Boulder (Colorado)

**Boulder** — AQShning Colorado shtatining Boulder okrugidagi shahar va aholi gavjum munitsipalitetidir. 2020-yilgi Amerika Qoʻshma Shtatlari aholini roʻyxatga olishda shahar aholisi 108,250 kishini tashkil etdi, bu Coloradodagi eng zich joylashgan 12-shaharga aylandi. Boulder Boulder okrugining asosiy shahri, CO Metropolitan statistik hududi va Front Range Urban Corridorning muhim qismidir.

Boulder Qoyali togʻlarning etaklarida, dengiz sathidan  balandlikda joylashgan. Boulder Colorado shtati poytaxti Denverdan  shimoli-gʻarbda joylashgan.

## Tarixi
1861-yil 7-noyabrda Colorado Bosh Assambleyasi Colorado universitetini Boulderda joylashtirish toʻgʻrisida qonun qabul qildi. 1875-yil 20-sentyabrda CU kampusidagi birinchi bino (Old Main) uchun birinchi tamal toshi qoʻyildi. Universitet 1877-yil 5-sentabrda rasman ochildi.

1907-yilda Boulder saloonga qarshi qaror qabul qildi. Shtat boʻylab taqiq 1916-yilda Coloradoda boshlangan va 1933-yilda milliy taqiqning bekor qilinishi bilan yakunlangan.

## Geografiyasi
Boulder shahri Boulder vodiysida joylashgan boʻlib, u yerda Qoyali togʻlar Buyuk tekisliklarga ulanib ketgan. Flatironlar, togʻ etaklarida choʻkindi toshdan yasalgan plitalar, shaharning gʻarbiy qismida joylashgan. Flatironlar Boulderning keng tan olingan ramzidir.

2020-yilgi Amerika Qoʻshma Shtatlari aholini roʻyxatga olishda shaharning umumiy maydoni  ekanligi aytilgan. Shu jumladan  maydon suvdan iborat.

40-parallel (40 daraja shimoliy kenglik) Boulder orqali oʻtadi va bugungi kunda Baseline Road sifatida osongina tan olinishi mumkin.

Boulder Flagstaff togʻi ostidagi keng havzada, kontinental boʻlinishdan atigi bir necha mil sharqda va taxminan Denverdan  shimoli-gʻarbda joylashgan. Arapahoe muzligi shahar markazidan oqib oʻtuvchi Boulder Creek bilan birga shaharni suv bilan taʼminlaydi.

Denver xalqaro aeroporti  Boulderdan janubi-sharqda qurilgan.

Hukumat Boulder atrofidagi ochiq maydonni saqlab qolish Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressi tomonidan  ajratishni maʼqullash bilan boshlandi.

Oʻshandan beri Boulder nazorat ostida shaharni kengaytirish siyosatini qabul qildi. 1959-yilda shahar saylovchilari „Moviy chiziq“ shahar ustaviga oʻzgartirishni maʼqulladilar, bu shahar suv xizmatini togʻ fonini rivojlanishdan himoya qilish uchun  past balandlikda cheklab qoʻydi. 1967-yilda shahar saylovchilari shahar kengayishini oldini olish maqsadida ochiq maydonlarni sotib olish uchun maxsus savdo soligʻini tasdiqladilar. 1970-yilda Boulder kelajakda rayonlashtirish, transport va shaharsozlik qarorlarini belgilaydigan „keng qamrovli reja“ ni yaratdi. Aholining togʻlarga qarashlarini saqlab qolish umidida, 1972-yilda shahar yangi qurilgan binolarning balandligini cheklovchi qaror qabul qildi. 1974-yilda Tarixiy Muhofaza qilish kodeksi va 1976-yilda *uy-joy qurilishini boshqarish* toʻgʻrisidagi qaror (Daniya rejasi) qabul qilingan. Oʻsishni samarali boshqarish uy-joy narxining tez oʻsishiga olib keldi, oʻrtacha uy narxi 2010-yildan 2015-yilgacha boʻlgan davrda 60 % ga oʻsib, 648 200 dollarga yetdi.

### Iqlimi

Boulder shtatning kora, shahar yarim qurgʻoqchil (Köppen *BSk*) yoki nam subtropik (Köppen *Cfa*) hisoblanadi, chunki u yillik yogʻingarchilikning nisbatan yuqoriligi va oʻrtacha harorat  darajadan yuqori boʻlgani sababli yogʻingarchilik chegarasiga yaqin joylashgan. Qish sharoiti odatda yumshoqdan vaqti-vaqti bilan qattiq sovuqgacha oʻzgarib turadi, eng yuqori harorat 40 ° F (7-9°C).

