open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alhon (musiqa)

**Alhon** (arab. — kuylar, ohanglar; lahn soʻzining koʻpligi) — Sharq xalqlari vokal va cholgʻu musiqasining umumiy ifodasi. A. kuy, qoʻshiq ma’no-laridan tashqari, she’rni ohangli oʻqish, hofizlarning "Qur’on" oʻqishi, bulbul-ning sayrashi, xutba oʻqish ka-bilarni ham oʻz ichiga oladi. A.ning turlari koʻp: A. basitiy (oddiy A.) — cholgʻu kuyi yoki she’rni ohangga solib oʻqish; A. jirmiy (toʻliq A.) — she’r va ritm-usullarni mujassamlantirgan musiqa asari; A. in-fioliya (gʻamgin, ma’yus A.); A. mulazza (lazzatbaxsh A.) — goʻzallikni ifodalay-digan va noziq his-tuygʻular qoʻzgʻatadigan musiqa asarlari; A.muhayyila (tasav-vur ettiruvchi A.) — insonni xayolga choʻmdiruvchi musiqa asarlari; A. xattiy (eng oddiy A.) — vokal musiqa asarla-rini tashkil etuvchi elementlar — har bir nagʻma, usul va she’rning yakka-yakka holdagi ifodasi. A. qadimgi risolalar-da parda (maqom) uyushmalarini, sozanda, xonandalarning ijro mahoratini oshi-radigan mashqlarni ham ifodalagan.Ad.:Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, T., 1963; Alisher Navoiy, Muhokamatul-lugʻatayn, T., 1948;Rajabov Ishoq, Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-humro saroyi

**Al-humro saroyi** (arabcha: *qizil* ; *qizil saroy*) — Ispaniyada arablar hukmronligi davridan qolgan meʼmoriy yodgorlik (Granada viloyati, 13- 14-asrlar). Algamra nomi bilan mashhur. Al-humro saroyi da turar joy, mehmonxona, masjid, haram, hammom va hokazo bor. Saroy Granada shahri chetidagi baland tepaga qurilgan. Uning devorlari qizil toshlardan ishlangan. Al-humro saroyi ning 2 hovlisi boʻlib, biri (Mir-ta)da hashamatli xonalar, katta hovuz va kalta ustunli ravoqlar bor. Saroyning yana bir qismida tojxona qad koʻtargan. Ikkinchisi „sherlar hovlisi“ boʻlib, unda uy-joy binolari, oʻrtada oʻn ikki sher haykalli favvora bor. Saroy meʼ-morligida amaliy bezak sanʼati katta oʻrin olgan. Al-humro saroyi suv oʻtkazgich quvur bilan taʼminlangan.

## Manbalar
Amagasaki

**Amagasaki** — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu orolining janubiy sohilida, Osaka qoʻltigʻi sohilidagi port. Aholisi – 498 ming kishi (1991). Osaka-Kobe industrial rayonining muhim sanoat markazi. Metallurgiya, mashinasozlik, aviatsiya, kimyo, toʻqimachilik, keramika, sement, oynashisha sanoati korxonalari va Kobe sanoatiga elektr energiya beradigan yi-rik issiqlik elektr stansiyasi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyaska tizmasi

**Alyaska tizmasi** — Alyaska janubidagi togʻ tizmasi. 

Uzunligi 1000 m, eng baland choʻqqisi Mak-Kinli (6193 m). Oʻq qismi granitlardan, chekkalari choʻkindi jinslardan tashkil topgan. Yon bagʻirlari tik, qoyali, kuchli parchalangan. Alyaska tizmasi Tinch okeandan keladigan nam shamollarni tutib qoladi. Janubiy yon bagʻirlari namgarchil, 800 m balandlikkacha qora qaragʻay oʻrmonlari, undan yuqorisi qor va muzlar bilan qoplangan. Shimoliy yon bagʻirlari qurgʻoqchil, 1000- 1100 m gacha oʻrmon, undan balandda togʻ tundralari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyaska oqimi

**Alyaska oqimi** — Tinch okeanning shimoli-sharqiy qismidagi iliq oqim, Shimoliy Tinch okean oqimining shimoliy tarmogʻi, Aleut orollaridagi sharqiy boʻgʻozlar orqali Bering dengiziga kiradi. Oqim tezligi 0,9-1,8&nbsp;km/soat. Suv temperaturasi fevralda 2-7°, avgustda 10-15°. Kurosio iliq oqimlar tizimiga kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amadu Jorji

AMADU (Amado) Jorji (1912.10.8) — Braziliya yozuvchisi. „Karnaval mamla-kati“ (1931) nomli ilk romanida shahar ziyolilari va mulkdorlari hayotidagi salbiy hodisalarni hajv qilsa, „Ka-kao“ (1931), „Ter“ (1933) romanlarida batraklar va ishchilar hayoti hikoya qilinadi. „Jubiaba“ (1935) romanida irqchilikka qarshi chiqadi. A. Braziliya xalqining erk va adolat uchun kurashini yorituvchi „Luis Karlos Prestes hayoti“ asarini yaratdi (1942), „Cheksiz dalalar“ (1943), „Oltin mevalar dalasi“ (1944) romanlari Braziliya dehqrnlari hayotiga bagʻishlangan. „Qizil kurtaklar“ (1946) romanida realizm kuchli. „Keksa den-gizchilar“ (1961) nomli ikki kissasida Braziliya xalqining oʻziga xos xususiyati koʻrsatilgan. A. Lotin Amerikasi ada-biyoti taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Uning asarlari dunyoning koʻpgina tillariga tarjima qilingan, yirik gumanist yozuvchi sifatida nom qozongan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amazonit

**Amazonit** (amazonka toshi) — mineral, mikroklinning havorang turi. Pegmatitlar va baʼzi granitlarda uchraydi. A.- ziynat toshi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amazonka pasttekisligi

**Amazonka pasttekisligi** -Janubiy Amerikada, yer sharidagi eng katta payettekislik. Maydoni 5 mln. km² dan ziyod. Gviana togʻligi bilan Braziliya togʻligi oraligʻida, And togʻlaridan Atlantika okeanigacha choʻzilgan. Janubiy Amerika platformasining sineklizasi (botigʻi) uchlamchi davrning dengiz, koʻldaryo yotqiziqlari bilan toʻlishi natija-sida paydo boʻlgan. Amazonka pasttekisligining katta qismi ekvatorial iqlimli, 1500-3000&nbsp;mm yogʻin tushadi. Amazonka pasttekisligi doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan. Sharqiy qismida yil qurgʻoqchil va namgarchil fasllarga boʻlinadi. Aholi siyrak. Neft, marga-nes, gematit konlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amazonkalar

**Amazonkalar** – 1) kad. yunon afsonalaridagi jangchi ayollar. Rivoyatlarga koʻra, Amazonkalar Kichik Osiyoda va Azov dengizi qirgʻoqlarida yashagan va naslini saqlash maqsadida qushni qabila erkaklari bilan yilda bir marotaba jinsiy munosabatda boʻlganlar. Ulardan paydo boʻlgan oʻgʻil bolalarni otalariga qaytarib, qizlarga oʻzlari harbiy tarbiya berganlar. Kamon tortganda xalaqit bermasligi uchun qizlarning oʻng koʻkraklarini kuydirishgan (Amazonka soʻzi „koʻkraksizlar“ degan maʼnoni beradi). Amazonka, odatda, latofatli ayollar sifatida tasvirlangan. Ular haqidagi afsonalar koʻp xalqlar orasida tarqalgan boʻlib, matriarxat davrini aks ettiradi; 2) Amazonka – otliq chavandoz ayol; 3) ayollar ot minganda kiyadigan kiyim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amal

