open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Landshaftshunoslik

**Landshaftshunoslik** - tabiiy geografiyaning boʻlimi, turli darajadagi murakkab tabiat va tabiiy-antropogen geosistemani oʻrganadi. L.ning asosini geografik landshaft haqidagi taʼlimot tashkil qiladi. Barcha geografik majmualar — landshaft qobigʻi va geografik mintaqalardan tortib eng kichik, yaʼni landshaft, joy, mavzegacha boʻlgan majmualar L.ning tadqiqot obʼyektiga kiradi. Baʼzi tadqiqotchilar L.ni faqat landshaftni va uning tarkibiy qismlari boʻlgan joy, mavze, fatsiyalarni oʻrganadigan fan, deb hisoblaydilar. Ushbu fanning asosiy tadqiqot metodi — Yer yuzasida obyektiv mavjud boʻlgan landshaftlarni aniklash, ularni bevosita joyida ku-zatish, haritaga tushirish, har tomon-lama tavsiflab berishdan iboratdir. Landshaftlar taʼrifi miqdor va sifat koʻrsatkichlariga asoslanadi. L. aniqlagan qonuniyatlar tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishga yordam beradi.

L. faniga Rossiyada V. V. Dokuchayev va uning maslakdoshlari L.S. Berg, G. N. Visotskiy, A. A. Grigoryev, S. V. Kalesnik, A. G. Isachenko, G. F. Morozovlar, nemis geografi 3. Passarge asos solgan. Ular tuproq zonalarini oʻrganib, landshaftlarning zonallik qonuniya-tini ishlab chikishgan. Oʻzbekistonda L. bilan 1960-yillardan shugʻullanila boshlandi.

L.da hozirgi vaqtda bir qancha ilmiy yoʻnalishlar shakllangan. Maye, landshaftlar geofizikasi, landshaftlar geokimyosi, antropogen L., amaliy L. va boshqa L. koʻp fanlar uchun umumiy metodologik yondoshuvlar, yaʼni tarixiy, sistemali yondoshuvlarga tayanadi. Kiyo-siy, matematik, haritagrafik, aero-kosmik, statsionar metodlardan foydalanadi.

## Manbalar
Lantan (maʼnolari)

**Lantan**:

* Lantan  Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommunadir.
* Lantan (kimyoviy unsur) (yun.
Lantan (kimyoviy unsur)

**Lantan** (yun. lanthano — bekinaman; lotincha Lanthanum), La — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 57, atom massasi 138,9055; nodir-yer elementlaridan. Tabiiy Lantan (kimyoviy unsur) ikkita izotopdan tashkil topgan: 139La (99,911%) va radioaktiv 138La (0,089%, T1/22-10" i.). Atom radiusi 0,187&nbsp;nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiyey son keltirilgan) La3+O,117&nbsp;nm (6), 0,124&nbsp;nm (7), 0,130&nbsp;nm (8), 0,136&nbsp;nm (9), 0,141&nbsp;nm (10), 0,150&nbsp;nm (12). Yer poʻstidagi miqdori massasi jihatdan 2,9-10~3%, dengiz suvida 2,9’10~6&nbsp;mg/l. Boshqa nodir yer elementlari bilan birga monatsit, bastnezit, loparit va apatit tarkibida uchraydi va ulardan ajratib olinadi. Shved olimi Brinell boʻyicha qattiqligi 363 MPa, mexanik ishlovga oson beriladi, sof holdagi Lantan (kimyoviy unsur)dan yupqa tunuka tayyorlash mumkin. Lantan (kimyoviy unsur)ning birikmalari optik shishalar, keramik materiallar, lyuminoforlar, yuqori temperaturali oʻta oʻtkazgichlar tayyorlashda qoʻllanadi. Lantan (kimyoviy unsur)ni shved kimyogari Lantan (kimyoviy unsur) Mosander 1839-yilda lantan "eri" — La2O3 koʻrinishida kashf etgan

## Manbalar
Lansetniklar

**Lansetniklar** (*Branchiostoma*, yaʼni *Amphioxus*) – bosh skeletsizlar kenja tipiga mansub xordalilar sinfi. Uzunligi 8 sm gacha, tanasi lansetsimon, och pushti rangli shaffof; xordasi tanasining oldingi uchigacha yetadi. 11 turi bor. Tipik vakili lansetnik moʻtadil va iliq suvli dengizlarda 10–30 sm chuqurlikda koʻmilib yashaydi; qumdan tanasining oldingi qismi chiqib turadi. Plankton bilan oziqlanadi. Dum suzgichi lansetga oʻxshash. Terisi yalangʻoch, tangachalar bilan qoplanmagan. Dum suzgichidan boshqa suzgichlar boʻlmagani uchun faol harakatlanmaydi. Ogʻiz teshigi paypaslagichlar bilan oʻralgan. Koʻrish va eshitish organlari boʻlmaydi. Jabra yoriqlari 100 juft. Terisi ostida joylashgan Gess koʻzchalari yordamida yorugʻlikni sezadi. Ayrim jinsli. Uvildirigʻini suvga tashlaydi, tuxumlari suvda urugʻlanadi. Lichinkasi erkin suzib yuradi. Lansetniklarni ilk bor 1774-yilda rus olimi Peter Simon Pallas topgan va uni mollyuska sifatida tavsiflangan. Aleksandr Kovalevskiy lansetniklarni eng tuban tuzilgan xordali hayvonligini koʻrsatib bergan. Lansetniklar koʻpchilik dengizlarda, jumladan, Qora dengizda ham uchraydi. Lansetniklar sanoat ahamiyatiga ega emas. Mahalliy xalqlar isteʼmol qilishadi. Lansetniklar xordalilarning kelib chiqishini tushuntirishda nazariy ahamiyatga ega. Qon aylanish sistemesi barcha xordalilariniki singari yopiq boʻladi. Lekin qon yagona qon aylanish sistemasi boʻylab harakatlanadi. Asosiy qon tomirlari qorinva aortalardan iborat.

## Manbalar

## Havolalar
* 
* Branchiostoma
Yevropa kiyigi

**Yevropa kiyigi** (lot. *Dama dama*) — kiyiklar urugʻiga mansub juft tuyokli hayvon. Erkagi shoxining uchi kuraksimon kengaygan, eng katta shoxining ogʻirligi 5 kg cha keladi. Urgʻochisi shoxsiz. Erkagining boʻyi 130 sm cha, balandligi yagʻridan 85—90 sm, ogʻirligi 40–90&nbsp;kg. Rangi yozda oq hollar aralash toʻq sariq-chipor, qishda toʻq kulrang. Iyun—iyulda 1—2 ta xoldor bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 7,5—8 oy. kiyiklar shoxini may oyida tashlaydi, sentabrgacha yangisi oʻsib chikali. Vatani — Oʻrta dengiz boʻyi mamlakatlari va Kichik Osiyo, Gʻarbiy Ukrainada va Boltiqboʻyi respublikalaridagi qoʻrikxona va parklarda koʻpaytirilmoqda. Kiyiklar  oʻt va butalar bilan oziqlanadi. Goʻshti isteʼmol qilinadi. Hozir yovvoyi kiyiklar  kamayib ketganligi sababli muhofaza qilinadi.

## Manbalar
Lanchjou

**Lanchjou**, Gaolan - Xitoyning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Xuanxe daryosining oʻrta oqimida. Gan-su provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,84 mln. kishi (1998). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Xitoyning yirik sanoat markazlari-dan. Yetakchi sanoat tarmoqlari — neft kimyosi va neftni qayta ishlash hamda mashinasozlik. Boyitilgan uran, sunʼiy kauchuk, elektr priborlari, jun gazlama ishlab chiqariladi. Sement, oyna-shisha, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Shim.-Gʻarbiy universitet, Xitoy Fanlar akademiyasi filiali bor. Shahar yaqinida yirik GES qurilgan

## Manbalar
Karl Landsteiner

**Karl Landsteiner** (1868.14.6, Vena yaqinidagi Baden — 1943.26.6, Nyu York) — avstriyalik immunolog, immunogematologiya asoschilaridan. Vena (1911-yildan) va Rokfeller (Nyu-York, 1922-yildan) universitetlari professor 1922-yildan AQShda. Odamning qon gruppalarinm (1900, Ya. Yanek bilan birga) va rezus-faktorni (1940, A. Viner bilan hamkorlikda) kashf etgan, P Levin bilan odam qoni eritrositlaridagi 2 antigenni aniklagan. Zahm diagnostikasini, 1909-yilda E. Popper bilan hamkorlikda poliomiyelit infeksion kasallik ekanligini tadqiq qilgan. Uning kompleks antigenlar borasidagi ilmiy izlanishlari immunologiya fani rivojiga salmoqli hissa qoʻshdi. Nobel mukofoti laureati (1930).