## Demografiyasi
Boulder — Boulder okrugining asosiy shahri, CO Metropolitan Statistika hududiga kiradi.

2010-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shaharda 97,385 kishi, 41,302 xonadon va 16,694 oila istiqomat qilgan. Aholi zichligi — har kvadrat milga 3942,7 nafar kishi (1524,0/km²). Shaharning irqiy tarkibi 88,0 % oq tanli, 0,9 % qora yoki afro-amerikalik, 0,4 % tubjoy amerikalik, 4,7 % osiyolik, 0,1 % Tinch okeani orollari, 3,2 % boshqa irqlar va 2,6 % ikki yoki undan ortiq irqlardan iborat edi. Aholining 8,7 foizi ispan yoki latino millatiga mansub.

Shaharda 41,302 ta uy xoʻjaliklari boʻlib, ulardan 19,1 foizida 18 yoshgacha boʻlgan bolalari bor, 32,2 foizida birga yashaydigan er-xotinlar, 5,5 foizida turmush oʻrtogʻi boʻlmagan uy bekalari, 59,6 foizida oila aʼzosi boʻlmaganlar yashaydi. Barcha uy xoʻjaliklarining 35,8 foizi jismoniy shaxslarda, 7,1 foizi esa 65 yosh va undan katta boʻlgan yolgʻiz yashaydigan kishilardan iborat.

Boulder aholisi mamlakatdagi oʻrtacha koʻrsatkichdan yoshroq, bu asosan universitet talabalarining mavjudligi bilan bogʻliq. 2010-yilgi aholini roʻyxatga olishda oʻrtacha yosh 28,7 yoshni, AQShda esa 37,2 yoshni tashkil qildi. Boulderda yashovchilarning 13,9 foizi 18 yoshdan kichik, 29,1 foizi 18 yoshdan 24 yoshgacha, 27,6 foizi 25 yoshdan 44 yoshgacha, 20,3 foizi 45 yoshdan 64 yoshgacha va 8,9 foizi 65 yoshdan kattalar edi. Har 100 ayolga 105,5 erkak toʻgʻri keladi. 18 va undan katta yoshdagi har 100 ayolga 106,2 erkak toʻgʻri keladi.

2011-yilda Boulderdagi uy xoʻjaliklarining oʻrtacha daromadi 57,112 dollarni, oilaning oʻrtacha daromadi esa 113,681 dollarni tashkil etdi. Toʻliq vaqtli erkak ishchilarning oʻrtacha daromadi 71,993 dollarni, ayollarniki esa 47,574 dollarni tashkil etdi. Shaharning jon boshiga toʻgʻri keladigan daromadi 37,600 dollarni tashkil etdi. Aholining 24,8 foizi, oilalarning 7,6 foizi qashshoqlik chegarasida edi. Jami aholining 18 yoshgacha boʻlganlarning 17,4 foizi va 65 va undan katta yoshdagilarning 6,0 foizi qashshoqlik chegarasidan pastda yashaydi.

Boulder uy-joylari atrofdagilarga qaraganda qimmatroq boʻladi. 2006-yilning 2-choragida Boulderdagi oʻrtacha bitta oilali uy 548 000 dollarga, oʻrtacha biriktirilgan turar joy (kondo yoki shaharcha uyi) 262 000 dollarga sotilgan. Rieltorlar milliy assotsiatsiyasi maʼlumotlariga koʻra, xuddi shu davrda butun mamlakat boʻylab bir oilali uylarning oʻrtacha qiymati 227,500 dollarni tashkil etdi. 2016-yil iyul oyida uyning oʻrtacha narxi 1 million dollardan oshdi.

## Iqtisodiyoti

Boulder MSA 2010-yilda yalpi metropoliya mahsuloti 18,3 milliard dollarni tashkil etdi, bu Qoʻshma Shtatlardagi 110-oʻrinda turadi.

2007-yilda Boulder Qoʻshma Shtatlardagi uglerod soligʻi undirilgan birinchi shahar boʻldi.

2013-yilda Boulder *[[Forbes]]* jurnalining biznes va martaba uchun eng yaxshi joylar roʻyxatida paydo boʻldi.

### Eng yaxshi ish beruvchilar
Shaharning 2020-yil uchun keng qamrovli yillik moliyaviy hisobotiga koʻra, eng yaxshi ish beruvchilar:

## Sanʼat va madaniyati
Boulder 1979 yildan beri har yili Xotira kunida 10 kmga yugurish musobaqasiga mezbonlik qiladi. Poygada 50 000 dan ortiq yuguruvchilar, piyodalar va nogironlar aravachasi poygachilari ishtirok etadi, bu esa uni dunyodagi eng yirik yugurish marafonlaridan biriga aylantiradi. Poyga Folsom Fieldda Xotira kuniga bagʻishlangan tantanali marosim bilan yakunlanadi. 2007-yilgi poygada 54 000 dan ortiq yuguruvchilar, piyodalar va nogironlar aravachasida poygachilar ishtirok etdi, bu esa AQShdagi barcha ishtirokchilar vaqti belgilangan eng yirik poyga va dunyodagi beshinchi yirik yoʻl poygasiga aylandi.

