open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shokir Sulaymon

**Shokir sulaymon** (asl nomi Sulaymonov Shokir) (1900, Qoʻqon — 1942.5.9, Toshkent) — yozuvchi, adabiyotshunos va pedagog. 1916-yilda „usuli jadid“ maktabini tugatib, Orenburgdagi „Husayniya“ madrasasida tahsil koʻrgan. Soʻngra Toshkentdagi oʻzbek oʻlka erlar maorif instituti (1920—1922), Moskvadagi ishchilar fti (1922—1924), Oliy pedagogika akademiyasi (1924—1926)da oʻqigan. Respublikaning oʻsha vaqtdagi poytaxti Samarqandga qaytgach, partiya maktabida oʻzbek tili oʻqituvchisi (1926), „Maorif va oʻqituvchi“ hamda „Yer yuzi“ jur.larida masʼul kotib (1927—1930), Oʻzbekiston untida assistent, dotsent (1931—1937), Oʻzdavnashrda muharrir (1938), Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (1940— 41). „Qizil qalam“ (1926—1930) adabiy tashkiloti, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi va uyushmaning Samarqand viloyat boʻlimini tashkil etishda faol qatnashgan. Sh.S. ijodini 1919-yilda sheʼr yozish bilan boshlagan. „Erk kuylari“ (1926), „Gʻalaba marshi“ (1928), „Davr hayqirigʻi“ (1932) sheʼriy toʻplamlari, „Yangi saroy“ (1931), „Oʻtganlarni eslaganda“ (1933) dostonlari, „Achchiq xotiralar“ (1930), „Yangi turmushda“, „Baxtli Halima“ (1931), „Gulasal“ (1933) kabi hikoya, sheʼr va dostonlar muallifi. Oʻzbekiston yozuvchilarining 1qurultoyiga sovgʻa sifatida „Saylanma asarlar toʻplami“ (1934) nashr etilgan. „Qul“, „Qutulish alangasi“, „Qonli devor“, „Sharq qizi“ singari sheʼrlari bilan oʻzbek sheʼriyatida sochma janrining; „Oq negr“, „Fin Fon“, „Yama ham Hama“, „Hindistonda“, „Butun dunyoga sayohat“ singari asarlari bilan oʻzbek bolalar adabiyotining shakllanishiga hissa qoʻshgan. 1941-yil 27-avgustda „Ittihodi tolibon“ (1918—1919), „Milliy ittihod“ (1919—1922) aksilinqilobiy tashkilotlariga aʼzo boʻlganlik va millatchiliqda ayblanib qamoqqa olingan, soʻng otib tashlangan. 1956-yil 17-sentyabrda oqlangan.

## Manbalar
* Oʻch, T., 1964.

## Adabiyotlar
* Yunusov M., Shokir Sulaymon [Saxiy qalamlar!, T., 1975.
Odil Shokirov

**Odil Sharipovich Shokirov** (1908.14.9 Toshkent —1986.1.12) - ortopedtravmatolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1974). Tibbiyot fanlari doktori (1967), professor (1971). Toshkent tibbiyot akademiyasi davolash fakultetini tugatgach (1935), Samarqand viloyati Paxtakor tuman sogʻliqni saqlash boʻlimining boshligʻi va poliklinikada bosh vrach (1936—39), Oʻzbekiston ortopediya, travmatologiya va suyak sili kasalliklari ilmiy tadqiqot institutida  kichik ilmiy xodim (1939—41), urush qatnashchisi (1941—45), Toshkentdagi 3336evakogospital boshligʻi (1945—46), Oʻzbekiston Travmatologiya va ortopediya ilmiy tadqiqot institutida  kichik (1946—53), katta ilmiy xodim, travmatologiya boʻlimi mudiri (1954), shu institut direktori (1954—61), travmatologiya boʻlimi ilmiy rahbari (1961—69), 1969-yildan ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari. Ilmiy ishlari odamning skelet suyaklaridagi tugʻma nuqsonlarning oldini olish hamda konservativ va operatsion yoʻl bilan davolash, shuningdek, suyak toʻqimasi regeneratsiyasi va immunologiya masalalariga oid. U Oʻzbekistonda birinchi boʻlib singan suyaklarni mumiyo bilan kompleks davolash usulini amaliyotga tatbiq etdi.

## Manbalar
* Mumiyoasil v kompleksnom lechenii perelomov kostey, T., 1976.
Ostonaqul Shokirov

**Ostonaqul Shokirov** (1922-yil 1-aprel Andijon shahri — 1945-yil 11-yanvar, Kaliningrad viloyatining Nesterov rayonidagi Kalinino shaharchasida dafn etilgan) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 75-gvardiya oʻqchi polkining razvedka vzvodi (26-gvardiya miltiq diviziyasi, 11-gvardiya armiyasi, 3-Belorussiya fronti), Sovet Armiyasi askari. Sovet Ittifoqi Qahramoni. 1941-yil dekabrdan armiya safida xizmat qila boshlagan. 1942-yildan frontda, 75-gvardiyachi oʻqchi polkining razvedka vzvodi (3-Belorussiya fronti, 1-gvardiyachi armiyaning, 26-gvardiyachi oʻqchi diviziyasi) komandiri boʻlgan.

## Biografiyasi
Ostonaqul Shokirov 1922-yil 1-aprelda Oʻzbekistonning Andijon shahrida dehqon oilasida tugʻilgan. Millati qozoq. Maktabda oltinchi sinfgacha oʻqigan. Urushga qadar mahalliy korxonalarda ishlagan.

Ostonaqul Shokirov 1941-yil dekabr oyida Andijon tuman harbiy komissarligi tomonidan Sovet Armiyasi safiga chaqirilgan. 1942-yil iyuldan frontda xizmat koʻrsata boshlagan. 1944-yilning yoziga kelib, Ostonaqul Shokirov 26-gvardiya oʻqchi diviziyasining 75-gvardiya oʻqchi polkining razvedka vzvodining tarkibida jang qilgan. Jangda daryodan o‘tish arafasida Shokirov qarama-qarshi qirg‘oqdagi dushman pozitsiyalarini vizual razvedkadan o‘tkazgan, o‘q otish nuqtalari tizimini aniqlagan. Dushman snayperini topib, qisqa vaqt ichida uni yoʻq qilgan.

1944-yil 15-iyulga o‘tar kechasi Sovet Armiyasi askari Ostonaqul Shokirov razvedkachilar guruhi tarkibida polkda birinchilardan bo‘lib Alitus shahri janubidan, Neman daryosidan o‘tib, jangga kirishgan. Ostonaqul Shokirov polk bo‘linmalarini kesib o‘tishga xalaqit berayotgan dushman pulemyotini yo‘q qilgan. Ushbu jangdagi qilgan jasorati uchun unga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan.

Ostonaqul Shokirov unvon bilan taqdirlangani haqida bilmas edi. U 1945-yil 11-yanvarda Sharqiy Prussiyadagi jangda halok boʻlgan. Ostonaqul Shokirov Kaliningrad viloyati, Kalinino qishlogʻidagi ommaviy qabristonga dafn etilgan.

## Mukofotlari
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi Farmoni bilan „fashist bosqinchilariga qarshi kurash frontida qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajargani, soqchilar tomonidan koʻrsatilgan jasorat va qahramonlik“ uchun; Sovet Armiyasi askari Shakirov Ostonaqul Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan. Shuningdek, Qizil Yulduz ordeni hamda 3-darajali Shon-sharaf medali bilan mukofotlangan.

## Xotirasi
Andijon shahridagi maydonga Shakirov Ostonaqulning byusti oʻrnatilgan, shu shahardagi koʻcha va 10-maktabga uning nomi berilgan, maktab binosiga yodgorlik lavhasi oʻrnatilgan. Kalilingrad roʻyxatga olish porti Ostonaqul Shokirov nomi bilan atalgan.