## Manbalar
Lankasterlar

**Lankasterlar** (Lancaster) - Angliyadagi qirollar sulolasi (1399— 1461). Plantagenetlar tarmogʻi. Sulola vakillari: Genrix IV, Genrix V, Genrix VI. Qizil va oq gullar urushi davrida (1455—85) hokimiyatni yorklar sulolasiga topshirgan.

## Manbalar
Lao-szi

**Lao-szi** (xitoycha, aynan – keksa ustoz) (miloddan avvalgi 604, Chu podshohligi, Xenan viloyati – Xitoydan tashqarida juda keksayib vafot etgan) – xitoy faylasufi Li Erning faxriy nomi. U daosizmga asos solgan. Konfutsiy bilan bir qatorda turadigan buyuk xitoy mutafakkiri hisoblanib, uni yoʻl va yaxshi fazilatlar haqidagi qadimiy xitoy risolasi – „Lao-szi“ („Dao de szin“) muallifi deb biladilar. Bu kitob qadimiy xitoy asarlariga qaraganda eng koʻp chet tillarga tarjima qilingan. Unda Lao-Szi Eaoni inson his-tuygʻulari bilan bilib boʻlmaydigan hamma narsaning asosi deb hisoblaydi. Lao-Szi taʼlimotida tabiatdagi barcha narsalar oʻzgarib turadi, lekin muayyan bosqichga erishgach, oʻzining aksiga qaytadi. Binobarin, kishilar xatti-harakat, intilish, kurashlardan voz kechishlari, ortiqcha sarf-xarajat, hashamatga yoʻl qoʻymasliklari, yashash tarzini esa oddiylik, soflik belgilashi lozim.

## Manbalar
Lapar

**Lapar** — musiqiy folklor janri; voqeabandligi va kuy tuzilishi jihatidan uncha murakkab boʻlmagan, tor diapazonli, naqarotsiz, cholgʻu joʻrligisiz aytiladigan qoʻshiqlarga yaqin. Ikki turi mavjud: 1) toʻy marosimi, xalq sayili, hashar kabi yiginlarda yigit va qizlar tomonidan tarafma-taraf boʻlib dialog shaklida ijro etiladigan laparlar. Bunda davradagi qizlar navbatmanavbat xohlaganiga "lapar soladi", bunga yigit javob qaytarishi kerak. Mos javob qaytarilsa, dastroʻmol, belbogʻ kabi sovgʻalar beriladi. Laparni maxsus laparchi ayollar boshqarib boradi. Marosim laparlarning kuylari, koʻpincha, epik tusda, nutqdosh yoki kuychan ohanglarda boʻladi. Bularda, asosan, yigit va qizning muhabbat kechinmalari, orzu-umidlari aks etadi, shuningdek, yengil hajv va yumor ham qoʻshilib ketadi. Toʻrtlik shaklidagi termalardan iborat boʻlgan laparning bu turi, asosan, Toshkent viloyati va Janubiy Qozogʻiston oʻzbeklari orasida keng tarqalgan; 2) oʻyin lapar Xorazm xalfalari, Buxoro sozandalari orasida "labidan", "labi uchidan" aytiladigan, yengil harakterdagi qoʻshiqlarga nisbat berilgan. Odatda, ikki kishi galma-galdan raqs tushib ijro etadi. Kuylari yengil, oʻynoqi, jozibali boʻladi. Yakka qoʻshiqchi tomonidan cholgʻu joʻrligida ham raqs bilan aytiladi. Xalq orasida "Qora soch", "Oyijon", "Qilpillama", "Bilak uzuk", "Nahoru nashta" kabi L.lar ommalashib ketgan. Lapar ijrochilaridan Tamaraxonim, G. Otaboyeva va boshqa mashhur. Xalq laparlari oʻzbek kompozitorlari tomonidan qayta ishlanib, xor, vokal-simfonik, estrada musika asarlaridan keng oʻrin olgan. Laparlar baʼzan, keng maʼnoda, umuman qoʻshiq tushunchasini ham ifodalaydi.

## Manbalar
Laparoskopiya

**Laparoskopiya** (yunoncha: lapara — qorin va ... skopiya), **peritoneoskopiya**, **abdominoskopiya** — qorin devorini teshib, unga kirgizilgan endoskop yordamida qorin boʻshligʻi va undagi aʼzolarni tekshirish usuli.

Birinchi boʻlib 1901-yil rus akusher-ginekologi D.O.Ott taklif qilgan. Keyinchalik optik asboblar—laparoskoplar paydo boʻla boshladi, ular takomillashtirilib, soch tolasidek nozik, egiluvchan xillari ishlab chiqarildi. Laparoskopningturli modellaridan [Maschida (AQSH), Olympus (Yaponiya), Karl-Storz (Germaniya)] tashxis qoʻyish va davolash maqsadlarida foydalanilmoqda. Zamonaviy laparoskop va videolaparoskoplarda (obʼyektlarni televizor ekraniga chiqarib koʻrsatadi) qorin boʻshligʻi hamda kichik chanoq aʼzolaridagi turli operatsiya (appendektomiya, xoletsistektomiya) larni bemalol bajarish mumkin. Buning uchun qorin boʻshligʻi keng ochilmaydi, balki 2 yoki 3 nuqtadan laparaskop asboblari kiritilib, ular op-kali aʼzoni ajratib olish, oqayotgan qon yoki boshqa biror suyuklik (safro, yiring)ni soʻrib olish, dorivor moddalar yuborish, shuningdek, optik moslama bilan qorin boʻshligʻida bajarilayotgan muolajani teleekranga uzatish mumkin. Laparoskopik operatsiyadan soʻng bemorlarning shifoxonada yotish muddati 3—4 kunni tashkil etadi. L. aseptika qoidalariga bekamu kust amal qilgan holda mahalliy anesteziya qilib amalga oshiriladi. Tekshirilishi kerak boʻlgan soha yoki aʼzoga qarab, L. uchun teshish joyi tanlanadi.

## Manbalar
Lao (xalq)

**Lao**, laosliklar () — xalq. Laosning asosiy aholisi (2,95 mln. kishi). Shimoliy va Shim.-Sharqiy Tailandsa (15 mln. kishi) hamda Hindixitoy (Myanmada 25 ming kishi, Vyetnamda 10 ming kishidan ortiq, Kambodjada 10 ming kishi) da yashaydi. Umumiy soni 18 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Laos tilida soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar, xristianlar ham bor. L., asosan, sholikorlik, ovchilik va baliqchilik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Laos tili

**Laos tili**, laotyan tili () — lao xalqining tili. Laos davlatining rasmiy tili. Xitoy-tibet tishari oila-sining tay guruhiga mansub. Laos tili Laosdan tashqari, Shim.-Sharqiy Tailand, Jan.Sharqiy Xitoy, Kambodja, Vyetnam va Myanmada tarqalgan. Bu tilda 18 mln. kishi soʻzlashadi (1992). Laos tilining laxja va shevalari shim., markaziy va jan. guruxlarga uyushgan. Adabiy Laos tiliga Vyentyan lahjasi asos boʻlgan.

