open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xalqaro iqtisodiy hamkorlik

**Xalqaro iqtisodiy hamkorlik** — xalqaro iqtisodiy munosabatlarning muhim koʻrinishlaridan biri. Jahon xo'jaligining rivojlanib, globallashuv jarayonining chuqurlashib borishi bilan Xalqaro iqtisodiy hamkorlikning milliy iqtisodiyot taraqqiyotidagi ahamiyati ortib boradi. Uning asosiy subʼyektlari — davlatlar, transmilliy kompaniyalar, mintaqaviy va xalqaro iqtisodiy tashkilotlar hisoblanadi. XX asrning 80-yillaridan eʼtiboran, Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh. doirasi kengayib, iqtisodiy munosabatlarni keng koʻlamda qamrab oddi, tashki va xalqaro savdo, kredit munosabatlari, valyuta va toʻlov — hisobkitob sohasi, migratsiya va kapital chiqarish, mintaqaviy integratsiya, transmilliy kompaniyalarni tashkil etish va kreditmoliya intlarini shakllantirish, xalqaro iqtisodiy munosabatlarni tartibga solib, ilmiytexnika va i.ch. sohalarida muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh. uning subʼyektlari iqtisodiy manfaatlarini milliy chegaralardan tashqarida roʻyobga chikdrishning eng maqbul yoʻli hisoblanadi. Jahon davlatlari oʻzlarining tub ichki manfaatlarini amalga oshirish maqsadida, ijtimoiyiqgisodiy taraqqiyot darajasidan kelib chiqqan holda Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh.ning muayyan yoʻnalishlarida faollik koʻrsatadilar. Mas, sanoati rivojlangan mamlakatlarning axborot texnologiyalari savdosida, xalqaro valyutakredit va moliyaviy intlar faoliyatida yuqori mavqe bilan ishtiroki kuzatiladi. Rivojlanayotgan mamlakatlar Xalqaro iqtisodiy hamkorlik h.ning ishchi migratsiyasi, kapital kiritish, investitsiyey tovarlar importi yoʻnalishlariga ustuvorlik beradilar.

Oʻzbekistonda mustaqillik yillarida jahon xoʻjaligiga chuqurroq integratsiyalashish maqsadida Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh. bir necha yoʻnalishlarida rivojlantirilmoqda. Tashqi savdo tarkibini takomillashtirish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish, xalqaro iqtisodiy tashkilotlar faoliyatida qatnashish, mintaqaviy iqtisodiy birlashmalar bilan hamkorlik qilish shular jumlasidandir. Keyingi yillarda Oʻzbekiston ishchi kuchini eksport qilish borasida ham xorij mamlakatlari bilan yaqindan hamkorlik qilmoqda (yana qarang Xalqaro mehnat taqsimoti, Tashqi savdo).

## Manbalar
Xalqaro kooperativ alyansi

**Xalqaro kooperativ alyansi**, XKA — milliy va mintaqaviy kooperativlar uyushmalari va kooperativ federatsiyalari (matlubot, kredit, qishloq xoʻjaligi va boshqalar)ni birlashtiruvchi xalqaro tashkilot. BMTda maslahat maqomiga ega.

1895-yilda Londonda tashkil etilgan. Asosiy maqsadi barcha mamlakatlarda kooperatsiyalar rivojlanishiga yordam berish, kooperativ harakat tamoyillarini targʻib etish, turli mamlakatlardagi kooperativ tashkilotlar oʻrtasida hamkorlik oʻrnatish, tinchlik va xavfeizlikni saqlashga yordam berish va boshqa XKA BMTning bir qator organlari va ixtisoslashgan tashkilotlari bilan hamkorlik qiladi. XKA qoshida xalqaro yordamchi qoʻmitalar qishloq xoʻjaligi kooperatsiyalari, sugʻurta, kredit, uyjoy, matlubot savdosi, i.ch. va hunarmandchilik kooperativlari muammolarini oʻrganish bilan shugʻullanadi.

XKA tashabbusi bilan 1923-yildan boshlab XKAga aʼzo mamlakatlarda har yili iyul oyining 1-shanbasi kooperativ tashkilotlar va korxonalar aʼzolarining xalqaro birdamlik kuni — Xalqaro kooperatsiya kuni tarzida nishonlanadi.

XKAning rahbar organlari — Kongress (3—4y.da bir marta chaqiriladi), Markaziy qoʻmita (har yili chaqiriladi), Ijroiya qoʻmita (XKA Prezidenti va 2 vitseprezidenti va 13 aʼzodan iborat). Kundalik ishlarga direktor va sekretariat rahbarlik qiladi. Shtabkvartirasi Jenevada.

XKA 2000-yil boshlarida 540 mln. aʼzodan iborat (76 mamlakat) kooperativ tashkilotlarini birlashtirdi. Oʻzbekistonni XKAda "Oʻzbekbirlashuv" taqdim etadi, 1992-yil oktabrda Yaponiyada oʻtkazilgan yillik sessiyasida Oʻzbekiston XKA aʼzoligiga qabul qilingan.
## Manbalar
Xalqaro kredit

**Xalqaro kredit** — davlatlar, banklar, firmalar, bir mamlakatdagi jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan boshqa mamlakatlar hukumatlari, banklari, firmalariga beriladigan kreditlar; pul va moddiy vositalarning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi harakati. Xalqaro kredit jahon xoʻjaligiiint paydo boʻlishi va rivojlanishi bilan bogʻliq. Xalqaro kreditning moxiyati, shakli va vazifalari ijtimoiyiqtisodiy sharoitga qarab oʻzgarib turadi. Muddatiga koʻra qisqa (1 yilgacha), oʻrta (1 yildan 5—7 yilgacha), uzoq (5—7 yildan koʻp) muddatli boʻladi. Firma kreditlari asosan qisqa va oʻrta muddatlarda tovar shaklida taqdim etiladi. Bank kreditlari tijorat yoki eksportimport banklari tomonidan yirik loyihalarni moliyalashtirishda qoʻllanadi. XX asrning 50-yillaridan boshlab davlatlararo kreditlar keng tus oldi. Xalqaro valyuta fondi, Xalqaro tiklanish va tarakqiyot banki, Yevropa tiklanish va tarakkiyot banki, Osiyo rivojlanish banki va boshqa banklar faoliyatida aʼzo mamlakatlarga kreditlar ajratish muhim oʻrinda turadi. XX asr oxirlaridan Xalqaro kreditning lizing, faktoring va qoplanma bitishuvlar boʻyicha kreditlar turlari keng tarqaldi (qarang Kredit).
## Manbalar
Xalq cholgʻulari orkestri

**Xalq cholgʻulari orkestri** - orkestr turi; koʻp ovozli musiqa asarlarini ijro etish uchun moslashtirib qayta ishlangan milliy sozlardan iborat. Bir turdagi (masalan, faqat torlichertma) cholgʻulardan va turli (mas, torli, puflama va urma) cholgʻular guruhlaridan tashkil topishi mumkin. Turli xalqlarda keng tarqalgan milliy cholgʻu ansambllar tarkibida oiladosh cholgʻular (mas, dutorning prima, alt, bas, kontrabas turlaridan iborat) guruxlarining mavjudligi, garmoniya va polifoniya uslubidagi asarlarning muayyan kuy yoʻllarini ijro etish imkoniyatlari bilan ajralib turadi.

Oʻzbekistonda birinchi Xalq cholgʻulari orkestrio. 1937-yilda N. Mironov tashkil etgan "Nota orkestri"dir. Mazkur jamoa Oʻzbek davlat filarmoniyasining ashula va raqs Katta ansambli (rahbar T. Jalilov) sozandalaridan qaror topdi. Tarkibi anʼanaviy xalq cholgʻulari, fortepiano, truba, trombondan iborat boʻlib, repertuaridan qayta ishlangan "Qarinavo", "Segoh" kabi oʻzbek mumtoz kuylari hamda chet el kompozitorlarining ommabop musiqa namunalari oʻrin olgan.

