Kazachok

**Kozachok** (, ) yoki **kazachok** () – 16-asrda kazaklardan kelib chiqqan juftliklar uchun anʼanaviy rus, belorus va ukrain , tezkor xalq raqsi . XVII-XVIII asrlarda u Ukraina, Belorussiya va Janubiy Rossiya va boshqa turli xil mahalliy hududlarda ijro etilgan. XVIII asrdan boshlab esa Fransiya, Vengriya, Polsha va Rossiyadagi zodagon saroylarida ham ijro etila boshlagan .

## Tavsifi
Raqsning umumiy kayfiyati jonli, quvnoq, tetiklantiruvchi va joʻshqin. Musiqa oʻlchovi 2/4. Sur’at dastlab oʻrtacha boʻlib, keyin asta-sekin tezlashadi, shu orqali raqs chaqqon va epchil kazak yigitini tasvirlaydi. Kasyan Goleyzovskiy taʼkidlaganidek, „belorus ham, gusul ham, rus dehqoni ham, zaporojyelik ham, Don kazaklari ham chaqqon kazachkani har biri oʻzicha raqsga tushishgan“ . XVIII asr oʻrtalarida rus raqs ustalari tomonidan bal raqsi sifatida rasmiylashtirilgan .

Raqs gopakka oʻxshaydi, ammo unda akrobatik harakatlar kamroq va koʻproq lirik (jangovar emas) xarakterga ega. Kazak raqslari tadqiqotchisi Vadim Kuplenikning fikriga koʻra, „Kazak“ raqsi gopakdan oldin ham boʻlgan va faqat Yekaterina II kazaklar nomini taqiqlaganligi sababli raqs oʻz nomini oʻzgartirgan. Kazachkaning Ukraina, Belorussiya, Kuban va Tersk turlari mavjud. Ammo Ukraina kazachkasi katta shuhrat qozondi. Sahna versiyasida u juftlik  (yigit va qiz) tomonidan ijro etiladi. Raqsda ayol yetakchilik qiladi, erkak esa uning harakatlariga taqlid qilib ergashadi – ayol chapaklar orqali harakat oʻzgarishlarini bildirib turadi . Maishiy versiyada – yakkaxon yigitlar, ikki yigit  dvoix parney yoki yigit va qiz. Raqsning asosiy harakatlari: yugurish, oʻtirib raqsga tushish, oyoqlarni silkitib baland va keng sakrashlar hisoblanadi.

Musiqa nuqtayi nazaridan *Kozachok* aslida „Kozachok tipidagi raqslar“ guruhi boʻlib, uning koʻplab mintaqaviy turlari, ayniqsa Karpatda, turli nomlar ostida mavjud: „Kozak“, „Xayduk“, „Juman“, „Metanka“ va boshqalar. Bu raqsga kamida 124 xil kuy yozib olingan. Kozachok tipidagi raqslar etnik ukrain yerlarining aksariyatida „raqs-qoʻshiqlar“ (tanes-prispіvka) vazifasini bajaradi, „kolomiyka“ hududlari bundan mustasno (Pokutsiya, Boyko Subkarpat va Galitsiya) .

Rossiyada kazachok raqsining turli versiyalari mavjud: Kuban kazachok (Rossiya janubidagi Krasnodar viloyati) va Terek kazachok (shimoliy Kavkaz viloyati). Tarixan bu hududlarda sovet davrida sezilarli darajada qisqargan muhim ukrain aholisi boʻlgan .

Kazachokning lut tomonidan qoʻshilgan birinchi musiqiy bezagi XVII asrda polshalik zodagon va bastakor Kazimierz Stanislav Rudomina-Dusiackiga tegishli . XVIII asrning ikkinchi yarmidagi kazachok kuylarining qoʻlyozma toʻplamlari mavjud va oʻsha asrning oxiriga kelib bosma toʻplamlar paydo boʻla boshlaydi. Dyusiacki partiturasi Berlin davlat kutubxonasida „Dusiacki-Buch“ nomi bilan saqlangan. Kazachok kuylari XVIII asrda Polyak musiqasilarida ham qoʻllanilgan .

## Dunyoviy jamiyatda
Kazachkaning birinchi musiqiy ishlovi polshalik lutchi va bastakor S.Dusyatskyga (XVII asrning 1-choragi) tegishli. Rus qoʻlyozma toʻplamlarida kazachka kuyi XVIII asrning 2-yarmidan boshlab uchraydi. XVIII asr oʻrtalarida Yelizaveta davrida „Kazakcha“ va „Russkiy“ asosida raqs ustalari tomonidan Gʻarbda oʻxshashi boʻlmagan va XX asrgacha ijro etilgan yangi salon bal raqslari yaratildi . Kazachok fransuz baletlarida paydo boʻldi va 1820-yillarda (rus qoʻshinlari Parijda boʻlganidan keyin) ayniqsa mashhur boʻldi.

A. S. Dargomijskiy 1864-yilda simfonik orkestr uchun „Kichik Rossiyalik kazak“ (Kichik Rossiyalik kazak haqidagi fantaziya)ni yozgan . „Kazakcha“ birinchi marta 1865-yil 7-yanvarda Bryusselda muallif ishtirokida ijro etilgan . . Tomoshabinlar musiqani juda iliq qabul qilishgan va Dargomijskiyning fikriga koʻra, „Kazakcha“dan, tomoshabinlar shunchaki „hayqirib yuborishgan“ .

## Zamonaviy xoreografiya
Ukraina raqsini standartlashtirish bilan tanilgan ukrainalik xoreograf va raqqos Vasiliy Avramenko bir-toʻrt juftlik uchun Podoliya mintaqasida tugʻilgan kazaklarning xushomad raqsi Kozachok Podilski (Kozachok podіlskiy)ni yaratgan. Ehtimol, u Kozachok Podilskiyni 1917-1921-yillar oraligʻida sahnalashtirgan teatr ishi ukrainalik dramaturg va yozuvchi Marko Kropyvnitskiyning pyesalarini oʻz ichiga olgan avlodlar pyesalarida ijro etilgan raqslar repertuaridan oʻrgangan .

## Shuningdek qarang
* Gopak – Zaporojye kazaklari orasida paydo boʻlgan ukrain xalq raqsi.
## Manbalar