open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ismat Buxoriy

**Ismat Buxoriy** (taxallusi; asli ismi Ismatullo) (1365, Buxoro— 1436) — shoir. Buxoroda tahsil koʻrgan. Xalil Sulton va Mirzo Ulugʻbek zamonida (1404—09; 1409—49) Samarqandda yashagan. 15-asr 30-y.larida saroydan ketib, Buxoroda istiqomat qilgan. Navoiy "Majolis unnafois"da yozishicha, "Xuja Ismatullo Movarounnahr buzurgzodalaridandir. Zohir ilmini takmil qilgʻondur. Gʻoyat xush-taʼbligidin oʻzin sheʼrgʻa mansub qilib, devoni mashhur boʻldi". I. B. turk, fors va arab tillarida ijod etgan, Buxoro adabiy muhitida zullisonayn anʼanasini boshlab bergan shoirlardan. Uning 8 ming baytli bir devoni va turkiy tilda yozilgan "Ibrohim Adham" nomli 1035 baytli asari bizgacha yetib kelgan. I. B. koʻproq sheʼriyatning gʻazal, qasida, masnaviy, ruboiy janrlarida asarlar yaratgan. Hofiz Sheroziyga ergashib gʻazallar yozgan. Ijodining asosini hayot, inson, ishq-muhabbat, yoshlik, mehnat va poklik toʻgʻrisida bahs yuritadigan gʻazallar tashkil etadi. Hajviy sheʼrlarida mubolagʻa, igʻroq, gʻuluv kabi sanʼatlardan foydalanib, oʻz davridagi mavjud salbiy hodisalarni krralaydi. Uning "nobud" radifli gʻazalida azobuqubatda yashayotgan mehnatkash xalq hayoti ot timsolida realistik tasvirlangan.

I. B. sheʼrlari ravonligi, taʼsirchanligi, falsafiy fikrlarga va original tasviriy vositalarga boyligi bilan Movaraunnahrda shuhrat qozongan. I. B. adolatparvarlik va xalqparvarlik ruhida qasidalar yozgan. I. B.ning devoni 19 qoʻlyozma nusxada Toshkent, Buxoro, Dushanba, Sankt-Peterburg , Filadelfiya (AQSH), London va Kalkutta (Xindiston) kutubxonalarida saqlanadi.

## Manbalar
Asad Ismatov

**Asad Ismatov** (1907-1953) – sovet oʻzbek teatr va kino aktyori. Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1948) unvoni sohibi.
## Hayoti
Isteʼdodli kino va teatr aktyori Asad Ismatov 1907-yilda Andijon viloyatining Ittifoq mahallasida tavallud topgan.

## Faoliyati
1924-yilda „Umid“ truppasi nomi bilan qayta tiklangan hozirgi Andijon teatriga ishga kirgan. U teatrda rejissyor, rahbar sifatida faoliyat olib borgan. Teatrda ishlab yurgan paytlarda Shillerning „Makr va muhabbat“ pyesasida Ferdinand, Gogolning „Revizor“ pyesasida shahar hokimi rolini oʻynagan. 1928-yilda „Farhod va Shirin“ spektaklida Baxrom rolini oʻynagan. Oʻsha davrning mashhur hofizi, teatr arbobi Muhitdin Qoriyoqubov bilan uchrashuv uning hayotidagi muhim voqea boʻldi. U Muhitdin Qoriyoqubov rejissyorlik qilgan „Arshin mol-olan“ spektaklida Sulaymon rolini oʻynadi. Bundan tashqari teatrda „Ikki boyga bir malay“, „Ichkarida“ va „Adolat“ pyesalarini sahnalashtirgan. Keyinchalik Muqimiy teatrida K. Yashinning „Nurxon“ida Hoji, S. Abdullaning „Tohir va Zuhra“sida Qora Botir, Hamza teatrida „Alisher Navoiy“ spektaklida Husayn Boyqaro rollarini maromiga yetkazib ijro etgan. 1936-yilda Toshkent kinofabrikasi taklifiga binoan aktyor Toshkentga tashrif buyurgan. 1937-yili Aleksandr Usoltsev Gaff tomonidan suratga olingan birinchi ovozli film „Qasam“da bosh rollardan biri boʻlgan Azim obrazini gavdalantirdi. Keyinroq 1939-yilda „Azamat“ filmida Umar rolini oʻynagan. 1943-yilda rejissyor Yakov Protazanov tomonidan suratga olingan „Nasriddin Buxoroda“ filmida choyxonachi rolini oʻynagan. 1945 – yili suratga olingan Nabi Gʻaniyevning „Tohir va Zuhra“ filmidagi Boboxon roli Asad Ismatovga katta shuhrat keltirgan. 1947-yilda Komil Yormatov suratga olgan „Alisher Navoiy“ filmida Husayn Boyqaro rolini oʻynagan. 1948-yil Nabi Gʻaniyev oʻzbek mehnatkashlari hayoti aks ettirilgan Farg'ona qizi filmini suratga olgan. Ushbu filmda aktyor Jabbor ota obrazini gavdalantirgan. 1951-yilda esa „Paxtaoy“ filmida Bobo Mehnat rolini ijro etgan.

## Vafoti
Asad Ismatov 1953-yil 17-fevral kuni Toshkent shahrida olamdan oʻtgan.

## Filmografiya
* 1937-yil – Qasamyod – *Azim, mehnatkash*
* 1939-yil – Azamat – *Umar*
* 1940-yil – Asal – *Rizaev*
* 1941-yil – rahbarning chaqirigʻi bilan – * kolxoz raisi
* 1943-yil – [[Nasriddin Buxoroda]] – *choyxonachi Ali
* 1945-yil – Tohir va Zuhra – *Boboxon
* 1947-yil – [[Alisher Navoiy (film)|Alisher Navoiy]] – *Husayn Boyqaro
* 1948-yil – Fargʻona qizi – * prorab Jabbor ota
* 1951-yil - [[Paxtaoy]]- Bobo Mehnat

== Mukofot va sovrinlari ==
* [[Mehnat Qizil Bayroq ordeni]] ([[6 mart]] [[1950]]a) – *30 yilligi munosabati bilan sovet kinematografiyasini rivojlantirishdagi ajoyib xizmatlari uchun
* O‘zbekiston SSR xalq artisti (1948)
* Stalin mukofoti ikkinchi darajali (1948) – „Alisher Navoiy“ filmidagi Husayn Bayqaro rolini ijro etgani uchun (1947)
## Manbalar

## Havolalar
* Asad Ismatovga taʼziyanoma, „Pravda Vostoka“ gazetasi
Mavluda Ismatova

**Mavluda Ismatova** (1943-yil 7-may, Toshkent – 2018-yil 18-may) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995), Oʻzbekiston Qahramoni (1999). Toshkent pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1968). 1961-yildan Toshkent viloyatidagi 26-maktab (1987-yildan Yunusobod tumanidagi 273-maktab)da boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1983-yildan direktor. I. rahbarlik qilgan maktab 1995-yil respublikada "Yilning eng yaxshi maktabi" deb eʼlon qilindi. Maktabning yangilik sari tashabbuskorlik faoli-yati, ilgʻor tajribalari bevosita I. rahbarligida amalga oshiriladi va u respublika miqyosida keng ommalashtiriladi.

## Manbalar
Yulduz Ismatova

**Yulduz Asadovna Ismatova** (1944.31.10, Toshkent — 2004.10) — raqqosa, aktrisa, baletmeyster, rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻr-satgan sanʼat arbobi (1995). Asadovna Ismatovning qizi. Toshkent xoreografiya bilim yurti (1965)ni hamda Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti aktyorlik (1976), rejissyorlik (1984) fakultetini tugatgan. 1963—88 yillar Muqimiy teatrida ishlagan. 1997-yildan M. Turgʻunboyeva nomidagi "Oʻzbekraqs" milliy raqs birlashmasining bosh direktori. Eng yaxshi raqslari: "Tanavor", "Munojot", "Gulchi qiz" va boshqalar Ijro etgan rollari: Qumri ("Nurxon"), Malika ("Oddiy moʻʼjiza"), Charlston ("Hijron"), Zarifa ("Xotinimning eri"), Ofat ("Qaynona") va hokazo. Rejissyor sifatida "Dilafroʻzga toʻrt oshiq", "Oltin davrim", "Yulduzlar jamoli" kabilarni sahnalashtirgan.

