open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Soʻzana

**Soʻzana** (fors. — igna bilan tikilgan) — mashina yoki qoʻlda matoga kashta tikib tayyorlanadigan badiiy buyum. Ip gazlama, shoyi, baxmal kabi sidirgʻa matolarga turli choklar (bosma, yoʻrma, popop)da kashta tikiladi. Kashta zamini sifatida mato rangi S. koloritini hosil qilishda muhim rol oʻynashi bilan palaksan farq qiladi. Naqsh mujassamoti markaziy maydon (aylana gul va boshqalar) va hoshiya (takrorlanuvchi 1—2 naqsh boʻlagi)dan tuzilgan toʻrtburchak, murabba shaklga ega boʻlib, asosan, oʻsimliksimon (baʼzan tasvirli, syujetli) naqshgullardan iborat. Naksh mujassamotining asosiy chiziklari axta yordamida matoga tushiriladi. S.ning badiiyligi, nafosati chevarning mahorati, uning ijodiy didi bilan belgilanadi. Ayniqsa, zardoʻzlikdz. tayyorlanadigan S.lar jilosi, jozibasi bilan ajralib turadi. S, odatda, xonani bezatish uchun devorga osiladi (ayrim mintaqalarda kelinkuyovlarning oʻrni ustiga yopiladi).

Soʻzana (19-asr oxiri, Shaxrisabz). Oʻzbekiston va Tojikiston hududida S. qadimdan keng tarqalgan. Samarqand, Buxoro, Toshkent, Shaxrisabz va boshqalarda oʻziga xos tarzda tayyorlangan S.lar kashtasi, naqshi, rangi jihatdan xilmaxil boʻlib, ulardan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylarida, xususiy toʻplamlarda saqlanadi. 20-asrning 20—30y.larida S.ning asosiy mujassamoti shakllandi (hoshiya ingichkalashdi, gullar yetakchi oʻrinni egalladi), 40y.lardan mashina kashtadoʻzligining rivojlanishi bilan S. kashtalari mashinada ham tikila boshlandi, mavzuli, tasvirli S. mujassamotlari yuzaga keldi. 20-asr oxiriga kelib Oʻzbekiston mustaqilligi (1991) dan keyin amaliy bezak sanʼatining barcha sohalarida boʻlganidek, kashtadoʻzlik (jumladan, uning S. turi) ham jadal rivojlandi, S. uchun mato va kashtalar uchun iplar tayyorlash keng yoʻlga qoʻyildi. Bunda Buxoro (3. Aʼloberdiyeva, 3. Obloqulova va boshqalar), Surxondaryo (A. Xolyorova va boshqalar), Samarqand (S. Rahmatullayeva, M. Haydarova va boshqalar), Toshkent (I.Davlatov, Z.Fayzullayeva va boshqalar), Qashqadaryo (3. Hamidova va boshqalar) kabi S. tayyorlash markazlarining hissasi katta. Zamonaviy mujassamotli, nafis koloritli, serjilo, rangbarang S.lar yaratilmoqda, ular xalqaro koʻrgazmalar (AQSH, Fransiya, Italiya va boshqalar)da namoyish etiladi, muzey va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

S. mujassamotlarini yaratishda rassomlar amaliy sanʼat ustalari bilan hamkorlik qilmoqda.


Fayl:Stamps of Uzbekistan, 2009-32.jpg|
Fayl:Stamps of Uzbekistan, 2009-33.jpg|
Fayl:Stamps of Uzbekistan, 2009-34.jpg|
Fayl:Stamps of Uzbekistan, 2009-35.jpg|
Soʻzlashuv tili

**Soʻzlashuv tili** — ogʻzaki adabiy til turlaridan biri; kundalik turmushdagi aloqaaralashuv uchun xizmat qiladi, muomala va taʼsir koʻrsatish vazifasini bajaradi. Milliy aloqaaralashuv vositasi sifatida millatning shakllanish davrida vujudga keladi. St. adabiy tilning yashash, amal qilish shakli sifatida uning asosiy belgilariga (laxjalardan ustun turish, barqarorlik, meʼyoriylik, qoʻllanish sohasining kengligi) ega boʻladi. Soʻzlashuv tilitarixiy kategoriya. Soʻzlashuv tilining turli milliy. tillardagi tarixi uning ogʻzaki shaklda mavjud boʻlgani tufayli manbalarda qayd etilmagan.

St. bir qator oʻziga xos belgilari bilan, jumladan, oldindan oʻylash va til materialini oldindan tanlab olishning boʻlmasligi, nutqiy aloqaning suhbatdoshlar orasida bevosita boʻlishi, nutq jarayonining erkinligi, rasmiylikdan holi boʻlishi va sh. k. bilan ajralib turadi. Tilning barcha sohalari (fonetika, morfologiya, leksika va boshqalar) boʻyicha ham Soʻzlashuv tili ning alohida xususiyatlari bor. Mas, fonetika boʻyicha bu narsa oʻziga xos talaffuzda koʻrinsa, leksikada uning oʻziga xos soʻzlarga (argolar, jargonlar, dialektizmlar va boshqalarga) egaligida namoyon boʻladi. Soʻzlashuv tili xizmat koʻrsatadigan aloqaaralashuv jarayonida nafaqat sof lisoniy vositalarning oʻzi, balki qoʻl va yuz bilan qilinadigan imoishoralarning ham katta ahamiyati bor: bunday imoishoralar soʻzlovchi nutqining yanada aniq va taʼsirchan boʻlishini taʼminlaydi, pauza yoki ayrim soʻzlar va fikrlar oʻrnini bosadi. Soʻzlashuv tili unsurlari badiiy adabiyotda ham, uning taʼsirchanligini oshirish, mahalliy koloritni koʻrsatish maqsadida ham keng qoʻllanadi.
Soʻkchak

**Soʻkchak** — tut ipak qurtlarini bokish va oziqlantirish uchun qoʻllanadigan maxsus qurilma, qurtlar uchun oziqlanish maydoni. Slar mahalliy sharoitlarda turli mahalliy materiallar (qamish, terak, tol va tut)larning yoʻgʻon novdalaridan tayyorlanadi. Sanoatbop ipak qurtlarini bokishda metalldan yasalgan Slar ishlatiladi. Iqtisodiy jihatdan samarador boʻlgan koʻp qavatli uz. 2 m., eni 1 m va boʻyi 1,8 m etajerkalar qoʻllanadi. Qurtlarning kichik (1, 2 va 3) yoshlari uchun 5 qator ozuqa maydoniga ega boʻlgan (katorlar orasi 30—35 sm) S.lardan, katta yoshlarida (4 va 5 yoshlar) esa oralaridan bitta qator olinib 3 ta qatori qoldirilgan (qator oraligʻi 60—70 sm) Slardan foydalaniladi. Har bir quti qurtlar uchun kichik yoshlarda (1—3) 12 m2, katta yoshlarda (4—5) 60—70 m2 ozuqa maydoni ajratiladi. Koʻp hollarda ozuqa maydoniga qarab meʼyor boʻyicha qurtlar bir xonada kupi bilan 2 qatorli soʻkchaklarda joylashtiriladi.
Soʻlak

**Soʻlak** — soʻlak bezlarilan ishlanib chiqadigan tiniq yopishqoq suyuklik (sekret). S. yeyilgan ovqatni namlab ovqat luqmasi hosil boʻlishiga imkon beradi. Odam sulagi 99% suv va unda erigan organik hamda anorganik moddalardan iborat. Katga odamlarda bir kechakunduzda 1,5 l gacha S. ajraladi. S tarkibida mikroorganizmlar, leykotsitlar, fermentlardan amilaza, lizotsim, oqsillardan albumin, globulin, shuningdek, xolesterin, glyukoza va vitaminlar bor. Ovkat xili, organizmning fiziologik holati, kishi yoshiga qarab S. sifati va miqdori oʻzgaradi. S. ogʻiz boʻshligʻiga tushgan bakteriyalarni nobud qilish xususiyatiga ham ega.

