Xazir jangi

**Xazir jangi** () – 686-yilning avgust oyida Mosulning sharqiy qismidagi Xazir daryosi yaqinida, hozirgi Iroqda sodir boʻlgan jang. Ikkinchi fitna davrida boʻlib oʻtgan va Suriyada joylashgan Damashq xalifaligi, Muxtor as-Saqafiyning Kufadagi Aliyparast kuchlari va Makkada joylashgan Abdulloh ibn Zubayr xalifaligi oʻrtasida Iroqni nazorat qilish uchun olib borilgan keng koʻlamli kurashning bir qismi. Jang Umaviylarning magʻlubiyati bilan yakunlangan. Muxtor as-Saqafiy hukmronligi Mosul hududiga qadar kengaygan.

Musulmonlar oʻrtasidagi ichki urush natijasida Umaviylar saltanati Damashq va uning atrofidagi hudud bilan chegaralanib qoldi, chunki ularning aksariyat hududlari Ibn al-Zubayr tomonga oʻtgan edi. Biroq Umaviylarning qayta tiklanishi xalifa Marvon I ning taxtga kelishi bilan boshlandi. Marvon I Ubaydulloh ibn Ziyod boshchiligidagi qoʻshinni Iroqni qaytarib olish uchun yubordi. Bu qoʻshinning Mosulga yurishi Xazir jangini tezlashtirdi. Qoʻshin qoʻmondoni Ubaydulloh Muxtorning Aliyparast kuchlariga dushman edi. Shunday qilib, Muxtor Umaviylarning yurishini toʻxtatish maqsadida tezda harakatga kirishdi. Ibrohim ibn al-Ashtar boshchiligidagi fors *mavoliylari* hukmron boʻlgan kuchlarni Umaviylarning Suriya arab armiyasiga qarshi turish uchun yubordi. Dastlabki jangda Ibn al-Ashtar qoʻshinlarining bir qismi qochib ketdi, biroq keyin uning qoʻmondonligi ostida qayta toʻplanib, Umaviylar markaziga qarshi ayblov boshlandi. Bu narsa har ikki tomon uchun katta talofat olib keldi hamda Ubaydulloh va uning bir qancha qoʻmondonlarining oʻldirilishiga sabab boʻldi. Umaviylar qoʻmondoni Umayr ibn al-Hubob va uning Sulaymiy qabiladoshlari qochib ketishdi, Alilar tarafdorlari esa qolgan Umaviy qoʻshinlarini taʼqib qilishdi, ularning koʻplari Xazir daryosida choʻkib ketdi.

Xazir jangi Umaviylar uchun katta muvaffaqiyatsizlik boʻldi, ular 691-yilgacha Iroqqa boshqa bosqin uyushtirmadilar. Biroq Muxtorning gʻalabasi uzoq davom etmadi. Oradan bir yil oʻtib, Zubayriylar Kufani egallab olishganda Muxtor oʻldirildi. Damashq xalifaligining Qaysiy va Yamaniy qabilaviy unsurlari oʻrtasidagi qon nizosi Umayrning jang oʻrtalarida qochib ketishi hamda Tagʻlib va Kalb qabilalariga qarshi hujumlarga boshchilik qilishi tufayli yanada kuchayib ketdi. Shundan soʻng, keyingi janglarda Kalbga Xazirdan omon qolgan Umaviylar qoʻmondoni Humayd ibn Hurays al-Kalbiy boshchilik qildi.

## Tarixi
Damashq xalifaligi Ikkinchi fitna davrida xalifa Yazid I va uning vorisi Muoviya II ning mos ravishda 683 va 684-yillarda vafot etishi bilan zaiflasha boshladi. Oqibatda ular Iroq (Mesopotamiyaning Tikritdan janubdagi qismi) ustidan hokimiyatni yoʻqotdilar, Shimoliy Suriya va Falastin hokimlari esa xalifalikka daʼvogar, Umaviylarga qarshi shaxs Abdulloh ibn al-Zubayrga bay’at qilishdi. Natijada, Umaviylar hukmronligi Damashq mintaqasi bilan cheklanib qoldi. Umaviylarning Iroq hokimi Ubaydulloh ibn Ziyod oʻz viloyatidan quvib chiqarilgandan soʻng, Umaviylar hukmronligini mustahkamlash maqsadida Damashqqa joʻnab ketdi. Uning saʼy-harakatlari va sodiq arab qabilalarining kelishuvi natijasida keyinchalik „Yaman“ nomi bilan mashhur boʻlgan Umaviy oqsoqoli Marvon ibn al-Hakam 684-yilning iyunida xalifalikka tayinlandi.

