open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iyod ibn Gʻanm

**Iyod ibn Gʻanm ibn Zuhayr al-Fihriy** (; 641-yilda vafot etgan) – arab qoʻmondoni, musulmonlarning Jazira (Yuqori Mesopotamiya) va shimoliy Suriyadagi fathlarida yetakchi rol oʻynagan. Quraysh qabilasidan mansub, 630-yilda sodir boʻlgan ommaviy islomga kirishdan avval bu dinni qabul qilgan oz sonli kishilardan biri boʻlgan. Islom paygʻambari Muhammadning sahobalaridan. 634-yilda xalifa Abu Bakr hukmronligi davrida Shimoliy Arabistondagi Dumat al-Jandal vohasiga noib etib tayinlangan. Keyinchalik 637-yilda al-Jazira (Yuqori Mesopotamiya) viloyatiga noib boʻlgan, biroq xalifa Umar () tomonidan ayrim nojoʻya ishlari sababli lavozimidan ozod etilgan. Shundan soʻng, oʻzining amakivachchasi va jiyani Abu Ubayda ibn al-Jarrohning yaqin harbiy yordamchisiga aylangan. Aynan Abu Ubayda boshchiligida Vizantiya imperiyasi nazorati ostida boʻlgan shimoliy Suriyaning katta qismini, jumladan, Halab, Manbij va Cyrrhus shaharlarini fath etgan.

## Yoshlik davri
Iyod Abdulgʻanm ibn Zuhayr al-Fihriyning oʻgʻli boʻlgan. U Quraysh qabilasining al-Horis ibn Fihr ibn Molik boʻlimiga mansub edi. Bu nasl, asosan, Arabiston yarim orolining gʻarbiy qismidagi Makka shahrida joylashgan savdogar arab qabilasi hisoblangan. Iyod 628-yilda paygʻambar Muhammad bilan, asosan, mushrik Quraysh qabilasi oʻrtasida tuzilgan Hudaybiya shartnomasidan oldin islomni qabul qilgan oz sonli Quraysh qabilasi vakillaridan biri boʻlgan. Iyod ushbu sulh muzokaralari davomida Muhammad bilan birga ishtirok etgan. Islomni qabul qilgach, Iyod ismini Ibn Abdugʻanmdan *Ibn Gʻanmga* oʻzgartirgan, chunki uning otasining ismi *Abdugʻanm* arabchaga „Ganmning quli“ deb tarjima qilingan. Gʻanm esa johiliyat davrida arablar sigʻingan butlardan biri boʻlgan. Quraysh qabilasining qolgan aʼzolari esa 630-yilda islomni qabul qilgan.

## Manbalar
Abd al-Azim al-Hasaniy

**Abd al-Azim al-Hasaniy** (; **Shoh Abdulazim** nomi bilan tanilgan) – shia Islomining ikkinchi imomi boʻlmish Hasan ibn Alining avlodidan boʻlgan olimlardan. Toʻliq ismi: Abulqosim Abd al-Azim bin Abdulloh bin Ali bin al-Hasan bin Zayd (bin Ali) bin al-Hasan bin Ali bin Abu Tolib.

Abd al-Azim, ayniqsa rasmiy nutq va xabarlarda **Hazrat Abd al-Azim Hasaniy** nomi bilan tanilgan, hadis rivoyat qiluvchi edi. Ibn Bobovay Abd al-Azim tomonidan yetkazilgan islomiy rivoyatlarni jamlagan boʻlib, bu toʻplam „Jomi’-al-Axbor Abd al-Azim“ nomi bilan mashhurdir.

Kunyalari Abul-Qosim va Abul-Fath  boʻlgan Abd al-Azim shialarning toʻqqizinchi va oʻninchi imomlari, yaʼni Muhammad al-Javod va Ali al-Hadiyning hamrohlari edi. Bundan tashqari, Rijol at-Tusiyning yozishicha, Abd al-Azim shialarning oʻn birinchi imomi Hasan al-Askariyning ham hamrohlaridan boʻlgan. 866-yil 2-noyabrda vafot etgan va Eronning Ray shahridagi Shoh Abd al-Azim ziyoratgohida dafn etilgan. Sayyid Ali Qozi Asqar Abd al-azim Hassaniy ziyoratgohining yangi homiysi boʻlib, u Eron Islom Respublikasi Oliy rahbari Ali Xomanaiy tomonidan 2022-yil 27-martda bu lavozimga tayinlangan.
## Manbalar

## Yana oʻqish uchun
* 
*
Said ibn Amir al-Jumahiy

**Said ibn Amir al-Jumahiy** () – sahoba. Xalifa Umar () hukmronligi davrida Suriyaning Hims viloyati noibi boʻlib xizmat qilgan.

## Hayoti
Yoshlik chogʻida Said Quraysh qabilasining taklifiga binoan Makka shahrining chekka qismida joylashgan Tanim hududiga joʻnab ketgan minglab odamlar orasida bor edi. Bu yigʻilish sahoba, Quraysh qabilasi tomonidan asir olingan va Badr jangida Quraysh qabilasi koʻrgan talofatlar va yoʻqotishlari uchun qasos Xubayb ibn Adiyni qatl qilish marosimini tomosha qilish uchun tashkil etilgan edi. Xubaybning oʻlimidan koʻp oʻtmay Said islomni qabul qilgan va Madinaga hijrat qilgan. U yerda paygʻambar Muhammadga ergashgan, shuningdek, Xaybar jangi hamda boshqa harbiy yurishlarda ishtirok etgan. 632-yilda paygʻambar Muhammadning vafotidan keyin ham Said faol xizmat qilishda davom etgan. Paygʻambardan keyingi ikki xalifa Abu Bakr va Umar uning halolligi va taqvosini yaxshi bilgan va Saidning maslahatlariga quloq solib turgan.

## Hims hokimi
Said ibn Amir xalifa Umar tomonidan Suriyaning Hims viloyatiga hokim etib tayinlangan.
Aharon Ben-Shemesh

**Aharon Ben-Shemesh** (; 1889–1988) – isroillik yozuvchi, tarjimon va Tel-Aviv universitetida Islom huquqi boʻyicha dotsent. U 1971-yilda Qurʼonning arabcha asl nusxasidan zamonaviy ivrit tiliga tarjimasini, 1979-yilda esa ingliz tiliga tarjimasini nashr etgan.

## Tanlangan asarlari
* 
* 
* 
* 
* 

## Manbalar
Umayr ibn Saʼd al-Ansoriy

**Umayr ibn Saʼd al-Ansoriy** () – sahoba. Yoshlik chogʻidayoq otasidan ayrilgan, buning ketidan Umayr va onasi nochor hayot kechirgan. Oxir-oqibat, onasi Madinaning eng boy kishilaridan biri, al-Avs qabilasidan boʻlgan Julos ibn Suvaydga turmushga chiqqan. Umayr endigina oʻn yoshga toʻlganida islomni qabul qilgan va musulmon boʻlgan. Yosh boʻlishiga qaramay, tez-tez masjidga borib turgan.

## Manbalar
John Medows Rodwell

**John Medows Rodwell** (1808–1900) – Angliya cherkovining ruhoniysi va islomshunos olim boʻlib, Qurʼonni ingliz tiliga tarjima qilgan.

Rodwell Charlz Darvin bilan Kembrij universitetida tahsil olayotgan paytda doʻst boʻlgan va ular bitirgach ham yozishmalarini davom ettirgan. 1836–1843-yillarda Londonning Saffron Hill shahridagi Avliyo Pyotr cherkovi rektori, 1843–1900-yillarda esa London Avliyo Ethelburga cherkovi rektori lavozimlarida ishlagan.

## Qurʼon tarjimasi
Rodwellning *Qurʼon* tarjimasi birinchi marta 1861-yilda nashr etilgan. 1994-yilda Everyman Library tomonidan chiqarilgan nashrda Rodwellning dastlabki xronologik tartibda joylashtirgan suralari anʼanaviy (uzundan qisqaga) tartibga qaytarilgan. Rodwellning eskirgan kirish soʻzi va professor G. Margoliouthning izohlari oʻrniga Alan Johnsning yangi kirish qismi qoʻshilgan, shuningdek, baʼzi eskirgan izohlar ham olib tashlangan. Johnsning taʼkidlashicha, Rodwellning tarjimasi Sale (1734), Palmer (1880), Pickthall (1930), Bell (1937-1939) va Arberry (1955) tarjimalariga nisbatan „XIX asr pozitivistik yondashuvi“ va Bibliya matnlariga aniq murojaat qilishi jihatidan ustunlik qiladi, bu esa „Qurʼonni tushunish uchun juda muhim“dir.

