open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rentgenkontrast moddalar

**Rentgenkontrast moddalar** — organizmga kiritilganda tekshiriladigan obyekt tasvirini aniq koʻrsatadigan kimyoviy moddalar. Ular rentgen nurlari yutilishini yoʻnaltirib yoki kamaytirib, kontrast tasvir hosil qiladi. "Ogʻir" Rentgenkontrast moddalarm. (bariy sulfat, yod preparatlari) bilan bir qatorda "engil" Rentgenkontrast moddalar m. [havo, kislorod, azot (1)oksid va boshqa] ham ishlatiladi.

= Rentgenkontrast moddalar bilan tekshirish usullari. =
Biror a’zo yoki sistemaning tuzilishi va hajmiga ko‘ra atrofidagi a’zolar yoki to'qimalardan farq qilib bo’lmasa, ularni kontrast moddalar yordamida turli usullar bilan tekshirish mumkin. Kontrast moddalarning qoilanilishi odam organizmidagi hamma a’zo va sistemalami rentgenologik tekshirishga imkon berdi va bu usullar rentgen diagnostikada oldingi o‘rinni egalladi.

Rentgenologik tekshirishlarda qo'llanadigan kontrast moddalar ikki guruhga bo‘linadi: Birinchi guruhga atom og‘irligi katta bo’lgan, rentgen nurlarini singdirish xususiyatiga ega va ekran yoki rentgenogrammada intensiv soya beradigan kontrast moddalar (og‘ir metallar tuzi — bariy va yod birikmalari) kiradi. Rentgenologik tekshirishlarda qo’llaniladigan kimyoviy toza bariy sulfat 100g dan maxsus paketlarda chiqariladi. U mutlaqo zararsiz, organizmdagi suvlarda erimaydi, shilliq pardaga ta’sir etmaydi, o‘zgarmasdan chiqib ketadi. Bunga 50% li bariy sulfat pasta preparati "Rekon" kiradi, uni ichish juda oson. "Rekon” pastasi ovqat hazm qilish yo‘li, nafas naylari tarmoqlari va boshqa a’zolarni rentgenologik tekshirishda qo’llanadi. Suvda yoki yog‘da eritilgan yod birikmalari har xil konsentratsiyada va tabletkada juda keng qo’llanadi. Murakkab yod tuzlarining suvdagi eritmasi ampulalarda chiqarilib, ular tarkibida 30 — 90% yod bo’ladi. Bularga quyidagilar kiradi: triombrast, triyodtrast, yodamid, bilignost. Ikkinchi guruhga rentgen nurlarini yutmaydigan, o‘rtacha og’irligi past bo’lgan kontrast moddalar kislorod, azot oksidi, uglerod oksidi kiradi.
## Manbalar
2. “Biofizika” Bazarbayev M.I., Mullajonov I. va boshq. Darslik. Toshkent. 2018 y. 

3. “Tibbiy va biologik fizika” Remizov A.N., Darslik. Toshkent, 2015 y

4. “Amaliy tibbiyotdagi yangi texnologiyalar” G.J.Jarilkasinova, D.R.Adizova. Toshkent. 2012-yil
Rentgenologiya

**Rentgenologiya** (rentgen va … logiya) – tibbiyot sohasi; aʼzolar va sistemalar tuzilishi hamda funksiyalarini tekshirishda, kasalliklar rentgenodiagnostikasida rentgen nurlaridan foydalanish masalalarini oʻrganadi. Rentgen nurlari kashf etilishi bilan yuzaga kelgan. Rentgenologiya odam morfologiyasi, fiziologiyasi va patologiyasiga oid bir qancha masalalarni ishlab chiqishda, shuningdek, sogʻliqni sakdashni amaliy rivojlantirishda muhim rol oʻynadi. Rentgenologik metod kasalliklarni aniqlashda yetakchi usullardan hisoblanadi (qarang Rentgenodiagnostika). Rentgenologiyaning 20-asrning ikkinchi yarmidagi fan rivoji va texnika taraqqiyoti bilan chambarchas bogʻliq. Hozirgi rentgenologiya oldida tibbiyot sohasidagi rentgen texnikasini va kasalliklarni tekshirish metodikasini takomillashtirish, kasalliklarni rentgen nurlari bilan aniqlash nazariyasini rivojlantirish, turli organlarning rentgenogrammasi va flyuorogrammasini hosil qiladigan avtomatik qurilmalarni yaratish, angiografiya va limfografiyani rivojlantirish, elektrorentgenografiyani amalda tatbiq etish, bemorlarni rentgenologik tekshirishdan oʻtkazishda ularni rentgen nurlaridan muhofazalashni kuchaytirish kabi muqim masalalar turibdi.

Rentgenologiya bilan radiologiya tarixan oʻzaro jips bogʻlangan boʻlib, bu bogʻligʻlik, institutlar, ilmiy jamiyatlar, jurnal va boshqa (rentgenoradiologiya tarzida) nomlanishida oʻz aksini topgan. Koʻpgina mamlakatlarda rentgenologiya maʼnosini „radiologiya“ termini ishlatiladi. Rentgenologiya fani tibbiyot institularining rentgenologiya va radiologiya kafedralarida oʻqitiladi.

Oʻzbekistonda ilk bor 1921-yil Oʻrta Osiyo universiteti tibbiyot fakultetida rentgen kabineta, 1923 yildan bu kabinet negizida alohida Rentgenologiya boʻlimi tashkil etildi. Keyinchalik birinchi oʻzbek rentgenologiyalaridan Z. Egamberdiyev, S. Nosirov va boshqa shu sohada faoliyat koʻrsata boshladilar. 1958-yil Toshkentda Oʻzbekiston Rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy tadqiqot instituta tashkil etilishi, Toshkent tibbiyot akademiyasi, SamTI, Pediatriya tibbiyot instituti, Andijon tibbiyot instituti, Respublika vrachlar malakasini oshirish institutida Rentgenologiya kafedrasi ochilishi munosabati bilan rentgenologiya fani rivojlandi. Bunda J. M. Abdurasulov, J. N. Maxsumov, Sh. Mirgʻaniyev, A. R. Mansurov, K. Otabekova kabi olimlarning xizmati katta.

## Manbalar
Rentgenometriya

**Rentgenometriya** (rentgen va... metriya) — jiyemga yoki tirik organizmga yutilgan rentgen va gammanurlar miqdori (dozasi) ni hisoblash va oʻlchash bilan shugʻullanadigan soha. R. da koʻllaniladigan usul va asboblar (rentgenometrlar) rentgen va gammanurlanishning ionlovchi taʼsiriga asoslangan. R. usullari tibbiyot, harbiy ish, sanoatda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Rentgenoskopiya

**Rentgenoskopiya** (rentgen va ... skopiya), flyuoroskopiya — obʼyektning rentgen tasviri rentgenoskopik ekranda kuzatiladigan rentgenologik tadqiqot; rentgenodiagnostikannt asosiy usullaridan biri. Odatdagi R. qorongʻi xonada olib boriladi. Televizion R.da tasvir elektronoptik oʻzgartirgich bilan kuchaytirilib, televizionekranga uzatiladi. Koʻp hollarda R. rentgenografiya bilan birga qoʻllanadi.

R.da organlarni harakatda va har xil proyeksiyada osongina kuzatish mumkin. Mayda detallarni aniqlashda rentgenografiya usuli R.ga Karaganda afzalroqdir.

## Manbalar
Renting

**Renting** (ing. renting) — mashina va uskunalarni keyinchalik sotib olmaslik sharti bilan qisqa muddatga (1 yilgacha) ijaraga olish. Lizingta Karaganda ijara haqi qimmat turadi, bu esa R. kompaniyalarining ijara harajatlari va xatari yuqori boʻlishi bilan bogʻliq (yana qarang Xayring). 

