Zamira Usmonova

**Zamira Ismoilovna Usmonova** – oʻzbek arxeologi va Oʻzbekiston Milliy universitetining Tarix fakulteti "O'rta Osiyo arxeologiyasi" kafedrasini tugatgan birinchi ayol. Markaziy Osiyodagi kamyob ayol arxeologlardan biri hamda uning tadqiqotlari va izlanishlari Marv shahrining Erk-Qal'a shahrini aniqlashga imkon bergan. Uning Markaziy Osiyo arxeologiyasi va sanʼati tarixiga oid 150 ga yaqin ilmiy nashrlari bosmadan chiqaan.

## Yoshligi
Usmonova Samarqand shahrida tug'ilgan. Ammo u oilasi bilan Turkmanistonda yashagan, lekin 1948-yilda Ashxoboddagi zilziladan keyin oila Toshkentga koʻchib oʻtadi.

## Ta'lim va martaba
Usmonova 1950-yilda Toshkent davlat universitetining Tarix fakultetida Mixail Evgeniyevich Masson rahbarligida tahsil olgan. Oʻqish paytida u “Ilmiy toʻgarak”ning faol aʼzosi boʻlib, ilmiy rahbari M.Masson topshirigʻi bilan Svetlana Lunina bilan Toshkent viloyatidagi bir qancha yodgorliklarni koʻzdan kechiradi, tadqiqotlar eʼlon qilingan. Shuningdek, u M.Masson boshchiligidagi Janubiy Turkmaniston koʻp tarmoqli arxeologik ekspeditsiyasi (YuTAKE) tomonidan tashkil etilgan arxeologik qazishmalarda ham ishtirok etgan.

Aspiranturada muvaffaqiyat qozonganidan keyin, u o'qituvchi sifatida ishga qabul qilinadi va u yerda tarix, arxeologiya va sharqshunoslik kurslaridan dars bera boshladi. Usmonova oʻqituvchi sifatida Afrika va Yaqin Sharqdan kelgan xalqaro talabalarni Oʻzbekiston, Markaziy Osiyo va Kavkaz arxeologiyasi boʻyicha bilimlarni oshirishlari va tadqiq qilishlari uchun tayyorlagan.

Usmonova Kesh viloyati Shahrisabz shahridagi uylari va arxeologik yodgorliklarida tarixiy asarlar boʻyicha ilmiy-tadqiqot ishlari bilan shugʻullangan. YuTAKE bilan birgalikda u 1969-yilda dissertatsiya mavzusiga aylangan Marv, Erk-Qal'aning qadimiy manzilgohi arxeologiyasini o'rganadi.

1981-1992-yillarda Toshkent Davlat universiteti Oʻrta Osiyo arxeologiyasi kafedrasi mudiri sifatida faoliay yuritadi. Usmonova arxeologiya kafedrasiga rahbarlik qilgan paytida Erkqal’a oʻrnida qazish ishlari olib bordi, Marvning qadimiy (shaharlashuv) urbanizatsiyasini ochib, uning qadimiy yoshini aniqladi. Ushbu muvaffaqiyati uchun YuNESKO Usmonovani o'zbek arxeologi Galina Pugachenkova bilan bir qatorda tan oladi.

1990-yillarda Usmonova Amir Temur tugʻilganShahrisabzning yoshini aniqlash uchun bir qancha qazishma ishlari olib bordi. 1997-yilda Kesh hududida oxirgi bronza va ilk temir davrining o'rganish obyektiga aylanadi. Topilgan arxeologik materiallar, shuningdek, uning tarixiy Kesh shahri ekanligini aniqlash natijasida shaharning qadimiy yoshi aniqlanadi va 2002-yilda esa uning 2700 yilligi nishonlandi.

Usmonova 1996-yilda nafaqaga chiqquniga qadar Toshkent davlat universitetining tarix fakultetida ishlaydi. U nafaqada boʻlishiga qaramasdan, ilmiy anjumanlarda qatnashib kelmoqda.

