open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Metallografiya

**Metallografiya** (metall va ... grafiya) — metallar va qotishmalarning strukturasini tadqiq qilish usuli. Metallografik, makrostruktura va mikrostruktura tadqiq qilish usullari bor. Metallografik usulda metallar yoki metall qotishmalarning tuzilishini (tarkibiy qismlarini) oʻrganish maqsadida ular maxsus usullarda silliqyaanadi, yaltiratiladi va kislotalar (mas, azot kislota) ning suvdagi eritmasi bilan ishqorlanadi. Shunda tashkiliy qismlarning qiyofasi (relyefi) namoyon boʻladi. Makrostruktura bevosita koʻz bilan yoki lupa orqali koʻzdan kechirib oʻrganiladi. Bu usul uncha aniqlik talab qilmaydigan hollarda qoʻllanadi. Mikrostruktura ni oʻrganishda optik va elektron mikroskoplardan foydalaniladi. Bu usul metallar va qotishmalarning tuzilishini anyq tadqiq qilishga imkon beradi. Umuman, M. metallar va metall qotishmalarning strukturasi bilan xossalari orasidagi bogʻliqlikni aniqlash uchun xizmat qiladi. M. usullari metallshunoslik, metallofizika fanlari va boshqalarda juda qoʻl keladi.

## Manbalar
Metalloidlar

**Metalloidlar** (metallar va yun. eidos — koʻrinish, metallarga oʻxshash) — 1) metallmaslarning eski nomi; 2) xossalariga koʻra, metallar va metallmaslar orasidagi holatni egallagan elementlar (bor, kremniy, germaniy, margimush, surma, tellur, poloniy)nnpt baʼzan qoʻllanadigan nomi.

## Manbalar
Metamorfogen konlar

**Metamorfogen konlar** - togʻ jinslari metamorfizmi jarayonida yuqori bosim va temperatura sharoitida Yer poʻstining chuqur qismida hosil boʻlgan foydali qazilma konlari. Metamorfogen konlar metomorfozlashgan va metamorfik konlar guruhlariga boʻlinadi. Metamorfogen konlarning mineral tarkibi ruda saklovchi jinslarning metamorfik fatsiyalariga xos. Metamorfogen konlar oʻzining paydo boʻlgan davridagi koʻrinishini butunlay oʻzgartirib, boshqa turdagi foydali qazilmaga aylanadi. Mas, torf metamorfik jarayon taʼsirida past navli toshkoʻmir va antra-sitga, oxirida esa grafit va olmosga, ohaktosh marmarga, gilli slanetslarga, boksitlar va boshqa xil tuprokli togʻ jinslari oʻtga chidamli xom ashyoga, qimmatbaho toshlar (korund, laʼl, diaspor, pirofilit, sillimanit, kianit)ga aylanadi.

Metamorfogen konlarni urganish natijasida olmos, laʼl, zumrad, billur va boshqa qimmatbaho toshlar konini topish imkoni yaratildi. Oʻzbekistonda Gʻozgʻon marmar koni, Toshqazigan grafit koni, Angren, Shargʻun kumir konlari, Sharaqsoy korund koni Metamorfogen konlar jumlasiga kiradi.

## Manbalar
Metanefridiylar

**Metanefridiylar** (yun. Meta -oraliq, keyin, orqali va nefridiy) — umurtqasiz hayvonlar, asosan, halqali chuvalchanglarning metamer joylashgan juft ayirish organi (qarang Metameriya). Ektodermadan yoki mezodermal nefroblastlardan rivojlanadi. M. naysimon organlar boʻlib, voronkaga oʻxshab kengaygan kiprikli qismi (ne-frostom) ikkilamchi tana boʻshligʻi (selom)ga, keyingi ingichkalashgan qismi tananing navbatdagi boʻgʻimiga oʻtib, teri sirtiga ochiladi. Nefridiy nayi uzun va ilmoqqa oʻxshash buralgan boʻlishi mumkin. Nefrostom orqali M. nayiga selom suyukushgi, yaʼni birlamchi siydik oʻtadi. Bu su-yuklik kipriklar harakati tufayli M. nayiga haydaladi. Reabsorbsiya tufayli birlamchi siydikdan organik moddalar va tuzlar qonga qayta soʻriladi va haqiqiy siydik hosil boʻladi. Dengizlarda hayot kechiradigan stenogalin (shoʻrlanish nisbatan doimiy boʻlgan) hayvonlarda M. naychalari nisbatan qisqargan boʻladi (yana q. Protonefridiylar.).

## Manbalar
Metanol

**Metanol** yoki **metil alkogol** (CH3OH) — rangsiz, suv bilan yaxshi aralashadigan suyuqlik, eng oddiy bir atomli spirt, etil spirtinikiga oʻxshash hidi bor. Molekulyar massasi 32,04. Zichligi 791,4&nbsp;kg/m3 (20° da), qaynash temperaturasi 64,5°, atseton, benzol va uglerod (1U)-xlorid bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. Kuchsiz asos va yanada kuchsiz kislotalik xossalarini namoyon qiladi. Ishqoriy metallar bilan metilitlar, kislotalar bilan efirlar hosil qiladi. 500—600° da kumush, mis yoki baʼzi metallar oksidlari ishtirokida havo kislorodi bilan formaldegidgacha oksidlanadi, uglerod (P)-oksid va vodorod aralashmasi bilan etanol yoki boshqa spirtlarga aylanadi. Metanol sanoat miqyosida tabiiy gaz va neftni qayta ishlash korxonalari chiqindilaridan olinadi.

Metanol formaldegid ishlab chiqarishda asosiy xom ashyodir. Erituvchi sifatida benzinga qoʻshiladi. Metilmetakrilat, metilaminlar, dimetiltereftalat, metilformiat, metilxlorid, sirka kislota, doridarmon tayyorlash va boshqa sohalarda keng foydalaniladi. Juda zaharli. Ichilganda, bugʻlaridan nafas olganda organizmni zaharlaydi, koʻzni koʻr qiladi. Shuning uchun Metanol olinadigan yoki ishlatiladigan joyda ishlovchi ishchilarni vaqt-vaqt bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish zarur. formulasi CH3OH
Structura formulasi  
H-C(HH)-O-H

## Manbalar

#Vale A (2007). "Methanol". Medicine 35 (12): 633–4. doi:10.1016/j.mpmed.2007.09.014.
#"Methanol Poisoning Overview". Antizol. Retrieved 4/10/11.
#McMartin KE, Martin-Amat G, Noker PE, Tephly TR (March 1979). "Lack of a role for formaldehyde in methanol poisoning in the monkey".

Biochem. Pharmacol. 28 (5): 645–9. doi:10.1016/0006-2952(79)90149-7. PMID 109089.
#Liesivuori J, Savolainen H (September 1991). "Methanol and formic acid toxicity: biochemical mechanisms". Pharmacol. Toxicol. 69 (3): 157–63. doi:10.1111/j.1600-0773.1991.tb01290.x. PMID 1665561.
#Casavant MJ (Jan 2001). "Fomepizole in the treatment of poisoning". Pediatrics 107 (1): 170. doi:10.1542/peds.107.1.170. PMID 11134450.
#Brent J (May 2009). "Fomepizole for ethylene glycol and methanol poisoning". N Engl J Med 360 (21): 2216–23. doi:10.1056/NEJMct0806112. PMID 19458366.
#Schep LJ, Slaughter RJ, Vale JA, Beasley DM (Sep 30 2009). "A seaman with blindness and confusion". BMJ 339: b3929. doi:10.1136/bmj.b3929. PMID 19793790.