## Manbalar
Laparotomiya

**Laparotomiya** (yun. lapara - qorin va tome — kesish) — qorin bushligʻini ochish va undagi biror aʼzoni operatsiya qilish maqsadida qorin devorini kesish. Shifobaxsh (chin) va diagnostik turlari bor. Shifobaxsh L.da qorin boʻshligʻi tekshiriladi va uning biror aʼzosi operatsiya qilinadi. Diagnostik L. Qorin boʻshligʻi aʼzolaridagi kasallik yoki biror nuqsonni aniqlash (tashxis qoʻyish), shuningdek, operatsiya qilish zarur yoki nozarur ekanligini bilish maqsadida (asosan, xavfli oʻsmalarda) qilinadi.

## Manbalar
La-Pas

**La-Pas** — Boliviyadagi shahar, mamlakatning amaldagi poytaxti. LaPas departamentining maʼmuriy markazi. Markaziy And togʻlarida, 3700 m balandlikda, La-Pas daryosi vodiysida joylashgan. Aholisi 758,1 ming kishi (1998). Muhim transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroporti bor. Boliviyaning asosiy iqtisodiy, madaniy, ilmiy va savdo-moliya markazi (mamlakat ishlab beruvchi sanoat mahsulotining 3/4 kismi). Toʻqimachilik, oziq-ovqat, charmpoyabzal, mebel, sement va boshqa sanoat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan (kumush, oltin, keramikadan turli buyumlar tayyorlanadi). Boliviya hukumati va prezidenti qarorgohi. Universitet, FA, Milliy muzey, teatrlar, rasadxona, geofizika instituti, kutubxona bor. 18-asrga oid saroy va qasrlar saqlangan. Shaharga 1548-yil ispanlar tomonidan asos solingan.

## Manbalar
Lapilla

**Lapilla** ( от  — toshchalar)  — mayda yumaloq yoki notoʻgʻri shaklli lava boʻlaklari. Vulkan otilgan vaqtda vulkan bombalari va kuli bilan birga chiqadi. Oʻlchami noʻxat kattaligidan yongʻoq kattaligigacha boʻladi. Otilayotgan lavaning havoda qotgan mayda boʻlaklaridan yoki avvalgi vulkan jinslaridan iborat. Lapillaning katta massalari vulkanning qiya yon bagʻrida tekis baxmalsimon yuza hosil qiladi.

## Manbalar
Lapas qalay koni

**Lapas qalay koni** - Zirabuloq togʻlarining jan.-gʻarbida joylashgan kon. 1952—56 yillarda Qarnob ishlab chiqarish kombinata ruda qazib olgan. Konning geologik tuzilishida yuqori silur sistemasiga kiruvchi marmarlashgan ohak-toshlar, qumtoshlar, slanetslar ishtirok etgan. Ularni har xil kattalikdagi lamprofirli daykalar yorib chiqqan.

Ruda tanalari 80 m chuqurlikkacha togʻ lahimlari va parma quduqlari yordamida ochilgan. Ularning barchasi shim,gʻarb yoʻnalishidagi tik yotuvchi yer yorigʻi boʻylab rudalashgan zonani tashkil etadi. Zonaning qalinligi 10–40 m, uz. 250 m. Yondosh jinslar kvarsseritsitga aylanib ketgan lamprofir daykalari, kvars tomirlari va dolomitlashgan ohaktoshlardan tarkib topgan.

Lapas qalay konik. karbonatli-kassiterit xolxolli, tomirli va uyasimon birikmalarni tashkil etadi. Yoʻldosh minerallar sifatida galenit, sfalerit, xalkopirit va arsenopirit uchraydi. Ruda uyumlari ustun shaklida. Ulardagi qalayning oʻrtacha miqsori 3%. Konning rudaga boy qismi qazib olingan.

## Manbalar
Laperuz boʻgʻozi

**Laperuz boʻgʻozi** — Saxalin (RF) va Xokkaydo o.lari oraligʻida. Yapon dengizi bilan Oxota dengizini birlash-tirib turadi. Uzunligi 94 km, eng kambar joyi 43 km, chuq. 27—118 m. Qishda muz bilan qoplanadi. Boʻgʻozni kashf etgan fransuz dengizchi sayyohi J.-Fr. de La Pérouse nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Lev Lapin

**Lev Nikolayevich Lapin** (1895.7.10, Rude shahri Varshava gubernyasi — 1985.8.5, Samarqand) — biokimyogar. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1954). Professor (1946), biologiya fanlari doktori (1948). Tomsk universitetini tugatgan (1922). Samarqand tibbiyot instituti professor (1931—61), Samarqand universiteti odam va hayvonlar fiziologiyasi va biokimyosi kafedrasi professor (1962-yildan). Ilmiy ishlari mikroanaliz usullariga bagishlangan. Osh tuzidagi kaliy yodid miqdorini, shuningdek, pestitsidlardagi simobni aniklash usullarini topgan (1969).

## Manbalar
Sherali Lapin

**Sherali (Serali) Munaytpasovich Lapin** (1868, Oqmachit – 1919, Samarqand) – „Shuroyi ulamo“ tashkiloti rahbarlaridan biri (1917—1918).

Toshkentdagi Turkiston oʻqituvchilar seminariyasini, Sankt-Peterburg universiteti yuridik fak-tini tugatgan (1904). Samarqand viloyati harbiy gubernatorligi mahkamasida tarjimon boʻlib ishlagan. 1895-yil Samarqandda uning 2 asari: „Ruscha-oʻzbekcha lugʻat“ (4000 ta soʻz va oʻzbek tilining qisqacha grammatikasi bilan) va „Samarqand shahri tarixiy yodgorliklaridagi yozuvlarning tarjimasi“ (rus tilida) bosilib chiqqan. L. Goʻri Amir, Shoxizinda maqbaralari, Bibixonim jome masjidi, Bibixonim madrasasi, Shayboniyxon daxmasi va boshqa meʼmoriy yodgorliklardagi yozuvlarni ilk marta rus tiliga tarjima qilgan. Markaziy rus matbuotida turkiy xalqlar tarixi, dini va madaniyati toʻgʻrisida ilmiy maqolalar eʼlon etgan. Turkistonda jadid – yangi usul maktablari ochish talabi bilan chiqqan. 1916-yil dagi qoʻzgʻolonlarda qatnashgan oʻzbek, qozoq, qirgʻiz va boshqa xalqlarning vakillarini sudda advokat sifatida oʻlim jazosidan himoya qilgan.

„Shoʻroi ulamo“ tashkilotining Toshkent shoʻʼbasini boshqargan (1917—18). Samarqanddagi Shohizinda qabristoniga dafn etilgan.

## Adabiyotlar
* Mustafo Choʻqay oʻgʻli, Istiqlol jallodlari [1917-yil xotiralari], T., 1997; Aʼzamxoʻjayev S., Turkiyeton Muxtoriyati, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Rajabov K,., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917— 1924-yil), T., 2002; Oʻzbekiston tarixi (1917-1991 i.), T., 2002.Qahramon Rajabov, Murodilla Haydarov.

## Manbalar
Laplas almashtirishi

**Laplas almashtirishi** - differensial tenglamalarni yechishda qoʻllanadigan almashtirishlardan biridir. Bu almashtirishni 1812-yilda fransuz matematigi P. S. Laplas kiritgan. Laplas almashtirishi elektrotexnika, mexanika masalalarini yechishda, chiziqli oddiy differensial tenglamalar nazariyasida, matematik-fizika masalalarini yechishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Laplandiya

**Laplandiya** – Shvetsiya shimolida Norvegiya, Finlandiya va Kola yarim orolning gʻarbi (RF hududi)ni oʻz ichiga olgan tabiiy oʻlka, 64—66° shahrik.dan shimolda. Maydoni – 1 mln. km² chamasida. Tundra va tayga landshafti xos. Aholisining katta qismini saamlar (loparlar yoki laplan xalqi) tashkil etadi. Laplandiya nomi ilmiy adabiyotlarda, asosan, 20-asr boshlarigacha qoʻllanilib kelgan.

