open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seldan himoya vositalari

**Seldan himoya vositalari** - aholi punktlari, sanoat korxonalari va ekinzorlarni sel vayrongarchiligidan himoya qilishga moʻljallangan oʻrmonmeliorativ, gidrotexnik va boshqa tadbirlar majmui. Asosiy oʻrmonmeliorativ tadbirlar: togʻ yonbagʻirlarida, sunʼiy terassalar va oʻzan boʻylarida yoppasiga yoki qisman oʻrmon daraxtlari ekish, ixota daraxtzorlari barpo qilish (qarang Agrooʻrmon melioratsiyasi). Bu tadbirlar, asosan, sel oqimlari hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, muayyan havzaning sel faolligini pasaytirish va uning kuchini qirqishga qaratilgan. Oʻrmon melioratsiyasi samaradorligi, odatda, ancha vaqt oʻtgandan soʻng seziladi. Masalan, Oqtosh (Toshkent viloyati), Omonqoʻton (Samarqand viloyati)da oʻrmon melioratsiyasi tadbirlari natijasida suv rejimi ancha yaxshilandi, tuproq eroziyasi va sel oqimlarining vayrongarchilik xavfi kamaydi. Selga qarshi asosiy gidrotexnika inshootlari: beton, temirbeton va boshqa materiallardan quriladigan qirgʻoq himoya qoplamalari, sel oʻtkazgich, nov, sel tashlagich, quvur, sel va suv omborlari, sel toʻsgich va boshqa Ularning asosiy vazifasi — sel oqimlarini toʻsib qolish, chetga burib yoki bezarar oʻtkazib yuborishdan iborat. Inshoot turi joy xususiyatlari va suv oqimi turiga qarab tanlanadi. Daryolar yoʻlida suv omborlari qurilib, oqim tartibga solinadi, sel oqimlari toʻsiladi. Mayda va mavsumiy suv oqimlarida sel ombori quriladi, suvni yigʻib, bir qismidan sugʻorishda foydalanishga imkon beradi. Togʻ oldi rayonlaridagi adirlarda mavsumiy suv oqimlari yoʻlida omborlar va maxsus suvburgich kanallar, sel tashlagich yoʻllar (traktlar) barpo etiladi. Sel oʻzanlarining irrigatsiya va boshqa kanallar bilan kesishgan joylarida sel oqimlarini oʻtkazib yuboradigan sel oʻtkazgich, dyuker, sel tashlagich va sh. k. inshootlar quriladi. Sel xavfi katta boʻlgan havzalarda 40—50 va undan ham koʻp sel omborlaridan iborat boʻlgan selga qarshi sistemalar quriladi (mas, Andijon shahrini seldan himoya qilish sistemasi va boshqalar). Selga qarshi kurashda oʻrmonmeliorativ va gidrotexnika usullaridan birga foydalanish yuqori samara beradi.

Hamidulla Ismogʻilov.

## Manbalar
Sekundomer

**Sekundomer** — vaqt oraligʻini soat, minut, sekund va sekundning ulushlarida oʻlchaydigan asbob. S.ning asosiy mexanizmlari soa/yanikiga oʻxshash. Birinchi S 19-asr oxirida paydo boʻlgan; unda faqat bitta sekund mili boʻlib, vaqt oraligʻi sekundda oʻlchangan (nomi igundan). Choʻntakda olib yuriladigan, qoʻlga taqiladigan va stolga qoʻyiladigan Slar farqlanadi. S.da milni yurgizib yuborish, toʻxtatish va nolga qaytarish mumkin. S.ning mexanik, elektr va elektron turlari bor. Kvars generatoridan ishlaydigan elektron S. juda aniq ishlaydi. S. sanoat, sport va boshqa joylarda ishlatiladi.

## Manbalar
Selektor

**Selektor** (lotincha: seligo — saralayman, tanlayman) — 1) maʼlum oʻzgarmas tok impulslarini sezadigan elektromexanik qurilma. Telefon apparatlari parallel ulangan abonentlar bilan dispetcherlik punkti orasida (koʻpincha, temir yoʻl transportida) telefon aloqa oʻrnatishda (selektiv aloqada), telesignalizatsiya, teleboshqarish, avtomatik boshqarish tizimlarining elektr aloqa zanjirlarida ishlatiladi; 2) sekin neytronlar dastasidan maʼlum energiyali neytronlarni ajratish uchun qoʻllaniladigan asbob.

## Manbalar
Seleksiya koʻchatzori

**Seleksiya koʻchatzori** - qiyosiy baholash, koʻpaytirish va ayrim eng yaxshi oʻsimliklarning nasllarini tanlab olish uchun duragaylarning uchinchi va undan keyingi avlodlari ekiladigan maydon. Birinchi, ikkinchi va uchinchi yilgi Seleksiya koʻchatzori boʻladi. Seleksiya koʻchatzori barcha seleksiya muassasalarida barpo etiladi. Birinchi yilgi Seleksiya koʻchatzoriga ikkinchi yilgi biologik koʻchatzordan tanlab olingan eng yaxshi seleksiya materiali ekiladi. Bu koʻchatzordan ajratib olingan oilalarni ikkinchi yilgi Seleksiya koʻchatzoriga ekiladi. Seleksiya koʻchatzori uchun sogʻlom va kasallik yuktirilgan maydonlar tanlab olinadi. Mazkur koʻchatzorda har bir oila 40—50 uyali qatorga ekiladi, uyalarda bittadan nihol qoldiriladi. Qiyosiy baholash uchun har 9 qatordan soʻng standart nav ekiladi. Oʻsuv davrida 3—5 marta dala koʻriklari oʻtkaziladi, nihollarning 50% unib chiqishi, gullashi va pishishi hisobga olinadi. Material morfologik va xoʻjalik belgilari boʻyicha oʻrganiladi, shuningdek, oilalarning pishish muddati, hosildorligi, kasalliklarga chidamliligi va boshqa belgilariga qarab yaroqsizlari ajratib olinadi.

Soʻngra seleksiya materiali nazorat koʻchatzoriga, navni dastlabki kupaytirish koʻchatzoriga va st-yadagi nav sinovi dalalariga utkaziladi.

Bahodir Normatov.

## Manbalar
Selemja

**Selemja** — Rossiya Federatsiyasi Amur viloyatidagi dare, Zeya daryosining (Amur havzasi) chap irmogʻi. Uzunligi 647&nbsp;km, havzasining maydoni 68,6 ming km². YamAlin va Ezop togʻlari tutashgan joydan boshlanadi. Quyi oqimida ZeyaBureya tekisligining shim. cheti boʻylab oqadi. Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 715 m³/sek. noyabrda muzlab, may boshlarida muzdan boʻshaydi. Nora daryosi quyiladigan yerdan boshlab quyilish joyigacha (326&nbsp;km) kema qatnaydi. S.ning yuqori oqimida oltin koni bor.

## Manbalar
Selenga

**Selenga** yoki **Selenge** (; ) — Mongoliya va Buryatiyadagi daryo. Ider va Muren daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 1024&nbsp;km, havzasining maydoni 447 ming km². Asosan, past togʻlar va sertepa tekisliklardan oqib oʻtib, Baykal kuliga delta hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: EgiynGol, Jida, Orxon, Chikay va boshqa Oʻrtacha suv sarfi 900 m³/sek., yoz—kuz oylarida suvi kupayadi. Selenge Baykal kuli havzasidagi eng yirik dare. noyabrdan aprelgacha muzlaydi. Selenge havzasida umumiy maydoni 616&nbsp;km² ga teng 5,5 mingdan ortiq kul bor. SuxeBator shahrigacha kema katnaydi. Selenge buyida UlanUde sh. joylashgan.

## Manbalar
Selenit

**Selenit** (yun. selene — Oy) — gips turi, mineral. Odatda, togʻ jinslari yoriklarida devorlarga perpendikulyar joylashgan ingichka tolasimon mineral agregatlar hosil qiladi. Uzunligi 10—15 sm gacha boʻlib, yorugʻlik nurlarini ipak singari chiroyli aks ettiradi. Turli aralashmalariga qarab rangi oq, zangori oqdan sariq va pushti ranggacha boʻladi. S. bezaktosh sifatida keng qoʻllanadi (yana qarang Gips). 