Hayvonlar (mas, ilonlar) soʻlagida zaharli moddalar boʻlib, ular himoya va hujum qilish vositasi sifatida ishlatiladi. Toʻgarak chuvalchanglar, baʼzi qushlar soʻlagidagi shilliq moddalardan in qurishda yopishtirish uchun foydalaniladi. Keyinchalik hasharotlar, baʼzi mollyuskalar va umurtqalilar soʻlagida karboangidrazalar, baʼzi yirtqich boshoyoqlilar soʻlagida zaharlar va shilliqdan tashqari, proteazalar, nukleazalar (RNKaza, DNKaza) boʻladi.
Soʻlak bezlari

**Soʻlak bezlari** - ogʻiz boʻshligʻiga soʻlak chiqaradigan hazm bezlari; bular ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatida (lab, lunj, tanglay va tilda) joylashgan. Evolyusion jihatdan ogʻiz boʻshligʻining rivojlanishi bilan bogʻlangan. Dastlab funksional Sb. hasharotlarda paydo boʻlib, ovqat hazm qilish sistemasining oldingi kismida joylashgan. Ayrim hayvonlarning Sb. zaharli moddali (mas, ayrim ilonlar zahari) yoki qon ivishining oldini oladigan (mas, zuluklarda girudin) sekret ishlab chiqaradi. Serozli va shilliq soʻlak ajratadigan bezlar hamda aralash bezlarfarq qilinadi. Bulardan tashqari yana 3 juft — quloq oldi, til osti va jagʻ osti Sb. bor. Odamda quloq oldi Soʻlak bezlarining (tashqi eshituv yoʻllarining oldida joylashgan) yoʻli ogʻiz boʻshligʻining kirish qismiga, jagʻ osti Soʻlak bezlarining (pastki jagʻda) yoʻli til ostiga ochilgan. Til osti S b.ning yoʻli jagʻ osti Soʻlak bezlari bilan qoʻshilib ketgan. Soʻlak bezlarining sekreti (soʻlak) ovqat hazm qilishning dastlabki bosqichida qatnashadi. Odamda Soʻlak bezlari kasalliklaridan soʻlak toshi kasalligi, epidemik parotit va boshqa uchraydi.iflos narsa
Soʻnalar

**Soʻnalar**, soʻqirlar (Tabanidae) — ikki qanotlilarga mansub kalta moʻylov hasharotlar oilasi. Gavdasi kalta va yoʻgʻon, qanotlari keng va kuchli. Ogʻiz organlari sanchuvchiyalovchi, umurtqali hayvonlar terisini oson teshadi. 3000 ga yaqin turi bor. Odatda, oʻrmon, dasht va choʻl mintaqalarida keng tarqalgan, suv havzalariga yaqinroq joylarda uchraydi. Yaxshi uchadi, quyoshli kunduz kunlari faol hayot kechiradi. Koʻpchilik turlarining urogochisi yirik tuyokli hayvonlar, baʼzan odam qonini soʻradi. Chaqqanda ogʻriydi. Har terini teshib, jarohatlagan joyiga soʻlagini purkaydi. Sulagi tarkibida qonni ivitmaydigan ferment boʻladi. Urgʻochi S. oʻz vaznidan 1,5— 3 marta koʻproq (40–300&nbsp;mg) qon soʻradi. Erkak S. gullar shirasi va boshqa suyuqliklar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi tuxumlarini suv ustida oʻsgan oʻsimliklar bargiga qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan lichinka suvda, suv tubidagi balchiqda yoki qirgʻoq yaqinidagi nam tuproqsa rivojlanadi; chiriyotgan oʻsimlik qoldigʻi yoki mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. S. tulyaremiya, kuydirgi, otlar anemiyasi kasalliklarining qoʻzgʻatuvchilarini yuqtiradi. Yomgʻir S.i, tillakoʻz S, haqiqiy S urugʻlarining turlari keng tarqalgan. Oʻzbekistonda S.ning 6 uru/ga mansub 53 turi uchraydi. Asosiy turlari: hoʻkiz S.i, kulrang S, bugʻu Soʻnalar
Soʻnkoʻl

**Soʻnkoʻl** — Markaziy Tyanshandagi Soʻnkoʻl soyligidagi koʻl (Qirgʻizistonda). 3016 m balandlikda. Maydoni 278&nbsp;km². Eng chuqur joyi 22 m. Tektonik yoʻl bilan hosil boʻlgan. S.ni dengiz sathidan 3600–3900 m balandlikdagi Soʻnkoʻltov tizmasining unchalik baland boʻlmagan choʻqqilari oʻrab turadi. 10 ga yaqin togʻ daryosi quyiladi, lekin, Norin daryosiga (Sirdaryo irmogʻi) quyiladigan birgina Koʻkjarti daryosi oqib chiqadi. Koʻl suvida karp, osman kabi baliklarini koʻpaytirish sohasida tajribalar oʻtkazilgan. Yozda koʻlga koʻplab parrandalar uchib keladi.
Soʻri

**Soʻri** — tok oʻstirishga moʻljallangan tayanch moslama. Fargʻona, Qashqadaryo, Samarqand va Toshkent viloyatlarida keng tarqalgan. Toklarni yerdan koʻtarish uchun tik ustunlar qoʻyiladi va ustunlarning 3—3,5 m li baland qismidan bir tomonga qiyshaytirib yana 3—4 m uzunlikda xodacha yoki taxtalar oʻrnatilib, ularning uch qismiga tirgak ustunlar qoʻyiladi. Tik koʻyilgan ustunlarga va S.ning ustiga 40—50 sm oraliqsa bagʻazlar bogʻlanadi. Sohibkor Rizamat Musamuhamedov tomonidan tokni S.da oʻstirishning yaxshilangan voish usuli ishlab chiqilgan. Tokni S.da oʻstirish usuli xalq tajribasi asosida vujudga kelgan. S.da oʻstiriladigan tokning zang, madang va bir yillik novdalari atrofga keng taralib yayrab oʻsadi. Barglari havo va quyoshdan yaxshi foydalanadi, assimilyasiya jarayoni kuchayadi. Natijada uzum boshlari kattalashadi, rang kiradi, shirasi ortadi, kasalliklardan kam zararlanadi.
Soʻk

**Soʻk** — oqlangan tariq. Dehdonchilik bilan shugʻullanadigan aholi oʻrtasida juda qadimdan tayyorlangan. Xonaki usulda soʻk olish usuli: tariq katta qozonda bir qaynatib olinadi, yoyib quritiladi, qozonda qovuriladi. Qovurilgan tariq oʻgʻirda yanchib oqlanadi. Soʻkni sutga (6—8 soat) ivitib isteʼmol qilish mumkin, undan talqon, soʻk oshi tayyorlanadi.

Hozirgi davrda yorma sanoati korxonalari tomonidan oqlangan xom soʻk (yorma) savdo doʻkonlarida sotiladi.
Soʻk oshi

**Soʻk oshi** — suyuq taom. Qaynoq suvga soʻk (oqlangan tariq) solinib, 15—20 min. qaynatiladi. Soʻk pishishi oddidan tuz solinadi. Taom bir oz sovigach, qatiqlanadi (baʼzan mayda toʻgʻralgan piyoz qoʻshiladi). Soʻk oshi ilgari qoʻsh haydash, pichan oʻrish va boshqa qishloq xoʻjaligi. ishlari paytida koʻp isteʼmol etilgan. Hozir ham chanqoq bosdi taom tarzida tayyorlanadi.
Soʻrilish

**Soʻrilish**, rezorbsiya — turli moddalarning hujayra elementlari orqali qon va limfaga oʻtishi. Ovqat hazm qilish yoʻlida (asosan, ichaqda), shuningdek, oʻpka, plevra, bachadon boʻshligʻida, qovuqda, teri yuzasi va boshqalarda sodir boʻladi. Suv, tuz va baʼzi moddalar (glyukoza, vitaminlar) deyarli oʻzgarishsiz, koʻpchilik ovqat moddalari fermentlar taʼsirida epiteliy qavatidan oson oʻtadigan oddiy birikmalarga aylangandan soʻng soʻriladi. S.da moddalar fizik jarayonlar (diffuziya va hokazo) natijasida harakatlanadi. Soʻrilgan moddalar barcha organ hamda toʻqimalarga tarqalib, energiya hosil boʻlishi va harakatlanish jarayonida sarflanadi. S. murakkab fiziologik jarayon; odam va yuksak haivonlar ovqat hazm qilish ioʻlida S. ichak vorsinka (oʻsimta)lari hamda mikrovorsinkalar orqali yuz beradi. Uglevodlarning monosaharidga, oqsillarning aminokislotaga parchalanib soʻrilishi forforillash jarayoniga imkon beradi. Yogʻlar oldin diva monoglitseridlarga, keyin glitserin hamda yogʻ kislotalariga parchalanib soʻriladi. S. nerv hamda gumoralgormonal mexanizm orqali boshqariladi. S.ning buzilishi baʼzi ferment va S.da ishtirok etadigan ayrim oʻtkazuvchilarning yetishmasligi sababli roʻy beradi, goho irsiy xususiyatga ega. Bu kamchiliklar organizmga ferment, vitamin, tuz va boshqa moddalarni kiritish yoʻli bilan bartaraf qilinadi.
Soʻrov

