Ong (psixologiya)

**Ong** — bu sub’ektning dunyo va undagi oʻz oʻrni haqidagi tasavvuri, uning ichki aqliy tajribasi haqida hisobot berish qobiliyati bilan bogʻliq va birgalikdagi faoliyatni oqilona tashkil etish uchun zarurdir. Ong aqliy faoliyat shakli va oliy nerv faoliyati elementi, uning asosini miya tashkil etadi.

Ong — bu inson miyasining biologik funktsiyasi, degan fikr mavjud boʻlib, u odamga atrofidagi dunyo va oʻzi haqida qandaydir tasavvurga ega boʻlishga imkon beradi. Ong mexanizmi inson evolyutsiyasi natijasida shakllangan. Ushbu mexanizmning fiziologiyasi toʻliq tushuntirilmagan. Nevrologlar orasida ong maʼlum darajada bir qator hayvonlarga, sutemizuvchilar, qushlar, sefalopodlar va boshqalarga xosdir, degan fikr mavjud .

Ong keng maʼnoga ega boʻlgan tushunchadir. Ong quyidagilarni anglatishi mumkin:

* behush holatlardan (chuqur uyqu, hushidan ketish va boshqalar) farq qiladigan „uygʻonish“ holati;
* oʻz tajribalari va xatti-harakatlari toʻgʻrisida hisobot berish qobiliyatini nazarda tutadigan „aql-idrok“ holati;
* sub’ektiv tajriba hodisalari majmui, jumladan, aks ettirish, oʻz-oʻzini anglash;
* dunyo haqidagi muayyan munosabat va gʻoyalar tizimi .

Akademik E.N.Sokolov  ongni „shaxsiy (sub’ektiv) tajribalar oqimi ya'ni tasvirlar, fikrlar, niyatlar va his-tuygʻularning oʻzgarishi“ deb taʼriflagan. "Miya tuzilmalarida paydo boʻladigan ong — bu tashqi kuzatuvchiga erishib boʻlmaydigan shaxsiy xususiyatdir".

Madaniy-tarixiy yondashuvga koʻra, ongning oʻziga xos xususiyati shundaki, ijtimoiy-tarixiy amaliyot elementlari obyektiv voqelik va ong oʻrtasidagi oraliq boʻgʻin boʻlib, dunyo haqida obyektiv (umumiy qabul qilingan) gʻoyalarni shakllantirishga imkon beradi.

**Predmet** *Ongli hodisalar (sezgilar, tasavvurlar, hislar, gʻoyalar) va harakatlar*

**Vakillar** *Vilgelm Vundt, [[William James|Uilyam Jeyms]], Frans Brentano, [[Edward B. Titchener|Edvard Bredford Titchener]]*,

Ong psixologiyasi yaxlit yondashuv emas edi. Aksincha, bu psixologiyani „toʻgʻridan-toʻgʻri tajriba“ fani sifatida qarashda umumiy mavzu va kelishuv bilan birlashtirilgan bir nechta tadqiqot paradigmalarining yigʻindisi edi (V. Vundt).

### Ongning funksional psixologiyasi
**Vakillar:** *[[William James|Uilyam Jeyms]]*

**Funktsional psixologiya** (ingliz. ffunctional psychology) — XIX asr oxiri XX asr boshlarida Amerika Qoʻshma Shtatlari psixologiyasidagi yoʻnalish. Psixologik tadqiqot predmetini psixik jarayonlar, ongni xulq-atvorda, atrof-muhitga, amaliy vaziyatlarga moslashish (moslashish) funktsiyalari eʼlon qilgan.

