open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stoitsizm

**Stoitsizm** (yun. stoa – peshayvon; yunon falsafiy maktabi tarafdorlari yigʻilish oʻtkazadigan joy) – yunon falsafasidagi oqimlardan biri. S. tarixi 3 davrga boʻlinadi: qad. Stoya (mil. av. 3—2-asrlar; asoschilari – kitionlik Zenon, Xrisipp, Kleanf); oʻrta Stoya (mil. 2—1-asrlar; namoyandalari – Panetsiy, Posidoniy); keyingi Stoya (mil. 1—2-asrlar; namoyandalari – Seneka, Epiktet, imperator Mark Avreliy va boshqalar). S. vakillari birinchi boʻlib falsafani fizika, etika va mantiqqa boʻldi. Stoiklar fizikada Heraklitning abadiy alangalanuvchi hamda soʻnuvchi olov haqidagi taʼlimotini qayta tikladi. Ularning fikricha, mantiq ilmi tushuncha va muhokama soʻzlarini toʻgʻri tuzish va qoʻllashga oʻrgatishi lozim. Gnoseologiyada stoiklar sensualizm mavqeida turdilar. Etikada burch tushunchasini ilgari surdilar, tabiatga mos keladigan hayotni oliy sahovat deb tushundilar. Ularning fikricha, inson bir butun borliqning tarkibiy qismi boʻlib, uning hayoti takdir yoxud zaruriy qonuniyat orqali belgilanadi. Takdirga tan bermaslik behudadir. Insonning haqiqiy baxti ruhning xotirjamligi, ehtiroslardan xoliligidir. Bunday fazilatlar kishi oʻzini oʻzi tarbiyalashi oqibatida shakllanadi. Ezgulikning doyasi – aql-farosat, meʼyor va jasoratdir. Bularga zid barcha holatlar yomonlik belgisi Hisoblanadi. S.da aql va odob qoidalariga monand tarzda yashash imkoniyati boʻlmagan taqdirda insonning oʻlimni ixtiyor etishi oqlanadi. S. neoplatonizm va xristianlikka sezilarli taʼsir koʻrsatgan.
Stirol

**Stirol** (feniletilen, vinilbenzol, etinil benzol, sinnamen), CH2=CH- C6H5 — aromatik uglevodorod, oʻziga xos hidli rangsiz suyuqlik. Mol. m. 104,14gr. Suyuqlanish temperaturasi —30,628C°, qaynash temperaturasi 145,2C°, zichligi 906&nbsp;kg/m³ (20C° da). Metanol, etanol, atseton, efirlar, uglevodorodlar, sirka kislotada eriydi, suvda erimaydi. Oʻzi ham koʻpchilik organik moddalarni yaxshi eritadi. Oʻsimlik smolasi (stiraks)da, natural gaz va boshqa uglevodorod gazlari pirolizi mahsulotlarida, neft mahsulotlarini krekinglash va pirolizlash mahsulotlarida, toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmir smolalarida, slanets moyida va gʻ.k.da boʻladi. S. kimyoviy reaksiyalarga shiddatli kirishadi, polimerlanadi. S, asosan, polistirol, shuningdek, turli sopolimerlar, mas, butadiyenstirol kauchuklar, poliefir smolalar ishlab chiqarish.da qoʻllanadi; stirolning divinilbenzol bilan sopolimerlari ion almashinuvchi smolalar sifatida ishlatiladi.

S.ning bugʻlari shilliq pardalarga taʼsir etadi, uning havoda ruxsat etiladigan konsentratsiyasi 5&nbsp;mg/m³. S. sanoatda, asosan, 500—630C° trada suv bugʻi oqimida etilbenzolni katalitik degidrogenlab olinadi .
Stokgolm universiteti

**Stokgolm universiteti** – Shvetsiyadagi eng yirik universitet. 1877-yil tashkil etilgan. 1960-yildan universitet maqomiga ega. Huquqshunoslik, tarix, falsafa, lingvistika, ijtimoiy fanlar, fizika, matematika, kimyo, biologiya, geof. boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 26 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonalarida 700 mingdan ortiq asar saqlanadi.

## Manbalar
Stokontrent

**Stokontrent** — Buyuk Britaniyaning markaziy qismidagi shahar, Staffordshir grafligida, Trent daryosi boʻyida. Aholisi 254,2 ming kishi (1990y.lar oxiri). 
Transport yoʻllari tuguni. Dare porti. Angliyaning kadimdan "kulolchilik okrugi"ning yirik markazi boʻlib, shahar va uning atrofidagi korxonalarda mamlakatda ishlab chiqariladigan chinnifayans va keramika buyumlarining taxminan 4/5 qismi tayyorlanadi. Shuningdek, metallurgiya, lokboʻyoq, shina sanoati korxonalari bor. Shahar yaqinida koʻmir qazib olinadi.

## Yana qarang

## Manbalar
George Gabriel Stokes

**STOKS (Stokes) Jorj Gabriyel** (1819.13.8, Skrin, Irlandiya — 1903.1.2, Kembrij) — ingliz fizigi va matematigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1851-yildan) va uning prezidenti (1885—90). Kembrij universitetini tugatgan (1841). 1849-yildan shu universitet professor Ilmiy ishlari optika, gidrodinamika va matematik fizikaga oid. Optikada Nyuton halqasi, aberratsiya, interferensiya, lyuminessensiya, fluoressensiya va yorugʻlikning qutblanishini oʻrgandi. Xususan, fotolyuminessensiya toʻlqin uzunligi uni hosil qiladigan yerugʻlik toʻlqin uzunligidan katta boʻlishini tasdiqlaydigan qoida (Stoke qoidasi) ni topgan (1852). Gidrodinamikada qovushoq suyuqliklar harakati nazariyasi (Navye—Stoke tenglamasi, Stoke qonuni) ni ishlab chiqqan. Kinematik yopishqoklik birligi nomi uning sharafiga qoʻyilgan. S.matematikada sirt boʻyicha va uni oʻrab turgan egri chiziq boʻyicha olingan integrallar orasidagi bogʻliqlik aniklagan (Stoke formulasi).

## Manbalar
Stoks

**Stoks** — SGS birliklar tizimida kinematik yopishqoqlik birligi; J. G. Stoke sharafiga qoʻyilgan. Qisqacha St bilan belgilanadi: 1St=1 sm2/s Zichligi 1 g/sm³ muhitning dinamik yopishqoqligi 1 puazni tashkil etadigan kinematik yopishkrklikka teng. Xalqaro birliklar tizimi SI da 1 S.ning qiymati 10~4 m2/s ga teng. Amalda, koʻpincha, Sdan 100 marta kichik boʻlgan birlik — santistoks (sSt) ishlatiladi.
Stoks formulasi

**Stoks formulasi** - matematik analizning asosiy formulalaridan biri. Yopiq kontur boʻyicha olingan egri chizikli integralni shu kontur bilan chegaralangan sirt boʻyicha olingan integral orqali ifodalaydi. Stoks formulasini J. Stoke 1854-yilda isbotlagan.
Stol tennisi

**Stol tennisi** yoki **Ping-pong** – kichik koptok va raketkalar bilan stolda oʻynaladigan sport oʻyini. Sharqiy Osiyoda paydo boʻlgan. 20-asrning 20y.laridan koʻp mamlakatlarga tarqalgan. Dastlab „pingpong“ (— koptokning raketka va stolga urilishida chiqadigan ovoz) deb atalgan. Stol tennisi uchun, odatda, stol oʻlchami 152,5x274,3 sm; balandligi. 76 sm; to'ri 183x 15,25 sm boʻladi. Yogʻoch raketkaning yuziga rezina plastina qoplanadi. Koptok oq plastikadan yasaladi, diametri 37,2—38,2&nbsp;mm, ogʻirligi 2,4—2,53 g. Oʻyin maydonchasining oʻlchami 6—7 x 12–14 m. Rasmiy musobaqalar sport zallarida oʻtkaziladi: erkaklar va ayollar – jamoa boʻlib, yakka holda va juftlikda hamda aralash juftlikda musobaqalashadilar. Oʻyin 3 yoki 5 partiyadan oʻynaladi. Oʻyinchilardan biri 11 ochko toʻplasa, u gʻolib hisoblanadi. Agar hisob 10:10 boʻlib qolsa, unda oʻyinchilardan biri 2 ochko ortiq toʻplaguncha oʻyin davom ettiriladi. Stol tennisi Xalqaro federatsiyasi (ITTF, 1926-yil tashkil etilgan) 130 dan ortiq milliy federatsiyani birlashtiradi. 1926-yildan har 2 yilda jahon birinchiligi oʻtkaziladi, 1988-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan

Oʻzbekistonda Stol tennisi keng ommalashgan. Oʻzbekiston chempionati va kubogi musobaqalari muntazam oʻtkazib turiladi. Oʻzbekiston Stol tennisi federatsiyasi 1993-yil ITTFga aʼzo boʻlib kirgan. Oʻzbekistonlik Manzura Inoyatova, Saida Burhonxoʻjayeva, Svetlana Geta jahon chempionatida (Doxa sh., Qatar, 2004-yil mart) 1oʻrinni olib, oltin medallar bilan taqdirlanishdi. Ular bilan birga Nodira Burhonxoʻjayeva, Madina Ayupova ham bir qancha xalqaro turnirlarda gʻolib boʻlishgan.

Ping-pong yoki stol tennisi uchun ishlatiladigan toʻplam 2,74 gramm va 40mm diametri bilan tortilgan, selüloid yoki shunga oʻxshash plastikdan yasalgan. Qiziqarli haqiqat: 2000 yil oldin toʻplari havo qarshilik oshirish va tomoshabinlar yaxshi koʻrish mumkin, shunday qilib, oʻyin tezligini olish maqsadida, Sidney Olimpiada oʻyinlarida 38mm bilan almashtirildi, deb edi 40mm haqida edi oʻyin va shu sababli uning mashhurligini oshiradi.
 

## Manbalar
Stol tepa

**Stol tepa** (lotincha ) — osmonning Janubiy qutbi yaqinidagi kichik yulduz turkumi. Stol tepa Oltin Baliq, Janubiy Gidra, Oktant, Xameleon va Uchar Baliq yulduz turkumlari orasida joylashgan; ravshan yulduzlari yoʻq. Oʻzbekistonda koʻrinmaydi.
Stolbur

**Stolbur** — ituzumdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar va ayrim begona oʻtlarda uchraydigan virusli kasallik. Oʻzbekistonda S. bilan koʻproq pomidor, baklajon, shirin qalampir, kartoshka ekinlari kasallanadi. Kasallikka chalingan oʻsimliklarning novdalari uchidagi barglari oqaradi, buralib, oʻsishdan orqada qoladi, gul otaliklari quriydi, onaliklari rivojlanmaydi, mevasi qattiqlashadi, bemaza, qisman oqish etli boʻlib qoladi. S.ni qoʻypechak, bangidevona, ituzum va boshqa oʻtlar ildizlarida qishlab chiqadigan sikada lichinkalari tarqatadi. Kurash choralari: begona oʻtlarni yoʻqotish va sikadalarga qarshi kurash; koʻchatlarni maqbul muddatlarda va qalinroq ekish; qator oralarini mulchalash, S.ga chidamli navlarni ekish va boshqa
Aleksandr Stoletov

**Aleksandr Grigoryevich Stoletov** [1839.29.7 (10.8), Vladimir — 1896.15(27).5, Moskva] — rus fizigi. Moskva universitetini tugatgan (1860), shu universitet oʻqituvchisi (1866-yildan), professor (1873-yildan). Asosiy ilmiy ishlari elektr va magnetizm hodisalari muammolariga oid. Stoletov temirning magnit xossalarini oʻrganib (1872), magnit qabulchanlikning magnit maydon kuchlanganligiga bogʻliqlik egri chizigʻi maksimum qiymatga ega boʻlishini koʻrsatgan. Elektromagnit va elektrostatik birliklar nisbatini anikdab, yorugʻlik tezligiga yaqin qiymatni hosil qildi (1876). Tashqi fotoeffekt hodisasi ustida kuzatishlar olib borib (1889-99), fototok kuchining yorugʻlik intensivligiga bogʻliklik qonuni (Stoletov qonuni)ni kashf etdi. Stoletov fotoeffektni oʻrganish boʻyicha olib borgan tajribalarda qoʻllagan elektr sxema zamonaviy fotoelement timsoli boʻlib qoldi. Fotoeffekt hodisasi ustida olib borgan tekshirishlari uni jahonga tanitdi. Stoletov gaz razryadi nazariyasiga katta hissa qoʻshdi, moddalarning kritik xrlatini va boshqalarni oʻrgandi. Moskva universitetida fizika labaratoriyaga asos soldi.
Pyotr Stolipin

**Pyotr Arkadyevich Stolipin** (1862.14.4, Drezden — 1911.18.9, Kiyev) — Rossiya davlat arbobi. Peterburg universitetini tugatgan (1884). 1889 yildan Rossiya Ichki ishlar ministrligida xizmat qilgan. Grodno (1902), Saratov (1903—06) gubernyalari gubernatori, Rossiya Ichki ishlar ministri (1906 y. 26 apreldan), ayni paytda Ministrlar Soveti raisi (1906 yil 8 iyundan). Stolipin hukumat raisi boʻlgach, Rossiya qishloq xoʻjaligi. asosida uning iqtisodiyotini tubdan isloh qilish gʻoyasini amalga oshirishga kirishdi. Rossiyada krestyanlar (dehqonlar)ga qishloq jamoasidan ajralib chiqib, ularga alox.ida chek yerlari (tomorqa) ajratilishi haqidagi farmon (1906 yil 9 noyabr), uning asosida III Davlat dumasining qonuni (1910 yil 14 iyun) qabul qilingach, islohotlar boshlandi. Stolipin tashabbusi va uning ishtirokida tayyorlangan islohotlar Stolipin islohoti sifatida mashhur boʻlgan. Unga koʻra, dehqonlarga ajratilgan chek yerlarni sotib olish va sotishga ruxsat berildi. Islohot davomida yer tuzish ishlarida asosiy eʼtibor dehqonlarning chek yerlarida xutorlar tashkil etishga qaratilgan. Islohotdan koʻzda tutilgan yana bir maqsad Rossiyaning markaziy gubernyalaridan dehqonlarni Sibir, Ural, Oltoy, Turkiston va boshqa chekka oʻlkalarga koʻchirish boʻlgan.

Podsho Rossiyasining koʻchiruvchilik siyosati oqibatida Stolipin islohoti paytida Turkiston oʻlkasida rus Agʻolisining soni 20-asr boshlarida 197 420 kishiga yetgan (19-asr oxirlarida ular 70 745 kishi boʻlgan), ularning aksariyati hozirgi Qozogʻiston va Qirgʻiziston hududlariga, Fargʻona vodiysiga joylashtirilgan.

Stolipin suiqasd natijasida oʻldirilgan.

