Optik illyuziya

Vizual idrok etishda **optik illyuziya** (**vizual illyuziya**  deb ham ataladi) vizual tizim tomonidan yuzaga keladigan va haqiqatdan farqli koʻrinadigan vizual idrok bilan tavsiflangan illyuziyadir . Illuziyalar juda xilma-xil boʻladi; ularning turkumlanishi qiyin, chunki asosiy sabab koʻpincha aniq emas , lekin Richard Gregori tomonidan taklif qilingan tasnif   yoʻnalish sifatida foydalidir. Shunga koʻra, uchta asosiy sinf mavjud: jismoniy, fiziologik va kognitiv illyuziyalar va har bir sinfda toʻrt xil: noaniqliklar, buzilishlar, paradokslar va fantastika.  Jismoniy buzilishning klassik misoli suvga yarmi botirilgan tayoqning aniq egilishi boʻlishi mumkin; fiziologik paradoksga misol sifatida harakatdan keyingi taʼsir koʻrsatish mumkin (bu yerda harakatga qaramay, pozitsiya oʻzgarishsiz qoladi).  Fiziologik fantastikaga misol keyingi tasvirdir .  Uchta tipik kognitiv buzilishlar – Ponzo, Poggendorff va Myuller-Lyer illyuziyasi.  Jismoniy illyuziyalar jismoniy muhitdan, masalan, suvning optik xususiyatlaridan kelib chiqadi.  Fiziologik illyuziyalar koʻz yoki koʻrish yoʻlida paydo boʻladi, masalan, maʼlum bir retseptor turining haddan tashqari stimulyatsiyasi taʼsiridan.

Patologik koʻrish illyuziyalari koʻrishning fiziologik mexanizmlaridagi patologik oʻzgarishlardan kelib chiqadi, bu illyuziyalarning yuqorida koʻrsatilgan turlarini keltirib chiqaradi; ular, masalan, vizual gallyutsinasyonlar ostida muhokama qilinadigan illyuziyadir.

Optik illyuziyalar, shuningdek, vizual idrok etishni oʻz ichiga olgan koʻp sensorli illyuziyalar, shuningdek, baʼzi psixologik kasalliklarni, shu jumladan fantom oyoq sindromi  va shizofreniyani kuzatish va reabilitatsiya qilishda qoʻllanilishi mumkin deb hisoblaydi. 

## Jismoniy vizual illyuziyalar
Jismoniy vizual illyuziya uchun tanish hodisa va misol uchun qarasak, togʻlar namligi past boʻlgan ochiq havoda (Fohn) ularga qaraganda ancha yaqinroq koʻrinishidir. Buning sababi shundaki, tuman chuqurlikni idrok etish uchun belgi boʻlib,  uzoqdagi obyektlarning masofasini bildiradi (Havo nuqtai nazari).

Jismoniy illyuziyaning klassik misoli suvga yarim botirilgan tayoqning egilgan koʻrinishidir. Bu hodisa Ptolemey tomonidan muhokama qilingan ()  va koʻpincha illyuziya uchun prototip namunasi boʻlgani uchun keng tarqalgan.

## Fiziologik vizual illyuziyalar
Yorqin yorugʻlikdan keyingi tasvirlar  yoki haddan tashqari uzunroq oʻzgaruvchan naqshlarning moslashuvchi stimullari (kontingent idrok etuvchi taʼsir) kabi fiziologik illyuziyalar haddan tashqari stimulyatsiyaning koʻz yoki miyaga taʼsiri yoki kontekstli yoki raqobatdosh stimullar bilan oʻzaro taʼsiri deb taxmin qilinadigan boʻlsa bu stimullar oʻz ichiga taqsimlanadi, maʼlum bir tur – yorqinlik, ranglar, joylashuv, kafel, harxil oʻlcham, harakat va boshqalar. Nazariya shundan iboratki, qoʻzgʻatuvchi vizual ishlov berishning dastlabki bosqichlarida oʻzining individual ajratilgan neyron yoʻlini kuzatib boradi va udagi intensiv yoki takroriy faoliyat yoki faol qoʻshni kanallar bilan oʻzaro taʼsir idrokni oʻzgartiradigan fiziologik  keltirib chiqaradi.

