Korrupsiyani idrok etish indeksi

**Korrupsiyani idrok etish indeksi** (**CPI**) – ekspertlar va biznes rahbarlarining baholashiga asoslangan holda davlat sektorida korrupsiyani qabul qilish darajasi boʻyicha mamlakatlarni baholovchi va reytingga joylashtiruvchi koʻrsatkich. CPI odatda korrupsiyani „shaxsiy manfaatlar uchun ishonib topshirilgan vakolatni suiisteʼmol qilish“ deb taʼriflaydi. Indeks 1995-yildan beri har yili Transparency International nodavlat tashkiloti tomonidan chop etiladi.

2022-yil yanvar oyida chop etilgan 2021-yilgi CPI 2020-yil 1-maydan 2021-yil 30-aprelgacha boʻlgan vaqt oraligʻidagi vaziyat asosida 180 ta davlatga „100 (juda toza) dan 0 (oʻta korrupsiyalashgan) shkalasi boʻyicha“ oʻrin berib chiqqan. Daniya, Yangi Zelandiya, Finlandiya, Singapur hamda Shvetsiya dunyodagi eng kam korrupsiyaga uchragan davlatlar sifatida qabul qilinadi va xalqaro moliyaviy shaffoflik reytingida doimiy ravishda yuqori oʻrinlarda turadi, eng yuqori korrupsiyaga uchragan davlatlar esa Suriya, Somali (ikkalasi 13 ball) va Janubiy Sudandir (11 ball).

## Yoʻnalishlari

Transparency International tashkiloti Passau universiteti vakili Johann Graf Lambsdorffga CPIni ishlab chiqarishni topshirgan. 2012-yilgi CPI 12 ta turli institutlarning 16 ta soʻrovlari va baholashlarini oʻz ichiga oladi. 13 ta soʻrovlar/baholar ishbilarmonlar fikri soʻrovi yoki bir guruh tahlilchilarning baholashlari boʻyicha olib borilgan. Dastlabki CPIlar jamoatchilik fikridan foydalanib belgilangan. Muassasalar:

* Afrika taraqqiyot banki (Kot-d’Ivuarda joylashgan)
* Bertelsmann jamgʻarmasi (Germaniyada joylashgan)
* Economist Intelligence Unit (Buyuk Britaniyada joylashgan)
* Freedom House (AQShda joylashgan)
* Global Insight (dunyoda asoslangan)
* Xalqaro menejmentni rivojlantirish instituti (Shveysariyada joylashgan)
* Siyosiy va iqtisodiy tavakkalchilik boʻyicha maslahat xizmati (Gonkongda joylashgan)
* PRS Group, Inc., (AQShda joylashgan)
* Jahon iqtisodiy forumi
* Jahon banki
* Jahon adolat loyihasi (AQShda joylashgan)

CPIda qatnashish uchun mamlakatlar kamida uchta manba tomonidan baholanishi kerak. CPI korrupsiyaning mutlaq darajasini oʻlchash qiyinligi sababli korrupsiyani qabul qilish haqidagi fikrlarga tayanib uni ishlab chiqadi.

### Yaroqlilik
2002-yilda eʼlon qilingan tadqiqot natijalariga koʻra, Korrupsiyani idrok etish indeksi va korrupsiyaning boshqa ikkita koʻrsatkichi – qora bozor faoliyati hamda meʼyoridan ortiq tartibga solish oʻrtasida „juda kuchli va sezilarli bogʻliqlik“ aniqlangan.

Har uchala koʻrsatkich ham aholi jon boshiga real yalpi ichki mahsulot (RYaIM/Ah) bilan juda muhim korrelyatsiyaga ega edi; Korrupsiyani idrok etish indeksining RYaIM/Ah bilan bogʻliqligi eng kuchlisi edi. (Eʼtibor bering, ushbu shkala boʻyicha pastroq reyting koʻproq korrupsiyani aks ettiradi, shuning uchun RYaIM yuqori boʻlgan mamlakatlarda korrupsiya kamroq boʻlgan).

Global taraqqiyot markazidan Alex Cobham 2013-yilda Korrupsiyani idrok etish indeksini nashr etuvchi Transparency International tashkilotining „koʻplab xodimlari va boʻlimlari“ indeks bilan bogʻliq xavotirlarga „ichki norozilik“ bildirishini maʼlum qildi. Indeksning asl yaratuvchisi Johann Graf Lambsdorff 2009-yilda indeks ustida ishlashdan voz kechib: „1995-yilda men Korrupsiyani idrok etish indeksini ixtiro qildim va oʻshandan beri uni tuzib kelmoqdaman, bu esa TIni xalqaro eʼtibor markaziga qoʻygan. 2009-yil avgust oyida men TI boshqaruvchi direktori Cobus de Swardtga endi Korrupsiyani idrok etish indeksi bilan shugʻullana olmasligimni maʼlum qildim“, – deydi.

## Iqtisodiy oqibatlari
2007- va 2008-yillarda chop etilgan ilmiy maqolalar CPI tomonidan belgilangan Korrupsiyani idrok etishning iqtisodiy oqibatlarini oʻrganib chiqdi. Tadqiqotchilar yuqori CPI va yuqori uzoq muddatli iqtisodiy oʻsish oʻrtasidagi bogʻliqlikni, shuningdek, mamlakatning CPI ballidagi har bir birlik oʻsishi uchun YaIM darajasining 1,7 % ga oʻsishi kerakligini aniqladilar. Bundan tashqari, yuqori CPI ballini mamlakatdagi xorijiy investitsiyalarning yuqori sur’atlari bilan bogʻlaydigan hokimiyat qonuniga bogʻliqligi ham koʻrsatilgan.

