open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roʻmol

**Roʻmol** – ayollar bosh kiyimi; boshga oʻraladigan toʻrtburchak shaklidagi mato. Jun, ip, ipak, sunʼiy tolalardan toʻqib, matolardan tikib tayyorlanadi, doka roʻmol, shol roʻmol, gʻijim roʻmol, tivit roʻmol va boshqa xillari bor. Amaliy bezak sanʼatida murabba shakldagi matoga ip, ipakda kashta tikib ham tayyorlanadi; Oʻrta Osiyo xalqlari orasida, shuningdek, katta roʻmol ichidan oʻraladigan peshanaband turi ham mavjud.

## Manbalar
Roʻyandoshlar

**Roʻyandoshlar** (Rubiaceae) — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub daraxt, buta va lianalardan iborat oʻsimliklar oilasi. Bargi qarama-qarshi. Guli ikki jinsli, toʻgʻri (aktinomorf), baʼzan zigomorf. Mevasi koʻsakcha yoki rezavor. Yer yuzida 500 ga yaqin turkumi (6500 ga yaqin turi) bor. Deyarli hamma qitʼalarda, ayniqsa, tropik va subtropik hududlarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda 8 turkumga mansub 45 turi usadi. Dorivor, ovqatbop, manzarali va boshqa turlari bor.

## Manbalar
Sobirjon Roʻziyev

**Sobirjon Sobitovich Roʻziyev** (1953.15.6, Qirgʻiziston, Moskva tumani) — qilichboz, xizmat koʻrsatgan sportchi (1978). Qilichbozlikning rapira turi boʻyicha 3 karra jahon chempioni (1974, Grenobl; 1979, Melburn; 1981, KlermonFerran), 3 marta jahon kubogi gʻolibi (1974, 1975, 1977, Bonn), 2 marta Jovanini kubogida gʻolib chiqqan (1974, Bolonya; 1979. Venetsiya), olimpiada kumush medali sovrindori (1980, Moskva). R. Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini (1975), ToshDUning yuridik fakultetini (1986) tugatgan. Qurolli Kuchlar harbiy xizmatchisi (1974 —92). Oʻzbekiston Respublikasi Davlat jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi raisi (1992—95), Oʻzbekiston Respublikasi Milliy olimpiada qoʻmitasi prezidenti (1995—2003). Oʻzbekiston qilichbozlik federatsiyasi prezidenti (2003-yildan). R. Xalqaro Olimpiada qoʻmitasining kumush ordeni (1998), Milliy Olimpiada qoʻmitalari assotsiatsiyasi oltin ordeni (2002) bilan mukofotlangan.

## Manbalar

## Havolalar
* Sobirjon Roʻziyev Sport Rossiya
Erkin Roʻziyev

**Erkin Mahamedovich Roʻziyev** (1936.16.2, Parkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1960). 1959-yildan Parkent tumanidagi 57, 44maktablarda, 5internat maktabida, Yuqori Chirchiq tumanidagi 45, 57maktablarda, 1982— 96 yillarda Parkent tumanidagi 10maktabda matematika oʻqituvchisi.

## Manbalar
Georgiy Saakadze

**Georgiy Saakadze** (taxminan 1580, Peli qishlogʻi – 1629.3.10) – gruzin siyosat arbobi, sarkarda. 1608-yil Tbilisi mauravisi (hokimi). Gruziyani birlashtirish maqsadida kurash olib borgan, levin saroy fitnasi natijasida Eronga ketishga majbur boʻlgan. 1620-yil Eron shohi Abbos I yordamida Kartli podsholigining amaldagi hukmdoriga aylangan. 1623-yil Kartli va Kaxetida Saakadze rahbarligida Eronga qarshi yirik qoʻzgʻolon koʻtarilgan. Qoʻzgʻolonchilar 30 minglik Eron qoʻshinini tormor keltirishgan. Lekin 1625-yil jangda magʻlub boʻlishgan. Saakadze bosqinchilarga qarshi kurashni davom ettirgan. 1628-yil Saakadze qoʻshinlari tormor keltirilgach, Turkiyaga qochgan va oʻsha yerda oʻldirilgan.

## Manbalar
Saam tili

**Saam tili** – fin-ugor tillaridan biri, boltiqboʻyi tillariga yaqin turadi. Norvegiya, Shvetsiya, Finlandiya mamlakatlarining shimoliy qismida, RF ning Kola yarim orolida tarqalgan. Saam tilida 50 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Saam tilining 2 lahjasi bor: gʻarbiy (Norvegiya va Shvetsiyada, Finlandiyaning bir qismida) va sharqiy (Finlandiyaning bir qismida va Kola yarim orolida). Mazkur mamlakatlarning har birida Saam tilining oʻziga xos adabiy shakllari mavjud.

Saam tilida unli va undoshlar bir necha darajadagi choʻziqlikka ega, undosh fonemalar soni anchagina, urgʻu soʻzlarning birinchi boʻgʻiniga tushadi. Koʻpchilik shevalarida ikkilik sonning boʻlishi Saam tilining oʻziga xos morfologik xususiyatidir. Otlar 8 ta kelishik boʻyicha turlanadi.

Saam tili Norvegiya, Shvetsiya va Finlandiyada XVII asrdan beri lotin grafikasi asosidagi yozuvga ega, boshlangʻich maktablarda Saam tili oʻqitiladi. Kola yarim oroli saamlari 1930—37 yillarda lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanganlar; oʻtgan asrning 80*-yillarida rus grafikasi asosidagi yozuv qayta tiklanib, maktablar uchun alifbe va lugʻatlar nashr etilgan.

## Manbalar
Saamlar

**Saamlar**, loparlar, laplandlar — Norvegiya (30 ming kishi), Shvetsiya (15 ming kishi), Finlandiya (5 ming kishi) va Rossiya (2 ming kishi; 1990yillar oʻrtalari)ning shimolida yashaydigan xalq. Saam tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar va lyuteranlar. Saamlar qadimdan bugʻuchilik, baliq ovlash va ovchilik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Saarinen Eliyel

**Eliel Saarinen** (1873.20.8, Rantasalmi, Finlandiya — 1950.30.6, BlumfildXils, AQSH) — fin meʼmori. Gelsingfors (Xelsinki)da oʻqigan (1893—97); universitetda rassomlik, Politexnika institutida meʼmorlikni oʻrgangan. Fin meʼmorligida "milliy romantizm" uslubining asoschisi (Xelsinkidagi Milliy muzey, 1906—09; Laxtidagi ratusha, 1912), 1923-yildan AQShda ishlagan (oʻgʻli Ero Saarinen bilan). Asosiy loyihalari: Parijdagi Xalqaro koʻrgazma paviloni (1900, hamkorlikda), maktab, muzey va BlumfildXilsdagi Badiiyot akadimyasi (1926— 43), Uorren (Michigan shtati)dagi "Jeneral motore" kompaniyasi texnik markazining loyihasi (1948—56) va boshqa 

## Manbalar
Saarinen Ero

SAARINEN (Saarinen) Ero (1910.20.8, Rantasalmi, Finlandiya — 1961.1.7, AQSH) — amerikalik meʼmor, Eliyel Saarinenning oʻgʻli. 1923-yildan AQShda yashagan. NyuXeyven (Konnektikut shtati)dagi Yelsk universitetining meʼmorlik fakultetini tugatgan (1934). Otasining oʻlimidan soʻng Uorren (Michigan shtati)dagi "Jeneral motors" kompaniyasi texnik markazining loyihasini tugatgan (1948— 56, hamkorlikda). Asosiy loyihalari: Kembrijdagi Garvard universiteti kapellasi (1955), NyuYorkdagi Kennedi aeroportining TWA kompaniyasiga qarashli aerovokzali (1958) va boshqa Saarinenning meʼmorlik boʻyicha qilgan izlanishlaridagi ramziy obrazlilik XX asrning 60—70yillaridagi AQSH meʼmorligi rivojiga taʼsir etdi.

