Imomul Arus

**Imomul Arus** (1816–1898), shuningdek, **Qutbuz-zamon Mappillay Lebbay Olim** nomi bilan ham tanilgan, olim, yozuvchi, shoir, voiz va islohchi edi. U arvi (arabcha tamil) adabiyotiga muhim hissa qoʻshganlardan biri boʻlgan. U, shuningdek, Arusiyatul qodiriya tariqatining (qodiriy soʻfiy tariqatining bir boʻlagi) asoschisi hisoblanadi.

## Hayoti
Imomul Arus Janubiy Hindistonning Kayalpatnam hududida tugʻilgan. Uning otasi Vellay Ahmadu Olim edi.
Tugʻilgandagi ismi Sayyid Muhammad boʻlgan. Imomul Arus oilasi u ikki yoshligida Kilakarayga koʻchib oʻtdi. U xalifa Abu Bakr avlodlaridan boʻlib, nasabi Sadoq Maraykkayar (Nagor Shoul Hamidning safdoshi)ga borib taqaladi, u esa Muhammad Xaljiy naslidan edi.

## Taʼlimi
Imomul Arus oʻn yoshga yetmasidan Qurʼoni karimni yod olgan va otasi qoʻlida tafsir, hadis, fiqh, tasavvuf va islom tarixi hamda boshqa asosiy diniy fanlarni oʻrgangan. Keyinchalik Imomul Arus Kilakarayda Tayka sohib Valiy qoʻlida tahsil oldi. U ustozidan turli islomiy fanlarni oʻrgandi. Shuningdek, oʻsha davrning koʻplab buyuk olimlari huzurida ham taʼlim oldi.

## Faoliyati
Imomul Arus ustozining qizi Tayka Shoibga uylangan va Tayka sohib Valiy Imomul Arusga xilofatni (soʻfiy tariqatini tarbiyalash va ergashtirish vakolatini) topshirdi. Imomul Arus qaynotasi Shayx Abdulqodir al-Kirkariydan Arusiyya madrasasini (diniy oʻquv yurti) meros qilib oldi, u bu madrasa kutubxonasini taʼmirlab, koʻplab qoʻlyozmalar toʻplamini jamladi.

Avval savdogar sifatida Shri-Lankaga borgan Imomul Arus orolda yashovchi musulmonlarning yevropaliklarning zolimona qoidalari natijasida tushib qolgan ayanchli ahvolini koʻrib iztirob chekdi. Bunday holatga chiday olmagan yosh savdogar oʻzining savdo faoliyatini tark etib, daʼvat va missionerlik ishlariga kirishdi.

U koʻplab arab mamlakatlariga tashrif buyurdi. Makka va Madinaga borganida, u yerda taniqli kishilar tomonidan hurmat-eʼtibor bilan kutib olindi, ularning ayrimlari uning shogirdlariga aylandilar. Arab boʻlmagan bu insonning yuksak darajadagi notiqlik va adabiy isteʼdodi arab ziyolilarini hayratga soldi. U oʻzi yozgan „Minhatu Sarandib“ asarining nusxasi muqaddas Makka shahridagi bir kutubxonada ehtirom bilan saqlanayotganini koʻrib, oʻzi ham hayratda qoladi.

### Ijtimoiy islohotlar
Kayalpatnam va Kilakaray kabi Tamilnaduning musulmon sohilboʻyi hududlari Tamilnaduda portugal hukmronligi (1501–1575-yillar) davrida portugallarning zolimliklaridan eng koʻp aziyat chekkan hududlar boʻlgan. 1505-yildan 1658-yilgacha boʻlgan portugal hukmronligi davrida ular Shri-Lankadagi deyarli barcha musulmon muassasalari va yodgorliklarini vayron qilib, musulmon madaniyatining azaliy ulugʻvorligiga qattiq zarba berganlar. Musulmonlar ijtimoiy munosabatlarini islomiy yoʻl bilan yurita olmay qolgan edilar. Qisqasi, ular musulmon sifatida yashay olmay qolgan edilar.

Imomul Arus Tamilnadu va Shri-Lankada islomiy uygʻonishga hissa qoʻshdi. U oʻz davrining eʼtiborga molik islohotchilaridan biri edi. Portugallar hukmronligi davrida musulmon muassasalari va yodgorliklari vayron qilingach, u Shri-Lankada yuzlab masjidlar va muassasalar qurdi. Uning 1848-yilda asos solgan jamiyatining mavjud yozma manbalariga koʻra, u Shri-Lankada qariyb 350 dan ortiq masjidni arvi maktablari bilan birga qurilishiga vositachilik qilgan. Shuningdek, u Hindistonda ham bir necha maktablar tashkil etgan va ayrim masjidlarni qurdirgan. Tamilnadu va Shri-Lankadagi har bir shunday masjid uchun u qurilish va unga aloqador ishlarda yordam berganlarni maqtab arabcha sheʼrlar bitgan. Har bir bunday baytda qurilishning boshlanishi yoki tugallanish yilini ifoda etuvchi xronogramma mujassam etilgan.

Shri-Lanka aholisi bugungi kunda ham Marichikkaddi va Karadikkuli kabi chekka hududlarga zamonaviy transport boʻlishiga qaramay borish juda mashaqqatli va xavfli ekanini yaxshi biladilar. Chunki bu hududlar yovvoyi hayvonlarga toʻla boʻlib, yoʻllaridan oʻtish qiyin. Ammo Imomul Arus bundan 150-yil avval shunday olis va xavfli joylarga ham borib, oʻsha xarob qishloqlarda masjid va maktablar qurgan. Bu uning jamiyat uchun qilgan barcha saʼy-harakatlarining naqadar fidokorona ekanidan dalolat beradi.

### Imomul Arus asarlari
Imomul Arus yirik arvi olimlaridan biri boʻlib, arvi adabiyotiga katta hissa qoʻshgan. Imomul Arusning oʻzi qariyb 100 ta yirik va 200 dan ortiq kichik asarlar yaratgan. Ularning ayrimlari quyidagilar:
# Magʻani
# Fathud Dayyan
# Fathul Matin
# Gʻanimatus Solikin
# Fathus Salam
# Ratibul Jalaliyya
# Talai Fotiha
# Minhatul Sarandib Fi Madahil Habib
# Madinatun Nuhas
# Mavohibullohil Aliyyi Fi Manaqibish Shayx Barbaliyyi

## Yana qarang
* Tayka Ahmad Abdulqodir
* Tayka Shuayb
* Shayx Mustafo
* Arusiyya madrasasi

## Manbalar

## Havolalar
* Imamul Aroos tarjimai holi
* Imamul Aroosning qisqacha tarjimai holi