## Manbalar
Laplas Pyer Simon

**Pierre-Simon Laplace** (1749.23.3, Normandiya, Bomon-an-Oj — 1827.5.3, Parij) — fransuz astronomi, matematigi va fizigi. Parij Fanlar akademiyasi akademik (1785). Fransiya akademiyasi aʼzosi (1816). Parij harbiy maktabi professor (1766-yildan). Fransiyada oliy taʼlim tizimini qayta tashkil etishda, Normal va Politexnik maktablar yaratishda qatnashgan. Oʻlchovlarning metrik sistemasini kiritishga rahbarlik qilgan (1790). Laplasning ilmiy faoliyati astronomiya boʻyicha osmon mexanikasi, kosmogoniyaga; matematika boʻyicha differensial tenglamalarta; fizika boʻyicha issiqlik, molekulyar fizika va akustikaga bagʻishlangan. Uning "Osmon mexanikasi haqida traktat" asari (1798—1825) shu sohalarga bagishlangan. 1796-yilda Laplas Quyosh sistemasining paydo boʻlishi haqida kosmogonik gipotezani ishlab chiqdi. Algebra, ehtimollar nazariyasi, matematik fizika, termodinamika sohasidagi ishlari ham muhim. Laplas falsafiy qarashlari bilan fransuz materialistlariga yaqin turgan.

## Manbalar
La-Plata (shahar)

**La-plata** — Argentinadagi shahar, mamlakatning sharqiy qismida. La-Plata qoʻltigʻining jan. sohilidagi port. Buenos-Ayres provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 553 ming kishi (2001). Savdo va sanoat markazi. Temir yoʻl tuguni. Yetakchi sanoat tarmogʻi — neftni qayta ishlash va neft kimyosi. Oziq-ovqat, metallsozlik, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari mavjud. Universitet, rasadxona, muzeylar bor. Shaharga 1882-yilda asos solingan.

## Manbalar
La-Plata pasttekisligi

**La-plata pasttekisligi** -Janubiy Amerikadagi Ichki tekisliklarning sharqiy qismi. Braziliya, Paragvay va [Argentina hududida. Paragvay Parana daryolari sohili boʻylab kengligi sharqdan-gʻarbga 900&nbsp;km, uzunligi shimoldan janubga 2400&nbsp;km ga choʻzilgan. L-La-Plata pasttekisligi Janubiy Amerika platformasining kontinental jinslar, asosan, kaynozoy choʻkindilari bilan toʻlgan sineklizasidir. Shimoliy qismi tropik iqlimli, yozi seryomgʻir; siyrak oʻrmon va botqoqliklar bor. Janubiy qismi subtropik iqlimli, yogʻin yil davomida bir meʼyorda yogʻadi, dasht oʻsimliklari oʻsadi.

## Manbalar
Skatlar

**Skatlar** (Batomorpha yaʼni Batoidei) – togʻayli baliqlar sinfiga mansub baliqlar katta turkumi (baʼzan turkum). Tanasi yassi, keng disksimon yoki rombsimon, uzunligi bir necha sm dan 6-7 m gacha, vazni 2,5 t gacha. Terisi yalangʻoch yoki pixlar bilan qoplangan. Jabra yoriqlari 5 ta, qorin tomonida joylashgan. Koʻkrak suzgichlari qirrasi, boshi va tanasi yoniga tutashgan. Orqa suzgichlari dumi ustida yoki boʻlmaydi. Anal va koʻpincha dum suzgichlari yp’q; koʻkrak suzgichlari juda kengaygan. Tishlari oʻzaro tigʻiz joylashib, kuchli qirgʻichni hosil qiladi. Skatlar 5 turkum, 14 oila va 350 turni oʻz ichiga oladi. Suv tubida, ayrimlari (mantolar va qiziqdumlilar) suv qaʼrida yashaydi. Asosan, dengizlar va okeanlarda 2700 m chuqurlikkacha hayot kechiradi. Ayrim turlari tropik mintaqalardagi daryolar (Amazonka daryosi havzasi)da uchraydi. Skatlar suv tubidagi organizmlar bilan oziqlanadi; bir qancha turlari yirtqich. Tirik tugʻadi yoki tuxumdan tirik skatlar chiqadi; faqat rombsimon skat mugus kapsulaga oʻralgan yirik tuxumlarini suv tubiga qoʻyadi. Har bir urgʻochisi organizmida 1 tadan bir necha 10 tagacha embrion rivojlanadi. Elektr skatning tanasi ikki yonida elektr organlari joylashgan. Qoziqsumning dumidagi oʻtkir pixida zahar bezi boʻladi. Bir qancha turlari Qora va Azov dengizida ham uchraydi va ovlanadi. Ayrim turlari odam uchun xavfli.

## Manbalar
Laptevlar dengizi

**Laptevlar dengizi** — Shimoliy Muz okeanining chekka dengizi.
## Joylashuvi
Janubdan Osiyo qirgʻoqlari, gʻarbdan Taymir yarim oroli va Severnaya Zemlya orallari, sharqdan Novosibirsk orallari bilan oʻralgan. Boʻgʻozlar orqali gʻarbda Kara dengizi, sharqda Sharqiy Sibir dengizi bilan tutashgan.
## Tavsifi
Maydoni . Dengizning oʻrtacha chuqurligi 50 m ni, maksimal chuqurligi esa 3385 m ni tashkil etadi.
Yirik qoʻltiqlari:
* Xatanga
* Olenek
* Buor-Xaya
Dengizning gʻarbiy qismida orollar koʻp. Dengizga Xatanga, Lena, Yana va boshqa daryolarning suvi quyiladi.
## Iqlimi
Laptevlar dengizi iqlimi arktika iqlimi. Yanvardagi oʻrtacha harorat —31°, —34° (minimum harorat —50°), iyulniki 6—7° (maksimum harorat 24°) ni tashkil etadi. Yiliga 100&nbsp;mm yogʻin tushadi. Dengiz yilning koʻp qismida muz bilan qoplangan holda yotadi.
## Hayvonot dunyosi
Morj, dengiz quyoni, nerpa, baliq va boshqa jonivorlar yashaydi. Asosiy porti — Tiksi porti hisoblanadi. Dengiz Arktika tadqiqotchilari D.Ya. Laptev va X. P. Laptevlar nomiga shunday deb nomlangan

## Manbalar
Laramiy burmalanishi

**Laramiy burmalanishi** – boʻr davri oxiri va paleogen davri boshlarida sodir boʻlgan burmalanish. Shimoliy Amerikaning Qoyali togʻlari hamda Janubiy Amerikaning And togʻlarida kuchli kechgan. Yevropa va Osiyoda alp tek-togenezi fazalaridan biri deb qaraladi. Oʻrta Osiyoda faqatgina parallel stratigrafik nomuvofiqlik bilan ifodalangan.

## Manbalar
Larvitsidlar

**Larvitsidlar** — hasharotlar qurtlarini yoʻqotishda qoʻllaniladigan kimyoviy moddalar (qarang Insektitsidlar).

## Manbalar
La-Plata (maʼnolari)

**La-plata**:

* La-plata — Atlantika okeanidagi qoʻltiq.
* La-plata (shahar) — Argentinadagi shahar, mamlakatning sharqiy qismida.
La-Plata

**La-plata** — Atlantika okeanidagi qoʻltiq. Janubiy Amerikaning janubi-sharqida. Parana va Urugvay daryolari estuariysi. Uzunligi 320&nbsp;km, kengligi 220&nbsp;km chamasida, chuqurligi 10–20 m. Qoʻltiq sohilida Buenos-Ayres va Montevideo shahri va portlari joylashgan.

## Manbalar
Largo

**Largo** (ital. Largo — keng) — musiqada eng sekin ijro surʼatining belgisi. Asosan, ulugʻvor, tantanavor hamda motamsaro asarlarda, keng, vazmin va ravon kuy rivojiga nisbatan ishlatiladi. Dastlab (17-asrda) faqat sarabanda raqsi uslubida ijro etilgan asarlarda koʻllanilgan. 18-asrdan (ayniqsa, Betxoven ijodidan boshlab) oʻta salobatli talqinga ega boʻldi.