## Manbalar
Reologiya

**Reologiya** (yun. rheos — oqish, oqim va .logiya) — moddalar jismlarning oquvchanligi va deformatsiyalanishi bilan bogʻliq jarayonlarni oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Realogiyada turli qovushqoq, plastik materiallarning qaytmas qoldiq deformatsiyasi va oqishi bilan bogʻliq jarayonlar hamda siljish (elastiklikning keyingi taʼsiri va kuchlanish relaksatsiyasi) hodisalari koʻriladi. R. iborasini ilk bor amerikalik olim Yu. Bingam kiritgan va rasman 1929-yilda qabul qilingan. R. muammolari texnikada turli i.ch. jarayonlari texnologiyasini yaratishda, har xil materiallar (metall, polimer, grunt, beton, oziq-ovqat mahsulotlari va boshqalar)ga taalluqli loyihalash va konstruktorlik hisoblash ishlari va boshqalarda koʻp uchraydi.

Realogiyaning bir necha boʻlimlari mavjud. Nazariy realogiya . (fenemologik realogiya. yoki makroreologiya) ni tutash muhitlar mexanikasining bir qismi deb karash mumkin. U gidromexanika va deformatsiyalanuvchi qattiq jismlar mexanikasi orasidagi oʻrinni egallaydi. R. jiyemga taʼsir etuvchi mexanik kuchlanishlar bilan ular hosil qilgan deformatsiyalar orasidagi munosabatlarni va ularning vaqt boʻyicha oʻzgarishlarini aniqlaydi. Tutash muhitlar mexanikasidagi materiallarni bir jmneli va tutash, degan farazlarga binoan nazariy Realogiyada qattiq, suyuq va boshqa jismlarning deformatsiyalanishi va oqishiga taallukli turli chegaraviy masalalar yechiladi. Materiallarning reologik holatini ifodalash uchun mexanik modellar tuzilib, ulardan polimerlarning mexanik xususiyatlarini, qattiq jismlardagi ichki ishqalanishni va real jismlarning boshqa xususiyatlarini oʻrganishda foydalaniladi. Eksperimental Realogiya (reometriya) moddalarning turli reologik xususiyatlarini maxsus asboblar va sinash mashinalari yordamida urganadi. Mikroreologiya mikrohajmlar (Mas, dispers tizimlardagi dispers fazasi zarrachasi) dagi deformatsiya va oqish jarayonlarini urganadi.

Bioreologiya odam va hayvonlardagi har xil biologik suyuqlik (Mas, qon va boshqalar) ning oqishi, turli toʻqimalar (mushak, suyak, kon tomirlari) dagi deformatsiyalarni urganadi.

Realogiya asosida I. Nyutonning qovushqoq suyuqliklar harakatiga qarshilik qonunlari, NavyeStoks, J. Maksvell, U. Tomson va boshqalarning tadqiqotlari yotadi. Bu fanning rivojlanishiga oʻzbek olimlari H. Rahmatullin, J. Fayzullayev (suyukliklar)T. Rashidov, T. Shirinquyaov, Gʻ. Hojimetov (qattiq jism va gruntlar R.si) va boshqa hissa qoʻshishgan.

## Manbalar
Reometr

**Reometr** (lot. reos — oqim va metro — oʻlchayman) — gaz sarfini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishi kapillyar naychadagi yoki boshqa drossellovchi (bosimni pasaytiruvchi) qurilmadagi gazning sarfi bilan chizikli (bevosita) bogʻliq boʻlgan gaz bosimining pasayishi (bosimlar farqi) ni oʻlchashga asoslangan. 

## Manbalar
Reomyur gradusi

**Reomyur shkalasi** — normal bosimda muzning erish temperaturasi nol gradus, suvning qaynash temperaturasi esa 80 gradus deb olinadigan temperatura shkalasi. Reomyur shkalasi birligi — Reomyur gradusi (°R). U atmosfera bosimida muzning erish nuqgasi va suvning qaynash temperatura intervalining 1/80 qismiga teng, yaʼni 1°R=1,25°, fransuz olimi R. A. Reomyur (1683 — 1757) taklif etgan (1730). Yana k Gradus.

## Manbalar
Rentgenografiya

**Rentgenografiya** {rentgen va ... grafiya) — obyekt (Mas, organizmning biror qismi) tasvirini rentgenogramma yordamida tekshirish; rentgenodiagnostikashshg asosiy usullaridan biri. R. paytida obyekt rentgen nurlari manbai bilan rentgenoplyonka yoki plastinkali kasseta orasida turadi. Ayrim xrllarda quyuq soya bermaydigan va atrofdagi aʼzo va toʻqimalardan yaqqol ajralib koʻrinmaydigan aʼzolarga rentgen kontrast moddalar yuborib, rentgenogrammasi olinadi. Olingan surat davolash muassasasida saqlanadigan hujjat boʻlib, bundan keyingi rentgenogrammalar bilan taqqoslashga xizmat qiladi.

## Manbalar
Rentgenodiagnostika

**Rentgenodiagnostika** (rentgen va diagnostika) — rentgenologik tekshiruvga asoslanib, kasalliklarni aniqlash. Rentgenoskopiya va rentgenografiya usullari bor (rentgenografiyaning yana bir turi flyuorografiyadir). Rentgen nurlari odam tanasidan oʻtayotganda turli zichlikdagi toʻqimalarga turlicha yutiladi. Shu sababli, ekran yoki rentgenogrammada tasvir turlicha, yaʼni kora fonda oq dog, oq fonda qora dog boʻlib aks etadi, koʻkrak qafasi rentgen apparatida tekshiril ganda uning tasviri ekranga uch xil — suyak (qovurgʻa, oʻmrov va umurtka suyaklari) quyuq soya, yumshoq toʻqima (teri, yogʻ hujayralari, muskul, nerv, tomirlar) krramtir soya, oʻpka toʻqimasi oqish soya boʻlib tushadi, yalligʻlanish, oʻsma hosil boʻlgan joy qorayib, oʻpka toʻqimasining yemirilgan joylari (Mas, oʻpka kavernasi) oqarib koʻrinadi.

Rentgenologning vazifasi shu tasvirlarni taxlil qilib, kasalliklarni aniqlashdir. R.da baʼzi aʼzolar (Mas, suyak, yurak, oʻpka) tabiiy holicha, alohida tayyorgarlik koʻrmasdan tekshirilaveradi, baʼzi aʼzo va sistemalar (Mas, meʼda, qiziloʻngach, ichak va boshqalar)ni tekshirishda esa sunʼiy kontrastlik hosil qilinadi, yaʼni tekshirilayotgan organga rentgenkontrast moddalardan yuboriladi.

R. usuli kasalliklarni aniqlash va profilaktik tekshirishda keng tarqalgan. Oʻzbekistonning shahar va qishloklaridagi koʻpchilik kasalxona va poliklinikalar R. apparatlari bilan jihozlangan. Respublikadagi tibbiyot intlarining tegishli kafedralari va Oʻzbekiston rentgenologiya va radiologiya markazi R.ga oid ishlarga tashkiliymetodik rahbarlik qiladi. Hozirgi Oʻzbekisitonda oʻta zamonaviy yangi kompyuter va yadromagnitli tomografiya usullari keng qoʻllanmoqda.

