open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ellips

**Ellips** (yun. — tushirib qoldirish, yetishmaslik) — nutq yoki matndagi sintaktik qurilma tarkibidan biror unsurning tushirib qoldirilishi, sintaktik qurilmaning tarkibiy "etishmovchiligi", "notoʻliqligi". E. iqtisod (tejamlilik) talabi asosida vujudga kelib, tilning asosiy vazifasiga — zaruriy axborotni yetkazishga xalal bermaydi. Bu holat nutqiy vaziyat bilan bogʻliq boʻlib, tushirib qoldirilgan til birligi sintaktik qurilmaning qolgan qismidan anglashilib turadi (mas, oʻquvchilarni baholashda "Salimga —3, Nodirga — 5" iboralarining qoʻllanishi E.dir). E.dan, odatda, uslubiy figura sifatida foydalaniladi. Badiiy adabiyotda E. koʻpincha dialogik nutqda uchraydi, shuningdek, xalq maqollari, hikmatli soʻzlar va frazeologizmlarda keng qoʻllanadi. Mas, Birniki — mingga, mingniki — tumanga maqolining toʻliq matnmazmunidan ("Bir kishining kasofati ming kishiga tegar, ming kishining kasofati yuz ming kishiga tegar") qaysi soʻzlar tushib qolganligi, yaʼni E.ga uchraganligini bilib olish qiyin emas. Yaxshilar koʻpaysin, yomon qolmasin. Koʻrganni eshitgan yengibdi kabi iboralar ham E. natijasi ("Odam" soʻzi tushib qolgan)dir.

## Yana q.

* Tilshunoslik
Eloziq

**Eloziq** — Turkiyaning sharqiy qismidagi shahar. Eloziq elining maʼmuriy markazi. Aholisi 267 ming kishi (2000). Transport yoʻllari chorrahasi. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat (shakarqand), kimyo, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari, qoʻrgʻoshinrux zavodi bor.
Elsari

**Elsari** — tabiiy past boʻyli nok navi. R.R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tekshirish institutida Lyubimitsa Klappa va kuzgi Qizil nashvati navlarini chatishtirib chiqarilgan (S.K. Sharipov). Daraxti balandligi 4–5 m, shoxshabbasi kengligi 3,5 m, yogʻochi pishiq. Daraxti tez hosilga kiradi, serhosil. Mevasi avgustning ikkinchi yarmida pishib yetiladi, vazni 250—300 g, shakli noksimon, bir oz notekis, poʻsti yupqa, silliq, rangi och sariq, quyoshga qaragan tomoni toʻq qizil. Eti sargʻishoq, sersuv, shirinnordon, ogʻizda eriydi, xushboʻy. Yangiligida yeyiladi. Saqlashga va tashishga chidamli.
Elsmir

**Elsmir** — Kanada Arktika arxipelagining shim. qismidagi orol, Kanada hududi. Maydoni 203 ming km². Eng baland joyi 2926 m. Hududining aksari qismi muzliklar bilan qoplangan. Shimdagi shelf muzliklaridan aysberglar hosil boʻladi. Qirgʻoqlari fordli. Arktika choʻllari va tundra oʻsimliklari oʻsadi. Yirik aholi punktlari: Alert, Yurika.
Eltabar

**Eltabar** — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

E. unvoni tegindan keyin turadigan 3 darajali rutba boʻlgan. Gʻarbiy Turk xoqoni Tun yabgʻu (618—630) Shi (Choch)ning shimolidagi Syantsyuan (Mingbuloq) mavzesiga oʻz qarorgohini qurgan va gʻarbiy oʻlkalarning mahalliy hukmdorlariga silifa (E.) unvonini bergan. 

Shim. Hindiston va Afgʻonistonda hukm surgan turkiy sulolalar tomonidan zarb qilingan baqtriy, pahlaviy va brahmiy yozuvli (qorishiq) tangalarda ham E. unvoni uchraydi. Panjakentdagi Mugʻ togʻidan topilgan 8-asrning ilk choragiga taalluqli sugʻdiy hujjatlar — Devashtich arxivi hujjatlarida ham E. unvoni qayd etilgan.
Eltarish

**Eltarish**, Qutlugʻ (? 691) - Turk xoqonligi hukmdori (680—691). Bumin xoqonning avlodi.

Dastlab tudun unvoni bilan Xitoyning shim.dagi turkiy qabilalarga rahbarlik qilgan. Asl ismi Qutlugʻ boʻlib, keyinchalik E. — davlatni, xalqni birlashtiruvchi degan nom olgan. U bir muddat Xitoyning Tan sulolasiga (618—907) qaram boʻlib qolgan Turk xoqonligining 681 yilda qaytadan mustaqil davlat boʻlishiga asosiy hissa qoʻshgan. Oʻrxun bitiktoshlari va Xitoy yilnomalarida Tabgʻach (Xitoy)ga qarshi E. boshchiligida istiqlol uchun olib borilgan harakatlar batafsil bayon qilingan. Jumladan, bitiktoshlarda E. xoqon ayoli Elbilga xotun bilan birga davlatni qaytadan barpo etgani taʼkidlanadi. Xitoy yilnomalarida Gudulu (Qutlugʻ) shaklida qayd qilingan E. xoqon Tan imperiyasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan turkiy qabilalarga boshchilik qiladi va dastlab Xitoyning shimolidagi Chuqayquzi va Qoraqum (Xuanxe daryosining shim.) mavzelarida qarorgoh qurib, faoliyat yurita boshlaydi. U turkiy ashide qabilasining boshligʻi Toʻnyuquq (Yuanchjen) bilan birlashib kuchayadi va 682— 687 yillar orasida Shimoliy Xitoyning Pinchjou (682), Dinchjou (683), Guychjou (683), Lanchjou (683), Finchjou (683), Yuychjou (683), Shochjou (684), Shochjou (686), Daychjou (686), Chanpxin (687) Shochjou (687) viloyatlariga jami 11-marta yurish qiladi va yirik gʻalabalarga erishadi. E. 687 yilda yirik turkiy qabilaoʻgʻuzlarni yengib, Oʻtukan (Moʻgʻulistonning shim.gʻarbiy qismidagi Xangay togʻlarida joylashgan oʻrmonli vodiy)ni xoqonlik markaziga aylantiradi. Uning davrida Turk xoqonligi oʻzining ilgarigi qudratiga erishib, Oltoy, Janubiy Sibir va Moʻgʻulistonda istiqomat qiluvchi turkiy qabilalar bitta davlatga birlashtiriladi. Bu davrda Turk xoqonligining hududi shim.da Sayan togʻlaridagi vodiylarni, sharqda Kerulen va Oʻnon daryolari havzalarini, jan.da Xitoyning shim. viloyatlarini oʻz ichiga olgan yirik davlatga aylanadi.

