open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pushta

**Pushta** — ikki egat (joʻyak), ariq orasida ekinlarning bargnovdalari oʻsishi, palak otishi uchun boʻsh qoldiriladigan marzasimon joy, tuproqning qiyalab tekislangan sathi. Qishloq xoʻjaligi ekinlari ekishda P. marzaolgich yoki tirkama kultivatorlarda, kichik maydonlarda ketmon bilan olinadi. Ekin turi va qator oralari kengligiga koʻra, P. turli balandlikda (10 dan 40 sm gacha) va kenglikda (gʻoʻzada 60—90 sm, pomidorda 140—210 sm, qovun, qovoq kabi poliz ekinlarida 2–4 m gacha) boʻlishi mumkin. Dalaning P.li sathida tuproq harorati 1,0—3,0° yuqoriroq boʻladi, bu esa ekilgan urugʻlarning barvaqt va tekis undirib olishga yordam beradi.

## Manbalar
Puebla (shtat)

**Puebla** — Meksikadagi shtat. Maydoni 33,9 ming km². Aholisi 5,1 mln. kishi (2000), Maʼmuriy markazi — Puebla shahri Hududining katta qismini Meksika qoʻltigʻi va Balsas botigʻiga yoʻnalgan yon bagʻirlari egallagan. Togʻ yon bagʻirlari daryolar bilan chuqur oʻyilgan. Shtatda vulkanlar (jumladan, Meksikaning eng baland joyi — Orisaba vulkani, 5700 m) bor. Ikli-mi togʻ-tropik iqlim, oʻrtacha oylik temperaturalar 12—15° dan 17—20° gacha. Yillik yogʻin soyliklarda 500–600&nbsp;mm dan shamolga roʻpara yon bagʻirlarda 2000–3000&nbsp;mm gacha. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, kartoshka yetishtiriladi. Togʻ oldilarida kofe plantatsiyalari bor, tropik mevachilik rivojlangan. Jun uchun qoʻy boqiladi. Ip gazlama, oziq-ovqat, kimyo, avtomobilsozlik sanoati korxonalari mavjud. Turizm rivojlangan. Togʻiqlim kurortlari bor.

## Manbalar
Pueblo

**Pueblo** — indeys xalqlari guruhi (xopi, zuni, keres, tano). AQShning janubi-gʻarbida (Nyu-Meksiko va Arizona shtatlari) yashaydi. 32 ming kishi (1987). Yuta-atstek til oilasiga mansub tillarda soʻzlashadi, kereslarniki xokaltek tillariga yaqin. Pueblo nomi (ispancha — "qishloq") oʻziga xos qishloqlar — xom gʻishtdan yoki qumloqdan ishlangan, ichki maydoni (sahni) va yalang devori boʻlgan koʻp xonalik uyqalʼalar (pueblo) nomidan olingan. Bunday uyning (1 —3 ming kishini sigʻdirgan) qavatlari (5—6 gacha) terrasalar bilan balandga boʻy choʻzgan.

## Manbalar
Puent-nuar

**Puent-nuar** - Kongo Respublikasidagi shahar. Aholisi 576,2 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning Atlantika okeani sohilidagi eng muhim tashqi savdo porti (chetga marganets rudalari chiqariladi), portdan qisman Gabon, Chad va Markaziy Afrika Respublikasi ham foydalanadi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Taxta tilish va faner zavodlari, oziq-ovqat sanoati korxonalari, poyabzal fabrikasi, neftni qayta ishlash zavodlari, kema verfi bor. Issiklik elektr styasi qurilgan. Baliq ovlanadi. Shahar atrofida neft, kaliy tuzi konlari bor. Shahar 1883-yilda bunyod etilgan.

## Manbalar
Puertorikanlar

**Puertorikanlar** - xalq. Puerto-Rikoning asosiy aholisi. 3,55 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). 2,22 mln. kishi AQSH da yashaydi. Asosan, kreollar, mulatlar va negrlar. Ispan tilining mahalliy lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar.

## Manbalar
Puerto-riko novi

**Puerto-riko novi** — Atlantika okeanidagi chuqur suv osti novi, Puerto-Riko o.laridan shim.da. Suv os-tidagi Antil tizmasining shim. yon bagʻirlari boʻylab 1070&nbsp;km ga choʻzilgan. Oʻrtacha kengligi 87&nbsp;km. Eng chukur joyi 8742 m (Atlantika okeanida eng chuqur).

## Manbalar
Pshart tizmasi

**Pshart tizmasi** - Sharqiy Pomirdagi togʻ tizmasi (Tojikiston). Murgʻob daryosining oʻng sohilida. Uzunligi 60&nbsp;km, balandligi 5 ming m dan ziyod. Shimoliy yon bagʻrida muzliklar bor.

## Manbalar
Pyezogeofon

**Pyezogeofon** (yun. piezo — qisman va geofon) — togʻ jinslari orasida tarqaladigan tovush toʻlqinlarini qabul qilish uchun moʻljallangan as-bob. Unda qabul qiluvchi qurilma va-zifasini pyezoelektrik datchik baja-radi. P. biron bir metall narsa bilan togʻ jinslariga urilganda paydo boʻladigan toʻlqinlarni 70 m chamasi masofadan qabul qiladi. P. mas, shax-talarda togʻ jinslari toʻsatdan oʻpirilishi natijasida falokat yuz berganda, kon xizmatchilari signal yuborgan joyini aniklashda ishlatiladi. P. togʻkon qutqaruv xizma-ti qismlarining jihozlari jumlasiga kiradi.

## Manbalar
Pyezokvars

**Pyezokvars** (yun. piezo — bosaman va kvars) — begona minerallar, gaz va suyuq qoʻshimchalar, darzlik va qoʻshalokliklardan holi rangsiz va rangli kvars kristallari, ularning bulaklari. P.ning qoʻllanishi uning pyezo-elektrik xossalari (toʻgʻri va teskari pyezoeffekt)ga asoslangan. Radiotexnika, ultratovush gidroakustikasi va defektoskopiyada, gaz, suyuklik va kat-tik jismlar xossalarini oʻrganishda, bosim, kuch tezlanishi va vibratsiyalarni oʻlchash uchun pyezometriya va boshqalarda keng qoʻllanadi. P.dan tayyorlangan plastinkalar pyezoelektrik rezona-torlar — stabilizatorlar, radiochastota, telefon va telegraf filtrlari va boshqalarda ishlatiladi. Texnik talablari: kristallarda istalgan yunalishdagi kesmada ulchamlari 12x12x1,5&nbsp;mm dan kam boʻlmagan P. plastinkalarini tayyorlash uchun yarokli nuqsonsiz monokristall joylarining mavjudligi (monoblastlar). Monoblastlarning foiz tarkibi boʻyicha P.larning navlari ajratiladi. Kvarsning ultrabi-nafsha nurlarida yuqori shaffoflik-ka ega boʻlgan toza, nuqsonsiz kristallari (togʻ billuri) optika sanoatida ishlatiladi. Kvarsning kam nuqsonli kristallaridan maxsus kvars oynasi ishlab chiqarish uchun xom ashyo sifatida foydalaniladi. P. kvars, kvars-dala shpati va kvars-karbonatli tomirlardagi boʻshliqlarda hamda kamerali turkumdagi granitli pegmatitlardagi kvars ajratmalarida eng koʻp uchraydi. P.ning yirik sochma konlari mavjud. Kristallarining hosil boʻlishi, asosan, gidrotermal va gidrotermal-metasomatik jarayonlar bilan bogʻliq.

## Manbalar
Pyezomagnetizm

**Pyezomagnetizm** (yun. piezo — bosaman, qisaman va magnetizm), pyezomagnit effekt — tashqi bosim taʼsirida moddada magnitlanganlik xususiyatining hosil boʻlishi. P. moddalarning magnit strukturasiga bogʻliq. P. faqat antiferromagnit kristallar (MnF2, CoF2 va Gʻe2O3)da kuzatiladi. Bu kristallarda magnitlanganlik kattaligi elastik kuchlanishga proporsional-dir. P.ga teskari effekt — antiferromagnetiklarning chiziqli magnito-striksiya effekti ham mavjud. Bu effekt tashqi kuchlanishlar taʼsirida kristall oʻlchami oʻzgarishining magnit maydoniga proporsional boʻladi. 

