open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pomir xalqlari

**Pomir xalqlari**, **Pomir tojiklari** (oʻzlarini **pomiri** deb atashadi) — Tojikiston Respublikasi tarkibidagi Gʻarbiy Pomirning baland togʻ vodiysidagi Togʻli Badaxshon viloyatida yashaydigan kichik xalqlar [yozgʻulomlar (oʻz nomi — zgamik), roʻshonlar (oʻz nomi — rixen, ruxni) mahalliy guruh xuflar (oʻz nomi — xu-fij) bilan birga, bartanglar (oʻz nomi — bartanj) mahalliy guruh aroshorlar bilan birga, shugʻnonlar (oʻz nomi — xugni, xununi) mahalliy aholi bajoʻylar bilan birga, ishkoshimlar (oʻz nomi— ishkashumi, ishkashimi) vohonlar (oʻz nomi — hik, vaxi) va vanjlar] guruhi. Shuningdek, Pomir xalqlari Afgʻoniston Badaxshoni (roʻshonlar, shugʻnonlar, ishkashimlar, vohonlar, zebaklar, munjonlar)da, Pokistonning Chitrol mavzesi (munjonlar, yidgalar)da va Xunza daryosi vodiysi (vohonlar)da, Xitoyning Sinszyan — Uygʻur viloyatida (shugʻnonlar va vohonlarga qarindosh sarikoʻllar) yashaydilar. Pomir xalqlari katta yevropeoid irqiga mansub boʻlib, hind-yevropa tillar oilasining sharqiy Eron tili kichik guruhiga kiruvchi til va lahjalarda soʻzlashadilar. Dindorlari, asosan, islom dinining shia, qisman esa sunna mazhablariga eʼtiqod qiladilar. Pomir xalqlari yashagan hududlarda qadim zamonlarda Roʻshon, Shugʻnon, Vohon davlatlari mavjud boʻlgan. Asrlar mobaynida bu hududlar chet el bosqinchilari tasarrufiga ham kirgan. 7-asrning oxirida Pomir yerlari ikki asrdan koʻproq tibetliklar qoʻl ostida boʻlgan. 10-asrdan boshlab Pomir davlati mustaqillikka erishgan, keyinchalik esa alohida podshohliklarga boʻlinib ketgan. Qariyb 30 yil mobaynida Afgʻoniston Badaxshoniga boʻysungan. 1878-yilda Buxoro xonligi, soʻngra esa chor Rossiyasi tobeligiga oʻtgan.

1925-yil 2-yanvarda Tojikiston muxtor Respublikasi tarkibida Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati tashkil etilgan. 20-asrning 30—90-yillari va 21-asrning boshlari davomida jamiyatda sodir boʻlgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy oʻzgarishlar natijasida Pomir xalqlari etnomadaniy jihatdan asta-sekinlik bilan tojiklarga oʻzaro yaqinlashib va tobora singishib bormoqda. Pomir xalqlarining asosiy anʼanaviy mashgʻuloti chorvachilik, hunarmandchilik va qisman dehqonchilikdan iborat.

## Manbalar
Pomirdaryo

**Pomirdaryo** — Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati bilan Afgʻoniston chegarasidagi dare. 4126 m balandlikda joylashgan Zoʻrkoʻl koʻlidan boshlanadi va Langar qishlogʻidan quyiroqda Vahondaryo bilan qoʻshilib, Panj daryosi (Amudaryo havzasi) nomini oladi. Yulmozor irmogʻining quyilish joyiga qadar keng vodiyda sekin oqadi, keyin esa nishabi kattalashib, tor vodiyda tez oqadigan togʻ daryosiga aylanadi. Uzunligi 100&nbsp;km dan ziyod.

## Manbalar
Pomir-Olay togʻlari

**Pomir-Olay** — (*Pomiro-Olay* deb ham ataladi, ) Oʻrta Osiyoning janubi-sharqidagi togʻli oʻlka. Fargʻona vodiysidan janubida, Tojikiston (shim.-sharqsa), Oʻzbekiston Respublikasi (gʻarbda) va Turkmenistan (jan,gʻarbda) hududlarida joylashgan. HisorOlay togʻlari, Tojikiston depressiyasi va Pomir kabi 3 asosiy qismdan iborat. Tyan-Shan togʻlaridan gʻarbga choʻzilgan toʻrtta asosiy togʻ tizmalarini oʻz ichiga oladi va Pomirning asosiy tizmasidan shimolda joylashgan. Ular turlicha Tyan-Shan, Pomir yoki alohida togʻlar tizimi tarkibiga kiradi. „Pomiro-Oloy“ atamasi, shuningdek, Pomir, Pomir-Oloy (keyinchalik „Hissaro-Oloy“ deb yuritilgan)ni oʻz ichiga olgan togʻli hududga nisbatan ham qoʻllanadi.

Pomir-Oloy shimolda Sirdaryo (Fargʻona vodiysi) va janubda Vaxsh daryosi oraligʻida joylashgan. Uning eng baland choʻqqisi — Pik Skalisty, 5621 metrdir. Pomir-Oloyning uzunligi gʻarbiy-sharqiy yoʻnalishda taxminan 900 km, gʻarbiy qismida esa 150 km gacha.

## Asosiy tizmalar
Pomir-Oloy quyidagi togʻ tizmalariga boʻlinadi:
*Turkiston tizmasi (5,621 m)
*Olay tizmasi (5,544 m)
*Zarafshon tizmasi (5,489 m), Fon togʻlarini ham oʻz ichiga oladi
*Hisor tizmasi (4,643 m), Koʻhitang tizmasini ham oʻz ichiga oladi

## Manbalar

## Havolalar
Pomir-Fargʻona irqi

**Pomir-fargʻona irqi**, **Ikki daryo oraligʻi irqi** — katta yevropeoid irqiga mansub boʻlgan irqlardan biri. L.V. Oshanin "Oʻrta Osiyo ikki daryo oraligʻi tipi", A.I.Yarxo "Pomir-Fargʻona tipi" deb atagan. P.-Pomir-fargʻona irqiga quyidagi xususiyatlar xos: pigmentatsiyasi qora, soqoli siyrakroq yoki qalin, sochi toʻgʻri yoki sal jingalak, yuzi choʻziq va keng, qirra burun, qanshari tik va keng, ayrim guruxlarida mongoloid irk aralashgan. Paleoantropologiya materiallari bu tipdagi aholining tub xalq ekanligini koʻrsatadi. P.-Pomir-fargʻona irqini L.V.Oshanin 3 ga ajratgan: 

1) togʻliklar — togʻlik tojiklar; 

2) Jan.-Gʻarbiy Pomir boʻyidagi kam sonli qabilalar (rushan, shugʻnon, vohon); 

3) tekislikdagilar — Oʻzbekistonda yashovchi oʻzbeklar, shuningdek, tojik va uygʻurlarning ayrim guruhlari.