1988-yil "Oʻzteleradiokompaniya" qoshida "Tanavor" raqs ansambli (1997-yildan raqs-teatri)ni tashkil etdi. "Sevgi nidosi" (Alisher Navoiyning "Sabʼai sayyor" asari asosida), "Nodira", "Ulugbek burji", "Qoʻqon ayoli" (anʼanaviy musiqa va raqslar asosida), "Sevgi vasfi" ("Tanavor" janridagi raqslar yigʻindisi), "Moziydan nur", "Temuriy malikalari", "Uvaysiy" kabi raqs teatrlarini sahnalashtirdi (libretto muallifi ham oʻzi). "Sharq taronalari", Fransiya — Parij—Yunesko qarorgohida "Amir Temur" teatrlashgan konsert dasturi va boshqalarning bosh baletmeysteri. Lirik joʻshqinlik, doimiy izlanuvchanlik, moziyga ziyraklik bilan murojaat etish, mumtoz asarlarga katta qiziqish va mexr bilan yondashish Ismatova ijodiga xos. "Doʻstlik" ordeni bilan taqdirlangan (1998).

## Manbalar
Jolliboy Ismetov

**Jolliboy Ismetov** (1944.30.11, Shumanay tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1971). 1970-yildan Shumanay tumanidagi 2-maktabda qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Ismetov darslarni zamonaviy usulda tashkil etadi, oʻquvchilarning musta-qil fikrlash qobiliyatini oʻstirishga alohida ahamiyat beradi. Maktabdagi "Yosh qalamkash" klubi rahbari.

## Manbalar
Ismli son

**Ismli son** — biror oʻlchov birligi bilan birga yoziladigan son. Masalan, 7 m (yetti metr), 9° (toʻqqiz gradus), 3 ga (uch gektar), 40 sm2 (qirq kvadrat santimetr). Bu sonlar abstrakt (mavhum) sonlar (mas, 7, 9, 40) bilan taqqoslanadi. Son yonida bir xil oʻlchov birliklari qatnashsa, I. s. sodda (mas, 7 m), bir necha birliklar qatnashsa, murakkab (mas, 7 m 20 sm 5&nbsp;mm) deyiladi.
Ismli sonlar ustida amallar (kesmani detsimetr va santimetr bilan oʻlchashda murakkab ismli sonlar hosil boʻlishi) birinchi sinfdayoq uchraydi. Bunday sonlar ustida amallar bajarish oʻlchovlar orasidagi bogʻlanishlarni yetarlicha toʻla oʻzlashtirish uchun bir birlikdan ikkinchi birlikka oʻtishga oid (ancha mayda birliklarni yiriklari bilan almashtirish yoki buning teskarisi), ismli sonlarni taqqoslash (oddiy ismli sonlarni ham, murakkab ismli sonlarni ham)ga oid mashq bajarish zarur. 
Koʻp xonali ismsiz sonlarni qoʻshish va ayirish bilan bogʻliq holda uzunlik, massa, vaqt va baho (narx) oʻlchovlari bilan ifodalanadigan ismli sonlarni qoʻshish va ayirish ustida ishlash amalga oshiriladi. Bunday sonlar ustida amallarni ikki usulda bajarish mumkin. 
Sonlarni qanday berilgan boʻlsa, shunday qoʻshish (ayirish) kerak. Bunda qoʻshish kichik oʻlchov birliklaridan boshlanadi. Natija topilgandan keyin yirikroq oʻlchov birliklarida ifodalanadi. 
Masalan: 62 m 24 sm + 12 m 26 sm = 74 m 50 sm
162 m34 sm

## Manbalar
Islomda Ismoil

**Ismoil** (arabcha: ) — Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Ibrohim (as)ning oʻgʻli. Qurʼonda u oʻz axlini namoz oʻqish, zakot berishga buyurganligi yozilgan. I. Allohning amri boʻyicha oʻz otasi bilan Kaʼba ibodatxonasini bunyod etgan.

Rivoyatlarda I. Ibrohim(as)ning Hojar ismli choʻrisidan tugʻilganligi hikoya qilingan: Ibrohim (as) Parvardigorning amri va Sora (Ibrohimning xotini)ning xohishiga koʻra Hojarni olib Arabiston (Makka) tomon ketadi. I. oʻsha yerda tugʻiladi, onasi uni yuvish uchun suv qidirib Safo va Marva tepaliklari oraligʻida yetti marta yugurgan (hojilarning bu tepaliklar oraligʻida yugurish odatining kelib chiqishi shu voqea bilan bogʻlanadi). Shu payt I. tepinganda uning oyogʻi ostidan Zamzam bulogʻi paydo boʻlgan, undan muqaddas suv otilib chiqqan. Islomda Ibrohim (as) I.ni Allohga qurbon qilmoqchi boʻlgani, lekin shu dam uning oʻrniga qoʻchqor yuborilganligi rivoyat qilinadi. I. voyaga yetgach, shu atrofda yashovchi jurhum qabilasidan bir qizga uylanadi, keyin u bilan ajrashib shu qabilaning boshqa qiziga uylanadi. Xotinlaridan arab tilini oʻrganadi. Arab nasabshunoslariga koʻra, shimoliy arab qabilalarining hammasi I.dan tarqalgan. Rivoyat qili-nishicha, I. alayhissalom 137 yil umr koʻrgan. Arab tarixchilarining fikricha, Makkada vafot etgan va Hojar yoniga dafn qilingan.

## Manbalar

## Havolalar
Ismoil naychi

**Ismoil naychi** (1847-Qoʻqon-1904) — xalq sozandasi (nay). Oʻzbek, tojik, uygʻur va b. qardosh xalqlar orasida Ismoil ustod, Ismoil kusa nomlari bilan mashhur boʻlgan. I. N. qashshoq qayot kechirgan, uning bu faqirona hayoti Muqimiyning "Koʻsamen" radifli sheʼrlarida oʻz ifodasini topgan. Bayot, Chorgoh, Ushshoq, Suvora singari mumtoz kuylarni nayda oʻziga xos uslubda ijro etgan. Sozandalik maho-ratini Sharqiy Turkiston, Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Turkiya va b. mamlakatlarda namoyish qilgan. I. N.ning boy ijro uslubi xususiyatlari oʻgʻli — Oʻzbekiston xalq artista Abduqodir Naychi va nevarasi — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist Ishokjon Qodirov ijrosida uz aksini topgan.

## Manbalar
Ismoil eshonbobo majmuasi

**Ismoil eshonbobo majmuasi** — Xorazm viloyati Hazorasp tumanidagi meʼmoriy yodgorlik. Namozgoh — masjid va maqbaraning umumiy tarhi 28x17 m, atrofi devor bilan uralgan, hovlili. Masjid gumbazli xonaqoh (7,4x7,4 m) va shim.ga qaratib qurilgan 3 gumbazli ayvondan iborat. Rupa-rasidagi maqbara bir xonali, peshtoq gumbazli. Majmua bezaksiz, qishloq meʼmorligiga xos. 1920-yilda qayta qurilgan.

## Manbalar
Ismoil ibn Tohir

**Ismoil Ibn Tohir** (14-15 a.lar) — isfahonlik meʼmor. Buxorodagi Ulugʻbek madrasasini kurgan. Binoning bezaklari orasiga meʼmorning nomi yozilgan (V. A. Shishkin oʻqigan).