## Manbalar
Saar-lotaringiya koʻmir havzasi

**Saar-lotaringiya koʻmir havzasi** — GFR (Saar) va Fransiya (Lotaringiya) hududlarida joylashgan koʻmir havzasi. Ko'mir XIX asr boshidan qazib olinadi. Maydoni taxminan 7 ming km². Koʻmir yuqori karbon davriga mansub, umumiy qalinligi 140 m gacha boʻlgan 550 dan ziyod qatlamdan iborat. Ulardan 50—100 ta qatlam (umumiy qalinligi 70–85 m) sanoat ahamiyatiga ega. Zaxiralari taxminan 10 mlrd. t. Qazib olinadigan zaxirasi taxminan 3 mlrd. t. Koks boʻladigan koʻmir qazib olinayotgan koʻmirning 43% ni tashkil etadi. Yonish issiqligi 31,5—35,7 MJ/kg. Yiliga 28 mln. t ga yaqin koʻmir qazib olinadi.

## Manbalar
S (maʼnolari)

**S**:

* S (lotin) — oʻzbek lotin alifbosining oʻn sakkizinchi harfi.
* S (kirill) — oʻzbek kirill alifbosining oʻn toʻqqizinchi harfi.
С (kirill)

**C** — oʻzbek Kirill alifbosining oʻn toʻqqizinchi harfi. Til oldi, sirgʻaluvchi, shovqinli, jarangsiz undosh fonemani ifodalaydi. Qoʻllanishi jihatdan faol fonemalar qatoriga kiradi. Soʻz boshida (sabr, sodiq, soʻroq), oʻrtasida (asta, osmon, hodisa) va oxirida (asos, tus, xolis) kela oladi. Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda C harfi oʻzga shakllarda uchraydi.

## Manbalar
Sababi taʼlif

**Sababi taʼlif** (arab. — yozilish sababi) — badiiy ijodda uslub shakllaridan biri. Fors va turkiy xalqlar adabiyoti tarixida epik sheʼriy asarlarning boshi yoki oxirida kichik bob tarzida berilgan anʼanaviy kiyim. Unda asarning yozilish sabablari bayon qilingan. Sababi taʼlif baʼzan "Kitob nazm qilmoqqa sabab bayon agor" (Qutb), "Kitob nazmining sababi" (Durbek, Muhammad Solih), "Musannifning vasf ulholi" (Sayd Axmad) va boshqa tarzida ham nomlangan.

## Manbalar
Sabancha

**Sabancha**, dala mushugi (Felis ﬁ byca) – yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchi hayvon. Uy mushuklarining nayel boshi boʻlsa kerak. Afrika, Oʻrta dengizning baʼzi orollari, Shimol.

Gʻarbiy Xitoy, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Zakavkazyeda tarqalgan. Gavdasi 63—70 sm, dumi 23—33 sm. Juni kulrang-sariq, qora dogʻli, dumida bir nechta qora halqasimon chiziqlar bor. Koʻpayishida tulki, boʻrsiq, jayra va boshqa hayvonlarning inidan foydalanadi. Aprel—mayda 3—5 ta bola tugʻadi. Savanna, saxro va choʻllarda, togʻ etaklarida, toʻqaylarda yashaydi. Ondatra, yumronqoziq, qushlar, kamdan-kam quyon va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Moʻynasining sifati past, kam ishlatiladi.

## Manbalar
Paul Sabatier (kimyogar)

**Paul Sabatier** (1854.5.11, Karkasson — 1941.14.8) — fransuz kimyogari. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1913-yildan). Tuluzadagi Oliy pedagogika institutini tugatgan (1877). Parijdagi de Frans kollejida assistent (1878—80), Bordo (1881), Tuluza (1882—90) universitetlari xodimi (1884-yildan professor). Asosiy ilmiy ishlari termokimyo va katalizga oid. Ilk bor organik birikmalar sintezida asl metallar oʻrniga katalizator sifatida nikel, mis, kobalt va temirdan foydalangan. Nobel mukofoti laureati (1912).

## Manbalar
Sabza

**Sabza** — Oq kishmish navli uzumdan tayyorlanadigan mayiz. Rangi sargʻimtiroch yashil tusda boʻlgani uchun shunday nom olgan. Sabza olish uchun uzum boshlari savatga solinib, qaynab turgan 0,3—0,4% li ishqor (kaustik soda) eritmasiga 3—5 sek. botirib olinadi va somonli loy bilan suvalgan xirmonda 10—12 kun davomida quritiladi. Sabzaning tillarang turini tayyorlashda ishqor eritmasiga botirib olingan uzum boshlari taxta patnislarga bir qator terilib, maxsus dudlash xonasi (shkafi)da oltingugurt dudi bilan ishlov beriladi, soʻngra 15—18 ta patnis ustmaust taxlanadi, quritish soya joyda (bostirma ostida) 14—24 kun davom etadi. Mayiz chikishi 28—32% ni tashkil etadi. Asosan, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida tayyorlanadi. 

## Manbalar
Sabzavot

**Sabzavot** (for Sabzavot, toj. sabza — yamyashil oʻt, maysa) — rezavor va poliz ekinlari va ularning ovqatga ishlatiladigan mahsuli. Sabzavotlar jahonning deyarli barcha mamlakatlarida ekiladi. Sabzavot tabiiy yoki qayta ishlangan holida isteʼmol qilinadi. Sabzavotlarning barchasi oziqlik, dorivor va parhez xususiyatiga ega. Ovqatga va yangiligida istemol qilish uchun Sabzavotlarning mevasi, yosh novdasi, ildizi, ildizmevasi, tuganagi, urugʻi, toʻpguli, bargi va boshqa ishlatiladi. Insonning bir kunlik ovkat ratsionida Sabzavot 600 g ni tashkil etishi kerak. Sabzavotning tarkibi va ozuqalik sifati mahsulot turiga, yetishtirish sharoitiga va saqlanishiga qarab oʻzgarib turadi. Shuning uchun ularni koʻproq yangiligida isteʼmol qilinadi. Sabzavot mahsulotlari quruq moddasining asosiy qismini uglevodlar — kraxmal, qand, kletchatka hamda pektinli moddalar tashkil etadi. Sabzavot tarkibida qand (0,5—2,5%), organik kislotalar, xushboʻy moddalar, kul elementlari (0,4—3%), vitaminlar (5–50&nbsp;mg%S vitamini, shuningdek, karotin, Vg V2, RR va boshqalar) bor. Sabzavot tarkibida moy boʻlmaydi, oqsil kam miqdorda (1—2%, dukkaklilarda 5—6%), suv 65—96% ni tashkil qiladi. Shu sababli ularning energetik qimmati unchalik yuqori emaSabzavot (2 dan 2 ming kj/kg gacha). Ammo Sabzavotda biologik faol birikmalar (kaliy, magniy, temir, fosfor tuzlari), mikroelementlar ham mavjud. Sabzavotlarning muhim fiziologik xususiyatlari ularning ishtahani qoʻzgʻatishi, boshqa mahsulotlarning hazm boʻlishini yaxshilashidir. Oʻzbekistonda Sabzavotlarning barcha turlari mart oyidan to kech kuzgacha, qishbahor fasllarida (issiqxona va parniklar)da yetishtiriladi. Ayrim Sabzavotlar qayta ishlanganda yoki ovqatga solinganda vitaminlar va xushtaʼmlik xususiyatlari birmuncha yoʻqoladi. Tuzlash, marinadlash, tez muzlatish, vakuumda quritishda vitaminlar va boshqa moddalar koʻproq saqlanib qoladi.

Abdunabi Hakimov.

## Manbalar
Sabab va oqibat

**Sabab va oqibat** — narsa va hodisalar oʻrtasidagi umumiy zaruriy aloqani ifodalovchi tushunchalar. Hodisalar zanjirida oʻzidan boshqa yana bir hodisani keltirib chiqaradigani sabab, paydo boʻlgan hodisa esa oqibat deyiladi.

