Landscape with Ascanius Shooting the Stag of Sylvia

***Landscape with Ascanius Shooting the Stag of Sylvia*** — 1682-yilgi Claude Lorrain (Claude Gellée, inglizchada odatda „Claude“ deb nomlanadi) tomonidan rasm. Bu Rimda Claudning oxirgi yillarida eng muhim homiyasi boʻlgan shahzoda Lorenzo Onofrio Colonna (1637-1689) uchun boʻlib, hozir Oxford Ashmolean muzeyida saqlanadi. U imzolangan, yil va mavzu haqida yozilgan (oʻrta qismda pastda), qaysiki Claudening baʼzan kamroq keng tarqalgan mavzularidek.

Bu Claudening oxirgi, ehtimol toʻliq tugatilmagan rasmi boʻlib; u shuning uchun oʻzining tugatilmagan asarlarini qayd etish uchun *Liber Veritatisga* chizmalarni kiritmagan. Uning tugʻilgan sanasi aniq emas, lekin u rasm chizganda kamida 70 yoshda edi, ehtimol 82 yoshda. Bu uning olti yil oldin bitirilgan „*View of Carthage with Dido and Aeneas*“ (yoki 1676-yilda Kartfagdagi *Aeneas’s Farewell to Dido*, hozir Kunsthalle, Hamburg) boʻlib oʻtdi. Bu Claudening koʻpgina port sahnalaridan soʻnggisi edi. Oxfordning rasmlari chap tomonida osilgan boʻlib, har bir yuzdagi suratlar guruhlari ichkariga, asosiy binolar esa juftning tashqi tomonlarini oʻrnatiladi. Ikkala rasmda ham klassik binoda katta ustunlar mavjud, bu ularning gerbasiga bunday ustunni kiritgan Colonna oilasiga tegishli.

Rasmda Vergiliyning „Aeneid“ dostonining 483-499-bandlari, 7-kitobidagi sahna tasvirlangan. Aeneasning oʻgʻli Ascanius „Latiya qirolining bosh qoʻriqchisi Tyrrheusning qizi Silvianing uy hayvoni boʻlgan kiyikni otib tashladi (Jon Drydenni tarjimasi), bu esa Rimning kelajakdagi joylari uchun Latium bilan urushni keltirib chiqaradi. Vergiliyning 16 satrdan ortiq hikoyasi Sylvia va kiyikning oʻrtasidagi munosabatlarni tasvirlab beradi. Koʻrsatilgan lahza — bu tinchlik lahzasi, Ascanius nishonga oladi va kiyik oʻzining alohida mavqeiga juda ishonib, unga qaraydi. Oʻq oʻtilganidan soʻng, ular ortida tarqalgan tinchlik bilan yondashgan qirgʻoq manzaralari tezda Virgil tasvirlaydigan urush tomonidan buzilgan boʻladi.

Claude uchun odatdagidan koʻra, osmon boʻron bulutlari bilan qoplangan va daraxtlar chap tomondan esayotgan shamoldan egilganlar. Korinf orderi aʼzolarining oʻtkir maʼbadi uzoq vaqtdan beri vayron boʻlib kelmoqda. Bir qarashda, Romning tashkil etilishidan oldin sodir boʻlgan bu sahna 17-asrda ham aniq boʻlgan anaxronizmdir, ammo u Claude davrida qadimgi Rim yodgorliklari qisqartirilgan holatni aks ettiradi. Shuning uchun rasm tarix davomida Rim sivilizatsiyasining butun yoʻnalishini, uning boshidan oxirigacha qamrab oladi va qadimgi tarixidan olingan figuralar Claudenig davridagi ideallashtirilgan manzarani bilan tasvirlanadi.

## Mavzu va kompozitsiya

Sanʼatda bu juda kam uchraydigan mavzu, ammo Rubensni bir kompazitsiyasi borki, u Girondagi rasm va Philadelphia Museum of Art moy eskizida hikoyaning boshqacha nuqtasini koʻrsatadi. Bu ham kech ish, ammo kompozitsiya boshqacha boʻlishi ehtimoli juda kam; bu yerda Sylvia oʻlayotgan kiyikni davolaydi, uning sherigi itlarni undan haydaydi va ularning ortida lotinlar va Ascanius partiyasi oʻrtasida jang boshlandi.

Vatikan kutubxonasida (Cod. Vat. lat. 3867, f 163 recto) saqlanayotgan Virgil asarlarining 5-asrda tasvirlab berilgan qoʻlyozmasi Rim olimlarini qiziqtirgan Vergilius Romanus surati haqida Claude yaxshi bilgan boʻlishi mumkin. Manzarasiz rasmdagi elementlar bir-biriga oʻxshash, garchi Ascanius allaqachon kiyikni yaralagan va ikkinchi marta oʻq otish uchun kamonini tortmoqda. Yaralangan kiyik Silviani topib olgan sahna Rubensga yaqinroq bolib Vergilius Vaticanus taxminan 400-yillarda, qiziqki, aynan shu nuqtada Virgilning ikki antiqa illyustratsiyalari mos kelishga eng yaqin joy.