## Manbalar
Ismoiliya

**Ismoiliya** — Misrning shim.shar-qidagi shahar, Ismoiliya kanali Timsoh koʻliga quyilgan joyda (bu kul orqali Suvaysh kanali oʻtgan). Ismoiliya muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 254, 5 ming kishi (1996). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Shahar aholisining koʻpchiligi kanal ishlarida band. Oziq-ovqat, kimyo, mashinasozlik sanoati, elektrotexnika, radiotexnika korxonalari bor. I. yaqinidan qurilish materiallari qazib olinadi. Shahar Suvaysh kanali qazilishi (1859—69) davrida barpo etilgan.

## Manbalar
Ismoilli

**Ismoilli** () — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1967-yildan). Katta Kavkazning janubiy yon bagʻri etaklarida joylashgan. Myusyusli temir yoʻl stansiyasi (Tbilisi — Boku yoʻnalishi)dan 47 km. Aholisi 12,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari, asfalt zavodi bor .

## Tarixi
Bu hudud miloddan avvlagi 2-asr oxiri yoki 1-asr oʻrtalarida Kavkaz Albaniyasi tarkibiga kirgan. Albaniyaning chap qirgʻogʻi hududida bir qancha yirik aholi punktlari boʻlgan, ular orasida VI-VII asrlarga oid Javonshir qalʼasi hozirda Ismoilli yaqinida, Toliston qishlogʻida joylashgan, qal’a Gardman va Albaniya hukmdori Javonshir nomi bilan atalgan, Kirdyman qal’a nomi bilan ham tanilgan.

1859—1864-yillarda viloyatning idora tavsifi boʻyicha tuzilgan Boku guberniyasining 1870-yildagi aholi punktlari roʻyxatiga koʻra, Ismoilli qishlogʻida sunniy ozarbayjonlardan (XIX asr — XX asr boshlarida Rossiya imperiyasida ozarbayjonlar „tatarlar“ deb atalgan) tashkil topgan 950 kishidan iborat 212 ta xonadon boʻlgan.

Ismoilli 1959-yil 24-avgustda shahar tipidagi aholi punkti, 1967-yilda esa shahar maqomini olgan.

2012-yil dekabrdan boshlab Ismoilli tumanining Mijon, Gazli qishloqlari mustaqil aholi punktlari sifatida tugatildi. Ular Ismoilli shahrining maʼmuriy hududiga qoʻshib yuborildi.

## Aholisi
1921-yilgi Ozarbayjon qishloq xoʻjaligi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Ozarbayjon SSR Koʻkchoy uyezdidagi Ismoilli qishloq jamoatining Ismoilli aholi punktida 875 kishi (156 xonadon) va asosan ozarbayjon turklari istiqomat qilgan.

2009-yilgi maʼlumotga koʻra, shahar aholisi 15 004 kishini tashkil qilgan. Aholining aksariyatini ozarbayjonlar tashkil qiladi, shu bilan birga lezginlar, ruslar, tatlar, xaputlinlar (krizlar) kabi oz sonli etnik guruhlar istiqomat qiladi, qachonlardir togʻlik yahudiylar ham yashagan.

## Qardosh shaharlari
*  Rishton, Oʻzbekiston (2018)
*  Kiryat Bialik, Isroil (2018)
*  Itō, Yaponiya

## Manbalar

## Havolalar
*Ismoilli Ijroiya hokimiyatiga havola
*Ivanovka.net (ru)
Abdulhoshim Ismoilov

**Abdulhoshim Ismoilov** (1952.9.6, Fargʻona viloyati, Quva tumani) — sozanda (gʻijjak), bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1990). Toshkent konservatoriyasining sharq musiqasi kafedrasini tugatgan (1989). Oʻzbekiston teleradiokompaniyasining maqom ansamblida sozanda (1974—85), musiqa rahbari (198587), badiiy rahbar (1987-96 va 1999-yildan), "Oʻzbeknavo" konsert-gastrol birlashmasida sozanda (1997—99). Ijro uslubiga noziklik va mayinlik, qochirim-nolalarni, rang-barang usullarni ustalik va mohirona ishlatish xos. I. rahbarligidagi cholgʻu ansambli (A. Abdurashidov, A. Xoltojiyev va boshqalar) ijrosi orqali oʻzbek musiqasiga yangi — guruhli badiha uslubi kirib keldi. Repertuaridan yirik xalq cholgʻu kuylari ("Choʻli Iroq", "Nasrulloyi", "Navroʻzi Ajam" va boshqalar), maqom yoʻllari ("Chorgoh", "Segoh", "Dugoh") va boshqalar) keng oʻrin olgan. Bastakor sifatida oʻzining ashula, qoʻshiq va yallalari ("Boʻlmas", "Noz", "Erka bulbul", "Sen oʻzing", "Oʻzbekiston", "Toshkentim","Yorimga ayting", "Uchrashuv", "Netay", "Togʻ qizi" va boshqalar), cholgu va raqs kuylari ("Holim soʻrma", "Gullola", "Toʻyona", "Dil bayrami" va boshqalar) bilan shuhrat qozongan. Qator xorijiy mamlakatlarda oʻz ijrochilik mahoratini namoyish etgan. Maqom ijrochilarining 1-respublika tanlovi laureati (1983). 3nafar farzandning otasi. 2 ogil va 1 qiz

## Manbalar
Abdurahim Ismoilov

**Abdurahim Isroilovich Ismoilov** (1942-yil 24-iyul, Toshkent) — kinooperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1982). Dastlab Oʻzbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar studiyasida, 1970-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida kinooperator. Eng yaxshi badiiy va hujjatli filmlari: „Chegara shu yerda tugaydi“ (3 qismli), „Oʻzganing baxti“, „Kelin kuzatish“, „Koʻzlarim yoʻlingda“, „Beshinchi raqamli lager“ (5 qismli, Turkiya bilan hamkorlikda), „Ehtiros qurbonlari“, „Kichkina tabib“ va boshqalar. 1983-yildan Toshkent sanʼat institutida pedagog, kafedra mudiri, dotsent. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979).

## Manbalar
Aminjon Ismoilov

**Aminjon Ismoilov** (1931-yil 6-dekabr, Toshkent) — kimyogar olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), kimyo fanlari doktori (1987), professor (1989), Toshkent farmatsevtika institutini tugatgan (1952). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi polimerlar kimyosi boʻlimida, Paxta sellyulozasi kimyosi va texnologiyasi boʻlimida (1960—1973), Bioorganik kimyo boʻlimida laboratoriya mudiri (1973—1997), 1997-yildan shu institutda bosh ilmiy xodim. Asosiy ilmiy ishlari gʻoʻza va unga turdosh oʻsimliklarning fenol moddalari kimyosi, biologik roli, ularni tibbiyot va oziq-ovqat sanoatida qoʻllashga oid. Ismoilov rahbarligida gʻoʻza oʻsimligida uchraydigan gossipol moddasi asosida „gossipol linimenti“, „megosin malhami“, „batriden tabletkasi“, „gozanidon tabletkasi“ kabi shifobaxsh dorilar olingan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

## Manbalar
Afandixon Ismoilov

**Afandixon Ismoilov** (asl ismi Sharofiddin; 1905-yil — Toshkent — 20-fevral 1985-yil) — aktyor, rejissyor, Oʻzbek bolalar teatri va bolalar dramaturgiyasi asoschilaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1967). 1935—1940-yillar Hamza teatrida ishlab, „Nomus va muhabbat“, „Rustam“ spektakllarini sahnalashtirishda aktyor va rejissyor sifatida qatnashgan. 1940—1943-yillarda viloyatlar teatrlarida bosh rejissyor, 1968-yil Oʻzbek yosh tomoshabinlar teatri Rus yosh tomoshabinlar teatridan ajralib chiqqach, unga asosiy rejissyorlik qilgan, oʻzi pyesalar yozib, oʻzi ularni sahnalashtirgan („Kurash bolasi“, „Gʻolibiyat“ va boshqalar). Repertuarni bolalar mavzusiga qaratdi va asosan mahalliy mualliflar asarlari („Qon ham suv“, „Qutqarish“, „Besh bola“, „Tosh va mosh“ va boshqalar)ni sahnalashtirgan. Afandixon Ismoilov koʻproq milliy dramaturgiya, milliy qahramonlar timsolini sahnada aks ettirishga harakat qilgan. Eng yaxshi rollari: savdogar („Padarkush“), Vurim („Makr va muhabbat“), Yosuman („Farhod va Shirin“), Luka („Zoʻraki tabib“), Kochkaryov („Uylanish“), Domla („Yoriltosh“), Qirol („Zolushka“), chol („Sirli sandiq“), Majid („Oʻjar“), Qutmurod („Amu qahramonlari“) va boshqalar.