**Soʻrov** — sotsiologik tadqiqotlarda qoʻllaniladigan dastlabki axborot yigʻish uslubi. S. yordamida oʻrganilayotgan obyekt toʻgʻrisida empirik maʼlumot toʻplanadi. S. jamoatchilik fikrini, yaʼni fuqarolar, ijtimoiy guruhlarning jamiyat muammolariga munosabatini oʻrganishga qaratiladi hamda ijtimoiy axborot toʻplash, aholining isteʼmol talabini oʻrganish va shu kabi maqsadlarni nazarda tutadi. Ijtimoiy axborot ijtimoiy ahamiyatga molik voqealar toʻgʻrisidagi bilimlardir. S. jarayonida respondentlar (sotsiologik tadqiqotda axborot olish manbai sifatida ishtirok etuvchi shaxslar) soʻrovnomadagi savollarga yozma javob beradilar. S. sotsiologik axborotning ishonchliligini, yaʼni tadqiqotlarda olingan maʼlumotlarning haqqoniyligini taʼminlashi zarur.
Soʻrovnoma

**Soʻrovnoma** yoki **anketa** — 1) ishga qabul qilishda toʻldiriladigan rasmiy hujjat. Oʻzbekistondagi ayrim tashkilotlarda kadrlarni hisobga olish shaxsiy varaqasi bilan bir qatorda soʻrovnoma shaklidan ham foydalaniladi. Undagi savollar, baʼzi qoʻshimchalarni hisobga olmaganda, shaxsiy xodimning shaxsiy hujjatlaridagi yozuvlarga aynan muvofiq kelishi kerak. Soʻrovnomada ishga kiruvchi (toʻldiruvchi)ning imzosidan tashqari kadrlar bilan shugʻullanuvchi (hujjatni tekshirib oluvchi)ning ham imzosi boʻladi;

2) toʻldirayotgan odam haqida biron-bir maʼlumot olish yoki muayyan dastur boʻyicha tuzilgan savollarga javob olish uchun beriladigan soʻrov varaqasi. Soʻrovnoma tuzish, uni tarqatish, oʻrganish (anketalashtirish) ijtimoiy fanlarda, aholi roʻyxatini oʻtkazishda, jamoatchilik fikrini oʻrganishda qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Soʻrov
Soʻroq

**Soʻroq** (huquqda) — shaxsdan koʻrsatuv va tushuntiruv olish vositasi. Soʻroqni surishtiruvchi, tergovchi, prokuror; sud ishlarini yuritish chogʻida esa — sud olib boradi. Tergov yoki sud ishi olib borilayotgan tilni tushunmaydigan shaxs tarjimon ishtirokida Soʻroq qilinadi. 16 yoshgacha boʻlgan guvoh va jabrlanuvchini Soʻroq qilishda uning ota-onalaridan biri yoki boshqa qonuniy vakili va pedagog ishtirok etadi. Gumon qilinuvchi va ayblanuvchi Soʻroq qilinganda uning himoyachisi hozir boʻlishi shart. Soʻroq vaqtida qiynoqqa solish, zoʻravonlik, shafqatsizlik yoki inson shaʼni va qadrqimmatini kamsituvchi boshqa tarzdagi tazyiqqa duchor etish jinoyat hisoblanadi. Soʻroq qilinuvchiga uning huquq va majburiyatlari tushuntirilishi shart. Voyaga yetgan guvoh va jabrlanuvchi Soʻroqda ataylab yolgʻon koʻrsatuv bersa yoki koʻrsatuv berishdan bosh tortsa, jinoiy javobgarlikka tortilishi haqida ogohlantiriladi. Qonun sud maslahatxonasida muhokama qilingan holatlar toʻgʻrisida — sudya va xalq maslahatchisini, jinoyat ishi boʻyicha — himoyachi va baʼzi shaxslarni Soʻroq qilishni taqiqlaydi. Gumon qilinuvchining va ayblanuvchining yaqin qarindoshlari guvoh yoki jabrlanuvchi tariqasida faqat oʻzlarining roziliklari bilan S qilinishi mumkin. Soʻroq qilishning shartlari va tartiblari Oʻzbekiston Respublikasi JPK ning 96—124moddalarida batafsil belgilangan.
Soʻroq belgisi

**Soʻroq belgisi** — gap oxirida qoʻllanadigan tinish belgilaridan (?). Bu belgi asosan mazmunidan soʻroq anglashilgan gaplar oxiriga qoʻyiladi va shu gapning ifoda maqsadiga koʻra soʻroq ran ekanligini koʻrsatadi (Nega kelmading? Qoʻrqdingmi?). Bu belgi oʻzbek tiliga rus tilidan kirgan, 19-asr oxirlaridan. "Turkiston viloyatining gazeti" sahifalarida ayrim matnlarda qoʻllana boshlagan.

Soʻroq belgisi oʻzbek adabiy tilida quyidagicha qoʻllanadi: 1. Sof soʻroq gaplar (sodda yoki qoʻshma) oxiriga qoʻyiladi. Bunday gaplar tarkibida *soʻroqni bildiruvchi leksik* yoki *fammatik vositalar* : soʻroq olmoshlari va soʻroq yuklamalari ishtirok etishi (Shahardan qachon kelding? Kimni koʻrding? Sogʻligi yaxshimi? Botirchi?) yoki ishtirok etmasligi mumkin. Keyingi holatda soʻroq maʼnosi yozuvda soʻroq belgisi bilan, ogʻzaki nutqda ohang bilan ifodalanadi (Soat besh boʻldi. — Soat besh boʻldi?). 2. Taqrizlarda, iqtiboslarda biron soʻz yoki jumla noaniq boʻlsa, xato qoʻllansa, gumon va anglashilmovchilikni bildirsa, oʻsha soʻz yoki jumladan soʻng qavsga oʻragan holda qoʻyiladi. Baʼzan jumladagi xato juda qoʻpol boʻlsa, Soʻroq belgisi qoʻsha qoʻllanishi mumkin. 3. Soʻroq ran tipidagi sarlavhalardan keyin qoʻllanadi: Teatr yoshlarga nima berdi? Huquqiy meʼyorlarni bilasizmi? Ritorik soʻroq gaplar oxirida baʼzan Sb., baʼzan soʻroq va undov belgilari qoʻsha qoʻllanadi: Dunyoda onadan ulugʻ zot bormi?!

## Manbalar
Soʻta

**Soʻta** (spadix) — bitta yoʻgʻon etli oʻkda joylashgan toʻpgul. Bandsiz gullari boshokdagi kabi zich joylashadi (mas, kuchala, igir va boshqalar). Makkajoʻxorining toʻpmevasini koʻpincha S. deb ataydilar.
Soʻfi

**Soʻfi**, Soʻfiy (taxallusi; asl ismsharifi Ilyos Mulla Muhammad oʻgʻli) (1860, Gurlan tumani — 1918, Xiva) — shoir, demokratik yoʻnalishdagi adabiyot vakili. Muhammad Aminxon madrasasi hamda Buxoro madrasasida oʻqigan. Moddiy qiyinchiliklarga qaramay 40 yoshlarida madrasani tugatgan. Lekin biror kasb egasi boʻla olmagan. Umrining oxirigacha Madrasa qujralaridan birida yashagan. Talabalik davridayoq shoir sifatida tanilgan. Hayotining koʻp qismi sayohatda oʻtgan, Urganch, Toshhovuz, Mangʻit, Xoʻjayli, Qoʻngʻirot, Shovot, Hazorasp va boshqa joylarda boʻlgan. Xalq hayotini oʻrgangan; gʻazallarini yigʻinlarda oʻqib berib, omma orasida mashhur boʻlgan. Mumtoz shoirlar gʻazallariga naziralar bitgan, Munisga ergashgan, unga muhammaslar bogʻlagan. Gʻazallarida erkin muhabbat, sadoqat, mehru vafoni kuylagan, maʼrifatni, adolatni ulugʻlagan ("Us toz", "Mudarris", "Dars", "Hayf" va boshqalar). Asarlarida tasavvufiyfalsafiy va maʼrifiyaxloqiy qarashlar uygʻunlashib ketgan. Sheʼrlarida badiiy sanʼatlardan keng foydalangan. S.ning 6000 misrali devoni saqlangan.
Soʻruvchilar