1938-yilda Oʻzbek davlat filarmoniyasi qoshida Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri tashkil topdi. Asoschisi — A. Petrosyans (1966-yilda orkestrga Toʻxtasin Jalilov nomi, 1980-yil "Davlat", 1991-yil "akademik" unvonlari berildi. 1976-yildan badiiy rahbari va bosh dirijyori — Foruq Sodiqov). Mazkur jamoa tarkibiga dastlab anʼanaviy (nay, qoʻshnay, surnay, gʻijjak, doira, nogʻora kabi), soʻngra qayta ishlangan (12 pogʻonali teng temperatsiya qilingan tenor va bas changlari, afgon va qashqar ruboblari, dutor) hamda yangitdan yaratilgan (rubobprima, dutor-bas, gʻijjak-kontrabas va boshqalar) sozlar kiritilgan. Repertuaridan M. Burhonov, S. Aliyev, S. Gabrielyan, B. Giyenko va boshqa tomonidan qayta ishlangan oʻzbek xalq kuylari, Oʻzbekiston kompozitorlari (S. Boboyev, Sayfi Jalil, Gʻ. Qodirov, F. Nazarov, T. Qurbonov, F. Alimov va boshqalar) yozgan uvertyura, rapsodiya, poema, konsert va simfoniya kabi yirik shakldagi asarlar hamda chet el mualliflari (P. Sarasate, P. Chaykovskiy, G.Sviridov kabi)ning ommabop musiqa asarlari oʻrin olgan.

1957-yil Oʻzbekiston radiosi qoshida Xalq cholgʻulari orkestri tashkil etildi (1989 yildan Doni Zokirov nomida). Asoschisi, birinchi badiiy rahbari va bosh dirijyori — D. Zokirov (1986—2000 yillarda — M. Bafoyev, 2002-yildan H. Rajabov). Ijro uslubida koʻp ovozli musiqa tamoyillari bilan milliy musiqa anʼanalari uygʻunlashgan. Orkestr tarkibida sozanda sifatida faoliyat koʻrsatgan bastakorlar (M. Mirzayev, F. Toshmatov, K. Jabborov, Faxr. Sodshov, S. Kolonov, X. Joʻrayev va boshqalar) orkestr uchun koʻpgina asarlar yaratishgan. Repertuaridan, shuningdek, D. Zokirov, T. Jalilov, S. Yudakov, S. Hayitboyev, M. Bafoyev va boshqa oʻzbek kompozitorlari asarlari asosiy urin olgan.

1991-yil "Soʻgʻdiyona" oʻzbek xalq cholgʻulari kamer orkestri tashkil topdi (asoschisi — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsattan artist, professor F. Abduraximova). Repertuaridan qayta ishlangan oʻzbek kuylari hamda zamonaviy oʻzbek kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. Mazkur jamoa chet el mamlakatlarida (AQSH, Ispaniya va boshqalar) gastrolda boʻlgan. Ozoda Toshmatova.
## Manbalar
Xalqaro astronavtika federatsiyasi

**Xalqaro astronavtika federatsiyasi** — kosmik fazoni tinchlik maqsadlarida tadqiq qilish va oʻzlashtirish, shuningdek, raketa texnikasi va kosmik huquq masalalari bilan shugʻullanuvchi xalqaro ilmiy tashkilot. 1950-yil astronavtika va raketa jamiyatlarining Parijda oʻtkazilgan Xalqaro kongressida 8 ta davlat (Avstriya, Argentina, Buyuk Britaniya, Daniya, Ispaniya, Fransiya, Germaniya, Shvetsiya) vakillari Xalqaro astronavtika federatsiyasini tuzish haqida qaror qabul qildi. Xalqaro astronavtika federatsiyasi Xalqaro astronavtika kongressini oʻtkazib turadi. 1952-yil Shtutgart (Germaniya) da boʻlib oʻtgan Xalqaro astronavtika kongressida Xalqaro astronavtika federatsiyasi ning nizomi qabul qilindi. 1960-yildan Xalqaro astronavtika federatsiyasi qoshida Xalqaro astronomiya akademiyasi va Xalqaro kosmik huquq instituti faoliyat koʻrsatadi. Ushbu tashkilotlar oʻz nizomi va boshqaruv organlariga ega. Xalqaro astronavtika federatsiyasining asosiy boshqaruv organi Bosh assambleya bulib, u har yili Xalqaro astronavtika federatsiyasining kongressi bilan yigʻiladi. Bosh assambleya sessiyasida Xalqaro astronavtika federatsiyasining joriy ishlarini prezident va 4 ta vitseprezidentdan iborat byuro boshqaradi. 40 ga yaqin mamlakatning ilmiy tashkilotlarini birlashtiradi. YUNESKO va Xalqaro elektr aloqa ittifoqi qoshida konsultativ maqomga ega. Xalqaro astronavtika federatsiyasining shtab kvartirasi va kotibiyati Parij shahrida joylashgan.
## Manbalar
Xalqaro meteorologiya tashkiloti

**Xalqaro meteorologiya tashkiloti** — meteorologiyaga doir xalqaro ahamiyatga molik tezkor va ilmiy masalalarni birgalikda hal kilish maqsadida meteorologik xizmatlarning ishini muvofiqlashtirish uchun tuzilgan hamkorlik tashkiloti. 1871-yilda Jenevada asos solingan. Dastlab Xalqaro meteorologiya tashkilotit. direktorlar konferensiyasidan iborat boʻlgan, keyinchalik prezident tomonidan boshqariladigan ijrochi kotibiyatdan, shuningdek, jahondagi meteorologiya tarmoklari, aerologiya, iklimshunoslik, sinoptik axborotlar va boshqa masalalar bilan shugʻullanadigan bir qator komissiya va kichik komissiyalardan iborat boʻlib qoldi. Bu tashkilot ayrim hollarda xalqaro sʼyezdlar uyushtirib turadi. BMT meteorologiya xizmati direktorlarining Vashington konferensiyasi qaroriga binoan, 1947-yilda Xalqaro meteorologiya tashkilotit. oʻrniga Jahon meteorologiya tashkiloti (JMT) tashkil qilindi (unga 150 dan ortiq davlat aʼzo, Oʻzbekiston Respublikasi 1992-yil 23-dekabrda aʼzolikka qabul qilingan).
## Manbalar
Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi

**Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi** (XOQ; ; ) – olimpiya harakatining oliy rahbarlik organi, hukumatga qarashli boʻlmagan xalqaro sport tashkiloti.

## Tarixi
1894-yil Pierre de Coubertin tashabbusi bilan Olimpiada oʻyinlari oʻtkazishni boshqarib turish, bu oʻyinlarning ijtimoiy ahamiyati va obroʻsini koʻtarish, havaskorlik sportini rivojlantirishga va barcha mamlakatlar sportchilari oʻrtasida doʻstlikni mustahkamlashga koʻmaklashish maqsadida tuzilgan.

## Raxbariyat
XOQ – doimiy ishlaydigan tashkilot, oʻz aʼzolarini turli mamlakatlardagi sport harakatining eng faol tashkilotchilari orasidan tanlab oladi. XOQ ijroiya qoʻmitasi prezident (8 yil muddatga saylanadi), uch vitse prezident va 5 nafar aʼzodan iborat. Olimpiada oʻyinlari xartiyasi – XOQning ustav hujjatidir. XOQ sessiyalari har yili oʻtkaziladi, olimpiada oʻyinlari boʻladigan yillarda – ikki marta: yozgi va qishki oʻyinlar vaqtida oʻtadi. Olimpiada oʻyinlari vaqtida XOQ musobaqalarni oʻtkazishga rahbarlik qilish huquqini xalqaro sport federatsiyalariga beradi.

## Aʼzolari
XOQ hozirgacha 200 dan ortiq milliy olimpiada qoʻmitalarini (shu jumladan, 1993-yil Oʻzbekiston milliy olimpiaya qoʻmitasini tan olgan. XOQ qarorgohi Lozanna (Shveysariya) shahrida joylashgan.