## Manbalar
Ismoiliylar davlati

**Ismoiliylar davlati** - 1090 y. ismoiliylar tuzgan davlat. Markazi Alamut boʻlgan. Unga Eron, Suriya va Ozarbayjondagi bir necha viloyat, shahar va qalʼalar kirgan. I. d. yaxlit hududga birlashmagan edi. Bu davlat hashsho-shiylar harakati natijasida vujudga kelgan. I. d. asoschisi Hasan ibn Sab-boh (1124 y. vafot etgan) va uning avlodlari cheklanmagan siyosiy hamda maʼnaviy huquqqa ega boʻlgan. Mahalliy va xalqaro savdo yoʻlida joylashgan Koʻhiston viloyati I. d.ning taraq-qiy etgan qismi edi. Eng yaxshi yaylov va yerlarning , karvonlardan keladigan bojlarning koʻpligi tufayli I. d. iqtisodi tez rivojlandi. Ammo mulkiy tengsizlikning oʻsib borishi bilan I. d.da siyosiy kurash avj oldi. 13-asrning 1 -choragida I. d. tepasida turgan xalqchil guruh xorazmshoh Jaloliddin Manguberdini moʻgʻullarga qarshi kura-shini qoʻllab-quvvatlagan. Biroq key-inchalik I. d.dagi ichki qaramaqarshilikdan foydalangan moʻgʻullar Alamutni (1256), I. d.ning Suriyadagi mulklarini esa mamluklar egalladi.

## Adabiyot
* Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971; Istoriya stran zarubejnoy Azii v sredniye veka, M., 1970.

## Manbalar
Ismoiliylar

**Ismoiliylar** — 8-asr oʻrtalarida arab xalifaligida *shialik* yoʻnalishida shakllanib, 10—11-asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharqda keng tarqalgan diniy oqim tarafdorlari. I. oqimining shakllanishi arab xalifaligida ziddiyatlarning va xalq qoʻzgʻolonlarining kuchayishi bilan bogʻliq. Shialikning baʼzi tarafdorlari *xalifalik taxtini* egallagan abbosiylar bilan maʼlum darajada kelishib ish tutganlari tufayli abbosiylarga qarshi kurashni davom ettirish niyatida boʻlgan bir guruh shialar imom *Jaʼfar as-Sodiqning* katta oʻgʻli Ismoil (oqimning nomi shundan) atrofiga jipslashdilar. Imom *Jaʼfar Ismoilni* vorislikdan mahrum etib, kichik oʻgʻli *Muso al-Kozimni* voris qilib tayinladi. Bundan norozi boʻlgan Ismoil tarafdorlari uning vafotidan (762-yil) keyin, oʻgʻli *Muhammad ibn Ismoilni imom* deb tanidilar.

9-a oxirlariga kelib, ismoiliylik mustaqil diniy firqa sifatida tashkil topdi. Ular maxfiy uyushma yoki tashkilotlar tuzdilar. Bu tashkilotlar muayyan guruhlarning manfaatini ifoda etar edi. Shu davrda yunon falsafasi, neoplatonizm, neopifagorsizm, xristian gnostitsizmi va b. oqimlar taʼsiri ostida I.ning murakkab diniyfalsafiy tizimi shakllandi. Ularning taʼlimoti avvalo ikkiga: *zohiriy* (tashqi) — *ochiq va botiniy* (ichki) — maxfiy taʼlimotlarga boʻlinadi. Zohiriy taʼlimot shialarning umumiy taʼlimotidan kam farq qiladi, bu taʼlimot firqaning maxfiy taʼlimotidan bexabar boʻlgan oddiy ommaga moʻljallangan. Birinchi bor botiniy taʼlimotni movarounnahrlik annasafiy (942-yil v.e.) asoslab berdi. Unga koʻra, mutlaq xudo oʻzidan quyi boʻlgan 7 ta pogʻonani ajratadi (emanatsiya), yaʼni: mutlaq xudo, olamiy aql, olamiy jon, birlamchi materiya, fazo vaqt va komil inson (yaʼni paygʻambar). Kamolotga erishgan inson (al-Inson al-Komil), I. taʼlimoti boʻyicha, oʻzida "olamiy aql"ni aks ettirgan notiq (gapiruvchi) boʻlib, u paygʻambar maqomida boʻladi va vahiyni insonlarga yetkazib beradi, oʻzida "olamiy jon"ni aks ettirgan somit (jim turuvchi) esa oyatlardagi botiniy mazmunni tushuntirib beradi. I. tasavvurida insoniyat tarixi Odamatodan Qoimgacha boʻlgan "buyuk davr"dir. U 7 "fitra"dan iboratki, ularning har biriga muayyan notiq (paygʻambar) toʻgʻri keladi: Odam, Nuh, Ibrohim, Muso, Iso, Muhammad. Har bir paygʻambar davrining yettinchi imomi keyingi paygʻambar (notiq)ga aylanadi. Demak, Ismoilning oʻgʻli Muhammad — yettinchi imom, Qoim qiyofasida yettinchi paygʻambar boʻlib kelishi va "qiyomat Qoim"gacha hukm surishi kerak.

Oʻrta asrda I. orasidan nizoriylar (hashshoshiylar), mustaʼliylar, druzlar, qarmatlar ajralib chiqdi. I. taʼlimoti, xususan, qarmatlar mafkurasi islom dinining oʻta soʻl maslagi boʻlgan. Oʻrta asr tafakkurining yirik namoyandalari Rudakiy, Ibn Sino, Abu al-Aʼlo al-Maʼarriy va b.ga qarmatlar mafkurasi taʼsir koʻrsatgan. Mashhur shoir va mutafakkir Nosir Hisrav esa I.ning yirik namoyandalaridan biri boʻlgan. Hozirgi davrda nizoriylar Suriya, Eron, Afgʻoniston shim.da, Togʻli Badaxshonda, mustaʼliylar Yaman, Hindiston, Pokiston, Misrda, druzlar Suriya va Livanda saqlanib qolgan.

## Manbalar
Nosir Ismoilov

**Nosir Ismoilovich Ismoilov** (1901-yil 27-may — Toshkent — 1974-yil 15-mart) — terapevt; Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1947), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1948), tibbiyot fanlari doktori (1947), professor (1948). Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1929), 1942-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasi mudiri. Addison-Birmer kasalligi, chillashir, pellagrada koʻmikda qon yaratilishi, meʼdaichak, yurak-tomir va qon kasalliklari ustida ilmiy ish olib borgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Kasallarni parvarish qilish, T., 1961.
Sodiqjon Ismoilov

**Sodiqjon Ismoilov** (1942-yil 29-aprel, Qoʻrgʻontepa tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Andijon pedagogika institutining fizika fakultetini tugatgan (1964). 1964—1967-yillarda Qoʻrgʻontepa tumanidagi 15-maktabda, 1967-yildan 3-maktabda fizika oʻqituvchisi. Ismoilov fizika fanidan laborotoriya mashgʻulotlari oʻtkazish uchun toʻla shart-sharoit yarata olgan. 7-sinf laborotoriya mashgʻulotlari uchun oʻquvchilar kuchi bilan eng oddiy asboblar yasashga erishgan.