## Tanlangan nashrlar

* Z.I.Usmonova va S.B.Lunina. *Toshkent yaqinidagi Kugait tepasida olib borilgan arxeologik kuzatishlardan*. SAGU operatsiyalari. jild. LXXXI. Toshkent, 1956-yil.
* Z.I.Usmonova va S.B.Lunina. *Chinoz va Zangi-Ota shaharlarida ba'zi arxeologik kuzatishlar*. SAGU IV operatsiyalari (CXI soni). Toshkent, 1957-yil.
* Z.I.Usmonova. *Erk-qal'a posyolkasi o'rnida turar-joy paydo bo'lgan vaqt haqida*. TSSR Fanlar akademiyasining axborotnomasi. Jamiyatlar seriyasi. Ashxobod, 1960-yil.
* Z.I.Usmonova. *Marvdan keramika yadrolari.* Toshkent davlat universitetining bitimlari. jild. 172. Markaziy Osiyo arxeologiyasi V. Toshkent, 1960 y.
* Z.I.Usmonova va S.B.Lunina. *Toshkent yaqinidagi Noʻgʻay-Qoʻrgʻon qishlogʻidan sopol buyumlar*. Toshkent davlat universitetining bitimlari. jild. 172. Markaziy Osiyo arxeologiyasi V. Toshkent, 1960 y.
* Z.I.Usmonova. *Eski Marvdagi Erk-qal'adan qadimiy to'qimalarning bo'laklarining yangi topilmalari*. Izvestiya AN TSSR. Jamiyatlar seriyasi. Ashxobod, 1961-yil.
* Z.I.Usmonova va I.A.Ahrarov. *Quvadan boncuklar*. Toshkent davlat universitetining bitimlari. jild. 200. Markaziy Osiyo arxeologiyasi. VI. Toshkent, 1963-yil.
* Z.I.Usmonova va G.A.Koshelenko. *Marvdan Korinflangan poytaxt.* Izvestiya AN TSSR. Jamiyatlar seriyasi. Ashxobod, 1963-yil.
* Z.I Usmonova. *Erk-qal'a (UTAKE 1955-1969 materiallari asosida).* UTAKE operatsiyalari. T. XII. Ashxobod, 1963-yil.
* Z.I.Usmonova. *Gyaurkala shahri o'rnida Parfiya davridagi hunarmand ustaxonasining qazish ishlari.* UTAKE operatsiyalari. T. XII. Ashxobod, 1963-yil.
* Z.I.Usmonova va G.A.Koshelenko. *Qadimgi Marv shahar istehkomlari tarixi haqida.* TSSR Fanlar akademiyasining axborotnomasi. Jamiyatlar seriyasi. fanlar. Ashxobod, 1964-yil.
* Z.I.Usmonova. *Shahrisabz shahrining tarixiy topografiyasiga oid yangi ma’lumotlar.* SSSRda 1964-yilgi arxeologik va etnografik tadqiqotlar natijalariga bag'ishlangan sessiya materiallari. Hisobotlarning tezislari. Boku, 1965-yil.
* Z.I.Usmonova. *Erk-Qal'a - Qadimgi Marvning qadimiy va erta o'rta asrlardan (O'rta Osiyoning qadimiy shaharlarining rivojlanish tarixigacha) manzilgohi*. AKD. Toshkent, 1969-yil.
* Z.I.Usmonova. *Shahrisabz tarixiga oid yangi maʼlumotlar I Oʻzbekiston tarixi va arxeologiyasiga oid materiallar.* Toshkent davlat universitetining ilmiy ishlari. jild. 441. Toshkent, 1973-yil.
* Z.I.Usmonova va G.Ya. Dresvyanskaya. *Qashqadaryo o`rta oqimi yodgorliklarini o`rganish bo`yicha yangi ma`lumotlar.* Toshkent davlat universitetining ilmiy ishlari. jild. 473. Markaziy Osiyo tarixi va arxeologiyasiga oid materiallar. Toshkent, 1974-yil.
* Z.I.Usmonova va G.Ya. Dresvyanskaya. *Qamashin tumanidagi o'rta asr istehkomlarining yuqori madaniy qatlamlarining stratigrafiyasi to'g'risida.* Tarix, tarixshunoslik va arxeologiya bo'yicha materiallar. Toshkent davlat universitetining ilmiy ishlari. jild. 482. Toshkent, 1975-yil.
* Z.I.Usmonova. *Marvdagi buddizm yodgorligi va devorlarni o'rganish.* Toshkent davlat universiteti ilmiy ishlar toʻplami. 517-son. Toshkent, 1976-yil.
* Z.I.Usmonova. *Shahrisabzning tarixiy topografiyasi yangi ma’lumotlar asosida.* Toshkent Davlat universitetining ilmiy asarlari, 533-son, Toshkent, 1977-yil.
* Z.I.Usmonova va I.Ahrarov. *Buxoro tarixiga oid yangi ma'lumotlar*. Markaziy Osiyo tarixi va arxeologiyasi. Ashxobod, 1978-yil.
* Z.I.Usmonova va A.S.Sagdullaev. *Yakkabog' mintaqasi yodgorliklarini o'rganish yo'nalishida.* Tarix, tarixshunoslik va arxeologiya bo'yicha materiallar. Toshkent davlat universitetining ilmiy ishlari. Yo'q 583. Toshkent, 1981-yil.
* Z.I.Usmonova. *Toshkent davlat universiteti arxeologiya kafedrasi tomonidan Axsiket shahrini arxeologik oʻrganish boʻyicha olib borilayotgan ishlar.* Markaziy Osiyo arxeologiyasiga oid materiallar. Ilmiy ishlar. Yo'q 707. Toshkent, 1983-yil.
* Z.I.Usmonova va G.A.Koshelenko va M.I.Filanovich. *Margiana.* SSSR arxeologiyasi. Kavkaz va Markaziy Osiyoning eng qadimgi davlatlari. Fan, 1985-yil.

## Manbalar