## Manbalar
William Shockley

**William Shockley** () (1910.13.2, London 1989) - amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1951-yildan). Kaliforniya texnologiya institutini tugatgan (1932), "Bell telefon" firmasi xodimi (1936—54). AQSH mudofaa vazirligida ishlagan (1942— 45). Yarimoʻtkazgichlar laboratoriya direktori, "Shoklitranzistor" firmasining prezidenti va direktori (1955-yildan). Stanford universiteti professor (1963—75). Asosiy ilmiy ishlari qattiq jism fizikasi (yarimoʻtkazgichlar fizikasi, ferromagnetizm, metallar plastikligi, dislokatsiya nazariyasi va boshqalar) ga oid. Tranzistor effektini ochgan (1948). Nobel mukofoti laureati (1956; J.Bardin va U.Bratteyn bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Sholapur

**Solapur** — Hindistondagi shahar. Maharashtra shtatida. Dekan yassitogʻligining gʻarbiy qismida. Aholisi 620 ming kishidan ziyod (1990y.lar oʻrtalari). Savdotransport markazi. Ip gazlama va qand sanoatlari rivojlangan. Hunarmandchilikda gazlama toʻqiladi, metall, shisha va charmdan turli buyumlar tayyorlanadi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan savdo qilinadi.
Shokila

**Shokila**,Shokilaovqila (tovush chiqaruvchi) — zargarlik buyumi; Xorazm ayollarining murakkab, koʻp qismli taqinchogʻi.Shokila. peshonani yopib turuvchi osmatuzi, chakkalik (yarimtirnoq)ka ulanadi hamda ular birga ansambl hosil qiladi.Shokila halqachalardan tuzilgan turlicha uzunlikdagi zanjirlarga yaproqcha, marjon, gʻuncha, zigʻiraklardan iborat osilmachoqlar biriktirib hosil qilinadi hamda 2 ta halqali chakka taqinchogʻining har biriga sershokilali oʻzaro ketmaket ulangan 3-4 ta qubbalar qatori osiladi (baʼzan ular uchburchak tumor bilan tugaydi). Qimmatbaho turlarida zanjirlar markaziga koʻpincha oval shokilaaklidagi yuzasi ziynatlangan turunjlar oʻrnatiladi, ayrimlariga 5-6 tadan dur, laʼllar qadaladi.Shokila taqilganda, turli uzunlikdagi marjon qatorlari iyak, boʻyin, koʻkrak uzra ketmaket bir tekis yotadi. Ayollar shokila taqib yurganida tana harakatiga qarab tovush chiqarib, jaranglaydi (nomi shokilaundan).

Quloq yoki chakkaga taqiladigan taqinchoqlarga biriktiriladigan shokila. kabi marjonlar Oʻzbekiston hududidan topilgan kushonlar davriga oid haykallarda uchraydi.Shokila. XIX asr 1-yarmida kunda, XIX asr 2-yarmida toʻyhashamlarda taqilgan. XIX asr oxiridan Shokila. qismlarga boʻlinib ketgan, ular ham Shokila deb ataladi.
Sholikorlik instituti

**Sholikorlik instituti** — Oʻrta Osiyoda sholichilik sohasidagi yirik ilmiy markaz. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Qishloq xoʻjaligi ilmiyi.ch. markazi tarkibida. Dastlab R.R.Shreder nomidagi Turkiston qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyasi sholichilik boʻlimi (1926), 1932-yildan Oʻzbekiston sholichilik tajriba styasi (UzROS), 1958-yildan SoyuzNIXIning sholi va boshqalar sugʻoriladigan don ekinlari boʻlimi, 1967-yil dekabrdan Oʻzbekiston sholikorlik ilmiy tekshirish instituti. Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi Avangard posyolkasida joylashgan. Institutda 2 boʻlim (seleksiya va agrotexnika), 7 laboratoriya (urugʻchilik; oʻsimliklarni himoya qilish; agrokimyo; oʻsimliklar fiziologiyasi va biokimyosi; iqtisodiyot; dukkakli don ekinlari; mexanizatsiya), Qoraqalpogʻiston (1967), Andijon (1994) filiallari, Xorazm tayanch punkti (1997) faoliyat koʻrsatadi. institut qoshidagi markaziy tajriba xoʻjaligi 183 ga, Andijon filiali 41,1 ga, Xorazm tayanch punkti 104,5 ga haydalma yer maydoniga ega. institut faoliyatining asosiy yoʻnalishlari: sholining kasalliklarga chidamli, mintaqalarning tuproq, iqlim sharoitlariga mos keladigan, sifatli guruch beradigan serhosil (65— 90 s/ga) nav va duragaylarini yaratish; sholi urugʻchiligining ilmiy asoslarini ishlab chiqish; sholi yetishtirishning ilgʻor texnologiyasini yaratish va amaliyotga tatbiq qilish; sholi kasalliklari va zararkunandalarga, begona oʻtlarga qarshi kurash choratadbirlarining ekologik toza usullarini ishlab chiqish; sholichilikni mexanizatsiyalash; dukkakli don ekinlari (soya, mosh va boshqalar)ning serhosil, kasalliklarga chidamli, ertapishar navlarini yaratish va boshqalar Respublikadagi sholi ekadigan xoʻjaliklarga elita urugʻligi yetkazib beradi. institut olimlari tomonidan sholining UzROS7, UzROS713, UzROS17, Avangard, Nukus2, Qoraqalpogʻiston, Lazurnsh, Alanga, Tolmas, Istiqlol, Istiqbol, Jayhun, makkajoʻxorining Kremnistaya1, Oʻzbekiston, qizil sebarganing UzROS73, soyaning Oʻzbekiston1 va Oʻzbekiston2, Doʻstlik, moshning Radost navlari yaratildi va respublikada rayonlashtirildi. institut faoliyati X.U. Oʻrmonova, M.P.Sborshchikova, N.I. Kosarev, P. G., Korshenboy, I.I.Uspenskaya, A.Ye.Shin, R.X.Haydarov, U.I.Yormatov, M.T.Kogay, M.M.Saltas, I.A.Somov, U.M.Mullajonov, P.A. Pulina, T.Boboniyozov, T.E.Ishoqov, S.Rixsiyeva, U. Abilbayev, Gʻ.N. Rahimov, Z.N.Jumanov va boshqalar olimlarning nomlari bilan bogʻliq. Institutda yaratilgan Nuqus2 sholi navi mualliflari (P.A.Pulina, T.Boboniyozov, S.Rixsiyeva) Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlganlar (1989).
Institutda ilmiy kutubxona, aspirantura, ilmiy kengash mavjud. Ilmiy ishlar toʻplami, ilmiy maqolalar nashr etadi.

## Manbalar
Sholgʻom

**Sholgʻom** — butguldoshlar oilasiga mansub ikki yillik sabzavot oʻsimligi.

## Tarixi
Sholgʻom Oʻrta Osiyo, Misr, Gretsiya va Italiyada qadimdan ekiladi. Shuningdek, AQSH, Yaponiya, Hindistonda koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda ham koʻp yetishtiriladi. Sholgʻom birinchi yili bargli poya va ildizmeva hosil qiladi; ikkinchi yili gulpoya chiqarib urugʻ beradi. Guli toʻrt boʻlakli, shingil toʻpgulga yigʻilgan, sariqqizgʻish, chetdan changlanadi. Mevasi qoʻzoq, dumaloqyassi, uzunchoq; oq, qizil, binafsha rangda. Urugʻi mayda, yumaloq, qoramtir. 1000 dona urugi ogʻirligi 1—4 g. Oʻzbekistonda iyul-avgust boshlarida ekiladi. Urugʻi harorati 2—3° li tuproqda unib chiqadi, 18—20° da yaxshi rivojlanadi (bunda urugʻ 2—4 kunda toʻliq unib chiqadi). Sholgʻom namsevar, tuproq unumdorligi va uning mexanik tarkibiga talabchan. Sovuqqa chidamli (4—5° da zararlanmaydi). Vegetatsiya davri 60—80 kun. Sholgʻom ildizmevasi tarkibida efir moylari koʻpligi hamda yengil hazm boʻlishi tufayli yil boʻyi isteʼmol qilinadi. Sholgʻom inson organizmi uchun zarur boʻlgan askorbin kislota, vitaminlar, kaliy, kalsiy, fosfor, magniy, temir tuzlari, ferment, fitonsidlarga boy. Sholgʻom bargida vitaminlar va askorbin kislota ildizmevasidagidan koʻproq.