## Manbalar
Kommuna Ismoilova

**Kommuna Ismoilova** (1927-yil 15-dekabr, Xiva) – xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Urganch pedagogika institutining havaskorlik toʻgaragida Xorazm termalarini ijro etib tanilgan. Ikkinchi jahon urushi yillari Gavhar Rahimova rahbarligidagi xotin-qizlar konsert brigadasida ishtirok etgan. Xorazm musiqali drama teatrida (1946), Oʻzbek ashula va raqs ansamblida (1947), Oʻzbek davlat estradasida (1948—1951), Oʻzbek davlat filarmoniyasida (1952—1959), Oʻzbekiston televideniye va radiosi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri hamda maqom ansamblida (1959—1988) yakkaxon xonanda. 1985-yildan Z. Gʻaniyeva nomidagi Veteran ayollar ansambli qatnashchisi. Kommunna Ismoilova Navo maqomidan Chapandozi Navo va uning Qashqarchasini, Rost maqomidan Savti Ushshoq Qashqarchasini, Saraxborlar taronalarini, Nasri Bayet taronalarini va xorazmcha Rost maqomining Nasri Ushshoq shoʻbasini (ʻʻShitob aylab’’) va boshqa maqom parchalarini ijro etgan. Oʻzbek xalq qoʻshiqlari va zamonaviy ashulalardan „Uylanma“, „Yoshlik chogʻimda“, „Shifokorlar“ va boshqalar, bastakorlardan Y.Rajabiy, F. Sodiqov, K. Otaniyozov, M. Mirzayev asarlari, turli xalqlar (rus, ukrain turkman, qozoq) qoʻshiqlari Ismoilova repertuaridan oʻrin olgan.

## Manbalar
Mubarro Ismoilova

**Mubarro Sobirovna Ismoilova** (1953-yil 10-oktyabr, Urgut) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). SamDUni tugatgan (1976). 1976-yildan Urgut tumanidagi 1-, 1984-yildan 121-maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Ismoilova dars jarayonida taʼlimning ilgʻor va noanʼanaviy usullaridan foydalanadi.

## Manbalar
Isnod

**Isnod** — 1) uyatga yoki taʼnaga keltiradigan, nomiga dogʻ tushiradigan ish, nomus; 2) islomda har bir hadisning tarkibiy qismi. Hadisning boshlanishida uni birinchi boʻlib aytgan va eshitgan kishidan boshlab, hadislarni toʻplovchiga qadar barcha shaxslarning ismlari birma-bir koʻrsatib chiqiladi va bu hadisning asosi, dalili qisoblanadi. Hadisning haqiqiy yoki soxta ekanligini ulamolar shu ismlarni taqqoslash yoʻli bilan tekshirganlar. Hadisni naql qiluvchi kishilarning yashagan yillari va ijobiy sifatlari shartga toʻgʻri kelsa, Isnod toʻgʻri, demak, hadis ham toʻgʻri deb hisoblangan.

## Manbalar
Iso (naqqosh)

**Iso** (15-asr) — oʻymakor naqqosh. Turkiston sh. dagi Xoʻja Ahmad Yassaviy majmuasinnnt yogʻoch ustunlarini ishlagan. Us tun naqshlari orasida oʻz nomini yozib qoldirgan. M. Ye. Masson oʻqigan.

## Manbalar
Dilbarxon Isomiddinova

**Dilbarxon Samijonovna Isomiddinova** (1951.2.11, Chust) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995-yil). Namangan pedagogika institutining boshlangʻich taʼlim fakultetini tugatgan (1975-yil). 1970-yildan Chust tumanidagi 7-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, ilmiy boʻlim mudiri, 1995-yildan direktor. U rahbarlik qilgan davrda maktab moddiy-texnika bazasi yaxshilandi, 180 oʻrinli 4 sinf xonasi qurildi, monitoring va maʼnaviyat xonasi tashkil etildi.

## Manbalar
Eshonqul Ismoilov

**Eshonqul Ismoilov** (1902-yil 1-mart, Jizzax — 1990-yil 20-iyul) — Ishchi va dehqon Qizil Armiyasining gvardiya Qizil Armiyasi askari, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1945).

## Hayoti
Ismoilov oʻzbek dehqon oilasida tugʻilgan. Oʻrta maktabni tugatib, oʻz qishlogʻida fermada ishlagan, 1930-yildan kolxozda fermer xoʻjaligini boshqargan. 1942-yil oktyabrda Oʻrta Osiyo harbiy okrugida Qizil Armiya safiga chaqirilib, 1943-yil fevralidan Germaniya bilan urushda qatnashgan. Janubi-gʻarbiy frontda 74-gvardiya piyoda diviziyasi tarkibida, 1943-yil oktyabrdan 3-Ukraina frontida, 1944-yil iyuldan 1-Ukraina frontida jang qilgan. Dnepr jangida, Berezneg-Snigirov, Odessa va Belorussiya operatsiyalarida qatnashgan, 1943-yil 17-dekabr va 1944-yil 3-martda yaralangan. 240-gvardiya piyoda polki, 74-gvardiya piyoda diviziyasi, 29-gvardiya piyodalar korpusi, 8-gvardiya armiyasi askari sifatida 1945-yil yanvar oyi oxirida Poznan uchun boʻlgan janglarda oʻz salohiyati va ustuvorligi bilan ajralib turgan. Hujum guruhlarida harakat qilib, eng qiyin boʻlimlarda jang qildi, dushmanning qarshilik nuqtalarini yoʻq qilgan, shaxsiy namuna koʻrsatgan va orqasida askarlarni ilhomlantirgan. Dushmanning kuchli nuqtalaridan biriga hujum paytida sovet askarlarining oldinga siljishi yaxshi tayyorlangan pozitsiyadan nemis pulemyotidan oʻqqa tutilishi bilan kechiktirilganda, Ismoilov yashirincha binolar orasiga yashirinib, dushman pozitsiyasiga yaqinlashib granata va qurol bilan mashinani yoʻq qilgan. Keyin qoʻlga olingan nemis pulemyotini olib, dushman qanotiga yetib borgan va nemis harbiy gospitalini egallab olishga imkon bergan. Keyinchalik Ismoilov parovoz qurish zavodini qoʻlga kiritishda ishtirok etgan. U ixtiyoriy ravishda yarim yer osti xonasida yashiringan nemis zenit qurolini yoʻq qilish va ambrazura orqali oʻq otish vazifasini bajargan. Ikki askar bilan birga toʻpni oʻchirishga muvaffaq boʻlgan. 1945-yil 29-yanvarda nemislarning qarshi hujumini qaytarish chogʻida yaralangan, ammo jangni toʻxtatmagan. Urushdan keyin u demobilizatsiya qilingan. Oʻz qishlogʻiga qaytgach, kolxozda brigadir, ferma mudiri, ombor mudiri, rais oʻrinbosari, keyin kolxoz raisi boʻlib ishladi. 1950-yilda VKP(b) aʼzosi boʻlgan.

## Mukofotlari
SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1945-yil 31-maydagi farmoni bilan qizil armiya askari Ishonqul Ismoilov Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali, Sovet Ittifoqi Qahramoni yuksak unvoni bilan taqdirlangan. Shuningdek, 1-darajali Vatan urushi ordeni (1985) va bir qator medallar bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Yevgeniya Isomova

**Yevgeniya Ivanovna Isomova** (1948.28.1, Ignatovo sh., Mordoviya Respublikasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Kozon pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970—80 yillarda Tatariston Respublikasi maktablarida ishlagan. 1980 yildan Toshkentdagi 1-pedagogika bilim yurtida direktor oʻrinbosari, 1987 yildan Chilonzor tumanidagi 103-maktab direktori. I. maktabda taʼlim-tarbiya ishlarini yuksak darajaga koʻtardi. Uning oʻquvchilari turli yillarda Respublika olimpiadalarida informatika, rus tili va adabiyoti, oʻzbek tili va adabiyoti fanlari boʻyicha 1-urinni egallashgan.

