open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inkubatsiya

**Inkubatsiya** — (lotincha: incubatio — tuxum bosish) — 1) parrandachilikda — inkubatorlarda parranda tuxumidan joʻja ochirish. Misr va Sharqiy Osiyoda qadimdan, Yevropada 14-asrdan maʼlum. 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridan Yevropa va AQShda amalda keng qoʻllandi, 20-asrning oʻrtalaridan uy parrandalarini kupaytirishning asosiy usuliga aylandi. Hoz. zamonaviy parrandachilikda yil boʻyi davom etadi. Uy parrandalarining hamma turlari tuxumlaridan I. yoʻli bilan joʻja ochirish mumkin. Asosan, inkubatorparrandachilik st-yalarida, parrandachilik f-kalari, shuningdek, xonadonlarda I.dan foydalaniladi. Urugʻlangan, nuqsonsiz, serpusht parran-dadan olingan 5—8 sutkalik va 8—12° haroratda saqlangan, toza, usti silliq, ovoskopda tekshirilgan tuxumlar I. uchun yarokli boʻladi. Serpusht zot tovuq tuxumining inkubatsion muddati 21 kun, goʻshtdor zotlari uchun 21,5 kun, kurka va oʻrdak tuxuminiki 27— 28 kun, gʻozlarniki 28,5—30 kun, be-dananiki 17 kun. Tovuq va kurkalar tu-xumi havo harorati 37,5—37,6°, nisbiy namligi 48—52% da I. qilinadi. I. rejimi omillari asosan, inkubatorlarda havoning harorati, namligi va almashinib turishi hamda vaqt-vaqti bilan tuxumlarni aylantirib turishdan iborat; 2) baliqchilikda — urugʻlangan baliq tuxumini chavoq chiqishiga qadar suv havzasi yoki inkubatsiya apparatlarida saqlash. Bahorda tuxum qoʻyadigan baliqlar uvildirigʻi I.si bir necha sutka, kuzda tuxum qoʻyadigan baliqlar uvildirigʻi I.si bir necha oy davom etadi. Tuxumdan chiqqan chavoqlar maxsus havza yoki hovuzlarda boqiladi. Baliqchilik zavodlarida I. apparatlaridan foydalaniladi; 3) pillachilikda — tut ipak qurti tuxumidan pilla qurti chiqarish (qarang Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi).

## Manbalar
Sayfiddin Azimov.
Inkubatsion davr

**Inkubatsion davr** (lot. incubatum — tinch yotmoq), yashirin davr, inkubatsiya — infeksion kasallik yuqqan paytdan tortib dastlabki belgilari paydo boʻlguncha oʻtadigan vaqt. Inkubatsion davrda mikroblar va ularning toksinlari organizmda koʻpayadi va toʻplanadi. Turli kasalliklarda Inkubatsion davrning da-vomiyligi turlicha. U odam organizmining ahvoli, infeksiyaga qarshilik koʻrsatishi, immunitet bor-yoʻqligi, shuningdek, organizmga kirgan kasallik mikroblarining miqdori, viru-lentligiga, organizmga kirgan joyi va boshqa sabablarga bogʻliq. Muayyan kasallikdan saqlash maqsadida Inkubatsion davrni uzaytirish mumkin. Aholi oʻrtasida yuqumli kasalliklarning tarqalish tezligi Inkubatsion davr uzunligiga bogʻliq. Inkubatsion davri qisqaroq boʻlgan infeksion kasalliklar (mas, gripp) Inkubatsion davri uzun kasalliklarga nisbatan tezroq tarqaladi.

Infeksion kasallikning Inkubatsion davrini bilish tashxis qoʻyish va kasallikning yuqish manbalarini aniqlash uchun katta ahamiyatga ega. Inkubatsion davr oxiriga yaqin, kasallikning roʻyrost belgilari toʻla namoyon boʻlguncha, mas, vabo, koʻkyoʻtal, skarlatina, tepki, qizamiq bilan ogʻrigan bemor kasallik mikroblarini tashqariga chiqaraveradi, demak, u Inkubatsion davr oxiridayoqtevarakatrofdagilarga xavf tugʻdiradi, shuning uchun be-morni ajratib (alohidalab) qoʻyish zarur.

Bezgak, zotiljam va boshqa baʼzi kasalliklarda Inkubatsion davrdan keyin kasallik belgilari biratoʻla yuzaga chiqadi. Ich terlama, qizamiq, quturish va boshqa kasalliklarda Inkubatsion davrdan keyin harakterli belgilar paydo boʻlguncha prodromal davr oʻtadi.

## Manbalar
Inon Abdulqodir

**Inon Abdulqodir** (taxallusi; asl ismi Fathulqodir Mustafoyevich Sulaymonov) (1889.29.11, Orenburg gubernyasining Chelyabinsk uyezdi — 1976.1.10, Anqara, Turkiya) — bosh-qird xalqining milliy ozodlik harakati rahbarlaridan, turkshunos.

Troitsk sh.dagi Rasuliya madrasasini tugatgan (1914). Boshqirdiston muxtoriyati (respublikasi)da xalq taʼlimi tizimining tashkilotchilaridan biri. Validiy va b. bilan birgalikda Boshqirdistonni tark etib, Turkistonga keldi (1920). Toshkentdagi qozoq va qirgʻiz maktablarida oʻqituvchilik qildi. Validiyning yaqin yordamchisiga aylanib, istiqlolchilik harakatini jipslashtirish ishiga oʻz hissasini qoʻshdi. 1923 y. fevraldan Validiy bilan Eron, Afgʻoniston, Hindistonda boʻlib, 1925 y. iyulda Istanboʻlga yetib keldi. Turkologiya institutida ishladi (1925). Anqara unti (1933—44), diniy ishlar departamenta (1961), turk madaniyati institutida (1964) faoliyat koʻrsatdi.

I. A. turkiy xalqlar etnologiyasi, folklori, diniy eʼtiqodlari va anʼ-analari haqidagi tadqiqotlari bilan mashhur. 400 dan ortiq ilmiy ishlari bor. Jumladan, "Turkiy til va lahjalari", "Oltoy-Yenisey turklari", "Sibir turklari", "Sharqiy Turkiston", "Alisher Navoiy", "Alisher Navoiy va folklor", "Chigʻatoy adabiyoti", "Oʻzbeklarda qishloq toʻylari", "Abulgʻozi Bahodirxon va uning turklari", "Dukchi Eshon isyoni", "Rus mustamla-kachilarining Turkistonda diniy kurashi", "Turkistonning ahvoli", "Oʻzbek elida Moskvaning qabixliklari", "Turkistonda 1916 y.dagi qoʻzgʻolon", "Turkiston milliy qahramonlari" va b. 2 jildli "Tanlangan asarlar" kitobi Turkiyada nashr qilingan (1987-91).

## Adabiyot
* Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon, Boʻlinganni boʻri yer (Xotiralar), T., 1997; Valeyev D. i dr., Sudba i naslediya bashkirskix uchyonix — emigrantov, Ufa, 1995.

Qahramon Rajabov, Renat Shigabiddinov. 

## Manbalar
İsmet İnönü

**INONU (Inonu) Ismat** (1884-1973) — Turkiya davlat va siyosiy arbobi. Otaturkning eng yaqin safdoshi. Armiya Bosh shtabi boshligʻi va Gʻarbiy front qoʻmondoni boʻlgan. 1921-yil yanvar va mart oylarida Inonu qishlogʻidagi jangda I. qoʻmondonligidagi Turkiya armiyasi grek bosqinchilari ustidan gʻalaba qozongan. Turkiyada familiya rasm boʻlgach, oʻsha gʻalaba sharafiga I. degan familiya olgan. 1922-yil Tashqi ishlar vaziri. 1923—37 (tanaffus bilan) va 1961—65-yillarda Bosh vazir. 1938— 50-yillarda Xalq respublikachilar partiyasi (XRP) raisi va respublika prezidenti boʻlgan. XRP parlament saylovida yengilgach, majlis (parlament)dagi XRP oppozitsiyasiga boshchilik qilgan. 1961—65-yillari Turkiya Bosh vaziri, keyinchalik yana oppozitsiya rahbari. 1972-yildan isteʼfoda.