## Manbalar
Pyezoelektr

**Pyezoelektr** (yun. piero — bosaman, qisaman va elektr), pyezoelektr effekt — baʼzi dielektriklarning mexanik kuchlanishlar taʼsirida qutblanishi (toʻgʻri pyezoelektr effekt) va elektr maydon taʼsirida mexanik deformatsiyalanishi (teskari pyezoelektr effekt) hodisasining yuzaga kelishi. Toʻgʻri va teskari pyezoelektr effektlar faqat pyezoelektriklarda mavjud. Pyezoelektr effektlar simmetriya markaziga ega boʻlmagan kristallarda kuzatiladi. P.ni 1817-yilda fransuz kristallografi va minerologi R. J. Gayui (1743—1822) kalsit kristallarida kuzatgan. P.ni har taraflama 1880-yilda akauka J. va P. Kyurilar kvars kristallida kuzatganlar. 1500 dan or-tiq moddada pyezoelektr hodisasi ku-zatilgan; ular ichida kvars (pyezo-kvars)dan tashqari segnet tuzi, bariy titanat, ammoniy digidrofosfat, litiy niobat va boshqa ham keng qoʻllanadi. Koʻpincha yana maxsus texnologiya boʻyicha olingan baʼzi segnetoelektriklarning qattiq eritmalari — pyezokera-mikalardan ham foydalaniladi. Pye-zoelektriklar radiotexnika, akustika, radiofizika va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Pyero della francheska

**Pyero della francheska** (Piero della Francesca) (taxminan 1420 — Toskana — 1492) — italyan rassomi, sanʼat nazariyotchisi, Umbriya maktabining yirik namoyandasi. Pyero della francheskaF. ijodiga obrazlarning ulugʻvorligi, shakllarning hajmdorligi, koloritning shaffofligi, makonni tadrijiy perspektivali qurilishi kabi badiiy xususiyatlar xos; asarlari rangdor va serjilva, nurga boyligi bilan ajralib turadi. Pyero della francheskaF. Aretssodagi San-Franchesko cher-kovi devorlariga ishlagan freskalar turkumi diqqatga sazovor ("Imperator Konstantinning tushi" va boshqa, 1452— 66), "Isoning choʻqintirilishi" (1450—55), "Federigo da Montefel-tro portreta" (1465) va boshqa Pyero della francheskaF. sanʼatning nazariy masalalariga bagʻishlangan asarlar ham yaratdi ("Rangtas-virda perspektiva" va boshqalar). Rassom ijo-di Italiya Uygʻonish davriga asos yaratdi hamda Venetsiya va Florensiya rangtasvir maktablarining shakllanishida muhim oʻrin egalladi.

## Manbalar
Pxenyan universiteti

**Pxenyan universiteti**, Kim Ir Sen nomidagi Pxenyan universiteti — KXDRdagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1946-yil tashkil etilgan. Universitetning bir nechta fakultetlari asosida 1948-yil Pxenyanda politexnika va tibbiyot institutlari, Sarivonda qishloq xoʻjaligi instituti tashkil etilgan. Tarix, falsafa, iqtisodiyot, huquq, filologiya, chet tillari va adabiyoti, geografiya, geologiya, fizika, matematika, kimyo, biologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 16 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Pxenyan

**Pxenyan**— Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR) poytaxti. Tedongan daryosi boʻyida, 300 m balandlikda. Iqlimi mussonli moʻtadil iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —8,2°, iyulniki 24°. Yillik yogʻin 922&nbsp;mm. Aholisi 2,6 mln. (1990-yillar oxiri). Alohida maʼmuriy birlik qilib ajratilgan.

Pxenyan – Koreyaning qadimiy shaharlaridan. 4-asrda shahar oʻrnida qalʼa boʻlgan. 427— 668-yillarda Koguryo davlatining poytaxti. 10—14-asrlarda Pxenyan **Sogyon** deb atalgan. 1905—1945-yillarda yaponlar qoʻl ostida boʻlgan. 1948-yil 9-sentyabrda Pxenyanda KXDR tuzilganligi eʼlon qilingan. 1950—1953-yillardagi urush vaqtida butunlay vayron boʻlgan. Urushdan keyin qayta tiklanib, zamonaviy shaharga aylangan.

Pxenyan mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Atrofidagi shaharlar bilan yirik sanoat rayonini tashkil qiladi. Qora va rangli metallurgiya, koʻp tarmoqli mashinasozlik, elektrotexnika, toʻqimachilik (KXDR da eng yirik kombinat), oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Poyabzal, farmatsevtika, chinni-fayans, yogʻochsozlik korxonalari ishlab turibdi. Issiqlik elektr stansiyasi, metropoliten qurilgan. Fanlar akademiyasi, universitet, teatrlar, konservatoriya, muzeylar, badiiy galereya bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan minora, qalʼa darvozalari, maqbaralar, pagodalar saqlangan, bogʻ koʻp.

## Manbalar
Pyeron Anri

PYERON (Pieron) Anri (1881.18.7 -Parij — 1964.6.11) — fransuz psixologi va psixofiziologi. Sorbonnada T. Ribo va P. Jane (1859—1947) qoʻl ostida taʼlim olgan. 1923-yildan Kollej de Frans professor Psixologiya instituti (1921) va Mehnat va kasbga yoʻnal-tirish milliy markazi (1928) asoschi-si. Sezgilar psixologiyasiga doir asarlar yozgan. Psixologiyadagi soxta ilmiy yoʻnalishlarga va psixik jarayonlarni buzib tushuntirishga qarshi kurashgan.

## Manbalar
Pyesa

**Pyesa** (frans. piece) — 1) teatr (shuningdek, radio va televideniye)da qoʻyish uchun moʻljallangan dramatik asar (qarang Drama); 2) yakkanavoz sozanda yoki cholgʻuchilar ansambli uchun kichik musiqa asari.

## Manbalar
Pyatigorsk

ʻ**Pyatigorsk** — Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasidagi shahar (1830-yildan). Kavkaz Mineral Suvlari guruhidagi balneologik va balchiq kurorti. Podkumok daryosi boʻyida, Mashuk togʻi yon bagʻrida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 133,3 ming kishi (1998). Sanoati, asosan, kurort ehtiyoji uchun xizmat qiladi (oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari), shuningdek, elektromexanika va qishloq xoʻjaligi mashinalari zavodlari bor. Pedagogika va farmatsevtika institutlari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, M.Yu. Lermontov davlat muzey-qoʻriqxonasi mavjud.

Yozi iliq (iyulning temperaturasi 22°), qishi moʻʼtadil yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —4°); yillik yogʻin 475&nbsp;mm. Harakat va tayanch organlari, mar-kaziy va periferik asab sistemasi, teri, ginekologik kasalliklar, shuningdek, yurak-tomir sistemasi, hazm organlari kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Davolash vannalari bor. Tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan „Eol arfasi“ shiyponchasi (1828), „Diana groti“ (1830—31) mavjud.

## Manbalar
Poʻkak

**Poʻkak**, fellema — 1) oʻsimliklarning ikkilamchi qoplovchi oʻlik toʻqimasi; suberin (poʻkak modda) bilan toʻyingan, zich joylashgan poʻstli hujayralar majmui. Poʻkaksimon kambiy (fellogen) hujayralarining tangental boʻlinishidan hosil boʻladi. Po'kak daraxtsimon oʻsimliklar va aksari koʻp yillik oʻtlarning turli organlarida vujudga keladi: ayniqsa, poʻkakli emanning poya va shoxlarida qalin boʻladi. Po'kak suvni ortiqcha bugʻlanishdan, oʻsimlikni bakteriya, zamburugʻ va hasharotlar taʼsiridan saqlaydi. Eman poʻkagi shisha idishlarga tiqin, poyabzal tayyorlash va boshqa sohalarda ishlatiladi; 2) gimenomitsetlar turkumining poʻkaklar oilasiga mansub zam-burugʻlar guruhi (yana qarang Yogʻoch zamburugʻlari).

