Faxruddin Ali Ahmad

**Faxruddin Ali Ahmad** (; 1905-yil 13-may — 1977-yil 11-fevral) — hindistonlik huquqshunos va siyosatchi, Hindistonning beshinchi prezidenti (1974–1977).

Dehlida tugʻilgan Ali Ahmad Dehli va Kembrijda tahsil olgan. Hindistonga qaytib, dastlab Lohurda, keyin esa Guvahatida advokatlik bilan shugʻullangan. 1930-yillarda Hindiston Milliy Kongressida uzoq muddatli faoliyatini boshlagan Ahmad, 1939-yilda Gopinath Bordoloi bosh vazirligi davrida Assam moliya vaziri sifatida faoliyat yuritgan. U 1946-yilda Assamning bosh advokati boʻlgan va 1957-yilda Bimala Prasad Chaliha davrida yana moliya vaziri etib saylangan va bu lavozimda 1966-yilgacha faoliyat olib borgan. 1966-yilda Bosh vazir Indira Gandi tomonidan milliy vazirlar mahkamasi vaziri etib tayinlangan va turli vazirliklarni, jumladan, energetika, irrigatsiya, sanoat va qishloq xoʻjaligi sohalari boʻyicha vazirliklarni boshqargan. 1974-yil 17-avgustdagi prezidentlik saylovlarida Tridib Chaudhuri ustidan gʻalaba qozonib, Hindiston prezidenti etib saylangan.

Prezident sifatida Ali Ahmad 1975-yil avgust oyida Favqulodda holatni joriy qilgan, fuqarolik erkinliklarini keskin cheklaydigan va Indira Gandiga farmon bilan hukumat ishlariga aralashishda ruxsat beruvchi koʻplab qarorlar va konstitutsiyaviy tuzatishlarga rozilik bildirgan. Ommaviy chiqishlarida kishilarni Favqulodda vaziyat holatini qoʻllab-quvvatlashga chaqirgan.

Faxruddin Ali Ahmad 1977-yilning fevralida yurak xurujidan vafot etgan. Davlat tomonidan Nyu-Dehlidagi parlament binosi yaqinidagi masjidga dafn qilingan. U Hindiston tarixidagi ikkinchi musulmon prezident va vakolat muddati yakuniga yetmasdan vafot etgan ikki prezidentning biri boʻlgan. Ali Ahmad oʻrniga vaqtinchalik prezident vazifasini bajaruvchi Basappa Danappa Jattidan koʻproq ovoz toʻplagan Neelam Sanjiva Reddy 1977-yilda Hindistonning oltinchi prezidenti etib tayinlangan.

## Hayoti va oilasi
Ali Ahmad 1905-yil 13-mayda Dehlida tavallud topgan. Ahmadning bobosi Kaliluddin Ali Ahmad islom ulamosi, otasi polkovnik Zalnur Ali esa Hindiston tibbiyot xizmatida ishlovchi shifokor boʻlib, Assam shtatidagi birinchi tibbiyot yoʻnalishi bitiruvchisi hisoblangan. Ahmadning onasi Sohibzodi Ruqayya Sulton Loharu Navobining qizi boʻlgan. Ahmad polkovnik Zalnur Alining oʻn nafar farzandlari ichida beshinchi oʻgʻli edi. 2018-yilda Faxruddin Ali Ahmadning bir qancha qarindoshlari Assam shtati fuqarolarini milliy roʻyxatga olish jarayonidan chetda qolib ketgan, chunki ular oʻzlarining shaxslarini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim eta olmagan.

## Taʼlimi va faoliyati
Ali Ahmad Gonda, Birlashgan provinsiyalar va Dehlidagi hukumat oʻrta maktablarida tahsil olgan. 1921—1922-yillarda Dehlidagi Saint-Stephen kollejida tahsil olgan va Angliyaga joʻnab ketgan. 1927-yilda Kembrijdagi Saint-Catharine kollejida tarix fanidan soʻnggi imtihonlardan muvaffaqiyatli oʻtgan. 1928-yilda Londondagi Inner Temple uyushmasidan chaqirib olingan va oʻsha yili Hindistonga qaytib kelgan. 1930-yilda Guvahatiga koʻchib oʻtishdan oldin Lohur Oliy sudida advokat sifatida oʻz ish faoliyatini boshlagan va u yerda dastlab Nabin Chandra Bardoloi qoʻl ostida kichik advokat boʻlib ishlagan. Guvahatida, keyinchalik shtatning bosh advokati boʻlgan Ali Ahmad 1948-yilda Assam Oliy sudi Advokatlar assotsiatsiyasining rahbari etib tayinlangan.