## Manbalar
Pomir-Fargʻona kompleks ekspeditsiyasi

**Pomir-fargʻona kompleks ekspeditsiyasi** - sobiq SSSR Fanlar akademiyasi tomonidan tashkil etilib, 1950—52 yillari faoliyat koʻrsatgan. A.N.Bernshtam rahbarligida tuzilgan bu ekspeditsiya oʻz oldiga Oʻrta Osiyo arxeologiyasi va etnografiyasini oʻrganishni asosiy vazifa qilib olgan. Ekspeditsiya aʼzolari qadimdan yashab oʻtgan oʻtroq dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan aholi madaniyati, tarixiga doir muhim kashfiyotlar qildilar. Jumladan, qad. Oʻrta Osiyo ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida 2 xoʻjalik yuritish usuli (dehqonchilik va chorvachilik) boʻlganini arxeologik faktlar bilan isbotladilar. Ayrim koʻchmanchi xalqlar qad. tarixini oʻrganish aynan shu ekspeditsiya aʼzolari tomonidan boshlangan. Bu ekspeditsiya davriy jihatdan ham, hududiy tomondan ham keng qamrovli ish olib bordi, jumladan, Tyanshan, Pomir, Olay, Fargʻona kabi yirik geografik nuqtalarda ilk bor arxeologik va etnografik tadqiqotlar oʻtkazdi. Ayniqsa, qad. Fargʻona tari-xida maʼlum boʻlmagan jez va ilk te-mir davri (miloddan avvalgi 2-ming yillikning oxirgi choragi — 1-ming yillikning 1yarmi) arxeologik yodgorliklarining ochilishi muhimdir. Bularga Chuyet shahri yaqinidagi Buonamozor, Andijon viloyati, Jalolquduq tumanidagi Dalvarzin, Andijon viloyati Izboskan tumanidagi Eylaton (miloddan avvalgi 6—3-asrlar), Marhamat shahri yaqinidagi Ming-tepa (miloddan avvalgi 4 — milodiy 3—4-asrlar) kabi arxeologik yodgorliklar kiradi. Bu yodgorliklar Oʻrta Osiyo tarixida mu-him ahamiyatga ega.

## Adabiyot
* BernshtamA. N., Istoriko-arxeologicheskiye ocherki Sentralnogo TyanShanya i Pamiroalaya, vip. 26, M.—L., 1952.

Boqijon Matboboyev.

## Manbalar
Gney Pompey

**Pompey Gney** (Gnaeus Pompeius Magnus; miloddan avvalgi 106—48) — Rim sarkardasi va siyosat arbobi. Dastlab, Sulla tarafdori boʻlgan. Miloddan avvalgi 70, 55 (Krase bilan birga) va 52 yillarda konsul boʻlgan. Spartak qoʻzgʻolonini bostirgan. 66-yildan Mitridat VI Yevpatorga qarshi urushda Rim qoʻshiniga qoʻmondonlik qilgan va gʻalabaga erishgan. Miloddan avvalgi 60-yilda Senatga qarshi kurash uchun Krass va Sezar bilan bitim tuzgan (1-triumvirat). Triumvirat boʻlinishidan keyin Sezarga qarshi kurashgan. Miloddan avvalgi 48 yilda Dirraxiy (Epir) yaqinida uni yengadi, lekin Farsal (Fessaliya) yaqinida Sezardan magʻlubiyatga uchrab, Misrga urchadi. U yerda shoh Ptolemey XSH Dionis buyrugʻiga koʻra oʻldirilgan.

## Manbalar
Georges Pompidou

**POMPIDU (Pompidou) Jorj** (, Monbudif — , Parij) — Fransiya davlat va siyosat arbobi. Qarshilik koʻrsatish harakatiga qoʻshilgan (1940). Charles de Gaulle bilan birga "Fransuz xalqini birlashtirish" partiyasini tuzishda qatnashgan (1947). 1962—68 yillarda bosh vazir. 1969—74 yillarda Fransiya Prezidenti. Tashqi siyosat bobida P., asosan, general de Goll tomonidan ishlab chiqilgan tamoyillarga tayangan, jumladan, Fransiyaning xalqaro keskinlikni yumshatish, qurollanish poygasiga chek qoʻyish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirish ishiga muhim hissa qoʻshishi lozimligini taʼkidlagan. 1970-yil P. SSSRga rasmiy tashrif bilan kelib, Oʻzbekistonda ham boʻlgan.

## Manbalar
Pomponatssi Pyetro

POMPONATSSI (Pomponatius) Pyetro (1462.16.9, Mantuya — 1525.18.5, Bolonya) — italyan faylasufi. Paduya, Ferrara va Bolonya universitetlarida dare bergan. "Jonning ulmasligi haqida" (1516) asarida "ikki haqiqat" nazariyasidan kelib chiqib, jonning ulmasligini ratsional dalillar bilan isbotlash mumkinligini inkor etgan; P. Aristotel falsafasiga asoslanib, Ibn Rushd va Foma Akvinskiynkig jon haqidagi taʼlimotlarini tanqid qilgan. Ortodoksal tomizm vakillari P.ning bu kitobiga qarshi chiqqanlar. Taqlir va iroda erkinligi masalalarida P. stoitsizm taʼlimotiga yaqin konsepsiyani ilgari surgan. Xudoning mavjudligini inkor etmasada, u tabiat va jamiyat ishlariga aralashmay-di, deb hisoblagan. P. 16— 17-asrlar Gʻar-biy Yevropa hurfiqoliligining rivojlanishiga taʼsir koʻrsatdi.

## Manbalar
Pona

**Pona** — bir uchi tigʻli, bir yoki ikki qirrasi qiya tekislik koʻrinishidagi oddiy yogʻoch yoki metall qurol. P. kesuvchi (yoki yoruvchi) asbob (mas, zubilo, yorgich), mashinalarning oʻrnatma yoki rostlovchi detallari sifatida (mas, mashinalarni yigʻishda) qoʻllanadi. Asbob sifatida P.ning oʻziga xosligi shundaki, undan foydalanishda kuchdan ancha yutiladi, chunki qirrasining qiyalik burchagi va ishqalanish koef-fitsiyenti kichikboʻladi. P. mashinasozlikda, mashinalarni taʼmirlash ishlarida, oʻrmonda yogʻoch tayyorlashda, uy-roʻzgʻorda ishlatiladi. 

## Manbalar
Pondisheri

**Pondisheri**, Puttucheri -Hindistondagi ittifoqdosh hudud. Maydoni 492&nbsp;km². Aholisi 974 ming kishi (2001), tamil, telugu, malayalam, ingliz va fransuz tillarida soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Pondisheri shahri P. chogʻroq va bir-biridan alohida joylashgan 4 ta qudud — Pondisheri, Ka-raikal, Yanai va Maxedan iborat. Relyefi — dengiz boʻyi pasttekisligi. 1670-yillardan 1954-yilgacha Fransiyaning Hindistondagi mulki boʻlgan.

Hududlarning bir-biridan uzoqda joylashganligi sababli ularni maʼmuriy boshqarish va xoʻjaligini rejalashtirish murakkab. Iqtisodiy faol axrlining 45% qishloq xoʻjaligida band. Ekin maydonining 90% sugʻoriladi. Sholi yetishtirish yetakchi oʻrinda, shuningdek, kokos palma-si, shakarqamish, yer yongʻoq, paxta, tariq ekiladi. P.da 20 dan ortiq yirik (ip gazlama, shakar-kand va boshqa oziq-ovqat) korxonalari ishlab turibdi. Qogʻoz va farmatsevtika zavodlari bor. Mayda va kustar sanoati rivojlangan. Ular tarkibida metallsozlik, elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud, kompyuter ishlab chiqariladi. Dengizdan baliq ovlanadi. Karaikal shahrida qishloq xoʻjaligi instituti bor.

## Manbalar
Pomologiya

**Pomologiya** (lot. pomum — meva va ...logiya), navshunoslik — mevali va rezavor oʻsimliklar navlari toʻgʻrisidagi fan. Mevali va rezavor mevali oʻsimliklarni ilmiy rayonlashtirish, bogʻlarning nav tarkibini va ayrim navlarni muttasil yaxshilash va ulardan bogʻdorchilikaa samarali foydalanish masalalarini oʻrganadi. P. fan sifatida 18-asr oxiri — 19-asr boshlarida shakllangan. Ilmiy P. rivojlanishiga ame-rikalik mashhur seleksioner-oʻsimlikshunos olim Lyuter Berbank (1849— 1926), I.V.Michurinnpng amaliy ishlari va asarlari hal qiluvchi taʼsir koʻrsatdi. Ukrain pomolog olimi L.M.Simi-renko P.ning asosiy mazmunini ifo-dalab berdi. Uning mevali va rezavor mevali ekinlar navshunosligi, nav sinovi va rayonlashtirish masalalari boʻyicha asarlari muhim ahamiyatga ega.

