Tristan va Iseult

**Tristan va Iseult** () — XII asrdan buyon koʻplab oʻzgarishlarga uchragan, keltlar afsonasiga asoslangan oʻrta asr romantik mifologiyasining yorqin namunalaridan biri. Tristan ismi *Tristram* (yoki *Tristrem*), **Iseult** esa *Isolde*, *Isolt* yoki *Yseult* shaklida ham kelgan manbalar mavjud. Ushbu afsona Gʻarb madaniyati taʼsiri ostidagi mamlakatlar maʼnaviy qarashlariga doimiy taʼsir koʻrsatib kelgan. Ertakda kornishlik ritsar Tristan va Irland malikasi Iseult oʻrtasidagi yashirin, fojia bilan yakunlangan muhabbat tasvirlangan. Tristanning amakisi va Kornuoll qiroli Mark jiyaniga Cornwalldan Irlandiyaga, malika Iseultga uylanish uchun safar paytida oʻziga hamrohlik qilish vazifasini yuklaydi. Safarga amakisi bilan yoʻl olgan Tristan va irlandlar malikasi Iseult sevgi eliksirini ichishadi. Bu esa ular oʻrtasida ehtirosli sevgi tuygʻusini uyg'otadi.

Afsonaning turli xil shakllari Oʻrta asrlar Yevropasida turli tillarda qayd etilgan va saqlanib qolgan. Ertakning eng qadimgi misollari "Sud boʻlimi" va "Umumiy boʻlim" deb nomlanuvchi ikkita asosiy shaklni oʻz ichiga qamrab oladi. Birinchisi Tomas Britan va Béroulning XII asrga oid sheʼrlari bilan boshlansa, ikkinchisi yoʻqolgan, asl nusxani oʻzida aks ettiradi. Soʻnggi shaklda XIII asr Tristan romantikasi va qirol Artur afsonasi birlashtirilib, juda keng qamrovli yoritiladi. "Ishqiy millatchilik" taʼsiri ostida oʻrta asrlarga nisbaran qiziqish uygʻongandan soʻng, hikoya zamonaviy davrda, xususan, Wagnerning operasida mashhur boʻla boshlaydi.

## Afsonalar

Bosh qahramonlardan biri Tristanning xarakteri turlicha tavsiflanadi. Garchi "Tristan" ismi eng keng tarqalgan zamonaviy shakl boʻlsa-da, ismning yozilishida farqlar mavjud. Tristan afsonasining ikkita asosiy versiyalari mavjud. Ilk versiyaga XII asrning ikkinchi yarmida ijod qilgan shoirlar britaniyalik Thomas va Béroulning fransuz tilidagi romanlari kabi nodir asarlar kiradi. Keyinchalik, asl versiyalar Tomas va Beroul tomonidan yozilgan ertaklardan keskin farq qilishi aniqlangan.

Yosh shahzoda Tristan irlandiyalik ritsar Morholtni magʻlub etgandan soʻng, goʻzal Iseultni olib kelish maqsadida [qirol Mark unga uylanishi uchun] Irlandiyaga yoʻlga chiqadi. Yoʻlda ular sevgi eliksirini ichishadi. Bu esa ularning bir-biriga telbalarcha oshiq boʻlishiga olib keladi. Afsonaning "sud boʻlimi"da eleksirning taʼsiri bir umr davom etadi deyilgan. Biroq, "umumiy boʻlim"da eliksirning taʼsiri uch yildan soʻng yoʻqolishi ta'kidlangan. Hikoyaning baʼzi bir shakllarida, ular damlamani tasodifan ichib yuborishlari aytilgan. Yana bir ehtimoliy fikrga koʻra eliksir tayyorlovchi Mark bilan boʻlishish uchun bir qismi Iseultga, ikkinchisi esa ataylab Tristanga beradi. Iseult Mark bilan turmush qurgan boʻlsa-da, afsun uni va Tristanni bir-birlarini sevishganlar sifatida izlashga majbur qiladi. Qirolning maslahatchilari bir necha bor er-xotinni zinoda sinab koʻrishga harakat qilishadi, lekin ular oʻzlarining aybsizligini saqlab qolish uchun hiyla ishlatadilar. *Béroul versiyasi*da sevgi eliksiri oxir-oqibat tugaydi va ikki sevishgan zinokor munosabatlarini davom ettirish yoʻlini oʻzlari tanlaydilar.

Oʻrta asrlari sevgi motividagi Artur — Lancelot — Guinevere sevgi uchburchagi kabi Tristan, qirol Mark va Iseultham bir-birlarini sevradilar. Tristan amakisiqirolg Markni ustozi va asrab olingan otasi sifatida hurmat qilgan. Iseult Markning unga boʻlgan mehribonligi uchun minnatdor boʻladi. Mark Tristanni oʻgʻli, Iseultni esa xotini sifatida yaxshi koʻradi. Ammo har kecha uchala qahramon ham kelajak haqida dahshatli tushlar koʻrishar edi. Mark oxir-oqibat bu voqeadan xabar topadi hamda jiyani va xotinini tuzoqqa tushirishga harakat qiladi. Bir vaqtning oʻzida zaif qirollikning xavf ostida qolishi, Irlandiya va Kornuoll oʻrtasidagi urushning toʻxtatilishi koʻndalang masala sifatida yuzaga chiqadi. Mark ularning aybiga dalil boʻlib tuyuladigan narsalarni qoʻlga kiritadi va Tristanni osib oʻldirish va Iseultni ustunda yoqish orqali jazolashga qaror qiladi. U Iseultni oʻldirish haqidagi fikrini oʻzgartiradi va uni moxov koloniyasiga joylashtiradi. Tristan dorga olib borilish paytida qochib qolishga erishadi va ibodatxona derazasidan moʻjizaviy sakrashni amalga oshiradi hamda Iseultni qutqaradi. Sevishganlar Morrois oʻrmoniga qochib ketishadi va keyinchalik Mark tomonidan topilmaguncha u yerda boshpana topishadi. Tristan Iseultni Markga qaytarishga va mamlakatni tark etishga rozi boʻlganidan keyin ular Mark bilan yarashadi.

