Tayn-Uir derbisi

**Tayn-Uir derbisi** (), shuningdek, Shimoliy-Sharqiy derbi () nomi bilan ham tanilgan „Sanderlend“ va „Newcastle United“ klublari oʻrtasidagi futbol raqobatidir. Ikkala klub ham Tayn-va-Uir grafligida (Shimoliy-Sharqiy Angliya mintaqasi) joylashgan boʻlib, Sanderlend va Nyukasl shaharlari orasidagi masofa atigi oʻn ikki milyani tashkil etadi. „Sanderlend“ oʻz uy oʻyinlarini „Stadium of Light“ stadionida oʻtkazsa, „Nyukasl“ esa „Sent-Jeyms Park“ stadionida chiqish qiladi.

Klublar birinchi marta 1883-yilda oʻzaro doʻstona oʻyin oʻtkazgan. Jamoalar oʻrtasidagi birinchi rasmiy uchrashuvni 1888-yilda Angliya kubogi doirasida boʻlib oʻtgan boʻlib, unda „Sanderlend“ 2:1 hisobida gʻalaba qozongan edi.

Hozirgacha „Nyukasl Yunayted“ derbida 53 marta, „Sanderlend“ ham 53 marta gʻalaba qozongan va 49 marta durang natija qayd etilgan. Ulardan birida „Sanderlend“ oʻyin yakunidan soʻng penaltilar seriyasida gʻolib chiqqan.

## Tarix

### Qarama-qarshilikning ildizlari

Klublar oʻrtasidagi qarama-qarshilikning ildizlari Angliya inqilobi davridagi Sunderland va Nyukasl raqobatiga borib taqaladi. Qirol Charlz I muntazam ravishda Angliyaning sharqidagi koʻmir savdosi huquqini Nyukasl savdogarlariga berib, Uirsayd savdogarlarini chetda qoldirardi. Shu sababli, 1642-yilda fuqarolar urushi boshlanganida, Nyukasl qirol tarafdorlari tomonida boʻlgan, Sanderlend esa savdodagi nomutanosiblikdan norozi boʻlib, parlament tarafdorlarini qoʻllab-quvvatlagan. Qarama-qarshilik 1644-yil mart oyida Boldon-Xill jangida avjiga chiqdi. Bu jangda Nyukasl va Darem grafligidan boʻlgan qirolga sodiq qoʻshin, Sanderlend armiyasi qoʻshilgan Shotlandiyadan kelgan ahd qiluvchilar va monarxiyaga qarshi kuchlar tomonidan magʻlubiyatga uchradi. Shundan soʻng Nyukaslni shotlandlar egalladi va u urush tugagunga qadar respublikachilarning harbiy bazasi sifatida xizmat qildi.

Keyinchalik, ikki shahar oʻrtasidagi qarama-qarshilik yakobitlar qoʻzgʻolonlari paytida yana namoyon boʻldi. Bu safar Nyukasl qirol Georgning Gannover sulolasini qoʻllab-quvvatladi, Sanderlend esa Styuartlar tomonida turdi.

## Futboldagi raqobat

XX asr boshlarigacha ikki klubning asosiy raqiblari oʻz shaharlaridagi boshqa jamoalar edi. 1880-yillarda Nyukaslda „Nyukasl Uest End“ va „Nyukasl Ist End“ nomli ikkita klub mavjud edi; ularning raqobati 1892-yilda „Uest End“ bankrot boʻlgach va yagona „Nyukasl Yunayted“ klubi tashkil etilgach yakunlandi. „Sanderlend“ uchun bunday raqib 1888-yilda tashkil etilgan, biroq atigi toʻrt yil faoliyat koʻrsatgan „Sanderlend Albion“ klubi edi.

1883-yilda „Nyukasl Ist End“ va „Sanderlend“ doʻstona oʻyinda uchrashdi, 1888-yil 10-noyabrda esa klublar oʻrtasidagi birinchi rasmiy oʻyin boʻlib oʻtdi – bu Angliya kubogining uchinchi saralash bosqichi uchrashuvi edi. Unda „Sanderlend“ 2:0 hisobida gʻalaba qozondi.

1898-yilda chempionat doirasida jamoalarning birinchi uchrashuvi boʻlib oʻtdi (bir qator manbalarda bu oʻyin birinchi „haqiqiy“ Tayn-Uir derbisi sifatida qaraladi). Oʻyin 24-noyabr kuni „Roker Park“da oʻtkazildi. Jack Peddiening dubl urishi tufayli „Nyukasl“ 3:2 hisobida gʻalaba qozondi.