P. mevali va rezavor mevali ekinlar seleksiyasining tarkibiy qismi-dir. Baʼzan P.ga mevali oʻsimliklarni botanik uslubiyatlar (U.P.Xendrik, K.Kox) bilan oʻrganuvchi botanika fanining bir qismi sifatida karaladi. Gʻarbiy Yevropada uning tavsifiy yoʻnalishi (A.Dil, E.Lukas, A.Lerua) ham mavjud.

Hozirgi davrda P.da navlarni hududlar boʻyicha ishlab chikarishbiologik urganish (ilmiy muassasalarning pomologiya bogʻlarida navni dastlabki oʻrganish, davlat nav sinash uchastkalarida eng istiqbolli navlarning davlat nav si novi, bogʻdorchilik xoʻjaliklarida dastlabki nav sinovi va davlat sinovidan oʻtgan is-tiqbolli navlarning i shl ab chiqarish nav sinovlari yoʻnalishlarida), navlar agrotexnikasi, navlarni ishlab chiqarish vositasi tarzida har tomonlama tavsiflash masalalariga alohida eʼtibor beriladi (yana qarang Nav, Navni raionlashtirish).

Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston P.si ham boy tarixga ega. Olma, nok, urik, shaftoli, olxoʻri, uzum, anor, anjir, gilos, yongʻoq, bodomning mahalliy navlari hamda ularning tavsi-fi haqida 10-asrga oid manbalarda, shuningdek, "Boburnoma"da maʼlumotlar bor. 20-asr boshlarida Oʻzbekistonda P.ni rivojlantirishda P.P.Shreder, N.N.Shavrov, keyinchalik, K.F.Kostina, I.N.Ryabov, V.V.Kuznetsov, K.V.Vasilyev, A.S.Cherevatenko, A.G.Shreder, A.R.Shreder, S.I.Yagudina, S.Q.Sharipov, S.S.Kalmikov va boshqa hissa qoʻshgan.

Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida har bir meva turlari boʻyicha kollek-siyalar va P. bogʻlari barpo etilgan, institut tomonidan Oʻzbekiston P.siga bagʻishlangan toʻplamlar nashr qilingan.

## Adabiyot
* Simirenko L.P., Pomologiya, t. 1—3, Kiyev, 1972—73; Sorta plodovix, subtropicheskix, orexoplodnix kultur i yagod. T., 1968; Ribakov A.A., Ostrouxova S.A. Oʻzbekiston mevachiligi. T., 1967; Pomologiya Uzbekistana, T., 1983.

Sulton Xolnazarov.

## Manbalar
Poni

**Poni** (ing. pony) — Britaniya (shu jumladan, Shedlend, Gebrid, Irlandiya va boshqa orollarda), Islandiya, Korsika, Sitsiliya, Xokkaydo (Yaponiya)da yetishtirilgan pakana otlar. 20 dan ortiq turi mavjud. Boʻyi 40—125 sm. Tusi har xil. Koʻpchilik mamlakatlarda, asosan, hayvonot bogʻlarida saqlanadi, dam olish bogʻlarida yengil aravachalarga, bolalar aravasiga qoʻshilib, egarlanib, sayrchilarga xizmat koʻrsatadi. P.ning miniladigan, aravaga qoʻshiladigan maxsus turlari yetishtiriladi. P. otlar Oʻzbekistonda ham urchitilib koʻpaytiriladi.

## Manbalar
Ponsele Jan Viktor

**Ponsele Jan Viktor** (1788.1.7, Mets — 1867.22.12, Parij) — fransuz ma-tematigi va muhandisi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1834). Parij universiteti professor (1838—48), politexnika maktabi di-rektori (1848—50). P.ning geom.ga oid "Figuralarning proyektiv xossalari haqidagi traktat" asari 1822-yil Parijda bosilib chiqqan. Asarda birinchi marta figuralarning proyektiv xossalari — figura bir tekislikdan ikkinchi tekislikka proyeksiyalanganda saqlanadigan xossalari alohida guruhlarga ajratilgan. Bu xossalarni oʻrganish uchun P. yaratgan uslublar, jumladan, ikkilik prinsipi geom.ning yangi sohasi — proyektiv geom. yaratilishiga olib keladi. P.ning mexanika va gidravlikaga oid ishlari maʼlum. U fanga mexanik ish birligi — kilogrammometrni kiritgan.

## Manbalar
Ponsod

**Ponsod**, **ponsad**, **ponsadboshi** (forscha *ponsad* — besh yuz) — Oʻzbek xonliklarida qoʻllangan harbiy unvon. Baʼzan "dastaboshi" ("otryad boshligʻi") deb ham yuritilgan. Ponsod 500 kishidan iborat harbiy qismga boshchilik qilgan. Ponsod, odatda, xon yoki bek tomonidan tayinlanib, baʼzi soliqlardan (masalan, oʻziga tegishli mulkdan olinadigan) qisman yoki butunlay ozod qilingan hamda unga xar yili ikki marta maʼlum miqdorda gʻalla, pul va sarpolar berilgan. Qoʻqon xonligidagi harbiy unvonlar orasida ponsadboshi mingboshidan keyingi yuqori unvon sanalgan. Turkistonda sovet rejimiga qarshi kurash olib borgan guruhlarning rahbarlari ham Ponsod deyilgan. (masalan, Toʻxtasin Ponsod). 

## Manbalar
Pont podsholigi

**Pont podsholigi** (Pont) - Kichik Osiyodagi ellinistik davlat (miloddan avvalgi 302/301 — 64). Qora dengizning Jan. sohilida joylashgan. 2-asr oxirida, Mitridat VI davrida ayniqsa ravnaq topgan. U Bospor podsholigi va boshqa hududlarni bosib olgan. Mitridatning Rim bilan qilgan 3 urushi (89—84; 83—81; 74—64) Pont podsholigini Rimga tobe etilishiga va saltanat hududini 64-yil Rim davla-ti tarkibiga qoʻshib yuborilishiga olib kelgan.

## Manbalar
Pontiya togʻlari

**Pontiya togʻlari** - Turkiyaning shimoliy qismidagi togʻ sistemasi, Qora dengizning janubiy sohillari boʻylab 1000 km masofaga choʻzilgan. Eni eng keng joyida 130 km. Gʻarbiy Pontiya, Ja-nik va Sharqiy Pontiya togʻlaridan iborat. Qizil Irmoq va Yashil Irmoq daryolari tor vodiylar orkali tizmalarni koʻndalang kesib oʻtgan. Sharqiy qismi balandroq, relyefi alp tipli, eng baland joyi 3937 m. Gʻarbiy qismi, asosan, qumtosh, ohaktosh, sharqi granit, gneys, kristalli sla-netslardan, vulkan jinslaridan tuzilgan. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Tosh-koʻmir, mis va polimetall ruda konlari bor. Shimoliy seryogʻin yon bagʻri keng bargli oʻrmonlar bilan qoplangan, janubiy yon bagʻri togʻ dashti va chala choʻlidan iborat. Togʻ oldi tekisliklarida va togʻ oralarida dehqonchilik qilinadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. 

## Manbalar
Ponton

**Ponton** (lotincha: *pons* — koʻprik) — sodda shakldagi, tagi yassi, palubali yoki palubasiz kema; kran prichali, koʻprik tayanchi va boshqa uchun suzuvchi asos boʻlib xizmat qiladi; P.larni bir-biriga ulab, koʻprik-lentalar, *suzuvchi asos* yoki *paromlar* quriladi. P.dan muhandislik qoʻshinlarida daryoni kechib oʻtish vositasi sifatida, koʻpriklarni sozlashda, choʻkib ketgan kemalarni koʻtarishda, suvga chuqur botib *suzuvchi kemalarni* sayoz joylardan oʻtka-zishda ham foydalaniladi. P.lar metall, temir-beton va damlangan re-zinali materiallardan yasaladi. P.lardan qurilgan koʻprik, asosan, kechuv paytida vaqtincha ishlatiladi. Baʼzi hollarda doimiy P.-koʻpriklar ham qurilishi mumkin. Ular 80 t gacha yuk koʻtara oladi (qarang: Ponton koʻprik).