## Manbalar
Xalqaro savdo-koʻrgazma majmuasi

**Xalqaro savdo-koʻrgazma majmuasi**, "Toshkent plaza" xalqaro savdo koʻrgazma majmuasi — Toshkent shahridagi yirik savdokoʻrgazma markazi; majmua nomidagi "plaza" atamasi Sharqda keng maʼnoni anglatadigan tim soʻziga yaqin. 1999-yilda bunyod etilgan (meʼmori A.Toʻxtayev). "Interkontinental" mehmonxonasidan jan.rokda. 2 qavatli va yer osti omborxonasiga ega boʻlgan bino 3 ming kv. m dan ortiq savdo maydoniga ega. Usti yopiq ichki hovli (atriy) meʼmoriy mujassamotning markazida, uning ikki yonida rastalar joylashgan. Savdo rastalaridan dunyoga mashhur firmalarning doʻkonlari oʻrin olgan. Hovli markazida hovuz va uning tomida suvi past (hovuz)ga oqib tushadigan favvora joylashtirilgan. Maʼmuriyat, uchrashuvlar zali 1qavatda joylashgan.

Majmua Amir Temur koʻchasi bilan sobiq Xalq xoʻjaligi yutuklari koʻrgazmasining bosh paviloni oldini oʻzaro bogʻlaydi.
## Manbalar
Xalqaro sport birlashmalari

**Xalqaro sport birlashmalari** — jismoniy madaniyat, jismoniy tarbiya va sport sohasidagi jahon va mintaqaviy nohukumat tashkilotlari. Ularning soni hozirgi vaqtda 200 tadan ortiq. Xalqaro sport birlashmalarib. — universal (mas, Xalqaro olimpiada qoʻmitasi — XOQ), sport turlari boʻyicha federatsiyalar (FIFA, FIDE, FAI va hokazo) tarzida boʻladi. Gimnastika federatsiyasi (1881-yil tuzilgan), akademik eshkak eshish (1892), konkida yuguruvchilar uyushmasi (1892), XOQ (1894) eng avval tashkil qilingan Xalqaro sport birlashmasi hisoblanadi.
## Manbalar
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti

**Xalqaro standartlashtirish tashkiloti** (**XST**) (; ; qisqartmasi **ISO** ) – butun jahon mamlakatlari uchun umumiy boʻlgan (xalqaro) standartlarni ishlab chiqish hamda standartlashtirish sohasida jahon miqyosida hamkorlik qilish bilan shugʻullanadigan nodavlat tashkilot. Londonda 1946-yil taʼsis qilingan. Idorasi Shveysariyaning Jeneva shahrida joylashgan. Xalqaro standartlashtirish tashkilotiga 167 mamlakatning standartlashtirish milliy tashkiloti aʼzo hisoblanadi(2022). 

## Manbalar

## Havolalar

*  (inglizcha)
Xalqaro taraqqiyot uyushmasi

**Xalqaro taraqqiyot uyushmasi**, XTU (IDA, International Development Assocation) – BMTning ixtisoslashgan muassasasi, jahon banki guruhiga kiradi. 1960-yilda Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB)ning filiali tarzida tashkil etilgan. 160 davlat aʼzo. Boshqaruvi va shtabkvartirasi XTTB bilan yagona, Vashingtonda joylashgan.

Uyushmaning rasmiy maqsadlari: eng kambagʻal mamlakatlarga foizsiz kreditlar ajratish yoʻli bilan ularning iqtisodiy rivojlanishiga yordam koʻrsatish. Bunday mamlakatlarga aholi jon boshiga yillik yalpi ichki mahsulot 925 dollardan ortiq boʻlmagan (1997) davlatlar kiradi. Bu mezon asosida XTU dan qarz olishi mumkin boʻlgan mamlakatlar soni 70 ga yaqin; XTU kreditlari Jahon banki beradigan jami qarzlarning 1/4 qismini tashkil etadi va faqat hukumatlarga beriladi. Uyushma kambagʻal mamlakatlarga 35—40 yilga foizsiz kreditlar (ulardan maʼmuriy xarajatlarni qoplash uchun yillik 0,75% miqdorida komission haq olinadi) beradi. Qarzlarni qaytarish 10 yillik imtiyozli davrdan keyin boshlanadi. 1998-yil oʻrtalarida XTU kreditlari 109,1 mlrd. dollarni tashkil etadi. 1998 moliya yilida 19 mamlakatga umumiy miqdori 7,5 mlrd. dollar boʻlgan 67 ta qarz ajratdi. Xoʻjayor Shennayev.

## Manbalar
Xalqaro mehnat tashkiloti

**Xalqaro mehnat tashkiloti** (XMT) – BMTning ixtisoslashgan muassasasi. 1919-yilda Millatlar ligasi (ittifoqi) huzurida mehnat qonunlari va mehnat sharoitlarini yaxshilash masalalari boʻyicha konvensiya va tavsiyalarni ishlab chiqish uchun xalqaro komissiya sifatida tuzilgan; XMT tomonidan 8 soatlik ish kuni, onalikni himoya qilish, bolalar mehnatiga oid qonunlar va ish oʻrinlarida xavfsizlikni taʼminlash yuzasidan xalqaro meʼyorlar ishlab chiqilishiga, ish bilan bandlik dasturlarini tayyorlashga katta hissa qoʻshdi. Xalqaro mehnat tashkilotiga 170 dan ortiq davlat aʼzo (2000). Oʻzbekiston Respublikasi 1992-yil Xalqaro mehnat tashkilotiga aʼzo davlatlar tarkibiga kirgan, tashkilotning 11 ta konvensiyasini ratifikatsiya qilgan. Bu tashkilot mehnat sharoitlarini muhofaza qilish va yaxshilash, ish bilan toʻliq bandlikni taʼminlash va turmush darajasini koʻtarish, tadbirkorlar va mehnatkashlar oʻrtasida hamkorlikni ragʻbatlantirish choralarini ishlab chiqish uchun hukumatlar, tadbirkorlar va mehnatkashlarni teng huquqlarda birlashtiradi. Xalqaro mehnat tashkiloti tarkibi Xalqaro mehnat konferensiyasi; maʼmuriy kengash; xalqaro mehnat byurosi; uch tomonlama qoʻmitalar; mintaqaviy va maxsus konferensiyalardan tashkil topgan. Qarorgohi Jenevada. Tinchlikni mustahkamlash yoʻlida koʻrsatilgan faoliyat uchun Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (1969).

## Manbalar
Xalqaro xavfsizlik

**Xalqaro xavfsizlik** - xalqaro munosabatlar tizimi; hamma davlatlar tomonidan rioya qilinadigan xalqaro huquqning prinsip va normalari; davlatlar oʻrtasidagi janjalli masalalarni va kelishmovchiliklarni kuch va kuch ishlatish xavfi bilan bartaraf etishni istisno qilishga asoslangan. Xalqaro xavfsizlik prinsiplari kuyidagilarni nazarda tutadi: hamma davlatlar uchun babbaravar xavfsizlikni taʼminlash; harbiy, siyosiy, iqtisodiy va gumanitar sohalarda amaliy kafolatlarni yuzaga keltirish; har bir xalqning suveren huquqlarini soʻzsiz hurmat qilish; xalqaro tanglik va mintaqaviy nizolarni siyosiy yoʻl bilan adolatli bartaraf etish; davlatlar oʻrtasida ishonchni mustahkamlash; xalqaro terrorizmkya oldini olishning samarali usullarini ishlab chiqish; genotsid, aparteidam tugatish, fashizmnsh targʻib qilmaslik, diskriminatsiyaping har qanday shakllarini xalqaro amaliyotdan yoʻqotish; qamal va sanksiyalardan (jahon hamjamiyati tavsiyalarisiz) voz kechish. Xalqaro xavfsizlikning ajralmas qismi BMT Ustavi bilan mustahkamlangan amaldagi kollektiv xavfsizlik mexanizmidir.