1900/01-yilgi mavsumda „Nyukasl Yunayted“ va „Sanderlend“ jamoalari oʻrtasidagi Birinchi divizion uchrashuvini 1901-yilning Buyuk juma kuni oʻtkazish rejalashtirilgandi. Biroq, „Sent-Jeyms Park“ stadioniga 120 000 dan ortiq muxlis yigʻilgani sababli, stadion atigi 30 000 tomoshabinni sigʻdira olgani uchun oʻyin bekor qilindi. Oʻyin bekor qilingani haqidagi xabar kelgan muxlislar tomonidan gʻazab bilan kutib olindi va bu ommaviy tartibsizliklarga aylanib ketdi; jarohatlanganlar ham boʻldi. Ushbu derbi koʻplab tomoshabinlarni oʻziga jalb qilar, ularning koʻpchiligi oʻyinni tomosha qilish uchun stadionlar atrofidagi uylarning tomlari va daraxtlarga chiqib olishardi. Shunday boʻlsa-da, 20-asrning birinchi yarmida bu ikki jamoa oʻrtasidagi raqobat unchalik keskin tus olmagan edi.

1908-yil 5-dekabrda „Sanderlend“ „Sent-Jeyms Park“ stadionida „Nyukasl Yunayted“ni 9:1 hisobida tor-mor qildi. Ushbu natijaga qaramay, „Nyukasl“ oʻsha mavsumda Angliya chempioni boʻldi va chempionatni 3-oʻrinda yakunlagan „Sanderlend“dan 9 ochko oldinga oʻtib ketdi. Bu oʻyinda Tayn-Uir derbisi tarixidagi eng yirik hisob va eng katta gʻalaba qayd etildi. Shuningdek, bu „Sanderlend“ning klub tarixidagi safardagi eng yirik gʻalabasi va „Nyukasl“ning uy chempionatidagi eng ogʻir magʻlubiyati boʻldi. „Nyukasl“ning „Sanderlend“ ustidan 6:1 hisobidagi eng yirik gʻalabasi ikki marta qayd etilgan: 1920-yilda uyda va 1955-yilda safarda.

1926/27-yilgi mavsumda „Sanderlend“ oʻz maydonida 2:0 hisobida gʻalaba qozondi, ammo „Sent-Jeyms Park“dagi javob oʻyinida „Nyukasl Yunayted“ „Sanderlend“ni minimal hisobda magʻlub etdi (yagona golni Hughie Gallacher kiritdi) va Birinchi divizion turnir jadvalida peshqadamligini mustahkamladi. Natijada „Nyukasl“ chempion boʻldi, „Sanderlend“ esa 3-oʻrinni egalladi.

1956-yil 3-mart kuni Angliya kubogining oltinchi bosqichi doirasida amaldagi sovrindor „Nyukasl Yunayted“ oʻz maydonida „Sanderlend“ni qabul qildi. Mehmonlar 2:0 hisobida gʻalaba qozonib, raqiblarini kubokdan chiqarib yubordilar. Quvonchdan toʻlgan mehmon muxlislari yakuniy hushtak chalingach, ommaviy ravishda „Sent-Jeyms Park“ maydoniga yugurib kirishdi.

1979-yilda „Sanderlend“ „Nyukasl Yunayted“ni 4:1 hisobida magʻlub etdi va Gary Rowell xet-trik qayd etdi. 1985-yil 1-yanvarda „Nyukasl“ hujumchisi Piter Birdsli „Sanderlend“ darvozasiga xet-trik urib, jamoasining 3:1 hisobidagi gʻalabasini taʼminladi.

1990-yilda jamoalar Ikkinchi divizion pley-off yarim finalida uchrashdilar. Bu uchrashuvni matbuot „tarixdagi eng buyuk Tayn-Uir derbisi“ deb atadi. „Roker Park“dagi birinchi oʻyin golsiz durang bilan yakunlandi, bunda „Sanderlend“ futbolchisi penaltini amalga oshira olmadi. „Sent-Jeyms Park“da oʻtkazilgan javob oʻyinida „Sanderlend“ 2:0 hisobida gʻalaba qozondi. Oʻyin yakuniga yaqinlashganda, „Nyukasl“ muxlislari oʻyinni toʻxtatish va qayta oʻyin tayinlanishiga umid qilib, futbol maydoniga kirib kela boshladilar. Biroq muxlislarni maydondan chiqarib yuborishga erishilgach, hakam oʻyinni davom ettirdi va „Sanderlend“ gʻalabaga erishdi. Bu natija jamoani pley-off finaliga olib chiqdi. Unda „Sanderlend“ „Uembli“ stadionida „Suindon Taun“ klubiga magʻlub boʻldi. Ushbu magʻlubiyatga qaramay, „Sanderlend“ moliyaviy qoidabuzarliklar tufayli bu huquqdan mahrum etilgan „Suindon“ oʻrniga Birinchi divizionga koʻtarildi[9].