Sabab va oqibat oʻrtasidagi aloqadorlik sababiyat sanaladi. Sabab, birinchidan, vaqt jihatdan oqibatdan oldin keladi, ikkinchidan, oqibatni tugʻdiruvchi, yaʼni oqibatning vujudga kelishida zaruriy shart boʻlib xizmat qiladi. Masalan, farzandning sababchisi ota-ona. Farzand ota-onadan ilgari dunyoga kelishi mumkin emas, yaʼni ota-ona shu farzandning vujudga kelishidagi zaruriy shart hisoblanadi. Sabablar turli koʻrinish, shakl va holatlarda namoyon boʻlishi mumkin. Falsafa tarixida narsa va hodisalar oʻzaro sababiy bogʻlanishda deb biluvchilar deterministlar (qarang Determinizm), buni inkor etuvchilar indeterministlar (qarang Indeterminizm) deb ataladi. Sababning asosiy va asosiy boʻlmagan, tashqi va ichki, obyektiv va subyektiv shakllari bor. Sabab oqibatni vujudga keltirganidek, oqibat ham sababga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Sabab va oqibat aloqadorligi boʻyicha Aristotel, Forobiy, Ibn Sinolar maxsus asarlar yozishgan. Diniy taʼlimotlarda esa, birlamchi sabab yoki hamma narsaning sababchisi xudo deb taʼkidlanadi.

## Manbalar
Saba

**Saba** yoki  **Saba podsholigi** — Jan. Arabistondagi qad. davlat (mil. av. 1 ming yillik — mil. 1ming yillikning 1-yarmi). Mil. av. 1ming yillik oʻrtalaridan (tanaffus bilan) Janubiy Arabistonning butun hududi unga qaram boʻlgan. Mil. 4-asrdan boshlab Himyariy podsholigi tarkibiga kirgan.

## Manbalar
Sabzavot boʻztikani

**Sabzavot boʻztikani**, poliz boʻztikani () — murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik, sust shoxlanadi, boʻyi 30—80 sm. Barglari patsimon kesilgan, yashil. Gullari sariq, savatcha toʻpgulga yigʻilgan. Maysalari erta bahorda unib chiqadi. Aprel mayda gullaydi, may—iyunda mevalaydi. Urugʻlari juda unuvchan. Unishi uchun eng qulay harorat 15—25°, lekin bundan yuqoriroq haroratda (35° gacha) urugʻi yaxshi unadi. Ildizi oʻq ildiz. Oʻq ildizidan koʻplab yon ildizlar chiqaradi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Sugʻoriladigan barcha ekinzorlarda (koʻproq bedazorlarda) begona oʻt tariqasida uchraydi.

Kurash choralari: yerni kuzda shudgorlash; makkajoʻxori dalalarida simazin va paxta maydonlarida gerbidlardan kotoraya, kotofor yoki prometrin purkaladi.

## Manbalar
Sabzavot poliz ekinlari kartoshkachilik instituti

**Sabzavot poliz ekinlari kartoshkachilik instituti**, Oʻzbekiston sabzavot poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot instituti — Oʻrta Osiyoda sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilik sohasidagi eng yirik ilmiy va metodik markaz. Oʻzbekiston Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy-ishlab chiqarish markazi tarkibida. 1960-yilda VASXNIL Oʻrta Osiyo filiali tarkibidagi Oʻzbekiston sabzavot va kartoshka ekinlari tajriba stansiyasi (1934) bazasida mustaqil ilmiy tadqiqotlar instituti sifatida tashkil etilgan. 1992-yildan hozirgi nomda. Toshkent viloyati Toshkent tumani Koʻksaroy qishlogʻida joylashgan. Institutda 9 laboratoriya: sabzavot va poliz ekinlari seleksiyasi, urugʻchiligi; oʻsimliklarni himoya qilish; agrokimyo; kartoshka ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi; biotexnologiya; oʻsimliklar fiziologiyasi va sifati; qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti va uni tashkil qilish; sabzavotpoliz ekinlari va kartoshka yetishtirish texnologiyasi; himoyalangan maydon sabzavot chiligi mavjud (2004). Institut tarkibida Markaziy tajriba xoʻjaligi va respublikaning turli tuproq-iqlim mintaqalarida joylashgan Andijon, Buxoro, Qashqadaryo, Navoiy, Samarqand, Surxondaryo, Sirdaryo va Xorazm viloyatlarida tayanch boʻlimlari bor. Tajriba xoʻjaligi va tayanch boʻlimlarining barcha sugʻoriladigan yer maydoni 800 ga dan ortiq. Institutda respublikamizning turli tuproqiqlim sharoitiga mos sabzavotpoliz oʻsimliklarining 25 ga yaqin turi boʻyicha seleksiya, urugʻchilik, kartoshka urugligini yetishtirish ishlari olib boriladi. Oʻtgan davr mobaynida institut olimlari tomonidan 150 dan ortiq sabzavot-poliz ekinlari navlari yaratilib, ulardan 96 nav Davlat reyestriga kiritildi.

Oʻzbekistonning issiq iqlim sharoitida kartoshkaning ertagi va kechki muddatda isteʼmol uchun va urugʻlik maqsadida yetishtirish, yaʼni mahalliy nav yaratish, tuganaklarning aynib ketishini bartaraf etish, navlar boʻyicha mintaqalarda joylashtirish, ekish muddatlarini anikdash, yuqori hosil olish texnologiyasi ishlab chikildi. Sabzavot, poliz va kartoshka ekinlarida uchraydigan zararkunanda va kasalliklar biologiyasi oʻrganilib, ularga qarshi kurash choralari ishlab chiqarishga keng joriy qilindi. Institut Pokiston, AQSH, Koreya, Gollandiya, Turkiya, Hindiston, Xitoy, Qozogʻiston davlatlarining ilmiy muassasalari bilan hamkorlik qiladi. Institut faoliyati olimlardan G. O. Zeman, A. K. Karimov, V. N. Yermoxin, P. N. Dudko, M. N. Kulakova, K. Yusupov, N.

G. Kuznetsova, O. Ya. Fonina, V. Ya. Volkov, A. A. Abdukarimov, S. K. Qoʻchqorov, N. R. Bakuras, A. S. Shchukina, A. Obidov, A. B. Boqiyev, A. S. Hakimov va boshqa nomlari bilan bogʻliq. Institutda R.A. Haqimov, A. M. Abbosov, X. 3. Umarov, Ye. V. Yermolova, M. X. Aromov, V. V. Brejneva, A. I. Rasulov va boshqa dolzarb muammolar ustida tadqiqotlar olib bormoqdalar. Institut 400 dan ortiq, shu jumladan 40 ta xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etgan. Institutda aspirantura, muzey, ilmiy kutubxona bor.

## Manbalar
Sabinlar

**Sabinlar** — Tibr, Aternus va Anio daryolari oraligʻidagi hududda yashagan italiy qabilalari. Rim tepaliklarida yashagan Sabinlarning bir qismi Rim xalqining shakllanishida muhim rol oʻynagan.

## Manbalar
Gordiy Sablukov

**Gordiy Semyonovich Sablukov** (1804, Ufa yaqinida — 1880.29.1, Qozon) — rus sharqshunosi. Ruhoniy oilasida tugʻilgan. Orenburg diniy seminariyasi (1826) va Moskva diniy akademiyasi (1830)ni tugatgan. Sablukov Saratov diniy seminariyasi (1830—49) hamda Sharq va klassik tillar boʻyicha Qozon diniy akademiyasi (1849—62)da oʻqituvchi. Sablukov Volgaboʻyi, qipchoklar va Oltin Oʻrda tarixi, numizmatikasi, arxeologiyasi, etnografiyasiga oid asarlar muallifi. Qurʼonni arab tilidan rus tiliga tarjima qilgan va nashr ettirgan (1878). Abulgʻoziy Bahodirxonning "Shajarayi turk" asarini ruschaga tarjima qilgan, 1906-yilda Qozonda chop etilgan.

## Manbalar
* Prilojeniye k perevodu Korana, Kazan, 1879, 1898.
Sabo (maʼnolari)

**Sabo**:

* Sabo — Shanba kuni
* Sabo (shoʻba), Navroʻzi sabo — 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi Navroʻz nomli ovozaga asoslangan shoʻba nomi; 2) Shashmaqom tarkibidagi Rost makrmining nasr shoʻbalaridan.
Sabotaj

**Sabotaj** (frans. sabotage — yogʻoch kovush bilan taqillatmoq) — 1) shaxs yoki shaxslar guruhi tomonidan ongli holda oʻz xizmat vazifasini ataylab bajarmaslik yoki sifatsiz va beparvolik bilan bajarish, ishdan bosh tortish; 2) biron-bir tadbirni oʻtkazishga zimdan qarshilik, ongli holda zararkunandalik. 

