open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kilo...

**Kilo...** (yun. chilo — ming) — karrali birliklarning nomlarini hosil qilish uchun ishlatiladigan old qoʻshimcha. Metrik tizimdagi asosiy birliklardan 1000 marta katta k. bilan belgilanadi. Mas, 1kA=1000 A, 1km = 1000 m, 1 kg= 1000 g . 

## Manbalar
Kilogramm-kuch

**Kilogramm-kuch** - MKGSS birliklar tizimida kuch birligi. kgk bilan belgilanadi. 1&nbsp;kg massaga taʼsir etayotgan kuch yoʻnalishida 9,80655 m/s2 tezlanish beradigan kuchga teng kattalik. 1 kgk = 9,80665 N. Baʼzi Yevropa mamlakatlari (Germaniya, Avstriya, Shvetsiya va b.) da kilopond deb yuritiladi.

## Manbalar
Kilogramm-kuch-metr

**Kilogramm-kuch-metr** (kilo grammometr) — MKGSS birliklar tizimida ish va energiya oʻlchov birligi. kgk-m bilan belgilanadi. 1 kg kuchning shu kuch yoʻnalishidagi 1 m yoʻlda bajargan ishiga teng . 1 kgk-m = 9,80665 J.

## Manbalar
Kilojoul

**Kilojoul** — ish, energiya va issiqlik miqdorininng Xalqaro birliklar tizimi SIdagi birligi, jouldan 1000 marta katta kiymati. 1 kJ = 1000 J = 101,97 kgk-m = 238,85 kal = 0,27778 Vt-s = 6,2419-1021 eV.

## Manbalar
Kilopond

**Kilopond** - MKGSS birliklar tizimida kuch oʻlchov birligi. Baʼzi mamlakatlar — Germaniya, Avstriya, Shvetsiya va b. davlatlarda qoʻllanadi (qarang Kilogramm-kuch), kr bilan belgilanadi.

## Manbalar
Kil

**Kil** — GFRdagi shahar va port, Boltik, dengizidan Kil kanaliga kiraverishda, Shlezving-Golshteyn yerining maʼmuriy markazi. Aholisi 287 ming kishi (2023). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Kemasozlik, aniq mexanika va optika, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Baliqqayta ishlanadi. K. 13-asrdan maʼlum; 1242-yildan shahar. Universitet (1665), ilmiy markazlar bor. Kil kanali Germaniyaning eng katta ko‘li hisoblanadi.

## Manbalar
Kil (maʼnolari)

**Kil**:

* Kil — GFRdagi shahar va port, Boltiq, dengizidan Kil kanaliga kiraverishda, Shlezving-Golshteyn yerining maʼmuriy markazi.
* Kil (yulduz turkumi) (lotincha)
Kilovatt

**Kilovatt** — vattsan hosil qilingan karrali birlik; 1 s vaqt ichida 103 J ish bajara oladigan kuvvatga teng . kVt bilan belgilanadi. 1 kVt = 103 Vt = 1010 erg/s = 101,97 kgm/s = 1,36 o.k. = 859,84 kkal/soat.

## Manbalar
Kilovatt-soat

**Kilovatt-soat** (**kVt⋅soat**) — asosan kundalik hayotda va xalq xoʻjaligida elektr energiyasi isteʼmolini oʻlchash, shuningdek, elektr energiyasi sanoatida ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasini oʻlchash uchun ishlatiladigan energiya miqdorining tizimdan tashqari birligi.

## Taʼrif
1 kilovatt-soat bu 1 kilovatt quvvatga ega elektr qurilma tomonidan 1 soatda isteʼmol qilingan (ishlab chiqarilgan) energiya miqdori.

**1 kVt ⋅ soat= 10³ [[Vatt|Vt]] × 3600 [[Soniya|s]] = 3,6 [[Joul|MJ]]**.

Misol:

2 kVt quvvatga ega elektr pechka 15 daqiqada tarmoqdan 2 kVt × 0,25 soat = 0,5 kVt**⋅soat** ga teng energiya isteʼmol qiladi. (issiqlik energiyasiga aylantiradi)

Yozilishi „kVt⋅soat“ (quvvatni vaqtga koʻpaytmasi) yoki „kilovat-soat“.

Kundalik nutqda ishlab chiqarilgan yoki foydalanilgan elektr energiyasini baholashda „kilovat-soat“ oʻrniga „kilovat“ atamasidan foydalanish rasmiy ravishda notoʻgʻri, chunki quvvat energiya bilan bir xil emas. Agar biz mexanik miqdorlar bilan oʻxshashlik qilsak, „kVt“ va „kVt⋅soat“ oʻlchov birliklari orasidagi farq tezlik va masofa oʻrtasidagi farq bilan bir xil boʻladi.

Shuningdek, maqolalar va ommaviy axborot vositalari xabarlarida, hatto baʼzan rasmiy hujjatlarda ham uchraydigan „kVt/soat“ (soatiga kilovatt) imlosi notoʻgʻri. „KVt/soat“ oʻlchov birligining fizik maʼnosi quvvatning oʻzgarish tezligi: „qurilma tomonidan isteʼmol qilinadigan yoki ishlab chiqarilgan elektr quvvati 1 soat ichida qancha kilovattga oʻzgarishi“. Agar biz mexanik miqdorlar bilan taqqoslanadigan boʻlsak, „kVt⋅soat“ va „kVt/soat“ oʻlchov birliklari orasidagi farq masofa va tezlashuv oʻrtasidagi farq bilan bir xil boʻladi. Garchi bunday parametr amaliy qoʻllanishlarga ega boʻlishi mumkin boʻlsa-da, (masalan, elektr stantsiyasining yukning oʻzgarishiga tezda moslashish qobiliyatini tavsiflovchi)

bu, taʼrifiga koʻra, energiya miqdorini oʻlchash birligi boʻlib xizmat qila olmaydi.

## Boshqa energiya birliklariga aylantirish

; Energiya birligini konvertatsiya qilish jadvali

Boshqa nisbatlar:

* 1 MVt⋅soat (megavatt-soat) = 1000 kVt⋅soat = 859,8452 Mkal = 0,86 Gkal = 3,6 GJ
* 1 kkal = 1,163 Vt⋅soat

Bir nechta birliklar:

* 1 GVt⋅soat (gigavatt-soat) = 1000 MVt⋅soat = 1 million kVt⋅soat
* 1 TVt⋅soat (teravatt-soat) = 1000 GVt⋅soat = 1 million MVt⋅soat = 1 milliard kVt⋅soat

## Manbalar

## Adabiyotlar

* GOST 8.417-2002. „Gosudarstvennaya sistema obespecheniya edinstva izmereniy. Yedinitsi velichin“. — Moskva: Standartinform, 2002. — S. 12-13. — 39 s.
* Orir Dj. Fizika, polniy kurs = Physics by Jay Orear, Cornell University / per. s angl. i nauchnaya redaktura Yu. G. Rudogo i A. V. Berkova. — 2-e. — Moskva: "Izdatelstvo „KDU“, 2010. — S. 100. — 752 s. — .
Kilkalar

**Kilkalar** — selʼdsimonlar oilasiga mansub mayda baliqlarning bir urugʻi. Qorni ikki yon tomondan siqilgan. Korin tomoni boʻylab halqumdan anal teshigigacha 24—31 ta pixeimon yirik tangachalardan iborat pushtachasi (kili) joylashgan (nomi shundan olingan). Tanasining uz. 4 sm dan 14— 15 sm gacha. Qora, Kaspiy va Azov dengizlari hamda shu dengiz havzalariga qarashli suvlarda tarqalgan. Ogʻzi tumshugʻining yuqori tomonida joylashgan, tishsiz. Shoʻrlangan va chuchuk suvlarda yashaydi. Plankton organizmlar - suv oʻtlari, qisqichbaqasimonlar va b. bilan oziqlanadi. 4 turi (oddiy kaspiy, Abraus, Anchous, katta koʻz K.) mavjud. K. yirtqich baliqlar, asosan, sudaklarning asosiy ozigʻi. Koʻplab ovlanganidan soni keskin kamayib ketgan.