## Manbalar
Lari (maʼnolari)

**Lari**:

* Lari - {{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi = Lari
| mavqe = kommuna
| mamlakat = Italiya
| mintaqa turi = Italiya maʼmuriy boʻlinishiViloyat
| mintaqa = Toskana
| jadvalda mintaqa = Toskana
| tuman turi = Provinsiya
| tuman = Pisa (provinsiya)Pisa
| jadvalda tuman = 
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = 
| gerb = 
| bayroq = 
 | lat_dir = N | lat_deg = 43 | lat_min = 34 | lat_sec = 8
 | lon_dir = E | lon_deg = 10 | lon_min = 35 | lon_sec = 36
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 280
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 
| tuman xaritasi oʻlchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = 
| rahbar turi = 
| rahbar = 
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 45
| balandlik turi = 
| AP markazi balandligi = 130
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 8559
| sanalgan yil = 2008
| zichlik = 190
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = 
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| telefon kodi = 0587
| pochta indeksi = 56035
| pochta indekslari = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi = ISTAT kodi
| raqamli identifikator = 050017
| Commons turkumi = Lari
| sayt = http://www.
* Lari (pul birligi) — Gruziya Respublikasi pul birligi.
Laringo ...

**Laringo ...** (yun. laryngos — hiqildoq) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, hiqildoqqa oidlikni anglatadi (mas, laringofon).

## Manbalar
Laringologiya

**Laringologiya** (laringo ... va ...logiya) — otorinolaringologiyat bir boʻlimi; hiqildoqning anatomiyasi, fiziologiyasi va kasalliklarini, shuningdek, diagnostikasi, davolash va oldini olish usularini oʻrganadi.

## Manbalar
Laringoskopiya

**Laringoskopiya** (laringo... va ...skopil) — maxsus asbob — laringoskop yordamida hiqildoqni ogʻiz boʻshligʻi orqali tekshirish usuli. L. bevosita va bilvosita qilinadi. Bilvosita L. metall tayoqchaga mahkamlab qoʻyiladigan, gardishi ham metalldan boʻlgan yumaloq hiqildoq koʻzgusi (diametri 15—30 mm) orqali amalga oshiriladi. L.ni vrach bajaradi, bunda yorugʻlik nuri shifokor peshonasiga taqib olgan reflektorga tushib, ogʻizga kiritilgan koʻzguga qaytadi, ana shunda hiqildoqdagi bor illat roʻyirost koʻrinadi. Bevosita L.da koʻpincha jarrohlik operatsiyalaridan oldin maxsus asbob — laringoskop bilan hiqildoq va traxeyaning yuqori qismi koʻzdan kechiriladi.

## Manbalar
Lari (pul birligi)

**Lari** (; ISO 4217: **GEL**) – Gruziya Respublikasi pul birligi. 1995-yil 26-sentyabrda muomalaga chiqarilgan. 1Lari = 100 tetri. Xalqaro ifodasi **GEL**. Xalqaro valyutalar kursi buyicha 1 AQSH dollari=2,15 L. (2003, mart).

## Manbalar
Laringit

**Laringit** (laringo yunoncha – yalligʻlanish) – hiqildoq shilliq qavatining yalligʻlanishi. Oʻtkir va surunkali xillari bor. Oʻtkir laringit koʻpincha katar, gripp, kizamiq, skarlatina, koʻkyoʻtal va boshqa, shuningdek, butun organizmning sovqotishi, ovoz boylamlariga zoʻr kelishi (baqirib gaplashish), muzdek yoki juda issiq ovqat isteʼmol qilish, tamaki chekish, spirtli ichimliklarga ruju qoʻyish natijasida roʻy beradi. Oʻtkir laringitda bemor tomogʻi qurib, qirilishi, tirnalishidan shikoyat qiladi; yoʻtal tutadi, tovushi boʻgʻiq, doʻrillagan yoki butunlay chiqmay qoladi, baʼzan yutinganda ogʻriq paydo boʻladi. Oʻtkir laringitning kataral, diffuz, gemorragik, flegmonoz va boshqa shakllari farq qilinadi.

Koʻpincha, bolalarda (xususan, 6—8 yoshgacha boʻlgan bolalarda oʻtkir laringitning soxta krup (boʻgʻma) shakli uchraydi. Bu, odatda, ekssudativ diatez va boshqa allergik kasalliklarga moyil bolalarda kuzatiladi. Oʻtkir kataral laringit tezda tuzalib ketishi, diffuz-gemorragik shakli esa ogʻirroq kechib, uzoq, davom etishi mumkin. Flegmonoz laringitda bemorning ahvoli mushkullashadi, harorati koʻtariladi, hiqildoq sohasida ogʻriq paydo boʻlib, yutinish qiyinlashadi va hokazo.

Oʻtkir laringitning bot-bot qoʻzib turishi va uni yaxshi davolamaslik, tamaki chekish, spirtli ichimliklar ichish, ovozni zoʻriqtirib qoʻyish (oʻqituvchilar, lektorlar, ashulachilarda) va boshqalar surunkali laringitga sabab boʻladi. Surunkali laringit bilan ogʻrigan bemorning tovushi xirillab boʻgʻiladi, tez toliqadi, koʻpincha yoʻtalib turadi. Davosi : kasallikning xili va kechishiga qarab fizio-terapevtik muolajalar, dorivor moddalardan ingalyasiya buyuriladi, organizmni chiniqtirish, kasbga oid zararli moddalarni yoʻqotish tavsiya etiladi.

## Manbalar
Laringotraxeit

**Laringotraxeit** - xiqildoq va kekirdak shilliq qavatining bir vaqtda oʻtkir yoki surunkali yalligʻlanishi. Kasallikka virusli infeksiya sabab boʻladi. L.da qattiq yoʻtal tutadi va koʻp miqdorda balgʻam ajraladi. Davosi: boʻyin atrofiga issiq, toʻsh sohasiga gorchichnik, ishqorli suyuqlik, ingalyasiya, vrach koʻrsatmasi boʻyicha dori-darmon buyuriladi.

## Manbalar
Vasiliy Larsev

**Vasiliy Grigoryevich Larsev** (1925.14.4, Qozogʻiston, Semipalatinsk viloyati Beshqayragʻoch tumani — 1989.12.9, Samarqand), — adabiyotshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977). Filologiya fanlari doktori (1970), professor (1973). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1943—45). Oʻzbekiston Davlat Universitetini tugatgan (1952). Shu universitetda fakultet dekani oʻrinbosari, dekani (1956—63), rus adabiyoti kafedrasi mudiri. Samarqanddagi rus adabiyotshunoslik maktabining asoschilaridan biri. Oʻzbek adabiyoti, adiblari va ularning rus yozuvchilari bilan oʻzaro aloqalari, adabiy taʼsiri masalalari haqida asarlar ("Zarafshon qoʻshiqlari", "Adabiy Samarqand", "Fan va oʻzbek poeziyasi" va boshqalar) yaratgan. "Bahorni qarshilab" (1982) sheʼrlar toʻplami nashr etilgan.

## Manbalar
La Skala

„La Skala“ (ital. „La Skala“, toʻla nomi „Teatro alia Skala“) – Milandagi opera teatri, jahon opera sanʼatining yirik markazlaridan biri. Binosi „Santa Mariya della Skala“ cherkovi oʻrnida 1776—78 yillari qurilgan (nomi shundan). 19-asrgacha operalar bilan birga dramatik asarlar ham qoʻyilgan. Repertuarining asosini italyan kompozitorlarining operalari tashkil etadi: „La Skala“ teatrida Domeniko Chimaroza, Luiji Kerubini, Jiachino Rossini, Gaetano Donitsetti, Vinchenzo Bellini, Juzeppe Verdi, Jakomo Puchchini va boshqa italyan kompozitorlarining asarlari ilk bor sahnalashtirilgan. Shu bilan birga Yevropa kompozitorlari (Sh. Guno, R.Vagner, P. Chaykovskiy, M.Musorgskiy, R.Shtraus, K.Debyussi, M. de Falya, L.Yanachek, D. Shostakovich, F. Pulenk va boshqalar)ning asarlari qoʻyiladi. Ayni vaqtda (har yili sentabr-noyabr oylarida) simfonik konsertlar ham uyushtiriladi.