**Soʻruvchilar** — yassi chuvalchanglar sinfi. Hayvonlar, baʼzan odamning ichki parazita. Toʻgʻri ichakli kiprikli chuvalchanglardan kelib chiqqan. Gavdasining uzunligi bir necha mm dan 5 sm (baʼzan 1,5 m) gacha. Shakli bargsimon, baʼzan choʻziq. Odatda, 2 soʻrgʻichi bor. Ogʻiz soʻrgʻichi gavdasining oldingi uchida, uning tubida ogʻiz teshigi joylashgan. Qorin soʻrgʻichi ogʻiz soʻrgʻichidan orqaroqda, baʼzan gavdasining keyingi qismida. Tana qoplogʻichining epiteliy hujayralari parenximaga botib kirgan, kipriksiz. Hayot sikli murakkab nasl gallanishi va xoʻjayin almashinish orqali boradi. Tuxumi suvga tushganida undan kiprikli lichinka - miratsidiy chiqadi. Lichinka 1oraliq xoʻjayin (mollyuska) tanasiga oʻtib, sporatsistaga aylanadi. Sporatsista pedagenez (lichinka davrida koʻpayish) orqali 2 lichinka - rediyni hosil qiladi. Rediylar ichida 3lichinka - dumli serkariylar yetishadi. Serkariylar suvga chiqib, 2oraliq xoʻjayin (suv hasharotlari lichinkasi)ni zararlaydi va sistaga oʻralib, metatserkariyga aylanadi. 5000 dan koʻproq turi bor. So'ruvchilar - hayvonlar va odamda trematodoz kasalligini paydo qiladi.

## Manbalar
Soʻfi Olloyor masjidi

**Soʻfi Olloyor masjidi** — Oʻzbekistonda Surxondaryo viloyatining Denov shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (1713-yil).
## Nomlanishi
Masjid Soʻfi Olloyor nomi bilan bogʻliq. Lekin bu nom keyinchalik yuzaga kelgan. Sababi masjid qurilgan vaqtda hali Soʻfi Olloyor dunyoga kelmagan edi. Ayrim taxminlarga koʻra Soʻfi Olloyor shu masjidda nomoz oʻqigan yoki imomlik qilgan boʻlishi mumkin. Sababi u shuyerga yaqin boʻlgan qishloqda yashab ijod qilgan.
## Oʻxshash nomlar
Andijon viloyati Ulugʻnor tumanida ham Soʻfi Olloyor jom’e masjidi mavjud. Samarqand viloyatida ham ayni shu nomdagi jom’e masjidi faoliyat olib boradi.
## Joylashuvi
Soʻfi Olloyor masjidi Surxondaryo viloyati Denov shahridagi Vashnivor soyi boʻyida joylashgan Katta vashnivor qishlogʻida joylashgan.
## Tarixi
Tarixshunos L. I. Rempel ustunlarning birida 1713-yil sanasi borligini aniqlagan. Shunga koʻra masjidning taxminan 1713-yilda qurilganligi aniqlangan. Lekin ayrim manbalarda binoning hijriy 985, milodiy 1551—1552-yillar oraligʻida qurilganligi ham aytib oʻtiladi.
## Tuzilishi
Soʻfi Olloyor masjidining umumiy tarhi (14,0 x 16,2 metr), xonaqoh (11,1 x 9,7 metr), ikki tomonlama ayvon hamda qoʻshimcha xonalardan iborat. Devori sinchli paxsadan qurilgan, tomi toʻsinli. Shimoli-sharqiy tarziga mehrobsimon ravoqlar, tobadoniga ganchkori panjaralar ishlangan. Xonaqohdagi mehrob ravogʻi ancha chuqur, 2 tomonidagi 4 ravoqqa boʻrtma chiziqlar qilingan. Bunday bezaklar janubi-gʻarbiy ayvon devorlarida ham bor. Ayvondagi yetti ustun, xonaqohdagi oltinchi ustun (L. I. Rempel ustunlardan birida qurilgan yili qayd etilganini aniqlagan) oʻyma va rangli naqshlar bilan bezatilgan. Ustun va deraza panjaralari qayta taʼmirlangan.

Masjid xonaqohining tomi uchta qatorda ikkitadan qilib joylashtirilgan oltita ustunga tayanib turadi. Oʻrta qatordagi ustunlar birmuncha yangi boʻlib, bu ularning soʻnggi taʼmirlash vaqtida qoʻyilganligidan dalolat beradi. Asosiy va koʻndalang toʻsinlar hamda ustunlarda ustalar tomonidan yozib qoldirilgan oʻymakorlik bitiklari mavjud. Shuningdek inshootning shift qismida ham bitiklar mavjud. Kapitellar — ustunning shiftga tutashgan yuqori qismida yozib qoldirilgan qadimiy bitiklardir. Bu bitiklarning noyobligi shundaki, asosan yogʻochga oʻyilgan yozuvlar bu qadar sof va aniq tarzda saqlanishi mazkur hudud uchun xos emasligidadir. Masjid peshtoqi, ustunlari va shiftlaridagi yozuvlarning koʻpligi hamda xilma-xilligi masjidning turli davrlarda qayta-qayta taʼmirlanganligidan dalolat beradi.

## Oʻrganilinishi
1977-yilda Z. A. Arshavskaya tomonidan ilmiy oʻrganilgan.

## Adabiyotlar

* 
## Manbalar
Soʻroq gap

**Soʻroq gap** — gaplarning kuzatilgan maqsadga koʻra turlaridan biri; soʻzlovchining biror nomaʼlum va noaniq narsa hodisani bilish uchun tinglovchiga murojaatini ifodalovchi, soʻroq mazmunli gap. Asosiy xususiyati (vazifasi)ga koʻra soʻroq gaplar 2 turli boʻladi: sof soʻroq gaplar va ritorik soʻroq gaplar. Sof soʻroq gap tinglovchidan javob talab qiladi (Olimjonni qachondan beri bilasiz?). Ritorik soʻroq gap oʻzida tasdiq yoki inkor mazmuni boʻlgan, tinglovchidan javob talab qilmaydigan gapdir (Shunday goʻzal vatan bormi dunyoda? Bolani kim sevmaydi?). Baʼzi soʻroq gaplarda soʻroq mazmuni bilan birga shubha, hayrat-taajjub, buyruq maʼnolari ham sezilib turadi (Yopiray, shu ishni sen bajardingmi? Tezroq bormaysizmi? — Tezroq boring).

Soʻroq gap quyidagi vositalar yordamida tuziladi: 1) gap tarkibida mustaqil soʻroq soʻzlar (kim, nima, qachon, qayerda, qancha, necha, nega kabi soʻroq olmoshlari) yordamida (Uni kim koʻribdi? Qachon kelasiz?); 2) mi, chi, a(ya) va boshqa soʻroq yuklamalari yordamida (Kecha teatrga bordingmi? — Yoʻq. — Bugunchi? Bugun borasana?); 3) soʻroq olmoshlari va soʻroq yuklamalari boʻlmaganda, soʻroq ohangining oʻzi bilan hosil qilinadi (Familiyangiz? Ismingiz? Kecha koʻrinmadingiz?).
Soʻfixonovlar

**Soʻfixonovlar**, Boboxon (1900, hozirgi Qozogʻistonning Sayram tumani — 1980.3.2, Toshkent) va Akmalxon (1905, Sayram tumani — 1987.11.7, Toshkent) Soʻfixonovlar — akauka hamnafas xonanda va sozandalar. Oʻzbekiston xalq hofizlari (1944). Ashulachilik sanʼatini bobolari Sotildixon va otalari Soʻfixon hofizlardan oʻrganishgan. S. 1935-yilda Toshkentga kelib, dastlab "Yaliyali", "Navo" kabi ashulalari bilan tanilgan. Toʻychi hofizdan "Bayot1,2,3,4", "Girya1,2", "ShahnoziGulyor", I.Ikromovdan "Munojot" va "Choʻli Iroq", Rizqi Rajabiydan "Dugoh", "Toshkent Irogʻi", "Qoʻshchinor", "Karimqulbegi" kabi maqom yoʻllari va ashulalarini oʻzlashtirishgan. S. Oʻzbekiston radioqoʻmitasi (1937—41, 1944—48), Hamza nomidagi Oʻzbek davlat drama teatri (1941—44) va Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1948—58, 1948—60)da xonanda va sozanda. S.ning ijro uslubi ovozlarining birbiriga tekis qoʻshilishi, yirik shakldagi asarlarni ogʻirravon aytishi, joʻrnavoz sozlarni ashulaning ifodaviyligiga qarab tanlashi bilan belgilanadi. "Nasri Segoh", "Galdir1, 2", "Qalandar1, 2, 3, 4", "Samarqand Ushshogʻi", "Sodirxon Ushshogʻi" kabi murakkab ashula yoʻllari S. talqinida jozibali yangraydi. Shuningdek, ularning repertuaridan katta ashulalar, yallalar ("Ul kun jonon", "Gulyuz uzra", "Naylayin"), oʻzbek bastakorlarining asarlari (X. Toʻxtasinovning "Aylagach", R.Rajabiyning "Ovoraman", "Kulib" va boshqalar) va oʻzlari yaratgan "Etdim tabibga", "Farzand" (Hofiz gʻazallari), "To muhabbat" (Navoiy), "Aylar" (Muqimiy), "Yaxshi bilan", "Oqil boʻlsang" (Mahtumquli) kabi ashulalar oʻrin olgan. S ijrosida V.A. Uspenskiy notaga yozib olgan "Navo", "Talqini Bayot", "Choʻli Iroq" ashula yoʻllari "Navoiy sheʼrlariga muzikalar" (1949) toʻplamida nashr etilgan.
Soʻx (maʼnolari)

