open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Galisiya

**Galisiya** — Ispaniyaning shim.gʻarbiy qismidagi muxtor viloyat, Atlantika okeani sohilida. Mayd. 29,4 ming km. Aholisi 3,15 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — La-Korunya. Bosh shahri — Santyago-de-Kompostela. Galisiya tarkibiga La-Korunya, Lugo, Orense, Pontevedra provinsiyalari kiradi.

Galisiyada qadimda galleklar qabilasi yashagan, keyinchalik viloyat ham kabila nomi bilan atalgan. 5-asr boshlarida Galisiyani svevilar, 8-asr boshlarida arablar egalladi. 718 yilda arablar magʻlubiyatga uchragach, Galisiyani Asturiya qirollari oʻzla-riga boʻysundirdilar. Galisiya 1065—72 yillarda mustaqil qirollik boʻlgan, 1072-yilda Kastiliyaga qoʻshib yuborilgan. 1936-yil Galisiyada referendum oʻtkazilib muxtor viloyat eʼlon qilindi.

Relyefi togʻlik, bal. 400–600 m, sharqida 1800 m gacha, tor dare vodiylari bilan oʻyilgan. Qirgʻoqlarida qulay tabiiy buxtalar bor. Iqlimi moʻʼtadil okean iqlimi, yiliga 2500&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Keng bargli togʻ oʻrmonlari va butazorlar koʻp.

Galisiya asosan agrar viloyat. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa boqiladi. Makkajoʻxori, javdar, kartoshka ekiladi. Baliq ovlash va oʻrmonchilik katta ahamiyatga ega. GES koʻp. Kemasozlik rivojlangan (mamlakat kemasozligining 1/2 qismi). Oziq-ovqat (baliq, ayniqsa sardina konservalari ishlab chiqarish) sanoati, avtomobil ishlab chiqarish, neftni qayta ishlash va alyuminiy zavodlari bor.

## Manbalar
Galisiyaliklar

**Galisiyaliklar** (oʻzlarini galyego deb atashadi) — Ispaniyadagi xalq, Galisiyaning asosiy aholisi. Shuningdek Argentina, Braziliya va Amerikaning boshqa mamlakatlarida yashaydilar. Umumiy soni 4,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Galisiyaliklar tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galisiyaliklar tili

**Galisiyaliklar tili** (*Galego*) - hindevropa tillari oilasining roman guruhiga mansub til. Galisiyaning rasmiy (ispan tili bilan bir qatorda) tili. Unda soʻzlashuvchilar soni 4,2 mln.dan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Yozuvi lotin grafikasi asosida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tosh tuzi

**Tosh tuzi**, galit, osh tuzi — 1) galit minerali, kimyoviy tarkibi NaCl (Na39,3%, Cl 60,7%). Kub singoniyada kristallanadi. Tabiatda turli kattalikdagi donador kristall agregatlar shaklida uchraydi. Sof holda rangeiz va tiniq, lekin koʻpincha gil, organik moddalar, temir oksidi va boshqalar bilan aralashmasi kulrang, jigarrang, qizil, pushti. Shishadek yaltiroq, qattikligi 2, zichligi 2,2 g/sm3. Suvda oson eriydi; 2) choʻkindi togʻ j iney, asosan, (99 %) galitdan iborat. Suvda eriydigan boshqa tuzlar kabi, Tosh tuzining asosiy massasi arid zonalarining havzalarida ekzogen jarayonlar mobaynida hosil boʻladi. Tosh tuzi, ayniqsa, shoʻr koʻllar tubida koʻp boʻladi. Tosh tuzi choʻkindi togʻ jinslari orasida katta qalinlikdagi qatlamlar koʻrinishida boʻlib, oʻnlab km² ga tarqaladi, boshqa jinslarda qatlamchalar, linzalar, uyachalar, xolxol donachalar hosil qiladi. Tosh tuzi qatlamlari barcha geologik davr yotqiziklarida uchraydi. Eng yirik yotkiziqlari kembriy, devon, perm va neogen qatlamlarida joylashgan. Yirik konlari Belarus, Ukraina, Kaspiy boʻyi botigʻi va unga tutashgan Boshqirdiston hamda OrenburgOktoʻba tuz havzalarida mavjud. Oʻzbekiston va unga tutashgan hududlarda keng tarqalgan boʻlib, Boybichekan, Oqbosh, Tubegatan, Xoʻjaikon va Qoʻrgʻoshinkonda topilgan.

## Manbalar
Fatma Galiullina

**Fatma Qosimovna Galiullina** (1969.30.5, Chirchiq shahri) — velopoyga boʻyicha jahon chempioni, xalqaro toifadagi sport ustasi. 1983-yildan velosiped sporti bilan shugʻullanadi. 1986-yildan Oʻzbekiston Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy sport klubida xizmat qiladi. Italiya, Fransiya, Germaniya, Avstriya, Koreya va boshqalar mamlakatlarda oʻtkazilgan nufuzli xalqaro musobaqalar qatnashchisi. 1997-yil Ipoh shahrida (Malayziya) oʻtkazilgan 25&nbsp;km ga shaxsiy poygada jahon chempioni boʻlgan (36 min.).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallar

**Gallar** — Galliyap" yashagan keltlarning rimliklar tomonidan atalishi. G. mil.av. VI asr boshlarida Reyn ortidan Fransiyaning gʻarbiy va jan.-gʻarbiy viloyatlariga kelib oʻrnashishgan. Mil. av. 5-asrda G. Shim. Italiyaga bostirib kirib mil.av. 390 yoxud 380 y. Rimni egallashgan, biroq keyinchalik chekinib Po daryosining shim.dagi yerlarga (Sizalpin G.si, 222 y. rimliklar tomonidan tobe etilgan) joylashganlar. III asrda G. Shveysariyani egallashgan; II asrda G.ning soʻnggi toʻlqini — belglar — Galliyaning shim.-sharqiy rayonlarini makon tutganlar. G. oʻziga xos yuksak madaniyatga ega boʻlishgan (qarang Laten madaniyati).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galifaks

**Galifaks** — Kanadaning janubi-sharqidagi shahar, Yangi Shotlandiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Muzlamaydigan buxta boʻyida. Aholisi 114 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Trans-Kanada temir yoʻlning oxirgi st-yasi, Atlantika okeani boʻyidagi port, yuk ortish va tushirish yiliga 10 mln. t dan ortiq. Kemasozlik, avtomobilsozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, jumladan baliq-konserva, qand-shakar zavodlari bor. Kanadaning baliq ovlaydigan muhim bazalaridan biri. 2 ta universitet bor. Shahar 1749-yilda barpo etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galitsiya

**Galitsiya** — Gʻarbiy Ukraina va Polsha yerlari bir qismining (Ukrainaning hozirgi Ivano-Frankovsk, Lvov, Ternopol viloyatlari, Polshaning Jeshuv va Krakov voyevodaligining katta qismi) tarixiy nomi. Rech Pospolitattt 1- (1772-yil, Sharqiy G.) va 3- (1795-yil, Gʻarbiy G.) boʻlinishi natijasida Avstriya imperiyasi tomonidan egallab olingan. 1772—1918-yillarda Gabsburglar imperiyasi viloyati (rasmiy nomi — Krakov buyuk gersogligi bilan birgalikdagi Galitsiya qirolligi va Lodomeriya) boʻlgan. 1918-yildan Polsha tarkibida. Sharqiy G. 1939-yildan Ukraina tarkibiga qoʻshilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallar tili

**Gallar tili** — hind-yevropa tillar oilasining kelt guruhiga mansub. 5— 6-asrlarda Galliya hududida lotin tili tomonidan siqib chiqarilgan. Yevropaning boshqa hududlarida bundan ham oldinroq isteʼmoldan qolgan, hozirgi oʻlik til.