## Manbalar
Vladimir Stolyarov

**Vladimir Pavlovich Stolyarov** (1918.15.7, Chorjoʻy — 1971.16.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq, rassomi (1958). Samarqand badiiy bilim yurtida taʼlim olgan (1933—37). Respublika yosh tomoshabinlar teatrida (1938—39), Respublika xalq ijodi uyida (1939-yildan) ishlagan. S. amaliy sanʼat, bezak sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshgan. Xalq ustalari (kandakor, toʻquvchi, kashtadoʻz va boshqalar) uchun badiiy buyumlar bezagi eskizlarini tayyorlagan. Uning eskizlari asosida yaratilgan badiiy buyumlar koʻrgazmalarda yuksak baholangan. Naaoiy teatri uchun sahna pardalari, kashtadoʻzlik ("Gulkoʻrpa", popopda tikilgan, ipak, baxmal, 1965), zardoʻzlik ("Sanʼat xalqnikidir", 1958; "Bayram", 1958, hamkorlikda; "Girix", 1962 va boshqa, hammasi Amaliy sanʼat muzeyida) uchun yaratgan badiiy kompozitsiyalari, ayniqsa, diqqatga sazovor.
Stoks qonuni

**Stoks qonuni** — chegaralanmagan yopishqoq suyuklik ichida sekin ilgarilanma harakatlanayotgan qattiq sharga suyuklik koʻrsatadigan qarshilik kuchini ifodalovchi qonun. Undan kolloid kimyo, molekulyar fizika va meteorologiyada foydalaniladi. Stoks qonuni yordamida kolloid zarralari va boshqa mayda zarralarning tezliklarini aniqlash mumkin. S.q viskozimetriyada juda yopishqoq suyuqliklarning yopishqoqlik koeffitsiyentini aniqlashda qoʻllanadi.
Stomatit

**Stomatit** (yunoncha: stoma — *ogʻiz*, itis — *yalligʻlanish*) — ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining yalligʻlanishi. S. mustaqil kasallik holida kechishi, shuningdek, boshqa kasalliklar (qizamiq, qizilcha, fipp, kandidoz) belgisi boʻlishi mumkin. Yalligʻlanish tilda boʻlsa — glossit, milkda boʻlsa — gingivit deyiladi, bulardan har birining oʻziga xos belgilari bor. S. moddalar almashinuvi kasalliklari (avitaminoz, diabet), nerv va ichki aʼzolar kasalliklari, vitamin yetishmovchiligi, ichki sekretsiya bezlari faoliyatining buzilishi oqibatida paydo boʻladi. Chekish, spirtli ichimliklarga ruju qilish, juda issiq yoki juda sovuq, nordon va shoʻr ovqatlar yeyish ham S.ga sabab boʻlishi mumkin. Ayrim dorilarga nisbatan sezuvchanlik ortganda, xususan, oʻzoʻzini davolaganda, balogʻatga yetish davrida, aql tish chiqishi qiyinlashganda (qarang: Tish) ham S. roʻy beradi.

S. shakllari har xil boʻlishiga karamay, ularning umumiy oʻxshash belgilari bor: ogʻiz boʻshligʻining shilliq qavati qizaradi, atrofidagi toʻqimalar shishadi, bezillab turadi, jagʻ osti limfa bezlari kattalashadi va boshqa S oʻtkir va surunkali kechadi.

S.ning kataral, yarali nekrotik va aftoz xillari farq qilinadi. Ayrim dori moddalarining yoqmasligi oqibatida, shuningdek, kimyoviy moddalar taʼsirida medikamentoz S, ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining oʻtkir kesuvchi narsalar, chirigan tish chekkasi, notoʻgʻri qoʻyilgan tish protezidan jarohatlanishi natijasida travmatik S. paydo boʻladi; travmatik S.ning Bednar aftasi (chaqaloqlar aftasi) shakli chaqaloqlarda kuzatiladi. S.ning oldini olish uchun chirigan tishlarni va organizmning umumiy kasalliklarini oʻz vaqtida davolash, shilliq qavatning yalligʻlanishiga sabab boʻladigan omillarni bartaraf etish lozim.

## Manbalar
Richard Stone

**STOUN (Stone) Richard** (1913-1991.6.12, London) — ingliz iqtisodchisi. Kembrij universitetini tugatgan (1935). 1945-yildan Kembrij universitetida dars bergan, moliya va buxgalteriya hisobi fakulteti professor, Iqtisodiy jamiyat va xalqaro statistika instituti prezidenti (1955). S. koʻpgina mamlakatlarda qoʻllanilayotgan milliy hisoblar tizimini yaratdi. Iqgisodiy qarashlarida neokeynechilik tarafdori boʻlib, iqtisodiy oʻsishning koʻp sektorli modelini yaratdi, amaliy ekonometrika sohasida tadqiqotlar olib bordi. Uning milliy hisoblarga moliya balansi tizimini kiritishi katta yangilik boʻldi. Amaliy ekonometrika sohasida 1954-yilda chiqqan "Buyuk Britaniyada isteʼmol afzalligi va harajatlar hisobi. 1920— 1938" kitobi klassik asar hisoblanadi. Nobel mukofoti laureati (1984). As: Metod "zatrati vipusk" i natsionalnie scheta (per. s angl.), M., 1966.

## Manbalar
Strabon

**Strabon** (*Strabon*) (mil. av. 64/63 — mil. 23/24) — yunon geografi va tarixchisi. Koʻp sayohatlar (Yunoniston, Kichik Osiyo, Italiya va Misr) qilgan. Antik davr geografik bilimlari yakuni boʻlgan "Geografiya" (mil. av. taxminan 7-yil, 17 kitobdan iborat) va "Tarixiy xotiralar" degan (bizgacha yetib kelmagan) asarlar muallifi. Asarda Gʻarbiy va Markaziy Yevropa, Kichik Osiyo, Shimoliy va Sharqiy Qora dengiz sohillari haqida geografik maʼlumotlar toʻplangan. Shu bilan birga asarda koʻplab tarixiy, etnografiya maishiy tafsilotlar keltirilgan, xususan, Qrim yarim orol va Dnepr boʻyiga kelib joylashgan qabilalar, skiflar, roksolanlarning xoʻjaligi va maishiy turmushi haqida, Shimoliy va Sharkay Qora dengiz sohillarida joylashgan antik shaharlarning qurilishi, turmushi, xoʻjaligi, tarixi, Bosfor davlatining tarixi va xoʻjaligi haqida qimmatli maʼlumotlar joylashgan. "Geografiya"da, shuningdek, qadimgi Oʻrta Osiyo geografiyasi, unda yashagan qabilalar (saklar, parfyanlar, baqtriyaliklar, daxlar va boshqalar) va ularning urfodati, tili, Buyuk ipak yuli oʻtgan joylar haqida qimmatli maʼlumotlar ham bor.
Igor Stravinskiy

**Igor Fyodorovich Stravinskiy** [1882.5 (17).6, hozirgi Lomonosov — 1971.6.4, Nyu York, Venetsiyada dafn etilgan] — rus kompozitori, pianinochi va dirijyor. Atoqli xonanda Fyodor Stravinskiy (1843—1902)ning oʻgʻli. 20a. musiqasining islohotchilaridan. Peterburg universiteti (1900—05)da va musiqadan N.Rimskiy-Korsakov (1903—05)da tahsil koʻrgan. 1914-yildan Yevropa, 1939-yildan AQShda yashagan. Deyarli 65 yillik ijodiy faoliyati davomida rus musiqasi anʼanalariga tayangan. Shuningdek, musiqiy impressionizm ("Qaqnus" baleti), moziy rus folklori ("Petrushka", "Muqaddas bahor" baletlari), neoklassitsizm ("Pulchinella" baleti, "Shoh Edip" operaoratoriyasi va boshqalar), jaz musiqasi ("Regtaym", "Obnus konserti"), diniy musiqa ("Psalmlar simfoniyasi", "Trenlar", "Rekviyem", "Motam kanonlari"), dodekafoniya ("Dilan Tomas xotirasiga", "Agon", "Jon Kennedi elegiyasi" va boshqalar) kabi uslublarga oʻziga xos tarzda murojaat qilgan. Stravinskiy asarlari boy fantaziyasi, kuylari, ritmikasi, orkestrlash usullarining originalligi, shaklan rang-barangligi bilan qimmatlidir. Stravinskiyning ijodiy merosi va konsert faoliyati zamonaviy musiqa rivojiga katta taʼsir koʻrsatmoqda. Stravinskiy 20-asrda "Hyp — Sharqdandir!" degan daʼvatni takrorlab, Sharq mavzulariga murojaat etgan. Oʻzbekistonda uning qator kamercholgʻu va simfonik (2 simfoniyasi — premyera tarzida) asarlari, balet musiqasi muntazam ijro etilmoqda.

