Turk futboli tarixi

Futbol Usmonli imperiyasiga shu yerda yashovchi inglizlar tomonidan olib kirilgan. Birinchi oʻyinlar 1875-yilda hozirgi Saloniki (oʻsha paytdagi Selanik) shahrida boʻlib oʻtgan. „F. C. Smyrna“ Turkiyada tashkil etilgan birinchi futbol klubi boʻldi. Ular 1895-yilda futbolni Izmirdan Istanbulga olib keldi. Izmir va Istanbul klublari oʻrtasidagi ilk rasmiy uchrashuvlar 1897, 1898, 1899 va 1904-yillarda boʻlib oʻtdi va barcha oʻyinlarda Izmir jamoasi gʻalaba qozondi.

## Dastlabki yillar (1875–1923)

XIX asr oxirida Usmonli imperiyasida ingliz askarlari va dengizchilari oʻrtasida futbol oʻynala boshlandi va u tez orada yunonlar, armanlar va levantiyaliklar kabi kichik xalqlar orasida tarqaldi. Imperiyadagi dastlabki jamoalar yunon, arman va ingliz oʻyinchilaridan tashkil topgan edi. Tarixchi Mehmet Yüce maʼlumotlariga koʻra, imperiyada qayd etilgan birinchi oʻyinlardan biri 1889-yilda levantiyaliklar jamoalari oʻrtasida boʻlib oʻtgan: „Bournabat Football Club“ „Constantinople FC“ga qarshi oʻynagan.

Oʻsha paytda turklarga sport musobaqalarida qatnashish taqiqlangan edi va bu Islom madaniyatiga toʻgʻri kelmaydi deb hisoblanardi. Turkiy futbolchilardan tashkil topgan birinchi klub 1899-yilda tuzilgan „Black Stockings FC“ boʻldi. Usmonli politsiyasi maydonga bostirib kirib, qoʻlga tushgan barcha oʻyinchilarni hibsga olgan. Oʻsha yili, 1889-yil 14-yanvarda, asosan ingliz va fransuz oʻyinchilaridan iborat Izmir (Smyrna) terma jamoasi Konstantinopolga kelib, boshqa bir ingliz jamoasi „Constantinople FC“ bilan kuch sinashdi. Moda tumanidagi „Yaourt Tchesme“ maydonida 1000 tomoshabin koʻz oʻngida oʻtgan oʻyinda mezbonlar 3-0 hisobida gʻalaba qozondi.

„Black Stockings“ ortidan Cadi Keuy FRC, Moda FC, Elpis F.C. va HMS Imogene F.C. kabi klublar tashkil topdi. Birinchi raqobatbardosh liga 1904-yilda tashkil etildi. Istanbulda joylashgan va „Konstantinopol futbol ligasi“ deb nomlangan bu liga yuqorida tilga olingan toʻrtta klubdan iborat edi. Biroq, turk futbolchilariga hali ham musobaqalarda qatnashish taqiqlangan edi. Keyingi yillarda vaziyat oʻzgardi va Ittihod va taraqqiy yosh turklarni yunon, arman va levantiyalik tengdoshlari kabi sport bilan shugʻullanishga undadi. Shunday qilib, turk futbolchilari ishtirokidagi Fenerbahçe va Galatasaray kabi klublar tashkil etildi (Galatasaray hozirda ham faoliyat yuritayotgan eng koʻhna turk futbol jamoasi hisoblanadi. Garchi Beşiktaş J.K. 1903-yilda tashkil etilgan boʻlsa-da, ular futbol faoliyatini 1911-yilda boshlaganlar). Liga oʻyinlari yakshanba kunlari oʻtkazilgani uchun u „Yakshanba ligasi“ deb ham atalgan. Ligada gʻolib chiqqan birinchi klub HMS Imogene FC boʻldi.

1906-yilgi Norasmiy Olimpiada o'yinlarida Usmonli imperiyasidan ikki jamoa ishtirok etdi: ingliz va fransuzlardan iborat Izmir (Smyrna) hamda yunonlardan tashkil topgan Saloniki jamoalari. Har ikki klub Daniya va Afina jamoalariga mos ravishda 5-1 va 5-0 hisobida imkoniyatni boy berdi. Biroq, Afina jamoasi ikkinchi oʻrin uchun bahsdan voz kechgani sababli, Izmir va Saloniki oʻzaro oʻynadi. Izmir 3–0 hisobida gʻalaba qozonib, kumush medalni qoʻlga kiritdi.