## Adabiyotlar
* Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
* Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993.
* Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.
Eltuvchi raketa

**Eltuvchi raketa** — foydali yuklar (Yer sunʼiy yoʻldoshlari, kosmik kemalar, sayyoralararo avtomatik st-yalar, orbital st-ya va boshqalar) ni koinotga eltuvchi koʻp bosqichli (2—5 bosqichli) boshqariladigan raketa. Eltuvchi raketa foydali yukka 1 yoki 2kosmik tezlikka teng boʻlgan tezlik beradi. Uchish davomiyligi 17 min., start massasi 3000 t. Eltuvchi raketalar quyidagi sinflarga boʻlinadi: yengil (5 t.gacha), oʻrta (5—20 t), ogʻir (20—100 t), oʻta ogʻir (100 t dan ortiq). Yengil sinfga "Kosmos", "Skaut", "TorEybl", "Avangard", "ToradDelta", "TorAjena"; oʻrta sinfga — "Vostok", "Soyuz", "TitanZS", "TitanZE", "Saturn1V"; ogʻir sinfga "Proton", oʻta ogʻir sinfga "Saturn5" kiradi. Eltuvchi raketa yonilgʻisining tashkil etuvchilari sifatida suyuq kislorod, kerosin, azot (IV) oksid va nosimmetrik dimetilgidrazin va boshqalar ishlatiladi. Barcha Eltuvchi raketaning massasi kichik va yonilgʻi zaxirasi koʻp (yonilgʻi massasi raketa startoldi massasining 58 — 90% ini tashkil etadi).
Elchi

**Elchi** – bir davlatning boshqa bir davlatdagi elchixonasiga rahbarlik qiluvchi diplomatik vakil. Tarixiy manbalarda bir davlat hukumati tomonidan ikkinchi davlat hukumatiga diplomatik vazifa bilan yuboriladigan doimiy yoki muvaqqat vakil elchigina emas, balki „yalavoch“, „yalafar“, „rasul“ atamalari bilan ham ifodalangan. Muxtor vakil hisoblanmish zimmasiga diplomatik aloqalar oʻrnatish, davlatlar yoxud dushman tomonlar oʻrtasida tinchlik oʻrnatish, hamkorlikdagi harakatlarga oid bitimlar tuzish, davlat boshligʻi yoki hukmdor sulola aʼzolarining vafoti munosabati bilan taʼziyalar bildirish, biron bir shodiyona bois muborakbodlar qilish kabi masʼuliyatlar yuklatilgan. Oltin Oʻrda xonligida elchining bosh vazifalari sirasiga hukumat xazinasiga tobe yurtlardan yigʻilgan oʻlponni oʻz muddatida yetkazish ham kirgan.

XI asr yozma obidasi „Qutadgʻu bilig“da elchi etib tayinlanadigan shaxsning bir qator talablarga javob berishi taʼkiddangan. Xususan, uning bilimli, zakovatli, sadoqatli, koʻzi toʻq, bosiq, uyatandishali, keng qamrovli, zehnli, dono, ziyrak, ichimlik ichmaydigan, koʻrkli, mard, shirin soʻzli boʻlishi talab etilgan. „Elchi“ atamasi ilk bor Uyuq daryosi vodiysidan topilgan qadimiy turkiy Enasoy runik bitikida qayd etilgan boʻlsa, „yalavoch“ atamasi birinchi marta Oltinkoʻl yaqinidan topilgan Enasoy yodnomasida koʻzga tashlanadi. Mazkur qadimiy turkiy bitigda 711-yilning avgust—sentabrda Tibetga Turk xoqonligidan kelgan diplomatik vakilning tashrifi xususida gap boradi.

Chingiziylar davrida elchilar darajasiga qarab oltin, kumush, choʻyan, jez va yogʻoch payza bilan taʼminlangan.

Elchi oʻz vataniga qaytishdan oldin diplomatik vakolati tugayotgan davlat boshligʻidan maxsus yorliq – ijozat qogʻozi olishi lozim hisoblangan.

Elchining oʻldirilishi yoki hibs qilinishi aksariyat diplomatik munosabatlarning keskinlashuviga, baʼzan uzilishiga olib kelgan. Jumladan, Oʻtrorda moʻgʻul E.larining Xorazmshoh tomonidan qatl qilinishi Movarounnahrning Chingizxon boshliq istilochilar tomonidan zabt etilishini tezlashtirdi.

Amir Temur va Temuriylar davrida Sharq bilan Gʻarb oʻrtasida savdosotiq va Elchilik aloqalarini har tomonlama rivojlantirishga gʻoyat katta eʼtibor berilgan. Amir Temur Yevropaning Fransiya, Angliya va Kastiliya kabi yirik qirolliklari bilan bevosita savdo va E.lik aloqalari oʻrnatgan. Tashqi savdoni kengaytirishda temuriylarning turli mamlakatlar (Xitoy, Tibet va Hindiston va boshqalar) bilan olib borgan E.lik aloqalari muhim ahamiyatga ega boʻlgan;2) oliy diplomatiya darajasi – favqulodda va muxtor elchi (qarang Diplomatiya daraja va martabalari).
Elchixona

**Elchixona** — elchi yoki boshqa 1-klass diplomatik vakil tomonidan boshqariladigan diplomatik vakillik (qarang Diplomatik vakillik).
Elxon

**Elxon** — 13—14-asrlarda Erondagi moʻgʻul hukmdorlari unvoni; elxoniylar — moʻgʻul xonlari sulolasi (qarang Hulokuiylar).
Elba

**Elba**, Laba — Yevropadagi daryo, Chexiya va Germaniya hududlaridan oqadi. Uzunligi 1165&nbsp;km, havzasining maydoni 154,8 ming km². Krkonoshe togʻlarining janubi-gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Yuqori oqimida 70 m balandlikdagi Elba sharsharasini hosil qiladi. Rudali togʻlar va Saksoniya (Shveysariya) togʻ tizmalaridagi daralardan, Maysen shahridan quyiroqda Oʻrta Yevropa tekisligi boʻylab botqoq va koʻllar hos,il qilib keng vodiydan oqadi. Qirgʻoqlarida toshqinga qarshi dambalar qurilgan. Daryo kengligi Drezden shahri yaqinida 100–150 m dan Gamburg shahrida 300–500 m gacha yetadi. Estuariy hosil qilib Shimoliy dengizga quyiladi. Asosiy irmoqlari: Yizera, Xafel, Vltava, Zaale. Oʻrtacha suv sarfi 920 m³/sek., bahor oylarida toshadi. Quyilish yeridan 950&nbsp;km masofada kema qatnaydi, Gamburg shahrigacha dengiz kemalari ham kira oladi. Kanallar orqali Vezer, Ems, Reyn va Odra daryolari, Kil kanali orqali Boltiq dengizi bilan bogʻlangan. E. boʻyida Usti, Drezden, Magdeburg shahrilari, quyilish yerida Gamburg port shahri joylashgan.

## Manbalar
Elberta

**Elberta** — oʻrtapishar xoʻraki shaftoli navi. AQShda yaratilgan. Xitoy Chaynez King shaftoli navi urugʻkoʻchatini sariq etli shaftoli (Krauford chillakisi) navi bilan changlantirib chiqarilgan, deb taxmin qilinadi. Dogʻiston, Ukraina, Qozogʻiston, Gruziya, Ozarbayjon, Qirgʻiziston, Turkmaniston, Tojikistonda ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi, daraxtining boʻyi baland, shoxshabbasi oʻrtacha, sharsimon. Gullari mayda, ikki jinsli, qizgʻishpushti rang. Mevasi vazni oʻrtacha 140— 150 g (350—400 g gacha), dumaloq ovalsimon, poʻsti qalin, tuki kam, etidan oson archiladi, eti sariq, mazasi nordon-shirin, sersuv, tarkibidagi qand miqdori 12—13%, nordonligi 0,75%. Mevasi yangiligida yeyiladi, qoqi va konserva qilinadi. Tashishga chidamli. 1959-yilda Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.
Elbrus

**Elbrus** (kabardincha — Oshxomaxo, bolqorcha — Mingitov) — Katta Kavkazning Yon tizma sistemasidagi eng baland togʻ massivi. Granit va kristalli slanetslardan tuzilgan baland sokolda joylashgan va, asosan, andezitdan tashkil topgan soʻngan vulkanning qoʻsh choʻqqili konusi. Gʻarbiy choʻqqining balandligi — 5642 m, sharqiysi — 5621 m. Ular balandligi 5325 m boʻlgan togʻ beli bilan ajralgan. Elbrusning ustki qismi firn va muzliklar bilan qoplangan. Undan hamma tomonga muz parraklari radial yoʻnalishda tarqalgan. Muzliklarning (umumiy soni 50 dan ziyod) maydoni 134,5&nbsp;km². Ulardan eng yiriklari Katta Azav, Irik, Terskoʻl. Elbrus yonida, Baksan daryosining yuqori oqimida koʻchki va sellar lab.i joylashgan. E.ning sharqiy choʻqqisi ilk bor (1829-yilda) rus ekspeditsiyasining yoʻl boshlovchisi K. Xashirov (kabardin) tomonidan zabt etilgan, gʻarbiy choʻqqisiga esa F. Grove boshchiligidagi ingliz alpinistlari (yoʻl boshlovchisi bolqor A. Sottayev) chiqishgan (1874-yilda). Togʻ massivi yon bagʻrilaridan Shimoliy Kavkazning yirik daryolari (Kuban va Terek) boshlanadi. Elbrusga yondashgan hudud alpinizm va togʻ changʻi sporti, turizm markazlaridan biri.
Elyuar Pol