## Manbalar
Sabzavot ekinlari

**Sabzavot ekinlari** — asosan, sabzavot olish uchun yetishtiriladigan madaniy oʻsimliklar guruhi. 120 dan ortiq ekiladigan turi maʼlum. 10 oilaga mansub 90 turi koʻp tarqalgan. Sabzavot ekinlari karamdoshlar (karam, sholgʻom, rediska, turp va boshqalar), soyabonguldoshlar (sabzi, selderey, petrushka, ukrop va boshqalar), shoʻradoshlar (lavlagi va boshqalar), qovoqdoshlar (bodring, tarvuz, qovun, qovoq), tomatdoshlar (pomidor, baqlajon, qalampir), burchoqdoshlar (mosh, noʻxat, loviya), murakkabguldoshlar (salat va boshqalar), piyozdoshlar (piyoz, sarimsoq piyoz), torondoshlar (rovoch, otquloq) boshoqdoshlar (shirin donli makkajoʻxori) botanik oilalariga boʻlinadi. Piyozdoshlar va boshoqdoshlar bir pallali, qolganlari ikki pallali o'simliklarga mansub. Sabzavot ekinlari oʻsishi va rivojlanishi davomiyligi tipiga koʻra, bir yillik (bodring, pomidor, qalampir, baqlajon), ikki yillik (sabzi, karam, piyoz, sarimsoq va boshqalar) va koʻp yillik (shovul, otquloq va boshqalar) ekinlarga boʻlinadi. Mahsuldor organlari (yeyiladigan qismi)ga koʻra 5 guruhga: ildizmevalilar (sabzi, lavlagi, sholgʻom, turp, rediska), piyozlilar (piyoz, sarimsoq), mevali sabzavotlar (pomidor, baqlajon, qalampir, bodring, tarvuz, qovun va boshqalar), bargli sabzavotlar (karam, ukrop, ismaloq, selderey, petrushka), dukkakli sabzavotlar (koʻk noʻxat, loviya, jandiq)ga bulinadi. Ikki yillik Sabzavot ekinlari da 1-yili ovqatga ishlatiladigan hosil organlari yetishadi. 2-yili ular urug' (piyoz, sarimsoq, karam va boshqalar) beradi. Koʻpchilik Sabzavot ekinlari issiqsevar, tuproq unumdorligi va namga talabchan (yana qarang Sabzavotchilik). Sabzavot ekinlari jahondagi barcha dexqonchilik mintaqalarida yetishtiriladi.

## Manbalar
Sabohiddin ali

**Sabohiddin Ali** (1907.7.2, Egridere qishlogʻi — 1948.24, Kirklareli) — turk yozuvchisi. Germaniyada oʻqigan (1928 — 30). Nemis tili oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. Maorif nozirligida, keyinchalik Anqara konservatoriyasida xizmat qilgan. Ijodi 1928-yildan boshlangan. Sheʼrlari turk xalq koʻshiqlari ruhida yozilgan boʻlib, ularda muhabbat navolari erksevarlik gʻoyalari bilan uygʻun holda ifodalangan. Hikoya, qissa va romanlarida esa romantik kayfiyat bilan birga tanqidiy realizmga xos xususiyatlar ustuvorlik qilgan. Soʻnggi yoʻnalishdagi asarlarida Turkiya hayotidagi ziddiyatlar butun keskinligi bilan ochib tashlangan. Sabohiddin Ali turk adabiyotida hikoya janrining ustasi sifatida shuhrat qozongan. "Togʻlar va shamol" (1934) sheʼrlar toʻplami, "Tegirmon" (1935), "Yangi dunyo" (1943), "Oynavand saroy" (1947) hikoya toʻplamlari hamda "Kuyujaklik Yusuf" (1937), "Ichimizdagi shayton" (1940), "Moʻyna libosli xonim" (1943) romanlari muallifi. Sabohiddin Ali ruhan Nozim Hikmatga yaqin boʻlib, 1945-yilda taraqqiyparvar nashrlarda hamkorlik qilgan va oʻzi ham "Marko Posha" hajviy-siyosiy gazetasini nashr etgan. Turkiyadan chiqib ketayotgan paytida xoinlarcha oʻldirilgan. Sabohiddin Alining ayrim hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Kichkina Hasan [hikoyalar], T., 1954; Hikoyalar, T., 1959; Vragi [rasskazi], M., 1971.

## Adabiyot
* Fish R., Sabaxittin Ali, M., 1959; Kyamilev X.K., Anatoliya glazami Sabaxattina Ali, T., 1965.
Sabr

**Sabr** — g'am-kulfat, azob-musibatlarga chidash, toqat qilish; o'z ixtiyori bilan nafsni tiyish; qanoatli bo'lish. Islomda to'g'ri yo'ldan adashmasdan borish uchun kishi o'z mayllarini so'ndirishi lozimligi ta'kidlanadi.                        Sabrli bo'lish musulmonlarning asosiy fazilatlaridan biri hisoblanadi. Qur'onning bir necha oyatlarida musulmonlarning sabrli bo'lishiga da'vat bor. Hadislarda inson uchun sabrdan yaxshiroq va ulug'roq ne'mat ato etilmagani bayon qilingan. Kishi og'ir paytda bardosh bilan, ne'mat yetganida shukr va yaxshilik bilan sabr qilishi kerak. Tasavvufda sabr turlicha talqin etiladi.

## Manbalar
Sabron

**Sabron**, Savron — Turkiston shahrining shimolida mavjud boʻlgan qad. shahar va viloyat. Maxmud Koshgʻariyning yozishicha, Sabron yirik turk qabilasi — oʻgʻuzlar qoʻlida boʻlgan. Sabron X asrda kuchli chegara qalʼa hisoblangan. Maqdisiyning yozishicha, u 7 qator devor bilan oʻralgan. XI asrdan shahar bir necha asr oʻz ahamiyatini yoʻqotgan, chunki Chingizxon yurishlari haqidagi asarlarda Sabron umuman tilga olinmaydi. Yoqut Hamaviy (XIII asr) ham uning ajamlar (arab boʻlmagan xalqlar), yaʼni turkiy xalqlar shahri boʻlganligini taʼkidlaydi. Sabron oʻtuzlar hududi bilan qoʻshni turkiy qabila — kimaklar (qipchoqlarning bir toifasi) yeri chegarasida joylashgan boʻlib, baland devorlar bilan ihota qilingan. 1065-yil Sabron saljuqiy sultonlardan boʻlgan Alp Arslon tomonidan zabt etilgan. XIII asrda Joʻji ulusining sharqiy kismi — Oq Oʻrdaga tobe boʻlgan. Amir Temurning Oltin Oʻrdaga qilgan yurishlari davrida qattiq shikastlangan.

Shayboniylar davrida muhim strategik qalʼa hisoblangan. XVI asrga kelib baland devor va chuqur xandaklar bilan oʻralgan mustahkam qalʼa sifatida qayd etilgan. Mashhur avliyo Mir Arab Sabronlik boʻlgan. 200 ta hind qullari kavlagan, dunyoda tengi yoʻq 2 ta koriz qurdirgan. Sabrondan 1 farsax narida boʻlgan korizning boshlanishi ustiga qalʼa qurilgan. Suv, hoʻkiz bilan aylantirilgan chigʻir orqali yuqoriga olib chiqilgan. 1582-yil Abdullaxon II shaharni egallagan, kanal qazish, dehqonchilik ishlarini yana yoʻlga qoʻygan, lekin S. oz fursatdan soʻng qozokdar hukmronligiga oʻtgan. Rossiya imperiyasining bosqini paytida qalʼa sifatida mavjud boʻlmagan.

## Manbalar
Sabur

**Sabur** — aloe bargidan olinib, quritiladigan shira. Tibbiyotda surgi, biogen stimulyator sifatida, shuningdek, jarohatlarni davolashda ishlatiladi. Tarkibida antraglikozidlar bor. 