## Manbalar
Selenodeziya

**Selenodeziya** (yun. selene — Oy va daio — boʻlaman) — Oy oʻlchamlari va shakllari urganiladigan fan sohasi. S. tadqiqotlari, asosan, 3 yunalishda olib boriladi: 1) Oy inersiyasi ellipsoidi oʻrganilib, uning ichki tuzilishiga doir bir necha koʻrsatkichlari aniklanadi; 2) sathiy sirtlardan birida ogʻirlik kuchining parametrlari aniklanadi; Oy hajmiga teng hajmga ega boʻlgan sathiy sirt selenoid deyiladi. Inersiya ellipsoidi va selenoid Oyning dinamik shakllarini ifodalaydi; 3) Oyni uning tashqi fizik sirti bilan aniklanadigan shakli tahlil qilinadi. Bunday shakl geometrik shakl deyiladi va uning parametrlari aerofotosʼyomka va kosmik geodeziya oʻlchashlariga oʻxshash aniqlanadi. Oyga kosmik apparatlarning uchirilishi Oy atrofidagi kosmik fazoda va bevosita uning sirtida oʻlchashlar olib borish imkonini berdi.

## Manbalar
Sel

**Sel** — togʻ vodiylari, soylar va jarlardan oqib keladigan, katta vayrongarchilik kuchiga ega boʻlgan qisqa muddatli loyqa yoki loyqatosh aralash kuchli suv oqimi. Qorlarning jadal erishi, kuchli jala yogishi natijasida togʻlardan boshlanadigan kichik daryo va soylar havzalarida sodir boʻladi. Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qrim, Karpat, Sharqiy Sibir togʻlarida kuzatiladi. Sel tarkibiga qarab loyqatoshli, loyqali, suvtoshli, suvshoxshabbali turlarga; fizik turiga koʻra qovushoq va noqovushoq turlarga boʻlinadi. Oʻrta Osiyoda sel togʻ olditogʻli zonalarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysi, Chirchiq-Ohangaron havzasi daryolarining togʻli qismlari; Qirgʻizistonda Talas, Chu, Norin daryolari hamda Issiqkoʻl havzalari, Chatqol va Olay togʻlarining yon bagʻirlari; Tojikistonda Zarafshon, Surxob, Obixingov, Varzob, Vaxsh, Panj va boshqa daryo havzalari; Turkmanistonda Katta Bolxan va Kopetdogʻ yon bagʻirlari xavfli sel mintaqalari hisoblanadi.

Sel xalq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi; aholi punktlari, gidrotexnika inshootlari, yoʻl, koʻprik va hokazolarni vayron qiladi, qishloq xoʻjaligi ekinzor, bogʻ va yoʻllariga loyqa aralash tosh, toshshagʻal chiqarib tashlaydi, tuproq qatlamini yuvib ketadi. Selga qarshi kurashish uchun tashkiliyxoʻjalik, agrooʻrmon melioratsiyasi va gidrotexnika tadbirlari kompleksidan iborat seldan himoya vositalari qoʻllanadi.

## Yana qarang
* Sel ombori

## Manbalar
Seldara

**Seldara** — togʻlarda, togʻ oldi qirlarida sel hosil boʻladigan, sel keladigan dara, soy. Odatda, uncha uzun boʻlmaydi, koʻlirmok/tri koʻp hamda kalta boʻladi. S. togʻdan chiqishda tor oʻzanli boʻlib, keng vodiyga, tekislikka chiqqanda yoyilma konus hosil qiladi.

## Manbalar
Selenologiya

**Selenologiya** (yun. selene Oy va ... logiya) — Oy sirtining tuzilishini va kimyoviymineralogik tarkibini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Oy shakli va relyeflarining ʻoʻlchamlarini S. sohasi — selenodeziya oʻrganadi. S. Oyni uning sunʼiy yoʻldoshlari va sirtiga tushirilgan asboblar ("Luna", "Zond", "Apollon", "Lunar Orbiter", "Serveyer") yordamida toʻgʻridantoʻgʻri tekshirishdan paydo boʻlgan. S.da astrofizik usullar bilan bir qatorda geofizika, geokimyo usullaridan ham foydalaniladi.

## Manbalar
Seletitengiz

**Seletitengiz** — Qozogʻistonning Shim. Qozogʻiston viloyati (qisman Pavlodar viloyati chegarasi)dagi taxirshoʻr oqmas koʻl. Maydoni yilning sernam yoki qurgʻoqchil kelishiga qarab oʻzgarib turadi (777&nbsp;km³). Eng chuqur joyi 3,2 m. Qor suvlaridan toʻyinadi. Seleti daryosi suvi toshgan vaqtda koʻlga quyiladi.

## Manbalar
Seliger

**Seliger** - Rossiya Federatsiyasi Tver va Novgorod viloyatlaridagi koʻl. Valday qirlarining shim.sharkida, 205 m balandlikda. Maydoni 212&nbsp;km². Oʻrtacha chuq. 5,8 m, eng chuqur joyi 24 m. Uzunligi shim.dan janubga 100&nbsp;km. Birbiriga irmok/iap orqali qoʻshilgan bir necha alohida qismdan iborat. Qirgʻoqlari egribugri. Shimoliy qismida 160 ga yaqin orol bor. noyabr— dekabrda muzlab, aprel—mayda muzdan boʻshaydi. Koʻlga 110 ta daryo quyiladi: asosiylari: Cheryomuxa, Krapivenga, Sorocha, Momenga. Koʻddan Selijarovka daryosi oqib chiqadi. Baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan S.ning shim. sohilida Ostashkov sh. joylashgan.

## Manbalar
Sellar

**Sellar** — qad. latish qabila ittifoki; 13-asrda hozirgi Latviyaning jan. hududi, Litvaning shim.sharqidagi qoʻshni rayonlarda istiqomat qilganlar. 1208-yil salibchilar tomonidan bosib olingan. Latish va litva elatlari tarkibiga kirgan.

## Manbalar
Selishlar

**Selishlar** — Kanadaning jan.gʻarbi va AQShning shim.gʻarbidagi indeys xalqlari guruhi. 20 ming kishidan ortiq (1990y.lar oʻrtalari). Selish tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar. S. baliq ovlash, dyongiz ovchiligi bilan shugʻullanadi. 

## Manbalar
Seldsimonlar

**Seldsimonlar** (Clupeiformes) -suyakli baliqlar turkumi. Uzunligi, odatda, 5—75 sm, faqat doraba baligʻi —3,7 m, vazni (dorabadan tashqari) — 4 kg gacha. Jabra nurlari 5—20 ta. Suzgich pufagi ochiq, uning oʻsimtalari eshitish kapsulasi ichiga kiradi. Suzgichlari tikansiz. Orqa suzgichi bitta. Qorin suzgichlari 6—8 nurli. Tangachalari sikloidsimon. Yon chiziqlari boʻlmaydi, ammo jabra qopqogʻida sensor naylari yaxshi rivojlangan. 3 oilasi (seldlar, anchouslar, dorabalar); 70 urugʻi va 300 ga yaqin turi maʼlum.

Tropik, iliq va baʼzan sovuq suvli dengizlarda yashaydi. Ayrim turlari chuchuk suvlarda uchraydi yoki uvildiriq tashlash uchun daryolarga oʻtadi. Toʻda boʻlib va pelagik yashaydigan baliklar plankton bilan oziqlanadi. Koʻpchilik turlari ovlanadi. Yashash sharoitining oʻzgarishi yoki koʻp ovlanishi tufayli ayrim turlari (kaspiy S.) keskin kamayib bormoqda. Sdan Orol dengizida salaka yashagan. 