## Manbalar
Boris Kim

**Boris Aleksandrovich Kim** (1922. 10.10, Vladivostok — 1996.3.6, Buxoro) — teatr rassomi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1970). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1956). 1965 yildan Buxoro teatrida bosh rassom. K. ijodi har bir spektaklning ruhiga mos taʼsirchan muhit yaratishi bilan diqqatga sazovor. "Maysaraning ishi" (1949, Hamza), "Uylanish" (1952, N. Gogol), "Alisher Navoiy" (hamkorlikda, 1952, Uygʻun va I. Sulton), "Suymaganga suykanma" (1957, S. Xoʻjaniyozov), "Vatan ishqi" (1958, 3. Fatxullin, Sh. Saʼdulla), "Hamlet" (1968, U. Shekspir), "Revizor" (1976, N. Gogol), "Kelin va kuyov" (1977, M. Bayjiyev), "Layli va Majnun" (1978, Xurshid), "Mukofot" (1979, A. Gelman), "Guli siyoh" (1984, S. Jamol) va b. spektakllarga dekoratsiyalar, tarixiy va maishiy liboslar yaratgan.

## Manbalar
Vladimir Vasilyevich Kim

**Vladimir Vasilyevich Kim** (1929. 25.9, Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasi, Bikino shahri) – iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), iqtisod fanlari doktori (1972), professor (1973). Toshkent moliya-iqtisod institutini tugatgan (1950). Toshkent xalq xoʻjaligi institutiqishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti kafedrasida oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (195682), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa, iqtisod, yuridik fanlari boʻlimi akad.-kotibi (1982—84), Toshkent xalq xoʻjaligi institutiprorektori (1985—94). 1995 yildan Toshkent iqtisodiyot universitetida maslahatchi. Ilmiy ishlari Oʻzbekistondagi paxtakor xoʻjaliklarda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, respublika agrosanoat majmuida iqtisodiy oʻsish va uni taʼminlash omillari, qishloq xoʻjaligi tarmoqlarida samaradorlikni baholash metodologiyasi masalalariga bagishlangan. Vladimir Vasilevich Kim 2021-yil 8-aprelda 92 yoshida vafot etgan.

## Manbalar
Grigoriy Kim

**Grigoriy Petrovich Kim** (1916.22.8 — 1976.18.10, Toshkent) — rejissyor, rassom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1951). 1939—47 yillar Toshkent viloyat Koreys musiqali teatrining bosh rassomi. Keyinchalik Andijon musiqali drama teatrida rejissyor (1951—54). Janubiy Saxalin koreys teatrida (1954—60), Namangan (1960—65, 1968—72) va Surxondaryo (1965—68) teatrlarida bosh rejissyor 1972—76 yillar Oʻzbek davlat filarmoniyasi "Kayagim" (1984-yildan "Chinchun") koreys ashula va raqs ansamblining badiiy rahbari. Eng yaxshi spektakllari: "38-parallel janubrogʻida", "Revizor", "Momaqaldiroq", "Tayfun", "Toshbolta oshiq", "Yoshlikda bergan koʻngil", "Oʻliklar kechirmaydi", "Ufq" va boshqa.

## Manbalar
Kimaklar

**Kimaklar**, imaklar — qad. turkiy xalq. 7-asrda Gʻarbiy Turk xoqonligi tarkibida boʻlib, Oltoy togʻlarining shim.-gʻarbida, Irtish daryosi boʻylarida yashagan. K.ning bir qismi 11-asr boshida Sirdaryoning quyi va oʻrta oqimlarini egʻallagan. K.ning asosiy dini shamanlik boʻlgan, shuningdek, osmonga(tangriga), ajdodlar ruhiga, olovga topinishgan. K. oʻrtasida mamlakatning asosiy daryosi — Irtish kultiga topinish kuchli boʻlgan. Isxrq ibn al-Husaynning (11-asr) yozishicha, K. oʻlgan kishilarning jasadlarini kuydirib, yirik daryolarga (mas, Irtish daryosiga) tashlashgan. K., asosan, turkiy tilda soʻzlashgan. Kuchmami K. chorvachilik bilan shugʻullanib, oʻtovlarda, chayla, kapalarda yashagan. Shim.da oʻrmonli hududlarda yashagan oʻtroq K., asosan, yertoʻlalarda istiqomat qilganlar. Koʻchmanchilar xoʻjaligida ovchilik (moʻynali hayvonlarni ovlash) yordamchi mashgʻulot hisoblangan. "K." atamasi 12-asrdan soʻng manbalarda uchramaydi.

## Adabiyot
* Pletneva S.A., Kochevniki Srednevekovya, M., 1982.

## Manbalar
Kimberli (maʼnolari)

**Kimberli**:

* Kimberli — Avstraliyaning shim.
* Kimberli (shahar) - JARning markaziy qismidagi shahar.
* Kimberli (kon) — JARning Kap provinsiyasi shim.
Kimberli (shahar)

**Kimberli** - JARning markaziy qismidagi shahar. Kap provinsiyasining shim.da joylashgan. Aholisi 167 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). 1867 y.dan olmos kazib olish va oʻnga ishlov berishning yirik markazi. K.da "De Birs" olmos kompaniyasi boshqarmasi joylashgan. Metallsozlik, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. K. yaqinidan marganets rudasi, asbest, gips qazib olinadi. Keyptaun— Yoxannesburg yoʻlidagi temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Shaharga 19-asrning 70-yillarida asos solingan. 

## Manbalar
Kimberli (kon)

**Kimberli** — JARning Kap provinsiyasi shim.dagi olmos konlari guruhi. Kimberli sh. yonida 1867-yilda tasodifan topilgan. Mayd. 195 ming m2 gacha. 5 yirik (Kimberli, De-Birs, Vesselton, Byultfonteyn va Dyutoytspan) va 10 dan ortiq mayda olmos konlaridan iborat. Olmosli trubkalarning koʻndalang kesimi 15 m dan 800 m gacha. Chuqurlashgan sayin trubkalarda olmos kam uchraydi. Dyutoytspan trubkasi eng katta kon hisoblanadi. Olmos donalari 550—750 m chuqurlikdan olinadi, ularning yarmisi texnik olmoslardir. Rangi sariq, baʼzan yashil. K. konlarining eng muhim xususiyatlaridan biri, u yerdan olinadigan olmoslar koʻp qismining vazni 200 karat (40 g) dan ortiq boʻlishidir. "Premyer" konida dunyoda eng yirik 3106 karatli "Kullinan" olmosi topilgan. 

## Manbalar
Kimberlit

**Kimberlit** (JARdagi *Kimberli shahri* nomidan) — effuziv koʻrinishdagi oʻrta asosli brekchiyasimon togʻ jinsi. Asosan, portlash trubkasi shaklida uchraydi. Koʻpincha, piropli peridotitlardan, baʼzan piropli olivinitlar va piroksenitlardan tarkib topgan. Rangi koʻkimtir va yashilroq tusli qora. K.da 2 xil oʻzga jins boʻlakchalari (ksenolit) uchraydi. Birinchisi, juda chuqurlikdan olib chiqilgan oʻtaasos va asosli togʻ jinslari (pirop — olivinli giperbazitlar, eklogit va boshqalar), ikkinchisi, Yer pusti jinslari (granit, kristalli slanets, qumtosh va boshqalar). Mineral tarkibidagi olivin va flogopit yirik kristallar, piroksen, perovskit, magnetit va pirop mayda kristallar holida uchraydi. Pirop olmosning genetik yoʻldoshi, shuning uchun asosiy alomati hisoblanadi. Olmos oʻzga jins boʻlaklari va minerallarida ham boʻladi. K. trubkalari portlashdan paydo boʻlib, katta chuqurlikdan olib chiqilgan (gipabissal) mahsulot bilan toʻlgan boʻladi. Trubkalar oʻlchami bir necha m2 dan ming m2 gacha tomir, dayka koʻrinishida uchraydi. Olmos pirop bilan birga yuqori bosimda chuqurlikda hosil boʻladi. K.ning mineral va kimyoviy tarkibi har xil. K.ning nurashi tufayli sochilma olmos konlari vujudga keladi.