### Qirol Artur va oʻlim bilan bogʻliqlik
Eng qadimgi asrab qolingan Tristan sheʼrlari qirol Artur va uning saroyiga havolalarni oʻz ichiga oladi, Tristan va Iseult haqida eslatmalar ham baʼzi erta Arturian matnlarida uchraydi. Hikoya va Artur afsonasi oʻrtasidagi aloqa vaqt oʻtishi bilan kengaytirildi. XII asrning birinchi yarmida Vulgate tsikli (*Lancelot-Grail*) tugaganidan koʻp oʻtmay, ikki muallif Tristanni davra stolining ritsar sifatida toʻliq tasdiqlaydigan *Tristan* prozasini yaratdilar. Bu yerda u davra suhbatining eng buyuk aʼzolaridan biri, Lancelotning sobiq dushmani va Muqaddas Grail uchun qidiruv ishtirokchisi sifatida tavsiflanadi. Keyin *Tristan* prozasi Post-Vulgate tsikliga kiritilgan Tristan va Iseultning umumiy oʻrta asr ertakiga aylandi. Ikki asr oʻtgach, u Tomas Malori ning Arturian *Le Morte d’Artur* toʻplamining asosiy manbasiga aylanadi.
 
*Tristan* nasrining mashhur kengaytirilgan versiyasida va undan olingan asarlarda (shu jumladan Malori ning) Tristan Iseult uchun arfa chalayotganda qirol Mark tomonidan hujumga uchraydi. Mark sehrlangan nayza bilan Tristanga zarba berib, uni oʻlim bilan yaraladi. Tristan afsonasining sheʼriy muolajalari esa qahramonning oʻlimi haqida mutlaqo boshqacha maʼlumot beradi. Tomasning qayd etishicha, Tristan yosh ayolni olti ritsardan qutqarishga urinayotganda zaharlangan nayzadan yaralangan. Tristan oʻzining doʻsti Kaxedinni uni davolay oladigan yagona odam boʻlgan Irlandiyalik Izeultni topishga yuboradi. Tristan Kaxedinga agar Iseultni olib kelsa, oq yelkanlarda, agar olib kelmasa, qora yelkanlarda suzib ketishini aytadi (yunoncha Tesey haqidagi afsonaning aks-sadosi). Iseult Kaxedin bilan Tristanga qaytishga rozi boʻladi, lekin Tristanning rashkchi rafiqasi Oq qoʻllar Iseult Tristanga yelkanlarning rangi haqida yolgʻon gapiradi. Tristan qaygʻudan vafot etadi, Iseult unga xiyonat qildi deb oʻylaydi va Iseult uning jasadi ustida oʻladi. *Tristan* prozasining qisqacha versiyasi va undan keyingi baʼzi asarlarda sheʼriy versiyalarda boʻlgani kabi Tristanning oʻlimi haqidagi anʼanaviy maʼlumotlar ham qoʻllanadi.

### Oʻlimdan keyin

Fransuz manbalarida, masalan, 1903-yilda Hilaire Belloc tomonidan ingliz tiliga tarjima qilinganda tanlab olingan manbalarda, Tristan qabridan oʻsimtasimon oʻsimta oʻsib chiqqani, shu qadar qalin oʻsib, kamon hosil qilib, Iseult qabriga ildiz otgani aytiladi. Hikoya davom etadi, qirol Mark shoxlarni uch marta kesib tashlashga harakat qiladi va har safar novdalar oʻsib, bir-biriga bogʻlanadi. Keyinchalik hikoyalar Tristan qabri ustidagi briar va Iseultning atirgul daraxtining oʻzaro bogʻlanishi bilan hikoyaning bu tomonini bezatadi. Keyingi variantlar bir-biriga bogʻlangan daraxtlarning tafsilotlarini aniqlaydi, ikkita oʻsimlikni findiq va honeysuckle bilan almashtiradi.

Keyinchalik hikoyalarda sevishganlarning bir nechta farzandlari borligi qayd etilgan. Baʼzi hikoyalarda ular oʻzlariga oʻgʻil va qiz tugʻishgan. Bolalar oʻzlarining sarguzashtlarini boshdan kechirish uchun kelishadi. XIV asr fransuz tilida yozilgan roman *Ysaÿe le Triste* (*Ysaÿe the Sad*)da shu nomli qahramon Tristan va Iseultning oʻgʻli. U peri shohi Oberon bilan aloqador boʻlib qoladi va Marta ismli qizga uylanadi, undan Mark ismli oʻgʻil tugʻiladi. Ispaniyalik *Tristan el Joven* tarkibiga Tristanning Leonis Tristani deb atalgan oʻgʻli ham kiradi.

## Kelib chiqishi va analoglari
Ertakning kelib chiqishi haqida bir nechta nazariyalar mavjud, ammo tarixchilar qaysi biri eng toʻgʻri ekanligi haqida bir xil fikrda emaslar.

### Britaniya
VI asr oʻrtalarida Kornuollning janubi-sharqidagi Dore qal’asiga yaqin joylashgan „Drustan tosh“ yodgorligida *Kunomorusning* oʻgʻli Drustanga („Mark“) tegishli yozuv bor. Biroq, barcha tarixchilar Drustan Tristan arxetipi ekanligiga qoʻshilishmaydi. Yozuv hozirda qattiq eroziyaga uchragan, ammo XVI asrdan boshlab toshga oid eng qadimgi yozuvlarning barchasi „CIRVIVS“ / „CIRUSIUS“ ning baʼzi bir oʻzgarishlariga mos keladi. U birinchi marta XIX asr oxirida „DRUSTANUS“ ning baʼzi bir oʻzgarishi sifatida oʻqilgan. Optimistik oʻqish XIX asrda oʻrta asr romantikasining mashhur qayta tiklanishiga mos keladi. 2014-yilda 3D skanerlash usullaridan foydalangan holda oʻtkazilgan tadqiqot orqaga qaragan „D“ oʻrniga dastlabki „CI“ oʻqishini qoʻllab-quvvatladi.