## Tarjimai holi
İsmet Inönü (tugʻilganda olgan ismi: Mustafo İsmet) 1886-yilda Aidin viloyatidagi Smyrna (Izmir)da Hacı Reşit va Cevriye (keyinchalik Cevriye Temelli) oilasida tugʻilgan.

## Harbiy martabasi
Inönü boshlangʻich taʼlimni Sivasda tamomlagan. 1894-yilda Sivas harbiy oʻrta maktabini (Sivas Askerî Rüştiyesi) tugatgan. Soʻngra Sivas davlat xizmatchilari maktabida (Sivas Mülkiye İdadisi) bir yil tahsil olgan. 1904-yilda Imperator harbiy muhandislik maktabini podpolkovnik lavozimida tamomlagan hamda 1906-yil 26-sentyabrda birinchi darajali shtab-kapitan unvonini olish uchun Harbiy Akademiyaga oʻqishga kiradi. İnönü 1906-yil 2-oktyabrda Adrianopolda (Edirne) 8-dala artilleriya polkining 3-batareya qoʻmondonligida xizmat qilishni boshlagan. Vzvod ofitserining shtat amaliyoti doirasida u harbiy strategiya va artilleriya boʻyicha saboq bergan. Kapitan Ismet ham Usmonli-Bulgʻor komissiyalari tarkibiga kirgan.

1907-yilda Ali Fethiy (Okyor) orqali Sulton Abdulhamid II ni taxtdan agʻdarish niyatida boʻlgan Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasiga qisqa muddat qoʻshiladi. 31-mart voqealari paytida Harakat armiyasiga qoʻshilish uchun safarbar qilingan va Abdul Hamid II ni agʻdarish uchun Konstantinopolga (Istanbul) yurish qilgan Ikkinchi otliq diviziya shtabida boʻlgan. 1909-yilning yoz oyida qoʻzgʻolon bostirilgandan soʻng Adrianopolga qaytgan Inönü qoʻmitani tark etadi.

## Yana qarang

* Turkiya Prezidentlari

## Manbalar
Inonchxon

**Inonchxon**, Oʻgʻul hojib (asl ismi Badruddin Oʻgʻul hojib (?—1223) — anushteginiylar — xorazmshohlar amiri lashkarlaridan, hojib (13-asr). Muhammad Xorazmshoh 1216-yil yozidagi Irgʻiz daryo’si boʻyidagi jangsa koʻrsatgan qahramonligi evaziga Inonchxon unvonini beradi. Jaloliddin xorazm-shoh etib tayinlangandan soʻng oʻrganchga kelganda I. qipchoq amirlarining unga qarshi uyushtirayotgan suiqasddan oʻz vaqtida ogohlantirgan. 1219-yil I. amir Ixtiyoruddin Kushlu bilan birgalikda Buxoro mudofaasiga rahbarlik qiladi. Moʻgʻullar Buxoroni istilo qilganlaridan soʻng I. Nasa (Niso) viloyatiga keladi. Bu yerda Muqammad Xorazmshohningtoʻzib ketgan askarlarini toʻplashga erishadi, qurol-yarogʻ, otlar, ki-yim-kechak, oziqovqat gʻamlab, kurashni davom ettiradi. Nashjuvon otlogi yaqinida moʻgʻul bosqinchilarini tor-mor keltiradi. Soʻngra I. Obivard tomon yurish qilgan. Bu yerda unga Muhammad Xorazmshohning yana anchagina jangchilari va amirlari kelib qoʻshilgan. 1221-yil I. Sabzavorni uz tasarru-figa kiritadi. Hurosonning katta qis-miga hukmronlik qilishga muvaffaq boʻlgan I. 1223-yilda al-Halqa mavzeida moʻgullar (10 ming kishi) bilan yana jang qiladi, lekin bu muhorabada I. yengiladi. Rey sh.da turgan Gʻiyosudsin Pir-shoh (Muhammad Xorazmshohning oʻgʻli) saroyidan panoh topadi va bir necha kundan soʻng zaharlab oʻldiriladi. 

## Manbalar
Inoyatnoma

**Inoyatnoma** (arab, inoyat — gamxoʻrlik va fors, noma — xat, maktub) — 1) podshoh, xon, amir, shuningdek, boshqa ulugʻ mansabdor kishilardan kelgan va unda maʼlum iltifot bayon qilingan maktub; 2) 15—18-asrlarda biror soliq va jarimadan ozod qilinganlik yoki biror imtiyoz olganlikni koʻrsatuvchi rasmiy hujjat; 3) Qoʻqon xonligida nufuzli kishilar safarga chiqqanlarida xon tomonidan qatagʻon qilingan yer (qarang Koʻrugʻ), oʻrmon, koʻl va hokazodan yoʻl-yoʻlakay foydalanish uchun berilgan ruxsatnoma; 4) dushmanga qarshi qurolli kurashga chaqirilgan daʼvatnoma.

## Manbalar
Hamid Inoyatov

**Hamid Sharopovich Inoyatov** (1919-yil 29-dekabr, Buxoro — 1987-yil 5-may, Toshkent) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973). Tarix fanlari doktori (1958), professor (1965). Oʻzbekiston Davlat Universitetini tugatgan (1936). Toshkent xalq xoʻjaligi va pedagogika institutlari, Toshkent Davlat Universitetida oʻqituvchi va dotsent (1935—1958), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutida shuʼba mudiri (1959—1987). Inoyatovning ilmiy faoliyati XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida Oʻzbekistondagi milliy ozodlik harakati tarixiga bagʻishlangan.

## Manbalar
Hidoyat Inoyatov

**Inoyatov Hidoyat** (1913yil Toshkent — 1938-yil 5-oktyabr) — Oʻzbekistonda jismoniy tarbiya va sport tashkilotchisi. Yoshlar hamda mudofaaga koʻmaklashuvchi tashkilotlarda ishladi. Parashyut va planer sporti toʻgaraklari, sport shaharchalari tashkil etdi. Oʻzbek futbolchilarini ilk bor xalqaro miqyosga olib chiqdi. 1935-yil Turkiyaga oʻrtoklik uchrashuvlari oʻtkazish uchun borgan futbol jamoasiga rahbarlik qildi. Respublika jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi raisi muovini (1938). I. ta-shabbusi bilan armiyaga chaqiriluvchi yoshlar oʻrtasida velosipedda yurish (velomarafon) uyushtirildi. 1935-yil 12 maydan — 14 iyulgacha davom etgan bu yurishda 5 kishi (Hidoyat Inoyatov, Yuzef Eyningis, Abduvahob Ibrohi-mov, Abdurahim Xoʻjayev, Vasiliy Sha-lyakin) Toshkent—Jizzax—Samarqand— Buxoro—Chorjoʻy—Termiz—Du-shanba—Oʻsh—Andijon —Xoʻjand — Toshkent yoʻnalishini bosib oʻtdi. Ikki haftadan soʻng shu velomarafonchilar Toshkent—Orenburg—Kuybishev—Penza—Ryazan—Moskva yoʻnalishiga otlanadilar (30 iyul — 13 sent.). Besh oy mobaynida jami 7000&nbsp;km yoʻl bosib oʻtdilar. Bu tengsiz marafon Oʻzbekistonda velosiped sportining ommalashishiga sabab boʻldi. I. Moskvada oʻtka-zilgan Fizkulturachilar kunida Stalinga suiqasd qilmoqchi boʻlgan, deb ayblanadi va otib tashlanadi. Vafotidan soʻng oqlandi (1958). Toshkentdagi 18-bolalar va oʻsmirlar sport maktabiga I. nomi berilgan. Namangan viloyati yoʻllari boʻylab yosh velosipedchilarning I. nomidagi xalqaro turniri oʻtkaziladi.

Axbor Imomxoʻjayev.

