Laurentian kutubxonasi

**Laurentian kutubxonasi** (**Biblioteca Medicea Laurenziana** yoki **BML**) Florensiyadagi (Italiya) tarixiy kutubxona boʻlib, 11 000 dan ortiq qoʻlyozma va 4 500 ta dastlabki bosma kitoblarni oʻz ichiga oladi. Medici papasi Klement VII homiyligida San-Lorenso di Firenze Bazilikasi monastirida qurilgan kutubxona. U Medicilar endi shunchaki savdogarlar emas, balki aqlli va cherkov aʼzolari ekanligini taʼkidlash uchun qurilgan. Unda Medici oilasining shaxsiy kutubxonasiga tegishli qoʻlyozmalar va kitoblar mavjud. Kutubxona binosi Mikelanjelo tomonidan ishlab chiqilgan va mannerizm namunasi boʻlgan arxitekturasi bilan mashhur.

Kutubxonadagi barcha kitob qoʻlyozmalari uning *Codex Laurentianus*da aniqlangan. Kutubxonada Florensiyaning Naguatl kodeksi, Rabula Injillari, Amiatinus kodeksi, Squarcialupi kodeksi va Safoning sheʼrlarini oʻz ichiga olgan parcha-parcha Erinna papiruslari saqlanadi.

## Arxitekturasi
Laurentian kutubxonasi 1523-yilda foydalanishga topshirilgan va qurilishi 1525-yilda boshlangan. Ammo, Mikelanjelo 1534-yilda Florensiyani tark etganida, faqat oʻquv zalining devorlari qurilgan edi. Keyin uni Tribolo, Vasari va Ammannati Mikelanjeloning rejalari va ogʻzaki koʻrsatmalari asosida davom ettirdilar. Kutubxona 1571-yilda ochilgan. Shu tarzda, kutubxona Mikelanjelo tomonidan bajarilgan qismlarni uning koʻrsatmalarini talqin qilishda ancha keyin qurilgan boshqalar bilan birlashtiradi. Laurentian kutubxonasi Mikelanjeloning eng muhim arxitektura yutuqlaridan biridir. Hatto Mikelanjeloning zamondoshlari ham Laurentian kutubxonasidagi innovatsiyalar va fazodan foydalanish inqilobiy ekanligini tushunishdi.Derazalarning hayratlanarli taqsimlanishi, shipning qurilishi va Vestibyulning nozik kirishini hech qachon yetarlicha maqtash mumkin emas. Jasorat va nafislik butun asarda va har bir qismda birdek koʻzga tashlanadi. Kornishlar, korbellar, haykallar uchun boʻshliqlar, shinam zinapoya va uning hayoliy boʻlinmasi, butun bino, bir soʻz bilan aytganda, oddiy muomala uslubiga oʻxshamaydi, har bir kishi ularni koʻrib hayratda qoladi. – Giorgio Vasari.Ikki qavatli quattrocento monastiri kutubxona qoʻshilishi bilan oʻzgarishsiz qoldi. Shu sababli, Mikelanjelo rejasining baʼzi xususiyatlari, masalan, uzunlik va kenglik allaqachon aniqlangan. Shu sababli, ilgari mavjud boʻlgan devorlar va monastirlarda yangi devorlar qurilgan. Bu Mikelanjelodan foydalangan noyob uslub va naqshga olib keldi.

### Vestibul
*Ritsetto* nomi bilan ham tanilgan vestibyulning uzunligi 10,50 m, kengligi 10,50 m va balandligi 14,6 m (34,5 x 34,5 x 48 fut). U monastirning sharqiy tizmasidagi mavjud monastir kvartallari ustida qurilgan boʻlib, monastirlarning yuqori sathidan kirish mumkin. Dastlab, Mikelanjelo osmon yoritgichi qilishni rejalashtirgan, ammo Klement VII bu tomning oqishiga olib keladi, deb ishongan, shuning uchun gʻarbiy devorga ruhoniy derazalar kiritilgan. Pietra- serena bilan oʻralgan, uchburchak yoki segmental pedimentlar bilan oʻralgan va devorga oʻrnatilgan, juft ustunlar bilan ajratilgan, boʻsh toraytirilgan derazalar vestibyulning ichki qismini oʻrab turadi.