Urugʻi sepilgandan keyin niholi 3—4 chinbarg chiqarganda birinchi marta, 2—4 haftadan soʻng ikkinchi marta yagana qilinadi.

Oʻsuv davrida qator oralari yumshatiladi, oʻtaladi. Oʻzbekistonda shahrining 3 navi — Namangan sholgʻomi (mahalliy tezpishar), Samarqand sholgʻomi (oʻrtapishar), Muyassar (tezpishar) navlari ekiladi. Hosildorligi 110—130 s/ga.

Zararkunandalari: qiziloyoq qoʻngʻiz va sholgʻom oqkapalagi. Kasalliklari: fomoz, fuzarioz va boshqalar.

## Manbalar

## Havolalar
Shom

**Shom** () — Suriya davlati va Damashq shahrining Sharq qoʻlyozmalarida uchraydigan tarixiy nomi. Shom mamlakati — hozirgi Suriya, Livan, O’rdun, Falastin va Isroil davlatlari joylashgan katta hudud.

## Manbalar
Shom (maʼnolari)

**Shom**:

* Shom — Suriya davlati va Damashq shahrining Sharq qoʻlyozmalarida uchraydigan tarixiy nomi.
* Shom (payt) — Quyosh botib, qorongʻulik boshlangan payt va shu vaqtda oʻqiladigan namoz.
Shom namozi

**Shom** — quyosh botib, qorongʻulik boshlangan payt va shu vaqtda oʻqiladigan namoz. Shom namozi quyosh botgandan boshlab, magʻrib ufqidagi qizil shafaqning koʻrinmay ketadigan vaqtigacha ado etiladi, 3 rakat farz va 2 rakat sunnatdan iborat.

## Yana qarang

* Namoz
** Bomdod namozi
** Peshin namozi
** Asr namozi
** Xufton namozi
** Vitr namozi

## Manbalar
Nasriddin Shomatov

**Nasriddin Mirahmedovich Shomatov** (1915.22.9, Toshkent viloyati Piskent tumani — 1987.3.10, Toshkent) — travmatologortoped, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), tibbiyot fanlari doktori (1959), professor (1960). Toshkent tibbiyot akademiyasi pediatriya fakultetini tugatgach (1938), Respublika suyak sili bolalar sanatoriysida vrach, boʻlim mudiri (1938—39). Urush qatnashchisi (1939—46), Oʻzbekiston Travmatologiya va ortopediya ilmiy tadqiqot institutida  vrachordinator (1946), ortopediya boʻlimida kichik xodim (1947), institut direktori (1948-52; 1966—81), bolalar ortopediya boʻlimi mudiri (1953—56). Moskvadagi 2-tibbiyot institutida  doktorant (1956— 59), Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti travmatologiyaortopediya kafedrasi mudiri (1960—75). Ilmiy ishlari kesilgan oyoq faoliyatini tiklash, maymoqlik, umurtqa pogʻonasining qiyshayishi, bolalarda yonbosh suyagining tugʻma chiqishi, qiyshiq boʻyin va boshqalarni aniqlash va davolash usullariga oid.

## Manbalar
* Kostnoplasticheskiy sposob amputatsii konechnostey, T., 1957; Perelomm kostey i sposobn stimulyatsii ix konsolidatsii. T., 1965; Vosstanovitelnaya xirurgiya ojogovmx deformatsiy konechnostey (hamkorlikda), T., 1978.
Sholomaleyxem

**Sholomaleyxem** (taxallusi; asl nomi Sholom Noxumovich Rabinovich) [1859.18.2(2.3), Ukraina, Pereyaslav shahri — 1916.13.6, Nyu-York] — yahudiy yozuvchisi. Asosan, Rossiyada, 1914-yildan AQShda yashagan. Ivrit, idish va rus tillarida yozgan. Ijodining ilk davrida rus va yahudiy adabiyotlaridagi demokratik anʼanalarga ergashgan. Asarlarida chor Rossiyasidagi yahudiylar hayoti, yahudiy doiralarining boylikka ega boʻla borishi (kapitallashuvi) aks etgan ("Sender Blank va uning oilasi" romani, 1887); yorqin milliy obrazlar silsilasi yaratilgan, bular: oʻz xomxayollari va boyish istagi qurboni boʻlgan ishbilarmon ("Menaxem Mendl" novellalar turkumi, 1892), halol mehnatkash, begʻambetashvish xalq faylasufi ("Sutchi Tevye" novellalar turkumi,. 1894-1914), chor Rossiyasidagi oddiy ijodkor shaxs va AQShdagi yahudiy muhojirlari taqdiri ["Bulbul Iosele" (1889) va "Adashgan yulduzlar" (1909—11) romanlari], AQShga koʻchib ketayotgan kambagʻallar ("Bolakay Motl" qissasi, 1907—16) va boshqalar "Toʻfon" romani (1906) 1905-yildagi inqilobiy voqealar haqida, "Qonli hazil" romani (1913) esa Beylis ishi (nohaq ayblangan yahudiy ustidan sud jarayoni)ga javob tariqasida yozilgan. Umrining oxirgi yillarida yoza boshlagan "Yarmarkadan" romani tugallanmay qolgan. Sh.A. ijodida yumor va lirizm uygʻunlashib ketgan, aniq ruhiy va maishiy tafsilotlar, demokratik nuqtai nazar yorqin aks etgan.
Shomil

**Shomil**, Imom Shomil (1799, Dogʻistonning Gimra ovuli — 1871.4.2, Madina) — Dogiston va Checheniston togʻ xalqlarining chor Rossiyasi mustamlakachilari zulmiga qarshi muridiylik shiorlari ostida oʻtgan harakat (1834—59) rahbari. 20-yillarda muridiylikni targʻib etgan Gʻozi Muhammadning safdoshlaridan biriga aylangan. U bilan, soʻngra Hamzatbek bilan birga togʻliklarning podsho qoʻshinlariga qarshi qurashiga rahbarlik qilgan. 1834-yil Hamzatbek oʻldirilgach, Sh. imom deb eʼlon qilingan va 25 yil mobaynida Kavkazdagi togʻ xalqlarining kurashini boshqargan (qarang Kavkaz urushlari). Sh. oʻziga xos diniy davlat —imomlik (imomat) barpo etgan, undagi dunyoviy va diniy hokimiyat Sh. qoʻlida boʻlgan. Sh. podsho qoʻshinlariga qarshi kurash olib borgan va 40-yillarda bir qancha yirik gʻalabalarga erishgan. 1859-yil 25 avgustda Sh. 400 muridi bilan Gunib ovulida qamalda qolgan va 26 avgustda taslim boʻlgan. Sh. oilasi bilan Kalugaga surgun qilingan. 1870-yil unga Makkaga, haj ziyoratiga borishga ruxsat berilgan. Makkaga ketayotganda (Madinada) vafot etgan, alBoqiya qabristonida dafn qilingan.
Shomonlik