K. qad. platformalarda tarqalgan. Shuningdek, geosinklinallarda ham uchraydi, 1500 dan ortiq K. trubkalari maʼlum. Shulardan 10% da olmos bor. Olmosli K., asosan, JAR va RF (Saxa-Yakutiya)da uchraydi. Shimoliy Amerika, Hindiston, Braziliya, Kongo Demokratik Respublikasida ham topilgan.

## Manbalar
Kimvrlar

**Kimvrlar** — german qabilalari. Yutlandiya yarim orolda yashagan. Miloddan avvalgi 2-asrning oxirida tevtonlar bilan birga jan. tomon yurib Rim respublikasi hududiga bostirib kirgan; miloddan avvalgi 101 yilda Versella (hozirgi Verchelli) boʻsagʻasida G. Mariy tomonidan tor-mor etilgan. Kimvrlar "podshosi" Boyoriks halok boʻlgan. Kimvrlarva tevtonlarning bu bosqini qad. germanlar tomonidan Rimga kilingan bosqin edi.

## Manbalar
Kimgansan

**Kimgansan** (koreyscha kimgan - olmos, san — togʻ), Olmos togʻlari — Sharqiy Koreya togʻlarining shim. qismi, Shimoliy Koreyada. Uzunligi 80 km chamasida, eng baland joyi 1638 m. Granit jinslardan tuzilgan parallel tizmalardan iborat. Tor daryo daralari bilan oʻyib yuborilgan. Turli-tuman manzarali relyef shakllari, sharsharalar uchraydi. Yon bagʻirlari dub va aralash oʻrmonlar bilan qoplangan. Volfram, molibden, nikel, mis, temir ruda konlari bor. Qoyalarni oʻyib Budda haykallari yasalgan. Kurort koʻp. Turizm rivojlangan. 

## Manbalar
Kimaklar xoqonligi

**Kimaklar xoqonligi** — Irtish daryosi boʻylarida va hozirgi Qozogʻistonning shim. — sharqiy mintaqalarida 9-asrning boshlarida vujudga kelgan yirik koʻchmanchi davlat. K.x.ga 7 qabila: imi, imak, tatar, baandur (boyondur), qipchoq, laniqazi, ajat kirgan. K.x. tarkibida keyinchalik turklashib ketgan moʻgʻul qabilalari ham boʻlgan. „Hudud ul-olam“ asari (Yu-a.)da koʻrsatilishicha, K.x. podshosi „xoqon“ (yamal paygʻu) deb atalib, u merosiy boʻlgan, uning yerlari 11 viloyatga boʻlingan. Viloyatni maxsus hokim (malik) idora etgan. K.x.dagi soliq toʻlovchilar lavozimi merosiy boʻlgan. 10-asr oʻrtalarida K.x. Jan. Ural togʻining jan.-gʻarbiy qismini, Emba va Ural daryo vodiylarini egʻallab, Kaspiy dengizi sohillariga chiqqan. 11-asr boshida kimaklarning gʻarbiy guruhi (qipchoqlar) Sirdaryoning quyi va oʻrta oqimlarini egʻallagan. 11-asr boshlarida ichki qaramaqarshiliklarning keskinlashishi, qipchoqlarning boshqa qabilalar ustidan hukmronlik qilishga intilishi tufayli K.x. yemirilib, uning hududidagi barcha qabilalar qipchoqlarga tobe boʻlgan.

## Adabiyot
* Kumekov B.Ye., Gosudarstvo kimakov IX—XI vv. po arabskim istochnikam, Alma-Ata, 1972.

## Manbalar
Kimberli

**Kimberli** — Avstraliyaning shim.-gʻarbidagi plato. Bal. 936 m gacha. Qad. kristall jinslar va qumtoshlardan, shdrqiy qismi — bazalt jinslardan tuzilgan. Siyrak oʻrmon va butazorlar, daryo vodiylarida doim nam tropik oʻrmonlar bor. Geyki-Gorj milliy parki tashkil etilgan. 

## Manbalar
Kim Dae-jung

**Kim de jung** (1925.3.12, Moxpxo — 18.8.2009, Seul) — Koreya Respublikasi prezidenti. "Konguk" universitetini tugatgan (1953). 1960 va 1963—72 yillarda Milliy kengash deputati. 1971 va 1987 yil mamlakat prezidentligiga oʻz nomzodini qoʻygan. 1987 yildan Tinchlik va demokratiya partiyasi raisi. 1988 yildan Milliy kengash, deputata va unda oppozitsiya yetakchisi. s. 1995 yildan Yangi siyosat uchun milliy kongress partiyasi prezidenti. 1997 yil dekabrdan Koreya Respublikasi prezidenti. Nobel tinchlik mukofoti laureati (2000).

## Manbalar
Kimyoviy belgilar

**Kimyoviy belgilar** - kimyoviy elementlarning shartli belgilari. Har bir element lotincha nomining birinchi harfi bilan yoki birinchi va keyingi biror harfi bilan belgilanadi, mas, uglerod (Sagopeit)ning kimyoviy belgisi — S, kalsiy (Sa1ssht)niki — Sa, kadmiy (Sadmiy)niki — Cd, mis (Sirgat)niki — Si va hokazo Har bir belgi elementning bir atomini yoki uning atom massasisiga son jihatdan teng boʻlgan ogʻirlik miqdorini bildiradi. Masalan, S uglerodning bir atomini yoki 12 ogʻirlik qismini, O kislorodning bir atomini yoki 16 ogʻirlik qismini bildiradi va hokazo K. b. birikmalarning tuzilishini va kimyoviy reaksiyalarning borishini sxema tarzida ifodalash uchun ham xizmat qiladi (yana q. Mendeleyev davriy sistemasi).

## Manbalar
Kimyoviy bogʻ

**Kimyoviy bogʻ** yoki **kimyoviy bogʻlanish** — ikki yoki undan koʻp atomlarning oʻzaro taʼsiri natijasida kimyoviy barqaror sistemalar (molekulalar, radikallar, molekulyar ionlar, komplekslar, kristallar va b.) hosil boʻlishi.
Asosan, 2 xil boʻladi:

* **Atom (kovalent) bogʻ** — kimyoviy xossalari jihatidan bir-biriga oʻxshash yoki xossalari bir-biriga yaqin boʻlgan atomlar oʻrtasidagi bogʻ. Bu bogʻ har qaysi atomdan bittadan elektron oʻzaro taʼsir etib, shu atomlarga tegishli birlashtiruvchi elektron juftligini hosil qilishi natijasida yuzaga keladi. Bu bogʻ oddiy moddalarning (H2, O2 va b.), murakkab moddalarning (CH4, H2O, NH4Cl va b.) va organik birikmalarning molekulalariga xos. Kovalent bogʻlar 2 atom uchun umumiy boʻlgan elektronlarning 2 jufti bilan yuzaga kelsa — qoʻshaloq, 3 jufti bilan yuzaga kelsa — uchlik kovalent bogʻ deb ataladi; Struktura formulalarda ular 2 ta yoki 3 ta chiziqcha bilan koʻrsatiladi. Masalan, H2C=CH2 — etilen, HC≡CH — atsetilen, H—C≡N — vodorod sianid va hokazo.
* **Ion (elektrovalent yoki geteropolyar) bogʻ** — elementlarning atomlaridan biri elektron berib (yoʻqotib), musbat ionga aylanadi. Ikkinchi element atomi esa bu elektronni qabul qilib, manfiy ionga aylanadi; Soʻngra bu musbat va manfiy ionlar oʻzaro bog'lanib molekula hosil qiladi. Bunday molekulaning musbat va manfiy qutbi boʻlgani uchun u, geteropolyar yoki ion bogʻlanishli molekula deyiladi. Ion bogʻ xossalari bir-biridan katta farq qiladigan elementlar — asl metallar bilan metallmaslarning atomlari orasida (masalan: natriy xlorid NaCl yoki kalsiy ftorid CaF2 molekulasida) yuzaga keladi. Mendeleyev davriy sistemasining 1-guruh metallari 1 zaryadli (ion valentligi +1), 2-guruh metallari 2 zaryadli (ion valentligi +2) ionlar hosil qiladi. Galogenlar, davriy sistemaning 7-guruh elementlari elektron qabul qilib, manfiy zaryadlangan (ion valentligi -1) 1 valentli ionlar, kislorod va xossalari oʻnga oʻxshash elementlar esa 2 ta elektron qabul qilib manfiy zaryadlangan (ion valentligi -2) 2 valentli ionlar hosil qiladi.