## Manbalar
Reparatsiya

**Reparatsiya** (genetikada) – fizikkimyoviy omillar taʼsirida zararlangan DNK molekulasi tabiiy (nativ) strukturasining oʻz-oʻzidan qayta tiklanishi. Reparatsiya barcha organizmlar hujayrasi uchun xos boʻlib, hujayraning maxsus fermentlari ishtirokida amalga oshiriladi. Reparatsiya ultrabinafsha va ionlovchi nurlar taʼsirida zararlangan bakteriyaning DNK molekulalarida yaxshi oʻrganilgan. Reparatsiyaning 3 xil asosiy mexanizmi: fotoreparatsiya (fotoreaktivatsiya), ekssizion reparatsiya va postreplikativ reporatsiya aniqlangan. Fotoreparatsiya ultrabinafsha nurlar taʼsirida DNK molekulasida hosil boʻladigan siklobutan dezoksiribopirimidin – fotoliaza fermenti yordamida parchalanishidan iborat. Ekssizion reparatsiya – DNKning zararlangan joyini aniqlash, uni kesib tashlash va matritsa asosida kesilgan joyni qayta sintez qilib, DNK zanjirining izchilligini tiklash. Postreplikativ reparatsiya replikatsiyagacha DNKda paydo boʻlgan, lekin ekssizion replikatsiyada barcha jarohatlangan joylarni tiklash imkoniyati boʻlmagan takdirda ishga tushadi. Bunday hollarda jarohatlangan molekulalarning yangilanishi bir zanjirli kemtik (nuqsonli) molekulalarning paydo boʻlishiga olib keladi; nativ (tabiiy) strukturani tiklash esa rekombinatsiya orqali amalga oshiriladi.

Reparatsiya jarayonining fermentlari reduplikatsiya, rekombinatsiya va mutatsion jarayonlar reaksiyalarini kataliz qilishda ham ishtirok etadi. Mutatsion jarayonda hujayrada xatolikka yoʻl qoʻyishga moyil boʻlgan induksion reparatsiyaning oʻziga xos tipi ishga tushadi. Natijada DNK ning tabiiy strukturasi tiklanadi, ammo undagi genetik axborotda xatoliklar paydo boʻladi. Reparatsiyaga toʻsqinlik qiluvchi mutatsiyalar koʻpincha mutatsion jarayonning tezligini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin. Bir qator irsiy kasalliklar (pigmentli kseroderma, ataksiya – teleangiektaziya, progeriya) reparatsiyasi sistemasi nuqsonlari bilan bogʻliq. reparatsiyada nuqsonlarga ega boʻlgan va jarohatlovchi omillarga nisbatan juda sezgir bakteriya va zamburugʻ shtammlaridan genetik toksikologiyada indikatorlar sifatida foydalaniladi. Radiobiologiyada reparatsiya tushunchasi ultrabinafsha va ionlovchi nurlardan zarar koʻrgan biologik obʼyektlarning qayta tiklanishidan iborat. Koʻp hujayrali organizmlarda reparatsiya nurlanishidan zararlangan organ va toʻqimalarning regeneratsiyasi shaklida namoyon boʻladi.

Abdukarim Zikiryoyev.

## Manbalar
Sarqand tumani

**Sarqand tumani** — Almati viloyatining shimoli-sharqiy qismida joylashgan maʼmuriy hudud. Maydoni 24,4 ming km2. Aholisi 40,533 kishi, oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km2-ga 1,6 kishidan toʻgʻri keladi (2013). tumanning maʼmuriy markazi — Sarqand shahri.

## Aholisi
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 40,533 kishini tashkil qildi. Tuman aholisining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin (2010):
* qozoqlar — 32 601 kishi (78,00 %)
* ruslar — 8 027 kishi (19,21 %)
* tatarlar — 449 kishi (1,07 %)
* olmonlar — 238 kishi (0,57 %)
* chechenlar — 182 kishi (0,44 %)
* boshqalari — 299 kishi (0,39 %)
* Jami — 41 696 kishi (100,00 %)

## Iqlimi
Oqsuv tumanining iqlimi kontinental. Qishi sovuq. Yanvar oyining oʻrtacha harorati −7 — 10&nbsp;°C, iyulmiki 20 — 22&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 450 – 550&nbsp;mm, togʻli hududlarda 700 – 800&nbsp;mm.

## Ijtimoiy soha
Umumiy bilim beruvchi 31 maktab, kasbiy-texnik maktab, gumanitar kolledj, bolalar bogʻchasi, 2 kutubxona, 2 muzey, 4 madaniyat uylari faoliyat yuritadi. Tibbiyot sohasidan 3 kasalxona (shuning ichida tuman markaziy kasalxonasi), 9 qishloq shifokorlik ambulatoriya, 21 feldsher-akusherlik punkt, 2 san.-epidemioligik stansiya aholiga xizmat qiladi. Tuman hududi orqali Almati — Oʻstkemen avtomobil magistrali va Turkiston — Sibir temir yoʻli oʻtadi.

## Manbalar
Reparatsiya (maʼnolari)

**Reparatsiya**:

* Reparatsiya (genetikada) — fizikkimyoviy omillar taʼsirida zararlangan DNK molekulasi tabiiy (nativ) strukturasining oʻz-oʻzidan qaytatiklanishi.
* Reparatsiya (xalqaro huquq) (lotincha
Reparatsiya (xalqaro huquq)

**Reparatsiya** (lot. raparatio — qayta tiklash) (xalqaro huquqda) — moddiy xalqarohuquqiy javobgarlik turi; davlatning boshqa davlatga yetkazgan zararini pul bilan yoki boshqacha shaklda qoplashi. R. ni natural shaklida, pul yoki boshqa moddiy kompensatsiya shaklida yoki bir vaqtning oʻzida restitutsiya (gʻayriqonuniy egallab olingan va olib ketilgan mol-mulkni qaytarish) va zararlarni qoplash shaklida qoʻllash mumkin. R.ni amalda 1919-yilgacha mavjud boʻlgan kontributsiyapgm farqlash kerak. Hozirgi xalqaro huquqqa koʻra, davlatning agressiv urush boshlanganligi uchun moddiy javobgarligi, yaʼni harbiy R. muhim ahamiyatga ega. Jumladan, 1945-yilgi Qrim (Yalta) konferensiyasi va Berlin konferensiyasi qarorlarida Germaniyaning R. toʻlashi, 1947-yil sulh shartnomalarida esa, Ikkinchi jahon urushida Germaniya ittifoqchilari boʻlgan davlatlarning R. toʻlashi nazarda tutilgan.

## Manbalar
Repatriatsiya

**Repatriatsiya** ( — vatanga qaytish) — urush oqibatida vatanidan tashqariga chiqib qolgan harbiy asirlar va fuqarolarni, shuningdek, fuqarolik huquqi tiklangan muhojirlarni oʻz vataniga qaytarish. Repatriatsiya odatda, xalqaro shartnomalar asosida amalga oshiriladi (masalan, harbiy asirlarni repatriatsiya qilish). Shuningdek, shartnomadan tashqari asosda ham boʻlishi mumkin. Bu holda repatriatsiya qilish imkoniyati manfaatdor davlat yoki davlatlar qonunlarida nazarda tutilgan boʻlishi kerak.

## Manbalar

## Havolalar
Reofil hayvonlar

**Reofil hayvonlar** (yun. rheos oqim va ... fil) — oqar suvlarda: daryo, soylar, dengizning suv koʻtarilib qaytadigan sayoz va doimiy oqim taʼsirida boʻlgan qismida yashashga moslashgan organizmlar. Ayrim Reofil hayvonlar butun hayotini, boshqalari faqat muayyan rivojlanish davrini oqar suvlarda oʻtkazadi. Mas, ayrim kunliklar, buloqchilar, ninachilar, oʻtkinchi baliqlar lichinkasi oqar suv bilan bogʻliq. Reofil hayvonlarning koʻpchiligi kam harakat, filtrlab oziqlanadi (gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, koʻp tukli halqalilar, moʻylovoyoq qisqichbaqasimonlar).

