open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qori Qunduziy

**Qori Qunduziy** (asl ismi **Imomali Sulton Muhammad**) (1786, Qunduz — 1857, Qoʻqon) — shoir va tarixchi.

Tugʻma koʻr boʻlgan. Buxoroda tahsil olib, u yerda „Hofizi Qurʼon“ boʻlib tanilgan. Arab tilining sarf va nahvi, fiqh, hadis va adabiyot ilmini chuqur bilgan. Umarxon (1787—1822) Qoʻqon xonligi taxtiga oʻtirgach, Qori Qunduziy ham Qoʻqon shahriga butunlay koʻchib kelgan. Oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Qoʻqon shoirlari va olimlari orasida ham yuksak eʼtiborga ega boʻlgap. Abdulkarim Fazliy ham oʻzining „Majmuai shoiron“ tajirasida uni „fiqhu tafsirdan xabardor“, „ahodis mazmuni va sheʼr qonunidan boxabar“. „kalomi majid zamirini ravshan qiluvchi sirlar qulfiga tili kalit“ ekanligini alohida taʼkidlagan.

Qori Qunduziy „Mahfiy“ vl „Komiy“ taxalluslari bilan ijod qilgan. Gʻazal, taʼrix va muammolar yozgan. Asosan, sheʼriy taʼrixlarni oʻzida jamlagan „Tavorixi manzuma“ („Nazmiy taʼrixlar“) asari bizgacha toʻla yetib kelgan. Asar XIX asr oʻzbek mumtoz adabiyotining nodir namunalaridan boʻlish bilan birga, Qoʻqon xonligi tarixini yorituvchi muhim tarixiy asarlardan biri hisoblanadi. Bu asarda asosan, 1822—1848-yillarda xonlik tarixida muhim oʻrin tutgan taniqli siymolar: xonlar, vazirlar, qozilar, mingboshilar, shoirlar, olimlarning vafot sanalari; baʼzi binolarning qurilshi yillari va boshqa ayrim muhim sanalar sheʼriy yoʻsinla goʻzal ifoda etilgan. Masalan, Bobur, Amir Umarxon kabi hukmdorlar, Ado, Maxmur, Nola, Vazir kabi shoirlarning vafot sanalari, Nodirabegim va Muhammad Alixonning Amir Nasrulloh tomonidan oʻldirilishi, Olloqulixon vafoti, Sheralixon, Xudoyorxonlarning taxtga oʻtirishlari kabi voqealar sheʼriy taʼrix qilingan. Qori Qunduziyning muammo janriga bagishlangan „Hall ul-faroid“ (Muammolarni yechish yoʻllari), shariat qoidalariga doir „Viqoya“ asari asosida „Sharhi Viqoya“ nomli kpgoblar yaratgani xaqida ham maʼlumotlar bor.

## Adabiyot
* Qayyumov P, Tarixi Qayyumiy |1-kitob], T., 1998.
Bernora Qoriyeva

**Bernora Rahimovna Qoriyeva** (1936.28.1. Toshkent) – balerina, baletmeyster. Rahim Qoriyevning qizi. SSSR xalq artisti (1973), Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Qirgiziston xalq artisti (1996), professor (1985-yildan). Toshkent (1952) va Moskva Katta opera va balet teatri qoshidagi akademik xoreografiya bilim yurtini (1955), Toshkent madaniyat institutini tugatgan (1980). 1955-yildan Navoiy nomidagi opera va balet teatrida balerina. baletmeyster. 1985—98 yillarda Oʻzbekiston teatr arboblari uyushmasi raisi. 1994—2002-yillar Navoiy nomidagi opera va balet teatri direktori va badiiy rahbari. Q. repertuari asosini jahon mumtoz va zamonavyay baletlar tashkil qiladi: Mariya („Bogʻchasaroy favvorasi“), Shopeniapa (F.Shopsn. ATlachunov. „Shopeniana“). Jizel (L.Atan. „Jichel“), Frigiya (A.Xachaguryan. „Spartak“). Xonim (D.Shostakovich, „Lolita va bezori“) va mumtoz balet texnikasini puxta egallagan aktrisa har bir obrazla qahramnlarining ichki kechinmalari, his-tuygularini berishda mohirlik koʻrsatadi. Bu ayniqsa, zamondosh kompozitorlar yaratgan „Maskarad“ (Nina), „Momaqaldiroq soʻqmoqlarida“ (Sari), „Don Juan“ (Donna Anna), „Anna Karenina“ (Anna Karenina) kabi baletlarida oʻz ifodasini topdi. Milliy repertuarda u gavdalantirgan Mehri (M. Leviyev, „Suhayl va Mehri“), Soxani, Zarrina (M.Ashrafiy, „Sevgi tumori“, „Sevgi va qilich“), Nurxon (A. Koz-lovskiy, „Tanavor“), Nargis (U. musayev, „Afsonalar vodiysida“) obrazlari madaniy hayotda katta voqea boʻldi. U „Muhabbat afsonasi“ (T.Jalilov, B.Broviin) opera-baletining balet partiyalari ijodkoridir. 80 yil larning 1-yarmida Q. Hamza, Blok, Turgenev asarlari asosida „Zaharli hayot“, „Notanish ayol“, „Elegiya“ baletlarini yaratilishida (kom-pozitor R.Vildanov bilan hamkorlik-da) faol qatnashib, oʻzi Maryam, Ayol hamda Asya Polozova va Liza kalitina kabi rus ayollarining dramatizmga toʻla poetik obrazlarini yaratdi. Ketma-ket Julyetta, Ofeliya (P. Chaykovskiy, „Romeo va Julyetta“, „Hamlet“), Dezdemona (Persell, „Otello“) obrazlarini gavdalantirdi. Q. ijodiga bagʻishlangan „Bernora Qoriyeva raqsga tushadi“ va „Men balerinaman“ filmlari ishlangan. Yevropa, Osiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. SSSR Davlat (1983) va Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotlari (1970, 1982) laureati. „Doʻstlik“ ordeni (1996) bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Mahsuma Qoriyeva

**Qoriyeva Mahsuma** (1902, Toshkent — 1946.18.4, Moskva) — ilk oʻzbek ak-trisalaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1937). 1918-yildan M.Uygʻur boshchiligidagi truppada ishlagan. Oʻzbek, rus va jahon mumtoz dramaturgiyasi asosida yaratilgan spektakllarda yetuk obrazlar yaratgan. Marijon (A.Mus tafin "Karimning qotili"), Jamila, Hojar, Maryamxon, Fotima (Hamza, "Boy ila xizmatchi", "Holisxon", "Zaharli hayot", "Tuhmatchilar jazosi"), Luiza, Amaliya (F.Shiller, "Makr va muhabbat", "Qaroqchilar"), Kseniya (N.Pogodin, "Mening doʻstim") va boshqa Yoqimli ovozga ega boʻlgan Q. ilk oʻzbek musiqali dramalarida ham bosh rollarni ijro etgan: Layli, Shirin (Xurshid, "Layli va Majnun", "Farhod va Shirin"), unga ayniqsa katta shuhrat keltirgan Halima (Gʻ.Zafariy) va boshqa Ijodi davomida xarakterli rollar ustasi sifatida ham tanilgan: Adelma (K.Gotssi, "Malikai Turandot"), Malika (Lope de Vega, "Qoʻzibuloq"), Orlovskaya (L.Slavin, "Intervensiya"), Gertruda (U.Shekspir, "Hamlet"), Ona (Uygʻun, "Ona") va boshqa shular jumlasidan.
Qoriy Xoʻqandiy

**Qoriy Xoʻqandiy** (taxallusi; asl ismi Mulla Mirmahmud Mirshamsiddin oʻgʻli) (1828 – Qoʻqon shahri Sarmozor dahasi – 1906) – shoir va xattot. XIX asr oʻzbek adabiyotining isteʼdodli namoyandalaridan. Qoʻqondagi Norboʻtabiy madrasasida taʼlim olgan. Arab va fors tillarini, sarf, nahv va lugʻat ilmini chuqur oʻzlashtirgan. Hasanqori domladan qiroat ilmini oʻrganib, Qurʼon hofizi – qorilik unvoniga erishgan. Sheʼrlarida ham „Qoriy“ taxallusini qoʻllagan. Qoʻqonning Xoʻjand dahasi Gʻoziyogʻliq mahallasidagi katta masjidda uzoq yillar imomlik qilgan. Q. X. mukammal husnixat egasi – xattot ham boʻlgan. Qoriy Xoʻqandiyning oʻzi koʻchirgan (2 dastxat) „Devon“i, Majzub Namangoniyning „Devon“i, Bahouddin Naqshbandning risolasi, Muqimiy bilan hamkorlikda koʻchirgan katta bayozi va yana bir necha asarlar bizgacha yetib kelgan.