Kimyoviy bogʻlarning yuqorida keltirilgan asosiy xillari orasida oraliq shakllari ham bor.

## Manbalar
Kimyoviy ingibitorlar

**Kimyoviy ingibitorlar** - kimyoviy reaksiyalarni sekinlashtiruvchi yoki toʻxtatib qoʻyuvchi moddalar. Faol markaz yoki faol zarrachalar ishtirokida boradigan katalitik va zanjir reaksiyalarda qoʻllanadi. K.i. reaksiya jarayonida katalizatorning faol markazlarini toʻsadi yoki faol zarrachalar bilan taʼsirlashib, zanjirni davom ettira olmaydigan nofaol radikallar hosil qiladi va natijada reaksiyaning toʻxtashiga sabab boʻladi. K.i. sistemaga reaksiyaga kirishuvchi moddalarning konsentratsiyasiga nisbatan juda kam miqdorda (10~2— 10 s mol) qoʻshiladi. K.i. nomaqbul jarayonlarni, mas, metallarning korroziyalanib yemirilishini, yoqilgʻi, surkov moylari va oziq-ovqat mahsulotlarining oksidlanishini sekinlashtirish yoki toʻxtatishda keng qoʻllanadi. Reaksiyalarning sekinlashuvi yoki toʻxtashi K.i,ning miqdoriga, tabiatiga va reaksion muhitga, qoʻshilgan vaqtga, temperaturaga va K.i. samaradorligiga taʼsir qiluvchi boshqa moddalar borligiga bogʻliq. Korroziya ingibitorlari metallarni korroziyadan saqlash uchun korrozion faol muhitga qoʻshiladi. Ular metall yuzasiga yutiladi yoki metall ionlari bilan qiyin eruvchi birikmalar hosil qiladi. Bu birikmalar metall yuzasida oʻta yupqa parda hosil qilib, uni himoyalaydi. Mashina detallarini saqlash va tashish vaqtida korroziyadan himoyalash uchun K.i. keng qoʻllanadi. Metallarni korroziyadan saqlash uchun K.i. yoqilgʻi, moy va polimer qoplamalarga ham qoʻshiladi.

Oziq-ovqatga xushboʻy hid beradigan va uning oksidlanishini toʻxtatadigan tabiiy K.i. sifatida zira, zigʻirak, marmarak, mavrak va b. dorivorlar qadimdan ishlatilib keladi. Tabiiy yogʻ va moylardagi ingibitorlar (tabiiy K.i.), mas, tokoferollar yogʻ va moyni tozalash vaqtida yoʻqoladi, shuning uchun tozalangan yogʻ va moyga odatda K.i. qoʻshiladi, xom paxta moyi yoki soya moyi ham shu maqsadda ishlatiladi. K.i.ning taʼsirini boshqa moddalar, mas, sitrat (limon) va askorbat kislotalar kuchaytirishi mumkin.

Polimerizatsiya ingibitorlari monomerlar saqlanganda yoki qayta haydalganda ularning polimerlanishini toʻxtatadi yoki sekinlatadi. Oltingugurt, fenollar, tannin, kanifol, mis tuzlari va b. polimerizatsiya ingibitorlaridir.

## Manbalar
Kimyoviy muvozanat

**Kimyoviy muvozanat** – toʻgʻri va teskari reaksiyalar tezligi tenglashgan holat. Masalan, N2+3H2 p±2NH3 reaksiyasida azotning vodorod bilan birikish (toʻgʻri reaksiya) tezligi ammiakning azot va vodorodga parchalanish (teskari reaksiya) tezligiga teng. K.m. sodir boʻlganda reaksiya goʻyoki toʻxtab qolgandek koʻrinadi, aslida ikkala reaksiya ham davom etadi, biroq bu reaksiyalarning biri ikkinchisining natijasini yoʻqqa chiqaradi. Mohiyatiga koʻra, K.m. dinamik muvozanatdir. Oʻzgarmas muhit (kislotali yoki asosli) va sharoitda (temperatura, bosim) reaksiyaga kirishayotgan moddalar konsentratsiyasining oʻzgarmasligi K.m.ning muhim belgisidir. K.m.ni oʻrganish nazariy tadqiqotlar va turli amaliy masalalarni hal qilishda katta ahamiyatga ega.

## Manbalar
Kimyoviy radikallar

**Kimyoviy radikallar**, erkin radikallar — kimyoviy reaksiyalarda, odatda, bir birikmadan boshqa birikmaga oʻzgarmasdan oʻtadigan atomlar guruhi. Mas, CH3-(metil) radikali: 2CH3I+2Na>CH3CH3+2Nal. Kimyoviy radikallar juda qisqa vaqt (mas, SN3 0,004 sek) erkin holda boʻladi. Geterogen katalizda, tirik organizmdagi fermentatsiya jarayonlarida, yonish va portlash reaksiyalarida, kreking , piroliz va polimerlanish jarayonlarida Kimyoviy radikallar muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Kimyoviy reaktivlar

**Kimyoviy reaktivlar**, kimyoviy reagentlar — kimyoviy reaksiyalarni amalga oshirish uchun ishlatiladigan moddalar. Turlari: oʻta toza K.r.; kimyoviy toza K.r.; kimyoviy analiz uchun qoʻllanadigan toza K.r.; toza K.r., tozalangan K.r., texnik K.r. Tarkibiga koʻra, K.r., anorganiq, organiq va radioaktiv izotoplar bilan nishonlangan K.r.ga, ishlatilishiga koʻra, organiq — analitik reagentlar, kompleksonlar, fiksanallar, rN — indikatorlar va b.ga boʻlinadi. K.r. solingan idish yorligʻi yoki oʻralgan qogʻozga uning tozalik darajasi, ishlatilishi, qoʻshimchalar miqdori va saqlanish shart-sharoiti yozib qoʻyiladi. K.r.ning aksariyati zaqarli, tez alangalanadi, baʼzilari portlaydi. Shu sababli, K.r.ni ishlatishda va saqlashda tegishli qoidalarga rioya qilish zarur. Havoda tez buziladigan ayrim preparatlar vodorod yoki inert gaz toʻldirilgan germetik ampulalarda, baʼzilari kerosinda (mas, ishqoriy metallar — Na, K) saqlanadi.

## Manbalar
Kimyoviy sintez

**Kimyoviy sintez** - oddiy moddalardan kimyoviy usulda murakkab moddalar olish. Ayniqsa, organiq kimyoda katta ahamiyati bor. Plastmassa, boʻyagich moddalar, sintetik kauchuk va boshqa ishlab chiqarish Kimyoviy sintez asosida amalga oshiriladi va rivojlanadi.

## Manbalar
Kimyoviy tenglamalar

**[[Kimyoviy tenglamalar]]** – kimyoviy reaksiyalarning kimyoviy formulalar, belgilar va son koeffitsiyentlari yordamida berilgan qisqacha ifodasi. Kimyoviy tenglamalar tenglik alomatining chap tomoniga reaksiya uchun olingan moddalarning formulalari, oʻng tomoniga esa reaksiya natijasida hosil boʻlgan mahsulotlarning formulalari yoziladi. Reaksiya natijasida atomlarning umumiy soni oʻzgarmaydi, shuning uchun tenglik alomatining chap va oʻng tomonidagi har bir element atomlarining soni teng boʻlishi shart. Kimyoviy tenglamalar tuzishda moddalarning massasi va massaning saqlanish qonuniga asoslaniladi. Masalan vodorod bilan kisloroddan suv hosil boʻlish reaksiyasi tenglamasi quyidagicha ifodalanadi:2H2 + O2 ->2H2O. Reaksiyada 2 mol (4 g) vodorod 1&nbsp;mol (32 g) kislorod bilan birikib, 2&nbsp;mol (36 g) suv hosil qiladi. Kimyoviy tenglamalar laboratoriyada va ishlab chiqarishda muayyan reaksiyani amalga oshirish uchun zarur boʻlgan har xil hisoblarni oʻtkazishga imkon beradi.