## Manbalar

## Havolalar
* Qurʼon: Arabchadan tarjima qilingan, suralar xronologik tartibda – 1861-yil birinchi nashri, London, *Williams and Norgate* nashriyoti.
* Al-Qurʼon  loyihasida Jon Medous Rodvellning Qurʼon tarjimasi mavjud
Abdulgʻofir al-Forsiy

**Abdulgʻofir ibn Ismoil ibn Abdulgʻofir ibn Muhammad al-Forsiy** () – mashhur fors sunniy muhaddis, tarixchi va eng oliy darajali grammatikachi. Imom al-Haramayn al-Juvayniyning shogirdi boʻlgan. Imom Gʻazzoliyning zamondoshi boʻlib, uning birinchi tarjimai hol yozuvchisi ham boʻlgan. Bundan tashqari, buyuk Imom Al-Qushayriyning nabirasi edi.
## Manbalar
Mavlono Sher Ali

**Mavlono Sher Ali** Ranjha (1875-yil 24-noyabr – 1947-yil 13-noyabr) – taniqli ahmadiya olimi va Mirzo Gʻulom Ahmadning shogirdi.

## Hayotining boshlangʻich davri
Sher Ali boy va ziyoli zamindor oilasida, Ranjha jat qabilasida tugʻilgan. U Mavlono Nizomiddinning oʻgʻli edi. Onasi 1907-yil 7-martda vafot etgan. Sher Alining qizi Xadicha Begum uning qisqa tarjimai holini *Hadrat Mavlono Sher Ali hayoti* nomi bilan yozgan. Sher Ali 1897-yilda bakalavr darajasini olgan.

## Faoliyati
Mirzo Gʻulom Ahmadning daʼvosini eshitgach, u Qodiyonga safar qilib, uning qoʻlida bayʼat (sadoqat qasmi) olgan. Qodiyondagi *Talim-ul-Islom* oʻrta maktabida direktor boʻlib ishlagan. U butun hayotini ahmadiya harakati xizmatiga bagʻishlagan. 1924-yilda Ahmadiya harakatining ikkinchi xalifasi Mirzo Bashiruddin Mahmud Ahmad bilan Yevropaga safar qilib, 1924-yil Wembley dinlar konferensiyasida qatnashgan. U diniy fanlar va arab tili boʻyicha kuchli bilimdon olim edi. Jamoatning markaziy tashkilotida Mavlono Sher Ali Qodiyonda nashriyotlar direktori (*Nazir Talif*) lavozimida ishlagan. U Qur’onni ingliz tiliga tarjima qilgan. Shuningdek, u *Yana bi’ul Islom* kitobiga tahlil va raddiya yozib, *Dinlar sharhi* jurnalida nashr ettirgan.

## Vafoti
Xotini 1942-yil 12-iyulda, Sher Ali esa 1947-yil 13-noyabrda Lahorda vafot etgan. U Rabvahdagi Bahishti Maqbara (*Jannat qabristoni*)ga dafn qilingan.

## Manbalar
Usmon ibn Abu al-Os

**Usmon ibn Abu al-As Saqafiy** (; 671 yoki 675-yillarda vafot etgan) – sahoba. Banu Saqif qabilasiga mansub boʻlgan. 636–650-yillar oraligʻida xalifa Umar () va xalifa Usmon () hukmronligi davrida Bahrayn (sharqiy Arabiston) va Ummon (Janubi-sharqiy Arabiston) viloyatlariga noib etib tayinlangan. Noiblik davrida Eronning Sosoniylar sulolasiga qarshi Fars mintaqasidagi harbiy yurishlarga rahbarlik qilgan. Lavozimidan olinishi ortidan Basra shahriga koʻchib oʻtgan va u yerda xalifa tomonidan unga katta yer-mulk ajratilgan. Basrada mashhur olim Hasan al-Basriyga koʻplab hadislarni rivoyat qilgan va aynan shu shaharda vafot etgan.

Usmon 650-yildan keyin xalifa tomonidan lavozimidan ozod etilgan va Basra shahriga koʻchib ketgan. 650-yilning fevral oyida xalifa unga shahar yaqinida, Furot daryosi boʻyida joylashgan al-Ubulla (Apologos) hududidan katta yer-mulk hadya qilgan. Usmon bu yerda har bir ukasi uchun alohida yer ajratgan. Ushbu hududda qazilgan kanal uning nomi uning sharafiga „Shatt Usmon“ deb atalgan. Usmon 671, 672 yoki 675 yilda Basrada vafot etgan.

## Manbalar
Shahla Humbatova

**Shahla Humbatova** () – 2013-yildan beri Ozarbayjonda inson huquqlari boʻyicha ishlaydigan huquqshunos. Qamoqxona sharoitlari haqida gapirgani uchun advokatlik litsenziyasidan mahrum etilgan. Xalqaro noroziliklarga sabab boʻlgan bu voqeadan soʻng, 2020-yilda AQSh Davlat kotibi Mike Pompeo tomonidan Jasoratli ayol deb tan olingan.

## Hayoti
U 2013-yilda Ozarbayjonda huquqshunoslik faoliyatini boshlagan, bu yerda inson huquqlari boʻyicha ishlovchi advokatlar onlayn tahqirlarga uchragan holda, hatto litsenziyadan ham mahrum qilinishi mumkin edi. U oʻz mamlakatining konservativ madaniyatida bunday ishlarni olib borishga tayyor boʻlgan ikki ayoldan biridir. U LGBT mijozlarini himoya qilgani uchun tanqid ham, shuhart ham qozongan. Uning misoli boshqalarni ham shu yoʻldan borishga undamoqda.

2019-yilda u siyosiy mahbus va jurnalist Mehman Huseynovning yomon qamoqxona sharoitlarida qoldirilgani haqida ochiq gapirgan. Huseynov uning mijozlaridan biri edi va keyinchalik u qamoqxona xizmati tomonidan „notoʻgʻri maʼlumot tarqatgani“ uchun ogohlantirilgan, Ozarbayjon advokatlar assotsiatsiyasi esa unga qarshi ish koʻrish bilan tahdid qilgan. Shundan soʻng qamoqxona unga mijozlarini kirib koʻrishni taqiqladi. Advokatlar assotsiatsiyasi Humbatovani litsenziyadan mahrum qilishga uringani uchun xalqaro tanqidlarga uchradi. Tanqidchilar orasida Xalqaro advokatlar assotsiatsiyasining Inson huquqlari instituti va „Lawyers for lawyers“ (Huquqshunoslar uchun huquqshunoslar) tashkiloti bor edi Advokatlar assotsiatsiyasidan „oʻzboshimchalik“ haqidagi daʼvolarni qaytarib olish soʻraldi.

2020-yil 4-mart kuni AQSh Davlat kotibi tomonidan unga Jasoratli ayol mukofoti topshirildi. AQSh elchisi Earle D. Litzenberger uni qoʻllab-quvvatlash uchun Vashingtonga qaytib keldi. U Ozarbayjondan bu mukofotni qoʻlga kiritgan birinchi shaxs boʻldi. Keyinchalik u oʻz mamlakatida jazolangan narsasi uchun Amerikada mukofotlanganini taʼkidlaydi.

## Manbalar
Yevropa yoshlar maqsadlari

**Yevropa yoshlar maqsadlari** – bu Yevropa Ittifoqi (YI) doirasidagi yoshlar siyosati uchun ishlab chiqilgan 11 ta oʻzaro bogʻliq maqsadlar toʻplami boʻlib, yoshlarning kelajakdagi istaklarini aks ettiradi. Ushbu maqsadlar YI Yoshlar Dialogining 6-siklida ishlab chiqilgan va 2019–2027-yillardagi **YI Yoshlar Strategiyasiga** kiritilgan.

## Yevropa yoshlar maqsadlarining shakllanishi

Yoshlar Maqsadlari 2017–2018-yillarda (Estoniya, Avstriya va Bolgariya prezidentligi davrida) boʻlib oʻtgan „Yevropadagi Yoshlar: Keyingisi nima?“ mavzusidagi Yoshlar Dialogi chogʻida ishlab chiqilgan. Ushbu tadbir yoshlarning fikrlarini toʻplash va ularning ishtirokida yangi Yoshlar strategiyasini yaratishga yordam berishni maqsad qilgan.