**Soʻx**:

* Soʻx tumani — Qirgʻiziston yeri ichidagi Oʻzbekistonga qarashli anklav hudud.
* Soʻx — Oʻzbekiston Respublikasi Fargʻona viloyati Soʻx tumaniga qarashli shaharcha.
* Soʻx (daryo) — Fargʻona vodiysidagi sersuv daryo.
Soʻx gaz-neft koni

**Soʻx gaz-neft koni** - Fargʻona viloyati Rishton tumanidagi kon. Qoʻqon shahridan 30&nbsp;km janubida antiklinal burmada joylashgan. 1956-yilda ishga tushirilgan. Strukturaning markaziy qismidan Soʻx daryosi kesib oʻtadi, relyefning mutlaq bal. 850–864 m. Shimoliy Soʻx burmasida paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotkiziqdari bor. S.g.k.da 1946— 68 yillarda 139 ta burgʻi qudugʻi qazilib, undan 59 tasidan sanoat miqyosida neft va gaz olingan. S.g.k. koʻp qatlamli, gaz va kisman neft paleogen yotqiziklari gorizontlarida uchraydi; 6gorizontdagi neft uyumida gaz qalpogʻi bor. Boʻr va yura davrlari gorizontlarida ham gaz uyumlari mavjud. 2gorizont 1070–1350 m chuqurlikda ochilgan. Qatlam, asosan, mayda qumtoshlardan iborat, kalirshigi 14 m, gʻovakligi 9— 38%, gazlilik maydoni 7,7&nbsp;km², uyum bal. 240 m. Gaz zichligi 0,676 g/sm³. Barcha gorizontlarda gazning tarkibi turlicha. Neft uyumi sharqiy koʻtarilmada ochilgan, 4gorizont rishton qatlamlari orasida joylashgan, ohaktoshli, ostki qismi mayda qumtoshli. Foydali qalinligi 3 m. Gʻovakligi 2,7616,4%. Qatlam 13001420 m chuqurlikda ochilgan. Neftgazlilik maydoni 1038 ga. Neft zichligi 0,880 g/sm³. Tarkibi (%da): asfaltenlar 0,90, aksiz smolasi 14,7, koks 2,5, parafin 7,9. Neft yengil, kam oltingugurtli (0,12%). 8gorizont buxoro qatining yuqori qismida joylashgan, qumli ohaktoshlar, gil, angidrit va qumtoshlardan iborat. Qalinligi 33 m, mahsuldor qatchalarning umumiy qalinligi 16 m, gʻovakligi 15—21% boʻlib, 1470–1590 m chuqurlikda ochilgan. Konda 1961-yil boʻr yotqiziklaridagi gaz oqimi 8gorizontning gumbaziga yoʻnaltirilgan. 1963-yil qatlamdagi bosimni bir meʼyorda saqlash uchun neft chegarasi tashqarisiga suv bostirilgan va 1964—67 yillar davomida bosim pasayishi oldi olingan. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Soʻfizoda

**Soʻfizoda** (taxallusi; asl ismsharifi Muhammadsharif Egamberdi oʻgʻli) (1880.29.1, Namangan viloyati Chust sh. — 1937, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1926), maʼrifatparvar, murabbiy. 20-asrboshidagi yangi oʻzbek adabiyotining isteʼdodli vakillaridan. Oʻz bilimini oshirish uchun Istanbul untiga kirgan, lekin oʻqishni davom ettira olmagan, Turkistonga qaytib, 1910—13 yillarda Qoʻngʻirotda oʻqituvchilik qilgan. S.ning dastlabki sheʼrlari 19-asr 90y.lar sheʼriyatining mumtoz namoyandalari Muqimiy, Furqat, Muhyilar taʼsirida maydonga kelgan. Ayniqsa, 1893-yilda Qoʻqonda yashab, Muqimiy atrofidagi shoirlar bilan yaqin munosabatda boʻlishi S. dunyoqarashining shakllanishida, badiiy mahoratining oʻsishida oʻziga xos maktab boʻlgan. "Vahshiy" taxallusi bilan mansabmartaba yoʻlida oʻz millatini sotib ketuvchi xoin va riyokor mahalliy amaldorlarni fosh etuvchi keskin hajviyalar yozgan. Ushbu hajviyalar uchun "dahriy" deb eʼlon qilinib, qatl etishga hukm etilgan. Shoir qochishga, 1900 —13 yillarda ona diyoridan uzoqda hayot kechirishga majbur boʻlgan. 1899-yildan S. Chustda (2 yil), Misr viloyatida yashagan. Tiflis, Bokuda, soʻng esa Arabiston, Hindiston, Turkiyada boʻlgan. Sheʼrlari bilan Kavkaz va Orenburg matbuotida, Toshkentda chiqadigan "Turkiston viloyatining gazeta", "Sadoi Turkiston" gaz.larida faol qatnashib turgan. Nihoyat, 1913-yilning oxirlarida Chustga qaytib, yangi usuldagi maktab ochgan. Bu maktab oʻz davrida shaharda dunyoviy bilim oʻrgatuvchi yagona ilm oʻchogʻi boʻlgan. Bundan tashqari, u Kamarsadada ham bolalar uchun "Dorulaytom" (Yetimlar uyi) va katgalar uchun kechki kurslar ochgan. Lekin bu maktablar tezda yopib qoʻyilgan. "Muallifni quvib, maktabilani yopgan chustilar, bizlar..." deb boshlanadigan kinoya va qochiriqlar toʻla sheʼri matbuotda eʼlon qilingach, S. yana taʼqibga uchrab, oʻz vatanidan bosh olib ketishga majbur boʻlgan. 1915-yil Hindistonda, keyinroq Afgʻonistonda yashagan. Bu vaqtda u oʻzining "Siroj ulaxbor" ("Xabar ziyosi") dagi forsiy sheʼrlari bilan amir Habibullohon nazariga tushgan va uning ruxsati bilan maktab ochib, ish boshlagan (1918). Koʻp oʻtmay, yangi amir Omonullohon uni maorif vazirligiga ishga olgan.

1919-yilda u Afgʻoniston delegatsiyasiga tarjimon boʻlib, Turkistonga kelgan va ulardan uzr soʻrab, yurtida qolgan. Biroq uning ona yurtidagi hayoti yana notinch kechgan. Nihoyat, shoʻro hukumati tomonidan tazyiq ostiga olinib, 1937-yilda qatagʻon qilingan.

## Manbalar
* Taronalar, T., 1968; Ajziy, Soʻfizoda, Ibrat [Tanlangan asarlar], T., 1999.

## Adabiyot
* Solihov Miyon Buzruk, Soʻfizoda va uning ijodi, T., 1934; Qosimov B., Dolimov U., Maʼrifat dargʻalari, T., 1990.