## Manbalar
Sabʼai sayyor

„**Sabʼai sayyor**“ („Yetti sayyora“) – „Xamsa“ Alisher Navoiyning toʻrtinchi dostoni (1484), ishqiy-sarguzasht harakterda. 38 bob (5009 baytdan iborat). Sharqda keng tarqalgan „Bahrom Goʻr“ afsonasi asosida. Afsona Eronning sosoniy hukmdori Chyaraxran V (420— 438 hukmronligi) nomi bilan bogʻliq (Varaxran – dariycha Bahrom). U goʻr— qulon oviga oʻchligi uchun Bahrom Goʻr nomi bilan mashhur. Afsonani yozma adabiyotga, dastlab Firdavsiy olib kirgan. Soʻng Nizomiy, Xusrav Dehlaviy va boshqa shu mavzuda asarlar yozganlar. Navoiy bu tajribalarni umumlashtirib, mukammal original doston yaratgan. Doston Sharqda „Bahrom va Gulandom“, „Bahromnoma“, „Haft manzari Bahrom“ nomlari bilan shuhrat qozongan. „Sabʼai sayyor“ anʼanaga koʻra, hamd, munojot va naʼt bilan boshlangan, soʻng voqealar bayon etilgan. Mundarijasi „Hamsa“dagi boshqa dostonlardan farq qiladi; hikoya ichida hikoya usulida yozilgan. Bahrom va Dilorom voqeasi asarda qoliplovchi hikoya boʻlib, uning ichida yana 7 hikoya keltirilgan. Ular asarning umumiy yoʻnalishi bilan chambarchas bogʻlanib, yaxlit bir badiiy asarning uzviy qismlarini tashkil etadi. Ayni vaqtda hikoyaning har biri mustaqil hisoblanadi va mavzular davrning, xalq turmushining muhim tomonlarini qamrab oladi; xalq hayoti, tinchlik va osoyishtalik, adolat va vatanparvarlik, sevgi va maʼrifat gʻoyalari ilgari suriladi, munofiklik va zolimlik qoralanadi.

Bahrom – 7 iqlim shohi. Ovda uni izlab kelayotgan Moniyni uchratadi. Moniy xitoylik goʻzal Dilorom haqida xabar beradi, oʻzi chizgan qizning suratini koʻrsatadi. Shoh suratni koʻrib telbalarcha oshiq boʻladi. Xitoyning 1 yillik xirojini toʻlab, qizni saroyga keltiradi. Shoh qizga butunlay mahliyo boʻlib, mamlakat ishlarini unutadi. Mastlik bilan sevgilisidan ham ajraladi, soʻng uzlatga beriladi. Undagi savdoyilikni daf etmoq uchun 7 iqlim shohi 7 rangdagi 7 qasr qurdiradi. Baxrom ularning har birida har kuni 1 musofirdan hikoya tinglaydi, tuzala boshlaydi. Nihoyat 7-kun oq qasrda Diloromning daragini eshitadi va uni topadi. Yana ovga, ayshishratga beriladi va navbatdagi ov paytida butun arkoni davlati bilan yer yutadi.

Navoiy Bahrom obraziga juda katta maʼno-mazmun yuklagan. Uning timsolida oshiqlik va shohlikning bir tanga sigʻmasligini koʻrsatgan. Navoiy asar voqealarini Xurosonu Movarounnaxr hayoti bilan bogʻlashga harakat qilib, qissaga turkona ruh bergan. „Sabʼai sayyor“ voqealari, qahramonlarining xatti-harakatlari yuksak badiiy mahorat bilan tasvirlangan. Navoiydan soʻng ogʻzaki va yozma adabiyotda „Sabʼai sayyor“ning bir necha variantlari yaratildi [ Sayqaliy „Bahrom va Gulandom“, N. Sitsishvili „Bahromguriani“ dostonlari; K.Yashin „Mehr va Suhayl“ musiqali dramasi, K. Yashin, M.Muhamedov „Dilorom“ operasi librettosi, Gʻaribiy (19-asr) „Shoh Bahrom va Dilorom“, Umar Boqiy „Qissai haft manzari Bahrom“, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli „Bahrom va Gulandom“ va boshqa].Dostonning 10-bobi „Xamsa“ning avvalgi dostonlarida keltirilmagan Bilqisi Soniy -Xadichabegim madhiga bagʻishlangan

## Manbalar
Savanna

**Savanna** (ispancha Sabana) — tropik oʻrmonlar va choʻllar oraligʻida tarkib topgan biom tipi. Savanna qurgʻoqchil va sernam mavsumlar aniq almashinadigan va yillik yogʻin 250–2000&nbsp;mm boʻlgan sharoitlarda rivojlanadi. Afrikada materikning 40% Sdan iborat. Savannada boʻliq oʻtlar (1m dan 3 m gacha va baʼzan undan ham baland, asosan, gʻalla gullilar) orasida yakka va toʻptoʻp daraxtlar hamda butalar usadi. Ular soyabonsimon koʻrinishga ega. Afrika Savannasiga oʻxshash zonalar Janubiy Amerika (kampos, lyanos), Janubiy Osiyo va Avstraliyaning shimoli-sharqida qam uchraydi (yana qarang Savanna zonalari).

## Manbalar
Savanna zonalari

**Savanna zonalari** – asosan, subekvatorial, kamroq tropik va subtropik mintaqalarda joylashgan tabiat zonalari. Iqlimi mavsumiy sernam, qurgʻoqchil va yomgʻirli mavsumlari anik, ajralib turadi. Yomgʻirli davr ekvator tomonga uzayib borib 8—9 oygacha yetadi. Yogʻin miqdori 250&nbsp;mm dan 2000&nbsp;mm gacha. Daryolarda suv miqdori fasllarga qarab keskin oʻzgaradi. Tuproqlari qizilqoʻngʻir, qizil tuproq. Oʻsimliklar qurgʻoqchil buta va oʻt oʻsimliklaridan sernam joylarda boʻliq oʻtli oʻrmonlargacha oʻzgaradi. Savanna zonalarida yirik oʻtxoʻr hayvonlar (antilopa, jirafa, begemot, zebra, fil va boshqalar), yirtqichlar va turli qushlar yashaydi. Koʻp yerlar inson tomonidan oʻzgartirib yuborilgan. Haydaladigan yerlarda paxta, yer yongʻoq, shakarqamish va boshqa ekiladi.

## Manbalar
Savar Feliks

SAVAR (Savart) Feliks (1791.30.6, Mezyer — 1841.16.3, Parij) — fransuz fizigi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1827-yildan). Maʼlumoti boʻyicha vrach. Parijdagi xususiy oʻquv yurtida fizika boʻyicha professor (1820-yildan). Ilmiy ishlari akustika, elektromagnetizm va optikagaoid. 1820-yilda J.B.£io bilan birga tok hosil qilayetgan magnit maydoni kuchlanganligini aniqlaydigan qonun (P.Laplas keyinchalik uni umumlashtirgan, q. Bio— Savar — Laplas qonuni) ni topdi. Turli jismlarda tovushning tarqalishini va rezonans hodisasini tajribada oʻrgangan, torli asboblarni yasashning asosini ishlab chiqqan.

## Manbalar
Savarenskiy Fyodor Petrovich

**Savarenskiy Fyodor Petrovich** (1881.11.2, Goroxovets, hozirgi Vladimir viloyati — 1946.8.10, Moskva) — rus gidrogeologi, muhandislik geologiyasiga asos solganlardan biri. Akademik (1943), Moskva universitetini tugatgan (1909). Ilmiy ishlari gidrogeologiya, gruntlar mexanikasi va muhandislik geologiyasiga bagʻishlangan. S. rahbarligida SSSR yer osti suvlarining birinchi maʼlumotnomasi tuzilgan (1933). S. gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi boʻyicha bir qancha darsliklar muallifi.

## Manbalar
* Gidrogeologiya, M., 1933; Injenernaya geologiya, M., 1937.
Savat

**Savat** — roʻzgʻor buyumi; novdalar (tol, tut, turangʻil, yulgʻun va boshqalar), bugʻdoy poyasi, keyinchalik sim va boshqalardan toʻqib tayyorlanadi. Oʻrta Osiyoda qadimdan keng tarqalgan. Shakli va vazifasiga koʻra turlicha boʻladi: kajava S, non S, guldor S. va boshqa Yirik nov dalardan toʻkilgan S.lar kdsimda qurilishda (tuproq, gʻisht, tosh, qum, ganch tashishda), nozik novdalardan toʻqilgan S.lar meva-cheva, non va boshqa narsalar solishda ishlatilgan. Hozirgi kunda S.ning badiiyligi va turi koʻpaydi.
## Yana qarang
Savatchilik
## Manbalar
Savatcha

**Savatcha** () — oʻsimliklarning monopodial toʻpguli. Mayda gullar shoxchalarining uchida likobchasimon yoki sharsimon S. hosil qiladi. Asosan, qoqioʻtdoshlar (moychechak, qoqioʻt, kungaboqar), baʼzi ziradosh (koʻktikan) va boshqalarga xos. S. oʻrama barglar, shuningdek, shakli oʻzgargan ustki barglar bilan oʻralgan.