Shift nurlariga mos keladigan pilasterlar bilan boʻgʻimlangan, koʻrfazlardagi derazalar bilan yoritilgan, baland toraytirilgan vestibyul (Mikelanjelo dizayni boʻyicha 1559-yilda Bartolomeo Ammannati tomonidan bajarilgan) yuqoriga (va pastga) oqib chiqadigan zinapoya bilan toʻldirilgan. Kutubxona koʻpincha arxitekturada mannerizm prototipi sifatida tilga olinadi.

### Zinapoya
Dizayn bosqichida zinapoyalar rejasi keskin oʻzgardi. Dastlab 1524-yilda birinchi dizaynda yon devorlarga ikkita zinapoya oʻrnatilgan va oʻqish xonasi eshigi oldida koʻprik tashkil etilgan edi. Bir yil oʻtgach, zinapoya vestibyulning oʻrtasiga koʻchirildi. Tribolo 1550-yilda bu rejani amalga oshirishga harakat qildi, ammo hech narsa qurishga erisha olmadi. Ammannati Mikelanjeloning gʻoyalarini kichik loydan yasalgan model, kam material va Mikelanjeloning koʻrsatmalari yordamida oʻz imkoniyatlarini maksimal darajada talqin qilish qiyinligini bilardi ammo buni bajarishga muvaffaq boʻldi.

Zina oʻquv zaliga olib boradi va vestibyul polining yarmini egallaydi. Markaziy zinalarning pillapoyalari qavariq va kengligi boʻyicha farqlanadi, tashqi tomoni esa tekis holatda qoladi. Markaziy zinaning uchta eng past bosqichi boshqalarga qaraganda kengroq va balandroq, deyarli konsentrik oval plitalarga oʻxshaydi. Zinadan pastga tushganda, u uchta tomonga boʻlinib ketadi.

### Oʻqish xonasi
Oʻquv zali 46,20 m, uzunligi 10,50 m, kengligi va 8,4 m. balandligi (152 x 35 x 28 fut)ni tashkil etadi. Oʻrta yoʻlak bilan ajratilgan ikkita oʻrindiq bloklari mavjud boʻlib, har bir oʻrindiqning orqa tomoni ularning orqasidagi skameykalar uchun stol vazifasini bajaradi. Stollar devor boʻylab teng masofadagi uzoqlikda joylashgan va deraza yorugʻligi bilan yoritilgan. Derazalar pilasterlar bilan oʻralgan boʻlib, ship va zaminning tartibini ifodalovchi koʻrfaz tizimini tashkil qiladi.

Oʻqish zali mavjud loyiha asosida qurilganligi sababli, Mikelanjelo oʻquv zali devorlarining ogʻirligini kamaytirishga beixtiyor majbur boʻlgan. Va devor artikulyatsiyasidagi ramkalar va qatlamlar tizimi pilasterlar orasidagi boʻshliqlarning hajmini va ogʻirligini kamaytirgan.

Oʻquv zalidagi kutubxonaning hozirgi yogʻoch pollari ostida 15 ta toʻrtburchaklar qizil va oq *[[terrakota]]* taxta panellari mavjud. Ushbu panellar  yon tomonda, ketma-ket koʻrib chiqilganda, geometriyaning asosiy tamoyillarini namoyish etgan. Bu plitkalar dastlab rejalashtirilgan mebel ostida koʻrinadigan tarzda joylashtirilgan deb ishoniladi. Ammo bu mebel keyinchalik xonadagi oʻqish stollari sonini koʻpaytirish uchun oʻzgartirilgan.

### Izoh

*Risettoda* tanqidchilar vestibyuldagi chuqurlashtirilgan ustunlar devorlarni vertikal tayanchlar orasiga choʻzilgan tarang teriga oʻxshatishini taʼkidladilar. Bu xonaning inson tanasiga taqlid qilgandek koʻrinishiga olib keldi, bu Italiya Uygʻonish davrida ideal shakl deb hisoblangan. Binoning ustunlari, shuningdek, ogʻirlik kuchsiz elementlarga koʻtarilishi uchun korbellarda qoʻllab-quvvatlangan. Tuzilishning beqarorligi tufayli tomoshabin tomning ustunlar yoki devorlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanishini farqlay olmaydi. Bu noaniqlik tuygʻusi derazalarning noanʼanaviy shakllari va ayniqsa, barcha meʼmoriy elementlarning siqilgan sifati bilan kuchayadi, bu keskinlik va cheklangan energiya hissini yaratadi.