## Manbalar
Poʻlat Moʻmin

**Poʻlat Moʻmin** (taxallusi; asl ism-sharifi **Poʻlat Moʻminov**) (1922.24.12 – Toshkent – 2004.2.3) — bolalar shoiri. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1992). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Dastlab pedagogika bilim yurtini (1939), soʻng Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutini tugatib (1944), oʻqituvchilik bilan shugʻullangan (1944–1947). "Lenin uchquni" gazetasida adabiy xodim (1948–50), Oʻzbekiston davlat nashriyotida boʻlim mudiri (1951–1952), respublika Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi (1954–60), Madaniyat vazirligi qoshidagi Sanʼat ishlari boshqarmasida dramaturgiya boʻyicha bosh muharrir (1962–64).

Ilk sheʼrlar toʻplami – "Sayrang, qushlar" (1949). Shundan keyin uning "Tong kuylari" (1949), "Oltin boshoqdor" (1951), "Tish choʻtkasi ertagi" (1955), "Hunardan unar" (1958), "Toʻgʻri oʻsgan gul boʻlur" (1960), "Aql qayerda boʻlar" (1962), "Oltin nay" (1967), "Yaxshilarga oʻxshasam" (1975), "Rahmatga rahmat!" (1969), "Eson va Omon" (1973), "Ertaqdan ertakka" (1989), "Ertaklar yaxshilikka yetaklar" (1984), "Yurak zavqu dardlarim, aytar baytu fardlarim" (1993), "Bugʻdoy bobo" (1995), "Bolajon, bolajonim" (2003) va boshqa bolalarga bagʻishlangan sheʼr va ertaklardan iborat toʻplamlari, "Kul-di xiyol" (1964), "Gul va piyoz" (1971), "Qoʻshiq aytib" (1985) singari qoʻshiqlardan tashkil topgan kitoblari nashr etilgan. Poʻlat Moʻmin mumtoz oʻzbek adabiyoti anʼanalarini davom ettirib, gʻazal, tuyuq, fard janrlarida ham koʻplab asarlar yaratgan. Uning 500 dan ziyod qoʻshiqlari gʻazal janrida yozilgan. Poʻlat Moʻminning bolalar hayotidan olingan "Qovoqvoy bilan Chanoqvoy", "Suqatoy va Konfetvoy" (1970), "Bahodirning botirligi" (1972), "Ona bolam deydi, bola onam deydi" (1975), "Oq fil yoʻqoldi" (1983), "Tuyakush-boyaqish" (1987) pyesalari respublika teatrlarida sahnalashtirilgan. A.S. Pushkin, V. V. Mayakovskiy, S. Marshak, S. Mixalkov, A. Barto va boshqa rus yozuvchilarining bolalarga bagʻishlangan asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Manbalar

## Havolalar
people.ziyonet.uz
Pyarnu

**Pyarnu** (1917-yilgacha rasmiy nomi — Pernov) — Estoniyadagi shahar. Pyarnu daryosi Riga qoʻltigʻiga quyilish joy-ida. Dengiz porti va dare pristani. Dengiz boʻyi iqlim va balchiq kurorti. Yozi moʻʼtadil iliq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 17°), qishi moʻʼtadil yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5°); yiliga 540&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Baliq konservalash, zigʻir tola toʻqimachilik kombinatlari, mashinasozlik, oziq-ovqat va oʻrmon sanoati korxonalari, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, shoira Lidiya Koydulaning memorial muzeyi (1945), turistik baza mavjud. Shahar 13-asrdan maʼlum, rus solnomalarida Pernava nomi bilan tilga olinadi.

## Manbalar
Pyasina

**Pyasina** () — RF Krasnoyarsk oʻlkasining Taymir (Dolgan-Nenetslar) milliy okrugidagi daryo. Uzunligi 818&nbsp;km, havza-sining maydoni 182 ming km². Pyasino kulidan boshlanib Kara dengizining Pyasina qoʻltigʻiga quyiladi. Pyasinaavzasida 60 mingdan ziyod koʻl (umumiy maydoni 10450&nbsp;km²) bor. Asosan, qordan toʻyi-nadi. Quyilish joyida urtacha suv sar-fi 2600 m³/sek. Sentabr oxiri — oktabr boshlarida muzlab, iyunda muzdan bushaydi. Kema qatnaydi. Pyasina va uning irmoklarida baliq kup.

## Manbalar
Poʻlatni toblash

**Poʻlatni toblash** - poʻlatni oldin qizdirish, keyin tez sovitish yoʻli bilan chiniqtirish. Qizdirish sharoitiga qarab, toʻla va chala toblash xillariga boʻlinadi. Toʻla toblashda poʻlat holat diagrammam GSE chizi-gʻidan yuqorigi temperaturagacha qizdirilgandan soʻng tez sovitiladi. Shunda poʻlat toʻliq austenit xrlatga oʻtadi. Chala toblashda metall PSK chizigʻidan yuqorigi temperaturalargacha qizdiriladi; sovitishdan keyin erimagan (ortiqcha) fazalar (ferrit yoki sementit va murakkabroq karbidlar) saqlanib qolishi mumkin. Temir-uglerodli qotishmalarning holat diagrammasiga muvofiq, shu di-agrammaning GSE chizigʻidan yuqorigi temperaturalarga poʻlatning termodinamik turgʻun xrlati — austenit, PSK chi-zigʻidan pastdagi temperaturalarga ferrit va sementit moye keladi. Austenit PSK chizigʻidan yuqorigi temperaturadan asta-sekin sovitilganda, holat diagrammasiga muvofiq, ferrit va sementitga parchalanadi. Juda past temperaturada austenit amalda parchalanmaydi, temperatura yana pasaytirilsa, martensitta aylanadi; Poʻlatni toblashdan maqsad — toʻliq martensit struktura hosil qilish. Poʻlatni toblash natija-sida poʻlatning qattiqligi keskin oshadi, mustahkamlanadi, plastikligi pasayadi.

Sovitish sharoitiga qarab, Poʻlatni toblash izo-termik, pogʻonali va boshqa usullarda amalga oshirilishi mumkin. Izotermik toblashda poʻlat GSE chizigʻidan yoki PSK chizigʻidan yuqorigi temperaturalargacha qizdiriladi, soʻngra PSK dan past temperaturalargacha tez sovitiladi va izotermik dam deb ataladigan xrlatda tutib turiladi, bunda austenit boshqa strukturalar (perlit, bey-nit)ga aylanadi. Pogonali toblashda poʻlat martensitga aylanadigan temperaturadan bir oz yuqori temperaturagacha katta tezlikda sovitiladi, shu temperatura butun qalinligiga birday tarqalguncha tutib turiladi, soʻngra martensit struktura hosil boʻlguncha asta-sekin sovitiladi. Tashqi omillar, asosan, toblash mu-hiti (suv, moy, erigan tuz) va bosim ham Poʻlatni toblashga taʼsir qiladi.

Toblangan poʻlat juda moʻrt boʻlgani uchun bir oz boʻshatiladi (qarang Boʻshapgish). Poʻlatni toblash texnikada keng ishlatiladigan, konstruksion xossalari yaxshi poʻlat olishga imkon beradi.

## Manbalar
Valijon Poʻlatov

**Valijon Poʻlatov** (1939.24.6 — Dangʻara tumani — 2000.15.3) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1963). 1963-yildan Oʻzbekiston tumanidagi 54-, 48-, 53-, 1993-yildan Dangʻara tumanidagi 13maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Bolalarga bilim berishda noanʼanaviy dare usullaridan unumli foydalangan.