**Elyuar Pol** (taxallusi; asl nomi Ejen Emil Pol Grendel, Opps1e1) (1895.14.12, SenDeni, Sena departamenti — 1952.18.11, Sharanton) — fransuz shoiri. Dastlab, 1919-yil dadaizm (modernizm yoʻnalishidagi adabiy-badiiy oqim) ruhida jumboq va tushunish bir qadar ogʻir boʻlgan sheʼrlar yozgan ("Hayvonlar va ularning egalari, odamlar va ularning hayvonlari", 1920; "Namunalar", 1921). 1924-yil A.Breton, L.Aragon va boshqalar bilan birgalikda syurrealizm yoʻnalishida ijod qiluvchilarning namoyandasiga aylangan. Keyinchalik fashizmga qarshi xarakterdagi dostonlar yozgan ("1936-yil noyabr", "Gernika gʻalabasi", 1938). E. lirikasida birodarlik, mehnat ulugʻlangan ("Qaygʻu yomgʻiri", 1926; "Haqiqiy hayot", 1932; "Atirgul hamma uchun", 1934 va boshqalar toʻplamlari), "Ochiq kitob I" (1940), "Ochiq kitob II" (1942) va boshqalar asarlarida vatanparvarlik tuygʻulari aks etgan. E.ning "Ozodlik", "Sheʼriyat va 1942-yil haqiqati" sheʼrlari Qarshilik koʻrsatish harakatining dasturiga aylangan. "Siyosiy sheʼrlar" (1948), "Axloq sabogʻi" (1949), "Feniks" (1951) va boshqalar toʻplamlarida tinchlik va erkinlik uchun kurash gʻoyalari ilgari surilgan. Vafotidan soʻng unga Xalqaro Tinchlik mukofoti berilgan (1953).
Elyuviy

**Elyuviy** (lot. — yuvaman), elyuvial yotqiziqlar — togʻ jinslarining joyida qolib toʻplangan nurash mahsulotlari. Denudatsiya (suv, shamol va muz taʼsirida yer yuzasining yemirilishi, yuvilishi va tekislanishi) sekin kechadigan gorizontal yuza yoki qiyaliklarda shakllanadi. Strukturasi (palaxsali, sozli) va tarkibi (kaolin, temir, marganets, alyuminiy rudalari va boshqalar) ona jinslar hamda nurash tipiga, xossalari tub jinsning nurash sharoiti hamda uning davomiyligiga bogʻliq. Saralanmaganligi va qatlamga boʻlinmaganligi bilan farq qiladi.

Elyuvial yotqiziqlar quyidagi turlarga ajratiladi: karbonatli jinslar E.si (ohaktosh, dolomit, mergel, karbonatli soz slanetslari), karbonatsiz jinslar E.. s i (qumtosh va sozli slanetslar, qumtoshlar, konglomeratlar va shahrik.), kristallik E., birlamchi va metamorfik jinslar E.si(granitlar, siyenitlar, diabazalar va shahrik.), jipslashgan jinslar ustida hosil boʻlgan hozirgi zamon lateritli E.lar. Koʻp ming va mln. yillar davomida rivojlanadigan hududlar (asosan, plato va tropiklarning baland tekisliklari)da E.ning qalinligi oʻnlab metrni tashkil etib, yuqori qatlamlari kuchli nuragan mahsulotlar (gilli minerallar va mineral oksidlar), shuningdek, nurashga juda chidamli minerallar (kvars, rutil va boshqalar)dan tashkil topgan; ularda asoslar va oʻsimliklar uchun ozuqa elementlari juda kam. Yoshi uncha katta boʻlmagan maydonlar (koʻpincha toʻrtlamchi muzlik davrining bevosita yoki bilvosita taʼsiri ostida boʻlgan plato va oʻrta hamda yuqori kengliklarning baland tekisliklari)da E. qalinligi bir necha sm yoki metrlarni tashkil etadi, tarkibi esa, asosan, nurash taʼsirida kam oʻzgargan birlamchi minerallardan iborat; bunday E. asoslarga va oʻsimlik uchun ozuqa elementlariga boy. Urta Osiyoda E., asosan, choʻl zonasida uchraydi.
„El-yurt hurmati“ ordeni

„**El-yurt hurmati“ ordeni** – Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofoti

## Nizomi
1. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mamlakat mustaqilligini, uning iqtisodiy qudratini mustahkamlashga, milliy maʼnaviyatni, madaniyatni yuksaltirishga katta hissa qoʻshgan, oʻz mehnati, ilmiy, jamoat ishi, mehnatsevarligi va vatanparvarligi bilan jamoatchilikning izzat-hurmatiga sazovor boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari mukofotlanadilar.
„El-yurt hurmati“ ordeni bilan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi boʻlmagan shaxslar ham mukofotlanishlari mumkin.

2. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlashga taqdim etish, mukofotlash va uni topshirish „Davlat mukofotlari toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

3. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan shaxslar eng kam ish haqining ellik karrasi miqdorida bir yoʻla pul mukofotini oladilar. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan taqdirlangan shaxslar qonun hujjatlarida belgilangan imtiyozlardan foydalanadilar.

4. „El-yurt hurmati“ ordeni koʻkrakning chap tomoniga taqib yuriladi.

5. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda orden, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjat va bir yoʻla pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

## Tavsifi
„El-yurt hurmati“ ordeni 1 mikron qalinlikdagi tilla qoplangan 925 probali kumushdan tayyorlanadi, u ikki yoqlama nurlar taraluvchi sakkiz qirrali yulduz shaklida boʻladi. Yulduz burchaklari orasida moviy rangdagi shaffof emal qoplangan, taraluvchi nur tutamlari joylashgan. Yulduzning qarama-qarshi qirralari oraligʻi 52 millimetr. Nurlarni oʻz ichiga olgan doira diametri – 49 millimetr. Ordenning markazida, doirada qizil rangli yoʻl bilan hoshiyalangan Registon arxitektura majmui tasvirlangan. Uning orqasida, fon bilan berilgan, rangli emal qoplangan vodiylar va togʻlar, ular uzra esa moviy osmon fonida chiqib kelayotgan quyosh tasvirlangan. Butun tasvir shaffof emal bilan qoplangan boʻlib, u tasvir uzra yarim doira segmentini tashkil etadi. Tasvir atrofi aylana bilan hoshiyalangan boʻlib, aylananing yuqori qismida, oq fonda **EL-YURT HURMATI** degan yozuv, aylananing pastki qismida yashil shaffof emal bilan qoplangan dafna novdasi joylashgan. Orqa tomonining pastki qismida ordenning tartib raqami 1 millimetr kattalikdagi botiq shrift bilan yozigʻliq. Orden Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.