## Manbalar
Selsin

**Selsin** [ing. self — oʻzim va yun. synchrons — bir vaqtda, sinxron] — birbiriga mexanik tarzda birikkan qurilma valining burilish burchagini maʼlum masofadagi ikkinchi valga sinxron uzatadigan induksion elektr mashina. Yetakchi valning burilish burchagi datchigi signallarini uzatadigan S.datchik, yetaklanuvchi valni xuddi shu burchakka buradigan S.qabul qilgichdan iborat. Har bir S.ning birlamchi chulgʻamida hosil boʻladigan bir fazali oʻzgaruvchan oqim ikkilamchi chulgʻamda fazalari mos keladigan, ammo qiymati boʻyicha farq qiladigan uch xil e.yu.k. ni induksiyalaydi. Datchik va qabul qilgich rotorlari sinfaz (bir xil) holatda boʻlganda ikkala S. ning ikkilamchi chulgʻamdagi e.yu.k. oʻzaro muvozanatlashadi, natijada ikkinchi zanjirda tok boʻlmaydi. Datchik rotori qabul qilgich rotoriga nisbatan burilganda ikkilamchi chulgʻamlardagi e.yu.k. oʻzgaradi, natijada rotorni bir xil holatga keltirishga intiladigan, moslashtiruvchi tok hosil boʻladi. S. texnologik jarayonlarni nazorat qilish va boshqarish, oʻlchash asboblari koʻrsatgan maʼlumotlarni masofaga uzatish uchun ishlatiladi. 

## Manbalar
Sema

**Sema** (yun. sema — belgi) — mazmun, maʼno jihatining eng kichik birligi, semema (leksik maʼno)ning tarkibiy qismi. Mas, "atrof" leksemasining maʼnosi (sememasi) "hamma" va "tomon" S.laridan iborat. Yoki "daraxt" leksemasining sememasi "predmet", "oʻsimlik", "erda oʻsuvchi", "tanali", "ildizli", "shoxli", "bargli" va boshqa S.lardan tashkil topadi. Maʼlum leksiksemantik guruhga oid sememalardagi S.lar shu sememalar uchun umumiy yoki xususiy ekaniga koʻra, 2 asosiy turga boʻlinadi; umumiy, birlashtiruvchi (integral) S. va farqlovchi (differensial) S. Umumiy S. — bir semantik maydondagi sememalarning tutashtiruvchi Sema Mas, aka, opa, singil kabilardagi "qarindoshlik" Sema Chopmoq, oqmoq, sakramoq kabilardagi "harakat" Sema Farqlovchi S. — koʻp maʼnoli soʻz sememalaridan har birining oʻziga xos boʻlgan, ular sememasini birbiridan farqlaydigan S. Mas, aka, uka soʻzlari kattakichiklik S.si bilan, opa, aka soʻzlari esa jins S.si bilan farqlanadi.

## Manbalar
Semantika

**Semantika** (yun. “semantikos”  — ma’no bildiruvchi, ifodalovchi) — 1) til yoki uning biron bir birligi (soʻz, soʻzning grammatik shakli, frazeologizm, soʻz birikmasi, ran) orqali ifodalanadigan butun mazmun, maʼno, axborot; 2) turli til birliklarining maʼnoviy tomonini oʻrganuvchi tilshunoslik boʻlimi; semasiologiya. Ayrim lug‘aviy unsurlar tushunchalarini bildiradi, bu tushunchalarni esa faqat toʻliq gaplar va ularning qoʻshilmalari ifodalashi mumkin. Binobarin, S.ning oʻrganish obʼyekti ham, asosan, toʻliq, mustaqil maʼnoli soʻzlar va gaplarning maʼnolar tizimidir. S. fan sifatida 19-a.ning 2-yarmidan rivojlana boshlagan va hozirgacha bir-biridan sifat jihatidan farqlanuvchi bir necha bosqichdan oʻtgan.

## Manbalar
Semarang

**Semarang** — Indoneziyadagi shahar. Markaziy Yava provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990yillar oʻrtalari). Yava o.ning shim. sohilidagi tashqi savdo va baliq ovlash porti. Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, yogʻochsozlik, taxta tilish, toʻqimachilik, kema taʼmirlash korxonalari bor. Milliy musiqa asboblari ishlab chikariladi. Issiklik elektr st-yasi, universitet bor. Chetga kofe, choy, shakarqand, kauchuk, kopra, tamaki chiqariladi.

## Manbalar
Semasiologiya

**Semasiologiya** (yunoncha: semasia — maʼno, mazmun va ... logiya) — 1) tilning, til birliklarining hissiy idrok qilinadigan tomoniga, tovush, akustik yoki grafik koʻrinishiga qarshi qoʻyiladigan maʼnoviy tomonini oʻrganadigan tilshunoslik boʻlimi. S. nafaqat alohida olingan leksik unsurlar — morfema va soʻzlarning, balki grammatik unsurlar — soʻz shakllari, grammatik morfemalarning ham semantikaati oʻrganadi. Jahondagi barcha tillarni parallel oʻrganishda til va tafakkur munosabati muammosini oʻrganuvchi umumiy S. kerak boʻladi; 2) leksik unsurlar — morfema va soʻzlarning semantik mazmuni haqidagi fan, shu maʼnoda, asosan, leksikologiya bilan muvofiq keladi. Ayrim olimlar S.ni leksik unsurlarning maʼnoviy oʻzgarishlari (maʼno taraqqiyoti) haqidagi taʼlimot bilan — ichki (affikssiz) soʻz yasalishi bilan chegaralab qoʻyadilar. Bu holatda S, etimologiya singari, leksikologiya bilan chambarchas bogʻliq boʻladi va soʻzlarning Kuchma maʼnolari, shakl va maʼno munosabatiga koʻra turlari (omonimlar, sinonimlar, antonimlar, paronimlar) S.ning tadqiqot obʼyekti boʻlib hisoblanadi.

Abduvahob Madvaliyev.

## Manbalar
Selderey

**Selderey**, qafas (Apium) — soyabonguldoshlar oilasiga mansub bir, ikki va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; sabzavot ekini. Yevropa, Osiyo, Afrika, Amerika va Avstraliyada 20 turi tarqalgan. Xushboʻy selderey (A. graveolens) jahondagi barcha dehqonchilik mintaqalarida ekiladi. Uning bargli selderey (A. graveolens var. secalinum), ildizmevali selderey (Selderey var. rapaceum) va bandli selderey (Selderey var. dulce) xillari bor. Asosan, ikki yillik selderey ekiladi. Birinchi yili 80100 sm poya chiqarib, barg toʻplami, 2-yili poya chiqarib toʻpgul hosil qiladi. Gullari mayda, oq, chetdan changlanadi. Poyasi sershox. Bargi va ildizida 4,3% qand, C, B1, B2 vitaminlar, A provitamini, efir moyi, mineral tuzlar bor. Sovuqqa chidamli, yorugʻsevar, suvga talabchan. Urugʻi fevral-mart oylarida sepiladi. Oshkoʻki sifatida isteʼmol qilinadi, goʻsht, sabzavot, konservalashda ishlatiladi.

## Manbalar
Semafor

**Semafor** (frans. semaphore, yun. sema — belgi va phoros — eltuvchi) — 1) t.yildagi muqim (statsionar) signal qurilmasi. Machta, qanotlar (1—3 ta) va kanotlarning vaziyatini oʻzgartirib turadigan yuritmadan iborat. Qanotlarning har bir vaziyati lokomativ (teplovoz yoki elektrovoz) mashinistini harakatlanishga ruxsat berish, harakatlantirishni taʼqiqlash yoki tezlikni oʻzgartirish toʻgʻrisida ogoxlantiradi. Masalan, 2 qanotli S.ning yuqori qanoti gorizontal vaziyatda tursa va taqikdovchi qizil chiroq yonsa, poyezd toʻxtashi kerak. Agar pastki qanot machta oʻqi boʻylab tik tursa va sariq chiroq yonsa, tezlikni kamaytirish kerak boʻladi. Agar yuqori qanot machta oʻqiga 135° burchak ostida tursa va yashil chiroq yonsa, poyezd belgilangan tezlikda harakatni davom ettirishi mumkin. Kechasi yoki yaxshi koʻrinmaydigan sharoitda (tuman tushganda, qor yoki yomgʻir yogʻayotganda) qoʻshimcha ravishda signal chiroklari ham yonadi; 2) harflar, raqamlar va xizmatga doir signallar maxsus alifbo (rus, lotin va boshqalar) yordamida qoʻldagi rangdor bayroqlar orqali uzatiladigan vizual (koʻrinma) aloqa vositasi. Bu usulda 2,5&nbsp;km gacha uzoqqa signallarni minutiga 60—70 belgi tezlikda uzatish mumkin. Bunday S. flotda (asosan, harbiy flotda) va quruqlikdagi qoʻshinlarda qoʻllanadi; 3) dengiz (daryo) Si — taxtacha (rey)li signal machtasi. Dengiz yoki daryoning kemalar faqat bir yoʻnalishda suzishi lozim boʻlgan joyiga oʻrnatiladi.