Maqsadlarni ishlab chiqish jarayonida keng konsultatsiyalar va uchta **Yevropa yoshlar konferensiyasi** (Tallin, Vena va Sofiya) oʻtkazilgan. Maqsadlar, ayniqsa, Yoshlar dialogida faol ishtirok etgan yoshlarning nuqtai nazarini aks ettirishi kerak.

## 11 ta Yevropa yoshlar maqsadi

# Yevropa Ittifoqini yoshlar bilan bogʻlash
# Gender tengligi
# Inklyuziv jamiyatlar
# Axborot va konstruktiv muloqot
# Ruhiy salomatlik va farovonlik
# Qishloq Yoshlarini rivojlantirish
# Hamma uchun Bandlikni taʼminlash
# Sifatli oʻqish
# Hamma uchun boʻsh joy va Ishtirok etish
# Barqaror yashil Yevropa
# Yoshlar tashkilotlari va Yevropa dasturlari

## Manbalar

## Havolalar

* Yevropa Yoshlar Maqsadlari rasmiy veb-sayti
* YI Yoshlar Dialogi (Yevropa Ittifoqi rasmiy sayti)
Xalqaro yoshlar huquqlari

**Xalqaro Yoshlar Huquqlari** (XYH), (xitoycha: **国际青年权利会**, koreyscha: **국제청소년권리협회**) 2009-yilda yoshlar huquqlarini rivojlantirish uchun tashkil etilgan notijorat, nodavlat, siyosiy faoliyatdan tashqari xalqaro tashkilotdir. Uning shiori: „A united force of the youth, by the youth, for the youth and beyond.“ Hozirgi kunga kelib, XYH Xitoyda faoliyat yurituvchi kam sonli yoshlar huquqlari tashkilotlaridan biridir.

## Tarixi
XYH 2009-yil dekabr oyida Suzhou Singapore xalqro maktabi talabasi Seung Vu Son tomonidan tashkil etilgan. Birinchi inauguratsion konferensiya 2010-yil iyun oyida Soochov universitetida (Xitoy) boʻlib oʻtgan.

2010-yilda tashkilotga xalqaro aʼzolar UNICEFning Voices of Youth  blogi orqali qoʻshilgan. Tashkilot har yili turli mavzular asosida faoliyat olib boradi. Yillik mavzular orasida uy va maktablarda jismoniy jazo, Umumjahon boshlangʻich taʼlim va bolalarning sogʻligʻi kabi masalalar boʻlgan.

Tashkilotning hozirda 21 ta mamlakatda aʼzolari mavjud: Misr, Nigeriya, Kamerun, Uganda, Ruanda, Gambiya, Keniya, Madagaskar, Janubiy Afrika, Gana, AQSh, Meksika, Xitoy, Yaponiya, Vyetnam, Hindiston, Pokiston, Yaman, Belgiya, Germaniya va Albaniya. XYH Bolalar huquqlari xalqaro tarmogʻi (Child Rights International Network) aʼzosi hisoblanadi.

## Faoliyati
Xalqaro yoshlar huquqlari tashkilotining asosiy maqsadlari:
* Butun dunyo boʻylab yoshlar tashkilotlarini birlashtirish
* Yoshlarning ovozini jahon miqyosida eshittirish
* Jahon rahbarlarining qarorlariga taʼsir oʻtkazish
* Yoshlar va bolalarga global eʼtiborni qaratish
* Yoshlarni bugun va ertaga qaror qabul qiluvchilar sifatida qoʻllab-quvvatlash

2011-yilda XYH *Xalqaro yoshlar hisoboti*ni tuzib, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bolalar Fondi (UNICEF) va „Bolalarga nisbatan jismoniy jazoni tugatish global tashabbusi“ga taqdim etgan. 2011-yil 27-mayda tashkilot Xitoy va Mongoliya xalqaro maktablari assotsiatsiyasi tomonidan Xizmat mukofoti bilan taqdirlangan.

Xitoyda XYH tugʻma yurak nuqsoni boʻlgan bolalarning jarrohlik xarajatlarini qoplash dasturini amalga oshiradi.

## Manbalar
Elmira Süleymanova

**Elmira Teymur qizi Suleymanova** (; 1937-yil 17-iyul – 2024-yil 25-aprel) – ozarbayjonlik kimyogar va davlat arbobi. 2002-yilda Ozarbayjon Respublikasining Inson huquqlari boʻyicha vakili (Ombudsman) etib tayinlangan.

## Hayoti
Suleymanova 1937-yil 17-iyulda Boku shahrida tugʻilib, Ozarbayjon Davlat universitetining kimyo fakultetini imtiyozli diplom bilan tamomlagan. Keyinchalik Ozarbayjon Milliy fanlar akademiyasi Neft-kimyo jarayonlari institutida laborant boʻlib ishlagan va keyinchalik laboratoriya mudiri lavozimiga koʻtarilgan. 1967-yilda aspiranturani, 1980-yilda doktoranturani tamomlagan. 1988-yildan universitet professori boʻlib ishlagan. 1997-yildan Nyu-York fanlar akademiyasi aʼzosi boʻlgan. 200 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi va kimyo sanoati uchun 40 ga yaqin ixtirolarda ishtirok etgan.

Suleymanova neft kimyosi va organik kimyo sohasida mutaxassis boʻlgan. U Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqtisodiy va Ijtimoiy kengashi bilan maslahat maqomiga ega boʻlgan „Ozarbayjon ayollar va taraqqiyot markazi“ notijorat tashkilotining asoschisi va faxriy prezidenti boʻlgan.

Suleymanova 2024-yil 25-aprelda Bokuda 86 yoshida vafot etgan.

## Ombudsman sifatidagi faoliyati
Ozarbayjon milliy majlisi Suleymanovani 2002-yil 2-iyulda birinchi Ombudsman etib saylagan va uni 2010-yilda qayta shu lavozimga saylagan.

2004-yilda Ramil Safarovga 30 yillik qamoq jazosi berilganida, Suleymanova Safarovning jazosi haddan tashqari qattiq ekanligini va „Safarov ozarbayjon yoshlari uchun vatanparvarlik namunasi boʻlishi kerak“ degan fikrni bildirgan

2015-yilda u Osiyo Ombudsmanlar assotsiatsiyasi vitse-prezidenti etib saylandi va shuningdek, Yevropa Ombudsman instituti aʼzosi ham boʻldi. Ombudsman sifatida u ayollar, keksalar, yoshlar, kambagʻallar va zoʻravonlik qurbonlarining huquqlarini himoya qilishga qaratilgan dasturlarni amalga oshirgan.

Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev uni inson huquqlarini himoya qilishdagi xizmatlari uchun 2007-yilda Shon-sharaf ordeni, 2017-yilda esa Sharaf ordeni bilan taqdirlagan.

## Manbalar
Fariba Balouch

**Fariba Balouch** (forscha: فریبا بلوچ) – Londonda istiqomat qiluvchi eronlik inson huquqlari faoli. U baluj millatiga mansub boʻlib, Siston va Balujiston viloyatidagi ayollar huquqlari va inson huquqlari himoyasi uchun faoliyat olib boradi. 2024-yilda u Jahon jasoratli ayollari mukofoti bilan taqdirlangan.

U ayniqsa Balujiston viloyatidagi ayollar duch keladigan qiyinchiliklarni ochiq fosh etib, gender tengligi va inson huquqlari buzilishlari sharoitida adolat uchun kurashadi. Uning hayoti va faoliyati „In This Cage“ („Bu qafasda“) hujjatli filmida aks etgan boʻlib, film Siston va Balujistondagi ayollar duch kelgan qiyinchiliklar va mintaqadagi inson huquqlari inqirozini yoritadi.

## Manbalar
Keith Hefner

**Keith Hefner** – nodavlat „Youth Communication“ tashkilotining asoschisi va bosh direktori boʻlib, yoshlar tomonidan va yoshlar uchun jurnal va kitoblar nashr ettirgan. Tashkilot nashrlari orasida Nyu-York shahri oʻsmirlari tomonidan yozilgan *YCteen* (ilgari *New Youth Connections* nomi bilan tanilgan) va farovonlik tizimidagi yoshlar uchun *Represent* (ilgari *Foster Care Youth United* yoki *FCYU*) jurnallari bor. Shuningdek, u Michigan shtatidagi yoshlar huquqlari tashkiloti Youth Liberation of Ann Arborning asoschilaridan biridir.