Begali Qosimov.
Soʻfitoʻrgʻay

**Soʻfitoʻrgʻay** () — chumchuqsimonlar turkumiga mansub qush. Tanasining uz. 180–190&nbsp;mm, vazni 45 g gacha. Boshida patlardan iborat "kokil"i boʻladi. Yerda yaxshi yuguradi. Patlari qoʻngʻirkulrang, usti qoramtir dogʻli, qorni esa sargʻishoq, tomoq va koʻkragida qoʻngʻir xollari bor. Gʻarbiy va Markaziy Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Uyasini yerdagi pana joylarga quradi. 3—4 ta tuxum qoʻyadi. Modasi uni 12— 13 kun bosadi. Bolalari 9—10 kundan keyin uyani tashlab ketadi. S. hasharotlar, oʻsimlik qismlari va urugʻlari bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda oʻtroq yashaydi.
Soʻqoqsoy

**Soʻqoqsoy**, Samsaraksoy – Toshkent viloyatining Parkent tumanidagi soy. Chirchiq – Ohangaron havzasida joylashgan. Chatqol tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan oqib tushuvchi Sarituproqsoy va Miskensoyning qoʻshilishidan hosil boʻladi.
## Nomlanishi
Soʻqoq soʻzini tushuntirish uchun turli versiyalar taklif qilingan. Bir variantda suvi oq – „oq suv“, boshqasida – soʻqmoq, yoʻl degan maʼnoni anglatishi yozilgan. Shu bilan birga, tarixiy manbalarda Suhak soʻzi ham qayd etilgan. Toponimist S.Qoraev Soʻqoq qishlogʻi nomini Fargʻonadagi Soʻx vodiysidan kelgan koʻchmanchilar qoʻygan va Kichik Soʻx degan maʼnoni bildiradi, deb taxmin qiladi.

## Tavsifi
Uzunligi 33&nbsp;km, havzasining maydoni 75,4&nbsp;km². Qorasuv daryosiga quyiladi. Soʻqoq qishlogʻiga qadar soy yon bagʻirlari baland, tor va chuqur vodiyda, shagʻal va harsang toshlarga toʻla nishabi katta oʻzanda oqadi, shu qishloqdan boshlab vodiysi ancha kengaya boradi. Soʻqoq havzasi ancha sersuv. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,96 m³/sek. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yillik oqimning 60—70% mart—may oylariga toʻgʻri keladi. Soʻqoqning asosiy irmogʻi – Chashmasoy (oʻngdan). Soydan aprel— may oylarida sel keladi. Soʻqoq havzasida „Soʻqoq“ dam olish uyi, bolalar oromgohlari bor.

## Daryo oqimi
Soʻqoqsoy Chotqol tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi Sarituproqsoy va Miskensoy kichik daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Boshlanish joyidan shimoli-sharqda Oqtosh togʻ choʻqqisi joylashgan.

Soʻqoqsoy asosan sharq-gʻarbiy tomonga qarab oqadi, baʼzi joylarda shimolga yoki janubga bir oz qiyalashi mumkin. Shimoldan daryo oʻzani boʻylab Shaqoʻrgʻon togʻ tizmasi joylashgan. Avvaliga daryo baland qirgʻoqli tor daradan oʻtadi. Daryo oʻzanida koʻp miqdorda shagʻal va yirik toshlar bor. Soʻqoq qishlogʻi daryo boʻyida joylashgan.

Qishloqning sharqiy chekkasida shu nomdagi dam olish uyi joylashgan. Bu yerda daryo vodiysi yon bagʻirlarida oʻrmon oʻsimliklari zich oʻsib oʻziga xos yashil qoplam hosil qilgan.

Biroz pastroqda oʻng qirgʻogʻida Samsarek qishlogʻi joylashgan. Bu yerda daryo shimoli sharqqa buriladi, lekin Jumabozor va Parkent oʻrtasidagi avtomagistralga yetib borib, yana sharq-janubiy-sharqiy tomonga buriladi va katta yoʻl boʻylab oqib oʻtadi. Jumabozor qishlogʻi yonidan Qorasuv daryosiga quyiladi.

## Turizm
Daryo havzasida „Soʻqoq“ dam olish uyi, shuningdek, bolalar oromgohlari mavjud. Dam olish uyi suzish havzasi, raqs maydonchasi va choyxonaga ega, uning xiyobonlari teraklar bilan qoplangan, qoʻshni qirgʻoqda oʻrmon oʻsimliklari zich qoplam hosil qiladi.

Yuqori oqimida, Soʻqoq qishlogʻi yaqinida daryo suzish uchun qulay boʻlgan bir qancha soylar va toʻgʻonlarni hosil qiladi. Yaqin atrofda mashhur Chashma togʻ bulogʻi joylashgan. Shuningdek, goʻzal tabiatga ega boʻlgan ushbu hududdan turli bayram tadbirlarida foydalaniladi.

## Manbalar
Soʻx svitasi

**Soʻx svitasi** — quyi toʻrtlamchi davrga mansub yotqiziklar, 1932-yil mustaqil svita sifatida ajratilgan. Soʻx svitasi Fargʻona, Isfara, Shohimardon atroflarida, Norin daryosi vodiysida mavjud, qalinligi 1000 m gacha. S.s, asosan, qum, shagʻal va konglomeratlardan tarkib topgan. Svita jinslari yura, boʻr va uchlamchi davr yotqiziqlarining yuvilishi va oqin suvlar faoliyati natijasida vujudga kelgan. Soʻx svitasi yotqiziqlari qurilish materiallari sifatida ishlatiladi.
T (maʼnolari)

**T**:

* T (lotin) — oʻzbek lotin alifbosining harfi.
* T (kirill) — oʻzbek kirill alifbosining yigirmanchi harfi.
Т (kirill)

**T** — oʻzbek Kirill alifbosining yigirmanchi harfi. Til oldi, portlovchishovqinli, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Soʻzning boshi (tan, tosh, togʻ), oʻrtasi (vatan, chetan, qattiq) va oxirida (yigit, odat, harakat) kela oladi. Soʻz boshida eng koʻp qoʻllanadigan harf-tovushlardan. Bir qancha oʻzlashma soʻzlarning oxirida ketma-ket kelgan undoshlarning soʻnggisi t boʻlsa, koʻpincha talaffuzda tushib qoladi: pas(t), doʻs(t), darax(t), mashinis(t) kabi. Yana bir guruh soʻzlarda soʻz oxiridagi d tovushi t tovushiga almashadi: yod (xotira) — yot, qand—qant, savod—savot, baland—bala(n)t kabi. Aksincha, oʻgʻiz shevalarida soʻz boshidagi t baʼzan d ga almashadi: togʻ—dogʻ, temir—demir, tish—dish kabi. Lekin yuqoridagi qar uchala holat ham imlo (yozuv)da aks etmaydi. T harfi oʻzbek xalqi tarixan qoʻllagan barcha yozuv turlari (alifbolar)da uziga xos kurinishlarga ega boʻlgan.
Tabargul

**Tabargul** (Polianthus tuberosa) — chuchmomaguldoshlar oilasiga mansub, koʻp yillik tuganak piyozli oʻtsimon oʻsimlik. Boʻyi 60120 sm. Barglari uzunchoq. Guli oq, xushboʻy, toʻpguli boshoqsimon. Vatani — Markaziy Amerika. Shimoliy Afrika va Janubiy Yevropaning baʼzi hududlarida, Kavkazning Qora dengiz sohillarida manzarali va efir moyli usimlik sifatida ekiladi. Kuzda gullaydi; tuganak piyozidan kupaytiriladi. Uning ochilgan gulidan parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan qimmatbaho efir moyi olinadi. Manzarali Tabargul navlaridan guldastalar yasashda foydalaniladi.
Tabariya koʻli

**Tabariya koʻli**, Tveriada koʻli, Gʻanisaret koʻli, Galiley koʻli – Falastin tarixiy viloyatidagi koʻl, Isroil davlati hududida (koʻlning sharqiy sohilidan Isroilning Suriya bilan chegarasi utgan). Alhor tektonik botigʻining shim. qismida, dengiz sathidan 212 m pastda joylashgan. Maydoni 145&nbsp;km². Eng chuqur joyi 48 m. Gʻarbiy va sharqiy qirgʻoklari tik yon bagʻirli, shimoliy va janubiy Tabariya koʻli orqali Iordan daryosi oqib oʻtadi. Koʻldan baliqovlanadi, Kemalar qatnaydi. Gʻarbiy sohilida Isroilning Tiveriya shimolida joylashgan. Bibliyaning Yangi axd qismida Tabariya koʻli Isoning afsonaviy faoliyati bilan bogʻliq. Shu sababli kul atroflari dindorlarning ziyoratgoh joyi.
Tabasaran tili

