Chandra rentgen observatoriyasi

Oldin **Advanced X-ray Astrophysics Facility** (**AXAF**) nomi bilan tanilgan, hozirda **Chandra rentgen observatoriyasi** (**CXO**) deb ataladigan kosmik kemada uchirilgan flagman toifasidagi Space Shuttle teleskopi hisoblanadi. Yer atmosferasi rentgen nurlarining katta qismini oʻziga singdirganligi sababli, ularni Yer teleskoplari orqali aniqlash mumkin emas; shuning uchun bu kuzatishlarni amalga oshirish uchun kosmik teleskoplar talab qilinadi. Chandra 64 soatlik orbitadagi Yer sunʼiy yoʻldoshi va uning missiyasi hozir ham davom etmoqda.

## Tarixi
1976-yilda Chandra rentgen observatoriyasi (ilgari AXAF deb nomlangan) Riccardo Giacconi va Harvey Tananbaum tomonidan NASAga taklif qilingan. Dastlabki ishlar keyingi yili Marshall kosmik parvoz markazida (MSFC) va Smitson astrofizika observatoriyasida (SAO) boshlandi, bu yerda teleskop hozirda NASA uchun Astrofizika markazidagi Chandra rentgen markazida ishlaydi. Ayni paytda, 1978-yilda NASA birinchi rentgen teleskopi Einsteinni (HEAO-2) orbitaga chiqardi. AXAF loyihasi ustida ish 1980 va 1990-yillar davomida davom etdi. 1992-yilda xarajatlarni kamaytirish uchun kosmik kema qayta ishlab chiqildi. AXAF ning rejalashtirilgan orbitasi elliptik orbitaga oʻzgartirildi va Oyning eng uzoq nuqtasida yoʻlning uchdan bir qismiga yetdi. Natijada kosmik kemani takomillashtirish yoki taʼmirlash imkoniyati yoʻqqa chiqdi. AXAF Kaliforniyaning Redondo Beach shahrida TRW (hozirgi Northrop Grumman Aerospace Systems) tomonidan yigʻilgan va sinovdan oʻtkazilgan.

1998-yilda NASA tomonidan oʻtkazilgan tanlov doirasida AXAF nomi Chandra deb oʻzgartirildi, unda butun dunyo boʻylab 6000 dan ortiq arizalar kelib tushgan. Tanlov gʻoliblari Jatila van der Veen va Tyrel Johnson (oʻsha paytda oʻrta maktab oʻqituvchisi va oʻrta maktab oʻquvchisi) sunʼiy yoʻldosh nomini Nobel mukofoti sovrindori hind-amerikalik astrofizik Subrahmanyan Chandrasekhar sharafiga nomlashga taklif qilishdi. Subrahmanyan Chandrasekhar neytron yulduzlar va qora tuynuklar kabi yuqori energiyali astronomik hodisalarni yaxshiroq tushunishga olib keladigan oq mitti yulduzlarning maksimal massasini aniqlashdagi ishi bilan mashhur. Chandra nomi sanskrit tilida „oy“ degan maʼnoni anglatadi.

Dastlab 1998-yil dekabrida uchirilishi rejalashtirilgan kosmik kema bir necha oyga kechiktirildi va oxir-oqibat 1999-yil 23-iyul kuni soat 04:31 da uchirildi.

Dastlab Chandraga kutilgan umri 5 yil berilgan boʻlsa-da, 2001-yil 4-sentabrda NASA „rasadxonaning ajoyib natijalariga koʻra“ oʻz umrini 10 yilga uzaytirdi. Jismoniy jihatdan Chandra ancha uzoq ishlashi mumkin edi. 2004-yilda Chandra rentgen markazida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, rasadxona kamida 15 yil xizmat qilishi mumkin. U 2022-yildan boshlab faol ishlayapti va Chandra rentgen markazi tomonidan eʼlon qilingan kuzatuvlar jadvaliga ega.

2008-yil iyul oyida ESA, NASA va JAXA oʻrtasidagi qoʻshma loyiha boʻlgan Xalqaro rentgen observatoriyasi keyingi yirik rentgen observatoriyasi sifatida taklif qilindi, ammo keyinchalik bekor qilindi. 