## Manbalar
Strasburg (maʼnolari)

**Strasburg**:

* Strasburg - {{Bilgiquti aholi punkti
| ozbekcha nomi = Strasburg
| mavqe = kommuna
| mamlakat = Fransiya
| mintaqa turi = Fransiya mintaqalariMintaqa
| mintaqa = Elzas
| jadvalda mintaqa = Elzas
| tuman turi = Fransiya departamentlariDepartament
| tuman = Bas-Rhin
| jadvalda tuman = Bas-Rhin
| jamoat turi = Fransiya tumanlariArrondissement
| jamoat = Arrondissement Straatsburg-StadStraatsburg-Stad
| jadvalda jamoat = Arrondissement Straatsburg-StadStraatsburg-Stad
| qaram = kommuna
| gerb = 
| bayroq = }
Strateg

**Strateg** (yun. strategos, stratos — qoʻshin va ago — boshlab boraman) — Yunonistonda keng harbiy va siyosiy vakolatlarga ega boʻlgan lashkarboshi. Hozirgi maʼnoda — yirik harbiy operatsiyalar (amaliyotlar)ga rahbarlik qiluvchi sarkarda.
Stratigrafik zona

**Stratigrafik zona** (xronozona) — umumiy stratigrafik shkalaning bir qismi, yarusgg tobe. Oʻzidan yuqori va pastki yotqiziqlarda qaytarilmaydigan qazilma organizmlar qrldiklarining oʻziga xos komplekslari qatlamlarini oʻz ichiga oladi. "Stratigrafik zona" nomi shu kompleksning eng harakterli bitta yoki ikkita turiga qarab beriladi. Stratigrafik zonaning baʼzilari bir necha kontinentlarda ajralgan va planetar miqyosga ega. Stratigrafik zonalar ordovik va silurda graptolitlar, mezozoyda ammonitlar, bur, paleogen va neogenda plankton foraminifera va nanoplanktonlar boʻyicha ajratilgan.
Stratisfera

**Stratisfera** ( — qatlam va sfera) — Yer poʻstining, asosan, choʻkindi va dastlab choʻkindi boʻlgan (metamorfik) jinslardan tarkib topgan ustki qismi. Platformalarda stratisferaning qalinligi 3&nbsp;km gacha, geosinklinallarda 15&nbsp;km gacha. Stratisfera, asosan, gil, gilli slanets, qumtosh, ohaktosh va dolomitlardan iborat.

## Yana qarang

* Choʻkindi jinslar

## Manbalar
Stratifikatsiya

**Stratifikatsiya** (lot. stratum toʻshama, qatlam va facio — bajaraman) — 1) oʻsimliklar urugʻ (danak) lari unib chiqishini tezlashtirish uchun nam muhitda saqlash, urugʻlarga ekishdan oldin ishlov berish usuli. Asosan, mevali, manzarali, oʻrmon daraxtlari, butalari, ayrim dorivor oʻsimliklar urugʻlari (danaklari) uchun qoʻllanadi. S. uchun qum, qipiq, torf uvoqlari va boshqa ishlatiladi. Maxsus chuqur yoki yashiklarda urugʻ (danak) lar nam qum bilan aralashtirilib 3—5° haroratda saqlanadi. Olma va nok urugʻlari 120—130, yongʻoq, pista va bodom 45—60, behi urugʻi 60—70, shaftoli va oʻrik danagi 90—100, togʻolcha danagi 150—200, olcha va gilos danagi 200—250 kun S. qilinadi. Olma, nok, behi, bodom, yongʻoq va boshqa meva urugʻlari oktabr—noyabrda ekilganda, bahorgacha S. davrini yerda oʻtkazib, yaxshi unib chiqishi ham mumkin. Togʻolcha, olcha, gilos va boshqa mevali daraxt danaklari esa S. davrini toʻliq oʻtkazishi uchun mevadan ajratilgach, qumlanib, kuzgacha saqlanadi; 2) atmosferadagi muvozanat shartlarini belgilovchi havo temperaturasining vertikal boʻyicha taqsimlanishi; havoning vertikal siljishi ortishiga yoki kamayishiga yordam beradi. Noturgʻun S.da balandlik oshishi bilan temperatura pasayadi, bu atmosfera konvensiyasiga imkon beradi.
Stratiform konlar

**Stratiform konlar** - foydali qazilmalarning vulkanogenchoʻkindi va qatqatli choʻkindi togʻ jinslari qalin qatlamlaridagi bir yoki bir necha stratigrafik gorizontda toʻplangan uyumlari. Stratiform konlar singenetikmagmatik va epigenetikpostmagmatik yoʻllar bilan hosil boʻladi. Karbonatli jinslar qatlamlaridagi qoʻrgʻoshinrux (AQSH, Missisuri shtatidagi konlar) hamda qumtosh va slanets qatlamlaridagi mis konlari (Qozogʻiston, Jezqazgan koni) Stratiform konlar uchun harakterli. Stratiform konlarda qatlam tanalari oʻzini sigʻdirgan va ular bilan muvofiq yotgan togʻ jinslariga nisbatan koʻp. Ular rudalarning oddiy mineral tarkibi bilan farq qiladi, bu esa rudali jinslarning bir yoki bir nechta katlamlarida mis, rux, qoʻrgʻoshin sulfidlarining xolxolligi va hamroh minerallarning miqdoriga bogʻliq. Stratiform konlar katta hajmdagi keng qamrovli rivojlanishga ega boʻlib, bepoyon rudali rayonlar va provinsiyalarda shakllanadi (mas, Missisipi vodiysidagi qoʻrgʻoshinrux konlari). "Stratiform konlar" termini, ushbu konlarning paydo boʻlish muammosi yuzasidan 1969-yilda NyuYorkda oʻtkazilgan konferensiyada qabul qilingan. Oʻzbekistonda Stratiform konlar sirasiga Uchquloch (Shim. Nurota tizmasi), Sarikon, Konjaylov (Chatqol tizmasi) kabi qoʻrgʻoshinrux konlari kiradi.
Strasburg (shahar)

**Strasburg**, Strasbur — Fransiyaning sharqiy qismidagi shahar, Il daryosining Reyn daryosiga quyilish yerida joylashgan. Elzasning tarixiy poytaxti. Quyi Reyn departamentining maʼmuriy markazi. Axoliyey 267 ming kishi (1999). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Dare porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mashinasozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, oziqovqat, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. universitet, konservatoriya, muzeylar bor. S. keltlar qishlogʻi oʻrnida bunyodga kelgan. S. nomi bilan 6-asrdan maʼlum. 925 yildan Germaniya qirolligi tarkibida. Oʻrta asrlarda yirik sanoat markazi boʻlgan. 1681-yildan Fransiya tarkibiga kirgan. 1871— 1919-yillarda Germaniya tarkibidagi ElzasLotaringiya imperiya yerining markazi edi. Versal sulh shartnomasiga koʻra, 1919-yilda Franpiyaga qaytarilgan. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor (11—16-asrlar), gotika cherkovi (13— 14-asrlar), yepiskop saroyi (1722—28), ratusha (1730), Roganov saroyi (1732— 42) va boshqa saqlangan.
Strasbourg universiteti

**Strasburg universiteti** - Fransiyadagi qad. universitetlardan biri. 1621-yil asos solingan. 1870—71 yilgi Fransiya — Prussiya urushida Fransiya magʻlubiyatga uchragach yopilgan va uning oʻrniga Kayzer Vilgelm universiteti tashkil etilgan. 1919-yil qayta tiklangan. 1935—45 yillarda KlermonFerran shahrida joylashgan va Fransiya Qarshilik koʻrsatish harakatining markazlaridan biri boʻlgan. 1947-yil Kdrshilik kursatish harakati medali bilan mukofotlangan. Su. tarkibida 3 universitet faoliyat koʻrsatadi. Tibbiyot, matematika, fizika, kimyo, fiziologiya, biokimyo, botanika, zoologiya, umumiy biologiya, geologiya, geofizika, tarix, filologiya, teologiya, huquq, iqtisodiy fanlar va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 30 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 3 mln.dan ortiq asar saqlanadi.
## Manbalar
Stratostat

**Stratostat** (lotincha: stratum — qatlam va yun. statos — qoʻzgʻalmas) — stratosferaga uchirish uchun moʻljallangan aerostat. Ekipajli S. gondolosi (mexanizmlar, oziqovqat na b. turadigan xona) germetik berk qilib yasaladi, maxsus ilmiy asbob va apparatlar bilan jihozlanadi. Koʻtarilish balandligi va uchish massasiga karab S. hajmi 100000 m³ gacha boʻladi. Yerdan turib avtomatik tarzda boshqariladigan Slar kengtarkalgan.20-asr 30y.larida ekipajli Slar Hajmi 25000 m³ li koʻp uchirilgan. stratostat.

