Milan Malpensa aeroporti

**Milan Malpensa aeroporti**  Lombardiya, Pyemont hamda Liguriya viloyatlari hamda Shveysariyaning Tichino kantoniga xizmat koʻrsatuvchi, shimoliy Italiyadagi eng yirik aeroport. Aeroport Milandan  shimoli-sharqda, Lombardiya va Pyemontni ajratuvchi Tichino daryosi yonida joylashgan. 1909-yilda Jovanni Agusta va Jianni Kaproni tomonidan oʻzlari yasagan samolyot prototipini sinab koʻrish uchun ochilgan va 1948-yilda fuqarolik maqsadida foydalanila boshlangan.

Malpensa aeroporti toʻgʻridan-toʻgʻri muntazam parvozlarga xizmat koʻrsatadigan mamlakatlar soni boʻyicha jahonning 9-oʻrindagi, Yevropaning 6-oʻrindagi aeroportidir. 2022-yilda Malpensa aeroporti 21,3 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatdi va yoʻlovchilar soni boʻyicha Yevropaning 23-eng gavjum, Rim Fiumichinodan keyin Italiyaning 2-eng gavjum aeroportiga aylandi. Yuk tashish boʻyicha Italiyaning eng gavjum aeroporti boʻlib, 2022-yil holatiga koʻra yiliga 721 254 tonna xalqaro yuklar tashilgan.

Linate va Orio al Serio aeroportlari bilan birgalikda 2022-yilda 42,2 million yoʻlovchiga ega Milan aeroport tizimini tashkil qiladi, yoʻlovchilar soni boʻyicha Italiyaning eng yirik aeroport tizimidir.

## Tarixi
### Dastlabki davri
Malpensa aeroportining hozirgi oʻrni 100 yildan ortiq aviatsiya faoliyatiga guvoh boʻlgan. Birinchisi, 1910-yil 27-mayda, aka-uka Kaproni oʻzlarining „uchar mashinasi“ — Kal biplanida uchganida boshlandi. Keyingi yillarda koʻplab samolyotlar prototiplari ayni joydan uchib ketdi; oxir-oqibat, qishloq xoʻjaligi maydonini yanada rasmiy aerodromga koʻtarishga qaror qilindi. Janni Kaproni ham, Jovanni Agusta ham yangi maydonda zavodlar tashkil etishdi, tez orada aerodrom Italiyadagi eng yirik samolyot ishlab chiqarish markaziga aylandi.

1920- va 1930-yillarda aerodromda *Regia Aeronautica Italiana* (Italiya havo kuchlari) ikkita eskadroni joylashtirildi. 1943-yil sentyabrda Adolf Gitler tomonidan shimoliy Italiya bosib olinganida Malpensa aerodromi fashistlar Germaniyasi Lyuftvaffe tomonidan egallab olingan. Ularning kelishidan koʻp oʻtmay, nemislar aerodromning birinchi beton uchish-qoʻnish yoʻlagini yotqizdilar.

Ikkinchi jahon urushi paytida harbiy harakatlar toʻxtatilgandan soʻng, Banca Alto Milanese bankiri Benigno Ajroldi boshchiligidagi Milan va Varese mintaqalarining ishlab chiqaruvchilari va siyosatchilari aerodromni tikladilar. Uni Italiyaning urushdan keyingi tiklanishi uchun sanoat tayanch nuqtasiga aylantirishni maqsad qilgandilar. Italiya shimolidan chekinayotgan nemis qoʻshinlari tomonidan katta zarar koʻrgan asosiy uchish-qoʻnish yoʻlagi qayta qurildi va 1800 metrgacha uzaytirildi. Yuklarni va yoʻlovchilarni yomon ob-havodan himoya qilish uchun kichik yogʻoch terminal qurildi.

### 2-jahon urushidan keyin
Malpensa aeroporti rasman 1948-yil 21-noyabrda *Aeroporto Città di Busto Arsizio* nomi bilan tijoriy faoliyatini boshladi, garchi Belgiya flagmani Sabena Brusseldan bu yerga bir yil oldinroq ucha boshlagan boʻlsa-da. 1950-yil 2-fevralda Trans World Airlines (TWA) Nyu-York Idlewild aeroportiga (hozirgi JFK) reyslarda Lockheed Constellations samolyotidan foydalangan holda Malpensadan uzoq masofalarga parvozlarni amalga oshirgan birinchi kompaniya boʻldi.

1952-yilda Milan munitsipaliteti aeroport operatori Società Aeroporto di Busto Arsizio nazoratini oʻz qoʻliga olgachm aeroport egaligi oʻzgardi. Operatorning nomi nos ravishda *Società Esercizi Aeroportuali SpAga* (SEA) oʻzgardi. Toʻliq nazoratni oʻz qoʻliga olgach, SEA Malpensani xalqaro va qitʼalararo shlyuz sifatida rivojlantirishga qaror qildi, Milanning boshqa aeroporti, Linate, esa faqat mahalliy reyslarga xizmat koʻrsatishga moʻljallandi.