## Havolalar
* Methyl Alcohol (Methanol) CDC/NIOSH
* CDC – NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards – Methyl Alcohol
* Methanol Fact Sheet
Metaplaziya

**Metaplaziya** (yun. metaplasso — qayta hosil qilish, oʻzgartirish) — organizm bir xildagi toʻqimalarining boshqa xil toʻqimalarga aylanishi. Umurtqali hayvonlarda M. suvda va quruqlikda yashovchilarda koʻz gavhari va toʻr pardasi regeneratsiyasida aniqlangan. Bu jarayonda rangdor parda hujayralari koʻz gavhari hujayralariga, pigmentli epiteliy esa toʻr parda hujayralariga aylanadi.

## Manbalar
Metan

**Metan** (kon gazi, botqoq gazi), CH4 – rangsiz, hidsiz gaz mol metan 16,04. Suvda kam eriydi, etanol, efir, uglerod (1U)-xlorid va uglevodorodlarda eriydi. Metan – toʻyingan uglevodorod qatorining dastlabki vakili boʻlib, boshqa alkanlar singari radikal oʻrin almashinish reaksiyalari (galogenlash, sulfoxlorlash, sul-fooksidlash, nitratlash va boshqalar)ga kirishadi.

Metan – tabiiy va kon gazlarining asosiy qismini tashkil etadi, sellyulozaning anaerob achishidan ham hosil boʻladi. Saturn, Yupiter va uning yoʻldoshi boʻlgan Titan atmosferasining asosini tashkil etadi. Metan sanoat miqyosida tabiiy gazlardan yoki krekinggazdan past temperaturali distilyasiyalash yoʻli bilan ajratib olinadi. Laboratoriyada atsetatlardan, karbid yoki metallarning metilgalogenidlaridan olinadi. Metan yonilgʻi, sintezgaz xom ashyosi, vodorod, atsetilen, texnik uglerod, uglerod (1U)-xlorid, xloroform, freonlar va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Zaharli emas, ammo portlovchi aralashmalar hosil qiladi, koʻmir konlarida yuz beradigan noxushliklar shuning oqibatida kelib chiqadi. Bundan tashqari uylarda va xonadonlarda ishlatiladigan tabiiy gaz ham metandir.

## Manbalar
Metasomatizm

**Metasomatizm**, metasomatoz (meta... va yun... somatos — jism) — togʻ jinsidagi baʼzi minerallarning boshqa minerallar bilan almashinish hodisasi. M.da togʻ jinslarining umumiy kimyoviy tarkibi jiddiy oʻzgarishga uchraydi. Bu jarayon ham ekzogen, ham endogen sharoitlarda oʻtishi mumkin, bunda avvalgi minerallarning erishi va yangi minerallarning hosil boʻlishi bir vaqtda sodir boʻladi. M. geologik hodisa sifatidagi roli Yer poʻstining shakllanishida gipergenez, sedi-mentogenez, magmatizm va metomorfizm bilan bir qatorda turadi. M. magmatik jarayonlardan keyin ajralib chiqadigan eritmalar va yuza suvlar taʼsirida sodir boʻladi. Postmagmatik M. bilan ruda hosil boʻlishi bogʻliq. M. taʼsirida dala shpatlari erib, uning tarkibidagi gil, qumtuproq hisobiga muskovitli kvarsning ayrim holdagi seritsit, albit, topazli birikmasi hosil boʻladi. Granit massivlarining atrof jinslari ikkilamchi kvarsit, greyzen va ohaktoshlar kontaktida skarnlar vujudga keladi. M. unda ishtirok etgan elementlarning siljish tezligiga qarab infiltra-siyali va diffuziyali xillarga boʻlinadi. M.jadallashganda tobora koʻproq komponentlar harakat holatiga oʻtadi va M. mahsulotida minerallar soni bir mineralli jins hosil boʻlishigacha qisqaradi. Oʻzbekistonda M. jarayoni deyarli hamma rudali joylarda tarqalgan. Ular bilan barcha maʼlum mis, qoʻrgʻoshin, pyx, volfram, oltin, kumush va elementlar rudali konlari bogʻliq.

## Manbalar
Metasomatik konlar

**Metasomatik konlar** - metasomatizm natijasida vujudga kelgan foydali qazilmalar. Metasomatik konlar chuqurlikda qaynoq mineral suvli eritmalar taʼsirida togʻ jinslarining toʻliq erishi va ayni vaqtda yangi minerallarning choʻkishi yoki eritmalar va togʻ jinslarining oʻzaro taʼsiridan kimyoviy almashinuv reaksiyalari natijasida vujudga keladi. Har ikki hodda ham eritmalar Metasomatik konlar hosil boʻlgan joyga togʻ jinslari elementlarini va qimmatli ruda metallarini olib keladi. Karbonatli jinslar (ohaktosh va dolomitlar) Metasomatik konlar hosil boʻlishi uchun qulay muhit hisoblanadi. Metasomatik konlar murakkab shaklli yotqiziqlar hosil qiladi. Bunday konlarning yuqori (qora, ran-gli va kamyob metallarning skarnli va greyzenli konlari), oʻrta (aksari mis, qoʻrgʻoshin va rux rudali konlar) va past (uran va misning infiltratsion konlari) temperaturali turlari mavjud.

## Manbalar
Metasomatik togʻ jinslari

**Metasomatik togʻ jinslari** — metasomatizm natijasida hosil boʻlgan togʻ jinslari. Joylashish sharoitlari, hosil boʻlish temperaturasi va gidrotermal jarayonlarning bosqichlariga qarab Metasomatik togʻ jinslarij.ning turli guruhlari farq kilinadi. Yuqori temperaturali dastlabki ishqoriy bosqichdagi mahsulotlarga magneziyli va ohaktoshli skarnlar kiradi, ular, odatda, granit va siyenitlarning karbonatli jinslar bilan kontaktida hosil boʻladi. Bular bilan magnetitli, boratli, borsilikatli, flogopit rudalari bogʻliq. Kislotali bosqichga greyzenlar (qalay, volfram, berilli rudalanish) va ikkilamchi kvarsitlar (mis, molibdenli rudalanish)ning vujudga kelishi xos. Soʻnggi ishqoriy va unga oʻtish bosqichiga metasomatizm mahsulotlari mansub. Vulkanik oblastlarda propolitlar tarqalgan.

Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda skarnlisheyelitli, skarnli-poli-metall, kvars-seritsitli metasomatidlar (oltinli), kvars-xloritli (mis-forfirli) konlar boʻlgan jinslar va rudali formatsiyalar maʼlum.

## Manbalar
Metateza

**Metateza** (yun. metathesis — oʻrnini almashtirish) — soʻzdagi tovushlar (asosan, undoshlar)ning oʻzaro oʻrin almashtirish; tovush oʻzgarishlarishtt bir turi. Masalan, tuproq — turpoq, toʻgʻramoq — toʻrgʻamoq, ahvol — avhol va hokazo. M. ogʻzaki tilga, shevalarga hamda bolalar nutqiga xos hodisa boʻlib, baʼzan bunday oʻzgarishlar adabiy tilning tarixiy taraqqiyoti natijasida yoki boshqa tillardan soʻz oʻzlashtirish jarayonida tilda mustahkam oʻrin olib, adabiy meʼyorga aylanadi: yomgʻir<yogʻmir, daryo<dayro; qulf<arab. "qufl"; tarelka<nem. "Teller" kabi. Yondosh, yonma-yon turgan tovushlar, shuningdek, yondosh boʻlmagan, bir-biridan uzoqroq boʻlgan tovushlar M.si farqlanadi. Masalan, boʻyra—boʻryo, aylanmoq — aynalmoq kabi. M., koʻpincha, yosh bolalar tomonidan yangi soʻzlarni oʻzlashtirishda, talaffuz qilishda hamda boshqa tillarda soʻz qabul qilish jarayonida talaffuz uchun noqulay tovush birikmalaridan qochishga intilish natijasida paydo boʻladi.