## Manbalar
Sava (daryo)

**Sava** — Gʻarbiy Yevropadagi dare, Dunay daryosining eng sersuv oʻng irmogʻi. Uzunligi 940&nbsp;km, havzasining maydoni 95 ming km². Alp togʻlaridan boshlanib, oʻrta va quyi oqimida Oʻrta Dunay tekisligidan oqadi. Yirik irmoklari: Kupa, Una, Drina va boshqa, asosan, Dinara togʻligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 1670 m³/sek. Quyilish joyidan 600&nbsp;km masofada kema qatnaydi. S. vodiysida Lyublyana, Zagreb sh.lari, quyilish yerida Belgrad sh. joylashgan.

## Manbalar
Sava (maʼnolari)

**Sava**:

* Sava - {{Bilgiquti aholi punkti
| ozbekcha nomi = Sava
| mavqe = kommuna
| mamlakat = Italiya
| mintaqa turi = Italiya maʼmuriy boʻlinishiViloyat
| mintaqa = Apuliya
| jadvalda mintaqa = Apuliya
| tuman turi = Provinsiya
| tuman = Taranto (provinsiya)Taranto
| jadvalda tuman = 
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = 
| gerb = 
| bayroq = 
 | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 24 | lat_sec = 0
 | lon_dir = E | lon_deg = 17 | lon_min = 34 | lon_sec = 0
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi olchami = 280
| mintaqa xaritasi olchami = 
| tuman xaritasi olchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = 
| rahbar turi = 
| rahbar = 
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 44
| balandlik turi = 
| AP markazi balandligi = 108
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 20 572
| sanalgan yil = 2008
| zichlik = 363
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = 
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| telefon kodi = 099
| pochta indeksi = 74028
| pochta indekslari = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi = ISTAT kodi
| raqamli identifikator = 073026
| Commons turkumi = Sava
| sayt = http://www.
* Sava (daryo) — Gʻarbiy Yevropadagi dare, Dunay daryosining eng sersuv oʻng irmogʻi.
Savatchilik

**Savatchilik** — badiiy hunarmandlik turi; Oʻrta Osiyoda qadimdan mavjud boʻlgan. Savat toʻqishda xom ashyo sifatida tol, tut, turangʻil, yulgʻun novdalari, bugʻdoy poyasi, qamish va boshqalardan foydalaniladi. Novdalarni maʼlum vaqt (sentyabr—oktyabr)da yigʻib olinadi, bir necha kun salqin joyda saqlanadi, mustahkamligini oshirish uchun vaqt-vaqti bilan suv sepib turiladi, shunda ular yaxshi bukilib, sinmaydigan boʻladi. Ayniqsa, qora tol novdasidan toʻqilgan savatlar qadrlangan. Baʼzan novdalarning pusti tozalanib ham savat toʻqiladi. Savatchilik Oʻzbekistonning barcha viloyatlari (jumladan, Fargʻona, Toshkent va boshqalar)da tapqalgan. Savatchilik boʻyicha mutaxassislar ustashogird usulida, hozirgi kunda turli badiiy bilim yurti, toʻgaraklarda ham tayyorlanadi.

## Manbalar
Savagʻich

**Savagʻich**, savachoʻp () — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub qisqa ildiz poyali oʻt. Poyasi qattiq, silliq, boʻyi 1,5—4 m, diametri 1—1,3 sm. Dare va kanal boʻylarida, toʻqaylarda oʻsib, qalin oʻtzor hosil qiladi. Oʻrta Osiyo, Kichik Osiyo, Eron va Hindistonda tarqalgan. Tarkibida 21—22% kletchatka, 5,5—6% protein, 1,8—2% yogʻ, 39—40% dan koʻproq sellyuloza bor. Poyasidan mahalliy xalq tomlarni yopish va devor qilish maqsadida foydalanadi. Barglaridan tozalangan, pishgan va quruq poyasidan yung va paxtani savashda foydalanish mumkin (nomi shundan olingan). 

## Manbalar
Savdo Abdulqodirxoʻja

**Savdo Abdulqodirxoʻja** (1824 — Buxoro — 1873) — shoir va adib, jamoat arbobi. Bobosi Buxoro qozikaloni boʻlgan. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Musiqa ilmi, ilmi nujum va astronomiyani chuqur oʻrgangan. Amir Muzaffar uni saroyga tortib, oʻziga nadim (hamsuhbat) qilib olgan. S "Bepul" taxallusi bilan oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Uning 1450 bayt sheʼrlari (gʻazallar, masnaviylar, qasidalar va boshqalar) bizgacha yetib kelgan. Shuningdek, nasrda yozgan 7 hikoyati ham mavjud. S. adabiy merosini 3 qismga: ishqiy sheʼrlar, qasida va marosimlar; taomlar tarixiga bagʻishlangan sheʼrlar; hajviyalarga boʻlish mumkin. S.ning asarlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi.

## Adabiyot
* Sadriddin Ayniy, Esdaliklar [8j.li], 6j., T., 1965; Qori Rahmatulloh Buxoriy [Vozeh], Tuhfat ulahbob fi tazkirat ulashob, Buxoro, 2001; Aliyev S, Buxoroda bitilgan baytlar, T., 1992.

## Manbalar
Savdo

**Savdo** — 1) tovar muomalasining bir turi, mehnat mahsulotlari va xizmatlarni oldisotdi yoʻli bilan ayirboshlash shakli. Bunda tovar haridi miqdori, tovar sifati, sotishdan oldin yoki keyin xizmatlar koʻrsatish, sotib olingan tovar yoki xizmat haqini hisobkitob qilish tartibi va boshqa shartlashiladi; 2) sotuvchilar va haridorlar oʻrtasidagi qiymat almashuviga doir munosabatlar. Tovar ishlab chiqarish paydo boʻlishi bilan tovarlarni pul vositasida ayirboshlash, yaʼni Savdo vujudga kelgan. Xalq xoʻjaligining ijtimoiy mehnat taqsimoti natijasida ajralib chiqqan va tovarlarni olish, sotish va ular bilan bogʻliq xizmatlar koʻrsatishda vositachilik faoliyatini amalga oshiradigan tarmogʻi. Ishlab chiqarish bilan isteʼmolni oʻzaro bogʻlaydi, tovarlarni soʻnggi isteʼmolchi (aholi)ga yetkazishni taʼminlaydi. Ulgurji va chakana savdoga boʻlinadi. Ulgurji Savdo — tovarlarni ishlab chiqarish isteʼmoli yoki qayta sotish uchun yirik partiyalarda sotib oladigan yoki saqlaydigan, ularni chakana Savdoga, isteʼmolchi yoki boshqa savdo tashkilotlariga sotadigan muassasalarmajmui. Chakana Savdo — bevosita isteʼmolchining pul daromadlariga ayirboshlash yoʻli bilan yakka yoki kichikroq miqdordagi tovarlarni sotib oxirgi isteʼmolchiga xizmat koʻrsatadi. Savdo  ichki va tashqi Savdoga boʻlinadi. Ichki Savdo bir mamlakat doirasida tovar muomalasiga xizmat koʻrsatadi. Tashqi Savdo mamlakatlararo tovar muomalasini qamraydi. Sugʻurta, turizm, fraxt, bank faoliyati "koʻrinmas" (joriy harakatlar boʻyicha sezilmas) S.ga kiradi.

