Kosmik lift

**Kosmik lift** (shuningdek, **kosmik koʻprik**, **yulduz narvoni** va **orbital lift** deb ham ataladi) sayyoradan kosmosga transport tizimi sifatida taklif etilgan tur boʻlib, koʻpincha ilmiy-fantastik asarlarda tasvirlanadi. Asosiy tarkibiy qismi yuzaga mahkamlangan va kosmosga choʻzilib ketadigan kabel (Kosmik bog‘lanish deb ham ataladi) boʻladi. Yerga mahkamlangan kosmik lift kabeldan iborat boʻlib, uning bir uchi ekvator yaqinidagi yuzaga, ikkinchi uchi esa geostatsionar orbitadan (35 786 km balandlik) tashqarida joylashgan qarshi ogʻirlik markaziga bogʻlanadi. Pastki qismida kuchliroq boʻlgan tortish kuchi va yuqori qismida kuchliroq boʻlgan yuqoriga yoʻnaltirilgan markazdan qochma kuch (aslida qarshi ogʻirlik inersiyasi kosmos tomonida taranglik hosil qiladi) oʻzaro qarama-qarshi taʼsir etib, kabelning tarang holatda turishini va Yerda bitta joyda qimirlamasdan osilib turishini taʼminlaydi. Kabel tortilganidan soʻng, koʻtariluvchilar mexanik vositalar yordamida unga bir necha bor koʻtarilishi va tushishi, yuklarini orbitaga chiqarishi mumkin boʻladi. Ushbu loyiha yordamida transport vositalari yirik raketalardan foydalanmasdan, bevosita sayyora yuzasi bilan orbitasi oʻrtasida qatnov imkonini beradi.

## Tarixi

### Dastlabki qarashlar
Kosmik lift gʻoyasi turli davrlarda va joylarda mustaqil ravishda rivojlangandek koʻrinadi. Eng dastlabki modellari XIX asr oxirida ikki nafar rus olimi tomonidan ilgari surilgan. Konstantin Siolkovskiy oʻzining 1895-yildagi *Dreams of Earth and Sky* toʻplamida yulduzlarga yetish va tortish kuchini yengish yoʻli sifatida ulkan osmon narvonini tasavvur qilgan. Bir necha oʻn yillar oʻtib, 1960-yilda Yuriy Artsutanov mustaqil ravishda „Kosmik temiryoʻl“ gʻoyasini ishlab chiqdi. U orbitada harakatlanayotgan sunʼiy yoʻldoshdan ekvatorda joylashgan tayanchga ulangan kabelni taklif qilib, raketalarga nisbatan xavfsizroq va samaraliroq muqobil yaratishni maqsad qilgan. 1966-yilda Isaacs va uning hamkasblari „Osmon ilgagi“ tushunchasini ilgari surdilar: bunda geostatsionar orbitadagi sunʼiy yoʻldoshdan Yerga qarab choʻzilgan kabel taklif etilgan edi.

### Innovatsiya va dizayn
Kosmik lift gʻoyasi 1975-yilda Jerome Pearson bu gʻoyani tadqiq eta boshlaganida Amerikaga yetib keldi. U Arthur C. Clarkening 1969-yilda Kongressdagi nutqidan ilhomlangan edi. NASA va Harbiy havo kuchlari tadqiqot laboratoriyasida muhandis sifatida ishlaganidan soʻng, u Yerning aylanish energiyasidan foydalanib, quyi Yer orbitasiga yuk tashish uchun moʻljallangan „Orbita minorasi“ loyihasini ishlab chiqdi. Uning Acta Astronautica jurnalidagi maqolasida kabel geostatsionar orbitaning balandligida, taranglik eng katta joyda maksimal qalinlikka ega boʻlishi, uchlarida esa minimal ingichkalikda boʻlishi kerakligi taʼkidlangan. U qarshi ogʻirlikni 144 000 kilometr (89 000 mil) masofagacha choʻzishni taklif qildi, chunki katta qarshi ogʻirliksiz yuqori kabel gravitatsiya va markazdan qochma kuchlarning Yerga nisbatan masofaga qarab oʻzgarishi sababli yanada uzun boʻlishi kerak edi. Uning tahlili Oy tortish kuchi, shamol va harakatlanayotgan yuklarni ham hisobga olgan. Liftni qurish uchun minglab kosmik kemalar parvozi talab etilardi, biroq minimal mustahkamlikka ega tolali qism yerga yetib kelgach, materiallarni tashish yoki ularni kosmosda asteroid yoki oy rudalaridan ishlab chiqarish mumkin edi. Pearsonning Acta Astronautica jurnalida chop etilgan natijalari Clarkening eʼtiborini tortdi va kosmik liftni oʻz ichiga olgan ilmiy-fantastik romani „The Fountains of Paradise“ (1979) uchun texnik maslahatlar taqdim etilishiga sabab boʻldi.

Kosmik parvozlarga muqobil sifatida ushbu gʻoyani tadqiq etishni istagan koʻplab mutaxassislarning birinchi yigʻilishi 1999-yilda NASAning Huntsville (Alabama) shahridagi „Geostatsionar orbitada joylashgan kabel kosmik lift konsepsiyasi boʻyicha ilgʻor kosmik infratuzilma seminari“ konferensiyasida boʻlib oʻtdi. D. V. Smitherman, Jr. 2000-yil avgust oyida *Space Elevators: An Advanced Earth-Space Infrastructure for the New Millennium (Kosmik liftlar: Yangi ming yillik uchun ilgʻor Yer-kosmos infratuzilmasi)* nomi ostida xulosalarni chop etdi va kabelning materiali, uni joylashtirish hamda saqlash boʻyicha xavotirlar sababli kosmik lift kamida 50 yil davomida qurilmasligi mumkin deb xulosaladi.