Xalqaro xavfsizlik har bir davrda turli omillarga: xalqaro aloqalarning rivojlanish yoʻnalishlari va xususiyatiga, sivilizatsiya darajasi, maʼnaviyat va sh.k.ga bogʻliq boʻladi. Shaxs, sinf, jamoat tashkilotlari va xalqaro tashkilotlarning faoliyati Xalqaro xavfsizlikga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Oʻzbekiston Respublikasi jahonda, xususan, Markaziy Osiyoda xavfsizlik taʼminlanishiga katta hissa qoʻshib kelmoqda. Birinchi Prezident Islom Karimov tomonidan ishlab chiqilgan "Mintaqaviy xavfsizlikdan xalqaro xavfsizlikni taʼminlash sari" konsepsiyasi Xalqaro xavfsizlikni taʼminlashning yangi qoidasi sifatida jahon miqyosida tan olinmoqda.
## Manbalar
Xalqaro shartnoma

**Xalqaro shartnoma** - davlatlar yoki xalqaro huquqning boshqa subʼyektlari oʻrtasida siyosiy, iqtisodiy, madaniy yoki boshqa sohalarga oid oʻzaro huquq va majburiyatlarni belgilab beradigan kelishuv; xalqaro huquqning asosiy manbai. Xalqaro shartnoma ikki tomonlama va koʻp tomonlama shartnomalarga boʻlinadi. Koʻp tomonlama shartnoma ochiq boʻlishi (unga boshqa davlatlar qoʻshilishi) va yopiq boʻlishi (unga boshqa davlatlar Xalqaro shartnoma ishtirokchilarining roziligi bilangina qoʻshilishi) mumkin. Xalqaro shartnomalarning nomlari turlicha: shartnoma, bitim, konvensiya, pakt, deklaratsiya, memorandum statut, protokol, ustav, bayonot va boshqalar. Xalqaro shartnoma muddati tugagandan keyin, unda belgilangan majburiyatlar bajarilgach, taraflarning oʻzaro kelishuvi boʻyicha va denonsatsiya yoʻli bilan amal qilishdan toʻxtaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, Xalqaro shartnomalarda teng, mustaqil mamlakat sifatida qatnashadigan boʻldi va koʻpdan koʻp Xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qildi. Mamlakatimizning siyosiy, iqtisodiy, huquqiy va boshqa sohalardagi barcha xalqaro huquqiy munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining "Xalqaro shartnomalar toʻgʻrisida"gi qonuni (1995-yil 22-dekabr) bilan tartibga solinadi.
## Manbalar
Xalqaro erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasi

**Xalqaro erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasi** - xalqaro kasaba uyushmalari markazi; 148 mamlakatdagi umumiy soni 157 mln. dan ortiq aʼzosi boʻlgan 226 milliy kasaba uyushma markazlarini birlashtiradi. 1949-yil dekabrda Londonsa Fapbiy Yevropa kasaba uyushmalarining Amerika mehnat federatsiyasi bilan birgalikda oʻtkazgan taʼsis sʼyezdila asos solingan. Oliy organi Kongress 4 yilda 1 marta chaqiriladi. Kongresslar oʻrtasida konfederatsiyaga Ijroiya qoʻmita rahbarlik qiladi, u 2 yilda bir marta chaqiriladi. Qarorgohi Bryussel (Belgiya) shahrida joylashgan. Shuningdek, Jeneva, NyuYork, Moskvada boʻlimlari va Rim, Venada doimiy vakillari bor.
## Manbalar
Xalqaro qishloq xoʻjaligini rivojlantirish fondi

**Xalqaro qishloq xoʻjaligini rivojlantirish fondi** (IFAD) – Birlashgan Millatlar Tashkilotining maxsus muassasasi. 1977-yilda BMTning Jahon oziqovqat konferensiyasi qaroriga koʻra tashkil etilgan.

IFAD ning bosh maqsadi – oʻz aʼzolari boʻlgan rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat mahsulotlari i.ch. tizimini yaxshilash, iqtisodiy oʻsishni taʼminlash, shuningdek rivojlanayotgan mamlakatlarda qashshoklikda yashaydigan qishloq aholisining sogʻligʻi va ovqatlanish darajasini koʻtarishga yoʻnaltirilgan dastur va loyihalarni toʻgʻridantoʻgʻri moliyalashtirish va ularga qoʻshimcha mablagʻlar jalb qilish. Fond oʻz aʼzosi hisoblangan rivojlanayotgan mamlakatlarga qabul qilingan dastur va loyihalar uchun imtiyozli, oraliq va oddiy shartlarda kreditlar beradi.

Fond 1977-yilda 1028 mln. AQSH dollari miqsorida boshlangʻich mablagʻ bilan oʻz faoliyatini boshlagan. 2004-yilga kelib uning mablagʻi 4 marta koʻpaydi. Bu mablagʻning 2/3 qismi fondning aʼzosi hisoblangan sanoati rivojlangan mamlakatlar, qolgan uchdan bir qismi rivojlanayotgan mamlakatlar hisobiga shakllangan. OPEK aʼzolari fondning asosiy donorlari hisoblanadilar. Hozirga qadar fond 11 ta mamlakatda umumiy qiymati 7,7 mlrd. AQSH dollariga teng boʻlgan 603 ta loyihani amalga oshirgan. BMT ga aʼzo boʻlgan har bir mamlakat IFAD ga ham aʼzo boʻlish huquqiga ega.

Fondning Boshqaruv Kengashi qaror qabul qiluvchi eng yuqori organ hisoblanadi. Har bir aʼzo mamlakat Boshqaruv Kengashida oʻz vakiliga ega. Fondning Ijroiya Kengashi uning umumiy faoliyatini nazorat qiladi va qarz hamda subsidiyalar berishni koʻrib chiqib, maʼqullaydi.

Oʻzbekiston IFAD ning aʼzosi emas, lekin Oʻzbekistonning bu tashkilotga kirish masalasi koʻrib chiqilmoqda (2004). Shtabkvartirasi Rimda.

## Manbalar
Xalqaro harbiy tribunal

**Xalqaro harbiy tribunal** – Ikkinchi jahon urushi bosh harbiy jinoyatchilarining aybini ochish va jazolash boʻyicha tuzilgan xalqaro sud organi. Xalqaro harbiy tribunalt. fashistlar Germaniyasi tomonida turib jang qilgan Yevropa mamlakatlarining asosiy harbiy jinoyatchilarini jazolash uchun 1945-yil 8-avgustda AQSH, Buyuk Britaniya, SSSR va Fransiya davlatlari oʻrtasidagi London bitimiga muvofiq tuzilgan (qarang Nyurnberg sud jarayoni). Uzoq Sharq uchun yapon bosh harbiy jinoyatchilari ustidan sud olib borish maqsadida Xalqaro harbiy tribunalt. 1946-yil 19-yanvarda ittifoqchi hukumatlar oʻrtasidagi muzokaralar natijasida tuzilgan (Tokio tribunali).

BMTning Xavfsizlik Kengashi rezolyutsiyasiga muvofiq, 1993 — 1994-yilda Ruanda va Yugoslaviya boʻyicha xalqaro tribunallar tashkil etildi.
## Manbalar
Xalqobod (maʼnolari)

**Xalqobod**:

* Xalqobod — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1966 y.
* Xalqobod (Muzrabot tumani) (1993 y.
* Xalqobod (Kegeyli tumani) — Krraqalposhston Respublikasi Kegeyli tumanidyapl shahar (1986 y.
* Xalqobod (Muzrabot tumani)
* Xalqobod (Ishtixon tumani)
* Xalqobod jome masjidi (Guliston)
* Xalqobod jome masjidi
* Xalqobod
Xalqobod

**Xalqobod** – Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1966-yildan). 1948-yilda issiqlik elektr markazi va „Oʻzbektomyopqich“ ktining qurilishi (1965) munosabati bilan vujudga kelgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Pop (3&nbsp;km). Aholisi 8 ming kishi (2003). X.da oʻramli tom yopqich ashyolar kombinati (ruberoid, pergamin, karton, izolyatsiya materiallari ishlab chiqarish), notoʻqima materiallar ishlab chiqarish birlashmasi mavjud. Umumiy taʼlim maktablari, 2 kutubxona, sogʻlomlashtirish punktlari, poliklinika bor.