## Taqdirlanganlar

## Yana qarang
* Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari‎
* Oʻzbekiston davlat imtiyozli mukofotlari
* Oʻzbekiston hukumatining mukofotlari
* Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvonlari

## Manbalar
Emal

**Emal** (fransuzcha: *yetaP*) — metall sirtiga elektrokimyoviy usulda beriladigan mustahkam shishasimon qoplama. Emallarning asosiy komponentlari kremniy (1U)oksid §YU, bor (III)oksid V20,, ishqoriy va ishqoriy metallarining oksidlari, baʼzi ftoridlar, alyuminiy (Sh)oksid A1,03, titan (1U)oksid TYU2, qoʻrgʻoshin hamda rux oksidlari va boshqalardan iborat.

Emaltayyorlash uchun xom ashyo aralashmasi (dala shpati, kvars qumi, tanakor, borat kislota, soda, selitra, flyuorit, kriolit, boʻyagichlar va boshqalar) maxsus pechlarda 1150—1300" trada suyuklantirilgach, tegishli ishlovlar beriladi. Emalshaffof yoki boʻgʻiq, turli rang boʻlishi mumkin. Sopol va shisha mahsulotlarga qoplanadigan boʻgʻiq sirlar ham goho emal deb ataladi. Emal metallarni zanglashdan saqlaydi va tashqi koʻrinishini koʻrkamlashtiradi. Emal, asosan, qora metallar — choʻyan, poʻlatga, baʼzan mis va alyuminiy hamda turli qotishmalardan ishlangan mahsulotlarga qoplanadi.

## Manbalar
Eman

**Eman** (lotincha yetapo — tarqalaman) — radioaktiv moddalar konsentraiiyasi (mas, mineral suvda) ning birliklar tizimiga kirmagan birligi; Ye bilan belgilanadi. Aktivligi 1 l eritmada 10’° kyuri boʻlgan radioaktiv moddaning konsentratsiyasiga teng (k. Kyuri). \Ye = 10 |0Ki/l = 3700 sek ʻ m 3. kam qoʻllanadi.
Elton

**Elton** — Kaspiyboʻyi pasttekisligidagi koʻl. RF Volgograd viloyatida, Gʻarbiy Qozogʻiston chegarasiga yaqin joyda, dengiz sathidan 14,7 m pastda joylashgan. Maydoni 152&nbsp;km², uz. qariyb 20&nbsp;km, eng keng joyi 15&nbsp;km. E.ga 7 shoʻr kichik daryo va bir necha shoʻr buloqlar quyiladi. Koʻlning tubi qalin tuz va mineral balchiq qatlamlaridan iborat. E.dan koʻplab osh tuzi, mineral tuzlar va shifobaxsh balchiq qazib olinadi. Koʻl yaqinida Elton shaharchasi va balneobalchiq kurorti joylashgan.
Eman (daraxt)

**Eman**, dub, bolut () — qoraqayindoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt, baʼzan butalar turkumi. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalarida 450 (Shimoliy va Markaziy Amerikada 200)dan ortiq turi bor. Rossiya, Kavkaz va Gʻarb. Yevropada tarqalgan bargi bandli oddiy yoki yozgi E. (), qoyali yoki qishki Emanni, gruziya emani mongol emani va boshqalar emanzor oʻrmonlar hosil qiladi. Oʻzbekistonda emanning qizil E. turi ekiladi. Ildizi oʻqildiz (5 m chuqurlikka kirib boradi). Daraxtining balandligi 20–25 m, shoxshabbasi keng. Barglari teskari tuxumsimon, oʻyma, novdalari qizgishqoʻngʻir rangda, tuksiz. Toʻpguli kuchala yoki boshcha. Aprel oyida gullab (15—60 yoshidan gullay boshlaydi), sentabrda urugʻi pishadi. Mevasi yongoqcha (choʻchqayongʻoq). E. yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli daraxt. 400—1000 yilgacha yashaydi. Yogʻochi aviatsiya va kemasozlikda, qurilishda, mebel sanoatida, bochkasozlikda qimmatli xom ashyo hisoblanadi. Poʻstlogʻidan teri oshlashda foydalaniladi. Shahar koʻchalari va xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. E. ixrta oʻrmonlari tashkil qilishda 1-oʻrinni egallaydi, atrof muhitga sogʻlomlashtiruvchi taʼsiri boʻyicha boshqa oʻsimliklardan ustun turadi. E. toʻnkasidan oʻsib chiqadi va yongʻoqchasidan (kuzda ekib) koʻpaytiriladi. Koʻchatlari birikki yildan keyin (bahorda) koʻchirib oʻtqaziladi.
Eman ipak qurti

**Eman ipak qurti**, dub ipak qurti — tovuskoʻzlilar oilasi, mansub, ipak olish hamda undan jujuncha ishlab chiqarish uchun boqiladigan kapalaklar turi. Xitoy eman ipak qurtiq. 250 yildan beri boqib kelinadi. Sobiq SSSRda 1937-yildan boqila boshlagan. Eman ipak qurtiq. har xil turdagi eman bargi bilan oziqlanadi. Odatda, 2 avlod beradi. Gʻumbagi pillada–harorati 2° boʻlgan maxsus xonalarda saqlanadi. Bahorda ulardan yirik (qanoti yoyilganda 10,5–11,5 sm) kapalaklar chiqadi. Yapon eman ipak qurtiq. Oʻrmonda hayot kechiradi va Yaponiyada Xitoy eman ipak qurti bilan bir qatorda boqiladi; qanoti yoyilganda oʻrtacha 15,6 sm, shoxlarga qoʻyilgan gʻumbagi qishlaydi. Eman ipak qurtining pillasi toʻlaligicha chuvalanmaydi va, asosan, ip yigirishda foydalaniladi. Xitoy eman ipak qurtining ipagi tut ipak yoʻgʻonroq, lekin juda shilliq. Xitoy eman ipak qurtining kamchiligi uning qiyin chuvalanishidan tashqari pillada ipak miqdorining kamligi (oʻrtacha 8–9%) hamda qurtning ozuqa sifatiga yuqori talabchanligi va boqishning qiyinligi hamdir. Hozirgida iqtisodiy tomondan maqsadga muvofiq emasligi tufayli eman ipak qurtiq. kam boqiladi.
Emanatsiya

**Emanatsiya** (lot. yetapagyu — ajralib chiqish, tarqalish) — diniyfalsafiy termin. Bunga koʻra, moddiy olam ilohiy ibtido (xudo)dan asta-sekin, bosqichmabosqich ajralib chiqadi. E. haqida ham materialistik (Empedokl, Levkipp, Demokrit), qam idealistik (Platon, Aristotel, Plotin) taʼlimotlar ilgari surilgan. E. haqidagi materialistik taʼlimot maʼlum darajada deyarli barcha qadimiy naturfalsafa uchun xos boʻlgan. Mas, Empedokl koʻrishni bizning qissiy organlarimizning qoʻzgʻalishiga mos tushuvchi elementlarning ajralib chiqishi, tarqalishi deb tushuntirgan. Idealistlar fikricha, gʻoyalar olami tufayli moddiy olam vujudga kelgan. Yaqin va Oʻrta Sharqda Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd hamda mutasavviflar — Boyazid Bistomiy, Mansur Halloj, Sh. Suhravardiy va boshqalarning falsafiy qarashlarida ilgari surilgan E. toʻgʻrisida taʼlimot panteizmnit rivojlanishiga taʼsir qilgan.
Emansipatsiya

**Emansipatsiya** (lot.) — 1) jabrzulm, qaramlik, tutqunlik, turli bidʼatlardan qutilish (masalan, xotin-qizlar emansipatsiyasi); 2) voyaga yetmagan kishini muomalaga layoqatli deb eʼlon qilish. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqida emansipatsiya qoidalari FKga 1marta kiritildi. Voyaga yetmagan shaxsni toʻla muomalaga layoqatli deb eʼlon qilish otaonaning, farzandlikka oluvchilarning yoki homiyning roziligi bilan vasiylik va homiylik organining qaroriga muvofiqyoxud bunday rozilik boʻlmagan taqdirda, sudning qarori bilan amalga oshiriladi. Ota-ona, farzandlikka oluvchilar va homiy emansipatsiya qilingan voyaga yetmagan shaxsning majburiyatlari boʻyicha, xususan, u yetkazgan zarar oqibatida kelib chiqqan majburiyatlar boʻyicha javobgar boʻlmaydilar.
## Manbalar
Emba