Gumbaz qismda klassik uslubdan foydalanish ayniqsa muhimdir. Kutubxonada chuqur ustunlar yuzaki koʻrinib turibdi. U qattiq va bezaksiz Dor tartibiga xos boʻlib, odatda erkaklarga xos xususiyatga ega deb hisoblanadi. Dorik ordeni Kolizey kabi Rim binolarida topilganidek, tartiblar ierarxiyasida bazaga joylashtiriladi, Ion, Kompozit va Korinf asta-sekin yengilroq va koʻproq bezakli va nazokatli boʻladi. Biroq, chuqurroq oʻrganish shuni koʻrsatadiki, Kompozit tartib qoʻllanadi, ammo xarakterli dekorativ akantus barglari va bosh harflarning diagonal volyutlari olib tashlanadi va ustunning yuqori qismi denude qilinadi. Arxitektura nuqtai nazaridan, olib tashlash – bu misli koʻrilmagan zoʻravonlik harakati va zamonaviy kuzatuvchilarni chetlab oʻtmagan nafosat. 

Zinapoyaning dinamik haykali yuqori qavatdan lava kabi oqib chiqayotgandek koʻrinadi va vestibyulning zamin maydonini juda gʻayrioddiy tarzda qisqartiradi. Markaziy zalda konveks zinapoyalar kenglikda farq qiladi, bu esa butun tartibni bezovta qiladi.

Vestibyul va zinapoyadan keskin farqli oʻlaroq, oʻquv zalining yon devorlardagi pilastrlar orasiga teng masofada joylashgan derazalari koʻp miqdorda tabiiy yorugʻlik kiritib, osoyishta, sokin va tabiiy koʻrinish yaratadi.

## Zamonaviy madaniyat
Mark Rotkoning taʼkidlashicha, kutubxona zinapoyasidagi vestibyul va devorlar uning 1959-yilgi Seagram rasmlariga taʼsir qilgan.

## Toʻplamlari
1571-yilda Toskana Buyuk Gertsogi Kosimo I olimlar uchun hali tugallanmagan kutubxonani ochdi. Toʻplamga muhim qoʻshimchalar uning eng mashhur kutubxonachisi, 1757-yilda tayinlangan va uning bosma kataloglarini nazorat qilgan Anjelo Mariya Bandini tomonidan kiritilgan.

Laurentian kutubxonasida XVII-XX asrlarga oid taxminan 11000 qoʻlyozma, 2500 papirus, 43 ostraka, 566 inkunabula, 1681 XVI asr nashrlari va 126527 bosma nashrlar mavjud. Asosiy toʻplam 1589-yilda Jovanni Rondinelli va Baccio Valori tomonidan indekslangan 3000 ga yaqin qoʻlyozmalardan iborat boʻlib, ular 1571-yilda kutubxonaning ochilishida parapetlarga (*pluteya*) joylashtirilgan. Ushbu qoʻlyozmalarda *Pluteus* yoki *Pluteo* imzosi bor (*Plut.*). Ushbu qoʻlyozmalarga oʻn beshinchi asrda toʻplangan Medici kutubxonasi kiradi, ular 1508-yilda Jovanni di Medici (Papa Leo X) tomonidan qayta sotib olingan va 1520-yillarda Giulio di Giuliano deʼ Medici (Papa Klement VII) tomonidan Florensiyaga koʻchirilgan. Medici kutubxonasi Franchesko Sassetti va Franchesko Filelfo tomonidan yigʻilgan toʻplamlar, Leo X tomonidan sotib olingan qoʻlyozmalar va San-Markodagi Dominikan monastirining kutubxonasi bilan kengaytirilgan.

Kutubxona gʻarbiy yarim shardagi Azteklarning hayoti haqida fathdan oldingi maʼlumotlarning asosiy manbai boʻlgan Naguatl Florensiya kodeksini saqlaydi. Laurentian kutubxonasidagi boshqa taniqli qoʻlyozmalar qatorida VI asrdagi Suriya Rabula Injillari ham bor. Lotin Vulgate Injilining saqlanib qolgan eng qadimgi qoʻlyozmasini oʻz ichiga olgan Codex Amiatinus, muhim erta musiqa qoʻlyozmasi boʻlgan Squarcialupi kodeksi va Safo doʻstining sheʼrlarini oʻz ichiga olgan parcha-parcha Erinna papirus bor.

## Manbalar