## Manbalar
Pondisheri (maʼnolari)

**Pondisheri**:

* Pondisheri, Puttucheri -Hindistondagi ittifoqdosh hudud.
* Pondisheri (shahar), Puttucheri -Hindistondagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻi sohilidagi port.
Pondisheri (shahar)

**Pondisheri**, Puttucheri -Hindistondagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻi sohilidagi port. Pondisheri ittifoqdosh hududining maʼmuriy markazi. Aholisi 500 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Ip gazlama sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. P.ni 1674-yilda fransuzlar qalʼa sifatida bunyod etganlar. 1954-yilgacha Fransiyaning Hindistondagi mustamlaka yerlarining maʼmuriy markazi. Oʻsha yildan Hin-diston tarkibida.

## Manbalar
Ponton koʻprik

**Ponton koʻprik** - odamlar va transport oʻtishi uchun moʻljallangan suzib yuradigan koʻprik. Pontonlar ustiga qilinadi. Vaqtinchalik (mas, lentasimon koʻprik, rasmga q.) va doimiy Ponton koʻpriklar bor. Vaqtinchalik P. k, (mas, harbiy ishda) yigʻma qilinadi. Ponton koʻprikning transport qatnaydigan qis-mi metall yoki yogʻoch ustunlar va toʻsinlarga tayanadi. Baʼzan, kemalar oʻtib ketishi uchun Ponton koʻprikning bir qismi ochib-yopiladigan qilinadi. Ponton koʻprik, ayniqsa, urush paytlarida qoʻl keladi.

## Manbalar
Poopo

**Poopo** — Markaziy And togʻlaridagi koʻl, Boliviyada, 3690 m balandlikda. Maydoni 2500–3000&nbsp;km², eng chukur joyi 3 m (mavsumga qarab koʻl maydoni va chuqurligi oʻzgarib turadi). P. qad., nis-batan keng suv havzasi qoldigʻi. Suvi shoʻr. P.ga Titikaka koʻlidan oqib chi-quvchi Desaguadero daryosi quyiladi.

## Manbalar
Pop (maʼnolari)

**Pop**:

* Pop musiqa — musiqa janri.
* Pop (ruhoniy) (yun.) — pravoslav cherkovida ruhoniyning rasmiy nomlaridan biri.
* Pop (shahar) — Namangan viloyati Pop tumanidagi shahar.
Pop-art

**Pop-art** (ing. pop art — ommabop sanʼat) — zamonaviy tasviriy sanʼatda avangard yoʻnalish; abstrakt sanʼat taʼsirida yuzaga kelgan, dadaizm (ayniqsa, M. Dyushan ijodi) va syurrealizm bilan aloqada boʻlgan. 1950-yillarning 2yarmida eng avvalo AQSH (R.Ra-ushenberg, K. Oddenberg, J.Rozenkvist va boshqalar) va Buyuk Britaniya (P. Bleyk, R. Gamilton va boshqalar)da paydo boʻlgan, soʻngra Fransiya (N. de Sen-Fal va boshqalar), Germaniya (P. Vunderlik va boshqalar) kabi Gʻar-biy Yevropa mamlakatlarida tarqalgan. Abstrakt sanʼatning borliqdan, real hayotdan ajralib borishiga qarshi hara-kat koʻrinishida shakllangan. P.-a. vakillari real borliqqa qaytish, keng koʻlamda ishlab chiqarilayotgan buyumlarning estetik qiymatini ommaviy yoʻllar (reklama, foto, reproduksiya, komiks va hokazo) vositasida yoritishni asosiy maqsad qilib oldi. Shahar hayotida keng ishlatiladigan buyumlar (uy-roʻzgʻor anjomlari, oʻrov qutichalari, mashina boʻlaklari va hokazo)ni xuddi oʻziga oʻxshatib ishlab, ularning oʻzidan (koʻpincha kollaj va boshqa usullar yordamida) kompozitsiyalar tuzadi. P.-a.da tanlangan buyumlar tasodifiy, bir-biri bilan bogʻliq boʻlmagan holda birlashtirilishi mumkin. Muhimi bir-biri bilan moye tushmaydigan buyumlarni birlashtirish orqali tomoshabin fikri va tasavvuriga zid hissiyotlarni uygʻotishdan iborat. Masalan, rassom romkaga tortilgan toza matoga uning diagonali boʻyicha rangli sharifni bogʻlashi yoki unga dastroʻmol qoʻyib koʻrgazmada namoyish etishi mumkin. P.-a. texnika imkoniyatlaridan keng foydalanadi, fotosurat, slaydadan polotno (yuza)ga tushirilgan tasvir konturlarini yorqin boʻyoqlarda ishlaydi, sanoatda ishlab chiqarilayotgan yorqin rangli buyumlarni oʻz asarlarida koʻrsatadi, ulardan kompozitsiyalar tuzadi.

## Manbalar
Poplin

**Poplin** (ital. papelino — papaga tegishli; dastlab, Avintonda rim papasi qarorgohida olingan, deb taxmin qilinadi) — koʻndalang qavariq yoʻllari bor polotno oʻrilishli (qarang Oʻrilish) gazlama. Koʻndalang qavariq yoʻllar ingichka tanda iplarining yoʻgʻonroq arqoq iplari bilan oʻrilishidan hosil boʻladi. P. asosan paxta tolalaridan yoki kimyoviy tolalardan, baʼzan, tabiiy ipak (tanda) va jun (ar-qoq)dan toʻqiladi. P.ning tanda boʻyicha zichligi (qalinligi) arqoq boʻyicha zichligidan 1,5—2-marta yuqori boʻladi. P. oqartirib, sidirgʻa boʻyalib va gul bosilib ishlab chiqarilishi mumkin. P.dan bluzalar (kamar bogʻlab kiyiladigan keng ust koʻylak), erkaklar koʻylagi va boshqa tikiladi.

## Manbalar
Aleksandr Popov

**Aleksandr Stepanovich Popov** (1859.4.3, Sverdlov viloyati – 1905.31.12, Peterburg) – rus fizigi va elektrotexnigi, radio ixtirochisi. Elektrmagnit toʻlqinlarni amaliy maqsadlarda qoʻllash asoschilaridan biri. P. elektrmagnit toʻlqinlar kukuni detektori (Branlilodja ko-gereri)ni takomillashtirdi (1895) va uning asosida elektr signallarini simsiz uzatadigan qabul qilgich (priyomnik)ni (yaʼni radioaloqani) yaratdi. Nihoyat 1895-yil 25-aprel kuni oʻzi yaratgan radiopriyomnikni namoyish qildi. U radiotoʻlqinlarni 1897-yil ba-horida 600 m masofaga, 1897-yil yozida 5&nbsp;km masofaga, 1901-yil 150&nbsp;km masofaga uzatishga erishdi. P. gaz razryadlarini qayd qiladigan asbob ("yashin qayd qilgich") ni ham yaratdi (1895). Parijda 1900-yil utkazilgan xalqaro koʻrgazmada P. oltin medal bilan takdirlandi.

## Manbalar
Popokatepetl

**Popokatepetl** — Meksikaning jan. qismidagi soʻnmagan vulkan, Koʻndalang Vulkanli Syerra toglari-da. Bazalt va andezitlardan tuzilgan, balandligi 5452 m. Doim tutun burqirab turadi. 16—17-asrlarda tez-tez otilib turgan. Yon bagʻirlari 3800 m gacha dub va qaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. Choʻqqilarida doimiy qor va muzliklar bor. Milliy bogʻ tarkibida.