## Manbalar
Kimyoviy termodinamika

**Kimyoviy termodinamika** -fizik-kimyoning moddalar tarkibi, tuzilishi va hosil boʻlish sharoitlari ularning termodinamika xossalariga bogʻliqligini oʻrganadigan boʻlimi.

Kimyoviy termodinamikaning muhim yoʻnalishlaridan biri termokimyoviy va fazaviy muvozanatlar, eritmalar, jumladan, elektrolit eritmalar, elektrod jarayonlari nazariyasi, moddalar yuzasida roʻy beradigan hodisalar termodinamikasi va boshqalarni oʻrganadi. Termodinamikaning uchta asosiy qonuni mavjud. Birinchi qonuni termokimyoning asosi boʻlib, termokimyoning asosiy qonuni — Gess qonuni uning muhim davomidir. Termodinamikaning ikkinchi qonuni kimyoviy muvozanatlar xaqidagi taʼlimotdir. Kimyoviy muvozanatlarni hisoblashda termodinamikaning uchinchi qonuni va oʻnga bogʻliq boʻlgan Plank (nemis fizigi) pastuloti katta ahamiyatga ega.

## Manbalar
Kimyoviy kinetika

**Kimyoviy reaksiya turlari** (yunoncha: κίνησις — harakatlanuvchi), **kimyoviy reaksiyalar kinetikasi** — fizik kimyoning kimyoviy reaksiyalarni vaqt mobaynida kechadigan jarayon sifatida oʻrganadigan boʻlimi. Bu jarayon mexanizmi uni amalga oshiradigan sharoitlarga bogʻliq. Kimyoviy kinetika kimyoviy reaksiyalarning tezligi, yoʻnalishi, oʻtkazish sharoitlari orasidagi oʻzaro bogʻliqlik qonuniyatlari va ularga taʼsir etuvchi omillarni tadqiq qiladi. Murakkab kimyoviy reaksiyalar mexanizmini oʻrganish kechayotgan jarayon qanday elementar bosqichlardan iboratligini va bu bosqichlar oʻzaro qay tarzda bogʻliqligini, qanday  mahsulotlar hosil boʻlishini va boshqani aniqlashga imkon beradi. Kimyoviy kinetika elementar reaksiyalarni faol zarrachalar (erkin atomlar va radikallar, ionlar va ion radikallar, taʼsirlangan molekulalar va boshqa) ishtirokida oʻrganadi. Molekulalar va kimyoviy bogʻlar tuzilishini kinetik tadqiq qilish natijalaridan foydalanib kimyoviy kinetika molekulalar Reagentlarining tuzilishi hamda ularning reaksiyaga kirishish krbiliyatini aniqlaydi. Kimyoviy kinetikaning faol toʻqnashish va faol kompleks nazariyalari mavjud. Faol toʻqnashish nazariyasiga koʻra, kimyoviy oʻzgarish boʻlishi uchun toʻqnashuvchi molekulalarning energiya zahirasi maʼlum minimumdan kam boʻlmasligi shart. Bunday molekulalar faol molekulalar deyiladi. Bu na-zariyaning matematik ifodasi: K= =Aye~Ye/yu(Arrenius tenglamasi); K—tezlik konstantasi (yoki solishtirma tezlik); R — universal gaz doimiysi; T — absolyut temperatura; Ye — aktivlanish energiyasi — aktiv molekulalar energiyasi zahirasining yigʻishshsi; A — proporsionallik.

Aktiv kompleks nazariyasiga muvofiq, AV+SA -" S+V koʻrinishida reaksiya borayotgan boʻlsa, A—V bogʻi darhol uzilmaydi va A—S bogʻi ham darhol hosil boʻlmaydi. AV va S moddalari bir-biriga yaqinlashganda A—V bir-biridan uzoqlashadi va A—S birbiriga yaqinlashib boradi. Maʼlum bir paytda ABC kompleksi vujudga keladi. Soʻng aktiv kompleks parchalanib, reaksiya mahsulotlariga aylanadi. Bu nazariya aktivlanish energiyasining mohiyatini tushuntirib beradi va reaksiyalar (hozircha oddiy reaksiyalar)ning tezligini nazariy hisoblash yoʻlini koʻrsatadi. Yuqorida bayon etilgan 2 nazariya birbiriga zid emas, balki bir-birini toʻldiradi. Kinetik tad-qiqotlar kimyo fanining mustaqil boʻlimlari (kataliz, fotokimyo, plazmakimyo, radiokimyo, elektrokimyosh b.)ga muhim tarkibiy qism boʻlib kiradi. Kimyoviy kinetika oʻz tadqiqotlari va nazariy umumlashmalarida matematika, kibernetika, atom va molekulyar fizika, kvant kimyosi, spektroskopiya, analitik kimyo va b.ning yutuqlaridan foydalanadi. Kimyoviy kinetikaning kinetik maʼlumotlari va nazariy konsepsiyalari atmosfera va gidrosferaning ekologik modellarini tuzishda, koinotda sodir boʻladigan jarayonlarni tahlil qilishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Kimyoviy melioratsiya

**Kimyoviy melioratsiya** - kimyo viy yoʻl bilan tuproqning xususiyatlarini yaxshilash va qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligini oshirish tadbirlari tizimi. K.m. da tuproqning ildiz tarqaladigan qatlamidan ekinlar uchun zararli tuzlar ketkaziladi; nordon muhitli tuproqlarda vodorod va alyuminiy, shoʻrtob tuproqlarda natriy (ularning tuproq singdirish majmuida boʻlishi tuproqning kimyoviy, fizik-kimyoviy va biologik xususiyatlarini yemonlashtiradi va unumdorligini pasaytiradi) miqdori kamayadi.

K.m. qadimgi davrdan maʼlum, lekin uning samarali usullarini atroflicha ishlab chiqish va izlanishlar 19-asrda boshlandi. 20-asrda K.m. ning asosiy usullari: tuproklarni ohaklash, gipslash va nordonlashtirish nazariyalari yaratildi. Tu proqni ohaklash or-qali qishloq xoʻjaligi ekinlariga taʼsir etadigan zaharli ortiqcha tuproq nordonligi yoʻqotiladi va tuproq unumdorligi oshiriladi; asosan, gleylanish izlari boʻlgan podzol va chimli-podzol tuproqlarda qoʻllanadi; tuproqning fizik xususiyatini yaxshilaydi. T u p r o q ni gipslash tuproqning haddan tashqari ishqoriyligini, shoʻrtobligini ketkazadi; shoʻrtoblarda gips taʼsirida singdirilgan natriy kalsiyga almashinadi; solodlar va solodlashgan shoʻrtobli tuproqlar K.m.si tuproqqa Sa(SON)2 solib, vodorod ionini kalsiyga almashtirib, kolloid kompleksini mahkamlashdan iborat.Tuproqlarni nordonlashtirish da oʻnga nordon kimyoviy moddalar: sodali shoʻrtob tuproklarda kalsiy birikmalarining erishini oshiradigan va sodani neytrallaydigan sulfat kislota, oltingugurt, temir sulfat, alyuminiy sulfat va b. solinadi. Shuningdek, tuproq xususiyatlarini tubdan yaxshilashga olib keladigan organiq va mineral oʻgʻitlarni katta dozalarda solish ham K.m.ga kiradi. K.m.ning muhim vositalaridan biri — ildiz tarqaladigan qatlamni oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan xrlatdagi fosfor bilan boyitishdan iborat.