## Manbalar
Repellentlar

**Repellentlar** (lot. repellens — oʻzidan qochiruvchi, qaytaruvchi) — pestitsidlar guruhiga kiradigan kimyoviy preparatlar. Hasharotlarni ular oziqlanadigan oʻsimliklardan, shuningdek, hayvonlar va odamlardan qochirishda qoʻllanadi. R., asosan, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini zararkunandalardan, odamlarni va hayvonlarni qon soʻruvchi xasharotlardan himoya qilishda ishlatiladi. Hayvonlar va oʻsimliklardan olingan R. (hidli oʻtlar, oʻsimlik moylari va boshqalar)dan qadimdan foydalanib kelingan. Hozir amaliyotda, asosan, uzoq muddat taʼsir etadigan kimyoviy (sintetik) preparatlar — oddiy va murakkab efirlar, spirtlar, aldegidlar, efir moylari va boshqa qoʻllanadi. R. hasharotlarning hid sezish, sanchishsoʻrish organlariga taʼsir etib, ularni izdan chiqarish, shuningdek, oʻsimliklarning hasharotlarni jalb etadigan hidlarini yoʻqotish (Mas, limon moyi) asosida taʼsir koʻrsatadi. R. issiq qonli hayvonlar uchun kam zaharli qisoblanadi va shuning uchun amalda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Reper

**Reper** (frans. gerege — belgi, nishon, dastlabki nuqta) — 1) (geodeziyada) — asosiy sathiy yuzaga nisbatan nivelirlash orqali balandligi anik,langan nuqtani mahkamlash belgisi.

Reperning fundamental va oddiy xillari bor. Fundamental reper 1 darajali nivelir yoʻllarida har 50—80 km oraliqda, 2darajali yoʻlning muhim joylarida va dengiz hamda okeanlar suvi sathini oʻlchash joylarida, gruntlar qatlamiga tik oʻrnatilgan temirbeton ustunlar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Oddiy reper (devoriy reper) barcha nivelir yoʻllarida har 5 — 7 km da gruntlar qatlamiga, mustahkam bino yoki inshootlar devoriga oʻrnatiladi. Reper balandligining uzoq muddatga oʻzgarmay saqlanishini taʼminlashda ularning asosi, gruntining mavsumiy muzlash chuqurligini hisobga olgan holda oʻrnatiladi. Oʻzbekiston hududida reper balandligi Kronshtadt futshtogi (koʻpriktoʻsinida maxkamlab qoʻiylgan mis plastinkaga tushirilgan gorizontal shtrix)ga nisbatan hisoblanadi va maxsus "Balandliklar roʻyxati"ga yozib qoʻyiladi.

Mamlakat hududida oʻrnatilgan fundamental va oddiy reper jami davlat nivelir tarmogʻini tashkil qiladi. Davlat nivelir tarmogʻining reperlari topografik sʼyomkalarni bajarishda, qurilishda va turli tadqiqot ishlarida yer nuqtalarining balandligini aniqlashda boshlangʻich nuqta (tayanch) boʻlib xizmat qiladi. 2)artilleriyada — moʻljalga olinadigan nishonga toʻgʻrilashda foydalaniladigan qoʻshimcha nuqta. Bevosita nishonni moʻljalga olishning imkoni boʻlmagan yoki noqulay boʻlgan hollarda reperdan foydalaniladi; 3)matematikada — maʼlum tartibda olingan va umumiy bosh nuqtadan chiquvchi hamda bir tekislikda yotmaydigan chizikli bogʻlanmagan vektorlar. Ularning soni fazo oʻlchoviga teng boʻlishi kerak. Chiziqli algebra reper bazis deb yuritiladi. Differensial geometriyada fazoviy egri chiziqning har bir nuqtasi bilan bogʻlangan qoʻzgʻaluvchan reper muhim. Bu egri chiziqning qaralayotgan nuqtasidagi urinmasi, bosh normali va binormali boʻyicha yoʻnalgan birlik vektorlaridan iborat. 

## Manbalar
Repertuar

**Repertuar** (frans. repertoir, lotincha repertorium — roʻyxat, izohlash) — drama teatri, musiqali teatr, estrada konserti yoki ayrim artist tomonidan ijro etiladigan asarlar majmui. R. uslubi va janriga koʻra ham farqlanadi (romantik R., komediya R.i), "zamonaviy R.", "mumtoz R." tushunchalari boʻladi. 

## Manbalar
Reperforator

**Reperforator** (re... va lot. perforare — burgʻilash, teshiklar ochish) — telegraf apparatidan kelayotgan elektr signallarini qabul qilishda qogʻoz lentaga oʻsha signallarga mos ravishda avtomatik tarzda teshiklar ochib turadigan telegraf qurilmasi. R. lentada uni tortib turish uchun moʻljallangan teshiklarni ham ochib turadi. Teshiklar ochish bilan birga lentaga telegramma kodi belgilarini ham bosib turadigan R. ham bor. U telegrammaning manzilini oʻqishni osonlashtiradi. R. telegrammalarni kayta qabul qilishuzatish bilan shugʻullanuvchi telegraf st-yalarida ishlatiladi.

## Manbalar
Repetek qoʻriqxonasi

**Repetek qoʻriqxonasi** — Sharqiy Qoraqumning markaziy qismidagi qoʻriqxona. Turkmanobod (sobiq Chorjoʻy) shahridan 70&nbsp;km janubda. Qumli choʻlning tabiiy majmuini qoʻriqlash va oʻrganish uchun 1928-yilda Repetek qumli choʻl st-yasi (1912) negizida tashkil etilgan. Oʻrta Osiyoning issiq joylaridan biri (eng baland harorati 50°; yillik yogʻin 114&nbsp;mm). Maydoni 34,6 ming ga. Boshqa qoʻriqxonalardan joʻyakjoʻyak, doʻng barxanlar va ular majmui, shuningdek, Qoraqum choʻlida oʻsadigan asosiy oʻsimlik turkumlari (oq va qora saksovul, qandim, cherkez, quyonsuyak, borjok, quyonquyruq, yaltirbosh, choʻlkuchala, lolaqizgʻaldoq, sassiqquray, ilonchoʻp, tuyayaproq, shirach va boshqalar) bilan ajralib turadi. Hayvonot dunyosi ham xilmaxil. 1000 turdan ortiq hasharot (qoʻngʻizlar, kapalaklar, kanalar, chumolilar va boshqalar), sudraluvchilardan 13 tur kaltakesak (agama, gekkon, echkiemar va boshqalar), 8 tur ilon (charxilon, oʻqilon, koʻlbor ilon va hokazo), dasht toshbaqasi, 196 tur qush (xoʻjasavdogar, qizilishton, qargʻa va boshqalar), sut emizuvchilardan 20 tur (quyon, yumronqoziq, qoʻshoyoq, jayron, qoraqol va q.k.) yashaydi.

## Adabiyot
* Rustamov A. K., Repetekskiy zapovednik. M., 1971.

Abdushukur Xonazarov.

## Manbalar
Repetitsiya

**Repetitsiya** (lot. repetitio — qaytarish) — 1) teatr, estrada, sirk tomoshalari, konsert dasturlari, ayrim chiqishlar, sahnalarni (rej. rahbarligida) koʻp marta (butunlay yoki qisman) takrorlash orqali tayyorlashning asosiy shakli; 2) klavishli va boshqa musiqa asboblarida bir tovushning tez takrorlanishi; 3) fortepiano mexanizmi xususiyati, u bir tovushning oʻzini tez takrorlash imkoniyatiga ega; oddiy (sekundiga 6—8) va murakkab (sekundiga 12) zarbli R. qilish mumkin boʻlgan fortepianolar mavjud.