**Tabasaran tili** — Kavkaz tillari oilasining naxdogʻiston tillari guruhiga mansub, Dogʻiston Respublikasining Tabasaran va Xiv tumanlarida tarqalgan til. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 95 ming kishidan ortiq. Janubiy va shim. lahjalarga ega, ularning har biri oʻz sheva guruhlaridan iborat. Adabiy Tabasaran tili asosan jan. lahja negizida shakllangan. Fonetik tizimida 6 unli hamda 50 dan ortiq undosh, jumladan pp, tt, kk, chch kabi portlovchi jarangsiz qoʻsh undoshlar mavjud; urgʻu kuchsiz va koʻchuvchan. Morfologiyasida otlar kelishik va son boʻyicha oʻzgaradi; kelishik tizimi juda rivojlangan: 44 kelishik mavjud. Feʼllardagi zamon va mayl tizimi nihoyatda murakkab. Lugʻat tarkibida sof tabasaran soʻzlaridan (ular 60 foizdan ortiq) tashqari arab, fors, turkiy va rus tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham mavjud. Tabasaran tili yozuvi 1932—1938 yillarda lotin grafikasi asosida, 1938-yildan rus grafikasi asosida shakllantirilgan.
Tabaqa

**Tabaqa** – muayyan xalq ichida ijtimoiy mavqeiga qarab boʻlinadigan guruh. Tabaqa urfodat yoki qonunda mustahkamlangan, avloddan avlodga oʻtib keladigan huquq va burchlarga ega boʻlgan. Tabaqalar oʻtmishda anʼanaviy zodagonlik va aslzodalik tushunchalari mavjud boʻlgan joylarda vujudga kelgan.

Sharq mamlakatlarida jamiyatni turli tabaqalarga boʻlinganligi tarixiy manbalarda qayd etib oʻtilgan. Masalan, qadimiy Hindistonda varnalar, kastalar mavjud boʻlgan. Musulmon mamlakatarida harbiylar, ahli qalam, ulamolar, qozilar, raiyat va boshqa alohida Tabaqaga ajralgan. Markaziy Osiyoda jamiyatni Tabaqaga ajratishni shartli ravishda 2 ga boʻlish mumkin. Birinchisi, sinfiy tabaqaga ajratish, uning tarixi ibtidoiy jamiyaning yemirilishi va sinfiy munosabatlarning shakllanishi, dinning kelib chiqishi bilan bogʻliq. Masalan, qabila boshliqlari, kohinlar jamiyatning imtiyozli tabaqasini tashkil etishgan (qarang Tabu). Ikkinchisi, ijtimoiy tabaqaga ajratish tabaqaning bu shakli ham ilk yozma manbalarga koʻra (Avesto) Markaziy Osiyoda qadimiy tarixga ega. Arablar istilosi, islom dini tarqalganidan soʻng, yanada keng tarqalgan. Sayyid, xoʻja, toʻra, mir, bek va boshqa jamiyatning oqsuyaklar tabqasini tashkil etgan boʻlsa, oddiy fuqaro – qorachalar deb nomlangan. Masalan, sayyidlar paygʻambar avlodlari sanalib, ular musulmon jamiyatida imtiyozli ijtimoiy tabaqani tashkil qilganlar va dindorlar orasida katta obroʻ-eʼtiborga ega boʻlishgan. Xalq sayyidlarni baʼzan avliyolar qatoriga qoʻygan. Xoʻjalar islomda oqsuyaklar tabaqasi sifatida sayyidlardan keyin turib, baʼzi musulmon mamlakatlarida hozir ham ularning imtiyozlari saqlanib qolgan. Oʻtmishda xoʻjalar bilan oddiy fuqarolar (qoracha) oʻrtasida quda-andachilik munosabatlari cheklangan. Ijtimoiy munosabatlar rivojlanishi bilan jamiyatda ijtimoiy tafovut yoʻqolib boradi. Oʻrta Osiyoda XX asrga qadar turli ijtimoiy tabaqalar mavjud boʻlgan.

Tabaqachilikning yuksak namunasi Fransiyada boʻlib, u yerda XIV- XV asrlardan boshlab jamiyat tabaqalarga boʻlingan. Yuqori tabaqa aristokratiya va mayda dvoryanlar (jentri)dan iborat edi. Ruxrniylar boshqa tabaqaga mansub boʻlib, ular bir oz quyiroqsa tursalarda, maxsus imtiyozga ega edilar. Oddiy xalqni esa keyinchalik „uchinchi tabaqa“ deb atay boshladilar. Tabaqalanish boshqa davlatlarda turlicha shakllarda koʻrinadi.

Sayfullo Tursunov.
Tabaqa (maʼnolari)

**Tabaqa**:

* Tabaqa — muayyan xalq ichida ijtimoiy mavqeiga qarab boʻlinadigan guruh.
* Tabaqa (qator) (arab. — qatlam) — 1) muqarnas qatorlari: 3, 5, 7 T.
Tabaqa (qator)

**Tabaqa** (arabcha, — qatlam) — 1) muqarnas qatorlari: 3, 5, 7 T.; 2) oʻymakorlikda pardoz turi 
## Yana qarang
*Tabaqa pardoz.
Tabaqa pardoz

**Tabaqa pardoz** - oʻymakorlikda pardoz turi; oʻyma gul — naqshlarni 2 yoki 3 qatlamli oʻymalar bilan pardozlash usuli. Oʻymalari uncha chuqur boʻlmasada, naqshlar hajmdor koʻrinishga ega boʻlib, ajoyib jozibadorlik hosil qiladi. Pardozlar ichida eng murakkabi boʻlgani uchun ustadan yuksak kasbiy mahorat talab etadi. Buxorolik ustalar Tabaqa pardoz usulini keng qoʻllaydi. Jumladan, Usta Shirin Murodov Tabaqa pardozning imkoniyatlaridan mahorat bilan foydalanib, jozibador naqsh mujassamotlari yaratgan.
Tabaqalashtirilgan taʼlim

**Tabaqalashtirilgan taʼlim** — umumiy oʻrta taʼlim maktablari yuqori sinf oʻquvchilarining qobiliyatlarini hisobga olgan holda alohida oʻquv rejasi va dasturlar asosida olib boriladigan tamim turi. Tabaqalashtirilgan taʼlimning mehnat taʼlimi bilan aloqasi oʻquv tarbiyaviy ishlarning muhim asosi hisoblanadi. Tabaqalashtirilgan taʼlim jarayonida yuqori sinf oʻquvchilarining kasbiy tayyorgarliklariga alohida eʼtibor beriladi. Shu sababli ayrim maktablar bilim asoslarini chuqurlashtirishga, oʻquvchilarni muayyan kasbga yoʻnaltirishga moʻljallangan. Tabaqalashtirilgan taʼlimda umumiy oʻrta taʼlim tizimidagi asosiy oʻquv predmetlari mazmunini chuqur oʻzlashtirish, bevosita kerakli oʻquv materiallarini oʻrganish koʻzda tutiladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimning muhim jihati uning maʼlum sohaga yoʻnaltirilganligi va bu taʼlim jarayonida oʻziga xos predmetlar tizimining oʻqitilishidir. Tabaqalashtirilgan taʼlimni tashkil etishda maktablardagi imkoniyatlar puxta oʻrganiladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda maʼlum miqsorda qoʻshimcha dars mashgʻulotlari oʻtkazish yoki oʻquv rejasidagi ayrim predmetlarni tanlab olib, ularni chuqurroq oʻzlashtirish rejalashtiriladi. Uning u yoki bu shaklini tanlashda maktab va oʻquvchilarning imkoniyatlaridan kelib chiqiladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda oʻquvchilar oʻz qiziqishlari asosida yoʻnalishlar boʻyicha guruxlarga boʻlinib, taʼlim maʼlum kasbga yoʻnaltirilgan tarzda amalga oshiriladi. Tabaqalashtirilgan taʼlim kasbga yoʻnaltirish va yoʻllashning muhim asosi hisoblanadi hamda biror mutaxassislik sohasidagi bilim va koʻnikmalarni egallash bilan bogʻliq bilimlar asosida amalga oshiriladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda oʻquvchilar kasbga yoʻnalish va qiziqishidan qatʼi nazar, barcha oʻquv predmetlari boʻyicha toʻliq oʻrta maʼlumotga ega boʻlishadi. Tabaqalashtirilgan taʼlim oʻquvchining qaysi boʻlim yoki qaysi predmetni chuqur oʻrgangan boʻlishiga qaramay, oliy oʻquv yurtiga kirish uchun belgilangan imtihonlarda qatnashish imkonini beradi va unga tayyorgarlik bosqichi vazifasini oʻtaydi.