## Yana qarang
* Marketing

## Manbalar

## Havolalar
Savdo kapitali

**Savdo kapitali** — tovar muomalasi sohasida amal qiluvchi kapital, sanoat kapitalining alohidalashgan qismi. Uning harakat shakli P—T—P’ boʻlib (bunda Ppul, Ttovar, P’ortgan pul summasi), tovarlarni sotib olib, qaytadan foydasiga sotishni biddiradi. Savdo kapitali ayirboshlashni kengaytirib, bir tarmoqning boshqa bir tarmoq mahsulotlariga boʻlgan talabini qondiradi; sotishni, tovarlarning oʻtishini koʻpaytirish orqali i.ch.ni kengaytiradi va ragʻbatlantiradi. Tarixan Savdo kapitali sanoat kapitalidan qadimiyroq boʻlib, sudxoʻrlik kapitali bilan bir qatorda erkin harakat qiluvchi kapital shakli boʻlgan. Savdo kapitalining foydasi noekvivalent ayirboshlash va haridorlar hisobiga yuzaga keladi. Natural xoʻjalikning yemirilib, tovarpul munosabatlarining rivojlanishida, kapitalning dastlabki jamgʻarilishi jarayonida, kapitalistik i.ch. munosabatlarining vujudga kelishi va rivojlanishida katta rol oʻynadi. Savdo axli va mulkdorlar qoʻlida katta miqdorda pulning jamgʻarilishi uni yirik kapitalistik i.ch. uchun ishlatish imkoniyatini tugʻdirdi. Savdo kapitali egalari boʻlgan savdogarlarnit katta qismi keyinchalik sanoatchilarga aylandi. Savdo kapitali turli tuzumlarda ham tovarlarning "mudrab yotgan negizi"ni rivojlantiradi, ammo tovar hosil qilmaydi. Hozir Savdo kapitali tarkibida qoʻshimcha harajatlarning ulushi tobora koʻpayib bormoqda. Bu hol i.ch.ning savdo sohasida davom etayotgan jarayonlari — tovarlarni qadoklash, oʻrash, saqlash va tashish singari ishlarga kilinadigan harajatlarning, reklama yoʻnalishlaridagi sarflarning koʻpayishida koʻrinadi.

## Manbalar
Savdogar

"SAVDOGAR" — iqtisodiyot va savdo-tijorat haftalik gazetasi. 1992-yil 19 avgustdan Toshkent shahrida chiqadi. Muassislari "Oʻzbeksavdo" va "Oʻzbekbirlashuv" aksiyadorlik kompaniyalari. Gaz.da iqtisodiyot, i.ch., savdo-tijorat, xizmat koʻrsatish, tadbirkorlik va boshqa mavzulari yoritiladi, reklama eʼlonlari beriladi. Adadi 4 ming nusxadan koʻproq.

## Manbalar
Savdo uyi

**Savdo uyi** — 1) katta mikyosda savdo operatsiyalarini olib boradigan koʻp tarmoqli savdo kompaniyasi. Oʻz kapitali va jalb etilgan kapitaldan foydalanadi. Aksariyat oʻz nomidan va oʻz hisobidan eksportimport, tovar ayirboshlash va boshqa tashki savdo alokalarini amalga oshiradi. Su. savdo korxonalarini sotib olish, jihozuskunalarni ijaraga topshirish, kreditlar berish, ichki ulgurji va chakana savdo operatsiyalarini amalga oshirish, transport, sugʻurta va boshqa sohalarda xizmatlar koʻrsatish bilan moliya va ishlab chiqarish faoliyatida ham qatnashadi. Su. tarixan savdo kapitali mahsuli, shu sababli XX asrning 20-yillariga qadar sobiq SSSR hududida bunday uylar savdogarlar oilalariga qarashli boʻlgan.

Yaponiyaning "Mitsubisi", "Mitsui", "Sumito" kabi 9 ta birlashma kompaniyalari jahondagi eng yirik savdo uylariga kiradi. Koreya Respublikasi, Hindiston, Braziliya, Singapur, Turkiya va boshqa mamlakatlarda ham savdo uylari keng tarqalgan. Oʻzbekistonda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrining boshlarida davlat universal magazinlarini aksiyadorlik savdo uylariga aylantirish hamda davlat savdo korxonalarini fuqarolarga yoki fuqaro jamoalariga sotish yoʻli bilan paydo boʻldi. 1991-yil sentabrda Toshkent shahrida "Oʻzbek savdo uyi", 1992-yil mart oyida "Osiyo kontinental" xalqaro savdo uyi aksiyadorlik jamiyati va boshqa tashkil topdi. Shuningdek, Moskva, Sankt-Peterburg, Ankara, Berlin va boshqa shaharlarda oʻzbekistonlik ishbilarmonlarning savdo uylari ochilgan; 2) savdo korxonasining maxsus turi; ixtisoslashgan (mas, ust kiyim, poyabzal, gazlama va xona) yoki universal (har xil tovarlar) savdo uylari bor.

## Manbalar
Savirlar

**Savirlar**, savarlar — Kaspiy boʻyida yashagan koʻchmanchi qabilalar (mil. 1ming yillik). Shimoliy Kavkaz, Kichik Osiyo (ba.)ga bosqinchilik yurishlari qilib turgan. Avarlar tomonidan tormor qilingan. 

## Manbalar
Savmak qoʻzgʻoloni

**Savmak qoʻzgʻoloni** - Bospor podsholigida Savmak rahbarligida skiflar koʻtargan qoʻzgʻolon. Savmak qoʻzgʻoloniga Bospor podshosi Perisad V bilan Pont lashkarboshisi Diofant oʻrtasida Bospor podsholigini Mitridat VI (Pont podshosi)ga topshirish toʻgʻrisidagi shartnoma sabab boʻlgan. Koʻzgʻolon paytida Bospor skiflarining yoʻlboshchisi Savmak podsho Perisad V ni oʻldirgan. Diofant esa Xersonesga qochgan (taxminan maʼlumotlarga koʻra, aslida Savmak qul boʻlgan, Perisad V saroyida ulgʻaygan). Qoʻzgʻolonchilar Bosporning butun Yevropa qismini egallaganlar. Qoʻzgʻolonda qaram dehqonlar, hunarmandlar va qullardan iborat skif xalqi qatnashgan. Bospor davlatining yirik quldorlari hukmronlikni saqlab qolish uchun hokimiyatni Mitridat VI ga topshirish bilan mustabid rejimni oʻrnatmoqchi boʻlganlar. Ularning bu rejasini amalga oshirishga Savmak qoʻzgʻoloni toʻsqinlik qilgan. Savmak bir yilgacha Bospor podsholigini boshqargan. Mitridat VI Sinopga Diofantning katta jazo ekspeditsiyasini yuborgan. Qrimda unga Xersones otryadlari qoʻshilgan. Diofant qoʻshinlari Feodosiyani ishgʻol qilib, Kerch ya. o.dan oʻtib, Pantikapeyni bosib olganlar. Qoʻzgʻolon bostirilgan, Savmak asir olinib, Sinopga yuborilgan. Bospor davlati esa Mitridat VI qoʻl ostiga oʻtgan.

## Manbalar
Savdo palatasi

**Savdo palatasi** — iqtisodiyot va savdoni, birinchi navbatda, mamlakatlar oʻrtasida tashqi savdoni rivojlantirishga koʻmaklashuvchi xalqaro jamoat yoki davlat tashkiloti. Savdo palatasi aksariyat hollarda firmalarning ishbilarmon doiralarini birlashtirishga, savdo aloqalarini oʻrnatishga, savdosotiq ishtirokchilariga zarur axborotlarni taqsim etishga xizmat kiladi. Faoliyati miqyosiga qarab, xalqaro, aralash, milliy Savdo palatasilariga boʻlinadi.