1999-yil 25-avgustda „Sent-Jeyms Park“da oʻtkazilgan Tayn-Uir derbisida „Nyukasl“ bosh murabbiyi Ruud Gullit jamoaning ikki yetakchi hujumchisi Alan Shearer va Duncan Fergusonni zaxiraga qoldirdi. „Sanderlend“ ushbu oʻyinda Kevin Fillips va Niall Quinnning gollari evaziga 2:1 hisobida gʻalaba qozondi. Bu voqea „Nyukasl“ muxlislarining noroziligiga sabab boʻldi va uch kundan soʻng Gullit „Qirqlar“ bosh murabbiyi lavozimidan isteʼfoga chiqdi. Bir yil oʻtgach, „Sanderlend“ yana „Nyukasl“ni mehmonda 2:1 hisobida magʻlub etdi. Oʻsha oʻyinda „qora mushuklar“ darvozaboni Thomas Sørensen Shirerning penaltisini qaytardi.

2006-yil 17-aprelda boʻlib oʻtgan Tayn-Uir derbisida „Nyukasl“ birinchi boʻlimdan soʻng 1:0 hisobida yutqazayotgan edi, ammo ikkinchi boʻlimda toʻrtta gol urib, „Stadium of Light“da 4:1 hisobida gʻalaba qozondi. Oʻsha oʻyinda „Nyukasl“ uchun gol urgan futbolchilardan biri Michael Chopra 2007-yilda „Sanderlend“ga oʻtdi va sobiq jamoasiga qarshi uchta Tayn-Uir derbisida ishtirok etdi.

2008-yil 25-oktyabrda „Sanderlend“ „Stadium of Light“da „Nyukasl Yunayted“ni 2:1 hisobida magʻlub etdi; gʻalaba golini Kieran Richardson urdi. Bu „qora mushuklar“ning 28 yil ichida oʻz uy stadionida derbidagi birinchi gʻalabasi edi.

2010-yil 31-oktyabrda „Nyukasl“ „Sanderlend“ni 5:1 hisobida yengdi. „Sanderlend“ bir soatdan koʻproq vaqt davomida oʻn kishi boʻlib oʻynashga majbur boʻldi (53-daqiqada „Nyukasl“ning sobiq futbolchisi Titus Bramble Andy Carrollga nisbatan qoʻpol oʻyin qilgani uchun maydondan chetlatildi). „Nyukasl“ tarkibida jamoa sardori Kevin Nolan xet-trik qayd etdi.

2013-yilning 14-aprelida „Sanderlend“ „Sent-Jeyms Park“da „Nyukasl“ni 3:0 hisobida magʻlub etdi. Bu „Sanderlend“ning 13 yil ichida derbidagi birinchi safar gʻalabasi boʻldi. Oʻyinda 52 355 tomoshabin ishtirok etdi, ularning 2000 nafari „Sanderlend“ mehmonlar sektorida joylashgan edi (ular orasida diskvalifikatsiya tufayli oʻyinda qatnasha olmagan „qora mushuklar“ yarim himoyachisi Craig Gardner ham bor edi).

2013/14-yilgi mavsumida „Sanderlend“ 1966/67 mavsumidan beri ilk bor Tayn-Uir derbisida „dubl“ qildi („Nyukasl“ga qarshi ikkala oʻyinda ham gʻalaba qozondi) va 1923-yildan buyon birinchi marta ketma-ket uchta Tayn-Uir derbisida gʻolib chiqdi. 2014-yil 21-dekabrda „Sent-Jeyms Park“dagi derbida Adam Johnson 90-daqiqada gol urib, „qora mushuklar“ning 1:0 hisobidagi gʻalabasini taʼminladi. Bu „Sanderlend“ning „Nyukasl“ga qarshi derbida ketma-ket toʻrtinchi gʻalabasi edi. 2015-yil 5-aprelda „Stadium of Light“da „Sanderlend“ Jermain Defoening 22 yard masofadan urgan goli tufayli ketma-ket beshinchi derbi gʻalabasini qoʻlga kiritdi. 2015-yil 25-oktyabrda „qora mushuklar“ Tayn-Uir derbisida „qirqlar“ni 3:0 hisobida magʻlub etib, ketma-ket oltinchi rekord gʻalabani qoʻlga kiritdilar.

## Bezorilik va zoʻravonlik

Tayn-Uir derbisi, boshqa shiddatli futbol raqobatlari singari, futbol bezoriligida ham oʻz aksini topadi. 1990-yilda Birinchi divizionga chiqish uchun pley-off yarim finalining javob uchrashuvida „Sanderlend“ 2:0 hisobida gʻalaba qozonayotganda, „Nyukasl“ muxlislarining bir guruhi oʻyin toʻxtatilishi va natijasi bekor qilinishi umidida maydonga yugurdi. Ularning rejasi amalga oshmadi: begona shaxslar maydondan chiqarib yuborilgach, oʻyin davom ettirildi va „Sanderlend“ning 2:0 hisobidagi gʻalabasi rasmiy bayonnomaga kiritildi.

