open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaspiyboʻyi pasttekisligi

**Kaspiyboʻyi pasttekisligi**— Sharqiy Yevropa pasttekisligining janubi-sharqi (RF) va Gʻarbiy Qozogʻistonda joylashgan. Kaspiy dengizidan shimolida Yalpi Sirt, gʻarbda Volgaboʻyi va Yergeni qirlari, sharqsa Uraloldi va Ustyurt platolari bilan chegaralanadi. Maydoni qariyb 200 ming km². Yassi tekislik, uning janubiy qismi okean sathidan past, shimoliy qismida bal. 159 m gacha. Pasttekislikda ayrim qirlar koʻtarilib turadi. Toʻrtlamchi davrda bir necha marta dengiz bosgan va shimolida gilli, qumokli, janubida qumli yotqiziqlar qoldirgan. Chuqurchalar, qoʻltiqchalar, qum tillari, soyliklar, janubiy da shamol hosil qilgan relyef shakllari, Kaspiy dengizi sohili boʻylab ber doʻnglari uchraydi. Iqlimi quruq, kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolda —14°, sohilda —8°, iyulniki shimolida 22°, sohilda 23°. Yiliga janubi-sharqiga 200—250 mm, shimoli-gʻar-biga 350 mm yogʻin tushadi, potensial bugʻlanish 1000 mm ga yaqin. Tez-tez garmsel esib turadi. Ural, Volga, Terek, Kuma, Katta Uzen, Kichik Uzen, Uil, Sagʻiz daryolari oqadi. Shoʻr koʻllar (Bosqunchoq, Elton va b.) koʻp. Tuprogʻi och qoʻngʻir, shoʻrtob, shoʻrxok tuproq. Shimolida shuvoq-boshoqli oʻsimliklar, janubida shuvoq oʻsadi. Volga-Axtuba qayirida polizchilik, bogʻdorchilik, sabzavotchilik rivojlangan. Neft (Emba neft rayoni), koʻllarda osh tuzi bor. Astraxon qoʻriqxonasi joylashgan. 

## Manbalar
Kaspiylar

**Kaspiylar** — Sharqiy Ozarbayjonning choʻl mintaqalarida yashagan iberiy-kavkaz guruhiga mansub qabilalar. Dastlab Gerodot (mil. av. 5-asr) tomonidan qayd etilgan. K.ning asosiy mashgʻuloti — koʻchmanchi chorvachilik. Keyinchalik (mil. av. 1-asrgacha). K.midiyaliklar, albanlar va b. qabilalar bilan aralashib ketganlar. Kad. Ozarbayjonning viloyatlaridan biri — Kaspiana, shuningdek, Kaspiy dengizi oʻz nomlarini K.dan olgan. 

## Manbalar
Kasr-chiziqli funksiya

**Kasr-chiziqli funksiya** - ax+ kiritiladi. Umumiy maxrajga keltirilgan u va j- (KeN) K. lar uchun tartib munosabati suratlarini taqqoslash orqali kiritiladi: t<p boʻlsa, ^g < S- deyiladi. t^O da K.lar teng . /t/<p boʻlganda ^ toʻgʻri, aks holda notoʻgʻri K. deyiladi. Maxkasr kasrga teskari K. deyiladi.

Kasrlar ustidagi amallar ham butun sonlar uchun aniqlangan amallarning aksariyat qonunlariga boʻysunadi: oʻrin almashtirish, guruhlash, taqsimot, tartib qonunlari K.lar uchun ham oʻrinli.r Algebrada q koʻrinishidagi ifoda K. deyiladi, bunda R va Q algebraik ifodalar.

Amallarning bajarilishi qulayligi uchun deyarli barcha hisoblarda (kalkulyator, texnik hisoblar, fizik, iqtisodiy masalalarda) oʻnli K.lar ishlatiladi. Oʻnli K. akak_g ..., aka0, bxb2 ...bc koʻrinishda yozilib, o,-.,- lar raqamlar (0, 1, ... 9) boʻlib, ak ... ^butun qismi bv..bc esa K. qismi deyiladi. Butun qismi 1, 2, ... 9 raqamlardan biriga teng oʻnli K. standart koʻrinishidagi K. deyiladi. Matematikada cheksiz oʻnli K.larning ahamiyati katta. Mas, l=3,141592654 ... va ye= 27182818 ...sonlar cheksiz oʻnli K. chiziqli funksiya nisbatini tasvirlovchi funksiya. Agar determinant d = 77 =0boʻlsa, K.-ch. f. oʻzgarmas miqdor boʻladi, agar D^0, s=0 boʻlsa, u holda K.-ch. f. butun chiziqli u=sx+1 funksiya boʻladi; D^0, s/Oboʻlsa, K.-ch.f. grafigi asimptotalari koordinata oʻqlariga parallel boʻlgan teng tomonli giperbolani ifodalaydi. Agar a, , s, d — kompleks sonlar, x — kompleks oʻzgaruvchi boʻlsa, u holda K.-ch. f. kengaytirilgan kompleks tekislikni oʻzini-oʻziga konform va oʻzaro bir qiymatli akslantiradi. Kengaytirilgan kompleks tekislikdagi aylanalar K,-ch. f. yordamida akslantirilganda yana aylanalarga oʻtadi. K.-ch. f. yordamida bajarilgan akslantirish kengaytirilgan kompleks tekislikdagi u aylanaga nisbatan simmetrik nuqtalarni u aylananing obrazi boʻlgan aylanaga nisbatan simmetrik nuqtalarga akslantiradi. K.-ch. f. kasr-ratsional funksiyaning xususiy holidir.

## Manbalar
Kassatsiya

**Kassatsiya** (lotincha cassatio — bekor qilish, buzish) — qonuniy kuchga kirmagan sud hukmi (hal qiluv qarori) ustidan shikoyat qilish shakllaridan biri. Apellyasiya sudidan farqli ravishda, K. instansiyasi shikoyat yoki protest doirasi bilan cheklanib qolmaydi, balki bunda ish unda mavjud boʻlgan va qoʻshimcha taqdim qilingan materiallarning toʻla hajmida tekshirib chiqiladi. K. instansiyasi hukm (hal qiluv qarori)ni oʻzgarishsiz qoldirishi, bekor qilishi va ishni yangidan tergov qilishga yoki sud muhokamasiga joʻnatishi yo boʻlmasa hukmni bekor qilishi va sud ishi olib borishni toʻxtatishi mumkin. OʻzRda K. tartibida ish yuritish va K. shikoyati berish (K. protesta keltirish) qonunqoidalari JPK 56-bobida va FPK 38-bobida belgilab berilgan.

## Manbalar
Kasseta

**Kasseta** (frans. cassete — quticha) — detallar, materiallar, foto va kinoplyonkalar va b. eng qulay (optimal) sharoitlarda saqlanadigan, ishlanadigan, suriladigan, oʻzaro almashtiriladigan kichik, ixcham qurilma. Fotografik K. eng koʻp tarqalgan boʻlib, yorugʻlik sezgir materiallar (foto va kinoplyonkalar, fotoplastinkalar) saqlanadi. Magnitofon K.si — magnit lentalar joylashtirilib qoʻyiladigan yopiq quticha. Videomagnitofon K.si — magnitofon K.siga oʻxshash kattaroq quticha.

## Manbalar
8 millimetrli kinoplyonka

**8 millimetrli kinoplyonka** – magnit lenta (kasseta) yoki diskka yozib olingan videofilmlarni yoxud kassetali kinoplyonkaga yozib olingan odatdagi kinofilmlarni maxsus moslamalar yordamida oddiy televizor ekranida koʻrishga imkon beruvchi texnik usullar va vositalar majmui. Tasvir va tovush 8 millimetrli kinoplyonka tizimiga avval suratga olingan kinofilmdan magnit (magnitli plyonkaga), mexanik (videodiskka), optik (lazerli videodiskka) usullarida yozib olinadi. Bularda qoʻyuvchi apparat sifatida videomagnitofondan foydalaniladi. Ensiz (8&nbsp;mm li) kinoplyonkaga ham yozib olish mumkin. Bunda qoʻyuvchi apparat sifatida telekino uzatkichdan foydalaniladi. Qayta yozib olingan videofilm yoki kinofilmlar 8 millimetrli kinoplyonka uchun film nusxalarini koʻplab nusxada chiqarish uchun asl nusxa boʻlib xizmat qiladi. Kinofilmni namoyish qilishda tasvir va tovush signallari qoʻyuvchi apparatda videosignallar va tovush signallariga aylanib, televizion qabul qilgichga keladi. 8 millimetrli kinoplyonkadan uy sharoitida kinofilmlar koʻrishda, oʻquv maqsadlarida foydalaniladi.

