open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aldan togʻligi

**Aldan togʻligi** — Sharqiy Sibirdagi togʻlik, Saxa (Yakutiya)ning janubda. Stanovoy tizmasidan shim.roqda, Olyokma va Uchur daryolari oraligʻida, oʻrtacha balandligi 800-1000 m boʻlgan yassi qirlar koʻp, ularning orasidan balandligi 1400-2000 m keladigan ayrim-ayrim togʻ tizmalari (maksimal balandligi 2306 m) kutarilib turadi. Asosan arxey va proterozoy gneyslari va kristalli slaneslardan tuzilgan. 1100-1300 m balandlikkacha qaragʻaytilogʻoch oʻrmonlari va togʻ tilogʻoch taygasi, undan yuqorida kedr chakalaklari uchraydi. Yalangoch togʻ tepalari toshloq tundra. Temir rudasi, toshkoʻmir, slyuda, oltin konlari bor.

## Manbalar
Al gol

**Al gol** — Persey yulduzi ®; qoʻshaloq yulduz; eng ravshan paytida 2- kattalikda boʻladi. Xususiyati: 2 sutka 20 soat 49 min. davomida bosh yulduz ikkinchi yulduz bilan toʻsilib, ravshanligi 2,2 dan 3,5 yulduz kattaligi orasida oʻzgarib turadi. Quyoshdan uzoqligi — 36 parsek.

## Manbalar
ALGOL

**ALGOL** ( — „algoritmik til“) — bir qancha dasturlash tillarining qisqartirilgan nomi. EHMda ilmiy-texnik masalalarni hal qilish uchun dastur tuzishda qoʻllanadi. ALGOL inson tili bilan mashina tili oʻrtasida vositachidir. 1958-1960-yillarda ishlab chiqilgan (A-58, A-60), 1964-1968-yillarda takomillashtirilgan (A-68). Asosiy belgilari — oʻnli raqamlar, lotincha kichik va bosh harflar, tinish belgilari, arifmetik va mantiqiy amallar belgilari, boshqa maxsus belgilar, ingliz soʻzlari. ALGOLni mashina tiliga oʻtkazish uchun maxsus translator tuzilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar
Aldar koʻsa

**Aldar koʻsa** – turkiy xalqlar ertaklaridagi toʻqima obraz. Aldar koʻsa qozoq, oʻzbek, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird va boshqa xalqlar satirik ertaklarida hayotiy koʻlamda taʼriflanadi, tarixiy shaxs emas. Aldar koʻsa anʼanaviy, qadriyat obraz boʻlib, urugʻ, qabilachilik davrida yuzaga kelgan. Koʻsa atamasi ikki xil maʼnoni: biri – oila, urugʻ, qabila boshligʻini ikkinchisi dahanida bir tuki yoʻq erkak kishini anglatadi. Aldar – ismi, koʻsa – laqabi. Aldar koʻsa ertaklarda asosan ijobiy, baʼzan salbiy obraz sifatida namoyon boʻladi. U oʻta aqlli, tadbirkor, ayyor va ustomon. Aldar koʻsa salbiy sifatga ega obrazligi keyingi davr xalq ogʻzaki ijodi namunalariga xos.

## Manbalar
Aldarazsoy

**Aldarazsoy** — Samarqand viloyatining Ishtixon tumanidagi soy. Karoqchitogʻning janubi-gʻarbidagi adirlardan boshlanib, janubga tomon oqadi. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Uzunligi 16,58 km. Aldarazsoydan, asosan, Aldaraz qishlogʻi suv ichadi.

## Manbalar
Aleatiko

**Aleatiko**, Aleatiko pero - Uva liatika vinobop uzum navi. 1830-yilda Italiyadan Qrimga, XIX asrning 2-yarmida Oʻzbekistonga keltirilgan. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargi bir oz choʻziq, arra tishli, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi konussimon silindr shaklida, oʻrtacha kattalikda (boʻyi 15-18 sm, eni 10-13 sm), 307ogirligi 140-150 g, shingillari oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, qizgʻish-koʻk. Eti muskat hidli, shirador; Hosili faol harorat 2800°-3200° boʻlganda 140-160 kunda pishib yetiladi (sentabr oʻrtalarida), tarkibidagi qand 25-26% ga yetadi. Hosildorligi 90-100 s/ga. Toki suvsizlikka chidamsiz. Aleatiko oʻtloqi va soz tuproqlarda yaxshi oʻsadi. Raga bilan zararlanadi, kul kasalligiga chidamliligi oʻrtacha.

## Manbalar
Aleatorika

**Aleatorika** (lotincha, alea – tasodifiylik) – XX asr ikkinchi yarmida Yevropa kompozitorlik ijodida dodekafoniyaning qatʼiy qonun-qoidalariga qarshi yuzaga kelgan oqim. Uning zamirida tasodifiylik (masalan, muayyan notalarni ishlatish boʻyicha „qur’a“ga tayanish, soqqachalar tashlash va boshqalar)dan ijodiy foydalanish yotadi. Aleatorika asarlarida kompozitorlar baʼzan ijrochilarning mahorat imkoniyatlariga ham unumli tayanishadi. Shu bois hozirgi kungacha mexanik (qatiy) Aleatorika, badihaviy Aleatorika va nazoratli Aleatorika turlari odat tusiga kirgan. Bularning birinchi va ikkinchisi P. Bulez (Fransiya) va K. Shtokxauzen (Germaniya) tomonidan 1950-yillarning 2-yarmida, uchinchisi esa 60-yillar boshida V. Lyutos-lavskiy (Polsha)larning izlanishlari natijasida joriy etilgan. Oʻzbekiston kompozitorlari (N. Zokirov, T. Qurbonov, F. Yanov-Yanovskiy va boshqalar) ijodida ham Aleatorika alomatlari uchraydi.
Aleziya

**Aleziya** — qad. gallar shahar-qal’asi (hozirgi Dijon yaqinida, Fransiya). Mil. av. 52 yilda gallar qoʻzgʻoloni pay-tida Yu. Sezar qamal qilgan. Gallar Versingetorig rahbarligida A.ni mar-dona himoya qilganlar, ammo rimliklarning harbiy kuchi, texnikasining ustun-ligi tufayli, shuningdek oziq-ovqat yetishmovchiligi natijasida taslim boʻlganlar. Shu bilan Galliyani zabt etish yakunlangan. Arxeologik qazishmalar (1860-yildan) natijasida Sezar bunyod etgan qamal inshootlari va xandaqlar ochilgan. Jang maydonidan Rim va gallar qurol-yarogʻlari, tangalar (mil. av. 52 yil) topilgan. Shahar Rim davrida ham mav-jud boʻlgan: Rim teatri, ibodatxona va boshqa ochilgan. Oʻrta asrlarda shahar huvillab, boʻshab qolgan. Hozir A. oʻrnida Aliz sh. harobasi va Aliz-Sent-Ren qishlogʻi joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vicente Aleixandre

**Vicente Aleixandre** - (1898.26.4, Sevilya - 1984.14.12) - ispan shoiri, Ispaniya qirollik akademiyasi akademik Asarlarini 1928-yildan e’lon qila boshlagan. Ilk she’riy toʻplamlariga kirgan asarlarida syurrealizm gʻoyasi kuchli. Ispan xalqining milliy — inqilobiy urushi davri (1936 — 39)da fashizmga qarshi ruxda she’rlar yozdi. "Jannat koʻlankasi" (1944), "Soʻnggi tugʻilish" (1953), "Qalb tarixi" (1954), "Botiniy dialog" (1974) toʻplamlari insonparvarlikni tarannum etuvchi fal-safiy lirikadan iborat. "Uchrashuvlar" 308(1954) nomli xotiralar kitobida oʻziga zamondosh yozuvchilar portretini bergan. Nobel mukofoti laureati (1977).