**Emba** () — Qozogʻistonning Oqtoʻba va Aterov viloyatlaridagi daryo. Mugojar togʻlaridan boshlanib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Uzunligi 712&nbsp;km, qavzayeining maydoni 40,4 ming km². E., asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Mart oxiri — aprel boshlarida sersuv, boshqa vaqtlarda esa suvi juda kamayib ketadi. Faqat kuzgi yomgʻirlar vaqtida bir oz suvi koʻpayishi mumkin. Oʻrtacha yillik suv sarfi (Oroltoʻbe ovuli yonida) 17,5 m³/sek. Suv ozligidan ayrim qurgʻoqchil yillarda E.ning etak qismi qurib qoladi. E. noyabr oxiridan mart oxirlarigacha muzlab yotadi.
Embargo

**Embargo** (ispancha. — xatga olish, man etish) — davlat tomonidan muayyan tovarlar, xizmatlar, valyuta yoki boshqa boyliklarni mamlakatga keltirish yoki boshqa mamlakatlarga olib ketish, chetga chiqarishni taqiqlab qoʻyish; ayrim mamlakatlar yoxud mamlakatlar guruhi bilan savdo munosabatlarini toʻla taqiqlash; iqtisodiy yoki siyosiy, moliyaviy, ilmiytexlik tazyiq vositasi boʻlib, hukumat tomonidan joriy etiladi. BMT qaroriga koʻra, BMT Ustavini buzganligi yoki boshqa nojoʻya ishlari uchun jazo chorasi tarzida muayyan mamlakatlarning boshqa mamlakatlar bilan savdo aloqalarini toʻsib qoʻyshi ham E. hisoblanadi.
Emboliya

**Emboliya** ( — „tiqin“) — qon tomirlariga embollar, yaʼni qon oqimi bilan kelgan zarracha (qon quyqasi va hokazo)ning tiqilib qolishi. Koʻproq miya tomirlari tromboemboliya bilan zararlanadi. Yogʻ, havo, gaz, bakterial va boshqalar emboliya farqlanadi. Yogʻ emboliyasi yirik suyaklar singanda yoki ilik yalligʻlanganda qon tomirlari yoʻliga yogʻ tomchilari tushishidan, gaz emboliyasi qon tarkibidagi gazning qondan ajralib chiqishi natijasida roʻy beradi. Bakterial emboliyada bakteriya yoki zamburugʻlar toʻplami tomirlar yoʻliga tiqilib qoladi. Ichki aʼzolar va harakat aʼzolari emboliyasida qon aylanishi buziladi, bu infarkt, gangrena va boshqalar kasalliklarga olib keladi. Emboliya oʻpka, bronxlar travmatik jarohatlanganda ham yuzaga keladi. Oʻpka arteriyasi, tomirlar, miya, yurak emboliyasi oʻlimga sabab boʻlishi mumkin.Eng xavfli emboliya o'lim shoxchasi arteria coronodeusda kuzatiladi.

## Manbalar
Embriogenez

**Embriogenez** (embrion va yun. — kelib chiqish, tugʻilish), Embrional rivojlanish — koʻp hujayrali organizmlarning individual rivojlanish (ontogenez) davrlaridan biri. E. tuxum yoki embrion pardasi ichida boradi.

 embriogenez davri tuxum hujayraning urug'lanishidan  boshlab yosh organizmni tug‘ilganigacha davom etadi
Embiyalar

**Embiyalar** — hasharotlar turkumi. Uzunligi 1,5—22 mm. Qanotlari kalta, 2 juft; odatda, faqat erkaklarida rivojlangan. Ayrim turlarida ikkala jins ham qanotsiz. Ogʻiz organlari kemiruvchi. Moʻylovlari boshidan uzunroq. Oldingi oyoqlari uchki qismida pufaksimon; ipak hosil qiluvchi suyuqlik ishlab chiqaradigan bezlari bor. Qorin boʻlimining uchki qismida 2 boʻgʻimli oʻsimtasi joylashgan. Lichinkasi voyaga yetgan davriga oʻxshash; chala oʻzgarish orqali rivojlanadi, 200 ga yaqin turi maʼlum; asosan, tropik va subtropik hududlarda tarqalgan; koʻproq oʻrmonlarda oila boʻlib inda yashaydi. Daraxtlar oʻrta dengiz, poʻstlogʻi va toshlar os embiyasi. tiga, tuproqqa ipak iplardan koʻp tarmoqli naysimon in quradi. Oʻsimlikxoʻr, ayrim turlari oʻsimliklarga birmuncha ziyon yetkazadi; baʼzi turlari yirtqich. Qrim va Kavkazda relikt E., Oʻrta Osiyo hududida qanotsiz turkiston E.i tarqalgan.
Emigratsiya

**Emigratsiya** (lot. – koʻchib ketmoq) – aholining muayyan mamlakatdan boshqa mamlakatga doimiy yoki vaqtinchalik yashash uchun (ixtiyoriy yoki majburiy) koʻchib ketishi. E., asosan, kam rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarga xos boʻlib, u yerdagi ishsizlik va boshqalar iqtisodiy qiyinchiliklar, ijtimoiy va milliy tengsizlik, siyosiy, diniy va boshqalar taʼqiblar tufayli sodir boʻladi. E. mamlakatlar aholisining soni va tarkibiga bevosita taʼsir etadi. E. tushunchasi uchun yagona taʼrif mavjud emas, har bir davlatning oʻz mezonlari bor. Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktda har bir fuqaroning xohlagan davlatni, jumladan, oʻz mamlakatini ham tark etish huquqi (yaʼni E. huquqi) nazarda tutilgan. 19-asrning 70-yillariga qadar Yevropa davlatlarida E. jarayoni kuchli boʻlgan. 1940—60 yillarda Irlandiya, 196070-yillarda esa Portugaliya va Gretsiyada E. jarayoni tufayli aholi soni keskin qisqargan. 1946—61 yillarda Yevropa davlatlaridan Amerikaga 6,9 mln. emigrant ketgan. AQSH, Kanada va Avstraliyaga aholining koʻplab koʻchib ketishiga sabab ishchi kuchiga boʻlgan talabdir. Oʻzbekistonda ham baʼzi tarixiy davrlarda maʼlum dapajada E. jarayoni boʻlib turgan. Bu jarayon 20-asrning 90-yillarida sobiq Ittifoqning parchalanishi tufayli birmuncha kuchaydi. Oʻzbekistonda yashab kelayotgan rus, ukrain, qrim tatar, yahudiy kabi millatlarning maʼlum qismi oʻz tarixiy vatanlariga koʻchib keta boshladi. 1996-yilda Oʻzbekistondan ketgan migrantlar soni 59,7 ming, 2002-yilda 86,5 ming kishini tashkil etgan. Yana q. Aholi migratsiyasi.
Emissiya

**Emissiya** (lotincha — chiqarmoq, ishlab chiqarmoq) — muomalaga bank biletlari, barcha shakllardagi pul belgilari va qimmatli qogʻozlar chiqarish. Pul Emissiyasini davlatning markaziy (emissiya) banklari amalga oshiradi. Pul emissiyasi pul belgilarini bosib chiqarishnigina emas, muomaladagi naqd va naqd boʻlmagan pul massasining koʻpayishini ham bildiradi. Qimmatli qogʻozlarni davlat, banklar, aksiyadorlik jamiyatlari chiqaradi. Muomalaga pul va qimmatli qogʻozlar chiqargan har qanday organ yoki tashkilot (davlat banki, moliyakredit muassasasi, korxona, kompaniya) emitent deb nomlanadi.  