„Devon“idan gʻazal, muxammas, muvashshah va taʼrix janridagi sheʼrlar oʻrin olgan. Gʻazallari oshiqona va orifona mazmunda boʻlib, sof lirik xarakterga ega. Muxammaslari (65 ta) oʻzbek va fors tillarida yaratilgan, ularning aksariyati fors adabiyoti klassiklari Hofiz Sheroziy, Abdurahmon Jomiy, Bedil, Ahmad Jomiy, Osafiy, Soib kabilarning, turkiy adabiyot klassiklaridan esa Alisher Navoiy, Fuzuliy, Amiriy, Mashrab, Zaliliy, Gʻoziy, Uvaysiy, Azimiy kabi ijodkorlarning gʻazallariga bogʻlangan taxmislardir. Qoriy Xoʻqandiy sheʼrlari Allohga hamdlar, ayniqsa, paygʻambarimiz muhammad (s.a.v)ga bagʻishlangan naʼtlarning koʻpligi bilan ham ajralib turadi. Shuningdek, uning ijodida goʻzal mahbubaning yorqin tasviri va unga boʻlgan muhabbat sitamlari aks etgan misralardan tashkil topgan sheʼrlar ham salmoqli oʻrinni egallaydi. Devoni Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida (inv. № 2310) saqlanadi.

Ls. Devoni Qoriy, T., 1912; Oʻzbekadabiyoti tarixi xrestomatiyasi. 2-j.. T., 1945; Oʻzbek adabiyoti, 1-kitob, T., 1960.

## Adabiyot
* Qayyumov P.. Tazkirai Qayyumiy. 2-kitob, T., 1998.

Otabek Joʻraboyev.
Qorin boʻshligʻi

**Qorin boʻshligʻi** - tana ikkilamchi boʻshligʻining bir qismi; umurtqali hayvonlarda buyrak va yurakdan, sut emizuvchilarda esa buyrak, yurak va oʻpkadan tashqari hamma ichki aʼzolar joylashadi. Yetuk holatdagi tuban umurtqali hayvonlarda Qorin boʻshligʻini yurak oldi boʻshligʻi bilan tutashtiruvchi kanallar saqlanadi. Koʻpchilik baliklarda Qorin boʻshligʻi tashqi muhit bilan abdominal teshiklar orqali aloqada boʻladi. Toʻgarak ogʻizlilar va baliqlarda Qorin boʻshligʻining oldida yurak oldi boʻshligʻi joylashadi; quruklikda yashovchi umurtqalilarda u ketinga surilgan va Qorin boʻshligʻiga kiradi. Sut emizuvchilarda koʻkrak toʻsigʻi yoki diafragma hosil boʻlishi natijasida yurak oldi boʻshligʻi oʻpkani saqlovchi Qorin boʻshligʻining old qismi bilan birga uning qolgan qismlaridan ajralib turadi. Odamda Qorin boʻshligʻi qorin deb ham ataladi, unda meʼda-ichak yoʻli (qiziloʻngachning qorin qismidan toʻgʻri ichakgacha), jigar. meʼda osti bezi, taloq, buyrak usti bezi va boshqa aʼzolar joylashadi.

Qorin boʻshligʻidagi seroz suyuqlik qorin pardani hamisha namlab turadi. Shuning uchun Qorin boʻshligʻidagi aʼzolar bir-biriga ishqalanmay yengil harakatlanadi.Ha
Qorinkiprikli chuvalchanglar

**Qorinkiprikli chuvalchanglar** — birlamchi tana boʻshliqli chuvalchanglar sinfi. Tanasi yassi, uz. 0,05—1.5&nbsp;mm. Tanasi boʻylab va uning keyingi uchida yopishqoq bezli naychalar joylashgan. Kipriklari faqat qorin tomonida boʻladi (nomi shundan). Sezgi organlari — tuygʻu qillar, hidlov chuqurchasi va pigment koʻzlar (fotoretseptorlar). Hazm qilish sistemasi — muskulli halqumdan boshlanadigan ichak. Ayirish sistemasi — bir juft shoxlangan naychalar tanasining yon tomonida tashkariga ochiladi. Qorinkiprikli chuvalchanglar — germafrodit yoki partenogenetik urgʻochilar. Dengiz va chuchuk suv havzalarida yashaydi. Bir hujayrali suvoʻtlar va mikroorganizmlar bilan oziqlanadi. 160 turi maʼlu.m. Qorinkiprikli chuvalchanglar faunasi Oʻzbekistonda oʻrganilmagan.
Qorinoyoqli mollyuskalar

**Qorinoyoqli mollyuskalar**, **shilliqqurtlar** — mollyuskalar sinfi. Gavdasi asimmetrik tuzilgan; tana (ichki xalta). Oyoq va bosh boʻlimlaridan iborat. Koʻpchilik qorinoyoqli mollyuskalar tanasi va boshini chigʻanoq ichiga tortib olish xususiyatiga ega. chigʻanogining balandligi 0,5&nbsp;mm dan 70&nbsp;sm gacha. Yagona yassi oyogʻi yerdamida tovonidagi ma.xsus bezlar ajratib chiqaradigan shilimshiq modda ustida sirpanib harakatlanadi. Ichki xaltasi chigʻanoq ichida buralib joylashgan boʻlib, mantiya bilan oʻralgan. Boshida 1 juft (quruqlik qorinoyoqli mollyuskalarida 2 juft) paylaslagichlari, ular asosida (quruqlik qorinoyoqli mollyuskalarida paypaslagichlar uchida) bir juft koʻz va ogʻiz teshigi bor. Chigʻanogʻi xilma-xil: konussimon, spiral yoki kosasimon; ayrim qorinoyoqli mollyuskalar (yalangʻoch shilliqlar) la redukpiyaga uchragan. Ogʻzida 2 ta dan 17–16 ming tagacha tishchalar bilan qoplangan radula (qirgʻich tilcha) bor. Anal teshigi boshi ostida yoki uning yonida joylashgan. Nafas olish organlari suvda yashovchi qorinoyoqli mollyuskalarda bitta yoki bir juft patsimon jabra; quruqlik va koʻpchilik chuchuk suv mollyuskalarida – oʻpka. Nerv sistemasi – tarqoq joylashgan nerv tugunlari. Odatda, 5 juft.

Muvozanat saqlash (statonistlar) va kimyoviy sezgi orkshi (osfradiylar) bor. Germafrolitlar ayrim jinsli. Urugʻlanishi ichki, germafrodit qorinoyoqli mollyuskalar bir-birini uruglantiradi. Chuchuk suv va quruqlik qorinoyoqli mollyuskalari oʻzgarishsiz, dengiz qorinoyoqli mollyuskalari metamorfoz orqali rivojlanadi (tuxumdan plankton veliger lichinka chiqadi).

Qorinoyoqli mollyuskalarning 90&nbsp;000 ga yaqin turi bor; keng tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida 100 ga yaqnn turi maʼlum. Bentosla (qarang Bentos) yashaydi; ayrim turlari suzadi. Yirtqich oʻsimlikxoʻr yoki parazit. Bir qancha quruqlik va chuchuk suv qorinoyoqli mollyuskalar gelmintlarning oraliq xoʻjayini. Quruqlikda yashovchi bir qancha qorinoyoqli mollyuskalar madaniy oʻsimliklarga ziyon keltiradi. Ayrim turlari sanoat miqyosida ovlanadi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Qorixona

**Qorixona** — musulmon oʻquv yurtlarining bir turi. Unda qorilar tayyorlangan. Dastlab arab mamlakaglarida, keyinchalik Oʻrta Osiyoda paydo boʻlgan. Qorixonalar, odatda, maktabxonalar qoshida va katta mozorlar yonida ochilgan. Qorixonaga maktabxonani tugatgan 10 yoshdan katta oʻgʻil bolalar qabul qilingan. Qorixonalar xususiy boʻlib, domlalar daromadi bolalar hisobiga boʻlgan. Qorixonada bolalar 3—4 yil oʻqitilgan. Oʻqish jumadan tashqari har kuni ertalabdan kechgacha davom etgan. Diniy bayram kunlari mashgʻulotlar toʻxtatilgan. Qorixonalarda, asosan, Qurʼon suralari yodlatilgan. Qurʼondagi barcha suralarni yod ayta oladigan bola qorixonani tugatgan hisoblangan. Oʻrta Osiyoda, ayniqsa, Buxoro, Samarqand, Toshkent, Qoʻqonda qorixonalar koʻp boʻlgan.

