ZIL-130

**ZIL-130 (ZIL-431410)** — Moskvadagi Lixachev avtomobil zavodi tomonidan ishlab chiqarilgan Sovet va Rossiya yuk mashinalari. Sovet avtomobilsozligi tarixidagi eng mashhur mashinalardan biri (taxminan 3,4 million dona ishlab chiqarilgan), xalq xoʻjaligida va armiyada keng foydalanilgan, eksport qilingan va yuk koʻtarish quvvati (5-6 tonna) dan yengilroq orasidagi oʻrtacha tonnali yuk mashinasining joyini egallagan. 1986-yildan beri u yangi standartlashtirilgan indeks — ZIL-431410 ostida ishlab chiqarildi.

## Dvigateli
Avtomobil dvigatelni oldi, uning dizayni ZIL-111 V shakilli modelining dvigateliga ega edi, shuningdek V shaklidagi, 8 silindrli, xuddi shu o'zgarish, o'sha paytda SSSRda A-76 asosiy benziniga mo'ljallangan va K-ikki kamerali karbuyratorli, variantining yuqori quvvat ko'rsatkichlariga erishish uchun ishlab chiqilgan o'rniga, oqayotgan oqim bilan suzuvchi palatasi va maksimal yuklanishning cheklovchisidir. Umuman olganda, ZIL rusumidagi yuk mashinalari va avtoulovlarining dvigatellari bir-birlaridan sezilarli darajada farq qilar edilar va xuddi Chayka va GAZ yuk mashinalari dvigatellari singari nisbatan past darajadagi birlashishga ega edilar.

## Konstruksyasi
Avtomobil 8 silindrli karbyuratorli to'rt taktli V shaklidagi yuqori valfli ZIL-130 dvigatel bilan jihozlangan, hajmi 150 litr. bilan soatiga 3200 da (cheklovchiga ega), maksimal moment 1800 aylanma / soat ichida 41 kg, siqish darajasi      6,5 Pa va ish hajmi 5969 sm³.
ZIL-130 avtomashinasi elektr boshqaruvi, sinxronlashtirilgan 5 pog'onali vites qutisi, uch kishilik kreslo havo tozalagichi va old oynaning yuvish vositasi bilan jihozlangan. Ba'zi avtoulovlar old dvigatelli isitgich bilan jihozlangan edi. Keyinchalik, shlemli tranzistorni, alternator va o'zgartirilgan asboblar paneli kiritildi. Keyinchalik, kardon bo'g'inlari menteshalarining o'zgartirilgan dizayni va boshqa yangiliklar qo'llanildi. Ilk avtoulovlarning kabinalarida kabinaning tomida ikkita shamollatish lyukasi va  kabinaning chap tomonida havo trubkasi bor edi. Keyin bu lyuk olib tashlandi. Yetmishinchi yillarda shamollatish lyukasi avval bekor qilindi, keyin o'ng tomonda. 1970 yilgacha bortli transport vositalarining yon balandligi 685 mm edi, keyinchalik yonbosh balandligi 575 mm ga tushirildi.

## Tarixi
ZIS-150 seriyasini almashtirish uchun mo'ljallangan yangi yuk mashinasida birinchi ish 1953 yilda zavodda yuk mashinalari bosh dizayneri Anatoliy Kriger boshchiligida boshlangan, Georgiy Festa bosh dizayner etib tayinlangan, mashina dizayni esa oxirgi versiyada etakchi rassom T. P. Kiseleva tomonidan tayyorlanadi loyiha ZIS-125, ZIS-150M deb nomlandi, keyinchalik u ZIL-130 deb nomlandi.

* 1956-yil dekabrda birinchi prototip chiqdi.

* 1959-ilda mashina birinchi marta Butunittifoq qishloq xo'jaligi ko'rgazmasida namoyish etildi.

* 1961-yil fevral oyida dizayn topshirig'i nihoyat tasdiqlandi.

* 1962-yil sentabr oyida Yaroslavl shinalar zavodida birinchi ZIL-130 rusumli sinov uskunalari ishga tushirildi.

* 1963-yilda mashinalar zavod yig'ish qatoridan chiqa boshladi.

* 1964-yil 1-oktabrda zavodni umumiy rekonstruktsiya qilishdan so'ng, avtomobillarni ommaviy ishlab chiqarish boshlandi va shu yilning dekabr oyida oldingi rusum - ZIL-164A (ZIS-150 ni modernizatsiya qilish) ishlab chiqarish to'xtatildi.

* 1973-yilda ZIL-130 avtomobili SSSR Davlat sifat belgisiga sazovor bo'ldi.

* 1974-yil iyun oyida millioninchi ZIL-130 ishlab chiqarildi.

* 1982-yil avgustda ikki millioninchi ZIL-130 .

* 1986-yil 1-yanvardan boshlab ZIL-130 (modifikatsiyani qo'shgan holda) yangi ZIL-431410 markasini oldi.

## Moslashtirilganlari
Dastlab zavod bazaviy modeldagi quyidagi modifikatsiyalarni chiqarishni rejalashtirdi:

* ZIL-130A - tormoz tizimi va tirkamaning elektr jihozlarini ulash uchun kombinatsiyalangan tormoz krani, tortish moslamasi va pnevmatik va elektr chiqishlari bilan jihozlangan, umumiy og'irligi 8000 kg boʻlgan tirkamali uzluksiz ishlash uchun bortli traktor;

* ZIL-130G - ikki qirrali yonboshli (g'ildirak bazasi 4500 mm) platformasi boʻlgan bortli uzoq bazali traktor. ZIL-130V tirkamali 1-seriyali radiator panjarasi, 1977 yilgacha

* ZIL-130V - qisqartirilgan g'ildirak bazasi (3300 mm) boʻlgan yuk mashinasi traktori;

* ZIL-130VT - qisqartirilgan g'ildirak bazasi (3300 mm) va kuchaytirilgan orqa aksi bilan yuk mashinasi traktori;*

* ZIL-130D - qisqartirilgan g'ildirak bazasi (3300 mm) boʻlgan samosvallarni tashish uchun mo'ljallangan shassi;*

* ZIL-130B - g'ildirak bazasi 3800 mm boʻlgan qishloq xo'jalik samosvallari uchun shassi;Ishlab chiqarish jarayonida ZIL-130 oilasining ikkita muhim modernizatsiyasi 1966 va 1977 yillarda amalga oshirildi. Ikkinchisidan so'ng, xususan, radiator panjarasi o'zgartirildi.

* V-1 "Vityaz"' -  1967 yilda maxsus dizayn byurosi  tomonidan Dizayn byurosi ZIL bilan hamkorlikda keng qo'llanilgan. Bu bortli yuk mashinasi edi. Erga juda oz miqdordagi o'ziga xos bosimni ta'minlaydigan keng kauchuk-metall lenta ishlatilgan.* Erga beradigan bosimi : 0,13 kg / sm²* : 3 t uchun* Yo'lda tezlik: soatiga 27 km* Qor tezligi: soatiga 10 km

## Manbalar

## Havolalar