Bradley C. Edwards uzunligi 100 000 km (62 000 mil) boʻlgan, qogʻozdek yupqa lenta koʻrinishidagi va uglerod nanonaychalardan tashkil topgan kompozit material yuqori choʻzilish mustahkamligi va past ogʻirligi sababli kabel muammosini hal qilishi mumkinligini taklif etdi. Taklif etilgan keng-yupqa lenta shaklidagi koʻndalang kesim, avvalgi dumaloq koʻndalang kesim konsepsiyalariga qaraganda, meteoroid zarbalari qarshisida barqarorroq boʻlishi mumkin edi. NASA Institute for Advanced Conceptsning (NIAC) qoʻllab-quvvatlashi bilan uning ishida 20 dan ortiq muassasa va 50 nafar ishtirokchi qatnashdi. The Space Elevator: A Revolutionary Earth-to-Space Transportation System (Edwards and Westling, 2003) kitobi kosmik liftni loyihalash boʻyicha barcha saʼy-harakatlarni, jumladan, joylashtirish ssenariysi, koʻtariluvchi qurilma dizayni, energiya yetkazib berish tizimi, orbital chiqindilardan qochish, langar tizimi, dovullardan qochish uchun langarni Gʻarbiy ekvatorial Tinch okeanida joylashtirish, qurilish xarajatlari, qurilish jadvali va ekologik xatarlarni umumlashtirdi. Bundan tashqari, u kosmik lift kabellarining konstruktiv yaxlitligi va yuk koʻtarish qobiliyatini oʻrgandi hamda ularning yuqori choʻzilish mustahkamligi va chidamliligi zarurligini taʼkidladi. Uning kosmik lift konsepsiyasi NIACning uchinchi bosqichiga yeta olmadi, buni u oʻzining yakuniy taklifini Kolumbiya kosmik kemasi halokati falokati sodir boʻlgan haftada topshirgani bilan izohladi.

## XXI asrdagi yutuqlar
Kosmik liftni rivojlantirishni tezlashtirish uchun, tarafdorlar tegishli texnologiyalar boʻyicha Ansari X mukofotiga oʻxshash bir nechta tanlovlarni tashkil etishdi. Shular qatoriga 2005–2009-yillarda har yili oʻtkazilgan  tanlovi kiradi. Unda koʻtaruvchilar, lentalar va energiyani uzatish tizimlari boʻyicha musobaqalar tashkil etilgan. Shuningdek, Robogames Space Elevator Ribbon Climbing tanlovi hamda NASAning Centennial Challenges dasturi mavjud boʻlib, 2005-yil mart oyida Spaceward Foundation (Elevator:2010 operatori) bilan hamkorlik eʼlon qilingan va sovrin jamgʻarmasi 400 ming AQSh dollariga yetkazilgan. 2011-yil avgust oyida esa ilk marta Yevropa Kosmik Lift Tanlovi (EuSEC) oʻtkazilib, unda koʻtaruvchi konstruksiyasini yaratish boʻyicha bellashuv boʻlib oʻtgan.

2005-yilda „LiftPort Group“ kosmik lift kompaniyalari guruhi Nyu-Jersi shtatining Millvill shahrida uglerod nanonaychalari ishlab chiqaruvchi zavod qurilishini eʼlon qildi. Ularning eʼlon qilingan rejasi 2010-yilda kosmik liftni ishga tushirish edi.

## Materiallar
Yer uchun kosmik lift qurishda eng katta qiyinchiliklardan biri bu materiallarning mustahkamligidir. Chunki tuzilma oʻzining ogʻirligini ham, tashiydigan yukini ham koʻtara olishi kerak boʻladi, shuning uchun undan yasalgan materialning mustahkamlik va ogʻirlik nisbati, yaʼni maxsus mustahkamligi nihoyatda yuqori boʻlishi lozim.

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* A conference publication based on findings from the Advanced Space Infrastructure Workshop on Geostationary Orbiting Tether „Space Elevator“ Concepts  (PDF), held in 1999 at the NASA Marshall Space Flight Center, Huntsville, Alabama. Compiled by D. V. Smitherman Jr., published August 2000
* „The Political Economy of Very Large Space Projects“ HTML  PDF, John Hickman, Ph. D. *[[Journal of Evolution and Technology]]* Vol. 4 – November 1999
* A Hoist to the Heavens By Bradley Carl Edwards
* Ziemelis K. (2001) „Going up“. In New Scientist **2289**:&nbsp;24–27. Republished in SpaceRef . Title page: „The great space elevator: the dream machine that will turn us all into astronauts.“
* The Space Elevator Comes Closer to Reality. An overview by Leonard David of space.com, published 27 March 2002
* Krishnaswamy, Sridhar. Stress Analysis – The Orbital Tower (PDF)
* LiftPort's Roadmap for Elevator To Space SE Roadmap (PDF)
* 
* Alexander Bolonkin, „Non Rocket Space Launch and Flight“. Elsevier, 2005. 488 pgs.

## Havolalar

* The Economist: Waiting For The Space Elevator (8 June 2006 – subscription required)
* CBC Radio Quirks and Quarks November 3, 2001 *Riding the Space Elevator*
* Times of London Online: Going up … and the next floor is outer space
* ''The Space Elevator: 'Thought Experimentʼ, or Key to the Universe?'' . By Sir Arthur C. Clarke. Address to the XXXth International Astronautical Congress, Munich, 20 September 1979
* International Space Elevator Consortium Website
* Space Elevator entry at *[[The Encyclopedia of Science Fiction]]*