Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma

**Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma** (rasmiy nomi: **Davlatlarning tashqi kosmosni, shu jumladan Oy va boshqa samoviy jismlarni tadqiq qilish hamda ulardan foydalanish boʻyicha faoliyati prinsiplari toʻgʻrisidagi shartnoma**) xalqaro kosmik huquqning asosini tashkil etuvchi koʻptomonlama kelishuvdir.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti shafeligida muzokara qilingan va ishlab chiqilgan ushbu shartnoma 1967-yil 27-yanvarda Amerika Qoʻshma Shtatlari, Buyuk Britaniya va Sovet Ittifoqida imzolash uchun ochildi va 1967-yil 10-oktyabrda kuchga kirdi. 2025-yil oktyabr holatiga koʻra, 118 ta davlat – shu jumladan barcha asosiy kosmik davlatlar – shartnoma ishtirokchilari hisoblanadi va yana 20 ta davlat uni imzolagan.

Shartnomaning asosiy qoidalari quyidagilardan iborat: koinotda yadro qurollarini taqiqlash; Oy va boshqa barcha osmon jismlaridan faqat tinchlik maqsadlarida foydalanishni cheklash; koinot barcha xalqlar tomonidan erkin tadqiq etilishi va undan foydalanilishi lozimligini belgilash hamda biron-bir davlatning ochiq koinot yoki biron-bir osmon jismiga nisbatan suverenitet daʼvo qilishiga yoʻl qoʻymaslik. Garchi shartnoma osmon jismlarida harbiy bazalar qurishni, qurollarni sinovdan oʻtkazishni va harbiy manevrlar bajarishni man etsa-da, u koinotdagi barcha harbiy harakatlarni, shuningdek, harbiy koinot kuchlarining tashkil etilishini yoki koinotga oddiy qurol-yarogʻlar joylashtirilishini ochiqdan-ochiq taqiqlamaydi.

Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma, shuningdek, koinot barcha uchun erkin foydalanish va tadqiq etish hududi ekanligini hamda u „butun insoniyatning mulki boʻlishi“ni eʼlon qiladi. 1961-yilgi Antarktika toʻgʻrisidagi shartnomaga tayanib, Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma ham xuddi shunday, oʻsha paytda nizolarga olib kelishi mumkin deb hisoblangan ayrim faoliyat turlarini tartibga solishga va cheklanmagan raqobatning oldini olishga eʼtibor qaratadi. Shu sababli, u oy va asteroidlarda foydali qazilmalarni qazib olish kabi yangi rivojlanayotgan koinot sohalari borasida asosan sukut saqlaydi yoki noaniqligicha qolmoqda.

Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma yadro qurollari boʻyicha jahon xavfsizligi uchun eng maqbul sharoitlarni yaratishga qaratilgan davlatlararo shartnomalar va strategik kuch muzokaralari „tizimi“ning markazida turardi.

Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma 1950-yillarning oxiridan 1980-yillarning oʻrtalariga qadar koinotga oid xalqaro huquqiy kelishuvlar zanjiridagi eng muhim halqa boʻlgan. Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnomadan soʻng turli darajadagi davlatlar qoʻshilgan yana toʻrtta qoʻshimcha bitim imzolandi: xorijiy davlatga qoʻngan astronavtlarni xavfsiz qaytarish (1967); koinot kemalari tomonidan yetkazilgan zararlar uchun javobgarlik (1972); koinot vositalarini roʻyxatga olish (1976) va Oyda amalga oshiriladigan faoliyat qoidalari (1979). Koinot huquqining birinchi va eng asosiy huquqiy hujjati sifatida, Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma va uning koinotdan fuqarolik hamda tinch maqsadlarda foydalanishni targʻib qiluvchi keng qamrovli tamoyillari bugungi kunda ham Xalqaro koinot stansiyasi va Artemida dasturi kabi koinotdagi koʻp tomonlama tashabbuslarga asos boʻlib xizmat qilmoqda.

## Tarixi
Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnomaning imzolanishiga 1950-yillarda koinot orqali nishonlarga yetib bora oladigan qitʼalararo ballistik raketalarning (QBR) yaratilishi turtki boʻldi. 1957-yil oktyabr oyida Sovet Ittifoqi tomonidan ilk sunʼiy yoʻldosh – Sputnikning uchirilishi va undan keyin Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan yuzaga kelgan qurollanish poygasi koinotdan harbiy maqsadlarda foydalanishni taqiqlash haqidagi takliflarni jadallashtirdi. 1963-yil 17-oktyabrda BMT Bosh Assambleyasi koinotga ommaviy qirgʻin qurollarini olib chiqishni taqiqlovchi rezolyutsiyani bir ovozdan qabul qildi. 1966-yil dekabr oyida boʻlib oʻtgan Bosh Assambleya sessiyasida koinotda qurollarni nazorat qilishga oid turli takliflar muhokama qilindi va bu jarayon keyingi yilning yanvar oyida Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnomaning loyihasi tayyorlanishi hamda qabul qilinishi bilan nihoyasiga yetdi.

## Ishtirok etmayotgan davlatlar roʻyxati
Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a’zo bo‘lgan qolgan davlatlar hamda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi kuzatuvchi davlatlari orasida Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnomani na ratifikatsiya qilgan, na imzolagan davlatlar quyidagilardan iborat:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun
* Annette Froehlich, et al. (2018). *A Fresh View on the Outer Space Treaty*. Vienna: Springer. .
* Squadron Leader KK Nair’s *Space: The Frontiers of Modern Defence*. Knowledge World Publishers, New Delhi, Chap. 5 „Examining Space Law…“, pp. 84–104, available at Google Books.

## Havolalar

* Downloadable PDF of the „Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies“
* 
* Full text of the „Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies“ in Arabic, Chinese, English, French, Russian, or Spanish
* Status of International Agreements relating to Activities in Outer Space (list of state parties to treaty), UN Office for Outer Space Affairs
* „The Case for Withdrawing from the 1967 Outer Space Treaty“
* Still Relevant (and Important) After All These Years: The case for supporting the Outer Space Treaty
* Introductory note by Vladimír Kopal, procedural history note and audiovisual material on the *Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies* in the Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law
* *[https://legal.un.org/avl/ls/Kopal_LOS.html The Progressive Development of International Space Law by the United Nations]*—Lecture by Vladimír Kopal] in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
* *[https://legal.un.org/avl/ls/Vereshchetin_LOS.html The Law of Outer Space in the General Legal Field (Commonalities and Particularities)]*—Lecture by Vladlen Stepanovich Vereshchetin in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
* Humans on Mars and beyond full-text