*Mart ap Meichion* („Mark“) va Uels triadalarida *Trystan*, gnomik sheʼriyatning baʼzilari, *Mabinogion* hikoyalari va Illtudning XI asr hagiografiyasiga havolalar mavjud. Drystan ismli personaj qirol Arturning maslahatchilaridan biri sifatida " *Mabinogion* „ nomi bilan tanilgan Oʻrta Uels nasriy toʻplamida XIII asr boshidagi *“Rhonabwy orzusi* " ertakining oxirida paydo boʻladi. Iseult Artur saroyining boshqa buyuk erkaklari va ayollari bilan bir qatorda boshqa, ancha oldingi *Mabinogion* ertakida, *Culhwch va Olvenda sanab* oʻtilgan.

### Irlandiya bilan bogʻliqlik
Tristan afsonasining mumkin boʻlgan irlandiyalik oʻtmishdoshlari juda koʻp ilmiy eʼtiborga sazovor boʻlgan. *Baxtsiz triantán an ghra* yoki sevgi uchburchagi bir nechta Irlandiya asarlarida, ayniqsa *Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne* (*Diarmuid va* Gráinne taʼqibi) deb nomlangan matnda aks etadi. Hikoyada qarigan Fionn mac Cumhaill yosh malika Grainni oʻz xotiniga oladi. Nikoh marosimida u Fionning eng ishonchli jangchilaridan biri boʻlgan Diarmuid Ua Duibhnega oshiq boʻladi. Gráinne undan tashqari hammaga uxlatadigan iksir beradi va uni oʻzi bilan qochishga ishontiradi. Qochoq sevishganlar keyin butun Irlandiya boʻylab Fianna tomonidan taʼqib qilinadi.

Yana bir irland analogi — *Scéla Cano meic Gartnáin*, XIV asrda Lekanning *Sariq kitobida* saqlangan. Ushbu ertakda Kano surgun qilingan Shotlandiya qiroli boʻlib, u Ui Maile qiroli Markanning mehmondoʻstligini qabul qiladi. Uning yosh rafiqasi Credd giyohvand moddalarni isteʼmol qiladi va keyin Kanoni uning sevgilisi boʻlishga ishontiradi. Ular Marcanning sudida sud majlisini davom ettirishga harakat qilishadi, lekin ular saroy aʼzolaridan hafsalasi pir boʻladi. Oxir-oqibat, Credd oʻzini oʻldiradi va Kano qaygʻudan oʻladi.

Ulster tsikli Naoise mac Usnech Deyrdre uchun tushadigan *Clann Uisnigh* yoki *Deirdre of Sorrows* matnini oʻz ichiga oladi. U Olsterning goʻzalligi uchun kurashayotgan erkaklar tufayli fuqarolar urushiga kirishishi haqidagi bashorat tufayli qirol Konchobar mac Nessa tomonidan qamoqqa tashlangan. Konchobar urushni oldini olish uchun Deyrdre bilan turmush qurishga vaʼda bergan va Klan Uisnighdan oʻch oladi. Naoise va uning qarindoshlarining oʻlimi koʻplab Ulstermenlarning Konnaxtga oʻtishiga olib keladi, shu jumladan Konchobarning oʻgay otasi va ishonchli ittifoqchisi Fergus Mak Roich, oxir-oqibat *Tain Bo Kuailngeni tezlashtiradi*.

Baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, XI asrda Fors hikoyasi *Vis va Ramin* Tristan afsonasi uchun namuna boʻlgan boʻlishi kerak, chunki oʻxshashliklar tasodifiy boʻlish uchun juda muhim. Tristan va Iseultning forscha kelib chiqishi haqidagi dalillar juda muhim va bu fors hikoyasi Gʻarbga qanday etib kelganligi haqida bir qancha nazariyalar mavjud. Baʼzilar buni Salib yurishlari paytida Suriya saroyida va Muqaddas Yerdagi salibchilar va Sarasen lagerlariga bepul kirish imkoniga ega boʻlgan oʻyinchilarning hikoyalari bilan almashish natijasida paydo boʻlgan deb taxmin qilishdi.

Baʼzilar Ovidning *Pirami va Bubesi* va Naxosdagi Ariadna haqidagi hikoya Tristan afsonasining rivojlanishiga hissa qoʻshgan boʻlishi mumkin deb hisoblashadi. Tristan va Iseultning oʻlib, bir-biriga bogʻlangan daraxtlarga aylanishi ketma-ketligi Ovidning Baucis va Filemon haqidagi sevgi hikoyasiga ham oʻxshaydi, unda ikki sevishgan oʻlimda bir tanasidan oʻsib chiqqan ikki xil daraxtga aylanadi. Biroq, bu Deidre of the Sorrows dostonida ham sodir boʻladi, bu aloqani yanada zaif qiladi. U, shuningdek, Angliya va Fransiya kabi zamonaviy milliy davlatlar rivojlanishi paytida (ayniqsa, monastirlarning parchalanishi paytida) zarar koʻrganligi maʼlum boʻlgan yozma yozuvlarga tayanib, savodxonlikdan oldingi jamiyatlarning (hozir yoʻqolgan) ogʻzaki anʼanalariga eʼtibor bermaydi.

## Hududli va umumiy shoxlar

### Umumiy filial

„Umumiy“ filialning eng qadimgi vakili Berulning „ *Le Roman de Tristan“ asaridir.* Birinchi qism odatda 1150—1170-yillar oraligʻida, ikkinchisi esa 1181—1190-yillar oraligʻida. Filial shunday nomlandi, chunki u ilgari ritsarlik boʻlmagan, sudga aloqador boʻlmagan hikoya qilish anʼanasini ifodalaydi, bu esa uni yuqori oʻrta asrlarga qaraganda qorongʻu asrlarni koʻproq aks ettiradi. Shu nuqtai nazardan, ushbu sohadagi asarlar Layamonning Brut va *Perlesvausga* oʻxshaydi. Tomas asarlarida boʻlgani kabi, Berul ijodi haqidagi bilimlar ham cheklangan. Uning asarlarining bir nechta muhim qismlari XIX asrda topilgan, qolganlari esa keyingi versiyalardan tiklangan.. Berul versiyasi Tristan romanslarining eng qadimgi maʼlum versiyasidir. Bu, odatda, hech qanday tushuntirish yoki oʻzgartirishlarsiz, romantikadagi barcha xom hodisalarning eng yaqin taqdimoti hisoblanadi. Shuning uchun, Beroul versiyasi keyingi „umumiy filial“ nashrlari uchun arxetipdir. Umumiy filialning yanada muhim tasviri — Eilhart fon Obergening nemis versiyasi. Eyxart mashhur edi, lekin keyingi Gotfrid bilan solishtirganda xira edi.