## Manbalar
Garri Kasparov

**Kasparov Garri Kimovich** (1963.13.4, Boku) — shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1980), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1985), jahonning 13-chempioni (1985—2000), jahon shaxmat olimpiadasi chempioni (1980, 1982, 1986, 1988, 1992, 1994, 1996). shaxmat "Oskari" sovrindori (1982, 1983, 1985— 1988, 1995, 1996, 1999), jahon kubogi egasi (1989).

## Manbalar
Kaspiy harbiy flotiliyasi

**Kaspiy harbiy flotiliyasi**— Kaspiy dengizidagi harbiy qoʻshilma. 1722-yilda Astraxonda tuzilgan. 1867-yildan asosiy bazasi Bokuga koʻchirilgan. 1918—19 yillarda AstraxonK.h.f., 1919—20 yillarda Volga-K.h.f. deb yuritilgan. 1920-yil iyulda uning negizida Kaspiy Dengiz Kuchlari tashkil etilgan, 1931-yildan yana K.h.f. nomi berilgan. K.h.f. Ikkinchi jahon urushi davridagi Stalingrad jangi va Kavkaz uchun olib borilgan janglarda Kaspiy dengizi orqali aloqani taʼminlashda va muhim yuklarni tashishda xizmat koʻrsatgan. 

## Manbalar
Giovanni Domenico Cassini

**Kassini** (Cassini) — Jovanni Domeniko K. (Jan. Dominik) (1625—1712)— Parij rasadxonasining birinchi direktori (1669 y.dan); Yupiter va Marsning aylanishini, Saturnning 4 yoʻldoshini kashf qilgan, Saturn halqasidagi tirqish (K. boʻlinmasi yoki "tirqishi") ni aniqlagan. Oyning optik libratsiyasi (tebranishlari) ni tadqiq qilgan

## Manbalar
Kassini ovali

**Kassini ovali** - berilgan ikki Ft, Gʻ2 nuqtagacha boʻlgan masofalarning koʻpaytmasi MFt-MF2 oʻzgarmas boʻlgan nuqtalarning geometrik oʻrnini tasvirlovchi tekis egri chiziq. Bu oʻzgarmas a2, Ft, F2 nuqtalar orasidagi masofa 2 s deb belgilansa, K.o. ning Dekart koordinatalar tizimidagi tenglamasi (l-2+>>2)2 — 2s2(x2—u2)= =ya4—s4 koʻrinishida yoziladi. K.o. ning koʻrinishi a bilan s orasidagi munosabatga bogʻliq: 1. a>c V2 boʻlsa, K.o. — qavariq chiziq. 2. sa boʻlsa, K.o. ikkita alohida ovaldan iborat. Fransuz astronomi J. [Ka[ssini U nomi bilan ataladi (qarang [Ka[ssini).

## Manbalar
Kassiterit

**Kassiterit** (yun. kassiteros — qalay), qalaytosh —oksidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi SnO2. Tarkibida Fe2O3 (13% gacha), Ta2O3, Nb2O3 (9% gacha) va hokazo qoʻshimchalari bor. Qalayning miqdori 78,6%. Tetragonal singoniyali. Dipiramidal, ustunsimon, ninasimon kristallar va donador agregatlar holida uchraydi. Rangi qoʻngʻirdan qoragacha, baʼzan sariq, qizgʻish. Olmossimon yaltiroq. Qattiqligi 6—7. Zichligi 6—7 g/sm3. Koʻpincha qoʻngʻir, baʼzan jigarrang, olmosdek yaltiraydi. Gidrotermal, greyzen, pegmatit va sochma konlari maʼlum. K. konlari, odatda, nordon intruziv togʻ jinslari (granit) bilan bogʻliq. Hosil boʻlishi magmatikdan gipergengacha. K.ning eng istiqbolli sanoatbop toʻplamlari gidrotermal kvarskassiterit va sulfid kassiteritli yertomirlarda uchraydi. K. Oʻzbekistonda 20-asrning 30-yillarida topilgan, hozirgi bir necha turi maʼlum. K. konlari Oltintogʻ, Turkiston, Qoratepa, Zirabuloq - Ziyovuddin, Sultonuvays togʻi, Hisor togʻlarida bor. Xorijda K. konlari Rossiya Federatsiyasi (Primorye), Ukraina, Malayziya, Tailand, Indoneziya, Xitoy, Boliviya, Nigeriya va boshqa joylarda aniqlangan. K. — qalayning asosiy rudasi. Ayni vaqtda konsentratdan Nb, Ta kabi noyob metallar ham ajratib olinadi. Oltintogʻ K. rentgenogrammasi dunyoda qabul qilingan Aniqlagich (Mixeyev, 1957)da etalon sifatida qabul qilingan.

## Manbalar
Kastiliya

**Kastiliya** (Castilla — qasr) — Pireney yarim oroli markaziy qismidagi qirollik (11 — 15-asrlar). 1035-yil tashkil topgan. Leon qirolligi bilan bir necha bor birlashib (1037-1165, 1072-1157, 1230-yildan uzil-kesil), kuchli davlatga aylangan. 1479-yil Kastiliya qirolichasi Izabella bilan Aragon qiroli Ferdinandning oʻzaro nikohlanishi 2 qirollikning birlashib, yagona Ispaniya davlatining tashkil topishiga asos boʻlgan.

## Manbalar
Alfred Kastler

**Alfred Kastler** (1902.3.5, Gebviller — 1984) — fransuz fizigi, Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1964-yildan). Parijdagi Oliy normal maktabni tugatgan (1924). Ilmiy ishlari optika, atom spektroskopiyasi va kvant elektronikaga oid. Oʻzi kashf qilgan va ishlab chiqqan optik uygʻotish usuli yordamida radiochastotalar sohasida magnit rezonans hodisasini aniqlagan (1950). Nobel mukofoti laureati (1966).
## Manbalar
Kastor

**Kastor** — Quyoshning yillik koʻrinma yoʻli sohasi (zodiak soha)da joylashgan Javzo yulduz turkumining alfasi. Mazkur yulduz turkumida joylashgan ikki yorugʻ yulduzdan biri. Koʻrinma yulduz kattaligi 2 ga teng . 

## Manbalar
Kassitlar

**Kassitlar** — mil. av. 2—1-ming yillikda hozirgi Gʻarbiy Eron hududida yashagan togʻlik qabilalar. Mil. Avv. 16-asrda Bobilni egallab, 400 yilga yaqin hukmronlik qilgan kassit sulolasiga asos solishgan. Kassit tilining genetik aloqalari aniqlanmagan. Turli xalqlar bilan aralashib ketgan.

## Manbalar
Kast

**Kast**, Kasht (sugʻdiycha — tog , balandlik) — Chatniyonga qarashli viloyat va shahar. Hisor tizma togʻlarida joylashgan. Mugʻ togʻidan topilgan sugʻdiy hujjatlarda (8-asr boshi) Panch, yaʼni Panjikentning turkiy hokimi Chaqin Chur Bilga Bichut oʻgʻlining nomi keltirilgan, u Panch bilan birga K. rustoqining ham hokimi boʻlgan (7-asr oxiri — 8-asr boshi). U zarb etgan tangalardagi tamgʻalar K.dagiga oʻxshash. Ilk oʻrta asrlarda K. ancha yirik viloyat boʻlgan, chunki uning hukmdori oliy shohona unvon bilan ixshid deb atalgan; bu unvonga undan tashqari faqat Sugʻd hukmdorlarigina ega boʻlishgan. Panjikent hokimlari ancha kamtarona unvon bilan — "mray", yaʼni "janob" deb atalganlar, bu sugʻdiy zodagonlar tabaqasida 2 darajali unvon sanalgan. 9-asr 1 choragida K. viloyati xalifalikka 10 ming dirham miqdorda xiroj toʻlagan. Bu qoʻshni Karron, Vashgird kabi viloyatlarnikidan ancha ortiq boʻlgan.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Katabolizm

**Katabolizm** ( - katabole — olib tashlash, buzish) — tirik organizmlarda murakkab organik birikmalarning parchalanishidan iborat moddalar almashinuvi reaksiyalarining majmui, anabolizmta qarama-qarshi jarayon. Katabolizmda odatda, energiya ajraladi.