## Manbalar
Semestr

**Semestr** (lot. six — olti, mensis — oy) — oliy oʻquv yurti, kasb-hunar kolleji, akademik litseylarda oʻquv yilining yarmi. Bir S, odatda, 16— 18 oʻquv haftasidan iborat boʻladi. Har S. oxirida imtihon sessiyasi oʻtkaziladi. S.lar oraligʻida taʼtil belgilanadi. Bir oʻquv yili davomida kishki va yozgi imtihon sessiyasi mavjud. Qishki sessiya yanvarfev., yozgi sessiya esa mayiyun oylariga toʻgʻri keladi.

## Manbalar
Mixail Semyonov

**Mixail Nikolayevich Semyonov** (1901.2.12, Lojma sh., Polsha — ?, Leningrad) — kompozitor, xor dirijyori, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1949). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1930). Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi (1936—38), kafedra mudiri (1944—55), professor (1952-yildan), Buxoro musiqa bilim yurtida oʻqituvchi (1938—39), Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1939—40). 1955-yildan Leningradda yashab konservatoriya va Madaniyat institutida (1964-yildan) dars bergan. Asarlari orasida "150 oʻzbek xalq qoʻshiqlari" toʻplami, "Oʻzbek xalq sheʼrlari asosida bolalar uchun 4 qoʻshiq" va boshqa mavjud.

## Manbalar
Nikolay Semyonov

**Nikolay Nikolayevich Semyonov** [1896.3 (15.4), Saratov — 1986.25.9) — rus fizigi va fizik-kimyogari, kimyoviy fizika fani asoschilaridan, akademik (1932), Mehnat Qahramoni (1966, 1976). Rossiya Fanlar Akademiyasi Kimyoviy fizika instituti asoschisi va direktori (1931-yildan), bir vaqtning oʻzida Moskva davlat universiteti professor I (1944-yildan). S. zanjir reaksiyalarining umumiy miqdoriy nazariyasini yaratgan (1934). Koʻpgina murakkab zanjirli jarayonlar mexanizmini ishlab chiqqan, erkin atomlar va radikallar xossalarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1956).

## Manbalar
Pyotr Tyanshanskiy-Semyonov

Pyotr Petrovich (Tyanshanskiy) Semyonov (1906-yilgacha Semyonov) (1827.2.1, hozirgi Lipetsk viloyati — 1914.26.2, Peterburg) — rus geografi, jamoat arbobi. Peterburg Fanlar akademiyasining faxriy aʼzosi (1873). Rossiya Geografiya jamiyati vitseraisi (1873— 1914). Davlat kengashi aʼzosi (1897). Peterburg universitetining tabiiyot boʻlimini tugatgan (1848). 1849-yildan Sharqiy Yevropa tekisligida ekspeditsiya ishlari olib borgan. A. Ritgerning "Osiyo yer bilimi" asarini rus tiliga tarjima qilgan. 1856—57 yillarda Tyanshan (Tangritogʻ) togʻlarini oʻrganib, uning dastlabki orografik va vertikal zonallik sxemasini tuzgan, katta balandlikdagi qor chegarasida katta muzlik borligini aniqlagan va buni iqlimning quruqligiga bogʻliq ekanligini toʻgʻri tushuntirgan (Tyanshanni ilmiy urganganidan 50 yil oʻtgach, uning familiyasiga "Tyanshanskiy" deb qoʻshib aytiladigan boʻldi). Markaziy Osiyoni tadqiq qilish boʻyicha yirik ekspeditsiyalarni uyushtirishga S.T. bevosita yordam koʻrsatgan. Rossiya geografiyasiga oid koʻp jildli asarlar yaratishga rahbarlik qilgan, 700 mingga yaqin hasharot toʻplab, kolleksiya tuzgan. Oʼ

## Manbalar
* Memuari, t. 1, 3—4, Peterburg, 1915— 1917 (t. 2 pereizdaniye, pod nazvaniyem Puteshestviye v TyanShan, Moskva, 1946).

## Adabiyot
* Petr Petrovich Semyonov-TyanShanskiy. Yego jizn i deyatelnost, sb., L., 1928.
Semizoʻt

**Semizoʻt** () — semizoʻtdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi seret, yotib, baʼzan tik ham oʻsadi. Barglari mayda, etli, silindrsimon, toʻpbarg hosil qiladi. Gullari sariq, oddiy yoki gultojibarglari qatqat. May — noyabrgacha gullaydi, mevalaydi. Bir tupi 50—75 minggacha urugʻ beradi. Oʻrta Osiyoda sugorma dehqonchilik zonalarida koʻp tarqalgan. Namgarchilik yuqori boʻlganda chirindiga boy yerlardagi ekinzorlarda osadi

## Manbalar
Semizoʻtdoshlar

**Semizoʻtdoshlar**, () — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Oʻtlar, kamdankam butacha va yarim butalar. Gullari ikki jinsli: kosachasi ikkiga boʻlingan, gultojbarglari besh, baʼzan 4—9 ta, changchilari koʻp, ustunchasi bitta. Barglari koʻpincha seret, yonbargchali. Meva tugunchasi ustki yoki yarim ostki; koʻsakchasi koʻp urugʻli. Yer yuzida keng tarqalgan. Ikxala yarim sharda 30 turkumi va 600 ga yaqin turi bor. Asosan, issiq va moʻʼtadil hududlarda uchraydi. Oʻzbekistonda 2 turi oʻsadi.  turi manzarali oʻsimlik sifatida koʻp ekiladi. S.ning baʼzi turlari isteʼmol qilinadi. 

## Manbalar
Seminariya

**Seminariya** — oʻrta maxsus oʻquv yurtlarining bir turi. 16-asrning 2-yarmidan Gʻarbiy Yevropaning qator mamlakatlarida diniy oʻquv yurtlarini S. deb atay boshladilar. 17-asrda Gʻarbiy Yevropada oʻqituvchilar tayyorlovchi S.lar tashkil etilgan (1684-yil Fransiyaning Reyms shahrida, 1695-yil Germaniyaning Galle shahrida). S 19-asrning 1-yarmida shveysariyalik pedagog I.G. Pestalotssi gʻoyasi asosida rivojlandi. 1917-yil gacha Rossiya va Ukrainada boshlangʻich sinf oʻqituvchilarini tayyorlaydigan pedagogika oʻquv yurtlari oʻqituvchilar S.si deb atalgan.

## Manbalar
Seminollar

**Seminollar** () Floridada joylashgan hind qabilasi boʻlib, hozir Oklaxomada yashashadi.

## Tarixi
Seminollar — Jorjiyada qadim zamonlardan beri yashab kelgan, okonee qabilasining bir tarmogʻi hisoblanadi. 1685-yilda okonee jamoalaridan biri Chattaxuchi daryosi boʻylab pastga koʻchganlar. 1716-yilda okonee guruhi Florida shtatidagi Alaxua okrugiga koʻchib oʻtishgan. Shundan keyin Seminollarning nomi kelib chiqqan. Keyinchalik ularning safi hozirgi Jorjiya, Missisipi va Alabama shtatlaridan kelgan Kriklik hindular, shuningdek, Janubiy Karolina va Jorjiyadan ketgan qochqinlar, qora tanli qullar, bilan kengaygan.