2018-yil 10-oktabrda Chandra giroskopdagi nosozlik tufayli xavfsiz rejim operatsiyasiga kirdi. NASA barcha ilmiy asboblar xavfsiz ekanligini maʼlum boʻldi. Bir necha kun ichida bitta giroskopdan olingan maʼlumotlarning 3 soniyali xatosi tushunildi va Chandrani toʻliq xizmatga qaytarish rejalari tuzildi. Nosozlik kuzatilgan giroskop zaxiraga qoʻyilgan va boshqa qismlari yaxshi holatda. Xabar qilinishicha, 2020-yilda Chandra Whirlpool Galaktikasida ekzosayyorani ham kuzatgan boʻlishi mumkin, bu Somon yoʻlidan tashqarida kashf etilgan birinchi sayyora boʻladi.

## Namunaviy kashfiyotlar

Chandra tomonidan toʻplangan maʼlumotlar rentgen astronomiyasi sohasini sezilarli darajada rivojlantirdi. Chandra kuzatuvlari bilan tasdiqlangan baʼzi kashfiyotlar misollari:

* Kassiopiya A oʻta yangi yulduzining birinchi yorugʻlik tasviri astronomlarga qoldiqning markazidagi ixcham obyektni, neytron yulduzi yoki qora tuynukni birinchi marta koʻrish imkonini berdi. 
* Qisqichbaqa tumanligida, yana bir oʻta yangi yulduz qoldigʻida Chandra markaziy pulsar atrofida hech qachon koʻrilmagan halqani va oldingi teleskoplar tomonidan qisman koʻrilgan reaktivlarni koʻrsatdi. 
* Birinchi rentgen nurlanishi Somon yoʻlining markazidagi oʻta massiv qora tuynuk — Sagittarius A * dan koʻrindi. 
* Chandra Andromeda galaktikasining markaziga spiral boʻlib tushganidan kutilganidan ancha salqin gazni topdi.
* Chandra birinchi marta Perseus A suratida kichik galaktikaning soyasini koʻrsatdi.
* M82 galaktikasida qora tuynukning yangi turi topildi.
* Oʻrta maktab oʻquvchilari Chandra maʼlumotlaridan foydalanib, yangi yulduz IC 443 qoldigʻida neytron yulduzini topdilar.
* Chandra va BeppoSAX kuzatuvlari shuni koʻrsatadiki, gamma-nurlari portlashlari yulduzlar hosil boʻlgan hududlarda sodir boʻladi.
* Perseus klasterida (2003) oʻta massiv qora tuynuk atrofida paydo boʻlgan tovush toʻlqinlari kuzatilgan.

## Texnik tavsifi

Oddiy aluminizatsiyalangan parabolik yuzalarga (oynalarga) ega boʻlgan optik teleskoplardan farqli oʻlaroq, rentgen teleskoplari odatda iridiy yoki oltin bilan qoplangan silindrsimon paraboloid va giperboloid sirtlardan tashkil topgan Wolter teleskopidan foydalanadi. Rentgen nurlari fotonlari oddiy oyna sirtlari tomonidan soʻriladi, shuning uchun ularni aks ettirish uchun past burchakka ega boʻlgan metalmas kerak. Chandra yuqori aniqlikdagi oyna assambleyasi (HRMA) deb nomlangan qoʻllab-quvvatlovchi tuzilmasi bilan birga toʻrt juft ichki oynadan foydalanadi; oyna substrati 2 sm qalinlikdagi shisha, aks ettiruvchi yuzasi a 33 nm iridiy qoplamasi, diametri esa 65 sm ga teng. Qalin substrat va ayniqsa ehtiyotkorlik bilan parlatish Chandraning tengsiz oʻlchamlari uchun masʼul boʻlgan juda aniq optik sirtni yaratishga imkon berdi: kiruvchi rentgen energiyasining 80 % dan 95 % gacha bir yoy soniyali doiraga qaratilgan. Ammo, substratning qalinligi toʻldirilgan diafragma ulushini cheklaydi, bu XMM-Nyuton bilan solishtirganda past yigʻish maydoniga olib keladi.

Chandraning yuqori elliptik orbitasi unga 65 soatlik orbital davrining 55 soatigacha uzluksiz kuzatish imkonini beradi. Yerdan eng uzoq orbital nuqtasida Chandra Yer orbitasidagi eng uzoqdagi sunʼiy yoʻldoshlardan biridir. Bu orbita uni geostatsionar sunʼiy yoʻldoshlar va tashqi Van Allen kamaridan tashqariga olib chiqadi.
### Asboblar
Ilmiy asboblar moduli (SIM) ikkita fokusli tekislik asboblarini, ilgʻor CCD tasvirlash spektrometrini (ACIS) va yuqori aniqlikdagi kamerani (HRC) ushlab turadi va kuzatuv paytida qaysi biriga joylashishi kerak boʻlsa, harakat qiladi.

ACIS 10 ta CCD mikrosxemasidan iborat boʻlib, kuzatilgan obyektning tasvirlari va spektral maʼlumotlarini taqdim etadi. U 0,2-10 keV foton energiya diapazonida ishlaydi. HRC ikkita mikro-kanalli plastinka komponentiga va 0,1-10 keV oraligʻidagi tasvirlarga ega. Bundan tashqari, 16 mikrosekundlik vaqt oʻlchamlari mavjud. Ushbu asboblarning ikkalasi ham mustaqil ravishda yoki rasadxonaning ikkita uzatish panjaralaridan biri bilan birgalikda ishlatilishi mumkin.

Koʻzgu orqasidagi optik yoʻlga aylanadigan uzatish panjaralari Chandrani yuqori aniqlikdagi spektroskopiya bilan taʼminlaydi. Yuqori energiya oʻtkazuvchan panjara spektrometri (HETGS) 0,4-10 keV dan ortiq ishlaydi va 60-1000 spektral tasvir aniqligiga ega.

Chandra quyidagilarga ega:

* Yuqori aniqlikdagi kamera (HRC)
* Kengaytirilgan CCD tasvirlash spektrometri (ACIS)
* Yuqori energiya uzatish panjara spektrometri (HETGS)
* Kam energiya uzatish panjarali spektrometr (LETGS)

## Galereya


Fayl:PIA21061-Pluto-DwarfPlanet-XRays-20160914.jpg|Pluton rentgen nurlari
Fayl:Jupiter X-ray Aurora Chandra.jpg|Yupiter rentgen nurida
Fayl:Tycho xrayonly.jpg|Tycho Supernova rentgen nurida
Fayl:Sn2006gy CHANDRA x-ray.jpg|SN 2006gy (yuqori oʻng) NGC 1260 gallaktikasi
Fayl:CXO orbit 20140107.png|CXO orbitasi 2014-yil holatiga koʻra 
Fayl:M31 Core in X-rays.jpg|M31 Core rentgen nurida
Fayl:PSR B1509-58 full.jpg|PSR B1509-58 qizil, yashil, koʻk/maksimal energiya.
Fayl:14-296-GalaxyClusters-PerseusVirgo-ChandraXRay-20141027.jpg|Turbulentlik galaktika klasterlarining sovishining oldini olishi mumkin.
Fayl:X-RayFlare-BlackHole-MilkyWay-20140105.jpg|alt=Bright X-ray flare from Sagittarius A*, supermassive black hole in the Milky Way.|Sagittarius A * dan yorqin rentgen nurlari, Somon yoʻlidagi supermassiv qora tuynuk.
Fayl:NASA-SNR0519690-ChandraXRayObservatory-20150122.jpg|SNR 0519–69.0 Large Magellanic Cloud portlagan yulduz qoldiqlari
Fayl:NASA-2015IYL-MultiPix-ChandraXRayObservatory-20150122.jpg|2015-yil Xalqaro yorugʻlik yilini nishonlash uchun chop etilgan suratlar.
Fayl:Chandra X-ray View of Orion.jpg|Orion tumanligida yangi paydo boʻlgan yulduzlar klasteri.
Fayl:GKPersei-MiniSuperNova-20150316.jpg|GK Persei: Nova 1901.
Fayl:15-137-CircinusX1-XRayLightRings-NeutronStar-Chandra-20150624.jpg|Circinus X-1 neytron yulduzidan rentgen nurlari halqalari
Fayl:Chandra image of Cygnus X-1.jpg|Cygnus X-1, birinchi kuchli qora tuynuk kashf qilindi
Fayl:ESO-Chandra Deep Field-phot-02a-03-hires.jpg|Kimberli Arkand tomonidan baholangan Janubiy Chandra chuqur dalasining surati 5000 ta qora tuynukni koʻrsatadi.


## Manbalar