684-yilning avgust oyida Umaviylar va ularning qabilaviy ittifoqchilari Marj Rahit jangida Zubayriylar tarafdori Qaysiy qabilalarini tor-mor qildi. Umaviylarning gʻalabasi butun Suriyani Marvon hukmronligi ostiga oʻtkazdi, ammo Qays va Yaman oʻrtasida uzoq davom etgan adovatga ham sabab boʻldi. Keyinroq Marvon Iroqni qaytarib olish maqsadida Ubaydulloh boshchiligida qoʻshin joʻnatdi. Ummaviylarga qarshi boʻlgan bir qancha guruhlar, jumladan, Muxtor as-Saqafiy, yana boshqa bir qancha Alilar va Ibn az-Zubayr tarafdorlari hudud ustidan nazoratni boʻlib tashladilar. Marvon Ubaydullohga oʻzi bosib olgan barcha hududlarga hokimlik qilishini vaʼda qildi. 685-yil yanvar oyi boshida Ubaydulloh oʻz qoʻshinlarini Furot daryosi boʻyidagi Giyerapol shahriga safarbar qilgan edi. Taxminan oʻsha paytda uning ikkinchi qoʻmondoni Husayn ibn Numayr as-Sakuniy hozirgi Ras al-Ayndagi Ayn al-Varda jangida Sulaymon ibn Surod boshchiligidagi Alilar tarafdorlari guruhini yoʻq qildi. Marvon 685-yilning bahorida vafot etdi. Ubaydullohning qoʻshini Raqqada qarorgoh qurib, uning oʻrniga Marvonning oʻgʻli Abdulmalik xalifa boʻldi.

Umaviylarning Ayn al-Vardadagi gʻalabasidan keyin oʻn sakkiz oy ichida Ubaydullohning qoʻshinlari Zubayriy tarafdori Zufar ibn al-Horis al-Kilobiy boshchiligidagi Jaziraning (Yuqori Mesopotamiya) Qaysiy qabilalari bilan kurashlarda botqoqlikka tushib qoldi. 686-yilning yozida Ubaydullohning qoʻshinlari Iroqni zabt etishni maqsad qilgan, uzoq vaqtdan beri Kufan harbiy elitasi tomonidan boshqarilib keladigan Mosul tomon yurish boshladi. Bir necha hafta oldin Kufani Ibn az-Zubayr voliysidan tortib olgan Muxtor tezda Umaviylar qoʻshiniga qarshi turish uchun oʻz qoʻmondoni Ibrohim ibn al-Ashtar boshchiligidagi qoʻshinni safarbar qildi. Ubaydulloh bu qoʻshinni 686-yil 9–10-iyul kunlarida magʻlub etishga erishdi. Bu orada Mus’ab ibn Zubayr va Kufa *[[Sharif|ashraflari]]* (arab qabila zodagonlari) Muxtor qoʻshinlarining yoʻqligidan foydalanib, Kufani qaytarib olishdi. Muxtor iyul oyining oxirigacha oʻz qoʻshinlarini qaytarib olib, Zubayriyparast kuchlarni magʻlub eta olgani uchun urinish muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Muxtor Kufani qoʻlga kiritgach, yana Ibn al-Ashtarni Ubaydullohning qoʻshiniga qarshi chiqish uchun joʻnatdi.

## Tomonlar

### Umaviylar
Ubaydullohning 60 000 kishilik qoʻshini saflari Suriyadan kelgan arab qabiladoshlaridan iborat boʻlib, oʻrta asr manbalarida ular *jumʼu ahl ash-Shom* (suriyaliklar mezboni) deb atalgan. Oʻsha paytda, IX asr tarixchisi at-Tabariy keltirgan bir maʼlumotga koʻra, „(xalifa) Marvonning qoʻshini Kalbdan boʻlib, ularning qoʻmondoni Ibn Bahdal edi va butun Qays al-Jazirada Marvon va uning oilasi ularga qarshi edi“.