## Manbalar
Metafosfatlar

**Metafosfatlar** — metafosfat kta (NRO,) tuzlari. Fosforli oʻgʻitlar sifatida kaliy va kalsiy meta-fosfatni ishlatish mumkin. Kaliy metafosfat (KRO3) yuqori kon-sentrlangan chiqindisiz fosforkaliyli oʻgʻit. Kimyoviy toza kaliy meta-fosfatda 60,1% R2O5 va 39,9% K2O boʻladi. Havoning oʻrtacha namligida oʻziga nam tortmaydi, turganda mushtlanib qolmaydi. Fizik xususiyatlari yaxshiligi uni azotli oʻgʻitlar bilan aralashtirib ishlatishga imkon beradi. Agrokimyoviy sinovlarga qaraganda kaliy metafosfat hamma tuproqlarda ortofosfatlarga oʻxshab taʼsir qiladi. Gʻoʻza ekiladigan dalalarda kuzgi shud-gorlashda asosiy oʻgʻit sifatida qoʻllanadi (175–200&nbsp;kg/ga R2O5 hisobida). Kalsiy metafosfat Sa(RO3)2 kukun holdagi konsentrlangan oʻgʻit, tarkibida 64,6% R2O5 24,5% SaO, 4,3% SiO2, 3,7% R2O3 va (Q2% F bor. Hamma tuproklarda barcha ekinlarga qoʻllash mumkin. M.ni ishlab chiqarish texnologiyasi murakkabligi tufayli qishloq xoʻjaligida ishlatish bir qadar cheklangan.

## Manbalar
Metgemoglobin

**Metgemoglobin**, MtHB (meta… va gemoglobin), gemoglobin, ferrigemoglobin – oksidlangan gemoglobin; bunda kislorod gemoglobin tarkibidagi temir bilan mustahkam birikib, oʻzidagi kislorodni toʻqimalarga ajratib chiqara olmaydi. Natijada kislorod yetishmasligi – gipoksiya holati yuzaga keladi. Sogʻlom kishi eritrotsitlari tarkibida metgemoglobin juda oz miqdorda (0,1 – 1%) boʻladi. Organizm turli kimyoviy moddalar yoki dorilardan zaharlanganda qonda metgemoglobin miqdori ortadi (metgemoglobinemiya). Bunday hollarda tez toliqish, bosh ogʻrigʻi va koʻkarish (sianoz) alomatlari yuzaga chiqadi.

## Manbalar
Metafaza

**Metafaza** (meta… va yun. phasis — paydo boʻlish) — somatik (tana) hujayralarning boʻlinib koʻpayish usuli, mitozning ikkinchi bosqichi. Metafazada boʻlinish duki toʻliq shakllangan boʻladi. Xromosomalar spirallashib, yorugʻlik mikroskop ostida koʻrinadigan boʻlib qoladi. Xromosomalar ekvatorda joylashib olib, oʻz sentromerasi (birlamchi belbogʻi) bilan boʻlinish dukiga ilashgan boʻladi. Sitogenetik tadqiqotlarda metafaza holatidagi xromosomalar oʻrganiladi.

## Manbalar
Metastaz

**Metastaz** (yun. metastasis — koʻchish, joyni oʻzgartirish) — kasallik qoʻzgʻatuvchisi (bakteriyalar, oʻsma hujayralari va boshqalar)ning boshlangʻich oʻchoqdan organizmning boshqa aʼzolariga qon yoki limfa orqali oʻtishi natijasida vujudga keladigan ikkilamchi patologik manba (ikkilamchi kasallik oʻchogʻi). Qon yoki limfa oqimiga oʻtgan bakteriyalar biror aʼzoda va limfa yoʻllari orqali tarqalib, yangi oʻsma tugunlarini hosil qiladi ("M." termini, asosan, ana shu jarayonni ifodalash uchun qoʻllanadi).

## Manbalar
Meteor astronomiya

**Meteor astronomiya** - astrono miyaning bir boʻlimi; meteoritlarning fizik va kimyoviy xossalarini, Yerga tushishidagi sharoitlarini va Yer atmosferasidagi harakatini oʻrganadi. Meteor astronomiyaning asosiy vazifasi: meteoritlarning paydo boʻlishi, shuningdek, sayyoralar sistemasi vujudga kelishini va rivojlanishida meteorit rolini aniqlash. Meteor astronomiya 18-asrda vujudga kelgan. Meteor astronomiyaning meteoritlarni oʻrganishga qaratilgan optik kuzatish, radiolokatsiya va boshqa usullari mavjud boʻlib, bunda Yernint sunʼiy yoʻldoshlari va kosmik zondlardagi asboblardan foydalaniladi. Meteor jismlarni Yer atmosferasi bilan toʻqnashish jarayonini tekshirish yoʻli bilan meteor modda harakatini oʻrganadi.

## Manbalar
Meteoritlar

**Meteoritlar** — Quyosh sistemasining sayyoralararo fazodan Yer yuziga tushadigan qattiq jismlari. Quyosh atrofida elliptik orbita boʻylab aylanayotgan sonsanoqsiz qattiq jismlardan ayrimlarining orbitasi oʻzgarishi natijasida Yer bilan toʻqnashadi. Katta tezlikda (11–75&nbsp;km/sek) qarakat qilayotgan bunday jismlardan massasi kichiklari (1—10 g) Yer atmosferasida meteor hodisa hosil qilsa, kattalari (1 – 1000&nbsp;kg) atmosferada butunlay erib ulgurmay Yer yuziga tushadi. Bir sutkada osmondan Yerga umumiy massasi 10 t atrofida boʻlgan turli xil kattalikdagi qattiq holatdagi kosmik modda tushadi. Bu jismlarning yiriklari topilgan va tabiat muzeylarida saqlanmoqda. Ular Meteoritlar deb atalib, umumiy ogʻirligi 500 t dan oshadi. 1920-yil Janubiy-Gʻarbiy Afrikada topilgan temir Meteoritlarning (Goba) ogʻirligi 50 t, 1818-yilda Grenlandiyada topilgan Meteoritlarning ogʻirligi 34 t. 1947-yilda Sixo-te-Alin (Uzoq Sharq, Rossiya) ga parchalanib tushgan Meteoritlarning umumiy ogʻirligi 23 t. MeteoritlarZ turkumga boʻlinadi: temir, tosh vatoshtemir. Te mir Meteoritlar topilgan barcha Meteoritlarning 4% ini tashkil etib, tarkibida 85% temir, 12% nikel, 3% kobalt va boshqa elementlar bor. Temir Meteoritlar katta kristall (oktaedrit) lardir. Ular sillik, shakldagi jismlar boʻlib, havo qarshiligi taʼsirida kristallga aylangan. Tosh Meteoritlar topilgan barcha Meteoritlarning 92% ini tashkil etadi va, asosan, kremniy, magniy, natriy, kalsiy, temir, alyuminiy va boshqa elementlar oksididan iborat. Ular togʻ jinslarini eslatadi. Toshtemir Meteoritlar topilgan barcha Meteoritlarning 4% ini tashkil etadi. Meteoritlarning zichligi 2,5 dan 8,8g/sm3 gacha Meteoritlarning atmosferasidan Yerga maydalanib tushish hodisasi Meteoritlar yomgʻiri deyiladi. Mas, 1947-yildagi Sixote-Alin meteorit yomgʻiri tarkibida oʻrtacha quyidagi miqdorda nodir metallar bor (1 t Meteoritlarda g hisobida): ruteniy 10, rodiy 5, palladiy 10, ku-mush 5, osmiy 3, iridiy 5, platina 20, oltin 5 va boshqa Meteoritlardagi elementlar tarkibi Yerdagi elementlar tarkibi bilan deyarli bir xil.