## Manbalar
Xamamatsu

**Xamamatsu** – Yaponiyadagi shahar, Xonsyu oroli markaziy qismining janubida joylashgan. Aholisi 582,1 ming kishi (2000). Baliq ovlash porti. Mototsikllar ishlab chiqarish va mashinasozlik tarmoqlarining yirik markazi. Kimyo, toʻkimachilik, yogʻochsozlik korxonalari mavjud. Musiqa asboblari ishlab chiqariladi. Budda ibodatxonasi bor. Turizm rivojlangan.
Xamardaban

**Xamardaban** – Rossiya Federatsiyasining Buryatiya Respublikasidagi togʻ tizmasi. Baykal koʻlining janubiy va janubi-sharqiy sohillarida. Uzunligi 420 km, eng baland joyi – Bayshintoʻla (2995 m). Gneys, kristalli slanets, ohaktosh, bazaltdan tashkil topgan; granit intruziyasi koʻp. Iqlimi keskin kontinental. Yillik yogʻin 400-500 mm, gʻarbiy qismida 800-1300 mm. Shimoliy yon bagʻirlarida oqqaragʻay, kedr, janubiy yon bagʻirlari qaragʻaytilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Janubiyda oʻrmonli dasht va dasht yerlar uchraydi. 2000 m dan balandda togʻ tundrasi oʻsimliklari oʻsadi.
Xameleon (yulduz turkumi)

**Xameleon** (yun. chamaileon) – osmonning Janubiy qutbi yaqinidagi yulduz turkumi. Pashsha, Kil, Uchar Baliq, Stol Tepa (Supa Togʻ), Oktant va Jannat Qushi yulduz turkumlari orasida joylashgan. Eng ravshan yulduzi 4 yulduz kattaligida. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.
Xameleonlar

**Xameleonlar**, buqalamunlar (Chamaeleonidae) – kaltakesaklar oilasiga mansub sudralib yuruvchilar. Tili uzun boʻlib, ancha uzoqdagi oʻljani ham ushlab olish xususiyatiga ega. Rangi tashqi omillar (harorat va yorugʻlik) taʼsirida tez oʻzgaradi.

90 turi maʼlum. Afrika, Madagaskar oroli va shu atrofdagi boshqa orollarda hamda Janubiy Yevropa, Gʻarbiy va Janubiy Osiyoda tarqalgan. Tanasi 60 sm gacha. Boʻyni kalta, uzun dumi spiralsimon oʻraladi. Oyoqlari uzun, besh barmoqli, barmoqlari 2-3 tadan guruh boʻlib teri gʻilof ichida joylashgan. Tanasi shoxsimon tangachalar va teri oʻsiqchalar bilan qoplangan. Koʻz qovoqlari rivojlangan (koʻzlari bir-biridan mustaqil ravishda harakatlana oladi). Koʻpchilik xamelion oʻpkasida xaltasimon oʻsiqlari boʻladi. Xavf sezganda koʻp havo yutadi va tana shakli oʻzgarib, qoʻrqinchli tuye oladi. Rangi yorugʻlik, temperatura va boshqa taʼsirida tez oʻzgaradi (nomi shundan). Daraxt va butalarda soatlab oʻljasini poylab, qimirlamay oʻtiradi. Uzun tilini oʻljasiga otib, yopishtirib oladi. Hasharotlar bilan, yirik turlari mayda qushlar va kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi tuxum qoʻyib (bir yoʻla 35 tagacha), ayrimlari tirik (14 tagacha bola) tugʻib koʻpayadi.
Xamir

**Xamir** (arabcha: خمير — xamirturush solingan non) — odatda unni suv, yogʻ, tuxum yoki sutga qorishdan hosil boʻladigan yumshoq choʻziluvchan qorishma, yarimfabrikat. 

## Tayyorlanishi
Turli taomlar, non, qandolatchilik, makaron mahsulotlari va shirinliklar tayyorlashda ishlatiladi. Moʻljallangan mahsulotga qarab turli xamirlar tayyorlanadi.

### Oddiy oshxamir
Oddiy oshxamir — togʻorachaga elangan un solinib, oldindan tayyorlangan namakobdan oz-ozdan qoʻshib xamir qoriladi, yaxshilab pishitib iylanadi. Tayyor xamirni tindirish uchun zuvala qilib, 10-15 daqiqa oʻrab qoʻyiladi; somsa, chuchvara, ugra, norin, lagʻmon va boshqa taomlar tayyorlash uchun yupqa qilib yoyiladi. Bunday xamirni tayyorlash uchun 1 kg unga 2 stakan iliq suv, 2 choy qoshiq tuz solinadi.

### Oshirma xamir
Oshirma yoki xamirturushli non xamir togʻorachadagi suvga tuz va xamirturush solib eritilgach, moʻljaldagi un solinadi va oz-ozdan suv qoʻshib xamir qoriladi. Tayyor xamir usti qalinroq narsa bilan yopilib, oshirish uchun bir soatga issiqroq joyga qoʻyiladi. Xamirning oshganligi koʻpchishi va orasida mayda gʻovakchalar paydo boʻlganligidan bilinadi. Oshirma xamir tayyorlash uchun 1 kg unga 2 choy qoshigʻida tuz, 2 stakan iliq suv, 25-30 g xamirturush kerak boʻladi. Oshirma xamirdan, asosan, nonlar, ayrim somsalar tayyorlanadi. Oshirma xamir tayyorlashda bir qo`l bilan masalliqlar solinadi, ikkinchisi bilan to`xtatmay aralashtirib turiladi. Xamirning ko`tarilishi ana shu jarayonga bog`liq. Sutning haroratiga ham ahamiyat berish lozim, chunki issiq sutda xamir yaxshi ko`tarilmaydi.

### Xamirturushli (yoki achiqili)
Xamirturushli sut, yogʻ va tuxum qoʻshiladigan xamirdan turli bulochkalar, piroglar, ruletlar tayyorlanadi. Bunday xamirni tayyorlashda barcha masalliqlar (un, sut, yogʻ, tuz, shakar, tuxum, xamirturush va b.) birdaniga qoʻshib qoriladi. Xamirni togʻoraning oʻzida issiq qilib oʻrab oshirish uchun olib qoʻyiladi. Bunday xamir uchun 1 kg unga 35-40 g xamirturush, 2 stakan iliq sut (yoki 1 stakan sut bilan 1 stakan shirobcha yoki 1 stakan sut, 200 g sariyogʻ) kerak boʻladi. Agar tuxumning oʻzida qoriladigan boʻlsa, 5-6 dona tuxum, 2 choy qoshigʻida tuz, 3-4 osh qoshigʻida shakar qoʻshiladi. Ayrim hollarda xamirturush oʻrniga qatiq yoki smetana qoʻshish mumkin.

### Xamirturushsiz xamir (quruq grojali)
Xamirturushsiz sut, yogʻ va tuxum qoʻshiladigan xamir turli nonlar, patir, oʻrama, zangza, chakchak, boʻgʻirsoq kabi pishiriqlar tayyorlashda ishlatiladi. Bunday xamirni tayyorlash uchun 1 kg un, 2 stakan sut yoki shirobcha, 1 osh qoshigʻida sariyogʻ yoki eritilgan qoʻy yogʻi, 1 dona tuxum va 1 choy qoshigʻida tuz kerak boʻladi. Agar xamir faqat tuxumning oʻzida qoriladigan boʻlsa, 1 kg unga 4-5 dona tuxum kerak boʻladi.