Umumiy shoxning saroy shoxchasidan sezilarli darajada farq qiladigan jihati bu oshiqlarning Mark saroyidan surgunda boʻlgan vaqtlarini tasvirlashdir. Saroy shoxlari Tristan va Iseultni „Sevishganlar gʻorida“ boshpana qilib, baxtli yolgʻizlikda yashayotganliklari va shu tariqa saroy va ritsarlik yozuvi anʼanalariga rioya qilgan holda tasvirlangan boʻlsalar, umumiy shoxlar Tristan va Iseultning chekkan azob-uqubatlarini taʼkidlaydi. Umumiy filialda surgun — bu er-xotinning sud meʼyorlaridan voz kechishini taʼkidlaydigan va ularning romantikasi mumkin emasligini taʼkidlaydigan haqiqiy jazo.

Fransuz oʻrta asr olimlari Jozef Bédier Tristanning barcha afsonalarini bitta asl nusxada: Kornish yoki Breton sheʼrida kuzatish mumkin deb oʻyladi. U bu faraziy asl nusxani „Ur-Tristan“ deb atadi. U oʻzining haligacha mashhur *boʻlgan „Tristan va Iseult romansi“* asarini bu qanday boʻlishi mumkinligini qayta tiklashga urinish sifatida yozgan va bir butunlikni yaratish uchun boshqa versiyalardagi materiallarni oʻz ichiga olgan. Edvard J. Gallager tomonidan *Bédierning Roman de Tristan et Iseut* (1900) asarining yangi inglizcha tarjimasi 2013-yilda Hackett nashriyot kompaniyasi tomonidan nashr etilgan. Hilaire Belloc tomonidan birinchi marta 1913-yilda nashr etilgan tarjimasi 1958-yilda Claire Bloom tomonidan oʻqilgan Caedmon Audio yozuvi sifatida nashr etilgan va 2005-yilda qayta nashr etilgan.

### Sud boʻlimi
Olimlar Tristan afsonasining „sudviy“ boʻlimi deb nomlagan narsaning eng qadimgi tasviri Britaniyalik Tomasning 1173-yildagi ishida keltirilgan. Uning *Tristan* sheʼrining oltita qoʻlyozmani ifodalovchi atigi oʻnta qismi topilgan: Turin va Strassburgdagi qoʻlyozmalar yoʻqolgan, ikkitasi Oksfordda, bittasi Kembrijda va bittasi Karlaylda qolgan. Tomas oʻz matnida Tristanni kuylagan yana bir *trubva* nomini aytadi, garchi bu oldingi versiyaning qoʻlyozmalari topilmagan. Shuningdek, Izeultning qaygʻudan qisqa lai yozishi tasvirlangan parcha bor, bu taniqli trubadurning oʻlimiga oid bir-biriga bogʻliq boʻlmagan afsonaning rivojlanishiga, shuningdek, XII asrning zodagon ayollarining lais kompozitsiyasiga oydinlik kiritadi.

Tristan afsonasining saroy shoxini bilish uchun quyidagi muhim matn 1227-yilda Norvegiya qiroli Xokon Xokonsonning iltimosiga binoan birodar Robert tomonidan qilingan Tomasning qisqartirilgan tarjimasidir. Qirol Xokon oʻz saroyida Angevin — Norman madaniyatini targʻib qilmoqchi edi, shuning uchun u bir nechta fransuz Arturian asarlarini tarjima qilishni buyurdi. Nordic versiyasi Tomasning Tristanidagi voqealarning toʻliq, toʻgʻridan-toʻgʻri hikoyasini taqdim etadi, uning koʻplab sharhlovchi chalgʻitishlari yoʻq. U shakllanish davridagi saroy boʻlimining yagona toʻliq vakili.

Robert birodarning asaridan oldin xronologik jihatdan 1211—1215-yillarda yozilgan Gotfrid fon *Strasburgning Tristan va Isolt asari* joylashgan. Sheʼr Gotfridning yagona maʼlum asari boʻlib, uning oʻlimi tufayli toʻliq boʻlmagan, qayta hikoya qilish asosiy syujetning yarmigacha yetib kelgan. Sheʼr keyinchalik Geynrix fon Frayberg va Ulrix fon Tyurxaym kabi mualliflar tomonidan yakunlangan, ammo ideal manba sifatida afsonaning „umumiy“ filiali bilan yakunlangan.

## Oʻrta asrlarning boshqa versiyalari

### Fransuzcha
Berul va Tomas bilan zamondosh boʻlgan Mari de Frans oʻzining laislaridan birida Tristan epizodini taqdim etdi: " Chevrefoil ". Bu Tristanning Kornuollga yana bir yashirin qaytishi bilan bogʻliq boʻlib, unda badargʻa qilingan qahramon Iseltga oʻzining borligini u sayohat qiladigan yoʻlda joylashgan findiq daraxti shoxidagi yozuv orqali bildiradi. Sarlavha Tristan va Iseultga oʻxshab ajratilganda nobud boʻladigan asal va findiq daraxtining simbioziga ishora qiladi: " *Ni vous sans moi, ni moi sans vous* " („Na sen mensiz, na men sensiz“). Bu lahza saroy shoxidagi Tristanning Mark saroyidagi bogʻda uchrashish uchun oqimga solingan yogʻoch talaşlaridan foydalanganini eslatadi.

Shuningdek, XII asrga oid ikkita *Folies Tristan*, Bern va Oksford versiyalari sifatida aniqlangan qadimgi fransuz sheʼrlari mavjud boʻlib, ular Tristanning jinni niqobi ostida Mark saroyiga qaytishi bilan bogʻliq. Tristan hikoyasiga epizodik qoʻshimchalar va hikoya tuzilishining durdonalari sifatidagi ahamiyatidan tashqari, bu nisbatan qisqa sheʼrlar Berul va Tomasning toʻliq boʻlmagan matnlarining etishmayotgan qismlarini tiklashga sezilarli hissa qoʻshadi.