## Manbalar
Popopchilik

**Popopchilik** — mashinada kashta tikish kasbi; popop mashinada yoʻrma (popop) chokida amaliy bezak sanʼati asarlari, badiiy buyumlar (choyshab, soʻzana, palak, yostiq jildi, doʻppi va boshqalar) tayyorlash. 19-asrda Oʻrta Osiyoga, jumladan, Oʻzbekiston hududiga kirib kelgan. Badiiy buyumlar avval yakka tar-tibda, keyinroq artellarga birlashib, hozirda fabrikalarda tayyorlanadi. Satin, duxoba, baxmal va boshqa sidirgʻa matolarga tikiladi. Naqsh-gullar avvaldan tayyorlangan axtalar yordamida bezatiladigan yuzaga tushirib olinadi, soʻngra rang-barang ipaklarda tikiladi. Toshkentdagi "Sharq guli" fabrikasi (hozirgi ak-sionerlik jamiyati) va boshqalarda nozik did bilan nafis, jozibali nakshlar bilan bezatilgan P. buyumlari koʻplab ishlab chiqariladi. Bunday bezatilib yaratilgan badiiy buyumlar qizlarning sepiga kirgan, sovgʻa sifatida xorijga ham chiqariladi.

## Manbalar
Pop zilzilasi

**Pop zilzilasi** - 1984-yil 17 fevda soat 23 dan 27 min. oʻtganda sodir boʻlgan. Zilziladan Pop va uning atrofidagi bir qancha qishloqlar tala-fot koʻrgan. Zilzila kuchi epitsentrda 8 ballga yetgan, magnitudasi 5,7, chuq. 15&nbsp;km. Bu hudud uchun zilzila tasodifiy hol boʻlmasdan, balki seysmotektonik izlanishlar natijasida oldindan (1976-yil) belgilab qoʻyilgan Namangan seysmogen zonasida roʻy bergan. Bu zona uchun oldindan koʻrsatilgan joyda zilzilaning boʻlishi olimlar bashoratini oqladi. Asosiy zilziladan soʻng bir oy ichida 50 dan ortiq 5—6 balli tebranish takrorlandi. Ulardan Uygʻursoy, Mirzatol, Pop, Nayman, Xoʻjaobod, Sang, Gʻurumsaroy, Chust kabi shahar va qishloqlar jiddiy zarar koʻrgan. Togʻlarda koʻchkilar sodir boʻlgan, Sirdaryo qirgʻoqlarida kengligi 15—25 sm li yoriqlar vujudga kelgan. Bundan keyin ham kuchli zilzilalar faqat shu zonada sodir boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Popurri

**Popurri** (frans. pop-pourri — har xil narsalar) — biron opera, operetta, balet, kinofilm va boshqalardagi mashhur, ommaviylashgan kuylar yoki xalq qoʻshiqlari, raqs kuylari va hokazodan tuzilgan cholgʻu asar. Odatda, foydalanilgan kuylar deyarli rivojlantirilmaydi, faqat ketmaket ijro etishga moʻljallanadi. "P." termini dastlab 1711-yili (fransuz noshiri K.Ballar nashr etgan pyesalar toʻpla-mida) ishlatilgan. P. 19-asrdan, asosan, puflama sozlar orkestri, estrada ansambli asari sifatida keng rivoj topgan. Uzbek kuylari asosida ilk P.larni F.Leysek ("Osiyocha popurri", 1890; "Oʻzbek qoʻshiklaridan popurri", 1924), keyinchalik Yu. Rajabiy, D. Zokirov va boshqa yaratgan.

## Manbalar
Poraxoʻrlik

**Poraxoʻrlik**— pora olish, pora berish, bu ishda vositachilik qilish kabi mansabdorlik jinoyatlari. Poraxoʻrlik moddiy boylik yoki mulkiy manfaat evaziga muayyan harakatlarni bajarish yoki bajarmaslik bilan tavsiflanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga koʻra, u boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar sirasiga kiradi. Jinoyat kodeksi boʻyicha, pora olish deganda mansabdor shaxsning oʻz xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki mumkin boʻlgan muayyan harakatni pora berayotgan shaxsning manfaatini koʻzlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga shaxsan oʻzi, yoki vositachi orqali moddiy qimmatliklar olishi yoki mulkiy naf koʻrishi tushuniladi. Bunday jinoyat uchun — eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki muayyan huquqdan maxrum etilgan holda 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilangan. Ushbu jinoyat ogʻirlashtiruvchi holatlarda sodir etilganda 10 yildan 15 yilgacha ozodlikdan maxrum qilish jazosi ta-yinlanadi. (Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, 210modda). Pora berish deganda mansabdor shaxsning oʻz xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki mumkin boʻlgan muayyan harakatni pora bergan shaxsning manfaatlarini koʻzlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga unga bevosita yoki vositachi orkali moddiy qimmatliklar berish yoki uni mulkiy manfaatdor etish tushuniladi. Pora berish jinoyati uchun eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarimadan 5 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishtacha jazo tayinlanadi (Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, 211-modda). Basharti, shaxsga nisbatan pora soʻrab tovlamachilik qilingan boʻlsa yoki bu shaxs jinoiy harakatlar sodir etilgandan keyin bu haqda oʻz ixtiyori bilan arz kilsa, chin

## Manbalar
Porolon

**Porolon** — elastik penoplastning savdodagi nomi. Kimyoviy tabiatiga kura, poliuretanlarga kiradi. Savdodagi boshqa nomlari: lakfoam, vibro-foam, foameks (AQSH), moltopren (Germaniya), allofoam (Kanada). 

## Manbalar
Poroplastlar

**Poroplastlar**, gʻovak plastmassalar — gaz bilan toʻldirilgan plastmassalar. P.da gaz oʻzaro tutashgan katakchalarni toʻldiradi (yana qarang Penoplastlar).

## Manbalar
Portveyn

**Portveyn** (nem. Portwein, Portugaliyadagi Portu shahri nomidan va nem. wein — vino) — kuchli uzum vinosn. Tarkibida (hajmi boʻyicha) 17—20% spirt, 5—14% qand, 4—6 g/l vino kislotasi bor. Oq, pushti va qizil uzum navlaridan oxirigacha bijgʻimagan turp aralash sharbatni yoki yangi ezilgan gʻujumlarni etil spirti bilan spirtlash va muayyan muddat davomida yetiltirish yoʻli bilan tayerlanadi. P.ning oddiy va markali (3 yildan ortiq saqlab yetiltirilgan) xillari boʻladi.

Oʻzbekistondagi barcha vinochilik korxonalarida quvvati 18°, qandi 5% boʻlgan "Uzbekistan" P.i ishlab chiqariladi. Chet ellarda eng yaxshi P. Portugaliyada tayerlanadi (Porto Barros, Porto Dalva, Porto Kolxeyto va boshqalar) 

## Manbalar
Port-vila

**Port-vila**, Vila — Vanuatu davlati poytaxti, Efate o.da. Axrlisi 29,3 ming kishi (1999). Tinch okean sohilidagi port, chetga kopra, kakao, kofe chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Xalqaro moliya markazi.