## Hindiston Milliy Kongressidagi roli
Faxruddin Ali Ahmad 1931-yilda Hindiston Milliy Kongressiga asosiy aʼzo boʻlib qoʻshilgan. 1936-yilda Assam-Pradesh Kongressi qoʻmitasi va Butun Hindiston Kongressi qoʻmitasi aʼzosi boʻlgan. U 1946—1947-yillarda Butun Hindiston Kongressi Ishchilar Qoʻmitasi aʼzosi boʻlgan. 1964—1974-yillarda Ali Ahmad partiyaning parlament kengashi aʼzosi sifatida faoliyat yuritgan.

## Mustaqillikdan oldingi Hindistondagi saylov faoliyati
Faxruddin Ali Ahmad 1937-yilgi Hindiston hukumati toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq oʻtkazilgan provinsiya saylovlarida Assam qonun chiqaruvchi assambleyasiga saylangan. U Gopinat Bordoloi boshchiligida Kongress hukumatidagi uchta musulmon vazirlaridan biri boʻlib, 1938-yil 20-sentyabrdan 1939-yil 16-noyabrgacha moliya, daromad va mehnat vaziri lavozimida ishlagan.

Faxruddin Ali Ahmad 1939—1940-yillarda bir qancha yangi soliqlarni joriy etgan. Qishloq xoʻjaligidan olinadigan daromad soligʻi, turli pul tikish orqali oʻynaladigan qimor oʻyinlari uchun soliqlar hamda davlat daromadlari taqchilligini bartaraf etish maqsadida tovarlarni sotishdan olinadigan soliqlar shular jumlasidandir. Qishloq xoʻjaligidan olinadigan daromad soligʻi choy sanoati rivoji uchun ishlatilgan, uning bir qismi choy plantatsiyalaridagi ishchilarning hayotini yaxshilash uchun sarflanishi kerak boʻlgan. Faxruddin Ali Ahmadning Assam neft kompaniyasidagi ish tashlash paytida tutgan yoʻli Britaniyaning Assamdagi tijoriy manfaatlariga zid deb topilgan, ammo Bordoloi vazirligi hamda yuqori jamoatchilik vakillari tomonidan bu ish qoʻllab-quvvatlangan.

1940-yilda Faxruddin Ali Ahmad Gandining buyrugʻi bilan satyagraxa qilgan va hukumat tomonidan ayblanib, bir yil qamoqda oʻtirgan. Hindistonni tark etish harakati boshlanganidan soʻng, Ali Ahmad 1942-yil 9-avgustda Assam provinsiyasi Kongress qoʻmitasining bir qancha boshqa rahbarlari bilan birga hibsga olingan. U Jorhatdagi qamoqxonada yana uch yil qamoqda saqlangan.

Faxruddin Ali Ahmad Musulmonlar Ligasining Pokiston davlatini tuzish talabiga va Hindiston aholisini ijtimoiy-jamoaviy mansubligiga koʻra (din va odatlariga qarab) boʻlinishiga qarshi boʻlgan. Biroq, 1946-yilgi saylovlarda Kongress Assamda Gopinat Bordoloi boshchiligida hukumat tuzish uchun yuqori oʻrinlarni qoʻlga kiritgan boʻlsa-da, Ali Ahmad Shimoliy Kamrup saylov okrugidagi natijalarga koʻra, Musulmon Ligasi vakili Moulvi Abdul Hyedan kamroq ovoz toʻplagan. Gopinat Bordoloi boshchiligidagi Kongress partiyasi Faxruddin Ali Ahmadning gʻalabasini taʼminlash uchun koʻp pul va kuch sarflagan boʻlsa ham, u Hye tomonidan yigʻilgan 7 265 ta ovozga qarshi atigi 844 ta ovoz toʻplagan. Shundan soʻng Ali Ahmad Assamning general advokati etib tayinlangan va 1952-yilgacha ushbu lavozimda faoliyat yuritgan.