**Amal** (arabcha — ish, faoliyat, harakat) — 1) mansab, lavozim, hunar; 2) meʼmorlikda koʻpincha eski imoratlarda meʼmor yoki ustaning dastxati shu soʻz bilan boshlanadi. „Amali usto…“ kabi; 3) hisoblashdagi toʻrt amal — qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish, boʻlish; 4) tibbiyotda taʼsir qilish. Masalan, chechakka qarshi emlangan joy boʻrtib, qora qoʻtir boʻlib koʻchib tushsa yoki biror kasallikka qarshi dori berilganda bemor sogʻayib ketsa, dori amal qilgan boʻladi; 5) islom ilohiyotida din aqidalariga ishonishdan tashqari dindor oʻz faoliyati va harakati bilan bajarishi lozim boʻlgan barcha vazifalar va savob ishlarni ifoda etuvchi tushuncha. Amal umumiy mazmunda diniy marosimlar, urf-odatlar bilan bogʻliq vazifalarni oʻz ichiga oladi. Qur’onda „amal“ soʻzi juda koʻp suralarda keladi, bunda musulmonlar tomonidan bajariladigan yaxshi, foydali ishlar ham, shayton tomonidan odamlarga qarshi qilinadigan yomon, zararli ishlar ham tushuniladi; 6) musiqada — oʻtmishda kuy yoki ashulaning maʼlum uslubda yaratilgan shakli. Navoiy va Bobur asarlarida, Kavkabiy va Darvishali Changiyning „Risolai musiqiy“ asarlarida amallar va ularni yaratgan bastakorlar haqida maʼlumotlar berilgan. Kavkabiyning yozishicha, agar bir necha kuy tuzilmalarida sarxona, miyonxona va bozgoʻy kabi unsurlar boʻlib, unga maʼlum oʻlchovdagi sheʼr asos qilib olingan boʻlsa, amal hisoblanadi. Darvishalining aytishicha, amal cholgʻu muqaddima (mustahal) bilan boshlanadigan ashuladir. Unda oʻrta registrda ijro etiladigan miyonxona va qaytarma qism — bozgoʻy boʻlishi shart. Amal hozirgi Shashmaqomda ham uchraydigan taronalarning yirikroq shaklidir. Yozma manbalarda amali tarona ham uchraydi. Bu tarona shaklidagi amaldir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amal zirasi

**Amal zirasi** (arab, zira al-amal) — Misrda Hoshimiy zirasi ga mos qadimgi uzunlik oʻlchovi; qiymati oʻrtacha 66,5 sm ga teng boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti

**Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti** - O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi amaldagi qonun hujjatlarini kuzatish, o‘rganish, baholash va istiqbolni belgilash instituti. 1996-yil 3-dekabrda Toshkentda tashkil etilgan. U jahonda birinchi parlament institutidir. A.q.h.m.i. qonun hujjatlarini tahlil etib, demokratiya va inson huquqlari sohasidagi xalqaro mezonlarga muvofiqlashtiradi, qonunchilik ishi mexanizmini takomillashtirish yuzasidan taklif va tavsiyalar beradi, qonun loyihalarini ilmiy ekspertizadan o‘tkazadi. Tarkibi 5 bo‘lim (shu jumladan, tahririyat-noshirlik bo‘limi) va kotibiyatdan iborat. A.q.h.m.i. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qo‘mitalari va komissiyalari, Vazirlar Mahkamasi, vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralar bilan o‘zaro hamkorlikda ishlaydi, xalqaro tashkilotlar, xorijiy ilmiy tadqiqotlar, maslahat va o‘quv markazlari, olimlar va mutaxassislar bilan ilmiy va amaliy aloqalar o‘rnatgan.

## Manbalar
Amazonas (maʼnolari)

**Amazonas**:

* Amazonas - #YOʻNALTIRISH Amazon daryosi

* Amazonas (shtat), Amazonka — Brazi-liyaning eng yirik, lekin aholi siyrak shtati.
Amazonas (shtat)

**Amazonas**, Amazonka — Braziliyaning eng yirik, lekin aholi siyrak shtati. Mamlakatning shim.-g‘arbida. Maydoni - 1567,9 ming km, aholisi - 21,1 mln. kishi (1991). Maʼmuriy marka-zi va yagona yirik shahri — Manaus. A. asosan Amazonka pasttekisligida joy-lashgan. Aholisining ko‘proq qismi me-tislar. Bir qancha indeys qabilalari ibtidoiy jamoa davri sharoitida ser-nam o‘rmonlarda yashaydi. Lateks (yov-voyi geveya daraxtining sharbati — ka-uchuk), braziliya yong‘og‘i va b. mevalar yig‘ish, qimmatbaho yog‘ochlar tayyorlash, yog‘ochdan xushbo‘y moylar olish A. qishloq xo‘jaligining asosini tashkil etadi. Dehqonchilik sust rivojlangan, hammasi bo‘lib bir necha o‘n ming gek-targa bir necha xil ekin (sholi, maniok, banan va b.) ekiladi. Ozroq miqdorda neft qazib olinadi. Manausda bir necha sanoat kor-xonalari (yog‘ochsozlik, gugurt, oziq-ovqat) va neftni qayta ishlovchi zavod bor.

## Manbalar
Amaliy agroelektronika

**Amaliy agroelektronika** — fan va texnikaning maxsus elek-tron qurilmalar, tizimlar va elektron hisoblash texnikasini yaratish, ularni qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida qoʻllash bilan shugʻullanadigan yoʻnalishi. Asosiy vazifalari: tuproqning fizik-kimyoviy va mexanik koʻrsatkichlarini kuzatuvchi mikroelektron qurilmalarni turli maqsadlarga moʻljallangan yangi mikro-elektron texnikani yaratish va ulardan dehqonchilikda foydalanish; aerokos-mik usullardan qishloq xoʻjaligida foydalanish; dehqonchilik mahsulotlarining sifa-tini oshirishga oid agrostandartlarni tuzish; qishloq xoʻjaligini toʻla kompyuterlash va axborotlashtirish va boshqa Kompyuterlar va maxsus mikroelektron qurilmalarni qishloq xoʻjaligi da qoʻllash ekinlar hosildorligi va ish unumdorligini oshirishga, sifat koʻrsatkichlarini yaxshilashga imkon beradi, suv va energiya tejaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaliy astronomiya

