Turkiya ishchilar partiyasi

**Turkiya Ishchilar partiyasi** ( **TIP** ) — Turkiyada 1961 yilda tashkil etilgan siyosiy partiya . 1946 yildan  keyingi ko'p partiyalilik  davrida Turkiya Buyuk Millat Majlisiga deputat saylagan  birinchi  sotsialistik  partiya bo'ldi. 1971 va 1980 yillardagi davlat toʻntarishlaridan  soʻng yopilgan va 1988 yilda TKP bilan qoʻshilib  TBKP tashkil etilgan.

1961 yil 13 fevralda 1961 yil Konstitutsiyasi olib kelgan demokratik muhitda 12 kasaba uyushma xodimi tomonidan Istanbul gubernatorligiga bildirishnoma bilan tashkil etilgan. Ta'sischilar - Shaban Yulduz, Kamol Sülker, Kamol Turkler, İbrahim Güzelce, Ali Demir, Ibrohim Denizcier, Adnan Ardan, Avni Erakalin, Kamol Nebiog'lu, Huseyin Uslubaş, Ahmet Muslu va Solih Özkarabay . Partiya 1961 yilgi saylovlarda qatnasha olmadi.

Artun ÜNSALning kitobida (2002) asoschilar quyidagicha tilga olingan:

* Shaban Yildiz (Istanbul kasaba uyushmalari Bosh kotibi)
* Kemal Turkler (Tog'-kon biznesi rahbari)
* Ibrahim Güzelce (Istanbul matbuot texniklari ittifoqi Bosh kotibi)
* Ibrahim Denizcier (Alkogolli ichimliklar ishchilari kasaba uyushmalari federatsiyasi prezidenti)
* Adnan Arkın (Istanbul kasaba uyushmalari uyushmasi ijroiya qo'mitasi a'zosi),
* Avni Erakalin (Istanbul kasaba uyushmalari uyushmasi prezidenti, ta'sischi raisi),
* Kamol Nebiog'lu (Oleyis Syndicate a'zosi)
* Huseyin Uslubaş (Istanbul barglari tamaki ishchilari kasaba uyushmasi prezidenti)
* Ahmet Muslu (Turkiya shokolad sanoati xodimlari kasaba uyushmasi)
* Saffet Göksüzoğlu (Farmatsevtika va kimyo xodimlari kasaba uyushmasi prezidenti)
* Riza Kuas (Shinalar biznesi rahbari)

1962 yilda muassislar  ishchilar sinfi va ziyolilarni birlashtirish, ular boshdan  kechirayotgan tirbandlikni bartaraf etish maqsadida  ziyolilarni partiyaga chaqirdi. Mehmet Ali Aybar,  Behice Boran, Adnan Jemgil, Nazife Jemgil, Jemal Hakqi  Selek, Yunus Kochak, Fethi Naji va boshqa koʻplab ziyolilar  partiyaga aʼzo boʻlishdi. Uning asoschisi Avni Erakalin, kasaba uyushmasi a'zosi edi. Erakalin YTPdan deputatlikka nomzod bo'lish uchun partiyadan iste'foga chiqqanidan so'ng, partiya asoschilari Dots. Dr. Mehmet Ali Aybarga umumiy prezidentlikni taklif qildilar. Shunday qilib, 1962 yil fevral oyida Mehmet Ali Aybar rais bo'ldi. Turkiya Sotsialistik partiyasi 1962 yil may oyida TIPga qo'shildi. 1962 yil noyabr oyida Ahmet Muslu va Saffet Göksüzog'lu partiyani tark etishdi. 1963 yil fevral oyida mustaqil senator Niyozi Ağırnasli va kvota senatori Esat Chaga TIPga kirishdi.

TİPning  fikrlari Vatan va Öncü  gazetalarida matbuotda qo'llab-quvvatlandi. “ Ijtimoiy adolat ”  nashri  harbiy holat davrida  yopildi. Direction jurnali  TYPE-ni  qo'llab-quvvatlamadi.

1963 yilgi maha lliy saylovl arda par tiya 9 viloy atda 36 ming ovoz oldi. YSK qarori tufayli 1964 yilgi Sen ilash saylovlarida qatnasha olmadi.  Boshqa  tomonlarga g'aznachilik yordami TIPga  amalga  oshirilmadi.