## Yana qarang

* Dissimilyasiya
* anabolizm

## Manbalar
Katagenez

**Katagenez** (yunoncha: kata — yuqoridan quyiga boʻladigan harakatni bildiradigan qoʻshimcha va ... genez) 1) biologiyada organizmlarning soddalashgan ekologik muhitga oʻtishi tufayli morfofiziologik tuzilishining pasayishiga, bir qancha organlar va organlar sistemasining dezintegratsiyasi va reduksiyasiga olib keluvchi regressiv evolyutsiya. K.ga misol qilib organizmlarning oʻtroq yoki parazit yashashga utishi tufayli ular tuzilishining oʻzgarishini koʻrsatish mumkin. K. termini regressiv evolyusiyaning morfologik oʻzgarishlarini emas, balki ekologik va genetik tomonlarini ham oʻz ichiga olishi bilan katamorfozdyan farq qiladi. 2) geologiyada — choʻkindi togʻ jinslari hosil boʻlgandan soʻng diagenez natijasida va ularning metamorfik togʻ jinsiga aylanishiga qadar kimyoviymineralogik shakllanish bosqichi (yana q. Litogenez). K. terminini rus olimi A. Ye. Fersman (1922) tavsiya etgan. K.da togʻ jinslari kuchli zichlanadi, ikkilamchi minerallar hosil boʻladi, moddalar qayta kristallanadi. K. tektonik harakatlar natijasida togʻ jinslarining chuqurlikka choʻkishidan hosil boʻladigan bosim va temperaturaning koʻtarilishidan sodir boʻladi. K. qonuniyatlarini bilish amaliyotda katta ahamiyatga ega. Mas, choʻkindi qatlamlarning neftga istiqbolini baholashda, qazilma koʻmirlar, noruda qurilish materiallari va b.ning xususiyatlarini bashorat qilishda K.ning ahamiyati katta. Xorijiy adabiyotlarda K. oʻrnida "diagenezning kechki bosqichi" iborasi qoʻllanadi.

## Manbalar
Kataklaz

**Kataklaz** (yun. kataklao — buzaman) — tektonik qarakatlar taʼsiri ostida togʻ jinslari tarkibidagi minerallarning deformatsiyasi va ezilishi. Asosan, tektonik yorilishlar yuzasi boʻylab va unga yaqin joylarda kuzatiladi. Bunda togʻ jinslarining strukturasi buziladi, mineral donachalarining oʻlcham va shakllari oʻzgaradi. K.da, odatda, mineral donachalarining ahamiyatli siljishlari yuz bermaydi. Shu sababli, jinsning strukturasi keskin oʻzgarsada, uning dastlabki teksturasi saqlanadi. Kimyoviy va mineralogik oʻzgarishlar boʻlmaydi yoki juda kam darajada namoyon boʻladi. Kuchsiz K. kristallning yupqa shlifini qutblangan yorugʻlikda kuzatib aniqlanadi, bunda "toʻlqin sunishi" kuzatiladi (ayniqsa, kvars kristallarida aniq namoyon boʻladi); kuchliroq K. xuddi shu sharoitlarda "mozaika soʻnishi"ga olib keladi. Kuchli K. alohida donachalarning maydalanishi ("granulyasiya") ga sabab boʻladi.

## Manbalar
Katakomba madaniyati

**Katakomba madaniyati** - ilk jez davriga mansub arxeologik madaniyat (mil. av. 2-ming yillik — 1-ming yillik boshlari). Qora dengizning shim. sohillari, Quyi Volga boʻyida tarqalgan. 20-asr boshida rus arxeologi V. A. Gorodsov tomonidan ilmiy tavsif berilgan.

K.m.ning soʻnggi davrlari kimmeriylar bilan bogʻliq. K.m. uchun aholining urugʻdoshlik munosabatlariga koʻra, alohida qishloqlarda yashashi va mozorqoʻrgʻonlar xosdir. Mozorqoʻrgʻonlar tagidagi katakombalarta mayyitlar yon tomonga yonboshlatib oyoqparini bukkan holda dafn etilgan, ularning ustiga olov ramzi boʻlgan qizil boʻyoq sepilgan. K.m.ga oid sopol idishlar, tosh va jezdan yasalgan mehnat qurollari va qurolaslaha, suyak va jez bezak buyumlari topilgan. K.m. qabilalari koʻchmanchilik va dexqonchilik bilan mashgʻul boʻlishgan, shuningdek, mis va jez metallurgiyasidan ham xabardor boʻlib, atrofdagi qabilalar, ayniqsa Kavkaz qabilalari va ular orqali Old Osiyo, Eron, Misr bilan savdo aloqalari olib borishgan. K.m. kabilalarida matriarxat oʻrnini patriarxat egallagan, mulkiy tabaqalanish koʻzga tashlana boshlagan (zodagonlarning qabridagi ashyolar qimmatbaholigi bilan ajralib turadi).

## Manbalar
Katalaza

**Katalaza** (yunoncha: katalysis – buzilish) – oksidoreduktazalar sinfiga mansub ferment. Vodorod peroksid (H2O2)ning suv (H2O) bilan kislorod (O2)ga parchalanishini katalizlaydi:

H2O2 + Fe(III)-E -> H2O + O=Fe(IV)-EH2O2 + O=Fe(IV)-E -> H2O + Fe(III)-E + O2

Suvning quyi konsentratsiyalarida katalaza quyi spirtlar, polifenollar va boshqalarni oksidlab peroksidazaga xos faollikni namoyon qiladi. Katalaza barcha hayvon va oʻsimliklar toʻqimalarida, asosan, sut emizuvchilar jigari va eritrotsitlarida hamda aerob mikroorganizmlarda mavjud. Molekular massasi 225000—248000 g/mol. Katalaza ingibitorlariga koʻpchilik tuzlar (mas, sulfidlar, sianidlar, azidlar, ftoridlar) kiradi. Katalazaning biologik funksiyasi toʻqima membranalarini H2O2 dan, superoksiddismutaza bilan birgalikda esa superoksid radikalidan himoya qilishdir. Odam eritrotsitlaridagi katalaza faolligini aniqlash tibbiyotda baʼzi kasalliklarga tashxis qoʻyishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Katalaun jangi

**Katalaun jangi** - Shim.Sharqiy Fransiyaning Trua sh. gʻarbidagi Katalaun yalangligida Gʻarbiy Rim imperiyasi va uning ittifoqchilari (franklar, vestgotlar, burgundlar, alanlar va b.) hamda Attila boshchiligidagi gunnlar va ularning ittifokchilari (ostgotlar, gepidlar va b.) oʻrtasida boʻlgan jang (451 i. iyun). Rim qoʻshiniga Aetsiy qoʻmondonlik qilgan. Attilani Galliyaga bostirib kirganidan xabar topgan Aetsiy tezda Alp togʻlaridan oshib oʻtib vestgotlar qiroli Teodorix I ni oʻziga qoʻshilishga koʻndirgan. Ularga Aetsiy xizmatiga kirgan boshqa qabilalar ham qoʻshilgan. K.j. tarixda "xalqlar jangi" nomi bilan mashhur boʻlgan. Erta tongda boshlangan bu dahshatli jangga faqat tun tufayli xotima berilgan. Qulay mavqega ega boʻlish uchun har ikki tomon jang maydonidagi tepalikni egallashga harakat qilgan. Uni avvalroq Aetsiy qoʻshini egallab olgan. Gʻarb tarixchilari fikriga zid oʻlaroq Attila jangda yengilmagan, u qad. turkiy xalqlar harbiy sanʼati — arobaturodan unumli foydalangan. Jangda Teodorix ogʻir jaro-hatlanib, otlar oyogʻi tagida toptab tashlangan. Jang shu qadar shiddatli boʻlganki, Aetsiy jang paytida adashib dushmanlar orasida qolgan va zoʻr-bazoʻr ittifoqchilari qarorgohidan panoh topgan. Ertasi kuni Teodorixning oʻgʻli Torismund Aetsiy taklifiga koʻra, otasi taxtini egallash uchun yurtiga joʻnagan. Attila esa Reyn ortiga qaytgan va yangi kuch bilan Shim. Italiyaga bostirib kirgan. Tarixchi Iordanning yozishicha, K. j. da 180 mingga yaqin kishi halok boʻlgan.

## Adabiyot
* Iordan, O proisxojdenii i deyaniyax gotov, M., 1960.

## Manbalar
Kastri

**Kastri** - Sent-Lyusiya davlati poytaxti. Sent-Lyusiya orolning shimoli-gʻarbida joylashgan. Aholisi 54,6 ming kishidan koʻproq (1990-yillar oʻrtalari). Dengiz porti (chetga banan, kakao, kokos yongʻogʻi va boshqa chiqariladi), aeroport bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar mavjud. Limon sharbati, rom, shakar va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Kasur

**Kasur** — Pokistonning sharqiy qismidagi shahar, Panjob viloyatida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 241,6 ming kishi (1998). Jun savdosining yirik markazi. Koʻn-teri, toʻqimachilik, yogʻ-moy sanoati korxonalari bor. Qishloq xo'jaligi mahsulotlari (paxta, don) qayta ishlanadi.

## Manbalar
Katalepsiya

**Katalepsiya** (yun. katalepsis - ushlash, tutish, toʻxtash), mumdek qotib turish — normal harakatning buzilishi; bunda muskullar tonusi kuchayib, butun tana yoki qoʻl-oyoq qotib qoladi. Bemorni biror vaziyatga qoʻyilsa, u shu alpozda uzoq vakt turaveradi, mas, koʻtarib qoʻyilgan qoʻlini to oʻzi tushmaguncha tushirmaydi. K. isteriya, shizofreniya, ensefalitna uchraydi. Baʼzan gipnoz holatida ham kuzatish mumkin.

## Manbalar
Katalog

**Katalog** (yunoncha: katalogos — roʻyxat) — 1) muayyan narsalar (mas, kitob, eksponat, tovarlar)ning maʼlum tartibda tuzilgan roʻyxati; ularni topishni osonlashtiradi. Koʻrgazmalar, ilmiy-texnika yoki madaniy-maʼrifiy ishlar uchun moʻljallangan maʼlumotnoma nashrlarda mavjud narsalarning (baʼzan bezakli) shu tarzda tartibga solingan roʻyxati boʻladi. Masalan, markalar K.i, badiiy asarlar koʻrgazmalari K. i va b.; 2) kutubxona katalogi; 3) kompyuter dasturlarining mantiqiy qurilmasida — fayl nomlari saqlanadigan joy, fayllar yigʻindisi.

## Manbalar
Katalonlar

**Katalonlar** (oʻzlarini katalans deb atashadi) — Ispaniyadagi xalq. Asosan, Kataloniyada (7,5 mln. kishi), shuningdek, Fransiyada (250 mingga yaqin kishi). Italiyada (30 ming kishi), Amerikada (350 ming kishi) ham yashaydilar. Umumiy soni 8,16 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Katalan tilitsya soʻzlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dindorlari — katoliklar.

## Manbalar
Katalpa

**Katalpa** (Catalpa) — bignoniyadoshlar oilasiga mansub manzarali oʻsimliklar turkumi. Bargi oddiy, uzun, yirik. Guli oq, qoʻngʻiroqsimon, toʻpguli shingil yoki roʻvaksimon. Mevasiuzun (20—40 sm), koʻp urugʻli. 2 pallali, dukkaksimon. Urugʻi yassi, uchi kokilli. 14 turi bor. Urugʻi, qalamchasi va ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi. Yogʻochi yengil, yumshoq, chirishga chidamli.

## Manbalar
Kataniya

**Kataniya** — Italiyadagi shahar va port. Sitsiliya orolning sharqiy sohilida. Etna vulkanining etagida. Kataniya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 330 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari).

Kataniya — transport yoʻllarining muhim tuguni. Oʻrta dengiz sohilidagi port. Kema remonti, verf, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, neftni qayta ishlash, kimyo va radioelektronika sanoati, oziq-ovqat, shoyi va ip gazlama, yogʻochsozlik, keramika korxonalari, vagon remonti ustaxonalari mavjud. Shahar yakinida tabiiy gaz konlari topilgan.

Universitet (15-asrdan), astrofizika rasadxonasi, vulkanologiya instituti, konservatoriya, opera teatri, botanika bogʻi bor. Yunon va Qad. Rim meʼmoriy yodgorliklarining qoldiqlari, qasr (14-asr), sobor (11 — 18-asrlar) saqlangan. K.ga mil. av. 8-asrda asos solingan. Kataniya oʻzining musiqa anʼanalari bilan mashhur.

## Manbalar
Katapulta

**Katapulta** (lotincha: kata — yuqoridan pastga va pallo —- uloqtiraman, irgʻitaman) — 1)harbiy ishda — buralgan tolalar (soch, pay va b.) ning qayishqoqlik kuchi taʼsirida harakatga keltiriladigan uloqtirish mashinasi. Yunoniston va Rimda 5-asr oxirigacha, asosan, qoʻrgʻonlarni qamal qilishda, jang maydonlarida qoʻllangan. K. tosh, gʻoʻlalarni, smola solib yondirilgan bochkalar va nayzalarni bir necha yuz metrga uloqtirgan. Oʻrta asrlarda Sharq mamlakatlari, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda ham rasm boʻlgan. Oʻzbekiston hududida manjaniq va palaxmon deb atalgan; 2) samolyot, planyor va b. uchish apparatlariga qisqa yoʻl uchastkasida boshlangʻich (start) tezlik beradigan qurilma. K. harakatlantirish qurilmasi (aravachalar, mokisimon qurilma, ilgak va b.), yoʻnaltiruvchi qurilma (koʻpincha relyelar) va uchirib yuborish mexanizmlaridan iborat. Harakatlantirish qurilmasi (uchish apparati mahkamlangan) yo reaktiv dvigatel bilan ishga tushiriladi yoki biror ish jismi (bugʻ, porox gazi, qisilgan havo, prujina, rezina tizimcha va b.) energiyasidan foydalaniladi. Yugurish oxirida uchish apparatining harakatlantirish qurilmasi keskin toʻxtaydi, uning ustidagi uchish apparati mustaqil uchishi uchun yetarli tezlik bilan ajralib chiqadi. Gorizontal yoʻnaltiruvchi qurilmali K. avianosetslarda, vertikal yoʻnaltiruvchi qurilmali K. uchuvchilarni mashq qildirish va insonga qisqa vaqtli katta zoʻriqish taʼsirini tekshirish uchun samolyotdan katapultlash jarayonini yer sharoitida bajarishda qoʻllanadi; 3) kosmik kema kabinasidan katapultalanadigan oʻrindiqni irgʻitishni taʼminlovchi qurilma.

## Manbalar
Katapultalanadigan oʻrindiq

**Katapultalanadigan oʻrindiq** — kosmonavtni kosmik kema kabinasidan xavfsiz masofaga irgʻitishni va soʻngra parashyut yordamida yerga qoʻndirishni taʼminlovchi qurilma. Kosmonavtni yerga qoʻndiruvchi vosita sifatida foydalaniladi ("Vostok" kosmik kemasida kosmonavt Yer sirtidan 7&nbsp;km balandlikda katapultalangan). Shuningdek, K. oʻ. uchishning boshlangʻich qismida (kema 4&nbsp;km balandlikka koʻtarilgunga qadar), avariya holatida kosmik kemani tark etishga ham moʻljallangan. K. oʻ. pirotexnik irgʻituvchi mexanizm (baʼzan poroxli raketa tezlatkichi bilan), parashyut tizimi, avariya holati uchun zaruriy zahira, kislorod zaxirasi, skafandrni shamollatish qurilmasi, qabul qiluvchiuzatuvchi radioapparatura, kosmonavt yerga qoʻnganda isteʼmol qiladigan oziqovqatlar va dastlab kerak boʻladigan narsalar, kosmonavt tanasini oʻrindiqqa bogʻlab turuvchi mexanizmlardan tashkil topgan. Zamonaviy samolyotlarda uchuvchi kabinasi ham katapultlanadigan qurilma bilan jihozlanadi (qarang Katapulta).

## Manbalar
Katar (tibbiyot)

**Katar** (yun. katarrheo — oqib tushaman), kataral yalligʻlanish — shilliq pardalarning qizarishi, boʻrtishi va shilimshiqaralash koʻp suyuqmodda (ekssudat) chiqishi bilan kechadigan yalligʻlanish. Ekssudat tiniq (seroz), shilim-shiq, baʼzan yiring aralash boʻladi. K.ga, koʻpincha, infeksiya (yuqori na-fas yoʻllari va bronxlar katari) sa-bab boʻladi. Meʼda K. — gastrit, odatda, ovqatlanish maromining buzili-shi, ichkilik va tamakiga ruju qilish, zaharlanish va b. natijasida roʻy beradi. K.ning oʻtkir va surunkali xili farq qilinadi. Oʻtkir K.da yalliglanish oqibatida ajralayotgan suyuklik asta-sekin kamayib, bemor butunlay tuzalib ketadi. Oʻtkir K. vaqtidadavo-lanmasa, surunkali K.ga aylanada. Surunkali K. yillab davom etib, vaqt-vaqti bilan zoʻriqib turadi, bora-bora shilliq parda yupqa tortib (atrofiya) yoki, aksincha, qalinlashib (gipertrofiya), aʼzo funksiyasi buziladi. Masalan, meʼdaning surunkali katari (surunkali gastrit)da meʼda shirasi ajralmay qoladi; bronxlar shilliq pardasi surunkali K. oqibatida oʻzgarib, nafas yoʻllari va oʻpkaning yalligʻlanishi kabi kasalliklarning avj olishiga imkon tugiladi. Kasallikning oldini olishda sovqotishdan oʻzni ehtiyot qilish, organizmni chiniqtirish, za-rarli odatlardan cheklanish muhim. Davo qaysi aʼzo kasallanganligiga qarab buyuriladi.

## Manbalar
Katarakta

**Katarakta** (yun. *katarrhaktes* — sharshara) — koʻz gavharining xiralanishi. Bunda koʻzga tushayotgan yorugʻlik nurlarining yoʻli qisman toʻsilib qolib, koʻz baʼzan koʻrmay qoladi. Koʻz gavharining qaysi qismi xiralashganiga qarab, Koʻzning quyidagi turlari farq qilinadi: old va orqa polyar K., xaltali K. (gavharni oʻrab turgan kapsulada boʻladi), ya d rol i (gavharning markazida boʻladi), urchuqsimon, qavatli yoki zonulyar, toʻliq plyonkasimon, koʻp shaklli, poʻstloq K.si (gavharning periferik qavatiga tushadi). Koʻz gavharida xiralanishning boshlanishi birlamchi K. deyilsa, gavharning yadrosi yoki K. massalari olingandan soʻng paydo boʻlgan xiralanish ikkilamchi K. deyiladi.
## Turlari
Katarakta tugʻma va hayotda orttirilgan boʻladi. Ona qornida rivojlanayotgan homilaga turli tashqi (zaharlanish, gipova avitaminoz, nurlanish) va ichki (ona va bolaning rezus kelishmovchiligi) muhitlarning salbiy taʼsiri, homiladorlik vaqtida onaning turli kasalliklar, ayniqsa, yuqumli kasalliklar bilan ogʻrishi, shuningdek, nasldannaslga oʻtuvchi irsiy kasalliklar tugʻma kataraktaga sabab boʻladi. Bunda gavharning xiralashishi juda sekin rivojlanishi mumkin, ayrim bemorlarda umr boʻyi oʻzgarmaydi. Organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, qand kasalligi, shuningdek, umumiy kasalliklar, koʻz shikastlanishlari va kasalliklari, yaqindan koʻrishning ogʻir shakli, yuqori temperaturada uzoq ishlash, turli zaharli moddalar va ionlashtiruvchi nurlar taʼsirida orttirilgan K. yuzaga keladi. Orttirilgan K.ning qarilik, travmatik va asoratli (glaukoma, iridotsiklit, qand kasalligi va b.ning asorati sifatida) turlari bor. Orttirilgan K.da vaqt oʻtishi bilan koʻz gavhari butunlay xiralashib qoladi. Qarilikdagi K. asta-sekin rivojlanadi, u koʻproq 55—60 yoshdan oshganlarda uchraydi. Qarilikdagi K. ning boshlanish, yetilmagan, yetilgan va yetilib oʻtib ketgan bosqichlari farq qilinadi, uning yetilgan davri hammada har xil, bu odatda, bemorning umumiy ahvoli va yoshiga bogʻliq. Operatsiya muddatini belgilashda kasallikning yetilgan bosqichi muhim. K.da dastlab bemorning kasal koʻzi oldi jimirlab, nuqta, chiziq va dogʻlar paydo boʻladi; yonib turgan lampa, shar yoki fonarga shu koʻz bilan Karaganda, u bir nechta boʻlib koʻrinadi. Bu — notekis xiralashgan koʻz gavharining nur sindirish xususiyati buzilishi oqibatida roʻy beradi. Koʻzning xira tortishi uning boshqa kasalliklarida ham kuzatiladi, shuning uchun, albatta, vrachga murojaat etish va kasallikni oʻz vaqtida aniqlash lozim. Dorilar bilan davolanadi yoki mikroxirurgiya, ultratovush yoki lazer nurlari yordamida operatsiya qilib xiralashgan koʻz gavhari olib tashlanadi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Pictures of different types of cataracts 
*
Katamorfoz

**Katamorfoz** (yun. kata — yuqoridan quyiga boʻladigan harakatni bildiradigan qoʻshimcha va morphe — koʻrinish, shakl) — organizmlarning birmuncha oddiy yashash sharoitlariga oʻtishida regressiv evolyusiya — katagenez asosida qayta tuzilishi. K., koʻpincha, organizmlarning evolyusiya jarayonida yashashning xususiy sharoitlariga boʻlgan ayrim moslanishlarining yoʻqolishi bilan bogʻliq. "K." terminini rus biologi I. I. Shmalgauzen taklif etgan (1939). K.ning genetik asosi hayvonlarning harakatsiz hayot kechirish, ayniqsa, endoparazitizmga oʻtishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqotgan organlarning toʻliq rivojlanmasligini keltirib chiqaruvchi mutatsiyalarning yigʻila borishi hisoblanadi. Shuning bilan birga bunday organizmlarda ayrim organlar sistemasining progressiv oʻzgarishi ham kuzatiladi. K. moʻylovoyoqli qisqichbaqasimonlar, krbiklilar, parazit yassi chuvalchanglar va b. uchun xos (yana q. Degeneratsiya, Reduksiya, Neoteniya, Pedomorfoz).

## Manbalar
Katamaran

**Katamaran** (tamilcha kattumaram; soʻzma-soʻz — bogʻlangan xodalar) — 1) bir-biriga bogʻlangan bir necha xodadan iborat sol. Kisqa suv yoʻllari va baliq ovida ishlatiladi. Hind okeanining Osiyo tomondagi qirgʻoklari va ularga yondosh orollarda, Tinch okean orollari va Jan. Afrikada yashovchi xalklar foydalanadi. Eshkak yoki yelkan yordamida harakatlanadi; 2) eshkak-Yuk tashiydigan katamaranli yoki yelkanli kichik kema. Ikki uchi teshilgan va oʻtkirlangan bir necha gʻoʻlani birlashtirib yasaladi; 3) bir-biriga birlashgan ikki korpusli (katta palubali) yoki qalqovuch — muvozanatlagichi bort tashqarisida joylashgan bir korpusli kema. Dengizda yaxshi suzishi va suvda turgʻunligi bilan farq qiladi. Daryo, dengizda yoʻlovchilar va yuk tashish, baliq ovlash, sport-sayyohlik va b. maqsadlarda foydalaniladi.

## Manbalar
Katarsis

**Katarsis** (yunoncha: katharsis — tozalanish) — 1) qissiy yengil tortish; ruhning hissiy va jismoniy nopokliklardan tozalanishi. Aristotel "Poetika" asarida bu terminni ishlatib, fojianing maqsadi sifatida "azoblanish va achinish" yordamida ruhning tozalanishini tushungan. Umuman K. tushunchasi turlicha talqin qilingan; 2) 3. Freyd psixologik metodlaridan biri.

## Manbalar
Katastrofizm

**Katastrofizm** (yun. katastrophe — tamom boʻlish, halokat, buzilish), katastrofalar nazariyasi — metafizik taʼlimot. Uning asosida Yer poʻsti va organik olamning rivojlanishi butun Yer planetasi miqyosida sodir boʻladigan, davriy takrorlanib turadigan geologik halokat (kataklizma)lar bilan bogʻliq, degan gʻoyalar yotadi. Davriy global halokatlar haqidagi gʻoya qadimda paydo boʻlgan; 17— 18-asrlarda geologiya tarixini oʻrganishda qoʻllangan. Paleontologiyaning asoschisi fransuz olimi J. Kyuvye 1812-yilda Yer katlamlarining almashinishi bilan birga fauna va floraning almashinishi ham sodir boʻlganligini va oʻtmishdagi geologik davrlarda organik dunyo oʻzgarishining sababini oʻzining katastrofalar nazariyasi asosida tushuntirdi. Kyuvyening uqtirishicha, Yer yuzining kattagina qismida roʻy bergan halokatli tabiiy ofat (katastrofa) bu hududlardagi barcha hayvon va oʻsimliklarni halok etgan. Soʻngra ularning oʻrnini omon qolgan joylardan kelgan, lekin qirilib ketgan turlarga hech qanday aloqasi boʻlmagan yangi formalar egallagan. Kyuvye qad. qatlamlardan yosh qatlamlarga oʻtgan sari organik formalarning asta-sekinlik bilan murakkablashib borganligini qayd etgan boʻlsada, u Lamarknnig tirik tabiat evolyusiyasi, keyingi hayot formalarining oldingi formalardan kelib chiqqanligi haqidagi fikrlarini inkor etdi. Kyuvye turlarning oʻzgarmasligi haqidagi kreatsionistik dunyoqarashni yoqlab chiqdi. Kyuvyening asosiy gʻoyasi fransuz paleontologi A. d’Orbiniy tomonidan davom ettirildi. A. d’Orbiniy Yer tarixini 27 davrga boʻlib, har bir davring yangi formalar bilan boshlanib halokat tufayli qirilib poyoniga yetganligini aytadi. Shuning bilan birga oʻsha davrdayoq paleontologik dalillardan hayotdagi hodisalarni evolyusion nuqtai nazardan tushunish zaruriyatini yorqin ifodalovchi qator "paleontologik qonunlar" chiqarildi. Bu qonunlarga binoan, qirilib ketgan formalar qanchalik qadimgi boʻlsa, ular bilan hozirgi zamon hayvonlari oʻrtasidagi farq ham shunchalik katta boʻladi, hayvon tiplarining paydo boʻlish tartibi embrion bosqichlarning paydo boʻlishidagi tartibni eslatadi; qirilib ketgan hayvonlar hozirgi hayvonlarga oʻxshash plan asosida tuzilgan, ularning hayoti ham oʻxshash fiziologik faoliyat bilan tavsiflanadi. Bu qonunlar organik dunyo oʻzining tarixiy rivojlanishiga kura, birbutun ekanligidan dalolat berdi. Evolyusion nazariya organizmlar tarixiy rivojlanishida K.ni inkor etadi.

## Manbalar
Katafraktlar

**Katafraktlar** (yun. Kataphraktoi -sovutga oʻralgan) – 1) qad. xalqlarda maxsus otliq qoʻshin turi; dastlab forslar, soʻngra ular orqali makedon va suryoniylar qoʻshinida paydo boʻlgan. K. mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmida sarmatlar va Oʻrta Osiyoning jan.dagi Parfiya davlatida ham mavjud boʻlgan. Parfiyaliklar K.dan iborat zarbdor otliq qushini tufayli Rim sarkardasi Krase ustidan mil. av. 53 y. 9 mayda Karri jangiyaa galaba qozonishgan. Rim imperatorlari Adrian va, ayniqsa, Septimiy Sever davrida Rim armiyasida ham joriy etilgan. K. otliq qoʻshinidagi jangchilarning tanasini tangachasimon qoplamali sovut, boshlarini sipar dubulgʻa himoya qilgan. Otlar ham temir yoxud misdan yasalgan tangachasimon qoplamali sovut bilan himoyalangan. K.ning asosiy qurolyarogʻi nayza boʻlgan. Rim armiyasida xizmat qilayotgan xorijiy suvoriylar, koʻpincha, klibanariylar (lot. clibanus— sovut) deb atalgan. Konstansiy II davrida (337—360) kaytadan tashkil etilgan; 2) Yunonistonda mil. av. 3-asr boshlarida paydo boʻlgan yalang sahn – palubali, eshkakchilarni himoyalovchi taxta chetani bor harbiy kema.

## Manbalar
Kategoriyalar

**Kategoriyalar** (yun. kategoria — mulohaza, fikr; belgi) (falsafada) — voqelikdagi hodisalar va bilishning muhim, umumiy xususiyat hamda munosabatlarini aks ettiruvchi eng umumiy va asosiy tushunchalar. Kategoriyalar bilish va ijtimoiy amaliyot tarixiy taraqqiyotining umumlashgan natijasi boʻlib vujudga kelgan.

kategoriya haqidagi ilk taʼlimot qadimgi Hindistonning ayrim falsafiy maktablarida uchraydi. Yunon faylasufi Platon dunyodagi narsa va hodisalar tushunchalarning ifodasi shaklida hosil boʻladi deb hisoblaydi. Aristotel oʻzining "Kategoriyalar" asarida K.ni obyektiv reallikning inʼtihosi hamda eng yuksak umumlashmasi deb talqin qiladi. U 10 ta kategoriya toʻgʻrisida maʼlumot beradi: mohiyat, miqdor, sifat, munosabat, joy, vaqt, qoida, holat, xatti-harakat va qiynalish. Aristotelning K. haqidagi taʼlimoti Kindiy, Forobiy, Ibn Sino tomonidan rivojlantirildi. Oʻrta asr sxolastikasi 6 ta kategoriyani bir-biridan farq qiladi: borliq (mohiyat), sifat, miqdor, harakat (oʻzgarish), munosabat, egalik. Dekart va Lokk 3 ta kategoriyani koʻrsatib oʻtadi: substansiya, holat (modus) va munosabat. I. Kant K.ni aql-idrok shakllari deb tushunadi. K. haqida taʼlimotni ishlab chiqishda Gegelning ham xizmati katta. U K. haqidagi keng va murakkab taʼlimot tizimini yaratgan. K. haqidagi taʼlimotga E. Gartman, A. Shopengauer, F. Nitsshe asarlarida ham keng oʻrin berilgan. Har bir inson oʻz faoliyatida oʻzigacha shakllangan K. yordamida ish tutadi. K. metodologik va dunyoqarash mazmuniga ega boʻlib, insonga borliqning mohiyatini, insonning borliqda tutgan oʻrnini toʻgʻri bilib olishga yordam beradi.

Har qaysi fanning oʻz K. i boʻlib, shu fanning xususiyatlarini koʻrsatib turadi. Falsafiy K. fan K.idan farq qilib aniq fanlar rivoji natijalarini umumlashtirib, ilmiy bilishdagi metodologik va dunyoqarash ahamiyatiga ega boʻlgan tomonlarini taʼriflab beradi. Falsafaning turli K.i mavjud: borliq, ong , harakat, rivojlanish, fazo, vaqt, inʼikos, bilish, haqiqat, sababiyat, struktura, tizim, mazmun, shakl, imkoniyat, voqelik, hodisa, moxiyat va b.

## Manbalar
Katenoid

**Katenoid** (lot, catena — zanjir va yun. eidos — koʻrinish) — zanjir chiziqning oʻz oʻqi atrofida aylanishidan hosil boʻladigan sirt. K. aylanish sirtlari ichida yagona minimal sirt. Tekisliklari markazlarini tutashtiruvchi toʻgʻri chiziqqa perpendikulyar boʻlgan ikki sim aylana sovun koʻpigiga botirib olinsa, bu aylanalar orasida hosil boʻlgan yupqa parda K. shaklini oladi.

## Manbalar
Katepsinlar

**Katepsinlar** (lotincha cathepso — singdiraman) — fermentlar, tirik organizmlarning xujayra va toʻqimalaridagi peptidlar va oksidlarni katalitik yoʻl bilan parchalaydi. Koʻpincha, toʻqima proteazalari deb ham ataladi. Hayvon (asosan, jigar, taloq, oʻpka, eritrotsitlarda moʻl) va oʻsimlik organizmi hamda mikroorganizmlarda boʻladi.

## Manbalar
Kater

**Kater** (ing . carter) — suv sigʻimi kichik (10 dan 400 t gacha), yurish tezligi 70 uzel (130&nbsp;km/soat) gacha boʻlgan yordamchi yoki jangovar kema. K. korpusidagi suv osti qismining tuzilishi boʻyicha killi, chiqiqli yoki chiqigʻi boʻlmagan yassi tubli K. lar; harakatlanish tarzi boʻyicha suv sigʻimli, glissirlanuvchi (suv betida sirganuvchi), suv osti qanotli va havo yostikli; dvigatelining turiga koʻra, motorli, gaz-turbinali, yelkan-eshkakli K.lar bor. K. harbiy-dengiz flotida jangovar va yordamchi kemalar sifatida qoʻllanadi. Zamonaviy jangovar K.ning raketa va zambarak oʻrnatilgan, torpedali, qoʻriqchi, minaga qarshi, desant va b. turlari bor.

## Manbalar
Katet

**Katet** ( - kathetos — perpendikulyar) — toʻgʻri burchakli uchburchaknnng toʻgʻri burchagini tashkil qilgan tomonlari. Toʻgʻri burchakli uchburchakda katetlar oʻzaro perpendikulyar, gipotenuza esa ogʻma boʻlganidan katetlar har doim gipotenuzadan kichik boʻladi.

## Yana qarang

* Gipotenuza
* Pifagor teoremasi
* Toʻgʻri burchakli uchburchak

## Manbalar
Kateter

**Kateter** (yun. katheter — nay) — nay shaklidagi tibbiy asbob; kovak tomirlar, nafas va siydik yoʻllari, limfa tomirlari va b.ga yuborib, ularni kateterlash uchun qoʻllanadi. Yoʻgʻonligi har xil metall, rezina, sintetik K.bor. Turli maqsadda ishlatilishiga koʻra, qon tomir K.i (arterial, venoz, limfa yoʻllari), siydik hamda nafas yoʻli, shuningdek, bronx K.lari farq qilinadi. K.ni ishlatishdan oldin, albatta, maxsus usullar bilan zararsizlantiriladi (qarang Sterillash). K.dan koʻpgina davolash hamda tekshirish maqsadlarida foydalaniladi. Siydik yoʻlini kateterlash maxsus malaka talab etadi.

## Manbalar
Katin

**Katin** (Katin oʻrmoni) — Smolenskdan 14 km gʻarbda, Gnyozdovo temir yoʻl stansiyasi atrofida joylashgan mavze. 1930-y.larda ommaviy qatagʻon qurbonlari — sovet fuqarolari koʻmilgan joy. 1940-yil bahorida NKVD organlari 1939-yil kuzida asir olinib Kozelsk lagerida saqlanayotgan 4 mingdan ziyod polyak ofitserlarini K.ga keltirib yoʻq kilganlar. 1989-yil K.da memorial yodgorlik oʻrnatilgan. 

## Manbalar
Kation

**Kationlar** (yunonchadan olingan boʻlib, κάτω(káto) – pastga va ιόν(ion) – harakatlanuvchi) – musbat zaryadli ionlar; elektr maydonida manfiy elektrod – katod tomon harakatlanadi.. Tushuncha 1834 – yilda Maykl Faradey tomonidan kiritilgan

Kationlar asosan musbat zaryadning kattaligi bilan xarakterlanadi: masalan, NH4+ – bir zaryadli ammoniy kationi, Al3+ – alyuminiyning uch zaryadli kationi.

Kation doimo musbat zaryadlangan boʻlib, har xil kattalikda boʻlishi mumkin. Asosan zaryadning kattaligiga yoʻqotilgan elektronlarning soni taʼsir qiladi. Manfiy zaryadlangan zarrachalarni (anionlarni) oʻziga jalb qilib, ular ionli bogʻlangan kimyoviy birikmalar hosil qiladi.

## Manbalar
Katla

**Katla** — Islandiya jan.dagi harakatdagi vulkan. Bal. 970 m. Bazalt lavalaridan tuzilgan. Mirdalsyyokyudl muzligining jan.-sharqiy qismi bilan qoplangan. Muz ostidagi otilishlar muzning intensiv erishiga olib keladi va buning natijasida qoʻshni xududlarni suv bosadi. Oqim katta miqdorda piroklastik materiallarni oqizib chiqarib, zandrlar koʻrinishida K. atrofiga yoyadi. 10-asrdan boshlab 14 marta kuchli otilishlar kuzatilgan, ulardan soʻnggilari 1918, 1934 va 1955-yillarda boʻlgan.

## Manbalar
Katmai

**Katmai** — Aleut tizmasining shim. qismidagi harakatdagi vulkan. Alyaska yarim orolda. Bal. 2047 m. Andezit va datsitlardan tuzilgan. 1912-yil 6-iyunda portlash harakteridagi kuchli otilish roʻy bergan; krateri oʻrnida diametri 1,5&nbsp;km, chuq. 1200 m boʻlgan koʻlli vulkan ogʻzi hosil boʻlgan. Soʻnggi marta 1921-yilda otilgan. Katmay milliy parki tarkibida. Yon bagʻrining pastki qismi igna bargli va mayda bargli oʻrmonlar, butazorlar, yuqori qismi tundra oʻsimliklari bilan qoplangan. Shim.-sharqiy yon bagʻrida muzliklar bor. Faunasi tarkibida alyaska qoʻngʻir ayigʻi; 150 turga mansub qushlar uchraydi. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Katovitse

**Katowice** (talaffuzi:  ) — Polshadagi shahar. Mamlakatning janubida joylashgan bu shahar tarixiy boʻlib, Kłodnica va Rawa daryolari boʻyida joylashagan. 1865 yilida shahar maqomini olgan. 1954 va 1956 yillar orasida Katowice Stalinogród - "Stalin shahri deb yuritilardi". Bu nom polsha communistlari tomonidan berilgandi. Shaharda 315,123 aholi yashaydi. Shahar xokimi Piotr Uszok. Koʻp yillar davomida nemislar tomonidan boshqarilgan boʻlib 1918 yilgacha Olmoniya ichida boʻlgan. Bu yerda *Airport Muchowiec* deb nomlanadigan havo bandargoxi bor. Eski binolari ko'mir qazish va metallurgiya markazi boʻlgan.

## [[Rayonlari]]s

## Katowice lik taniqli odamlar

* Hans Bellmer, surrealist photographer
* Henryk M. Broder, journalist
* Maria Goeppert-Mayer
* Kurt Goldstein, neurologist
* Jerzy Kukuczka 
* Kazimierz Kutz 
* Franz Leopold Neumann 
* Hans Sachs

## Ekizak Shaharlari
* Cologne (Germany)
* Groningen (Netherlands)
* Miskolc (Hungary)
* Mobile, Alabama (USA)
* Odense (Denmark)
* Ostrava (Czech Republic)
* Saint-Etienne (France)

## Tashqi web sahifalar

*   The Municipal Council of Katowice
* The Commercial Website of Katowice
*  Katowice, Silesia
*   A webcam view of Katowice
*   Hotel in Katowice
* Tram in Katowice
Katovul

**Katovul** — Xiva xonligid&ti mansablardan biri. Qalʼaning shikastrextlari uchun javobgar boʻlgan shaxe. Buxoroda ham K. mansabining maʼnosi shunday boʻlgan.