## Manbalar
Meteorlar

**Meteorlar** (yun. meteora — atmosfera va osmon hodisasi) — sayyoralararo fazodan Yer atmosferasining yuqori qatlamlariga katta (11–75&nbsp;km/s) tezlikda qattiq zarralar yoki jismlarining kelib tushishi natijasida roʻy beradigan chaqnash va boshqa hodisalar. Xalq tilida "uchar yulduzlar" deb ham ataladi. M. dastlab vizual (teleskop va boshqalar) yoʻl bilan keyinroq esa fotografiya qamda radiolokatsiya yoʻli bilan kuzatilgan. Meteor jismlar Yer atmosferasi bilan toʻqnashganida oʻz massasining toʻla yoki qisman yoʻqotishi va ionlashgan yorugʻ iz qoldirishi kuzatilgan. Yorugʻ izning uzunligi bir necha km dan oʻnlarcha km gacha boʻlishi mumkin. Yorugʻ va xira meteorlar mavjud, yorugʻlari kam, xiralari koʻproqkuzatiladi. M. yorugʻligi meteor jismlarning kattaligiga va tezligiga bogʻliq. Eng yorugʻ M. bolidlar deyiladi. Atmosferada bir sutkada yorugʻligi taxminan beshinchi yulduz kattaligidek 100 mln. ta meteor chaqnaydi.

M. vaqt oʻtishi bilan asta-sekin parchalana borib biror balandlikda (odatda 60–10&nbsp;km) yoʻq boʻlib ketadi. Yorugʻ yulduzlar, mas, bolidlar ancha pastlik (20–40&nbsp;km) da tugaydi. M.spek-trida Fe, Na, Mg, Ca, Cr, Si+, N, O elementlarining intensiv chiziqlari aniqlangan. Yer atmosferasiga katta tezlikda yorib kirayotgan M. harakat energiyalarini atmosfera gazlarini qizdirishga sarf qiladi. Buning natijasida uygʻongan holatga oʻtgan atomlarning Ne, O, Na, Si va Sa ionlari asosiy xrlatga qaytayotganda yorugʻlik sochiladi. Yer oʻz harakati vaqtida M. oqimi bilan toʻqnashganda Yerda M. yomgʻiri hodisasi kuzatiladi. Bunda qisqa vaqt ichida (mas, 1 min.da) bir necha yuz M. chaqnashi mumkin.

## Manbalar
Meteorograf

**Meteorograf** (yun. meteoros — yuqoriga koʻtarilgan, osmonga oid va ...graf) — havo namligi, bosimi va temperaturasi, shuningdek, atmosferaning yuqori qatlamlaridagi shamol tezligini bir vaqtda avtomatik holda qayd qiladigan aerologik asbob. M. termograf, barograf va gigrografdan iborat. Yozuvlar soat mexanizmi bilan harakatga keluvchi barabandagi maxsus qogʻoz tasmaga yoziladi. Sharzondlar bilan atmosferaning 35–40&nbsp;km iga chikariladigan zond M., samolyotlarda ishlatiladigan M., shuningdek, aerostat va aerologik qurilma yoki meteorologii raketalarga oʻrnatiladigan M. va boshqa mavjud.

## Manbalar
Meteorologik radiolokatsiya

**Meteorologik radiolokatsiya** — fazodagi turli obyektlar (samolyot, radiozond, momoqagdirok, yogʻinlar maydoni va boshqalar) ning turgan joyini koʻri-nuvchanlikning har qanday sharoitida ham ularga radiotoʻlqin yuborib, ulardan qaytgan radiotoʻlqin orqali radio-aniqlash usuli. Meteorologik radiolokatsiyada juda qisqa muddatli, lekin katta quvvatli impuls larda ishlaydigan maxsus radiouzatkichlar qoʻllanadi. Obʼyekt tomon yoʻnalishni aniqlash uchun nurlanish energiyasining katta qismini nurning ingichka tutamli chegarasida yuborishni (shuningdek, asosan ushbu tutam chegarasida qabul qilinaditan signallarni ham) taʼminlaydigan maxsus yoʻnalgan antennalardan foydalaniladi. Moʻljalni antenna oʻqining yoʻnalishi bilan aniqlanadi. Obʼyekt bilan radiolokator orasidagi masofa obyektga uzatilgan va undan qaytgan radio-toʻlqin uchun ketgan vaqt (mikrosekund) oʻlchanib aniqlanadi. Meteorologik radiolokatsiya yordamida meteorologik obyektlarni, eng avvalo yogin maydoni va u bilan bogliq boʻlgan hodisalar (ʻmomoqaldiroq, bulut), shuningdek, bulut ortidagi shamol tezligi va yoʻnalishi ham aniqlanadi.

## Manbalar
Meteorologik raketa

**Meteorologik raketa**, geofizik raketa — atmosfera yuqori qatlamlari (ayniqsa, meeosfera va ionosfera)ni tekshirishda qoʻllaniladigan asboblarni olib chiqadigan raketa. Unga oʻrnatilgan meteorologik asboblar yordamida atmosfera temperaturasi va bosimi, shamol yoʻnalishi, havo tarkibi, kosmik nurlar, Yer magnit maydonining joylashishi va boshqa aniqlanadi. Shuningdek, Quyosh nuri spektri va Yer sirti suratga olinadi. Meteorologik raketa koʻtariladigan balandlik cheklangan (100–150&nbsp;km), uning ogʻirligi nisbatan kichik (400–500&nbsp;kg). Koʻpincha, massasi 80&nbsp;kg gacha boʻlgan, taxminan 65–70&nbsp;km balandlikka koʻtariladigan Meteorologik raketa ishlatiladi. Meteorologik raketa har xil geografik rayonlardan, jumladan, Arktika va Antarktika, quruqlikdagi st-yalardan va kemalardan uchirilishi mumkin.

Meteorologik raketa 2 qism: dvigatel qurilmasi va apparat oʻrnatiladigan ajraladigan (bosh) qismdan iborat. Meteorologik asboblar Meteorologik raketaning bosh qismida boʻladi. Raketaning bu qismi raketa korpusidan avtomatik tarzda ajralib, pastga maxsus parashyut yordamida tushiriladi. Meteorologik raketaning radiosignallari Yerdagi telemetrik st-yalar orqali qabul qilinadi. Meteorologik maʼlumotlar elektron-hisoblash mashinasi yordamida ishlab chiqiladi. Meteorologik raketalar temperaturayektoriyasi kinoteodolit, ballistik kamera, radiolokator, radiodopler tizimi va boshqa bilan boshqariladi. Meteorologik raketa atmosfera hodisalariga aktiv taʼsir qilishda ham ishlatilmoqda.

## Manbalar
Meteorologik elementlar

**Meteorologik elementlar** — atmosferaning maʼlum bir vaqtdagi holatini, undagi jarayonlarni ifodalovchi umumiy parametrlar. Meteorologik elementlar, asosan, havo temperaturasi, bosimi, namligi, shamol kuchi va yoʻnalishi, bulut, yogʻin turi va miqdori, tuman, tiniqlik, suv va tuproq temperaturasi, Quyosh radiatsiyasi, Yer va atmosferaning issiklik nurlanishi, qor qatlami va hokazodan iborat. Shuningdek, Meteorologik elementlarga obhavoda sodir boʻladigan turli hodisalar — momoqaldiroq, qor va qum boʻronlari ham kiradi. Meteorologik elementlar asosida atmosferada sodir boʻlayotgan jarayonlar haqida batafsil maʼlumotlar olish mumkin. Meteorologik elementlardan obhavoni oldindan aytishda, iqlim normalarini hisoblashda va boshqa ilmiy tadqiqot ishlarida keng foydalaniladi.