## Manbalar
Xamirturush

**Xamirturush** – xamirni oshirish uchun ishlatiladigan achitqi. Tarkibida achitqi bakteriyalari boʻlgan xamirturush qoʻshib qorilgan xamir fermentativ jarayonlar taʼsirida koʻpchiydi. Xonadonlarda oshgan xamirdan xamirturush uchun bir zuvala olib qilinadi va supraga oʻrab qoʻyiladi, keyingi xamirlarga qoʻshiladi. Hozirgi davrda non sanoatining rivojlanishi bilan maxsus achitqi bakteriyalari yerdamida sanoat usulida presslangan, suyuq va quritilgan xamirturush turlari ishlab chiqariladi (bugʻdoy unidan tayyorlangan navli 100&nbsp;kg un uchun 1&nbsp;kg xamirturush sarflanadi) va savdo doʻkonlarida sotiladi (yana qarang Bijgʻish).
Xalqobod (Muzrabot tumani)

**Xalqobod** (1993-yilgacha Komsomolobod) – Surxondaryo viloyati Muzrabot tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Tumanning sharqida, 320 m balandlikda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Sherobod (10 km). Xalqoboddan viloyat markazi (Termiz)gacha 52 km. Aholisi 7,5 ming kishiga yaqin (2004). Aholisi va xoʻjaliklari Zang kanalidan suv oladi. Shuningdek, artezian quduqlardan olingan ichimlik suvidan foydalaniladi. Xalqobodda tuman hokimiyati binosi, aloqa uyi, dehqon bozori, avtovokzal, universal magazin, mehmonxona, novvoyxona, madaniy, maishiy va savdo xizmati koʻrsatish shoxobchalari bor. Markaziy kutubxona, madaniyat uyi, Baxt uyi, markaziy kasalxona (180 oʻrin), poliklinika, dorixonalar mavjud. Xalqoboddan Termiz shahrigacha avtobuslar qatnaydi.
Xalqobod (Kegeyli tumani)

**Xalqobod** – Qoraqalpogʻiston Respublikasi Kegeyli tumanidagi shahar (1986-yildan). Respublikaning shimolida yaqin temir yoʻl stansiyasi – Kegeyli (3&nbsp;km). Aholisi 11,7 ming kishiga yaqin (2004). X. 1830-yilda Kumoʻzak arigʻi boʻyidagi Bagʻanali qumi yonida vujudga kelgan. 1830-1873 yillarda qalʼa (hozirgi kungacha saqlangan) yonida qoʻrgʻon qurilib, unda madrasa, qozixona, kutubxona, hammom va boshqa boʻlgan. 1916-yilda mahalliy aholi va turkmanlar orasidagi doʻstlik ramzi sifatida qalʼa Xalqobod deb nomlangan.

Xalqobodda 1965-yilda paxta tozalash zavodi, avtokorxona, 1967-yilda koʻchma mexanizatsiyalashgan kolonna, 1970-yilda ixtisoslashtirilgan mexanizatsiyalashgan kolonna ishga tushirildi. Shuningdek, hammom, tikuvchilik sexi, aloqa boʻlimi va boshqalar qurildi. Shaharda „Xalqobod momigʻi“, „Xalqobod“ avtotransport korxonalari, „Agroqurilish“ va „Suv qurilish“, Kegeyli qurilishsozlash boshqarmasi, dehqon bozori, „Xalqobodmatlubot“ shoʻba korxonasi, tikuvchilik sexi, Oʻzbekiston Rossiya „Qarroqishloqmash“ qoʻshma korxonasi, 14 ta xususiy firma, 40 nafar yakka tadbirkor faoliyat koʻrsatmoqda. 3 umumiy taʼlim maktabi, sanoattransport kasb-hunar kolleji, maktab-bogʻcha majmuasi, sport majmuasi, qishloq kasalxonasi mavjud.
Xammurapi

**Xammurapi** – Bobil podshosi (mil. av. 1792—1750). Uning davrida Bobil davlati ravnaq topgan. Amorey qabilasidan. Mohir siyosatchi va sarkarda boʻlgan. Xammurapi harbiy kuch va diplomatik yoʻl bilan oʻz podsholigining dastlabki 35 yilida Ossuriya, Mesopotamiyaning janubi va oʻrta qismini Bobilga tobe ettirgan. Xammurapi davrida tovar-pul munosabatlari rivojlangan, xususiy quldorlar xoʻjaligi kuchaygan, davlatning markazlashuvi va podsho hokimiyatining mustahkamlanishi jarayoni oʻsgan; Xammurappi qonunlari quldorlik tuzumi huquqining xarakterli belgilarini uzida aks ettirgan Qadimiy Sharq huquqining qimmatli yodgorligi sanaladi. Xammurapi qonunlari 282 moddadan iborat boʻlib, huquqning ayrim sohalariga tegishli sud protsessi, mulk huquqi, mulkning turli koʻrinishlari, yerga egalik, nikohoila, meros huquqi va boshqa masalalarni oʻz ichiga oladi. Xususiy mulkchilikni, ayniqsa, quldorlikni qattiq himoya qilgan. Masalan, unda qulni oʻgʻirlaganlik, qochgan qulni yashirganlik uchun oʻlim jazosi belgilangan.
Xamsa (maʼnolari)

**Xamsa**:

* Xamsa (arab. — besh) — bu Sharq xalqlari klassik adabiyotining tarixiy, oʻta murakkab, 5 dostondan tashkil topadigan adabiy janridir.
* Xamsa (Navoiy) — Alisher Navoiynkng besh dostondan, yaʼni "Hayrat ulabror", "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun", "Sabʼai sayyor", "Saddi Iskandariy"s,an iborat katta asari (yana q.
* Xamsa (baliq) — Qora dengiz va Azov dengizi anchous balikdari kenja turlarining umumiy nomi.
Xamsa (Navoiy)

„**Xamsa**“ (arabcha — besh) — Alisher Navoiyning besh dostondan, yaʼni „Hayrat ul-abror“, „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Sabʼai sayyor“, „Saddi Iskandariy“dan iborat katta asari (yana qarang Xamsachilik).
Xamsa (baliq)

**Xamsa** – Qora dengiz va Azov dengizi anchous baliklari kenja turlarining umumiy nomi. Qora dengiz xamsasining uzunligi 13-15 sm gacha; Qora dengizda doimiy yashaydi; yozda suvning yuza qatlamlarida, qishda 70-80 m gacha chuqurlikda uchraydi; Gruziya va Janubiy Qrim sohillari yaqinida qishlaydi. Azov xamsasining uzunligi 10-14 sm, yozda Azov dengizida tarqaladi, qishlash uchun Qora dengizga oʻtadi. Xamza dengizdagi eng kup sonli baliq; skumbriya, pelamidalar, belugalar, delfinlar, suv qushlarining asosiy ozigʻi hisoblanadi. 3-4 yil umr koʻradi; 2 yilda voyaga yetadi. Iliq mavsumda koʻpayadi; 20-25 ming tuxum qoʻyadi. Ovlanadi.
Xamxin

**Xamxin** – KXDRning sharqiy qismidagi shahar. Sonchxongan daryosi boʻyida. XamgyonNamdo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 701 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Sharqiy Koreya qoʻltigʻi yaqinidagi port.

Mamlakatning eng yirik kimyo (sunʼiy buyumlar, plastmassa) sanoati markazi. Ogʻir mashinasozlik, rangli metallurgiya (alyuminiy), elektrotexnika, toʻqimachilik, poyabzal, oziq-ovqat, sement sanoati korxonalari, GES kaskadi bor. Baliq ovlanadi.
Xan

**Xan** (Hahn), Gann Otto (1879.8.3, Frankfurt Mayn 1968.28.7, Gyottingen) – nemis fizigi va radiokimyogari. Marburg va Myunxen universitetlarida oʻqigan. Berlinda professor (1910-1934), Berlindagi kimyo institutida direktor (1938-yildan), M. Plank jamiyati prezidenti (1946-1960), faxriy prezidenti (1960-yildan). Asosiy ilmiy ishlari radioaktivlikni tadqiq etishga bagʻishlangan. Bir necha izotoplar va yangi radioaktiv element – protaktiniyni kashf qilgan (L. Maytner bilan hamkorlikda). Jahonda birinchi boʻlib tabiiy radioaktiv elementlarda yadro izomeriyasi hodisasini (1921), uran yadrolarining neytronlar taʼsirida boʻlinishini topgan (1938, Shtrasman bilan hamkorlikda) (qarang Yadro reashiyasi). Nobel mukofoti laureati (1945) boʻlgan.
Xamun

**Xamun** – Seyiston botigʻidagi (balandligi 480 m) chuchuk va shoʻr suvli oqmas koʻllar guruhi, Eron va Afgʻonistonda mavjud. Hilmand, Hashrud va Farruxrud daryolari bahorgi toʻliq suv davrida yagona suv havzasini (maydoni 2-3 ming km², chuqurligi 1-1,5 m) tashkil etadi. Qamishzorlar bor. Suv parrandalari qishlaydigan joy.
Xandaqli

**Xandaqli** – Xiva xonligidagi qoʻngʻirotlar tarkibidagi qabila. Ular, asosan, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida yashagan. Xandaqlilar XIX asr oʻrtalarida 365 xoʻjalikni tashkil etgan boʻlib, xonlikka 73 otliq, 219 qazuvchi berishga, 735 tilla solgʻut soligʻi toʻlashga majbur boʻlgan.