Kretyen de Troyes Tristan hikoyasini yozgan deb daʼvo qiladi, ammo uning hech bir qismi topilmagan. U buni *Kligesning* muqaddimasida eslatib oʻtadi, bu romantika koʻpchilik uchun baxtli yakun bilan *Tristanga* qarshi oʻziga xosdir. Baʼzi olimlar uning *Tristanini* yomon qabul qilgan deb taxmin qilishadi, bu esa Kretyenni " *Kliges* „ hikoyasini — keltlarning oʻtmishdoshi boʻlmagan hikoyani — tuzatish uchun yozishga undagan.

Berul va Tomasdan keyin fransuz Tristaniyadagi eng eʼtiborga molik rivojlanish — bu Tristan* prozasi deb nomlanuvchi matnlarning murakkab guruhidir. XIII—XIV asrlarda juda mashhur boʻlgan bu uzun versiyalarning hikoyalari qoʻlyozmadan qoʻlyozmagacha turlicha. Zamonaviy nashrlar kengaytirilgan versiya uchun oʻn ikki jilddan iborat boʻlib, Tristanning Muqaddas Grail uchun qidiruvdagi ishtiroki yoki Grail Questsiz qisqaroq versiya uchun besh jild. Bu keyingi oʻrta asr adabiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi va Post-Vulgate tsikli va *Rim de Palamedesning* qismlarini ilhomlantirdi.

=== Ingliz ===
Ingliz tilidagi Tristan materialining eng qadimgi toʻliq manbai *Ser Tristrem* boʻlib, taxminan 1300-yilda yozilgan 3344 satrdan iborat romantizmdir. U Shotlandiya Milliy kutubxonasida mashhur Auchinlek qoʻlyozmasida saqlanadi. Rivoyat, asosan, saroy anʼanalariga amal qiladi.  Fransuz Arturiananing koʻplab oʻrta asr ingliz moslamalarida boʻlgani kabi, sheʼrning badiiy yutugʻini faqat oʻrtacha deb taʼriflash mumkin. Biroq, baʼzi tanqidchilar uni parodiya deb daʼvo qilib, uni qayta tiklashga harakat qilishdi. Uning birinchi muharriri [[Walter Scott|Valter Skott]] hikoyaning 60 qatorli yakunini taqdim etdi, u har bir keyingi nashrda romantika bilan bosilgan.

Ingliz tilidagi Tristan afsonasining oʻrta asrlardagi boshqa yagona qoʻllanmasi Tomas Malorining " *Ser Tristram de Lyones kitobi* " boʻlib, uning " *Le Morte d’Artur* " toʻplamiga kiritilgan fransuz nasri *Tristanning* qisqartirilgan „tarjimasi“. Malory versiyasida Tristram Liones qirolining oʻgʻli. 1934-yilda Vinchester qoʻlyozmasi paydo boʻlganidan beri Tristan hikoyasi, *Le Morte d’Arturdagi* barcha epizodlar singari, dastlab mustaqil qism yoki kattaroq asarning bir qismi boʻlishi kerakmi, degan savolga koʻp ilmiy munozaralar boʻlib oʻtdi.

=== Italiya va ispan ===

Italiyada Tristan haqida yoki unga tez-tez murojaat qiladigan koʻplab *kantari* yoki ogʻzaki sheʼrlar jamoat maydonida ijro etilgan. Ular orasida *Cantari di Tristano*, *Due Tristani* *Quando Tristano e Lancielotto combattiero al petrone di Merlino*, *Ultime imprese e morte Tristano* va *Vendetta che fe Messer Lanzelloto de la Morte di Messer Tristano* va boshqalar bor edi.

Oʻrta asrlar Italiyasida *Tristan* nasrining toʻrt xil versiyasi mavjud boʻlib, ularning aksariyati hozirda joylashgan joy yoki kutubxona nomi bilan atalgan: *Tristano Panciaticchiano*, *Tristano Riccardiano* va *Tristano Veneto,* *Tavola Ritonda* bundan mustasno.

XIV asrning birinchi uchdan birida Arcipreste de Hita Tristan hikoyasining oʻz versiyasini yozdi, *Carta enviada por Hiseo la Brunda a Tristan*. *Respuesta de Tristan* — bu ikki oshiq oʻrtasidagi xayoliy xatlar koʻrinishida yozilgan XV asrning noyob romantikasi. *Libro del muy esforzado caballero Don Tristán de Leonís y de sus grandes hechos en armas*, ispancha *Tristan* prozasining qayta ishlangan asari birinchi marta 1501-yilda [[Valyadolid|Valyadolidda]] nashr etilgan.

=== Nordik va Gollandiya ===
Robert birodarning versiyasining mashhurligi oʻziga xos parodiya, *Saga Af Tristram ok Ísodd*, shuningdek, *Tristrams kvæði* sheʼrini keltirib chiqardi. Mari de Fransning „Strengleikar“ (torli asboblar) deb nomlangan *laisning* qadimgi Nors nasriy tarjimalari toʻplamida Arturian mazmuniga ega ikkita lais saqlanib qolgan, ulardan biri „Geitarlauf“ deb tarjima qilingan „Chevrefoil“.

Gollandiya versiyasining 158 qatorli qismi () Britaniyalik Tomas *Tristan* mavjud. U Venadagi Avstriya Milliy kutubxonasida saqlanadi, seriya nova 3968. Qisqa Tristan hikoyasi, ehtimol Berul matni bilan bogʻliq, XVI asr oxiridan XVI asr oʻrtalariga qadar oltita Welsh qoʻlyozmalarida mavjud.

=== slavyan ===
Gotfrid, Geynrix va Eyxartning nemis Tristan sheʼrlariga asoslangan XIII asr sheʼriyat romantikasi chex tilida mavjud. Bu [[Slavyan tillari|slavyan tillarida]] Tristan hikoyasining yagona maʼlum oyat vakili.