Futbol oʻynagan birinchi turk kishisi 1898-yilda Izmirda xizmat qilgan askar boʻlgan. 1908—1909-yilgi mavsumdan boshlab Izmirda yunon, arman va levantiya jamoalari (masalan, Apollon Smyrnis, Panionios, Bournabat Football Club, Maccabi de Foot-ball, Wanderer) oʻrtasida uyushgan liga mavjud edi. Ushbu chempionat 1922-yilda Izmir yongʻini va Gretsiya va Turkiya oʻrtasidagi aholi almashinuvi bilan yakunlandi. Apollon Smyrnis 5 ta chempionlik bilan eng muvaffaqiyatli klub boʻlgan. 1915-yildan 1917-yilgacha Izmirda Altay S.K., Karşıyaka S.K., Turan va Tripoli jamoalari oʻrtasida yangi turk ligasi tashkil etildi va unda Altay S.K. 3 marta chempion boʻldi.

1912-yilda Istanbulda yana bir liga tuzildi. Bu liga „Juma ligasi“ deb atalib, oʻyinlar juma kunlari oʻtkazilardi. Ligada Darülfünun S. K., İstanbul J. K. (keyinchalik Türk İdman Ocağı nomi bilan tanilgan, 1967-yilda Trabzonsporga aylangan), Anadolu S. K., Sanayii F. K., Şehremini S. K. va Fenerbahçe S. K. (II) jamoalari ishtirok etgan. 1915–1916-yilgi mavsumda ikkala liga birlashguncha Yakshanba ligasi yetakchi boʻlib qoldi.
1919-yilda Beşiktaş J.K. tomonidan „İstanbul Türk İdman Birliği“ tashkil etildi, biroq bu ligaga Juma ligasiga qoʻshilishga ruxsat berilmadi. Keyinchalik, 1922-yilda „Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı“ (Turkiya idmon jamiyatlari ittifoqi) tashkil etildi. Bu ittifoq Turkiyaning turli shaharlaridagi klublarni birlashtirdi.

## Mustaqillikdan keyin (1923-1959)

Ushbu liga 1923-yil 23-aprelda „Futbol Hey’et-i Müttehidesi“ nomi bilan Turkiya futbol federatsiyasining tashkil etilishiga asos boʻldi. Oʻsha yili Turkiya milliy futbol terma jamoasi oʻzining ilk xalqaro oʻyinini Ruminiyaga qarshi oʻtkazdi. Keyinchalik Adana, Anqara, Eskişehir, Izmir va Trabzon kabi shaharlarda ham ligalar tashkil etildi. 1937-yilda Anqara, Istanbul va Izmirning eng kuchli klublari oʻrtasida „Milli Küme“ (Milliy toʻplam) musobaqasi yoʻlga qoʻyildi va u 1950-yilgacha davom etdi. 1952-yilda uchta yirik shaharda birinchi professional ligalar tashkil etildi. 1959-yilda esa „Milli Lig“ deb nomlanuvchi birinchi milliy professional liga yaratildi. Ikkinchi va uchinchi divizionlar paydo boʻlgach, milliy ligadan tashqaridagi professional ligalar havaskor maqomiga oʻtdi.

Milliy liga (Milli Lig) birinchi marta 1959-yilda Anqara, Istanbul va Izmir klublari ishtirokida oʻtkazildi. 1958-yilda oʻn oltita klubdan iborat ikki guruhli ligada kimlar ishtirok etishini aniqlash uchun saralash oʻyinlari boʻlib oʻtdi. Fenerbahçe birinchi Milliy liganing chempioni boʻldi, Galatasaray futbolchisi Metin Oktay esa eng yaxshi toʻpurar boʻldi.

## Manbalar

## Havolalar
* Turkiya futbol federatsiyasi rasmiy sayti – Tarix boʻlimi  
* Turkish-soccer.com – Turkiya futboli statistikasi va tarixi arxivi 
* Levantine Heritage – Levantiyaliklarning Turkiyadagi futbol tarixi haqida tadqiqotlari 
* RSSSF – Turkiya chempionatlari tarixi va barcha natijalar