Aposematizm

**Aposematizm** (yunoncha: *ἀπό* — uzoq, chetlatish va *σῆμα* — belgi) — hayvonlarning o'z yirtqichlarini hujum qilishdan yoki yeyishdan qaytarish uchun qo'llaydigan ogohlantiruvchi signallari majmuasidir. Bu signal hayvonning «foydasiz» o'lja ekanligini, ya'ni uning zaharliligi, yomon ta'mi, o'tkir hidi, tikanlari yoki tajovuzkor tabiati kabi himoya vositalariga ega ekanligini bildiradi.

Aposematizm ham o'lja, ham yirtqich uchun foydali strategiya hisoblanadi, chunki u har ikki tomonni ham yuzaga kelishi mumkin bo'lgan jismoniy zarardan saqlaydi. Yirtqich yorqin rangli yoki o'ziga xos hidli hayvonni ko'rganda, o'tmishdagi salbiy tajribasini eslaydi va unga hujum qilmaydi. O'lja esa o'z navbatida yirtqichning tishiga tushishdan omon qoladi.

Ushbu atama ilk bor 1890-yilda ingliz zoologi Edward Bagnall Poulton tomonidan muomalaga kiritilgan bo'lsa-da, uning nazariy asoslari Alfred Russel Wallace tomonidan ishlab chiqilgan. Aposematizm tabiatda juda keng tarqalgan bo'lib, u nafaqat quruqlikdagi hasharotlar va sutemizuvchilarda, balki dengiz jonzotlarida ham uchraydi.

## Atamaning kelib chiqishi va tushunchasi
«Aposematizm» so'zi qadimgi yunoncha «apo» (uzoqroq tutish) va «sema» (belgi) so'zlarining birikmasidan tashkil topgan. Poulton bu atamani yirtqichlarni hayituvchi, «u uzoqroq tur» ma'nosini beruvchi belgilar uchun ishlatgan.

Himoya mexanizmi sifatida aposematizm ikki bosqichdan iborat:

# **Birlamchi himoya:** Ko'zga yaqqol tashlanadigan ogohlantiruvchi signal (yorqin rang, tovush yoki hid). Bu bosqich yirtqichni hali aloqa sodir bo'lmasidanoq to'xtatadi.
# **Ikkilamchi himoya:** Hayvonning haqiqiy himoya vositasi (zahari, badbo'y hidi yoki tikanlari). Agar yirtqich ogohlantirishga qaramay hujum qilsa, ushbu vositalar ishga tushadi.

## Ishlash mexanizmi va xususiyatlari
Aposematik signallar odatda vizual (ko'rish orqali) bo'ladi. Tabiatda eng ko'p qo'llaniladigan ogohlantiruvchi ranglar — qizil, sariq, qora va oqdir. Bu ranglar yashil barglar va tabiiy muhit fonida o'ta yuqori kontrast hosil qiladi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, hayvon qanchalik yorqin va ko'zga tashlanadigan bo'lsa, u odatda shunchalik zaharli bo'ladi.

Aposematizm faqat rang bilan cheklanib qolmaydi:

* **Tovush orqali:** Masalan, shaqildoq ilonlarning dumi orqali chiqaradigan ovozi akustik aposematizmdir. Ayrim kapalak lichinkalari ham yirtqichlarni haydash uchun maxsus tovushlar chiqaradi.
* **Hid orqali:** Skunslar (sassiqko'zanlar) o'zlarining badbo'y hidli suyuqliklarini ishlatishdan oldin yorqin oq-qora ranglari bilan ogohlantiradi.
* **Xatti-harakat orqali:** Ba'zi hayvonlar xavf tug'ilganda o'zlarining zaharli qismlarini ko'rsatib, maxsus pozitsiyalarni (masalan, Unkenreflex) egallaydilar.

## Tabiatda uchrashi

### Quruqlikda
Aposematizm hasharotlar dunyosida, ayniqsa qo'ng'izlar, arilar va kapalaklar orasida juda keng tarqalgan. Masalan, xonqizining (ladybird) qizil qanotlaridagi qora nuqtalar uning yomon ta'mga ega ekanligidan dalolat beradi.