2001-yilda Tayn-Uir derbisidan soʻng 160 ta qamoqqa olish holati qayd etildi.

2008-yilda „Sanderlend“ derbida gʻalaba qozonganidan soʻng („qora mushuklar“ning uy stadionida 28 yil ichida birinchi marta), „Sanderlend“ muxlislarining bir qismi maydonga otilib chiqdi va „Nyukasl“ muxlislari bilan toʻqnashuvlar yuz berdi (biroq politsiya xodimlari buni tezda bartaraf etdi). Shuningdek, „Nyukasl“ futbolchisi Joey Barton chigil yozish paytida tomoshabinlar tribunasidan unga turli narsalar otildi. „Sanderlend“ bosh murabbiyi Roy Kin vaziyatga shunday izoh berdi:

2011-yil 16-yanvarda Premyer-liganing Tayn-Uir derbisida „Sunderland“ning 17 yoshli muxlisi „Stadium of Light“ maydoniga yugurib chiqib, „Nyukasl“ darvozaboni Steve Harperni turtib yubordi. Shuningdek, yakuniy hushtak chalingandan soʻng ikki jamoa muxlislarining ayrimlari stadion oʻrindiqlarini sugʻurib olib, raqiblarga qarata ota boshlashdi. Oʻyin yakunida bezorilik harakatlari sodir etilgani uchun 24 kishi qamoqqa olindi.

2013-yil 14-aprelda „Nyukasl“ jamoasi muxlislarining katta guruhlari Sent-Jeyms Parkda „Sanderlend“ga 3:0 hisobida magʻlub boʻlganidan soʻng Nyukasl-apon-Tayn shahri koʻchalarida jamoat tartibini buzishda ishtirok etdilar. Oʻz jamoasining magʻlubiyatidan gʻazablangan „Nyukasl“ muxlislari politsiya kuzatuvida boʻlgan „Sanderlend“ muxlislariga yorib oʻtishga urindilar. Bu politsiya bilan toʻqnashuvlarga olib keldi, jumladan, politsiyachilarga shishalar otildi. Tartibsizliklar natijasida toʻrt nafar politsiya xodimi jarohat oldi, 29 kishi qamoqqa olindi. Bezorilardan biri politsiya otiga hujum qilib, uning tumshugʻiga zarba berdi[26]. Jinoyatchining hujumiga qaramay, Bad laqabli ot jiddiy shikast olmadi. 2013-yil may oyining oxiriga kelib, ushbu tartibsizliklarda ishtirok etganlikda gumon qilingan yana 77 kishi hibsga olindi va qamoqqa olinganlarning umumiy soni 106 nafarga yetdi.

2016-yil mart oyida Tayn-Uir derbisidan soʻng, politsiya jamoat tartibini buzganlik aybi bilan 20 kishini hibsga oldi. Ular orasida Aleksandar Mitrović tomonidan urilgan golni nishonlash uchun futbol maydoniga yugurib chiqqan „Nyukasl“ muxlisi ham bor edi.

## Oʻzaro oʻyinlar natijalari

## Statistika va rekordlar
2016-yil 1-iyun holatiga koʻra

### Tayn-Uir derbisida „dubl“
Derbida „dubl“ bir mavsumda raqib ustidan (uyda va safarda) erishilgan ikkita gʻalabani anglatadi. „Nyukasl Yunayted“ bunday dublni toʻqqiz mavsumda (soʻnggi bor 2005/06-yilgi mavsumda), „Sanderlend“ esa yetti mavsumda (soʻnggi bor 2014/15-yilgi mavsumda) qayd etgan.

#### Nyukasl Yunaytedning dubl natijalari

#### Sanderlendaning dubl natijalari

### Eng yirik gʻalabalar
**Sanderlend**

* 9:1 (safarda), 1908-yil 5-dekabr

**Nyukasl Yunayted**

* 6:1 (uyda), 1920-yil 9-oktyabr
* 6:1 (safarda), 1955-yil 26-dekabr

### Eng uzun gʻalabalar seriyasi
**Sanderlend**

* 2013-yil 14-apreldan 2015-yil 25-oktyabrgacha 6 ta oʻyin

**Nyukasl Yunayted**

* 2002-yil 24-fevraldan 2006-yil 17-aprelgacha 5 ta oʻyin

### Eng uzun durang natijalar seriyasi

* 1985-yil 8-apreldan 1990-yil 13-maygacha 4 ta oʻyin

### Tayn-Uir derbisidagi eng koʻp oʻyin oʻtkazgan futbolchilar

### Tayn-Uir derbisida eng koʻp gol urilgan futbolchilar

## Yana qarang

* Tayn-Tees derbisi

* Tees-Uir derbisi

## Manbalar