Hozir S.dan ilmiy tadqiqot maqsadlarida, aerofotosʼyomka, parashyutdan sakrash, meteorologik raketalar uchirish va boshqalarda foydalaniladi.
Stratosfera

**Stratosfera** ( — qatlam va yun. sphaira — shar) — troposfera ustida yuqori kengliklarda 8– 10&nbsp;km, ekvator yaqinida esa 16—18 dan to 50–55&nbsp;km balandliklargacha boʻlgan oraliqda joylashgan, temperaturasi —40° (—80°)dan to 0° gacha ortadigan atmosfera qatlami. Stratosfera qatlamining quyi chegarasi — tropopauza geografik kenglik, yil vaqti va siklon faoliyatiga qarab oʻzgaradi. Odatda, tropopauzadan 24–25&nbsp;km gacha quyi Stratosfera va qolgani yukori Stratosferaga ajratiladi. Quyi chegarasida oʻrtacha temperatura yil vaqti va kenglikka qarab —45° dan —75° gacha, yuqori chegarasida —20° dan Q20° gacha boʻlib, suv bugʻi miqdori juda oz boʻladi. Pekin 20–30&nbsp;km balandlikda baʼzan sadafsimon bulut hosil boʻladi. U kunduzi deyarli koʻrinmaydi, kechasi quyosh nuri taʼsirida yaltirab koʻrinadi. Sadafsimon bulut, asosan, yaxlagan suv tomchilaridan iborat. Aerologiya va Yerning sunʼiy yoʻldoshlari yordamida Stratosfera oʻrganilgan. Stratosferada ham havo almashinishi boʻlib, temperatura va shamol tezligi oʻzgarib turadi. Shamolning maksimal tezligi Stratosferaning yuqori qismida juda katta (yezda 60—80 mGʻs; qishda 80—100 mGʻs gacha). Asosiy shamol gʻarb tomondan esib, 20&nbsp;km balandlikda yoz vaqtlari oʻz yoʻnalishini sharqqa tomon oʻzgartiradi. Stratosferadagi doimiy gazlarning ulush miqdori troposferadagi singaridir. Biroq Stratosferada ozon, hatto mutlaq qiymatlarda troposferadagiga Karaganda koʻp boʻlib, uning asosiy miqdori 25–35&nbsp;km balandliklar orasida toʻplangan. Stratosfera maʼlum darajada ozonosferat mos keladi. Ozon qatlami Quyoshdan kelayotgan qisqa toʻlqinli, ayniqsa, ultrabinafsha nurlarni yutib qoladi, natijada havo temperaturasi ortadi. Stratosferadagi ozon qatlami ultrabinafsha nurlarni Yer sirtiga oʻtkazmaydi, aks holda Yerda hayot boʻlmas edi.
Boris Petrovich Straumal

**Boris Petrovich Straumal** (1900.25.7, Slonim sh., hozirgi Belarus, Grodno viloyati — 1987.29.4, Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1960), qishloq xoʻjaligi. fanlari doktori (1962), professor (1967). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi. fakultetini tugatgan (1927). Oʻzbekistonda birinchi MTS tashkilotchisi va direktori (1929—31), SoyuzNIXI direktori (1931—39), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari va oʻrta tolali gʻoʻza navlari seleksiyasi laboratoriya mudiri (1942—71). 1971-yildan Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim. Ilmiy ishlari yangi gʻoʻza navlarini yaratish, seleksiyaurugʻchilik ishlari sxemasi va metodikasini ishlab chiqishga bagʻishlangan. U malla tolali S4001, S4018, oq tolali S4727, S4480, Chimboy 3010, S4891 gʻoʻza navlarini yaratgan.

## Manbalar
* Sorta xlopchatnika s osnovami seleksii, T., 1974; Sort 108F, T., 1977.
Nikolay Straxov

**Nikolay Mixaylovich Straxov** (1900.2(15).4, Volxov shahri, hozirgi Oryol viloyati — 1978, 13.7, Moskva] — rus geologi va geokimyogari, SSSR Fanlar akademiyasi akademik. (1953), hozirgi zamon nazariy litologiyasi asoschilaridan biri. Asosiy ilmiy ishlari Qora, Kaspiy, Orol dengizlari, Balxash koʻli, Tinch, Atlantika va Hind okeanlaridagi hozirgi choʻkindilar genezisini aniklashga bagʻishlangan. S. litogeneznij 4 tipini aniqladi va ularning Yer tarixidagi evolyusiyasini tavsifladi; diagenez, galogenez va gumid ruda hosil boʻlishi nazariyalarini ishlab chiqdi; yonuvchi slanetslar, tuzlar, temir va marganets rudalari, ohaqtoshdolomitli togʻ jinslarini tekshirdi. S. choʻkindi jinslar geokimyosi taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshdi, migratsiya shakllari, qad. suv havzalari, okean, dengiz va daryolarda Gʻe, Mp, R, V va boshqa kimyoviy elementlarning tarqalish qonuniyatlarini oʻrgandi.

## Manbalar
Strashenskiy

**Strashenskiy** (Moldaviyadagi Strashena shaharchasi nomidan)— oʻrta kechpishar xoʻraki uzum navi. Moldaviya uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida Kattaqoʻrgʻon x Dodrelyabi duragayini murakkab turlararo duragay Muskat de Sen Valye bilan chatishtirib chiqarilgan (M.SJuravel, G.M.Borzikova, I.P.Gavrilov, N.I.Guzun). Tupi kuchli oʻsadi. Barglari yirik, yumaloq, uchbesh boʻlmali, chetlari sal kertikli va pastga egilgan, ters tomoni tukli. Guli ikki jinsli. Uzumi avgustsent.da pishadi. Uzum boshi yirik, silindrsimon, konussimon, oʻrtacha tigʻiz, chochoq. Gʻujumi yirik, yumaloq, toʻq binafsha, quyuq gʻubor bilan qoylangan. Eti goʻshtdor, sersuv. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 2900° boʻlganda 155 kunda pishadi. Tarkibida 20—22% qand bor. Novdalari yaxshi pishadi. Sovuqqa chidami oʻrtacha. Hosiddorligi 200—250 s/ga. Ragʻa kasalligiga chidamli, kulrang chirishga chidamsiz.
Streptokokk

**Streptokokk** (yun. streptos — zanjir va kokklar) — harakatsiz bakteriyalar turkumi (diametri 0,6 — 1 mkm). Havo changi, odam terisi va boshqalarda uchraydi. Boʻlinib koʻpayadi, natijada har xil uzunlikdagi sharsimon hujayralar zanjiri hosil boʻladi. S spora hosil qilmaydi; grammusbat; shakar va spirtni bijgʻitadi. Ayrim turlari amaliy ahamiyatga ega; sut kislota Si laktozani bijgʻitib sut kislota hosil qiladi. Bu jarayondan sut mahsulotlari (prostokvasha va boshqalar) olishda foydalaniladi. Polisaharidlarni dekstranga aylantiruvchi ayrim turlari qon oʻrnini bosuvchi suyuklik tayyorlashda qoʻllanadi. Kasallik tugʻdiruvchi turlari angina, saramas, yiringli kasalliklar paydo qiladi; qonni zararlaydi. Baʼzi S.lar eritrotsitlarni yemirish (gemoliz) xususiyatiga ega.
Stroboskop