## Manbalar
Aleyron donachalari

**Aleyron donachalari**, prote-in donachalari (yun. aleuron — un-urvoq) — endospermdagi oqsil moddalarning kristallangan qattiq, dumaloq dona-chalari. Ular baʼzi moyli oʻsimliklar (mas, kanakunjut) urugʻida yirikroq, bugʻdoy, arpa va boshqa urugʻida esa maydaroq boʻladi. Urugʻdan unib chiqadigan maysa Aleyron donachalari hisobidan oziqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksander Semyuel

**Aleksander Semyuel** (1859.6.1, Sidney— 1938.13.9, Manchester) — ingliz faylasufi, neorealizm vakili, emerjent evolyutsiyasi nazariyasi asoschilaridan biri. Uning taʼlimoti Spinoza, Yum va Spenserttt falsafiy qarashlariga oʻxshab ketadi. Aleksander Semyuel naturalistik metafizika doirasidagi monistik aktualizm vakili hisoblanadi. Idealizmda mutlaqlik tushunchasi qanday oʻrin egallasa makon-zamon munosabatlari tushunchasi uning uchun shunchalik muhimdir, lekin makon-zamon munosabatlari asosida materiya yotadi, jami mavjudot materiyadan shakllanadi.

## Manbalar
Alevrit

**Alevrit** (yunoncha: aleuron — un) — boʻshak (zichlashmagan), chaqiq (parchalangan) choʻkindi jins. A. oʻz zarrachalarining hajmiga koʻra, qumdan mayinroq, giddan dagʻalroq boʻladi. A.dagi zarra-chalarning diametri koʻpincha 0,01&nbsp;mm dan 0,1&nbsp;mm gacha. Shunday zarrachalardan hosil boʻlgan togʻ jinslarining struktu-rasi A. strukturasi deb, zarrachalari esa A. fraksiyasi deb ataladi. A.ga chang, lyoss va lyossimon jinslar kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alevrolit

**Alevrolit** (yun. aleuron — un va litos — tosh) — qattiq chaqiq jins. Aso-san oʻlchami 0,01-0,1 mm gacha boʻlgan donalardan tuzilgan (alevrit). Suglinokning sementlashgani.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr II

**Aleksandr II** (1818 – 1881. Peterburg) – Rossiya imperatori (1855-81). Nikolay I ning katta oʻgʻli. Rossiyaning Qrim urushi (1853-1856) da yengilishi natijasida 60-70- yillarda bir qancha islohotlar oʻtkazdi. Rossiyada krepostnoy huquqni bekor qilishga maj-bur boʻlgan (1861); Polsha qoʻzgʻoloni (1863-1864)ni shafqatsizlik bilan bo-stirdi. Aleksandr II davrida Rossiya imperiyasi ancha kengaydi: Uzoq, Sharqda Amur daryosining soʻl qirgʻogʻi, Ussuriy oʻlkasi, Ardahn, Kare va Botumi shaharlari, shuning-dek gʻarbda Bessarabiyaning bir qismi Rossiya tomonidan bosib olindi. Turkiston oʻlkasining katta qismi bosib olinib, Xiva xonligi va Buxoro amirligi Rossiyaning vassaliga aylangan. 1881-yil martida „Xalq erki“ tashkilotining aʼzosi I. I. Grinevitskiy Aleksandr IIga suiqasd qilib uni oʻldirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr III

**Aleksandr III** (26-fevral 1845-yil-20-1894.20.10) — Rossiya imperatori (1881-94), Aleksandr II ning 2- oʻgʻli. „Samo-derjaviyeni mustahkamlash haqidagi manifest“ni eʼlon qilgan (1881). Aleksandr III davrida 1880-yil oxiri — 1890-yil boshlarida bir necha islohotlar amalga oshirildi (jon soligi bekor qilindi, tovonlar kamaytirildi, zemstvo va shahar nizomlari qayta koʻrib chiqildi). Uning davrida Rossiya tomonidan Turkistonni bosib olish (1885) asosan tugʻallangan. Xususan 1879 va 1880-1881-yillarda Axaltaka harbiy yurishlari natijasida Turkmaniston bosib olingan. Turkmanlarning Goʻktepa qal’asini olishda ruslar 45 ming qal’a himoyachisi (shundan 5 ming kishida qurol boʻlgan, qolgani ayollar, bolalar edi) ni  oʻldirishgan.

## Manbalar
Aleksandr arxipelagi

**Aleksandr arxipelagi** — Shimoliy Amerika gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinidagi arxipelag. Alyaska shtati (AQSH)ning bir qismi. 1100 oroldan iborat. Maydoni 36,8 ming km². Aholisi 30 ming kishidan ziyod. Balandligi 1432 m gacha. Igna bargli oʻrmonlar va alp oʻtloklari bilan qoplangan. Baliq ovlanadi, darrandachilik bilan shugʻullaniladi, yogʻoch tayyorlanadi. Arxipelagda Admiralti milliy parki bor. Aleksandr arxipelagida 1741-yilda V. Bering va A. I. Chirikov ekspeditsiyasi boʻlgan. 1867-yilgacha Rossiyaga qarashli edi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr burji

**Aleksandr burji** () — Sankt-Peterburg shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Maydonning markaziy mujassamoti. Aleksandr burji Nikolay I buyrugʻi bilan akasi Aleksandr I'ning 1812-yil urushidagi gʻalabasi sharafiga ampir uslubida 1830-34-yillarda meʼmor Henri Montferrand loyihasi asosida oʻrnatilgan. Aleksandr burji toʻq qizil granit toshdan yasalgan baland ustun (maxsus kursi) ustiga oʻrnatilgan. Ustida avliyo haykali bor (haykaltarosh B. I. Orlovskiy). Tagkursiga boʻrtma tasvirlar (haykaltarosh P. V. Svinsov, I. Leppe, J. B. Skotti) ishlangan. Umumiy balandligi — 47,5 m. Umumiy ogʻirligi — 704 tonna.

## Manbalar
Aleksandr Nevskiy

**Aleksandr Nevskiy** (taxminan 1200— 1263) — Novgorod knyazi (1236—51).  Aleksandr Nevskiyning otasi knyaz Yaroslav Vse-volodovich, onasi — qipchoq qizi boʻlgan. 1251-yil  Aleksandr Nevskiy
 Botuxon oʻrdasiga kelib u bilan doʻstlashgan, soʻngra uning oʻgʻli Sar-tak bilan anda tutingan, natijada Botu-xonning asrandi oʻgʻliga aylangan. 1252 y. tajribali sarkarda Nevruy noʻyon boshchi-ligidagi moʻgʻul qoʻshinini Rusga boshlab kelgan.  Aleksandr Nevskiyning akasi Andrey Shvesiyaga qochgan va  Aleksandr Nevskiy1252-yildan Vladimirning ulugʻ knyazi boʻlgan. 1240 15-iyulda shved bosqinchilarini Neva sohilida tor-mor qilgani uchun "Nevskiy" laqabini olgan (qarang Neva jangi)  Aleksandr Nevskiy
 knyaz hokimiyatini mustahkamlashga intilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandrit

**Aleksandrit** — mineral, tarkibida xrom boʻlgan xrizoberill turlaridan biri. Kimyoviy formulasi A12Ve04, qattiqligi 8,5. S. ogʻirligi 3,7 ga yaqin. Tabiiy yorugʻlikda rangi zumrad yashil, chiroqda binafsharang qizil boʻladi. Massasi 2-3 karatdan ortiq boʻlgan toʻq rangli shaffof kristallari 1-klass qimmatbaho tosh hisoblanadi. Yuqori temperaturada pegmatit yertomirlarda hosil boʻladi. Tabiatda koʻpincha berill, fenakit, rutil, flyuorit, apatit va boshqa minerallar bilan birga uchraydi. Sunʼiy yoʻl bilan olingan och yashil korund sintetik aleksandrit deb ataladi.