Jeyms „ong oqimi“ metaforasidan foydalangan, u ruhiy hodisalarning dinamikasini qamrab olgan. Shunga koʻra, analitik introspeksiya oʻzining evristik qiymatini yoʻqotdi: agar analitik introspeksiya aktida boʻlgan ong oqimi toʻxtatilsa, u oʻz xususiyatlarini yoʻqotdi, ruhiy hayot haqiqatining oʻlik „tilimi“ ga aylandi. *Psixologiyaning maqsadi* Jeyms ongning adaptiv funktsiyasini oʻrganishga ishongan. Jeymsning fikricha, ong murakkab muhitda yashovchi insonning hayotiy funktsiyasidir. Jeyms ongning „shaxsiy“ oʻlchovini kiritdi, ongli tajriba doimo „meniki“, „menga tegishli“ deb boshdan kechiriladi, deb hisoblaydi.

Ong psixologiyasi mustaqil fan sifatida ilmiy psixologiyaga asos soldi. Ruhiy hodisalar sinfini asossiz ravishda toraytirib, ularni faqat ongli tajriba bilan cheklab qoʻygan holda, ong psixologiyasi psixika faoliyatining koʻplab qonuniyatlarini shakllantirdi, ular bugungi kungacha rad etilmagan.

Jeyms uchun ong oʻzgaruvchan sharoitlarda omon qolish uchun tabiat tomonidan yaratilgan moslashuvchan harakat edi. V.Jeymsning fikricha, ong planar rasm emas, balki faqat qisqa muddatli xotira qonunlari asosida toʻxtatilishi mumkin boʻlgan baʼzi oʻzgaruvchan, doimiy funktsional harakatlar oqimi.

Oqim chegaralanish xususiyatiga ega. Oqimning yana bir muhim xususiyati bor — u yoʻnaltirilgan obyektlarni tanlash, selektivlik. Jeymsning fikriga koʻra, ong va eʼtiborning tanlab olish xususiyati bitta va bir xil. Yaʼni, diqqat uzluksiz, oʻzgaruvchan, sof individual va tanlangan oqimdir. Diqqatning fiziologik shartlari quyidagilardan iborat:

1. Kortikal (gʻoyaviy) markazning tashqi hissiy stimulyatsiya bilan qoʻzgʻalishi diqqat deb ataladigan preperseptsiyani (diqqat obyektini kutish) hosil qiladi. Oldindan idrok etish (tasvirni yaratish) — kerakli obyektni idrok etish (idrok etish) ning yarmi. Yaʼni, sodda qilib aytganda, biz faqat oʻzimiz idrok etgan narsalarni koʻramiz.

2. Sezgi organi tashqi taassurotlarni eng aniq idrok etishga moslashtirilishi kerak (tegishli mushak apparatini moslashtirish orqali). Moslashuvchan harakatlar holatida diqqatni jalb qilishning organik tuygʻusi paydo boʻladi, biz buni odatda oʻz faoliyati hissi deb hisoblaymiz. Demak, sezuvchanligimizni hayajonlantirishga qodir boʻlgan har bir obyekt sezgi aʼzolarining moslashuviga va natijada faollik tuygʻusiga va ongda bu obyektning ravshanligini oshiradi.

Jeymsga koʻra diqqat mexanizmlari diqqatning oʻzboshimchalik darajasiga bogʻliq. Ixtiyorsiz diqqat sezgilarni sozlash, sensibilizatsiya, qon aylanish tizimidagi oʻzgarishlar va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Yaʼni oʻzining katta farqiga erishish uchun ragʻbatga moslashtirilgan qiymatga ega boʻlgan narsa. Ixtiyoriy diqqat masalasida gap atrof-muhitga nisbatan tayyorlik holatini, oldindan sezish holatini, muammoni hal qilish sharoitida zaif signalni topish va tanlashni kutishni shakllantiradigan gʻoyaviy markaz haqida ketmoqda.

### Ongning tizimli psixologiyasi
**Strukturaviy psixologiya** — bu funktsional psixologiyaga qarshi boʻlgan oʻzining psixologiyasini belgilash uchun E. Titchener tomonidan kiritilgan atama.