K.m. dehqonchilik madaniyati yuqori boʻlgan, oʻsimliklar oʻzining normal oʻsishi va rivojlanishi uchun zarur suv, oziq moddalari va b. omillar bilan yetarli darajada taʼminlangan sharoitda yaxshi samara beradi. K.m.ni melioratsiyaning boshqa turlari — sugʻorish, suvni qochirish, tuproq eroziyasiga qarshi kurashish, shoʻr yerlarni yuvish bilan birgalikda qoʻshib olib borish maqsadga muvofiq.

Sobir Aeimboyev.

## Manbalar
Kimyoviy texnologiya

**Kimyoviy texnologiya** - tabiiy xom-ashyo, sanoat chiqindilari, shuningdek, sintetik yarim mahsulotlarni kimyoviy yoʻl bilan qayta ishlab, isteʼmol mahsulotlari va ishlab chiqarish vositalariga aylantirishning iqtisodiy va ekologik jihatdan qulay usullari va jarayonlari haqidagi fandir. Kimyoviy texnologiya usullari va jarayonlarining fizik-kimyoviy sharoitlarini tekshirish, texnologik jarayonlarning sxemalarini ishlab chiqish, asbob va uskunalarning tuzilishi va ularni tayyorlash uchun zarur materiallarni aniqlash Kimyoviy texnologiyaning vazifasidir. Har qanday Kimyoviy texnologiya jarayonining asosiy elementlari — xom-ashyo, energiya, asbob va uskunalardir. Kimyo, metallurgiya, qurilish materiallari, yoqilgʻi, toʻqimachilik, kon, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlarida Kimyoviy texnologiya usullaridan foydalaniladi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish usullari va jarayonlarining umumiy, muhim asoslari va qonuniyatlarini oʻrganadigan umumiy Kimyoviy texnologiya ham mavjud. Kimyoviy texnologiya tayyor mahsulot olish maqsadida xom-ashyo va yarim mahsulotni tayyorlash, uning holati, xossalari, shaklini maʼlum ishlab chiqarish vositalari yordamida oʻzgartirish usullari va jarayonlarini oʻrganadi. Kimyoviy texnologiya anorganik moddalar texnologiyasi (kislota, ishqor, soda, tuz, mineral oʻgʻitlar va boshqalar...) va organik moddalar texnologiyasi (sintetik kauchuk, plastmassa, kimyoviy tolalar, boʻyagich moddalar, spirt, organik kislotalar va boshqa sanoati) ga boʻlinadi.****

## Manbalar
Kimyoviy tok manbalari

**Kimyoviy tok manbalari** -kimyoviy reagentlarning oksidlanishqaytarilish reaksiyalari energiyasi hisobiga elektr toki ishlab chikaradigan qurilmalar. Dastlabki Kimyoviy tok manbalarim. Volt ustuni, Leklanshe elementi boʻlgan. Uning asosini elektrolit bilan kontakt hosil qiladigan ikki elektrod (biri oksidlagich, ikkinchisi qaytargich) tashkil qilgan. Elektrodlar orasida potensiallar farqi — elektr yurituvchi kuch (oksidlanish-qaytarilish reaksiyasining erkin energiyasiga mos) hosil boʻladi. Kimyoviy tok manbalarim. elektr kimyoviy tizimlariga koʻra, galvaniq elementlar va akkumulyatorlarga, ishlatilishi va energiyani elektr tarmogʻiga uzatilishi boʻyicha birlamchi, ikkilamchi, zahira va elektr kimyoviy generatorlarga boʻlinadi. Birlamchi Kimyoviy tok manbalarim. ga kimyoviy reagentlar energiyasidan foydalaniladigan galvanik elementlar va batareyalar kiradi. Musbat va manfiy elektrodlar suyuq yoki pastasimon elektrolit shimdirilgan gʻovak membrana-separator bilan ajratiladi va butun foydalanish davomida elektrik jihatdan bogʻlangan boʻladi. Ikkilamchi Kimyoviy tok manbalarim.ga akkumulyator va akkumulyatorlar batareyasi kiradi. Bunda kimyoviy reagentlar energiyasidan koʻp marta foydalaniladi. Zahira Kimyoviy tok manbalarim. da kimyoviy reagentlar energiyasidan fakat bir marta foydalaniladi. Bunday Kimyoviy tok manbalarim.larda, elektrolit saqlab qoʻyiladi va kerak boʻlganda ishlatiladi. Elektrolit elektrodlar orasida suyuq holatda (shisha, plastmassa va boshqa idishlarda) yoki qattiq holatda (elektr oʻtkazgich qoʻymay) saqlanadi. Ishlatish oldidan suyuq elektrolit ampulalarining uchi sindiriladi, qattiq elektrolit esa qizdirib eritiladi. Elektr - kimyovii generatorlar tashqaridan keladigan kimyoviy reagentlar (gazeimon yoki suyuq) energiyasini oʻzgartirishdan qosil boʻladigan elektr tokini uzoq, vaqt toʻxtovsiz generatsiyalash xususiyatiga ega. Ularning yuqori, past, oʻrta temperaturali, suyuq va gaz reagentli turlari bor. Bunday generatorlar kosmik obʼyektlarda, elektromobillarda muqim (statsionar) qurilmalar va boshqalarda ishlatiladi.

## Manbalar
Kimyoviy tolalar

**Kimyoviy tolalar** — tabiiy va sintetik polimerlardan olinadigan tolalar. Dastlabki xom ashyoga qarab sintetik (sintetik polimerlardan olinadigan, masalan, poliamid, poliakrilonitril tolalar) va sunʼiy (tabiiy polimerlardan, masalan, sellyuloza va uning efirlaridan olinadigan tolalar) turlarga boʻlinadi. Anorganiq birikmalardan olinadigan tolalar (shisha, bazalt, kvars tolalari)ni ham baʼzan Kimyoviy tolalarga qoʻshishadi. Sanoatda ishlab chiqariladigan Kimyoviy tolalar turlari: 1)Malta yakka tola; 2) shpatel tola (ingichka tolalarning kalta boʻlaklari); 3) filament iplar (bir talay ingichka va juda uzun tolalarning eshilgan tutami). Kimyoviy tolalar qanday maqsad uchun ishlatilishiga qarab toʻqimachilik va texnika iplariga boʻlinadi. Ularning koʻpchiligi pishiq, gʻijimlanmaydi, yorugʻlik, namlik, zamburugʻlar, bakteriyalar, kimyoviy moddalar va issiq taʼsiriga chidamli. Kimyoviy tolalarni tabiiy tolalarga aralashtirib ishlatish mumkin. Kimyoviy tolalar ishlab chiqarish uchun elastik va uzun, tarmoqsiz yoki kam tarmoklangan, makromolekula hosil qiluvchi polimerlar ishlatiladi. Bu tolalar yetarlicha katta molekulyar massaga ega boʻlib, eritilganda va qizdirilganda parchalanmasdan suyuqlanadi. Kimyoviy tolalarni ishlab chiqarish jarayoni: yigiriladigan eritmalar tayyorlash; tola olish va tolaga shakl berish; tolani pardozlashdan iborat. Kimyoviy tolalar arzonligi va sifati (mexanik xossalari: mustahkamligi, elastikligi, yeyilishi, kirishimligi) tabiiy tolalarga nisbatan yaxshi boʻlgani uchun tobora koʻp ishlab chiqariladi. 1990-yilda butun dunyoda tayyorlangan tabiiy tolalarga nisbatan 1,5 barobar koʻp miqdorda (26 mln. t ga yaqin) Kimyoviy tolalarishlab chiqarilgan boʻlsa, 2000-yilda tabiiy tolalarga nisbatan 2,5 barobar koʻp miqdorda (45—50 mln.t) Kimyoviy tolalar ishlab chiqarildi. Kimyoviy tolalar turli sohalarda tabiiy ipak, zigʻir tolasi, jun oʻrnida, gazmollar, trikotaj, qoʻlqop va paypoqlar, gilamlar, arqonlar, maxsus ish kiyimlari ishlab chiqarishda tabiiy tolalar bilan birga ishlatiladi. Oʻzbekistonda "Navoiyazot" zavodida nitron tola. Fargʻona kimyoviy tolalar zavodida atsetat tola va texnik maqsadlar uchun kapron tola ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Kimyoviy formulalar