**Amaliy astronomiya** — astro-metriyant astronomik kuzatishlar vositasida vaqt, geografik koordinatalar va turli yoʻnalishdagi azimutlarni aniqlovchi, ularning oʻzgarishini oʻrganuvchi boʻlimi. Amaliy astronomiya geodeziya va haritografiya ehtiyojlari uchun geografik koordinatalarni aniqlash (astronomik geodeziya), navigatsiya (dengiz astronomiyasi), samolyotning havodagi koordinatalari va harakat yoʻnalishini aniqlash (aviatsiya astronomiyasi) bilan shugʻullanadi. Kosmik kemalarning sayyoralararo fazodagi vaziyatlarini aniqlash (qarang Kosmik navigatsiya), shuningdek Oy sirtidan turib selenografik koordinatalarni aniqlash usullari ishlab chiqildi. 70-yillarda Amaliy astronomiya dan vaqt va kenglik xizmati ajralib chiqdi. Yerning sunʼiy yoʻldoshlarini kuzatish orqali geografik koordinatalarni aniqlash usullari muvaffaqiyatli ishlab chiqildi (qarang Kosmik geodeziya). Amaliy astronomiya da qoʻllaniladigan usullar sferik astronomiyaning nazariy koʻrsatmalariga asoslangan. Amaliy astronomiyada universal asbob, ko'chma passaj asbobi, zenit teleskop, vertikal doira, prizmali astrolyabiya, dengiz va aviatsiya sekstanta, Yerning sunʼiy yoʻldoshlarini kuzatish uchun fotografik kamera va boshqa asboblar ishlatiladi. Vaqtni oʻlchash uchun kvars yoki mayatnikli soatlar, dengiz xronometrlari, vaqt signallarini qabul qiluvchi apparatlardan ham foydalaniladi. Amaliy Astronomiya asboblarining tuzilishini asbob xatoliklarini tekshirish nazariyasini oʻz ichiga oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaliy geografiya

**Amaliy geografiya** — hozirgi zamon geografik tadqiqot yoʻnalishlaridan biri. A.g. hududlar tabiiy sharoitlarini har xil amaliy maqsadlarda — yerdan qishloq xoʻjaligida foydalanish, yoʻl, shahar va sanoat inshootlari qurish odamlarning turmush sharoitlari va sogʻligʻiga mos kelish-kelmasligi nuqtai nazaridan oʻrganadi. A.g. tadqiqotlari uch asosiy yoʻnalishda: agrogeografik, muhandislik-geografik va tibbiy-geografik yoʻnalishlarda olib boriladi. Agrogeografik tadqiqotlar yerlarni sugʻorish yoki quritish, yaylov chorvachi-ligi, bahorikor dehqonchilik, tuproqni zararli tabiiy jarayonlar taʼsiridan, suv va shamol eroziyasidan saqlash kabi masalalarni oʻrganadi. Tuproqlari, r-lefi, iqlimi, oʻsimliklari va yogʻin miqdori kabi xususiyatlariga koʻra muhim boʻlgan joylar maxsus haritalarda alohida ajratib koʻrsatiladi. Agro-geografik tadqiqotlar Oʻzbekistonda — Makroiqtisodiyot va ijtimoiy tadqiqotlar instituti, Seysmologiya instituti tarkibidagi Geografiya ilmiy tadqiqot boʻlimi, xu-susan, Toshkent, Samarqand, Fargʻona universitetlarining geografiya fakultetlarida olib boriladi. Muhandislik-geografik tadqiqotlar hududlarning tabiiy sharoitlariga har xil muhandislik inshootlari ni joylashtirish imkonini oʻrganadi. Oʻzbekistonda yoʻl, kanal, shaharlar, sanoat binolarini qurishda, yerning qiyaligi va relefning notekisligi, lyoss gruniversitetlarning choʻkish ehtimoli, qum koʻchishlari va tez-tez boʻlib turadigan kuchli shamollar hisobga olinadi. Bunda geograf tabiat hodisalari ora-sidagi bogʻlanishlar va qonuniyatlarni aniqlaydi. Chunonchi, Oʻzbekistonning janubidagi qurgʻoqchil hududlarida lyoss koʻp qavatli uylar, zavod va boshqa inshootlar uchun mustahkam zamin boʻla oladi. Le-kin respublikaning sernam togʻ oldi rayonlarida lyoss mustahkam emas, tez choʻkadi, natijada inshootlar deformasiyaga uchraydi. Qizilqumda yoʻl qurish loyihalari tuzishda shamollar rejimini, qum harakatining tezligini va qum relefi shakllarini, qum koʻchishiga yoʻl bermaydigan oʻsimlik turlarini bilish shart. Agar qurilish oldidan mutaxas-sis bunday maʼlumotlarga ega boʻlmasa, u holda yoʻl qum keltiruvchi shamollar zonasiga tushib, tez-tez qum bosib qolishi mumkin. Tibbiy-geografik tadqiqotlar, ayniqsa, yangidan oʻzlashtirilayotgan yerlarning tibbiy-geografik basho-rat haritasini tuzish muammolari bilan shugʻullanadi. Geografik tadqiqotning bu sohasi mahalliy geografik sha-roit bilan bogʻliq vabo, tulyaremiya, en-sefalit, buqoq kasalliklarining tarqalish qonuniyatlarini oʻrganishda muvaffaqiyatlarga erishdi. Potihkamol Gʻulomov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaliy geometriya

**Amaliy geometriya** — chizma geometriya fanining qonun-qoidalari asosida bajarilgan ilmiy tadqiqot ishlari nati-jalarini qurilishda, mashinasozlikda, meʼmorlik va boshqa sohalarda qoʻllash bilan shugʻullanadigan fan sohasi. Umuman analitik geom., chizma geom., differensial geometriya, proyeksiyalash geometriyasi va boshqa sohalar qoidalarini ishlab chiqarishning turli sohalarida qoʻllash bilan shugʻullanadigan geometriyani A.g. deb yuritish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaliy grafika

**Amaliy grafika** — grafika turi. Grafika usulida ishlangan asarlar kundalik turmushda zarur boʻlgan qogʻoz pul, lotereya biletlari, zayom qogʻozlari, pochta markalari, aksiyalar, konfet, papiros, yorliq qogʻozlari, pasport va guvohnomalar, turli korxonalarning mahsulotidagi belgi, har xil buyumlar solinadigan quticha, oʻrov qogʻozlari va boshqalarni bezashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amalgama

**Amalgama** (lotincha amalgama — qotishma) — simobning boshqa metallar bilan qotishmasi. A.ni sunʼiy yoʻl bilan ham olish mumkin. Bunday A. tarkibidagi simob va boshqa metallarning miqdoriga qarab, uy temperaturasi (18-20°)da suyuq, quyuq va qattiq holda boʻlishi mumkin. A. me-tall buyumlarga oltin yugurtirishda, koʻzgu tayyorlashda, rangli metallurgiya (amalgamatsiya)da, sunʼiy tish yasashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amalgamatsiya

**Amalgamatsiya** (lot. amalgama — qotishma) — rangli metallurgiyada asl metallar (oltin, kumush va platina) ni kukunlangan ruda yoki qumdan simob yorda-mida ajratib olish. Rudalar tegirmonlarda maydalanib amalga oshiriladigan A. ichki, boyitish shlyuzlarida amalga oshiriladigan A. tashqi deyiladi. Maydalangan rudaning suv bilan aralashmasi shlyuzda harakatlanganda metallarni mis (yoki kumush) yuritilgan listlarga surkalgan simob tutib qoladi. Elektr A. usuli ham mavjud. Bunda metall simob bilan hoʻllanib, shlyuzlarda oʻzgarmas tok taʼsirida rudaga ishlov beriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amalteya

**Amalteya** — Yupiterning beshinchi yoʻldoshi. 1893-yilda amerika olimi E. E. Bernard ochgan. Sayyoradan uzoqligi 181 ming km; atrofidan taxminan har 12 soat (0,4982 sutka)da doiraviy orbita boʻylab toʻla aylanib chiqadi. A. kattali-gi jihatidan Yupiter yoʻldoshlari ora-sida 5-oʻrinda turadi. A. diametri 160&nbsp;km. Oʻrtacha oppozitsiya paytida 13-yulduz kattaligida koʻrish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaravati (maʼnolari)