## Yana qarang

* Xiva xonligi
Xani

**Xani** (oʻzlarini „odamlar“ deb atashadi) – Xitoy (1,3 mln. kishi) va Hindixitoydagi xalqlar guruhi. Umumiy soni 1,48 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Lolobirma til guruhiga mansub tilda soʻzlashadi. Xanida poliginiya, levirat, yer, osmon, togʻ, ajdodlar ruhiga sigʻinishgan. Har bir qishloqdagi „ajdarho daraxti“ga sigʻinishgan.
Nikolay Xanikov

**Nikolay Vladimirovich Xanikov** (1819.24.10, Kaluga gubernyasining Lixvinsk uyezdi – 1878.3.11, Parij yaqinidagi Rambulye) – maxsus topshiriq bilan Buxoro amirligiga yuborilgan rus geografi, sharqshunosi va diplomati. Sarskoye Selodagi litsey (1836)ni tugatib sharq tillari (asosan, arab va fors)ni mustaqil oʻrgangan. Perovskiy ekspeditsiyasi (1839-1840) tarkibida Xiva xonligiga qarshi uyushtirilgan harbiy bosqinda qatnashgan va xonlik haqida josuslik maʼlumotlarini toʻplagan. 1841-1942-yillarda josuslik niyatidagi Butenev missiyasi tarkibida Buxoro amirligida boʻlgan. Zakavkazye oʻlkasi Bosh boshqarmasining diplomatik kandelyariyasi xodimi (1845-1850). Rus geografiya jamiyati Kavkaz boʻlimi rahbari (1850-1854), Tabriz (Eron)da bosh konsul (1854-1857), Xurosonga uyushtirilgan ilmiy ekspeditsiya rahbari (1858-1859). 1860-yildan umrining oxirigacha Parij va uning atrofida yashagan. Xanikov Turkiston, Buxoro, Eron, Afgʻoniston, Kavkaz xalqlari tarixi, etnikasi, geografiyasiga oid koʻplab asarlar yozgan.

## Manbalar
* Opisaniye Buxarskogo xanstva, S. P.6., 1843.

Ld.:Xalfin N. A., Rassadina Ye. F., Xanikov – vostokoved i diplomat, M., 1977; Istoriya Uzbekistana v istochnikax i soobsheniyax puteshestvennikov i uchenix (20— 80e. godi XIX), T., 1990; Gʻaniyev I., Mustanov K., Turkiston va N. V. Xanikov, Buxoro, 1995.
Mixail Nikiforovich Xanin

**Mixail Nikiforovich Xanin** (1902.18.1, Samarqand viloyati – 1976) – patofiziolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1954), tibbiyot fanlari doktori (1942), professor (1942), Saratov universiteti tibbiyot fakultetini tugatgach (1928), hozirgi Ulyanovsk viloyat kasalxonasida vrach (1928—30), Saratov Tibbiyot instituti patofiziologiya kafedrasida aspirant (1930—32), assistent (1932—38), dotsent (1938—40), Toshkent tibbiyot akademiyasi patofiziologiya kafedrasi mudiri, professor (1941—72). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda uchraydigan toksik gepatit, ensefalit hamda jigarning surunkali kasalliklarida allergiya va autoallergiya jarayonlarini aniqlash va oʻrganishga bagʻishlangan.

## Manbalar
Xanka

**Xanka** – Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasi va Xitoydagi koʻl. Havzasining maydoni 4190&nbsp;km² (shundan Rossiya Federatsiyasida 3030&nbsp;km²). Uzunligi 95&nbsp;km. Oʻrtacha chuqurligi 1–3 m, eng chuqur joyi 10,6 m. Xanka boʻyi pasttekisligida joylashgan. Allyuvial yotqiziqlar Kichik Xanka koʻlini Xankadan ajratib turadi. Qirgʻogʻining koʻp qismi botqoq. Suvi chuchuk, loyqa. noyabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Xankaga Lefu, Mo va boshqa daryolar quyiladi, koʻldan Ussurining chap irmogʻi Sungacha daryosi oqib chiqadi. Baliqlar (sazan, kaluga va boshqalar), suv toshbaqasi, qunduz bor. Ondatra iqlimlashtirilgan. Kema qatnaydi.
Xanoy

**Xanoy** – Vyetnam poytaxti, Xongxa daryosining Bakbo qoʻltigʻiga quyilish yeridan 175&nbsp;km masofada joylashgan. Atrofidagi hududlar bilan markazga boʻysunuvchi maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi 1,24 mln. kishi (1998). Iqlimi mussonli, subekvatorial, yanvarning oʻrtacha darajasi 16°, iyulniki esa 29°. Yillik yogʻin 1800&nbsp;mm.ni tashkil etadi. Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dengiz avanporti – Xayfon.

Xanoy – mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Mamlakat sanoat mahsulotining 1/6 qismi Xanoyda ishlab chiqariladi. Mashinasozlik (jumladan, stanoksozlik, transport, elektrotexnika), kimyo, yogʻochsozlik, toʻqimachilik (ip gazlama, ipak), oziq-ovqat (jumladan, tamaki), keramika sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda uy-roʻzgʻor, badiiy buyumlar tayyorlanadi. Kauchuk qayta ishlanadi. universitet (1918), politexnika instituti, Xo Shi Min maqbarasi, muzeylar, botanika bogʻi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Konfutsiyga bagʻishlangan „Adabiyot maskani“ ibodatxona majmuasi (1070), DyenBo pagodasi (11-asr) va boshqa saqlangan. Shahar 2 qismdan: Eski shahar va Yangi shahardan iborat. Xanoyga V asrda (baʼzi maʼlumotlarga koʻra VII asrda) asos solingan. IX-XI asrlarda Dayla, XI asrdan 1833-yilgacha Txanglaung yoki Dongkin deb atalgan. 1804-yilda poytaxt Xyue shahriga koʻchirilgach, Xanoy Vyetnam shimoliy qismining bosh shahri boʻlib qoldi. XIX asrning 80-yillari oʻrtalarida Tonkiy fransuz protektoratining maʼmuriy markazi, 1902-yildan Fransiya Hindixitoyi mustamlakasi maʼmuriy markazi. 1976-yil 2-iyundan Vyetnam Sotsialistik Respublikasi poytaxti.
Xangay

**Xangay** – Mongoliyaning markaziy qismidagi togʻlik. Uzunligi 700 km chamasida, eni 200 km gacha, balandligi 2000—3000 m, eng baland joyi 3905 m (OtxonTangri togʻi). Granit, slanets, qumtosh va bazalt jinslaridan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari keng vodiylar bilan parchalangan. Landshafti quruq togʻ dashti, shimoliy yon bagʻirlarida tilogʻoch oʻrmonlari bor. Rezervatlar tashkil etilgan.
Xandaq

**Xandaq** – qadimgi va oʻrta asrlarda shahar, qalʼa, qoʻrgʻon va mudofaa istehkomlarini dushman hujumidan ehtiyot qilish maqsadida ularning tashqi devori yonidan gir aylanasiga qazilgan oʻra, chuqurlik. Odatda, tashqi devorni koʻtarishda loy xandaq oʻrnidan olingan. Xandaqning eni 5-6 m dan 30-40 m gacha, chuqurligi 3-4 m boʻlib, ichi aksariyat suv bilan toʻlgʻazilgan. Baʼzan xandaq shox-shabba bilan ihota qilingan. Istehkomga kiradigan yoʻlga osma koʻprik qurilgan. Amir Temur va temuriylar davrida qoʻshin lashkargohga tushganda uning atrofi xandaq bilan mustahkamlangan. Xandaqning soni dushman qoʻshinining miqdoriga qarab 1 dan 6 tagacha boʻlgan. Koʻp vaziyatlarda xandaqlar oldiga katta hajmdagi qalqonlar (chapar) qoʻyilgan. Eski oʻzbek tili manbalarida moʻljar, chipjip, choh, oʻr, oʻrgʻarim kabi atamalar xandaqga maʼnodosh sifatida qoʻllangan.

