Ifloslantiruvchi modda

**Ifloslantiruvchi modda** — bu atrof-muhitga kiritilgan, istalmagan oqibatlarga olib keladigan yoki resursning foydalilik xususiyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan modda yoki energiya tur. Ular ham tabiiy ravishda hosil boʻlgan (masalan, minerallar yoki neft kabi ajratib olingan birikmalar), ham antropogen (masalan, ishlab chiqarilgan materiallar yoki qoʻshimcha mahsulotlar) kelib chiqishga ega boʻlishi mumkin. Ifloslantiruvchi moddalar atrof-muhitning ifloslanishiga sabab boʻladi yoki ular sezilarli darajada salbiy taʼsir koʻrsatish uchun yetarli konsentratsiyaga yetganda, aholi salomatligi uchun xavf tugʻdiradi.

Ifloslantiruvchi modda oʻsimlik yoki hayvon turlarining oʻsish sur’atini oʻzgartirish, insonlar foydalanadigan resurslarga, inson salomatligi yoki farovonligiga, shuningdek, mulkiy qiymatlarga zarar yetkazish orqali uzoq yoki qisqa muddatli ziyon keltirishi mumkin. Ayrim ifloslantiruvchi moddalar biologik parchalanuvchan xususiyatga ega, shu sababli ular atrof-muhitda uzoq vaqt saqlanib qolmaydi. Biroq, baʼzi ifloslantiruvchi moddalarning parchalanish mahsulotlarining oʻzi ham ifloslantiruvchi hisoblanadi; bunga DDTning parchalanishidan hosil boʻladigan DDE va DDD moddalari misol boʻla oladi.

Ifloslanish atrof-muhitga keng koʻlamli salbiy taʼsir koʻrsatadi. Sayyoraviy chegaralar nuqtai nazaridan tahlil qilinganda, insoniyat jamiyati tomonidan atrof-muhitga chiqarilgan yangi entitetlar miqdori xavfsiz darajadan ancha yuqori ekani maʼlum boʻladi.

## Atrof-muhitdagi turli xil ifloslantiruvchi moddalar
Ifloslantiruvchi moddalarni turli xil mezonlarga koʻra tasniflash mumkin. Masalan, baʼzan ularni toʻplanuvchi ifloslantiruvchilar va parchalanuvchi ifloslantiruvchilariga ajratish maqsadga muvofiqdir. Yana bir usul — ularni organik, muallaq zarralar, farmatsevtik va boshqa oʻziga xos xususiyatlariga koʻra guruhlashdir. Atrof-muhit koʻplab chiqindilarni sezilarli darajada zarar yetkazmagan holda oʻzlashtirish qobiliyatiga ega boʻlib, bu assimilatsiya sigʻimi (yoki yutish qobiliyati) deb ataladi; ifloslantiruvchi modda aynan ushbu assimilatsiya sigʻimi oshib ketgandagina haqiqiy ifloslanishni keltirib chiqaradi.

## Toʻplanuvchi ifloslantiruvchilar
Atrof-muhit yutish qobiliyati past boʻlgan ifloslantiruvchi moddalar toʻplanuvchi ifloslantiruvchilar deb ataladi. Bunga misol sifatida polixlorlangan bifenillar (PCBs) kabi turgʻun organik ifloslantiruvchilarni, biologik parchalanmaydigan plastiklar va ogʻir metallarni keltirish mumkin. Toʻplanuvchi ifloslantiruvchilar vaqt oʻtishi bilan atrof-muhitda toʻplanib boradi. Ular yetkazadigan zarar chiqindilar miqdori ortishi bilan koʻpayadi va modda toʻplangani sayin saqlanib qolaveradi. Toʻplanuvchi ifloslantiruvchilar kelajak avlodlar uchun ogʻir yuk boʻlib qolishi mumkin, chunki ularning zarari ushbu ifloslanish evaziga olingan foydalar allaqachon unutilganidan keyin ham uzoq vaqt davom etadi. Olimlar sayyoraviy chegaralarning xavfsiz kimyoviy ifloslanish darajalari allaqachon ortib ketganini rasman eʼlon qilishgan.

## Parchalanuvchi ifloslantiruvchilar
Atrof-muhit yutish qobiliyati past boʻlgan zaxira ifloslantiruvchilardan farqli oʻlaroq, parchalanuvchi ifloslantiruvchilar atrof-muhit oʻrtacha darajada yutish (assimilatsiya qilish) xususiyatiga ega boʻlgan moddalardir. Parchalanuvchi ifloslantiruvchilar, agar ularning chiqarilish darajasi qabul qiluvchi muhitning yutish qobiliyatidan oshib ketmasa, atrof-muhitga zarar yetkazmaydi (masalan, oʻsimliklar va okeanlar tomonidan yutiladigan karbonat angidrid). Parchalanuvchi ifloslantiruvchilar butunlay yoʻq boʻlib ketmaydi, balki kamroq zararli moddalarga aylanadi yoki zarar keltirmaydigan darajada suyultiriladi va tarqalib ketadi.

## Ifloslantiruvchi moddalarning maxsus guruhlari
Koʻplab ifloslantiruvchi moddalar quyidagi muhim guruhlarga kiradi:
* Atrof-muhitdagi turgʻun farmatsevtik ifloslantiruvchilar (EPPP)
* Issiqxona gazlari (GHGs)
* Muallaq zarralar (PM)
* Turgʻun organik ifloslantiruvchilar (POPs)
* Polisiklik aromatik uglevodorodlar (PAHs)
* Uchuvchan organik birikmalar (VOCs)

## Yorugʻlik ifloslanishi
Yorug‘lik ifloslanishi — bu antropogen yorugʻlikning tungi osmon koʻrinishiga koʻrsatadigan taʼsiri. Shuningdek, u sunʼiy yorugʻlikning alohida organizmlarga va umuman ekotizimlar tuzilishiga koʻrsatadigan taʼsirini tavsiflovchi ekologik yorugʻlik ifloslanishini ham oʻz ichiga oladi.

## Manbalar