**Shomonlik** (*shamanlik*, *[[evenk tili]]da* *shaman *— jazavaga tushish) – diniy eʼtiqod shakllaridan biri. Yovuz va ezgu ruhlarga, ularning inson hayotiga taʼsiriga ishonish shaharnining asosini tashkil etadi. shaharda uning ruhoniylari – shomonlar ruhlar bilan aloqa bogʻlay oladigan, boʻlajak voqealarni oldindan aytib bera oladigan shaxslar deb, ularga sigʻiniladi. Maxsus kiyim kiygan, childirma ushlagan va boshqalar turli narsalar taqingan shomonning xalq oʻrtasida raqs tushib va jazavaga kirib, ruhlar bilan „aloqa bogʻlashi“ hamda ulardan maʼlum yoʻlyoʻriq olishi shahrining asosiy marosimi hisoblanadi. Bu diniy eʼtiqodda oddiy dindorlarga belgilangan keng marosimchilik belgilari va ibodatxonalar yoʻq. Shomonlarga bemorlar oʻzlarini davolash maqsadida murojaat qilib turadilar. Sh. Afrika, Shimoliy va Sharqiy Osiyoning koʻp xalqlarida (turkiy xalqlar orasida Islom kirib kelishidan oldin), Sibirda, indeyslar va boshqalar xalqlarda tarqalgan. Shomonlikka munosib koʻrilganlarni maxsus belgilari va koʻplab qobiliyatlar talab qilingan. Ortiqcha barmoq bilan tugʻulganlar, yaʼni shamanlarning oltinchi barmogʻi boʻlishi lozim edi. Shomonlar qoʻshiq, musiqa, rassomchilik, raqs, soʻzamonlik va haykaltaroshlikni yaxshi bilishlari kerak edi. Ularning marosimlarda aytiladigan qoʻshiqlari davolash va jodulash xususiyatiga ega boʻlgan. Ular oʻtib ketgan ajdodlari arvoxlariga sigʻinishgan. Ulardan madad soʻrashib qurbonlik marosimlarini oʻtkazishgan. Ularning asosiy ish qurollari,,bubin* nomli childirma, qamchi, changqovuz, morin xur boʻlgan. Maxsus kiyimlarida mistik ramzlar boʻlgan. Ularning raqslari tabiyat jonvorlari harakatini eslatardi, bunga sabab oʻlgan ajdodlar arvoxlari hayvon qiyofasiga kirib, ular yoniga kelishiga ishonishardi. Oʻzbekiston xalqlari orasida ham shomonlar bor, ularni hamma,,baxshi* nomi bilan yaxshi biladi. Ular ham ajdodlariga atab qurbonliklar qilishadi, bashorat, jodu va davolash ishlarini bajarishadi. Ular ish qurolida ham doira, qamchi, changqovuz, xanjarlarni koʻrishimiz mumkin va bu ish qurollari doim qurbonlik qilingan jonzotlar qoni bilan qonlanib turgan.

## Manbalar
Neʼmat Shomurodov

**Neʼmat Shomurodov** (1941.3.1 Toshkent — 1993.31.1) — rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1965). 1970—72 yillar Ye.Vaxtangov nomidagi teatrda malaka oshirgan. 1972—77 yillar Andijon teatrida, 1977—83 yillar Kattaqoʻrgʻon shahar drama teatrida, 1983—93 yillar Oʻzbekiston televideniyesidarej. Sh. teatrda sahnalashtirgan spektakllari: "Ayajonlarim" (A. Qahhor), "Ispanlar" (M.Lermontov), "Mirzo Ulugʻbek" (M.Shayxzoda), "Qonli toʻy" (G.Lorka), "Ezop" (G.Figeyredu), "Momaqaldiroq" (A.Ostrovskiy), "Sinov tuni" (Yeji Lyutovskiy) va boshqalar Televideniyeda "Goʻzallik olamiga sayohat", "Inson bolalikdan boshlanadi", "Tengdoshlar", "Zor edim, bir koʻrgali...", "Xotira", "Urush bolalari" koʻrsatuvlari bilan tanilgan. Sh. rejissyorlik qilgan "Mangu barhayot" (Ya.Stelmax), "Yosh gvardiya" (A.Fadeyev) kabi telespektakllar televideniye tarixida alohida ahamiyatga ega. Sh. Rus drama teatrida "Mirzo Ulugʻbek" (M. Shayxzoda) tragediyasini sahnalashtirgan.

## Manbalar
Shomshapalaklar

**Shomshapalaklar** - silliqburun koʻrshapalaklar oilasi urugʻi. Uz. 10–50&nbsp;mm. 7 turi bor. Yevropa, Gʻarbiy, Sharqiy va Janubiy Sharqiy Osiyoda, malla Sh. keng bargli va aralash oʻrmonlar zonasi, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Janubiy Gʻarbiy Sibirda. jumladan, Oʻzbekistonda keng tarqatgan. 1—2 ta bola tugʻadi. Sh. daraxtlar kovagiga, baʼzan imoratlar peshtoqiga uya quradi. Shomda va kechasi faol. Qattiq qanotli hasharotlar (mas, may qoʻngʻizi va boshqalar) bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi. Sh. mavsumiy migratsiya qiladi, Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Shopur I

**Shopur I** (? 272) – Eron shohi (239 yoxud 241-yildan), Sosoniylardan. Ardashir I ning oʻgʻli. Otasi davrida boshlangan davlat hududini kengaytirish va uni mustahkamlash ishlarini davom ettirgan. U katta hududlarni bosib olgan. 260-yil Edessa yaqinida Rim qoʻshinlarini tormor keltirib, imperator Valerian hamda uning qoʻshinining katta qismini asir olgan. Suriya, Armaniston, Shim. Mesopotamiyani boʻysundirgan (262—263). Shopur I Turon hududiga ham bosqinchilik yurishlari qilib Kushon podsholigita qarshi Hirot, Seyiston, Marv, Girkaniya, Kushonshahr va boshqalar viloyat va shaharlarni egallagan, Sugʻd va Choch vohasiga bostirib kirgan. Shopur I davrida Eronda keng miqyosda irrigatsiya va qurilish ishlari olib borilgan, koʻplab shaharlarga asos solingan.

## Manbalar
Shopur II

**Shopur II** (?-379) — Eron shohi (309—379), Sosoniylar Shopur II hukmronlik qilgan davrida davlatni mustahkamlab, shoh hokimiyatining obroʻsini qayta tikladi. Kushon podsholigi va xioniylarga qarshi bosqinchilik urushlarini olib borgan (346—347). Keyinchalik xioniylar bilan ittifoq tuzib, 359—363-yillarda Rim imperiyasiga qarshi kurashgan. Bosqinchilik urushlari natijasida Rim imperiyasining katta qismi Sosoniylar davlati tarkibiga oʻtgan. Armaniston ham toʻla boʻysundirilgan. Shopur II 369—375 yillarda kushonlar ustiga 2-marta yurish qilib, har 2 jangda ham qaqshatqich zarbaga uchragan.

Shopur II koʻplab shaharlarga, jumladan, Suza shahri oʻrnida Eron Xvarre Shopurga asos solgan. Avesto matni maxsus tafsir va tahrir qilinib, yaxlit kitob shakliga keltirilgan.

Keyinchalik oʻrta asrlar Sharq adabiyotida Shopur obrazi shakllangan.

## Manbalar
Shor usuli

**Shor usuli** — metallarning qattiqligini oʻlchash usullaridan biri. Amerikalik ixtirochi va sanoatchi A. Shor ixtiro qilgan (20-asr oʻrtalari). Shor usuli maʼlum balandlikdan tashlangan yengil urgich (mas, poʻlat sharcha)ning sinaladigan metall jism sirtidan sakrab chiqish balandligini oʻlchashga asoslangan. Metallning qattiqlik qiymati urgichning sakrash balandligiga mutanosib shartli birlikda baholanadi. Shor usuli oʻtkaziladigan asbob Shor skleroskopi deb ataladi. Metallarning qattiqligini oʻlchashning Shor usulidan boshqa usullari ham bor (qarang Brinem usuli, Rokvell usuli).
Tuygʻun Shorahimov

**Tuygʻun Shonazirovich Shorahimov** (1939.20.4, Toshkent) — teatr rassomi, Qoraqalpogʻiston (1973) va Oʻzbekiston (1983)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Rassomlik sanʼati sirlarini otasi Shonazir Shorahimovdan oʻrgangan. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1957). 1957-yildan Qashqadaryo viloyat musiqali drama teatrida rassom; 1960-yildan Navoiy teatrida rassom, 1973—96 yillar bosh rassom. Shorahimov spektakllarning asar ruhiga mos, uning gʻoyasini tomoshabinga yetkazib beradigan sahnaviy koʻrinishlarini yaratdi: Navoiy teatrining opera ("Monastirda oʻqilgan nikoh", "Yoriltosh", "Layli va Majnun", "Zebunniso", "Yevgeniy Onegin" va boshqalar) hamda balet ("Boqchasaroy favvorasi", "Momaqaldiroq yoʻli", "Don Kixot", "Sevgi va shamshir", "Rustam haqida doston", "Doktor Voyjonim" va boshqalar) spektakllari.’ Shorahimov, shuningdek, Qarshi ("Hamza"), Toshkent (Hamza teatrining "Alisher Navoiy"; Yosh tomoshabinlar teatrining "Toshkent — non shahri"), Buxoro ("Ibn Sino") kabi respublika teatrlarining bir qator spektakllarini badiiy bezadi.
Shonazir Shorahimov