## Yana qarang

* Transheya
* Okop
Xantal

**Xantal** yoki **gorchitsa** – karamdoshlar oilasining *Sinapis* va *Brassica* turkumiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Moyli ekin. Vatani – Oʻrta dengiz boʻylari. Yevropa, Shimoliy Afrika va Osiyoda tarqalgan. Sinapis turkumi 7-10 turni oʻz ichiga oladi. Oq xantal turi (S.alba) Oʻrta dengiz mamlakatlarida oʻstiriladi, asosan, Gʻarbiy Yevropada ekiladi. Boʻyi 25-100 sm, poyasi tik oʻsadi. Toʻpguli koʻp gulli, ikki jinsli, oʻzidan hamda chetdan changlanadi. Mevasi qoʻzoqcha. Urugʻi och sariq yoki och jigarrang, taʼmi achchiq, efir hidi keladi. Yovvoyi xantal yoki dala xantali (*S.arvensis*) bir yillik (bahorgi ekinlar dalalarida oʻsadigan) begona oʻt. Yevropa, Shimoliy Afrika va Osiyoda tarqalgan. Qora xantal (*S.nigra*) qoʻzoqlari poyaga yopishgan. Kichik Osiyo, Yevropa va Amerikada ekiladi. Habashiston xantali (*B.carinata*) Efiopiyada ekiladi. Xantal namsevar, sovuqqa chidamli, uzun kun oʻsimligi. Oʻsuv davri 95-120 kun. Xantal urugʻidan non, qandolatchilik, konserva, parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan sifatli moy olinadi (35-40 %). Xantal kunjarasidan olinadigan kukundan tibbiyotda ishlatiladigan xantalli qogʻoz va isteʼmol qilinadigan ziravor boʻtqa tayyorlanadi. Xantalning ildizmevali va bargli navlari sabzavot oʻsimligi hisoblanadi. Hamma xantallar asal beruvchi ekin.

## Turlari
* *Sinapis alba* L. – oq xantal, eski nomi *Brassica alba*
* *Sinapis allionii* Jacq.
* *Sinapis arvensis* L.
* *Sinapis circinata* Desf.
* *Sinapis flexuosa* Poir.
* *Sinapis pubescens* L.

## Manbalar
Xanti tili

**Xanti tili** – finugor tillarining obugor guruhiga mansub til. RFning Tyumen (XantiMansi va YamalNenets muxtor okruglari) va Tomsk viloyatlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 23 ming kishiga yaqin (XX asr oxirlari). Dialektal jihatdan gʻarbiy va sharqiy guruh shevalari farqlanadi. Gʻarbiy va sharqiy lahjalar fonetika, morfologiya va leksika sohalarida oʻzaro farq qiladi. Yozuvi, asosan, XX asrning 1-yarmida: avval lotin grafikasi asosida (1930), keyinchalik rus grafikasi asosida (1937) shakllangan. Badiiy ijodda, telekoʻrsatuv va radioeshittirishlarda, matbuotda gʻarbiy guruh lahjalari (kazim, shurishkar) qoʻllanadi.
Xantilar

**Xantilar** (oʻzlarini xante – „inson, odam“ deb atashadi) – xalq. Rossiya Federatsiyasining Xanti-Mansi (11,9 ming kishi) va Yaman-Nenets (7,2 ming kishi) avtonom okruglari va Tomsk viloyatida yashaydilar. Rossiya Federatsiyasidagi umumiy soni – 22,3 ming kishi (1989). Xanti tilida soʻzlashadi. Dindorlari – pravoslavlar hisoblanadi.
Xanti-mansiysk

**Xanti-mansiysk** (1940-yilgacha Ostyako Vogulsk) – Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyati Xanti Mansilar muxtor okrugidagi shahar (1950-yildan), okrug markazi. Irtish daryosining oʻng sohilida. Dare porti. Aholisi 35,9 ming kishi (1998). 1931-yilda ishchilar shaharchasi – muxtor okrugining markazi sifatida vujudga kelgan. 1934-yildan Omsk viloyati, 1944-yildan Tyumen viloyati tarkibida. Shahar tarkibiga XVI asrdan maʼlum boʻlgan Samarovo qishlogʻi ham kiradi. Yetakchi sanoat tarmogʻi – baliq sanoati. Shuningdek, oʻrmon sanoati ham mavjud. Asosiy korxonalari: baliq konservalash, yogʻochsozlik kombinatlari, taxta tilish zavodi, mebel fabrikasi. Yirik parrandachilik xoʻjaligi; Chekka Shimol qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutining tajriba styasi bor. Oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi.

## Manbalar
Xanchjou

**Xanchjou** – Xitoyning sharqiy qismidagi shahar, Chjetszyan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,1 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari chorrahasi. Sharqiy Xitoy dengizi sohilidagi, Fuchuntszyan daryosi va Buyuk kanal boʻyidagi yirik port. Ipak sanoati markazi. Mashinasozlik, kimyo, rezina, oynashisha, sement, jut sanoati korxonalari mavjud. Choy qayta ishlanadi. Eksport uchun bambuk buyumlar va ipakchilik mahsulotlari ishlab chiqariladi. universitet bor. Iqlim kurorti. Shaharga VI asrda asos solingan. 1129-1279-yillarda Janubiy Sun sulolasi poytaxti boʻlib, Linan deb atalgan. Moʻgʻullar istilosi vaqtida vayron qilinib, 1356-yilda qayta qurilgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Sixu koʻlining shimolda, Gushan togʻi yon bagʻrida oʻrta asrlarda qurilgan bogʻmeʼmorlik ansambli, shuningdek, budda ibodatxonasi, pagodalar saqlangan. Turizm rivojlangan.

## Yana qarang

## Manbalar
Xanshuy

**Xanshuy**, **Han,** Xantszyan, Szyuyxe – Xitoydagi daryo, Yanszi daryosi irmogʻi. Uzunligi 1532&nbsp;km, havzasining maydoni 174 ming km². Sinlin tizmasining janubiy yon bagʻirlaridan boshlanib, Szinxan tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 2000 m³/sek., yozda toshadi. Qirgʻoklarida toshqinga qarshi dambalar qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi. Quyi oqimida kema qatnaydi.
Xaos

**Xaos** (yun. chaos – tartibsizlik) – yunon mifologiyasida azaliy cheksiz fazo. Olamning yaratilishigacha mavjud boʻlgan. Xaos – koinot manbai, u Geya (Yer), Erot (sevgi), Ereb (qorongʻulik) va Nyukta (tun)ni yaratgan, ulardan esa goʻyo Yerda yashovchi barcha narsa paydo boʻlar emish. Kuchma maʼnoda – boshdanoyoq tartibsizlik, chigallik.
Xarabalgʻas

**Xarabalgʻas** (Qorabolgʻasun) — Uygʻur xoqonligi poytaxti — Oʻrdubaliq shahar xarobasi (8—9-asrlar). 840-yil Yenisey qirgʻizlari tomonidan bosib olinib vayron qilingan. Urxun daryosining soʻl soxilida Erdenidzu monastiri (Moʻgʻuliston)dan 15&nbsp;km shim. da joylashgan. X.B.ning markaziy qismi koʻtarma tuproq bilan oʻrab olinib, qalʼa va arkdan jan.gʻarbda boʻlgan. Istehkomlar va xom gʻishtdan qurilgan devorlarning sakdanib qolgan bal. 10– 12 m, qoʻriqchi minora (donjon) qalʼa oʻrtasida joylashib, uning bal. 14 m ni tashkil etgan. Shahar qatʼiy reja asosida qurilgan. X.B. hududida 8—9-asrlarga oid uygʻur sopol idishlari topilgan. Qalʼadan jan.da ibodatxonalar majmui va unga sharq tomondan yondoshgan turar joy mavzesi anikdangan. Aftidan bu mavze uygʻur xoqoni bilan bogʻliq boʻlib, u yerdan topilgan granit stela (ustun) sirtida ajdarho tasviri va 9-asrdagi uygʻur xoqonlaridan birining shaʼniga atab uygʻur, xitoy va sugʻd tillarida bitilgan yozuvlar aks etgan.

## Manbalar