## Manbalar
Aleksandr I

**Aleksandr I** (12-dekabr 1777-yil, Peterburg – 19-noyabr 1825-yil, Taganrog) – Rossiya imperatori (1801-1825). Otasi impera-tor Pavel I saroydagi fitna oqibatida oʻldirilgach (1801), taxtga oʻtiradi. Aleksandr I Vena kongressi va „Muqaddas ittifoq“ (1815) ning tashkilotchilaridan biri. U ichki siyosatda moʻtadil liberal islohotlarni amalga oshirgan ministrliklar va ministrlar kabineti taʼsis etgan (1802), Peterburgda pedagogika instituti ochtirgan (1804) va boshqa) boʻlsada, shu bilan birga harbiy qishloqlar tashkil etadi, dehqon va soldatlar qoʻzgʻolonini shafqatsizlik bilan bostiradi. 1810-yillar oʻrtasidan tarixga arakcheevchilik nomi bilan kirgan oʻta reaksion ichki siyosat yurita boshlagan. Aleksandr I davrida Gruziya (1801), Finlandiya (1809), Bessarabiya (1812), Ozarbayjon (1813) yerlari. Sobiq Varshava gersogligi (1815) Rossiya tomonidan bosib olinadi.

Toj Konstantinga, keyin esa Nikolay I ga topshiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* *Ammon F. G.* V favore u kesarya: Aleksandr I i Arakcheev
Aleksandriya (maʼnolari)

**Aleksandriya**:

* Aleksandriya - Misr Arab Re-spublikasining shim.
* Aleksandriya (shahar) — Ukrainaning Kirovograd viloyatidagi shahar.
Aleksandriya (shahar)

**Aleksandriya** – Ukrainaning Kirovograd viloyatidagi shahar. Ingules daryosi boʻyidagi shahar. Aleksandriya (shahar) stansiyasi. Aholisi 100 ming kishi (2024). Qoʻngʻir kumir qazib olinadi va briketlanadi. Koʻtarma transport asbob-uskunalari zavodi, elektromexanika, avtomobil tuzatish zavodlari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Dnepropetrovsk Konchilik institutining boʻlimi, oʻrta maxsus oʻquv yurti mavjud. Aleksandriyaga 18-asr oʻrtalarida asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya urushi

**Aleksandriya urushi** (miloddan avvalgi 48-47) — Yuliy Sezar qoʻmondonligi ostidagi Rim legionlarinining Misr davlati bilan urushi. Jang harakatlari asosan Aleksandriya shahri atrofida sodir boʻlgan. Pompei ketidan Misrga kelgan Sezar Kleopatra va uning ukasi Ptolemey Dionis oʻrtasidagi sulolaviy kurashga aralashib, Kleopatraga yordam bergan. Nil boʻyidagi jangda (48 yil) rimliklar gʻalaba qozonganlar. Kleopatra Misr taxtini egallagan. Aleksandriya urushi Misrni Rimga tobe etish uchun kurashda muhim bosqich boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya Esxata

**Aleksandriya esxata**, Chekka Iskandariya – Aleksandriya yurishlari davrida istilo qilingan mamlakatlarda qurdirgan 70 dan ortiq shahardan biri. Hozirgi Xoʻjand sh. oʻrnida boʻlgan. Arrian va Kvint Kursiy Rufning yozishicha, Aleksandr Marokandani zabt etgach, Tanais (Sirdaryo) boʻyiga kelib, qoʻshiniga dam beradi. Shunda u qoʻshin joylashgan yer atrofini devor (uzunligi 60 stadiy, 1 stadiy – 176,6 m) bilan oʻrab bir shahar qurishni amr qiladi. Chunki bu shahar uning skif (sak) larga qarshi urushlarida mudofaa uchun zarur edi. Shahar shu qadar tez bunyod etiladiki, hatto 17 (yoki 20) kun deganda mudofaa inshootlari va turar joylar ham qurib bitkaziladi. Aleksandr bu shaharni ham oʻz nomi bilan atashni buyurib, unga ellin asirlari va urushga yaroqsiz boʻlib qolgan makedon askarlarini joylashtiradi. Soʻng oʻz odatiga binoan tangrilarga qurbonliklar qilib, katta tantana uyushtiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anatoliy Aleksandrov

**Anatoliy Nikolayevich Aleksandrov** (1888 – 1982) – rus va sovet bastakori, dirijyor, pianinochi, musiqa oʻqituvchisi, publitsist. Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1941). SSSR xalq artisti (1971). Ikkinchi darajali Stalin mukofoti laureati (1951).

## Tarjimai holi
Anatoliy Aleksandrov 1888-yilda 13 (25) may kuni Moskvada ashulachi oilasida tavallud topgan. Otasi – farmatsevt  Nikolay Aleksandrovich Aleksandrov; onasi – pianinochi, P. I. Chaykovskiyning shogirdi Anna Yakovlevna Aleksandrova-Levenson (1856–1930). 
U birinchi pianino darslarini onasidan oʻrgangan. 1906-yilda Tomsk erkaklar gimnaziyasini oltin medal bilan tamomlagan.
S.I.Taneyev bilan uchrashgandan soʻng, birinchi navbatda shogirdi N.S.Jilyayev, soʻngra Taneyevning oʻzi (1907–1910) bilan oʻqishni boshlagan. 1906–1909-yillarda Moskva universitetining tarix va falsafa fakultetida tahsil olgan.
1910-yilda Moskva konservatoriyasiga oʻqishga kirgan va u yerda K. N. Igumnov rahbarligida fortepiano (1915-yilgacha) va S. N. Vasilenko rahbarligida kompozitsiyani oʻrgangan. 1916-yilda konservatoriyani kichik oltin medal bilan tamomlagan.

Birinchi jahon urushida qatnashgan, keyinchalik fuqarolar urushi paytida Qizil Armiyada maxsus kuchlar boʻlinmalarida harbiy musiqachi va pianinochi sifatida xizmat qilgan.
Keyin, 1974-yilgacha pianinochi sifatida konsertlarda oʻz asarlarini ijro etgan.
1918–1919-yillarda RSFSR Xalq Maorif Komissarligida, 1919–1920-yillarda Kamera teatrida dirijyor, 1922–1923-yillarda  Moskva radioeshittirish dirijyori va muharriri lavozimlarida faoliyat olib borgan.
1923–1965-yillarda Moskva konservatoriyasida dars bergan (1926-yildan – professor). Uning shogirdlari orasida N. X. Xalmamedov, N. P. Anosov, V. V. Bunin, M. V. Iordaniya, R. S. Ledenev , M. A. Meyerovich, K. V. Molchanov , M. A. Muzafarov, G. Mushel,  N. Neymark, Y. M. Slonov, Y. Tilicheyeva, Y. A. Fortunatov , N. K. Chamberji.
A. K. Glazunov va S. I. Taneyevlarning bir qator yakunlanmagan asarlarini yakunlagan P.I. Chaykovskiyning toʻliq asarlarini tahrirlashda yordamlashgan.
SSSR Bastakorlar uyushmasi a'zosi. Bir necha yillar Ittifoqning bolalar musiqa boʻlimiga raislik qilgan.
Anatoliy Aleksandrov 1982-yil 16-aprelda vafot etgan va Vvedenskiy qabristoniga dafn etilgan.

## Mukofot va unvonlari

* RSFSRda xizmat koʻrsatgan artist (1946)
* RSFSR xalq artisti (1964)
* SSSR xalq artisti (1971)
* Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1943)
* Lenin ordeni (1953)
* Xalqlar doʻstligi ordeni (1978).
* „Moskvaning 800 yilligi xotirasiga“ medali
* „Vladimir Ilich Lenin“ tavalludining 100 yilligi munosabati bilan“ medali (1970)
* „1941–1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi jasoratli mehnati uchun“ medali
* Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1941).

### Badiiy filmlari

* 1937-yil – „Lenin v Oktyabre“
* 1960-yil – „Severnaya povest“

## Xotirasi

* Moskvada bastakor yashagan uchinchi Miusskaya koʻchasi (hozirgi Chayanova koʻchasi) 10-uyga yodgorlik lavhasi qoʻyilgan.