Ayrim hujjatlarda qorixonani madrasa soʻzi bilan ifodalanish hollari uchraydi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Qorixona (maʼnolari)

**Qorixona**:

* Qorixona — musulmonlarnpng diniy oʻquv yurti.
* Qorixona (meʼmoriy yodgorlik) — Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (1863 — 77); Ichan qalʼa tarkibida.
Qorixona (meʼmoriy yodgorlik)

**Qorixona** — Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (1863 — 77); Ichan qalʼa tarkibida. Pahlavon Mahmud majmuasn joylashgan qabristondan gʻarbroqda koʻcha boʻylab yonma-yon joylashgan. Qurʼon oʻquvchilar (keyinchalik koʻrlar) yotoqxonasi. Q.ning koʻcha tomondan tarzlari jamoat binolari meʼmorligi, qolgan qismlari xorazm turar joylari meʼmorligi uslubida bunyod etilgan.
Qorixona xonaqohi

**Qorixona xonaqohi** - Fargʻona viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (17—18-asrlar); qorilar (Qurʼon oʻquvchilar) xonasi. Dastlab xonaqoh vazifasini oʻtagan Qishloq xoʻjaligi hovli, hujralar, gumbazli xona (tamaddixona), sagʻana hamda chillaxonadan iborat: hujralar hovlining 2 yonida joylashgan, ular oraligʻida gumbazli xona qad koʻtargan, hovlining janubida shu yerlik eshonning ravoqti sagʻanasi, uning yonida esa 2 m chuqurlikda chillaxona joylashgan. Qishloq xoʻjaligi gumbazi xom gʻishtdan oʻziga xos tuxumsimon shaklda ishlangan. Xonalar tosh oʻchoq bilan isitilgan.
Qorin pardasi

**Qorin pardasi** - odam va hayvonlar qorin boʻshligʻi devorlarini ichki tomondan qoplab, uning ichidagi aʼzolarni oʻrab turadigan yupqa seroz parda. Qorin pardasining tashqi qavati mezoteliydan hosil boʻlib, birikti-ruvchi tolali toʻqima esa uning asosini tashkil etadi. Qorin pardasi ichki aʼzolarni oʻrab turuvchi visseral varaq va qorin devorini oʻrab turuvchi pariye-tal varaqdan iborat. Normal holatda varaklar oʻrtasidagi boʻshliqda seroz suyuqlik boʻladi. Qorin pardasi shu suyuqlik bilan namlanib turgani uchun qorin boʻshli-gʻidagi aʼzolar birbiri bilan ishqalanmaydi. Qorin pardasining tashqi boʻshligʻida yogʻ toʻqimalari, buyrak, buyrak usti bezi va siydik yoʻli joylashgan. Qorin pardasi bu aʼzolarni faqat oldingi yuzasinigina qoplab turadi. Ichki aʼzolar Qorin pardasi bilan har tomonlama (intra-peritoneal), uchala tomondan (mezo-peritoneal) yoki bir tomonlama (ekstraperitoneal) oʻralishi mumkin. Qorin pardasi ichaklar uchun tutqichlar hosil qiladi; ular oraligʻida yogʻ toʻqimalari, limfa tugunlari va qon tomirlar joylashgan. Qorin pardasi qorin boʻshligʻidagi aʼzolar oldida yogʻ qatlami — charvint hosil qiladi. Qorin pardasi hujayralari himoya xususiyatiga ega boʻlib, ular baʼzi kasalliklar (appenditsit, meʼda yarasining yorilib ketishi va boshqalar) da hamda operatsiyalarda qorin boʻshligʻiga tushgan mikroblarni nobud qiladi. shikastlanishlarda, ayrim operatsiyalar (mas, appenditsit) kechiktirilganda Qorin pardasining yalligʻlanishi — peritonit kuzatiladi.Qorin parda ichaklar uchun tutqichlar hosil qiladi. Qorin parda boshligʻida joylashgan ingichka ichak seroz parda bilan atroflicha oʻralgan boʻlib uning orqa tomonidagi ichak tutqich ildizi radix mesenteri qorin boʻshligʻining orqa devoriga borib yopishadi.

To'liq maqola: :uz:Qorin parda
Qorinkiprikli infuzoriyalar

**Qorinkiprikli infuzoriyalar**— bir hujzyralilar (infuzofiyalar) turkumi. Tanasi orqadan qorin tomonga yassilashgan. Kipriklari murakkab va har xil joylashgan: orqa tomoni siirak va elastik qillardap iborat boʻlib. sszgi funksiyasini bajaradi; qorin tomo-nida oʻzaro yopishgan kiprnklar muay-yan tartibda joylashgach sirrilar — pixllrni hosil qnladi. Pixlar yorlamida Qorinkiprikli infuzoriyalar oʻrmalaydi yoki sakrab harakatlanadi. 400 dan ortiqturi bor. asosan, chuchuk suvlarda va dengizlarda garqalgan. Tppik vakili — stilonixiya koʻlmak suvlarda koʻp uchraydi.
Olti Qorliyev

**Olti Qorliyev** (1909.6.1 — Ashxobod — 1973.11.12) — turkman aktyori, rejissyor, dramaturg. Xalq artisti (1955). Boku teatr texnikumini tugatgan (1931). Turkman drama, opera teatrlarida aktyor, rejissyor, bosh rejissyor boʻlib ishlagan. 1956—60 yillar "Turkmanfilm" direktori. 1957-yildan shu kinostudiyada rejissyor, aktyor. Nuri ("Dursun"). kerim ("Uzoqdagi kelin"), Aldarkoʻsa ("Sehrgar kristall"). choʻpon Durdi va uning oʻgʻli Qadam ("Choʻpon oʻgʻli"), Bayram ("Oila nomusi") kabi rollari bilan turkman kinosi rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Rejissyor sifatida "Maxsus topshiriq", "Ayna", "Dadil qadam", "Mahtumquli", "Daryo orti chegara", "Muqom sirlari" singari filmlarni suratga olgan. 1974-yildan "Turkmanfilm" Qorliyev nomi bilan yuritiladi. Turkmaniston Davlat mukofotlari laureati (1966, 1976).
Qorovul (maʼnolari)

**Qorovul**:

* Qorovul - #REDIRECTSoqchi
* Qorovul (qishloq) — Xorazm viloyati Urganch tumanidagi qishloq, tuman markazi.
* Qorovul (guruh) — 1) harbiy harakatlar chogʻida qoʻshinning asosiy qismlaridan ancha masofada oldinda borib, yovning xatti-harakatidan xabardor boʻlib turuvchi, zarur paytlarda "til" tutib keltiruvchi maxsus suvoriy soqchi guruh (avanpost).
Qorovul (qishloq)

**Qorovul** – Xorazm viloyati Urganch tumanidagi qishloq, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Urganç (4&nbsp;km). Qorovuldan viloyat markazi (Urganch şahri) gaça 4&nbsp;km. Aholisi 10 ming kişiga yaqin (2005). Aholisi va xöjaliklari Shovot, Qirğizyop va boşqa kanallardan suv oladi. Paxta tozalaş, ğişt zavodlari, avtokorxona, „Xorazm – Nurtop“ ip gazlama korxonasi, quriliş taşkilotlari, sut va uzumni qayta işlaş sexlari bor. Kiçik va örta biznes korxonalari, mikrofirmalar işlab turibdi. Umumiy talim, bolalar musiqa, sport maktablari, kasb-hunar kolleji, tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uylari mavjud. Stadion, sport maydonçalari va boşqa sport inşootlari bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixonalar va boşqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Qorovuldan Urgançgaça avtobus va marşrutli taksilar qatnovi yölga qöyilgan.
Qorovultepa suv ombori