1958—1962-yillarda Malpensaga yangi terminal keltirildi va aeroportning ikkita parallel uchish-qoʻnish yoʻlagi 3 915 metrga uzaytirildi va oʻsha payt Yevropasidagi eng uzuniga aylandi. Biroq 1960-yillarning boshiga kelib British Airways, Air France, Lufthansa va Alitalia kabi Yevropaning yirik tashuvchilari oʻz xizmatlarining koʻp qismini Milan shahri markazidan 11 kilometrgina sharqdagi Linate aeroportiga koʻchirdi, bu esa yoʻlovchilarga Milan markaziga yetib olishni qulaylashtirdi. Bu Malpensaga faqat bir nechta qitʼalararo aloqalar, charter reyslari va yuk operatsiyalarini qoldirdi. Malpensa tijoriy transportda pasayib ketdi, yoʻlovchilar soni 1960-yildagi 525 000 dan 1965-yilga kelib atigi 331 000 ga kamaydi. U yana 20 yil davomida Linate aeroportiga ikkinchi skripkada oʻynashga moʻljallangan edi.

### Kengaytirilishi va rivojlantirilishi (1995-1998)
1980-yillar oʻrtalariga kelib Linate aeroporti yiliga yetti million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatar edi va faqat bitta qisqa uchish-qoʻnish yoʻlagi va cheklangan toʻxtash joylari bilan toʻyinish nuqtasiga yetgan edi. Kengayitirish uchun yer yoʻqligi sababli, muqobil yechim izlandi: *Società Esercizi Aeroportuali SpA* (SEA) tezda Malpensani rivojlantirish yagona amaliy muqobili ekanligini aniqladi.

1985-yil oxiriga kelib, Italiya parlamenti tomonidan Milan aeroporti tizimini qayta tashkil etish uchun yoʻl ochgan qonun qabul qilindi. Malpensa shimoliy Italiyani qamrab olgan barcha xizmatlar uchun markaz sifatida belgilandi, Linate aeroporti esa mahalliy va qisqa masofali inshootga tushirildi. Reja „Malpensa 2000“ yangi terminal qurishni, shuningdek, Milan shahar markazi bilan tez va samarali aloqalarni rivojlantirishni oʻz ichiga oladi. Yevropa Ittifoqi ushbu loyihani „Ittifoq taraqqiyoti uchun muhim“ 14 ta loyihadan biri sifatida tan oldi va ishni moliyalashtirish uchun 200 million yevro ajratdi. Qurilish 1990-yil noyabr oyida boshlandi, Malpensa aeroporti sakkiz yildan keyin qayta ochildi.

### Alitalianing asosiy habi (1998-2008)
1998-yil 24-oktyabrdan 25-oktyabrga oʻtar kechasi Alitalia oʻzining asosiy flotini 50 yildan ortiq vaqt davomida uchib kelayotgan Rim Fiumichino aeroportidan Malpensaga koʻchirdi. Aeroport Italiyaning flagman aviakompaniyasining asosiy markazi sifatida yangi hayotini boshladi. Alitalia 1998-yil oxiriga kelib 5,92 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan obyektda kuniga 488 ta harakat va 42 000 yoʻlovchini qoʻshdi (oʻtgan yilgi koʻrsatkichga nisbatan ikki milliondan ortiq oʻsish).

1999-yilda u 16,97 millionga ajoyib sakrashni qayd etdi va 2007-yilga kelib yoʻlovchilar soni 23,9 millionga yetdi. Milandagi ikkita turli bekatdan (Markaziy va Kadorna bekatlari) samarali temir yoʻl aloqalari temir yoʻl orqali oson kirishni taʼminladi, yaqin atrofdagi A8 avtomagistrali esa shahar markaziga va undan tashqariga harakatni tezlashtirish uchun har bir yoʻnalishda qoʻshimcha qatorga ega edi.

2001-yilgacha Malpensada yerda xizmat koʻrsatish xizmatlari SEA (aeroport operatori) va Trans-World Airlines tomonidan taqsimlangan. Oʻshandan beri shartnoma tuzish jarayoni asta-sekin tartibga solindi. 2000-yilda Malpensadagi aeroport xavfsizligi xizmatlari Polizia di Statodan (davlat politsiyasi) SEA ichki boʻlimi, SEA Airport Securityga oʻtkazildi. 2002-yilgacha SEA IVRI tomonidan xavfsizlik xizmatlarini koʻrsatishda yordam bergan, ammo shartnoma muddati tugaganidan keyin yangilanmagan. Shunga qaramay, SEA aeroporti xavfsizligini Polizia di Stato (Italiya davlat politsiyasi), Guardia di Finanza (Italiya harbiy bojxona politsiyasi) va Ente Nazionale Aviazione Civile (Italiya fuqarolik aviatsiyasi boshqarmasi), Carabinieri (Italiya harbiy politsiyasi) nazorat qiladi.