Havoni ifloslantiruvchi moddalarning emissiyasi, xususan:

*Tutun gazi, tutun orqali atmosferaga chiqadigan gaz

*Egzoz gazi, yoqilg'ining yonishi natijasida hosil boʻlgan tutun gazi

*Termal infraqizil diapazonda nurli energiyani yutadigan va chiqaradigan issiqxona gazlarining emissiyasi

*Emissiya standartlari, atrof-muhitga chiqarilishi mumkin boʻlgan ifloslantiruvchi moddalarning chegaralari

·        Emissiya savdosi, ifloslanishni nazorat qilishda bozorga asoslangan yondashuv

## '''Elektromagnit nurlanish'''
·        Emissiya spektri, quyi energiya holatlariga o'tishni amalga oshiradigan molekulyar elektronlar tomonidan hosil boʻlgan elektromagnit nurlanish chastotalari

·        Issiqlik emissiyasi, moddadagi zarrachalarning issiqlik harakati natijasida hosil boʻlgan elektromagnit nurlanish

·        Yorug'lik manbalari ro'yxati, shu jumladan yorug'lik chiqaradigan tabiiy va sun'iy jarayonlar

·        Emissiya (radioaloqa), radio uzatgichdan chiqadigan radio signal (odatda modulyatsiya qilingan)

·        Emissiya koeffitsienti, elektromagnit manbaning birlik vaqtiga chiqadigan quvvat koeffitsienti

·        Emissiya chizig'i yoki "spektral chiziq", aks holda bir xil va uzluksiz spektrdagi qorong'i yoki yorqin chiziq

·        Emissiya tumanligi, turli rangdagi yorug'lik chiqaradigan ionlangan gaz buluti

·        Emissiya nazariyasi, uchun raqobatdosh nazariya nisbiylikning maxsus nazariyasi, natijalarini tushuntirish Mishelson-Morli tajribasi

·        Emissiya nazariyasi( ko'rish), vizual idrokni ko'zlar chiqaradigan yorug'lik nurlari amalga oshiradi degan taklif

## '''Boshqa foydalanish'''
·        Termion emissiya, zaryadlangan metall yoki zaryadlangan metall oksidi yuzasidan termionlar deb ataladigan zaryadlangan zarralar oqimi, arxaik ravishda Edison effekti

·        Eyakulyatsiya, jinsiy olatdan spermani chiqarish; shuningdek, xususan:

o    Tungi emissiya, uyqu paytida eyakulyatsiya

·        Shovqin, emissiya

·        Havoning ekshalatsiyasi, ayniqsa musiqa asboblari kontekstida
William Emmons

**William Harvey Emmons** (talaffuzi: Uilyam Xarvi Emmons) (1876. 1.2, Meksiko, Missuri shtati — 1948. 5. 11) — amerikalik geolog. Chikago universitetini tugatgan (1904). 1907-yildan shu uniersitetda dars bergan, professor (1909). 1911—44 yillarda Minnesotauntida professor, shtat geologiya xizmatining rahbari. Ilmiy ishlari, asosan, ruda hosil boʻlish nazariyasi va oksidlanish zonasida rudalarning tabiiy paydo boʻlish jarayoniga bagʻishlangan.
Emotivizm

**Emotivizm** (inglizcha — hissiyot tugʻdiruvchi) — mantiqiy pozitivizmning axloq nazariyasi; axloq haqidagi mulohaza va tushunchalarni chin ham, yolgʻon ham deb boʻlmaydi, ularda maʼrifiy mazmun yoʻq, ular maʼnaviy hissiyotlarni ifoda etish va bunday hissiyotlar tugʻdirish uchun xizmat qiladi, deb uqtiradi. Axloq tushunchalarining obyektiv ahamiyatini inkor etadi. Bu nazariya XX asrning 20—30-yillarida paydo boʻlgan. Asosiy vakillari — A.Ayer (1910—89), R.Karnap (18911970) va boshqalar.
Emotsiya

**Emotsiya** (frans. lotincha — larzaga keltiraman, hayajonlantiraman) — odam va hayvonlarning tashqi va ichki qoʻzgʻatuvchilar taʼsiriga nisbatan subyektiv reaksiyalari. E. qoniqish yoki qoniqmaslik, quvonch, qoʻrquv va boshqalar shakllarda namoyon boʻladi. E. ixtisoslashgan miya tuzilmalarining faol holatidan iborat boʻlib, odam va hayvonlarda bu holatni minimal yoki maksimallashtirish (kuchaytirish, takrorlash) istagini paydo qiladi. E xususiyati zarur ehtiyoj va uni qoniqtirish imkoniyati bilan belgilanadi. Ehtiyojni qoniqtirish ehtimoli kam boʻlganida E. salbiy (qoʻrquv, gʻazab) shaklda namoyon boʻladi. Aksincha uni qondirish ehtimoli kutilganiga nisbatan yuqori boʻlganida E.ga ijobiy tus (qoniqish, quvonch) beradi. Miyaning turli qismlariga elektr toki taʼsir ettirish orqali dastlab hayvonlarda, keyinchalik odamlarda salbiy va ijobiy E. paydo qiladigan nerv markazlari aniqlanadi. Bu markazlar, asosan, bosh miya poʻstlogʻining oldingi qismida, limbik sistemasi (uzunchoq miya, oraliq miya, oʻrta miyaning bir qancha tuzilmalari majmui)da, markaziy kulrang moddada va gipotalamusda joylashgan. E. oʻrganish, hosil boʻlgan shartli reflekslarni mustahkamlash jarayonida benihoya katta ahamiyatga ega. E. bilimlarni oʻzlashtirish (zehn) chegaraskni kengaytiradi; xotirani faollashtiradi, odam va hayvonlar kommunikatsiyasida qoʻshimcha vosita (mimika, nutq yoki tovush intonatsiyasi va boshqalar) boʻladi. Odamda oliy ijtimoiy ehtiyojlar asosida paydo boʻluvchi differension va turgun E.lar, odatda, hissiyot deb ataladi. 
Hissiyotlar oʻzining yuzaga kelishi nuqtai nazaridan odamning ehtiyojlari,qiziqishlari va intilishlari bilan bogʻliq boʻladi
Empedokl Akragantlik

**Empedokl Akragantlik** (miloddan avvalgi 487/482, Akragant — miloddan avvalgi 424/423, Peloponnes) — yunon faylasufi, shoir va vrach. E. oʻzining "Tabiat haqida"gi falsafiy dostonida olamning asosiga 4 unsur (yer, suv, havo va olov)ni qoʻyadi. Ularning birikishi va ajralishi miqdorii va sifatiy boʻlinishlarga bogʻliq. Unsurlar esa oʻz-oʻzicha doimo oʻzgarmay turaveradi. Bu taʼlimot koʻp asrlar davomida antik va oʻrta asr falsafasida saqlanib keldi. E.ga koʻra, olamda uni harakatlantiruvchi 2 ta kuch — muhabbat (tortish kuchi) va dushmanlik (itarish kuchi) boʻlib, ular navbatma navbat hukmronlik qiladi. E.ning tabiiy ilmiy (Kuyosh tutilishi haqida va boshqalar), tirik mavjudotlarning qonuniyatli evolyutsiyasi (tuproqdan tabiiy ravishda avvalo oʻsimliklar, keyinchalik hayvonot olami paydo boʻlgan, ular uzoq taraqqiyot yoʻlini bosib oʻtgach, inson vujudga kelganligi) haqidagi farazlari, odam oʻziga yaqinroq va oʻxshashroq mavjudotnigina biladi, chunki oʻxshash narsa hamma vaqt oʻxshashi tomonidan bilinadi, degan fikrlari diqqatga sazovordir. E. anatomiya va fiziologiya muammolariga katta eʼtibor bergan. "Poklanish" dostonida ruhning koʻchib yurishi toʻgʻrisidagi diniyaxloqiy qarashlarini bayon etgan. Sitsiliya tibbiy maktabining asoschisi hisoblangan. Uning asarlaridan olingan mashhur parchalaridan,  u haqidagi ma'lumotlarning bir qismi qayta tiklanmoqda.
Empiriokrititsizm