## Manbalar
Replikatsiya

**Replikatsiya** **DNK** — nuklein kislotalarning oʻz-oʻzidan hosil boʻlish jarayoni, R. tufayli genetik axborotning aniq koʻchirilishi va naslga utishi taʼminlanadi. R. mexanizmining asosida DNK molekulasining DNK matritsasi (qolipi)da yoki RNK molekulasining RNK matritsasida fermentativ reaksiyalar yordamida sintezlanishi yotadi. Bu reaksiyalarni amalga oshiradigan fermentlar orasida 1 sek.da 1000 tagacha nukleotidni sintezlaydigan (bakteriyalarda) DNK polimeraza fermenti muhim oʻrinni egallaydi. DNK molekulasi yarim konservativ xususiyatga ega, yangi hosil boʻlayotgan 2 ta DNK molekulasidagi zanjirlarning biri "eski", boshqasi "yangi" boʻladi. R. birligi replik o n hisoblanadi. Termin F. Jakov va S. Brenner tomonidan taklif qilingan. Prokariotlar genomi, odatda, bitta, eukariotlar genomi juda koʻp replikonlardan tashkil topgan. Tirik organizmlarda *[[in vivo]]* sharoitida boradigan R. oʻta aniq jarayon hisoblanadi. Nuqgali mutatsiyalarni vujudga keltiradigan xatoliklar juda kam boʻlib, avlodga nisbatan har bir nukleotid uchun 10’ dan yuqori boʻlmaydi. Eukariotlarda R. birmuncha sekin (sekundiga 100 nukleotid), ammo bir vaqgning oʻzida bir DNK molekulasining bir necha nuktasida amalga oshadi. R.ni xromosomalar sonining 2 baravar ortishi ham deyiladi. Bu jarayon asosida DNK R.si yotadi.2ta bir hil qosh spiralli malekulani hosil bolishiga olib keladigan DNK malekulasidan aniq nusxa kochirish jarayoni replikatsiya deb ataladi

## Yana qarang

* Mitoz
* Meyoz
* DNK

 

## Manbalar
Reprivatizatsiya

**Reprivatizatsiya** (re... va lot. privatus — xususiy) — ilgari davlat ixtiyoriga olingan korxona, bank, aksiya va boshqalarni qaytadan xususiylashtirish. Bu bilan davlatlashtirilgan i.ch.dan xususiylashgan va sogʻlom raqobatga tayangan iqtisodiyotga oʻtiladi. R. iktisodiyotni erkinlashtirib, iqtisodiy oʻsishga yoʻl ochib berishi bilan bozor iqtisodiyoti talablariga mos tushadi.

## Manbalar
Repriza

**Repriza** (frans. repris — takrorlash, qayta ijro etish) — 1) sirk va estradada — komik adabiy yoki pantomima nomeri (baʼzan hazil; latifa); 2) ot sirkida muayyan vaqt davomida otning bir xil chopishi; 3) sirkning boshqa janrlarida R. deb bir necha marta ketmaket qaytariladigan tryuklar ataladi. Sirk sanʼatida R. termini 19-asrning 1-yarmidan boshlab yuritilgan. Oʻzbek masharaboz va qiziqchilari hamda sirk klounlari (K. Zarifov, A. Yusupov, N. Nurmatov, E. Parpiyev, O. Hakimov, G. Zastavnikov, P. Borovikov va boshqalar) repertuaridan R.lar keng oʻrin egallagan; 4) musiqada — mavzuning (uning rivoj bosqichidan keyin) yoki musiqa asari biron boʻlimining (boshqa boʻlimlaridan soʻng) takrorlanishi.

## Manbalar
Reprografiya

**Reprografiya** [repoʻo(duksiya) va ... grafin] — matnlar va grafik tarzdagi asl manbalardan fotografiya va boshqa usullarda nusxalar olish. R. da poligrafiya usulidagidek bosma krliplar tayyorlashning hojati yoʻq. R.da nusxalar asl manbaga anik, oʻxshab chiqadi, nusxalarini istalgan masshtabda olish mumkin, texnologik sikl juda qisqa boʻladi. R. usullari va vositalaridan korxonalar, kutubxonalar, arxivlar, loyihalash tashkilotlari va boshqa joylarda foydalaniladi.

## Manbalar
Reproduktiv organlar

**Reproduktiv organlar** (lot. re tiklanish, takrorlanish maʼnosida, produco — yarataman) — oʻsimlik va hayvonlarning koʻpayish funksiyasini bajaradigan organlari. Oʻsimliklarda P.O. — vegetativ jinssiz va jinsiy koʻpayishni amalga oshiradigan har xil tuzilmalar. Jinsiy jarayon va nayel gallanishi boʻlmaydigan prokariotlarda Reproduktiv organlar tinim davridagi sporalar, gormogoniyalar va boshqalardan iborat. Koʻpchilik zamburugʻlar, suvoʻtlar va nayel gallanishi (sporofit va gametofit) orqali rivojlanadigan sporali oʻsimliklarda Reproduktiv organlar jinssiz koʻpayishda sporangiylar, jinsiy koʻpayishda gematangiylardan iborat. Urugʻli oʻsimliklarda nayel gallanishi yashirin oʻtadi va qizlik sporofit (urugʻkurtak) ona sporofitda rivojlanadi; Reproduktiv organlardagi mikro va megasporotsitlar, changdon va tuxumning generativ hujayralari hisoblanadi. Koʻpincha Reproduktiv organlar termini keng maʼnoda qoʻllanadi; ularga gullar, mevalar (yopiq urugʻlilar) va strobilalar, yaʼni erkak va urgʻochi qubbalar (ochiq urugʻlilar) va boshqa generativ strukturalar kompleksi qoʻshiladi. Vegetativ koʻpayish organlari ham Reproduktiv organlarga klritiladi. Hayvonlarda Reproduktiv organlar jinsiy organlar deyiladi.

## Manbalar
Reportaj

**Reportaj** (ing. report — yetkazmoq, xabar qilmoq) — jurnalistikaning informatsion janr turi. Bu janrda jurnalist (reportyor) bevosita oʻzi ishtirok etgan, shohidi boʻlgan, koʻrgan voqeahodisalar haqida zudlik bilan yorqin, atroflicha xabar beradi. Bunda, odatda, muallif voqealarni oʻz tilidan bayon etadi. R.da barcha informatsion janrlar (lavha, hisobot, suhbat va sh.k.) unsurlari qoʻshilib ketadi. Unda badiiy obrazlar, tarixiy dalillardan keng foydalaniladi.

Ommaviy axborotaloqa vositalari turiga (matbuot, radioeshittirish, telekoʻrsatuv) qarab materiallarni R. orqali yoritishning ayrim oʻziga xos xususiyatlari bor. Matbuotda (asosan, gaz.da) R. vokeaband va mavzuli (turli vaqtda boʻlgan voqealar bir mavzuga birlashtirilib bayon etiladi) boʻlishi mumkin. Bunday R.lar, odatda, voqealar boʻlib oʻtgan joylardan olingan fotosuratlar bilan bezatiladi. Matbuotda fotoreportajlar ham keng tarqalgan. Radio orkali beriladigan R.da voqealar obrazli, jonli soʻzlar bilan tavsiflanib, hamma vaqt xronologik izchillik saqlanadi. Telekoʻrsatuvlardagi R.da ekranda namoyish etilayotgan voqealar sharhlab beriladi.

## Manbalar
Repressor

**Repressor** (lot. repressor — cheklovchi, toʻxtatib turuvchi) — operondagi genlar transkripsiyasini, hujayrada fermentlar taʼsirini toʻxtatadigan regulyator oqsil. Natijada tegishli RNKning sintezi, binobarin, operon kodlayotgan fermentlarning hosil boʻlishi toʻxtaydi. R. regulyator gen nazorati ostida har bir hujayrada 10— 20 ta molekuladan, faol, yaʼni operator bilan bevosita bogʻlanish imkoniyatiga ega boʻlgan yoki nofaol holatda sintezlanadi. Faol R.ning xrsil boʻlishi indutsital (hujayraga maxsus past molekulali moddalar — induktorlar tushganida sintezlanadigan) fermentlar uchun xos. Induktor R. ga bogʻlanganida R.ning faolligi kamayishi tufayli tegishli fermentning sintezi boshlanadi (induksiya). Nofaol R.lar (aporepressorlar) hosil boʻlishi esa repressobel fermentlar uchun xos. Aporepressor hujayraga past molekulali moddalar (korrepressorlar) tushib qolganida faollashadi. Bunda operon kodlaydigan ferment sintezi toʻxtaydi (repressiya). Odatda, indikator bilan korepressor birgalikda bitta umumiy termin — effektor deb ataladi.