## Manbalar
Vera Aleksandrova

**Vera Dmitriyevna Aleksandrova** (1921.26.7, Galich shahri) — aktrisa. Oʻzbekiston xalq artisti (1981). 1951-yildan Gorkiy nomidagi rus drama teatri aktrisasi. Eng yaxshi rollari: Milford xonim („Makr va muhabbat“), Anita Edgar („Baliqchining oʻgʻli“), Gavharshodbegim („Mirzo Ulugʻbek“), Farmonbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Nadejda Cheboksarova („Quturgan pullar“) va boshqa.

## Manbalar
Aleksandropol qoʻrgʻoni

**Aleksandropol qoʻrgʻoni** — skiflarning „podsho“ qoʻrgʻonlaridan biri (miloddan avvalgi 3-asr). Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatining Nikopol shahri yaqinida. Aleksandropol qoʻrgʻoni Tereshchenko (1852-1854) va A. Ye. Lyutsenko (1855-56) tomonidan tekshirilgan. Aslzodalarning ikki kamera katakombalardagi qabrlari qadim zamonlardayoq talon-toroj qilingan. Saqlanib qolgan ashyolar: tepalikdan jang aravasi qoldigʻi, markaziy kamera yaqinidan ot qabri, qandaydir inson (ehtimol xizmatkor) skeleti va oʻsha kameraning yoʻlagidan 14 ot skeleti topilgan. Otlar yonidan skif va skif-yunon sanʼati namunalari — oltin, kumush bezakli yuganlar va egar topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya kutubxonasi

ALEKSANDRIYA (ISKANDARIYA) KUTUBXONASI – ellinizm davrida bunyodga kelgan mashhur kutubxonalardan biri. Aleksandriya kutubxonasiga mil. av. 3-asrda ptolemeylar sulolasi davrida yashagan atoqli olim va adiblar (Zenodot, Aristarx Samosskiy, Kallimax va boshqalar) asos solgan. Bu yerda yunon fani va adabiyotiga doir koʻplab qoʻlyozma asarlari toʻplangan. Bundan tashqari, Sharq tillaridagi kitoblar ham boʻlgan. Kutubxona qoshida kitob koʻchiruvchilar guruhi ishlagan, kutubxona katalogi tu-zilib, u vaqt-vaqti bilan toʻldirib turilgan. Kutubxonada 700 ming jildga yaqin kitob saqlangan. A.(I.)k. uch asr davomida rivojlanib bordi. Mil. av. 48–47 yillar Aleksandriya urushi davrida ku-tubxona asosiy toʻplamining bir qismi yonginda kuyib ketdi. Misrni Rim impe-riyasi bosib olgach, A.(I.) k. oʻz mavqeini yoʻqota bordi, qolgan qismi 7–8-asrlarda tamomila tugatildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya museyoni

Aleksandriya (Iskandariya) museyoni (yunoncha: museyon – muzalar ibodatxonasi) – Aleksandriya shahridagi qad. ilmiy, adabiy va oliy taʼlim muassasasi. Miloddan avvalgi 3-asrda podsho Ptole-mey I asos solgan. Uni oliy darajadagi kohin boshqargan. Ptolemeylar musey-onga barcha ellinistik mamlakatlardan olim va yozuvchilar (mas, Evklid, Eratosfen, Kallimax va boshqalar)ni taklif qilgan. Museyon qoshida kutubxona boʻlgan (qarang Aleksandriya (Iskandariya) kutubxonasi). Kutubxonaga podsho tomonidan tayinlagan olim mudirlik flgan. Miloddan avvalgi 48 yil Aleksandriya urushi vaqtida museyonning bir qismi yonib ketgan. Rim imperiyasi davrida museyon asta-sekin oʻz mavqeini yoʻqota boshlagan. 273-yil esa imperator Avrelian qoʻshinlari Aleksandriyani bosib olish chogʻida museyon va kutubxonani vayron qilib, oʻt qoʻyib yuborganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valeriy Alekseyev

**Valeriy Pavlovich Alekseyev** (22-avgust 1929— 7-noyabr 1991) — antropolog va tarixchi, akademik (1987). Asarlari tarixiy antropologiya va insoniyat irklarining geografiyasiga oid. Valeriy Alekseyev Oʻrta Osiyo xalqlari, xususan oʻzbek xalqining tosh va jez davridagi paleoantropologiyasi, etnogeneziga oid koʻplab tadqiqotlar olib borgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksey Mixaylovich

**Aleksey Mixaylovich** (1629.19.3-1676.29.1) – rus podshosi (1645–76), Romanovlar sulolasining ikkinchi vakili, podsho Mixail Fyodo-rovich Romanovning oʻgʻli. Al. M. davrida Ukraina Rossiyaga qayta qoʻshildi, rus cherkovida ajralish sodir boʻlgan. Al. M. davrida ruslar Turkistonni bosib olishga tayyorgarlik koʻrish maqsadida aygʻoqchilar yubora boshlagan. Xususan B. A. va S. I. Pazuxinlar boshchiligidagi "elchilar" 1669–72 yillarda Buxoro, Balx va Urganchga kelgan. Ular Xiva va Buxoro xonligining ichki va tashqi siyosati haqida juda kup ma’lumotlarni olib ketganlar.

## Manbalar
Alemannlar

**Alemannlar** () — Dunay va Reyn daryolari yuqori oqimida, Rim imperiyasi mulklariga qarama-qarshi qirgʻoqlarda yashagan germanlarning 3-asr oxiridan maʼlum boʻlgan rimcha nomi hisoblanadi. Rimliklar Janubiy Germaniyadan Galliyaga bostirib kirgan qurolli toʻdalarni Alemannlar deb atagan. Birok, Alemannlar rimliklardan farqli ravishda oʻzlarini „shvablar“ deyishgan. 4-asrdan alemann yollanma harbiylari Rim imperiyasida yuqori mavqega ega boʻla boshlagan. Masalan, 306-yil Konstantin I Rim taxtini egallashda Alemannlardan Krokus yordamiga tayangan. Imperator Konstantin II oʻz raqibi Magnensiya imperatoriga karshi kurashda Alemannlar qoʻshinidan foydalangan, biroq 357-yil Yulian Murtad ularni Argentorat (Strasburg) ostonasida tor-mor keltirgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda oʻrta lotin tilidagi „Alamannia“, fransuz va ispan tillaridagi „Alltmagne“ hamda „Alemania“ atamalari „Germaniya“ atamasi bilan oʻrin almashgan.

## Yana qara

* Nemislar
* Germanlar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleut novi

**Aleut novi** — Tinch okeanning shimoliy qismidagi chuqur suv osti botigʻi. Aleut orollarining janubiy suv osti yon bagʻri va Alyaska yarim orol boʻylab joylashgan. Uzunligi 4000&nbsp;km dan ortiq, eni 64 km, chuqurligi 7855 m. gacha. Tubida qizil gil bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alech muzligi

**Alech muzligi**, Alech Gletcheri – Shveysariya Alp togʻlaridagi eng katta vodiy muzligi. Bern Alp togʻi tepasidan Rona daryosi vodiysiga 1520 m balandlikgacha tushib turadi. Uzunligi 24,7&nbsp;km, muz tilining oʻzi esa 16&nbsp;km, sathi 87&nbsp;km². Turizm rivojlangan (maxsus temir yoʻl va kanat yoʻli qurilgan).