## Hindiston mustaqilligi davridagi faoliyati
1952-yilgi qonunchilik assambleyasiga saylovda qatnashish taklif qilingan boʻlsa-da, Faxruddin Ali Ahmad Kongress partiyasi rahbariyati va bosh vazir Bishnuram Medhi bilan kelib chiqqan kelishmovchiliklar tufayli saylovlarda qatnashishdan bosh tortgan. 1954-yil aprel oyida u Rajya Sabha aʼzosi etib saylangan va 1957-yil mart oyida isteʼfoga chiqquniga qadar uning aʼzosi boʻlib qolgan. 1957-yil Assam Qonunchilik Assambleyasi saylovlarida qatnashgan va 66.13 % ovozni qoʻlga kiritib yutib chiqqan. 1962-yilgi Assam Qonunchilik Assambleyasiga saylovda 84.56 % ovozni qoʻlga kiritib, yana qayta saylangan. Bosh vazir Bimala Prasad Chaliha boshchiligidagi hukumat vakillar yordamida Ali Ahmad 1957—1962-yillarda moliya, huquq, jamiyat, panchayatlar va mahalliy vakillarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlarini rivojlantirish vaziri, 1962—1966-yillarda moliya, huquq, jamiyat va panchayatlarni rivojlantirish vaziri boʻlgan.

Faxruddin Ali Ahmad 1951-yilda Gopinat Bordoloidan oldingi Assam bosh vaziri lavozimini egallagan Musulmonlar Ligasi yetakchisi Muhammad Saadulaning Kongress partiyasiga kirishiga yordam bergan. U bosh vazir Chalihaning 1951-yildagi Fuqarolarning Milliy roʻyxatiga asoslanib, Assamda noqonuniy muhojirlarni aniqlash va deportatsiya qilishga urinishi amalga oshmay qolishida katta hissa qoʻshgan. Uning taʼkidlashicha, agar Kongress partiyasi ushbu rejani davom ettirsa, bu Assam va Hindistonning qolgan qismidagi musulmonlar orasida hukumatga nisbatan ishonchsizlik ortishiga sabab boʻlar edi. Shu tariqa Ali Ahmadni Sharqiy Pokistondan Hindistonga musulmonlarning koʻplab kirib kelishi va ularning Kongress partiyasi uchun oʻziga xos ovoz yigʻish quroliga aylanishida ayblashgan. Huquqshunos Salmon Xurshid bu holatni Nellie qatliomiga olib kelgan asosiy sabab sifatida koʻrsatgan

## Ittifoq vaziri

### Irrigatsiya va energetika vaziri
1966-yil yanvar oyida Assam moliya vaziri lavozimida ishlayotgan Faxruddin Ali Ahmad Indira Gandining birinchi kabinetida Ittifoqning irrigatsiya va energetika vaziri etib tayinlanadi. U Shastri kabinetiga chaqirilgan bir nechta vazirlardan biri boʻlgan. Oʻsha yilning aprel oyida Ali Ahmad ikkinchi marta Rajya Sabha aʼzosi etib saylangan.

### Taʼlim vaziri
Ahmad Muhammadali Karim Chagla oʻrniga Taʼlim vazirligiga oʻtkazilgan va 1966-yil 13-noyabrdan 1967-yil 12-martgacha Ittifoq taʼlim vaziri sifatida faoliyat yuritgan. Ushbu faoliyatidagi qisqa muddat davomida Ali Ahmad vazirlikka ajratilgan mablagʻlarning kamayishi va uning taʼlimni qayta qurish dasturlariga taʼsiridan xavotirda ekanligini maʼlum qilgan va 1966-yildagi Banaras Hindu universiteti qonuniga oʻzgartirish kiritish toʻgʻrisidagi qonun loyihasini oʻz nazoratiga olgan.

### Sanoatni rivojlantirish va kompaniya ishlari vaziri
Ali Ahmad 1967-yil 13-martda sanoatni rivojlantirish va tadbirkorlik ishlari vaziri etib tayinlangan. 1967-yilgi parlament saylovlarida Ali Ahmad Assam shtatidagi Barpeta saylov okrugidan 60 foizdan ortiq ovoz toʻplab, Lok Sabhaga saylangan. Faxruddin Ali Ahmad Sanoat taraqqiyoti vaziri boʻlgan davrda, uning vazirligi Texnik rivojlanish bosh boshqarmasi orqali Sanjay Gandiga yiliga 50 000 ta Maruti avtomobillarini ishlab chiqarish niyati toʻgʻrisida maktub yoʻllagan. Garchi Gandi bunday korxonani yaratish uchun zarur boʻlgan texnik tajriba va kapitalga ega boʻlmasa ham, ushbu loyihaga ishonch bildirgan.

1969-yilda Faxruddin Ali Ahmad siyosiy partiyalarga korporativ moliyalashtirishni taqiqlovchi qonun loyihasini taqdim etgan. Shuningdek, u Swatantra partiyasini moliyalashtirishga yoʻl qoʻymaslik orqali uning faoliyatini toʻxtatishni maqsad qilgan. Moliyalashtirishning muqobil mexanizmini oʻrnatmagan holda joriy etilgan taqiq, partiyalar uchun saylov jamgʻarmalarining asosiy qonuniy manbaining bekor qilinishiga va keyinchalik saylovoldi tashviqotini moliyalashtirishda noqonuniy amaliyotlarning koʻpayishiga sabab boʻlgan.

1969-yilning sentyabrida Faxruddin Ali Ahmad Marokashning Rabot shahridagi Islom sammitiga Hindiston delegatsiyasi rahbari sifatida yuborilgan. Biroq, Hindiston delegatsiyasi Marokashga kelgach, general Ayub Xon boshchiligidagi Pokiston delegatsiyasining eʼtirozlariga koʻra sammitda qatnashishi taqiqlangan. Bu voqea Hindiston uchun diplomatik fiasko hisoblangan va parlamentda ishonchsizlikka sabab boʻlgan. Avgust oyida partiyadagi boʻlinishdan keyin Kongress partiyasining parlamentdagi kuchi pasaygan.

### Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi vaziri
Faxruddin Ali Ahmad 1970-yil 27-iyunda Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi vaziri etib tayinlangan va bu lavozimda 1974-yil 3-iyulgacha xizmat qilgan. U 1971-yilgi umumiy saylovda Barpeta partiyasidan qayta saylangan va yigʻilgan ovozlarning 72% dan ortigʻini qoʻlga kiritgan. 1971-yil may oyida 1954-yildagi „Musulmonlar vaqflari toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq vaqfga masʼul vazir etib tayinlangan. 1971-yilda shtat hukumatlariga keng qamrovli yer islohotini oʻtkazishda yordam berish maqsadida Faxruddin Ali Ahmad raislik qilgan Yer islohotlari boʻyicha Markaziy qoʻmita tuzilgan. Qoʻmita tavsiyalari asosida yer chegaralari oila darajasida belgilangan, oila tarkibiga faqat er, xotin va ularning voyaga yetmagan bolalari kiritilgan. 2,7 million gektar ortiqcha yer uchastkalari mavjudligi aniqlangan, ularning 53 foizi keyinchalik rejalashtirilgan tabaqalar va qabilalarga mansub odamlar oʻrtasida qayta taqsimlangan.

Vazir sifatida Faxruddin Ali Ahmad ishlab chiqarishdagi kamchiliklarni qoplash uchun oziq-ovqat va oʻgʻitlar zaxiralarini yaratishni qoʻllab-quvvatlagan. Hindiston hukumati tomonidan bugʻdoy ulgurji savdosini milliylashtirish 1973-yilda aynan Ali Ahmad davrida amalga oshirilgan. Garchi bu jarayon bozor sharoitlarining buzilishini oldini olishga va narxlar barqarorligini taʼminlashga qaratilgan boʻlsa-da, siyosat harakati xavfli boʻlib, xaridlarning va zaxiralarning kamayishiga olib kelgan. Faxruddin Ali Ahmad oxir-oqibat 60 million tonnadan ortiq donni yuqori narxlarda import qilishga majbur boʻlgan. Shunday qilib, guruch savdosiga hamda 1974-yil apreldagi bugʻdoy hosiliga milliylashtirishni kengaytirish takliflari bekor qilingan.

## Hindiston Prezidenti sifatida faoliyati (1974—1977)

### Prezident etib saylanishi

1974-yil iyul oyida Faxruddin Ali Ahmad Indira Gandi va Kongress partiyasi tomonidan Hindistonning navbatdagi prezidenti boʻlishga nomzod sifatida tanlangan. Bu bilan ular 1969-yilda Kongress partiyasi koʻmagida ushbu lavozimga saylangan oʻsha paytdagi vitse-prezident Gopal Svarup Pathakni lavozimdan chetlatishga urinishgan. 1974-yilgi Hindistondagi prezidentlik saylovlari uchun ovoz berish 17-avgust kuni ikki nomzod Kongress partiyasidan Ali Ahmad va muxolifat nomzodi, Inqilobiy sotsialistik partiyadan boʻlgan, Lok Sabha deputati Tridib Chaudhuri oʻrtasida boʻlib oʻtgan. Ali Ahmad 765&nbsp;587&nbsp;ta (berilgan 954&nbsp;783&nbsp;ta ovozning 80,18 foizini) Tridib Chaudhuri esa 189&nbsp;196&nbsp;ta ovoz toʻplagan va 20-avgust kuni saylovda yutib chiqqanligi eʼlon qilingan.

Ahmad 1974-yil 24-avgustda Hindistonning beshinchi prezidenti sifatida qasamyod qilgan va bu lavozimni egallagan ikkinchi musulmon va Ittifoq Vazirlar Mahkamasidan toʻgʻridan-toʻgʻri prezidentlikka koʻtarilgan birinchi shaxs boʻlgan. U, shuningdek, 1952-yilgi Prezidentlik va Vitse-prezident saylovlari toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, 2,500 dollar miqdorida garov puli qoʻygan va prezidentlik saylovlarida har bir nomzod tomonidan qoʻllab-quvvatlanishini majburiy qilib qoʻygan birinchi prezident boʻlgan. Ali Ahmadning saylovi Hindiston Oliy sudida advokat Charu Lal Sahu tomonidan muvaffaqiyatsizlikka uchragan.

### Favqulodda vaziyatning eʼlon qilinishi
Ali Ahmad 1975-yil 25-iyunga oʻtar kechasi Hindiston Konstitutsiyasining 352-moddasiga asosan Bosh vazir Indira Gandi maslahati bilan milliy favqulodda holat joriy qiladi. Garchi unga konstitutsiyaviy nomuvofiqlik holati koʻrsatilgan boʻlsa-da, Ali Ahmad hech qanday savollarga oʻrin qoldirmagan va favqulodda holat joriy etish toʻgʻrisidagi buyruqni imzolagan. Uning loyihasi Bosh vazirning shaxsiy kotibi Rajinder Kumar Dhawan tomonidan taqdim etilgan.

Ertasi kuni erta tongda Dehlidagi gazeta idoralarida elektr taʼminoti uzilib, muxolif partiyalarning asosiy yetakchilari hibsga olingan. Vazirlar Mahkamasi 26-iyun kuni ertalab soat 7:00 da yigʻilish oʻtkazgan, u yerda kechasi favqulodda vaziyat joriy etilgani haqida bosh vazir xabardor qilgan. Keyinchalik Bosh vazir Indira Gandi Butun Hindiston radiosi orqali xalqqa murojaat qilib, „Prezident favqulodda holat eʼlon qildi. Ammo bu vahima qiladigan narsa emas“ degan soʻzlar bilan vaziyatni eʼlon qilgan. Bu Hindiston demokratiyasi uchun zulmat davri sifatida tasvirlangan.

### Farmonlar va Konstitutsiyaviy tuzatishlar
Konstitutsiyaga kiritilgan oʻzgarishlarga binoan, bosh vazir va Ali Ahmadga farmonlar chiqarish, parlament qarorlarini chetlab oʻtish va farmon orqali boshqaruvga ruxsat berish vakolati berilgan. 1975-yil avgust oyida parlament tomonidan qabul qilingan oʻttiz sakkizinchi va oʻttiz toʻqqizinchi Konstitutsiyaga oʻzgartirishlar toʻgʻrisidagi qonun loyihalari prezident vakolatlarini koʻpaytirgan. 38-tuzatish Favqulodda vaziyatni va shu davrda qabul qilingan qarorlarni sud tomonidan nazorat qilinishini man etgan. 39-tuzatish esa sudlarga prezident, vitse-prezident, bosh vazir va Lok Sabha so‘zlovchisiga qarshi berilgan saylovoldi arizalarini koʻrib chiqishni taqiqladi, sudlarda koʻrib chiqilayotgan ishlar oʻz kuchini yoʻqotgan.

1975-yilda chiqarilgan farmoyishlar majburiy mehnatni bekor qilish toʻgʻrisidagi qarorni, teng ishlash yoki shunga oʻxshash ish uchun teng haq toʻlashni nazarda tutuvchi „Teng haq toʻlash toʻgʻrisida“gi farmon, „Valyutani saqlash va kontrabanda faoliyatining oldini olish toʻgʻrisida“gi oʻzgartirishni oʻz ichiga oladi. Huquqbuzarlarni ikki yil muddatga hibsga olishga ruxsat beruvchi 1974-yilgi qonun va Import va eksport (nazorati) toʻgʻrisidagi qonunga kiritilgan oʻzgartirishlar import litsenziyalari va import qilinadigan tovarlarni suiisteʼmol qilish bilan bogʻliq jinoyatlar uchun jazolarning ogʻirligini oshiruvchi qonunni oʻz ichiga oladi. 1975-yil dekabr oyida Prezident Ahmad Misr va Sudanga davlat tashrifi bilan borganida, hukumat tomonidan nomaqbul deb topilgan materiallarni nashr etishga toʻsqinlik qiluvchi, Hindiston Matbuot kengashi faoliyatini bekor qilish va ommaviy axborot vositalarida yoritilishga nisbatan amalga oshirilgan tashabbuslarni bekor qilish toʻgʻrisidagi uchta ijro qarori bilan maxsus elchi joʻnatgan. Ular Qohirada Prezident tomonidan zudlik bilan imzolandi.