„La Skala“da Italiya va Yevropaning eng mashhur xonandalari (J. Pasta, M.Malibran, A.Patti, M.Battistini, E.Ka-ruzo, F.Shalyapin, L.Sobinov, T.Ruf-fo, T.Del Monte, M.Kallas, N.Gyaurov, L.Pavarotti va boshqalar), dirijyorlari (A.Toskanini, K.Abbado, G.Karayan va boshqalar) faoliyat koʻrsatgan. 1955-yilda „Pik-kola Skala“ („Kichik skala“) deb nomlangan filiali ochilgan. Xonanda va raqqosalar maktabi bor. „La Skala“ teatrida butun dunyo, shu jumladan, oʻzbek opera xonandasi (R.Iminjonova, 1965) oʻz malakasini oshirgan. „La Skala“ xonandalari Dizmi di Chekko va M.Gulelmi Oʻzbekistonda gastrolda boʻlishgan (1970).

## Manbalar
Emanuel Lasker

**Emanuil Lasker ravvin** (1868.24.12, Berlinxen, hozirgi Barlinek, Polsha - 1941.13.1, Nyu-York) — yaxudiy shaxmatchisi, falsafa va matematika doktori (1902), jahonning 2-chempioni (1894— 1921). L. jahon birinchiligi uchun boʻlgan matchlarda V. Steynits ustidan (1894, 1896—97), F. Marshall ustidan (1907), 3. Tarrash ustidan (1908), D. M. Yanovskiy ustidan (1909 va 1910), shuningdek, Nyu-York (1893,1924), Peterburg (1895—96, 1909, 1914), Nyurnberg (1896), London (1899), Parij (1900), Moravska Ostrava (1923)da oʻtkazilgan turnirlarda gʻalaba qozondi. Shaxmat oʻyini darsligi muallifi.

## Manbalar
Las-palmas

**Las-palmas** — Ispaniyadagi shahar, Kanar orollari tarkibidagi Gran-Kanariya orolda. Las-Palmas provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 352,6 ming kishi (1998). Transatlantika aloqalarining muhim tranzit punkti. Xalqaro ahamiyatdagi kema tuzatish va taʼmirlash markazi va bunker bazasi. Baliq ovlanadi. Meva-konserva va baliqni qayta ishlash korxonalari, sanʼat muzeyi bor. Dengiz boʻyi iqlim kurorti. Shaharga 1478-yilda asos solingan. 15-asrga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Orlando Lasso

**Lasso Orlando** [aslida Rolan de Las-syu (Roland de Lassus); taxminan 1532, Belgiyadagi Mons shahri - 1594.14.6, Myunxen] — frank-flamand kompozitori, polifoniya uslubining yirik ustasi, niderland maktabiiint asoschilaridan. Bolalikdan cherkov xorida kuylagan. 1544-yildan Italiya, Fransiya, Angliya mamlakatlarida xizmat qilib, turli milliy musiqa uslublarini ijodiy oʻzlashtirgan. 1560-yildan Myunxen saroy kapellasini boshqargan. Butun Yevropada mashhur boʻlib, "beliiyalik Orfey" nomiga sazovor boʻlgan. L. oʻz davrining barcha diniy (messa, motet) hamda dunyoviy (italyan madrigali, vilanella, fransuz shansoni, koʻp ovozli nemis qoʻshigʻi va boshqalar) musiqa janrlariga murojaat etib, 2000 dan ziyod asarlar yaratgan. Uning ijodi 16-asr xor polifoniyasining choʻqqisidir. Antik va Uygʻonish davridagi shoirlar sheʼrlariga bastalagan vokal asarlarida turli "qahramon" va "jonli saxna"larni alohida mahorat bilan ifodalab bergan. Asarlarning aksariyati 16-asrning oʻzida nashr etilgan.

## Manbalar
Lat

**Lat** — Latviya Respublikasi pul birligi 1993-yilda muomalaga chiqarilgan. 1 L= 100 santim. Xalqaro ifodasi LVL. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari= 0,5828 L (2003, mart).

## Manbalar
Laringofon

**Laringofon** (laringo... va fon) — hiqildoqqa tegib turadigan qilib taqiladigan mikrofon; hiqildoq boylamlari va togʻaylarining mexanik tebranishlarini elektr tebraninshlariga aylantiradi. Odatda, boshga kiyiladigan shlemofon bilan birga shlem tasmalariga oʻrnatilib, hiqildoqning ikki tomonida turadi. Shovqinli sharoitda, odatdagi mikrofondan foydalanib boʻlmaydigan joylarda (samolyot, tank va boshqalarda) radio yoki telefon orqali gaplashishda ishlatiladi.

## Manbalar
Laruss ensiklopediyalari

**Laruss ensiklopediyalari** – Parijda pedagog va leksikograf P. Laruss (1817—75) asos solgan „Laruss“ nashriyotida chop etilgan ensiklopediyalar (1852). Birinchi ensiklopediya „XIX asrning katta universal lugʻati“ („Crand dictionnaire universal du XIX e siecle“) yoki „Laruss XIX asrda“ deb ataladi. Lugʻatning 15-jildi 1865—76 yillar oraligʻida (qoʻshimcha 2 jildi 1878—88 yil) nashr etilgan. Unda ijtimoiy fanlarga oid maqolalar salmoqli oʻrin egallaydi, adabiyot va musiqa asarlariga doir maqolalarga ham anchagina oʻrin berilgan. Maqolalarining aksariyati davrga nisbatan murosasizlik va klerikallikka qarshi ruhda yozilgani uchun ensiklopediya Vatikan tomonidan „Taqiqlangan kitoblar roʻyxati“ga kiritilgan. 1897—1904-yillarda 7 jilddan iborat „Larussning yangi suratli ensiklopediyasi“ (qoʻshimcha jildi 1906-yil) nashrdan chiqarilgan. 1927—33 yillarda 6 jilddan iborat „Laruss XX asrda“ ensiklopediyasi yaratilgan. 1948—50 yillarda shu ensiklopediya qayta koʻrib chiqilib (qoʻshimcha jildi 1953-yil) nashr etilgan. 1960—64 yillarda Larussning koʻp jildli zamonaviy ensiklopediyasi – „Larussning 10 jildli katta ensiklopediyasi“ (qoʻshimcha jildi 1968-yil) yaratildi. Maqolalar qisqa maʼlumotnoma shaklida yozilgan, shu sababli ensiklopediyada 450 mingdan ortiq termin mavjud. 1971-yildan Laruss nashriyoti 60 jilddan iborat „katta ensiklopediya“ ustida ish olib bormoqda. Hozirgi paytda uning yarmidan kupi bosmadan chiqarilgan. Bundan tashqari, firma bolalar va yoshlar uchun ilmning turli sohalari (tibbiyot, geografiya, qishloq xoʻjaligi va boshqalar) boʻyicha bir qator kichik ensiklopediyalar, ensiklopedik lugʻatlar va maʼlumotnomalar nashr etgan. 1906-yildan boshlab har yili bir jildli „Kichik Laruss“ („Petit Larosse“) nashr etilmoqda.

## Manbalar
Lat yeyish

**Lat yeyish** — teri yuzasining butunligiga zarar yetmasdan turib, yumshoq toʻqimalarning mexanik shikastlani-shi. Kishini zarb bilan urganda yoki u qattiq joyga yiqilganda lat yeydi. Yengil, oʻrtacha va ogʻir Lat yeyish kuzatiladi, uning yengil yoki ogʻirligi mexanik taʼsir qiluvchi jism yuzasining ulchami va taʼsir tezligiga, shuningdek, toʻkimaning tuzilishiga bogʻliq. Koʻpincha teri va teri osti yogʻ qatlami, muskullar, suyak pardasi, boldirning oldingi qismi, kalla suyagi gumbazi lat yeydi. Shikastlangan joyda ogʻriq va shish paydo bulishi Lat yeyishning asosiy belgisi hisoblanadi. Shish kattalashib, atrofga tarqalgan sari ogʻriq kuchayishi mumkin. Lat yeyish hayot funksiyalarining vaqtinchalik buzilishiga sabab boʻladi, mas, koʻkrak qafasi qattiq lat yeganda nafas olish qiyinlashadi. Boshning Lat yeyishi miya chaykalishiga olib keladi yoki quyilgan qon miyani ezib koʻyadi (qarang Miya chayqalishi). Korin lat yeganda jigar va ichak yorilishi mumkin. Shikastlangandan soʻng toʻqimalarga kon quyilishining oldini olish uchun lat yegan joyga sovuq narsa qoʻyish (muz xalta yoki sovuq suvga lat-ta hullab bosish) kerak. Shikastlangan aʼzoni qimirlatmay, mahkam qilib bogʻlash lozim. Qattiq lat yeganda (bosh, koʻkrak qafasi, qorin shikastlanganda) kuchli ogʻriq paydo buladi, bemorning umumiy ahvoli ogʻirlashib, boshi ogʻriydi, koʻngli aynib, qayt qiladi. Bunda shikastlangan kishini darhol vrachga koʻrsatish lozim.