**Shonazir Shorahimov** (1908.5.5 Toshkent — 1968.1.9) — teatr rassomi, oʻzbek milliy professional teatrining dastlabki rassomlaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1940). Shorahim Shoumarovning oʻgʻli. Toshkentdagi tasviriy sanʼat kurslarida oʻqigan; Leningrad badiiy sanoat texnikumini tugatgan (1928). Yosh tomoshabinlar teatrida rassom (1928—29), Buxoro teatrida bosh rassom (1929—32), Navoiy teatrida rassom, bosh rassom (1932—43), Muqimiy teatrida bosh rassom (1943—48). Sh. yaratgan dekoratsiya eskizlari tarixan haqqoniy, sahnaviy kenglik muvaffaqiyatli hal etilgan, ranglar sofligi, uygʻunligi bilan ajralib turadi: Yosh tomoshabinlar teatri "Dodho" (1929), "Beshlar" (1930), "Olis yoʻl" va boshqalar; Navoiy teatrining "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun", "Ichkarida" (1933), "Gulsara" (1935) musiqali dramalari, "Arshin mol olon" (1937) musiqali komediyasi, "Shohida" baleti (1939), "Layli va Majnun" operasi (1940) va boshqalar; Muqimiy teatrining "Oltin koʻl" (1949), "Nurxon" (1952) va boshqalar; Buxoro teatrining "Hamza", "Arafa" (1931), "Burgut yanchildi", "Halima" (1932), "Gʻunchalar", "Alpomish", "Yangi yer", "Qutlugʻ qon" va boshqalar spektakllari dekoratsiyasini yaratdi. "Farhod va Shirin", "Gulsara" (musiqali drama), "Layli va Majnun" (opera) spektakllariga yaratgan sahna bezaklarida uning badiiy mahorati namoyon boʻldi.

## Manbalar
Shorlar

**Shorlar** (oʻzlarini shor deb atashadi) — Rossiya Federatsiyasining Kemerovo viloyatida yashovchi xalq (Togʻli Shoriya). 16 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shor tshit soʻzlashadi. Dindorlari rasman xristian boʻlsalarda, shomonlik saqlangan.
Shortgorn qoramol zoti

**Shortgorn qoramol zoti** (ing — kalta shoxli) — goʻsht va sutgoʻsht uchun boqiladigan zot. 18-asrda Buyuk Britaniyada chiqarilgan. Shortgorn qoramol zotiz.ning birinchi naslchilik kitobi 1822-yilda chop etilgan. Shortgorn qoramol zotiz. koʻpgina Yevropa mamlakatlarida, Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya, Yangi Zelandiyadatarqalgan. 19-asrda Rossiyaga keltirilgan. Goʻshti uchun boqiladigan mollarning tana tuzilishi ixcham, gavdasi keng, baland, boshi kichikroq, oyoqlari kalta va baquvvat, boʻyni kalta. Shortgorn qoramol zotiz.ning tusi, asosan, qizil, oq, qizilola, chavkar va boshqalar tuslilari ham uchraydi. Goʻsht yoʻnalishidagi sigirlar vazni 600–650&nbsp;kg, buqalariniki 900–1000&nbsp;kg, ayrimlariniki 1300&nbsp;kg. Soʻyim chiqimi 65— 72%. Sigirlarning sutdorligi (buzoq emadigan sut miqdori) 1800–2000&nbsp;kg. Sutgoʻsht yoʻnalishidagi sigirlarning sut sogʻimi 4000–4500&nbsp;kg, yogʻliligi 3,7—3,9%. Shortgorn qoramol zotiz. Oʻzbekistonga sof holida keltirilmagan, lekin uni chatishtirish natijasida yaratilgan santagertruda qoramol zoti 1967-yilda olib kelinib, Jizzax viloyatining "Baxmal" xoʻjaligida naslchilik fermasi tashkil etilgan.
Dmitriy Shostakovich

**Dmitriy Dmitriyevich Shostakovich** (1906.25.9, Peterburg 1975.9.8, Moskva) – rus kompozitori, pianinochi, pedagog, jamoat arbobi. 20-asr musiqa klassigi. Rossiya xalq artisti (1948), Xalq artisti (1954), Mehnat Qahramoni (1966). Leningrad konservatoriyasini fortepiano (1923) va kompozitsiya (1925) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Leningrad va Moskva konservatoriyalarida dars bergan, shogirdlari orasida G. Sviridov, Q.Qorayev, M.Leviyev va boshqalar bor. Rossiya kompozitorlar uyushmasi raisi (1960-68).

Shostakovich kompozitorlik ijodiyotining deyarli barcha janrlarini qamrab, simfonik musiqa, vokal musiqa, musiqali teatr, kamer musiqa sohalarida jahonshumul ahamiyatga molik asarlar yaratgan. Xususan, 15 simfoniyasi (1925), „Burun“ (1930) va „Katerina Izmaylova“ (1934, 2-tahriri 1956) operalari, 15 kvarteti (1938— 74), skripka (1968), alt (1975), violonchel (1934) sonatalari, cholgʻu konsertlari (1933—67), 24 prelyudiya va fugasi (1951), Pushkin, Blok, Byorns, Shekspir, Mikelanjelo va boshqalarning sheʼrlariga yaratgʻan qoʻshiq va romanslari, 30 ga yaqin kinofilm (Maksim haqida trilogiyasi, 1935— 39; „Yosh gvardiya“, 1948; „Soʻna“, 1955; va, ayniqsa, „Hamlet“ 1964; „Qirol Lir“, 1971)larga yozgan musiqalari bilan mazkur janrlarning 20-asrdagi taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshgan. Teran dramatizm, fojiaviylik bilan sugʻorilgan, ayni paytda nozik lirika, oʻtkir yumor va kinoyaga boy Sh. asarlarida chuqur, hayotan muhim gʻoyaviy konsepsiyalar, inson kechinmalarining murakkab olami, uning orzuumidlari, yorugʻlik va kamolotga intilishlari oʻzining badiiy yetuk ifodasini topgan.

Shostakovich 1940-yillardan eʼtiboran Oʻzbekiston sanʼatkorlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Fashistlarga qarshi jangning ramziga aylangan mashhur 7 „Lenintradnoma“ simfoniyasining birinchi ijrolaridan biri Toshkentda oʻtgan (1942.22.6), keyinchalik deyarli barcha simfoniyalari, „Oyimqiz va bezori“ baleti, konsertlari, kamer musiqasi muntazam ijro ztilgan. Sh. bir necha bor Oʻzbekistonga kelgan (1959, 1960, 1964), M.Burhonov, A.Jabborov, F.Yanov-Yanovskiylar bilan doʻstona alohida boʻlgan, yosh oʻzbek kompozitorlari va musiqashunoslarini qoʻllab quvvatlagan. Shostakovich ijodi koʻpgina zamonaviy kompozitorlar (jumladan, Oʻzbekistonda – Ik. Akbarov, M.Tojiyev, T.Qurbonov, M. Mahmudov, N.Gʻiyosov va boshqalar) ijodiga taʼsir oʻtkazgan. Bu haqda T.Vizgo, N.YanovYanovskaya va T. Gʻafurbekovlar tadqiqotlar yaratishgan.

Rossiya (1974), Ukraina (1976), Sibelius nomidagi (1958), Davlat (1941, 1942, 1946, 1950, 1952, 1968), Xalqaro Tinchlik (1954) mukofotlari laureati.

## Manbalar
Shotara

**Shotara** — koʻknordoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, sershox, boʻyi 10—30 sm. Barglari ketmaket joylashgan, ikki marta patsimon ajralgan, uzun bandli. Gullari pushti, uchlari binafsha rangli shingil toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi sharsimon bir urugʻli yongʻoqcha. Ildizi — oʻqildiz. Aprel—iyulda gullab uruglaydi. Maysalari kech kuzda, erta bahorda paydo boʻladi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Begona oʻt sifatida lalmi va sugʻoriladigan don ekinlari orasida, paxta dalalarida oʻsadi. Shuningdek, tashlandiq yerlar, turar joylar, yoʻl, ariq yoqalari, ekinzor chekkalari, xiyobonlar, bogʻ va uzumzorlarda uchraydi.