## Manbalar
Inoq

**Inoq** (qad. turkiy runiy bitiklarida "ishonch" maʼnosida qayd etilgan) — 1) Markaziy Osiyoda 11 —14-asrlarda hukm surgan sulolalar saltanatida "maslahatchi", "vazir"ni anglatgan; 2) Buxoro xonligida hukmdorning ishonchli kishisi, mansabdor. 17—18-asrlarda xonlikda ulugʻ I. va kichik I. boʻlgan. Ulugʻ I. darajasiga koʻra, koʻkaltosh va ulugʻ qushbegi (qushbegi-i kalon) dan soʻng turgan. Ulugʻ I., asosan, hukmdor farmonlarini kichik mansabdagi amaldorlarga yetkazish va amir qabuliga muyassar boʻlganlarni kiritish bilan shugʻullangan. Kichik I. ham xonning ishonchli kishisi boʻlib, baʼzan saroydan otga mingan holda chiqish huquqiga ega boʻlgan. Oʻz lavozimiga koʻra, ulugʻ mehtar, devoni sarkor va dasturxonchidan yuqori turgan. Kichik I. qa hukmdorning muhrlari solingan qutichani ehtiyot qilish topshirilgan. Kichik I., shuningdek, amir nomiga tushgan ari-za va shikoyatlarni qabul qilgan; elchilarni qabul qilish paytida ular keltirgan xatlarni ochib, amirning shaxsiy kotibi (munshiy)ga taqsim etgan; 3) Xiva xonligidagi yuqori maʼ-muriy mansab; xondan keyingi 2 rutba sanalgan va bu lavozimga xonning birodarlaridan biri tayinlangan. Xo-razm oʻzbeklar toʻpasi boshligʻi. Abulgʻoziy Bahodirxon tantanali marosimlarda oʻtirish uchun I.larga 4 joy aj-ratgan. Bu imtiyoz 1873 y.gacha davom etgan. I.lardan biri xonning chap tomonida, amir ul-umarodan keyin oʻtirgan va ulugʻ I. deb atalgan. Yangi xon koʻtarish vaqtida I.lar oq namatning toʻrt burchidan ushlab, boʻlajak xonni 3 marta osmonga irgʻitganlar, bu I.larning asosiy va faxriy burchi edi. I.larning siyosiy mavqei nihoyatda baland boʻlib, 18-asr oxirida hatto xonlikni ham idora qilganlar. I. huzurida qushbegi, mehtar (moliya ishlari boshligʻi) va otaliq (qoʻshinlar qoʻmondoni)dan iborat kengash boʻlgan hamda amaliy tadbirlar ishlab chiqishga yordamlashgan. I.lar Xiva taxtiga Chingizxon avlodlarini oʻtkazganlar, bi-’ roq ularning aksari qozoqlar va shuningdek, qoʻshni davlatlardan kelgan kishilar boʻlib hech qaysi toʻpaga mansub emasdilar. Shuning uchun I.lar oʻzlarini boshda vaqtincha, soʻng doimiy xon deb eʼlon qilardilar. Yangi sulola asoschisi Muhammad Amin inoq qoʻngʻirot urugʻidan edi. Qoʻngʻirot urugʻi qiyot urugʻi bilan birga ikkinchi oʻzbek toʻpasining boshida turar edi.

Hamidulla Dadaboyev.

## Manbalar
Inoqlar

**Inoqlar** — Xiva xonligini idora qilgan sulola (1790—1873). Koʻngʻirot urugʻiga mansub. Asoschisi — yirik mulkdor Muhammad Amin inoq (? — 1790). U yovmut qabilasidan chiqqan Xiva xonlariga qarshi kurashib, hoki-miyatni egallagan. Soʻng , Abulgʻoziy III (1770—1804)ni nomigagina xon qilib tayinlab, amalda hokimiyatni yakka oʻzi boshqargan. I. Xiva xonligini ruslar bosib olguniga qadar (1873) hokimi-yatni shu tariqa idora qilganlar. Sulola vakillari: Avazbek (1790—1804), Eltuzarxon (1804—06), Muhammad Rahimxon (1806—25), Olloqulixon (1825—42), Rahimqulixon (1842—45), Muhammad Aminxon (1845—55), Ab-dulloxon (1855), Qutlugʻ Murodxon (1855—56), Said Muhammadxon (1856—65), Said Muhammad Rahimxon (1865-73).

## Manbalar
Zokir Inogʻomov

**Zokir Inogʻomov** (1919-yil 1-yanvar – Toshkent – 1996-yil 4-noyabr) – Oʻzbekiston xalq rassomi (1991). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1936—1940). Inogʻomov asarlari milliy ruhi, qahramonlarining qiyofalari jonli, hayotiy ifodalanganligi bilan diqqatga sazovor. Mashhur asarlari: „Onalik“, „Choʻponning qoʻshigʻi“, „Choyga“, „Kuz“ (1957), „Choyxonachi“ (1958), „Dalada nonushta“, „Chirchiq vodiysida“ (1960), „Indoneziyalik mehmon“ (1961), „Xirmonda“ (1966), „Mosh hosili“ (1980), „Beshik toʻy“ (1983), „Tugʻilgan kun“ (1984). Orol mavzuida „Baliq dudlash“, „Kelinchak“, „Orol“ va boshqa turkum asarlar, natyurmortlar, avtoportret va boshqalarni ham yaratgan.

## Manbalar
Rahim Inogʻomov

**Rahim Oxunjonovich Inogʻomov** (1902 – Toshkent – 1938.5.10) – Oʻzbekistonda mustabid sovet rejimiga qarshi kurashgan milliy rahbar xodimlardan biri. Oʻzbekiston maorif xalq ko-missari (1925—26), Oʻzbekiston Kompartiyasi MK matbuot boʻlimi mudiri (1926). I. „Oʻzbekiston ziyolilari“ (1926) risolasida oʻzbek xalqi bolsheviklar amalga oshirgan oktabr toʻntarishiga nisbatan noxush munosabatda boʻlganligini koʻrsatgan edi. Oʻzbekiston yozuvchilarining Samarqanddagi „Qizil qalam“ jamiyati faoliyatiga dastlab rahbarlik qilgan, „Milliy Istiklol“ tashkiloti aʼzosi. U oʻzining maqola va nutqlarida Oʻzbekiston Kompartiyasini Rossiyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurash-mayotganliqda, VKP(b)MK Oʻrta Osiyo byurosi va Oʻrta Osiyo Iqtisodiy ken-gashi kabi markazning nazoratchi organlarini zoʻravonlikda ayblagan. Biroq Oʻrta Osiyo byurosi va Oʻzbekiston Kompartiyam MK I. va uning ta-rafdorlarini partiyaga qarshi „inogʻomovchilik guruhi“ tuzishda qoralab ularga qarshi kurash uchun respublika partiya tashkilotini oyoqqa turgʻazdi. 1926-yil 12 dekabrda Oʻzbekiston Kompartiyasi MK Ijroiya byurosi va plenumida, 1927-yil yanvarda Oʻrta Osiyo byurosida bu masala maxsus koʻrilib, „inogʻomovchilik – mayda burjua va millatchilik tomonga ogʻish“, deb qoralandi. 1926-yil dekabrda I. oʻz vazifasidan olib tashlandi. Oʻzbekiston Kompartiyasining 3 sʼyezdi (1927-yil, noyabr) I.ni „gʻoyaviy jihatdan tor-mor qilin-di“, deb hisoblab uni Qashqadaryoning eng chekka qishlogʻiga ishlash uchun joʻnatdi. 1930-yil 30 mayda „Kizil Oʻzbekiston“ va „Pravda Vostoka“ gazetalarida I.ning ochiq xati uyushtirilib, u tavba-tazarru qildiriladi. Inogʻo-movchilikni Validiy (1880—1970) va Mustafo Choʻqay (1890—1941) oʻzbek kommunistlarining markazning mintaqadagi xoʻjayini – Urta Osiyo byurosiga qarshi dadil chiqishi, deb baholashgan edi. Mustafo Choʻqay unga Parijda chikayotgan „Yosh Turkiston“ („Yas Turkistan“) majmuasida ishtirok etishni taklif qiladi. 30-yillarning oʻrtalarida I. Moskvada yashaydi. Moskva elektr zavodida, shuningdek, Butunittifoq MIKda tarjimon boʻlib ishlaydi. U Krim ASSRning Alushta sh.da davolanayotgan payt – 1937-yil 25 avgustda qamoqqa olindi va sovet rejimi tomonidan 1938-yil 5 oktabrda Toshkentda otib tashlandi.