## Manbalar
Gallat kislota

**Gallat kislota**, C6H2(OH)3COOH - 3,4,5-trioksibenzoat kislota, yorugʻlik taʼsirida qorayadigan rangsiz kristall modda. Mol. m. 170,11; suyuqlanish temperaturasi 220° (beqaror modifikatsiya), 240° (barqaror modifikatsiya, ajralish bilan). Spirtda, qaynoq suvda yaxshi, sovuq suvda, efirda oz eriydi; uch valentli temir tuzlari bilan reaksiyaga kirishib, koʻk-qora tusga kiradi. Choy, dub poʻstlogʻi va b. oshlovchi moddali oʻsimliklar tarkibida bor. Tanninlarni fermentlar yordamida parchalab olinadi. Boʻyoq, pirogallol, dori, qora siyoh i.ch.da qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galle

**Galle** — Germaniyadagi shahar, Saksoniya-Anxalt yerida. Zaale daryosi boʻyida. Aholisi 303 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni, daryo porti. Kime sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik rivojlangan, yirik vagonsozlik zavodi bor. Oziq-ovqat, kimyo-farmatsevtika va yogochsozlik korxonalari mavjud. Shahar yaqinidan kumir va tosh tuzi qazib chiqariladi. Mamlakatning kitob nashr qiluvchi markazlaridan biri. Tabiiy fanlar akademiyasi (1652), universitet (1694), ikkita ilmiy tadqiqot instituti, pedagogika instituti, teatrlar, hayvonot bogʻi, muzeylar bor. 14— 16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlanib qolgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galley Edmund

GALLEY (Halley) Edmund (1656.29.10, Xaggerston, Angliya — 1742.14.1, Grinvich) — ingliz astronomi va geofizigi. Oksford universiteti professor (1703), 1720 ydan Grinvich rasadxonasi direktori. Ilmiy ishlari sayyora va kometalarning harakati nazariyasiga, Yer magnetizmini tadqiq qilishga oid. G. yulduzlarning xususiy harakatlari borligini aniqlagan. Bir kometa ("Galley") uning nomi bilan ataladi. Yerdan Kuyoshgacha masofa (astronomik birlik)ni aniqlash usulini ishlab chiqqan. Osmonning Jan. yarim sharidagi 321 yulduz uchun katalog (jadval)ni (1676—78), 1698—1700-yillardagi ekspeditsiya natijasida birinchi mukammal geomagnit haritani tuzgan (1701).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallovey qoramol zoti

**Gallovey qoramol zoti** - asosan goʻshti uchun boqiladigan zotlardan. 19-asrda Shotlandiyaning janubi-sharqida iqlimi nam va sovuq, qishda yogʻingarchilik kam boʻladigan togʻli Gallouey hududida chiqarilgan. Britaniya o.laridagi eng qad. zotlardan biri. Gavdasi mutanosib; boʻyni yoʻgʻon, koʻkragi keng , sagʻrisi tekis, beli qisqa, oyoqlari kalta, tuyogʻi keng va qattiq. Rangi asosan, qora, lekin kuragidan beligacha olasi boʻlgan sargʻimtir ranglilari ham uchraydi. Buqalarning tirik vazni 700–800&nbsp;kg , sigirlariniki 450–500&nbsp;kg , buzoqlari mayda tugʻiladi, lekin tez usadi. 7—8 oylik buzoqlari 180– 200&nbsp;kg , gʻunajinlari 18 oyligida 280– 320&nbsp;kg , shu yoshdagi buqachalari 380– 420&nbsp;kg gacha boradi. Soʻyilganda goʻsht chiqishi 60—65%. Goʻsht sifati yaxshi. Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada, Argentina, Braziliyada boqiladi. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonning togʻli hududlarida boqiladigan zotlarning goʻsht sifatini yaxshilashda foydalanilgan. Zotni oʻrganish Qozogʻiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutining Minboyev nomidagi tajriba xoʻjaligida olib boriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallon

**Gallon** () — ingliz oʻlchov tizimida hajm (sigʻim, sigʻdiruvchanlik) birligi. Birlashgan Qirollikda 1G=4,54609 dm3, AQSHda suyuqlik uchun 1G=3,78543 dm3, quruq jismlar uchun 1G=4,405 dm3. G. ning ulush birliklari — pinta va unsiya.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galluazit

**Galluazit** (belgiyalik geolog J. B. Omalius d’Allua nomidan) — gil minerali. Qatlamli silikatlar kenja sinfiga mansub. Kimyoviy formulasi Al4[Si4O10](OH)8-4H2O. Qoʻshimchalari Gʻe+3; Sg3+. Monoklin singoniyali. Odatda oqrangli. Sargʻish, qizgʻish, koʻkimtir xili ham bor. Qattiqligi 1—2,5. Solishtirma ogʻirligi 2—2,6. Galluazit mumsimon va chinnisimon agregatlar. Kristallari choʻziq. Nurash mahsuloti. Gabbro, diabaz va porfir togʻ jinslarining nurashidan hosil boʻladi. Galluazit Oʻzbekistonda Qurama tizmasida, Markaziy Qizilqumdagi togʻliklarda topilgan. RF (Jan. Ural, Xalilovo), Ukraina (Krivoy Rog), Belgiya, Marokash, Germaniyada uchraydi. Keramika xom ashyosi, mis, rux, nikel konlari darakchisi. Shuningdek katalizatorlar tayyorlanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gall yurishlari

**Gall yurishlari**, Yuliy Sezarning gall yurishlari — rimliklarning Yuliy Sezar boshchiligida *Transalp Galliyasi* va Britaniyani bosib olish maqsadida mil. av. 58—51-yillarda uyushtirgan 8 ta harbiy yurishi. hozirgi Shveysariya xududida yashagan gelvet qabilalarining harakati G.yu. boshlanishiga turtki boʻlgan. Rimning Galliya provinsiyasi va Rim ittifoqchilari boʻlgan eduy qabilalarini himoya qilish bahonasida Sezar gelvetlar ustiga yurish qilib ularni Bibrakta yaqinida tor-mor keltirgan (mil. av. 58), Shim. Galliya (hozirgi Elzas) dagi svevlarni Reyn ortiga quvib yuborgan, belglar va b. qabilalarning qarshiligini sindirgan, Sezar Gal-liyada *Rim garnizonini* joylashtirib 57-yilda mamlakat zabt etilgani haqida senatga xabar bergan. Biroq gall qabilalarining qoʻzgʻolonlari davom etmoqda edi. Qoʻzgʻolonchilarni ehtimol tutilgan ittifoqchilaridan maxrum etish maqsadida Sezar ikki marta (55 va 54) Britaniyaga harbiy yurish uyushtirgan, ikki marta (55 va 53) Reyn daryosini kechib oʻtgan. 52-yil arvernlar qabilasi boshligʻi Versingetorig rahbarligida umumiy qoʻzgʻolon koʻtarilgan. Qoʻzgʻolonchilar dastlab, rimliklar ustidan Gergoviya sh. yaqinida (hozirgi Klermon-Ferran yaqinida) gʻalabaga erishadi. Lekin qoʻzgʻolonchilar orasida ahillik boʻlmagani, zodagonlarning qoʻzgʻolon rahbariga ishonchsizlik bilan qarashlari ularning kuchini zaiflashtirgan. Sezar Versingetorig askarini Aleziya sh.da qamal qilgan va unga yordamga kelgan qoʻshinni tor-mor keltirgan hamda qamaddagilarni taslim boʻlishga majbur qilgan. Qarshilik koʻrsatishga uringan qabilalar 51-yilda boʻysundirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galley kometasi