## Hayoti
Ann-Arbor shahrida oʻsgan Hefner oʻn birinchi sinfda maktab gazetasini direktor senzura qilganini koʻrib, yoshlar yetakchiligidagi media sohasiga qizib qoladi. Tez orada u mahalliy yoshlar faollari uchun *FPS* jurnalini chiqara boshlaydi.

1971–1979-yillarda Hefner yoshlar huquqlari harakatining milliy nashriyotiga aylangan Youth Liberation tashkilotini boshqargan. Youth Liberation Press uning *How to Start a High School Underground Newspaper*, *Students and Youth Organizing* va yoshlar huquqlariga oid boshqa kitoblarini nashr ettirgan.

1979-yilda Hefner Nyu-Yorkga koʻchib oʻtadi va Chikagodagi yangi yoshlar gazetasidan ilhomlanib, Youth Communicationni tashkil qiladi.

## Tan olinishi
Hefner yoshlarni rivojlantirish, farovonlik tizimi va yoshlar yetakchiligidagi media sohalaridagi faoliyati uchun koʻplab mukofotlarga sazovor boʻlgan. 1989-yilda MacArthur Fellowship mukofotini qoʻlga kiritgan. 1986-yilda Kolumbiya universitetida „Nyu-York shahrining kelajagi“ boʻyicha Charles H. Revson stipendiyasi sohibi boʻlgan. 1997-yilda New York Association of Black Journalists tomonidan „Taʼlim sohasidagi ajoyib yutuqlar uchun“ Luther P. Jackson mukofotini olgan.

## Yana qarang
* Amerika Qoʻshma Shtatlarida yoshlar huquqlari tarixi
* Sonia Yaco

## Manbalar
Zineb Benani

**Zineb Benani** (1940-yil 1-yanvarda Sidi-Kasem, Marokashda tugʻilgan) — marokashlik inson huquqlari faoli, sobiq siyosatchi, yozuvchi va rassom. Benani Marokash tarixidagi birinchi ayol siyosatchi hisoblanadi.

Bir necha urinish va muvaffaqiyatsizliklardan so‘ng, Benani 1976-yil 12-noyabrda Sidi-Kasem shahrining to‘rtinchi okrugidagi saylovda g‘alaba qozonib, birinchi ayol siyosatchi sifatida saylandi. Shu bilan u Marokashda shahar kengashi aʼzoligiga saylangan ilk ayol bo‘ldi va Cherarda Beni-Hassen mintaqasidagi mahalliy kommunaning birinchi ayol aʼzosiga aylandi. U shahar kengashining vitse-prezidenti, davlat xizmatchisi va madaniyat komissiyasi raisi lavozimlarida ishlagan. Benani Ommaviy kuchlar sotsialistik ittifoqi (USFP) partiyasi aʼzosi edi. Uning 1976-yildagi saylovi Marokash ayollarining siyosiy tarixi uchun muhim voqea bo‘lib, bu holat 1970-yillardagi siyosiy sharoit va ayollarning ozodligi uchun kurash bilan bog‘liq edi. Ayniqsa, bu davrda ayollar huquqlari Marokashda juda nozik mavzu bo'lgan.

Siyosiy faoliyatidan keyin Benani Sidi-Kasem shahridagi qizlar maktabida o‘qituvchi bo‘lib ishlagan. Keyinchalik, 1990-yillarda Rabotdagi maktab direktori lavozimida faoliyat yuritgan.

Benani madaniyat bilan ham qiziqqan. U 2005-yilda Marokash madaniyat vazirligi zali (Rabot)da o‘zining rasmlarini taqdim etgan ko‘rgazmani tashkil qilgan. Shuningdek, u ayollar huquqlari va umuman inson huquqlari uchun kurashini ifodalovchi sheʼrlar to‘plamini nashr ettirgan.

## Manbalar
Abdurahmon ibn Robiʼa

**Abdurahmon ibn Rabi’a al-Bahiliy** () – Roshidun xalifaligiga xizmat qilgan mashhur arab lashkarboshisi. Birinchi Arab–Xazar urushi, VII asrdagi ilk islomiy fathlar davrida arab qoʻshinlariga boshchilik qilgan. Xazar xoqonligi bilan boʻlgan muhim jang va toʻqnashuvlarga rahbarlik qilgan. Kavkazdagi yurishlari bir necha marta muvaffaqiyatli yakunlangan, shuningdek, magʻlubiyatga uchragan yurishlari ham boʻlgan. 652-yilda Balanjar shahriga uyushtirilgan qamal chogʻida 4 000 askari bilan birgalikda halok boʻlgan.

## Hayoti
Bahila qabilasidan boʻlgan Abdurahmon ibn Robi’a *Zul-Nur* yoki *Zul-Nun* nomi bilan ham tanilgan. U Salmon ibn Robiyaning akasi boʻlgan. Abdurahmon Saʼd ibn Abu Vaqqos bilan Sosoniy forslarga qarshi Qodisiya jangida qatnashgan. Soʻngra 641-yilgacha Kufa shahri qozisi boʻlib xizmat qilgan.

## Manbalar
Crissy Haslam

**Crissy Haslam** (qizlik familyasi: **Garrett**, 1958-yil noyabrda tugʻilgan) – amerikalik xayriyachi, bolalar huquqlari himoyachisi. 2011–2019-yillarda Tennessee shtatining birinchi xonimi boʻlib ishlagan, uning eri Bill Haslam esa shu davr mobaynida Tennessee gubernatori lavozimida xizmat qilgan.

## Yoshligi va taʼlimi
Crissy Garrett 1958-yil noyabr oyida Texas shtatining Houston shahrida Chris va Ed Garrett oilasida tugʻilgan Yoshligida oilasi bilan Tennessee shtatining Memfis shahriga koʻchib oʻtgan va u yerda Saint Mary’s Episcopal maktabida tahsil olgan. 1980-yilda Emory universitetini moliya va marketing yoʻnalishlari boʻyicha tamomlagan. Keyin Knoxvillega koʻchib oʻtib, Tennessi universitetida qabul qilish boʻyicha yordamchi direktor boʻlib ishlagan. 1985-yilda taʼlim sohasida magistr darajasini olgan.

## Tennessee birinchi xonimi (2011–2019)
2011-yilda eri Bill Tennessee gubernatori lavozimiga qasamyod qilgach, Crissy shtatning birinchi xonimi boʻlgan.

Haslamning birinchi xonim sifatidagi faoliyati bolalarning taʼlimi va oʻqish qobiliyatida ota-onalarning ishtirokini oshirishga qaratilgan edi.

2012-yil 1-iyunda Haslam „Read20 Family Book Club“ loyihasini ishga tushirgan, uning maqsadi bolalar savodxonligini oshirish edi. Dastur ota-onalarga bolalari bilan kuniga kamida 20 daqiqa vaqt oʻqishga sarflashni tavsiya qilgan. Haslam Dolly Partonning Imagination Library tashkilotining faol homiysi boʻlib, uning faoliyatini kengaytirishga yordam bergan.

„Read20 Book Club“dan tashqari, Haslam „Read20 Book Patrol“ni ham ishga tushirgan. Bu dastur bolalar, oilalar va jamoalar oʻrtasidagi hamkorlikni, shuningdek mahalliy huquqni muhofaza qilish organlari bilan hamkorlikni ragʻbatlantirishga qaratilgan. Loyiha Tennesseedagi kam taʼminlangan jamoalar uchun kitoblar bilan taʼminlash vazifasini ham oʻtagan.

## Shaxsiy hayoti
Crissy Haslam 1981-yilda Knoxvilleda Bill Haslamga turmushga chiqqan. Ularning uch farzandi va yetti nabirasi bor. Haslam „Love Kitchen“ kabi jamoat tashkilotlarida koʻngilli boʻlib ishlagan, bu tashkilot Knoxvilledagi qashshoq va uyda qolgan aholiga ovqat yetkazib berish bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Alqama ibn Mujazziz al-Kinoniy

**Alqama ibn Mujazziz al-Mudlijiy al-Kinoniy** – islom paygʻambari Muhammad hamda xalifalar Abu Bakr () va Umar () davrida xizmat qilgan ilk musulmon sarkardalardan biri. Abu Bakr, Umar va ehtimol qisqa muddat xalifa Usmon () davrida ham Jund Filastinning yetakchi sarkardasi va noibi boʻlib xizmat qilgan.