Hermann grid illyuziyasi va Mach diapazonlari koʻpincha biologik yondashuv yordamida tushuntiriladigan ikkita illyuziyadir . Yorugʻlik va qorongʻi joylardan kelgan retinaning retseptorlari signallari bir-biri bilan raqobatlashadigan lateral inhibisyon, nima uchun biz Mach diapazonlarini koʻrishda ranglar farqining chetida yuqori yorqinlik chiziqlarini koʻrishimizni tushuntirish uchun ishlatilgan. Retseptor faollashgandan soʻng u qoʻshni retseptorlarni inhibe qiladi. Ushbu inhibisyon kontrast hosil qiladi, qirralarni taʼkidlaydi. Hermann grid illyuziyasida periferik joylarda chorrahalarda paydo boʻladigan kulrang dogʻlar koʻpincha kattaroq retseptiv maydonlarda atrof-muhit tomonidan lateral inhibisyon tufayli yuzaga keladi.  Biroq, Hermann grid illyuziyasining tushuntirishi sifatida lateral inhibisyon rad etildi .      Optik illyuziyalarga nisbatan soʻnggi empirik yondashuvlar lateral inhibisyonga asoslangan nazariyalar kurashgan optik hodisalarni tushuntirishda muvaffaqiyat qozondi, chunki bu hodisalarni vizual koʻz orqali qarasa boʻldi. 

## Kognitiv illyuziyalar

Kognitiv illyuziyalar dunyo haqidagi taxminlar bilan oʻzaro taʼsir qilish natijasida paydo boʻlib, „ongsiz xulosalar“ ga olib keladi, bu gʻoya birinchi marta 19-asrda nemis fizigi va shifokori Hermann Helmgolts tomonidan ilgari surilgan.  Kognitiv illyuziyalar turlari boʻlgan holatda baʼzi hollara noaniq illyuziyalarga, buzuvchi illyuziyalarga, paradoks xayollarga yoki fantastik illyuziyalarga boʻlinadi.

* *Noaniq illyuziyalar* – bu muqobil talqinlar oʻrtasida pertseptiv „oʻtish“ ni keltirib chiqaradigan rasm yoki obyektlar. Necker kubi – bu taniqli misol; boshqa misollar – Rubin vazasi va Kokichi Sugixaraning noaniq silindrli illyuziyasiga asoslangan „chincha“ deb ham ataladi. 
* *Buzuvchi* yoki *geometrik-optik illyuziyalar* oʻlcham, uzunlik, joylashuv yoki egrilikning buzilishi bilan tavsiflanadi. Bunga yorqin misol – kafe devori illyuziyasi . Boshqa misollar – mashhur Myuller-Lyer illyuziyasi va Ponzo illyuziyasi .
* *Paradoks illyuziyalari* (yoki *[[Imkonsiz shakl|imkonsiz obyekt]] illyuziyalari*) paradoksal yoki imkonsiz boʻlgan obyektlar tomonidan yaratilgan, masalan, Penrose uchburchagi yoki imkonsiz zinapoyalar, masalan, MC Escherning *"Koʻtarilish va tushish"* va *"Sharshara* " da. Uchburchak – bu qoʻshni qirralarning birlashishi kerakligi haqidagi kognitiv tushunmovchilikka bogʻliq boʻlgan illyuziya.
* *Fantastika* – bu figura qoʻzgʻatuvchida boʻlmasa ham, Kanizsa uchburchagi kabi, illyuzor konturlardan foydalangan holda idrok etilishidir. Misol uchun rasm.  

## Kognitiv illyuziyalarni tushuntirish

### Pertseptiv tashkilot

Dunyoni anglash uchun kiruvchi sezgilarni mazmunli maʼlumotlarga ajratish kerak. Gestalt psixologlarining fikriga koʻra, buni amalga oshirishning bir usuli individual hissiy stimullarni mazmunli bir butun sifatida qabul qilishdir.  Gestalt tashkiloti koʻplab illyuziyalarni, shu jumladan quyon-oʻrdak illyuziyasini tushuntirish uchun ishlatilishi mumkin, bu yerda tasvir umuman oʻrdakdan keyin quyondan oldinga va orqaga oʻzgaradi va nima uchun figura-yer illyuziyasida rasm va zamin teskari boʻladi bu hodisalar teskari boʻlib atalishi mumkin.

### Chuqurlik va harakatni idrok etish

Illuziyalar odamning uch oʻlchamda koʻrish qobiliyatiga asoslangan boʻlishi mumkin, garchi retinaga tushgan tasvir faqat ikki oʻlchovli boʻlsa ham bu oʻlchovlar oʻzini taqsimlanishi . Ponzo illyuziyasi koʻzni aldash uchun chuqurlik idrokining monokulyar belgilaridan foydalanadigan illyuziyaga misoldir. Ammo ikki oʻlchovli tasvirlarda ham, miya gorizontal masofalar bilan solishtirganda vertikal masofalarni oshirib yuboradi, chunki vertikal-gorizontal illyuziyada ikkita chiziq aynan bir xil uzunlikda boʻladi.

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish

* 
* David Cycleback. 2018. *[https://bookboon.com/en/understanding-human-minds-and-their-limits-ebook Understanding Human Minds and Their Limits]*. Publisher Bookboon.com