Qizil *Catharanthus roseus*
Fayl:Catharanthus roseus Madagascar periwinkle White.JPG|Oq qizgʻish periwinkle
Fayl:Catharanthus roseus in Kerala.jpeg|Keraladagi Catharanthus roseus
Fayl:Madagascar periwinkle bdl.jpg|Binafsha *rangli Catharanthus roseus*
Fayl:Vinca Catharanthus roseus in Bangladesh.JPG|*Vinka* Bangladeshning Koks- bozoridagi bogʻdan
Fayl:Rose Periwinkle.jpg|Bangladeshning Ishvardi shahrida joylashgan Catharanthus roseus
Fayl:Catharanthus roseus flower bud, Burdwan, West Bengal, India 12 09 2012.JPG|Gʻarbiy Bengaliyadagi gul kurtaklari, Hindiston
Fayl:Nithyaklalyani.jpg|Hindiston
Fayl:Nayantara.jpg|Hindistonda keng tarqalgan bog 'oʻsimlik
Fayl:Catharanthus roseus-1.jpg|Pokistondagi Catharanthus roseus
Fayl:Catharanthus roseus Malaysia.jpg|Malayziyada yetishtiriladi
Fayl:Nithyakalyani India.jpg|Hindiston ibodatxonalarida oʻstirilgan gulli oʻsimlik
Fayl:Catharanthus roseus MHNT.BOT.2005.0962.jpg|Meva va urugʻlar
Fayl:Matured seeds of Madagascar Periwinkle.jpg|Madagaskardagi pishgan mevalari
Fayl:Immature seeds of Madagascar periwinkle.jpg|Madagaskar periwinkle pishmagan mevalari
Fayl:Catharanthus roseus Pacifica Burgundy Halo-Madagascar Periwinkle.JPG|Tinch okeani Burgundiya Halo — Madagaskar Periwinkle
Fayl:Catharanthus roseus-Red flowers of Madagascar Periwinkle 2.JPG|Madagaskar qizil gulli nav
Fayl:Catharanthus Periwinkle.jpg|Yangi Dehlidagi qozonli oʻsimlik
Fayl:Pollens of Catharanthus roseus.jpg|Anter


## Manbalar