**Qorovultepa suv ombori** - Jizzax viloyatidagi suv ombori. Zarafshon daryosidan Eski Tuyatortar kanali orqali kech kuz-qish mavsumida toʻldiriladi. Kanal oʻzaniga yaqin tabiiy botiqda qurilgan. 1987-yilda foydalanishga topshirilgan. Toʻliq hajmi 53,0 mln. m3 toʻgʻonining maksimal balandligi 40 m, maksimal suv oʻtkazish imkoniyati 50 m3/sek. Suvidan Gʻallaorol tumanidagi yerlarni sugʻorishda, Sangzor daryosiga suv tashlashda foydalaniladi.
Qorovul (guruh)

**Qorovul** — 1) harbiy harakatlar chogʻida qoʻshinning asosiy qismlaridan ancha masofada oldinda borib, yovning xatti-harakatidan xabardor boʻlib turuvchi, zarur paytlarda "til" tutib keltiruvchi maxsus suvoriy soqchi guruh (avanpost). Bunday aygʻoqchi harbiy boʻlinma Turk xoqonligi cherigida yelma istilohi bilan ifodalangan va uning vazifasiga dushman qarorgohini aniqtash. uning harbiy kuchlari tarkibi va miqdori haqida maʼlumot toʻplash kirtan. Qoraxoniylar lashkarida aygʻoqchi guruh tutgʻaq termini bilan atalgan. Saljuqiylar, Chingiziylar, Temuriylar, Shayboniylar va uch xonliklarda soqchi guruh tushunchasi Q. atamasi yordamida angla-shilgan: Oʻrta Osiyo xonliklarida qorovullik xizmatini bajaruvchi harbiy qismlarning boshligʻi — qorovulbegi deb atalgan. 2) Buxoro xonligida biror bir aygʻoqchi yoki talonchining mamlakat yoki lashkarga qoʻshilib kirmasligi uchun yoʻllarni muhofazalovchi askariy guruh; 3) biror obʼyektni qoʻriqlovchi shaxs; 4) zamonaviy armiyalarning aksariyatida muhim harbiy obʼyektlarni qoʻriqtash va muhofaza qilish uchun tayinlangai qurolli boʻlinma (qorovullik xizmati). Q., odatda, bir sutkalik qorovullik xizmatini oʻtash uchun masʼul hisoblanadi.

Q. qism va qoʻshilmalarning jangovar bayrogʻi, texnika, yonilgʻi, oʻq-dori. portlovchi moddalar, asbob-an-jom, oziqovqat omborlari hamda ga-uptvaxtadagi bandilarni qoʻriqtayli. Q. tarkibida Qorovul boshligʻi (zo-bit yoki serjant), post va smenalar soniga qarab Q.lar zarur topilganda — Qorovul boshligʻining yordamchisi va Q.larni postlarga taqsimlovchi tay-inlanadi. Q.ning shaxsiy tarkibi Q. formasini kiygan va jangovar holatga tayyor holda qurollangan boʻlishi shart.

Harbiy garnizonga davlat rahbari. Oliy bosh qoʻmondon, Mudofaa vaziri tashrif buyurishi munosabati bilan faxriy Q. belgilanadi. Aksariyat tantanali yigʻilippa olib chiqilgan bayroq yonida, muhim yodgorliklarning ochilishida, xorijiy lavlatlar oliy darajadagi vakillarini kutib olish va kuzatishda. davlat arboblari va harbiy xizmatchilarni dafn etish marosimlarida faxrii Q. saf tortadi.

Manba: Boburnoma T.. 1989: Nizomiddin Shoshiy. Zafarnoma. T.. 1996.
Qorovulbozor

**Qorovulbozor** — Buxoro viloyati Qorovulbozor tumanidagi shahar (1981-yildan; 1958-yildan shaharcha), tuman markazi. Transport yoʻli stansiyasi. Viloyat markazi (Buxoro shahri) dan 65&nbsp;km janubi-sharqda. Buxoro — Qarshi temir yoʻl va avtomobil yoʻli yonida joylashgan. Aholisi 9,3 ming kishi (2004). Shahar nomi Qorovulbozor sardobasi nomidan olingan. Mahalliy rivoyatga koʻra, qad.da sardoba yonida karvonsaroy qurilib, kichkina bozorcha vujudga kelgan. Uning yonidagi tepalikda Buxoro amiri sarbozlarining qorovullik burji boʻlib, oʻsha tepalik Qorovultepa, yonidagi bozorcha esa qorovulbozor deb atalgan. Yana boshqa bir rivoyat boʻyicha sardoba yonida qora oʻtovlar tikilgan Qora ovul vujudga kelgan. Oʻtovlar oldida paydo boʻlgan bozor qoraovulbozor deb yuritilgan. Yana bir taxminga koʻra, Buxoroga qoʻshni mamlakatlardan kelayotgan savdo karvonlari sardoba yonidagi karvonsaroyda toʻxtab, ularning mollari amirlikning shu yerdagi bojxona vakillari tomonidan tekshirilgandan soʻng savdogarlarga poytaxtga kirishga ruxsat etilgan. Ruxsatnoma ololmagan savdogarlar oʻz mollarini shu yerdagi bozorda sotib yurtlariga joʻnab ketishgan. Ruxsatnoma olgungacha savdogarlar oʻz mollarini maʼlum muddat oʻzlari qoʻriqlagan.

Q.da 30 ga yaqin sanoat, qurilish, transport korxonalari mavjud. 1956-yil la neft va tabiiy gaz konlarining aniqlanishi, 1997-yilda Buxoro (Qorovulbozor) neftni qayta ishlash zavodining ishga tushirilishi, ohak va gips olinishi Q.ning rivojlanishiga omil boʻldi.

Q.da qurilish tashkilotlari. aksiyadorlik jamiyaglari. texnik jihozlarni yigʻish va butlash boshqarmasi. MTP, dehqon bozori. novvoyxonalar. savdo. madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 5 umumiy taʼlim, bolalar musiqa, sport maktablari, biznes maktabi, kasb-hunar kolleji, madaniyat saroyi, madaniyat uyi, 3 kutubxona, madaniyat va istirohat bogʻi, Ikkinchi jahon urushi qurbonlari xotira yodgorligi mavjud. „Obinur“ folklor etnografik dastasi faoliyat koʻrsatadi. „Goʻzal“ sport sogʻlomlashtirish majmui, „Delfin“ suzish havzasi, markaziy stadion va boshqa sport in-shootlari bor. Tuman markaziy kasalxonasi, markaziy poliklinika, tugʻruqxona, tez tibbiy yerdam boʻlimi, dorixonalar aholiga xizmat koʻrsatadi.

Q. da meʼmoriy yodgorliklardan qal. sardoba inshooti (16-asr) saqlangan.

## Adabiyot
* Shodiyev S. Sahrodagi moʻʼjiza (Qorovulbozor tumani oʻtmishi va buguni haqida lavhalar), T.. 2000.
Qosim Shayx

**Qosim shayx Xonaqohiy (Shayxi Azizon)** (XV asr boshi, Karmana, Buxoro xonligi — 1578-yil) — tasavvuf tariqatining yirik namoyandasi, shayx. Abdullaxon IIning piri. Qosim shayx tasavvufning jahriya sulukiga mansub. Uning kamolga yetishida Shayx Xudoydod Valiyning taʼsiri katta boʻlgan.

Shayboniylar sulolasining vakillari Iskandarxon, uning oʻgli Abdullaxon II va ukasi Rustam Bahodirxon ibn Jonibek Sulton va boshqalarga Qosim shayxning taʼsiri kuchli boʻlgan. „Abdullanoma“ asarida yozilishicha, Qosim shayx shayboniy sultonlar oʻrtasidagi oʻzaro urushlarni toʻxtatib, Turkistonni yagona davlatga birlashtirish gʻoyasini oldinga surgan hamda bu yoʻlda qatʼiy siyosat yuritayotgan Abdullaxon IIni faol qoʻllab-quvvatlagan. U shayboniy sultonlarni bir necha marta oʻzaro yarashtirgan va sulh tuzishga erishgan (1554, 1558, 1569 va boshqalar). Abdullaxon II hokimiyat tepasiga kelgach (1557), Karmanada shayx uchun muhtasham xonaqoh qurdirgan (1558).