**Stroboskop** (yunoncha: strobos — tartibsiz harakat va skopeo — qarayman) — biron bir buyum yoki manzarani kuzatayotganimizda shu buyum yoki manzara yoʻqolganda ham uning qiyofasi koʻz oʻngimizda namoyon boʻlib turaverishi hodisasi (koʻrish inersiyasi)ni namoyish qilish uchun moʻljallangan asbob. Umumiy oʻkda aylanadigan ikkita diskdan iborat. Birinchi diskda, xuddi soat siferblatidagidek, biron bir takrorlanuvchi jarayonning turli fazalariga mos shakllar tushirilgan. Ikkinchi diskda qator uzunchoq tirqishlar ochilgan. Disklar aylantirilganda kuzatuvchi kuzatish darchasi va shu uzunchoq tirqishlar orqali qarab, birinchi diskdagi shakllar harakatini birinketin koʻradi. Har bir shakl bilan navbatdagi shakl harakati orasida muayyan bir oniy vaqt oʻtadi. Lekin kuzatuvchiga shakllarning harakati yaxlit (uzluksiz) boʻlib tuyuladi. Bu qad. oʻyinchoq asbobning ishlash prinsipi odam koʻzining koʻrish illyuziyasi xossasiga asoslangan. S. xususiyatidan koʻpgina ilmiy tadqiqot ishlarida, har xil asboblar yasashda, kinematografiya va televideniyeda keng foydalaniladi (qarang Stroboskopik effekt).
Stroboskopik effekt

**Stroboskopik effekt** - uzlukli kuzatish jarayonida tez harakatlanayotgan jismning qoʻzgʻalmas tarzda koʻrinishi yoki jism harakatining alohida fazalari tez almashinib turganda jismning harakat qilayotgandek boʻlib tuyulishi. Agar biror jism yoki surat uzluksiz kuzatilmasdan muayyan vaqt oraligʻida kuzatilsa, ularning tasviri xuddi uzluksiz kuzatilayotgandek tasavvur qoldiradi. Bunga koʻrish inersiyasi hodisasi sabab boʻladi. Buni umumiy bir oʻkda aylanuvchi ikki diskdan iborat asbob (stroboskop)da kuzatish mumkin. Koʻz oldida oddiy stroboskop zatvori v chastota bilan t vaqt davomida ochibyopilsa, tez harakatlanayotgan jism juda kichkina joyga siljiydi, shuning uchun u koʻrinadi. Koʻrinayotgan obrazning saqlanish vaqti x ichida zatvor vt marta ochiladi, shuning uchun harakatlanuvchi jismning bir necha "oniy" holatlari bir vaqtda koʻrinadi. Hozirgi stroboskoplarda uzluksiz koʻrish impulsli lampalar vositasida amalga oshiriladi. Odatda, harakatning ketma-ket fazalarini tasvirlovchi kadrlar sekundiga 24 marta almashinsa, koʻrish inersiyasi va ruhiy omillar tufayli harakatning uzluksizligi samarasiga erishiladi. Stroboskopik effekt, mas, kinematografiyaning asosini tashkil qiladi.

## Manbalar
Stromboli

**Stromboli** — Tirren dengizidagi soʻnmagan vulkan, Lipari arxipelagida, Italiya hududi. Dengiz sathidan bal. 926 m (dengiz tubidan 2700 m). Krateri 700 m balandlikda. Muntazam ravishda vulkan bombalari va gaz otilib turadi. Krateridan chiqayotgan gazlar lavaning taftidan yorishib kechasi uzoqdan yaqqol koʻrinadi. Shu sababli uni Oʻrta dengizdagi mayoq deb ataydilar. Vulkan otilishi tiplaridan biri ham S. deb ataladi.
Strongilidlar

**Strongilidlar** (Strongylida) -nematodalar sinfiga mansub toʻgarak chuvalchanglar turkumi. Uzunligi 4&nbsp;mm dan 7 sm gacha. Ogʻiz kapsulasi kuchli rivojlangan; xoʻjayin toʻqimasiga yopishish vazifasini bajaradi. 10 ta oilasi bor. Eng muhim oilalaridan biri — Strongylidae ga 22 ta urug kiradi. S. sut emizuvchilar, qushlar ichagida va boshqa organlarida parazitlik qiladi. Oraliq xoʻjayinsiz rivojlanadi. Odam va hayvonlarda strongiloz kasalligini paydo qiladi.
Stronsianit

**Stronsianit** — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Ilk bor 1787-yil Stronshian sh. (Shotlandiya) yaqinida topilgan, nomi shundan. Kimyoviy tarkibi Sr[CO3]. Odatda, Sa, Va, R aralashmalariga ega. Romb singoniyasida kristallanadi. Agregatlari yaxlit, donador, zich va tolasimon, ingichka nayzasimon boʻlib tuzilgan. Rangsiz yoki yashilroq, sargʻish va kulrang boʻlib, yaltirashi shishadek. Moʻrt. Qattikligi 3,5—4; zichligi 3,6—3,8 g/sm³. Gidrotermal jinslar orasida selestin, barit, kalsit, sulfidlar bilan assotsiatsiyada uchraydi; koʻpincha choʻkindi togʻ jinslaridan gilliohaktoshlarda chiziqlar koʻrinishida boʻladi. S. Oʻzbekistonda Qurama togʻ tizmalaridagi Taboshar konida (1932), kalsiostronsianit turi esa, Yetimtogʻ oltingugurt konida topilgan.
Vasiliy Struve (olim)

**Vasiliy Vasilyevich Struve** [1889.21.1(2.2) — hozirgi Sankt-Peterburg — 1965.15.9] — rus sharqshunosi, Qadimgi Sharq mamlakatlari tarixini oʻrganish boʻyicha mutaxassis. SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1935), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1943), tarix fanlari doktori (1934). Peterburg universitetini tugatgan (1911). Leningrad universitetida kariyb 50 yil dars bergan (1916—65); Ermitajning Misr boʻlimi mudiri (1918 — 33), SSSR Fanlar akademiyasi Etnografiya (1937—40) va Sharqshunoslik institutlari (1941—50) (1959-yildan 1965-yilgacha shu intning Qad. Sharq boʻlimi mudiri) direktori. Urush yillari (1941-yildan) Toshkentda yashagan. 2 jilddan iborat Oʻzbekiston tarixini yaratishda bevosita ishtirok qilib, respublikada tarix fanining rivojiga maʼlum hissa qoʻshgan. Qad. Sharq, jumladan, Qad. Misr, Shumer, Bobil, Ossuriya, Urartu, Eron, Falastin, Kichik Osiyo, Qora dengiz soxili va Oʻrta Osiyo tarixi va madaniyati tarixiga oid asarlar muallifi.