## Manbalar
Maurice Maeterlinck

**Maurice Maeterlinck** (1862.29.8, Gent - 1949.5.5, Nitssa, Fransiya) — belgiyalik shoir, dramaturg , faylasuf. Absurd teatrning asoschilaridan biri. Fransuz tilida ijod qilgan. 1896 yildan Fransiyada yashagan. Ijodini ocherknavis, tanqidchi va shoir sifatida boshlagan. Uning ramzli sheʼriyatida naturalizmniig sof moddiy qiziqishlariga qarshi norozilik kayfiyatlari aks etgan. "Issiqxonalar" (1889), "Oʻn ikki qoʻshiq" (1896) kabi sheʼriy toʻplamlari simvolistik ruada. "Malika Malen" (1889), "Koʻrlar" (1890), "Yetti malika" (1891), "Peleas va Melisanda" (1892), "Rohiba Beatrisa" (1900), "Vanna xonim" (1902), "Humo" (ertak-drama, 1905), "Koʻk qush" (1908) va boshqa dramalari insonga, uning ochlik, qash-shoklik, urushga qarshi kurashda mu-vaffaqiyatiga ishonch ruhi bilan sugʻorilgan. M. "Bolarilar hayoti" (1901), "Gullar akli" (1907), "Chumolilar hayoti" (1903) kabi falsafiy asarlarida inson hayotining maʼnaviy, axloqiy muammolarini tilga olgan. "Termitlar hayoti" (1926) asarida timsollar vositasida kommunizm va totalitarizm satira qilingan. M. Ikkinchi jahon urushi davrida Amerikada yashagan va "Shodon xotiralar" (1948) kitobini yozgan. Nobel mukofoti laureati (1911).

## Manbalar
Meteorologik stansiya

**Meteorologik stansiya** - obhavo va iqlimnn oʻrganish, atmosferani ilmiy tadqiq qilish maqsadida uzluksiz meteorologik kuzatishlar olib boradigan muassasa; maʼlum talablarga javob beradigan maydonchaga oʻrnatiladi. Meteorologik stansiyaning maxsus meteorologik maydonida turli meteorologik asboblar va kurilmalar, shuningdek, xodimlar ishlaydigan joylari va boshqa boʻladi. M. yeda atmosfera temperaturasi, bosim va havo namligi, shamol, yogʻinlar, bulutlar va boshqa meteorologik elementlar uzluksiz aniqlab turiladi. Meteorologik stansiya 3 razryadga boʻlinadi: I razryadli Meteorologik stansiya vazifalariga atmosferani kuzatish natijalarini ishlab chiqish, shuningdek, unga biriktirilgan II va III razryadli Meteorologik stansiya va postlar ishiga texnik rahbarlik qilish va manfaatdor tashkilotlar, korxonalar, muassasalarga meteorologik sharoitlar haqidagi maʼlumotlar berish, iqlim materiallari bilan xizmat koʻrsatish kiradi.

Meteorologik stansiya 18-asrda vujudga kelgan. Hozirgi kunda sayyoramizdagi deyarli barcha davlatlarda 10000 ga yaqin, jumladan, Oʻzbekistonda 76 ta Meteorologik stansiya bor (qarang Gidrometeorologiya xizmati). Aholi kam yashaydigan joylarda (mas, togʻlik zonalarda), asosan, avtomatik Meteorologik stansiya dan foydalaniladi. Meteorologik stansiya maʼlumotlari obhavo holatini bilishda va yaqin kunlar uchun prognoz tuzishda asos boʻlib xizmat qiladi.

## Manbalar
Metilbromid

**Metilbromid**, brommetil (SN3Vg) — fumigant. Bir oz hidli, rangsiz yoki sargʻimtir suyuklik; taʼsir qiluvchi moddasi — 98,5%. Juda uchuvchan va kuchli bugʻlanish xususiyatiga ega. M.dan oziq-ovqat va yem uchun moʻljallangan don omborlarini zararsizlantirishda, hasharot va kanalarga qarshi, koʻchatlar, kema tryumlari hamda temir yoʻl vagonlaridagi karantin obʼyektlarga qarshi, shuningdek, yangi kuritilgan meva va sabzavotlarga ishlov berishda foydalaniladi. Omborlarni fumigatsiya qilish uchun sarf normasi — 25—35 g/m3; dimlash muddati (ekspozitsiya) — 1—2 sutka; karantin obʼyektlarga qarshi sarf normasi —30—100 g/m3. Zahari kuchli. Kalamushlarda nafas yoʻllari orqali OʻD50 2,3 mg/l. M. bilan ishlaganda protivogaz kiyish shart.

## Manbalar
Metilen koʻki

**Metilen koʻki** (Methylenum coeruleum) — sunʼiy organik boʻyagich, tiozin boʻyagichlari guruhiga mansub. Toʻq yashil kristall poroshok yoki bronza kabi yaltiroq kristall. Spirtda, suvda eriydi, organik erituvchilar (efir, benzol, SNS13)da erimaydi. Suvdagi eritmasi koʻk rangda. Analitik kimyoda xloratlar, perxloratlar, simob kationlari, qalay, titanni aniqlashda, qogʻoz, gazlamalarni boʻyashda, rangli qalamlar tayyorlashda, tibbiyotda antiseptik vositalar, shuningdek, antidotlar sifatida ishlatiladi. Baʼzan sistit, uretrit va siydik yoʻlining boshqa yalligʻlanish kasalliklarida ichiriladi.

## Manbalar
Metiloranj

**Metiloranj**, geliantin (natriy yadimetilaminoazobenzol sulfonat) — sunʼiy organik boʻyagich modda. Diazolangan sulfanil kislotani di-metilanilinga qoʻshib olinadi. rN 3,1—4,4 boʻlganda qizil rangi sariqqa aylanadi. Analitik kimyoda 0,04% li suvdagi eritmasi yoki 0,1% li etanoldagi eritmasi indikator sifatida ishlatiladi. Eritmalar muhitining vodorod koʻrsatkichini aniqlashda qoʻllanadi (yana qarang Indikatorlar). 

## Manbalar
Metiletilketon

**Metiletilketon** (2-butanon), CH3COC2H5 — atsetonni eslatuvchi hidli, rangsiz, uchuvchan suyuklik. Mol. m. 72,12. Suyuqlanish temperaturasi —86,3°, qaynash temperaturasi 79,6°, zichligi 805&nbsp;kg/m3. Suvda eruvchanligi massasi jihatdan 26,8%. Suv bilan azeotrop aralashma (qaynash temperaturasi 73,41°; 88,7% M.) hosil qiladi. Organik erituvchilar bilan yaxshi aralashadi. Alifatik ketonlarga tavsifli kimyoviy xossalarni namoyon qiladi. Sanoatda M. butenlardan olinadi. Perxlorvinil, poliakril lokboʻyoq materiallar va yelimlar, bosmaxona boʻyoklari uchun erituvchi sifatida, surkov moylarini parafindan, parafinni esa moylardan tozalashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Metionin

**Metionin** (Methioninum) — 2-ami-no-4-metiltiobutan kislota. Oʻziga xos qoʻlansa hidli, oq kristall modda. Almashtirib boʻlmaydigan aminokislota. Mol. m. 149,21. Sintez nuli bilan olingan. Biologik faol modda, hayvon va oʻsimliklar oqsilida ham bor. Suvda juda oz eriydi.Organizmda adrenalin, kreatin kabi moddalar sintezida ishtirok etadi, gormonlar, fermentlar, vitaminlar taʼsirini kuchaytiradi. M. yetishmaganda moddalar almashinuvi buzilib, jigarni yogʻ bosadi. Jigar sirrozida jigar toʻqimalari margimush preparatlari, xloroform, benzol va boshqa zaharli moddalardan zararlanganda beriladi. Virusli gepatitna M. tavsiya etilmaydi. Dizenteriya bilan ogʻrigan kishilarga, organizmda oqsil yetishmaganda ham baʼzan tavsiya etiladi.

Qarilarga aterosklerozning oldini olish va davolash uchun buyuriladi. Tabletkalari 0,25 va 0,5 g dan chiqariladi.