## Hayoti
Alqamaning otasi Mujazziz (baʼzi rivoyatlarga koʻra Muharriz) Kinona qabilasining Mudlij urugʻidan boʻlgan. 630-yildan boshlab paygʻambar Muhammad uni bir nechta harbiy yurishlarga sarkarda qilib tayinlagan. Muhammadning vafotidan keyin xalifa Abu Bakr davrida ham qoʻmondonlik faoliyatini davom ettirgan.

Abu Bakr Alqamani Amr ibn al-Os bilan birga Falastinni fath qilish uchun yuborgan. 636 yoki 637-yilda xalifa Umar Alqama ibn Mujazzizni Falastin hududida yangidan tashkil etilgan harbiy-boshqaruv hududi Jund Filastinning yarmi ustidan boshqaruv huquqni bergan. Falastinning qolgan yarmini esa Alqama ibn Hakim al-Kinoniy boshqargan. Islomiy rivoyatlarga koʻra, Vizantiya (Sharqiy Rim) qoʻshinlari Gʻazo shahrida toʻplangan paytda Alqama ularga qarshi jang qilish vazifasini olgan.

## Manbalar
Fouad Abdelmoumni

**Fouad Abdelmoumni** (arabcha: فؤاد عبد المؤمن) – Marokashlik inson huquqlari himoyachisi va iqtisodchi. 2016-yil 13-fevraldan beri Transparency Maroc (Marokash Shaffoflik Tashkiloti)ning bosh kotibi lavozimida ishlab kelmoqda. 1997-2010-yillarda Al-Amana notijorat tashkilotining bosh direktori boʻlgan.

## Manbalar
Xolid ibn Urfuta

**Xolid ibn Urfuta** () musulmonlarning Eronga bosqini davomida harbiy qoʻmondon boʻlgan. Roshidun xalifaligi nomidan Valashobod, Veh Antiok Xusrav (*ar-Rumiyya*) va Veh-Ardashir shaharlarini qoʻlga kiritgan.
Xorija ibn Huzofa

**Xorija ibn Huzofa** (; 661-yil 22-yanvarda vafot etgan) – sahoba. Xalifa Umar () hukmronligi davrida musulmonlarning Misrni fath qilishida ishtirok etgan musulmon qoʻmondonlaridan biri. Amr ibn al-Os Misr noibi lavozimida xizmat qilgan davrda Xorija qoʻriqlash xizmati va sud ishlariga mas’ul boʻlgan.

## Hayoti
Xorija ibn Huzofa Makkaning Quraysh qabilasiga mansub boʻlgan. Manbalarda uning aniq qaysi urugʻdan bo'lganligi boʻyicha ziddiyatli maʼlumotlar mavjud, uning *Banu Sahm*, *[[Banu Adiy]]* yoki *Banu Amir ibn Lu’ayy* urugʻlaridan biriga mansubligi aytiladi. Xorija islom paygʻambari Muhammadning sahobalaridan boʻlgan. Paygʻambar Muhammad tiriklik vaqtida Xorija oʻzining jasorati va kuchli otliq jangchisi boʻlganligi bilan ajralib turgan. 640-yilda xalifa Umar () uni Amr ibn al-Osning Vizantiya imperiyasi nazorati ostida boʻlgan Misr viloyatini zabt etish yurishlarini kuchaytirish maqsadida Zubayr ibn Avvom boshchiligidagi arab qoʻshinlarining toʻrt qoʻmondonidan biri sifatida yuborgan. Heliopolis jangida musulmonlar gʻalaba qozongandan soʻng, Amr ibn al-Os Xorijaning ukasi Abdullohni Heliopolis shahrini egallash va uning atrofidagi qishloqlar aholisi bilan tinchlik shartnomasi tuzish uchun joʻnatgan. 641-yilning aprelida Bobil qoʻlga kiritilgach, Amr ibn Os Xorijani Fayum vohasi, Germopolis, Ahmim, Bashrudat va Yuqori Misrning boshqa qishloqlarini zabt etish va aholi bilan shartnomalar tuzish uchun yuborgan.

## Manbalar
Safvon ibn Muattal

**Safvon ibn al-Mu’attal as-Sulamiy** (; 638 yoki 679-yilda vafot etgan) – sahoba, ilk musulmonlar istilolarida ishtirok etgan arab qoʻmondonlaridan biri. Banu Sulaym qabilasiga mansub boʻlib, islomni birinchilardan boʻlib qabul qilganlardan hisoblanadi. Safvon Muhammadning rafiqasi Oysha bilan karvondan ajralib qolganida munofiq shoir Abdulloh ibn Ubay ibn Salul tomonidan tuhmatga uchragan. Keyinchalik amir etib tayinlangan va Madinadan Basraga koʻchib oʻtgan. Vizantiyaliklarga qarshi Jazira (Yuqori Mesopotamiya) va Armaniston hududlarida olib borilgan harbiy yurishlarda ishtirok etga. Baʼzi manbalarda uning Armanistonda halok boʻlgani aytilsa, boshqa maʼlumotlar uning uzoq umr koʻrib, Armaniston noibi lavozimida xizmat qilgan vaqtida vafot etganligini keltirib oʻtgan.

## Hayoti
Safvon ibn al-Muattal yirik Banu Sulaym qabilasining Zakvon urugʻiga mansub boʻlgan. Uning tugʻilgan yili manbalarda qayd etilmagan. Sulaym qabilasining koʻplab vakillari al-Harra mintaqasida istiqomat qilar edi. Ushbu urugʻning koʻpchiligi Makka shahrida yashab, Quraysh qabilasi bilan yaqin aloqada boʻlishgan. Ulardan farqli ravishda Safvon Madinada yashagan. Safvon paygʻambar Muhammadning 627-yilda al-Muraysiy qudugʻiga yurishidan oldin islomni qabul qilgan.

## Manbalar
Marie Under

**Marie Under** (1883-yil 27-martda tugʻilgan – 1980-yil 25-sentyabrda vafot etgan) – eston shoirasi. 14 yil davomida adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga nomzodi qoʻyilgan.

## Yoshlik yillari

Marie Under 1883-yil 27-martda Estoniyaning Reval (Tallin) shahrida dunyoga kelgan. Unig ota-onasi Friedrich (1843–1930) va Liena Under (qizlik familiyasi Kerner; 1854–1934) maktab oʻqituvchilari boʻlgan. Oilada toʻrt farzandning biri boʻlgan Mariening Evangeline (1880–taxminan 1932) ismli opasi, Gotfrid (1881–1882) ismli akasi, Berta (1885–1974) ismli singlisi va Kristfrid (1887–1934) ismli ukasi boʻlgan. Marie nemis tilida taʼlim beruvchi qizlar xususiy maktabida taʼlim olgan. Maktabni tugatgach, bir muddat kitob doʻkonida sotuvchi boʻlib ishlagan. Boʻsh vaqtlarida esa nemis tilida sheʼrlar yozgan. 1902-yilda Marie estoniyalik hisobchi Carl Hacker bilan turmush qurgan. Ular Rossiyaning Moskva shahri yaqinidagi Kuchino shaharchasida istiqomat qilgan. Oʻsha davrda Marie Dagmar va Hedda ismli farzandlarini dunyoga keltirgan. Biroq 1904-yilda Marie va eston rassomi Ants Laikmaa oʻrtasida muhabbat rishtalarini paydo boʻlgan. Laikmaa Marieni sheʼrlarini eston tiliga tarjima qilishga undagan va tarjima qilingan asarlarini mahalliy gazetaga topshirgan.

## Estoniyaga qaytishi
1904-yilda *Mutti* taxallusi bilan Marie Under oʻzining birinchi sheʼrini *Postimees* gazetasida nashr ettirgan.

1906-yilda Marie Under Tallinga qaytib kelgan. 1913-yilda kotib Artur Adson bilan uchrashgan. 1924-yilda Marie Under Carl Hacker bilan ajrashgan va Adson bilan oila qurgan.