**Galley kometasi** — dumli yulduz. Ingliz olimi E. Galley 1705-yilda kashf qilgan va uning Quyosh sistemasi aʼzosi ekanligini isbotlagan. Kometaning Quyosh atrofida aylanish davri taxminan 76 yilga teng. 1910 va 1986-yillarda Quyoshga yaqinlashganida avvaldan tuzilgan bir qancha xalqaro dasturlarga muvofiq kuzatuv ishlari olib borildi. 1910-yilda Quyoshga yaqinlashishida uning dumi 140° boʻlib, Yer shari uning dumi orasidan oʻtgan boʻlishi kerak, orbitasining ekssentrisiteti 0,967, perigeliyda Quyoshdan uzoqligi 0,6 astronomik birlikka teng. Quyoshga har gal yaqinlashganida ilgarigiga qaraganda xiraroq koʻrinadi. 1986-yilga yaqin kelishida ham 1910-yildagiga qaraganda 2— 3 marta xiraroq edi. Shunga qaramay, oddiy teleskopik kuzatishlardan tashqari G.k.ga sobiq Ittifoq ("Vega-1", 1986.6.3, "Vega-2", 1986.9.3), AQSH, Yaponiya, Fransiya, Germaniya ("Jotto", 1986.14.3)dan maxsus kosmik apparatlar uchirilib, G.k. yaqinida har tomonlama tekshirishlar olib borildi.
Galo

**Galo** (frans. halo, yun. halos — Quyosh yoki Oy gardishi) — atmosferada sodir boʻladigan optik hodisa. Asosan muz kristallaridan tashkil topgan patsimon qatlamli baland bulutlarda yorugʻlikning sinishi va qaytishi natijasida roʻy beradi. Galo koʻpincha yorugʻ rangdor doira, doira yoyi, yorugʻ ustunchalar, dogʻlar va boshqa shakllarda Quyosh yoki Oy atrofida kuzatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galogen jinslar

**Galogen jinslar** - xemogen choʻkindi jinslar. Arid iqdimda quriyotgan dengiz havzalarida, lagunalarda va shoʻr suvli koʻllarda toʻyingan eritmalardan galogenez jarayonida kristallanadi. Tabiatda keng tarqalgan choʻkindi jinslarning asosiylaridan hisoblanadi. G. j.ga galitdan tashkil topgan galitli, silvinli hamda karnallitli (karnallit, galit), gipsli (gips), astraxanitli (astraxanit, galit), sodali (tabiiy soda, mirabilit), koʻp mineralli (lanbeynit, kainit, kizerit, silvin, galit, poligalit) jinslar va b. kiradi. G. j. tashqi muhit (ayniqsa, suv) taʼsiridan tez parchalanib eriydi. Perm davrining choʻkindi jinslari tarkibida koʻp uchraydi. G. j. oziq-ovqat, kimyo sanoati va qishloq xoʻjaligida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galogenez

**Galogenez** (yun. hals — tuz, genesis — paydo boʻlish) — arid zonalaridagi shoʻr suv havzalarida bugʻlanish natijasida oson eriydigan tuzlarning choʻkishidan tuz uyumi hosil boʻlish jarayoni. Tuzli eritma nihoyatda shoʻr (hatto tuz kristallari bor) boʻlib, rapa deb ataladi. Tarkibi va tuz toʻplanishining navbatlanishi havzadagi dastlabki suvning gidrokimyoviy turiga bogʻliq. G. ikki bosqichdan: uzoq muddat toʻplanish konsentratsiyalangan namakobni asosiy zaxirasi toʻplanadi; qisqa — namakoblardan oson eriydigan tuz choʻkindilari hosil boʻladi. Hosil boʻladigan minerallar va harakterli elementlarga koʻra �d�m�l�m�[�o�h�g�Z�k�b 62�d�Z�j�[�h�g�Z�l�e�b . �k�m�e�v�n�Z�l�e�b �\�Z �o�e�h�j�b�^�e�b �= . �[�†�e�Z�^�b . ���Z�\�a�Z�g�b �l�†�c�b�g�l�b�j�m�\�q�b �k�m�\�g�b�g�] �d�_�e�b�[ �q�b���b�r�b�]�Z ���Z�j�Z�[ �d�h�g�l�b�g�_�g�l�Z�e �\�Z �^�_�g�]�b�a �= . �f�Z�t�e�m�f . �>�_�g�]�b�a �= . �?�j �j�b�\�h�` �e�Z�g�b�r�b �l�Z�j�b�o�b�^�Z �d�Z�l�l�Z �j�h�e�v �†�c�g�Z�]�Z�g . �= . �m�q�m�g ���m�c�b�^�Z�]�b �r�Z�j�h�b�l�e�Z�j �a�Z�j�m�j : �Z�j�b�^ �b���e�b�f , ���Z�\�a�Z�g�b �k�m�\ �[-�g �b�g�l�_�g�k�b�\ riy markazi, eng yirik porti. Bermuda o.dagi qulay gavan qirgʻogʻiga joylashgan. Aholisi 1,6 ming kishidan ziyod. Kema yoʻllarining tuguni. Kema taʼmirlaydigan korxonalari bor. Kurort joy.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamilton

**Gamilton** — Kanadaning jan.dagi shahar, Ontario provinsiyasida. Aholisi 600 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ontario koʻlining gʻarbiy sohilidagi port (yuk ortib tushirish 15 mln. t). Xalqaro aeroport. Mamlakatning yirik madaniy va sanoat markazi. Ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotining hajmi boʻyicha Kanadada 3-oʻrindagi shahar. Qora metallurgiyaning yirik markazi. Elektrotexnika, metallsozlik, ogʻir va transport mashinasozligi, toʻqimachilik, sellyuloza-qogʻoz sanoati korxonalari, universitet, botanika bogʻi bor. Shaharga 1813-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamilton operatori

**Gamilton operatori** - ramziy vektor (nabla operator, V — operator). U. Gamilton toptan (1853). Differensial operator.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma (maʼnolari)

**Gamma**:

* Gamma (G, u) — 1) yunon alifbosining uchinchi harfi; 2) kichik massalarni oʻlchashda ishlatiladigan massa birligi; u bilan belgilanadi: ly^O"6 g = 10-’ kg , koʻpincha mikrogramm (mkg) deb ataladi; 3) geomagnetizmda erstedning yuz mingdan bir ulushi, ly =10"s E; 4) gamma-nurlar bilan bogʻliq boʻlgan qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi.
* Gamma (musiqa), musiqada — dastlab oʻrta asr Yevropa ilmida musiqa tovush katorining eng past tovushi.
* Gamma (rang), ranglar gammasi — oʻzaro uygʻun (biri yetakchi boʻlgan) rang tuslari sirasi.
* Gamma (nurlanish) - NURLANISH (u-nurlanish) — toʻlqin uzunligi 10" sm dan kichik qisqa toʻlqinli elektromagnit nurlanish; radioaktiv yadrolar va elementar zarralar parchalanganda, zaryadli tez zarralarning modda bilan oʻzaro taʼsiri vaqtida, shuningdek elektronpozitron juftlarining annigilyatsiyasi va boshqa.
Galliya

**Galliya** — tarixiy viloyat. Po daryosi bilan Alp togʻlari oraligʻi (Sizalpin Galliyasi) hamda Alp togʻlari, Oʻrta dengiz, Pireney yarimoroli, Atlantika okeani oraligʻi (Transalp Galliyasi)da joylashgan. Mil. av. 6-asrdan keltlar (rimliklar ularga gallar deb nom bergan) kelib oʻrnashgan. Mil. av. taxminan 220-yil Sizalpin G.si hududi Rimga tobe qilinib uning provinsiyasiga aylantirilgan. Mil. av. 58—51-yillarda Transalp Galliyasi hududi Yuliy Sezar tomonidan bosib olinib, Rimning 4 ta provinsiyasi (Narbonna Galliyasi, Lugdun Galliyasi, Akvitaniya va Belgika) ga boʻlingan. Mil. 5-asr boshidan G. hududi german qabilalari tomonidan bosib olina boshlagan va 5-asr oxirida Frank davlati tarkibiga kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallyutsinatsiya

**Gallyutsinatsiya** ( — xom xayol, bemaʼni, xato) — yoʻq narsa va hodisalarni bordek idrok etish. Idrok etilgan yoʻq obrazlar tashqi tasvirga ega boʻlib, ular borliqda real narsalar kabi oʻrin oladi va shu tufayli bemor bularning rostligiga ishonadi, aslida yoʻq narsalarni koʻrayotgan, eshitayotgandek boʻladi. Ruhiy va infeksion zararlanishlar, bosh miya shikastlari, alkogolizm bilan bogʻliq psixozlarda, giyohvandlikning baʼzi xili, ruhiy iztirob va hokazo oqibatida yuzaga keladi. Gallyutsinatsiyani birinchi boʻlib fransuz psixiatri Jean-Étienne Dominique Esquirol taʼriflab bergan (1817). Gallyutsinatsiyalar bosh miya barcha faoliyatining buzilishi bilan bogʻliq boʻlib, u faqat idrok etish va tasavvur qilishning buzilishigina boʻlmay, balki bemorning atrof muhitga boʻlgan munosabati, uning hissiyoti va tafakkurlarining ham oʻzgarishidir. Gallyutsinatsiyaning oddiy va murakkabligi, qaysi analizatorga taalluqliligi, gallyutsinator obrazlarning tasviri hamda paydo boʻlish sharoitiga qarab bir necha xilga ajratiladi. Gallyutsinatsiyaning oddiy xili, yaʼni elementar gallyutsinatsiyaga fotopsiyalar (koʻz oldida uchqun, tutun yoki tuman koʻrinishi) hamda akazmlar (quloqqa shovqin, qarsillagan tovush eshitilishi) kirib, ular har doim predmetsiz yuzaga keladi. Gallyutsinatsiyaning murakkab xili doim predmetli va tasviriy tabiatga (bemorning koʻz oʻngida unga tashlanayotgan hayvon yoki qon koʻrinishi mumkin) ega boʻladi.

Tabiatiga koʻra (sezgi aʼzolari yoki analizatorlar boʻyicha) koʻrish, eshitish, hid bilish, taʼm bilish, taktil va umumiy sezgi, shuningdek vestibulyator va motor gallyutsinatsiyalar farq qilinadi. Bemorda bir vaqtning oʻzida bir nechta gallyutsinatsiya kuzatiladi. Mas, bemor (aslida yoʻq) tanish yoki notanish kishilarni koʻri-shi, gaplarini eshitishi; gullarni koʻrib ularni ushlashi yoki hidlab koʻrishi mumkii. Gallyutsinatsiyadan imperativ mazmundagi eshitish gallyutsinatsiyai xavfli, bunda gʻoyibdan kelgan tovush bemorga biror ish (oʻzini oʻldirish, ovqat yemaslik, uyni yoqish, atrofidagilarga tajovuz qilish) buyuradi. Asli yoʻq tovushga bemor itoat qilib baʼzan jinoyatga qoʻl urishi, oʻz-oʻziga yoki oʻzgalar joniga qasd qilishi mumkin. Gallyutsinatsiya paydo boʻlish vaqti va sharoitiga koʻra gipnogagik (uyqu oldi) va gipnopampik (uygʻonish vaqtida), klinik kechishiga qarab esa chin va soxta xillarga ajratiladi. Gallyutsinatsiyani imyuzshshan farqlamoq kerak. Gallyutsinatsiya koʻpgina ruhiy kasalliklarning oʻziga xos belgilaridan hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* Xalchlov, Mirqobil. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma (musiqa)

**Gamma**, musiqada — dastlab oʻrta asr Yevropa ilmida musiqa tovush katorining eng past tovushi. Keyinchalik muayyan lad tovushlarining oktava orasidagi tartibi. G. asosiy pogʻonadan boshlanib yuqoriga yoki pastga yoʻnalgan boʻladi. 7 tovushli (diatonik ladlarda), 12 tovushli (xromatik), Sharqda 17,22 va hatto 48 g tovushli G.lar mavjud. Turli G.larni ijro etish — oʻquv s jarayonida keng tarqalgan musiqa mashqlaridan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma (rang)

**Gamma**, ranglar gammasi — oʻzaro uygʻun (biri yetakchi boʻlgan) rang tuslari sirasi. Tasviriy va amaliy bezak sanʼatida badiiy asar yaratishda keng qoʻllanadi. Iliq, sovuq, yorqin ranglar Gammasi farqlanadi.

## Yana qarang

* Kolorit

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma tunlami

**Gamma tunlami** (Phytometra gamma L.) — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Qanotlari yoyilganda 40–48&nbsp;mm; oldingi qanotlari toʻq qoʻngʻir yoki kulrangroq boʻlib, yunon harfi — gamma (u) shaklidagi kumushsimon dogʻi bor (nomi shundan); Rossiyaning Yevropa qismida, Kavkaz, Markaziy Osiyo va b. yerlarda tarqalgan. Juda koʻp ekinlar: dukkaklilar, sabzavot, makkajoʻxori va b.ni zararlaydi. Tuxumi tiniq oq, yarim shar shaklida, radial joylashgan qirralari bor. Qurti (uz. 40&nbsp;mm cha) yashil rangda, uch juft qorin oyoqlari bor (shu bilan boshqa tunlamlarpyan farqlanadi). Kurt, gʻumbak va kapalak holida qishlaydi. G.t. larining koʻplab uchib chiqishi harorat 20° va undan ortiq boʻlganda kuzatiladi. Kapalaklari tuxumini 1—2 tadai (hammasi boʻlib 500—1400 gacha) begona oʻtlar, shuningdek yoʻngʻichqa, noʻxat, sholgʻom, kartoshka va b. oʻsimliklarning bargi orqasiga qoʻyadi. Yiliga 2—5 avlod beradi. Bir avlodning rivojlanish davri 25—45 kun. Sernam yillari G.t. juda koʻpayib, ekinlarga sezilarli zarar yetkazadi.

Kurash choralari: yerlarni kuzda haydash, urugʻni oʻz vaqtida ekish, begona oʻtlarni yoʻqotish, qator oralariga ishlov berish; 1 m2 yerdan 2—3 qurt topilganda 80% li texnik xlorofos (1&nbsp;kg/ga) purkash; tuxum qoʻyish davrida ikki marta ekinzorga 20—50 ming/ga hisobida trixogramma qoʻyish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-apparat

**Gamma-apparat**, teleradiy apparat — asosan, rak va b. xavfli oʻsmalarni gamma-nurlar bilan davolashda, shuningdek material va buyumlarning nuqsonlarini aniqlashda ishlatiladigan apparat (qarang Defektoskopiya). Kalta fokusli va uzun fokusli turlari bor. Kalta fokuslisi 5 sm gacha chuqurlikdagi oʻsmalarga, uzun fokuslisi undan chuqurroqdagi oʻsmalarga nur berish uchun ishlatiladi. G.-a.ning bir oʻq atrofida aylanadigan (rotatsion) yoki oʻzaro perpendikulyar ikki oʻq atrofida siljiydigan (rotatsion-konvergent) xillari boʻladi. Bemorni toʻgʻri yotqizish, nurlar dastasini kasallik oʻchogʻiga gʻuj tushirish uchun apparatning rentgen, optik yoki mexanik markazlovchilaridan foydalaniladi. G.-a.ning baʼzi turlarida ionlash kameralari bor, bular bemor gavdasidan oʻtgan nurlarni oʻlchab turadi. G.-a. oʻrnatilgan binoning devorlari, shipi va eshigi tevarakatrofga gamma-nurlarni oʻtkazmaydigan qilib ishlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-astronomiya