## Manbalar
Surʼat Poʻlatov

**Surʼat Obidovich Poʻlatov** (1931. 23.10, Toshkent) — aktyor, xonanda (dramatik bariton). Oʻzbekiston xalq artisti (1991). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1952). 1952—56 yillar Qashqadaryo teatrida aktyor, bosh rejissor (1955—56), 1956-yildan Muqimiy teatrida aktyor. P. ijodi qaxramonlaridagi ezgu tuygʻular, kuchli psixologik talqini, ularning ichki kechinmalarini ochishda chiroyli musiqiy xonishlar bilan toʻldirishi, oʻziga xos ijrosi bilan ajralib turadi. Ravshan ("Ravshan va Zulxumor"), Haydar ("Nurxon"), Zafar ("Zafar"), Teshaboy ("Toshbolta oshiq"), Aziz ("Fargʻona hikoyasi"), Poʻlat ("Zarafshon qizi"), Nodir ("Guli siyoh"), Armon ("Qizbuloq"), Norqoʻzi ("Yoshlikda bergan koʻngil"), Usmonali ("Navoiy Astrobodda"), Otaizor ("Mangu mashʼal"), Kul ("Na malakman, na farishta"), Ota ("Devona") kabi 200 dan ortik, rol ijro etgan. Xonanda sifatida "Yangra sozim", "Sevgi niholi", "Ochil gulim", "Naʼmatak", ] "Bayet IV" "Parvona boʻlibman", "Aqli raso boʻlsin", "Yigit va qiz dueti", "Otma-gay tong", "Abduraxmonbegi" kabi qoʻshiq va ashula yoʻllari bilan tanilgan. P. televizion va videofilmlar, telepostanovka va telenovellalar ("Naʼmatak", "Gul va inson", "Qorakoʻz", "Koʻngil koʻchalari", "Sud davom etadi", "Bir goʻzal bormish" va boshqalar)da bir kancha rollar ijro etgan. Shuningdek, kinoda ("Gulistondan judo", "Koʻzlarim yoʻlingda", "Kim jin-ni" va boshqalar) ham suratga tushgan. 1960-yildan "Tabassum" radiojurnalining boshlovchilaridan, dublyaj sanʼatida ham barakali ijod qilgan. P. haqida "Sanʼatga baxshida umr" (rej. Sh. Xoʻjayev) filmi ishlangan. "Shuxrat" medali bilan mukofotlangan (1995).

## Manbalar
Haydar Poʻlatov

**Poʻlatov Haydar** (1928.10.7, Chinoz qishlogʻi, Toshkent viloyati — 1993.19.5, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978), falsafa fanlari doktori (1968), professor (1969). Toshkent yuridik institutini tugatgan (1949). Shu institutda davlat va huquq nazariyasi kafedrasining dotsenti (1953—55). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa kafedrasining mudiri (1958—64, 1984-yildan), Toshkent Oliy partiya maktabi (1970—71), Toshkent avtomobil yoʻllari instituti falsafa kafedrasining mudiri (1972—82), shu institut prorektori (1982—84). Ilmiy ishlari ijtimoiy falsafa, inson falsafasi, madaniyat falsafasi, dialektika va bilish nazariyasi, axloqshunoslik va siyosatshunoslikka bagʻishlangan, milliy mafku-ra masalalari boʻyicha maqolalar yozgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992).

## Manbalar
Poʻlatchi

**Poʻlatchi**, poʻladchi — 1) oʻzbek urugʻlaridan biri. Barloslarda ham poʻlatbachcha degan urugʻ tarmogʻi mavjud; 2) qoraqalpoqlarning kandakli uru-gʻining bir shoxobchasi toqpoʻlat deb ataladi. Qashqadaryo viloyatida Poʻlati va Buxoro viloyatida Oqpoʻlat nomli qishloqlar bor. Etnonimdan qishloq nomi kelib chiqqan.

## Manbalar
Poʻlkan Muhammad Jomrot oʻgʻli

**Poʻlkan Muhammad Jomrot oʻgʻli** (1874 — Navoiy viloyati Xatirchi tumani Qatagʻon qishlogʻi — 1941) — shoir, dostonchi.

Qoʻrgʻon dostonchilik maktabi vakili. Jassoq baxshi (19-asr)ning shogirdi. Yoshligidan yetimlikda oʻsgan, doʻmbira chertishni, doston va termalar aytishni oʻrgangan. 25 yoshida yetuk dostonchi sifatida tanilgan. P. 70 dan ortiq xalq dostonlarini yod bilgan va kuylab kelgan: „Goʻroʻgʻli“ turkumidagi dostonlar, „Qironxon“, „Orzigul“, „Alpomish“, „Yodgor“, „Rustam“ turkumi va boshqa Re-pertuarlari mavzu va janr jihatidan turli-tuman boʻlib, ularda oʻzbek xal-qining oʻtmishidagi hayoti, urf-odatlari, intilishi va orzu-umidlari ifodalangan. „Hasan batrak“ (1927) dostonida oʻzbek mehnatkashlarining yer va suv haqidagi orzu-tilaklari, bu yoʻldagi kurashi aks etgan. Poʻlkan kuylagan anʼanaviy dostonlar ham gʻoyaviy va badiiy yuksakligi bilan ajralib turadi. P. ijodi oʻzbek folklori taraqqiyotida muhim bosqich boʻldi.
## Hayoti
Poʻlkan  yoshligidan yetim qoladi. 10 yoshidan dehqonchilik bilan shug‘ullanadi. Ko‘p o‘tmay cho‘ponlik qila boshlaydi. Shuning uchun podani biror o‘tloqqa haydaganidan so‘ng, uni nazorat qilishdan boshqa ishi bo‘lmaydi. Natijada, do‘mbira chalib vaqt o ‘tkazishni boshlaydi. Doʻmbra yordamida oʻzi bilan dostonlardan parchalar aytib yuradi. Katta ustozlik tajribasiga ega Jassoq baxshi unga ustozlik qilib baxshilik sirlarini oʻrgatgan.

Jassoq baxshining 4 yil  u bilan mashq qilishi oqibatida Jomrot  baxshichilik tajribasiga ega boʻldi. 25 yoshida xalq mehrini qozonib,  taxminan 1899—1900-yillarda mashhur baxshi sifatida tilga tushdi.

1914-yilda Muhammadqul Jonmurod oʻgʻli 40 yoshda ekanida chor Rossiyasi podshohsi Nikolay II farmoniga binoan Turkiston oʻlkasidan birinchi jahon urushida qora ishlami bajarish uchun mardikorlikka olish boshlanadi. Poʻlkan ham  mahalliy aholi qatorida tugʻilgan yurtini tashlab ketishga majbur boʻlgan. Yaʼni qishlogʻidagi Boʻriboy ismli bir badavlat odam mardikorlikdan ozod boʻlish pul toʻlaydi va uning oʻmiga Muhammadqul mardikorlikka olinadi va Rossiyaga olib ketilgan.  Mardikorchilik  natijasida baxshining „Mardikor“ dostoni dunyoga kelgan. Unda oq podshoh zulmiga, oʻzbek xalqiga hech qanday aloqasi yoʻq urash tashvishlariga boʻlgan norozilik oʻzining badiiy ifodasini topgan. Poʻlkan nomi esa „polk“ soʻzidan olingan boʻlib, mardikor boʻlib yurgan paytlardan xotira sifatida front orqasidagi polkda xizmat qilgani uchun unga taxallus boʻlib qolgan.

Oʻzbek folklorshunosligi fani rivojiga munosib qissa qoʻshgan olimlar V.M.Jirmunskiy va H.T.Zarifov 1947-yilda nashr qilingan „Oʻzbek qahramonlik eposi“ kitobida Poʻlkan ijrosidagi „Qironxon“ dostoni 20000 misra sheʼrdan iborat ekani qayd etilgan.

## Adabiyot
* Afzalov M., Poʻlkan shoir, T., 1955;
* Poʻlkan shoir, Maqolalar toʻplami, T., 1976.
* Goʻroʻgʻlining tugʻilishi, T., 1967;
* Gulnor pari, T., 1967;
* Hilomon. Goʻroʻgʻli turkumi dostonlaridan. T., 1970;
* Hasanxon, T., 1976.