## Manbalar
Reproduksion texnika

**Reproduksion texnika** — tasviriy matnrasmli asl nusxalar (rasmlarplakatlar va boshqalar)dan nusxalar koʻchirish bilan bogʻliq boʻlgan texnika vositalari. Fotografiya apparatlari, fotokattalashtirgichlar, kontakt usulida nusxa koʻchirish apparatlari, fotografiya formalari — negativlar, diapozitlarni retushlash uchun moʻljallangan maxsus stollar, nusxa koʻchirish ramalari Reproduksion texnika jumlasiga kiradi. Fotosuratlarni ochiltirish, fotografiya formalarining nusxalariga kimyoviy ishlov berish qurilmalari, ofset bosma krliplarini tayyorlash potok liniyalari, namuna nusxalarini olish dastgoxlari, bosma mashinalar va boshqa ham Reproduksion texnika hisoblanadi. Reproduksion texnikaning elektron vositalari ham yaxshi rivojlangan; Mas, koʻp rangli tasvirlarni hosil qilishda qoʻllanadigan elektron rang ajratkichlar, elektrgravyura apparatlari (elektrongravyura avtomatlari). Bular bosma krliplar tayyorlash jarayonini ancha soddalashtirish va tozalashtirishga imkon beradi.

## Manbalar
Reproduksiya

**Reproduksiya** (re... va lot. produco — yarataman) — 1) tasvirlar (tasviriy sanʼat asarlari, bosma matn, xarita, hujjatlar, fotosuratlar va boshqalar) ni fotografiya yoki poligrafiya usulida hosil qilish; 2) poligrafiya usulida hosil qilingan surat, rasm, fotosurat va boshqa asl nusxaning barcha xususiyatlari aniq hosil qilinadigan R. faks i mal R. deb ataladi; 3) psixologiyada — xotirada qolgan narsani aniq yaratish jarayoni; 4) biologiyada — organizmning oʻziga oʻxshash organizmlarni yaratishi, koʻpayishi.

## Manbalar
Nikolay Rerix

**Nikolay Konstantinovich Rerix** [1874.27.9 (9.10), Peterburg — 1947.13.12, Nagar, Hindistonning Panjob shtati] — rus rassomi, arxeolog, jamoat arbobi. Peterburg Badiiyot akadimyasida oʻqigan (1893—97), Parijda malakasini oshirgan (1900—01). Rassomlarni ragʻbatlantirish jamiyati kotibi (1901-yildan) va uning qoshidagi racm maktabi direktori (1906—18). Peterburg Badiiyot akadimyasi akademik (1909-yildan). "Sanʼat dunyosi" birlashmasi aʼzosi (1910—19 yillar uyushma raisi). 1918-yildan xorijda (AQSH va Hindistonda) yashagan. R. ijodi mavzuini uning arxeologiya hamda slavyan va Skandinaviya mamlakatlariga, 20-yillardan buddizmga boʻlgan qiziqish belgiladi ("Dozor", 1905; "Tibet. Monastir", 1942; ikkalasi ham Rus muzeyida); dastlab tarixiy mavzularda asarlar yaratgan Rerix ijodida keyinchalik manzara, tabiat koʻrinishlari yetakchi oʻrinni egallay boshladi: "Chopar" (1897), "Dengiz ortidan kelgan mehmonlar" (1901), "Shahar qurmoqdalar" (1902) va boshqa

Rerix, shuningdek, teatr dekoratsiyasi (I.V.Stravinskiy, "Muqaddas bahor" baleti, 1913; A.P.Borodin, "Knyaz Igor" operasi, 1914 va boshqalar) va monumental sanʼatda ham ijod qilgan. Markaziy va Sharqiy Osiyoda yirik ekspeditsiyalar uyushtirgan (1924—28 va 1934—35) hamda qimmatbaho arxeologik va etnografik materiallar toʻplagan.

20-yillardan maʼrifatparvarlik faoliyati olib borgan R. jahon ax/1ining diqqatini jahon madaniy yodgorliklarini saqlashga qaratdi; u ilgari surgan ("Rerix pakti" deb atalgan) yoʻnalish asosida 1954-yilda koʻp mamlakatlar tomonidan maʼqullangan "Harbiy toʻqnashuvlar chogʻida madaniy yodgorliklarni himoya qilish" Xalqaro Gaaga konvensiyasi imzolangan.

Rerixning oʻgʻli rassom Svyatoslav Nikolayevich (1904—1991) 1919-yildan Londondagi Qirollik akademiyasida, soʻng AQShning Kolumbiya va Garvard untlarida meʼmorlikdan taʼlim olgan; 1926. yilda ilk bor Hindistonga borgan, 1936-yildan esa oʻsha yerda muqim yashagan. Otasi R.ning ijodiy anʼanalarini davom ettirgan, portret (otasi Rerix portreti, 1937 va boshqalar), ramziy va janrli asarlar, ayniqsa, manzaralar ("Himolay, quyoshning botishi", 1971 va boshqalar) yaratgan. Oʻzbekistonda R. asarlari koʻrgazmalari tashkil qilingan (1999).

Moskvada xalqaro R.lar markazi tashkil qilingan (1991).

## Manbalar
Resife

**Resife** yoki **Pernambuku** — Braziliyadagi shahar, Janubiy Amerikaning eng sharqiy chekkasida. Pernambuku shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,4 million kishi (2000). Braziliyaning Atlantika okeani sohilidagi muhim porti (chetga shakar, tropik mevalar, paxta, teri xom ashyosi, yogʻoch chiqariladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning shimoli-sharqidagi muhim iqtisodiy markaz. Oziq-ovqat (asosan, shakarqand, tamaki), toʻqimachilik, mashinasozlik, sement, kimyo, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari mavjud. Untlar, Filologiya akademiyasi, shtat muzeyi bor. Shaharga 1548-yilda balikchilar qishlogʻi oʻrnida asos solingan. Mustamlakachilik davriga oid koʻplab meʼmoriy yodgorliklar (monastir, qalʼa, cherkovlar) saqlangan. Turizm markazlaridan.

## Manbalar
Respublika

**Respublika** (lotincha: respublica, res — ish va publicus — ijtimoiy, umumxalq, xalq) — xalq ishi, davlat boshqaruvi shakli, unda barcha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar. Tarixan Respublika antik davrda monarxiyaning ziddi sifatida vujudga kelgan (Afinadagi quldorlik demokratiyasi). Mil. av. V-IV asrlarda Sparta va mil. av. II asrda Rim davlati aristokratlar qismi manfaatlarini ifoda etgan. Oʻrta ayerlarda Respublika boshqaruv shaklini qoʻllagan Venetsiya va Genuya singari shahardavlatlar bor edi.

Hozirgi vaqtda jahondagi 190 davlatdan 140 dan ortigʻi Respublika hisoblanadi. Boshqaruvning Respublika shakli quyidagi turlarga ajratiladi: 1) prezidentlik Respublikasi (AQSH, Meksika va boshqalar), bunda prezident umumxalq saylovida saylanib, bir vaqtning oʻzida davlat va ijro etuvchi hokimiyat boshligʻi hisoblanadi; 2) parlamentar respublika (Italiya, GFR, Vengriya va boshqalar), bunda parlament toʻliq hokimiyatga ega boʻlib, uning oldida hukumat siyosiy javobgar hisoblanadi. Parlament prezidentni saylaydi. Bunda prezident faqat davlat boshligʻi boʻlib, ijro etuvchi hokimiyat boshligʻi hisoblanmaydi; 3) aralash tipdagi respublika (yarim prezidentlik; Fransiya, Portugaliya, Finlandiya, Yevropadagi totalitar tuzumdan xalos boʻlgan yangi mamlakatlarning aksariyati), bunda prezidentlik respublikasi bilan parlamentar respublika xususiyatlari qoʻshilib ketadi. Yaʼni prezident umumxalq saylovlarida saylanib, yuridik va real keng vakolatlarga ega boʻladi. Biroq hukumat parlament tomonidan tashkil etiladi va u nafakat prezident oldida, balki parlament oldida ham siyosiy javobgar boʻladi. Bunda prezident hukumatga umumiy rahbarlik qiladi, lekin uni bosh vazir boshqaradi. Prezident maʼlum holatlar yuz berganda parlamentni tarqatib yuborish huquqiga ega.

Oʻzbekiston Respublikasi — suveren demokratik respublika boʻlib, mamlakatimizda prezidentlik Respublikasi boshqaruv shakli amal qiladi.

## Yana qarang
* Monarxiya
* Parlament
* Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi
* Davlatlar boshqaruv shakllari ro'yxati

## Manbalar

## Havolalar
Ressora

**Ressora** ( — qayishqoqlik) — transport mashinalari (avtomobil, vagon, traktor va boshqalar)da yoʻlning notekisligidan hosil boʻladigan silkinishlarni yumshatib beradigan qayishqoq (elastik) moslama. Metall, gidravlik va pnevmatik xillari bor. Metall Ressora keng tarqalgan; u listli, prujinali va torsion xillarga bulinadi. Listli Ressora turli uzunlikdagi maxsus pulat polosalardan yasaladi. Asosan, avtomobil, traktor, vagon va boshqalarda ishlatiladi. Prujinali Ressora vintsimon silindrik prujinalardan iborat. Yengil avtomobillar, temir yoʻl transporti va boshqalarda ishlatiladi. Torsion Ressora uzun elastik poʻlat sterjendan iborat;.u buralishga xizmat qiladi. Vir uchi ramaga mahkamlanadi, ikkinchi uchi ramadagi maxsus vtulkadan utkaziladi. Shu uchidagi richag gʻildiraklardan tushadigan kuchlarni ramaga yumshatib utkazadi.

Asosan, avtomobillarning old gʻildiraklariga oʻrnatiladi. Gidravlik Ressorada suyuklik silindrning bir bushligʻidan ikkinchi boʻshligʻiga kalibrlangan teshik orqali oʻtadi. Pnevmatik Ressorada gaz yoki havoning qayishqoklik xususiyatidan foydalaniladi.

## Yana qarang

* Prujina

## Manbalar
Resurslar kamyobligi

**Resurslar kamyobligi** — jamiyat hayotida ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladigan resurelarning cheklanganligi va tiklanmaydigan resurslarning tobora kamayib borishi. Resurslarning kamyobligi umumiy hodisa boʻlib, inson ehtiyojlarining cheksizligi bilan resurelarining cheklanganligi oʻrtasidagi nomutanosiblik iqtisodiyotning azaliy muammosidir. Ekiladigan yerlarning, yer osti va yer usti boyliklarining, mehnatga yaroqli aholi sonining cheklangan boʻlishi, energiya resurelarining yetishmasligi va boshqalarda koʻrinadi. Masalan, keyingi 200 yil ichida Yer kurrasida isteʼmolchilar soni 5 marta koʻpaydi, ammo yer sathi, tabiiy boyliklar koʻpaygani yoʻq. Yer kurrasining 72% okeanlardan iborat, ammo quruqlikning talay qismida yashab boʻlmaydi. Resurslar kamyobligi hodisasi i.ch.da resurslarni tejovchi texnologiyalarni yaratishga turtki beradi, resurelar sarfining eng tejamli usullari tanlanadi, mahsulot birligini yaratish uchun ketadigan resurs sarflari qisqartiriladi, ehtiyojlarni qondirishning oqilona darajasiga amal qilinadi (qarang Ehtiyojlar).

## Manbalar
Restavratsiya

**Restavratsiya** (— tiklash) — buzilgan, shikastlangan yoki vayron boʻlgan tarixiy va madaniy yodgorliklar (alohida meʼmoriy inshootlar va ularning majmualari, tasviriy va amaliy bezak sanʼati asarlari, arxeologik topilmalar va boshqalar)ni asliga oʻxshatib yoki asliga yaqinlashtirib qayta tiklash va mustahkamlash (qarang Taʼmirlash).

## Yana

* Rekonstruksiya

## Manbalar
Resurslar

**Resurslar** ( — yordamchi vosita) — pul mablagʻlari, boylik, zaxira, imkoniyatlar; davlat byudjetida daromad manbalari, tabiiy, iqtisodiy, mehnat, valyuta va boshqa Resurslar boʻlishi mumkin. Keng maʼnoda — jamiyat hayotida i.ch.ni taʼminlashning vositalari, manbalarini ifodalaydigan iqtisodiy Resurslar muqim oʻrindaturadi. Iqtisodiy Resurslar tabiiy (xom ashyo, suv, oʻrmon P.), mehnat ("inson kapitali"), aylanma mablagʻlar (materiallar), axborot, moliya (pul kapitali) Resurslariga boʻlinadi. Top maʼnoda — iqtisodiy P. xoʻjalik faoliyatida foydalaniladigan, shu jumladan, yuqorida sanab oʻtilgan Resurslarni ham qamraydigan omillar majmuini bildiradi. Resurslar tiklanadigan, yana qayta hosil qilish mumkin boʻlgan (ish kuchi, jihozuskunalar) va tiklanmaydigan (Mas, xom ashyolar — neft, koʻmir, gaz, rudali konlar) Resurslarga hamda ishlab chiqarishva mahsulot isteʼmoli chiqindilari boʻlgan ikkilamchi Resurslarga (dastlabki ishlatishdan keyin i.ch.da asosiy xom ayosh yoki mahsulot tarzida foydalaniladigan materiallar va buyumlar)ga boʻlinadi. Bunday Resurslar qoʻshimcha moddiytexnika Resurslar manbai hisoblanadi. Valyuta Resurslari, yaʼni erkin almashtiriladigan chet el valyutasi zaxiralari va uning tushum manbalari ham Resurslarga kiritiladi 

## Yana qarang

* Tabiat resurslari

## Manbalar
Retardantlar

**Retardantlar** (lot. retardatio — kechikish, sekinlashish) — oʻsimliklar poyalari va novdalarining ortiqcha oʻsib ketishini toʻxtatadigan va yotib qolishiga chidamini kuchaytiradigan turli kimyoviy xususiyatli sintetik moddalar (qarang Gibberellinlar, Auksinlar, Oʻsishni boshqaruvchi moddalar).

## Manbalar
Retikulendotelial sistema

**Retikulendotelial sistema** (makrofot sistema) — odam va umurtqali hayvonlar organizmidagi himoya xujayralari (biriktiruvchi toʻqimalar gistiotsitlari, kon monotsitlari, kapillyarlar endoteliysi, jigarning Kupfer hujayralari) majmui. Retikulendotelial sistema bakteriyalar va turli yot yoki toksik zarralarni qamrab oladi va hazm qiladi, yaʼni fagotsitoz xususiyatiga ega; kon yaratilishi va antitelolarning vujudga kelishida, shuningdek, moddalar almashinuvida qatnashadi.

