Parij shartnomasi (1783)

**Parij shartnomasi** — 1783-yil 3-sentabrda Buyuk Britaniya qiroli George III vakillari va Amerika Qoʻshma Shtatlari vakillari tomonidan imzolangan boʻlib, Amerika mustaqilligi uchun urushga rasman chek qoʻydi hamda ilgari mustamlaka Britaniya Amerikasining bir qismi boʻlgan oʻn uchta mustamlakani erkin, suveren va mustaqil birlashgan shtatlar deb tan oldi.

Shartnoma Britaniya Shimoliy Amerikasi (keyinchalik Kanada deb atalgan) va Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasidagi chegaralarni belgilab berdi; inglizlar bu chiziqlarni „nihoyatda saxovatli“ deb atashgan boʻlsa-da, uzoq shimoli-gʻarbiy va janubiy hududlardagi chegaralarning aniq belgilanishi maʼlum darajada bahs-munozaralarga sabab boʻlishda davom etdi. Tafsilotlar baliq ovlash huquqlari hamda mulk va harbiy asirlarni qaytarishni oʻz ichiga olgan edi.

Ushbu shartnoma va Buyuk Britaniya hamda Amerika kurashini qoʻllab-quvvatlagan millatlar, jumladan, Fransiya, Ispaniya va Gollandiya Respublikasi oʻrtasidagi alohida tinchlik shartnomalari birgalikda „Parij tinchligi“ deb ataladi. Shartnomaning faqat Amerika Qoʻshma Shtatlarining ozod, suveren va mustaqil davlatlar sifatidagi mavjudligini tan oluvchi 1-moddasigina oʻz kuchida qolmoqda.

## Kelishuv
1782-yilning aprel oyida Parijda George Washington va Kontinental armiyaning Amerika mustaqillik urushidagi gʻalabasidan soʻng tinchlik muzokaralari boshlandi. Muzokaralar 1782-yilning yoz davomida davom etdi. Amerika Qoʻshma Shtatlari nomidan Benjamin Franklin, John Jay, Henry Laurens va John Adams qatnashdilar. Buyuk Britaniya Qirolligi va qirol George III nomidan esa David Hartley va Richard Oswald vakillik qildilar.

Shartnoma loyihasi 1782-yil 30-noyabrda tayyorlandi va 1783-yil 3-sentabrda Parijdagi hozirgi Jacob koʻchasi (56 Rue Jacob), 56-uy manzilida joylashgan „Hôtel d’York“da Adams, Franklin, Jay va Hartley tomonidan imzolandi.

1782-yil sentabrda Fransiya tashqi ishlar vaziri Vergennes Amerika Qoʻshma Shtatlari va Britaniya oʻrtasidagi boshi berk koʻchaga kirib qolgan muzokaralarni hal qilish uchun yechim taklif qildi, biroq bu taklif Amerika Qoʻshma Shtatlari tomonidan rad etildi. Fransiya urushdan holdan toygan edi va Ispaniyadan tashqari barcha tomonlar tinchlik tarafdori edi; Ispaniya esa Britaniyadan Gibraltarni tortib olmaguncha Inqilobiy urushni davom ettirishni qatʼiy talab qilardi. Vergennes shartnoma shartlarini ishlab chiqdi, unga koʻra Ispaniya Gibraltarga egalik qilish daʼvosidan voz kechar, Amerika Qoʻshma Shtatlariga esa mustaqillik berilar, ammo uning hududi Appalachi togʻlaridan sharqdagi yerlar bilan cheklanar edi. Britaniya Ogayo daryosidan shimolda joylashgan va Kvebek provinsiyasi tarkibiga kiruvchi hududni oʻzida saqlab qolishi lozim edi. Undan janubdagi hududda esa Ispaniya nazorati ostida mustaqil hindular toʻsiq davlati tashkil etilishi kerak edi.