## Manbalar
Rahim Isoxoʻjayev

**Rahim Isoxoʻjayev** (1917.15.10 -Toshkent – 2001.2.12) – sozanda (doira). Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Us t a Olim Komilovning shogirdi. 1933—36 yillarda Qoraqalpoq musiqali drama teatrida, 1938—77 yillarda Oʻzbek davlat musiqali (keyinchalik Navoiy nomidagi opera va balet) teatrida sozanda. Mazkur teatrlarning spektakllaridagi bir qancha milliy raqslarni sahnalashtirishda faol qatnashgan. I. „Pilla raqsi“, „Gulsara“, „Zang“, „Larzon“, „Tantana“, „Katta oʻyin“, „Shodiyona“ va boshqalar usullarni mahorat bilan ijro etgan. Koʻpgina chet mamlakatlarda gastrolda boʻlgan.

## Manbalar
Muhammadjon Isoqjonov

**Muhammadjon Salimovich Isoqjonov** (1942.15.3, Yangiqoʻrgʻon shaharchasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1964). 1964-yildan Yangi-koʻrgʻon shaharchasidagi 10-maktab kimyo-biologiya oʻqituvchisi, 1994-yildan Yangiqoʻrgʻon tumanidagi A. Xolmatov nomidagi litseyda kimyo fani oʻqituvchisi. U oʻz ish faoliyati davomida kimyo xonasini namunali jihozlagan, bir qancha koʻrgazmali qurollar tayyorlagan. Uning "Metallarning elektrokimyoviy qatori va uni ishlatish jadvali" mamlakatimizdagi barcha maktablarda koʻrgaz-mali qurol vositasi sifatida foydalanib kelinmoqda.

## Manbalar
Sharofat Isoqova

**Sharofat Jabborovna Isoqova** (1948.1.5, Guliston tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971-yildan Guliston tumanidagi 5-, 1-, 1980-yildan 14-maktabda kimyo-biologiya oʻqituvchisi. U oʻz faoliyati davrida bir qancha gerbariy va albomlar tayyorladi, zamon talabiga mos kimyo xonasini tashkil etdi. Darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida koʻrgaz-mali qurollar, texnik vositalar yordamida oʻtadi.

## Manbalar
Ispaysoy

**Ispaysoy** — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Piskom daryosining chap irmogi. Piskom tizmasining shim-gʻarbiy yon bagridan (2400 m balandlikdan) boshlanadi. Uz. 13&nbsp;km, suv toʻplash mayd. 73&nbsp;km. Toldarsoy irmogʻining quyilish joyiga qadar I. kengligi 15-40 m, qirgʻoqlari baland va tik, dara shaklidagi vodiyda oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 2,4 m³/sek, oʻrtacha oqim moduli 33 l/sek km. Martdan suvi kupaya boshlaydi, eng katta suv sarfi may — iyunda kuzatiladi. Kuz — qishda suvi kamayadi. I.dan qisman Ispay qishlogʻi suv ichadi.

## Manbalar
Tursunboy Ismoilov

**Tursunboy Ismoilov** (1878—?) — samarqandlik ganchkor usta. Usta meʼmor Saʼdulladan birga ishlab hunar oʻrgangan. Asosan, suvoqchilik, ganchli bezaklar yaratish bilan shugʻillangan, ganch oʻymakori sifatida shuhrat qozongan. Samarqanddagi Kalontarov uyi (hozirgi Oʻzbekiston xalqlari sanʼati va madaniyati tarixi muzeyi binosi)ni bezagan (1894). Muqimiy teatri binosi qurilishida, soʻng Navoiy teatri binosini bezashda ishtirok etgan. 1947-yildan Samarqand taʼmirlash ustaxonasida ishlagan.

## Manbalar
Ispanlar

**Ispanlar** – xalq. Ispaniyaning asosiy aholisi (27,6 mln. kishi). Umumiy soni 29,0 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yevropeoid irqiga mansub. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, katolik<lar. I.ning qadimgi ajdodlari *iber qabilalari* hisoblanadi. Galliyadan german qabilalari – *vest-gotlar* (414 yil), Gibraltar orqali arablar va barbarlar (714 yil) bostirib kirib, I.ning etnik tarkibiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. I. ularni mavrlarr. deb atashgan. Rekonkista (8—15-asr oxiri) ispan yerlarini birlashtirish bilan tu-gagan, bu esa I.ning milliy ongini shakllanishiga imkon tugʻdirgan. Pekin, 20-asrgacha ayrim viloyatlar axoliyey oʻzlarini kastiliyaliklar, aragonlar, andaluzlar va b. deb atab kelishgan. I. 19-asr oxirida millat boʻlib shak-llangan. I. Lotin Amerikasidagi koʻplab hozirgi xalqlarning shakllanishiga katta taʼsir koʻrsatganlar. Xoʻjaligida qoramolchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligida gʻalla ekinlari yetishtirish yetakchi oʻrinni egallaydi.

## Manbalar
Isparak

**Isparak**, isfarak (Delphinium semibarbatum) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 35—70 sm. Boʻgʻiz barglari uzun bandli, poyasidagilari bandsiz. Bargi ust-maust besh qismga, har bir qismi esa uch boʻlakka boʻlingan. Gullari toʻq sariq, roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Sirtqi tojbargining bittasi pixli. Mevasi bitta mevabargdan hosil boʻlgan. Oʻrta Osiyoning togʻ etaklari va adirlarida, asosan, boʻz tuproqli yon ba-gʻirlarida oʻsadi. May oxirlarida gullaydi, iyulda mevasi pishadi, avgustda poya va barglari quriydi. I.ning gulidan aholi ipak, jun va ip gazlamalarni sariq rangga boʻyashda foydalanadi. Poyasi va barglarida 0,07%, ildizida 0,13%, mevasining poʻstida 0,56%, urugʻida 0,11% delsemin va b. alkaloidlar bor. I.dan qoʻy, echki va otlar, qurigan gulidan esa qoramol zaharlanadi. Xalq tabobatida I.ning poya va barg qaynat-masi turli shishlarni, kuli esa qoʻtir va ekzemani davolashda ishlatiladi.

## Manbalar
Isfarak

**Isfarak** — jaydari oʻrik navi. I.ning qizil I., oq I., bodom I., chiroyli I. va b. xillari bor. Daraxti kuchli oʻsadi, shox-shabbasi serbarg .

Mevasi oʻrtacha 25—30 g , dumaloq, sar-gʻish. Poʻsti yupqa, sertuk, eti tigʻiz, tarkibida 14—16% qand bor, danagidan oson ajraladi. Danagi uchli. Mart oyida gullaydi. Oʻzidan, shuningdek, Subxoni, Arzami, Hurmo navlari bilan yaxshi changlanadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 3—4-yilda hrsilga kiradi, mevasi iyulning 2-yarmida pishadi, mevalari bir vaqtda yetilmaydi, pishishi (15—20 kunga choʻziladi). 30—40 yoshida tupidan 300—400 kg hosil olinadi. Mevasi, asosan, quritiladi, kompot, murabbo pishiriladi. Fargʻona, Andijon, Toshkent viloyatlarining togʻ oldi hududlarida ekiladi. 

## Manbalar
Ispolin olxoʻrisi

**Ispolin olxoʻrisi**, Vengerka, Jaynet Pryun — serhosil olxoʻri navi. AQSH (Kaliforniya)da chiqarilgan (L. Berbank). Daraxti baland, sershox. Bargi yirik, gullari yirik, oq. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (40—50 g), toʻq qizil, tuxumsimon, choʻziq. Eti tigʻiz, mazasi yoqimli, nordonroq, xushxoʻr, danagidan oson ajraladi. Tarkibida 17,4—25,5% quruq modda, 10,3—14,3% qand, kislota, karotin, S vitamini bor. Avgust oxirida pishadi. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati ekilgandan soʻng 4-yili hosilga kiradi. Bir tupi 100 kg gacha meva beradi. 30 yilgacha yaxshi hosil qiladi. Sovuqqa, zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, qoqi solinadi, kompot, murabbo tayyorlanadi. 

## Manbalar
Ispaniya merosi

**Ispaniya merosi** - Ispaniya taxti va uning mulklariga egalik qilish hamda Yevropada siyosiy ustunlikka erishish maqsadida olib borilgan urush (1701 — 14). 