## Manbalar
Poʻrsildoq yara

**Poʻrsildoq yara** *(pemfigus)* – terining rangi oʻzgarmagan holda, turli sabablarga koʻra, unga toshma toshishi bilan oʻtadigan kasalliklar guruhi. Surunkali poʻrsildoq yara, chaqaloqlar va zaxm poʻrsildoq yarasi farq qilinadi.

Surunkali poʻrsildoq yara (asl poʻrsildoq yara) teri va shilliq qavatlarga qayta-qayta pufakchalar toshib turishi bilan tavsiflanadi. Toshmalar yorilib, shu sohalar qattiq ogʻriydi. Bemor isitmalaydi, uyqusi, ishtahasi yoʻqoladi, ozib ketadi. Kasallik bir oy, baʼzan bir yil davom etadi. Koʻpincha nerv sistemasi zararlanadi, moddalar almashinuvi buziladi.

Chaqaloqlar poʻrsildoq yarasi — yiringli mikroblar qoʻzgʻatadigan oʻtkir kasallik (chaqaloqlar hayotining dastlabki kunlarida paydo boʻladi). Chaqaloqning tanasi, oyoq va qoʻllari terisida noʻxatdan tortib yongʻoqdek kattalikda pufaklar paydo boʻladi (ular yorilgan joy suv achib, bezillab turadi). Kasallik 6 — 8 kun davom etib, tuzalib ketadi. Lekin nozik chaqaloqlarda juda ogʻir kechadi. Kasal chaqaloqni sogʻlom bolalardan ajratib qoʻyib, doktor buyurgan dori-darmonlar bilan davolash kerak. Chaqaloqning ichki kiyimlari va yoʻrgagi, albatta, dazmollanadi.

Zaxm poʻrsildoq yarasida kaft yuzasi va oyoq tagida, boldir va bilakda, baʼzan badan va yuzda yalligʻlanib, sogʻlom teridan ajralib turadigan hoshiyali pufakchalar paydo boʻladi. Zaxm poʻrsildoq yarasida ichki aʼzolar ham zararlanishi mumkin. Bemor zaxmga qarshi qoʻllaniladigan qoʻtaqlik preparatlar tayinlanadi. Kortikosteroidlarga prednizalon, deksametazon, triamsinalon kiradi.

## Manbalar
Poʻrtana

**Poʻrtana** — uzoq vaqt davom etadigan kuchli shamol; odatda, siklon oʻtayotganda kuzatilib, quruqlikda ozmi yoki koʻpmi vayron keltiradi va dengizlarni kuchli toʻlqinlantiradi. Shamolning kuchi Bofort shkalasi boʻyicha 9 ball (21—24 m/s) ni tashkil etadi. Bundan kuchliroq shamollarga kuchli poʻrtana, qattiq poʻrtana, dovul, boʻron deyiladi.

## Manbalar
Naima Poʻlatova

**Naima Qudratovna Poʻlatova -** aktrisa, xonanda (soprano) (1939-yil 4-iyun kuni Toshkent shahrida tugʻilgan). Oʻzbekiston xalq artisti (1997). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1958-yildan Muqimiy teatrida ishlaydi. Poʻlatova, asosan, lirik qahramonlar ijrochisi boʻlib, sevgi sanamlarining iztiroblari, ularning ichki kechinmalarini ham dramatik, ham musiqiy talqinda tomoshabinga mohirona yetkazish, onalarga xos mushfiqu-mehribonlik, bardoshlik, uning psixologik va dramatik holatini ifodalashda oʻziga xos ijrosi bilan ajralib turadi. Nurxon („Nurxon“), Alima („Momo yer“), Zulxumor („Ravshan va Zulxumor“), Oyparcha („No-dira“), Shirin („Farhod va Shirin“), Xolisxon („Paranji sirlari“), Gulruh („Navoiy Astrobod-da“), Obida („Mavlono Muqimiy“), Hayotxon („Fargʻona tong otguncha“), Amal („Guli siyoh“), Jamila („Devona“), ona („Mangu mashʼal“, „Toʻydan keyin tomosha“) kabi rollari bilan ta-nilgan. Xonanda sifatida „Munojot“, „Aylanay“, „Aqli raso boʻlsin“, „Fi-gʻonkim“, „Sevgi nidosi“, „Qarshi gullari“, „Otmagay tong“, „Abdurahmonbegi“ va boshqa mumtoz va zamonaviy qoʻshiklarni ijro etgan. Filmlar („Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Oʻzganing baxti“, „Toʻylar muborak“, „Karaxtlik“, „Mehrobdan chayon“ kabi)da ham suratga tushgan.

## Manbalar
Poʻlatxon qoʻzgʻoloni

**Poʻlatxon qoʻzgʻoloni** — Qoʻqon xonligida xon va uning amaldorlari zulmiga va chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosatiga qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni (1873—76). Rahbari — Ishoq Hasan oʻgʻli (1844 — Margʻilon — 1876). Ishoq Hasan Qoʻqondagi Tunqator madrasasida oʻqigan. Andijondagi masjidda imomlik qilgan, savdogarlik bilan ham shugʻullangan. Toshkentga kelib, Abdulmoʻmin otaliq bilan tanishgach, shu yerda vaqtincha yashab qoladi. 1872-yil Sher Dodho boshliq bir guruh qoʻqonliklar Samarqandda istiqomat qilayotgan Poʻlatbekni (Olimxonnnng nevarasi) Qoʻqonga taklif qilib, uni xon qilib koʻtarishga vaʼda qilishadi. Lekin, Poʻlatbek bu taklifni rad etadi. Shundan soʻng qoʻqonliklar Toshkentga kelib, Abdulmoʻmin otaliq bilan uchrashganlar. Ularning iltimosiga koʻra, Ishoq Hasan "Poʻlatxon" nomi bilan qoʻzgʻolonga boshchilik qilishga rozi boʻlgan va Namanganga kelib qoʻzgʻolonga rahbarlik qila boshlagan. Uning tomoniga yirik boy va harbiylar, hatto Xudoyorxonntt oʻgʻli va boshqa qarindoshlari ham oʻtgan. 1875-yil 22-iyulda Xudoyorxon Toshkentga qochishga majbur boʻladi. Xon taxtiga Poʻlatxon va Xudoyorxonning katta oʻgʻli Nasriddinbeklar asosiy daʼvogarlar edi. 1873-yilda qirgʻizlar Poʻlatxonni Qoʻqon xoni deb eʼlon qilgan edilar. Ammo, Xudoyorxon Toshkentga qochgandan keyin Abdurahmon oftobachi Nasriddinbekni xon deb eʼlon qilib taxtga oʻtqizgan. Shu sababli "Poʻlatxon" Abdurahmon oftobachi va Nasriddinxonlarga qarshi kurashni boshlab yuboradi. Oqibatda, Qoʻqon xonligida ikki hokimiyatchilik paydo boʻladi. Buning oldini olib, kuchlarni birlashtirish maqsadida Abdurahmon oftobachi 1875-yil 7-avgustda Chor Rossiyasi mustamlakachilariga qarshi gʻazavot eʼlon qiladi va xalq ozodlik harakatini boshlab yuboradi. "Poʻlatxon" bu harakatni qoʻllab quvvatlaydi, ammo qoʻshinini jangga olib kirmaydi. 1875-yil 23-avgustda Maxram qalʼasi ostonasida ruslar bilan Abdurahmon oftobachining qoʻshini oʻrtasida qattiq jang boʻladi. Qoʻqonliklar magʻlubiyatga uch-raydi. K. P. Kaufman qoʻzgʻolonchilarni birin-ketin tor-mor etib, Qoʻqon, Margʻilon va Oʻsh shaharlarini jangsiz bosib olgan. 1875-yil 22-sentabrda Kaufman Margʻilon shahriga Nasriddinxonni taklif qilib, aholi uchun juda ogʻir boʻlgan shartnomaga imzo chektiradi. Na-tijada, aholi Nasriddinxonga qarshi qoʻzgʻolon koʻtaradi. Nasriddinxon Toshkentga qochishga majbur boʻladi. Poʻlatxon rasman Qoʻqon xoni deb eʼlon qilinadi. Abdurahmon oftobachi ham uni tan oladi, Poʻlatxon bilan yarashib harbiy kuchlarini birlashtiradi. Rus askarlari bilan boʻlgan janglarda kuchlar teng boʻlmagani natijasida Poʻlatxon magʻlubiyatga uchraydi. 1876-yil 1-martda Margʻilon shahrida dorga osib oʻldiriladi.