Ramp xizmatlari SEA Handling, ATA va yaqinda Aviapartner tomonidan taqdim etiladi. SEA Handling asosiy mijozi Alitalia tufayli Malpensa aeroportida rampa xizmatlarining 80 foizini taqdim etdi. Biroq, 2006-yil may oyida Italiya fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi ikkita rampa boshqaruvchisini cheklashni bekor qildi.

2008-yilda *Società Esercizi Aeroportuali SpA* (SEA) tomonidan 1,4 milliard yevroga baholangan yangi rivojlanish rejasi ishga tushirildi, unga 1-terminal uchun uchinchi iskala va uchinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi qurilishi kiradi. Ammo kutilmagan harakat bilan Alitalia, Malpensa aeroportidagi „yuqori operatsion xarajatlar“ tufayli Rim Fiumichino aeroportiga oʻzining asosiy markazi sifatida qaytish qarorini eʼlon qildi. Alitalia Malpensani butunlay tark etmadi va Milandan bir nechta mahalliy va Yevropa qatnovlarini va ikkita qitʼalararo reyslarni (Nyu-York-JFK va Tokio-Naritaga) amalga oshirishni davom ettirdi. Biroq, Malpensa kunlik harakatining taxminan 20 foizini yoʻqotdi, bu 700 dan 550 taga qisqardi, bu 2008-yilda atigi 19,2 million yoʻlovchini oʻtkazdi. Xalqaro moliyaviy inqiroz va yoqilgʻi narxining oshishi tufayli aeroport 2009-yilda zarar koʻrishda davom etdi, oʻsha yili atigi 17,6 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatdi.

### 2010-yillarda
Alitalia kompaniyasining chekinishiga javoban, SEA operatori keng qamrovli reklama dasturini ishga tushirdi va Malpensa aeroportini butun dunyo boʻylab agressiv tarzda sotdi. Natijada, 2008-yildan 2011-yilgacha Malpensa tarmogʻiga jami 34 ta yangi yoʻlovchi va yuk tashish yoʻnalishlari qoʻshildi.

EasyJet arzon tashuvchisi Malpensani London-Gatvikdan keyingi asosiy bazaga aylantirdi, u yerda 20 dan ortiq Airbus A319 va Airbus A320 samolyotlari joylashgan. Aviakompaniya hozirda Malpensadan Italiya va Yevropa boʻylab 70 dan ortiq yoʻnalishlarga parvozlarni amalga oshiradi. Raqobatchi Ryanair 2015-yilning dekabr oyidan boshlab Malpensada dastlab bitta samolyot bilan operatsion baza ochish rejalarini tasdiqladi.

2014-yilda temir yoʻl liniyasini 1-terminaldan 2-terminalgacha uzaytirish boʻyicha shartnoma tuzildi. Bu liniya 2016-yil dekabr oyida ochilgan. Yangi Malpensa 2-terminal temir yoʻl vokzali T2 zalidan 200 m shimolda joylashgan boʻlib, unga ochiq yopiq yoʻlak orqali kirish mumkin.

## Terminallari
Malpensa aeroportida ikkita yoʻlovchi terminali bor va ular aeroport shatl avtobuslari va poyezdlari bilan bogʻlangan.

### 1-terminal
1998-yilda ochilgan 1-terminal yangiroq, kattaroq va mashhurroq terminaldir. Terminal 3 ta boʻlimga boʻlinadi va koʻproq muntazam, shuningdek, charter reyslarda yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatadi:
* **A zal** mahalliy va Shengen ichidagi parvozlarga xizmat koʻrsatadi.
* **B zal** Shengendan tashqaridagi va qitʼalararo parvozlarga xizmat koʻrsatadi.
* **C (B2) zal**, 2012-yil yanvarda ochilgan, Shengen boʻlmagan, qitʼalararo parvozlar va AQSh va Isroilga xavfsizlik nuqtai nazaridan sezgir reyslarni amalga oshiradi.

### 2-terminal
2-terminal eskiroq terminal hisoblanadi. Ilgari u faqat easyJet tomonidan ekskyuziv ravishda foydalanilgan, biroq 2020-yilda COVID-19 pandemiyasi tufayli yopildi. 2023-yil 31-mayda qayta ishga tushirildi. Ilgari ushbu terminalda joylashgan barcha charter xizmatlari, uning ochilishi bilan 1-terminalga koʻchirildi.