Qosim Shayx Azizon XVI asr boshlarida Karmananing Marjonxotun (baʼzi manbalarda Marjonxotir) qishlog‘ida tug‘ilgan. Marjonxotun qishlog‘ida Qosim Shayxning ekin ekiladigan 20 tanobdan ortiq yeri bo‘lgan.  Buxoro va Samarqand madrasalarida tahsil olgan. Mavlono Vali Azizon Ko‘hizoriy hamda Shayx Xudoydotlardan tariqat ilmini o‘rgangan. Qosim Shayx talabalik davridan boshlab ustozi Mavlono Valining umri soʻnggigacha izzat-ikrom koʻrsatgan. Mavlono Valiy ham tez-tez Samarqanddan Karmanaga kelib turgan.

1551-yilda Toshkent va Turkiston hokimi Navro‘z Ahmadxon koʻp sonli qo‘shin bilan Miyonqol va Ofarinkentga yurish qiladi. Xabarni eshitgan Abdullaxon II ning otasi Iskandarxon ham boshqa beklar qatori Andxud va Shibirg‘on tomonga qochadi. O‘sha payt 17 yoshga toʻlgan Abdullaxon II Qosim shayx yordami bilan Karmana qal‘asini himoya qilishga kirishadi. 12 kunlik qamaldan so‘ng ham Navro‘z Ahmadxon niyatiga yetolmaydi. Qalʼada Qosim shayx ham borligini eshitgach, Abdullaxon II bilan sulh tuzish niyatini e‘lon qiladi va ortiga qaytib ketadi. 1551-yilda tuzilgan ushbu Karmana sulhi Qosim shayx obro‘sini koʻtarib yuboradi.

Qosimshayx umrining oxirlarini Karmanadagi xonaqosida o‘tkazgan. Yassaviy tariqatini mavqeyini yaxshilash va Karmanani tasavvuf markaziga aylantirishga e‘tibor qaratadi.

Qosim Shayx Azizon 1578-yil 80 yoshida vabo kasalligidan vafot etgan. Jasadi o‘zi qurdirgan ziyoratgohga qo‘yiladi.

Abdullaxon II ustozi vafotidan so‘ng ham ko‘p marta qabrini ziyorat qilgan. 1582-yilda Abdullaxon II  Samarqanddan qaytishda ustozi Qosim Shayxni ziyorat etadi va hududni yanada obodonlashtirish maqsadida mehmonxona, ziyoratxona, hujralar va qo‘shimcha qurilishlarni amalga oshirib, shu yer aholisiga osh tarqatishni buyuradi.

Zamondoshlari tomonidan Qosim shayxga *Hazrati Eshon*, *Qutb ul-avliyo*, *Shayxi Azizon* kabi unvonlar berilgan.
## Manbalar

## Adabiyot
* Hofiz Tanish Al-Buxoriy, Abdullanoma, 1—2-kitoblar, T., 1999—2000; Hasanxoja Nisoriy Muzakkiri ahbob, T., 1993.
* Inoyatov S, Toʻrayev H., Saidov M., Qosim Shayx Azizon, T., 2000.
Qosim Shayx xonaqohi

Oʻzbekistonning Navoiy viloyati Karmana tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (XVI asr). Xonaqohning gʻarb tarafiga 1910—1911-yillarda amir Olimxon tomonidan daxma qurilib, unga amir Abdulahadxon qabri joylashtiriladi. Qosim Shayx xonaqohi xonaqoh, goʻrxona, masjid, ayvon va amir Abdulahadxon daxmasi, hujralar va boshqa xonalardan iborat.
Dastlab Buxoro xonligi hukmdori Abdullaxon II donorligida Qosim Shayx uchun xonaqoh bunyod etilgan (1558). Shayx vafotidan soʻng xonaqohning sharq tarafidagi hovliga dafn etilgan. Xonaqoh chortoq tarhli, qoʻsh gumbazli (poygumbaz balandligi 14 metr), ichki gumbaz osti bagʻallari iroqi muqarnaslar bilan toʻldirilgandir.Tarzining 3 tomoni peshtoqli; janubiy peshtoq hashamatliligi bilan ajralib turadi. 1910-yilda atrofi devor bilan oʻralib, hazira tarzida qoʻshimcha binolar (ziyoratxona, masjid, ayvon va boshqa xonalar) qurilgan.
SSSR davrida boshqa arxitektura yodgorliklari singari Qosim Shayx Azizon majmuasi ham qarovsiz ahvolda qoldi. Majmuadagi koʻplab tarixiy ashyolar izsiz yoʻqoldi, devorlar nurab ketdi. 1999-2000-yillarda Islom Karimovning tashabbusi bilan majmua qaytadan obod maskanga aylantirildi. Bundan tashqari, Sayyid Abdul-Axad Xonning xazirasining asosiy jabhasida mehrob va hujralarga kirish joylari qurilgan. Hozirgi kunda Qosim-Shayxning tarixiy-meʼmoriy majmua muzeyi oʻz ichiga juda koʻp tarixiy eksponatlarni oladi, uning kolleksiyasida **2000 nafardan oshiqroq eksponatlar** mavjud. Masjidning markaziy jabhasi yuqori portalga ega boʻlib, unda koʻplab murakkab dekorativ arabcha yozuvlar mavjud.
Bugungi kunda Qosim Shayx xonaqohiga koʻplab turistlar tashrif buyurishmoqda. 

 

–
Qosim shoshiy

**Qosim shoshiy** (toʻliq ismsharifi Abu Ali Hasan al-Qosim ibn Imom Abu Bakr Muhammad ibn Ali al Qaffol ash-Shoshiy) (10-asr) — faqih. Qaffol Shoshiyning oʻgʻli. Q.shahridan Xuroson va Iroq faqihlari taʼlim olishgan. Q.Sh. "at-Taqrib fil-furuʼ" ("Furuʼga yaqinlashish") asari tufayli manbalarda ulugʻ imomlardan biri sifatida eʼtirof etilgan. Ibn Xallikonning yozishicha, "bu asar shofiʼiy mazhabidagi moʻʼtabar kitoblardan boʻlib, kimning huzurida bu kitob boʻlsa, boshqasining hojati yoʻkdir". Islomshunoslikda Q.shahrining "at-Taqrib" asari turli fiqhiy manbalarni oʻrganish va tadqiq etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Olimjon Qosimjonov

**Olimjon Qosimjonov** (1878 - Toshkent — 1952) — naqqosh usta, Toshkent naqqoshligining yirik vakili. Hunarni usta Sheralixoʻja Hasanovdan oʻrgangan; u bilan birga ishlab knyazʼ Romanov saroyi (hozirgi Tashqi ishlar vazirligi qabulxonasi), A.Polovsev uyi (hozirgi Amaliy sanʼat muzeyi)ni bezashda qatnashgan. 1920-yillardan koʻpgina jamoat binolari (ayniqsa, 1923-yil 1-Butunittifoq qishloq xoʻjaligi va hunarmandlik koʻrgazmasi; 1938-yil Butunittifoq qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasining Oʻzbekiston paviloni va boshqalar)ni bezagan. Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida naqqosh-instruktor boʻlib koʻplab shogirdlar (M. Qosimov, J. Hakimov, T. Toʻxtaxoʻjayev va boshqalar) tayyorlagan. Q. naqsh mujassamotlarida ranglar uygʻunligidan mahorat bilan foydalanib jozibador bezaklar yaratgan; u bezagan xontaxta, kursi kabi badiiy buyumlar respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Akmaljon Qosimov