## Yana qarang

* Oʻrta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi

## Adabiyot
* Bobobekov H. N., Poʻlatxon qoʻzgʻoloni, T., 1996;
* Qoʻqon tarixi, T., 1996.

## Manbalar
Poʻstloq

**Poʻstloq**, oʻsimliklar poʻstlogʻi () — oʻsimlik poya va ildizlarining kambiydan keyingi sirtqi qismi; har xil toʻqimalardan tuzilgan. Birlamchi va ikkilamchi Poʻstloq bor. Birlamchi Poʻstloq oʻsish konusida birlamchi qoplovchi toʻqimalar bilan mar-kaziy silindr orasida meristemaning tashqi qavatlaridan shakllanadi. U parenximadan tuzilgan, hamma oʻsimliklarning ildizida yaxshi rivojlanadi; ikki pallali va ochiq urugʻlilarda esa ildizpoyasida va poyalarida ham boʻladi. Ikki pallalilar poyasida birlamchi Poʻstloq ning sirtqi qismi, asosan, kol-lenximadan, bir pallalilar ildizida esa ekzodermadan iborat. Ikkilamchi Poʻstloq (ikkilamchi floema, yaʼni lub) kambiydan rivojlangan boʻlib, toʻrsimon naychalar, lub parenximasi, mexanik tolalardan iborat. U fotosintez mahsulotlarini pastga — oʻsimlik boʻylab tarkatib, 1-, 2-yillari oʻtkazuvchi toʻqima vazifasini bajaradi. Eski Poʻstloq poʻkaklanib, oʻtkazuvchi vazifasini bajarmay qoʻyadi, u yogʻochni fakat mexanik va kimyoviy taʼsirlardan himoya qiladi. Quruq Poʻstloq tarkibida 16—23% sellyuloza, 7—15% pentozan, 6—16% geksozan, 8—10% poliuronidlar, 27—33% lignin, 14—30% ekstrakt moddalar bor. Odatda, daraxt poyasi va ildizlari oson koʻchadigan ustki qismi Poʻstloq deb ataladi. Yosh daraxtlar poʻstlogʻi silliq boʻlib, rivojlanish davomida dagʻallashib yoriqchalar hosil qiladi. Qayin poʻstlogʻining poʻkak qismidan smola; lipaning lub tolasidan mochalka; beresklet ildizining poʻstlogʻidan guttapercha (7%); zi-gʻir, kanop va boshqa poʻstlogʻidan toʻqimachilikda ishlatiladigan tolalar; eman, tol poʻstlogʻidan oshlovchi moddalar; xin daraxti poʻstlogʻidan xinin va boshqa olinadi.

## Yana qarang

* Epiderma
* Epiderimis

## Manbalar

## Havolalar
Р (kirill)

**Р** — oʻzbek kirill alifbosining oʻn sakkizinchi harfi. Til oldi, titroq, sonor, jarangli undosh tovushni ifodalaydi. Soʻz boshida (rais, racm, rost), oʻrtasida (oʻrtoq, surnay, qora) va oxirida (bozor, gulzor, qor) kela oladi. Faol qoʻllanuvchi harf (tovush) hisoblansada, oʻzbek tilidagi birinchi harfi r boʻlgan soʻzlarning barchasi boshqa tillardan oʻzlashgandir. Baʼzan talaffuzda (koʻpincha shevalarda) r tovushi tushib qoladi: bormi — boomi, uylar — uyla, onamlar — onamla. Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda oʻziga xos belgi-shakllarga ega.

## Manbalar
Ra

**„Ra“ kemalari** (qadimgi misrliklarning quyosh xudosi Amon-Ra nomidan) – papirus oʻsimligidan yasalgan qayiq, kema. Qadimgi misrliklar kemasi nusxasiga koʻra qurilgan (uzunligi 12 m, kengligi 5 m). „Ra“da Tur Xeyerdal 7 kishidan iborat baynalmilal ekipaj bilan birga qadimgi misrliklarni Amerikaga suzib borishlari mumkinligini isbotlash maqsadida ekspeditsiya uyushtirgan. 1969—1970-yillarda 2 ta „Ra“ qayiqlarida ekspeditsiya uyushtirilgan.

## Nazariyaning yuzaga kelishi
Mashhur norveg sayyohi va olimi Tur Xeyerdal 1955-yili Pasxa oroliga qilgan sayohati vaqtida tropik qamish (papirus)dan yasalgan kemalarning tasvirini topadi. Bu esa unda inklargacha boʻlgan Amerika aholisi okeanni qamishdan yasalgan kemalarda kesib oʻtgan boʻlishi mumkin, degan fikrni uygʻotadi. Xeyerdal tropik qamishdan kema yasab, unda Atlantika okeanini suzib oʻtishga qaror qilgan.

## „Ra-1“
### „Ra-1“ ekspeditsiyasi
Chadlik ustalar tomonidan qadimgi Misr kemalarga monand qilib tayyorlangan „Ra“ deb nomlangan kema 7 mamlakat aʼzolaridan iborat 7 kishilik ekipaj bilan BMT bayrogʻi ostida sayohat qilgan. Xeyerdal oʻzining yetti kishilik xalqaro ekipajiga SSSRdan shifokor, olim, ingliz tilini mukammal biladigan jurnalist Yuriy Senkevichni taklif qilgandi. Kema 1969-yil bahorida Marokashning Safi portidan joʻnab ketgan va Shimoliy ekvatorial oqim taʼsirida 5 ming kilometr yoʻl bosib oʻtdi va sayohat tugashiga bir hafta qolganida kemadagi nosozlik tufayli Janubiy Amerika yaqinida muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
### „Ra-1“ ekipaji
Ekipaj tarkibiga ekspeditsiya rahbari Tur Xeyerdaldan tashqari navigator Norman Beyker (AQSh), kino operatori Karlo Mauri (Italiya), shifokor Yuriy Senkevich (SSSR), antropolog Santyago Genoves (Meksika), papirus mutaxasisi Abdulla Jibrin (Chad) va fotosuratchi Georges Surial (Misr) kirgan.

## „Ra-2“
### „Ra-2“ ekspeditsiyasi
10 oydan soʻng 1970-yil Tur Xeyerdal „Ra-2“ papirus kemasida 57 kun suzib, Karib dengizi sharqidagi Barbadosga yetib oladi. Bu tajribasi bilan Tur Xeyerdal qadimgi dengizchilar Kanar oqimidan foydalangan holda Atlantika okeani orqali Janubiy Amerika va undan keyin Tinch okeaniga suzishlarni amalga oshirganliklarini isbot qilgan.
### „Ra-2“ ekipaji
Abdulla Jibrindan tashqari „Ra-1“ sayohati ekipaji yangi ekspeditsiyaga qoʻshildi. Ekipaj tarkibiga Xeyerdaldan tashqari navigator Norman Beyker (AQSh), kino operatorlari Karlo Mauri (Italiya) va Key Oxara (Yaponiya), shifokor Yuriy Senkevich (SSSR), antropolog Santyago Genoves (Meksika), ekologik kimyogar Madanni Ait Uhanni (Marokash) va fotosuratchi Georges Surial (Misr) kirgan.