## Manbalar
Lata Mangeshkar

**Lata Mangeshkar** (1929.28.9, Hindiston, Madhya Pradesh shtatining Indour shahri) — hind xonandasi. Sangit Natak akademiyasining faxriy doktori (1989). Nihoyatda jozibali, maftunkor, mayin va keng diapazonli ovoz sohibasi. L.M. 9 yoshidan katta sahnalarda xonanda sifatida tanilgan. 1941-yilLahor shahrida „Art Pikchers“ kinostudiyasi tanlovida gʻolib chiqib, kinofilm qoʻshiqlarini ijro eta boshlagan. Jami 1000 ga yaqin (shu jumladan, „Bayju Bavra“, „Barsat“, „Tojmahal“, „Gang daryosi oqqan mamlakatda“, „Daydi“, „Janob 420“, „Yangi Dehli“, „Sangam“, „Mening ismim masharaboz“ va boshqalar) film qoʻshiqlarini katta mahorat, nozik did bilan ijro etgan. Konsert dasturlaridan hind mumtoz (ishqiy „gʻazal“, diniy „bqojon“ va boshqalar), oʻzga xalq (urdu, panjob, bengal, tamil, telugu va boshqalar)lar va zamonaviy mualliflar qoʻshiqlari oʻrin olgan. Hindistonning eng oliy — „Padma Bhushan“, „Dada Sahib Phalke“ davlat mukofotlari bilan taqdirlangan. Jahon boʻylab gastrolda boʻlgan (jumladan, Oʻzbekistonda ham, 1968).

## Manbalar
Lateks

**Lateks** (lotincha: latex — *suyuqlik*, *shira*) — oʻsimliklarning sut-shirasi. Sut naylaridagi suyuqlik. Tiniq, sutsimon oq, sargʻish-qoʻngʻir, sariq yoki toʻq sariq boʻlishi mumkin. Murakkabguldoshlar, tutdoshlar, sutlamadoshlar va boshqalarda lateks kup. Lateksda uglevodlar, oqsillar, glikozidlar, tuzlar, efir moylari va boshqa moddalar erigan yoki suspenziyalangan holda boʻladi. Smolalar, gutta, kauchuk, guttaperchali daraxtlar, kauchukli oʻsimliklar lateksining asosiy komponentlaridir. Lateksning tarkibi daraxt yoshi, iqlim sharoiti va yil fasliga bogʻliq. Lateksda kauchuk manfiy zaryadlangan sharsimon, baʼzan noksimon donalar (globulalar) shaklida boʻladi. Ularning kattaligi 0,1—6 mk. Yangi olingan lateks ishqoriy xususiyatga ega; turib qolsa yoki unga kislota va tuzlar qoʻshilsa, koagulyasiyalanadi. Buning oldini olish uchun lateksga 0,50—0,75% ammiak qoʻshiladi. Tarkibidagi kauchuk miqdorini oshirish uchun lateks sentrifugalanib, quyultiriladi. Shunda kauchuk miqdori 60—75% ga yetadi. Sintetik lateks sunʼiy kauchuk dispersiyasi (qismi)ning suvda emulsion polimerlanishidan hosil boʻladi. Sintetik lateksda ham kauchuk globulalar shaklida, lekin ular 0,1 mk dan kichik boʻladi. Tabiiy lateksdan tabiiy kauchuk, sintetik lateksdan sintetik kauchuk olinadi (yana qarang: Kauchuk).

## Manbalar
Laten madaniyati

**Laten madaniyati** - temir davri arxeologik madaniyati. Gʻarbiy va Oʻrta Yevropada yashagan keltlarning madaniyati (miloddan avvalgi 5-asr — mil. 1-asrlar). Laten madaniyatiga doir qad. qishloq, shahar, qabriston, xazinalar aniklangan. Laten madaniyatiga mansub aholi dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullangan.

## Manbalar
Latent davr

**Latent davr**, yashirin davr — 1) fiziologiyada — biror qoʻzgʻatuvchining organizm (organ, toʻqima, hujayra va boshqalar)ga taʼsir etgan soniyadan to javob reaksiyasi boʻlguncha oʻtgan vaqt. Latent davrni aniqlash psixologiyada (masalan, muhandislik psixologiyasida) ahamiyatga ega; 2) boʻgʻozlik latent davri — bir qancha sut emizuvchi hayvonlar (suvsar, boʻrsiq va boshqalar)da urugʻlangan tuxum hujayraning vaqtincha rivojlanmay turishi; 3) tibbiyotda — kasallikning yashirin davri (qarang Inkubatsion davr).

## Manbalar
Lataniya

**Lataniya** (Latania) — palmadoshlar oilasiga mansub doim yashil oʻsimliklar turkumi. Maskaren o.larida 3 turi bor. Poyasining uz. 10–12 m, bargi yel-pigʻichsimon. Manzarali oʻsimlik sifa-tida oʻstiriladi. Xonalarda yoki ochiq yerda oʻstiriladigan (jan.da) Sharqiy Osiyo liviston palmasi ham gulchilikda baʼzan "L." deb ataladi.

## Manbalar
Lateritlanish

**Lateritlanish** — sernam tropik va subtropik iqlim sharoitda alyumo-silikatli togʻ jinslarining chuqur va uzoq, muddatli nurash jarayoni. L. natijasida 90% dan ziyod SiO2, Na, K, Sa, Mg chiqariladi va alyuminiy, temir va titan oksidlari bilan boyitilgan qizil rangli temirli yoki temirli-giltuproqdi elyuvial hosilalar — la-tershplar vujudga keladi.

## Manbalar
Abdugʻani Latipov

**Abdugʻani Latipov** (1878-1953) - naqqosh, samarqandlik usta. Us t a Naim, usta Abduzohid bilan ishlab hunar oʻrgangan. Xoʻja Yusuf, Mahmud Xorazmiy masjidlari, Abdu Darun masjidi ayvoni (1908—09, shift toʻsinida "amali usta Abdugʻani" yozuvi saqlangan), Koʻk masjid, Shayboniyxon masjidi, Bogʻi Baland masjidi (1910) va boshqa jamoat binolarini bezashda qatnashgan. Naqshlarining ulgu, andazalari toʻplami muzeylarda saqlanmoqda.

## Manbalar
Rahmatjon Latipov

**Rahmatjon Mamadaliyevich Latipov** (1941.1.5, Samarqand) — opera xonandasi (tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Samarqand opera va balet teatri (1970—92), Navoiy teatri (1992-yildan) da yakkaxon xonanda. Oʻzgarishlarga boy, chiroyli va kuchli ovoz sohibi. Opera sahnasida Moniy (M. Ashrafiy, "Dilorom"), Choʻponali (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), Almaviva (J. Rossini, "Sevilya sarta-roshi"), Alfred, Gersog, Manrike, Otello (J. Verdi, "Traviata", "Rigoletto", "Trubadur", "Otello"), Lenskiy, German (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin", "Qargʻa motkasi") va boshqa; operettada Danila (Legar, "Xushchaqchaq beva"), Genrix Eyzenshteyn (Shtraus, "Koʻrshapalak") kabi rollarni ijro etgan. Konsert repertuaridan oʻzbek va rus kompozitorlari romanlari hamda estrada qoʻshiqlari (I. Akbarovning "Yor, kel", "Raʼno", S. Yudakovning "Kuylama, sohibjamol" va boshqalar), neapol xalq qoʻshiqlari oʻrin olgan.