## Deputatlar
TİP 1965 yilgi saylovlarda 54 viloyatda jami 276 ming 101 ovoz bilan 2,97 foiz ovozga  ega  bo'lib  Turkiya Buyuk Millat Majlisiga  15  deputat yuborishga muvaffaq bo'ldi: Mehmet Ali Aybar, Riza Kuas, Muzaffer  Ziya, Tarik .   Aren, Yahyo  Kanbolat,  Jemal  Hakki   Selek,  Adil Kurtel, Behiche Boran, Yunus Kochak  Saban  Erik, Yusuf Ziya Bahadinli, Ali Karji, Kamol  Nebioglu,  Chetin Altan .

TİP 1966 yilgi Senatga qisman saylovlarda ( Fatma Hikmet İşmen ) senatorlikni qo'lga kiritdi va GNAT guruhini 16 a'zoga ko'tardi. Chetin Altan ham bo'lgan bu deputatlar samarali muxolifat vazifasini oldilar. Bu Turkiyada vakillik demokratiyasining rivojlanishidagi burilish nuqtasidir. Biroq, sotsialistik harakatning  kuchayishi sharoitida hukumat parlamentda bunday  muxolif  elementlarning bo'lishiga yo'l qo'ymaslik uchun  saylov chegaralarini kiritdi. Bundan tashqari, Turkiya  Buyuk Millat Majlisida xizmat qilayotgan sotsialist deputatlarga turli bosim usullari qo'llanildi; Jismoniy hujumga qo'shimcha ravishda (Chetin Altanni urishga urinish), immunitetni olib tashlash kabi qonuniy hujumlar ham kuchga kirdi. Bu so'nggi urinish Konstitutsiyaviy sud tomonidan rad etildi, ammo saylov bo'sag'alari keyingi davrlarda TİPning Turkiya Buyuk Millat Majlisida vakili bo'lmasligini ta'minladi.

TİP 1968  yilgi  qisman  Senat  saylovlarida ovoz stavkasini 4,7  foizga  oshirgan boʻlsa-da,  senatorlikni qoʻlga kirita olmadi. Biroq u Yozgat Bahadin  shahridagi munitsipal saylovda  mahalliy  saylovda  g‘alaba qozondi. Bu yil TİPga qilingan hujumlar  zo'ravonlikka aylandi va Vedat Demirciog'lu  o'ldirildi.

## Partiya  muhokamalari
1965 yilgi saylovlar   Mihri Bellining Milliy Demokratik inqilob (MDD) guruhi  partiyada  mag'lub bo'ldi. 1966 yilda Malatya Kongressi  bilan  birinchi  katta  bo'linish yuz berdi  va MDD a'zolari  sifatida   tanilganlar  partiyadan  chiqarib  yuborildi. Partiya  bilan parallel   ravishda  1965-yil 12-noyabrda tashkil  etilgan G‘oyalar klublari  federatsiyasida (FKF) bahslar olib   borilishi va MDD guruhining  vaqt o‘tishi bilan FKFni boshqarishda faollashishi,  TIP tarafdorlarining chetlatilishi. 1969 yil 5-6 yanvardagi  kongressda ma'muriyatdan, 1969 yil oktyabrdagi kongressda FKF nomi. Devrimchi Gench (Dev-Gench) nomi o'zgartirilishi bilan TİP va Dev-Gench o'rtasidagi aloqalar butunlay uzildi. Shundan so'ng TİP tarafdorlari bo'lgan yoshlar Sotsialistik Yoshlar Tashkiloti (SÖ) deb nomlangan tashkilotga borishdi.