### Musiqa
1958-yilda tashkil etilgan Boulder filarmonik orkestri musiqa direktori Michael Butterman boshchiligidagi professional orkestrdir.

1976-yilda Giora Bernshtein tomonidan tashkil etilgan Colorado musiqa festivali Chautauqua Auditorium’da yozgi kontsertlar seriyasini taqdim etadi.

1981-yilda tashkil etilgan Boulder Bax festivali (BBF) har yili JS Bax hayoti, merosi va musiqasini nishonlaydigan festivaldir. Festivalni ijrochi direktor Zachary Carrettin va badiiy rahbari Mina Gajic olib boradi.

### Raqs
Boulderda bir nechta raqs kompaniyalari va muassasalari joylashgan. Boulder Balletga 1970-yillarda Amerika Balet Teatrining sobiq raqqosasi Larry Boyette Balet Arts Studios tarkibida asos solgan. *Lemon Sponge Cake* zamonaviy baletiga 2004-yilda Gollandiya milliy baleti va Bavariya davlat baletining sobiq bosh raqqosasi Robert Sher-Machherndl tomonidan asos solingan.

## Parklar va dam olish maskanlari

Boulder minglab gektar rekreatsion ochiq maydonlar, tabiatni muhofaza qilish uchun servitutlar va tabiat qoʻriqxonalari bilan oʻralgan. Deyarli 60 %, , umumiy  boʻlgan ochiq maydon hamma uchun ochiq.

Boulderning janubidagi Eldorado Springsning korporativ boʻlmagan jamoasi toshga chiqish marshrutlari uchun uy hisoblanadi. Shuningdek, shaharning ochiq maydonida toqqa chiqish yoʻllari mavjud, jumladan, Flatironlarning oʻzida turli qiyinchilikdagi toqqa chiqish yoʻllari (anʼanaviy himoya). Boulder Canyon (sport), toʻgʻridan-toʻgʻri Boulder shahrining gʻarbiy qismida, shuningdek, koʻplab marshrutlar mavjud. Ushbu uchta hududning barchasi yovvoyi tabiat uchun mavsumiy yopilishlardan taʼsirlangan.

## Hukumati
Boulder — Colorado shtati Konstitutsiyasining XX moddasiga muvofiq oʻzini oʻzi boshqaradigan uy boshqaruvi munitsipalitetdir; Colorado Qayta koʻrib chiqilgan Nizomning 31-sarlavhasi, 1-moddasi, 202-boʻlimi.

Siyosiy jihatdan Boulder Coloradodagi eng liberal va demokrat shaharlardan biri boʻlib, federal va shtat saylovlari ob’ektividan koʻrinib turibdi. Boulder okrugida roʻyxatga olingan saylovchilarning 43,4 % Demokratik, 14,7 % Respublikachilar, 1,6 % boshqa partiyalarda va 40,3 % birlashmagan. Aholisi va qoralovchilar tomonidan Boulder koʻpincha „Boulder Xalq Respublikasi“ deb ataladi.

1974-yilda Boulder shahar kengashi Colorado shtatining jinsiy orientatsiya asosida kamsitishni taqiqlovchi birinchi farmonini qabul qildi. Biroq, Boulder saylovchilari bu chorani bir yil ichida referendum orqali bekor qilishdi. 1975-yilda Boulder okrugi kotibi Clela Rorex Qoʻshma Shtatlarda ikkinchi boʻlib bir jinsli nikohga litsenziya berdi.

2019-yil iyul oyida Boulder „iqlim boʻyicha favqulodda holat“ eʼlon qildi va 100 % qayta tiklanadigan elektr energiyasiga erishish uchun maqsadli sanalarni belgiladi, shahar tashkilotlari va inshootlaridan issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish, mahalliy elektr energiyasini ishlab chiqarishni koʻpaytirish qayta tiklanadigan manbalar orqali va jamiyatdan issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirish shahar, shuningdek, energiya tizimlari, regenerativ ekotizimlar, aylana materiallar iqtisodiyoti, yerdan foydalanish va moliyaviy tizimlarga eʼtibor qaratish uchun jamiyatga yoʻnaltirilgan jarayonni yaratdi.

## Manbalar