## Manbalar
R (maʼnolari)

**R**:

* R (lotin) — oʻzbek lotin alifbosining oʻn yettinchi harfi.
* R (kirill) — oʻzbek kirill alifbosining oʻn sakkizinchi harfi.
Isidor Isaac Rabi

**Isidor Isaak Rabi** () (1898.29.7, Rimanuv, hozirgi Polsha — 1988) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1940). Kornell universitetini tugatgan (1919). 1929-yildan Kolumbiya universitetida ishlagan (1937-yildar professor). Massachusets texnologiya instituti radiatsiya laboratoriya direktorining yordamchisi (1940—45). Ilmiy ishlari magnetizm, yadro fizikasi, kvant mexanikasi va boshqalarga oid. Rabi atom yadrosining magnit momentini radiochastotali rezonans yoʻli bilan oʻlchashning yangi usulini ishlab chiqib (Rabi shkalasi) proton va deytronning magnit momentini aniqlagan (1933—39). Nobel mukofoti laureati (1944).

## Manbalar
Yitzhak Rabin

**Yitzhak Rabin** (1922—95) — Isroil bosh vaziri (1974—77 va 1992—95). 1964—66 yillarda armiya bosh shtabi boshligʻi. 1984—90 va 1992-yildan mudofaa vaziri. 1992-yildan "Avoda" partiyasi raisi. Diniy ekstremist tomonidan oʻldirilgan. Nobel tinchlik mukofoti laureati (1994).

## Manbalar

## Havolalar
Poʻstloqxoʻrlar

**Poʻstloqxoʻrlar** (), poʻstloqxoʻr qoʻngʻizlar — qoʻngʻizlar oilasi. 3000 dan ortiq turi bor, keng tarqalgan. Po'stloqxoʻrlar **chin po'stloqxoʻr**, **lubxoʻrlar** va **zabolonniklar** (poʻstloq osti qoʻngʻizlari) guruxlariga boʻlinadi. Ularning ayrim turlari poʻstloq ostida, baʼzilari poʻstloqda, boshqalari yogʻochda yoki ildizda, oʻtsimon oʻsimliklar poyasida, ayrim tropik turlari meva va urugʻlarda yashaydi. Tanasi kichik (0,8—3,5mm), qoʻngʻir yoki qora, moʻylovi ilgaksimon, ***oyoqlari 4 boʻgʻimli***. Oʻzbekiston sharoitida, asosan, burishgan poʻstloq osti qoʻngʻizi () va gʻarb togʻ poʻstloqxoʻri () turlari keng tarqalgan.

**Kurashish choralari:** zararlangan va qurigan shoxlarni qirqish va yoqib yuborish, daraxt tanasini shox va "*lishaynik*"lardan tozalash, oʻz vaqtida sugʻorish va oʻgʻitlash. Kvark (6,9—13,8 l/ga), zolon (2,0—4,0 l/ga) va boshqa kimyoviy prepa-ratlar bilan ishlov berish. Qoʻngʻizlarning uchishi davri oldidan daraxtlar tanasini ohak eritmasi bilan oklash, 0,2% li karbofos eritmasi purkash va boshqa.

## Yana qarang

* Hasharotlar

## Manbalar
Rabinjon oltin-mis koni

**Rabinjon oltin-mis koni** — Zirabuloq togʻlarining shimoli-sharqida joylashgan kon. 1958-yilda ochilgan. Oltin-sulfid-kvarsli konlar guruhiga mansub. Konning geologik tuzilishini akademik H. N. Boymuhamedov boshchiligidagi mutaxassislar guruhi oʻrgangan. Kon quyi va yuqori silur, devon davrlarining choʻkindi-metamorfik jinslari va mezokaynozoy yotqiziqlaridan tarkib topgan. Rabinjon oltin-mis konim.k.da sof oltin, elektrum (kumushli sochma oltin), oltin telluridi, bornit, xalkopirit, xalqozin va kovellin kabi foydali qazilmalar mavjud. Shuningdek, kvars, kalsit, ankerit, flyuorit, molibdenit, pirit, arsenopirit, lyollingit, pirrotin, kumush telluridi ham uchraydi. Rabinjon oltin-mis konim.k.ning minerallari, asosan, termalmetamorfik, skarnligidrotermal va gidrotermal bosqichlarda hosil boʻlgan. Rabinjon oltin-mis konim. k. Zirabuloq — Ziyovuddin rudali rnidagi istiqbolli kon.

## Manbalar
Rabiulavval

**[[:Wiktionary:uz:rabiulavval|Rabiulavval]]** — qamariy yil hisobida, yaʼni Oy takvimida, shuningdek, musulmonlarning hijriy-qamariy yil hisobida 3-oyning arabcha nomi. 30 kunga teng. O'zbekiston bo'yicha Mart oyi.

## Manbalar
Rabiussoni

**[[:Wiktionary:uz:rabiussoni|Rabiussoni]]** — qamariy yil hisobida, yaʼni Oy taqvimida, shuningdek, musulmonlarning hijriy-qamariy yil hisobida 4-oyning arabcha nomi. 29 kunga teng.

## Manbalar
Rabod

**Rabod** (arab.) — Markaziy Osiyo, Eron va Afgʻonistondagi oʻrta asr shaharlarining savdo va hunarmandchilik doʻkonlari, mahallalari joylashgan qismi. Rabodlar VII—VIII asrlarda paydo boʻlib, shaharlarning arki yoki shahristoni atrofiga qurilgan. XI XII asrlarda Markaziy Osiyo shaharlarining mustahkam qismiga aylangan. XIII asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida koʻplab qadimgi shaharlarning arki va shahristoni xarobaga aylanib qolgan boʻlsada, rabodlarda hayot davom etgan.

## Manbalar
Rabodxoʻja qoʻrgʻoni

**Rabodxoʻja qoʻrgʻoni**, Rabodi Xoja — qad. istehkom. Samarqandning janubi-sharqida, Zarafshon daryosining chap sohilida, Dargʻom kanalining bosh toʻgʻoni yonida barpo etilgan. Ilk oʻrta asrlarda u "Varqsar" ("Toʻgʻonboshi") nomi bilan mashhur boʻlgan. Rabodxoʻja qoʻrgʻonining saqlanib qolgan tashqi devori qoldigʻiga qaraganda, qoʻrgʻonning uz. 600 m, kengligi 300 m va maydoni 18—20 ga, uchta darvozasi boʻlgan. Rabodxoʻja qoʻrgʻoni muhim strategik ahamiyat kasb etgan. Tabariyning yozishicha, xalifalikka qarshi Samarqandda koʻtarilgan qoʻzgʻolonni bostirish uchun Xuroson noibi Xuzayna 721 yil Rabodxoʻja qoʻrgʻoniga xujum qilib, Dargʻom kanalini bogʻlashga harakat qilgan. Biroq, soʻgʻdiylar koʻrgʻonni qattiq mudofaa etganlar. 736 yil Xuroson noibi Asad ibn Abdulloh ham Rabodxoʻja qoʻrgʻonini egallab, samarqandliklarni suvsiz qoldirishga uringan. Shu tufayli Rabodxoʻja qoʻrgʻonida qadimdan katta harbiy kuch saqlangan. Nasafiyning maʼlumotiga koʻra, 12-asrda Rabodxoʻja qoʻrgʻonida 4 ming suvoriy va 12 ming piyoda jangchi yashagan. 15-asrda Rabodxoʻja qoʻrgʻoni atrofida 40 mingga yaqin aholi istiqomat qilgan. Ularga Samarqand hokimi tomonidan Dargʻom kanalining bosh toʻgʻonini nazorat qilib turish va tuzatish topshirilgan boʻlib, bu xizmatlari uchun ular davlat tomonidan solinadigan xirojdan ozod etilganlar. Rabodxoʻja qoʻrgʻonida toʻgʻonchilar boshliqlaridan Abu Zakariyya Varaqsariy (844 yil) va Xoja Zakariyya Varaq (12-asr)lar dafn etilib, pishiq gʻishtdan maqbara bino qilingan. Shu bois bu qoʻrgʻon Rabodi Xoja nomi bilan shuhrat topgan.

Ad. Muhammadjonov A., Quyi Zarafshon vodiysining sugʻorilish tarixi, T. 1972. Abdulahad Muhammadjonov.

## Manbalar
Rabot (Tojikiston)

**Rabot** — Tojikistondagi qishloq. Respublikaga boʻysunuvchi tumanlardagi Tursunzoda shahri tarkibiga kiradi. Jamiyat aholisi 13053 nafar (2015-yil).