## Adabiyot
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-ki-tob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Oʻzbekiston tarixi (1917— 1991 i.), T., 2001.

Qahramon Rajabov.

## Manbalar
Baxrom Inoyatov

**Baxrom Inoyatov** (1917-yil, Toshkent — 1969-yil 18-iyul, Moskva) – aktyor, pedagog, birinchi oʻzbek dirijyorlaridan. Oʻzbekiston xalq artisti (1965). Toshkent konservatoriyasining (A. Kozlovskiy sinfida) dirijyorlik fakultetini (1957) tugatgan. Oʻzbek davlat opera va balet teatri (1948-yildan Navoiy teatri)da dirijyor, 1960—1966-yillarda bosh dirijyor. 1960-yildan Toshkent konservatoriyasida dars bergan. Dastlab „Oqbilak“ (S. Vasilenko, 1943) baleti va „Mahmud Torobiy“ (O. Chishko, 1944) operasining birinchi postanovkalariga dirijyorlik qilgan. Inoyatov repertuarida chet el va oʻzbek kompozitorlarining asarlari bor. „Boʻron“ (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, 1954), „Ulugbek“ (A. Kozlovskiy, 1958), „Gulsara“ (R. Glier, T. Sodiqov, 1963) operalari, „Oqqush koʻli“ (P. Chaykovskiy, 1956), „Maskarad“ (L. Laputin, 1958), „Suhayl va Mehr“ (M. Leviyev, 1968) baletlari va boshqa spektakllarni sahnalashtirishda faol ishtirok etgan, chet el operalarining oʻzbek tiliga tarjimasi muallifi.

## Manbalar
Mirobid Inoyatov

**Inoyatov Mirobid** (1889-yil, Toshkent — 1937-yil) — davlat va jamoat arbobi, qatagʻon qurboni. 1916-yilda Turkistondagi milliy ozodlik harakatida faol qatnashgan. Toshkent Eski shahar kengashi ijroqoʻmi raisi (1918), Toshkent Eski shahar shoʻro kengashi raisi (1919), Turkiston ASSR oziq-ovqat xalq komissari (1920), Turkiston XKSning Moskvadagi muxtor vakili oʻrinbosari (1923), Turkmaniston Moliya xalq komissari (1926), Oʻzbekiston SSR Savdo xalq komissari (1933) vazifalarida ishlagan. Keyinroq Tojikiston Yer ishlari va moliya xalq komissari etib tayinlangan (1935). Biroq hayotini xalqi, Vatani ozodligi yoʻlida sarf etgan Inoyatovga ham „xalq dushmani“ tamgʻasi bosilgan va otishga hukm etilgan. 1956-yilda oqlangan.

## Manbalar
Xayrulla Inogʻomov

**Xayrulla Mansurovich Inogʻomov** (1938.6.7, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1970). 1961-yildan Toshkent shahridagi 41-maktabda musiqa oʻqituvchisi, 1963-yildan Qibray tumanidagi 16-maktabda musiqa va geografiya, 1991-yildan geografiya oʻqituvchisi. Inogʻomov respublikada mashhur boʻlgan „Gul lola“ ansambli hamda „Yosh oʻlkashunoslar“ toʻgaragi tashkilotchisi. Geografiya boʻyicha yangi oʻquv dasturi mu-alliflaridan.

## Manbalar
Xotam Inogʻomov

**Xotam Inogʻomov** (1940.20.8, Toshkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1968). 1962-yildan Toshkent tumanidagi 9-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1983-yildan direktor. I. maktab moddiy-texnika ba-zasini mustahkamlash, sinf xonalari va fan kabinetlarini jihozlash, texnika vositalaridan unumli foydalanishga katta eʼtibor berdi. Oʻzi ona tili va adabiyotdan dars berib, zamonaviy adabiyot kabinetini tashkil etgan.

## Manbalar
Insbruk

**Insbruk** — Avstriyaning gʻarbidagi shahar. Tirol yerining maʼmuriy markazi. Sharqiy Alp togʻlarida. Inn da-ryosi (Dunay irmogʻi) boʻyida, 574 m balandlikda. Aholisi 144,2 ming kishi (2000). Italiya, Shveysariya va GFRga boriladigan transport yoʻllarining yirik tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mayin movut, ip gazlama, shoyi toʻqiladi; shisha va koshindan badiiy bu-yumlar ishlab chiqariladi. Metallsozlik, kimyofarmatsevtika va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Turizmning yirik markazi. Qishki sport musobaqalari oʻtkazib turiladi. 9-, 12qishki olimpiada oʻyinlari oʻtkazilgan (1964, 1976). Un-t (1669-yildan), muzeylar, teatrlar, botanika bogʻi bor. Tarixiy binolar va meʼmoriy yodgorliklaridan shahar minorasi (14—16-asrlar), Xofburg saroyi (14—18-asrlar), Xofkirxe cherkovi (1553—63) va b. saqlangan.

I. 1234-yilda shahar huquqini olgan. 1814-yilda Avstriyaga qaytarib beril-gunga qadar I. turli davlatlar tarki-bida boʻlib keldi. 1938-yilda fashistlar Germaniyasi bosib oldi; 1945—55-yillarda okkupatsiya qilingan Avstriyaning Fransiya zonasida boʻldi.


Innsbruck-08-Hoettinger Seite-2006-gje.jpg
Innsbruck-20-2006-gje.jpg
Innsbruck-32-Hofburg-2006-gje.jpg
Innsbruck-vom Stadtturm-02-Dom-2006-gje.jpg
Innsbruck-Dom-02-2006-gje.jpg
Innsbruck-Dom-14-2006-gje.jpg
Innsbruck-Goldenes-Dachl-08-2006-gje.jpg
Innsbruck-Hofkirche-06-Grabmal Maximilians I-2006-gje.jpg
Innsbruck-Hofkirche-10-Grabmal Maximilians I-Standbilder-2006-gje.jpg
Innsbruck-Schloss Ambras-04-2006-gje.jpg


## Manbalar
Insektariy

**Insektariy** (lotincha insecta — hasharotlar) — hasharotlar va oʻrgimchaksimonlarni saqlash hamda koʻpaytirishda foydalaniladigan qurilma yoki bino. Eng oddiy I. quyosh nuridan toʻsib qoʻyiladigan, ikki yoki bir tomoni oyna-vand qugidan iborat. Havo yaxshy alma-shinib turishi uchun I. devorlari ma-todan yoki qalin toʻrdan yasaladi. Zamonaviy I. bir qancha xonali binodan iborat. Ularda yorugʻlik, harorat va namlikni oʻlchagich va meʼyorga solib turuvchi maxsus qurilmalar oʻrnatilgan boʻladi. I.dan biologik kurashda foydalaniladigan hasharot va oʻrgimchaksimonlarni saqlash, ochirish va koʻpaytirishda foydalaniladi. 

## Manbalar
Insolyasiya

**Insolyasiya** (lotincha: incolo — quyoshga tutaman) — 1) yer sirtining quyosh radiatsiyasida nurlanishi. Muayyan vakt birligi mobaynida 1 sm2 sirtga tik tushayotgan quyosh nuri engergiyasi bilan ifodalanadi. Quyosh radiatsiyasining atmosferada yutilishi, sochilishi va kaytishi natijasida I. kun davomida va shuningdek, fayeldan fayelga juda tez (0 dan 1,5 kal/sm2 min va undan or-tiq) oʻzgaradi. Uy va binolarni loyihalashda I. hisobga olinadi. Masalan, bi-noni, ayniqsa, turar joylarni kungay joyga solishga harakat qilinadi. I. miqdori aktinometr va pirgeliometr bilan oʻlchanadi; 2) tibbiyotda — quyosh nuri bilan davolash va badanni chi-niqtirishda I.dan keng foydalaniladi. Davolash muassasalari, sanatoriylarda maxsus insolyariylar boʻladi (qarang Havo va quyosh vannalari).