**Akmaljon Qosimov** (1937.20.2, Shahrixon shahri — 2004.23.6, Toshkent) — biokimyogar, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), biologiya fanlari doktori (1978), professor (1978). ToshDUni tugatgan (1961). ToshDU biofizika kafedrasida assistent (1964-66), katta oʻqituvchi (1966), dotsent, tuproqshunoslik fakulteti dekan oʻrinbosari (1969—73), oʻsimliklar fiziologiyasi kafedrasi mudiri (1973—76), Andijon pedagogika instituti rektori (1976—92), viloyat hokimi oʻrinbosari (1992—93), Andijon universiteti rektori (1993—95), Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi raisi oʻrinbosari (1995 — 2000). Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi bosh boshqarmasi boshligʻi (2000—04). Ilmiy ishlari radioaktiv nurlanish, metallarning ultradispersiyali kukuni. past harorat va tuzlarning hujayra hamda organizmdagi fiziologik va biokimyoviy jarayonlarga taʼsirini oʻrganishga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Mitoxondriya i xloroplasti, T., 1984 (v soavtorstve); Vliyaniye raliatsii na energiticheskuyu sistemu rasteniy. T.. 1985; Kletka i kletochnme strukturn. T., 1986; Biokimyo [darslik], T., 1988 (hamkorlikda); Biokimyodan amaliy mashgʻulotlar, T, 1989 (hamkorlikda); Biologiya [maʼlumotnoma]. T, 1998 (hamkorlikda).
Maqsud Qosimov

**Maqsud Qosimov** (1905-Toshkent -1965) — yogʻoch oʻymakori, naqqosh usta. Hunarni togʻasi usta Mirsoat Isamuhamedovdan oʻrgangan. 16 yoshidan duradgor usta. 1935-yilda Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida taʼlim olgan; yogʻoch oʻymakorligini A.Abdurahmonov va S.Xoʻjayevdan, naqqoshlikni O. Qosimjonovdan, panjarasozlikni usta N.Ziyoqoriyevdan oʻzlashtirgan. Q. ijodiy faoliyatida buyumlarni anʼanaviy naqshlar bilan bezagan; yogʻoch oʻymakorligi bilan panjara sanʼatini uygʻunlashtirib eshik, stol, kursi, quticha kabi jozibador buyumlar tayyorlagan. Qosimov shuningdek. Butunittifoq qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasining Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, tojikiston pavilonlarini bezashda qatnashgan; Muqimiy teatrining oʻymakori eshigini, Navoiy teatridagi oʻrindiqlarni ("sebarg" naqshi bilan) bezagan; Navoiy teatridagi ganchkorlik ishlarida, meʼmoriy obidalar (jumladan, Polovsev uyi, hozirgi Amaliy sanʼat muzeyi binosi va boshqalar)ni taʼmirlashda ishtirok etgan. 1940—42 yillarda Qirgʻiziston poytaxtidagi hunarmandlik oʻquv ishlab chiqarish kombinatida, 1950-yillarning oxiridan Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida dars bergan; O. Fayzullayev, H. Qosimov kabi shogirdlar tayyorlagan. Qosimov ishlaridan namunalar respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.
Orif Qosimov

**Orif Qosimov** (1909 - Toshkent — 2001.19.2) — sozanda (dutor), bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Bolaligidan Yunus Rajabiy rah-barligidagi musiqa toʻgaragida nay chalishni (1925), Toshkent musiqa texnikumida (1926 — 27) Abdusoat Vahobovdan anʼanaviy dutor kuylarini va Shorahim Shoumarovdan mumtoz ashula yoʻllarini oʻrgangan. Oʻzbekiston radiosida milliy musiqa ansambli (1927—45), tojik ansambli (1945— 53), xalq cholgʻulari orkestri (1953 — 57), "Maqom" ansambli (1957-yildan) da sozanda. Dastlab repertuaridan oʻzbek xalq va mumtoz kuylari ("Girya", "Chorgoh", "Eshvoy", "Ilgʻor". "Qoʻqoncha", "Askariy", "Qarinavo", "Dilxiroj" va boshqalar), maqom yoʻllari ("Tasnifi Dugoh", "Garduni Segoh". "Miskin 1-5", "Navroʻzi Ajam" va boshqalar) hamda oʻzi yaratgan kuylar ("Qizil karvon", "Yurish marshi", "Raqsi duxtar", "Rezareza") oʻrin olgan. keyinchalik, bevosita dutor imkoniyatlari bilan bogʻliq "Yangra sozim". "Dildor oʻynasin", "Qizlar raqsi", "Xumoringiz", "Chert dutorim" kabi asarlar yaratgan.

Qosimov zamonaviy dutor ijrochiligi maktabi yirik vakili boʻlib, ijro uslubi nozik qochirimlarga boyligi. zarblarning xilma-xilligi va ravonligi, ijro texnikasi mukammalligi bilan ajralib turadi. Sozandalik va bastakorlik ijoliyoti bilan birga Q. 1930-yildan boshlab murabbiylik bilan ham shugʻullangan. bir necha havaskorlik ansambllariga rahbarlik qilgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Manbalar
Erkin Qosimov

**Qosimov Erkin Umaraliyevich** (1935.14.10, Toshkent) — qurilish sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), texnika fanlari doktori (1981), professor (1982). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1958). Oʻzbskiston Respublnkasi Suv xoʻjaligi vazirligida katta muhandis, Suv inshootlari ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1958—62), Toshkent poli-texnika institutida katta oʻqituvchi. donent, fakultet lekani, kafelra mudiri (1965-72, 1982-91), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta taʼlim vazirligi Oliy oʻquv yurtlari bosh boshqarmasi boshligʻi (1978 — 81). Toshkent arxitektura-qurilish institutida prorektor (1991-2000). professor (2001-yillan). Ilmiy ishlari qurilish materiallarining xossalarini oʻrganish. mahalliy xom ashyolardan keng foydalanish, ularning ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirish va boshqa muammolarga oid.

## Manbalar
* Qurilish materiallari, T., 1982; Mineral bogʻlovchilar va ulardan tayyorlanadigan buyumlar (hammualliflikda), T., 1984; Qurilish ashyolari, T., 2004.

## Adabiyot
* Umr daftari, T., 2004.
Sulaymon Qosimov

**Sulaymon Qosimov** (1909.6.1, Sariosiyo tumani – 1976.28.8, Fargona) — aktyor, rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1944). 1930-yil Margʻilondagi "Qizil sanʼat" toʻgaragini boshlovchilaridan (bu toʻgarak keyinchalik 1931-yil Margʻilon shahar teatriga aylangan). Bu teatrda Temurxoʻja ("Loyqalar"), Eshon ("Hujum"), Meli ("Oʻrtoqlar"), Raim yamoqchi ("Halima"), Kalaf ("Malikai Turandot") kabi obrazlar yaratgan. Qoʻqon teatrida (1933 — 34), Fargʻona teatrida (1934—65) akter, rejissyor, bosh rejissyor, direktor, Fargʻona viloyat sanʼat boshqarmasi boshligi (1943—48). Hokim ("Boy ila xizmatchi"), Flarendo ("Ikki boyga bir malay"), Sulaymon ("Arshin mol olon"), Berest ("Platon Krechet"), Rustam kabi rollari bilan tanilgan. "Layli va Majnun". "Shohsanam", "Nodira", "Oʻlim bosqipchilarga". "Uygʻonish" va boshqa spektakllarni sahnalashtirgan.

## Manbalar
Saidusmon Qosimxoʻjayev

**Saidusmon Qosimxoʻjayev** (1915.15.5 — Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumani Kavardon qishlogʻi — 1994.24.3) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. 1938-yildan armiyada. 1941-yil avgustdan frontda. 229-oʻqchi polki (Markaziy front 19-armiyaning 8-oʻqchi diviziyasi) vzvod komandiri. Chernigov viloyatining Korop tumanidagi Obolonye qishlogʻi uchun boʻlgan jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1943.11.9). Urushdan keyin turli rahbarlik lavozimlarda ishlagan. Vafotidan soʻng oʻzi yashagan koʻchaga nomi berilgan.
Qochirim

**Qochirim** — oʻzbek anʼanaviy musiqasida oddiy va murakkab musiqa bezaklari (bidratma, sayqal va boshqalar)ning umumiy ifodasi. Q.lar kuyga jilo beruvchi qisqa tovush (ohang)lardan tashkil topadi.
Qochirish

**Qochirish**, urugʻlantirish — urgʻochi chorva mollarini urchitish usuli; urgʻochi mollarni erkaklari bilan tabiiy yoki sunʼiy juftlashishi urugʻlantirish. Urgʻochi mollarni Q. ularning optimal jinsiy siklida amalga oshiriladi (qarang Kuyikish), jumladan, sigirlarda yil davomida tuqqanidan keyin jinsiy siklning birinchi (18 — 30 kundan soʻng) yoki ikkinchi (60—80 kundan soʻng) bosqichida oʻtkaziladi. Qoʻy, echki, yilqi, tuya, goʻshtdor zotli qoramollar mavsumiy — qoʻy-echkilar oktabr-noyabr oylarida, ot, tuya, goʻshtdor zotli qoramollar bahoryoz oylarida qochiriladi. Choʻchqalarda Q. yil davomida oʻtkaziladi. Q. tuxum hujayrani otalantirish bilan yakunlanadi.