## Manbalar
Alyor

**Alyor** — xalq qoʻshiqlarining bir turi, oʻtmishda joʻra (ulfat)lar dav-rasida qadah tutib aytilgan. Kosagul (soqi) qoʻlida boʻza yoki may toʻddirilgan qadah tutib, davradagilarga: „Alyor boʻlsin-ay, Xoʻjam yor boʻlsin-ay, Xoʻjam bergan bu davlatga dushman zor boʻlsin-ay“,- deya murojaat qilgan. Qadahni (kosani) olgan suhbatdosh oʻz navbatida joʻraboshi xohishiga koʻra, biror qoʻshiq yoki raqs ijro etgan. Bunday paytda chil-dirma joʻrligida kuylanadigan maxsus qoʻshiqlar ham boʻlgan. Ular koʻnalar, haqqonlar va boʻzagarlar qoʻshigʻi deb ham ataladi. Boʻzagarlar qoʻshiqlari ikki band (toʻrtlik)dan iborat boʻlib, birinchi bandning birinchi misrasi qaysi soʻz bilan boshlansa, ikkinchi bandning birinchi misrasi ham oʻsha soʻz bilan boshlanishi shart. A.dan xalq dostonlarida ham keng foydalanilgan. Mas, Barchinni izlab borayotgan Hakimbek yoʻlda, qabristonda uxlab qolganida, ular ruhining aytishu-vi: „Kosa ushlab qoʻlim toldi, Biyning qizi mahtal boʻldi, Xon toʻram, sizga ne boʻldi, Oling, alyor-alyor“, buning yorqin dalilidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Alyoxin

**Aleksandr Aleksandrovich Alyoxin** (1892.20.10, Moskva — 1946.24.3, Lisabon yaqini, Parijda dafn qilingan) — rus shaxmatchisi, huquqshunoslik doktori. 4 mar-ta jahon (1927-35; 1937-46), RSFSR (1920) chempioni. 1921-yildan Fransiyada yashagan. U „Alyoxin himoyasi“ debyu-tini ishlab chiqqan. A. taxtaga qaramay oʻynash boʻyicha jahonda tengsiz shaxmatchi. A. ijod qilgan partiyalar, nazariy-tanqidiy asarlar hamon shaxmatchilar tomonidan oʻrganiladi.

## Manbalar
Al-jabr val-muqobala

**"Al-jabr val-Muqobala"** (arab.) — Sharqda (keyinchalik Gʻarbda ham) mashhur matematik risola. Al-Xorazmiy yozib qoldirgan ilmiy yodgorlik. Asarda ikkinchi darajali va chiziqli tenglamalar tasnifi, ularni yechish yoʻllari berilgan, geometrik va algebraik munosabatlar orasidagi bogʻlanishlar bayon etilgan, umumiy qoidalar ifodalangan. Asarda meros taqsimlashga oid boʻlim ham bor. Aslida arab tilida yozilgan. Kitob nomidagi "al-jabr" soʻzidan "algebra" soʻzi kelib chiqqan. "Aljabr" soʻzi Yevropaga gʻarbiy arablar orqali oʻtgan. Gʻarbiy arablar "j" ni "g" deb talaffuz qiladilar. Shu yoʻsinda "aljabr" Yevropada va keyinchalik yer yuzining hamma joyida "algebra" deb yuritiladigan boʻldi. Uning 1342-yil koʻchirilgan arab tilidagi nusxasi Oksford universiteti kutubxonasi (Angliya) da saqlanmoqda. Asarning 12- a.da lotinchaga tarjima qilingan ikki nusxasi: R. 315Chester tarjimasi va K. Gerard tarjimasi mavjud. Keyingi tarjima 1838-yilda Parijda nashr etilgan. Arabcha asl nusxasini 1831-yil Londonda F. Rozen chop qilgan. Yu. Rushka nemis tiliga, A. Marr fransuz tiliga tarjima qilishgan. R. Chesterning lotincha tarjimasi bilan inglizcha tarjimasi 1915-yil Nyu-Yorkda qoʻshib nashr etildi. Asarning geom.ga oid qismini 193-yil Berlinda S. Gands e’lon qildi. Asar 1964-yil Toshkentda rus tilida, 1983-yil tanlangan asarlar orasida rus va oʻzbek tillarida nashr qilingan.Ad.: Ahadova M., Oʻrta osiyolik mashgʻur olimlar va ularning matemati-kaga doir ishlari, T., 1983.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali ibn Muhammad Saraxsiy

**Ali ibn Muhammad Saraxsiy** (11- a. oxiri — 12- a. 1- yarmi) — me’mor. Xuroson amiri Abu Sa’id buyrugʻi bilan Jarqoʻrgʻondagi minorani qurgan (1108—09). Nomi minorada saqlanib qolgan. Azim minoraning tanasi (pil-tovar) chorsi gʻisht bilan terilgan. Minora kursisi va yuqoridagi halqasida kufiy yozuvlari bor. Minora tuzilishi me’mor-ning yuksak didi, san’ati va mahoratini namoyish etadi. U Xurosondagi Raboti Sharif karvonsaroyini ham yozuv bilan bez-agan (1114— 15).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Akbar Xitoiy

**Ali Akbar Xitoiy** (علی اکبر خطائی) — movarounnahrlik sayyoh. 15-asrning 2- yarmida Movarounnahrdan Istanbulga borib, Ali Qushchi xizmatida boʻlgan. 1506-yilda Xitoyda uch oyga yaqin boʻlib, oʻz koʻrgan-bilganlarini fors tilida „Xitoynoma“ asarida yozib qoldirgan. A. A. oʻz kito-bida Xitoyni 4 viloyatga boʻlgan. Uning sayohatnomasi 16-a? oxirida turkchaga tarjima qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleut orollari

**Aleut orollari** — Tinch okean shimolida, Alaska yarim oroldan janubga tomon 1740 kmga yoy shaklida choʻzilgan arxipelag. Aleut botigʻidan koʻtarilib turgan suv osti togʻlarining tepalari. Koʻpdan-koʻp orol va qoyalardan iborat. Bering dengizini janubiy tomondan oʻrab turadi. Maydoni 37,8 ming km². Aholisi 7,5 ming kishi. Koʻp orollar vulkan to-gʼlaridan iborat. Unimak o.dagi eng ba-land Shishaldin vulkani 2860 m. Aleut orollari da 25 ta soʻnmagan vulkan bor. Tez-tez zil-zila boʻlib turadi. Iqlimi subarktika okean iqlimi, qishi iliq, nam, kuchli shamollar esib turadi. Qor qalin yogʻadi. Togʻ choʻqqilarini doim qor qop-lab yotadi. Eng sovuq oy — fevralning oʻrtacha temperaturasi −1,4°, baʼzan −10, 15° gacha sovuq boʻladi. Avgustniki 11,9°. Yiliga 1500&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Oʻsimliklari asosan oʻt 314va butalar; tuproqlari oʻtloq, tundra tuproqlaridir. Maʼmuriy jihatdan AQShning Alyaska shtatiga qarashli. Aleut orollari da AQSH harbiy bazalar qurgan. Eng yirik aholi punkti — Adak. Aholisi baliq, dengiz hayvonlarini ovlash bilan shugʻullanadi. Aleut orollari 18-asr oʻrtalarida Rossiya imperiyasiga qoʻshib olingan. 1867-yil podsho hukumati Aleut orollarini Alyaska bilan birga AQShga sotib yuborgan.