## Manbalar

* Istoriya Drevneyu Vostoka, M., 1941; Etyudoʻ po istorii Severnogo Prichernomorya, Kavkaza i Sredney Azii, L., 1968.
Strixnin

**Strixnin** (Strychninum), C21H22N2O2 — kuchala urugidan olinadigan alkaloid. Mol. m. 334,42. Suyuqlanish temperaturasi 282°, qaynash temperaturasi 270°. 1818-yilda fransuz kimyogarlari P.J.Peltye va J. B.Kavantu kashf qilganlar. S.ning tuzilishini ingliz kimyogari R.Robinson 1946-yilda aniklagan, amerikalik kimyogar R.B.Vudvord 1954-yil S.ning toʻliq sintezini ishlab chiqqan. S. murakkab politsiklik birikmadir, zaharli; zararli hayvonlarni qirishda ishlatiladi. Tibbiyot amaliyotida S. nitrat qoʻllanadi. Markaziy nerv sistemasini qoʻzgʻatadi, ayniqsa, orqa miya faoliyatini kuchaytiradi, katta dozalari tetanik talvasaga olib boradi; koʻrish, eshitish, taʼm bilish sezgilarini faollantiradi; tomirlarni harakatlantiruvchi markaz va nafas markazini qoʻzgʻatadi. Skelet muskullarini taranglashtiradi, parez va falajlarda nerv sistemasi funksiyasini normallashtiradi.
Vasiliy Struve

**Vasiliy Yakovlevich Struve** [1793.4(15)4, Altona (Germaniya) — 1864.11(23)11, Peterburg] — rus astronomi, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1832). Derpt (hozirgi Tartu, Estoniya) universitetini tugatgan (1810). Struve 1818—39 yillarda shu untning rasadxonasi rahbari. Pulkovo rasadxonasining asoschisi va 1839-yildan uning direktori. Struve Dunay daryosining quiilishidan to Shimoliy Muz okeanigacha boʻlgan meridian yey i uzunligini (25°20’) oʻlchagan. Pulkovo rasadxonasidagi barcha teleskoplar Struve buyurtmasiga asosan yasalgan hamda oʻrnatilgan. U Galaktika markazi tomon yulduzlar sonining ortib borishini, yulduzlararo mugʻitning mavjudligini kashf etgan. Struve qoʻshaloq yulduzlar hamda yulduzlargacha boʻlgan masofalarni oʻlchashga doir tadqiqotlar olib borgan.
Struktura

**Struktura** (lot. structure — tuzilish, bogʻlanish) — 1) muayyan narsalarning tuzilishi, qurilishi; tarkibiy qismlarning oʻzaro bogʻliqligi; 2) obʼyektning yaxlitligi va aynan oʻzligini anglatadigan, yaʼni tashqi va ichki oʻzgarishlarda asosiy xususiyatlarini saqlab qoladigan barqaror aloqalari majmui. S. sistemani tashkil etadi. S. narsa va hodisani bir xil yoki har xil jinsliligi, uning muayyan nisbiy mustaqil qismlarga, elementlarga, komponentlarga boʻlinishini; bu qismlar, elementlar, komponentlarning oʻzaro taʼsir va aks taʼsirlarini, ular oʻrtasidagi aloqadorlik va bogʻlanishlarni, bu bogʻlanishlarga oid qonuniyatlarni; narsa yoki hodisaning qanday elementlardan tashkil topganligidan katʼi nazar, bu elementlarning organik birligini, ularning yaxlitligi va bir butunligini ifodalaydi. S.ni bilish — elementlarni aniklash, ularning oʻzaro aloqadorliklarini aniklash, bu elementlar bir butunligining oʻziga xos tabiatini tushunib olishdir.

Keyingi vaqtlarda tabiatshunoslik va ijtimoiy fanlar sohalarida tadqiqot obʼyektini chuqurroq oʻrganish maqsadida sistemali yondashish, strukturaviy analiz usullari ishlab chiqildi. Bu usullarning qoʻllanishi ularning samarali va istiqbolli ekanligini koʻrsatmoqda. Olamni falsafiy va tabiiyilmiy bilish real mavjud sistemalarning S. xususiyatlarini bilishga ancha toʻgʻri keladi.
Strukturaviy tilshunoslik

**Strukturaviy tilshunoslik** — tilshunoslik yoʻnalishlaridan biri; tilga nisbatan ilmiy qarashlar va uni tadqiq etish usullari majmui. Tilni aniq, ajralib turadigan struktur (tarkibiy) elementlar (lisoniy birliklar, ularning turkumlari va boshqalar)ga ega boʻlgan belgilar tizimi tarzida tushunish va tilni qatʼiy (aniq fanlarga oʻxshatib) formal tavsiflashga intilish mazkur qarashlar va usullar asosini tashkil etadi. St. oʻz nomini til strukturasiga boʻlgan alohida eʼtibori tufayli olgan. Til strukturasi (tuzilishi) esa, odatda, lisoniy tizimning muayyan sathlar doirasida iyerarxik (pogʻonali) bogʻlanishda joylashgan va tartibga solingan elementlari oʻrtasidagi munosabatlarni ifodalaydi. Tilni struktur jixatdan tavsiflash aniq bir matndan umumlashgan invariant (oʻzgarmas) birliklar (ran qoliplari, morfemalar, fonemalar)ni ajratish va ularni aniq, nutqiy boʻlaklar bilan munosabatini qatʼiy qoʻllanish qoidalari asosida aniqlashga imkon beruvchi tahlilni talab qiladi.

St. gʻoyalari asosida strukturaviy (formal) grammatika yuzaga keldi, mashina tarjimasi bilan bogʻliq masalalar kun tartibiga olib chiqildi va maʼlum darajada oʻz yechimini topdi. Tilshunoslikda matematik tadqiqot usullarining keng qoʻllanishiga imkon tugʻildi. St. garchi 20-asrning 20— 30y.larida alohida yoʻnalish sifatida shakllangan boʻlsada, uning dastlabki kurtaklari qad. hind tilshunosi Panini asarlarida, oʻrta asrlardagi universal grammatikalarda, R.Dekart va G.V.Leybnitsning falsafiy lingvistik grammatikalarida uchraydi. Strukturaviy tilshunoslikning paydo boʻlishida I.A.Boduen de Kurtene, F.F.Fortunatov, E.Sepir, L.Blumfild, ayniqsa, F.seSossyurning ilmiy izlanishlari va amaliy faoliyati muhim rol oʻynagan. Strukturaviy tilshunoslikning konsepsiya va metodlari uning ayrim maktablari (Praga lingvistik toʻgaragi — funksional tilshunoslik; Kopengagen maktabi — glossematja; Amerika maktabi — deskriptiv tilshunoslik) hamda bu maktablarga mansub boʻlmagan E.Benvenist, A.Martine, L.Kurilovich, Ye.D.Polivanov va boshqa olimlar tomonidan ishlab chiqilgan.

Strukturaviy tilshunoslikning 50y.largacha boʻlgan rivojlanish bosqichida tilni formal tavsiflash, uning mazmun jihatini inkor qilish, til tizimini matematik tizim sifatida tushunish ustunlik qilganligi sababli strukturaviy tilshunoslik qattiq tanqidga uchragan. 50y.lardan keyin esa lisoniy maʼnoni oʻrganish kuchayadi, maʼno-mazmunni tavsiflashning struktur usullari ishlab chiqiladi. Bu davrda fonologik tahlil usullari grammatika va semantikaga koʻchiriladi. Strukturaviy tilshunoslikning oʻzi esa yangi yoʻnalishlarga qushilib ketib, 70-yillarda alohida yoʻnalish sifatida barham topadi. Strukturaviy tilshunoslik ishlab chiqqan usullar adabiyotshunoslik, etnologiya, psixologiya, antropologiya, sanʼatshunoslik kabi ijtimoiy-gumanitar fanlarda boshqa usullar bilan yonma-yon qoʻllanilmoqda.

## Adabiyot
* Osnovnie napravleniya strukturalizma, M., 1964; Zasorina L.N., Vvedeniye v strukturnuyu lingvistiku, M., 1974; Revzin I.I., Sovremennaya strukturnaya lingvistika, M., 1977.
Strukturalar geologiyasi