Boshqa tomondan, partiya ichidagi kelishmovchiliklarda Mehmet Ali Aybarning to'liq mustaqil, insonparvar sotsializm nuqtai nazari bilan Behice Boranning Mehnat guruhiga qarashlari o'rtasida farq bor edi. 1968 yilda Varshava shartnomasining   Chexoslovakiyaga aralashuvi  bu ajralishni yanada chuqurlashtirdi. Rais  Aybar  21 avgust kuni matbuot bayonotida 20 dan 21 avgustga o'tar kechasi sodir bo'lgan bu harbiy aralashuvni darhol qoraladi. TIP MYK a’zosi Behice Boran, 2-sahifaning “ *Fikrlar”* bo’limida chop etilgan *“Sotsialistik demokratiya va milliy istiqlol* ” sarlavhali maqolasida “Ushbu aralashuv sotsializm va sotsialistik internatsionalizm tamoyillariga hamda milliy istiqlol va tenglik huquqlariga zid ekanligini” bildirdi. “Milliyet” gazetasining 1968-yil 27-avgust sonida chop etilgan va uni nazariy asoslari bilan qattiq himoya qilgan. Biroq, Aybar Sovet Ittifoqini tanqid qilishning kuchayishi bilan leninizm va sovet tipidagi sotsializmni va "insoniy, do'stona, libertar sotsializm" tushunchasini rad etish yo'nalishida o'z qarashlarini rivojlantirishda davom etar ekan, SSSR boshchiligidagi guruh bilan keskinlik tezda kuchaydi. Bexitse Boran va Sadun Aren ko'paydi. 1969 yilgi saylovlarda TİPning ovozlari kamaygach, Aybar raislikdan ketishga majbur bo'ldi.

1969 yilgi saylovlarda TİP 3 foiz ovoz olgan boʻlsa-da, TİPning oldini olish uchun saylov qonuniga kiritilgan oʻzgartirish tufayli faqat 2 deputat (Mehmet Ali Aybar va Riza Kuas) gʻalaba qozona oldi. 1971 yilning fevralida Aybar ham partiya a’zoligidan chiqdi. Partiya ichida MDD, ASD, PDA va Leyboristlar guruhlari o'rtasida bo'linishlar mavjud edi.

## 12 martdan keyin
1971 yil 12 mart memorandumidan keyin qabul qilingan qarorlar doirasida TİP 1971 yil 21 iyulda yopildi, partiya rahbarlari hibsga olindi va 15 yilgacha qamoq jazosiga hukm qilindi. Ba'zilari 1974 yilgi amnistiya bilan ozod qilindi. U 1975 yilda Bosh Prezident Bexitse Boran boshchiligida qayta tashkil etilgan, ammo samarali bo'la olmadi. 1977 yilda TİP 0,1 foiz ovoz bilan atigi 20 ming ovoz oldi. 1979 yilgi Senatni yangilash saylovlarida u SDP, TBP, TSIPni ortda qoldirib, 33 ming ovoz oldi.

Turkiya ishchilar partiyasi 2-partiyasi. Qurultoyda trotskiychi bo‘lganlikda ayblanib partiyadan chiqarib yuborilgan Yalchin Küçük, Metin Chulhaog‘lu, İlhan Akalin, Mesut Odman (Odaboshi) va ularning davrasi 1979-yil sentabrida “Sotsialistik kuch” jurnalini nashr qila boshladi.

## 12 sentyabrdan keyin
1980 yil 12 sentyabrdagi davlat to'ntarishi bilan TİP yana yopildi. 1987 yilda TİP TKP bilan birlashib, Turkiya Birlashgan Kommunistik partiyasiga (TBKP) aylandi. Keyinchalik bu partiya yopildi. Bu partiyaning ba'zi kadrlari keyinchalik ÖDP va TKPga qo'shildi.

## Siyosiy fanlar
TİP Konstitutsiyaviy suddan Turkiya Jinoyat kodeksining 141 va 142 moddalarini bekor qilishni so'radi. Sud bu talabni 1 ovoz bilan rad etdi.

Partiya fikr erkinligi tarafdori, NATO va umumiy bozorga qarshi edi.

1971-yil 8-yanvarda “Fashizmga yoʻq” kampaniyasi boshlanib, parlamentga harbiy vasiylik taʼsiriga qarshi urush eʼlon qilinganligi eʼlon qilindi.

## Bosh rahbarlar

## Turkiya Ishchilar partiyasi va saylovlar

### Mumiy saylovlar

### Mahalliy saylovlar

## Havolalar

* Walking jurnali - TİP haftalik nashri  4 Temmuz 2013 tarihinde