Kurash choralari: angʻizni yumshatish, yerni chuqur haydash, begona oʻtlarni gullashigacha oʻrish va boshqalar.
Shotlandlar

**Shotlandlar** — xalq, Shotlandiya va unga qoʻshni orollarning asosiy aholisi (5,18 mln. kishi). Umumiy soni 6,1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shotland tilini soʻzlashadi. Dindorlari — aksariyat, presviterianlar (gellar etnografiya guruhidan tashqari). shahrining etnik asosini mahalliy pikglar va 5—6-asrlarda Irlandiya o.dan koʻchib kelgan kelt kabilaparidan skottlar tashkil etgan; 7-asrda ular Shotlandiyaga koʻchib oʻtgan germanlarning angl (ingl) va saks qabilalari bilan qisman aralashib, ularning tilini qabul qilishgan. Shotland zlatining shakllanish jarayoni shotland davlatining tashkil topishi (11-asr) va ingliz bosqinchilariga qarshi kurash davrida sodir boʻddi. Anʼanaviy madaniyati va turmushining asosiy belgilariga koʻra Sh. irlandlarta yaqin. Togʻli tumanlarda ularda 18-asrda ham klanlarga ajralish tizimi saqlanib qolgan. Sh., asosan, koʻp tarmoqli sanoat va xizmat koʻrsatish sohasida band. Qishloq xo'jaligining anʼanaviy tarmogʻi — qoʻychilik.
Shotut

**Shotut**, shohtut, shomtut — tutdoshlarga mansub daraxt. Tutning bir turi. Oʻzbekistonda qadimdan ekib koʻpaytiryladi. Boshqa tutlarga nisbatan sekin oʻsadi. Boʻyi 8—10 m. Sadasimon, bargi yirik, yuraksimon, yaxlit yoki kertikli, cheti yirik arra tishli, dagʻal, qalin, orqasi tukli, gullari ikki jinsli. Mevasi toʻq qizil, qora, sershira (shirin-nordon), xushboʻy, shifobaxsh, bandidan qiyin uziladi. Tarkibida 25 — 27% qand, shuningdek, turli vitaminlar va mineral moddalar bor. Sh. yorugʻsevar, namsevar, sovuqqa chidamli daraxt. Bahorda kechroq uygʻonadi. Mevasi yangiligidan yeyiladi, quritiladi, murabbo, shinni, kompot qilinadi. Ikki yillik koʻchatlari bogʻhovlilarga ekiladi. Dastlabki yillari bahorda butab shakl beriladi. 4—5 yoshdan hos.ilga kiradi. Iyundansent.gacha pishib yetiladi. Barg qaynatmasi va mevasi xalq tabobatida qon bosimini pasaytiruvchi, murtak bezlari, milk kasalliklarida davo vositasi sifatida ishlatiladi. Sh. urugʻdan chiqqan tut niholiga payvand qilib koʻpaytiriladi. Yogʻochi duradgorlik, beshikchilik va mebelsozlikda ishlatiladi.
Shotutsoy

**Shotutsoy** — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Halqajarning oʻng irmogʻi. Hisor tizmasining jan.gʻarbidan, Xoʻjapiryox choʻqqisi bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 14&nbsp;km. havzasining maydoni 157&nbsp;km². Yillik suv sarfi 4,72 m³/sek. Koʻp yillik suv sarfi quyilish joyida 1,82 m’/sek. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi, shu bois doimo sersuv. Sh. vodiysida yovvoyi tok, shuningdek, togʻolcha, oʻrik va boshqalar mevali daraxtlar oʻsadi. Terrasalarda lalmikor dehqonchilik bilan shugʻullaniladi.
Shou Jorj Bernard

**Shou Jorj Bernard** (1856.26.7, Dublin 1950.2.11, EyotSentLorens) — ingliz yozuvchisi, dramaturg. 1871-yilda diniy maktabni tugatgach, birmuncha vaqt ruhoniy boʻlib ishlagan. 1876-yilda Londonga koʻchib borib, jurnalistika va badiiy ijod bilan shugullangan. Dastlabki romanlari — "Misi chiqqan nikoh", "Artist sevgisi", "Keshel Bayronning kasbkori", "Havaskor sotsialist" 1881—83 yillar chop etilgan.

shahrining "Tul xonadonlari" (1882), "Yurakxoʻr" (1883), "Uorren xonimning kasbkori", (1884) ilk pyesalari sahna yuzini koʻra olmagan. Shu bois muallif ularni "Yoqimsiz pyesalar" (1898) nomi bilan nashr etgan. Shundan soʻng shahrining "Yoqimli pyesalar" ("Qurol va inson". "Kandid", 1894; "Taqdir arzandasi", "Yashasak — koʻrarmiz", 1895) hamda "Puritanlar uchun uchta pyesa" ("Shaytonning shogirdi", 1896—97; "Sezar va Kleopatra", 1898; "Kapitan Brasbund ning murojaati" eʼlon qilingan. Ushbu pyesalarni yaratish jarayonida shahrining dramaturgik metodi uzilkesil shakllangan va u "gʻoyalar dramasi" sifatida shuhrat qozongan zamonaviy dramaturgiyaning asoschilaridan biri boʻlib qolgan. Jahon dramaturgiya tarixiga sermahsul dramaturglardan biri sifatida kirgan Sh. 30 dan ziyod sahna asarlarini yaratgan.

shahrining "Pigmalion" (1913), "Yuraklar vayron boʻlayotgan xonadon" (191319), "Olma ortgan arava" (1919), "Mafusail sari orqaga" (1918—20), "Avliyo Ioanna" (1923), "Yomon boʻlsa ham, haqiqat" (1931), "Millioner ayol" (1936), "Jeneva" (1938), "Yaxshi qirol Karlning oltin kunlarida" (1939) kabi asarlari rangbarang mavzularga, turli janr koʻrinishlariga ega boʻlib, unda tarix va jamiyatda roʻy bergan voqealar yangicha talqin etilgan, jamiyatda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlarni turli nuqtai nazardan koʻrsatishga qaratilgan. shahrining gumanizm gʻoyalari bilan sugʻorilgan dramaturgiyasi 20-asr adabiyotida muhim voqea boʻlgan, jahon dramaturgiyasi va teatrining keyingi taraqqiyetiga katta turtki bergan. Nobel mukofoti laureati (1925). Ayrim pyesalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Polnoye sobraniye pyes. t. 1—6, L., 1978-80.

## Adabiyot
* Pirsoi X., Bernard Shou. M., 1972; Balashov P., Xudojestvsnniy mir Bernarda-Shou, M.. 1982.
Shou

**Shou** (ing. — koʻrsatmoq, tomosha) — dabdabali ommaviy tomosha. Dastlab AQShda estrada konsertini ifodalagan. Koʻpincha muayyan mavzu (mas, AQSH kinoakademiyasining "Oskar" mukofoti, Oʻzbekistonda "Ofarin", "Nihol" mukofotlari taqdimot marosimlari). maʼlum shaxsni mashhur qilish yoki narsa, voqeani targʻibot etish maqsadida (reklama Sh.si). estrada, sport "yulduzlari", mashhur aktyor, siyosatchi va boshqalar ishtirokida uyushtiriladi. Sh. gashkil etish yoʻli bilan daromad topish Sh.biznes deb ataladi. Sh. bilan maxsus Sh.birjalar. firmalar, madaniimusiqavii uyushmalar, ayrim guruxdar yoki baʼzi biznesmen (prodyuser)lar shugʻullanishi mumkin. shahrida bitishuv shartnomalariga asosan, mamlakatning oʻzidagi va chet ellardagi mashhur artistlar, sanʼat guruhlari va boshqalarning chiqishlari uyushtiriladi. Oʻzbekistonda 20-asrning 90-yillari boshidan estrada Sh.biznes rivojlandi (yana qarang "Uzbeknavo").
Shofirkon