## Reytinglar
Izoh:

### 2012—2021-yillar
Korrupsiyani idrok etish indeksi jadvali:

### 2011-yil
Korrupsiya darajasi eng past deb topilgan 20 ta eng yaxshi mamlakat yoki hududlar (10 dan 1 gacha boʻlgan shkala):

Korrupsiya darajasi eng yuqori deb topilgan 20 ta eng yomon mamlakatlar:

### 2010-yil
Korrupsiya darajasi eng past deb topilgan 20 ta eng yaxshi mamlakat yoki hududlar (10 dan 1 gacha boʻlgan shkala):

Korrupsiya darajasi eng yuqori deb topilgan 20 ta eng yomon mamlakat:

## Baholar
Indeks oʻtmishda uslubiy jihatdan tanqid qilingan, yaʼni uning metodologiyasi soʻroq ostida qolgan.

Siyosatshunos Den Houghning fikricha, indeksdagi uchta kamchilikka quyidagilar kiradi:

* Korrupsiya juda murakkab tushuncha boʻlib, uni bitta ball bilan tushunish mumkin emas. Masalan, Kanzas qishloqlaridagi korrupsiya tabiati Nyu-York shahar maʼmuriyatidagidan farq qiladi, ammo indeks ularni bir xil oʻlchaydi.
* Korrupsiyaning oʻzidan farqli oʻlaroq, korrupsiya haqidagi tasavvurlarni oʻlchash orqali indeks mavjud stereotiplarni kuchaytirishi mumkin.
* Indeks faqat xususiy sektorni hisobga olmasdan, davlat sektoridagi korrupsiyani oʻlchaydi. Bu esa Libor janjali yoki VW emissiya janjali kabi korrupsion harakatlar hisobga olinmasligini anglatadi.

Ommaviy axborot vositalari koʻpincha raqamlar nimani anglatishini aniqlashtirmasdan, xomaki raqamlardan davlat faoliyati uchun mezon sifatida foydalanadilar. Transparency International tashkilotining Bangladeshdagi mahalliy boʻlimi uslubiyotdagi oʻzgarish mamlakat ballarining oshishiga olib kelganidan keyin indeks natijalaridan voz kechdi; OAV buni „yaxshilanish“ deb xabar qilgan.

2013-yilda *Foreign Policy* jurnalida eʼlon qilingan maqolasida Alex Cobham Transparency International manfaati uchun CPIni bekor qilishni taklif qilgan. Uning taʼkidlashicha, CPI korrupsiya haqidagi jamoatchilik tasavvurlarida kuchli va chalgʻituvchi elita nuqtai nazarini aks ettiradi. Bu esa, potensial ravishda salbiy jarayonga hissa qoʻshib, shu bilan birga nooʻrin siyosiy qarorlar qabul qilishni ragʻbatlantiradi. Cobhem shunday deb yozadi: „indeks tasavvurlarni shunchalik buzadiki, uni nashr etishni davom ettirishga biron-bir asos topish mushkul boʻlib qolmoqda“.

Korrupsiya darajasi boʻyicha tabiiy eksperimentlarning mavjudligidan foydalangan va CPIni boshqa subyektiv koʻrsatkichlar bilan taqqoslagan soʻnggi ekonometrik tahlillar shuni koʻrsatdiki, CPI mukammal boʻlmasa-da, korrupsiyaning bir oʻlchovli shkalasiga mos keladi.

Qoʻshma Shtatlarda koʻplab advokatlar turli davlatlarda xorijiy korrupsiya amaliyoti qonunining buzilishi xavfini oʻlchashga urinayotgan xalqaro biznes yurituvchilarga CPIni oʻganib chiqishni maslahat berishadi. Bu amaliyot Minnesota xalqaro huquq jurnali tomonidan tanqid qilingan. Jurnal maqolasida CPI idrok etish tarafkashliklariga duchor boʻlishi mumkinligi sababli, huquqshunoslar uni haqiqiy milliy korrupsiya xavfining oʻlchovi sifatida koʻrib chiqmasliklari kerakligi taʼkidlangan.

Transparency International, shuningdek, qudratli elitaning jiddiy tarafkashligi uchun tanqid ostiga olingan ekspert xulosalari oʻrniga toʻgʻridan-toʻgʻri soʻrovlar yordamida mamlakatlarni korrupsiya darajasi boʻyicha tartiblovchi „Global korrupsiya barometri“ni nashr etadi

Transparency International xalqaro miqyosda CPI balli toza boʻlgan mamlakat ham korrupsiya bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligi haqida ogohlantirgan. Masalan, Shvetsiya 2015-yilda CPI boʻyicha 3-eng yaxshi ballga ega boʻlgan boʻlsa, uning davlat kompaniyalaridan biri TeliaSonera Oʻzbekistonda poraxoʻrlik ayblovlariga duch kelgan.

## Yana qarang

* Global tinchlik indeksi
* Demokratiya indeksi
* Inson taraqqiyoti indeksi

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayt
* Korrupsiyani idrok etish indeksi 2021
* Korrupsiyani idrok etish indeksining interaktiv dunyo xaritasi: 2000—2008 
* Korrupsiyani oʻlchash boʻyicha foydalanuvchi qoʻllanmasi CPI va shunga oʻxshash indekslarni tanqid qiladi
* Global yaxlitlik indeksi
* Global rivojlanish indekslari va reytinglari roʻyxati