## Manbalar
Meteorologik termometr

**Meteorologik termometr** - havo va tuproq temperaturasini oʻlchashda ishlatiladigan termometr. Meteorologik termometr ishlash tarziga koʻra, suyuqlikli (simobli, spirt li), gazli (mas, vodorod), deformatsiya, elektr xillarga boʻlinadi. S u yu q likli Meteorologik termometrda traning oʻzgarishi maʼlum miqdordagi suyuqlik hajminingoʻzgarishiga bogʻliq. Gazli Meteorologik termometrda temperatura maʼlum hajmdagi kimyoviy toza gaz bosimi bilan oʻlchanadi. Deformatsiya Meteorologik termometrda egiluvchan plastinka (bimetall plastinka, Burdon nayi)dan iborat boʻlib, temperatura taʼsirida egiladi. Elektr Meteorologik termometr temperatura taʼsirida termo-elementlarda elektr harakat kuchi yoki oʻtkazgichlar elektr qarshiligi (qarshilik termometri, termistorlar) ning oʻzgarishiga asoslangan. Meteorologiyada qavo va tuproq temperaturasini oʻlchashda, asosan, simobli va spirtli termo-metrlar; termometr etaloni sifatida vodorodli termometr; termograflarning qabul qilgichi sifatida deformatsiya termometri qoʻllanadi. Elektr termometrlari, asosan, tadqiqot ishlarida va tuproq temperaturasini oʻlchashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Metilamin

**Metilamin**, monometilamin, CH3NH2 — oddiy alifatik amin; oʻtkir ammiak hidli gaz. 0,005% li konsentratsiyada ham hidi seziladi. Mol. m. 31,06. Suyuqlanish temperaturasi — 93,46°, qaynash temperaturasi — 6,32°, zichligi 682,8&nbsp;kg/m3. Suvda, etanolda va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Kuchli asos, birlamchi aminlarga xos xususiyatlarga ega. M. Goffmanreaksiyalari yordamida sintez qilinadi. Insektitsidlar, erituvchilar, sirt faol moddalar, fotore-aktivlar olishda, ayniqsa, dori tay-yorlashda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Metislar

**Metislar** ( — birlikda metis, soʻnggi  — aralash dan) —

1) antropologiyada turli irq vakillari oʻrtasidagi aralash nikoxlardan tugʻilgan avlod. Amerika, Afrika, Osiyo va Avstraliya mamlakatlarida aholining koʻpchilik foizini tashkil etadi;

2) Amerikada yevropeoid irq vakillarining indeyslar bilan boʻlgan nikohidan tugʻilgan avlod. 

## Manbalar
Metodik pech

**Metodik pech** — metall zagotovkani bolgʻalab, prokatlab yoki shtamplab ishlov berishdan oldin qizdirish uchun moʻljallangan pech. Unda metall zagotovkalar uzluksiz harakatlanib turadi, ularni muayyan rejimda asta-sekin (metodik tarzda) qizdirib boriladi. Metodik pechda metodik zona; payvandlash va tindirish zonalari boʻladi. Metodik zonada zagotovka dastlabki qizdirish jarayonidan oʻtadi, payvandlash zonasida bir nechta birin-ketin joylashgan zonachalar boʻlib, ularda zagotovka asta-sekin qizdirib boriladi, tindirish zonasida haligi qizigan zagotovka muayyan muddat ushlab turilib temperaturasi tenglashtiriladi, yaʼni tindiriladi. Metodik pechda zagotovka yonish mahsulotlari oqimiga qaramaqarshi harakatlanadi.

Metodik pech tuzilishi jihatdan har xil, lekin ish tartibi boʻyicha bir xil buladi. Unda gazsimon yoki suyuq yoqilgʻi yoqiladi. Katta Metodik pechlar ish qismining uz. 50 m gacha, eni 13 m gacha, ish unumdorligi 400 t/soat dan ortiq boʻlishi mumkin. Metodik pech deyarli barcha yirik mashinasoxchik zavodlarida qoʻllanadi.

## Manbalar
Metodologiya

**Metodologiya** (metod va ...logiya soʻzlaridan) — tadqiqotchining nazariy va amaliy faoliyatini tashkil etish, tiklash tamoyillari va usullari tizimi hamda bunday tizim haqidagi taʼlimot. M. metodlar haqidagi taʼlimot yoki yalpi-umumiy bilish metodi, deb ham taʼriflanadi. M. metodlarga va umuman voqelikka qanday yondashish yoʻlini oʻrgatadi.  Voqelikning muayyan qismini, biror jihatini, rivojlanishining ayrim holatini oʻrgatuvchi M.ga metafizikani, voqelikning chiziqli rivojlanish, oʻzgarish jarayonini va uni tashkil etuvchi elementlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqadorliklarni aks ettiruvchi M.ga dialektikani, voqelikda roʻy beruvchi keskin, halokatli oʻzgarishlar, nochiziqli rivojlanish jarayonlarini oʻrganishda qoʻllaniladigan M.ga sinergetikapsh misol sifatida koʻrsatish mumkin.

M.ga ilmiy bilishning, voqelikni anglash va oʻzgartirishning algoritmi sifatida ham qarash mumkin. Masalan, Yunonistonda geometriya yer maydonlarini oʻlchashda normativ yoʻl-yoʻriq boʻlib xizmat qilgan va geometriya ilmini falsafani oʻrganish uchun muhim M. deb bilishgan. Platon maqbarasiga kiraverishdagi eshikka "kimki geometriyani bilmasa, bizning oldimizga kirmasin" deb yozib qoʻyilgan ekan. Falsafada esa olamni anglashda Geraklitning logosk M. vazifasini oʻtagan. M. taraqqiyotiga Sokrat, Aristotel jiddiy hissa qoʻshishgan. Forobiy sha-rkrna fikrlash uslubi nuqtai nazaridan Aristotel asarlarini sharxlaydi. Bunday sharxlar Aristotel merosini oʻrganishda M. boʻlib kelgan. Ibn Sino oʻzining xotiralarida Aristotelning "Metafizika" asarini 40 marotaba oʻqib chiqsa ham hech narsa tushu na olmaganligini, bu asarning mazmuniga Forobiyning sharxlarini oʻqigandan soʻnggina tushunib yetganligini yozib qoldirgan. M. haqida F. Bekon, R.Dekart, J. Lokk, G. Galiley va boshqa yevropalik olimlar maxsus kitoblar yozishgan. Shuningdek, M. rivojiga Kant, Fixte, Shelling, Gegel jiddiy hissa qoʻshishgan. Gegel dialektik M.ning asoslarini ishlab chiqdi. xx-asrda sinergetik, strukturalistik va germenevtik M.lar falsafada eng obroʻli falsafiy M.lar sifatida nom qozondi, sistemaviy va kompleks yondashish M.lari esa insonning barcha hayotiy jarayonlarida keng qoʻllanilmoqda.

Bugungi kunda sinergetika M.si olamning chigal muammolarini tadqiq etishda, halokatli portlashlar, nochiziqli oʻzgarish jarayonlarining mohiyatini tushunib yetishda, olamning vujudga kelishini ilmiy asoslashda kuchli evristik bilish quroli vazifasini oʻtamoqda.

Baxtiyor Toʻrayev.

## Manbalar
Metol

**Metol** — l-metilaminofenol ning sulfat tuzi, NO—S(N4—NH (CH)3H2SO4, rangsiz ignasimon kristall. Suyuqlanish temperaturasi 250° (parchalanadi). Efir, xloroform va benzinda erimaydi. 100 g suvda 5 g M. eriydi. Suvda, ayniqsa, ishqorli eritmada tez oksidlanadi. M. yoki koʻpincha uni boshqa moddalar (gidroxinon, pirogallol) ga qoʻshib fotografiyada ochiltiruvchi modda sifatida ishlatiladi. METONIMIYA (yun. metonymia — qayta nomlash) — obrazli ifoda, ibora; bir soʻzning mazmunan yaqin boʻlgan boshqa soʻz bilan almashinishi (mas, "tomoshabinlar olqishladi" oʻrniga "zal olqishladi").