**Kimyoviy formula** — moddalarning sifat va miqdor jihatidan tarkibi va tuzilishini kimyoviy belgilar, shuningdek, sonlar, harflar va boshqa bilan berilgan ifodasi. Kimyoviy formulalar modda qanday elementlardan tashkil topganligi, bu elementlar oʻzaro qanday nisbatda birikkanligini hamda moddaning tuzilishini koʻrsatadi. Masalan, suvning formulasi H2O uning tarkibi vodorod (H) va kislorod (O) dan iborat ekanligini, bu elementlar 2:1 nisbatda birikkanligini; natriy sulfat Na2SO4 esa uning molekulasi natriy (Na), oltingugurt (S) va kislorod (O)dan tashkil topganligini, bu elementlar 2:1:4 nisbatda birikkanligini; aluminiy sulfid A12S3 esa 2 atom aluminiy (A1) ga 3 atom oltingugurt (S) toʻgʻri kelishini koʻrsatadi (yana qarang Kimyoviy belgilar).

Kimyoviy formulalar uch xil boʻladi: empirik, ratsional va struktura formulalar. Empirik formulalar modda molekulasidagi atomlarning umumiy sonini koʻrsatadi. Mas, sulfat kislota H2SO4, etan S2N6, etil spirti S2N6O va hokazo Ratsional formulalarda maʼlum sinfga kiruvchi atomlar guruhi ajratib koʻrsatiladi. Masalan, etan SN3SN3 yoki SN3— SN3, etil spirti S2N5ON yoki S2N5— ON va hokazo Struktura formulalar esa moddaning tarkibini, molekuladagi atomlarning joylashish tartibini hamda ushbu atomlar orasidagi kimyoviy bogʻlarning qanday taqsimlanganligini koʻrsatadi.

## Manbalar
Kimyoviy ekvivalent

**Kimyoviy ekvivalent** - kimyoviy elementning massa miqdori. U vodorodning 1 (aniqrogʻi 1,008) massa qismini yoki kislorodning shunga yarasha 8 massa qismini biriktiradi yoki uning oʻrnini oladi. Elementning atom massasini valentligiga boʻlib, ekvivalentini topish mumkin: E=Ar/V ; bu yerda E — ekvivalent, V — valentlik, Ar — atom massasi. Kimyoviy ekvivalent tushunchasining muhimligiga sabab shuki, elementlar bir-biri bilan Kimyoviy ekvivalentiga proporsional miqdorda oʻzaro birikadi. Gramm-ekvivalent son jihatdan gramm hisobidagi kimyoviy ekvivalentga teng.

## Manbalar
Kimirakqum

**Kimirakqum** — Zarafshon daryosi quyi oqimining janubi-gʻarbidagi qumli choʻl. Buxoro viloyatining Qorakoʻl va Jondor tumanlari hududida. Kimirakqum Amudaryoning oʻng sohilidan boshlanib, shimolda qurib qolgan Mohondaryo oʻzanigacha davom etadi. Sharqda Buxoro va Qorakoʻl vohalariga tutashadi. Zarafshon daryosining qadimiy deltasida joylashgan. Relyefi murakkab. Balandligi janubi-gʻarbda 100–105 m, shimolda 203– 226 m. Eol qumlarining barxanli va marzali shakllari uchraydi. Barxanlarning nisbiy balandligi 2–7 m, doʻng qumniki — 2– 5 m. Oʻtmishda choʻldagi buta va yarim butalarni oʻtin sifatida qirqish, tartibsiz mol boqish hududning qum bosishiga sabab boʻlgan. Endilikda harakatdagi qumlarni mustahkamlash natijasida qum koʻchishi bir qadar kamayib bormoqda. Kimirakqumni bir necha quruq oʻzanlar (Zarafshon daryosi tarmoqlari), Mohondaryo va Gurdush sharqdan gʻarbga kesib oʻtgan. Ulardan vohaning tashlama suvlarini Amudaryoga oqizishda foydalanilmoqda (Shimoliy va Porsonkoʻl tashlamalari). Zovur suvlarining toʻplanishi natijasida Shoʻrkoʻl, Qoraqir, Shoʻrxok, Madonkoʻl vujudga keldi, Zamonbobo koʻli suv bilan toʻldi.

Qumdan xoli joylarda yalang qumoqli, pastqamliklarda taqirli, toshloqli, balandroq hududlarda boʻz qoʻngʻir tuproqlar, botiqroq joylarda shoʻrxoklar vujudga kelgan. Shoʻrxoklarning katta maydonlari Mohondaryo vodiysida. Tuproqlarning xususiyatlariga mos ravishda turli choʻl oʻsimliklari tarqalgan. Qumliklarda oq saksovul, cherkez, juzgʻun, qoʻngʻirbosh, iloq va boshqa, shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar, yulgʻun, vohaga tutash joylardagi tuproqlarda qora saksovul, yulgʻun oʻsadi.

## Manbalar
Kimmeriy burmalanishi

**Kimmeriy burmalanishi** (Qora dengiz sohillarida yashagan kimmeriy qabilasi nomidan) — mezozoy erasining burmalanish, togʻ hosil boʻlish, granitoidli intruziv magmatizm kabi tektonik jarayonlar namoyon boʻlishining asosiy davri.

Kimmeriy burmalanishining 2 fazasi farqlanadi: trias davri oxiri — yura davri boshlarida sodir boʻlgan erta kimmeriy (qad. kimmeriy) va yura davri oxiri boʻr davri boshlaridagi kechki kimmeriy (yangi kimmeriy) davrlari.

Birinchisi Krim, Shimoliy Dobruj, Taymir, Shimoliy Afgʻoniston, Jan.-Sharqiy Osiyo, Patagoniya And togʻlari, Shim.Sharqiy Argentina, Afrikaning chekka jan.da, ikkinchisi — Verxoyan-Chukotka tabiiy oblasti (Kolima burmalanishi), Shimoliy Amerikaning Gʻarbiy Kordilyerasi (Nevada burmalanishi), Janubiy Amerikada (And burmalanishi) hamda Markaziy va Jan.-Sharqiy Pomir, Qoraqurum, Markaziy Eron, Kavkaz va boshqa hududlarda. Kavkazda asosiy Kimmeriy burmalanishi zonasi farq qilinadi va shu asosda bu yerda oʻziga xos metallogeniyasiga va rivojlanish xususiyatiga ega boʻlgan mustaqil tektogʻenez sikli ajratilgan. Ammo, koʻpchilik tektonistlar uni alp tektogenezi tarkibiga kiritadilar. Kimmeriy burmalanishi Yer rivojlanishi tarixida muhim rol oʻynagan.

## Manbalar
Kimmeriylar

**Kimmeriylar** (ossuriycha gimirrai— xalq; yun. kimmerioi) — qad. koʻchmanchi qabilalar ittifoqi. Eron podsholari yozuvlarining akkadcha varianti K.ni Turkiston (hozirgi Oʻzbekiston)ning gʻarbida yashagan saklar deb tushuntiradi. Ular Oʻkuz (Amudaryo)ning shim. da yashashgan. Ossuriya manbalari K.ning 3 dohiysi: Teushpa, Tugdamme (yun. Ligdamis) va Sandaksatra nomlarini keltirgan. Miloddan avvalgi 700 yilda K. Rossiyaning jan.ga bostirib kirishgan. Gerodot va boshqa tarixchilarning yozishicha, K. Qora Kimmeriylar. Klazomen (Ioniya)dan topilgan sarqofadagi tasvir (miloddan avvalgi 6-asr) dengizning shim. sohillaridan Frakiyagacha boʻlgan hududda yashagan va bu yerlardan skiflar tomonidan quvib chiqarilgan, biroq yunon tarixchi va geograflari koʻpincha K. bilan skiflarni (ular qabiladosh boʻlgani uchun) chalkashtirib yozishgan. Miloddan avvalgi 7-asrda bu yerdan Kichik Osiyoga oʻtib Frigiyani (taxminan 675) va Lidiyaning poytaxti Sardi (652) ni, taxminan miloddan avvalgi 623 y. Kiaksarning Midiya podsholigini zabt etganlar. Miloddan avvalgi taxminan 600 yil K.ni Lidiya podshosi Aliatt tor-mor keltirgan. Keyinchalik Kichik Osiyodagi mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. K.dan qolgan moddiy madaniyat yodgorliklarini arxeologlar, odatda, Katakomba madaniyati bilan bogʻlaydi.