**Amaravati**:

* Amaravati — Hindistondagi shahar, Maharashtra shtatining shim.
* Amaravati (meʼmoriy yodgorlik) — Hindistonning Maharashtra shtati (Krishna daryosining jan.
Ambivalentlik

**Ambivalentlik** (lotincha ambo — ikkala va valentia — kuch) — kishida bir vaqtning oʻzida qarama-qarshi hissiyotning yuzaga kelishi. Masalan, baʼzan kishida ayni bir narsaga yoki kishiga nisbatan ham mehr, ham nafrat ifodalanadi. Bunday hissiyotlarning yuzaga kelishi kishiga taʼsir qiladigan hodisa va narsalarning turli-tuman tarzda sodir boʻlishi va boshqa sabablar bilan bogʻliqdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambistomasimonlar

**Ambistomasimonlar** (Ambysto-maﬁ dae) — dumli amfibiyalar oilasi. 35 turi bor. Shimoliy Ameri-kada tarqalgan. Faqat 1 turi Tailand va Dirma togʻlarida uchraydi. A.ning boʻyi 30 sm cha, salamandraga oʻxshaydi. Suvga yaqin zax joylarda yashaydi, lekin tuxumini bahorda suvga qoʻyadi. A. tu-xumi urgʻochisining jinsiy yoʻllarida urugʻlanadi. Marmar A. esa tuxumini quruklikka qoʻyadi, urgʻochisi tuxumini itbaliq chiqquncha kulcha boʻlib oʻrab yotadi. Tuxumdan chiqqan itbaliqpar yomgʻir bilan suv havzasiga oqib boradi. Bir necha oydan keyin metamorfozga uchrab yosh A.ga aylanadi va quruqlikka chiqadi. A. umurtkasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Keng tarqalgan yoʻlbars A. (Ambystoma tigranum)ning uz. 28 sm ga yetadi. Yoʻlbars A. lichinkasi metamorfoz layokatini yoʻqotgan, itbaliqlik davrida balogʻatga yetadi va kupaya oladi. Uning bu neotenik itbaligʻi aksolotl (suv oʻyinchogʻi) dey-iladi. Boshqa A. ham neoteniya xususiya-tiga ega. A.ning 5 turi va kenja turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambliopiya

**Ambliopiya** (yun. amblys — oʻtmas, zaiflashgan) — koʻz optik sistemasi, toʻr pardasi yoki koʻruv nervi tolasining bir yoki ikki tomonlama shikastlani-shi natijasida koʻrishning pasayishi. Shikastlanish koʻruv analizatorining koʻz kosasidan boshlab to bosh miyagacha boʻlgan yoʻllaridan qaysi birida so-dir boʻlgan boʻlsa, shunga qarab A.ning turli shakllari yuzaga kelishi mumkin. Mas, shikastlanish xiazma, koʻruv yoʻli va poʻstloq osti koʻruv markazlarida yuz bergan boʻlsa, gemianopsiya ruy beradi. Bunda bemor ikki koʻzi bilan Karaganda shakllarning faqat yarmini, yaʼni yo oʻng yoki chap tomonini koʻradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambon

**Ambon** — Indoneziyadagi shahar va port. Molukka orollaridagi Ambon orolda joylashgan. Maluku provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 206 ming kishi (1990). Baliq ovlanadi va qayta ishlanadi. Universitet bor. Okeanologiya institutining ilmiy tadqiqot markazi joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambrazura

**Ambrazura** (frans. embrasure — shi-nak) — toʻp, minomyot va pulemyotdan oʻq otish uchun mudofaa inshootlari va zirxli minoralarda qilinadigan tuy-nuk; miltiq va avtomatlardan otish uchun qurilgan shinaksan farq qiladi. A.ning shakli va Ulchami qurolning koʻrsatkichlariga, otish sharoitiga va sektoriga bogʻliq boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambroziya

**Ambroziya** (Ambrosia) — 1) qoqidoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi, 30 ga yaqin turi bor. Amerika, Osiyo, Yevropa, Afrika va Avstraliya hamda Tinch va At-lantika okeanlaridagi koʻpgina orollarda tarqalgan. Qozogʻiston, Shimoliy Kavkaz, Ukraina va Rossiyadagi bir qancha turlar zararkunanda begona ut hisoblanadi; 2) daraxtlar poyasidagi poʻstloqxoʻr qoʻngʻizlar ochgan yoʻllarda oʻsadigan sodda xaltali zamburugʻlar mitseliysi tana-sining oq yoki qizgʻish gʻubori. A. mitse-liysi qoʻngʻizlar uchun oziq boʻladi. A. bilan qoʻngʻizlar oʻrtasidagi munosabat simbioz yashashga misol boʻladi. Chunki A. faqat da-raxt yogʻochi bilan emas, balki qoʻngʻizlarning axlati hisobidan ham oziqlanadi. A. spora hosil qiladi, maxsus hujayralari urgʻochi poʻstloqhoʻr qoʻngʻizlar ichagi orqali boshqa sogʻlom daraxtlarga oʻtadi. Masalan, rophoma zamburugʻi hosil qiladigan A. burchoqdoshlar, piyozguldoshlar ta-nasida qoʻshqanotli hasharotlar paydo qiladigan boʻrtmalarda uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaravati (meʼmoriy yodgorlik)

**Amaravati** — Hindistonning Maharashtra shtati (Krishna daryosining janubiy qirgʻogʻi)dagi yirik meʼmoriy yodgorliklaridan biri (miloddan avvalgi 2-asr). Bu binoda toshdan yoʻnilgan qadimgi sagʻana ham saqlangan. Bino Budda haqidagi afsonalardan olingan rasmlar bilan bezatilgan. Yodgorlik atrofidagi devorlar singari sagʻana oʻrnashgan supa devorlari ham oʻyma naqshlar bilan qoplangan. A.ning haykal namunalari Madras va Britaniya muzeylarida saqlanmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Ambarsumyan

**Viktor Amazaspovich Ambarsumyan** (1908, Tiflis — 1996, Byurakan) — arman astrofizigi, akademik (1953), Armaniston Fanlar akademiyasi akademik (1943), prezidenta (1947-93). LDU astronomiya rasadxonasi direktori (1938-yildan). Byurakan astrofizika rasadxonasi tashkilotchisi va direktori (1946-yildan). Nazariy astrofizika asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari yulduzlar va galaktikalar kosmogoniyasiga, yulduzlar dinamikasiga, nestandart yulduzlarga, gaz tumanliklariga oid. Ambarsumyan galaktikaning tuzilishini oʻrganishda yangi yoʻnalish ochib berdi, Somon yoʻli tarkibida yangi xil yulduz tizimlari borligini (1947) aniqladi, ularni yulduz assotssatsiyalari deb atadi.

