Moskva jomeʼ masjidi

**Moskva jomeʼ masjidi** — Moskva shahrida joylashgan, Yevropadagi va Rossiyadagi eng yirik masjidlardan biri. 
Masjid binosi 1904-yili qurilgan, 2011-yilda esa, rekonstruksiya uchun buzib tashlangan edi. 2015-yilning 23-sentyabr kuni, Qurbon hayiti arafasida masjidning ochilish marosimi boʻldi. Marosimda Rossiya Prezidenti Vladimir Putin, hududlardan Ramzan Qodirov va boshqalar qatnashdilar. Oʻzbekiston nomidan Din ishlari boʻyicha qoʻmita raisi qatnashdi.
2015-yilning 5-oktyabr kuni masjidga Muhammad paygʻambar sochlari taqdim etildi.

## Tarixi
1902-yil dekabr oyida savdogar Habibulla Oqbulatov va savdogar Sobirzyan Bakirov Vypolzovoy koʻchasidagi oʻzlariga tegishli boʻlgan yer uchastkasini Orenburg Muhammad Ruhoniylar Assambleyasi (OMDS) foydasiga oʻtkazishdi. 1904-yil may oyida OMDS musulmonlar ibodat uyi qurish uchun petitsiya topshirdi. Oʻsha yilning iyun oyida arxitektor Nikolay Jukovning loyihasi tasdiqlandi. Tatar savdogar Solih Erzinning yordami bilan amalga oshirilgan qurilish 1904-yil oxirida yakunlandi. Filantrop xotirasiga 1999-yilda masjid fasadiga yodgorlik lavhasi oʻrnatildi.

1913-yilda jamoa masjid hovlisida turar joy binosi qurishga ruxsat oladi. Kvartiralardan tashqari uyda 1917-yil inqilobidan keyin dunyoviy tatar maktabiga aylangan diniy maktab joylashgan.

Sovet davrida masjid yopilmadi va hatto 1936-yilda birinchi Moskva masjidi yopilgandan keyin Markaziy Rossiyada faoliyat yuritayotgan yagona masjidga aylandi. Xuddi shu yili u Sobornaya maqomini oldi.

Ulugʻ Vatan urushi yillarida Moskva musulmonlari Qizil Armiya uchun tank kolonnasiga mablagʻ toʻplashdi, buning uchun 1944-yilda Iosif Stalindan Imom Halil Nasretdinovga minnatdorchilik telegrammasi yuborildi.

1980-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari oldidan qurilayotgan Olimpiya sport majmuasi yonida joylashgan masjid buzilish xavfi ostida edi. Masjidni Moskva diniy arboblari va arab davlatlarining elchilari saqlab qolishgan.

1994-yilda muftiy Ravil Gaynutdin tashabbusi bilan masjid hududida Moskva oliy islom ilohiyot kolleji, 1995-yilda esa Moskva islom universiteti tashkil etildi.

2005 yilda Rossiya Federatsiyasi musulmonlari diniy boshqarmasi (DUM RF) masjidni keng koʻlamli rekonstruksiya qilish tashabbusi bilan chiqdi. Oʻsha yilning 7-sentyabrida Ravil Gainutdin 1904-yilgi bino buzilmasligini, balki rekonstruksiya qilinishini eʼlon qildi. Tez orada yangi sobor masjidi majmuasining poydevoriga birinchi tosh qoʻyildi. Qayta qurish rejasi Moskva hukumati tomonidan qoʻllab-quvvatlandi.

Loyiha muallifi arxitektor Ilyos Tojiev. Masjidning bosh rassomi Rossiya Badiiy akademiyasining muxbir aʼzosi Firinat Xoliqov edi. Loyihalash va qurilishni moliyalashtirish Rossiya maʼnaviyat boshqarmasiga topshirildi. Qayta qurish ishlariga asosan tadbirkor Sulaymon Kerimov hamda Turkiya va Qozogʻiston hukumatlari homiylik qilgan.

2008-yil 30-iyunda Moskva meros qoʻmitasi huzuridagi Tarixiy va madaniy ekspertlar kengashi prezidiumi masjidni madaniy meros obyekti sifatida tasniflash toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Biroq 2009-yilda bu qaror bekor qilindi va masjid demontaj qilinishi rejalashtirilgan. Qarorning bekor qilinishiga masjidning Makka tomoniga notoʻgʻri yoʻnaltirilganligi sabab boʻldi. Rossiyadagi markazlashgan islom tashkilotlari masjidni demontaj qilish rejalariga rozi emasligini bildirdi. Moskva meri Sergey Sobyaninga ochiq xatni Rossiya musulmonlari markaziy diniy boshqarmasi boshligʻi, muftiy Talgʻat Tojuddin, Moskva va Rossiya markaziy mintaqasi muftiysi imzoladi. Rossiya musulmon tashkilotlari islom birlashgan markazidan Shavkat Avyasov, Rossiya Islom kelishuvi uyushmasi rahbarlari ham qatnashdi. Binoning buzilishiga rozi boʻlmaganlar orasida Ilyos Tojiyev ham bor edi.

2010-yil aprel oyida masjidni rekonstruksiya qilish va qurish loyihasi mualliflari, arxitektorlar Ilyos Tojiev va Aleksey Kolenteyev ushbu obyektning buyurtmachisi, investori va foydalanuvchisi tomonidan shartnoma buzilganligi munosabati bilan yuridik yordam soʻrashgan.

2011-yil 11-sentyabrda masjidning eski binosi buzib tashlandi. Rossiya muftiylar kengashi eski binoning shoshqaloqlik bilan buzilishiga devorlardan birining vayron qilingani sabab boʻlganini taʼkidladi.

Qayta qurilgan masjidning ochilishi 2015-yil 23-sentyabrda boʻlib oʻtdi. Marosimda Rossiya prezidenti Vladimir Putin, Turkiya prezidenti Rajab Erdoʻgʻan, Falastin yetakchisi Mahmud Abbos, Ozarbayjon, Iordaniya, Eron, Qozogʻiston, Qatar, Quvayt, Qirgʻiziston, Saudiya Arabistoni, Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston delegatsiyalari ishtirok etdi. Rossiya musulmon hududlaridan Rustam Minnixanov, Ramzan Qodirov, Ramazon Abdulatipov, Yunusbek Yevkurov, xristian diniy tashkilotlari vakillari, protestantlar rahbari Sergey Ryaxovskiy qatnashdi. Tantanali tadbir xotirasiga masjidga yodgorlik lavhasi oʻrnatildi.

## Manbalar

## Havolalar
* Ofitsialniy sayt Moskovskoy sobornoy mecheti
* Moskovskaya sobornaya mechet na portale „Mecheti Rossii“
* Moskovskaya Sobornaya mechet  / Ofitsialniy sayt Soveta muftiev Rossii
* Snos Moskovskoy Sobornoy mecheti. Fakti i dokumenti.