## Galereya

Fayl:Ants_Laikmaa_Marie_Under.jpg|alt="Portrait of Marie Under" (1904), by Ants Laikmaa|"Marie Underning portreti" (1904-yil), Ants Laikmaa
Fayl:Siuru_1917.jpg|alt=Members of the Estonian Siuru literary circle in 1917, rear: Peet Aren, Otto Krusten, and Johannes Semper. front row: Friedebert Tuglas, Artur Adson, Marie Under, August Gailit, and Henrik Visnapuu|1917-yilda Estoniya Siuru adabiy toʻgaragi aʼzolari. Orqa qatorda: Peet Aren, Otto Krusten va Johannes Semper. Oldingi qatorda: Friedebert Tuglas, Artur Adson, Marie Under, August Gailit, and Henrik Visnapuu
Fayl:Marie_Under_Statue.jpg|alt="Monument to Marie Under", created by Mati Karmin and Tiit Trummal, unveiled in 2010 in front of the National Library of Estonia in Tallinn|Mati Karmin va Tiit Trummal tomonidan yaratilgan „Mari Under yodgorligi“ 2010-yilda Tallinning Estoniya Milliy kutubxonasi oldida ochilgan
Fayl:Marie_Under. IMG_20190708_140604.jpg|alt=Rosa 'Marie Under', a rose cultivar created by Aune Mark, Kärt Soans and Lea Eermann in 2007 and named in Under’s honor|Marie Under atirguli, 2007-yilda Aune Mark, Kärt Soans va Lea Ermann tomonidan yaratilgan va Under sharafiga nomlangan atirgul navi


## Manbalar

## Havolalar

* Estoniya adabiy jurnali maqolasi da Archived, einst.ee
* Suratlardagi Mari Under, kirmus.ee
Jonny Evans

**Jonathan Grant Evans** (1988-yil 3-yanvar kuni tugʻilgan) Shimoliy Irlandiyalik professional futbolchi boʻlib, oxirgi marta Angliya Premyer-ligasidagi Manchester United jamoasida markaziy himoyachi lavozimida toʻp surgan.

Evans oʻz faoliyatini „Manchester United“ akademiyasida boshlagan. U 2007-yilda „Manchester United“ asosiy tarkibida debyut qilishidan oldin, asosiy jamoa tajribasini orttirish maqsadida „Royal Antverpen“ va „Sanderlend“ klublariga ijaraga berilgan . Keyingi mavsumda u asosiy tarkib aʼzosiga aylanib, „Manchester Yunayted“ uchun deyarli 200 ta oʻyinda ishtirok etgan va 11 ta sovrin, jumladan uchta Premyer-liga chempionligi, ikkita Liga kubogi hamda UEFA Chempionlar ligasi kabi sovrinlarni qoʻlga kiritgan. Biroq, Lui van Gal boshchiligida u klub eʼtiboridan chetda qolgan va 2015-yilda „Vest Bromvich Albion“ klubiga oʻtgan. Uch yildan soʻng „Vest Brom“ quyi ligaga tushib ketgach, Evans „Lester Siti“ bilan shartnoma imzolagan. U yerda 2021-yilda Angliya kubogini qoʻlga kiritgan va 2022-yilda jamoa sardori etib tayinlangan. 2023-yilda „Lester“ quyi ligaga tushib ketganidan soʻng, Evans „Manchester Yunayted“ klubiga qaytgan va u yerda ikki mavsum oʻynab, 2024-yilda yana bir bor Angliya kubogini qoʻlga kiritgan.

Evans Shimoliy Irlandiya futboli tarixidagi eng koʻp mukofotlangan ikkinchi oʻyinchi hisoblanadi. U Shimoliy Irlandiya milliy terma jamoasi uchun 100 dan ortiq oʻyin oʻtkazgan, jumladan UEFA Yevro-2016 musobaqasida jamoaning 1/8 final bosqichiga chiqishida barcha oʻyinlarda ishtirok etgan. Shuningdek, u 2024-yilda xalqaro futboldan nafaqaga chiqishidan oldin terma jamoa sardori vazifasini ham bajargan.

## Manbalar

## Havolalar

* Jonny Evans Manchester United F. C. saytida
* Jonny Evans Irish Football Association saytida ()
* 
*
Zafar Hakimov (olim)

**Zafar Abdullayevich Hakimov** (1942-yil 14-avgust, Buxoro, Buxoro viloyati, Oʻzbekiston SSR – 2025-yil 26-may, Toshkent, Oʻzbekiston) – oʻzbek davlat va jamoat arbobi, tarixchi, arxeolog olim.

## Tarjimayi holi
Zafar Hakimov 1942-yil 14-avgustda Buxoroda tavallud topgan. 1964-yilda Toshkent davlat universitetini tamomlgan. 1964—1985-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sanʼatshunoslik institutida laborant, aspirant, kichik ilmiy xodim, katta ilmiy xodim, ilmiy kotib boʻlib faoliyat olib borgan.

Zafar Hakimov 1985—1988-yillarda Oʻzbekiston Badiiy fondi direktori, 1988—1990-yillarda Oʻzbekiston Kommunistik partiyasi Markaziy qoʻmitasi madaniyat boʻlimida mas’ul xodim, 1990—1992-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti apparatida madaniyat, fan, maʼnaviy tarbiya masalalari boʻyicha yetakchi konsultant, 1992—1993-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirining birinchi oʻrinbosari, vaziri, 1993—1995-yillarda Oʻzteleradiokompaniya raisining birinchi oʻrinbosari, 1995—1997-yillarda Oʻzteleradiokompaniya raisi, 1998-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti apparatida jamoat tashkilotlari bilan aloqalar boʻyicha yetakchi konsultant, 1998—1999-yillarda Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyotida yetakchi ilmiy muharrir vazifasida ishlagan. 

1999-yildan boshlab „Moziydan sado“ ilmiy-amaliy, maʼrifiy jurnalining bosh muharriri hamda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Sanʼatshunoslik institutining tasviriy va amaliy sanʼat boʻlimi mudiri lavozimida faoliyat yuritib kelgan. Olim yana Oʻzbekiston Madaniy meros agentligi huzuridagi Ilmiy-ekspert Kengashining aʼzosi boʻlgan.

Zafar Hakimov 2025-yil 26-mayda vafot etgan.

## Ilmiy faoliyati
Zafar Hakimov ilmiy faoliyati davomida tarix, arxeologiya, arxitektura masalalariga oid 50 ta maqolalar, monografiya va qoʻllanmalarini respublika nashrlarida nashr qilgan. Zafar Hakimov 1970—1979-yillarda sovet-afgʻon arxeologik ekspeditsiyasi tarkibida Shimoliy Afgʻonistonda oʻnlab qadimiy voha va manzilgohlarni kashf etgan.

## Manbalar
Nico Paz

**Nicolás Paz Martínez** (2004-yil 8-sentyabrda tugʻilgan) A Seriyasining „Como“ jamoasida hujumkor yarim himoyachi ampulasida oʻynaydigan professional futbolchi. U Ispaniyada tugʻilgan boʻlsa-da, Argentina milliy terma jamoasi uchun toʻp suradi.

## Yutuqlar
;Real Madrid

* La Liga: 2023–24
* Ispaniya Superkubogi: 2024
* UEFA Chempionlar Ligasi: 2023–24

;Shaxsiy sovrinlar

* Seriya Aʼning eng yaxshi yosh oʻyinchisi: 2024–25
* Seriya A mavsumining ramziy terma jamoasi: 2024–25

## Manbalar
Anna Haava

**Anna Haava** (tavallud paytidagi ismi **Anna Rozali Haavakivi**; 1864-yil 15-oktyabrda tugʻilgan – 1957-yil 13-martda vafot etgan) – XIX asr oxiri va XX asrlarda ijod qilgan eston shoiri, yozuvchi va tarjimon. 1922-yilda Estoniya Yozuvchilar uyushmasining asoschilaridan biri boʻlgan. Uning mehnatlari 1930-yilda 3-darajali „Burgut xochi“ ordeni, 1935-yilda 2-darajali Estoniya Qizil Xoch ordeni, 1954-yilda Estoniya SSR Xalq yozuvchisi unvoni hamda „Faxriy belgisi“ ordeni kabi faxriy unvon va mukofotlar bilan taqdirlangan.