1976-yil yanvar oyida Tamilnadda Ali Ahmad bosh vazir M. Karunanidi boshchiligidagi hukumatni isteʼfoga chiqargach, shtat qonun chiqaruvchi assambleyasini tarqatib yuborgan va Prezident boshqaruvi eʼlon qilingan. 1976-yil mart oyida chiqarilgan ikkita farmonga koʻra, hukumat hisoblarini yuritish mas’uliyati Hindiston nazoratchisi va bosh auditoridan olinadi va alohida davlat idoralarining buxgalteriya boʻlimlariga yuklanadi, shu bilan birga nazoratchi va bosh auditor ushbu hisoblarning auditi uchun javobgar boʻladi. 1976-yil iyun oyidagi qarorga koʻra, hukumatga „Ichki xavfsizlikni taʼminlash toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq hibsga olingan shaxsni hibsga olish asoslarini oshkor qilmasdan, bir yilgacha hibsda ushlab turishga ruxsat beruvchi qoidalarning amal qilish muddati bir yilga uzaytirildi. 1976-yil dekabr oyida qirq ikkinchi Konstitutsiyaga oʻzgartirish kiritish toʻgʻrisidagi qonunga Prezident Ali Ahmadning roziligini olinadi. Noyabr oyida parlamentning har ikki palatasi tomonidan qabul qilingan qonun loyihasi Konstitutsiya va muqaddimaning 59 ga yaqin moddasiga oʻzgartirishlar kiritishga asoslangan, bundan tashqari, fuqarolarning asosiy burchlarini oʻz ichiga olgan yangi boʻlim kiritilgan. Shu paytgacha shtat hukumatlari zimmasiga yuklangan bir qator mas’uliyatni Markaziy hukumatga oʻtkazgan va Lok Sabha vakolatini olti yilga uzaytirgan.

### Favqulodda vaziyatni qoʻllab-quvvatlash
Prezident sifatida Ali Ahmad shu davr mobaynida Favqulodda vaziyat joriy etilishini yoqlab chiqqan. 1975-yil Mustaqillik kunidagi xalqqa murojaatida, u fuqarolarni Favqulodda vaziyat „oʻtish bosqichi“ ekanligini va uning joriy etilishi Hindistonni tartibsizliklardan qutqarish uchun zarur ekanligini aytgan. U, shuningdek, erkinlik „litsenziyaga aylanib qolmasligi“ haqida ogohlantirgan va xalqni ishlab chiqarishni koʻpaytirishga eʼtibor qaratishga chaqirgan. 1976-yil Respublika kunida xalqqa murojaat qilgan Ali Ahmad Favqulodda vaziyat Hindiston iqtisodiyotiga yordam berganini va „barcha darajalarda milliy intizom“ ga sabab boʻlganligini aytgan.

Aslida Ali Ahmadning Favqulodda vaziyat borasida bir qator shubhalari boʻlgan. Bu 1976-yil avgust oyida Dehlidagi Amerika Qoʻshma Shtatlari elchixonasi tomonidan yuborilgan elchilar tomonidan aniqlangan boʻlib, unga koʻra Ali Ahmad va Bosh vazir Indira Gandi oʻrtasida alohida faoliyat yuritishi taklif qilingan. Indira Gandining butun vazirlar tarkibini yosh vazirlar bilan almashtirish taklifi ham Ali Ahmad tomonidan berilgan. Surya jurnalining ochilish soni uchun bergan bayonotida Ali Ahmad „Indira Gandining va, albatta, uning oʻgʻlining ayrim harakatlaridan shubhada ekani“ va Indira Gandi ayrim masalalarda prezidentga javob berishdan bosh tortgani, hamda o‘sha vaqtda aytgan qoʻpol soʻzlari uchun Sanjay Gandi nomidan kechirim soʻragani qayd etilgan.

### Abu Ibrohimning prezidentligi
1975-yil 10-dekabrda Abu Ibrohim haqidagi multfilm Indian Express nashrida hukumat senzuralarining eʼtiboridan chetda qolib ketgan deya tariflangan. Multfilmda Ahmadning yarim yalangʻoch holatda va toʻldirilgan vannada oʻzi imzolagan qogʻozni rasmiy kostyum va koʻylak kiygan odamning choʻzilgan qoʻliga taqdim etayotganligi aks etgan. Nutqda shunday deyilgan: „Agar boshqa buyruqlar boʻlsa, ularga kutishlarini ayting“. Ali Ahmadning oʻz oldiga qoʻyilgan farmonlarni oʻylamay imzolashi parodiya qilingan mazkur multfilm, Favqulodda vaziyatning timsoliga aylangan. Multfilm Ahmadning obroʻsiga tuzatib boʻlmas darajada putur yetkazgan.

### Davlat tashriflari
Prezident Ahmad prezidentlik davrida Indoneziya, Vengriya, Yugoslaviya, Misr, Sudan, Eron va Malayziyaga davlat tashrifi bilan borgan. Uning 1975-yil mart oyida qirol Faysalning dafn marosimida qatnashish uchun Saudiya Arabistoniga tashrifi, Hindiston Prezidentining boshqa davlat rahbarining dafn marosimida birinchi marta shaxsan ishtirok etishi va Hindistonning yuqori martabali rahbarining Saudiya Arabistoniga Jawaharlal Neru tashrifidan keyingi ilk tashrifi edi. Yugoslaviyaga tashrifi chogʻida Kosovoning Pristina universiteti tomonidan unga yuridik fanlar doktori ilmiy darajasi berilgan. 1975-yil dekabr oyida Sudanga davlat tashrifi chogʻida Ali Ahmad Janubiy Sudanning Juba shahriga tashrif buyurgan va bu Hindiston oliy martabali vakilining Janubiy Sudanga qilgan dastlabki tashriflaridan biri boʻlgan, U Mintaqaviy xalqlar assambleyasida nutq soʻzlagan.

### Sportga qiziqishi
Ali Ahmad butun umri davomida sport bilan shugʻullangan va prezidentlik davrida ham golf oʻynab turgan. U chim ustida xokkey boʻyicha yarim himoyachi boʻlgan va Kembrijdagi Birlashgan Universitetlar xokkey jamoasida oʻynagan. Koʻp yillar davomida Assam shtati futbol va kriket assotsiatsiyalari prezidenti boʻlgan. Assam sport kengashi raisining oʻrinbosari boʻlib ishlagan va keyinchalik Butun Hindiston tennis federatsiyasi prezidenti boʻlgan. Ali Ahmad Shillong golf klubini va Rashtrapati Bhavandagi mini golf maydonini qayta tiklagan. Ali Ahmad 1975-yilda Hindiston polo assotsiatsiyasining bosh homiysi boʻlgach Prezidentning Polo kubogini ochiq musobaqa sifatida oʻtkazishni taqdim etgan. 2005-yilda esa bu vaqtincha toʻxtatilgan, 2013-yildan beri Prezidentning Polo Kubogi ochiq turnir sifatida oʻtkazib kelinmoqda.

## Vafoti va dafn

1977-yil 10-fevralda Malayziya, Filippin va Birmada uchta davlat tashrifi bilan boʻlgan Ali Ahmad Kuala-Lumpurdan Nyu-Dehliga qaytib kelgan. U sogʻligʻi yomonlashgani sababli Malayziyadagi rasmiy uchrashuvlarini qisqartirishga majbur boʻlgan va Kuala Lumpur aeroportida oʻzi uchun tashkil etilgan faxriylar safida qatnasha olmagani xabar qilingandi. 11-fevral kuni ertalab 1966- va 1970-yillarda yurak xurujiga uchragan va sogʻligʻining yaxshilanishi noaniq deb taʼriflangan Ahmad Rashtrapati Bhavandagi hammomida hushsiz yotgan holda topilgan. U shifokorlar tomonidan kuzatuv ostiga olingan, ammo soat 8:52 da oʻlgan deb eʼlon qilingan. Ali Ahmad Hindistonning oʻz lavozimida vafot etgan ikkinchi prezidenti boʻlgan. Vitse-prezident Basappa Danappa Jatti bir necha soat ichida prezident vazifasini bajaruvchi sifatida qasamyod qilgan va oʻn uch kunlik milliy motam eʼlon qilingan, milliy bayroqlar yarimgacha tushirilgan.

Ali Ahmadning jasadi Rashtrapati Bhavanning Durbar zalida joylashgan boʻlib, u yerda oddiy fuqarolar, siyosatchilar, vazirlar va turli partiyalarning konstitutsiyaviy amaldorlari unga hurmat bajo keltirishgan. U davlat tomonidan, 13-fevral kuni parlament binosi yonidagi Jama masjidi hududiga dafn qilingan. Uning dafn marosimida qatnashgan xorijlik taniqli shaxslar orasida prezident Jimmy Carterning onasi Lillian Carter, Kent shahzodasi Michael va Sovet Ittifoqi vakili  ham boʻlgan.