## Yana qarang

* Aleutlar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleutlar

**Aleutlar** (oʻzlarini unangan deb ataydilar) — xalq, Aleut orollari va Alyaska yarim orol (AQSH), shuningdek Koman-dor orollari (Rossiya Federatsiyasi)ning tub aholisi. Umumiy soni 3 ming kishi (1990), jumladan AQShda 2 ming kishi. Aleut tilida soʻzlashadi. Dindorlari asosan pravoslavlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Ardobus

**Ali ardobus** (Ibrohimov Ali Fayzullaxoʻjayevich) (1900.15.1, Qiziloʻrda — 1959.9.11, Toshkent) — raqqos va baletmeyster, ak-tyor, pedagog. Oʻzbekistonda (1944) va Qoraqalpogʻistonda (1943) xizmat koʻrsatgan artist. Qiziloʻrda ritmik gim-nastika studiyasini (1917), Xalq Maori-fi Komissarligi qoshidagi Toshkent te-atr studiyasining xoreografiya boʻlimini (1921) tugatgan. Yusufjon qiziq Shakar-jonov, Mahkam hofiz, Orif garmon Tosh-matov, Chervonxon, Oʻktamxon, Qumrixon kabilardan oʻzbek raqs harakatlarini oʻrgandi. 1918-yilning sentabrdan Toshkentdagi Mannon Uygʻur rahbarligidagi teatrda ishlay boshlaydi. A. koʻproq ba-let va raqs bilan shugʻullandi. 20-yillarda „Latifa“, „Yallama yorim“, „Qashqarcha“, „Ufori Toshkent“, „Gul oʻyin“, „Zang oʻyin“, „Qayroq oʻyin“, „Doira oʻyin“, „Afgʻoncha“ kabi xalq raqslarini oʻzlashtirib, ularning sahna tu-rini yaratdi. A. Dushanba musiqa-teatr studiyasini (1929-30), „Togʻ burgutlari“ raqs studiyasi va etnografik ansamblini (1930-33), Olmaota raqs studiyasini (1934), Uygʻur musiqali drama teatrini (1935), Oʻzbek filarmoniyasining ashula va raqs ansamblini (1937-41) tashkil etishda faol qatnashdi. 1943-45 yillarda Qoraqalpogʻistonda raqs studiyalari va ansambllar tashkil qilib, milliy xalq oʻyinlari asosida birinchi qoraqalpoq sah-na raqslarini yaratgan. Oʻzbekistonda teatr va raqs havaskorligini rivojlan-tirishga katta hissa qoʻshgan. Toshkent, Samarqand, Andijon, Namangan va boshqa shaharlarda havaskorlar toʻgaragi tash-kil qilgan. Sahnalashtirgan eng yaxshi raqslari: „Nogʻora“, „Raqs“ „Bayot“ kabi yakka, „Uygʻurcha“, „Qoraqalpoqcha“, „Samarqandcha toʻy“ (syuita), „Urgut beshqarsagi“ va boshqa ommaviy raqslar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Joʻb Noyi

**Ali joʻb noyi** (taxallusi „Joʻb“-quduqkov) (15-16-asrlar) — marvlik sozanda-bastakor. Marv hukmdori Qozoqxon saroyida yashab, ijod etgan. Oʻzbek musiqasi tarixida u oʻzining qator peshrav va naqshlari bilan mashhur. Ayniqsa Husayniy maqomi yoʻli (Turkiy zarb usuli)dagi Hisoriy peshravi dil-rabo (bu asar nayga nis-batan chortorda yoqimli sado berishi tufayli Chortori naygir nomi bilan ham) mashhur edi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Nasafiy

**Ali Nasafiy** (14-asr) — nasaflik (qarshilik) binokor usta. Samarqanddagi Shohizinda ansambliga kirgan Ali Nasafiy maqbarasini qurgan (14-asrning 70-80-yillari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Nasafiy maqbarasi

**Ali Nasafiy maqbarasi** (14-a) — Shohizinda ansambli tarkibida. Nasaf (qarshi)lik binokor usta Ali Nasafiy qurgan (14-asr 70-80-yillar). Maqbara 11 -12-asrlarda qurilgan bi-nolar oʻrnida bunyod etilgan. Zangori — koʻk peshtoqli maqbara, „Nomsiz — 1“, „Alim Nasafiy maqbarasi“ nomlari bilan ham mashhur. Murabba xonasi ikki kavat gumbaz bilan yopilgan, 16 qirrali gardishga oʻrnatilgan tashqi gumbaz uzoqdan koʻzga tashlanadi. Boʻrtma naqsh ishlab, sirkori parchin bilan bezatilgan goʻrxona murabba tarhli (3,45x3,45 m), bal. 1,75 m, balxi gumbaz bilan yopilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali posho tepelena

**Ali posho tepelena**, Ali Posho Yanina (taxminan 1744-1822.5.2) — Tepelena (jan. Albaniya) dan chiqqan alban mulkdori. Bolqon yarim orolning katta qismiga hokimlik qilgan. Usmonli turk saltanatida markaziy hokimiyatning zaiflashganidan foydalanib, 1787-yil Yanina shahrini (Shim. Gresiyada) egallagan, soʻng Albaniya va Gresiyaning 1,5 mln. kishi yashaydigan katta qismini ham oʻziga tobe etgan (1812). Oʻzining shaxsiy qoʻshini va floti boʻlib, xorijiy davlatlar bilan oʻzaro aloqalar oʻrnatgan. A. P. T. mulklarida oʻzaro nizolar barham topgan, savdo yoʻllari bexavotir boʻlgan. 1820-yil iyulda Turkiya sultoni Mahmud II A. P. T. ga qarshi urush ochgan va ushbu urush jara-yonida A. P. T. maglubiyatga uchrab, halok boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Sulton

**Ali sulton** (1416-?) — Turfonning birinchi sultoni. 1469-yil Turfonni sultonlik deb eʼlon qildi, uning siyosiy-iqtisodiy qudratini oshirdi. A. S. davrida qishloq xoʻjaligi va hunarmandchilik ancha rivojlandi. Korizlar koʻpaydi, ekin maydonlari kengaydi, don mahsuloti chetga chiqarila boshlandi. A. S. Qoju, Lyukchun bekliklarini, 1473-yilda Qumul (Xomi) sultonligini ish-gʻol qilib, oʻz sultonligiga birlashtiradi, Xitoy Min imperatorligi qoʻl ostidagi Guanju, Shaju sh.larini oʻz hududiga qoʻshib olib, Gʻarb bilan Sharq oʻrtasidagi savdoni, Ipak yoʻliga hukmronlikni ham oʻz qoʻliga oladi. A. S. 1491-yilga kelib Xitoy devorining gʻarbiy darvozasi tashqarisidagi oʻn bir shaharni egallab oladi, uning ichidagi Suju, Guanju sh.lariga ham bir necha bor bostirib kirib, Min imperatorli-gini bevosita tahdid ostida qoldiradi. Uygʻur yerlarining sharqiy qismida A. S tashkil qilgan mazkur Turfon sul-tonligi 15- 16-asrlarda oʻz ravnaqining choʻqqisiga chiqqan edi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Shunqor

**Ali shunqor** (15- a. 2- yarmi) -shoir va sozanda-bastakor. Alisher Na-voiy va Darvishali Changiylarning ta’-kidlashicha, A. Sh. noyob iste’dodlardan boʻlib, bir necha bayoz va devonlar tuzgan, bir qancha musiqa asarlari yaratgan. U oʻz gʻazallariga musiqa bastalab, oʻzi kuy-lagan. Dugoh maqomining Turkiy zarb usulidagi "Savti Begumiy" va "Naqshi Begumiy" kabi taronalari bilan shuhrat qozongan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali shatranjiy samarqandiy

**Ali shatranjiy samarqandiy** (14-asrning 2-yarmi; asl nomi Ali Tabriziy) — shatranj ustasi. Jahon shaxmat adabiyotiga kat-ta hissa qoʻshgan. Amir Temur davrida unga teng keladigan shaxmatchi boʻlmagan. Shatranj toʻgʻrisida yozib qoldirgan risolasida 60 ta mansuba toʻplagan, shulardan 19 tasini oʻzi tuzgan. A. Sh. S. risolasidagi „Shatranji kabir“ taf-318siloti Abulfath Ahmad Sijziy kitobidagi bayonning oʻzganasidir. „Shatranji kabir“ning ayni shu koʻrinishi Temurning sevgan oʻyini boʻlgan. Tabrizda, keyinchalik Eron, Ozarbayjonda yashagan xoja Ali Tabriziyni Xondamir oʻsha davrda shuhrat topgan shaxmatchi sifa-tida taʼriflaydi. A. Sh. S. Amir Temur uyushtirgan shaxmat majlislarining do-imiy ishtirokchisi boʻlgan. Bir vaqtda 4 kishi bilan 4 ta taxtada gʻoyibona oʻynay olgan. Xoja Ali Tabriziy Amir Temurning farmoni bilan usta shatranjchi sifa-tida Samarqandga olib kelingach, A Sh. S. nomi bilan shuhrat topgan. Ad:. Muhiddinov M., Sohibqiron dona surganda, T., 1996.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lapas Alibekov

**Lapas Alibekovich Alibekov** (1938, Oqbuloq qishlogʻi, hozirgi Jizzax viloyati, Zomin tumani — 2020-yil, Samarqand) – tabiiy geograf. Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (2000), geografiya fanlari doktori (1988), professor (1990). Samarqand davlat universiteti biologiya-geografiya fakultetini tugatgan (1962), shu universitet geografiya fakultetida geoekologiya va tabiiy geografiya kafedrasi mudiri (1990-yildan). Ilmiy faoliyati geografiya va ekologiya fanining insoniyat oldida turgan eng xavfli muammolaridan biri – choʻllashish jarayonlarining mexanizmlarini oʻrganishga bagʻishlangan.