Ushbu kompozitsiya 1669-yilda boshlangan bir qator chizmalar orqali rivojlandi, hozirda ikkitasi Chatsworth House (1671 yoki 1678) va Ashmolean (1682) da joylashgan. Oxirgi kompozitsiya, oʻqchi va kiyikni ajratib turadigan daryo bilan, jarayonning oxirida paydo boʻldi. Hamburg kulonida va Claudening koʻplab rasmlarida boʻlgani kabi, kompozitsiya tomoshabinning koʻzini har tomondan ikkita katta repoussouin elementi orqali fonga olib boradi, biri qoʻlga juda yaqin, ikkinchisi esa ancha uzoqroqda. Shunday qilib, chapdan oʻngga oʻrnatilgan diagonal teskari yoʻnalishda oqadigan daryo bilan muvozanatlanadi.

## Figuralar

Garchi Claudening deyarli har bir rasmida figuralar, hatto choʻponlar ham bor boʻlsa-da, ularning zaif tomonlarini Claudening oʻzi ham tan olgan, uning biografi Filippo Baldinuccining soʻzlariga koʻra, u oʻzining manzaralari uchun pul olgani, lekin rasmlarni tekinga bergani haqida hazillashgan edi. Uning boshqa zamonaviy biografi Joachim von Sandrartka koʻra, u ularni yaxshilash uchun sezilarli harakat qilgan, ammo muvaffaqiyatsiz; albatta, uning chizmalari orasida figuralar guruhlari uchun koʻplab tadqiqotlar mavjud.

Claudening oxirgi yillarida uning suratlari yanada uzaytirilgan, shu bu rasmda oʻta keskinlashtirilgan jarayon, hatto uning egasi ham „Ovchilar imkonsiz uzaytiriladi — Ascanius, ayniqsa, absurd darajada ogʻirroqdir“ deb aytadi. Uning kulonidagi figuralari deyarli bir xil kattalikda boʻlgan. 20-asrning oʻrtalarida sanʼat orqali tibbiy tashxis qoʻyish modasi tufayli Claudega bunday effektlarni keltirib chiqaradigan optik holatni ishlab chiqish taklif qilindi, ammo bu shifokorlar va tanqidchilar tomonidan rad etildi.

## Tanqidiy baho

Bu rasm figuralarga qaramay, Claudening eng mashhur asarlaridan biri boʻldi. Anthony Blunt uchun, u "sanʼatchining oxirgi bosqichining barcha sifatlarini aks ettiradi … Ranglar doirasi oʻzining eng yuqori chegaralariga qisqartirilgan: kumush yashil daraxtlar, och kulrang-zangora osmon, kulrang arxitektura va figurarlar uchun neytral rangli kiyimalar. Daraxtlar shu qadar shaffof, portico shu qadar ochiqki, ular havoning doimiyligini zoʻrgʻa toʻxtatib turishibdi. Figuralar ingichka va choʻzilgan, shuning uchun ular ham bu ertak uchun mos boʻlgan noodatiy sifatga ega. Claude sheʼriyatining barcha elementlari shu yerda. Bu yerda eng yalangʻoch shaklda, lekin tahlilga qarshi boʻlgan sehrli tarzda birlashgan.

Claude mutaxassisi Maykl Kitson uchun u „bir vaqtning oʻzida Claudening soʻngi rivojlanishini qisqartiradi va undan oʻtadi. Bu mutlaqo shaxsiydir va shu bilan birga boshqa buyuk rassomlarning keksalikdagi uslubini tavsiflovchi chuqur, dahshatli va uzoq sifatga ega“.

## Kelib chiqishi va narxlari
Toʻliq bitilgandan soʻng, rasm Rimdagi Kolonna saroyida 1798/9-yillargacha, frantsuzlar Rimni egallab, zodagonlarning buyuk oilalarini xavotirga solgan paytgacha qoldi. Rim kollektsiyalarining boshqa koʻplab eng yaxshi rasmlari bilan bir qatorda uni ingliz kollektori, diler, yozuvchi va kurator William Young Ottley sotib olgan. Ottley uni Londonga, Claude juda katta narxlarda olib kelgan bir paytda olib keldi. U 1801-yil 16-mayda Christieʼsda 462 funt sterlingga sotilgan, shundan soʻng oʻzining kulonidan ajratilgan va 840 funt sterlingga olib kelingan. Uni bankir ser Tomas Baring, Bt sotib olgan va 1837-yilda uning uyida Stratton Park, Hampshireda boʻlgan. U Baringlar oilasi kollektsiyasida 1919-yilgacha Nortbrookning 2-grafi uni Christieʼsda 588 funt sterlingga sotmaguncha saqlanib qolgan. Claudening narxi tushib ketdi, bu esa inflyatsiyaga imkon berdi. U 1926-yilda F. Weldon xonim tomonidan Ashmoleanga berilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Blunt, Anthony, *Art and Architecture in France*, 1500-1700, 2-shahara, 1957, Penguin
* Kitson, Maykl (1969), *The Art of Claude Lorrain* (koʻrgazma katalogida, #38), 1969, Buyuk Britaniyaning Sanʼat kengashi
* Gerald Reitlinger; *The Economics of Taste,* I jild: *The Rise and Fall of Picture Prices* 1760-1960, 1961, Barrie va Rockliffe, London
* Waterhouse, Ellis, Piper, David., *Enjoying Paintings*, 1964, Penguin
* Wine, Humphrey (1994), Claude: The Poetic Landscape (koʻrgazma katalog), 1994, National Gallery Publications Ltd,