## Manbalar
Hikmat Latipov

**Hikmat Latipov** (1900.1.1, Buxoro — 1981.4.2, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Sahna faoliyatini Buxoro teatrida boshlagan (1922— 24). Moskva oʻzbek drama studiyasida taʼlim olgan (1924—27). 1927—61 yillar Hamza teatrida aktyor. L. yaratgan obrazlari oʻz harakteri bilan obrazning gʻoyaviy va ijtimoiy mohiyatini, ichki olamini chuqur va haqqoniy ochilishi va zoʻr taʼsirchanligi bilan ajralib turadi. Ifodali sahna nutqi, mimika va grimmning mukammalligi, ijrosi sodda va hayotiyligi bilan qimmatlidir. Teatr sahnasida Barax ("Malikai Turandot"), Mengo ("Qoʻzi buloq"), Podkolyosin ("Uylanish"), Qodirqul mingboshi ("Boy ila xizmatchi"), Abdulmalik ("Alisher Navoiy"), Yormat ("Qutlugʻqon"), Brut ("Yuliy Sezar") kabi 80 dan ortiq obraz yaratgan. L. mashhur kino aktyori sifatida oʻzbek kinosining rivojiga munosib hissa qoʻshgan. Ab-dujabbor ("Stadionda uchrashamiz"), Mansur ("Koniyut gʻorining siri"), Shukur ("Laylak keldi, yoz boʻldi"), Gʻani ("Sayyod qoʻngʻirogʻi"), Sayd Obid ("Ulugʻbek yulduzi"), Joʻra ("Joʻra sarkor"), ota ("Sevgi fojiasi"), Ochil Buva ("Chinor") va boshqa aktyorga shuhrat keltirgan rollaridir.

## Manbalar
Latifa

**Latifa** (arabchadan *mutoyiba*, *hazil*) — xalq hajviyoti janrlaridan, tanqidiy mazmundagi qisqa yumoristik hikoya. Qadimdan Oʻrta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan. Latifalar qahramoni jonli va taʼsirchan soʻzlaydigan, hazilmutoyibaga boy, haqiqat va adolatni himoya qiluvchi hozirjavob shaxs. Latifa syujetini qochiriq, kesatik, piching toʻla hajviy epizod va holatlar tashkil etadi. Sarguzasht harakteridagi syujet sodda va loʻnda ifoda etiladi. Latifaning ilk namunalari Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Saʼdiyning "Guliston" asarlarida uchraydi. Latifa janri XI asrdan soʻng keng shakllandi va rivoj topdi. Rabgʻuziyning "Qissai Rabgʻuziy", Alisher Navoiyning "Hamsa" va boshqa asarlarda xalq orasida maʼlum va mashhur boʻlgan latifalardan foydalanilgan. Latifa qahramoni oʻzbeklarda Afandi, tojiklarda Mushfiqiy, turkmanlarda Mirali nomi bilan yuritiladi. Oʻzbek xalq latifalarini dastlab Sharif Rizo toʻplab, nashr ettirgan (1941).

Ad:. Oʻzbek xalq latifalari, T., 1971.

## Manbalar
Latishlar

**Latishlar** (oʻzlarini latviyeshi deb ataydilar) — xalq. Latviya Respublikasining asosiy aholisi (1390 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Rossiyada (47 ming kishi), shuningdek, Litva, Estoniya, Belarus, AQSH, Kanada, Shvetsiya va Avstraliyada ham yashaydilar. Umumiy soni 1,54 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yevropeoid irqiga mansub. Latish tilida. soʻzlashadilar. Dindorlari, asosan, xristian protestantlar, Latgaliyada esa xristian katoliklar. L. etnogenezi tili va madaniyati litvalarta juda yaqin. L.ning ajdodlari Latviya hududiga miloddan avvalgi 3—2-ming yillikda kelib joylashgan boltiq qabilalari hisoblanadi. Milodiy 1-ming yillik boshida Boltiq dengizi boʻyida madaniy jiqatdan qardosh qabilalarning etnik uyushuvi sodir boʻlgan. Milodiy 1-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boshlarida L.da ilk mulkdorlik munosabatlari vujudga kelib, yagona latish elati shakllana boshlagan. Bu jarayon 12-asr oxiri — 13-asr boshida nemis — salibchilarining L. yeriga bostirib kirishi natijasida toʻxtab qolgan. 16—17-asrlarda Latviyaning bir qismi Rech Pospolita va Shvetsiya oʻrtasida taqsimlangan. 1525-yil latish tilida ilk kitob nashr etilgan. 19-asr oʻrtalarida latish millati shakllangan. L.ning anʼanaviy mashgʻulotlari — dehqonchilik va chorvachilik, dengiz boʻyida — baliqchilik, toʻqimachilik, temirchilik, kulolchilik, yogʻochni qayta ishlash sanoati rivojlangan.

## Manbalar
Latviya universiteti

**Latviya universiteti** — Latviyadagi birinchi milliy oliy oʻquv yurti. Latviyadagi yirik oʻquv, madaniy va ilmiy markaz hisoblanadi. Riga shahrida joylashgan. 1919-yil tashkil etilgan. 1940—1958 yillarda Latviya davlat universiteti, 1958—1990 yillarda P. Stuchka nomidagi Latviya davlat universiteti deb nomlangan; 1990-yildan hozirgi nomda. 1990-yil teologiya fakulteti, 1998-yil tibbiyot fakulteti faoliyati tiklandi. Latviya universitetida 12 fakultet va 24 ilmiy tadqiqotlar institutlari, kutubxona (2,1 mln.dan ortiq asar), botanika bogi, fan va texnika muzeyi (6 filiali bilan) bor (1999); 
1998-1999 oʻquv yili unda 20 mingdan ziyod talaba taʼlim oldi, 1560 oʻqituvchi, jumladan, 116 professor ishladi. Latviya universitetida taʼlim fanning 24 tarmogʻi, jumladan, tibbiyot va teologiya boʻyicha bakalavr, magistr, doktorlik darajasini olish taʼminlanadigan dastur boʻyicha olib boriladi. Universitet bir nechta ilmiy jurnal nashr etadi.

## Manbalar
Laterit

**Laterit** (lotincha: later — gʻisht) — gilsimon yoki toshsimon zich togʻ jinsi. Issiq va nam iqlim sharoitidagi alyumosilikat jinslarining fizik-kimyoviy nurashining elyuvial mahsuli. Laterit nurash poʻstining qalinligi 50—60 m. Rangi qizil, goho sargʻish-qizil. Asosan, temir va alyuminiy oksiddan tashkil topadi. Qattiq toshli (havoda), juda boʻsh yoki gilli tuzilishga ega. Tarkibi boʻyicha bu kaolinit, temir, titan, magnetit, galluzit va gibbeit aralashmasidir. Unda, odatda, eriydigan tuzlar, sulfatlar, karbonatlar, gidroslyudalar va montmorillonitlar guruhi minerallari yoʻq. Gilli Lateritlar osongina yoʻniladi va havoda tez qotish xususiyatiga ega boʻlgani uchun ilgaridan Hindiston va Hindixitoyda qurilish materiali sifatida ishlatiladi. Lateritlar bilan temir rudalari, silikatli nikel hamda xrom, kobalt va oltin konlari bogʻliq. Lateritlar ham alyuminiy olinadigan xom ashyo hisoblanadi. Lateritning eng sifatli rudalari Rossiya (Voronej viloyati)da qazib olinadi.

## Manbalar
Latoband dovoni

**Latoband dovoni** — Turkiston tizmasi tarkibiga kiruvchi Qizilkamar togʻlari (Jizzax viloyati)dagi dovon. Balandligi 1995 m. Mart—oktabr oylarida foydalanish mumkin. Dovon orqali Baxmal tumani markazi Usmatdan Yangiobod qishlogʻi va Zafarobod shaharchasiga oʻtilib, Zarafshon vodiysiga (Tojikiston Respublikasi) tushiladi.

## Manbalar