## Manbalar
Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi

**Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi** (1789) — Buyuk fransuz inqilobining siyosiy manife-sti. 1789-yil 26-avgustda Taʼsis majlisida qabul qilingan. Shaxs, soʻz, vijdon erkinligini, fuqarolarning qonun oldida tengligini, zulmga qarshilik koʻrsatish hukuqini, xususiy mulk daxlsizligini asosiy huquklar sifatida eʼtirof etgan.

## Manbalar
Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari

**Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari** - insonga bekamu koʻst yashash imkoniyatini beruvchi va iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, siyosiy sohalarda oʻz imkoniyat va talablarining amalga oshirilishini taʼminlovchi huquqiy maqom. Inson huquqlari va erkinliklariga rioya etish Oʻzbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumining asosidir. OʻzR Konstitutsiyasida qayd etilgan huquq va erkinliklar: qonunlarning mazmuni va qoʻllanilishiga hamda qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi hokimiyat faoliyatiga bevosita taʼsir koʻrsatadi; Oʻzbekistonning har bir fuqarosiga, uning jinsi, irqi, millati, tili, diniy eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, maslagi, shaxsiy va ijtimoiy ahvolidan qatʼi nazar, inson huquqlari va erkinliklari buzilmasligini, sud yoʻli bilan himoya qilinishini ka-folatlaydi. Konstitutsiya barcha fuqarolarning qonun oldida tengligiga asoslangan holda, oʻzgalarning huquqlariga hurmat bilan qarash tamoyillarini, oʻzgalarning qonuniy manfaatlarini, huquq va erkinliklarini buzish hisobiga oʻz huquq va erkinliklarini roʻyobga chiqarishga yoʻl qoʻyilmaslikka, ijtimoiy adolat va hamjihatlikni taʼminlashga qaratilgan. OʻzRda I. va f. h. va e. amalga oshirilishiga davlat kafolat beradi. Oʻz navbatida respublika hududida yashovchi shaxslar Konsti-tutsiyada taʼkidlangan huquq va erkinliklarga, xalqaro huquq meʼyorlariga rioya etishi zarur. Umum eʼtirof qilgan mazkur xalqaro meʼyoriy manbalar Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari umumjahon deklaratsi-yasi, Bola huquqlari toʻgʻrisida konvensiya va OʻzR qoʻshilgan yana bir qator xalqaro hujjatlardir.

## Manbalar
Inson va qonun

"INSON VA QONUN" - Oʻzbekiston Respublikasining huquqiy, ijtimoiy-ommabop gazetasi. Muassisi — Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. 1996-yil yanvardan oyiga bir marta Toshkentda nashr etilgan. 1998-yil yanvardan mustaqil haftalik nashrga aylantirilgan. Asosiy vazifasi — jami-yatda huquqiy ong va huquq madaniya-tini shakllantirish, aholini Oʻzbekiston va jahon qonunchiligidagi oʻzgarishlar bilan tanishtirib borish, ularni tushuntirish va sharhlash, jinoyatchilik va qonunbuzarlik ildizlarini ochish va bu ishga jamoatchilik eʼtiborini qaratishdan iborat. Asosiy ruknlari: "Qonunlarni sharhlaymiz", "Huquqshunos minbari", "Sud zalidan", "Qonun va ijro", "Huquqingizni bilasizmi?", "Jinoyatchilik — illat", "Qonun barchaga barobar", "Kuch — adolatda". Adadi 6,5 ming nusxa (2002). 

## Manbalar
Inson huquqlari boʻyicha milliy markaz

**Inson huquqlari boʻyicha milliy markaz**, Oʻzbekiston Respublikasi Inson huquqlari boʻyicha milliy markazi – OʻzR Prezidentining farmoni (1996-yil 31 oktyabr) bilan tuzilgan markaz. Inson huquqlari va erkinliklarini muhofaza qilishning taʼsirli vositasini barpo etish, xalqaro tashkilotlar hamda huquqni muhofaza qilish tashkilotlari bilan hamkorlikni kengaytirish, davlat muassasalari xodimlari va barcha aholining inson huquqlari boʻyicha madaniyatini oshirish maqsadida, BMTning inson huquqlari va boshqaruv tizimini demokratiyalashni qoʻllab quvvatlash dasturiga muvofiq tashkil etilgan. Davlatga qarashli, taxlil, maslahat, idoralararo va muvofiqlashtirish organi hisoblanadi. Asosiy vazifalari: inson huquqlari boʻyicha milliy harakat rejasini ishlab chiqish; shu soxaga oid milliy maʼruzalar tayyorlash; tegishli oʻquv-uslubiy adabiyotlar nashr etish, tadqiqotlar oʻtkazish.

Markaz huzuridagi jamoatchilik bilan aloqalar boʻlimi va bolalar qabulxonasida bepul yuridik maslahatlar beriladi. Inson huquqlarini buzish hollari yuzasidan fuqarolarning ariza va shikoyatlari koʻrib chiqilib, hal etiladi. Markaz BMT maxsus boʻlinma va tashkilotlari, Yevropa Xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (YEXHT) Demokratik muassasalar va inson hukuklari boʻyicha byurosi, AQSH, Angliya, Fransiya, Italiya, Hindiston kabi davlatlarning elchixonalari, Amerika yuristlar assotsiatsiyam, K. Adenauer fon-di, Soros fondi, F. Ebert fondi va sh. k. jamgʻarmalar bilan yaqin hamkorlikda faoliyat yuritadi. BMT Taraqqiyot dasturi (PROON) bilan birga taʼsis etilgan „Demokratlashtirish va inson huquqlari“ ilmiy-ommabop jurnali oʻzbek, ingliz va rus tillarida chop etiladi. Markaz huzurida inson huquqlari boʻyicha ommaviy kutubxona tashkil etilgan.

## Manbalar
Inson (maʼnolari)

**Inson** quyidagilardan birini anglatishi mumkin:

* Inson – odam
* Inson – bu ijtimoiy hayvon. (Aristotel)
* Inson (kinostudiya) – „Oʻzbekkino“ davlat aksionerlik kompaniyasiga qarashli kinostudiya
* Inson (Vohidov asari) – oʻzbek shoiri Erkin Vohidov yozgan sheʼrlar toʻplami
* Inson oʻzing – oʻzbek xonandasi Sherali Joʻrayev ijro etgan qoʻshiq
Inson (kinostudiya)

**Inson** — "Oʻzbekkino" davlat – aksionerlik kompaniyasiga qarashli kinostudiya. 1990-yil tashkil topgan. "Kulol va koʻzacha", "Sukutlik kodeksi" (1990 – 91, 1993, rejissyor Z. Royzman), "Dallol" (1992, rejissyor B. Odilov), "Bomba" (1994, rejissyor Z. Musoqov), "Imom al-Buxoriy" (ikki qismli, 1996, rejissyor B. Sodiqov) kabi badiiy, "Sinbad, qaroqchi va toʻtiqush", "Muhabbat qanotlari" singari multiplikatsisi hamda "Qora baliq izi" (besh qismli), "Imom al-Buxoriy" (5 qismli) televizion badiiy filmlar ishlab chiqargan. Badiiy rahbari – Ravil Botirov.

## Manbalar
Instansiya

**Instansiya** (lotincha instantia — bevosita yaqinlik) — bir-biriga itoat qiladigan tashkilotlar, davlat boshqarmalari, sud organlari, jamoat va b. tashkilotlar tizimidagi bosqich (qarang Sud instansiyasi).