**Empiriokrititsizm** ( — tajriba va — tanqid) — falsafiy oqim. Asoschisi — R.Avenarius, E.Max. IXX asr oxiri — XX asr boshida paydo boʻlgan. Empiriokrititsizmning asosiy mohiyati bilish jarayonida tajriba usullarini rad etishdir. Empiriokrititsizm borliqni "betaraf elementlar", yaʼni sezgilar majmuidan iborat, deb hisoblaydi. Bunda tajriba sezgilardan iborat boʻlib, substansiya, materiya sababiyat va subʼyektdan tashqarida mavjud boʻladi. Empiriokrititsizm obyektiv olamning mustaqil mavjudligini rad etadi, uni faqat hissiyotlarga bogʻlab qoʻyadi, "sof tajriba"ni targʻib qiladi. Hozirgi vaqtda Empiriokrititsizm nepozitivizm tomonidan qoʻllab quvvatlanmoqda.
Emissar

**Emissar** (lotincha — vakil) — bir davlat tomonidan boshqa bir davlatga muayyan (odatda, maxfiy) topshiriq bilan yuboriladigan shaxs, agent. Emissar missiyasi odatda, rasmiy xarakterga ega boʻlmaydi.
Kozim Eminov

**Kozim Ibrohimovich Eminov** (1928.24.5, Alushta, Qrim Respublikasi — 1976.1.5, Toshkent) — rang-tasvir ustasi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1972). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1953) va Toshkent pedagogika instituti (1968)ni tugatgan. 1968-yildan Toshkent pedagogika institutining Badiiy grafika fakultetida dars bergan, 1975-yildan dotsentabr E. tarixiy, maishiy va manzara janrlarida asarlar yaratgan; his-tuygʻularga boy romantik manzaralari bilan tanilgan: "Bahor suvi", "Yoz", "Chimyon etaklari", "Angren", "Sementchi ayollar" va boshqalar Asarlari muzeylarda, shaxsiy toʻplamlar va galereyalarda saqlanadi.

## Manbalar
Emu

**Emu**, emular – yuguruvchi qushlar turkumiga mansub oila. Hozirgacha saqlanib qolgan bir turi – emu Avstraliyaning choʻl va dashtlaridagi butazorlarda yashaydi. Tasmaniya orolida oʻtgan asrda qirilib ketgan. Boʻyi 170 sm gacha, ogʻirligi 55 kg gacha. Qoʻngʻir-kulrang tusda. Uyasini nari barg, oʻt, shox-shabbalardan yasaydi. 8—10 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumining kattaligi 13x9 sm. Nari 8 haftaga yaqin tuxum bosadi. 2 yilda voyaga yetadi. Meva, urugʻ va mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. Soni kamayib bormoqda. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Emulgatorlar

**Emulgatorlar** (lotincha: sogʻaman) — emulsiya hosil qiladigan moddalar, emulsiyalarning stabilizatorlari. Emulgatorlar jumlasiga emulsiyani tashkil etgan 2 fazadan birida eriydigan tabiiy va sunʼiy birikmalar (baʼzi tuzlar, asoslar, organik kislotlar, sovunlar, aminlar va boshqalar sirt faol moldalar), kukun holidagi moddalar kiradi. Emulgatorlar sifatida ishlatiladigan modda tarkibida (uning disperslik darajasidan qatʼi nazar) gidrofil va gidrofob qismlar boʻlishi kerak, chunki deyarli hamma emulgatorlarni sirt faol moddalar desa boʻladi. Kuchli gidrofil qismiga ega boʻlgan emulgatorlar M/S tipidagi emulsiyalar (yaʼni moyning suvdagi emulsiyasi) olish uchun xizmat qiladi. Gidrofob qismlari kuchli boʻlgan emulgatorlar esa S/M tipidagi emulsiyalar (yaʼni suvning moydagi emulsiyasi) hosil qilishda ishlatiladi. Agar 10 ml suvga 10 ml benzol qoʻshib chayqatilsa, 2 xil emulsiya olish mumkin. Ana shu aralashmaga gidrofil emulgatorlar qoʻshilsa, emulgatorlar molekulasining qutbsiz (utlevodorod) qismi moy tomchilariga, qutbli qismi (—SOON, — ON, — 1MN2guruhlari) esa suv tomchilariga botadi, lekin gidrofil emulgatorlarni suv koʻproq xoʻllaydi, natijada emulgatorlar hajmining koʻp qismi suvga, oz qismi esa benzolga botadi. Shu sababli benzol tomchisi atrofida emulgatorlarning sidirgʻa pardasi hosil boʻladi; bu tomchini emulgatorlar molekulari yaxshi qurshab oladi. Natijada M/S tipidagi emulsiya barqarorlashadi. Gidrofob emulgatorlar qoʻshilganda S/M tipidagi emulsiya hosil boʻladi.
Eng kichik kvadratlar usuli

**Eng kichik kvadratlar usuli** — tasodifiy xatoliklarni oʻlchash natijasida hosil boʻladigan nomaʼlum miqdor qiymatini baholash usullaridan biri. Eng kichik kvadratlar usuli k. u. berilgan funksiyani yanada soddaroq funksiyalar orqali taqriban ifodalashda ham qoʻllanadi.Eng kichik kvadratlar usuli birinchi marta 1874 yilda Gauss tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, ayrim adabiyotlarda bu usul Gauss usuli dеb ataladi. Aytaylik, x erkli o‘zgaruvchining n ta qiymati bеrilgan bo‘lsin. Bu usulda qidirilayotgan funksiyaning qiymatlari uni jadvaldagi mos qiymatlariga tеng bo‘lmasada, ularning farqlar kvadratlarining yig’indisi eng kichik bo‘lishi talab qilinadi
Eng sodda hayvonlar

**Eng sodda hayvonlar** — hayvonlar kichik dunyosi. Bir hujayrali eukariot hayvonlar. Koʻpchiligining yadrosi bitta, koʻp yadroli turlari ham koʻp. Yadrosining tuzilishi eukariotlarga oʻxshash: shakli har xil.

Evolyutsiyasi davomida ayrim guruhlarida xromosomalar toʻplami yoki ular bir qismi sonining koʻp marta ortishi tufayli poligenlik kelib chiqqan. Infuzoriyalar va koʻpchilik foraminiferalar yadrosi 2 xil (yadro dualizmi): vegetativ (makronukleus) va generativ (mikronukleus) boʻlmaydi

Eng sodda hayvonlar. sistematikasi va filoginiyasi koʻp munozaralarga sabab boʻlgan. Uzoq vaqt ular bitta tipga kiritilib, 5 sinf: sarkodalilar, xivchinlilar, sporalilar, infuzoriyalar, knidosporiyalarga ajratib kelingan. Elektron mikroskop va boshqalar tadqiqot usullarining qoʻllanishi, Eng sodda hayvonlarh. hayot sikli, biokimyoviy va fiziologik xususiyatlarini oʻrganish ularning bitta umumiy plan asosida tuzilmaganligi va turli guruhlari oʻrtasida katta farq boʻlishini koʻrsatdi; ular uchun umumiy boʻlgan eukariotlik, bir hujayralilik, mik^ roskopik oʻlcham eng sodda tuzilish belgisi boʻlolmasligi aniklandi. Hozirgi Eng sodda hayvonlar h.ning bir necha sistematikasi mavjud. Koʻpchilik olimlar ularni kichik dunyo tarzida tan olishib, 5,7 yoki 9 sinfga ajratishadi. Sistematika boʻyicha Xalqaro komitet Eng sodda hayvonlarni 7 tip: sarkomastigoforalar, labirintulalar, apikomplekslar, mikrosporidlar, assetosporalilar, mikrosporidlar, infuzoriyalarga boʻlishni taklif etgan (1980). Bu tasnifni koʻpchilik tan olgan.

Eng sodda hayvonlarh. faunasi kam oʻrganilgan; 40000 ga, ayrim maʼlumotlarga koʻra 70000 ga yaqin turi maʼlum. Deyarli koʻpchiligi mikroskopik oʻlchamda, morfologik va fiziologik jihatdan har xil tuzilgan. Ular orasida eng sodda tuzilgan sarkodalilarning doimiy oziqni tutish va harakatlanish organoidlari boʻlmaydi; infuzoriyalar esa eng murakkab tuzilgan.

Ayrim parazit Eng sodda hayvonlarh.dan qishloq xoʻjaligi va oʻrmon zararkunandalariga qarshi kurashda foydalanish maqsadida tadqiqot olib borilmoqda. Ularning bir qancha turlari (amyobalar, infuzoriyalar va boshqalar)dan sitologik, genetik, biofizik va boshqalar tadqiqotlarda keng foydalaniladi. Eng sodda hayvonlarning tuproq mikroflorasi bilan oʻzaro murakkab taʼsiri oʻrganilmoqda; ularni nam tuproqda tuproq unumdorligini oshirishi toʻtrisida taxmin qilinadi. Mineral skeletli dengiz Eng sodda hayvonlarh.i (radiolyariyalar, foraminiferalar) qazilma qoldiqlari choʻkma jinslarni hosil qilishda ka^ta ahamiyatga ega. Hozirgi ohaktosh konlari, asosan, foraminiferalar chigʻanogʻidan iborat. Radiolyariyalarning mineral (qum) chigʻanoqlari qoldiqlaridan sanoatda metallarni silliqlashda, jilvir qogʻozlar tayyorlashda foydalaniladi. Eng sodda hayvonlarh. goʻgʻrisidagi fan protozoologiya. yaʼni protistologiya deyiladi.

Ochil Mavlonov.
Eng yangi tarix

**Eng yangi tarix** — jahon tarixini davrlashtirishda, asosan, tarix fanida, 20-asr boshlari (Birinchi jahon urushi boshlanishi)dan tortib to hozirgi kungacha boʻlgan davrning nomlanishi.
Engel qonuni

**Engel qonuni** — bir mamlakat miqyosida daromad bilan isteʼmol oʻrtasidagi aloqadorlikni tavsiflaydigan qonun. Nemis iqtisodchisi va stastistigi Ernst Engel (1821 — 1896) tomonidan ifodalab berilgan. K°nunning asosiy gʻoyasi milliy daromadning oziqovqat mahsulotlari uchun sarflangan hissasi farvonlikning bevosita indikatori ekanligini koʻrsatishdan iborat. Bu hissaning past boʻlishi farovonlikning yuqori ekanligini ko'rsatadi. Oilaning daromadi oʻsishi bilan oziq-ovqatga qilinadigan xarajatlar salmogʻi pasayadi, kiyimkechak, uyjoy, kommunal xizmatlar xarajatlari nisbatan kam oʻzgaradi, madaniy extiyojlarni qondirish xarajatlari hissasi esa ortadi. Daromad bilan isteʼmol oʻrtasidagi teskari proporsionallikni ifodalashda Engel egri chizigʻi qoʻllanadi.
Friedrich Engels

**Friedrich Engels** (; 1820-yil 28-noyabr, Barmen, Jülich-Cleves-Berg, Prussiya qirolligi — 1895-yil 5-avgust, London, Birlashgan Qirollik) — olmon mutafakkiri va jamoat arbobi, marksizm asoschilaridan biri. Fabrikant oilasida tugʻilgan. 1841—1842-yillarda Berlinda harbiy xizmatni oʻtash davrida universitetga kelib maʼruzalar tinglab turdi. 1842-yil Manchester (Buyuk Britaniya) shahriga koʻchib kelib fabrika idorasida ishladi; „Reyn gazetasi“da hamkorlik qildi. Parijda 1844-yil Karl Marx bilan boʻlgan uchrashuv ularning doʻstligiga asos soldi. Engels „Kommunistlar ittifoqi“ni tashkil etishda (1847) va uning faoliyatida ishtirok qildi. Marx bilan birga ittifoq dasturi — „Kommunistik partiya manifesti“ni yozdi (1848). 1848-yil iyun — 1849-yil mayida Kyolnda Marx bilan birga „Yangi Reyn gazetasi“ni nashr etdi, 1849-yil Janubiy Gʻarbiy Germaniyada qurolli qoʻzgʻolonda qatnashdi. 1849-yil noyabrda Londonga koʻchib keldi, 1850-yil noyabrda esa Manchesterga kelib, savdo idorasida ishlay boshladi. 1870-yildan Londonda yashadi; Marxga doimiy moddiy yordam berib turdi. U bilan birga Birinchi internatsional faoliyatiga rahbarlik qildi. Marx vafotidan keyin Engels Yevropa sotsialistlarining maslahatchisi va rahbari boʻldi. Asosiy asarlari: „Angliyada ishchilar sinfining ahvoli“ (1845), „Muqaddas oila“ (1845), „Nemis mafkurasi“ (1845–46) (keyingi ikkalasi Karl Marx bilan birga yozilgan), „Germaniyada dehqonlar urushi“ (1850), „Germaniyada inqilob va aksilinqilob“ (1851–52), „Anti-Dühring“ (1878), „Oila, xususiy mulk va davlatning kelib chiqishi“ (1884), „Lyudvig Feyerbax va nemis klassik falsafasining oxiri“ (1886), „Tabiat dialektikasi“ (1873–82; 1925-yil bosilib chiqqan), „Fransiya va Germaniyada dehqonlar masalasi“ (1894). Engels Marx bilan birga yaratgan taʼlimot tarixiy taraqqiyotga, hayotning obyektiv qonuniyatlariga zid edi. Bu taʼlimot 20-asrda dunyoning katta qismida muayyan sinf mafkurasiga aylantirilib, jamiyatning barcha aʼzolarini unga boʻysundirishga harakat qilindi. Bunday taʼlimot amal qilgan ijtimoiy tuzumda mulkka egalik, shaxs erkinligi, inson huquklari poymol etilishi natijasida oʻta salbiy ijtimoiy jarayonlar sodir boʻldi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* 
* 
*
Engels choʻqqisi

**Engels choʻqqisi** — Pomirning Shoxdara tizmasidagi togʻ choʻqqisi. Balandligi 6510 m. Arxey davri gneys va kristalli slanetslardan tashkil topgan. Choʻqqi atrofi hududida, Shoxdara tizmasining shim. va jan. yon bagʻirlarida muzliklar bor. Choʻqqining shim. etagida Naspar muzligi (5,1&nbsp;km²), jan. etagida Kishtijarob muzligi (8,3&nbsp;km²) joylashgan. Yon bagʻirlarida qoya va choʻqqilar bor. Choʻqqiga 1954-yilda alpinistlar chiqishgan.
Enargit

**Enargit** (yunoncha — aniq) — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Si3Az84. Aralashmalari 8 (6% gacha), Gʻe, 2p. Romb singoniyada kristallanadi. Kulrang, qora kristallari ustunsimon shaklda. Agregatlari donador. Shaffof emas, metallsimon yaltiraydi. Qattiqligi 3,5, zichligi 4,3—4,5 g/sm3. Oʻrtacha trali gidrotermal konlarda uchraydi. Enargitning nurash jarayonida malaxit, azurit, mis arsenatlari va boshqalar minerallar hosil boʻladi.