**Gamma-astronomiya** - astronomiyaning kosmik jismlar va yulduzlararo muhitning fizikaviy holatini ularning gamma-nurlanishlari boʻyicha oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Yer sunʼiy yoʻldoshlari va kosmik kemalar bortiga gamma-nurlarni qayd qiluvchi asboblar oʻrnatib, ular vositasida kosmik fazoni tekshirish mumkin. Kosmik nurlar (proton va ogʻir atom yadrolari) yulduzlararo gaz atomlari yadrolari bilan toʻqnashganda kosmik gamma-nurlar hosil boʻladi. G.-a. gamma-nurlarni hosil qiluvchi zarralarning kosmik fazoda tarqalishini oʻrganadi, yulduzlararo muhitdagi gazlar zichligini aniklaydi. Kuzatishlarga koʻra 1 m2 yuzaga 1 s da energiyasi 50 MeV dan ortiq boʻlgan 10 ta foton tushadi. Quyoshda portlash yuz berganda energiyasi 0,5 MeV li nurlar hosil boʻlishi ham aniklandi. G.-a. sohasidagi tadqiqotlar kosmologiyada (galaktikalararo qaynoq gazlarni kuzatish), kvazarlar, neytron yulduzlar, galaktika va galaktikadan tashkari rentgen va gammanurlanishlar diskret manbalari tabiatini oʻrganishda muhim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-globulin

**Gamma-globulin** (u-globulin) -qon zardobi oqsilining tarkibiy qismi; tarkibida kasallik kuzgʻatuvchi turli xil mikroorganizmlarni neytrallaydigan immunoglobulinlar boʻladi. "G.-g ." terminini birinchi marta Shvesiya kimyogari A. Tiselius kiritgan (1937).

G.-g . viruslar, bakteriyalar va b.ni zararlab nobud qiladi, shuning uchun bolalarda uchraydigan virusli va infeksion kasalliklar (qizamiq, koʻkyoʻtal, epidemik gepatit, poliomiyelit va hokazo)ni davolash, shuningdek jarrohlik operatsiyalaridan keyingi yiringli asoratlarning oldini olish (stafilokokka qarshi G.-g .) maqsadida ishlatiladi. G.-g . donor qonidan yoki platsentar qon (tuqqandan keyin yoʻldoshdan chiqadigan qon)dan, preparatlari esa maʼlum kasallik bilan ogʻrib tuzalgan kishilar yoki maxsus vaksina yuborilgan hayvonlar (koʻpin-cha ot) qonidan olinadi. Bemorlar bilan muloqotda boʻlgan yoki kasallikni oʻziga yuqtirgan kishilarga profilaktika maqsadida muskul orasiga yuboriladi. G.-g . taʼsirida kasallik yengil kechadi va asoratlar qolmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-kvant

**Gamma-kvant** (u-kvant) — katta energiyaga (odatda 105 elektron-voltdan katta) ega elektromagnit maydon kvanti. Zarra va antizarralar annigilyatsiyasida hosil boʻladigan fotonlar ham u-kvantlar deyiladi. G.-k.. mas, atom yadrolaridagi kvant oʻtishlar va elementar zarralar oʻzgarishida yuzaga keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-defektoskopiya

**Gamma-defektoskopiya** – buyumlarning ichki nuqsonlarini gamma-nurlar yordamida aniqlash usuli. Metallar (kobalt, iridiy va b.)ning radioaktiv izotoplari chiqarayotgan gamma-nurlarning yutilishini oʻlchashga asoslangan. G-d. bilan ishlayotganda biologik muhofaza zarur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-karotaj

**Gamma-karotaj** — togʻ jinslaridagi tabiiy gamma nurlanishni burgʻi quduqlarida oʻrganish usuli. Rus olimlari G. V. Gorshkov, L. M. Kurbatov, A. G. Grammakov, V. A. Shpak (1933) tomonidan ishlab chiqilgan va tavsiya etilgan. Togʻ jinslarida tabiiy y nurlanish tarkibida U va Th ning boʻlishi, ularning parchalanish mahsullari 24lBi, 208TL va b. hamda 40K izotoplarini mavjudligiga bogʻliq. G.-k. oʻtkazish uchun integral yoki spektrometrik ssintillyatsiya apparatlari ishlatiladi. G.-k. uran va toriy rudalarini va ular bilan birga uchraydigan kaliyli tuzlar, slyudalar va nodir metallarni izlash, razvedka qilish va ulardan namuna olishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-nurlar

**Gamma-nurlar** (u-nurlar) — gammanurlanish natijasida ajraladigan nurlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-spektrometr

**Gamma-spektrometr** – gammanurlanish energiyasini oʻlchaydigan asbob. Magnitli, kristall (difraksion) va ssintillyatsion gamma-spektrometr koʻproq ishlatiladi. Magnitli gamma-spektrometr ikkilamchi elektronlar (tepki elektronlar, foto-elektronlar, elektron-pozitron juftlar)ni tazushl kilishda ishlatiladi. Magnitli gamma-spektrometrning turi — gamma-godoskop elektronlar trayektoriyasi va energiyasini aniklaydi. Kristall gamma-spektrometrning ishlashi kristall panjarada u-nurlanish difraksiyalanishiga asoslangan. Kristall gamma-spektrometr gamma-nurlanish energiyasini juda toʻgʻri oʻlchaydi, lekin tuzilishi murakkab boʻlgani uchun kam ishlatiladi. Gamma-kvant moddaga yutilganda paydo boʻladigan ikkilamchi elektronni ssintillyatsion gamma-spektrometr qayd qiladi. Bunday gamma-spektrometrning ajrata olish qobiliyati magnitli va kristall Gamma-spektrometrnikidan kichik, lekin sodda va ishlatish qulay boʻlgani uchun koʻp qoʻllanadi. Gamma-spektrometr yadro reaksiyalarini va elementar zarralarni qayd qilishda, metallurgiya va hokazo sohalarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-spektroskopiya

**Gamma-spektroskopiya** - gamma-nurlanish spektrlari, energiyasi hamda gamma-yemirilish sodir boʻladigan atom yadrolarining xossalarini oʻrganuvchi spektroskopiya boʻlimi. Gamma-nurlanish spektrlari olish uchun maxsus asboblar ixtiro qilingan (qarang Gamma-spektrometr).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-terapiya

**Gamma-terapiya**, (*kyuriterapiya)* – gamma nurlar taʼsirida davolash; nur bilan davolashning bir turi. G.-t.ning bir necha xili farq qilinadi: distansiyey G.-t. maxsustelegamma-terapevtiv moslamalarda amalga oshiriladi, bunda gamma-nurlar manbai sifatida radioaktiv kobaltdan (koʻproq qiziloʻngach, oʻpka va b. aʼzolarning chuqurroq joylashgan oʻsmalarida) foydalaniladi; applikatsio n usulda radioaktiv *gammapreparat* bevosita oʻsmaga (teri va teri osti yogʻ qavatidagi) qoʻyiladi; toʻqimalar orasiga G.-t. oʻtkazilganda nurlantirish manbai (igna, granulalar) oʻsmali toʻqima (pastki lab, yonoq, yutqin va b. aʼzolar shilliq qavati raki)ga yuboriladi; boʻshliqlararo G.-t.— G.t.ning bu xilida radioaktiv modda tabiiy boʻshliklar (qiziloʻngach, bachadon, toʻgʻri ichakning xavfli oʻsmalari)ga yuboriladi; radioxirurgik usulda jarrohlik usuli nur berish bilan birga qoʻllanadi. G.-t. kasalxona sharoitida maxsus apparatlar yordamida amalga oshiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-funksiya

**Gamma-funksiya** — matematik funksiya, belgilanishi \Gamma(z). Leonard Eiler tomonidan kiritilgan.

Gamma-funksiya fanda juda keng qoʻllaniladigan funksiya hisoblanadi. Uning qoʻllanilish sohalari — matematik tahlil, ehtimollar nazariyasi, komninatorika, statistika, atom fizikasi, astrofizika, gidrodinamika, seysmologiya, iqtisodiyot va boshqalar.