## Manbalar
Ambulatoriya

**Ambulatoriya** (lotincha: ambulatorius — yurib bajariladigan) — qatnab davo-lanadigan kichik tibbiy muassasa.

Ambulatoriyalar koʻproq qishloq joylarida tashkil etiladi. Unda asosiy kasalliklar (ichki, jarroxlik, ayollar kasalliklari) muta-xassislari ishlaydi. Shu bilan Ambulatoriya poliklinikadan farq qiladi. Maʼlumotlarga qaraganda, Turkistonda Ambulatoriyaga oʻxshash shifoxonalar qadim zamonlarda ham boʻlgan. 17-asrda Buxorodagi mashhur „Buq’ai dor ushshifo“ kasalxonasi qoshida qatnab davolanadigan bemorlar uchun maxsus boʻlim tashkil qilingan. Oʻzbekistonda birinchi Ambulatoriya 1878-yilda Toshkentda ochilgan. Hozirgi Ambulatoriyalar zamonaviy diagnostika, davolash va profilaktika vositalari bilan jihozlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambulatoriya kartasi

**Ambulatoriya kartasi** — qarang Kasallik tarixi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambun

**Ambun** — qadimgi ogʻirlik oʻlchovi; oʻrta asrlarga oid tarixiy asarlarda uchraydi. Gʻarbiy Pomirda qoʻllangan. 1A. 78-79&nbsp;kg ga teng boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenemxet I

**Amenemxet I** — Misr fir’avni (miloddan avvalgi taxminan 2000-1970), 12-su-lola asoschisi. Markazlashgan davlat hokimiyatini kuchaytirish yoʻlida ku-rashgan. Oʻgʻli Senusertga bagʻishlangan „Pandnoma“si saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenemxet III

**Amenemxet III** — Misr fir’avni (miloddan avvalgi taxminan 1849-1801), 12-sulo-ladan. Yunon manbalariga koʻra, A. Fay-yuvdagi „Labirint“ deb nom olgan ulkan binoni bunyod etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenxotep III

**Amenxotep III** — Misr fir’-avni (miloddan avvalgi taxminan 1405-1367), 18-suloladan. Uning davrida qadimgi Misr oʻz taraqqiyotining yuksak bosqichiga koʻtarilgan, Luqsorda Amon-Ra ibodat-xonasi va A. Shning ulkan haykallari — „Memnon ustunlari“ bilan bezalgan ibodatxona qurilgan. A. III keyingi ibo-datxonaga dafn etilgan. Bu davrda Misr fravinlari Suriyada va Nubiyaga juda uzoq vaqt olib borgan urishlari Misr mamlakatining madorini quritgan. Shuning uchun ham Amenxotep III podsholik qilgan zamonda katta urushlar qilmagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenxotep kenja

**Amenxotep kenja** — qadimgi Misr meʼmori (miloddan avvalgi 15-asr), fir’avn Amen-xotepning ish boshqaruvchisi, Luqsordagi maʼbud Amon-Ra ibodatxonasini (aka-uka meʼmorlar Gori va Suti bilan birga), Karnakdagi Amon-Ra ibodatxona-sining bosh zalini, Karnakdagi maʼbuda Mut ibodatxonasini qayta kurgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika (qitʼa)

**Amerika** – ikki materik, yaʼni Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikadan iborat qitʼa; ular orasidagi chegara odatda Daren boʻyni, baʼzan esa Panama boʻyni orqali oʻtkaziladi. Dunyodagi eng katta Grenlandiya oroli va yon-atrofidagi bir qancha boshqa orollar ham Amerika tarkibiga kiradi. Gʻarbiy yarim sharda, Atlantika va Tinch okeanlari orasida. Shimoliy Amerikada koʻpincha Markaziy Amerika va Vest-Indiya orollari alohida ajratiladi. Umumiy maydoni 42,5 million km. Aholisi 1,2 milliard kishi (2021). Grenlandiya va Shimoliy Amerikaning shimoli-sharqiy sohili 10—11-asrlarda normannlar tomonidan kashf etilgan deb hisoblanadi. Antil orollari, Janubiy Amerika sohilining shimoliy qismi hamda Shimoliy Amerikadagi Karib dengizi sohilining janubiy qismini 1492—1503-yillarda X. Kolumb kashf etgan. Amerika rasmiy kashf etilishidan 5 asr ilgari Beruniy Gʻarbiy yarim sharda ham quruqlik boʻlishi mumkin degan fikrni aytgan. Amerika italiyalik tadqiqotchi Amerigo Vespucci nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika davlatlari taraqqiyot banki

**Amerika davlatlari taraqqiyot banki** (Inter American Development Bank) — Lotin Amerikasi mamlakatlarini rivojlantirish dasturlarini moliyalash uchun xizmat qiladigan davlatlararo mintaqaviy bank, Amerika Davlatlari Tashkilotining mintaqaviy muassasasi. 1959-yilda tashkil etilgan. Boshqaruvi Vashingtonda. Bankning rahbar organi — 5 yilga saylanadigan boshqaruvchilar Kengashi. Joriy rahbarlikni direktorat olib boradi. 44 davlat aʼzo (25 tasi Lotin Amerikasi davlatlari, 19 tasi boshqa mintaqalardan, jumladan Yevropadan 14, Osiyodan 2 mamlakat). Aʼzo davlatlarning badallari miqdori turlicha. Dastlab bankning Ustav kapitali 1 mlrd. AQSH dollari miqdorida belgilangan, 1972-yilda 10 mlrd.dollarga yetdi. Ovozlarning 34,5% AQShga tegishli. Bank kredit resurelarini asosan xalqaro kapital bozorlaridan safarbar etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika Davlatlari Tashkiloti

**Amerika Davlatlari Tashkiloti** (**ADT**), Gʻarbiy yarimshardagi xalqaro mintaqaviy tashkilot. 1948-yilda Amerika davlatlarining 9-xalqaro konferensiyasida (Bogota shahri) tuzilgan. ADTʼga aʼzo davlatlar ratifikasiya qilganidan keyin 1951-yilda kuchga kirgan. Unga muvofiq, ADT ning maqsadi: qitʼada tinchlik va xavfsizlikni mustahkamlash, aʼzo davlatlar oʻrtasida roʻy beradigan ixtiloflarni bartaraf etish, chetdan tajovuz qilingan taqdirda unga qarshi birga harakat qilish, Amerika Qoʻshma Shtatlari, Kanada va Lotin Amerikasidagi jami 33 aʼzo mamlakatga taalluqli siyosiy, huquqiy, iqtisodiy muammolarni hal etishga yordam berish, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy taraqqiyot yoʻlida hamkorlik qilishdan iborat.

ADTʼning oliy organi – Tashqi ishlar vazirliklarining Bosh assambleyasi, ijrochi organi – ADTʼning Doimiy kengashi boʻlib, rasmiy idorasi Washington D. C., AQSh’da joylashgan.

## Yana Qarang
* Amerika davlatlari taraqqiyot banki

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenoreya

**Amenoreya** (yun. a — inkor qoʻshimchasi, men — oy va rheo — oqaman) — olti oy va undan koʻproq muddat hayz koʻrmaslik. Agar ayol ilgari hayz koʻrmagan boʻlsa, birlamchi, oldin hayz koʻrib yursa-yu, maʼlum vaqtdan soʻng hayz qoni uzoq vaqtgacha yoki butunlay toʻxtab qolsa, ikkilamchi A. boʻladi. Fiziologik A. balogʻatga yetmagan qizlarda, homiladorlik, bola emizish va klimak-teriya davrida uchraydi. Patologik A. ogʻir infeksion kasalliklar (terlama, sil, sepsis), umumiy darmonsizlik, moddalar almashinuvining buzili shi, ichki sekresiya bezlari faoliyatining oʻzgarishi, organizmning zaharlanishi, bachadonga turli eritmalar quyilishi tufayli roʻy beradi. Baʼzan A. da kasallik belgilari kuzatiladi, yuz va boshga qon koʻp kelib, toʻsatdan issiq seziladi, keyinchalik esa et uvushadi, sovuq ter bosadi, quloq shangʻillaydi va boshqa Hayz sikli buzilgan hollarda darhol vrachga uch-rashish va uning koʻrsatmalariga amal qilish lozim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amensalizm

**Amensalizm** (yun. a — inkor qoʻshimchasi va mens — maʼno) — orga-nizmlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarning bir turga foydali, ammo ikkinchi turga zararli shakli. Mas, kemiruvchilar uyasida yashaydigan kana, burga va boshqa hasharotlar kemiruvchilar oʻrtasida yuqumli kasalliklar tarqatuvchi man-ba boʻlishi mumkin; yirtqich (mas, boʻri) dan qolgan ovqatni terib yeyayotgan qargʻalarning qagʻ-qagʻi ovchining eʼti-borini jalb qiladi. Organizmlarning birga yashashi foydali yoki zararli ekan-ligini aniqlamoq uchun muhit sharoitining murakkab kompleks hisobga olish kerak (qarang Kompensalizm).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika ovozi

**Amerika ovozi** — AQSh hukumatining chet ellarga radioeshittirish xizmati. Faoliyatini 1942-yildan boshlagan. „Amerika ovozi“ eshittirishlari qariyb 50 tilda, shu jumladan, oʻzbek tilida ham (soʻnggi xabarlar) beriladi. Qabul qilib, qayta eshittirish radiostansiyalari AQShning oʻzidan tashqari Buyuk Britaniya, GFR, Gretsiya hududida, Osiyo va Afrikaning bir qator mamlakatlarida joylashgan.

## Manbalar
Amerika futboli

**Amerika futboli** (AQSh va Kanadada **gridiron** nomi bilan tanilgan), jamoalar yassi to‘p bilan o‘ynaydigan sport turi. Regbiga o‘xshaydi. Dastlabki musobaqa Amerika Qoʻshma Shtatlarida 1874-yilda o‘tkazilgan. O‘yinchilar yuziga niqob tutib, yelka, ko‘krak va butun gavdani himoya qiluvchi moslamalar kiyib harakat qiladilar. Raqibni to‘xtatish, uni chim ustiga bosib, yo‘lini to‘sish uchun deyarli barcha usullarni qo‘llashga ruxsat beriladi.

## Yana qarang
* Kanada futboli

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika ensiklopediyasi

**"Amerika ensiklopediyasi"** („The Encyclopedia Americana“), **"Amerikana"** — AQShda nashr etiladigan universal ensiklopediya. Ingliz tilida. 1-nashri 1903-04-yillarda Nyu-Yorkda 16 jild qilib chiqarilgan. „Amerika ensiklopediyasi“ning takomillashtirilgan 30 jildlisi 1918-20 yillarda nashr etildi va u keyingi nashrlar (jumladan, 1961-yil chiqqan, 60 mingdan ortiq maqolani oʻz ichiga olgan „Amerika ensiklopediyasi“) uchun asos boʻldi. „Amerika ensiklopediyasi“ keng kitobxonlar ommasiga moʻljallangan. 1923-yildan boshlab ensiklopediyaga yillik ilova („Amerikana Annual“) ham nashr etilmoqda. Ilova ensiklopediyani maʼlumotlar bilan toʻldiradi.
Amerikaliklar

**Amerikaliklar** — AQSh aholisining koʻpchilik qismini tashkil etadigan xalq. Amerikaliklar 194,2 million kishidan ortiq (1992), jumladan AQShda 193 mln. kishi. Kanadada 320 ming kishi, Meksikada 135 ming kishi, Buyuk Britaniyada 120 ming kishi yashaydi. Amerikaliklar millati 17-asrning boshlarida Angliyaning Shimoliy Amerikadagi mustamlakasiga Yevropadan koʻchib kelgan kishilar (ingliz, shotland, irland, golland, fransuz, ispan va boshqalar)dan tashkil topgan. Amerikaliklar millati asosan Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun ku-rash (1775-1783) arafasida va shu kurash mobaynida shakllangan. AQShga muhojir boʻlib kelgan turli-tuman etnik guruhlar assimilyatsiya boʻlib, Amerikaliklar qiyofasiga, tili va madaniya-tiga oʻz hissalarini qoʻsha bordilar. 19-asr oʻrtalarida, fuqarolar urushi (1861-1865) arafasida AQShga koʻp irland va nemislar keldi. 19-asrning oxirlarida esa Gʻarbiy Yevropa bilan bir qatorda Sharqiy va Janubiy Yevropadan, Osiyodan muhojirlarning kela boshlashi amerikaliklarning etnik xilma-xilligini kuchaytirdi. Birinchi jahon urushi davrida (1914-1918-yillarda) Meksikadan, Lotin Amerika-sining boshqa mamlakatlaridan ham juda koʻp muhojirlar keldi. Birinchi jahon urushidan keyin chet ellardan koʻchib kelish qonuniy cheklab qoʻyilgach, kelgindilar soni kamaya boshladi. Dindorlari asosan protestantlar, katoliklar. Amerikaliklar millati nisbatan yosh. Etnik jihatdan qoʻshilish jarayoni tugʻallanganicha yoʻq. Koʻpgina milliy guruh (polyak, italyan va boshqalar)lar oʻz mamlakatlari madaniyatlarini qisman saqlab qolganlar, lekin ingliz tilida soʻzlashadilar. Amerikalik oʻzbeklar ham til, urf-odat, madaniyatlarini saqdab qolganlar. Amerikaliklar ingliz tilining amerikan shevasida soʻzlashadi. Shartli ravishda baʼzan Amerika qitʼasida yashovchilarning hammasini amerikaliklar deb ataydilar.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika-Meksika urushi

**Amerika-meksika urushi** (1846-48) — AQShning Meksikaga qarshi olib borgan bosqinchilik urushi. AQShning janubidagi plantator quldorlar Meksikaning Texas shtatiga kuchib utganlar va Meksika hukumatiga qarshi isyon koʻtarganlar (1835) hamda Texasni „mustaqil“ davlat deb eʼlon qilganlar (1836). 1845-yilga kelib, AQSH Texasni oʻz shtatlari tarkibiga qoʻshib olishga erishdi, bu 1846-48 yil urushini keltirib chiqardi. AQSH bosqinchilari Meksika qoʻshinlarini tor-mor qilib, 1847-yil sentabrda mamlakat poytaxti Mexikoni oldilar. 1848-yil 2-fevralda Guadalupe-Idalgoda sulh shartnomasi tuzildi, unga muvofiq AQSH Meksika yerlarining deyarli yarmini (Texas, Yangi Meksika, Arizonaning bir qismi, Yuqori Kali-forniyani) uziga qoʻshib oldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerikan irqi

**Amerikan irqi**, **amerikanoid irq** — katta mongoloid irqqa mansub irq. Oʻzida mongoloidlik belgilari bilan birga ayrim yevropeoid irq belgilarini ham mujassamlashtirgan (epikan-tusning boʻlmasligi, uzun burun va boshqalar). Shimoliy va Janubiy Amerikada (indeyslarda) tarqalgan. Ayrim antropologlar uni alohida katta irq deb hisoblaydilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerikacha qurilma

**Amerikacha qurilma** — oʻrta va kichik oʻlchamli teleskoplarni oʻrnatishda qoʻllaniladigan qurilma. 19-asrda ixtiro etilgan. Teleskopning pastki qismi A q. qutb oʻqining ayrisimon uchi ichiga ki-rib turadi. Amerikacha qurilma yordamida oʻrnatilgan teleskop vositasida osmonning istal-gan nuqgasidagi kosmik jismni kuzatish mumkin. Amerikacha qurilmaning boshqa (nemischa va in-glizcha) turdagi qurilmalardan afzalli-gi: bu kurilmada teleskop trubalarini muvozanatda saqlab turadigan ogʻir po-sangi toshning boʻlmasligidadir. Aqli birinchi teleskop AQShdagi Maung Vil-son rasadxonasiga oʻrnatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ameritsiy