### Alilar
Muxtorning qoʻshinlari Ubaydullohnikidan kamroq edi, lekin Kufadagi gʻalaba va yoʻqotishlar sabab Husayn ibn Ali va Ibn Surodning Tavvabinlaridan qasos olishga boʻlgan intilish Ubaydullohning askarlari ruhiyatini koʻtarib yuborgan edi. Arab tarixchisi Abu Mixnaf (vafoti: 774) tomonidan berilgan manbalarda Ibn al-Ashtar qoʻshini 20 000 kishilik otliq qoʻshin sifatida yaxshi tashkil etilganligi aytiladi. Biroq zamonaviy suriyalik tarixchi John bar Penkaye ularning kuchini 13 000 piyoda askardan iborat armiya deya past baho bergan. Muxtorning qoʻshinidagi piyoda askarlar *[[Shurta|shurṭa]]* (tanlangan qoʻshinlar) deb nomlangan.

Muxtorning Ibn al-Ashtar qoʻmondonligi ostida yuborilgan qoʻshini, asosan, *mavoliylardan* (*mawlā, yaʼni* arab qabilalarining arab boʻlmagan mijozlaridan) iborat edi. *Mavoliylar* safida Abu Amra Kayson boshchiligidagi kufalik forslar hukmron boʻlgan boʻlsa, Bajila qabilasining *mavlosi* *shurtoga* yoki Muxtorning *harosiga* (shaxsiy qoʻriqchisi) buyruq bergan. Muxtor qoʻshinida forslarning hukmronligi Umaviylar tomonidan Ibn al-Ashtarga oʻtib ketganlar tomonidan qayd etilgan. Ular Muxtor askarlarining arabchada soʻzlashmasliklariga norozilik bildirgan va ularning Umaviylar qoʻshini elita qismiga qarshi turishga yaroqsiz deb hisoblaganlar. IX asr tarixchisi Abu Hanifa Dinavariy Ahmad ibn Dovud tomonidan berilgan maʼlumotlarga koʻra, Ibn al-Ashtar uning qoʻshinlari zodagon jangchilar va fors boshliqlarining oʻgʻillari deb javob bergan. Arab otliq qoʻshinlari ham Ibn al-Ashtar qoʻshinlarining salmoqli qismini tashkil qilgan, uning leytenant qoʻmondonlari ham arablar boʻlgan.

## Jang

686-yilning avgust oyi boshida Ibn al-Ashtar qoʻshinlari Umaviylar qoʻshinining Iroqqa yurishini toʻsib qoʻyish maqsadida shimolga Zab daryosi tomon yurdi. Ibn al-Ashtar qoʻshinni otliq va piyoda askarlarga boʻlmasdan, shimolga tomon yurishini Umaviylar qarorgohi yaqinidan davom ettirdi va bu orqali Ubaydullohning qoʻmondonlaridan Humayd ibn Hurays al-Kalbiy qoʻshinlarini oʻziga qaratdi. Keyin Ibn al-Ashtar Tufayl ibn Laqit boshchiligidagi qoʻshinlarini Mosuldan taxminan  sharqda, Zab irmogʻi boʻlgan Xazir daryosi qirgʻogʻida joylashgan Bar’ita qishlogʻini egallash uchun yubordi. Ular Bar’itada qarorgoh qurishgan boʻlsa, Ubaydulloh va uning lashkarlari oldinga siljib, yaqinroq joyda qarorgoh qurishdi. Oʻsha kechada Ubaydullohning chap qanot qoʻmondoni Umayr ibn al-Hubob as-Sulamiy yashirincha uchrashib, Ibn al-Ashtar huzuriga bordi. Unga oʻzi va Qaysiylar boshchiligidagi qoʻshin urush oʻrtalarida Ubaydullohni tark etishini vaʼda qildi. Al-Ashtar kuchlari Umaviylarning chap qanotiga hujum qildi. Keyin Umayr Umaviylar qarorgohiga qaytib keldi, Ibn al-Ashtar esa tunning qolgan qismida oʻz soqchilarni hushyor boʻlishga undadi.