Xususan, gamma-funksiya argumentning haqiqiy va murakkab qiymatlari toʻplamlarida faktorial tushunchasini umumlashtirish uchun ishlatiladi.

## Taʼrifi
### Integral boʻyicha

Agar z kompleks sonning haqiqiy qismi musbat boʻlsa, u holda gamma-funksiya absolyut yaqinlashuvchi integral nuqtai nazaridan aniqlanadi:
: \Gamma(z)=\int\limits_0^{\infty}\!t^{\,z-1}e^{-t}\,dt,\quad z\in\mathbb{C},\quad \mathrm{Re}(z)>0

Legendre tomonidan kiritilgan ushbu taʼrif, Eiler tomonidan 1730-yilda gamma-funksiyaga berilgan taʼrifdan kelib chiqqan, deyishimiz mumkin:
: \Gamma(z)=\int\limits_0^1 (-\ln{x})^{z-1} \, dx 

x = e^{-t} oʻzgaruvchi kiritilgani tufayli, hozirgi kunda aynan Legendre taʼrifi — gamma-funksiyaning klassik taʼrifi deb tan olinadi. Ushbu integralni boʻlaklarga boʻlib integrallasak, \Gamma(z+1)=z\Gamma(z) ekanligini koʻrishmiz mumkin.
## Manbalar
Gamon

**Gamon**, gamonlar (yun. gamos — nikoh, juftlashuv) — jinsiy hujayralardan chiqadigan va urugʻlanishga yordam beradigan moddalar. Oʻz jinsi va qarama-qarshi jins gametalariga maxsus taʼsir koʻrsatib, ularning uchrashuviga, spermatozoidning tuxum hujayraga qoʻshilishiga yordam beradi. Urgʻochi gametalar ajratib chiqaradigan moddalar ginogamonlar (Gg), erkaklari ajratadiganlari androgamonlar (Ag) deb ataladi. G. suvoʻtlar, zamburugʻlar, mollyuskalar, halqali chuvalchanglar, ninaterililar va xordalilarda topilgan. Ayrim Gg lar spermatozoidlarning harakatini kuchaytirsa, boshqasi spermatozoidlarning agglyutinatsiyasini keltirib chiqaradi. Baʼzi Ag spermatozoidlarning harakatchanligini susaytiradi. Boshqalari tuxum kortikal qatlami va tuxum qobigʻini erituvchi spermatozoid lizinining suyuqlanishiga olib keladi. G.lar quyi molekulali birikmalar, oqsillardir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-nurlanish detektorlari

**Gamma-nurlanish detektorlari** — q. Yadro nurlanish detektorlari. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnold Gan

**Arnold Pavlovich Gan** (1928.1.1, hozirgi Sebej shahri, Rossiya) – monumentalist rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Pavlovich Gannknt oʻgʻli. 1955-yildan Toshkentda Respublika rassomlik bilim yurtida dars bergan (1955-1962). Oʻzbekiston mahobatli rangtasviri rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Asarlari: Jizzax teatri (Ch. Ahmarov bilan hamkorlikda, 1981), Toshkent metropolitenining Kosmonavtlar bekati (1984), „Turkiston“ konsert zali (1994), Ukraina elchixonasidagi „Karpatlar“ (1997) devoriy rasmlari, Temuriylar tarixi davlat muzeyidagi vitraj (1996, A. Axmetshin bilan hamkorlikda) va b. Asarlari chet mamlakatlar xususiy galereyalari, respublika muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Otto Hahn

**Otto Xan** () - nemis kimyogari. Nobel mukofoti laureati (1944).

Asosiy ilmiy ishlari radioaktivlik, yadro kimyosi va yadro fizikasiga oid. Bir qancha izotoplarni va yangi radioaktiv element-protaktiniyni (avstriyalik fizik L. Maytner bilan hamkorlikda) kashf etgan; birinchi boʻlib tabiiy radioaktiv elementlarda yadro izomeriyasini ochgan (1921). Geologik jinslarning yoshini va kristallarning hosil boʻlish jarayonlarini aniqlashda radioaktiv usullarni qoʻllagan; neytronlar taʼsiri ostida uran yadrolarining parchalanishini topgan (nemis fizigi F. Shtrasman bilan hamkorlikda, 1938). Bu kashfiyot yadro energiyasidan foydalanishda dastlabki qadam boʻldi.

## Manbalar
Pavel Gan

**Pavel Viktorovich Gan** (1894-yil, 29-iyun, hozirgi Sebej shaxri, Rossiyaning Pskov viloyati – 1967-yil, 29-yanvar, Toshkent) – manzarachi rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). 1928-yilda Oʻrta Osiyoda, Samarqandda, 1935-yildan Toshkentda yashagan. 1936-1957-yillarda Respublika rassomlik bilim yurtida dars bergan. Asarlarida Oʻzbekiston, xususan Boʻstonliq manzaralari („Chirchiq vodiysida“, 1952; „Togʻ oqshomi“, „Oqshom“, 1956; „Chimyon etagida“, 1957) aks ettirilgan. Koʻplab etyudlari, portretlarida mehnat ahlini ulugʻlagan, manzaralarida insonni tabiatning ajralmas qismi sifatida aks ettirgan.

## Manbalar
Gana (maʼnolari)

**Gana**:

* Gana – Afrikadagi qad.
* Gana (davlat) (Ghana), Gana Respublikasi (Republic of Chana) – Gʻarbiy Afrikada, Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi davlat.
Ganglioblokatorlar

**Ganglioblokatorlar**, gangliolitiklar, ganglioplegik dorilar — asosan vegetativ gangliylarda nerv qoʻzgʻalishining sinapsdai oʻtishini susaytiradigan moddalar. G. simpatik va parasimpatik gangliylarda bir neyrondan ikkinchi neyronga impuls oʻtishini susaytiradi, natijada arterial tomirlarda qon bosimi pasayadi, periferik tomirlarda (mas, oyoq tomirlarida) qon yurishi tezlashadi, meʼdadan shira chiqishi kamayadi, meʼda-ichak harakati susayadi va hokazo Bunday dorilarga benzogeksoniy, pentamin, pirilen va sh.k. kiradi. G. periferik qon tomirlar spazmida (obliteratsiyalovchi endarteriit), gipertoniya krizi, kauzalgiya, meʼda yarasi, bronxial astmaning baʼzi xillari va b. hollarda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganglionevroma

**Ganglionevroma** (ganglioneuroma; lotincha: ganglion — *nerv tuguni + nevroma*), ganglioma — vegetativ va markaziy nerv sistemasi turli boʻlimlari gangliy hujayrasining xavfsiz oʻsmasi. Markaziy nerv sistemasida kam uchraydi. Oʻsmirlarda va balogʻatga yetganlarda, koʻpincha, xotin-qizlarda uchraydi, sekin oʻsadi. Koʻks oraligining orqasida, qorin pardasining orqasidagi boʻshliqsa va buyrak usti bezida boʻladi. Baʼzan kattagina boʻlib, kapsulaga oʻralib turadi. Umurtqa pogʻonasi yaqinida boʻlganda umurtqa kanalining ichiga qarab oʻsib, orqa miyani ezib qoʻyadi. G. boshqa aʼzolarga tarqalmaydi, lekin koʻp boʻlishi mumkin. Oʻsma jarrohpik yoʻli bilan olib tashlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gang

**Gang**, Ganga – Hindiston va Bangladeshdagi dare. Uzunligi 2700&nbsp;km, havzasining maydoni 1120 ming km², Brahmaputra bilan birga 2055 ming km². Himolay togʻlarida 4500 m dan ham balandroq joylardan, irmoqdari Bhagirathi va Alaknandaning qoʻshilishidan boshlanadi. Irmoqlar qoʻshilgach, Ganga Himolay togʻlarining chuqur daralaridan oqadi. Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻiga quyiladi. Quyilish yerida Brahmaputra bilan qoʻshilib, juda katta (100 ming km²) delta hosil qiladi. Eng yirik irmoqlari: oʻngdan – Jamna, Soʻn, Damodar, chapdan – Gomati, Ghaghra, Gandak, Bagmati, Ghugri, Mahananda. Yuqori qismi togʻlardan, quyi oqimi keng Hindgang tekisligidan oqib oʻtadi. Oʻzanining kengligi 400-600 m, quyi oqimida 2&nbsp;km, koʻpdan-koʻp shoxobcha, kanal, qoldiq oʻzanlar bor, baʼzan botqoqliklar uchraydi. Toʻyinishi turlicha: baland togʻlardagi qor, Himolay togʻlaridagi muzlik va quyi qismi musson yogʻinidan suv oladi. May-sentyabr oʻrtalarida toʻlib oqadi. Avgust-sentyabr oylarida suv sathi 10-12 m ga, baʼzan 15 m gacha koʻtariladi. Ganganing oʻrtacha suv sarfi 13 ming m³/sek., quyilish yerida 38 ming m³/sek. Ganga (Brahmaputra daryosi bilan birga) sersuvligi jihatidan yer sharida Amazonka va Kongodan keyin 3-oʻrinda turadi. Ganga okeanga yiliga oʻrta hisobda 350 mln. tonnaga yaqin oqiziq keltiradi. Quyilish joyidan Hardvar shahrigacha (1450&nbsp;km) kema qatnaydi. Ganganing xoʻjalikdagi ahamiyati juda katta. Ganga va uning irmoqlarl boʻyida Ollohobod, Banoras (Varanasi), Patna, Agra, Dehli, Kalkutta kabi yirik shaharlar joylashadi. Gangadan ayniqsa, oʻrta oqimida sugʻorishda foydalaniladi. Ganga hindularning muqaddas daryosi.

## Manbalar
Gangliy

**Gangliy** ( — ganglion — tugun) — 1) nerv tuguni; nerv hujayralari, tolalari va ular atrofidagi toʻqimalar toʻplami. Vegetativ nerv sistemasida koʻproq, bosh miya va orqa miyada kamroq boʻladi; 2) boʻgʻim xaltasi devori yoki pay qinining oʻzgarishi natijasida paydo boʻladigan va ichida liqildoq moddasi boʻlgan shish. Koʻproq bilak-panja boʻgʻimining orqa (dorsal) tomonida uchraydi. Pianino chaluvchi, kir yuvuvchi, mashinkada yozuvchi kishilarda (erkaklarga nisbatan ayollarda koʻproq) kasb kasalligi sifatida uchrab turadi. Noʻxatdan yongʻoq kattaligigacha boʻladi. G. bor odamning bilagi yoki boldiri koʻpincha ish oxirida qaqshab ogʻriydi. G. oʻz-oʻzidan yoʻqolib ketishi yoki uni jarroxdik yoʻli bilan olib tashlash mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandabuloqsoy

**Gandabuloqsoy** - Surxondaryo viloyati, Boysun tumanilat" soy. Amudaryoga quyiladigan (oʻngdan) Sherobodsoyning oʻng irmogʻi. Boysun togʻining jan.-sharqiy yon bagʻridagi buloqlardan boshlanadi. Uzunligi 11 km. Bahorda qor, yomgʻir suvlaridan, qolgan paytlarda buloklar suvidan toʻyinadi. G.ning havzasi uncha baland boʻlmaganidan kam suvli, lekin bahorgi jala yomgʻirlardan soʻng suvi koʻpayib, toshqinlar ham boʻlib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandamak shartnomasi

**Gandamak shartnomasi** - 1879-yil 26-mayda Kobul yaqinidagi Gandamak qishlogʻida Angliya bilan Afgʻoniston oʻrtasida tuzilgan tinchlik shartnomasi. G. sh.ni Afgʻoniston amiri Yoqubxon bilan Buyuk Britaniya hukumatining vakili Lui Kavanyari imzolagan. G. sh.ga muvofiq, Afgʻoniston tashqi siyosat masalasida mustaqil harakat qilishdan mahrum boʻldi; hukumatning ichki siyosatini Britaniyaning Afgʻonistondagi elchisi belgilaydigan boʻlib qoldi. Bundan tashqari Qandahor shahri, Qurram, Sibi, Pishin viloyatlari ingliz hukmronligi ostiga oʻtdi. Xaybar va Michin dovonlarida inglizlar nazorati oʻrnatildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandasoy

**Gandasoy** — Qashqadaryo viloyati, Yakkabogʻ tumanidagi soy. Yakkabogʻdaryoga chapdan quyiladigan Shoʻrsoyning irmogʻi. Boysun togʻining shim.-gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi 10 ga yaqin mavsumiy suv oqadigan irmoqlarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 10&nbsp;km. Qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Gandasoyda asosan bahor oylarida suv oqadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandbol

**Gandbol** (; *hand* — „qoʻl“, *ball* — „toʻp“) yoki **qoʻl toʻpi** — sport oʻyini. 19-asr oxirida Yevropada paydo boʻlgan. Daniyalik Holger Nielsen ixtiro etgan (1898). Gandbol uchun kattaligi 40x20 m li maydon kerak; ogʻirligi 325-475 g, aylanasi 54-58 sm boʻlgan charm toʻp bilan oʻynaladi. Maydonning ikki tomonida eni 3 m, balandligi 2 m boʻlgan darvozalar oʻrnatiladi. Har bir jamoada 7 yoki 11 oʻyinchi qatnashadi. Oʻyinchi toʻp bilan faqat 3 qadam qoʻyishi va uni qoʻlida 3 soniyagacha tutib turishi mumkin. Oʻyin 2 boʻlimdan iborat boʻlib, erkaklar musobaqasi 1 soat, ayollar musobaqasi 50 daqiqa davom etadi. Xalqaro gandbol federatsiyasiga (, qisqartmasi IHF; 1946-yil 12-iyulda asos solingan) 106 mamlakat aʼzo. 1972-yildan erkaklar, 1976-yildan ayollar gandboli Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1938-yildan erkaklar oʻrtasida, 1956-yildan ayollar oʻrtasida jahon birinchiligi oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda gandbol 1923–1924-yillarda paydo boʻlib, birinchi musobaqa 1926-yilda Toshkentda oʻtkazilgan. 1991-yil Oʻzbekiston Respublikasi gandbol federatsiyasi tuzildi. Respublikaning barcha viloyatlarida gandbol boʻyicha bolalar sport maktablari, erkaklar, ayollar va bolalar jamoalari bor. 1991-yildan Oʻzbekiston chempionati muntazam oʻtkaziladi. Oʻzbekiston gandbolchilari terma jamoasi (ayollar) Osiyo chempionatida 4-oʻrinni egalladi va Germaniyada oʻtkazilgan jahon birinchiligi musobaqalarida qatnashdi (1997). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustozlari F. Abdurahmonov, V. Kaplinskiy, xizmat koʻrsatgan sport ustasi, Olimpiya oʻyinlari va jahon chempioni M. Vasilyev, xalqaro miqyosdagi sport ustasi, jahon chempioni S. Zemlyanova, sport ustalari A. Abzalova, Olga Abdulla va boshqalarning gandbol rivojlanishida katta hissasi bor.