## Manbalar
Metrika (taʼlimot)

**Metrika** (... metro) — oʻlchov va vaznlar haqida taʼlimot, yunon musiqa nazariyasining sheʼriy va musiqiy vaznlar, boʻgʻin va choʻzimlar tizimini oʻrganuvchi boʻlimi. Ushbu maʼnoda qad. va oʻrta ayerlarda M. musiqa nazariyasiga qaraganda grammatika faniga koʻproq taalluqli hisoblangan. M. maxsus musiqiy oʻlchov (takt)ni belgilaydigan ritmik urgʻularning oʻzaro munosabatlari haqidagi taʼlimot sifatida nemis musiqashunosi M. Gauptman tomonidan ilk bor 1853-yilda Yevropa musiqa nazariyasiga tatbik, etilgan. M. taʼlimoti, asosan, takt tushunchasiga asoslangan, baʼzi yirik musikashunoslar (X. Riman, K. Zaks va boshqalar) unga ritmiksintaksis tuzilmalarni (mas, davr, jumla. ohang , ibora va boshqalar) ham kiritib, M.ga yanada kengroq, universal maʼno berganlar. Oʻrta va Yaqin Sharq musiqashunosligida (Forobiy, Ibn Sino, Urmaviy, Jomiy, Navoiy, Darvishali Changiy va boshqalar) M. — ilmi iyqoning tarkibiy qismi boʻlib, musiqiy sheʼriy tushuncha va atamalar (usul, iyqo, bahr, vazn va boshqalar) vositasida keng sharhlangan (qarang Iiqo).

Abdumannop Nazarov.

## Manbalar
Metrika (guvohnoma)

**Metrika** (polyakcha — metryka) — tugʻilganlik haqidagi guvohnomaning ogʻzaki nutqdagi nomi.

## Manbalar
Metrit

**Metrit** (yun. metra — bachadon) — bachadon muskul qavatning yalligʻlanishi; asosan, shilliq qavatining yalligʻlanishi (metroendometrit) bilan birga kechadi. Oʻtkir va surunkali M. ajratiladi. Oʻtkir M., odatda, abortdan ke-yin (ayniqsa, kasalxonadan tashqarida qilingan), tugʻish asorati, shuningdek, infeksion kasalliklar (tif, difteriya, vabo va boshqalar) oqibatida kelib chiqadi. Oʻtkir M.da gavda temperaturasi koʻtariladi, qindan yiringli, baʼzan qonli yiringli ajralma keladi, qorin pastida ogʻriq boʻladi, bachadon kattalashadi va bezillab ogʻriydi. Vaqt oʻtishi bilan oʻtkir M. surunkali shakliga oʻtadi yoki mustaqil kasallik sifatida rivojlanadi, goho yalligʻlanish jarayoni tuxumdan, Fallopiy nayi va qorin boʻshligʻita tarqalishi mumkin.

Kasallik belgilariga qarab davo qilinadi. Antibiotiklar, sulfanilamid preparatlar, ogʻriq qoldiruvchi dorilar buyuriladi; surunkali M.da fizioterapiya tavsiya etiladi.

... METRIYA (yun. metreo — oʻlchayman) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Oʻlchovlar, miqdorlar oʻrtasidagi nisbatlarga aloqadorlikni bildiradi (mas, geometriya, fotometriya).

## Manbalar
Metrika (maʼnolari)

**Metrika**:

* Metrika — masofa yoki burchakni anikutash kridalarini ifodalaydigan matematik tushuncha.
* Metrika (taʼlimot) (...
* Metrika (guvohnoma) (polyakcha — metryka) — tugʻilganlik haqidagi guvohnomaning ogʻzaki nutqdagi nomi.
Metrika

**Metrika** — masofa yoki burchakni anikutash kridalarini ifodalaydigan matematik tushuncha. 

## Manbalar
Metropoliten-opera

**Metropoliten-opera** (Metropolitan Opera) — AQSH ning yetakchi opera teatri, opera sanʼatining yirik markazlaridan. 1883-yilda Nyu-Yorkda tashkil etilgan. Yirik firmalar, jamiyatlar, shaxslar tomonidan ajratilgan mablagʻlar hisobiga faoli-yat koʻrsatadi. AQShda yagona doimiy ishlaydigan opera teatri (har yili 7 oy davomida faoliyat koʻrsatadi). Faqat xor va orkestri muqim, yetakchi xonanda va dirijyorlar butun dunyodan mu-ayyan spektaklga yoki maʼlum muddatga taklif etiladi. Dastlabki yillari fransuz va nemis kompozitorlari (koʻproq R. Vagner) asarlari asosiy oʻrin olgan. 1909-yilda ilk bor amerika kompozitori (F. Konvers, "Ehtiros trubkasi") asari sahnalashtirildi. A. Toskanini ishlagan davrida (1908— 15) repertuari italyan, fransuz, rus kompozitorlari asarlari bilan boyigan. 1910-yillardan boshlab operalar har bir xalqning oʻz ona tilida ijro etilmoqda. Turli davrlarda "M.-o."da dunyoning eng mashhur xonanda va dirijyorlari faoliyat koʻrsatgan. 1950— 72 yil lari teatrni R. Bing boshqarib, spektakllarning sahnaviy va musiqiy saviyasini koʻtarishga katta hissa qoʻshgan. "M.-o." repertuaridan Yevropa (J. Verdi, K. Veber, G. Berlioz, J. Vize, J. Rossini, J. Puchchini, R. Vagner, P. Chaykovskiy, M. Musorgskiy, K. Debyussi, R. Shtraus, B. Britten, A. Berg va boshqalar) va Amerika (D. Teylor, L. Gryunberg , Xanson, S. Barber va boshqalar) kompozitorlari asarlari urin olgan. Teatr qoshida "Min-Meg" kamer opera teatri tashkil etilgan (1973). 1966-yilda Nyu-Yorkdagi "Lincoln-center" hududidagi yangi binosi (meʼmor U. K. Harrison) zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan, zali 3800 oʻrinli.

Olimjon Bekov.

## Manbalar
Metrorragiya

**Metrorragiya** (yun. metra — bachadon va rhegnymi — yorib chiqaman) — hayz koʻrish maromining buzilishi oqibatida bachadondan betartib qon ketishi. Koʻpgina akusherlik (abort, yedboʻgʻoz, bachadondan tashqari homiladorlik va boshqalar) va ginekologik kasalliklarda (bachadon shilliq qavati polipozi, bachadon boʻyni eroziyasi, fibromioma, sarkoma, jinsiy organlar raki va boshqalar)da kuzatiladi. Qon ketishiga bachadon devorida qon oqimining buzilishi sabab boʻladi. M.ning oldini olish uchun uni keltirib chiqargan asosiy kasallikni bartaraf etish lozim.

## Manbalar
Metchik

**Metchik** — teshiklarda vintsimon rezba (ariqcha) ochish (qirqish) uchun moʻljallangan metall qirqish asbobi. M.ning bir uchi kesuvchi tigʻlari (qirralari) boʻlgan silindrik valikdan, ikkinchi uchi stanok patroniga yoki qisqichga mahkamlashga moʻljallangan quyruqdan iborat.

Asosiy xillari: dastaki M. (qoʻlda rezba ochish uchun); gayka M.gi (ikki tomoni ochiq teshiklarda rezba ochish uchun); mashina M.gi (parmalash stanoklarida, avtomat va maxsus agregat stanoklarida, asosan, bir tomoni berk teshiklarda rezba ochish uchun); stanok M.gi (gayka qirqish stanoklarida ikki tomoni ochiq teshiklarda rezba ochish uchun); avtomat M. (gayka qirqish stanoklarida rezba ochish uchun) va boshqa Ular legirlangan asbobsozlik poʻlati va tezkesar poʻlatdan yasaladi.

## Manbalar
Mexanizmlar kinematikasi

**Mexanizmlar kinematikasi** — mexanizmlarga taʼsir etadigan kuchlarni hisobga olmagan holda qism (zveno) lari harakatining geometrik jihatlari oʻrganiladigan soha; mashina va mexanizmlar nazariyasi boʻlimi. Mexanizmlar kinematikasida kinematik analiz va kinematik sintez masalalari yechiladi. Mexanizmlar kinematikasi masalalarini yechish uchun mexanizmning kinematik xossalarini ifodalaydigan asosiy koʻrsatkichlar va yetakchi zvenolarning harakat qonunlari maʼlum boʻlishi kerak.