**Shofirkon** — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyati Shofirkon tumanidagi shahar (1995-yildan), tuman markazi (1926-yildan). Viloyat markazi (Buxoro)dan 40&nbsp;km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qiziltepa (32&nbsp;km). Aholisi 17 ming kishi (2004), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qozoq, tatar, rus, ukrain va boshqalar millat vakillari ham yashaydi.
## Tarixi
Shofirkon Oʻzbekistonning qadimiy shaharlaridan biri. Uning kelib chiqishi haqida X asrda yashab oʻtgan tarixchi Narshaxiy „Buxoro tarixi“ asarida quyidagicha yozadi:"Sosoniylar sulolasi vakili Kisroning farzandlaridan biri Shopur otasidan arazlab Buxoro viloyatiga keladi, bu yerda uni Buxorxudot yaxshi kutib oladi. Shopur ov qilishni yoqtiradi va bir kuni ov qilish maqsadida hozirgi Shofirkon yerlariga borib qoladi. U hudud hali obod qilinmagan, yayloq, ov qilinadigan joy boʻlgani sabab Shopurga bu joy xush keladi va bu joyni obod qilish uchun oʻziga ulush qilib berishini Buxorxudotdan soʻraydi va u rozi boʻladi. Shopur bu yerda katta anhor qazitadi va uni oʻz nomi bilan yaʼni „Shopurkom“ deb ataydi va shu anhor boʻylab qishloqlar va qasr qurdiradi. Bundan tashqari Shopur Vardona qishlogʻini ham bunyod qilib, u yerda oʻzi uchun turar joyga ega boʻlish maqsadida qasr qurdiradi. Uning vafotidan soʻng, qishloqlar avlodlariga meros boʻlib qoladi." shu tariqa Shofirkon shahri bunyod qilinadi.
Manbaalarda Vardanze nomi-Vardana,Vardanzi,Vardani,Varzanze tarzida uchraydi.
„Oʻzbek sovet ensiklopediyasi“da Vardanze soʻziga quyidagicha izoh beriladi:Vardanzi-qadimgi podshohlarning maxsus qarorgohi, hozirgi Buxoro viloyati Shofirkon rayonidagi „Qoʻrgʻoni Vardanzi“ nomi bilan mashhur xaroba. Tarixiy manbalarda uning Buxorodan qadimiyroq ekanligi, shoh Shopur bunyod qilganligi haqida maʼlumotlar bor. Vardanzida har hafta bozor boʻlgani savdoning taraqqiy etganligidan darakdir va Vardanzi matolarini, bronzasini boshqa joylarga olib borib sotishgan. Vardanzi hali arxeologik jihatdan toʻliq tekshirilmagan ammo milodning 6-asrlariga oid materiallariga koʻra, u oʻsha davrda gullab yashnagan. Arab istilosi davrida(VIII asr boshi) Buxorodan alohida boʻlgan mustaqil podsholik poytaxtiga aylangan"

Shofirkon shahrida vino zavodi, paxta tozalash zavodi va boshqalar sanoat korxonalari, 4 ta qurilish tashkiloti, bosmaxona, dehqon bozori, novvoyxona, avtovokzal, mehmonxona, aloqa boʻlimi, turli banklar boʻlimlari, 100 dan ortiq savdo, jamoat ovqatlanish va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. 50 umumiy taʼlim maktabi, bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, Muxtor Ashrafiy nomidagi sanʼat maktabi, 4 kasb-hunar kolleji (qishloq xoʻjaligi, maishiy xizmat koʻrsatish, iqtisodiyot kollejlari, pedagogika kolledji) bor. 9 kutubxona, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, „Xotira“ yodgorligi, stadion, 10 dan ortiq sport maydonchalari, 5 sport zali mavjud. Markaziy tuman kasalxonasi, 4 poliklinika, 10 dorixona aholiga xizmat koʻrsatadi.

Ad. Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Maxmud ibn Vali, More tayn otnositelno doblestey blagorodnix (Geografiya), T., 1977; Buxoro Sharqdurdonasi, T., 1997.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Shofiʼiy

**Shofiʼiy**, toʻliq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Idris ibn Abbos ash-Shofiʼiy (767, Falastin, Gʻazo shahri — 820, Qohira) — imom, shofiʼiylik mazhabining asoschisi, faqih. Makkada yashagan, hadislar va fiqhni oʻrgangan. Koʻp yerlarga safar qilgan. Makka muftisi Muslim Xolid az-Zanjiydan va Madinada Molik ibn Anasdan taʼlim olgan. Imomi Aʼzamning shogirdi Muhammad ibn Hasan bilan Bagʻdodda yaqin muloqotda boʻlib, unga shogird tushgan va shu yerda oʻz mazhabini tuzgan.

SH. bir qancha muddat goh Iroqda, goh Xijozda istiqomat qilgan. 815 yil Qohirada muqim turib qolib, shu yerdagi "Amr ibn Os" jome masjidida fiqhdan dars bergan. shahrining "Ar-Risola", 7 jildli "Al-Umm" asarlari islom olamida mashhur va shofiʼiylik ulamolari uchun zarur manba boʻlib xizmat qiladi. U oʻz asarlarida islom huquqini anʼanaviy normalar bilan bogʻlashga intilgan, fiqh asoslariga toʻla taʼrif bergan, ijmoʼdan foydalanishga alohida eʼtibor qaratgan. Sh., shuningdek, hadislar toʻplamini tuzgan, hadislarni taqqoslab oʻrganish toʻgʻrisida "Ixtilof al-hadis" asarini ham yozgan. Sh. qarashlari fiqh masalalari tugal ishlab chiqilishida oʻzining katta taʼsirini koʻrsatdi, bunda uning shogirdlari va izdoshlari Ahmad ibn Hanbal, Dovud az-Zohiriy, Abu Jaʼfar at-Tabariy va boshqalarning xizmati katta boʻldi.

## Havolalar
Shorahim Shoumarov

**Shorahim Shoumarov** (1876 Toshkent — 1969.12.1) — hofiz, sozanda (dutor, tanbur, sato). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Dastlab Toʻychi hofizdan xonandalik sanʼati, Abdusoat Vahobovshl dutor chalishni oʻrgangan. Keyinchalik Nazirxon hofiz, Madumar hofiz, Abduqahhor hofiz, Yodgorhoji tanburchilardan mumtoz kuy va ashula va Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari, tanbur chertishni oʻzlashtirgan. Sh. milliy musiqa madaniyatini rivojlantirishda faol qatnashgan: 1910-yillar Toshkentda "usuli jadid" ("Rahimiya", "Urfon") maktablari qoshida musiqa toʻgaraklariga rahbarlik qilgan; Turkiston xalq konservatoriyasiii tashkil etilishida faol qatnashgan. Shu yerda (1919—22), Toshkent musiqa texnikumida (1923—40) oʻqituvchilik qilgan. 1927-yildan Oʻzbekiston radiosi xalq cholgʻulari ansambli (keyinchalik orkestri)da xonanda va sozanda.

SH. oʻzbek musiqali teatri shakllanishiga ham oʻz hissasini qoʻshgan: 1910—20 yillarda Toshkentda sahnalashtirilgan spektakllar ("Kichik askar", "Erk bolalari", "Zavolli Vatan", "Halima", "Yatim va Yatima" va boshqalar) uchun oʻzbek mumtoz va xalq kuylarini tanlab, sheʼrlar matniga bogʻlab moslashtirgan. Ayniqsa, Xurshid sahnalashtirgan "Farhod va Shirin" (1922) musiqali spektakliga Toʻychi hofiz bilan oʻzbek musiqa merosidan tanlagan kuylari asar taʼsirchanligini oshirgan; keyinchalik ushbu asar V.Uspenskiy yaratgan musiqali dramaga asos boʻlgan. Sh. oʻzbek mumtoz, ayniqsa, Fargona va Toshkent musiqa anʼanalari bilimdoni boʻlgan. Shu boisdan N.Mironov, Ye.Romanovskaya, V.Uspenskiy va boshqalar u ijro etgan koʻpgina ashulalarni notaga olib bir necha toʻplamlarga kiritgan. Sh. sozgar sifatida ham tanilgan: yasagan va nozik taʼb bilan sadaf qadab bezagan cholgʻulari Moskva (1923) va Parij (1925) koʻrgazmalarida namoyish etilgan. 