**Ameritsiy** (Americium), Am — sunʼiy yoʻl bilan olingan radioaktiv ki-myoviy element, aktinoidlarga kiradi; tartib raqami 95. Barqaror izotoplari yoʻq.Plutoniy (239Ri) ni neytronlar bilan nurlantirib, sintez qilingan (1944-yil oxiri — 1945-yil boshlarida). Lantanoidlar qatorida lantandan key-in 6-oʻrinda turadigan element yevropiy deb atalganidek, aktinoidlar qatorida aktiniydan keyin 6-oʻrinda turadigan Ameritsiy ga ham „Amerika“ soʻzidan olinib, Ameritsiynomi berilgan. Massasining soni 237dan 246 gacha boʻlgan izotoplari maʼ-lum, ular a-nurlanuvchilardir. Eng uzoq, yashaydigan izotoplaridan 241Ap1 va 243At (yarim parchalanish davri Tʼ=2 — 7370-yil) oʻzidan a-nurlar chiqarib turadi (a-nurlanish u-nurlanish ishtirokida boradi). Elementar Ameritsiy- kumush rang me-tall, suyuqlanish temperaturasi 995°, qaynash temperaturasi 2607°. A va uning qattiq birik-malari oʻzidan a-nurlar chikarib turadigan boʻlgani uchun qorongʻida yogʻdu sochadi. Valentligi birikmalarda 3dan 6 gacha, eritmalarda koʻpincha 3. Uch valentli Ameritsiy eritmalari pushti rangli boʻladi. Ki-myoviy xossalariga koʻra u lantanoidlarga oʻxshash.Kislorod taʼsirida (uning tanqisligida) oksidlanib ameritsiy oksidini AtO, suyultirilgan kislota bilan oʻzaro taʼsirlanib At3Q tuzlarini, gaz holidagi vodorod bilan 50° dayoq reak-siyaga kirishib, digidrid AtN2, trigi-dridni AtN3 hosil qiladi. Ameritsiy kimyosi ustidagi ishlar uning asosan bir izo-topi — "’Amdan foydalanib bajarilgan, qolgan izotoplarini ishlatish uchun kifoya qiladigan miqdorda olish qiyin. 241Am berilliy bilan birga neytron man-balari tayyorlash uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ametist

**Ametist** (safsar) — mineral, kvarsning shaffof binafsha rang turi. Ametistning yirik, chiroyli rangli kristallari qimmatbaho tosh. Sintetik Ametist ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Ametist granit pegmatitlarida, kvars yertomirlarida va baʼzan metamorfik togʻ jinslari ichida ham hosil boʻladi. Ametist konlari Brazi-liya, Shrilanka o., Myanma (Birma), Ural togʻlari, Ukraina va boshqa joylarda bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy fanlar akademiyasi

**Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy Fanlar Akademiyasi** – AQShdagi ilmiy jamiyat. 1863-yil Vashington shahrida tashkil etilgan. Asosiy maqsadi, mamlakatda fan taraqqiyotiga koʻmaklashishdan iborat. AQSH hukumati va uning bir qancha agentliklari uchun fan va texnika masalalari boʻyicha maslahatchi organ vazifasini bajaradi. Hozirda ushbu jamiyatning 1989 nafar kishi aʼzosi boʻlib, ulardan 80 dan ortigʻi faxriy aʼzo, 271 xorijiy aʼzodir. Ishlarni texnika fanlari milliy akademiyasi (1964) va Tibbiyot instituti (1970) bilan birga muvofiqlashtiradi. Ijrochi organi Milliy tadqiqot kengashi (1916) tashkil qilingan.
## Manbalar
Amerika Qoʻshma Shtatlari Eksport-import banki

**Amerika qoʻshma shtatlari eksport-import banki**, Eks-imbank (Bank of the United States) — AQShning mamlakat eksport-import operatsiyalarini kreditlash boʻyicha davlat banki. Aksariyat 5 yildan va undan ortiq muddatga kreditlar, kafolatlar beradi. 1934-yilda hukumat tomonidan „Vashing-ton eksport-import banki“ nomi bilan tashqi savdoni moliyalash uchun tashkil etilgan. 1968-yildan hozirginomda. Bank xori-jiy haridorlarga kreditlar va eksport kreditlari boʻyicha kafolatlar beradi, eksport kreditlarini sugʻurtalash, Ame-rikadagi kreditor xususiy banklarning eksport veksellarini hisobga olish va boshqa bilan shugʻullanadi. Sarmoyasi 1 mlrd. dollar. Resurslarning asosiy manbai AQSH pul bozori vositalari va davlat xazina-sining uzoq muddatli qarzlari. Kreditlar va kafolatlarning yillik hajmini AQSH kongressi belgilaydi. Mazkur bank Oʻzbekiston AQShdagi „Keys korpo-reyshn“ kompaniyasidan kredit va moli-yaviy lizing shartlarida qishloq xoʻjaligi texnikasi (gʻalla oʻrish kombaynlari, paxta terish mashinalari, haydov traktorlari)ni so-tib olishida xorijiy banklarning kre-ditlarini sugʻurta qoplamasi bilan taʼ-minlashda ishtirok etdi (1997).
Ametropiya

**Ametropiya** (yun. ametro — no-muta-nosib, opsis — koʻrish) — koʻzning yorugʻlik nurini notoʻgʻri sindirishi natijasida xiralashuvi. Bunda koʻz uzoqdan yoki yaqindan yaxshi koʻra olmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amigdalin

**Amigdalin**, – glyukozidlar sinfiga mansub tabiiy organik birikma. Achchiq bodomda (2,5- 3,5%), shaftoli (2-3%), olxoʻri (1- 1,8%), olcha (0,8%) danagida, olma, nok urugʻida va boshqalarda boʻladi. Amigdalin – yaltiroq plastinkasimon modda. Suyuklashish temperaturasi 215°, suvda va qizdirilgan spirtda yaxshi eriydi. Amigdalinning kislotalar hamda achchiq bodom mevasining suvdagi ekstraktida boʻladigan emulsin fermenti taʼsirida gidrolizlanishi natijasida D-glyukoza, benzaldegid va sianid kislota hosil boʻladi. Amigdalin odam ichagida fermentlar va bakteriyalar taʼsirida parchalanib, sianid kislotaga aylanadi va organizmning zaharlanishiga olib keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amidlanish

**Amidlanish** – karboksil guruhiga kiradigan gidroksili (-ON)ning amin (-NH2) guruhiga almashinishi yoʻli bilan kislotalarning amidlari hosil boʻlishi reaksiyasi. Hayvonlar va odam toʻqimalarida ammiakni zararsizlantirishning asosiy yoʻli sifatida fiziologik nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega. Hayvon organizmida glutamat kislota bilan asparagat kislotaning amidlanib, glutamin va asparagin hosil boʻlishi koʻproqahamiyatli. Amidlanish murakkab fermentativ jarayon boʻlib, unda adenozinfosfat kislotalar energiyasidan foydalanadi. Atsidoz holatlarida moddalar almashinuvidan hosil boʻladigan kislotali moddalar glutaminaza fermentining taʼsirida glutamindan ammiak ajralib chiqishi tufayli buyrakda neytrallanadi. U organizmda kationlarni asrab qoladigan va shu tariqa qonning ishqor rezervini kamaytirmaydigan himoya mexanizmlaridan biridir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amil spirtlar