Ispaniyaning soʻnggi Gabsburgi (hukmdori) — Karl II ning vafoti (1700) dan soʻng boshlangan. Fransiya Karl II ning vorisi yoʻqligini bahona qilib Ispaniya taxtiga Lyudovik XIV ning nabirasi Filipp Burbonni oʻtqazdi. Shunda Buyuk Britaniya, Gollandiya, Avstriya, Prussiya va boshqa davlatlar oʻzaro uyushib, mazkur fransuz-ispan ittifoqiga qarshi chiqdi. Ikki oʻrtadagi urush Utrext (1713) va Rashtat (1714) sulh shartnomalari bilan yakunlanib, natijada Ispaniya Yevropa va Shimoliy Amerikadagi bir qancha mulkidan mahrum boʻldi.

## Manbalar
Ispaniya-Amerika urushi

**Ispaniya-amerika urushi** — ispan mustamlakachilariga qarshi Kuba (1895 y.dan) va Filippin (1896 y.dan) xalqlarining qoʻzgʻoloni sharoitida boshlangan urush (1898). AQSH goʻyo bu xalqlar kurashini yoklab chiqqan boʻlib undan oʻz maqsadi yoʻlida foydalan-di va Puertoriko, Guam o., Filip-pinni bosib oldi hamda oʻzini musta-qil deb eʼlon qilgan Kubani egallab olgan.

## Manbalar
Isrofil

**Isrofil** — islomda toʻrt bosh farishtadan biri (Azroil, Jabroil, Mikoil bilan birga). Rivoyatga koʻra, oxirat kuni haqida xabar berib karnay chaladi. U gunohkorlarning doʻzaxda qiynalayotganliklarini koʻrib kunduzi 3 marta, kechasi 1 marta yigʻlar ekan. I. haqidagi afsonalar islomga yahudiyxristian manbalaridan kirgan. Bibliyada Serafiil nomi bilan maʼlum boʻlgan.

## Manbalar
Issedonlar

**Issedonlar** — qadimda Oʻrta Osi-yoning shim.da yashagan qabilalar (mil. av. 1mingyillikoʻrtalari). Gerodot I. massagetlar va Ural togi yon bagʻirlarida yashagan turkiy qavm — argippoylarga qoʻshni boʻlgan deb hisoblaydi. I. Gʻarbiy Sibir, Ob va Irtish daryolari havzalari, gʻarbda Iset daryosi (Sverdlovsk viloyati), Oʻrta Osiyoning shim.dagi hudud (hoz. Qozogʻiston)da koʻchmanchilik qilganlar.

## Manbalar
Issit

**Issit** (Uraldagi Iset daryosi nomidan) — tomirli magmatik togʻ jinsi, dunit jinslarida uchraydi. Tarkibida rogovaya obmanka (89%), avgit (6%), rudali minerallar (5%), baʼzan plagioklaz uchraydi. Issit Oʻzbekistonning Sulton Uvays togʻi, Markaziy Qizilqum, Fargʻonadagi oʻta asosli jinslarda uchraydi. Rudali konlar uchun Issit darakchi hisoblanadi.

## Manbalar
Issiq

**Issiq** – sak qabilalarining mozor-qoʻrgʻoni (mil. av. 5—4-asrlar). Olmaotadan 50&nbsp;km sharqda, Issiq daryosi boʻyida joylashgan podshoh mozorqoʻrgʻonlari (jami 45) dan biri. 70-yillarda Qo-zogiston arxeologiya ekspeditsiyasi (Akishev K. A.) tekshirgan. Bal. 6 m, diametri 60 m. Xodalardan ishlangan 2 qabr topilgan: biri talangan, 2 siga esa harbiy aslzoda – qabila boshligi koʻmilgan. Undan 30 dan ziyod sopol, yogʻoch, kumush, jez idishlar, 4 mingdan ortiq tilla bezaklar, kumush qoshiq, 26 munchoq topilgan. Kiyimlarga taqiladigan oltin plastinkalar va skiflarning „hayvon tasviri uslubi“da ishlangan oltin toʻqalar (kiyik, yoʻlbars, sher, qoplon, ot va togʻ echkilari yoki ularning boshi aks ettirilgan), oltin isirgʻa, uzuk, boʻyinga ta-qiladigan (3 qatorli oltin) halqa, jez koʻzgu, temir qilich va xanjar (oltin qadamalar bilan bezatilgan), burama xanjar ayniqsa mohirona ishlangan. Paykon tilladan yasalgan boʻlib, kamon tilla tasma bilan oʻralgan. Shuningdek, arhar, qushlarning haykalchalari ham topilgan. Buyumlarning yasalish usuli, badiiy obrazlar ularning mahalliy ustalar tomonidan yasalganligidan dalolat beradi. I.dan topilgan qad. yozuv (kichik kumush idishdagi yozuv – 26 belgi) Yettisuv saklari jamiyatining rivojlanish darajasi boʻyicha Yevrosiyoning oʻsha davrdagi boshqa jamiyatlar bilan bir qatorga qoʻyish imkonini beradi, chunki u Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston hududlaridagi eng qad. yozuv yodgorligi hisoblanadi. Turkiyshunoslar (A. Amanjolov, A. Mahmudov) ning fik-richa, u Urxun-Yenisey yozuv yodgorligi alifbosining bir koʻrinishi – qad. turkiy tilning Oltoy dialektida bitilgan.

/W.: Akishe v K. A., Kurgan Issik, M., 1978.

## Manbalar

## Havolalar
Issiq bilan davolash

**Issiq bilan davolash**, termoterapiya — issiq bilan taʼsir qiladigan turli fizik vositalar yordamida davolash. I. b. d.ning bir necha turi bor: balchiq bilan davolash, loy bilan davolash, parafin-ozokerit bilan davolash, issiq va iliq vannalar, dush, grelka, bugʻlash, kompress qilish. I. b. d.da umumiy va mahalliy nur vannalariga moʻljallangan reflektorli har xil choʻgʻlanma lam-palar, infraqizil nur beradigan lam-palardan foydalaniladi (qarang Yorugʻlik bilan davolash), quruq havo vannalari, shuningdek, elektr bilan davolash muo-lajalari qoʻllanadi. I. b. d. issiqtaʼsirining kuchi, davomiyligi, issiq qoʻyiladigan joyning katta-kichikligiga bogʻliq; odatda, issiq taʼsir qilgan joyda qon va limfa aylanishi yaxshilanadi, yalligʻlanish va ogʻriq yoʻqoladi, toʻqimalarning tiklanish jarayoni tezlashadi. I. b. d.ning barcha turlari vrach buyurgandagina periferik nerv sistemasi, ichki aʼzolar, tayanchharakat apparati, teri kasalliklari va b.da qoʻllanadi.

## Manbalar
Issiq suv bilan taʼminlash

**Issiq suv bilan taʼminlash** — turar joy, kommunal xoʻjalik va sa-noat korxonalarini maishiy va i. ch. ehtiyojlari uchun issiq suv bilan taʼminlash hamda ularni tayyorlash va taʼminlash jihozlari va kurilmalari maj-mui. Issiklik manbalari, suv tayyorlash apparatlari, suv isitkichlar, suv keltiruvchi quvurlar, suv temperaturasini nazorat qiladigan va rostlaydigan qurilmalardan tashkil topadi. Markazlashtirilgan va mahalliy xillarga boʻlinadi (yana q. Suv taʼminoti).

## Manbalar
Issiq qonli hayvonlar

**Issiq qonli hayvonlar**, tana harorati muhit haroratiga deyarli bogʻliq boʻlmay, doim bir xilda turadigan hayvonlar (qarang Gomoyoterm hayvonlar).

## Manbalar
Isroil podsholigi

**Isroil podsholigi** - Shim. Falastinda mil. av. 928—722 yillarda mavjud boʻlgan davlat. IsroilYahudiya podshoxligi parchalanib ketgach, rivoyatlarga koʻra, 12 ta isroilyahudiy qabilasidan 10 tasining birlashtirilishi natijasida tashkil topgan. Poytaxtlari: Sixem (hozirgi Nablus), 876 y.dan keyin — Samariya. Ossuriya podshosi Sargon II tomonidan bosib olingan.

## Manbalar
Issiqbardoshlik

**Issiqbardoshlik** - konstruksion materiallar (metallar, keramika, polimer va b.) ning yuqori tralarda mexanik zoʻriqishlar taʼsirida deformatsi-yalanish va yemirilishiga qarshilik koʻrsatish xossasi. Asosan, yoyiluvchanlik chegarasi va uzoq muddat mustahkamligini yoʻqotmasligi bilan belgilanadi. Ma-teriallarning kimeviy tarkibini tanlab, ularga kerakli struktura berib (termik yoki termomexanik ishlov berib), I. xossasiga erishiladi. Olovbardoshlik bilan bir katorda I. materiallarning asosiy yaroqlilik mezoni hisoblanadi. Poʻlat, nikel, temir, kobalt asosidagi qotishmalar, qiyin eriydigan metallar va ular asosidagi qotishmalar I. xu-susiyatiga ega boʻladi. Masalan, poʻlat 200° dan yuqori temperaturada boʻshatilganda (boʻshatish — kritik temperaturagacha qizdirib, key-in asta-sekin sovitish) poʻlatning qat-tiqligi tez pasayadi. Agar poʻlatga max-sus karbid hosil qiladigan miqdorda biror element (Gr, V, Mo, W) qoʻshil-ca, poʻlatning I. xossasi yaxshilanadi. 

## Manbalar
Issiqbardosh materiallar

**Issiqbardosh materiallar** -yuqori temperaturada plastik (qaytmas) deformatsiyaga qarshilik koʻrsata oladigan materiallar. Odatda, temperatura oshgan sari metallarning mustahkamligi keskin pasaya boradi. Qotishmalarning yuqori issiqbardoshligi ikki asosiy fizikaviy omil — qotishmada atomlar orasidagi bogʻlanishning mustahkamligi va uning strukturasi bilan belgilanadi. Zarur yuqori mustahkamlikka ega boʻlgan strukturani olish uchun qotishmaga turlicha termik ishlov beriladi. Krtishmalar esa yuqori temperaturada plastik deformatsiyaga koʻproq qarshilik koʻrsata olishi tufayli mustaxkamligini ancha saqlaydi. Ishlatish sharoitlariga qarab, I. m. ni yuqori tralarda qisqa vaqtli (sekund-soat) mexanik nagruzkalarga teztez uchraydigan; yuqori tralarda nagruzka ostida oʻnlab, yuzlab soatlab boʻladigan; yuqori nagruzkalar va yuqori tralarda oʻn minglab va yuz minglab soat ishlaydigan qotishmalarga boʻlish mumkin. Shunga qarab qotishma struktura-siga talab ham keskin oʻzgaradi. Qanday temperaturada ishlatilishiga qarab, ularni quyidagicha tasniflash mumkin: 350° temperaturada ishlatiladigan uglerodli oddiy konstruksion poʻlatlar; 350—500° — kam ligerlangan ferrit va perlit poʻlatlar hamda titan qotishmalari: 500 — 650° — austenit sinfidagi poʻlatlar; 650—800° — nikel va kobalt qotishmalar. Xrom, molibden, kremniy bilan legirlangan ferrit va perlit sinfidagi,poʻlatlar bugʻ qozonlarida, neft saqlash qurilmalarida, ichki yonuv dvigatellari klapanlarini yasashda ishlatiladi. Austenit sinfidagi issiqbardosh poʻlatlardan gaz turbinalari parraklari, reaktiv turbinalarning detallari yasaladi. Reaktiv turbinalar parraklarini tayyorlashda nikel va kobalt qotishmalari keng ishlatiladi. Baʼzan I. m. ga qoʻshimcha ishlov beriladi. Ularning sirti korroziyabardosh metall yoki qotishma bilan qoplanadi. Qoplama qatlami juda past kuchlanish taʼsirida ham metallning sinishiga olib keluvchi korrozion darzlar paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaydi. Bunday qoplamalar uchun kremniy, alyuminiy, xrom, titan ishlatiladi. I. m. dan metall-keramik qattiq qotish-malar muhim guruhni tashkil etadi. Kremniy asosli anorganik polimer materiallar ham issiqqa chidamli boʻladi. Turli sanoat tarmoqdarida metallmas issiqbardosh material — issiqbardosh beton koʻplab ishlatiladi. U quyish pechlarining futerovkasi (qoplamasi), bugʻ qozonlarining ustiga qoplash uchun va marten pechlarida ishlatiladi.

## Manbalar
Issiqdan himoya qilish

**Issiqdan himoya qilish** - yuqori trali sharoitda ishlovchi qurilma va apparatlarda myoʼyoriy temperatura sharoitini taʼminlash vositalari majmui. Uchish apparatlari va kosmik apparatlar atmosferaning zich katlamlarida harakatlanganda ularni aerodinamik qizishdan saqlash, havo-re-aktiv dvigatellar va raketa dvigatellarining yonish kameralarini hamda soplolarini asrash uchun aviatsiya va raketa texnikasida keng kullaniladi. I. h. q. ning faol (aktiv) va sust (passiv) usullari bor. Faol usulda gazeimon yeki suyuq sovitkich himoya qilinadigan sirtga yuboriladi va u sirtga keluvchi issiqlikning asosiy qismini oʻziga qabul qilib oladi. Bunga konvektiv, qurshama (oʻrama), plyon-kali, gʻovakli sovitish usullari kiradi. Sust usulda issiqlikoqimining taʼsirini maxsus konstruksiya tashqi qobiq yordamida yoki asosiy kon-struksiyaga surkalgan maxsus qoplama yordamida qabul qiladi. Bunga issiqlikni yutuvchi konstruksiyalar, "Radi-atsion" qurilmasi, yemiriluvchi qop-lamalar yordamida I. h. q. kiradi. I. h. q. suv osti ishlarida, metallurgiya, aviatsiya, raketa texnikasi va b. sohalarda kullaniladi. Raketa texnikasida I. h. q. uchun ballistik raketa va kosmik apparatlarning bosh qismi va qiziydigan qismlari issiqlik oʻtmaydigan material bilan qoplanadi. Qurilma yoki apparatlar loyihalanganda I. h. q. choralari koʻzda tutiladi. Kuchli issiq sharoitda ishlaydigan kishilarga maxsus kiyim-bosh beriladi. 

## Manbalar
Issiqkoʻl soyligi

**Issiqkoʻl soyligi** - Tyanshandagi soylik (Qirgʻizistonda). Issiqkoʻl soyligini shimolida Kungay Olatov tizmasi (balandligi 4771 m gacha), janubida Terskay Olatov tizmasi (balandligi 5216 m gacha) oʻrab turadi. Tubini Issiqkoʻl (dengiz sathidan 1608 m) egallagan. Issiqkoʻl soyligi kenglik boʻylab choʻzilgan. Uzunligi 240 km, eni 90 km gacha. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Issiqkoʻl tubida va sohillarida qadimgi koʻl terrasalari (balandligi 35—40 m) bor. Koʻlga togʻdan 50 dan ortiq daryo oqib keladi. Issiqkoʻl soyligi gʻarbiy qismining iqlimi quruq (yillik yogʻin 200 m dan kam), choʻl va chala choʻl landshaftiga ega. Sharqi dasht (yiliga 500 mm, togʻlarda 800 mm yogʻin yogʻadi). Togʻ yon bagʻirlarida tyanshan qoraqaragʻayi, undan yuqorida subalp va alp togʻ oʻtloqlari, 3500 m dan yuqorida qor va muzliklar bor. Sharqida toshkoʻmir koni (Jirgʻalan), janubi-sharqida qay-noq mineral buloqlar va kurortlar (Jetioʻgʻuz, Oqsuv), Issiqkoʻl qirgʻoqlarida Choʻlponota, Tamgʻa kurortlari mavjud. Issiqkoʻl soyligi Qirgʻizistonning muhim gʻallakorlik va chorvachilik rayoni. 

## Manbalar