## Manbalar
Kimmerik

**Kimmerik** — Bospor podsholigidagi antik shahar (miloddan avvalgi 5-asr — milodiy 3-asr). Kerch yarim orolning jan. qirgʻogʻida boʻlgan. Dastlab Gerodot qayd etib oʻtgan. Mil. boshlarida gullab yashnagan. 3-asrda shahar vayron boʻlgan. Arxeologik qazish-malar (1927, 1947-49, 1950-51) natijasida qalinligi 2,5 m keladigan mudofaa devorlari, milodiy 1—3-asrlarga oid ohaktoshdan ishlangan uy-joy harobalari, don saqlanadigan katta oʻralar, suv sisternalari topilgan. Aholi dehqonchilik, baliqchilik, chorvachilik, savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Antik davrga oid qatlam tagidan jez davriga mansub manzilgoh harobasi chiqqan.

## Manbalar
Kim Il-sung

**Kim Ir Sen** (taxallusi; koreyscha „Koʻtarilayotgan Quyosh“ maʼnosida, haqiqiy ismi Kim Son Chju) (15-aprel 1912-yil — Mangende qishlogʻi, Pxenyan shahri yaqinida — 1994-yil 8-iyun Pxenyan) — Koreya siyosiy arbobi. Koreya Mehnat partiyasi (KMP) MK Bosh kotibi (1966-yildan, 1949—66 yillarda KMP MK raisi), KXDR prezidenta (1972-yildan). Qishloq oʻqituvchisi oilasida tugʻilgan. Bu oila 1920 (yoki bir yil avval) Xitoyga, Manchjuriyaga koʻchib bordi. K. I. S bu yerda yashirin marksistik toʻgarakka kirdi, bir necha oy qamoqda yotdi. Ozodlikka chiqqach, yapon bosqinchilariga qarshi kurashish maqsadida partizan otryadlaridan biriga qoʻshildi. 1932-yildan keyingi hayoti butunlay partiyaviy-siyosiy ishlar bilan bogʻliqdir. KXDRda saqlanib kelayotgan bir partiyali tizimda K. I. S shaxsiga sigʻinish avj olgan. U „chuchxe“— oʻziga xoslik gʻoyalari asosida qurilgan „yer yuzidagi jannat“ (koreys tipidagi sotsializm) deb atalmish jamiyatning bunyodkori sifatida ulugʻlangan. Jasadi Pxenyan shahridagi „Kimsusan“ maqbarasiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Kim Pen Xva

**Kim Pen Xva** (; 1905, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasi Krounovka qishlogʻi – 1974.7,5, Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumani) – qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, dehqonchilik amaliyoti novatori. 2-marta Mehnat Qahramoni (1948; 1951). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan paxtakor (1964). 1939-yildan to umrining oxirigacha Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi „Polyarnaya zvezda“ kolxozi (hozirgi Kim Pen Xva nomidagi shirkat xoʻjaligi) raisi boʻlib ishlagan. U rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikada eng ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biriga aylandi, koʻp yillar mobaynida paxta, sholi, kanop va boshqa ekinlardan yuqori hosil olishga erishdi. „Paxtadan moʻl hosil yetishtirish tajribasi“ (1953), „Maʼmurchilik yoʻlida“ (1954) kitoblari bosilib chiqqan.

Shirkat xoʻjaligining „Qutb yulduzi“ markaziy qoʻrgʻonida Kim Pen Xva faoliyatiga bagʻishlangan „Zamin va inson“ muzeyi bor, bronza byusti oʻrnatilgan (1961).

## Manbalar

## Havolalar
* Kim Pen Xvaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Kimxob

**Kimxob** (fors.) — tanda ipi zar, arqogʻi ipakdan gul (naqsh) hosil qilib toʻqilgan qimmatbaho mato. Zar ipining rangiga qarab sariq K., kumush rang (oq) K. deb nomlangan; ipakning rangiga qarab koʻk K., pushti K., qizil K. farqlangan. Boy xonadonlardagi ayol va erkaklarning ustki kiyimlari (toʻn, nimcha, kamzul, paranji va boshqalar), asosan, K.dan tikilgan. K. toʻqish Buxoro, Shahrisabz, Gʻijduvon shaharlarida qadimdan rivojlangan. 20-asr 20-yillarigacha Turkiston oʻlkasining chet ellarga chiqaradigan asosiy matolaridan hisoblangan.

## Manbalar
Kim Jong-il

**Kim Chen Ir** (, talaffuzi: *Kim Dzong Il*; 16 fevral 1942, Primorskiy Kray, RSFSR – 17 dekabr 2011, Pxenyan) — KXDR davlat boshligʻi. Kim Ir Senning oʻgʻli. Kim Ir Sen nomidagi Pxenyan universitetini tugatgan (1964). 1964-yildan Koreya Mehnat partiyasi MK apparatida ishlagan. 1973-yildan Koreya Mehnat partiyasi MK kotibi, 1974-yildan MK Siyosiy komiteti, 1980-yildan Siyosiy byurosi Prezidiumi aʼzosi, Koreya Mehnat partiyasi Markaziy harbiy komiteti aʼzosi. 1994-yil 8-iyuldan davlat boshligʻi, Mudofaa komiteti raisi (1998-yil 5-sentabrdan).

## Manbalar
Kimchxek

**Kimchxek**, Kimchak (1951-yilgacha Sonjin) — KXDR ning shim.-sharqiy qismidagi shahar, Yapon dengizi sohilida. Aholisi 180 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kimchxekxan (Sonjinxan) buxtasidagi port. Qora metallurgiyaning yirik markazi. Kema verfi bor. Baliq ovlanadi. K. yaqinidan magnezit va grafit olinadi. Koreyaning siyosiy va harbiy arbobi Kim Chxek nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Kinabalu

**Kinabalu** — Kalimantan o.dagi togʻli massiv, Malayziyada. Eng baland joyi 4101 m (Malay arxipelagida eng baland). Granit va granidioritlardan tuzilgan. 3500 m balandlikkacha tropik va togʻ oʻrmonlari bilan qoplangan, undan balandda butazor va yaylovlar bor. Milliy park tashkil etilgan (maydoni 78 ming ga, 1964; faunasi tarkibida gibbon, orangutan, sumatra karkidoni, soqolli toʻngʻiz, qushlarning 600 dan ortiq turi uchraydi).

## Manbalar
King devid

**King devid** — kuzgi olma navi. Oʻzbekistonga AKShdan keltirilgan (Jonatan va Arkanzas blok navlarini chatishtirib chikarilgap). R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida navga ilmiy tavsif berilgan. Amerika va Yevropa bogʻdorchiligida kuzgi, tez hosilga kiradigan va serhosil nav sifatida keng tarqalgan. Daraxti oʻrta boʻyli, shoxshabbasi siyrakroq. Koʻchati oʻtqazilgach, kuchsiz oʻsadigan payvandtaglarda 3—4yili, kuchli payvandtaglarda 6— 7-yili hosilga kiradi. Aprel oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (90— 100 g.), chiroyli, toʻq malina-qizgʻish rangda, bilinar-bilinmas och sariq nuqtalari bor. Eti och sariq, qattiq, sersuv, nordon-shirin, xushboʻy. Mevasi kam toʻkiladi. Mevasi avgustning birinchi dekadasida teriladi, dekabrgacha mazasi buzilmay yaxshi saqlanadi. Uzoq joylarga joʻnatishga yaroqli.

## Manbalar