## Manbalar
George Porter

**George Porter** (1920.6.12, Steynfort, Yorkshir) — ingliz fizikkimyogari, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1960). Kime professor (1963), Buyuk Britaniya Qirollik instituti direktori (1966-yildan), fotobiologiya boʻyicha Xalqaro komitet (1968-yildan), Buyuk Britaniya kimyogarlar jamiyati (1970-yildan) prezidenti. Gaz fazasida tezkor fotokimyoviy reaksiyalar ustida tadqiqot olib borgan. Impuls fotoanaliz usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1967, R. Norrish va M. Eygen bilan hamkorlikda)

## Manbalar
Rodney Robert Porter

**Rodney Robert Porter** (1917.8.10, Ashton — 1985.7.9) — ingliz immunologi va biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1964); Liverpul va Kembrij universitetlarini tugatgan (1939). Londondagi tibbiyot tadqiqotlari milliy instituti ilmiy xodimi (1949—60); Sent-Meri kasalxonasi qoshidagi tibbiyot oliy makta-bi (1960—67) va Oksford universiteti (1967) professor Asosiy ilmiy ishlari immunologiyaga oid. Antitelolar molekulasining tuzilish sxemasini taklif etgan (1962). Bu sxemaga koʻra, immunoglobulin molekulasi 4 ta — 2 ta "ogʻir" va 2 ta "engil" zanjirdan tashkil topgan; zanjirlar oʻzaro disulfid bogʻlar orqali birikadi. Nobel mukofoti laureati (1972, J.Edelman bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Port-jantil

**Port-jantil** — Gabondagi shahar. Ogave daryosi boʻyida. Dengiz boʻyi Oga-ve provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 80,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mamlakatning Atlantika okeani sohilidagi asosiy porti, chetga neft va taxta chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni kay-ta ishlash, yogʻochsozlik (taxta tilish, faner ishlab chiqarish), oziq-ovqat sanoati korxonalari, kislorod-atsetilin zavodi, kema verfi bor. Issiklik elektr styasi kurilgan. P.-J. yakinidagi konlardan neft va tabiiy gaz olinadi.

## Manbalar
Portik

**Portik** (lotincha: particus)— asosan, bino bosh tarziga, ayrim hollarda 2 yoki 3 tomoniga ishlangan qator ustun, kolonnalar. Qad. meʼmorlikda keng tarqalgan. Yunoniston sayrgohlarida P.lar boʻlgan. 18—19-asrlarda klassitsizm davri meʼmorligida, 20-asrda, asosan, jamoat binolari (oʻquv korpuslari, teatr binolari, madaniyat saroylari)da qoʻllangan. Toshkentdagi Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligi hamda Madaniyat vazirligi binosi, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti va boshqa binolardagi P.lar oʻziga xos uslubda ishlangan.

## Manbalar
Portativ

**Portativ** (frans. orgues portatives, lot. porto — eltaman) — uncha katta boʻlmagan, koʻtarib yurish uchun qulay va ixcham, bir joydan ikkinchi joyga osongina suriladigan narsa, asbob, apparat (mas, P. radiopriyomnik, P. yozuv mashinkasi va boshqalar).

## Manbalar
Porox

**Porox** — koʻp komponentli portlovchi moddalarning zichlashtirilgan qattiq (kondensirlangan) aralashmasi. Poroh havosiz muhitda barqaror yonib, katta miqdorda qizigan gazsimon mahsulotlar hosil qilish xususiyatiga ega. Porohning yonishi tashqi bosimning keng oraligʻida (0,1—1000 MPa) issiqlikni qavatdan qavatga oʻtkazishga asoslangan. 2 xil poroh farqdanadi: 1) tutunsiz poroh (nitrotsellyuloza asosidagi) piroksilinli poroh, karbitlar va ballistitlarga boʻlinadi; 2) aralashmali poroh (yoqilgʻi va oksidlovchidan iborat), jumladan tutunli poroh (qora poroh) kon ishida dekorativ toshlar (marmar, diabaz va boshqalar)ning yirik boʻlaklarini ajratib olishda, tutunsiz poroh karyerlarda portlash ishlarida, artilleriya va oʻqli qurollarning oʻqdorilari sifatida, pirotexnik qurilmalar va boshqalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Portland sement

**Portland sement** (Inglizcha: Portland &ndash; Birlashgan Qirollikadagi yarim orol nomidan), suvga chidamli bogʻlovchi modda; qurilish materiali. Tarkibi asosan kalsiy silikatlardan iborat. Sementning eng keng tarqalgan turi hisoblanadi. Klinker va gips (3—7%) aralashmasini juda mayin tuyib olinadi. Aralashmaga maʼlum miqdorda (10—15%)  faol mineral modda aralashtirilishi ham mumkin. Tarkibi, xossalari va qoʻllanish sohalariga koʻra, Portland sement oddiy, tez qotuvchan, gidrofob, sulfatga bardoshli, oq rangli, asbest-sement mahsulotlari ishlab chiqarishda ishlatiladigan va boshqalarga boʻlinadi. Portlandsementning tarkibi va sifati asosan klinkerning tarkibi va uning qanchalik mayin tuyilganligiga bogʻliq. Uning eng muhim xossasi suv bilan taʼsirlashganda qotish xususiyatidir. Bu xususiyati marka bilan belgilanadi, Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan Portland sementning markasi 300 dan 600 gacha (marka qancha yuqori boʻlsa, material shuncha sifatli hisoblanadi).

## Manbalar
Portlatkich

**Portlatkich** — snaryad, mina, bom-balardagi portlovchi moddalari portlatish uchun ishlatiladigan mexanizm. Zarbiy P. (snaryad, bomba, mina va boshqalarning biron narsaga urilishi natijasida harakatga keladi), distan-sion P. yoki distansion naycha (snaryad, bomba va raketalarning uchish tra-yektoriyasida muayyan vaqt oʻtgach harakatga keladi), kontaktsiz P. (radiolokatsion, infraqizil, optik, akustik P. — snaryad, bomba, mina va boshqa nishonga tegmasdan, undan muayyan uzoqlikda harakatga keladi), ijrochi P. (kodlashtirilgan tashqi signalni qabul qilib, harakatga keladi) kabi turlarga boʻlinadi. Hamma turdagi P., umuman, detonatsiya zanjiri, portlatuvchi mexanizmlar (tepki, elektr kontakt va boshqalar) va saqlagich mexanizmlaridan iborat. P.da detonatsiya mexanik (alangalatuvchi piston yoki piston-detonator tepki urilishi yoki ishkalanish natijasida ishlaydi), elektr toki (elektr detonator elektr vositasida ishlaydi) va kimyoviy (singan ampuladan quyilgan reagent yonuvchi tarkibni alan-galantiradi) usulda hosil qilinadi. Nishonga tekkandan keyin portlash vaqtiga koʻra, P. oniy va sekin harakatga keladigan turlarga boʻlinadi. Artilleriya va aviatsiya P.ini oniy harakatga keltirish uchun snaryadni otishdan oldin uning saqlagich qopqogʻi buraladi yoki snaryad, bombaga oʻrnatilgan parrak aylanib, saqlagich qrpqogʻini buraydi. Muhandislik minalaridagi P.ni oniy harakatga keltirish siquvchi, tortuvchi, bosuvchi yoki yukni yengillashtiruvchi moslamalar yordamida amalga oshiriladi. P.ning harakatga kelishini sekinlatish uchun detonatsiya zanjiriga sekinlatkich qoʻyiladi yoki soat mexa-nizmi, kimyoviy reagent oʻrnatiladi.

## Manbalar
Portlatuv ishlari

**Portlatuv ishlari** — tabiiy (tog jinsi, yogʻoch, muz) yoki sunʼiy (tosh, gʻisht, beton devor, metallar va boshqalar) materiallarni koʻporish, siljitish, ularning tuzilishi yoki shakl oʻzgarishini tekshirish maqsadida xalq xoʻjaligida bajariladigan ishlar. Portlatuv ishlari portlovchi moddalar va zaryad yordamida bajariladi. Portlovchi moddalarni qoʻporiladigan obyekt orasiga joylashtirish uchun unda, odatda, oldindan burgʻilab boʻshliq (shpur, kamera) qaziladi.