6-avgust kuni tong saharda Ibn al-Ashtar odamlarini urushga safarbar qildi va oʻz boʻlinmalarini tuzdi. Sufyon ibn Yazid al-Azdiyni oʻng qanotga, Ali ibn Molik al-Jushamiyni chap qanotga, uning oʻgay ukasi Abdurrahmon ibn Abdullohni otliq qoʻshinlarga, Tufayl ibn Laqitni esa piyoda askarlar qoʻmondonligiga tayinladi. Otliqlar juda oz boʻlgani sababli Ibn al-Ashtar ularni oʻng qanotda oʻziga yaqin tutdi. Uning qoʻshinlari Umaviylar qarorgohiga qaragan tepalikka piyoda yurish qilganda Ibn al-Ashtar oʻzining otliqlaridan biri Abdulloh ibn Zuhayr as-Saluliyni Ubaydullohning qoʻshinlari haqida maʼlumot toʻplash uchun yubordi. As-Saluliy Ibn al-Ashtar huzuriga Umaviylar dahshat va sarosimada ekani haqidagi xabar bilan qaytdi. Ibn al-Ashtar oʻz qoʻshinlarini koʻzdan kechirdi va ularni „Husaynning qotili“ yaʼni Ubaydullohga qarshi *[[jihod]]* (muqaddas urush) qilish uchun toʻpladi.

Ibn al-Ashtar oʻz joyiga qaytgach, Umaviylar oldinga oʻtdilar. Umaviylarning oʻng qanotiga Husayn ibn Numayr, chap qanotga Umayr ibn al-Hubob, otliq qoʻshinlarga Shurahbil ibn Zil Kalaʼ al-Himyoriy boshchilik qildi. Ubaydulloh piyoda askarlari bilan birga yurish qildi. Jang chizigʻiga yaqinlashgan sari Husayn ibn Numayrning oʻng qanoti al-Jushamiyning chap qanotiga hujum qildi. Hujum natijasida al-Jushamiy yaralandi, uning ortidan esa oʻgʻli Qurra va ularning qoʻriqchilari yetib keldi. Natijada, Ibn al-Ashtarning chap qanoti orqaga surildi, lekin Abdulloh ibn Varqoʻ as-Saluliy qoʻl ostida yigʻilib, Ibn al-Ashtarning oʻng qanotiga qoʻshilishdi. Shundan soʻng, Ibn al-Ashtar al-Azdiy qoʻl ostidagi oʻng qanotga Umayr ibn al-Hubob bergan vaʼdasini bajarib, kelishilgandek chekinishi umidida Umaviylarning chap qanotiga hujum qilishni buyurdi. Biroq Umayr oʻz joyida turdi va natijada shiddatli jang boshlandi.

Ibn al-Ashtar Umaviylarning chap qanoti mustahkam turganini koʻrgach, rejani oʻzgartirdi. Agar Umaviylar qoʻshinining markaziy qismi tarqatib yuborilsa, ularning oʻng va chap qanotlari ham tarqalib ketishiga ishonib, oʻz qoʻshinlariga Umaviylar qoʻshinining markaziga hujum qilishni buyurdi. Ibn al-Ashtarning hujumda ishtirok etgani va yaqin hamrohlari bilan bir necha Umaviy askarlarini oʻldirgani aytiladi. Ogʻir toʻqnashuvlar paytida har ikki tomondan koʻplab askarlar halok boʻldi va Umaviylar tor-mor qilindi. Magʻlubiyatga guvoh boʻlgan Umayr ibn al-Hubob Ibn al-Ashtardan oʻz qarorgohiga qochishi yoki shu yerda qolishi kerakligi haqida maslahat soʻradi. Ibn al-Ashtar esa unga kutishni maslahat berdi, chunki odamlari Umayrdan gʻazablanib, unga zarar yetkazishidan qoʻrqqan edi.

Hujum paytida Ubaydulloh oʻldirildi. Dahhok ibn Abdulloh al-Mishroqiy tomonidan berilgan maʼlumotlarga koʻra, Ubaydullohning Ibn al-Ashtar tomonidan oʻldirilgani, uning tanasi ikkiga boʻlinib, oyoqlari sharqqa, qoʻllari esa gʻarbga yuborilgani aytiladi. Sharik ibn Hudayr at-Tagʻlibiy ismli kufalik bir askar Husayn ibn Numayrni Ubaydulloh bilan adashtirib, unga hujum qilgani va oʻldirgani toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ham mavjud. Shurahbil ibn Zil Kaloʻ va Ubaydullohning boshqa bir zobiti Rabi’a ibn al-Muxoriq al-Gʻanaviy ham oʻldirildi. Ibn al-Ashtar qoʻshinlari Umaviylar qarorgohini egallab, magʻlubiyatga uchragan askarlarini daryogacha quvib yetib bordilar. Umaviylar qoʻshinlarining bir qismi jangda vafot etgan boʻlsa, koʻp qismi Xazir daryosiga choʻkib ketgan.

