Elektroskop

**Elektroskop** (elektr… va … skopiya) – elektr zaryadlarni sezadigan va ularning kattaliklarini taxminan aniqlaydigan oddiy asbob. E. bir uchiga 2 ta metall yaproqcha sharcha mahkamlangan sterjendan iborat. Sterjen shisha idish ichiga joylashtirilib, izolyatsiyalovchi materialdan tayyorlangan tiqin yordamida mahkamlangan. Sharchaga zaryadlangan jism tekkanda zaryadning bir qismi yaproqchalarga oʻtib, ular birbiridan itariladi; yaproqchalarning ochilish burchagi elektr zaryadi miqdoriga mutanosib boʻladi. Yaproqchalarning ochilish burchagiga qarab jismning zaryadi haqida fikr yuritish mumkin.

**Elektroskop** mavjudligini aniqlash uchun ishlatiladigan dastlabki ilmiy asbobdir elektr zaryadi tanada. U Kulon elektrostatik kuchi tufayli sinov obyektining harakati bilan zaryadni aniqlaydi. Obyektdagi zaryad miqdori uning kuchlanishiga mutanosibdir. Elektroskop bilan aniqlash uchun etarli zaryad toʻplanishi yuzlab yoki minglab voltlarni talab qiladi, shuning uchun elektroskoplar statik elektr va elektrostatik mashinalar kabi yuqori kuchlanish manbalari bilan ishlatiladi. Elektroskop faqat zaryad miqdorini taxminiy koʻrsatishi mumkin; elektr zaryadini miqdoriy oʻlchaydigan asbob elektrometr deb ataladi.

Elektroskop birinchi elektr oʻlchash vositasi edi. Birinchi elektroskop 1600-yil atrofida ingliz shifokori Uilyam Gilbert tomonidan ixtiro qilingan burama igna (versorium deb nomlangan) edi. **pith-ball elektroskop** va **oltin bargli elektroskop** elektroskopning ikkita klassik turi hali ham fizika taʼlimida elektrostatika tamoyillarini namoyish qilish uchun foydalaniladi. Kvarts tolasi nurlanish dozimetrida elektroskopning bir turi ham qoʻllanadi. Elektroskoplar avstriyalik olim Viktor Gess tomonidan kosmik nurlarni kashf etishda ishlatilgan.

## '''Pit-toʻp elektroskopi'''
1870-yillardan boshlab zaryadlangan obyektga jalb qilishni koʻrsatadigan Pith ball elektroskopi

Bu qanday ishlaydi

1731-yilda Stiven Grey yaqin atrofdagi har qanday zaryadlangan narsaga jalb qilinadigan oddiy osilgan ipdan foydalangan. Bu Gilbertning birinchi yaxshilanishi edi versorium 1600 yildan boshlab.

Britaniyalik maktab ustasi va fizik jon Kanton tomonidan ixtiro qilingan pith-ball elektroskopi 1754-yilda engil oʻtkazuvchan boʻlmagan moddaning bir yoki ikkita kichik toʻplaridan iborat boʻlib, dastlab shimgichli oʻsimlik materiali deb nomlangan pit, izolyatsiya qilingan stend kancasidan ipak yoki zigʻir ip bilan osilgan. Tiberius Kavallo 1770-yilda kumush simlarning uchida chuqurchalar bilan elektroskop yasagan. zamonaviy elektroskoplar odatda plastmassadan yasalgan toʻplardan foydalanadilar. Obyektda zaryad borligini tekshirish uchun obyekt zaryadlanmagan chuqurchaga yaqinlashtiriladi. Agar obyekt zaryadlangan boʻlsa, toʻp unga tortiladi va unga qarab harakatlanadi.

Jalb chunki ogohlantirgandan polarization pith toʻp ichida atomlarning. barcha moddalar bir-biriga yaqin joylashgan elektr zaryadlangan zarralardan iborat; har bir atom musbat zaryadlangan yadrodan iborat boʻlib, uni oʻrab turgan manfiy zaryadlangan elektronlar buluti mavjud. Pit oʻtkazuvchan emas, shuning uchun toʻpdagi elektronlar pit atomlari bilan bogʻlangan va atomlarni tark etib, toʻp ichida harakatlanishda erkin emas, lekin ular atomlar ichida biroz harakatlana oladi. Diagrammaga qarang. Agar, masalan, musbat zaryadlangan jism *(b)* pit shar *(A)* ga yaqinlashtirilsa, har bir atomdagi manfiy elektronlar *(koʻk manfiy belgilar)* *(sariq tasvirlar)* tortiladi va atomning obyektga yaqinroq tomoniga bir oz harakatlanadi. Musbat zaryadlangan yadrolar *(qizil ortiqcha belgilar)* qaytariladi va biroz uzoqlashadi. Pit toʻpidagi manfiy zaryadlar endi musbat zaryadlarga *(C)* qaraganda obyektga yaqinroq boʻlganligi sababli, ularning tortishish kuchi musbat zaryadlarning itarilishidan kattaroq boʻlib, natijada aniq jozibali kuch paydo boʻladi. zaryadni bu ajratish mikroskopikdir, ammo atomlar juda koʻp boʻlgani uchun mayda kuchlar engil pith toʻpini harakatlantirish uchun etarlicha katta kuch qoʻshadi.

Toʻpni zaryadlangan narsaga tegizish orqali zaryadlash mumkin, shuning uchun zaryadlangan jism yuzasidagi baʼzi zaryadlar toʻp yuzasiga oʻtadi. Keyin toʻp boshqa obyektlardagi zaryadning qutblanishini ajratish uchun ishlatilishi mumkin, chunki u bir xil qutblanish yoki belgi bilan zaryadlangan, ammo qarama-qarshi qutblanish zaryadlariga jalb qilingan narsalar tomonidan qaytariladi.

Koʻpincha elektroskopda bir juft toʻxtatilgan pith toʻplari boʻladi. Bu bir qarashda pith toʻplari zaryadlanganligini aniqlashga imkon beradi. Agar pith toʻplaridan biri zaryadlangan narsaga tegsa, uni zaryad qilsa, ikkinchisi tortiladi va unga tegib, zaryadning bir qismini ikkinchi toʻp yuzasiga etkazadi. Endi ikkala toʻp ham bir xil kutupluluk zaryadiga ega, shuning uchun ular bir-birini qaytaradi. Ular toʻplar bir-biridan yoyilgan holda teskari 'V' shaklida osilgan. Toʻplar orasidagi masofa zaryadning kattaligi haqida taxminiy tasavvur beradi.