## Manbalar
Instinkt

**Instinkt** (lot. instinctus — uygʻonish, qoʻzgʻalish) — muayyan sharoitda hayvonlarning bitta turi uchun xos boʻlgan murakkab irsiy xattiharakatlari majmui. Instinkt tashqi va ichki qoʻzgʻalishlarga javob tariqasida paydo boʻladi. Instinktni ilmiy tadqiq qilishni Charlz Darvin boshlab bergan. U birinchi boʻlib Instinktning rivojlanishi turning tarixiy shakllanishi va nerv sistema-sining tuzilishi bilan bogʻliqligini koʻrsatib berdi. Instinktni rus olimlaridan I.M.Sechenov, I.P.Pavlov va boshqa ham oʻrganishgan. Instinkt — murakkab shartsiz reflekslardan iborat boʻlib, ular asosida shartli reflekslar vujudga keladi. Biologik mohiyatiga koʻra, Instinkt quyidagi guruhlarga ajratiladi: oziqlanish (oziqni topish, oziq gʻamlash va boshqalar); turni saqlab qolishga qaratilgan passiv (tegilganda qimirlamasdan qotib turish, qochib qolish va boshqalar) va aktiv (jismlar, shox-shabbalar va boshqa yordamida himoya) himoyalanish; jinsiy bezlar funksiyasi bilan bogʻliq boʻlgan jinsiy Instinkt (jinsiy mayl, otalanish, baliqlarning uvildiriq tashlash joyiga migratsiyasi va boshqalar); avlod toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik bilan bogʻliq boʻlgan ota-onalik Instinkti (uya va in qurish, bola boqish, bolani himoyalanishga, ov qilishga oʻrgatish va boshqalar); poda, gala, oila aʼzolarining oʻzaro munosabatlarini tashkil qiluvchi guruhli Instinkt Hasharotlar xatti-harakatlarining deyarli hammasi Instinktdan iborat. Baliqlar, qushlar va ayniqsa sut emizuvchilar xatti-harakatlarining asosiy qismini Instinkt emas, balki shartli reflekslar tashkil etadi. Odamda Instinkt uning tarbiya jarayonida shakllanadigan ongli faoliyatiga boʻysungan boʻladi. Instinktni oʻrganish va undan foydalanish chorvachilik, ovchilik xoʻjaliklarida, qishloq xoʻjaligi zararkunandalari va infeksion kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilariga qarshi kurashda katta ahamiyatga ega.

## Manbalar
Insonparvarlik

**Insonparvarlik** — insonning qadri, erkinligi, baxt-saodati, teng huquqliligi toʻgʻrisida, insoniylikning barcha tamoyillarini yuzaga chiqarish uchun shart sharoitlar yaratib berish haqida gʻamxoʻrlik qilishni ifodalovchi tushuncha. Unga koʻra, dunyoda eng qimmatli narsa insondir, butun mavjudot, borliq insonga, uning baxt-u saodatiga xizmat qilishi lozim. Inson taqdiri, xalq manfaatlari, mamlakat kishilari haqida gʻamxoʻrlik qilish.

Insonparvarlik.  Tarbiyaning insonparvarlik  gʻoyasi muhim tushuncha boʻlib unda inson yoki shaxsning taqdiri yotadi. Insonparvarlik gʻoyasi har  bir xalqning azaliy qadriyati hisoblanadi, umimiy qadriyat hisoblanadi. Masalan ikkinchi jahon urishi yillar[da oʻzbek xalqining turli millat   xalqiga insonparvarligi, bolajonligi, xalqparvarligi hamda mehr oqibatliligi misoldir. Tarbiyaning  markazida shaxs turar ekan har bir ison komil inson boʻlishga intilishi kerak, shundagina biz kutgan  natijaga erishimiz mumkin.

Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulugʻbek, Alisher Navoiy va b. asarlarida Insonparvarlik, inson erkinligi, uning qadr-qimmati gʻoyalari olgʻa surildi. Forobiy insonlarning inoq va doʻst yashashi mamlakatda xalqlar uchun katta foyda keltirishini isbotlashga intilgan va tin-chlikni qatʼiy quvvatlab, butun faoliyatini inson xizmatiga qaratgan. Navoiy inson taqdiri, xalq manfaa-ti, mamlakat haqida gʻamxoʻrlikni asosiy masala qilib qoʻygan. Dunyoda eng qimmatli narsa insondir, degan fikrni olgʻa surgan. Uning fikricha, butun mavjudot, borliq insonga, uning baxt-saodatiga xizmat qilishi lozim. Jahon dinlari, jumladan islom dinida ham Insonparvarlik gʻoyalari oʻz ifodasini topgan. Unda faqir, kambagʻal, musofir, muhtoj kishilarga yordam berishga, sahovatli va insofli boʻlishga daʼvat qilinadi.

## Manbalar

## Havolalar
Insulin

**Insulin** (lotincha insula — orolcha) — hayvon va odamning oqsil tabiatli gormoni. Meʼda osti bezining Langergans orolchalarida ishlab chiqariladi. Kanadalik olimlardan F. Banting bilan Ch. Best birinchi boʻlib ajratib olishgan (1921—22). Mol. m. 6000. Insulin molekulasi disulfid bogʻlari bilan birikkan ikkita polipeptid zanjirdan tuzilgan boʻlib, 51 aminokislota qoldigʻidan tashkil topgan. Insulinda aminokislotalar qoldigʻining ketma-ket joylashuvini ingliz biokimyogari F. Sanger aniqladi (1945—56). Bu insulinni kimyoviy yoʻl bilan sintez qilishda imkon berdi. Insulin kimyoviy va gen injenerligi yoʻli bilan sintez qilingan. Insulin aminokislotalar tartibi birinchi boʻlib aniqlangan oqsil moddadir.

Insulin glikogenning parchalanishi va jigarda glyukoza sintezlanishini toʻxtatib, qondagi qand miqdorini kamaytiradi. Ayni vaqtda, hujayra membranalarining glyukoza oʻtkazuvchanligini oshiradi, natijada, toʻqimalarga glyukoza oʻtishiga imkon tugʻiladi. Organizmda Insulin yetishmasligi qandli diabetga sabab boʻladi. Uni davolashda qoʻllaniladigan Insulin preparatlari (soʻyilgan qoramolning meʼda osti bezidan tayyorlanadi): amorf rux-insulin suspenziyasi, protamin-rux-insulin eritmasi, protamin-insulin suspenziyasi va boshqa insulinga qaraganda ancha uzoq, taʼsir etadi. Darmonsizlik, ishtaqa yoʻqolishi va b. baʼzi kasalliklarda oz-ozdan Insulin inʼyeksiya qilish buyuriladi. Intoksikatsiyalar (mas, homiladorlarning tinmay qusishi), shizofreniya va jigar kasalliklarini davolashda ham buyuriladi. Insulin ovqat yeyishdan 30— 60 min. ilgari teri osti yoki muskul orasiga yuboriladi. U oqsil boʻlganidan hazm shiralari taʼsirida yemirilib ketadi, shuning uchun uni ichish naf bermaydi. 6—8 soatdan keyin takror inʼyeksiya qilinadi.

## Manbalar
Inssenirovka

**Inssenirovka** (lot. in — da, scaena — sahna) — adabiy asar (roman, qis-sa, doston, hikoya)ning sahna, televideniye, radio uchun qayta ishlanishi. Dastlab I. 19—20-y.larda Yevropada vujudga keldi va taraqqiy etdi. Oʻzbekistonda I.ning ilk namunalari 20-asr boshlarida yaratildi, 20—80-y.larda rivojlandi. Mas, Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Mirtemir, Oʻtkir Hoshimov va b.ning asarlari asosida yozilgan I.lar teatrlar sahnasida qoʻyildi, televideniye orqali na-moyish etildi, radio toʻlqinlari orqali eshittirildi. Agar I. asl nusxasidan tubdan farq qilsa, muayyan asar motivlari asosida yozilgan mustaqil pyesa hisoblanadi. Oʻzbekistonda, mas, Oʻzbekiston Milliy akademik drama teatrida "Gang daryosining qizi" (R. Tagorning "Halokat" romani asosida A. Ginzburg I.si), "Qutlugʻ qon" (Oybekning shu nomli romani asosida T. Xoʻjayev I.si) va b. I.lar qoʻyilgan.

I.da dramatik janr xususiyatlari hisobga olinadi, xususan, qahramonlar obrazini asosan dialog yordamida ochib berish, kuchli hayotiy zidsiyatlarni koʻrsatish va yorqin siymolarni na-moyon etishga eʼtibor beriladi. Shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega ma-teriallarni sahna uchun adabiy jihatdan qayta ishlash ham I. deyiladi. 