Hayvonlar, asosan, erkin sharoitda (erkak va urgʻochi mollar yaylovda otar yoki qoʻtonda birga boqilganda) hamda stanokda va sunʼiy usulda (erkak va urgʻochi mollar bir-biridan ajratib boqilganda) qochiriladi. Stanokda va sunʼiy usulda Q. rejali nazorat ostida erkak moldan nasl olishda foydalanish, yil davomida nasl olish vaqtini tartibga solish hamda hayvonlarni tanlash imkonini beradi. Qoramolchilik, qoʻychilik, echkichiliksh Q.ning eng samarali usuli sunʼiy qochirish hisoblanadi. 

## Yana qarang

* Urugʻlanish
Qochoqlar va koʻchirilgan shaxslar

**Qochoqlar va koʻchirilgan shaxslar** — biron-bir ijtimoiy holat (mas, urush, milliy ozodlik harakati) oqibatida oʻzining doimiy yashash joyini tashlab chiqishga majbur boʻlgan shaxslar. "Qochoqlar" atamasi xalqaro huquqda 1-marta 1914—18 yillardagi Birinchi jahon urushidan keyin paydo boʻlib, urush davrida dushman bosib olishi xavfi boʻlgan yoki egallab olgan hududlarni tashlab chiqqan, yo boʻlmasa bu hududlardan harbiy, fuqaroviy hukumat farmoyishi asosida joʻna-tib yuborilgan shaxslarni anglatish uchun ishlatilgan. 1939—45 yillardagi Ikkinchi jahon urushi davrida gitlerchilar tomonidan bosib olingan hududlardan turli ishlarda foydalanish uchun millionlab kishilarning boshqa mamlakatlarga majburlab olib ketilishi natijasida koʻchirilgan shaxslar deb atalgan odamlar toifasi vujudga keldi. Urushdan keyin Q. va k. shahri muammosi keskin boʻlib qoldi, chunki ularni tezlik bilan vataniga qaytarish kerak edi. Oʻtgan asrning 50 — 70-yillarida Afrikada ham qochoqlar bilan bogʻliq masalalar kelib chiqdi. Isroilning arab mamlakatlariga qarshi agressiyasi (1948—49, 1956, 1967-yillardagi urushlar) tufayli paydo boʻlgan falastinlik qochoqlar masalasi gʻoyat keskin tus olib, Yaqin Sharqdagi vaziyatni bir necha bor chigallashtirdi. Q. va k.shahri muammolari manfaatdor davlatlar oʻrtasida maxsus bitimlar tuzish yoki xalqaro hamkorlik natijasida hal etiladi. Qochoqlar masalalari bilan Xalqaro Qizil Xoch va Qizil Yarim oy harakati, BMT doirasida — Qochoqlar ishlari boʻyicha Oliy komissar shugʻullanadi.
Qosh

**Qosh** — yoysimon, ko'zning ustida joylashgan, maxsus muskulga ega va mayda soch tolalari bilan qoplangan qismi.

Qoshlar turli xil ranglarda bo'ladi: qora, jigarrang, oq aralash. Qoshlar: qalin, ingichka va yoysimon tarzda bo'ladi. Qoshlarning ko'rinishiga qarab insonlarning fe'l-atvorlarni bilishimiz mumkin. Chimirilgan qoshlar - asablari tarrang insonni ifodalaydi, kotarilgan qoshlar esa hayratlanayotganlikni anglatadi. Qoshlarning o'ynatish esa sohibini  iqtidorli ekanligini ifodalaydi. Qoshlarni terish dinimizda gunoh sanaladi. Qoshlarga o'sma qo'yiladi, foydali boʻlgan vitaminlar bor.
Qosimxon

**Qosimxon** (; 1445-1518-21) — qozoq xoni, Joʻjixon avlodidan. Qozoq xonligining asoschilardan biri Jonibek sultonning oʻgʻli.

Qosimxonning onasi Jahonbegim Shayboniyxonning onasi Oqqoʻzibegimning singlisi boʻlgan. 1503-yilda akasi Adik sulton vafotidan soʻng ulus boshqaruvi Qosimxon qoʻliga oʻtgan. Garchi u oʻz ulusining sultoni boʻlsada xonlikda yuqori nufuzga ega boʻlib, oʻsha vaqtdagi qozoq xoni Burunduqxonning keyin turuvchi 2-shaxs hisoblangan. Uning harbiy yurishlardagi muvaffaqiyati, boshqa qozoq sultonlarini ham uning atrofiga birlashuviga sabab boʻldi. 1509-yilning 2-yarmida amalda butun hokimiyat Q. qoʻliga oʻtgan. Lekin 1511-yildagina rasman xonlik yorligʻiga ega boʻlgan. Uning hukmronlik yillarida xonlik hududi ken-gayib, hokimiyat boshqaruvi mustahkamlangan. Q. davlati tarkibita jan.-sharqda Yettisuvning bir qismi, shim-gʻarbdan Volga daryosining oʻng qirgʻoqlari, shim. va shim.-sharqda Ulugʻtogʻ etaklari va Balxash koʻli boʻylari, janubida Sirdaryoning oʻng qirgʻogʻigacha boʻlgan hududlar kirgan. q. shayboniy sultonlar bilan doimiy ravishaa Sirdaryo boʻyi shaharlari uchun jang olib borgan boʻlsa-da, ammo ularning Eron safaviylariga qarshi qurashini qoʻllab-quvvatlagan. 1513—14 yillarda Ismoil Safaviy qoʻshinlariga qarshi kurashish uchun shayboniylar bilan ittifoq tuzgan. Shuningdek, q. davrida Qozoq xonligi Moskva, shuningdek, Qrim va Yorkend xonliklari bilan ham turli sohalarda aloqalar olib borgan. Q. vafotidan soʻng birmuncha vaqt xonlik taxti boʻsh qolgan. Faqat 1522-yildagina uning oʻgʻli mamashxon taxtni egallashta muvaffaq boʻlgan. Ammo bu bilan taxt uchun kurash barham topmagan. Oqibatda ichki vaziyat q. tiklagan davlatning inqirozga uchrashiga sabab boʻlgan.

## Avlodlari
Qosimxonning ikki o‘g‘li – Mamash va Haqnazarning ismlari ma’lum. Ikkalasi ham xon edi. O‘g‘li Abulxayr Sulton forslarga qarshi yurishda halok bo‘ldi.

## Manbalar
Qosimovlar podsholigi

**Qosimovlar podsholigi** - Moskva buyuk knyazi Vasiliy II tomonidan tatar xonlari uchun ajratilgan hududda tuzilgan kichik podsholik (14451681). Qosimovlar podsholigi Oka daryosi boʻylab (hozirgi Ryazan viloyatining shim.-sharqiy qismida) tatarlar, misharlar, mordvalar, qis-man ruslar yashaydigan hududni egal-lagan. Dastlabki podsho Qozon xoni Ulugʻ Muhammadning oʻgʻli Qosimxon boʻlgan (taxminan 1445—56). Markazi — Qosimov shahri Podsholik va shaharning nomi ham uning asoschisi Qosimxon ismidan olingan. Xonlik aholisi, asosan, dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan shugʻullangan. Xonlik siyosiy hayotida mangʻit, argʻin, jaloyir, qipchoq kabi turkiy urugʻlar yetakchi rol oʻynagan.