**Strukturalar geologiyasi** - tektonikanknt bir boʻlimi; Yer poʻstida togʻ jinslarining joylashishi, paydo boʻlish qonuniyatlarini, ularning deformatsiyasi va yotish shakllarini oʻrganadi. S.g.da "Struktura" termini togʻ jinslarining fazodagi oʻrni va tektonik harakatlar natijasida ularning oʻzgarishi sifatida tushuniladi. Sg.ning asosiy vazifasi — deformatsiyani keltirib chiqaruvchi struktura shakllarining tashqi koʻrinishi (morfologiyasi) va jinslar siljishidagi kinematika jarayonini tadqiq etishdan iborat. Sg. turlicha struktura shakllari: qatlamlar, burmalar, darzliklar, uzilmalar, uzilishli buzilishlar (tashlama, siljima, surilma, sharyajlar) va magmatik hosilalarni oʻrganadi (qarang Tektonik strukturalar). Endogen jarayonlar natijasida vujudga kelgan tektonik struktura shakllaridan tashqari, ekzogen jarayonlaraa choʻkindilarning qatlanish jarayonida shakllangan sedimetatsion strukturalar hamda gravitatsion kuchlar (mas, suv osti siljimalari) yuzaga kelishi natijasida hosil boʻlgan gravitatsion strukturalar mavjud. Sg. foydali qazilmalarni razvedka qilysh va ularni qazib olish bilan bevosita birgalikda vujudga keldi va rivojlanmoqda. Sg. 19-asrda Kanada va AQShda (Ch.R. Van Xayz, Ch.Lizs va boshqa va R.Uillislar — tektonik uzilishlar, burmalar, klivajlar), Rossiyada (N.A. Golovkinskiy — Sharqiy Yevropa platformasida qatlamlarning gʻosil boʻlishi; A.P.Karpinskiy, V.A.Obruchev — Oltoy, Sayan, Ural togʻlarida rudali konlarning tuzilishi); Gʻarbiy Yevropada (A.Geym, M.Bertran, E.Argan — Alp togʻlarining surilma va burmalari) vujudga keldi. 20-asr oʻrtalarida Sg.ning rivojlanishiga rus geologlari N.S Shatskiy, A.L.Yanshin — platformalar, I.M.Gubkin — neftli strukturalar; A.V.Peyve, V.Ye.Xain — chukur yer yoriklari, burmalar va uzilish paydo boʻlishidagi gorizontal harakatlar, Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda Sg. rivojlanishiga foydali qazilma konlarini bashoratlash va izlash ishlarida keng qoʻllanilishiga A.V. hamda V. A. Korolevlar hissa qoʻshgan. S.g. geologiyaning geologik sʼyomka, geomorfologiya, stratigrafiya va litologiya, petrografiya, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi foydali kazilmalar geologiyasi va konchilik ishlari kabi sohalari bilan uzviy bogʻliq. S.g. geotektonikaning nazariy masalalarini ishlab chiqishda muhimdir. Tarixiy analiz metodi yordamida strukturalarning shakllanish qonuniyatlarini aniklashda ham S.g.dan foydalaniladi. Struktura shakllari genezisini bilishda togʻ jinslarining deformatsiyasini oʻrganishning fizik metodlari keng qoʻllanadi. Shunga koʻra togʻ jinslarining petrografik struktura va teksturalari togʻ jinslarining tektonik deformatsiyalari (togʻ jinslari tuzilishi)ni aks ettiradi. Mikrostrukturalarni oʻrganishni S.g.ning maxsus boʻlimi — petrotektonika tashkil qiladi. 20-asr oʻrtalaridan S. g. maʼlumotlariga suyangan global tektonika va geodinamika fanlari keng rivojlangan.
Stupa

**Stupa** (sanskritcha — choʻqqi) — asosan, dumaloq yoki toʻrtburchak shaklda qurilib, diniy marosimlarga moʻljallangan buddaviy meʼmoriy inshoot. Tarixiy manbalarda qayd qilinishicha, Buddaning jasadi kuydirilib, kuli 8 boʻlakka boʻlinib, maxsus qurilgan S.larga qoʻyilgan. Ular Hindistonning 8 shaharida — Rojagrix, Vaysali, Kapilavastu, Allakap, Ramgaram, Vetxadip, Kushinagar va Pippalivan sh.larida bor. Keyinchalik S.ga yodgorlik sifatida Buddaning muqaddas deb sanalgan aʼzolari (sochi, tishi va boshqalar) solingan qutichalar joylashtirilgan. S.larning ichi boʻshliq emas, yaxlit tosh, ohaktosh, xom gʻisht, paxsadan tiklangan, shakli minorasimon, qoʻngʻiroqsimon yoki sharsimon boʻladi. 4—5 sm dan bir necha m gacha. Dunyodagi eng baland S. Myanmaning Yangon shahridagi Shvedagon (poydevori 20 m, bal. 99 m) — meʼmorlik obidasi hisoblanadi. S.ning atrofi oʻralib, 4 ta darvoza qurilgan. Buddizm tarqalgan mamlakatlarda S.lar "dagoba", "suburgon", "chorton", "pagoda" deb nomlangan. Oʻrta Osiyo hududidagi S.lar 1—4-asrlarga oid boʻlib, asosan, jan. hududda joylashgan. Oʻzbekistondagi Zurmala minorasi, Ayritom, Krratepa, Fayoztepa, Dalvarzintepa qamda Ajinatepa (Tojikiston), Marv (Turkmaniston) S.lari ilmiy oʻrganilgan. Bahodir Turgʻunov.
Wendell Meredith Stanley

**Wendell Meredith Stanley** (1904.16.8, Rijvill, Indiana shtati — 1971.15.6) — amerikalik biokimyogar va virusolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1941-yildan). Pristondagi Rokfeller instituti ilmiy xodimi (1932— 48), Berklidagi Kaliforniya universiteti professor (1948-yildan). Ilmiy ishlari enzimlar va oqsillar viruslarining tabiatini oʻrganishga oid. Ilk bor virusni mikrobiologiya uslubi bilan emas, balki J.D.Samner va J.Morton usuli bilan suyuq ekstraktni kristallab ajratib olgan. Virus bilan zararlangan bir tonna tamaki barglaridan bir necha g kristall holdagi tirik virus ajratib olishga muvaffaq boʻlgan va uning oqsil modda ekanligini isbotlagan (1935). Poliomiyelit virusini ajratib olib, tarkibini tekshirgan (1955). Nobel mukofoti laureati (1946, J.X.Nortrop bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Studiya

**Studiya** ( — yaxshi o'qish degan ma'noni anglatadi) — 
#  Rassom yoki haykaltarosh ustaxonasi; 
#  Rassom yoki aktyorlar tayyorlaydigan maktab; 
#  Ijodiy faoliyat bilan bir qatorda sahna (yoki tasviriy) sanʼati asoslarini oʻrganadigan, asosan, yoshlardan tashkil topgan teatr (yoki rassomlar) jamoasi. Studiyaning professional va havaskorlik turlari bor; 
#  Badiiy va boshqa filmlar yaratuvchi kus va texnik kino xodimlari jamoasi;
#  Radioeshittirish va telekoʻrsatuvlar olib boriladigan maxsus bino (radiostudiya, telestudiya); 
#  Ovoz yozish xonasi. Musiqiy asarlar ijrolarini elektr (magnitofon kabi) va elektron (sintezator va boshqalar) vositalar yordamida yozib olib fonogramma tayyorlaydigan maxsus joy (masalan, „Tarona rekorde“ studiyasi va boshqalar).
Styuartlar

**Styuartlar** - Shotlandiya (13711714) va Angliya (1603—49, 1660— 1714) dagi qirollar sulolasi. Eng mashhurlari: Mariya Styuart, Yakov 1 (Shotlandiyada Yakov VI), Karl I, Karl II, Yakov II.
Suaxili

**Suaxili**, savohiliy (arab. — sohil soʻzidan) — bantu guruhiga mansub xalq. Tanzaniya (2060 ming kishi), Mozambik, Kongo Demokratik Respublikasi va boshqalarda yashaydi. Umumiy soni 2,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Suaxili shilida soʻzlashadi. Dini — sunniy musulmonlar. "Suaxili" nomi 12-asrdan maʼlum. Suaxililar etnogenezida Sharqiy Afrikaning sohillari hamda Zanzibar va boshqa orollarda yashagan mahalliy bantu qabilalari, milodning boshlaridan bu yerlarga kela boshlagan hindlar, arablar va forelar, shuningdek, arablar tomonidan Afrikaning ichki rayonlaridan qul qilib keltirilgan turli qabilalar qatnashgan. Oʻrta asrlarda suaxililarning Kilva, Pate, Malindi kabi shahar davlatlari mavjud boʻlgan. Suaxililar, asosan, dehqonchilik, baliq ovlash, hunarmandchilik, kemasozlik bilan shugʻullanadi.