## Manbalar
Intaliya

**Intaliya** (ital. intaglio — oʻyma) — chuqurlashtirilgan tasvirli gemma. I., asosan, muhr vazifasini oʻtagan. Qad. Sharq mamlakatlarida mil. av. 4ming yillikda paydo boʻlgan, antik davrda keng tarqalgan. 

## Manbalar
Integral

**Integral** (lotincha integer — butun) — matematik analiz (tahlil)ning asosiy tushunchalaridan biri (qarang Integral hisob).

Biror narsaning bir qismi sifatida zarur va muhim: U jamoaning ajralmas qismi va biz usiz ishlay olmaymiz.

## Manbalar
Inson huquqlari toʻgʻrisida paktlar

**Inson huquqlari toʻgʻrisida paktlar** — Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi 1966-yil 16 dekabrda qabul qilgan paktlar. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquklar toʻgʻrisida xalqaro pakt hamda Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisida xalqaro paktdan iborat. Ular xalqaro shartnoma kuchiga ega boʻlib, davlatlarning oʻz yurisdiksiyasida boʻlgan shaxslarga muayyan huquklarni berish yuzasidan majburiyatlarini belgilaydi, I. h. t. p.ga qoʻshilgan har bir davlat tomonidan tegishli qonun va b. tadbirlarni joriy etish orqali amalga oshiriladi. I. h. t. p.da xalqlarning oʻz taqdirini oʻzi belgilash va shu bilan boglik holda tabiiy boyliklarini oʻzi erkin ravishda tasarruf etish huquqi taʼkidlangan. Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy sohalardagi huqukdar, jumladan, mehnat qilish huquqi, dam olish huquqi, yetarli turmush darajasiga erishish va yashash sharoitini uzluksiz yaxshilab borish huquqi, ijtimoiy va boshlangʻich bepul taʼlim olish huquqi, madaniy hayotda qatnashish va ilmiy ta-raqqiyot samaralaridan bahramand boʻlish huquqi va b. koʻzda tutilgan. Shuningdek, fuqarolik va siyosiy huquklar, avvalo, har bir inson yashash huquqiga ega ekanligi koʻrsatilib, hech kim qullikda, zabunlikda tutilmasligi, qiynoqlarga solinmasligi, xoʻrlanmasligi, shafqatsiz muomalaga du-chor qilinmasligi zarur, degan talablar olgʻa surilgan. Erkinlik va daxlsizlik huquqi; qonun va sud oldida tenglik; jinoiy va fuqarolik sud ishlarini yuritish kafolati; oʻzbo-shimchalik bilan va qonunga xilof ravishda shaxsiy va oilaviy turmushga aralashmaslik; turar joy daxlsizligi; yozishma siri; inson shaʼni va ob-roʻsiga qonunsiz tarzda tajovuz qil-maslik; fikrlash, vijdon va din erkinligi huquqi; tinch yigʻilishlar oʻtkazish va uyushma tuzish erkinligi xuquqi; ham bevosita, ham erkin saylangan vakillar orqali davlat ishlarini yuritishda qatnashish; ovoz berish va saylanish huquqi; hech bir moneliksiz oʻz fikrida turish huquqi kabilar ham I. h. t. p.da eʼtiborga olingan. Oʻzbekiston Respublikasi 1995 y. 31-avgustda I. h. t. p.ga qoʻshilgan.

## Manbalar
Integral geometriya

**Integral geometriya** - matematikaning integrallar yordamida bir jinsli geometrik obʼyektlar (nuqtalar, kesmalar, toʻgʻri chiziqlar, ularning juftlari, egri chiziqlar va hokazo) dan tuzilgan toʻplamlarda oʻlchash masalalarini oʻrganadigan boʻlimi. Geometrik ehtimolliklarga taallukdi masalalar I. g . rivojlanishiga turtki boʻladi. "I. g ." atamasi birinchi marta nemis matematigi V. Blyashke (Gamburg) va uning xodimlari asarlarida paydo boʻldi (1935).

## Manbalar
Integral himoya usuli

**Integral himoya usuli**, uygʻunlashgan himoya usuli (oʻsimliklar himoyasida) — oʻsimliklarni zararkunanda va kasalliklardan, shuningdek, begona oʻtlardan himoya qilishning tabaqalashgan tizimini yaratishda turli usullar (agrotexnik, mexanik, fizik, biologik, kimyoviy va b.) majmui; I. h. u.ning asosiy sharti — dala agrobiotsenozining tabiiy tarkibini saqlashdan iborat. I. h. u.ning asosiy vazifasi ishlov berish vositalari, usullari, muddatlarini zararkunanda hasharotlar va kasallik qoʻzgʻatuvchilarni koʻplab yoʻqotadigan, shu bilan birga ularning kushandalari — entomofaglarta zarar yetkazmaydiganlarini tanlashdan hamda odam, is-siqqonli hayvonlar, asalari, ipak kurti va b.ni pestitsidlarning zaharli taʼsiridan himoya qilish choralarini izlab topishdan iborat. Hoz. zamon tushunchasiga koʻra, I. h. u. — maʼlum agrobiotsenoz doirasida ichki va populyasiyalararo munosabatlarni boshqaruvchi sistemadir. Agrotsenozda pes-titsidlar va gerbitsidlarni notoʻgʻri qoʻllash tufayli roʻy bergan buzilishlar I. h. u. qoʻllashni taqozo etadi. Oʻsimlikka kimyoviy ishlov berish hosilni saqlab qolishda katta ahamiyatga ega, biroq kimyoviy vositalar odam sogʻli-gʻiga, uy va ovlanadigan hayvonlar, asalari, ipak kurti, shuningdek, ento-mofaglar uchun juda xavflidir.

I. h. u.ni tatbiq qilish epifitotiyaning oldini oladi. Bunga agrotexnik, biologik, kimyoviy va mexanik qarshi kurash usullarini almashlab va oʻrnioʻrni bilan qoʻllash natijasida erishiladi. Entomofaglarni saqlab qolish va zararkunandalar sonini xoʻjalikka ziyoni sezilmaydigan darajada ushlab turishni taʼminlaydigan eng zarur tadbirlardan biri — zararkunandalar sonining zarar keltirishi mumkin boʻlgan iqtisodiy chegara hisoblarini i. ch.ga tatbiq qilishdir. Buning uchun ekin maydonlari tekshiruvdan oʻtkaziladi va qarshi kurashishga sarflangan vosita hamda mehnatning qoplanishi uchun zararkunandaning qanday miqsorda boʻlishi kerakligi aniqlanadi. Shuningdek, oʻsimlikning yaxshi rivojlanishini taʼminlaydigan va ularning zararkunandalarga nisbatan chidamliligini oshiradigan agrotexnik ximoya tadbirlari sifatini yaxshilab, kimyoviy kurash sonini kamaytirish mumkin. Kimyoviy preparatlarni mikrobi-ologik preparatlar (entobakterin, dendrobatsillin) bilan almashtirish, maʼlum bir oʻchoqlarda ishlov olib borish, qishloq xoʻjaligi ekinlarining zararkunanda hamda kasalliklarga chidamli navlarini ekish ham katta ahamiyatga ega (qarang Biologik himoya usuli).

## Adabiyot
* Elementi integrirovannoy sistemi zashiti xlopchatnika ot vrediteley, T., 1985Sultan Alimuhamedov.

## Manbalar
Integral sxema

**Integral sxema** (**IS**), **mikrosxema** yoki **chip** – juda ixcham (mikrominiatyur) elektron qurilma. Elementlari (diodlar, tranzistorlar, rezistorlar, kondensatorlar va boshqalar) konstruktiv, texnologik va elektr jihatdan oʻzaro uzviy bogʻlangan (birlashtirilgan) va oʻta zich joylashtirilgan boʻladi. Uzluksiz yoki diskret (uzlukli) elektr va optik signallar tarzidagi axborotlarni qabul qilish, qayta ishlash uchun moʻljallanadi. Integral sxema quyidagi xillarga boʻlinadi: elementlarni birlashtirish (integratsiya) usuli boʻyicha – yaxlit (monolit) va gibrid (tarkibiy) (osma diskret elektron asboblarlan foydalanilgan) sxemalar; ishlov beriladigan signallarning xili boʻyicha – raqamli va analog sxemalar; ISdagi elementlar soni N (integratsiya darajasi) boʻyicha – kichik (N104) sxemalarga boʻlinadi. Integral sxema elektron hisoblash mashinalari, nazorat-oʻlchash apparatlari, aloqa texnikasi va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Integral tenglamalar

**Integral tenglamalar** - nomaʼlum funksiyalar intefal belgisi ostida ishtirok etadigan tenglamalar. Mexanika, fizika va b. tabiiy fanlarning turli masalalari I. t. vositasida hal qilinadi. Singulyar I. t. birinchi marta 20-asr boshlarida fransuz matematigi A. Puankare va nemis matematigi D. Gilbert tadqiqotlarida ishlatilgan. Bunday I. t.ga doir bir qator muhim natijalar nemis matematigi F. Neter tomonidan olingan; ular Neter teoremalari deb yuritiladi.

## Manbalar
Integratsiya

**Integratsiya** (lotincha *integratio – tiklash, toʻldirish, integer – butun* soʻzidan)— bu suveren davlatlar oʻrtasida tovarlar, xizmatlar, moliya, investitsiya, ishchi kuchi erkin harakatlanadigan iqtisodiy kenglikni tashkil qilish maqsadida birlashish jarayoni.
1) sistema yoki organizmning ayrim qismlari va funksiyalarining oʻzaro bogʻliqlik holatini hamda shunday holatga olib boruvchi jarayonni ifodalaydigan tushuncha; 2) fanlarning yaqinlashishi va oʻzaro aloqa jarayoni; differensiatsiya bilan birga kechadi; 3) 2 va undan ortiq davlatlarning iqtisodiyotini oʻzaro muvofiqlashtirish va birlashtirish.

## Yana qarang
* Iqtisodiy integratsiya
## Manbalar

## Integratsiya turlari
Dasturiy taʼminot sohasida integratsiya bir nechta turlarga boʻlinadi:
* **Vertikal integratsiya** – Foydalanuvchi interfeysi va funktsional modullar birga ishlashi uchun muayyan ilovalar integratsiyasi.
* **Gorizontal integratsiya** – Har xil ilovalar va xizmatlarning bir-biri bilan oʻzaro ishlashini taʼminlash uchun ishlatiladigan integratsiya turi.
* **Punkt-punkt integratsiya** – Maxsus dasturiy taʼminot echimlarining oʻzaro bogʻlanishi uchun ishlatiladigan integratsiya turi.

## Integratsiya usullari va texnologiyalari
Dasturiy taʼminot integratsiyasida foydalaniladigan usul va texnologiyalar quyidagilardan iborat:
* **API integratsiyalari** – API’lar yordamida ilovalar birga ishlashiga erishish usuli.
* **Web xizmatlari** – RESTful va SOAP kabi web xizmatlari orqali tizimlarning bir-biri bilan oʻzaro bogʻlanishi.
* **Middleware** – Turli tizimlar oʻrtasida vositachi sifatida xizmat qiladigan dasturiy vositalar.

## Integratsiya platformalari
Integratsiya uchun foydalaniladigan zamonaviy platformalar quyidagilardan iborat:
* **Mulesoft** – Katta kompaniyalar uchun keng koʻlamli integratsiya yechimlarini taqdim etuvchi platforma.
* **Zapier** – Oson va tez integratsiyalar uchun iPaaS (Integration Platform as a Service) yechimlari.
* **iPaaS platformalari** – iPaaS platformalari integratsiyalarni tez va samarali amalga oshirishga yordam beradi.

## Dasturiy taʼminot integratsiyasi evolyutsiyasi
Integratsiya sohasining rivojlanishi quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:
* Anʼanaviy ETL (Extract, Transform, Load) jarayonlari, maʼlumotlarni integratsiya qilishda dastlabki bosqichlardan biri boʻlgan.
* Mikroservislar asosida ishlovchi zamonaviy integratsiya texnologiyalari, bu texnologiyalar katta va murakkab tizimlar uchun moslashuvchanlikni oshirishga yordam beradi.

## Integratsiyaning ahamiyati va foydalari
Integratsiya tashkilotlar uchun quyidagi afzalliklarni taqdim etadi:
* **Ish jarayonlarini avtomatlashtirish** – Turli tizimlarni birlashtirish orqali jarayonlarni tezlashtirish va odam resurslarini tejash.
* **Maʼlumotlarning aniq va ishonchli almashinuvi** – Integratsiya tizimlari maʼlumotlarning oʻz vaqtida va aniq almashinuvini taʼminlaydi.
* **Xarajatlarni kamaytirish** – Integratsiya yechimlari yordamida infratuzilma va operatsion xarajatlarni qisqartirish mumkin.

## Manbalar
Intellekt

**Intellekt** ( — bilish, tushunish, idrok qilish) — insonning aqliy qobiliyati; hayotni, atrof muhitni ongda aynan aks ettirish va oʻzgartirish, fikrlash, oʻqish-oʻrganish, dunyoni bilish va ijtimoiy tajribani qabul qilish qobiliyati; turli masalalarni hal qilish, bir qarorga kelish, oqilona ish tutish, voqea-hodisalarni oldindan koʻra bilish layoqati. Intellekt tarkibiga idrok qilish, xotirlash, fikr yuritish, soʻzlash va hokazo psixik jarayonlar kiradi. Intellektning rivojlanishi tug'ma isteʼdod, miya imkoniyatlari, joʻshqin faoliyat, hayotiy tajriba kabi ijtimoiy omillarga bogʻliq. Intellekt saviyasi, darajasi inson faoliyatining natijalariga, shuningdek, psixologik testlarga qarab ham belgilanadi.

## Yana qarang

* Intellektuallik koeffitsiyenti

## Manbalar
Intellektual mulk

**Intellektual mulk** – ijodiy aqliy faoliyat mahsuli. Ixtirochilik va mualliflik obʼyekti huquqi majmuiga kiruvchi, fan, adabiyot, sanʼat va ishlab chiqarish sohasida ijodiy faoliyatning boshqa turlari, adabiy, badiiy, ilmiy asarlar, ijrochi aktyorlik sanʼati, jumladan ovoz yozish, radio, televideniye asarlari, kashfiyotlar, ixtirolar, ratsionalizatorlik takliflari, sanoat namunalari, kompyuterlar uchun dasturlar, maʼlumotlar bazasi, nou-xauning ekspert tizimlari, tovar belgilari, firma atamalari va boshqa aqliy mulk obʼyektlariga kiradi. Hozirgi davrda intellektual mulkni muhofaza qilish muhim vazifa hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi 1991-yil 25-dekabrda Jahon intellektual mulk tashkilotiga aʼzo boʻldi, 1993-yildan sanoat mulkini muhofaza qilish Parij konvensiyasiga qoʻshildi.

## Manbalar
Intellektuallik koeffitsiyenti

**Intellektuallik koeffitsiyenti** (, qisqartma nomi IQ) — odamning turli test uslublari asosida aniqlanadigan aqliy rivojlanish koʻrsatkichi, bilim saviyasi. Test tizimlari yordamida bolalarning aqliy saviyasini miqdoriy koʻrsatkichlar orqali aniqlash gʻoyasini birinchi marta fransuz psixologi Alfred Bine ishlab chiqqan (1903). Bunda har bir odam yoshi uchun u erishgan bilim va mahorat darajasi 100 ga teng deb olingan. Mazkur koʻrsatkichdan ortiq yoki kam miqdor aqlning biron-bir daraja rivojlanishi kamoloti yoxud orqada qolishi haqida hukm chiqarish imkonini bergan. AQSH va boshqa mamlakatlarda IQ yordamida armiyaga yoshlarni saralab olish, oʻquvchilar bilimini baholash kabilar rasm boʻlgan.

## Yana q.

* Intellekt

## Manbalar