## Urush oqibati

Muxtor va uning tarafdorlari 680-yili Karbaloda Husayn ibn Alining oʻlimida Ubaydullohning ham qoʻli bor deb hisoblashar edi. Shu sababli uning oʻlimini Husayn uchun qasos va adolat deb bilishdi. Urush natijasida Muxtor Mosul va uning atrofidagi hududni egallab oldi va Ibn al-Ashtarni Mosulga hokim etib tayinladi. Umaviylarning magʻlubiyati Abdulmalikning Iroqda Umaviylar hokimiyatini oʻrnatish rejalariga katta zarba boʻldi.

Qaysiylar va Yamaniylar oʻrtasidagi adovat Xazir jangidan keyin yanada kuchaydi. Zufar boshchiligidagi jaziralik Qaysiylarning oʻz raqiblari Kalbiy va Kindiylar hukmronlik qiluvchi Umaviylar qoʻshinini magʻlubiyatga uchrtagach, oʻzlariga boʻlgan ishonchlari yanada ortdi. Ularning mavqei Umayr ibn al-Hubob va uning Sulaymiy qabilalarining kelishi bilan mustahkamlandi. Umayr va odamlarining qochib ketishi Ubaydulloh qoʻshinining magʻlubiyatiga sabab boʻldi. Kalbiylar boshligʻi va Xazir jangidan omon qolgan umaviy Humayd ibn Hurays jangdan keyingi yillarda Umayr va Zufarning Qaysiy qabilalari bilan boʻlgan halokatli bosqinlarda va janglarda Kalbiylarga boshchilik qildi. Umayrning ilgari betaraf boʻlgan Tagʻlib qabilasiga bostirib kirishi ularni Yamaniylar fraksiyasi tarkibiga kirgan Kalb, Gʻasson, Laxm hamda Sakun va Sakosiklarning Kindiy qabilalariga qoʻshilishga undadi. Qaysiylarga qarama-qarshi qabilalarga esa Kilob, Uqayl, Bahila va Sulaymlar kirar edi.

687-yil boshida Mus’ab ibn az-Zubayr va kufalik *ashraflar* Mazar hamda Harura janglarida Muxtorning sodiq tarafdorlarini magʻlub etib, Kufani qamal qilishlari bilan Muxtorning ham taqdiriga yakun yasaldi. 687-yil aprel oyida Zubayriylar tarafdorlari shaharga bostirib kirganida Muxtor va uning 6000 nafar tarafdorlari halok boʻldi. Ibn al-Ashtar oʻz qoʻshinlari bilan Mosulda qolgan va Muxtor magʻlubiyatga uchraganidan keyin Zubayriylar qoʻliga oʻtgan edi. Ibn az-Zubayr Iroq ustidan nazoratni qoʻlga kiritgan boʻlsa-da, tez orada viloyat va boshqa joylarda xorijiylar qoʻzgʻolonlariga qarshi kurash olib bordi.

Abdulmalik Xazir jangidagi tanazzuldan keyin Iroqni zabt etishga boʻlgan keyingi urinishlardan voz kechdi va buning oʻrniga butun viloyatdagi norozi qabila boshliqlarini magʻlub etishga eʼtibor qaratdi. 690–691-yillarda Abdulmalik Iroqqa katta bosqin boshladi, uning qoʻmondonligi, asosan, xalifaning oilasi, jumladan, Muhammad ibn Marvon va Yazid I ning oʻgʻillari Xolid va Abdullohdan iborat boʻlgan qoʻshinga shaxsan rahbarlik qildi. Bu vaqtga kelib, Iroqning koʻplab *ashraflari* Umaviylar hukmronligini qabul qildilar. Mus’ab va Ibn al-Ashtar oʻldirilgan Maskin jangida Umaviylarning gʻalabasidan soʻng Iroqda Umaviylar hukmronligi qayta tiklandi.

## Izohlar

## Manbalar