**Amil spirtlar** – bir atomli toʻyingan spirtlar. Zichligi 814&nbsp;kg/m3. Amil spirtlarning 8 ta izomeri bor. Ular orasida eng ahamiyatlisi izoamil spirtdir. Odatdagi sharoitda Amil spirtlarning hamma izomerlari suyuq boʻladi. Izoamil spirt rangsiz suyuqlik boʻlib, undan qoʻlansa hid keladi, qaynash temperaturasi 131,5°, suvda yomon erib, azeotrop aralashma hosil qiladi. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Amil spirtlar sivuxa moyidan olinadi. Ular sintetik usullar bilan ham hosil qilinadi. Amil spirtlar sulfat kislota bilan qizdirilganda oddiy amil efirlar hosil boʻladi. Izoamil spirtning murakkab efirlari, masalan, izoamilatsetat xushboʻy modda. U meva essensiyalari tayyorlashda va lok, boʻyoq ishlab chiqarishda erituvchi modda sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amyobalar

**Amyobalar** (*Amoebida*) – soxta oyoqlilar sinfiga mansub bir hujayrali umurtqasiz hayvonlar turkumi (ayrim manbalarda sinf). Ba’zi amyobaning diametri 20 mk cha; yirik amyoba (*Amoeba proteus*) 700 mk keladi. Amyobalar chuchuk suvlarda, nam tuproq va qumda yashaydi. Dengizlarda ham bor. Amyobaning qattiq qobigʻi boʻlmaydi, shu sababli ularning gavda shakli doim oʻzgarib turadi, soxta oyoqlari bilan siljiydi. Ba’zi amyobalar xivchin chiqaradi. Amyobalar bakteriyalar, mayda suvoʻtlar va hokazo bilan ovqatlanadi. 

Noqulay sharoitda amyobalar gavdasi yumaloqlanib, qattiq qobiq hosil qiladi va sistaga aylanadi. Ayirish vazifasini qisqaruvchi vakuomar bajaradi. Amyobalar, asosan, ikkiga boʻlinish yoʻli bilan koʻpayadi. Amyobalarning bir qancha turlari odam va hayvonlar organizmida parazitlik qiladi. Asosiy turlari: erkin yashovchi oddiy amyoba (*Amoeba proteus*) va odam ichagida parazitlik qiluvchi ichburugʻ amyobasi (*A. histolitica*).
Amilatsetat

**Amilatsetat** — sirka kislotannig amil efiri. Xushboʻy, rangsiz suyuqlik, suyuqlanish temperaturasi — 75’, qaynash temperaturasi 149,2°, zichligi 875,3&nbsp;kg/m3. Mol. m. 130,18. Amilatsetat sirka kislota bilan amil spirt konsentrlangan sulfat kislota ishtirokida qizdirilganida hosil boʻladi. Uning izomeri — izoamilatsetat „nok essensiyasi“ nomi bilan ichimliklar va qandolat tayyorlashda ishlatiladi. Texnikada nitrotsellyuloza uchun erituvchi sifatida (kinoplyonkalar, selluloid ishlab chiqarishda) foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amilenlar

**Amilenlar**, pentenlar – oltita izomeri boʻlgan olefinlar qatorining toʻyinmagan uglevodorodlari. Oddiy sharoitda ularning hammasi suyuqlikdir. Amilenlar alyuminiy xlorid taʼsirida polimerlanadi. Sulfit angidrid (SO2) ishtirokida rezinasimon holga keladi. Amilen polimerlari texnikada koʻp ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amilodekstrin

**Amilodekstrin** – kraxmal gidroliz yoʻli bilan parchalanganida hosil boʻladigan dastlabki mahsulot, dekstrinlarning bir turi, yod taʼsir ettirilsa, koʻk yoki binafsha rangga kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amiloidoz

**Amiloidoz** — hujayradan tashqarida oqsillar almashinuvining buzilishi, oraliq toʻqimalarda anomal fibrillali murakkab oqsillar — amiloid hosil boʻlishi va toʻplanib qolishi; irsiy omilga bogʻliq; surunkali kasalliklar (masalan, osteomiyelit) va hokazo asorati sifatida yuzaga kelishi mumkin. Amiloidoz parenxima atrofiyasi, skleroz va aʼzolarning funksional yetishmovchiligiga olib keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amimiya

**Amimiya** (yun. „a“ – inkor qoʻshimchasi, „mimos“ – taqlidchi) – istara sovuqligi, yuz ifodasining yoʻqolishi; bunda yuzning sogʻlom kishilarga xos imo-ishorasi bemorlarda butunlay yoʻqolib qoladi. Ularning yuz qiyofasi ichki hissiyotlar (sevinch, quvonch, qoʻrqinch, hayajon va hokazo)ni ifoda etmay, doim birdek, qotib qolgandek, niqob koʻrinishida boʻladi. Amimiya shizofreniya, tushkunlik holati, kuchli taʼsir qiluvchi dorilarni suiisteʼmol qilish va boshqa oqibatida yuzaga keladi. Amimiya rivojlanuvchi falajlik hamda miya toʻqimalari yalligʻlanishi (ensefalit)ning asosiy belgilaridan biridir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amin

**Amin** (arab. – ishonchli, halol):

1) Muhammad alayhissalomga paygʻambarlik vahiyi kelmasidan burungi davrda u zotning nihoyatda halol, rostgoʻy boʻlganliklari tufayli xalq tomonidan berilgan laqab (Muhammad Amin, yaʼni Muhammad halol, ishonchli).

2) Amir Temur va temuriylar davrida asosan moliya va qishloq xoʻjaligini boshqarish ishlari bilan shugʻullanuvchi amaldor boʻlib, davlat devoni tomonidan tayinlangan.

3) Buxoro amirligi va Turkiston general-gubernatorligida bir yoki bir necha kichik qishloqni boshqaruvchi hamda xalq tomonidan saylangan amaldor. Buxoro amirligida Amin amlokdorga, Turkiston general-gubernatorligida esa boʻlis (volost) boshligʻiga boʻysoʻngan. Aminning asosiy vazifasi aholidan oʻlpon va soliq yigʻish, aholi ustidan nazorat qilish, suv taqsimlash (Amini ob) edi. Bozorda mol sotuvchilardan bozor haqi yigʻuvchi amaddor ham Amin deyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amyobiaz

**Amyobiaz**, amyoba dizenteriyasi — yoʻgʻon ichakning yarali yalligʻlanishi bilan kechadigan protozoy kasallik, ichburugʻning bir turi. Dizenteriya amyo-basi qoʻzgʻatadi. Kasallikda bemorning tinkasi qurib, ishtahasi yoʻqoladi, qorni ogʻrib, ichi ketadi (bir kecha-kun-duzda 5-20 va undan koʻp), suyuq najasda shilliq moddalar va qon boʻladi. Baʼzan harorat koʻtariladi (39-40°), zaharlanish alomatlari (koʻngil aynishi, qusish), jigar va boshqa aʼzolarda abssess roʻy beradi. Davo choralari koʻrilmasa yoki bilar-bilmas davo qilinsa, kasallik surunkali shaklga oʻtadi. A. bilan ogʻrigan bemor kasalxonada davolanadi. Meʼda-ichak faoliyati buzilganda darhol vrachga murojaat etish lozim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil