Xalifalar roʻyxati

Xalifa – xalifalik deb nomlanuvchi islom davlatining oliy diniy va siyosiy rahbari. Xalifalar musulmon ''ummatlarni'' islom paygʻambari Muhammadning siyosiy vorislari sifatida boshqargan. Keng tan olingan xalifaliklar islom tarixining aksariyat qismida turli shakllarda mavjud boʻlgan.

Ilk xalifalik – Roshidun xalifaligi sunniy musulmonlar tomonidan eng fazilatli va pok xalifalar sanalgan toʻrtta Roshidun xalifa (, ) Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali tomonidan boshqarilgan. Roshidun xalifalari, asosan, hokimiyat boshqaruvi avloddan-avlodga oʻtgan keyingi xalifaliklardan farqli oʻlaroq, xalq olqishi yoki kichik qoʻmita tomonidan tanlangan. Boshqa tomondan, shialar faqat Alini xalifa sifatida tan oladilar va dastlabki uch xalifani zoʻravon deb hisoblaydilar.

Birinchi fitna Roshidun xalifaligining tugatilishiga sabab boʻlgan va hokimiyat Umaviylar xalifaligini (Damashq xalifaligi) boshqargan Umaviylar sulolasiga oʻtgan. Damashq xalifaligi eng yirik va soʻnggi xalifalik hisoblanib, butun Islom dunyosini faol ravishda boshqargan.

Abbosiylar inqilobi Umaviylarni hokimiyatdan agʻdarib tashlagan va hukmronlik Abbosiylar xalifaligini (Bagʻdod xalifaligi) boshqargan Abbosiylar sulolasi qoʻliga oʻtgan. Abbosiylar xalifaligi dastlab kuchli va birlashgan xalifalik edi, biroq asta-sekin bir necha mayda davlatlarga boʻlinib ketgan. Bagʻdodda Abbosiy xalifalarning hokimiyatini toʻliq tan olishmagan, ularning hukmronligini rasmiyatchilik uchungina eʼtirof etishgan. Xalifalikka hukmron boʻlish uchun Abbosiylarga qarshi ularning raqiblari ham bor boʻlib, ular ismoiliy shia Fotimiylar, Kordova amirligidagi sunniy Umaviylar va oʻz taʼlimotiga ergashgan Muvahhidlar edi. Bagʻdod moʻgʻullar qoʻliga oʻtgach, Abbosiylar oilasi Qohiraga koʻchib oʻtdi va u yerda ham xalifalik hokimiyatiga daʼvo qilishda davom etdi. Biroq Abbosiylar Qohirada siyosiy hokimiyatga ega emas edilar, haqiqiy hokimiyat Mamluklar davlati qoʻlida edi.

Usmoniylar Misrni bosib olgandan soʻng, Abbosiylar xalifasi al-Mutavakkil III Konstantinopolga olib ketilib, u yerda xalifalik unvonini rasman Usmoniylar sultoni Salim I ga topshirdi. Ushbu unvon Birinchi jahon urushiga qadar Usmoniylar sulolasida saqlanib qoldi. Usmoniylar davlati 1922-yilda Turkiya buyuk millat majlisi tomonidan tugatildi. Ularning boshligʻi Abdulmajid II yana ikki yil xalifalik unvonini oʻzida saqlab qoldi va xalifalik 1924-yilda tugatildi.

1924-yilning mart oyida Usmoniylar imperiyasi tugatilganida Hijoz qiroli Husayn bin Ali oʻzini xalifa deb eʼlon qildi. 1924-yil oktyabr oyida Abdulaziz ibn Abdurahmon as-Saud uni magʻlubiyatga uchratdi va Husayn bin Ali taxtdan voz kechdi. Uning oʻrniga toʻngʻich oʻgʻli Ali shoh deb eʼlon qilindi. Hijoz Ibn Saud–Vahhobiyning ixvoniy qoʻshinlari tomonidan toʻliq bosib olingandan soʻng, 1925-yil 23-dekabrda Husayn Saudiyaga taslim boʻldi va Hijoz podsholigi, Makka sharifligi va Sharifiy xalifaligi tugatildi.

## Rashidun xalifaligi (632–661)

## Umaviylar xalifaligi

## Abbosiylar xalifaligi (750–1258)

Abbosiylar hukmronligining keyingi davrida musulmon hukmdorlari amir al-umaro va sulton kabi boshqa unvonlardan foydalana boshlaganlar.

## Mamluk–Abbosiylar sulolasi

Qohirada hukmronlik qilgan Abbosiylar, asosan, Ayyubiylar sulolasi hukmronligidan keyin mavjud boʻlgan Mamluklar davlati homiyligi ostida faqat rasmiyatchilik uchungina davlat rahbari boʻlgan xalifalari edi.

## Usmoniylar xalifaligi (1517–1924)

Usmoniylar sulolasining hukmdorlari dastlab *[[Usmonli imperiyasi sultonlari|sulton]]* unvoniga ega boʻlgan, biroq tez orada oʻzlari bosib olgan va ularga boʻysunuvchi xalqlardan olingan unvonlar toʻplana boshlagan. Murod I (hukmronlik yillari: 1362–1389) Usmoniylardan xalifalik unvoniga birinchi daʼvogar hukmdor hisoblangan. U Adirnani zabt etgandan keyin ushbu unvonga daʼvo qilgan.

Usmoniylar xalifaligi idorasi Turkiya Respublikasining ilk yillarida uning prezidenti Mustafa Kemal Atatürk tomonidan qabul qilingan dunyoviylik siyosatiga muvofiq 1924-yil 3-martda idorani tarqatib yuborgan Turkiya buyuk millat majlisiga topshirildi. Xalifalik tugatilgandan soʻng Turkiya buyuk millat majlisi mamlakatdagi yangi oliy islom diniy organi sifatida Din ishlari boʻyicha raislikni taʼsis etdi.

## Sharifiy xalifaligi (1924–1925)

Xalifalik mavqei va uslubini ekumenik eʼtirof bilan tiklashga boʻlgan soʻnggi urinish Hijoz qiroli va Makka sharifi Husayn bin Ali tomonidan amalga oshirildi. 1924-yil 11-martda Husayn bin Ali ikkala hokimiyat boshqaruvini ham oʻz zimmasiga oldi va 1924-yilning 3-oktyabrida qirollikni xalifalik mansabini va uslubini qabul qilmagan oʻgʻli Ali ibn al-Husayn al-Hoshimiyga topshirdi. Fotimiy xalifalari singari u ham Hasan ibn Alining nabirasi orqali Muhammadning avlodi hisoblangan. Biroq Husaynning xalifalik daʼvosi vahhobiy va salafiylar tomonidan qabul qilinmadi. 1925-yilda ikkinchi Saudiya–Hoshimiy urushi natijasida Ibn Saud kuchlari tomonidan Hijozdan haydab yuborildi. Quvgʻindagi qolgan umri davomida to vafotiga qadar (1931-yil) xalifa unvonidan foydalanishda davom etdi.

## Boshqa xalifaliklar

### Hasan ibn Ali xalifaligi (661)

Ali oʻldirilgandan soʻng, Suriya hokimi Muoviya I oʻz qoʻshini bilan Kufa tomon yoʻl oldi. Oʻsha vaqtda Kufa boshqaruvi Alining oʻgʻli va vorisi sifatida Hasan ibn Alining qoʻlida edi. Muoviya Hasan qoʻshinining bosh qoʻmondoni Ubaydulloh ibn Abbosga oʻz lavozimini tark etishi uchun pora bergan va shu sababdan Hasan muzokaralar olib borish maqsadida Muoviyaning huzuriga elchilarini yuborgan. Moliyaviy kelishuv evaziga Hasan taxtdan voz kechgan va Muoviya 661-yil iyul yoki sentyabr oylarida Kufaga kirib borib, u yerda xalifa sifatida tan olingan. Aynan oʻsha yili bir qator dastlabki islomiy manbalar tomonidan „birlik yili“ deb hisoblaniladi va, odatda, Muoviya xalifaligining boshlanishi sifatida qabul qilinadi. Hasan ibn Ali Kufada olti-yetti oy hukmronlik qilib, xalifalikdan voz kechgan.

### Abdulloh ibn az-Zubayr xalifaligi (684–692)

Muhammadning uchinchi xotini Oyshaning jiyani Abdulloh ibn az-Zubayr 684-yilda Umaviylar xalifaligiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan. U Makkada xalifa deb eʼlon qilingan, biroq milodiy 692-yilda qoʻmondon Hajjoj ibn Yusuf tomonidan 6 oylik qamaldan soʻng magʻlubiyatga uchratilgan va oʻsha yerda oʻldirilgan.

### Tolib al-Haqq (747–748)

### Fotimiylar xalifaligi (909–1171)

### Kordova xalifaligi (929–1031)

*(Xalqaro miqyosda hokimiyat qabul qilinmagan, haqiqiy hukmronlik [[Ispaniya]] va [[Magʻrib|Magʻribning]] bir qismi bilan chegaralangan)*

### Muvahhidlar xalifaligi
*(Koʻpchilik tomonidan qabul qilinmagan, haqiqiy hukmronlik [[Shimoliy Afrika]] va [[Pireney yarim oroli|Pireney yarim orolining]] qismlari edi)*.

* Ibn Tumart (1121–1130)
* Abdulmoʻmin (1130–1163)
* Abu Yaʼqub Yusuf I (1163–1184)
* Abu Yusuf Yaʼqub al-Mansur (1184–1199)
* Muhammad an-Nosir (1199–1213)
* Abu Yaʼqub Yusuf II al-Mustansir (1213–1224)
* Abu Muhammad Abdulvohid I al-Maxlu (1224)
* Abdulloh al-Odil (1224–1227)
* Yahyo al-Mutasim (1227–1229)
* Abu al-Alo Idris I al-Maʼmun (1229–1232)
* Abu Muhammad Abdulvohid II ar-Rashid (1232–1242)
* Abu al-Hasan Ali al-Said (1242–1248)
* Abu Hafs Umar al-Murtazo (1248–1266)
* Abu al-Ula (Abu Dabbus) Idris II al-Votiq (1266–1269)

### Bornu va Songxay imperiyalari (XV/XVI asrlar)

Gʻarbiy Afrikaning bir qancha hukmdorlari xalifa unvonini qabul qilgan. Mai Ali Ghaji ibn Dunama bu unvonni olgan Bornu imperiyasining birinchi hukmdori boʻlgan. Xuddi shu davrda Songhay imperiyasidan Askia Muhammad I ham ushbu unvonni egallagan.

### Hindiston xalifaliklari (oxirgi oʻrta asrlar/erta zamonaviy asrlar)
XII asrdan boshlab Janubiy Osiyoda koʻplab musulmon imperiyalar, podshohliklar va sultonliklar hukmron boʻlishiga qaramay, Hindiston yarim oroli boʻylab islom xalifaliklarini barpo etishga toʻliq urinilmagan. Biroq Alouddin Xalji, Boburiylar davlatining Avrangzeb va Maysur hukmdorlari Haydar Ali va Tipu Sulton kabi sunniylik mazhabiga eʼtiqod qiluvchi imperatorlarning shariatga asoslangan hukmronligi davrida xalifalikning mutlaq shakllari aniq paydo boʻlgan. Bu Fransiya-Italiya imperatori Napoleon Bonapart va Britaniya imperiyasining askarlariga katta taʼsir koʻrsatgan.

### Sokoto xalifaligi (1804–1903)

*(Koʻpchilik tomonidan qabul qilinmagan, haqiqiy hukmronliklar [[Gʻarbiy Afrika|Gʻarbiy Afrikaning]] bir qismi edi)*

Tariqa islom olimi va diniy rahnamo Usmon dan Fodio tomonidan Islomdan oldingi diniy urf-odatlarning taʼsirini kamaytirishga va xalifalik homiyligida islomning yanada kuchli shaklini yoyishga intilgan Fulani urushi (muqobil ravishda Fulani jihodi) orqali tashkil etilgan.

### Ahmadiya xalifaligi (1908-yildan hozirgi kungacha)

*Xalifatul Masih* (; ) yoki shunchaki *xalifa* deb ataladigan, butun dunyo boʻylab Ahmadiya musulmon jamoasining saylangan maʼnaviy va tashkiliy rahbari boʻlib, Mahdiy va Messiya unvonlarini olgan Mirzo Gʻulom Ahmadning vorisi hisoblanadi. Xalifaning ilohiy yoʻl-yoʻriq koʻrsatishiga ishoniladi va ayni paytda hozirgi Xalifatul Masih aʼzolari tomonidan Mirzo Masrur Ahmad deb ataladi.

Gʻulom Ahmadning vafotidan soʻng uning vorislari Pokiston mustaqillikka erishgunga qadar 1947-yilgacha ushbu jamoaning bosh qarorgohi boʻlib qolgan Britaniya Hindistonining Panjob shahridagi Qadian shahridan Ahmadiya musulmonlar jamoasini boshqargan. Shu vaqtdan boshlab shtab-kvartira 1948-yilda jamoa tomonidan Pokistonning Rabvah shahrida sotib olingan yerda qurilgan qarorgohga koʻchib oʻtgan va shu shaharda qolgan. 1984-yilda Pokiston hukumati tomonidan XX-sonli Farmon eʼlon qilinib, Xalifatul Masihni oʻz vazifalarini bajara olmagani va institutni xavf ostiga qoʻygani taʼkidlangan. Shu holatlar tufayli Xalifatul Masih IV Pokistonni tark etib, Londonga (Angliya) hijrat qilgan va shtab-kvartirasini vaqtincha Fazl masjidiga koʻchirgan.

### Islomiy davlat

2014-yil 29-iyun kuni Iroq va Shom Islom davlati amir al-Moʻminini, ularning birinchi xalifasi Abu Bakr Ibrohim bin Avvod al-Badriy al-Husayniy al-Hoshimiy al-Qurayshiy ss-Sammeray al-Bagʻdodiy Islom xalifaligining qaytishini eʼlon qilgan. Xalifalik eng koʻpi bilan 12 million kishini nazorat qilgan. Iroq va Shom Islom davlati hokimiyati eng yuqori choʻqqiga chiqqan vaqtda Iroq, Suriya, Livan, Nigeriya, Liviya, Filippin, Afgʻoniston, Kongo, Yaman va Misrning Sinay mintaqasi kabi turli mamlakatlardagi kattaroq hududlar, shuningdek, boshqa koʻplab davlatlardagi kichik hududlarni boshqargan.

2014–2015-yillarda butun dunyo boʻylab oʻnlab salafiy jihodiy guruhlar va olimlar IShID tomonidan daʼvo qilingan xalifalikka bayʼat bergan.

2018-yil 10-aprelda AQSh prezidenti Donald Trumpning Indiana shtati Elkhart shahrida Mike Braunning AQSh Senatiga nomzodini qoʻllab-quvvatlagan mitingi chogʻida vitse-prezident Mike Pence IShIDni xalifalik deb atagan va „IShID qochib ketdi, ularning xalifaligi qulab tushdi va biz ularni tez orada birinchi marotaba va butunlayga yoʻq qilamiz“, deya nutq soʻzlagan.

Iroq va Shom Islom Davlati koʻplab davlatlar tomonidan terrorchi tashkilot sifatida belgilangan jangari jihodchi tashkilot, shuningdek, Islomiy davlat xalifaligining asoschisi hisoblanadi.

2022-yil boshida Islomiy davlat Nigeriya hududining bir qismini egallab olgan, ularning boshqaruvida 3 million kishi mavjud. Shuningdek, davlat hozirgi kunga qadar Iroq va Suriyadagi baʼzi qishloq aholi punktlari ustidan nazoratni saqlab qolishda davom etmoqda.

#### Hukmronlik yillari

## Yana qarang

* Iroq va Shom Islom Davlati
* Shoh
* Amir
* Shayx uli-slom
** Usmoniylar imperiyasi shayx ul-islomlari roʻyxati
* Al-Azharning buyuk imomi
** Al-Azharning buyuk imomlari roʻyxati
** Al-Azhar universiteti prezidentlari roʻyxati
* Muhammadning vorislari
* Islom tarixi
* Shialik
* Sunniylik
* Makka sharifligi

## Izohlar

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*