## Biografiyasi
Anna Rosalie Haavakivi 1864-yil 15-oktyabrda Estoniyaning sharqiy qismida joylashgan Peipsiääre cherkovining bir qismi boʻlgan Kodavere qishlogʻida dunyoga kelgan. Haavaning otasi Joosep Haavakivi (1836–1891) 1860-yilda Estoniyaning Punikvere qishlogʻidan boʻlgan Sohvi Janastga uylangan. Haavakivi dehqon oilasida voyaga yetgan. Uning Elisabet ismli opasi (1860–1893) hamda Rudolf ismli ukasi (1870–1950) boʻlgan. Maʼlumotlarga koʻra, otasi skripka chalganida Anna unga qoʻshilib kuylagan, bu esa uning musiqiy isteʼdodini shakllantirib, keyinchalik sheʼriyati va asarlariga katta taʼsir koʻrsatgan.

1873 yilda Anna Haavakivi rasmiy taʼlim ola boshlagan. U dastlab Pataste va Saare-Vanamõisa maktablarida oʻqigan, soʻngra 1880–1884-yillarda Tartutagi Hoffmann nomidagi nemis tili xususiy maktabida tahsil olgan. Shuningdek, Anna Tartutagi nemis tilida oʻqitiladigan Qizlar oliy maktabini ham tamomlagan. Oʻsha davrda ushbu taʼlim turi Estoniya ayollari uchun mavjud boʻlgan yagona oliy taʼlim shakli edi. Shundan soʻng Anna Haava Tartu shahrida bolalar bogʻchasida tarbiyachi boʻlib ishlay boshlagan.

## Manbalar

## Havolalar

* https://web.archive.org/web/20080508171200/http://www.las-flores.ru/estonia/history/estonia-great-people-haava.html
* BnF.fr: https://data.bnf.fr/fr/12559787/anna_haava/https://www.worldcat.org/search?qt=worldcat_org_all&q=anna+haava
* Haavaning baʼzi sheʼrlari: https://sisu.ut.ee/ewod/h/haava/poems
Lydia Koidula

**Lydia Emilie Florentine Jannsen** (1843-yil 24-dekabrda tugʻilgan – 1886-yil 11-avgustda vafot etgan) – asosan, *Koidula* taxallusi bilan tanilgan eston shoirasi. Taxallusi *Lydia* eston tilida „Tong“ degan maʼnoni anglatadi. Unga bu nomni yozuvchi Carl Robert Jakobson bergan, shuningdek, taxallusi *Koidulaulik* () deb ham atalgan.

XIX asr oʻrtalarida Yevropaning boshqa mamlakatlarida boʻlgani kabi Estoniyada ham obroʻli yosh ayol uchun yozuvchilik munosib kasb hisoblanmas edi. Shu sababli Koidulaning sheʼriy ijodi hamda mashhur jurnalist boʻlgan otasi Joxann Voldemar Janssen (1819–1890) uchun yozgan ijod namunalari anonim holda eʼlon qilingan. Shunga qaramay, Koidula oʻz davrining yirik adabiy arbobi, Estoniya teatrining asoschisi sanaladi. U oʻsha davrning taniqli radikali Carl Robert Jakobson (1841–1882) va eston xalq eposi „Kalevipoeg“ (Kalevning oʻgʻli) muallifi Friedrich Reinhold Kreutzwald (1803–1882) bilan yaqin aloqada boʻlgan. Vaqt oʻtishi bilan Koidula Estoniya xalq shoirasi maqomiga ega boʻlgan.

## Biografiyasi

Lydia Jannsen Estoniyaning Vändra (Fennern) shahrida tugʻilgan. 1850-yilda oilasi yaqin atrofdagi Pyarnu shahriga koʻchib oʻtgan. U yerda 1857-yilda otasi Johann Voldemar Jannsen eston tilidagi birinchi mahalliy gazetani tashkil etgan. Lydia esa shu shahardagi nemis tilida oʻqitiladigan gimnaziyada tahsil olgan. Jannsenlar oilasi 1864-yilda Tartu shahriga koʻchib oʻtgan.

Milliy ruhdagi har qanday ifoda, jumladan, mahalliy tillarda oʻz asarlarini nashr qilish Rossiya imperiyasi hududida nozik masala hisoblangan. Biroq imperator Aleksandr II (1855–1881) hukmronligi nisbatan liberalligi bilan ajralib turgan davr boʻlgan, Janssen 1864-yilda imperatorlik senzurasini koʻndira olgan va butun Estoniya boʻylab tarqaladigan birinchi eston tilidagi gazetani chop etishga ruxsat olgan. Pyarnudagi har ikkala mahalliy hamda respublika miqyosida bosiladigan gazeta ham *Postimees* („Xabarchi“) deb nomlangan. 1873-yilda Lydia harbiy shifokor Eduard Mishelson bilan turmush qurib, Sankt-Peterburg yaqinidagi orolda joylashgan Rossiya harbiy-dengiz bazasi Kronshtadtga koʻchib oʻtgan. 1876–1878-yillar oraligʻida Mishelsonlar oilasi Breslau, Strasburg va Vena shaharlariga safar qilgan. Koidula Kronshtadtda 13 yil yashagan, shu yillar davomida yoz oylarini Estoniyada oʻtkazgan boʻlsa-da, vatanga boʻlgan sogʻinchi hech qachon bosilmagan. Lydiya Koidula uch farzandning onasi edi.

1886-yil 11-avgustda koʻkrak bezi saratonidan vafot etgan. Uning soʻnggi sheʼri „*Enne surma – Eestimaale!*“ („Oʻlim oldidan – Estoniyaga!“) deb nomlangan.

## Manbalar
Abdulhamid al-Kotib

**Abdulhamid ibn Yahyo al-Kotib** () – oxirgi Umaviy xalifasi Marvon II ning kotibi va ilk arab nasrining oliy uslubchisi.

Iqtibos:

: *Arab tilini oʻrganib, toʻgʻri soʻzlashga erishing; yozuvlaringizga jilo beradigan chiroyli xatni rivojlantiring; arablarning sheʼriyatini yoddan biling; gʻayrioddiy gʻoyalar va iboralar bilan tanishing; arab va fors xalqlarining tarixini oʻqib, ularning buyuk ishlarini xotirangizda saqlang*

U Qodisiya jangida asirga tushgan fors harbiyining avlodidan boʻlib, keyinchalik Banu Amir Loʾayyning Qorashiy qabilasi *[[Mavlo|mavlosi]]* boʻlgan. Biroq, baʼzi manbalarda kamroq ishonchli boʻlgan maʼlumotlarga koʻra, u shu qabilaga mansub, yaʼni sof arab naslidan. *Encyclopedia of Islam* (3-nashr) ga koʻra, Abdulhamid al-Kotib „arab boʻlmagan, ehtimol forsdan boʻlgan uchinchi avlod musulmoni“ edi.
## Manbalar
Soib Xasir

**Soib Xasir** (683-yilda vafot etgan) – Umaviylar xalifaligi hukmronligining dastlabki davrida (661–750) faoliyat olib borgan nufuzli fors musiqachisi. Dastlab qul boʻlgan, biroq keyinchalik ozod qilingan. Madinaga musiqani olib kirgan shaxs sifatida mashhur. Harra jangida halok boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
*
Yahyo ibn Saʼd

**Yahyo ibn Saʼd** () — koʻzga koʻringan tobeinlardan biri.

„Ilm eshigi hadislari“ ni rivoyat qilgan.
## Manbalar
Nashit

**Nashit** () – asli fors millatiga mansub qoʻshiqchi. Abdulloh ibn Jaʼfar ibn Abu Tolib tomonidan qul qilib sotib olingan va hijriy birinchi asrning ikkinchi yarmida Madinada yashab ijod qilgan.

Nashitning forscha uslubda qoʻshiq kuylash sanʼati Madinada katta muvaffaqiyat qozongan va boshqa qoʻshiqchilarni ham unga taqlid qilishga majbur qilgan. Biroq Nashitning oʻzi ham ijodini kengaytirish maqsadida arabcha uslub va qoʻshiqlarni oʻrgangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Husayn Muhammad Jafriy

**Sayyid Husayn Muhammad Jafriy** – Pokistonlik tarixchi va islomshunos olim. U Karachi universitetining *Pokistonni oʻrganish markazi* rahbari boʻlib ishlagan. 2019-yil yanvar oyida vafot etgan. *Shia islomining kelib chiqishi va dastlabki rivojlanishi* (*The Origins and Early Development of Shi’a Islam*) kitobi muallifi.

## Manbalar
Vahb ibn Jarir

**Vahb ibn Jarir ibn Hazim** () (822-yilda vafot etgan) – basralik hadisshunos. At-Tabariy va Xalifa ibn Xayyotning tarixiy asarlarida koʻp bor manba sifatida keltirilgan.

## Biografiyasi
Vahb VII asrda Iroq va Fors hududlarida faoliyat yuritgan xorijiylar oqimining Azariqa harakati haqida asar yozgan Jarir ibn Hozim ibn Zaydning oʻgʻli edi. Vahbning oilasi Basrada istiqomat qilgan va katta arab qabilasidan boʻlgan Azdning Atik urugʻidan boʻlgan.

Vahb oʻzidan oldingi mualliflarning asarlarini yetkazish orqali Tuya jangi, xorijiy qoʻzgʻolonlari va Umaviylar xalifaligi va Hijoz (Gʻarbiy Arabiston) aholisi oʻrtasidagi mojaro haqida muhim tarixiy manba boʻlgan. Ahmad ibn Hanbal Vahbni *sohib sunnat* deb hisoblagan, bu esa uning sunniy musulmon taʼlimotiga xayrixohligini bildirgan. Zamondoshlari Ibn Saʼd, Yahyo ibn Main va al-Ijliylar uni ishonchli manba sifatida qabul qilishgan. Shuningdek, Ibn Isʼhoq tomonidan yozilgan Islom paygʻambari Muhammadning tarjimai holining asosiy yetkazuvchisi edi. Xalifa ibn Xayyotning tarixiy asarida Vahb tez-tez tilga olinadi. 
## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
*
Shurahbil ibn Hasana

**Abu Abdulloh Shurahbil ibn Hasana** () – islomni birinchilardan boʻlib qabul qilganlardan biri, sahoba. Roshidun xalifaligining Shomni zabt etish yurishlarida ishtirok etgan.

## Yoshlik yillari
Otasi Abdulloh ibn Mu’ta ibn Amr arablarning Kinda qabilasiga mansub boʻlgan. Shurahbil onasi Hasananing nomi bilan atalgan. Onasining keyingi nikohlari orqali Makkaning Quraysh qabilasiga mansub Zuhra va Juma qabilalari bilan qarindoshlik rishtalari bogʻlangan. Shurahbil islomni birinchilardan boʻlib qabul qilganlardan biri hisoblanadi. Quraysh mushriklarining tazyiqidan qochib, Makka shahridan Habashistonga musulmonlarning ikkinchi hijratida ishtirok etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
*
Abdulgʻani al-Maqdisiy

**Abdulgʻani ibn Abdulvohid al-Maqdisiy** (; 11461203) – mumtoz sunniy islom olimi va atoqli hadisshunos. Milodiy 1146-yil (hijriy 541) yili Falastinning Jummail qishlogʻida tugʻilgan. Damashqda olimlardan tahsil olgan; ularning koʻpchiligi oʻzining qarindoshlari edi. Tasavvuf imomi Abduqodir Gʻiloniy tahsil olgan. U Damashq yaqinidagi Qosiun togʻida birinchi boʻlib maktab ochgan. 1203-yilda (600 hijriy) vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 

## Havolalar

* MuslimScholars.info saytida biografiyasi
Nofiy Mavlo ibn Umar

**Nofi bin Sarjis Abu Abdulloh ad-Daylamiy** (), **Nofiy Mavlo ibn Umar** () nomi bilan tanilgan, Madinada istiqomat qilgan tobein avlodidan boʻlgan fiqh olimi va muhaddis. Abdulloh ibn Umarning shogirdi.

## Biografiyasi
Nofiy asli Daylam (hozirgi Eronning Gilon viloyatini ham oʻz ichiga olgan hudud)dan boʻlib, musulmonlarning Eronni zabt etishi ortidan asirga olingan va keyinchalik Abdulloh ibn Umar tomonidan ozod qilingan. Nofiy paygʻambar Muhammadning sahobasi boʻlgan. Abdulloh ibn Umar va Abu Said al-Xudriydan din ilmini oʻrgangan.

Nofiy Ibn Shihob az-Zuhriy, Ayyub as-Saxtiyoniy, Molik ibn Anas kabi taniqli olimlarga ustozlik qilgan.

Umar ibn Abdulaziz xalifaligi davrida muftiy boʻlgan va xalifa uni Misr xalqiga islom dinini oʻrgatish uchun yuborgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Vahb ibn Munabbih
* Molikiylik
Inoyat Ahmad Kakorviy

**Inoyat Ahmad Kakorviy** (1813-yil 5-oktyabr – 1863-yil 7-aprel) – hind islom olimi va Hindiston mustaqillik harakatining muhim ishtirokchilaridan biri. U islom taʼlimotini targʻib qilish va Britaniya Hindistonining siyosiy holatini oʻzgarishiga hissa qoʻshishda muhim rol oʻynagan.

## Yoshligi va taʼlimi
Kakorviy 1813-yil 5-oktyabrda Britaniya Hindistoni davridagi Barabanki shahrida (hozirgi Hindiston) tugʻilgan. U islomshunoslikka qiziqish bildirgan va diniy fanlarni chuqur oʻrgangan.

## Ilmiy hissasi
Mufti Inoyat Ahmad Kakorviy islom olimi sifatida islom taʼlimotlarini tushunish va tarqatishga katta hissa qoʻshgan. U koʻplab kitoblar yozgan. Uning „Ilm Ul Seegha“ kitobi Darsi-Nizomiy dasturining bir qismiga aylangan.

Ilmiy faoliyatidan tashqari, Kakorviy Hindiston mustaqillik harakatida faol ishtirok etgan.

## Vafoti
Inoyat Ahmad Kakorviy 1863-yil 7-aprelda, 49 yoshida choʻkib ketish natijasida vafot etgan.

## Manbalar
Hamza az-Zayyat

**Abu Imora Hamza Ibn Habib az-Zayyat at-Taymiy**, (**Hamza az-Zoiyyot** nomi bilan mashhur; hijriy 80 – 156) – qiroatning yetti kanonik rivoyatchisidan biri. Unga „az-Zayyot“ unvoni berilgan, chunki Hulvanga tabiiy yogʻlarni tashib, keyin esa Kufaga pishloq va yongʻoq olib kelish bilan shugʻullanardi. U fors millatiga mansub edi.

Uning qiroat uslubi tarixiy Kufa shahrida, yaʼni ona yurtida, afzal koʻrilgan uchta anʼanaviy uslubdan biri edi. Az-Zayyatning oʻzi Qur’on tilovatini al-Aʼmashdan oʻrgangan boʻlib, al-Kisoʻiy uning shogirdlaridan biri edi. Uning uslubini saqlab qolgan va yoygan ikkita asosiy shogird Xolaf al-Bazar va Xallad edi. Az-Zayyat uning tanqidchilaridan xoli emas edi: Ahmad ibn Hanbal oʻzining qiroatidagi baʼzi xususiyatlarini juda yomon koʻrar edi, qiroatchi hamkasbi Abu Bakr ibn Ayyosh uning oʻqish uslubini bid’at deb hisoblardi.

Az-Zayyat Qur’on mutolaasidan tashqari arab grammatikachisi va tilshunosi sifatida ham tanilgan. Biroq, uning soʻnggi ikki sohadagi saʼy-harakatlari koʻp jihatdan tan olinmagan va ayniqsa Basra aholisi uning yoʻlini yoqtirmagan va grammatik xatolar borligini daʼvo qilgan.

Milodiy 772-yilda (hijriy 156-yil) 76 yoshida Hulvanda vafot etgan.

## Manbalar
Mustafa Özcan Güneşdoğdu

**Mustafa Özcan Güneşdoğdu** (1970-yilda, Chankiri, Turkiyada tugʻilgan) – turk millatiga mansub qori. Hozirda Germaniyada yashab kelmoqda. U aytgan Azon Michael Sells tomonidan yozilgan *Qurʼonga yaqinlashish* kitobi bilan birga sotilgan CDdan joy olgan.

Mustafa 1991-yilda Saudiya Arabistonida boʻlib oʻtgan Qurʼon tilovati tanlovida gʻolib boʻlgan. Shuningdek, u nashid ijrochisi hisoblanadi.

## Yana qarang
* Qurʼon
* Qiroat
* Tajvid

## Manbalar

## Havolalar
* Kemol Ayyildiz va Mustafo Oʻzjon Gʻuneshdoʻgʻdu oʻrtasidagi suhbat