Qadimgi Belarus nasridagi " *Povest o Tryshchane* „ afsonaning eng uzoq sharqiy taraqqiyotini ifodalaydi va 1560-yillarda yaratilgan, baʼzi tanqidchilar tomonidan soʻnggi „oʻrta asr“ Tristan yoki Artur matn davri deb hisoblanadi. Uning nasl-nasabi *Tristano Venetoga* borib taqaladi. Oʻsha paytda Venetsiya Respublikasi serb-xorvat tillari hududining katta qismini nazorat qilib, bu davrda Bolqonning aksariyat qismiga qaraganda u yerda faolroq adabiy va madaniy hayotni keltirib chiqardi. *Povestning* qoʻlyozmasi (yoʻqolgan) serb vositachisidan tarjima qilinganligini aytadi. Olimlarning fikriga koʻra, afsona Venetsiyadan Bolqon koloniyalari boʻylab sayohat qilgan va nihoyat bu slavyan tilida soʻnggi postga etgan.

== Tasviriy sanʼat ==

Tristanning hikoyasi oʻrta asrlarda fil suyagidan yasalgan oyna qutilaridan tortib XII asrdagi Sitsiliya Tristan yorganigacha turli xil sanʼat turlarida tasvirlangan. Koʻpgina adabiy versiyalar miniatyura bilan yoritilgan. Keyinchalik bu afsona XIX asr oxiri va XX asr boshlari [[romantizm]] rassomlarining mashhur mavzusiga aylandi; ushbu asarlarning baʼzilari ushbu maqolada tasvirlangan.

== Zamonaviy ommaviy axborot vositalari ==

=== Adabiyotlar ===
Ingliz tilida Tristan hikoyasi odatda Britaniya masalasi bilan bir xil taqdirga duch keldi. Taxminan uch asr davomida eʼtibordan chetda qolgandan soʻng, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Arturiyaning asl adabiyotining, asosan, hikoyaviy sheʼrlarning qayta tiklanishi sodir boʻldi. Hikoyaga oid jonlanish materiallariga Alfred Tennisonning „Oxirgi turnir“ (uning *“Qirol Idillaridan* biri"), Metyu Arnoldning 1852-yildagi *Tristram va Iseult* va Aljernon Charlz Svinbernning 1882-yilgi „ *Lyoneslik Tristram“* epik sheʼri kiradi. Keyinchalik Tristan matnlarining aksariyati nasriy romanlar yoki hikoyalar shaklida yozilgan.

19-asrga kelib, Tristan afsonalari Daniyadan [[Farer orollari|Farer orollarigacha]] Shimoliy dunyoga tarqaldi. Biroq, bu hikoyalar oʻrta asrlardagi kashshoflaridan juda farq qilgan. Misol uchun, bitta Daniya balladasida Tristan va Iseult aka-uka va opa-singilga aylanadi. Boshqa noanʼanaviy yangiliklar Daniyaning 18-asr oxirlarida *Tristans saga ok Inionu* va *En tragoedisk Historie om den ædle og tappre Tistrand nomli* ikkita mashhur kitoblarida uchraydi, ularda Iseult Hindiston malikasi etib tayinlangan. Ushbu kitoblarning mashhurligi Islandiya shoirlari Sigurdur Breiðfjörð va Niels Jonssonni Tristan afsonasidan ilhomlangan rimur, uzun sheʼrlar yozishga ilhomlantiradi.

* Kornish yozuvchisi Artur Tomas Quiller-Couch („Q“) zamonaviy sharoitlarda Tristan va Iseult afsonasining qayta hikoyasi boʻlgan *Dor qal’asini* boshladi. U qirol Mark rolidagi mehmonxona egasini, uning rafiqasi Iseultni va bretonlik piyoz sotuvchini Tristan qilib tayinladi. Syujet „Troya“da boʻlib oʻtdi, uning nomi oʻzining tugʻilgan shahri Foui edi. Kitob Quiller-Couchning oʻlimida tugallanmagan va koʻp yillar oʻtgach, 1962-yilda Dafne du Maurier tomonidan yakunlangan.
* Rosemary Sutcliff Tristan va Iseult hikoyasi asosida ikkita roman yozgan. Yosh kattalar uchun hikoyani qayta hikoya qiluvchi *Tristan va Iseult* birinchi kitobi 1971-yilda nashr etilgan. U asosan Britaniyaning janubiy yarimorolidagi Kornuollda joylashgan. Hikoya uning keyingi Arturian romanining *"Qilich va aylana"* (1981) bobi sifatida paydo boʻladi.
* Tomas Berger Tristan va Isolda hikoyasini 1978-yilda Arturiya afsonasi „ *Artur Reks: Afsonaviy roman“* talqinida aytib berdi.
* Dee Morrison Meaney voqeani *Iseult* (1985) filmida Iseult nuqtai nazaridan aytib berdi. Bu hikoyaning sehrli tomoniga va sakslarning kelishi druidizm anʼanalari va sehrli mavjudotlarning tugashini anglatishiga qaratilgan.
* Diana L. Paxsonning 1988-yildagi *"Oq* qargʻa" romani Tristan va Izeult (kitobda Drustan va Esseilte nomi bilan atalgan) haqidagi afsonani Izeultning choʻrisi Brangien („Branven“) nuqtai nazaridan aytib berdi, u oʻrta asrlarning turli hikoyalarida tilga olingan..
* Jozef Bedierning *Tristan va Izeult romantikasi* Jon Apdayk tomonidan 1994-yilda Tristan va Izabel oshiqlari haqidagi Braziliya romanining soʻngida manba sifatida keltirilgan.
* Bernard Kornuell afsonaning „tarixiy“ talqinini „ *Xudoning dushmani: Arturning romani“*, 1996-yilda *"Jangchi yilnomalari* „ turkumidagi yozuv sifatida yon hikoya sifatida kiritgan.
* Rozalind Mayls Tristan va Izolda haqida trilogiya yozgan: *Gʻarbiy orol qirolichasi* (2002), *Oq qoʻllarning xizmatkori* (2003) va *dengiz xonimi* (2004).
* Nensi MakKenzi 2003-yilda Arturian seriyasining bir qismi sifatida *“Orzular shahzodasi: Tristan va Essilta haqidagi ertak" romanini* yozgan.
* [[Bengal adabiyoti|Bengal adabiyotida]] hikoya muallif Sunil Gangopadhyay tomonidan *Sonali Dukxo* romanida tasvirlangan.
* Garri Turtledovning " *Red Britannia* " nomli muqobil tarixida Kristofer Marlou (u roman tarixida bizning tariximizga qaraganda uzoqroq yashaydi) doʻsti [[William Shakespeare|Uilyam Shekspirning]] gʻoyat mashhur " *Gamlet* " asari bilan raqobatlashish uchun " *Yseult va Tristan* " nomli pyesa yozadi.