Umurtqalilar orasida eng mashhur misol — zaharli qurbaqalardir (Dendrobatidae). Bu kichik, ammo o'ta yorqin rangli amfibiyalar dunyodagi eng kuchli alkaloid zaharlarga ega. Shuningdek, qushlar orasida pitoxu (Pitohui) kabi turlarning patlari va terisi zaharli bo'lib, ular buni o'zlarining to'q sariq-qora ranglari bilan namoyish etadi.

### Dengizda
Dengiz ekotizimlarida aposematizm masalasi olimlar orasida hali ham muhokama qilinmoqda. Chunki ko'plab dengiz jonzotlari (masalan, marjon riflaridagi baliqlar) yorqin rangda bo'lsa-da, har doim ham zaharli bo'lavermaydi. Biroq, nudibranch (yalang'och jabrali) mollyuskalari va ko'k halqali sakkizoyoq (Hapalochlaena) aposematizmning klassik misollaridir. Ko'k halqali sakkizoyoq xavfni sezganda o'z tanasidagi ko'k rangli halqalarni porlata boshlaydi, bu uning o'ta xavfli ekanligini bildiradi.

## Evolyutsion kelib chiqishi
Dastlab, Charlz Darvin yorqin rangli kapalak lichinkalari nima uchun bunday rangda ekanligidan hayron qolgan edi, chunki jinsiy tanlov (urg'ochilarni jalb qilish) voyaga yetmagan lichinkalar uchun mantiqsiz tuyulgan. Alfred Rassel Uolles 1867-yilda bu ranglar aslida yirtqichlarni ogohlantirish uchun xizmat qilishi haqidagi g'oyani ilgari surdi.

Aposematizmning evolyutsiyasi paradoksal ko'rinishi mumkin: qanday qilib birinchi bo'lib yorqin rangga kirgan hayvon yirtqich uni «sinovdan o'tkazib» o'ldirmasidan oldin omon qolgan? Buning bir necha ilmiy tushuntirishlari mavjud:

* **Dietary conservatism (ovqatlanishdagi ehtiyotkorlik):** Yirtqichlar tabiatan o'zlari tanimagan, yangi va g'ayrioddiy rangdagi o'ljalardan qo'rqishadi (neofobiya).
* **Qarindoshlik tanlovi (Kin selection):** Agar bitta yorqin rangli individ yirtqich tomonidan eyilsa va yirtqich zaharlanib, bu rangdan qo'rqishni o'rgansa, uning omon qolgan qarindoshlari (xuddi shunday rangga ega bo'lganlar) xavfdan qutulib qoladi.
* **Guruh bo'lib yashash:** Aposematik hayvonlar ko'pincha klaster (to'p) bo'lib yashashadi. Bu signalni yanada kuchaytiradi va yirtqichning o'rganish jarayonini tezlashtiradi.

## Mimikriya bilan bog'liqligi
Aposematizm muvaffaqiyatli strategiya bo'lgani uchun, boshqa turlar ham undan «nusxa» olishga harakat qiladi. Bu Mimikriya deb ataladi.

# **Beyts mimikriyasi (Batesian mimicry):** Zararsiz hayvon o'zini himoya qila oladigan aposematik turni taqlid qiladi. Masalan, zaharsiz sut iloni (milk snake) o'ta zaharli koral iloniga (coral snake) o'xshab oladi. Yirtqich adashib, ikkalasiga ham tegmaydi.
# **Myuller mimikriyasi (Müllerian mimicry):** Ikki yoki undan ortiq zaharli va aposematik turlar bir-biriga o'xshab ketadi. Bu har ikkala tur uchun ham foydali, chunki yirtqich faqat bitta namunani «tatib ko'rib», har ikkala turdan qochishni o'rganadi.

## Manba
Ushbu maqola inglizcha Vikipediyadagi https://en.wikipedia.org/wiki/Aposematism maqolasi asosida yaratildi.

## Qo'shimcha adabiyotlar

* Poulton, E. B. (1890). *The Colours of Animals*. New York: D. Appleton and Company.
* Ruxton, G. D.; Sherratt, T. N.; Speed, M. P. (2004). *Avoiding Attack: The Evolutionary Ecology of Crypsis, Warning Signals and Mimicry*. Oxford University Press.

## Tashqi havolalar

* Nature: Aposematizm asoslari (ingliz tilida)
* Inson tana hidi va kimyoviy aposematizm haqida tadqiqot