Strukturaviy psixologiya metodi analitik *introspeksiya* — kechinmalarni ong elementlari nuqtai nazaridan tavsiflashdir.

Uning asosiy mualliflari Vilgelm Vundt (1832-1920) va Edvard Bredford Titchener (1867-1927).

*Psixologiyaning asosiy vazifasi* (V. Vundt) — ongning bevosita tajribasini elementlarga ajratish, elementlarning bir-biri bilan aloqalarini ajratish va bu bogʻlanishlar qonuniyatlarini aniqlash. Ongning elementlari sezgilar, tasavvurlar va hislardir.

Barcha turdagi his-tuygʻularning tavsifi, oʻz navbatida, koordinata oʻqlaridan iborat uch oʻlchovli makonga mos keladi:

* zavqlanish — norozilik;
* kuchlanish — tushirish;
* qoʻzgʻalish — xotirjamlik.

Psixikaning asosiy jarayonlari, ong ijodiy sintezining natijasi boʻlgan jarayonlar:

* obyektiv voqelikni hislar orqali toʻgʻridan-toʻgʻri aks ettirish jarayoni (idrok yoki idrokning oʻzi nima)
* ong o‘z-o‘zini tashkil qilish imkoniyatlarini o‘z elementlarining oddiy yig‘indisidan sifat jihatidan boshqacharoq darajada ro‘yobga chiqaradigan va aqliy elementlarning mazmunli va tartibli to‘plamlarini (appersepsiya) shakllanishiga olib keladigan faol jarayon.

Vundtning strukturaviy psixologiyasi bilan bir vaqtda Frants Brentano (1838-1917) tomonidan ong aktlari nazariyasi ishlab chiqildi. Undagi asosiy mavzu ongning mazmuni va tuzilishi emas, balki ong faoliyati edi. Brentano ham psixikaning birliklarini topishga harakat qildi, lekin ularni elementar aqliy harakatlarda topdi. Brentano oʻzining „Psixologiya empirik nuqtai nazardan“ fundamental asarini 1874-yilda nashr etdi.

Vundt va Brentano taʼsiri ostida ong psixologiyasida oʻziga xos yoʻnalish — Vyurtsburg maktabi paydo boʻldi, uning vakillari fikrlash muammosiga eʼtibor qaratdilar.

## Ong psixofiziologiyasi
F. Krik va K. Koch tomonidan taklif qilingan ongning neyrobiologik modelida „ong neyronlari“ miya poyasining retikulyar shakllanishi va talamusning retikulyar shakllanishi signallari taʼsirida. Birinchisi global ongni belgilaydi va uning yopilishi, „ong neyronlarini“ inaktivatsiya qilish, ongsiz holatga olib keladi. Ikkinchisi maʼlum bir „ong moduli“ ni taʼkidlab, uni diqqat obyektiga aylantirib, „ongni qidirish nurini“ tashkil qiladi. „Ongni qidirish nuri“ ni bir moduldan ikkinchi modulga oʻtkazish diqqat obyektlarining oʻzgarishini taʼminlaydi.

## Ong va maʼlumot

Muammolarni hal qilish bilan bogʻliq maʼlumotlarni yigʻish, toʻplash, yodlash va qayta ishlash harakatlari va jarayonlari, shu jumladan ong sohasida amalga oshirilgan va amalga oshirilgan ijodiy, ongsizda bunday muammolarni hal qilishning oʻz-oʻzidan jarayonlarini boshlashi mumkin. Ushbu jarayonlarning ishlash natijalari ong sohasidagi axborotni qayta ishlash jarayonlariga sezilmaydigan taʼsir koʻrsatishi va sezgi tushunchalari shaklida ongga kirishi mumkin.

## Yana qarang

* Ong (falsafa)
* Ongning neyrobiologik nazariyalari
* Oʻzgargan ong holati
* oldindan ong
* ong osti
* ongsiz
* Hushsiz
* Hushsiz

## Manbalar