## Biografiyasi
Lapas Alibekov 1938-yilning 10-sentyabrida Jizzax viloyati Zomin tumanida tugʻilgan. 1956-yildan 1961-yilga qadar Samarqand davlat universitetida, geografiya fakultetida taʼlim olgan. Soʻng Ukrainaning Lvov davlat universitetida aspiranturada oʻqigan hamda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
Dastlabki mehnat faoliyatini 1972-yilda SamDU ning umumiy tabiiy geografiya kafedrasiga mudirlik qilishdan boshlagan. Koʻp yillik mehnat faoliyati natijasida pedagoglik kasbi bilan birga ilmiy tadqiqotlar ham olib borgan. 1988-yilda „Togʻ va pasttekislik landshaftlarining oʻzaro taʼsiri: Markaziy Osiyo misolida“ mavzusida geografiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Lapas Alibekov 1990-yilda „Togʻ va tekislik landshaftlarining oʻzaro aloqasi“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
Ish faoliyati paytida professor L. Alibekov uch yuzdan koʻproq ilmiy maqolalar, oʻndan ortiq monografiya, darslik va oʻquv qoʻllanmalar yaratgan. „Zarafshon togʻ tizmalari va unga tutash tekisliklar landshafti hamda tuproq tiplari“ („Landshaft i tip zemel Zarafshanskogo uщelya i prilegayuщix ravnin“), „Hayot yoʻllari“ („Polosa jizni“), „Sahrolar saxovati“ („Щedrost pustini“) kabi yirik ilmiy ishlari uni dunyo ilmiy jamoatchiligiga tanitdi. Manba.
Lapas Alibekov bir qancha vaqt davomida NATOning atrof-muhit muhofazasi komissiyasi aʼzosi vazifasida faoliyat olib borgan. Olimning choʻllanish, geoekologiya, togʻ-tekislik geosistemalari oʻrtasida moddalar almashinuvi, atrof-muhit muhofazasi sohalari boʻyicha maqolalari xorijiy ilmiy jurnallarda nashr etilgan
L.Alibekovga ilmiy-tadqiqot ishlaridagi xizmatlari natijasida „Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi“ faxriy unvoni berilgan. Lapas Alibekov 2020-yil 82 yoshida Samarqandda vafot etgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aligarx

**Aligarx** – Hindistonning shimoli qismidagi shahar, Uttar-Pradesh shtatida. Aholisi 480 ming kishi (1991). Aligarx va avtomobil yoʻllari tuguni. Ipgazlama, oyna, metallsozlik korxonalari bor. Aligarx rayonining savdo markazi (gʻalla, paxta, shakarqamish). Aligarxda har yili yarmarka oʻtkaziladi. 1524-yilda qurilgan qal’a (fort) saqlanib qolgan. Musulmonlar universiteti (1920-yildan) bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aligote

**Aligote** — oʻrtapishar, vinobop uzum navi. Fransiya xalq seleksiyasida yaratilgan. Tupi oʻrtacha, baʼzan zaifroq oʻsadi. Bargi toʻgarak, uch boʻlakchali, arra tishli. Barg orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, ogʻirligi 100-110 g, gʻujumi tigʻiz, yirik (dia-metri 12-16&nbsp;mm), koʻkish-oq, jigarrang dogʻlari bor. Kurtaklari yozilganidan to hosili pishguncha vegetatsiya davri 321130-150 kun davom etadi. Faol harorat yigʻindisi 2600°-2850° da avgust ning oxirida pishadi. Tarkibida 25% qand bor. Hosildorligi 100-150 s/ga. Ka-salliklarga chidamli, sovuqqa bardoshi oʻrtacha. Hosilidan sof va shampan vinolar, konyak uchun spirt tayyorlanadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

## Havolalar
Alidada

**Alidada** (arab, al-idoda — chizgʻich) — sonlarni koʻchiruvchi metall chizgʻich. U burchak oʻlchaydigan astro-nomik va geodezik asboblar doirasi markazidan oʻtadigan oʻqqa oʻrnatilib, ikki uchiga verner yoki mikroskop joy-lashtiriladi. Shular yordamida doira chetida koʻrsatilgan sonlarni kerakli aniqlikda yozib olish mumkin. A. burcha-klarni hisoblash uchun xizmat qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abat Aliyev

**Abat Aliyev** (1930-yil 25-oktabr, Chimboy tumani) — Qoraqalpogʻiston xalq shoiri (1992). Nukus pedagogika institutini tamomlagan (1951). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1974-76), „Yerkin Qaraqalpaqstan“ gazetada boʻlim mudiri (1976-81), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining mas’ul kotibi (1991-92). Aliyev „Yoshlik kuchi“ (1956), „Bizning ovul yigiti“ (1961), „Haqiqat shajarasi“ (1973), „Mening Guljamolim“ (1974), „Umr tashvishlari“ (1987), „Koʻrmaganimiz koʻp ekan“ (1991), „Hayotning qizigʻi“ (1993) kabi hikoya, povest va romanlar muallifi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxtiyor Aliyev

**Baxtiyor Toshkentboyevich Aliyev** (26-may 1938-yil Toshkent) — changchi, bastakor, Oʻzbekiston xalq artisti (1983). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtini (1955), Toshkent davlat madaniyat institutini (1995) tugatgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasining ashula va raqs ansambli (1955), „Bahor“ ansambli (1956-yildan) sozandasi, musiqa rahbari (1965-88 va 1992-yildan). Aliyev repertuaridan oʻzbek musiqa merosi namunalari („Bayot I, III, V“, „Soqiynomai savti kalon“ va boshqalar) oʻrin olgan. Bastakor sifatida 400 dan ortiq raqs va koʻshiklar — „Toshkent goʻzali“, „Guldasta“, „Qirq qiz“, „Ona madhi“ (B. Brovsin bilan), „Baxt qushi“, „Oq oltin“ (N. Zokirov bilan), „Badaxshon qizi“, „Dil nolasi“, „Bahor nashidasi“, „Mukarra-maxonim oʻynasa“ va boshqa, shuningdek „Chang uchun rapsodiya“ muallifi.