## Manbalar
Shox aldamchisi

**Shox aldamchisi** — monoklin amfibollar guruhining eng koʻp tarqalgan jins hosil qiluvchi minerali. taxminan kimyoviy tarkibi Sa2№[M§, Gʻe]4 [A1, Gʻe][(31, A1)40„]2[ON, Gʻ]2. Oksidlangan Shox aldamchisi (Gʻe263yuqori tarkibda) bazaltli, xlor tarkibli turi esa (S1 3% chamasida) dashkesanit deb ataladi. Monoklin singoniyada kristallanadi. Yashil, qora, qoʻngʻir rangdagi choʻziqprizmatik va notoʻgʻri shakldagi donalar, tolali agregatlar hosil qiladi. Qattiqligi 5,5—6; zichligi 3,1—3,3 g/sm3. Moʻrt. Shox aldamchisi intruziv (granodiorit, siyenit, diorit, Shox aldamchisili gabbro), effuziv (andezit, bazalt, porfirit) hamda metamorfik (amfibolit, Shox aldamchisili gneyslar va boshqalar) togʻ jinslari uchun xos. Yaltirashi nometall boʻlib, koʻpincha rangli togʻ jinslarida uchraydi. Shox aldamchisi — nisbatan barqaror mineral, lekin gidrotermal eritmalar taʼsirida xlorit, epidot, kaltsit va kvarsga aylanadi; nurash jarayonida opal, karbonatlar va boshqalar minerallarga parchalanadi. Shox aldamchisi Oʻzbekistonda Hisor togʻlarining jan.gʻarbiy qismida, Qurama, Nurota togʻlari va boshqalar joylarda mavjud.
Shoxbargdoshlar

**Shoxbargdoshlar** — shoxbargnamolar qabilasi (tartibi)ga mansub oila. Koʻp yillik oʻt. 1 turkumga mansub 6 turi bor. Oʻzbekistonda 2 turi koʻllarda, sekin oqadigan daryolarda suvga botib oʻsadi.
Shoxdara

**Shoxdara**, Janubiy Shoxdara, Jaushangoz — Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatidagi daryo. Gʻunt daryosining chap irmogʻi (Amudaryo havzasi). Shoxdara tizmasining shim. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Uzunligi 142&nbsp;km, havzasining maydoni 4180&nbsp;km². Shugʻnon va Shoxdara tizmalari oraligʻidan oqadi. Havzasida maydoni 166,7&nbsp;km²boʻlgan 379 ta muzlik bor. Qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Muzlamaydi. Iyulda suvi koʻpayadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 34,5 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 48,6 m³/sek. dan (koʻp suvli yilda) 2,6 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Sugʻorishda foydalaniladi.
Shoxdara tizmasi

**Shoxdara tizmasi** - Pomirning jan.gʻarbidagi togʻ tizmasi (Tojikistonda). Panj va Shoxdara daryolari oraligʻidagi suvayirgʻich. Uzunligi 100&nbsp;km ga yaqin, eng baland joyi 6726 m. Ikki qismga boʻlingan. Birinchi, sharqiy qismi (Shoxdara tizmasining oʻzi)ning uz. 100&nbsp;km ga yaqin, eng baland joyi 6726 m. Ikkinchi, gʻarbiy qismi meridianal choʻzilgan Ishkoshim tizmasidan iborat (uz. 95&nbsp;km, eng baland joyi — Mayakovskiy choʻqqisi, 6096 m). Shoxdara tizmasining suvayirgʻich qismi oʻtkir, qoyali. Yon bagʻirlari tik, Panj daryosining koʻplab irmoqlari bilan chuqur kesilgan. Ularning koʻpchiligi dara shaklida, vodiylarida muzliklar hosil qilgan relyef shakllari tarqalgan. Yon bagʻirlari balandtogʻ oʻtloq dashtlari va qurumlar bilan qoplangan. Muzliklar bor. Ularning umumiy maydoni 433&nbsp;km²ga yaqin.
Shoxdor qoʻngʻizlar

**Shoxdor qoʻngʻizlar**, taroqmoʻylovlilar — qoʻngʻizlar oilasi. Moʻylovlari 10 boʻgʻimli, taroqsimon. Uzunligi 10–80&nbsp;mm, erkagining yuqori jagʻlari kuchli rivojlangan boʻlib, bugʻi shoxiga oʻxshab ketadi (nomi shundan). 800 ga yaqin turi bor. Keng tarqalgan, asosan, tropik mintaqalarda uchraydi. Oʻzbekistonda uchramaydi. Qoʻngʻizlar daraxtlarda yashaydi, oqib chiqadigan daraxt shirasi bilan oziqlanadi. Qurtlari yirik, oqish, egilgan; daraxtlarning chiriyotgan tanasida bir shoxli, yaʼni kichik Shoxdor qoʻngʻizlar va bugʻuqoʻngʻiz koʻproq uchraydi. Chiriyotgan daraxtlarni yemiradi.
Shoxdumlilar

**Shoxdumlilar** - pardaqanotlilar oilasi. 200 ga yaqin turi maʼlum. Urgʻochisida uzun va ingichka parmaga oʻxshash tuxum qoʻygichi bor. Voyaga yetgan Sh., asosan, ignabargli daraxtlarning yogʻochligida rivojlanadi. Urgʻochisining qornidagi "xaltacha"da yogochlikni yemiradigan zamburug sporalari boʻladi. Tuxum qoʻygichi bilan poʻstoqni teshib, tuxum va zamburugʻ sporalarini qoʻyadi. Qurtlari oq yoki sargʻish, silindrsimon; yogʻochdan yoʻl ochib. unda rivojlanadigan zamburugʻlar bilan oziqlanadi. Oyoqlari reduksiyaga uchragan, qorni uchida tikanagi bor. Yogʻochlikda gʻumbakka aylanadi. Rivojlanish sikli 1—2 yil. Oʻzbekistonning Tyanshann togʻi oʻrmonlarida katta Sh., koʻk qayin Sh.i, binafsha Sh. uchraydi. Ignabargli daraxtlarga ziyon yetkazadi.
Shoxilak

**Shoxilak** — shoʻradoshlar oilasiga mansub butacha. Boʻyi 15—75 sm, barglari yaxshi rivojlanmagan, gullari ikki jinsli, gulyonbargchalari yoʻq, gulqoʻrgʻoni 4 tishchali, changchisi 2 ta, toʻpguli tigʻiz, qalami, silindrsimon yoki ovalsimon, seret boshokdan iborat. Mevasi yumaloqovalsimon. Urugʻi tuksiz, silliq. Sh. iyul—avgustda gullab meva beradi. Oʻzbekistonda taqir va shoʻrxok yerlarda keng tarqalgan.
Shosh

**Shosh** — Choch tarixiy viloyatining arabcha atalishi (qarang Toshkent).Harobasi hozirgi eski Toshkentning binolari ostida saqlangan.Arkning mudofaa devori, 2 ta darvozasi boʻlib, ulardan biri Shahristonga, ikkinchisi Rabodga olib chiqqan.
Shofiʼiylik

**Shofiʼiylik** — sunniylikdagi diniy-huquqiy mazhablardan biri. Muhammad ibn Idris ash Shofiʼiy asos solgan. Shofiʼiylik molikiylik va hanbaliylik diniy-huquqiy tizimiga yaqinroq turadi. Shofiʼiylik tarafdorlari islom huquqidagi qiyos va raʼyni toʻla maʼqullamaydi, Qurʼon, sunna va ijmoni asosiy manba deb biladi. Hanafiylikka qoʻshimcha manba sifatida amal qilib kelingan "istihson" qoidasi ham shahrida rad etilgan. Shofiʼiylik dastlab Suriya va Misrda shakllangan, oʻrta asrlarga kelib Yaqin Sharq mamlakatlarida keng tarqalgan. Hozirgi vaqtda Misr, Indoneziya, Shimoliy Kavkaz, Sharqiy Afrika mamlakatlarining baʼzilarida, qisman Suriyada va jan. arab sultonliklarida eʼtiqod va ibodatga doir amallarni Shofiʼiylik mazhabi boʻyicha bajaruvchi musulmonlar bor.