Portlatuv ishlari ning qoʻllanish sohasi keng. Ular konchilikda eng koʻp ishlatiladi: qazilma boyliklarni seysmik usulda qidirish, konlarni ochish, qattiq qazilma boyliklarni qazib olish va boshqa Qurilishda Portlatuv ishlaridan qurilish may-donchalarini tekislash, muzlik va qoyali zaminlarni yumshatish, harsang tosh va ildizlarni qoʻporish, toʻgʻonlar qurish, yoʻl va gidrotexnik tonnellar qurish va boshqalarda foydalaniladi. Su v xoʻjaligida Portlatuv ishlari yordamida suv havzalari tubini va daryoning kema qat-naydigan joyi (farvateri)ni chuqurlashtirish, koʻl ostiga tiqilib qolgan katta muz boʻlaklarini parchalash, inshootlarni bahorgi muz siljishlaridan saqlash va boshqa bajariladi. Sh i moliy qutb sharoitida Portlatuv ishlari bilan muz uyurmalari parchalanadi, muzlab qolgan kemalar muzlardan tozala-nadi va boshqa Metallurgiya sanoa-tida Portlatuv ishlaridan metallarni, poʻlatlistdan shtamplangan murakkab detallarni va metallarning payvandlangan joylarini mustahkamlashda, quymalarni kuyindi va zangdan tozalash va boshqalarda foydalaniladi. Neft va gaz sanoatida quduqlarda torpedalarni portlatish yoʻli bilan neft katla-midagi debit oshiriladi, suv ostidan neft qazib chiqarish uchun sunʼiy toʻgʻon va yer osti neft ombori quriladi. Portlatish yoʻli bilan neft va gaz quduqlaridagi yongʻin oʻchiriladi.

Elektr detonatorlarni portlatish portlatuv mashinasi bilan amalga oshiriladi. Portlatuv mashinasi elektromagnitli, kondensatorli va dinamo-elektrikli xillarga boʻlinadi. Kondensatorli portlatuv mashinasi koʻp tarqalgan, unda tok manbai sifatida kondensator ishlatiladi. Mashinaning ishlash tarzi kam quvvatli elektr toki manbaidan olingan elektr energiyani 10—20 sek kondensatorga yigib, yi-gʻilgan energiyani portlatish tarmogʻiga ulashdan iborat.

Portlovchi moddalardan tinch maqsadlarda foydalanish qadimdan maʼlum; birinchi marta 1448—72 yillarda Neman daryosini tosh va boshqa jinslardan tozalashda ishlatilgan. Keyinchalik poroxdan foydalanib ruda qazib chiqarish Rossiya (1617), Sileziya (1627), Chexiya (1629), Angliya (1670) va boshqa joylarda keng tarqala boshladi. Keyin elektr usuli bilan portlatish (1812) va dina-mitning (1860) ixtiro qilinishi, burgʻilash mashinalari (1861), kapsyul-detonatorlarning yaratilishi (1867) Portlatuv ishlarini keng rivojlantirishga olib keldi. Portlatuv ishlarida zaryadining kuchi 0,1 t dan bir necha ming t gacha boʻlgan portlovchi moddalar va yadroviy portlashdan foydalaniladi.

## Manbalar
Portlovchi yulduzlar

**Portlovchi yulduzlar**, eruptiv yulduzlar — fizik jihatdan oʻzgaruvchi yulduzlar sinfi. Ularda portlash jarayonlari (erupsiya) sodir boʻlishi natijasida ravshanligi gʻay-ritabiiy ravishda, koʻpincha kuchli oʻzgaradi. Portlovchi yulduzlarga oʻta yangi yulduzlar va boshqa oʻzgaruvchan yulduzlar taalluqli. Koʻpgina Portlovchi yulduzlarda chaqnash tashqi qatla-mini tashlash bilan va yulduzlarda gaz qobigʻi hosil boʻlishi hamda uning fa-zoda sochilishi bilan roʻy beradi. Bunday yulduzlarning ravshanligi 10—15 yul-duz kattaligigacha ortadi. Bunday hodisa fotosferaning katta (1000–2000&nbsp;km/s) tezlikda toʻsatdan kengayishi bilan bogʻliq (yana qarang Yulduzlar).

## Manbalar
Port-lui

**Port-lui** — Mavrikiy davlati poytaxti. Mavrikiy o.ning shimoli.gʻarbiy qismida. Port-Lui okrugining maʼmuriy markazi. Iqlimi tropik, oʻrtacha harorat fevralda 26°, avgustda 19°. Yillik yogʻin 2000 mm. Aholisi 128 ming kishi (2000). Port-lui — mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Hind okeani sohilidagi port. Shosse yoʻllar tuguni. Neftni qayta ishlovchi, oʻgʻitlar ishlab chiqaruvchi zavodlar, oziq-ovqat (shakarqand, yogʻ-moy, tamaki) korxonalari mavjud. Universitet, institut, muzeylar, badiiy galereya, kutubxona bor. Qad. fort va qalʼa saqlangan. Shaharga 1736-yilda asos solingan. Suvaysh kanali ochilgunga qadar Hind okeanida yirik savdo porti boʻlgan.

File:Voie rapide à Port Louis (février 2020) - 2.jpg|thumb|Port-lui
File:Vue d'un quartier de Port Louis (février 2020) et d'une voie rapide.jpg|thumb|Port-lui
File: Voie rapide à Port Louis (février 2020) - 1.jpg|thumb|Port-lui
File:Le Costa Mediterranea dans la rade de Port Louis (Maurice) le 29 février 2020.jpg|thumb|Port-lui

## Manbalar
Port-morsbi

**Port-morsbi**, Morsbi – Papua Yangi Gvineya davlati poytaxti. Yangi Gvineya orolning jan. sohilida. Aholisi 173,5 ming kishi (2000). Papua qoʻltigʻidagi port (chetga kofe, kopra, kakao, kauchuk chikariladi). universitet, aeroport bor.

## Manbalar
Portlend

**Portlend** — AQShning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar, Oregon shtati-da. Aholisi 529,1 ming kishi (2000). Uillamett daryosining Kolumbiya daryo-siga quyilish joyida, okeandan 170&nbsp;km ichkaridagi port (okean kemalari ham kira oladi), chetga oʻrmon mahsulotlari va gʻalla chiqariladi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. P. — mamlakatning Tinch okean sohilidagi muhim sanoat va savdomoliya markazlaridan. Rangli va qora metallurgiya rivojlangan. Radioelektronika (EHM, aloqa vositalari va hokazo), priborsozlik sanoati, kemasozlik va kema taʼmirlash, metallsozlik korxonalari mavjud. Sanoat ji-hozlari, yuk mashinalari, temir yoʻl vagonlari ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik, oziq-ovqat, sellyulozaqogʻoz, kimyo, neftni qayta ishlash, poligrafiya sanoati korxonalari ishlab turibdi. Un-t bor. Bogʻ koʻp. Har yili atirgullar koʻrgazmasi oʻtkaziladi. Shaharga 1845-yilda asos solingan.

## Manbalar
Portlovchi moddalar

**Portlovchi moddalar** – tashqi taʼsirlar (zarba, issiklik va boshqalar) natijasida katta tezlik bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, koʻp issiklik va gaz ajratib chiqaradigan kimyoviy birikmalar yoki moddalar aralashmasi. Bu reaksiyalar Portlovchi moddalarning qizishi, unga berilgan zarb, ishqalanish, shuningdek, boshqa Portlovchi moddalarning portlashi yoki qandaydir tashqi taʼsir natijasida sodir boʻladi va zaryad boʻylab issiqlik tashigich (yonish) yoki zarbiy toʻlqin (detonatsiya) yordamida energiya uzatish hisobiga tarqaladi. Kondensatlangan qattiq va suyuq moddalar, gazlar, shuningdek, gazlardagi qattiq yoki suyuq moddalarning muallaq zarralari Portlovchi moddalar boʻla oladi. Detonatsiyada reaksiya shiddatli boradi va gazsimon mahsulotning temperaturasi bir necha ming gradusgacha koʻtarilib, hajmi zaryadning dastlabki hajmigacha siqiladi, bosimi bir necha yuz ming kg.kuch/sm^2 gacha koʻtariladi. Siqilgan gaz tez kengayib, tevarakka kuchli zarb bilan tarqaladi – portlash yuz beradi. Portlay oladigan koʻpgina moddalardan 20—30 ga yaqini Portlovchi moddalar sifatida ishlatiladi. Shulardan asosiylari: trinitrotoluol, tetril, geksogen, oktogen, nitroglitserin, ten (tet-ranitropentaeritrin) va boshqa.