## Manbalar
Ali Shoshiy

**Ali shoshiy** (15- a.) - toshkentlik shoir. Turkiy va fors tilida she’rlar yozgan. Ayniqsa, muammo aytishga mohir boʻlgan. Yozgan she’rlari bizgacha yetib kel-magan, ammo Davlatshoh Samarqandiyta aytgan mashhur muammosi bizgacha yetib kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Islom Alibekov

**Islom Maybosovich Alibekov** (1945.15.4, XXR Sin’szyan-Uygʻur muxtor tumani, Chugunchaq sh.) — teatr rassomi, Qoraqalpogʻiston xalq rassomi (1987). Olmaota badiiy bilim yurtida taʼlim olgan (1962-69). Olmaotadagi Respu-blika yosh tomoshabinlar teatrida ras-som (1969-72); 1972-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya tea-trida bosh rassom. A.ning qoraqalpoq teatrlari uchun yaratgan sahna bezaklari asar ruhi va rejissor gʻoyasiga monandligi bilan ajralib turadi. A.ning, shuningdek rangtasvir („Q. Soipov portreti“, 1973; „Uchrashuv“, 1977 va boshqalar), haykaltaroshlik („Baxt“, „Ertak“- ikkalasi ham shamot, 1980 va boshqalar) asarlari bor. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1984).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Komil Aliyev

**Komil Maʼrufovich Aliyev** (1905.25.7-1939.10.9) — jurnalist, oʻzbek matbuotida feletonchilik asoschila-ridan biri. Faoliyatini „Turkiston“ („Qizil Oʻzbekiston“) gazetada (1924-yildan) boshlab, turli vazifalarni (muxbir, boʻlim mudiri, mas’ul kotib) bajargan. 1925—27-yillarda „Ozod Buxoro“, 1936—37-yillarda „Ilgʻor Surxon uchun“ viloyat gazlarida ishlagan. Aliyev asosan feletonchilik bilan shugʻullangan. U feletonlarini „Kakra“, „Nor yigit“ taxalluslari bilan yozgan. Feleton, tanqidiy maqola va reportajlardan iborat „Bomba“ va „Davr dushmanlari“ (1932) toʻplamlari chop etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mamat Aliyev

**Mamat Aliyev** (1934-yil13-sentabr, Samarqand tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Samarqand Davlat Universitetning tarix fakultetini tugatgan (1958). 1958-90 yillarda Shahrisabz, Samarqand tumanidagi maktablarda oʻqituvchi, maktab direktori oʻrinbosari, maktab direktori. 1991-yildan Tayloq tumanidagi 11-maktab direktori. Aliyev faoliyati davrida maktab moddiy texnika bazasi mustahkamlandi, maktabning yangi binosi ishga tushirildi, limonariy qurildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Iroda Aliyeva

**Iroda Mirzaxonovna Aliyeva** (17-dekabr 1929, Toshkent — 7-iyun 1989, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Toshkent sanʼat institutini bitirib (1951), Hamza nomidagi Oʻzbek davlat akademik drama teatrida ishladi (1951-72), 1972-89 yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida aktrisa. Nasiba („Ogʻriqtishlar“), Muqaddas („Chin muhabbat“), Shirin („Bir sevgi afsonasi“), Guzin („Turkiya haqida hikoya“), Kamola (R. Tagorning „Halokat“ romani asosida yaratilgan inssenirovka — „Gang daryosining qizi“), Maryam („Jazoir, mening vatanim“), Asal („Sarvqomat dilbarim“), Nazokat („Parvona“) rollarida Aliyeva muvaffaqiyat qozondi va lirik rollar ijrochisi sifatida tanildi. Yuksak texnika, mukammal sahna nutqiga ega boʻlgan Aliyeva qahramonlarining dunyoqarashi va ichki kechinmasini oʻziga xos sharqona xususiyat, nazokat bilan ifodalashga erishgan. Kinoaktyor teatr-studiyasida Nina (Aliyeva Kason, „Yetti faryod“, 1973), Enaga (Aliyeva Korneychuk, „Platon Krechet“, 1974) va boshqa rollarni ijro etdi. Kinoda: „Akmal, ajdaho va malika“ (1980), „Akmalning yangi sarguzashtlari“ (1983) filmlarida yalmogʻiz kampir obrazini yaratdi.

## Manbalar
Nazira Aliyeva

**Nazira Nasriddinovna Aliyeva** (31-dekabr 1912, Toshkent — 19-iyun 1980) — O‘zbekiston SSR xalq artisti (1969). Boku teatr texnikumini (1927), Moskva davlat teatr sanʼati institutini (1934) tugatgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti katta oʻqituvchisi (1945-yildan), kafedra mudiri (1949-66), dotsenti (1961-yildan).

Aliyeva 1935-1941-yillarda M. Azizbekov nomidagi Ozarbayjon davlat akademik drama teatrida Soʻlmas (Jafar Jabborli, „Oʻt kelini“), Durdona (Husayn Jovid „Siyovush“), Juletta (U. Shekspir, „Romeo va Juletta“) obrazlarini ozarbayjon tilida yaratdi. 1934, 1941-48 yillarda Hamza nomidagi teatrda Dezdemona (U. Shekspir, „Otello“), Xolisxon, Jamila (Hamza, „Xolisxon“, „Boy ila xizmatchi“), Shirmon (I. Sulton, „Burgutning parvozi“), Saodat (Komil Yashin va Amin Umariy „Hamza“) kabi yirik rollarni ijro etdi. „Sepsiz qiz“ (Aleksandr Ostrovskiy), „Alisher Navoiy“ (Uygʻun, I. Sulton), „Dengizdagilar sharafiga“ (Boris Lavrenev) spektakllariga rejissyorlik qilgan.

„Oʻlim qudugʻi“, „Uyqusiz tunlar“, „Mahallada duv-duv gap“ filmlarida oʻynagan. M. Shamxalovning „Qaynona“ komediyasini, M. Urdubodiyning „Qilich va qalam“ romanini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. „Sahna nutqining ravon va aniq boʻlishida muhim shartlar“, „Oʻzbek sahna nutqining baʼzi texnik elementlari“ ilmiy-metodik ishlar, „Sanʼat — mening hayotim“ esdaliklari muallifi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jun-20-1980-3573543/
Alijon Gʻijjakiy

**Alijon Gʻijjakiy** (15-asr 2-yarmi) – hirotlik sozanda-bastakor, hofiz. Darvishali Changiyning ta’kid-lashicha, A. F. "oliy majlislarning fu-sunkori", noyob iste’dod sohibi boʻlgan. Maqomdagi olti ovozning bir yoʻlida ishlangan murakkab kuyi, Turkiy zarb usulidagi "Juft hilolqamar"i, Davr shohi usulidagi "Savti dugoh"i A. Gʻ.ning oʻz zamonasidagi yetuk san’atkorlardan biri ekanligini koʻrsatadi. U naqshlarining koʻpini ustozi Us t a Shodiga bagʻishlagan. Bastakorning musiqiy asarlarini sozanda, xonandalar sevib ijro etishgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alizarin

**Alizarin**, *1,2-digidrooksiantra-xinon*, *SIN8O4* – zargʻaldoq-qizil kristall. Mol. m. 240,20. Suyuqlanish temperaturasi 290°, qaynash temperaturasi 430°. Suvda yomon, etil spirtda oʻrtacha eriydi; benzol, sirka kislota, ishqorlarda yaxshi eriydi. Alizarin roʻyan oʻsimligi (Rubia tinctorium) ildizida glyukozid holda uchraydi. Birinchi marta 1869 yilda nemis kimyogarlari K. Grebe va K. T. Liberman tomonidan sintez qilingan. Sanoatda sintetik „Alizarin 323“ ishlatiladi. Alizarin koʻp valentli metallar (mas, alyuminiy) bilan rangli tuzlar hosil qiladi. Alizarin analitik kimyoda koʻp metallarning ionlarini aniqlashda, baʼzi boʻyoqlarni sintez qilishda yarim mahsulot sifatida ishlatiladi; uning alyuminiyli loki badiiy boʻyoqlar tayyorlashda va poligrafiyada qoʻllanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alizarin boʻyoqlar

**Alizarin boʻyoqlar** — alizarin va boshqa poligidrooksiantraxinonlar hosilalari. Ularning koʻpchiligi alizaringa nitrat kislota, sulfat kislota va boshqa reaktivlar taʼsir ettirib olinadi. Gazlamalarni qizil, binafsha va pushti ranglarga boʻyashda foydalaniladi. Koʻp valentli metallarning rangli tuzlari holida suvda erimaydigan juda mustahkam lok olishda ham ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil