Imre Nagy

**Imre Nagy** (  Nagy Imre, [nɒɟ imrɛ]; Tavallud topgan: 1896-yil 7-iyun, Kaposvar, Avstriya-Vengriya. Vafot etgan: 1958-yil 16-iyun, Budapesht, Vengriya) — Vengriya siyosat va davlat arbobi. Kommunistik partiyada demokratik islohotlar tarafdori. 1953—1955-yillarda va 1956-yil qoʻzgʻoloni paytida Sovet qoʻshinlari tomonidan bostirilgan Vengriya Xalq Respublikasining Bosh vaziri. 1958-yil 16-iyunda qatl etilgan.

## Biografiyasi

### Ikkinchi jahon urushidan oldin
Birinchi jahon urushi paytida Imre Nagy Avstriya-Vengriya armiyasiga safiga chaqirildi. 1916-yilda u ruslar tomonidan asirga olindi va Irkutsk viloyatiga olib ketildi, u yerda Avstriya-Vengriyadagi boshqa koʻplab harbiy asirlar singari u qatʼiy nazoratga olindi. 1917-yilda u SIKP safiga qoʻshildi, fuqarolar urushi paytida Qizil Armiya safida jang qildi.

Imre Nagy Vengriyaga faqat 1921-yilda qaytib keldi. 1925-yilda Vengriya Marksistik Kommunistik partiyasiga aʼzo boʻlgach, rahbariyatni tanqid qilgani uchun haydaldi. Umuman olganda, 1921-yildan 1927-yilgacha u siyosiy sabablarga koʻra uch yil qamoqda oʻtirdi. Horti rejimining qattiqlashishi va Kommunistik partiyaning taqiqlanishi bilan u yana hibsga olindi, keyin Venaga hijrat qilindi.

1929—1944-yillarda Imre Nagy SSSRda yashab, Komintern va SSSR Fanlar akademiyasining Qishloq xoʻjaligi institutida ishladi. 1933-yil 17-yanvarda u SSSR IIXK agenti (maxfiy maʼlumot beruvchi) sifatida ishga qabul qilindi. Nikolay Ivanovich Buxarin bilan yaxshi munosabatda boʻlgani sababli, birinchi marta hibsga olinganidan keyin u ham 1938-yil 4-martdan 5-martga oʻtar kechasi hibsga olingan, biroq bir necha kundan keyin ozod qilingan edi.

1937—1938-yillarda Bela Kun va boshqa bir qator vengriya kommunistlarining qatagʻon qilinishiga olib kelgan tozalashlar paytida Nagyning IIXK bilan hamkorligi unga tez-tez boʻlib oʻtadigan tozalashlar paytida omon qolishga imkon berdi. SSSR KGB arxivida mavjud boʻlgan hujjatlarga muvofiq, Imre Nagy IIXK bilan faol hamkorlik qildi va Kominternda ishlagan vengriya kommunistlariga qarshi qoralashlar yozdi. Imre Nagining oʻzi imzolagan eʼtirozlarga koʻra, oʻnlab odamlar hibsga olingan, ulardan 15 nafari otib oʻldirilgan yoki lagerlarda halok boʻlgan. Uning „Volodya“ laqabli yashirin ismi bor edi va boshliqlar taʼkidlaganidek, u faol, mohirona va begʻaraz ishlagan, moddiy mukofot olmagan.

1941-yilda u Qizil Armiya safiga koʻngilli boʻlib ketdi, lekin hech qachon frontga yuborilmadi. 1944-yil noyabrigacha u urushda Germaniyaning ittifoqchisi boʻlgan Vengriya aholisi uchun vengriya tilida koʻrsatuvlar olib boradigan Moskva radiostansiyasi Kossuth Radioda ishladi.

### Urushdan keyingi yillar
1944-yil 4-noyabrda Nagi kommunistik muhojirlarning birinchi guruhi bilan vataniga qaytib keldi. 1944-yil oxiridan Vengriya koalitsion hukumatlarida vazirlik (asosan qishloq xoʻjaligi bilan bogʻliq) lavozimlarida ishladi. 1945-yil 15-martda u yer toʻgʻrisidagi hukumat qarorini eʼlon qildi, unga koʻra barcha dehqonlarga oʻz yer uchastkalari berildi. 1945-yildan Imre Nagy Zoltan Tildi kabinetida ichki ishlar vaziri, Ferents Nagy va Istvan Dobi kabinetlarida oziq-ovqat vaziri boʻlib ishlagan.

1949-yilda Imre Nagi opportunizmda ayblanib, Markaziy Qoʻmita aʼzoligidan chiqarib yuborildi va barcha lavozimlardan chetlatildi. 1950-yilning dekabrida „tavba“dan soʻng qishloq xoʻjaligi vaziri lavozimiga qaytarildi.

Sanoatlashtirish rejalarining muvaffaqiyatsizligi, Vengriya rahbariyatining qatʼiy yoʻnalishi va I. V. Stalin vafotidan keyin SSSRdagi oʻzgarishlar Sovet rahbariyatining (vakillik qilgan G. M. Malenkov, L. P. Beriya, V. M. Molotov, N. S. Xrushchev, N. A.) boʻlishiga olib keldi. Bulganin, A. I. Mikoyan va Sovet Ittifoqining Vengriyadagi elchisi E. D. Kiselyov) 13-iyun kuni Matias Rakosi boshchiligidagi Vengriya rahbariyatini keng koʻlamli tanqid ostiga oldilar. Moskvaga tashrifi chogʻida u mamlakatni boshqarishning oʻta qattiq usullari va qishloq xoʻjaligidagi ayanchli vaziyat uchun tanqid qilindi, shu sababli Sovet rahbariyati Vengriyadagi hokimiyatni oʻzgartirish va Vengriya hukumatini qayta tashkil etish zarurligini taʼkidladi. Keyinchalik, Xrushchev Iosip Broz Tito bilan muzokaralar paytida (1955-yil may oyida) Lavrenty Beriya Vengriya hukumati rahbari lavozimiga Nagy nomzodini koʻrsatishni eʼlon qildi. Shundan soʻng, 1953-yil 27-28-iyunda boʻlib oʻtgan Vengriya Markaziy rahbariyatining plenumida Rakosi tanqid qilindi va hukumat boshligʻi lavozimiga Imre Nagi tayinlandi. Yangi hukumat rahbari oʻz tarafdorlari bilan partiyada jiddiy pozitsiyani egalladi. Bu vengriya siyosatchisi hukumat rahbari sifatida xalq hayotini yaxshilashga qaratilgan bir qator chora-tadbirlarni amalga oshirdi (soliqlar kamaytirildi, maoshlar oshirildi, yerdan foydalanish tamoyillari liberallashtirildi), siyosiy qatagʻonlarni toʻxtatildi. Amnistiya eʼlon qilindi, internirlash toʻxtatildi va ijtimoiy sabablarga koʻra shaharlardan koʻchirish taqiqlandi. Imre Nagy koʻplab yirik sanoat ob’ektlarini qurishni toʻxtatdi. Kapital qoʻyilmalar yengil va oziq-ovqat sanoatini rivojlantirishga yoʻnaltirildi, qishloq xoʻjaligiga tazyiq yengillashtirildi, aholi uchun oziq-ovqat mahsulotlari narxi va tariflari pasaytirildi.

Bularning barchasi uni oddiy vengerlar orasida mashhur qildi. Qishloq xoʻjaligida sanoatlashtirish va kooperatsiyaning cheklanishi Rakosi va uning izdoshlarining keskin tanqidiga sabab boʻldi. Bundan tashqari, SSSRda yengil sanoatni ustuvor rivojlantirish tarafdori boʻlgan hukumat boshligʻi G. M. Malenkovning lavozimidan chetlatilishi Nagi pozitsiyasini zaiflashtirdi.

1958-yil 16-iyunda Pal Maleter va Miklos Gimes bilan birga davlatga xiyonat qilgani uchun osilgan. Sovet rahbariyati kapitalizmni tiklashda ayblanmoqda; Oʻsha paytdagi nashrning soʻzlariga koʻra, „Imre Nagy hamfikrlari bilan xalq demokratiyasi davlati kapitalistik davlat, milliylashtirilgan sanoat korxonalari esa sotsialistik emas, davlat-kapitalistik sektorni ifodalaydi, deb hisoblardi. Shu tariqa ular proletariat diktaturasini tugatishga harakat qildilar“. Kim haq ekanini tarix va jahon kommunistik harakati hukm qiladi, deb afv etish uchun ariza yozishdan bosh tortdi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* *Joanna Granvil*. Birinchi Domino: 1956-yildagi Vengriya inqirozi davrida xalqaro qaror qabul qilish. — Texas A&M universiteti nashriyoti, 2004-yil. — ISBN 1-58544-298-4.
* 
* *Tibor Merai*. 13 kun. Imre Nagy va 1956-yil Vengriya inqilobi. — Logotiplar, 2007. — ISBN 978-5-98704-250-2.
* ** Imre Nagy. 1956-yil Vengriya inqilobining bosh vaziri. Siyosiy biografiya. — Logos, 2006. — 325 b. — ISBN 5-98704-185-6.

## Havolalar

* *Shurygin V.* Oʻlgan kapitanning maktublari