Mexanizmlar kinematikasi masalalari grafik, analitik va grafoanalitik usullarda yechiladi. Eng oddiy grafik usul ning mohiyati quyidagicha: agar mexanizmdagi AV zvenoning vaziyati va sharnirlari markazlari orasidagi masofa maʼlum boʻlsa (rasmga q.), qolgan barcha zvenolarning vaziyatini sirkul yordamida aniqlash mumkin. Shunday qilib, tekislikda harakatlanadigan mexanizmlar masalasi egri chiziqlarning tekislikda kesishgan nuqtalarini aniqlashdan iborat boʻladi.

Analitik usul oldindan maʼlum aniqlikdagi zvenolarning vaziyatini anikutshga imkon beradi. Bunda masala chiziqli boʻlmagan tenglamalar sistemasini yechishga keltiriladi. Mexanizmdagi ayrim nuqtalarning temperaturayektoriyasi, odatda, zvenolarning vaziyatini bilish uchun aniqlanadi; bunda faqat mexanizm ish organlarining harakat turiga bogʻliq boʻlgan temperaturayektoriyalarning grafigi tuziladi yoki tekshiril adi.

Grafoanal iti k usul zvenolar va mexanizmlar ayrim nuqtalarining tezliklarini aniqlashda qoʻllanadi. Biror nuqtaning tezligini aniqlash uchun zvenolarning vaziyatini aniqlashda olingan maʼlumotlardan foydalanib, bu nuqta yoʻlining vaqt boʻyicha oʻzgarish diagrammasi tuziladi, soʻngra differensiallash grafigini qoʻllab, tezlikning vaqt boʻyicha oʻzgarish diagrammasi quriladi. Mexanizm nuqtalarining tezlanishlarini aniqlashda tezlanishlar planidan va analitik usuldan foydalaniladi. Tezlanishlarni aniqlash uchun odatda kinematik diagramma usuli qoʻllanilmaydi, chunki uning anikligi oldindan qurilgan tezlikning vaqt boʻyicha oʻzgarish diagrammasini differensiallash grafigi aniqligiga bogʻliq boʻladi. Mexanizmlarning kinematik sintez masalalari koʻrib oʻtilgan kinematik analiz masalalariga teskari hisoblanadi.

/M..Usmonxoʻjayev Mexanizmlar kinematikasi Mashina va mexanizmlar nazariyasi, 2nashr, T., 1970; Artobolevskiy I. I., Mexanizmi v sovremennoy texnike [v 4-x t.], t. 1—3, M., 1970-73.

Koʻrqmas Inogʻomov.

## Manbalar
Mexanik bogʻlanishlar

**Mexanik bogʻlanishlar** - biror jism yoki jismlar tizimining fazoda siljishini cheklovchi toʻsiqlar. Masalan, jism sirpanayotgan yoki dumalayotgan sirt; yuk osilgan ip; mexanizm zvenolarini bir-biriga bogʻlovchi sharnirlar va boshqa Mexanik tizim nuqtalari vaziyati Dekart koordinatalari xk, uk, zk, (k=l, 2, ..., p, bunda p — tizim nuqtalari soni) bilan belgilansa, ularning vaqt boʻyicha birinchi hosilalari xk, uk, zk tizimi nuqtalarining tezligi boʻladi. Tizim nuqtalarining faqat vaziyati chegaralansa, geometrik Mexanik bogʻlanishlar, tezlik ham chegaralansa, kinematik yoki differensial Mexanik bogʻlanishlar deyiladi va quyidagicha ifodalanadi: f (..., xk, uk, zk, ... xk, uk, zk, ..., t) =0. Bu tenglama vaqt boʻyicha integrallansa kinematik bogʻlanish integrallanuvchi deyiladi va geometrik bogʻlanishga ekvivalent boʻladi. Geometrik va integrallanuvchi kinematik bogʻlanishlar golonomli Mexanik bogʻlanishlar deyiladi.

## Manbalar
Mexanik va fizik himoya usullari

**Mexanik va fizik himoya usullari** (oʻsimliklar himoyasida) — zararkunandalar, kasallik qoʻzgʻatuvchilar va begona oʻtlarga qarshi kurashda turli mexanik moslamalar hamda tashqi muhitning fizik omillaridan foydalanish. Oʻsimliklar zararkunandalari va kasalliklariga qarshi uygʻunlashtirilgan kurash tizimida muhim usullardan biri. Mexanik himoya usulida zararkunandalarning harakatlanishiga yoki oʻsimliklarning shikastlanishga toʻsqinlik qiluvchi turli xil choratadbirlar (daraxt poʻstlogʻini tozalash, uyalar va oʻsimlik qoldiklarini yoʻqotish, tutqich belbogʻlar bogʻlash, soxta yem qoʻyish va boshqalar) koʻllanadi. Mexanik usulni ki-myoviy usul bilan birga olib borish mumkin: mas, chigirtkalarga qarshi kurashda qaziladigan chuqurlarga dori sochish, tutqich belbogʻlarga esa insektitsid shimdirish. Mexanik himoya usulida ayrim zararkunandalarni (koʻsak qurti, Kolorado qoʻngʻizi, zararli xasva va boshqalar) qoʻlda terib yoʻqotish mumkin. Fizik himoya usuli turli tabiiy omillarni qoʻllashga asoslangan (sunʼiy yoritish, oʻta yuqori yoki past harorat, radioaktiv nurlar, past bosim, yuqori chastotali elektr toki va boshqalardan foydalanish). Yorugʻlik tutqichlardan dalalarda hasharotlar miqdorini aniqlashda foydalaniladi. Don va mevalarni zararsizlantirishda sovitish usuli ishlatiladi. Koʻpgina hasharot va kanalar — ombor zararkunandalari 0° da nobud boʻladi.

Kasalliklarga qarshi fizik kurash usulida yuqum (infeksiya) ni yuqori harorat taʼsirida, mas, urugʻlarni issiq suvda (48—50°) qizdirib yoʻqotish mumkin. Urugʻlikni zararsizlantirishda quruq issiklik (donni 6—8 sutka davomida 40—45° da qizdirish) qoʻllanadi.

Najmiddin Maxmudxoʻjayev.

## Manbalar
Metropoliten-muzey

**Metropoliten muzeyi** (Metropolitan Museum of Art) – Amerika Qoʻshma Shtatlarining eng yirik markaziy sanʼat muzeyi boʻlib, Nyu-York shahrida joylashgan. 1870-yilda tashkil etilib, 1872-yilda ochilgan. Shaharning markaziy bogʻida joylashgan. Fort-Trayon bogʻida boʻlimi bor. Eksponatlari, asosan, shaxsiy kolleksiyalardan muzeyga tortiq qilingan sanʼat asarlaridan iborat. Amerika rang-tasviri va haykaltaroshligi, qurollar, Uzoq va Yaqin Sharqning qadimgi sanʼati, Qadimgi Misr sanʼati, Yunoniston, Qadimgi Rim va Islom sanʼati, oʻrta asr sanʼat asarlari (boʻlimi), musiqa asboblari, gravyura va litografiyalar, Yevropa rang-tasviri, 20-asr sanʼati, kitoblar muzeyi, bolalar muzeyi, kostyum instituti (mato va kiyimlar toʻplami) va boshqa boʻlimlari mavjud. Metropoliten muzeyida jahon sanʼatining koʻpgina nodir yodgorliklari, jumladan, Gʻarbiy Yevropa rang-tasvirining shoh asarlari, shuningdek, Oʻzbekiston hududida yaratilgan amaliy sanʼat asarlari ham saqlanadi.

## Manbalar