=== Teatr va opera ===


* 1832-yilda Gaetano Donizetti Milanda oʻzining *L’elisir d’amore (sevgi iksiri)* yoki (*sevgi iksiri)* operasida bu voqeaga ishora qilgan. Adina qahramoni hikoyani ansamblga kuylaydi va Nemorinoni charlatan Dulkamaradan sehrli eliksirni soʻrashga ilhomlantiradi.
* Premyerasi 1865-yilda [[Richard Wagner|Richard Vagnerning]] „ *Tristan va Isolde* „ nomli filmida Tristan halokatga uchragan romantik figura sifatida tasvirlangan, Isolda esa qutqaruvchi ayol sifatida Vagnerning eng muhim ayollik rolini bajaradi.
* Tomas Xardining *Lionnessdagi Tintageldagi Kornuol qirolichasining mashhur fojiasi* 1923-yilda nashr etilgan.
* Rutland Boughtonning 1924-yilgi *“Kornuoll malikasi“* operasi Tomas Xardining pyesasi asosida yaratilgan. Shveysariyalik bastakor Frank Martin 1938—1940-yillarda Vagner taʼsirida „ *Le vin herbé* „ kamera operasini yozgan.

=== Musiqasi ===
XX asr bastakorlari oʻz kompozitsiyalarida koʻpincha Vagner ohanglari bilan afsonadan foydalanganlar. Misol uchun, Hans Verner Henzening *Tristan* orkestr kompozitsiyasi Vagner versiyasidan, shuningdek, afsonaning qayta hikoyalaridan bepul olingan.

* Ingliz bastakori Rutland Boughton Xardining oʻyinidan ilhomlanib, *“Kornuoll malikasi“* musiqiy dramasini yaratdi. Birinchi spektakl 1924-yilda Glastonberi festivalida boʻlib oʻtdi. Allaqachon *"Oʻlmas soat"* va " *Baytlahm* " bilan mashhur boʻlgan Boughtonning noyob va kuchli opera bastakori sifatida oʻsishi Tristram va Isolde afsonasining ushbu muomalasida yaqqol namoyon boʻladi. Hardining pyesasi juda koʻp yengilmas gʻazabni taklif qilganini his qilib, u dramaturgdan oʻzining dastlabki sheʼriy asarlaridan bir hovuch qoʻshiq soʻzlarini olib kirishga ruxsat oldi. Natijada koʻpchilik Boughtonning ushbu janrdagi durdona asari deb oʻylagan taʼsirchan va jozibali asardir. 2010-yilda u Dutton Epoch yorligʻida yozilgan. Ronald Korp Nyu-London orkestri va London xori aʼzolari, shu jumladan yakkaxonlar Nil Devis (Qirol Mark), Xezer Shipp (Qirollik Iseult), Jak Imbrailo (Ser Tristam) va Joan Rodjers (Bretani Iseult) dirijyorligi.
* [[Messian Olivye Ejen Prosper Sharl|Olivier Messiaen]] oʻzining 1948-yilgi " *Turangalila-Simfoniya* " simfoniyasini hikoya atrofida qurdi.
* Nemis pauer-metal guruhi Blind Guardian oʻzlarining 2002-yilgi „A Night at the Opera“ albomida Tristan va Izeultning " Qiz va oshiq ritsar " hikoyasidan ilhomlangan qoʻshigʻiga ega.
* Ingliz qoʻshiqchisi va qoʻshiq muallifi Patrik Vulf oʻzining 2005-yilgi *Wind in the Wires* albomida Tristan va Iseult afsonasi haqidagi „Tristan“ qoʻshigʻini taqdim etdi.
* Amerikalik hind rok-guruhi Tarkio oʻzlarining " *Dengiz yoʻllaridagi dengizchilar uchun dengiz qoʻshiqlari* " albomida „Tristan va Iseult“ nomli qoʻshigʻiga ega.

=== Kino va televideniyeda ===
Hikoya asosida bir necha bor filmlar suratga olingan. Ushbu filmlar orasida eng birinchilaridan biri [[1909|1909-yil]]da suratga olingan fransuz *Tristan et Yseult* ovozsiz filmi boʻlishi mumkinligi iddao qilingan. Filmdan ikki yil oʻtgach, xuddi shu nom ostida, hikoyaga [[syujet]]iga bir qancha oʻzgartirishlar kiritilgan yana bir [[fransuzcha]] film ommaga namoyish etiladi. Film voqealariga qoʻshimcha sifatida Tristanning xizmatkori *'Rozen*' sevishganlarni aldab, sevgi eleksirini ichishlariga koʻmaklashishi, keyin esa ularni qirol Markka yomonlashi kabi sahnalar kiritiladi. [[Qirol]] ularga rahm qilsa ham, hikoya soʻngida sevishganlar baribir [[Suitsid|oʻz jonlariga qasd qilishadi]]. Filming uchinchi [[Ovozsiz kino|ovozsiz]] talqini [[1920-yil]]da suratga olinadi.

* Eng mashhur va bahsli Tristan filmlaridan biri [[1943|1943-yil]]da rejissyor Jan Delannoy (Jan Kokto ssenariysi) tomonidan suratga olingan „ *L'Éternel Retur* „ (*“Abadiy qaytish“*) edi. Bu oʻzining doʻsti Markga xotin olib kelgan Tristan rolidagi Patris ismli odam bilan hikoyaning zamonaviy qayta hikoyasidir. Biroq, yovuz mitti ularni aldab, sevgi iksirini ichishga majbur qiladi va tanish fitna boshlanadi. Film Germaniya hukmronligi ostidagi Vichi rejimi davrida Fransiyada ishlangan. Filmning elementlari [[Natsizm|milliy sotsialistik]] mafkurani aks ettiradi, goʻzal sariq qahramon va qahramon Untermensch mitti tomonidan ajratilgan. Mittiga afsonaning koʻp talqinlaridan koʻra koʻproq muhim rol berilgan; uning shafqatsiz yomgʻirlari, xuddi natsistlarning stereotiplaridagi yahudiylarga oʻxshab, sevishganlarni vayron qiladi.
* 1970-yilgi ispan filmi *Tristana* voqea bilan faqat tangensial bogʻliq. Tristan rolini ayol qahramon Tristana oʻz zimmasiga oladi, u keksayib qolgan amakisi Don Lopega gʻamxoʻrlik qilishga majbur boʻladi, garchi u Horasioga uylanishni xohlasa ham.
* 1981-yilda suratga olingan Irlandiyalik " *Lovespell* " filmida Nikolas Kley Tristan rolida va Keyt Mulgryu Iseult rolida boʻlgan. Tasodifan, Kley Jon Burmanning " *Excalibur* " dostonida Lancelot rolini oʻynadi.
* Nemis filmi „ *Olov va qilich“* (*Feuer und Schwert — Die Legende von Tristan und Isolde*) 1981-yilda [[Cannes film festivali|Kann kinofestivalida]] premyerasi boʻlib, 1982-yilda chiqarilgan. Filmda [[Christoph Waltz|Kristof Vals]] Tristan rolini oʻynadi va u Brittani Iseult subsyujetini olib tashlagan boʻlsa-da, hikoyaga toʻgʻri keldi.
* Fransuz rejissori Fransua Truffo *1981-*yilda suratga olingan "Qoʻshni *ayol* " filmi uchun mavzuni zamonaviy davrga moslagan boʻlsa, 1988- *yilda "Qargʻa soyasida* " filmi qahramonlarni Oʻrta asr Islandiyaga olib borgan. Bu yerda Trausti va Isolda raqib qabilalardan boʻlgan jangchilar boʻlib, Trausti Isolda qabilasining yetakchisini oʻldirganda toʻqnash keladi, biroq mahalliy episkop tinchlik oʻrnatadi va ularning nikohini tartibga soladi.
* 1998-yilda Ispaniya va Fransiyada namoyish etilgan *Tristan va Isolda: La Leyenda Olvidada* animatsion teleseriali bor edi.
* Bollivud rejissori Subhash Gay oʻzining 1997-yilda " *Pardes* " musiqiy filmida hikoyani zamonaviy Hindiston va Qoʻshma Shtatlarga oʻtkazadi. Hind amerikalik Kishorilal (Amrish Puri) yetim qolgan jiyani Arjunni ([[Shah Rukh Khan|Shohruh Xon]]) tarbiyalaydi. Oxir-oqibat, Kishorilal oʻzining xudbin, sayoz oʻgʻli Rajivga (Apoorva Agnixotri) kelinlik qilib, goʻzal Ganga (Maxima Chaudxari) ni jalb qilish uchun Arjunni Hindistonga qaytarib yuboradi. Arjun Gangaga tushib qoladi va amakivachchasi va suyukli amakisiga sodiq qolish uchun kurashadi.
* 2002-yilda fransuz *Tristan et Iseut* animatsion filmi oilaviy tomoshabinlarga moʻljallangan anʼanaviy ertakning bowdlerlashtirilgan versiyasidir.
* Afsonaga 2006-yilda [[Tony Scott|Toni Skott]] va [[Ridley Scott|Ridli Skott]] tomonidan ishlab chiqarilgan, Din Jorgaris tomonidan yozilgan, Kevin Reynolds rejissorligida hamda [[James Franco|Jeyms Franko]] va Sofiya Mayls ishtirok etgan *Tristan &amp;amp; Isolde* filmi bilan nisbatan yuqori byudjetli muomala berildi. Ushbu versiyada Tristan ota-onasi yoshligida oʻldirilganidan keyin lord Mark tomonidan tarbiyalangan kornishlik jangchidir. Irlandlar bilan jangda Tristan Irlandiya qirolining ikkinchisi Morholtni magʻlub etadi, ammo jangda zaharlanadi. Zahar uning barcha his-tuygʻularini susaytiradi va uning hamrohlari uni oʻlgan deb hisoblashadi, shuning uchun u oʻlik jasadni kuydirish uchun qayiqda joʻnatiladi. Ayni paytda, Isolda Morholt bilan istamagan nikohidan qoʻrqib, uyini tark etadi va Irlandiya qirgʻogʻida Tristanni topadi.

== Yana qarang ==

* [[Antony va Cleopatra]]
* [[Romeo va Juliet]]
* Pyramus va Thisbe
* [[Canoel]]
* Oʻrta asr ovchiligi (terminologiya)

== Manbalar ==


== Havolalar ==

* [http://www.timelessmyths.com/arthurian/tristan.html Hikoyaning umumiy koʻrinishi] 
* [http://www.studenthandouts.com/01-Web-Pages/2012-12-a/romance-of-tristan-and-isolde-ebook-PDF.htm „Tristan va Isolda romantikasi“ (bepul PDF elektron kitob)]  (arxiv)
* [http://www.lib.rochester.edu/camelot/trismenu.htm Camelot loyihasidan Tristan sahifasi] 
* [http://www.lib.rochester.edu/camelot/trisbib.htm Zamonaviy Tristaniyaning ingliz tilidagi bibliografiyasi] 
* [http://fr.wikisource.org/wiki/Tristan_(B%C3%A9roul) Berulning " *Le Roman de Tristan* " asari] (fransuzcha)
* [http://fr.wikisource.org/wiki/Tristan_(Thomas_d’Angleterre) Tomas d’Angleterning *Tristani''] (fransuzcha)
* Tristan va Iseult, audio versiyasi (fransuzcha)