## Manbalar
Katod

**Katod** (yun. kathodos — pastga yoʻnalish, qaytish) —1) tok manbaining manfiy qutbiga ulanadigan elektr va radiotexnika asboblari, elektrolitli vanna va b. qurilmalarning elektrodi. K.ni 1834 yilda ingliz fizigi M. Faradey taklif qilgan. Tashqi taʼsir natijasida K.dan elektronlarning chiqishiga qarab, uning termoelektron, sovuq, fotoelektron turlari farqlanadi; 2) tok manbai — galvanik elementlar yoki akkumulyatorning manfiy qutbi; 3) elektrvakuum asboblar va gaz razryadli lampalarda elektronlar manbai. 

Katod ( yunon tilidan "pastga tushish; qaytish") - elektron yoki elektr qurilma yoki qurilmaning elektrodi , tashqi kontaktlarning zanglashiga olib keladigan elektronlar harakati unga qarab yo'naltirilganligi bilan tavsiflanadi.

Adabiyotda katod belgisining boshqa belgilanishi mavjud - "-" yoki "+", bu, xususan, ko'rib chiqilayotgan jarayonlarning xususiyatlari bilan belgilanadi. Elektrokimyoda "-" katod qaytarilish jarayoni sodir bo'ladigan elektrod , "+" anod  esa oksidlanish jarayoni sodir bo'ladigan elektrod ekanligi umumiy qabul qilinadi [3] [4] . Elektrolizatorning ishlashi paytida (masalan, misni qayta ishlashda ), tashqi oqim manbai elektrodlardan birida ortiqcha elektronni (salbiy zaryad) ta'minlaydi, bu yerda metall kamayadi, bu katoddir. Boshqa elektrodda elektronlarning etishmasligi va metallning oksidlanishi ta'minlanadi, bu anoddir. Shu bilan birga, galvanik element ishlayotganda(masalan, mis-sink), elektrodlardan birida elektronlarning ko'pligi (va manfiy zaryad) tashqi oqim manbai tomonidan emas, balki metall oksidlanish reaktsiyasining o'zi (ruxning erishi), ya'ni galvanik bilan ta'minlanadi. Agar yuqoridagi ta'rifga amal qilsangiz, hujayra salbiy anodga ega bo'ladi. Tashqi zanjirdan o'tadigan elektronlar qaytarilish reaktsiyasiga (mis) sarflanadi, ya'ni musbat elektrod katod bo'ladi. Shunday qilib, yuqoridagi rasmda "+" bilan belgilangan galvanik elementning katodi ko'rsatilgan, unda mis kamayadi. Ushbu talqinga ko'ra, batareya uchun anod va katodning belgisi oqim oqimining yo'nalishiga qarab o'zgaradi.

Elektrotexnikada musbat zaryadlarning harakat yo'nalishi oqim yo'nalishi deb hisoblanadi, shuning uchun vakuum va yarimo'tkazgichli qurilmalarda va elektroliz hujayralarida oqim musbat anoddan manfiy katodga o'tadi va elektronlar , aksincha, aksincha. , katoddan anodgacha. Manba

## Manbalar
Katolitsizm

**Katolitsizm** (,  - katholikos - umumiy, asosiy) — xristianlikdagi asosiy oqimlardan biri. Katolitsizm diniy taʼlimot va cherkov tashkiloti sifatida 1054-yilda cherkovlarning boʻlinishidan keyin vujudga keldi.XVI asrda Katolitsizmdan protestantizm ajralib chiqdi. Katolik cherkovi qatʼiy markazlashgan, yagona markazi Vatikan, uning birdan-bir boshligʻi — Rim papasi. Katolitsizm xristianlikning asosiy aqida va marosimlarini eʼtirof etadi. Ayni vaqtda oʻziga xos aqidalari ham bor.

Katoliklar Isodan avval ham boʻlishgan ular timsollarga sigʻinishardi keyinchalik nasroniylikni qabul qilishdi va u dinni buzib tashlashdi Isoni xudo deyishdi aslida u Allohning quli va Rosuli edi.Isoning oʻzi Bibliyada meni valiynemat demanglar valiynemat (nemat egasi) faqat Allohdir men faqat uning rosuli va quliman xolos deb taʼkidlaydi.

Katolitsizm muqaddas ruh faqat xudo-otadan emas, balki xudo-oʻgʻildan ham paydo boʻlgan, Rim papasi Isoning yerdagi noibi, u din va axloq ishlarida gunoh qilmaydi, uning hokimiyati jahon soborlari hokimiyatidan yuqori turadi deb hisoblaydi. Katolitsizm faqat muqaddas yozuv (Bibliya)ni emas, balki muqaddas rivoyatni ham diniy taʼlimotning manbai deb biladi. Katolitsizmda, pravoslaviyedan farqli ravishda, muqaddas rivoyatga katolik cherkovlari jahon soborlarining qarorlari va papaning fikrlari ham qoʻshilgan. Ruhoniylarning uylanmasligi, Bibi Maryam bokira boʻla turib Isonni tugʻishi, uning jismi osmonga koʻtarilib ketishi aqidasini eʼtirof etish, eʼtiqod timsoliga aʼrof aqidasini qoʻshish Katolitsizmga xos xususiyatdir.

Katolitsizm uchun marosimlarni tantanali oʻtkazish, jafo chekkanlarni, avliyolarni izzat-hurmat qilish harakterlidir. Katolitsizmda ibodat asrlar davomida lotin tilida olib borilgan, II Vatikan sobori (1962—65) ibodatni milliy tillarda oʻtkazishga ruxsat bergan. Katolitsizmga koʻproq Foma Akvinskiyning diniy qarashlari asos qilib olingan.

Katolitsizm jahon siyosatida muayyan rol oʻynaydi. Katolik cherkov koʻp sonli ruhoniylar, monaxlik ordenlari, klerikal partiyalar, missionerlik tashkilotlari va b.ga ega. Cherkov statistikasiga koʻra, katoliklar 900 mln.ga yaqin kishi. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Fransiya, Belgiya, Avstriya va Lotin Amerikasi mamlakatlarida Katolitsizm hukmron diniy taʼlimot hisoblanadi. Polsha, Vengriya, Chexiya, Slovakiya va Kubada katoliklar dinga ishonuvchi aholining koʻpchiligini tashkil etadi. 20-asrning 60-y.laridan Katolitsizm aqidalari, marosimlari, tashkilotlari va siyosati zamon talablariga moslashtirilmokda.

## Yana qarang.

* Katolik cherkovi
* Protestantizm
* Xristianlik

## Manbalar
Katorga

**Katorga** (soʻnggi yun. katergon — galera — eshkakli harbiy kema) — mahbuslarni ogir jismoniy mehnatga jalb qilish bilan bogʻliq boʻlgan jazo turlaridan biri. Oʻrta ayerlarda vujudga kelgan. Rossiyada 18-asr boshida paydo boʻlgan. K.ga hukm qilinganlar mehnatidan qalʼalar qurishda, flotda, konchilik (Nerchinsk K.si)da foydalanishgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshida markaziy K. turmalari tizimi koʻrinishida mavjud boʻlgan (1917-yil Rossiyadagi fevral inqilobidan soʻng bekor qilingan).

## Manbalar
Etyenn Mark Katrmer

**Etyenn Mark Katrmer** (Quatremere) (1782.12.7 - Parij - 1857.18.9) — fransuz sharqshunosi. Yozuvlar akademiyasi aʼzosi, Ruan universiteti yunon adabiyoti professor(1815), Kollej de Fransda som tillari hamda jonli sharqtillari maktabida fors tili professor(1819). Ibn Xaldun, Rashiduddin, Makriziy asarlarini ilmiy oʻrganib, nashr ettirgan. Xrestomatiyasida Alisher Navoiyning "Muhokamat ullugʻatayn" va "Tarixi muluki Ajam"ni eʼlon qilgan (1841). K. bundan tashqari, Sharq mamlakatlari, koʻproq Misr tarixi, tarixiy geografiyasi va adabiyotiga oid asarlar muallifi.

## Manbalar