Xalqaro Savdo palatasi (XSP) (International Chamber of Commerce, ICC) — jahon ishbilarmon va tadbirkorlar doiralari va birlashmalari federatsiyasi. 1919-yil Atlantik Siti (AQSH)da oʻtkazilgan xalqaro savdo konferensiyasida tuzilgan. 1920-yildan boshlab faoliyat koʻrsatadi. 100 dan ortiq mamlakat milliy Savdo palatasilarini birlashtiradi. Sobiq SSSRda 1932-yilda tuzilgan Butunittifoq savdo palatasi XSP ga aʼzo boʻlgan va 1959-yilda boshqa ittifoqdosh respublikalar kabi Oʻzbekistonda ham bu palataning respublika boʻlimi tuzilgan (1972—90 yillarda savdosanoat palatasi). XSP xalqaro tijorat faoliyati standartlarini, xalqaro iqtisodiy siyosat va tajribalar asosida tavsiyalarni ishlab chiqadi, turli mamlakatlar ishbilarmonlarining hamkorligini yoʻlga qoʻyadi, xalqaro iqtisodiy muammolarni hal etishga koʻmaklashadi va boshqa XSP tarkibida 15 xalqaro komissiya, ixtisoslashgan maxsus organlar (xalqaro arbitraj sudi, xalqaro savdo palatalari byurosi va boshqalar) ishlaydi. Idorasi Parijda joylashgan. Aralash Savdo palatasi ikki mamlakat ishbilarmonlarini birlashtiradi va mamlakatlararo savdo sharoitlarini yaxshilash, tadbirkorlar va korxonalar oʻrtasida samarali hamkorlikni kengaytirish va boshqa xizmat koʻrsatadi. Milliy Savdo palatasi bir mamlakatda tashki savdoiqtisodiy aloqalarni rivojlantirish uchun tuzilgan tadbirkorlarning jamoat tashkiloti, baʼzan savdosanoat palatasi ham deb yuritiladi. Chet ellarda mamlakat savdosanoat koʻrgazmalarini tashkil etish, mamlakatda xorijiy davlatlar savdosanoat koʻrgazmalarini oʻtkazishga yordam berish, yangi isteʼmol tovarlarini sanoat oʻzlashtirishiga va savdoga chiqarishga yordamlashish, mahsulotlar sifatini ekspertiza qilish va boshqa vazifalarni bajaradi. 20-asrning 90y.laridan ayrim mamlakatlarda milliy Savdo palatasi oʻrniga sanoatchilar va tadbirkorlar palatasi (Rossiya), Tovar ishlab chikaruvchilar va tadbirkorlar palatasi (Oʻzbekiston) kabi tashkilotlar tuzildi va faoliyat olib boradi.

Nuriddin Yoʻldoshev.

## Manbalar
Savoy kanali

**Savoy kanali** — Fargʻona vodiysidagi davlatlararo kanal. 1930-yil Savoy dashtini oʻzlashtirish uchun Kampirravot gidrouzelidan Oqboʻra daryosigacha qazilgan. 1932—33 yillarda keyingi navbati qurilgan. Uzunligi 53&nbsp;km. Shundan 30&nbsp;km dan ortiqrogʻi Kirgʻizistonning Oʻsh viloyati hududida, qolgan kismi Andijon viloyati hududidan oʻtadi. Kanalning boshlanish qismidagi suv sarfi 20 m³/sek. Kanal jami 34 ta suv chiqarish qurilmalari (shundan 3 tasi Qirgʻizistonda) bilan jihozlangan. Kanal 29&nbsp;km da Oqboʻra daryosini dyuker orqali kesib oʻtadi. Savoy kanali suvi bilan Andijon viloyatining Qoʻrgʻontepa va Xoʻjaobod tumanlarida 15,2 ming ga, Oʻsh viloyatida 3,7 ming ga yer sugoriladi. Kanadsa sel suvlari uchun tashlamalar qurilgan.

## Manbalar
Savoyya gersogligi

**Savoyya gersogligi** - 1416—1720-yilda mavjud boʻlgan davlat (11-asr — 1416-yilda graflik maqomiga ega boʻlgan). Dastlab poytaxti Shamberi sh. (Fransiyada), 1563-yildan Turin sh. (Italiyada) boʻlgan. S.g. tarkibiga Pyemont kirgan. London shartnomasi (1720)ga koʻra, Sitsiliya badaliga Sardiniya S.g.ga oʻtdi. Shunga koʻra, bu davlat Sardiniya qirolligi deb ataldi.

## Manbalar
Savr

**Savr** (arab.) — 1) Zodiak yulduz turkumlaridan biri. Belgisi O. Oʻrta asr yulduz haritalarida Ovchi Orionga tashlanayotgan baquvvat buqa shaklida tasvirlanadi. Bu yulduz turkumida oddiy koʻz bilan 125 tagacha yulduz sanash mumkin. Uning eng yorugʻ yudduzini arablar Aldebaran deb atashgan. Ungacha masofa 70 yorugʻlik yili, shuningdek, bu yulduz turkumida Hulkar sochma yulduz toʻdasi ham joylashgan. S. kuz va qishda yaxshi koʻrinadi;

2) shamsiya yil hisobida 2oyning nomi. 22 apreldan 21 maygacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi.

## Manbalar
Savri surxoni

**Savri surxoni** — ertapishar mahalliy gilos navi. Shoxshabbasi gʻuj, asosiy shoxlari oʻrtacha yoʻgʻonlikda. 20 yoshida bal. 10 m dan ortadi. Barglari oʻrtacha, tuxumsimon, gullari yirik, toʻpgulda 2—3 tadan joylashgan. Mevasi aprel oxiri — mayning loʻn kunligida pishadi. Mevasi yumaloq, yuraksimon, shirali, poʻsti yupqa, yaltiroq, toʻq qizil. Tarkibida 18% gacha qand, 0,32—1,28% kislota va S vitamini bor, vazni 3—3,5 g. Koʻchati oʻtqazilgach, 4-yili hosil beradi. Sovuqqa chidami oʻrtacha. Oʻzbekistonda aprel boshlarida gullaydi. Toʻliq hosilga kirgan daraxti 50—60 kg gacha hrsil beradi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, kompot, murabbo tayyorlanadi. Kasalliklarga va zararkunandalarga chidamli. Asosan, tomorqa bogʻlarga ekiladi. 

## Manbalar
Savob

**Savob** (arab. — yaxshilik, ezgulik, ajr) — diniy eʼtiqodga koʻra, xudoning marhamatiga loyiq ish va shunday ish uchun xudoning marhamati. Insonning xatti-harakati va faoliyati yaxshilik va yomonlikdan iborat boʻlib, bu islomda S. va gunoh deb ataladi. Islomga koʻra, diniy koʻrsatmalarni bajarish, inson manfaati yoʻlida faoliyat koʻrsatish kabilar S. hisoblanib, insonning ish kitobi (nomai aʼmoli)ga farishta vositasi bilan yozib boriladi. Oxiratda insonlarning S. va gunohlari tarozuda tortilib, natijalar Allohning hukmiga havola etiladi. Lekin, hadisi sharifda taʼkidlanishicha, insonning har qancha S. ishlari jannatga kirishga yetarli boʻla olmaydi. Unga kirish Alloxning fazli, marhamati va ehsoni hisoblanadi. Alloh koʻp S.li ishlar qilgan bandalarning jannatdagi darajalarini baland qiladi. S. soʻzi barcha yaxshi va ezgu ishlarga nisbatan ham ishlatiladi.

## Manbalar
Sagamihara

**Sagamihara** — Yaponiyadagi shahar. Kanagava prefekturasida. Xonsyu o.ning jan.sharqiy qismida, Dosi daryosi boʻyida. Aholisi 605 ming kishi (2000). Mamlakatning elektromashinasozlik va avtomobilsozlik hamda yadro tadqiqotlari markazi. Oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. 

## Manbalar
Serikbay Sagatov

**Serikbay Juzjasarovich Sagatov** (1949.14.9, Tomdi tumani) — ilgʻor qorakoʻlchi chorvador, Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Oʻrta maktabni tamomlaganidan keyin mehnat faoliyatini 1964-yilda Tomdi tumanidagi "Birlik" jamoa xoʻjaligida yordamchi choʻpon boʻlib boshlagan. 1970-yildan shu xoʻjalikda (2000-yildan shirkat xoʻjaligi) bosh choʻpon. Qizilkum choʻli sharoitlarida qorakoʻlchilikni tiklash va rivojlantirish ishlariga katta hissa qoʻshib kelmoqda. Krrakoʻl qoʻylari zotini yaxshilash, qorakoʻl qoʻylari zootexnikasi, zamonaviy veterinariyasanitariya amaliyotini takomillashtirish va joriy etish boʻyicha muhim yutuklarni qoʻlga kiritdi. Koʻp yillar davomida har 100 soaliqdan 114—120 bosh qoʻzi olib, ularning 75—95%ini oʻstirishga qoldirishga (2003-yildan har 100 sovliqdan 120 tadan qoʻzi, 95% ini oʻstirishga qoldirdi), sotiladigan qorakoʻl terilari navlarini oshirishga erishdi.

## Manbalar