Tabaqalashtirilgan taʼlim asosida oʻquvchilar tanlangan mutaxassisligi boʻyicha chuqur bilim asoslarini egallashadi va amaliy malakalarga ega boʻlishadi. Tabaqalashtirilgan taʼlim kasb tanlashning asosi hisoblanadi va oʻquvchilarning oʻz qiziqish va moyilliklari asosida kasb tayyorgarligi sirlarini egallashlarida muhim oʻrin tutadi.
Tabiat yodgorliklari

**Tabiat yodgorliklari** - jonli va jonsiz tabiat yaratgan noyob, diqqatga sazovor obʼyektlar: gʻorlar, sharsharalar, ajoyib shaklli qoyatoshlar, daralar, geyzerlar, buloqlar, ochilib qolgan joylar, katta yoshli ulkan daraxtlar. Tabiat yodgorliklaridan ilmiy, estetik, rekreatsiya, sayohat, turizm, istirohat, tarbiyaviy maqsadlarda foydalaniladi. O'zbekistonda bunday Tabiat yodgorliklaridan juda koʻp: qadimgi odamlarning qoldiqlari topilgan Teshiktosh gʻori, Sayrob, Boysun, Xoʻjakentdagi qadimgi chinorlar, Qoʻytosh, Qirqqiz, Odamtosh, Xoʻjakentdagi qoyatoshlarga chizilgan rasmlar shular jumlasidandir. Mamlakatda 400 dan ziyod Tabiat yodgorliklari roʻyxatga olingan. Tabiat yodgorliklari davlat tomonidan qoʻriqlanadi.
Tabasaranlar

**Tabasaranlar** — Dogʻistondagi xalq (78,2 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida jami 93,6 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Umumiy soni 98 ming kishi. Tabasaran tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. S. dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik (gilam toʻqish, yogʻoch va tosh oʻymakorlik rivojlangan) bilan shugʻullanadi.
Tabasko

**Tabasko** — Meksikaning jan.sharkiy qismidagi shtat, Meksika qoʻltigʻi sohilida. Maydoni 24,7 ming km². Aholisi 1,89 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Vilyaermosa. Relyefi tekislik, hududining katta qismi botqoqlashgan. Iqlimi tropik, issiq (oʻrtacha oylik tralar 23—27°) va sernam (yillik yogʻin 2000–5000 m). Suv toshqinlari xoʻjaligiga katta zarar keltiradi. Iqtisodiyoti neftgaz sanoati va plantatsiya xoʻjaligiga ixtisoslashgan. Sholi, kakao ekiladi, mevachilik rivojlangan. Transport yoʻli va shosse yoʻllari T.ni mamlakatning boshqa hududlari bilan bogʻlaydi.
Tabiat komponentlari

**Tabiat komponentlari** - tabiatni hosil qiluvchi asosiy tarkibiy qismlar, yaʼni togʻ jinslari, relyef, yer usti va osti suvlari, tuproq, oʻsimlik va hayvonot dunyosi, havo massalari. Bular landshaft komponentlari deb ham yuritiladi. Tabiat komponentlarining oʻzaro nisbatiga karab landshaftlar xilmaxil boʻladi. Tabiat komponentlarining nisbati oʻzgarsa, landshaft ham oʻzgaradi. Shu sababli, tabiatni oʻzgartirish maqsadida unga taʼsir koʻrsatilsa, yaʼni suv omborlari va toʻgʻonlar qurish, botqoqliklarni quritish va daraxtlarni kesish kabi faoliyatlar natijasida yuzaga keladigan oqibatlarni hisobga olish zarur.
Tabiat muzeyi

**Oʻzbekiston davlat tabiat muzeyi** yoki **Tabiat muzeyi**— Markaziy Osiyodagi dastlabki yirik ilmiymaʼrifat muassasasi. "Toshkent muzeyi" nomi bilan 1876-yil. Toshkent shahrida tashkil etilgan. 1921-yilda muzey qad. yodgorliklarni saqlash, sanʼat va tabiat ishlari boʻyicha qoʻmita tasarrufiga oʻtkazilib, Oʻrta Osiyo bosh muzeyi nomini oldi. 1930-yilda tabiat boʻlimlari, qishloq xoʻjaligi, muzeyi hamda Zoologiya bogʻi bilan birga Oʻrta Osiyo tabiat muzeyi va ishlab chiqaruvchi kuchlar nomi berildi. 1935-yil. yanvar oyida Oʻzbekiston Davlat tabiat muzeyiga aylantirildi. 1944-yildan muzey boy ilmiy fondlarni saqlaydigan muassasa sifatida Oʻzbekiston FA tizimiga, 1963-yildan esa Oʻzbekiston madaniyat ishlari vazirligi ixtiyoriga oʻtkazildi. Muzeyda zoologiya va botanika; geologiya va geog .; ilmiy-maʼrifiy; fond yoki jamg'arma boʻlimlari bor. Muzey koʻrgazma zallariga Yerda hayotning paydo boʻlishi va rivojlanishi, organik dune evolyutsiyasi, odamning paydo boʻlishi, respublika tabiati va uning boyliklari, ulardan foydalanish toʻgʻrisida koʻplab tabiiy eksponatlar, kolleksiyalar va koʻrgazmali materiallar qoʻyilgan.

Muzeyda jami 372021, jumladan botanika boʻyicha 10496, zoologiya boʻyicha 359642 (shundan 355045 hasharotlar), geologiya boʻyicha 1883 eksponat bor (2004). Muzeyda oʻlkashunoslik va muzeyshunoslik masalalari boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari qam olib boriladi. Muzeyni har yili 50 mingdan ortiq kishi kirib koʻradi.

## Yana qarang

* Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi
* Oʻzbekiston Davlat Sanʼat muzeyi
* Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash muzeyi
Tabiat resurslari

**Tabiat resurslari**, tabiiy boyliklar — jamiyatning moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida xoʻjalikda foydalaniladigan hamda insoniyatning yashashi uchun zarur boʻlgan, uni oʻrab turgan tabiiy muhitning barcha tabiat komponentlari, energiya manbalari. Tabiat resurslariga Quyosh energiyasi, Yerning ichki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar, foydali qazilmalar, oʻsimliklar, tuproqlar, hayvonot dunyosi kiradi. Tabiat resurslari tugaydigan (koʻpgina foydali qazilmalar), tugamaydigan (suv, havo, Quyosh nuri, Yerning ichki energiyasi) va tiklanadigan (biologik elementlar, ayrim foydali qazilmalar) boyliklarga boʻlinadi. Tabiiy xom ashyolarni koʻp darajada isteʼmol qiluvchi kuchlarning jadal rivojlanishiga bogʻliq ravishda tabiat resurslari bilan taʼminlash muammolari yanada dolzarblashib bormoqda. Tuproq, atmosfera va gidrosferaning ifloslanishiga qarshi kurashishda jahonning barcha mamlakatlari kelishib faoliyat yuritishlari zarur boʻlib, tabiat resurslari muhofazasi global xarakterga ega boʻlmoqda. Tabiat resurslarini oʻzlashtirishning muhim bosqichlari — ularni aniqlash (razvedka qilish), oʻrganish, alohida turlari boʻyicha kadastrlar (masalan, yer kadastri, suv kadastri) tuzishdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasida tabiat resurslari kadastrlarini tuzish va yuritish Oʻzbekiston Respublikasining "Davlat kadastrlari toʻgʻrisida" qonuni (2000-yil, 15 dekabr)ga muvofiq olib boriladi.

Tabiat resurslarini baholashning ilmiy asoslangan 3 tipi mavjud: texnologik, iqtisodiy, ijtimoiy. Tabiat resurslarini toʻgʻri baholash ulardan foydalanishda eng yuqori samaralarga erishishning muhim sharti hisoblanadi. Inson tafakkuri oʻsishi bilan bogʻliq holda tabiat resurslari turlari ham kengayib bormoqda, bunda eng zamonaviy texnik vositalardan foydalaniladi. Ilmiy-texnik taraqqiyotni rivojlanib borishi bilan tugaydigan tabiat resurslari oʻrnini bosuvchi yangi sunʼiy materiallar ishlab chiqarilmoqda, Dunyo okeani boyliklari oʻzlashtirilmoqda. Ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotning rivojlanishi yoʻlida tabiat resurslaridan samarali foydalanish va tabiatda ekologik muvozanatni taʼminlab turuvchi yangi sifatli texnologiyalarni yaratish talab etilmoqda. Xomashyo va energiya manbalaridan rejali tarzda foydalanish uni uzoq muddatga yetishini taʼminlaydi.

## Yana qarang

* Tabiatni muhofaza qilish