## Manbalar
Retinit

**Retinit** (lotincha: retino — toʻr parda) — koʻz toʻr pardasi (retina)ning yalligʻlanishi. Bunda koʻzning koʻrish quvvati pasayib, koʻrish maydoni torayadi. Organizmdagi umumiy kasalliklar (infeksion kasalliklar, moddalar almashinuvining buzilishi, qandli diabet, buyrak, qon va tomir kasalliklari) oqibatida paydo boʻladi. Koʻz toʻr pardasining baʼzi kasalliklari, Mas, pardaning bolalikdan boshlangan pigmentli regeneratsiyasi, shabkoʻrlik yoki koʻrish maydonining toraya borishi natijasida koʻzning atrofni koʻra olmay qolishi, keksalarda uchraydigan koʻz toʻr pardasi tomirlarining aterosklerozi va hokazo ham R.ga sabab boʻladi.

Davo mutaxassis vrach maslahati bilan olib boriladi. Kasallikka sabab boʻlgan asosiy omillar bartaraf qilinadi. Koʻzni zoʻriqtirmaslik tavsiya etiladi; oftobdan himoya qilinadigan koʻzoynak (qora) taqish buyuriladi.

## Manbalar
Retif de la bretonn Nikola

RETIF DE LA BRETONN (Retif de la Bretonne) Nikola (1734.22.11, Sasi — 1806.3.2, Parij) — fransuz adibi. J.J. Russonmsh izdoshi. Parij mehnat ahli toʻgʻrisidagi asarlari, ayniqsa, "Fanshettaning oyogʻi" (1769), "Buzilgan dehqon yoki shaharning xavfxatarlari" (1775) romanlarida jamiyatdagi ayollarning ahvoli, davlat muassasalarini qayta qurish, tarbiya masalalari koʻtarilgan. Davrning muhim muammolariga bagʻishlangan "Gʻalati gʻoyalar" kitoblar seriyasi (5 j.li, 1769—89), "Janob Nikola yoki fosh etilgan inson qalbi" (16 j.li, 1794—97) avtobiografik romanida fransuz xalqining 18-asr hayoti, urfodati tasvirlangan, psixologiyasi ochib berilgan. R.de la B. jahon adabiyotida sermahsul adiblardan biri sanaladi.

## Manbalar
Reto-roman tillari

**Reto-roman tillari** — roman tillarining Shveysariya hamda Shimoliy Italiyada tarqalgan nisbatan qad. guruhchasi. Ushbu termin Qad. Rim viloyati Raetia — Retiya nomidan hosil boʻlgan. Reto-roman tillarida retoromanlar (romanshlar, lidinlar, friullar) soʻzlashadi. Reto-roman tillarida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 750 ming kishidan ortiqroq; jumladan, boy adabiyotga ega boʻlgan friul tilida 700 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Reto-roman tillari asosan, 3 ga boʻlinadi: shveysar (graubyunden) Reto-roman tillari (Shveysariyaning Graubyunden kantoni), tirol (ladin) Reto-roman tillari (Italiya) va friul (Italiya). Baʼzi manbalarda har uchala til yagona retoroman tilining variantlari deb ham qaraladi. Baʼzi belgilariga koʻra, Reto-roman tillari tipologik jaxatdan fransuz tiliga yaqin boʻlib, italyan tiliga qarshi qoʻyiladi.

Shveysar Reto-roman tillari 1938-yildan federatsiyaning 4milliy tili deb eʼlon qilingan. Uning yuqori engadin va surselv variantlari mavjud: ular italʼyan va nemis tillari bilan bir qatorda bir yil oralatib navbatlashib, kantonning milliy tili sifatida qoʻllanadi. Shveysariyada Reto-roman tillarining badiiy adabiyot va matbuot tiliga aylantirishga harakatlar boʻlgan.

German lahjalari tarqalgan hudud bilan chegaradosh joylarda roman va german lugʻaviy unsurlarining aralash qoʻllanish hollari kuzatilsa, baʼzi boshqa joylardagi Reto-roman tillarida xalqona lotin tilining ayrim alomatlari saqlanib qolgan.

Abduvahob Madvaliyev, Isroil Poʻlatov.

## Manbalar
Retush

**Retush** ( — tasvirni tuzatmoq) — tasvir (rasm, fotosurat, naqsh va sh.k.)ni qalam, tush, boʻyoq bilan tuzatish, yaxshilash. Retushchi rasm, fotosurat, negativning ayrim joylarini ravshan koʻrinadigan qiladi, tuzatadi, dogʻlarini yoʻqotadi. Shu maqsadda qayta chizadi, boʻyaydi, qirib tashlaydi. Retush, ayniqsa, poligrafiya texnikasida keng qoʻllanadi. Bosmaxona qoliplari tayyorlash uchun ishlatiladigan original, negativ va diapozitivlar retush qilinadi.

## Manbalar
Referat

**Referat** (lot. refero — axborot beryapman) — biror ilmiy asar, maqola, oʻqilgan kitob va hokazo mazmunining qisqacha yozma yoki ogʻzaki bayoni; oʻrganilgan ilmiy masalaning natijasi haqida axborot; tegishli adabiyot va boshqa manbalarning qisqartirilgan sharxli tahlilini oʻz ichiga olgan maʼlum mavzudagi maʼruza. R., odatda, ilmiy axborot vazifasini oʻtaydi. Unda muayyan mavzu yoritilishi bilan birga, tegishli ilmiy nazariyalar, ilmiy xulosalar taxlil etilishi va tanqid qilinishi mumkin. Oʻzbekistonda R. ilmiy tadqiqot muassasalari, oliy oʻquv yurtlari, akademik litseylar, kasbhunar kollejlari, umumiy taʼlim maktablarida koʻp qoʻllaniladigan didaktik vositadir. Umumiy oʻrta taʼlim maktablari, kasbhunar kollejlari, akademik litseylar oʻquvchilari hamda oliy oʻquv yurtlari talabalarining fakultativ mashgʻulotlardagi maxsus axborotlari ham R. deyiladi. Dissertatsiya yuzasidan tayyorlanadigan R. (avtoreferat)da dissertatsiyaning asosiy mazmuni va xulosalari ifodalanadi.

Roʻzmon Keldiyorov

## Manbalar
Referent

**Referent** (lotincha: referens — xabar qiluvchi, maʼlumot beruvchi) — 1) referat tayyorlovchi, uni oʻqib beruvchi, maʼlumot, xabar beruvchi shaxs 2) Muayyan masalalar yuzasidan axborot, maʼlumot, maslahat beruvchi masʼul shaxs Turli vazirlik, konsern, muassasa va hokazoda R. lavozimi boʻlib, uni egallab turgan shaxs muntazam tarzda sohaga oid maʼlumotlar toʻplab boradi hamda uni referat tarzida oʻz rahbariga taqdim etadi. Ayrim vazirliklarda vazir yordamchisi lavozimida ishlayotgan masʼul shaxs ham R. deb nomlanadi.

## Manbalar
Referi

**Referi** (lotincha refero — bildiraman) — maydon, maydoncha (futbol, basketbol va sh.k.), ring (boks), gilam (kurash), vishka (voleybol) va boshqalardagi sport hakamining anʼanaviy xalqaro nomlaridan biri.

## Manbalar
Refleks

**Refleks** (lot. reﬂ exus — orqaga qaytgan, shuʼla) (tasviriy sanʼatda) — rangtasvir (baʼzan grafika)da biror narsadan qaytgan rang va nur shulasi; narsalarga uni oʻrab turgan obʼyektlar (qoʻshni narsalar, osmon va hokazo)dan qaytayotgan nurning aksi tushishidan hosil boʻladi. "R." terminini ham naturaning oʻziga; ham uning tasviriga birday qoʻllash mumkin. R.ning aniq va nozik ifodalash bilan hajmni, ranglar boyligini va tasvirlanayotgan naturaning tuslarini ularning oʻzaro murakkab munosabatlarida yaratishga erishiladi. 

## Manbalar