Qosimovlar podsholigi xonlari Moskva tomonida turib Qozon xonligiga qarshi harbiy kurashlarda qatnashgan (1467—69, 1487, 1552). Mas, aka-uka xonlar Shoh Ali (1516—67) va Jon Ali Qozon xonligini 1519—21, 1532 — 36, 1546,1551 yillarda boshqarishgan. Shoh Ali Livoniya urushida rus armiyasiga qoʻmondonlik qilgan (1557— 58). Qozon xonligi Rus tomonidan bosib olingach (1552), Qosimovlar podsholigi xonlarining nufuzi ancha pasaygan. Biroq xonlar 16-asr oxiri va 17-asrda ham rus diplomatlari uchun Usmonli turk sultonlari va boshqa islom davlatlari oldida "musulmon hukmdorlari" sifatida bir dastak vazifasini oʻtagan. Said Burhon (hukmronlik davri: 1627—79) davrida xonlik aholisini majburan xristian diniga kiritish boshlanganligi uchun tatarlar qoʻzgʻolon koʻtarishgan (1656). Soʻnggi xon Fotima Sulton Begim vafot etgach (1681), Qosimovlar podsholigi oʻz faoliyatini tugatgan va u Moskva davlatiga qoʻshib yuborilgan.

Ad:. Sharifullina F., Kasimovskiye tatarm, Kazan, 1991.
Qoshiq (cholgʻu)

**Qoshiq** — oʻzbek va boshqa xalqlarda, asosan, raqslar joʻrligida usul beruvchi urma musiqa cholgʻusi. 3 — 5 (yoki 4, baʼzida, bir-biriga tasma bilan juftlashtirilgan) yogʻoch osh qoshiqdan iborat. Tovush qoshiqlarni bir-biriga urish natijasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda 1930-yillargacha (ayniqsa, Fargʻonada) keng qoʻllangan.
Qoyali tizma

**Qoyali tizma** - Katta Kavkazning shim. yon bagʻridagi tizma. Belaya daryosidan Terek daryosigacha (Kuban havzasi) choʻzilgan. Balandligi gʻarbda 1200–1700 m dan sharkda 3000 m gacha, eng baland joyi Qoraqaya choʻqqisi (3646). Qt.ning janubiy yon bagʻri tik, shim. yon bagʻri qiya boʻlib, koʻplab tor daryo vodiylari bilan kesilgan. Shimoliy yon bagʻri keng bargli oʻrmonlar, jan. yon bagʻri va oʻrmondan yuqorisi togʻ dashtlari qamda oʻtloqlar bilan qoplangan. Karst rivojlangan.
Qoyali togʻlar

**Qoyali togʻlar** - Shimoliy Amerikadagi togʻ sistemasi, Shimoliy Amerika Kordilyera togʻlarining sharqiy qismi, Kanada va AQShning gʻarbida. Shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 3200&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni 700&nbsp;km gacha. Tinch okean bilan Atlantika okeani havzalari oʻrtasida suvayirgʻich hisoblanadi. Qoyali togʻlardan Missuri, Kolorado, Rio-Grande, Sneyk, Arkanzas daryolari boshlanadi. Qoyali togʻlar 45° shahrik.da shimoliy va janubiy qismlarga boʻlinadi. Uzoqqa choʻzilgan shimoliy tizmalari, asosan, granitlardan tuzilgan boʻlib, eng baland joyi 3954 m (Robson togʻi). Janubiy tizmalari qisqa boʻlib, qumtosh, gilli slanets, ohak-toshlardan tuzilgan. Eng baland joyi 4399 m (Elbert togʻi, Qoyali togʻlarning eng baland nuqtasi). Iqlimi kontinen-tal, yillik yogʻin 1000&nbsp;mm gacha. Tizmalar keng havzalar bilan boʻlingan. Molibden, mis, oltin, kumush, polimetall rudalari, neft, toshkoʻ-mir konlari bor. Geyzer va termal buloq koʻp. Shimolida togʻ tayga oʻrmonlari, togʻ tayga siyrak oʻrmonlari, togʻ tundra va yalangliklar, janubida dasht, oʻrmon, subalp igna bargli oʻrmonlar, alp oʻtloqlari mavjud. Oʻrmonlar chegarasi shimolida 1500 m, janubida 3600 m balandlikda, undan yuqorisi alp oʻtloqlari va doimiy qorlar. Qor chizigʻi janubida 4000 m, shimolida 2500 m balandda. Vodiylar landshafti dasht va chala choʻldan ibo-rat. Jasper, Banf, Yoxo, Yellouston, Roki-Mauntin va boshqa milliy bogʻlar tashkil etilgan.

## Manbalar
Qoya

**Qoya** — qattiq tub jinslardan iborat tik koʻtarilgan choʻqqi, jarlik, tepa. Asosan, nurash natijasida qattiq togʻ jinslarining ochilib, yer yuzasiga chiqib qolishidan hosil boʻladi. Joy nomlari tarkibida ham koʻp uchraydi. Mas, Koʻkqoya togʻi (Pomirda), Qizilqoya dovoni (Qirgʻizistonda), Qoyakent (Dogʻistonda) va hokazo
Qoqi (maʼnolari)

**Qoqi**:

* Qoqi (fors-toj.
* Qoqi (oʻsimlik) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik sut shirali oʻsimlik turkumi.
Qoqi (oʻsimlik)

**Qoqi** — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik sut shirali oʻsimlik turkumi. Boʻyi 10—40 sm, barglari ildiz boʻgʻzidan chiqqan, lansetsimon, koʻpincha toʻpbarg hosil qiladi. Gullari sariq, savatchaga yigʻilgan. Mevasi pistacha. Apreldan iyulgacha gullab, meva tugadi. Oʻzbekistonning deyarli barcha viloyatlarida tarqalgan. Yoʻl yoqalari, ariq boʻylari, bogʻlar, togʻli joylar va dalalarda uchraydi. Togʻ qoqi, dorivor qoqi (momaqaymoq), shoxsiz qoqi, kallakdor qoqi va boshqa turlari bor. Ildizida inulin toʻplanadi. Barglari sabzavot sifatida ishlatiladi. Qoqining ildizidan tayyorlangan ekstrakt yoki poroshok ishtaha ochuvchi, ovqat hazm qilishni yaxshilovchi hamda oʻt haydovchi dori sifatida ishlatiladi.
## Manbalar
Qogʻoz sanoati

**Qogʻoz sanoati**, sellyulozaqogʻoz sanoati — turli xildagi qogʻozlar, karton va ulardan mahsulotlar, sellyuloza, tolali va qattiq yogʻoch tolali plitalar (DSP) ishlab chiqaruvchi sanoat tarmogʻi. Shuningdek, tarmoqda qoʻshimcha mahsulot tariqasida etil spirti, yem achitqilari, kanifol, skipidar va yogʻ kislotalari tayyorlanadi. Oʻrta Osiyoda 20-asrning 20-yillariga qadar Qogʻoz sanoati korxonalari boʻlmagan. Ayrim turdagi qogʻozlar paxtadan, ipakdan hunar-mandchilik usulida oz miqdorda tay-yorlangan hamda chetdan keltirilgan (qarang Qogʻoz).

Oʻzbekistonda Qogʻoz sanoati 30-yillarda vujudga keldi. 1932-yilda Oʻrta Osiyoda yagona boʻlgan Toshkent qogʻoz fabrikasi ishga tushirildi va shu yili 1595 t qogʻoz ishlab chiqarildi. 20-asrning 60-yillarida Angren shahrida ikkilamchi qogʻoz materiallari (makulatura)san karton qutilar va idishlar tayyorlaydigan korxona qurildi. 90-yillar boshida Andijon, Namangan, Samarqand, Yangiyoʻl va boshqa shaharlarda gʻoʻzapoya, sholipoya va sel-lyulozadan qogʻoz ishlab chiqaradigan bir necha fabrika, oʻrta korxona^ sexlar ishga tushirildi. 1995-yilda "Oʻzbekqo-gʻoz sanoat" uyushmasi tashkil etildi (2003-yil oxirida tugatildi). 2003-yilda Oʻzbekiston Qogʻoz sanoatida 3044 t sellyuloza, 5735 t qogʻoz, 3949 mln. dona yozuv daftarlari ishlab chiqarildi. Tarmoqdagi eng yirik korxona — "Oʻzbek qogʻozi" aksiyadorlik jamiyati (Toshkent).

Qogʻoz sanoati chet davlatlarda AQSH (jahondagi ishlab chiqariladigan qogʻoz va kartonning 1/3 qismi), Rossiya, Kanada, Finlandiya, Shvetsiya, Yaponiya (AQSH, Kanada, Rossiyadan olinadigan xom ashyo hisobiga), GFRda rivojlangan. Bu mamlakatlarda Qogʻoz sanoati mahsulotlari eksportning muhim bandini tashkil etadi.