XIX asrning oʻrtalarida Seminollarning koʻpchiligi AQSh hukumati tomonidan Floridadan Oklaxomadagi hind rezervatsiyasiga majburan koʻchirilgan. Qabilaning kichik bir qismi — 300 dan 500 kishigacha — Florida janubida Evergladesda qolgan va AQSh armiyasiga qattiq qarshilik koʻrsatishgan, bunda, Seminollar bilan janglarda 1500 ga yaqin askarini yoʻqotgan. Florida Seminollari AQSh hukumatiga baribir taslim boʻlmagan va gʻururlanib oʻzlarini „Boʻysunmas xalq“ deb atashgan — ular Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan rasmiy tinchlik shartnomasini imzolamagan yagona mahalliy amerikalik qabiladir. Shu bilan birga, Seminollar beshta sivilizatsiyalashgan qabilalarning biri hisoblanadi.  Amerika fuqarolar urushi davrida Seminollar ham Ittifoq ham Konfederatsiya tomonlarida qatnashgan.

Taxminan 12 000 kishidan iborat Seminollar qabilasi, Florida va Oklaxomada, yerlarga ega. Qabilaning asosiy biznes manfaatlari tamaki, turizm va qimor oʻyinlaridir.

2006-yilda qabila dunyoga mashhur Hard Rock Cafe restoranlar tarmogʻini 965 million dollarga sotib olgan.

Bugungi kunda Florida shtatida 3100 ga yaqin va Oklaxomada 6000 ta Seminollar bor. Floridadagi rezervatsiyalar: Brighton, Immokali, Big Cypress, Hollywood, Tampa va Fort Pirs.

## Adabiyotda

* Tomas Mayn Rid . Osceola, Seminollar boshligʻi
* Mak Reynolds. Yaxshi hind
* Kirk Monro. flamingo tuki

## Yana qarang
* Qora seminollar

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Maxon, Jon K.; Brent R. Veysman (1996). Floridaning Seminole va Miccosukee xalqlari. Gannon, Maykl (Tahr.). *Floridaning yangi tarixi*, p.&nbsp;183-206. Florida universiteti matbuoti. ISBN 0813014158.

## Havolalar

* Seminol vaqti 
* Seminole Nation of Oklahoma rasmiy veb-sayti  Arxivnaya kopiya -da arxivlangan
* Florida shtatidagi Seminole qabilasi rasmiy sayti 
* Seminole Indians — Jahon raqamli kutubxonasi
* „Shimoliy Amerika janubidagi Hindiston ishlari boʻlimi boshligʻi kapitan Tomas Braunga Yuqori Krik va Quyi Krik va Seminollar tomonidan Hindiston hududining sovgʻasi“
* 1928-yil Seminolning hayoti <big>haqidagi „Evergladesdagi hayot epizodlari“</big> ''haqidagi ovozsiz hujjatli film''
* Eddi Billi | Addie Billie — „Jahon raqamli kutubxonasi“
Semyonov muzligi

**Semyonov muzligi** - Markaziy Tyanshandagi (Qirgʻiziston) muzlik. Sarijaz tizmasining shimoliy yon bagʻrida, Sarijaz daryosi (Tarim havzasi)ning yuqori qismida joylashgan. Uzunligi 21&nbsp;km, eni 1,5&nbsp;km, maid. 36&nbsp;km². Muzlikning uchi 3320 m balandlikda. 1857-yilda P.P. Semyonov (SemyonovTyaniianskiy) tomonidan oʻrganilgan.

## Manbalar
Semyonov choʻqqisi

**Semyonov choʻqqisi** - Sarijaz tizmasidagi choʻqqi. Markaziy Tyanshanda (Qirgʻiziston). Bal. 5816 m. P.P. SemyonovTyaniianskiy nomi bilan atalgan. Katta Ashutoʻr, Adirtoʻr tizmalari bilan Sarijaz tizmasi qoʻshilgan joyda. Semyonov muzligidan yaqqol koʻrinib turadi.

## Manbalar
Semiotika

**Semiotika** (yun. semiotikos — belgilar haqidagi taʼlimot), semiologiya — 1) axborot, maʼlumotlarni saqlash va uzatish uchun xizmat qiladigan belgilar va belgi tizimlarining umumiy xususiyatlarini oʻrganadigan fan sohasi; 2) u yoki bu obyektning bir maʼnodagi Semiotika  nuqtai nazaridan oʻrganiladigan tizimi (mas, muayyan film yoki badiiy asar Semiotika si, muayyan xalqdagi muomala-murojaat Semiotika si va boshqalar).

Lingvistik Semiotika dagi asosiy tushuncha lisoniy belgi boʻlib, u muayyan matnlardagi va muomala vaziyatidagi shakl va mazmunning dialektik birligi sifatida namoyon boʻladi. Belgi oʻzi shartli ravishda aloqador boʻlgan narsa haqida muayyan jamiyat vakillariga xabar beradi. Belgilarning eng muhim va murakkab tizimi tilshunoslik oʻrganadigan tildir. Belgi tizimlari tabiiy (inson tili, xayvonlarning belgi tizimlari) va sunʼiy (yasama, sunʼiy tillar, dasturlash tili, fizika, kimyo, matematika va mantiqdagi ramzlar tizimi) boʻladi. Belgilar va belgi tizimlarini oʻrganishda sintaktika, semantika va pragmatika oʻzaro ajratiladi. Sintaktika nutq zanjirida yoki muayyan matnda ketma-ket, izchil qoʻllanadigan til birliklari oʻrtasidagi oʻziga xos munosabatlarni oʻrganadi. Semantika belgilarning ular ifodalaydigan obʼyektlar bilan munosabatini oʻrganadi. Pragmatika esa belgilar, ular ifodalaydigan obʼyektlar hamda belgilar tizimidan foydalanuvchilar oʻrtasidagi munosabatni oʻrganadi.

Semiotika ning "belgilar haqidagi fan" sifatida umumiy kridalari, xususiyatlari dastlab amerikalik mantiqshunos Ch.Semiotika  Pirs va shveysariyalik tilshunos F. de Sossyur asarlarida bir vaqtning oʻzida va mustaqil ravishda qayd etilgan. Ushbu tushuncha uchun Ch.Semiotika  Pirs "Semiotika " terminini. F. de Sossyur esa "semiologiya" terminini, qoʻllagan. Semiotika  gʻoyasi keyinchalik amerikalik faylasuf Ch. U. Morris tomonidan tartibga solinib rivojlantirildi. Bir qancha yevropa va rus olimlari ham Semiotika ning rivojiga hissa qoʻshganlar. Falsafiy fanlardan hisoblanadigan umumiy Semiotika  va maxsus semiotik fanlar, jumladan, til Semiotika si (glottosemiotika yoki lingvosemiotika) farqlanadi. Semiotika  taraqqiyoti funksional struktur tilshunoslik taraqqiyoti bilan uzviy bogʻliqdir

. Semiotika  muammolarini ishlab chiqish matematik mantiq, matematik lingvistika, informatika va boshqa uchun ham muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyot
* Stepanov Yu. S, Semiotika, M., 1971.

Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.

## Manbalar
Semiramida

**Semiramida** (yun. Shammuramat, ossuriycha — Sammuramat) — Ossuriya podshosi (malikasi) (mil. av. 9-asr oxiri), Shamshiadad V (mil. av. 823 — 811)ning xotini. Asli Bobildan. Eri vafot etgach, Adadnerari III balogʻatga yetmagan davrida (mil. av. 810—806 yillar) davlatni amalda vasiy sifatida oʻzi boshqargan. Uning hukmronligi davrida shimolidagi xalqlar va midiyaliklar bilan teztez urushlar sodir boʻlib turgan. Shu tufayli mazkur xalqlarda S. haqida afsona toʻqilgan. Unga koʻra, S. va uning eri Nin Skifiya, Eron, Arabiston, Baqtriya, Hindiston, Misr va boshqa mamlakatlarga ulkan harbiy yurishlar qilishgan, Nineviya va Bobil kabi poytaxt shaharlar bunyod etishgan. S. Hindiston yurishidan qaytib kelgach, Nin tomonidan uyushtirilgan fitnadan xabardor boʻladi va oʻz ixtiyori bilan unga taxtni topshirib kaptarga aylanadi va bir gala kaptarlar bilan saroyni tark etib uchib ketadi. Gerodot va Ktesiy S.ni dunyodagi moʻʼjizalardan biri — Bobildagi saroy tomida yaratilgan mashhur "osma bogʻlar" bunyodkori sifatida taʼriflashgan (qarang Yetti moʻʼjiza).