Malpensa aeroporti qoʻshimcha ravishda 2-terminalni 1-terminalga bogʻlaydigan bepul transport xizmatlarini taqdim etadi.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar
### Yoʻlovchi tashish
Quyidagi aviakompaniyalar Malpensa aeroportida muntazam va charter yoʻnalishlariga xizmat koʻrsatadi:

### Yuk tashish
Quyidagi aviakompaniyalar Malpensa aeroportida muntazam yuk reyslarini amalga oshiradi:

## Yer usti transporti
### Temir yoʻl

Aeroportga 2 ta temir yoʻl bekati, har bir terminalga bittadan xizmat koʻrsatadi.

### Malpensa Express
Malpensa Express 2-terminal, 1-terminal va Milan shahri markazini bogʻlaydigan toʻgʻridan-toʻgʻri poyezd aloqasini tashkil qiladi.

2019-yil holatiga koʻra, uning xizmati har ikki yoʻnalishda ham soatiga toʻrtta xizmat koʻrsatish jadvaliga asoslanadi: ikkita aeroport terminali va Milan Kadorna bekati oʻrtasida ikkita qatnov, qolgan ikkitasi aeroportning ikkita terminali, Milan Garibaldi va Milan Centrale bekatlari oʻrtasida. Barcha xizmatlar Busto Arsizio Nord, Saronno (Como, Novara va Varese uchun ulanishlar) va Milan Bovisa bekatlariga boradi.

Sayohat vaqti xizmat turiga va toʻxtashlar soniga qarab 30 dan 50 minutgacha davom etadi.

### Boshqa poyezd xizmatlari
TiLo Shveysariyadagi Bellinzonaga xizmat koʻrsatadi.

Milanning shahar atrofi **S10** liniyasi (Milano Rogoredo-Milano Bovisa) 2010-yil iyunidan Malpensa aeroporti/Aeroportogacha borgan. Poezdlar Ferno, Busto Arsizio, Castellanza, Rescaldina, Saronno, Milano Bovisa, Milano Lancetti, Milano Porta Garibaldi M2-M5, Milano Repubblica M3, Milano Porta Venezia M1, Milano Dateo va Milano Porta Vittoriaga borardi. Xizmat 2012-yil oktyabr oyida toʻxtatildi.

Malpensa — Varese — Mendrisio (CH) — Lugano (CH) liniyasi Malpensa aeroporti / Aeroporto va Shveysariyaning janubi-sharqiy qismi oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri aloqani taʼminlaydi. Tezyurar xalqaro liniyalarga qulayroq kirishni taʼminlash uchun Gallarate bekati va Milanning markaziy bekatini (FS) ulash rejalashtirilgan.

### Avtobus
* **Malpensa Shuttle** va **Malpensa Bus Express** aeroportni Milan markaziy bekatiga (Trenitalia milliy temir yoʻl markazi) va Milan metro tarmogʻiga ulaydi. Shuttle avtobusi 1 va 2-terminallarga, Busto Arsizio va Milan yarmarkasiga (soʻrov boʻyicha) olib boradi. Sayohat vaqti 60-70 minut.
* 24 soatlik bepul avtobus 1-terminaldan 2-terminalga kirish imkonini beradi. Avtobus har 7 daqiqada joʻnaydi. Sayohat vaqti 15-20 minut.
* Malpensa aeroporti Milanning Linate aeroporti bilan bevosita avtobus aloqasiga ega.
* 2018-yil mart oyidan boshlab ikkala terminal ham shimoliy Italiyaning yirik shaharlariga ulanadi. Ushbu xizmat **BusItalia Fast** (Trenitalia va Italian Rail Co. ishtirokidagi jamiyat) tomonidan taqdim etiladi va aeroportni Aosta (Aosta vodiysi), Novara, Santhià, Turin (Pyemont), Sanremo, Savona, Ventimiglia (Liguriya) bilan kuniga bir martalik, Paduya, Venetsiya Marko Polo aeroporti, Verona (Veneto), Triyest (Friuli Venezia Giulia) kuniga ikki martalik, Genuya (Liguriya) kuniga uch martalik jadval bilan bogʻlaydi.

### Yoʻl
Malpensa aeroportiga A8 (Shveysariyani Milan bilan bogʻlaydigan) toʻrt qatorli avtomobil yoʻli va A4ga besh qatorli avtomobil yoʻli orqali (Turin/Torino, Verona, Venetsiya va Triyest/Triesteni bogʻlovchi) kirish mumkin. Aeroportga mahalliy kirish Busto Arsiziodan SS336 davlat yoʻli va Magentadan SS336dir davlat yoʻli orqali taʼminlanadi.

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
* Milan-Malpensa Airport — Official website
* SEA SpA  — Official website
* Malpensa Airport AOC & USERS Committees MXP Milan 
* Malpensa Airport Arrivals and Departures