## Manbalar
Rabot (maʼnolari)

**Rabot**:
## Aholi punktlari
* Rabot (Tojikiston) — Tojikistondagi qishloq;
* Rabot (Asht tumani) — daha;
* Rabot (Varzob tumani) — daha;
* Rabot (Ayniy tumani) — daha;
* Rabot — Buxoro tumanidagi qishloq;
* Rabot — Marokash poytaxti;
* Rabot (Tursunzoda) — daha;
* Rabot — Konibodom tumanidagi daha.

* Rabot — Boysundagi shaharcha
## Boshqa
* Raboti Malik — Qoraxoniylar davri karvonsaroyi;
* Rabot — neft koni (Tojikiston);
* Rabot eshontepa — arxeologik yodgorlik.
Ravalpindi

**Ravalpindi** — Pokistonning shim.sharqiy qismidagi shahar. Panjob viloyatida, togʻ etagida. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Panjobdan Afgʻoniston va Kashmirga boriladigan yoʻl ustida. Aholisi 1,4 mln. kishi (1998), aksariyati pushtu, kashmiri, gujarot va panjoblar. Ravalpindi — transport yoʻllarining tuguni, muhim savdo-sanoat markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik (ip gazlama, shoyi, movut, trikotaj), poyabzal, kimyo-farmatsevtika, neftni qayta ishlash, metallsozlik va mashinasozlik, sement korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Shahar yaqinidagi neft va gaz konlaridan  Ravalpindiga quvurlar oʻtkazilgan.

Mil. av. P. oʻrnida Gajipur sh. boʻlgan. Oʻrta asrlarda shahar Fotixpur-Baori deb atalgan. 14-asr boshida moʻgʻullar tomonidan buzib tashlangan. Keyinchalik shaharni gakkarlar qabilasining boshligʻi Ravalxon qayta tiklab, oʻz nomi bilan atagan. 1849-yilda R.ni inglizlar bosib olgan. 1947-yilgacha R. Buyuk Britaniyaning Hindistondagi eng yirik harbiy bazasi boʻlgan. 1947-yildan 1960-yillar boshigacha Ravalpindi — Pokistonning muvaqqat poytaxti. Politexnika universiteti, kollejlar, harbiy muzey, arxeologiya muzeyi, kartinalar galereyasi, aeroport bor.

## Manbalar
Ravvin

**Ravvin** ( - rabbi — ustozim) — iudaizmda dindorlar jamoasining rahbari, din xizmatchisi. Ravvin diniy aqidalarni talqin qiladi, diniy marosimlarga oid masalalarni hal etadi, baʼzi marosimlarni bajarib beradi, sinagogada vaʼz-nasihat qiladi. 

## Manbalar
Maurice Ravel

**Maurice Joseph Ravel** (; 1875.7.3, Fransiyadagi Sibur sh. — 1937.28.12, Parij) — fransuz kompozitori. Parij konservatoriyasini tugatgan (1905). Ijodida dastlab musiqiy impressionizm, 1917-yildan neoklassitsizm tamoyillarini rivojlantirgan. Asarlari koloritining boyligi, shakl va ritmlar ravshanligi, mavzular xalq (ayniqsa, ispan) kuylariga yaqinligi bilan ajralib turadi. "Suv oʻyini", "Aks tasvirlar", "Kechki Gaspar" (1905—08) asarlarida yangi fortepiano uslubini kashf etgan. Raqs kuylariga izchil murojaat qilib xoreografik simfoniya ("Dafnis va Xloya" baleti, 1911), xoreografik poema ("Vals", simfonik orkestr uchun, 1920) janrlarini yaratgan. 2 opera, 3 balet, 2 fortepiano konserti, simfonik, vokalsimfonik va kamer asarlar muallifi. "Bolero" (1928) fransuz simfonizmi choʻqqisidir. Uning musiqasi asosida Navoiy teatrida balet sahnallashtirilgan (1960). R. anʼanalari Oʻzbekiston kompozitorlari (A. Kozlovskiy, G. Mushel va boshqalar) ijodiga katta taʼsir etgan, S. Karimxoʻjayev "Ravel xotirasiga" nomli xoreografik poema (1974) yaratgan.

## Manbalar
Ravensbryuk

**Ravensbryuk** (Ravensbruck) — fashistlar Germaniyasidagi ayollar konslageri (1939—45), Fyurstenberg sh. yaqinida. 130 mingdan ziyod ayol va bir necha yuz bola mahbus boʻlgan; 93 ming kishi yoʻq qilingan. 1945.30.4 da tirik qolgan mahbuslar Sovet Armiyasi tomonidan ozod qilingan.

## Manbalar
Rabot (shahar)

**Rabot** — Marokash poytaxti. Sale shahri bilan R.-Sale prefekturasini tashkil etadi. Atlantika okeani sohilida, unga Bu-Regreg daryosining quyilish yerida joylashgan. Aholisi 1,38 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iqlimi subtropik, oʻrtacha temperatura yanvarda 12°, iyulda 22°. Yillik yogʻin 530&nbsp;mm. Transport yoʻllarining muxim tuguni, temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali mamlakatning boshqa yirik shaharlari, shuningdek, Jazoir va Tunis bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Rabot — mamlakatning yirik iqtisodiy markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: toʻqimachilik va tikuvchilik, oziq-ovqat, metallsozlik, koʻn-poyabzal, yogʻochsozlik, kimyo, poligrafiya. Mebel, mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Rabot — mamlakatning ilmiy va madaniy markazi: universitet (1957), konservatoriya, ilmiy tadqiqot muassasalari, milliy teatr, Udayya muzeyi, xalq sanʼati va boshqa muzeylar, kutubxonalar bor. Shaharda banklar, hukumat idoralari joylashgan.

Shaharga 1150-yilda muvahhidlar tomonidan asos solingan. 17-asrda Rabotga Andalusiyadan musulmon hunarmand va savdogarlarining koʻchib kelishi munosabati bilan shahar tez rivojlandi. 1627— 66 yillarda mustaqil Rif respublikasi poytaxti. 19-asrda Rabot siyosiy va iqtisodiy markazga aylandi. 20-asr boshlarida fransuz bosqinchilariga qarshi milliy ozodlik kurashi markazi. 1912—56-yillarda Fransiya protektoratining maʼmuriy markazi. 1956-yildan mustaqil Marokash davlatining poytaxti.

Rabotning tarixiy markazi Bu-Regreg daryosi boʻyidagi qoya ustida joylashgan. Shaharning eski qismi 12-asr oxirida baland devor bilan oʻralgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Katta masjid (14-asr), Hasan masjidi (12-asr), maqbaralar, Qirol saroyi (1775) va boshqa saqlangan. Shaharning janubida yangi zamonaviy binolar qurilgan.

## Manbalar
Ravishdosh

**Ravishdosh** — feʼlning ravishga xos vazifada qoʻllanish uchun maxsuslashgan shakli. Ravishdosh harakatning belgisini bildirib, uning biror xususiyatini koʻrsatadi. Ravishdoshlar harakatni ifodalovchi har qanday feʼl bilan qoʻllana oladi. Ular, asosan, harakatning belgisini, jumladan, paytini, maqsadini, sababini bildirib, gapda hol boʻlib yoki ergash gapning kesimi vazifasida keladi. Hozirgi oʻzbek tilida ravishning bir necha shakllari bor, ular quyidagi qoʻshimchalar yordamida yasaladi: -(i)b — oʻqib, koʻrib; -(a)y —kula-kula, yigʻlay-yigʻlay; -gach (-kach, -qach), —kelgach, tikkach, chiqqach; -gani (-kani, -qani) — koʻringani, toʻkkani, soqqani; -guncha (-kuncha, -quncha) — borguncha, choʻkkuncha, taqquncha kabi. Ravishdoshning boʻlishsiz shakli -may, -masdan qoʻshimchalari bilan yasaladi: oʻqib, oʻqimay, oʻqimasdan kabi.

## Manbalar