Amerika delegatsiyasi Londonda inglizlar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri muzokaralar olib borish orqali yaxshiroq shartnomaga erishish mumkinligini anglab yetdi. John Jay zudlik bilan inglizlarga ular bilan bevosita muzokara oʻtkazishga hamda Fransiya va Ispaniyani chetlab oʻtishga tayyorligini bildirdi, Britaniya Bosh vaziri Lord Shelburne esa bunga rozi boʻldi. Ayrimlari hozirda „Lansdowne“ klubining bari hisoblangan „Lansdowne House“dagi ish xonasida boʻlib oʻtgan Britaniya muzokaralariga mas’ul boʻlgan Shelburne, endilikda Qoʻshma Shtatlarni Fransiyadan ajratib olish va yangi davlatni qimmatli iqtisodiy hamkor sifatida shakllantirish imkoniyatini koʻrdi. Shartlarga koʻra, Qoʻshma Shtatlar Missisipi daryosidan sharqdagi, hozirgi Floridadan shimoldagi va hozirgi Kanadadan janubdagi barcha hududlarni qoʻlga kiritishi lozim edi. Shimoliy chegara deyarli hozirgidek koʻrinishda boʻlishi belgilandi.

Amerika Qoʻshma Shtatlari Yangi Shotlandiya sohillari yaqinida baliq ovlash huquqiga ega boʻladigan boʻldi va Britaniya savdogarlari hamda loalistlariga oʻz mulklarini qaytarib olishga harakat qilishlariga ruxsat berishga rozi boʻldi. Shartnoma Amerika Qoʻshma Shtatlari uchun gʻoyat manfaatli edi va Britaniya nuqtayi nazaridan bu ataylab shunday qilingan edi. Shelbern Britaniya va jadal oʻsib borayotgan Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasida gʻoyat daromadli ikki tomonlama savdoni bashorat qilgan edi va bu keyinchalik amalga oshdi.

Buyuk Britaniya, shuningdek, Fransiya va Ispaniya bilan alohida bitimlar, Niderlandiya bilan esa dastlabki kelishuvlar imzoladi. Ispaniya bilan tuzilgan shartnomada Sharqiy va Gʻarbiy Florida hududlari Ispaniyaga aniq shimoliy chegarasiz topshirildi, bu esa 1795-yildagi Madrid shartnomasi bilan hal qilingan hududiy nizoga sabab boʻldi. Ispaniya, shuningdek, Menorka orolini ham oldi, ammo fransuzlar va ispanlar tomonidan bosib olingan Bagama orollari, Grenada va Montserrat Britaniyaga qaytarildi. Fransiya bilan tuzilgan shartnoma asosan bosib olingan hududlarni ayirboshlash haqida edi. Fransiyaning yagona sof hududiy yutuqlari Tobago oroli va Afrikadagi Senegal boʻldi, ammo shartnoma, shuningdek, Nyufaundlend qirgʻoqlarida baliq ovlash huquqini kafolatlovchi avvalgi shartnomalarni ham mustahkamladi. 1781-yilda bosib olingan Ost-indiyadagi Niderlandiya mulklari Britaniya tomonidan Gollandiya Sharqiy Hindistonida savdo imtiyozlari evaziga Niderlandiyaga qaytarildi; bu shartnoma 1784-yilga qadar yakuniga yetkazilmadi.

Yangi tashkil etilgan Amerika Qoʻshma Shtatlarining qonun chiqaruvchi organi sifatida faoliyat yuritgan Konfederatsiya Kongressi 1784-yil 14-yanvarda Maryland shtatining Annapolis shahrida, Maryland shtati hukumat binosining Eski Senat zalida Parij shartnomasini ratifikatsiya qildi. Nusxalar aloqador boshqa tomonlar tomonidan ratifikatsiya qilinishi uchun Yevropaga qaytarib yuborildi va ularning birinchisi 1784-yil mart oyida Fransiyaga yetib bordi. Britaniya tomonidan ratifikatsiya 1784-yil 9-aprelda amalga oshirildi va ratifikatsiya qilingan nusxalar 1784-yil 12-mayda Parijda oʻzaro almashildi.

## Yana qarang
* Amerika Qoʻshma Shtatlar shartnomalari roʻyxati

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* 
* 
* 
* 
* 
*  Specialized essays by scholars
* 
* 
*  A standard scholarly history
* 
* 
* 

## Havolalar

* Treaty of Paris, 1783; International Treaties and Related Records, 1778–1974; General Records of the United States Government, Record Group 11; National Archives.
* Approval of the American victory in England  Unique arch inscription commemorates "Liberty in N America Triumphant MDCCLXXXIII"
* The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 text provided by Yale Law School's Avalon Project
* Provisional Treaty signed November 30, 1782, text provided by Yale Law School's Avalon Project