## Manbalar

* 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar

* Xalqaro gandbol federatsiyasi (XGF) 
* Asosiy qoidalar
Rajiv Gandi

**Gandi Rajiv** (1911.20.8, Bombay - 1991.21.5, Shri-Perumpudur) — Hindistonning davlat va siyosat arbobi. Indira Gandining oʻgʻli, Hindiston va Angliya universitetlarida oliy maʼlumot olgan. 1980 yildan Hindiston siyosiy hayotida faol ishtirok eta boshlagan va Hindiston Milliy kongressi (HMK) partiyasining yoshlar tashkiloti ga rahbarlik qilgan. 1981 yil iyunida Hindiston parlamentining xalq (quyi) palatasiga saylangan, 1983 yilining fevral oyida HMK (I) Umumhindiston qoʻmitasining bosh kotibi. 1984 yil 31 oktabrda Indira Gandining oʻlimidan soʻng xalq palatasidagi HMK (I) fraksiyasi rahbari etib saylangan va Xindiston Respublikasi bosh vaziri, 1984—88 yillarda Hindiston Tashqi ishlar vaziri. 1989 yil saylovlarda HMK (I) magʻlubiyatga uchragach, Gandi hukumati isteʼfoga chiqqan. U terrorchilar tomonidan oʻldirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandimiyon shartnomasi

**Gandimiyon shartnomasi** -Rossiya qoʻshinlari 1873-yil bahorida Xivani egallagandan soʻng, 1873-yil 12-avgustda Rossiya bilan Xiva xoni Muhammad Rahimxon 2 oʻrtasida (Xiva yaqinidagi Gandimiyon (Gandumkon) qishlogʻidagi xonning yozgi begala) tuzilgan shartnoma. Shartnomaga koʻra, xon rus podshosining vassaliga aylandi va mustaqil tashqi siyosat yurgizishdan mahrum etiddi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidagi yerlar Rossiyaga oʻtdi va u yerda Amudaryo boʻlimi tashkil etilib, Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kiritildi.Amudaryoning chap ruslar uchun qulay boʻlgan yerlarga oʻzlarining pristan (bandargoh)larini qurish huquqiga ega. Boʻlim boshligʻiga Xiva hukumatining faoliyatini kuzatib turish topshirildi. G. sh.ga binoan rus savdo kemalarining Amudaryoda erkin harakat qilishi uchun imtiyozli huquq berildi. Rus sanoatchi va savdogarlari butun xonlik hududida bojsiz savdo kilish, yer sotib olish, sanoat korxonalarini qurish huquqini oldi. Rus fuqarolarini mahalliy sudlar sud qilolmaydigan boʻldi. Bundan tashqari, xon Rossiya hukumatiga 2 mln. 200 ming soʻm tovon toʻlash majburiyatini oldi. Shunday qilib, G. sh. Xiva xonligini Rossiyaning mustamlakasiga aylantirib qoʻydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandisishan

**Gandisishan**, Transhimolay togʻlari — Tibet togʻliginingjanubidagi togʻlar, Xitoyda, Himolay togʻlariga parallel, 1600 km masofaga choʻzilgan, kengligi 300 km gacha. Ularni janubiy da Sangpo (Brahmaputra) va Hind (yuqorida) daryosi vodiylari ajratib turadi. G. alp burmalanishida hosil boʻlgan. Ohaktosh, slanes, kvarsit va granitlardan tarkib topgan. Eng katga tizmalari: janubida Kaylas va Nyenchen-Tangla, shimolida Alinggangri. Eng baland choʻqqilari: Alinggangri (7315 m), Nsnchen-Tangla (7088 m). Qor va kichikroqmuzliklar bilan qoplangan. Tibetning bosh shahri — Lxasa ana shu togʻlar orasida. Togʻ-tundra va togʻ-oʻtloq usimliklari oʻsadi. Koʻl koʻp.

## Manbalar
Gandum

**Gandum** (fors. — bugʻdoy) — forslarning qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; aynan bugʻdoy donining oʻzginasi. Kiymat jihatidan arpa doni qiymati (0,048 g) ga teng .

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandhara

**Gandhara** — qad. Hindistonning shim.-gʻarbi (hoz. Pokiston, Afgʻoniston, Hindiston hududida)dagi viloyat.

Rigvedada qayd etilgan gandhari qabilasi nomidan olinganligi taxmin etiladi. Bihistun kitobalariia Gadara viloyati nomi bitilgan. Mil. av. 6-asr oxirida, axomaniylarning Hindistondagi mulklari tarkibida boʻlgan. Qad. hind adabiy yodnomalarida Gandhara bir paytlar mustaqil davlat boʻlib, poytaxti Taksila sh.da joylashganligi aytilgan. Mil. av. 4-asrdan Gandhara Mauriyalar imperiyasi va b. davlatlar, mil. 1—3-asrlarda esa Kushon podsholigi tarkibida boʻlgan. Kushonlar davrida bu hududda vujudga kelgan yuksak, oʻziga xos badiiy sanʼat maktabi Gandhara nomi bilan atalgan. Bu sanʼat Oʻrta, Markaziy va Sharqiy Osiyo xalqlarining oʻrta asr sanʼati taraqqiyotiga sezilarli taʼsir kursatgan (qarang Gandhara sanʼati).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandhara sanʼati

**Gandhara sanʼati** - Qad. Gandhara viloyati sanʼati. Kushan podsholigi davri (1— 4-asrlar)da rivojlangan. Bihistun yozuvlarida Gadara nomi bilan tilga olingan. Gandhara qabilasi nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. Oʻrta dengiz atrofi mamlakatlaridan Xitoy, Xindiston va Markaziy Osiyoga savdo yullari Gandhara orqali oʻtgan. Qad. hind badiiy anʼanalari zaminida shaklangan G.s.da yunonrim ellinistik sanʼati taʼsiri (naqshlarda, bezak uslubi, kiyimlar, baʼzan qiyofalar talqinida) kuzatiladi.

Budda dini sanʼati sifatida shakllangan G.s.ning uziga xos tomonlari haykaltaroshlik, burtma tasvir va diniy inshootlar (stupa va monastirlar; mas, Dharmaraj stupasi, Moxra-Morad monastiri va b.)da yorqin namoyon boʻlgan. Budda inson qiyofasida birinchi marta G.s.da tasvirlandi va shu yerda uning risoladagi qiyofasi yaratildi. Budda timsoli asta-sekin bir qolipga solingan va turli kurinishda ishlangan (yana qarang Budda sanʼati).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandikap

**Gandikap** (ing. handicap) 1) sport musobaqasida raqib tomonlarning kuchini baravarlashtirish maqsadida kuchsizroq tomonga yengillik berish. Belgilangan shartlar buyicha beriladigan yengillik (masofa yoki vaqtni qisqartirish) fora deyiladi. Fora darajasi musobaqa qatnashchilarining tayyorgarlikdagi farqlariga qarab belgilanadi. G. yengil va ogʻir atletika, qayiq sporti, suvda suzish, shaxmat, shashka musobaqalarida beriladi; 2) turli otlar qatnashadigan poyga.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil