Koreferentlik

**Koreferentlik** (ing. corefence yoki co-reference) tilshunoslikda ikkidan ortiq soʻzlar bir shaxs yoki narsaga ishora qilganda yuzaga keladigan hodisadir; Ular bir xil referentga ega boʻladi. Misol uchun, *Billga Elis tez orada kelishini aytdi va u shunday qildi*, ushbu gapdagi *"Elis"* va *"u"* bir shaxsga ishora qilgan.

Koreferentlikning aniqlanishi koʻpincha murakkab boʻladi. Misol uchun, *Bill said he would come,* ushbu jumlada „he“ olmoshi Billga yoki umuman boshqa shaxsga ham ishora qilishi mumkin. Qaysi soʻzlar kontekstdagi asosiy maʼno ifoda etishini aniqlash maʼnoni tahlil qilish yoki tushunishning muhim qismidir va bu koʻpincha kontekstdan maʼlumotni, real dunyo bilimlarini, misol uchun, baʼzi nomlarning muayyan turlari („Rover“), artefakt turlari („Titanik“), grammatik jinslar yoki boshqa xususiyatlar bilan bogʻlanish tendensiyalarini talab qiladi.

Tilshunos olimlar koʻpincha asosiy maʼlumotni qayd qilish uchun indekslardan foydalanadilar (*Bill<sub>i</sub> said he<sub>i</sub> would come)* . Bunday iboralar *koindekslangan* deb yuritiladi, bu ularni asosiy referent sifatida talqin qilish kerakligini koʻrsatadi.

Agar ifodalar koreferensial boʻlsa, birinchi boʻlib toʻliq yoki tavsiflovchi shakl (masalan, toʻliq shaxsiy ism, ehtimoliy unvoni va roli bilan), keyinroq sodir boʻlganda esa qisqaroq shakllardan foydalaniladi (masalan, faqat maʼlum bir ism, familiya, yoki olmosh). Oldingi hodisa antisedent, ikkinchisi esa proforma, anafor yoki referent deb ataladi. Ammo, olmoshlar baʼzan oldingi qismda boʻlib, oʻzidan keyingi shaxs, harakat yoki narsaga ishora qilishi mumkin, masalan, *"U uyga kelganida, Elis uxlab qoldi" („When she arrived home, Alice went to sleep“).* Bunday hollarda koreferent anaforik emas, balki kataforik deb ataladi.

Koreferentlik sintaksis sohasidagi hodisalarni bogʻlash uchun asosiy ahamiyatga ega hodisalardan biridir. Bogʻlanish nazariyasi jumlalar va matnlardagi asosiy ifodalar oʻrtasida mavjud boʻlgan sintaktik munosabatni oʻrganadi.

## Turlari
Koreferentlikning turlari koʻrib chiqilganda, ular orasidagi farqlarning guvohi boʻlishimiz mumkin. Misol uchun, anafora, katafora, antisedentlarning boʻlinishi, ot iboralar va boshqalarga oʻzaro bogʻliq.

:: Anafora
:: a. **The music<sub>i</sub>** was so loud that **it<sub>i</sub>** couldnʼt be enjoyed
:: (**Musiqa<sub>i</sub>** shunchalik baland ediki, **undan<sub>i</sub>** zavqlana olmadim). – Anafora *oʻzi* nazarda tutgan iboraga (uning oldingi gapiga) ergashadi.
:: b. **Our neighbors<sub>i</sub>** dislike the music. If **they<sub>i</sub>** are angry, the cops will show up soon
:: **(Bizning qoʻshnilarimiz<sub>i</sub>** musiqani yoqtirmaydi. Agar **ular<sub>i</sub>** gʻazablansa, politsiyachilar tez orada paydo boʻladi). – Anafora „*ular*“ „bizning qoshnilarimiz“ga ishora qiladi.
: Katafora
:: a. If **they<sub>i</sub>** are angry about the music, **the neighbors<sub>i</sub>** will call the cops
:: (Agar **ular<sub>i</sub>** musiqadan gʻazablansa, **qoʻshnilarim<sub>i</sub>** politsiyani chaqiradi). – Katafora *ular* tegishli iboradan oldin keladi (uning potsedenti).
:: b. Despite **her<sub>i</sub>** difficulty, **Wilma<sub>i</sub>** came to understand the point.
:: **Uning<sub>i</sub>** qiyinchiliklariga qaramay, **Vilma<sub>i</sub>** gapni tushunib yetdi. - Katafora *oʻzi* nazarda tutilgan iboradan oldin keladi („uning“ olmoshi Vilma shaxs otining postsedenti)
: Antisedentlarning boʻlinishi
:: a. **Carol<sub>i</sub>** told **Bob<sub>i</sub>** to attend the party. **They<sub>i</sub>** arrived together.
:: **(Kerol<sub>i</sub> Bobga<sub>i</sub>** ziyofatda qatnashishimni aytdim. **Ular<sub>i</sub>** birga kelishdi. – „they“ olmoshi bu yerda Karol va Bobga ishora qilyapti)
:: b. When **Carol<sub>i</sub>** helps **Bob<sub>i</sub>** and **Bob<sub>i</sub>** helps **Carol<sub>i</sub>**, **they<sub>i</sub>** can accomplish any task
:: **(Kerol <sub>i</sub>** **Bobga <sub>i</sub>** va **Bob <sub>i</sub>** **Kerolga <sub>i</sub>** yordam berganida, **ular<sub>i</sub>** har qanday vazifani uddalay olishadi). – *Ularning* anaforasi *Kerol* va *Bobga* ishora qiluvchi boʻlinish antisedentiga ega.
: Tegishli ot soʻz birikmalari
:: b.**Some of our colleagues<sub>1</sub>** are going to be supportive. **These kinds of people<sub>1</sub>** will earn our gratitude
:: (**Baʼzi hamkasblarimiz <sub>1</sub>** qoʻllab-quvvatlamoqchi. **Bunday odamlar <sub>1</sub>** bizning minnatdorchiligimizga sazovor boʻladi). - Oʻzaro bogʻliq ot iboralar, bunda ikkinchi ot iborasi birinchisiga nisbatan predikatsiya hisoblanadi.

## Bogʻlangan oʻzgaruvchilarga munosabat
Semiologlar va mantiqchilar baʼzan koreferentlik va bogʻlangan oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi farqni ajratib koʻrsatishadi. Bogʻlangan oʻzgaruvchilar proformaning oldingi qismida noaniq miqdoriy ifoda boʻlganda paydo boʻladi. Masalan *Every student* va *no student* kabi miqdoriy ifodalar havola hisoblanmaydi. Bu iboralar grammatik jihatdan bitta, lekin nutq yoki haqiqiy hayotda bitta referentni tanlamaydi. Shuning uchun, bu misollardagi *his* olmoshi oldingi gaplari toʻgʻri havola emas, aksincha bu olmosh oldingi gapdagi bilan *bogʻlangan* *oʻzgaruvchi* hisoblanadi. Uning havolasi diskurs va nutq vaziyatiga qarab qaysi biri haqida gap ketganligiga qarab oʻzgaradi. Bogʻlangan oʻzgaruvchilarning mavjudligi quyidagi misolda aniqroq boʻlishi mumkin:Bu jumla noaniq tuzilishga ega. Unda Jek oʻz bahosini yoqtirishi ifodalangan, lekin ushbu jumlada boshqalar Jekning bahosini yoqtirmaydi yoki Jekdan boshqa hech kim **oʻz** bahosini yoqtirmaydi degan maʼno ham tushuniladi. Birinchi maʼnoda, *her* (*uning)* olmoshi asosiy; ikkinchisida esa u bogʻlangan oʻzgaruvchidir, chunki uning havolasi barcha oʻquvchilar toʻplamida oʻzgaradi.

Koindeks belgisi odatda ikkala holatda ham qoʻllanadi. Aniqroq qilib aytganda, agar ikki yoki undan ortiq iboralar indekslangan boʻlsa, u asosiy yoki bogʻlangan oʻzgaruvchi (yoki oxirgi misolda boʻlgani kabi, bu talqinga bogʻliq) ishtirokini anglatmaydi.

## Koreferent rezolyutsiyasi
Kompyuter lingvistikasida koreferent rezolyutsiyasi diskursdagi yaxshi oʻrganilgan muammoli vaziyatlardan biri hisoblanadi. Matndagi asosiy maʼnoni yuzaga chiqarish yoki hatto gapdagi egalarning, olmoshlarning va boshqa ishora qiluvchi iboralarning bogʻliqligining muhmligini toʻgʻri shaxslar bilan bogʻlanishi kerak. Asosiy referentlarni hal qilish uchun moʻljallangan algoritmlar odatda birinchi navbatda havola etuvchi ifodaga mos keladigan eng gapdagi dastlabki shaxsni qidiradi. Masalan, *she olmoshi* *ayol* kishini yoki uni ifodalovchi shaxs otlariga ishora qilishi mumkin, lekin *Billga* nisbatan emas. *Oʻzlik* olmoshlari ham ancha qattiqroq cheklovlarga ega. Koʻpgina lingvistik vazifalarda boʻlgani kabi, aniqlik va eslab qolish oʻrtasida muvozanat mavjud. Klaster sifati koʻrsatkichlari koʻpincha asosiy referensiyani aniqlash algoritmlarini baholash uchun Rand indeksi, sozlangan Rand indeksi va turli oʻzaro maʼlumotlarga asoslangan usullarni oʻz ichiga oladi.

Ingliz tilida koʻp qoʻllanuvchi *it* olmoshi koreferent rezolyutsiyasi uchun alohida maʼno kasb etuvchi muammoli vaziyatlardan biridir. Ingliz tilida *he* va *she* olmoshlari bilan bir xil maʼno ifodalashiga qaramasdan u jonsiz predmetlarga ishora qiladi. Bundan tashqari, *u* narsalarga emas, balki jarayonlarni ham ifodalashi mumkin, masalan *, he was paid minimum wage, but didnʼt seem to mind it.* Bu yerda it olmoshi birinchi gapdagi vaziyatga ishora qilyapti. It olmoshidan aniq bir narsaga ishora qilmaydigan pleonastik foydalanish ham mumkin:Pleonastik foydalanish ishoraviy belgi hisoblanmaydi va shuning uchun asosiy referentning bir qismi emas.
## Manbalar