Ali Ahmadning oʻlimi 1977-yilgi umumiy saylov davrida sodir boʻlgan. Bu xabar Ali Ahmad Bosh vazir Indira Gandi maslahati bilan yanvar oyida parlamentni tarqatib yuborganidan keyin eʼlon qilingan. Uning oʻlimiga qaramay, saylovlar rejalashtirilganidek 1977-yil mart oyida oʻtkazilishiga qaror qilingan.

### Qabri

Faxruddin Ali Ahmad maqbarasi arxitektor Habib Rahmon tomonidan loyihalashtirilgan. Rahmon, shuningdek, prezidentlik lavozimida vafot etgan birinchi musulmon prezident Zokir Husayn qabrining qurilishida ham meʼmorlik qilgan. Qabr poʻlatdan yasalgan, konstruktiv elementlarga ichki qistirgichlar yordamida mahkamlangan yupqa hoshiyali marmar jalislardan iborat. Qabrda anʼanaviy islom shakllarining post-modern talqini va Toj Mahal silueti tasvirlangan. Baʼzi tanqidchilarning fikriga koʻra, u Dehlining zamonaviy meʼmoriy merosining eng ajoyib qismlaridan biriga aylangan.

## Oilasi

Faxruddin Ali Ahmad Begim Obida Ahmad bilan oila qurgan va ularning ikki oʻgʻil va bir qizi boʻlgan. Begim prezident oshxonasini kapital taʼmirlash va unga Avadhi oshxonasini kiritish, shuningdek, Rashtrapati Bhavan xonalari va qoplamalarini taʼmirlash bilan shugʻullangan. 1980-yillarda u Uttar-Pradesh shtatining Bareilli shahridan Hindiston Milliy Kongressining ikki muddatli deputati etib tayilangan. Ali Ahmad oʻgʻillarining kattasi Parvez Ahmad shifokor boʻlsa-da, 2014-yilgi umumiy saylovlarda Barpetadan Trinamool Kongress partiyasining nomzodi sifatida qatnashgan. Ularning yana bir oʻgʻli Badar Durrez Ahmad Dehli Oliy sudi sudyasi boʻlib ishlagan va Jammu va Kashmir Oliy sudi raisi sifatida nafaqaga chiqqan.

## Xotirasi
*Salute To The President Fakhruddin Ali Ahmed (Prezident Faxruddin Ali Ahmadga salom)* — 1977-yilda Hindistonning filmlar boʻlimi tashabbusi bilan Faxruddin Ali Ahmadning hayoti va faoliyatiga bagʻishlab suratga olingan qisqa metrajli hujjatli film. Ushbu filmga J. S. Bandekar rejissyorlik qilgan. Uning rasmi tushirilgan esdalik pochta markasi esa 1977-yilda India Post tomonidan taqdim etilgan. Assamning Barpeta shahridagi Faxruddin Ali Ahmad tibbiyot kolleji, shuningdek, urdu, arab va fors tillarini targʻib qilish bilan shugʻullanuvchi Faxruddin Ali Ahmad qoʻmitasi ham uning nomi bilan atalgan. Biharning Darbhanga shahridagi Faxruddin Ali Ahmad oʻqituvchilarini tayyorlash kollejiga ham sobiq prezident Ahmadning nomi berilgan.

Hindiston Qishloq xoʻjaligi tadqiqotlari kengashi 1977-yilda alohida jamoa boʻlib yashovchi va chekka hududlarda tadqiqot olib borayotgan olimlar uchun Faxruddin Ali Ahmad mukofotini ta’sis etgan. Mukofot miqdori 2 lakh ($2,400) ni tashkil etadi. 2013-yilda Ali Ahmad Bangladesh mustaqilligini qoʻlga kiritishdagi rolini eʼtirof etish maqsadida Bangladesh hukumati tomonidan vafotidan soʻng Bangladesh ozodlik urushi faxriy yorligʻi bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* *Faxruddin Ali Ahmad*, M. A. Naidu tomonidan, 1975-yil
* *Faxruddin Ali Ahmad*, Attor Chand. Pub. Vatan, 1975-yil.
* *Prezident Faxruddin Ali Ahmadning nutqlari*, Hukumat Axborot va radioeshittirish vazirligi nashrlar boʻlimi. Hindiston, 1980-yil.
* *Faxruddin Ali Ahmad bilan oʻn bir yilim*, FAA Rehmaney tomonidan. S. Chand, 1979-yil.