## Adabiyot
* Rtveladze E.V., Velikiy shelkoviy put, T., 1999.

## Manbalar
Semurgʻ

**Semurgʻ** — sharq xalqlari ogʻzaki poetik ijodidagi afsonaviy qush obrazi; osmonda uchish, uzoq manzilni yaqin qilish haqidagi asriy orzu — umidlarning ramziy ifodasi. Dastlab, Eron mifologiyasida paydo boʻlgan. "Avesto" — da "senemurg" shaklida ishlatilgan. Semurgʻ oʻzbek xalq ertak va afsonalarida ijobiy qahramonning doʻsti, himoyachisi, hamrohi, uni "etti zulmat ichi"dan olib chiquvchi fantastik qush sifatida gavdalanadi. Turkiy xalqlarda Semurgʻning Humo, Anqo, Davlat qushi, Baxt qushi, Marqumomo, Kuntubulgʻon, Bulbuligoʻyo va boshqa variantlari bor. Semurgʻ obrazi "Qahramon", "Oynai jahonnamo", "Rustam", "Kenja botir" kabi ertaklarda keng tasvirlangan. Bu obraz yozma adabiyotda ham uchraydi (mas, Navoiyning "Lison ut-tayr" asari va boshqalar). Semurgʻ haqidagi afsonalar asosida Hamid Olimjon "Parizod va Bunyod" asarini yozgan. Ularda afsonaviy obraz shartli vosita sifatida mualliflarga qadimgi oʻtmishdagi real voqelik haqida fikr yuritish imkonini beradi. Oʻzbekfilm kinostudiyasi "Semurgʻ" filmini yaratgan (1974). Semurgʻning Humo varianti Oʻzbekiston Davlat gerbiga asos qilib olingan, shuningdek, Toshkentdagi "Turkiston" saroyi oldida uning ramziy monumenti oʻrnatilgan.

## Yana qarang

* Humo

## Manbalar
Amartya Sen

**Amartya Kumar Sen** (1933-yil 3-noyabr, Hindiston, Bengaliya shtati) — asli hindistonlik boʻlgan amerikalik iqtisodchi. Kembrij (Buyuk Britaniya) universitetidagi Trinti kollejida oʻqituvchi, Garvard (AQSH) universitetining xizmat koʻrsatgan professor, Amerika iqtisodiy uyushmasining prezidenti (1994).

Amartya Senning 1981-yil yozilgan „Kambagʻallik va ochlik: yutuq va muammolar toʻgʻrisida ocherk“ nomli kitobi unga katta shuqrat keltirdi. U bu asarida oʻzi boshidan kechirgan va koʻrgan, ochlik va kambagʻallik muammolarini hamda ijtimoiy yordam masalalarini har tomonlama tadqiq qildi. Nobel mukofoti laureati (1998).

## Manbalar

## Havolalar
Senat

**Senat** (; от  soʻzidan olingan —  «qariya») — davlat hokimiyatining yuqori organi boʻlib, koʻpincha qonunchilik kengashlarining (parlament) yuqori palatasi shunday nomlanadi.
## Tarix
Qad. Rim Respublikasi davrida oliy hokimiyat organi; 2) Rossiyada 1711 — 1917-yillarda hokimlik qiluvchi S. — qonun chiqaruvchi va davlatni boshqaruvchi oliy davlat organi. 19-asrning 1-yarmidan oliy sud organi; 1864-yildan esa oliy kassatsiya instansiyasi. Bosh prokuror tomonidan boshkarib turilgan (uning oʻzi 1802-yildan adliya vaziri). Senatorlarni imperator tayinlagan; 3) bir kancha davlatlarda (Italiya, Fransiya, AQSH, shuningdek, Oʻzbekistonda ham) parlament yuqori palatasining nomi. Odatda, quyi palataga nisbatan boshqacha tartibda saylanadi. Federatsiyalarda (masalan, AQShda) har qaysi shtatdan 2 tadan senator saylanadi; odatda, senatorlarning 1/3 qismi har 2—3 yilda almashtirib turiladi. Baʼzi hollarda S. muayyan sud vakolatlariga ega boʻladi.
## Oʻzbekistonda
Oʻzbekiston Respublikasida Senati aʼzolari (senatorlar) Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, viloyatlar, tumanlar va shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlari deputatlarining tegishli qoʻshma majlislarida mazkur deputatlar orasidan yashirin ovoz berish yoʻli bilan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridan teng miqdorda — 4 kishidan saylanadi. S.ning 9 nafar aʼzosi fan, sanʼat, adabiyot, i.ch. sohasida, davlat va jamiyat faoliyatining boshqa tarmoqdarida katta amaliy tajribaga ega boʻlgan hamda alohida xizmat koʻrsatgan eng obroʻli fuqarolar orasidan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi S.ining (jami 65 senator) vakolat muddati 5 y. Uning faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga, "Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari toʻgʻrisida"gi (2002-yil 4 aprel), "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati toʻgʻrisida"gi (2002-yil, 12 dekabr) konstitutsiyaviy qonunlarga, shuningdek, "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Reglamenti toʻgʻrisida"gi (2003-yil 29 avgust) konunga muvofiq tashkil etiladi.

## Manbalar
Frederick Sanger

**Frederick Sanger** (; 13-avgust 1918, Rendkomb — 19-noyabr 2013, Kembrij) ingliz biokimyogari boʻlgan. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1954-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1939). 1951-yildan Tibbiyot tadqiqotlari kengashi aʼzosi va shu kengashning molekular biologiya laboratoriya rahbari boʻlgan. Asosiy ilmiy ishlari oqsillar kimyosiga oid. Insulinning tuzilishini (1945-yildan) tekshirish natijasida uning umumiy formulasi — C254H337N65O75S6, 3 ta sulfid koʻprik va 2 ta zanjirdan iboratligini: A zanjir 21 ta, B zanjir esa 30 ta aminokislota qoddigʻidan tashkil topganligini isbotlagan (1949—54). DNKning birlamchi strukturasini tahlil qilish usulini taklif etgan (1977). Ikki karra Nobel mukofoti laureati (1958; 1980, Paul Berg, Walter Gilbert bilan hamkorlikda).

Sanger 2013-yil 19-noyabrda Kembrijdagi Addenbrooke kasalxonasida vafot etdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Sanger universiteti
Senday

**Sendai** — Yaponiyadagi shahar. Honshu o.ning shim.sharqiy qismida. Aholisi 1 mln. kishi (2000). Miyagi prefeturasining maʼmuriy markazi. Avanporta — Shiogama. Mamlakatning yirik sanoat shaharlaridan. Neftni qayta ishlash, elektrotexnika, yogʻochsozlik, elektronika mashinasozligi, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari; universitet bor. Kustar usulda badiiy buyumlar tayyorlanadi. 

## Manbalar
Sendast

**Sendast** [ing. sendust (Yaponiyadagi Senday shahri nomidan) va dust — chang, kukun] — temir asosidagi qotishma. Eng optimal tarkibi: 85% Gʻe (temir), 9,6% Si (kremniy), 5,4% A1 (alyuminiy). S.ning magnit oʻtkazuvchanligi, elektr karshiligi va mexanik mustahkamligi yuqori, lekin moʻrt boʻladi, osongina kukunga aylanib ketishi mumkin. S. radiotexnikada, magnit kallaklar va transformatorlarning oʻzaklarini yasashda ishlatiladi. Baʼzan alsifer deb ham ataladi. 

## Manbalar
Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)

**Sen-deni** — shahar, Reyunon orolning (Fransiya mulki) maʼmuriy markazi. Aholisi 110 ming kishi. Hind okeanidagi port (chetga shakarqand eksport qilinadi). Shakarqand, rom zavodlari, tibbiyot tarixi va sanʼatshunoslik muzeyi bor. Shaharga 1671-yilda asos solingan.

## Manbalar
Senegal (maʼnolari)

**Senegal**:
* Senegal (daryo) — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, Gvineya, Mali, Senegal, Mavritaniya hududlaridan oqadi.
* Senegal (Senegal), Senegal Respublikasi (République du Sénégal) — Gʻarbiy Afrikada joylashgan davlat.
Sena (daryo)

**Sena** () — Fransiyadagi daryo. Uzunligi 776 km, havzasining maydoni 78,6 ming km². Parij havzasi tekisligidan oqib oʻtib, LaMansh boʻgʻozining Sena buxtasiga quyiladi. Asosiy irmoklari: Marna, Uaza. Oʻrtacha suv sarfi 450 m³/sek., qishda suvi koʻpayadi. Trua shahridan boshlab kema qatnaydi. Kanallar orqali Shelda, Maas, Reyn, Sona, Luara daryolari bilan bogʻlangan. S. Fransiyaning eng muhim suv yoʻli. S. boʻyida Parij, Ruan sh.lari joylashgan. Estuariysida Gavr dengiz porti bor.

## Manbalar
Senaj

**Senaj** (rus. seno — pichan) — namligi 50—55% ga qadar soʻlitilgan koʻk poyalarni germetik sharoitda konservalash yoʻli bilan tayyorlanadigan ozuqa. S.ni pichan va silos uchun foydalaniladigan barcha turdagi oʻtlar va ularning aralashmasidan tayyorlash mumkin. Koʻproq dukkakli oʻtlardan tayyorlanadi. Oʻtlarni oʻrish, soʻlitish, maydalash, transheyaga bosish, shibbalash va ustini yopish jarayonlarini qamraydi. Ustiga ikki qavat polietilen plyonka yopilib, 30 sm qalinlikda tuproq bilan koʻmiladi. Molga berish uchun 20 kunda tayyor boʻladi. S. ochilgach, kundalik ratsionga loyiq miqdori olinib, darhol usti zich yopib qoʻyilishi lozim. Aks holda havo taʼsirida oksidlanib sifati buziladi. Usti ochilmagan S.ni 1 — 2 yil saqlash mumkin. S. bostirish uchun oʻsimliklar gʻunchalash va gullay boshlash davrida oʻriladi. 100&nbsp;kg beda Si da 35—40 ozuka birligi, 4–5&nbsp;kg hazm boʻladigan protein, 450—460 g karotin bor. 1&nbsp;kg S.ning toʻyimliligi 0,33— 0,35 ozuqa birligi (3,6 Mj almashinuvga energiya)ga teng.

## Manbalar
Senegal (daryo)

**Senegal** — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, Gvineya, Mali, Senegal, Mavritaniya hududlaridan oqadi. Uzunligi Bafing irmogʻidan boshlab 1430 km, havzasining maydoni 441 ming km². Yuqori qismida serostona, sharshara koʻp. Quyi qismida tekislikdan oqadi va Atlantika okeaniga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 1500 m³/sek., sentabr oyida suvi koʻpayadi. Sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Baliq ovlanadi. Kayes shahrigacha kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Kayes (Mali), Podor, Matam, Bakel (Senegal) va Sen-lui porti.

## Manbalar
Saint-John Perse

**Senjon Pers** (Saint-John Perse) [taxallusi; asl ism-sharifi Aleksi Leje (Leger)] (1887.31.5, Gvadelupa 1975.20.9, Jyen, Var departamenta) — fransuz shoiri. Bordo universitetini tugatgan (1914). Qarshilik koʻrsatish harakatining yirik vakillaridan. Ilk sheʼriy toʻplami — "Eklogalar" (sheʼriy dialog, 1910). Tabiat olami, milliy anʼanalar, umuminsoniy maʼnaviy qadriyatlar haqida kuylagan ("Anabasis" dostoni, 1924). "Quvgʻun" (1942), "Shamollar" (1946) sheʼriy turkumlari va "Yoʻnalish" (1957), "Qushlar" (1963) dostonlarida vatanparvarlik ruhi kuchli. Nobel mukofoti laureati (1960).

## Manbalar
Henryk Sienkiewicz

**Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz** (1846.5.5, VolyaOksheyska 1916.15.11, Veve, Shveysariya) — polyak yozuvchisi.

Dastlabki asari — "Behuda" (qissa, 1872). 1876—78 yillarda "Safar", "Qora eskizlar" kabi asarlar yozgan. Sienkiewicz ijodida gumanizm yuksak darajaga koʻtarilgan ("Yanko — musikachi", 1879; "Bartek — gʻolib", 1882). 1882-yildan Sienkiewicz ijodining 2 davriga mansub tarixiy vatanparvarlik mavzuidagi ("Ut va qilich bilan", 1883—84; "Toshqin", 1884—86; "Pan Volodiyevskiy", 1887—88) romantrilogiyasida Polshaning Shvetsiya, Ukraina va Turkiya bilan tarixiy urushlari davridagi vokealar, takdirlar aks etgan.

"Xoch koʻtarganlar" (1900) romanepopeyasi tarixiy salib yurishlari mavzuida. Sienkiewicz ijodining choʻqqisi "Kamo gryadeshi" (1896, "Kayoqqa ketayapsan?" iborasining lotincha nomi boʻlib, Iso Masihga qarata aytilgan) romanidir. Asarda imperator Neron davrida endigina yuzaga kelayotgan nasroniylik oqimi tarafdorlarini qatagʻon kilish voqealari tasvirlangan. Psixologik romanlari ("Diniy aqidalarsiz", 1889— 90), hikoya va qissalari bor. Nobel mukofoti laureati (1905).

## Manbalar
Sen-lui

**Sen-lui** — Senegalning shimoli-gʻarbiy qismidagi shahar. Sen-Lui viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 132,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Senegal (daryo) sining Atlantika okeaniga quyilish yeridagi port. Savdotaqsimot markazi. Baliq ovlanadi. Oziq-ovqat, poligrafiya sanoatlari rivojlangan. Kustar usulda turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet bor. Shaharga 1659-yilda asos solingan. 1958-yilgacha Senegal va ayni vaqtda Mavritaniyaning maʼmuriy markazi boʻlgan.

## Manbalar
Sen-Pyer va Mikelon

Sen-Pyer va Mikelon – Atlantika okeanidagi orollar guruhi, Kanadaning sharqiy qirgʻoqlari yaqinida, Nyufaundlend o.dan jan.da. Fransiya mulki. Umumiy maydoni 242&nbsp;km² boʻlgan 8 oroldan iborat. Eng yirik oroli – Mikelon, 216&nbsp;km². Iqlimi moʻtadil okean, nam iqlim; oʻrtacha harorat yanvarda —6°, iyulda 14°. Yillik yogʻin 1000&nbsp;mm gacha. Iqlimi va toshlokli sertepa relyefi qishloq xoʻjaligini rivojlantirish uchun noqulay. Aholi, asosan, baliq ovlash va uni qayta ishlash bilan shugʻullanadi. Darrandachilik fermalari (moʻynali hayvonlar boqiladi) bor. Chetga baliq, baliq mahsulotlari, moʻyna eksport qilinadi.

## Manbalar
Camille Saint-Saëns

**Charles Camille Saint-Saëns** (; 1835.9.10, Parij 1921.16.12, Jazoir, Parijda dafn etilgan) – fransuz kompozitori, ijrochi va jamoat arbobi. Fransiya instituti aʼzosi (1881), Kembrij universiteti doktori (1893). Milliy musiqa jamiyati asoschilaridan (1871). Parij konservatoriyasida taʼlim olgan (1848-1852). 1853-1877-yillarda Parij soborlarida organchi boʻlib, oʻzining mukammal badiha ijrolari bilan shuhrat qozongan. 1870-yillardan boshlab Yevropa, Shimoliy Afrika va Amerika mamlakatlarida pianinochi va dirijyor sifatida konsertlar bergan. Kompozitorlik ijodida dilkash ifodalilik va garmonik nafislik, orkestr koloritining rangbarangligi, oʻzgarishlarga boy ritmikasi, xalq musiqasiga yaqinlik xususiyatlari koʻzga tashlanadi. S. S. 12 opera (jumladan, oriyental uslubda yaratilgan „Samson va Dalila“, 1868), 5 ta fortepiano, 3 ta skripka, 2 ta violonchel konsertlari, bir necha simfonik va vokalsimfonik asarlar, kamercholgʻu pyesalar (jumladan, mashhur „Hayvonlar karnavali“ syuitasi) va boshqa asarlar yozgan. U Sharq musiqasiga izchil qiziqib, „Arabcha kapris“, „Jazoircha syuita“, „Fors taronalari“ kabi asarlar yaratgan.

## Manbalar
Sensitometr

**Sensitometr** (lot. sensitivus — sezgir va metr) — fotomateriallarning yorugʻlik sezgirligi va boshqa koʻrsatkichlari (mas, yoritilish miqdori)ni aniqlaydigan asbob. S.da tekshiriladigan material (fotoplyonka, kinoplyonka, aeroplyonka) 0,02 dan 0,10 sek gacha boʻladi. Tekshirish natijasida materialda hosil qilingan tasvir sensitogramma deyiladi. Sensitogrammaga qarab fotomaterialning qanday yorugʻlik bilan yoritilishi aniqlanadi.

Fotomateriallar ekspozitsiyasini aniqlash uchun spektrosensitometr ishlatiladi. Fotomateriallarni har tomonlama oʻrganishda maxsus S. — izoopakometrlardan foydalaniladi. Tekshiriladigan fotomateriallarning turiga qarab, S. oqqora va rangli materiallar, ionlovchi nurlanishlarni qayd qilish uchun moʻljallangan fotofafiya qogʻozlari va materiallarini tekshirishda qoʻllanadigan turlarga bulinadi.

## Manbalar
Sensitometriya

**Sensitometriya** — fotografik metrologiyaning yoruglik sezgir materiallarning fotografik xossalarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan sohasi. Keyinchalik S.ning oʻrganish sohalari kupaya bordi (fotometriya usullari astronomiya, spektroskopiya va boshqa sohalarga tatbiqqilinadi). Sensitometriya 3ta asosiy bulim: densitometriya, integral Sensitometriya va spektral Sdan iborat. Integral Sensitometriya fotofafik materialga tabiiy yorugʻlik yoki boshqa xil yorugʻliklar taʼsirini tekshirish bilan, spektral Sensitometriya turli toʻlqin uzunlikdagi yorugʻlikning fotomaterialga bir tekis taʼsir qilishini aniklash bilan shugʻullanadi. Tekshirilayotgan fotomateriallarning xiliga qarab, S. oqqora materiallar, rangli fotomateriallar, fotoqogʻozlar hamda ionlashtiruvchi nurlanishlarni qayd qiladigan Sensitometriyaga boʻlinadi. S.da densitometr, mikrofotometr, sensitometr, spektrosensitometr va boshqa asboblar ishlatiladi.

## Manbalar
Sensibilizatsiya

**Sensibilizatsiya** (,  – „00“) – organizmning maʼlum antigenga sezuvchanligining ortishi orqali maʼlum bir immunologik allergik reaksiyalar shakllanishi hisoblanadi. Bu orqali organizmning immun patologik jarayon shakllanishi va maʼlum bir ekzo va endo allergentga sezuvchanlikning ortishi kuzatiladi. 

## Manbalar
Sensillalar

**Sensillalar** (sensilla) — umurtqasiz hayvonlarning sezgir tukchalari; tashqi va ichki retseptorlar vazifasini bajaradi. Boʻgʻimoyoklilar, ayniqsa, hasharotlarda xilmaxil boʻladi. Kutikula qismining tuzilishiga koʻra, trixoid, bazikonoid, qoʻngʻiroqsimon, xordotonal va boshqa xillarga ajratiladi. S.ning kutikula qismi ichi boʻsh qilga oʻxshash yoki tana qoplogʻichi ostiga botib kirgan boʻladi. Kdpsimon S. — mexano va xemoretseptorlar hisoblanadi; bazikonoid S. harorat, namlik va boshqa taʼsirlarga sezgir. S. hayvon tanasining hamma qismida uchraydi, ayniqsa, moʻylovlar (asalarilar erkagida faqat hid bilish S.ning oʻzi 30 000 ga yaqin), ogʻiz organlarining (xemo, termo, gigra va mexanoretseptorlar), dum oʻsimtalari va oyoklarda (mexano va xemoretseptorlar) koʻp boʻladi. S. tarqoq yoki toʻp boʻlib joylashishi; oʻzaro birlashib, murakkab (timpanal, jonstonov va boshqalar) organlarni hosil qilishi mumkin. S. trixogen (qil hosil qiluvchi) gormogen (membranali) va aksonli sezgir neyron hujayralardan iborat. Neyron aksoni markaziy nerv sistemasi bilan bogʻlangan. Mexanoretseptorlarda elektr impuls dendrit uchki qismining siqilishi, xemoretseptorlarda modda molekulasining filamentlar bilan kontakti tufayli paydo boʻladi. S. neyroni taʼsirni qabul qilib, nerv impulslariga aylantiradi.

## Manbalar
Sent-jons

**Sent-jons** — Antigua va Barbuda davlati poytaxti. Antigua orolning shimoli-gʻarbiy sohilida. Aholisi 36 ming kishi (1990-yillar boshlari). Iqlimi tropik, passatli iqlim, oʻrtacha oylik tempaturalar 15° dan 33° gacha. Yillik yogʻin 1300&nbsp;mm. Karib dengizi buxtasidagi yirik dengiz porti. Chetga shakarqand, rom chikariladi. Neftni qayta ishlash, shakarqand, rom va paxta tozalash zavodlari, botanika stansiyasi bor. Turizm rivojlangan. Shaharga 1632-yilda asos solingan.

## Manbalar
Sent-jorjes

**Sent-jorjes** — Grenada poytaxti. Aholisi shahar atrofi bilan 40 ming kishi. Iqlimi subekvatorial dengiz iqlimi, oʻrtacha oylik temperatura 25—28°. Yillik yogʻin 1500&nbsp;mm. Karib dengizi sohilidagi port (chetga kakao, muskat yongʻogʻi, banan chikariladi). Avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat sanoati korxonalari, VestIndiya universiteti fakulteti bor. Turizm rivojlangan. Shaharga 1650-yilda asos solingan.

## Manbalar
Albert Szent-Györgyi

**Albert Szent-Györgyi** (16-sentyabr 1893, Budapesht – 22-oktyabr 1986, Woods Hole, Massachusetts) — amerikalik biokimyogar (millati venger), tibbiyot (1917-yildan) va falsafa doktori (1927-yildan). AQSH milliy Fanlar akademiyasi (1956-yildan) va Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1957-yildan). Budapesht universitetini tugatgan. 1922—26 yillarda Niderlandiyada, keyinchalik Buyuk Britaniyada (Kembrij universitetida) ishlagan. 1930-yil Vengriyaga kaytgan; Seged (1931—45) va Budapesht universiteti (1945— 47) professor 1947-yildan AQSH dengizbiol. laboratoriya va muskullarni oʻrganish instituti xodimi. Ilmiy faoliyati biologik oksidlanish jarayoni, toʻqimalarning nafas olishi, muskul tarkibidagi oqsillar (aktin va miozin) ni oʻrganishga oid. Muskullar qisqarishining molekulyar mexanizmiga oid nazariyalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1937).

## Manbalar
Sent-pol

**Sent-pol** — AQShning shim. qismidagi shahar. Minnesota shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 287,1 ming kishi (2000). Missisipi daryosi boʻyidagi port. Poligrafiya, oziq-ovqat, kimyo, radioelektronika, elektrotexnika, avtomobilsozlik va metallsozlik, harbiy sanoat, metallurgiya korxonalari; universitet bor. Shaharga 1841-yilda asos solingan.

## Manbalar