## Manbalar
Porto-Novo

**Portonovo** — Benin davlati poytaxti. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Iqlimi ekvatorial, oʻrtacha temperatura yanvarda 27,7°, iyulda 25,3°; yillik yogʻin 1590&nbsp;mm. Aholisi 180 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi port. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlariga ishlov beruvchi korxonalar, sement, yogʻmoy va sovun zavodlari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Shahar atroflarida palmazorlar, yer yongʻoq plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Etnografiya muzeyi ishlab turibdi. P.-N. 17-asrdan maʼlum, oʻsha davrda Ajache deb atalgan. 1893-yildan Fransiya mustamlakasining maʼmuriy markazi. 1960-yil 1 avgustdan mustaqil Benin (1975-yilgacha Dagomeya) poytaxti.

## Manbalar
Port-Said

**Port-Said** — Misrning shimoliy-sharqiy qismidagi shahar, Oʻrta dengiz sohilida, Suvaysh kanaliga shimol tomondan kiraverishda. Port-Said muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 470 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Port-said — xalqaro ahamiyatga ega savdotransport markazi. Kemasozlik va kema taʼmirlash, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Baliq ovlash markazi. Port-Saidga Suvaysh kanali qurilishi munosabati bilan 1859-yilda asos solingan va Misr hokimi Saidposhsho nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Portsmut

**Portsmut** - Buyuk Britaniyaning jan. qismidagi shahar, Xempshir grafligida. Aholisi 182,2 ming kishi (1990-yillar oxiri). Lamansh boʻgʻozidagi port. Kemasozlik va kema taʼmirlash, radioelektronika, tikuvchilik sanoati korxonalari bor. Koʻprik orqali Gosport shahri bilan bogʻlangan. Harbiy dengiz bazasi. Shaharga 12-asrda asos solingan. 12— 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Port-o-prens

**Port-o-Prens** (fransuzcha: *Port-au-Prince*) — Gaiti davlati poytaxti. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Gaiti orolning gʻarbiy qismida joylashgan. Iqlimi tropik, oʻrtacha temperatura yanvarda 25°C, iyulda 28°C. Yillik yogʻin 1355&nbsp;mm. Aholisi 846,2 ming kishi (1995). Mamlakatning Karib dengizi sohilidagi muhim porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Sha-karqand zavodlari, tamaki, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari mavjud. Rom ishlab chikariladi. Universitet, Gaiti xalqlari muzeyi, milliy muzey, konservatoriya va hokazolar bor. Port-o-Prensga 1749-yilda asos solingan. 1770-yildan Fransiyaning San-Domingo mustamlakasining maʼmuriy markazi. 1804-yil 1-yanvardan mustaqil Gaiti poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklaridan San-Susi saroyi va Ramyer tarixiy bogʻi saqlangan.

## Yana qarang
* Al-Fotiha masjidi
## Manbalar
Port-of-speyn

**Port-of-speyn** - Trinidad va Tobago davlati poytaxti. Mamlakatning muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Trinidad orolning shimoli-gʻarbiy qismida. Iqlimi subekvatorial, oʻrtacha temperatura yanvarda 25,8°, iyulda 26,7°; yillik yogʻin 1910&nbsp;mm. Aholisi 49 ming kishidan ziyod (2000). Atlantika okeanining Pariya koʻltigʻi sohilidagi port. Metallsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, sement sanoat korxonalari, kema verfi mavjud. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Port orqali chetga neft mahsulotlari, shakarqamish, kofe, sitrus mevalar chiqariladi. Universitet, milliy muzey, badiiy galereya bor.

Ispanlar kelgunga qadar Port-of-speyn oʻrnida indeyslarning Konkerabiya qishlogʻi boʻlgan. 1783-yildan Ispaniyaning Trinidad o.dagi mustamlakasining maʼmuriy markazi, 1797-yildan Buyuk Britaniya qoʻl ostida. 1962-yildan mustaqil Trinidad va Tobago poytaxti.

## Manbalar
Port-sudan

**Port-sudan** - Sudanning shim.sharqiy qismidagi shahar. Kassala viloyatida. Axrlisi 305 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). P. -S. mamlakatning Qizil dengiz boʻyidagi eng katta porti. Chetga paxta, yer yongʻoq, chorvachilik mahsulotlari chiqariladi. Metallsozlik, neftni kayta ishlash sanoatlari rivojlangan. Ip gazlama fabrikasi, kema taʼmirlash, paxta tozalash korxonalari, yirik elevator bor. Dengiz suvidan tuz olinadi. P. -S.ga 1908-yilda asos solingan.

## Manbalar
Portu

**Portu**, Oporto — Portugaliyanknt shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Portu okrugining maʼmuriy markazi. Axoliyey 302 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan 1,2 mln. kishi). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Doru daryosining Atlantika okeaniga quyilish joyidagi yirik port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aholisining soni va iqtisodiy ahamiyati jihatidan mamlakatda Lissabondan keyin 2-oʻrinda. Mashinasozlik (kemasozlik, elektrotexnika) sanoati rivojlangan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat (vinochilik, baliq konservalash), tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Shahar miloddan avvalgi 1-asrdarimliklarning Portus-Kale qishlogʻi oʻrnida vujudga kelgan. Portugaliya davlatining vujudga kelishida muhim rol oʻynagan, mamlakat nomi ham shu sha-har nomidan olingan. Universitet (1911) va boshqa oliy oʻquv yurtlari, muzey bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—18-asrlarda qurilgan sobor va cherkovlar saqlangan.


Porto-Douroufer-08-2011-gje.jpg
Porto-230-Umgebung Ponte Dom Luis I-Aufzug-2011-gje.jpg
Porto-258-aus Hotel da Bolsa-2011-gje.jpg
Porto-Almeida Garret-04-2011-gje.jpg
Porto-Cais da Ribeira-02-2011-gje.jpg
Porto-Kathedrale-24-Kreuzgang-Querschiff-2011-gje.jpg
Porto-Kathedrale-48-Altar-2011-gje.jpg
Porto-Sandeman-12-Fuehrung-2011-gje.jpg


## Manbalar
Portualegri

**Portualegri** — Braziyaiyanish jyan. qismidagi shahar. Riugrandidu-Sul shtatining maʼmuriy markazi. Ahrlisi 1,3 mln. kishi (2000). Atlantika oke-anining Patus koʻl-qoʻltigʻi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakat janubidagi yirik iqtisodiy markaz. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, neftni qayta ishlash, kimyo, mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Issiklik elektr styasi qurilgan. P.-A. orqali chetga goʻsht va boshqa chorvachilik mahsulotlari, tamaki, guruch chiqariladi. Un-tlar, muzey, teatr, hukumat saroyi bor. Shaharga 1742-yilda Portu-dus-Kasais nomi bilan asos solingan.

## Manbalar
Portugallar

**Portugallar** (oʻzlarini portugezish deb ataydilar) — xalq, Portugaliyaning asosiy aholisi (10,27 mln. kishiga yaqin). Umumiy soni 13,67 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Portugal tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, ka-toliklar. Katta yevropeoid irqining hind-oʻrta dengiz irqiga mansub. P. etnosining asosini eng qad. iberiy qabilalaridan boʻlgan luzitanlar tashkil etgan. P.ning tili va madaniyatiga (ayniqsa, mamlakat janubidagi aholiga) arab-barbar hukmronligi (8—13-asrlar) katta taʼsir qilgan. 12-asr oʻrtasida mustaqil Portugaliya davlati tashkil topgan. Rekonkista jarayonida (arablar bosib olgan hududlarni qaytarib olinishi) asta-sekin P. elati shakllangan. Anʼanaviy mashgʻuloti — dehqonchilik, bogʻdorchilik, baliqchilik. Zamonaviy P. koʻp tarmokli sanoat va xizmat koʻrsatish sohasida band.

## Manbalar