Afaziya

**Afaziya** (yunoncha – inkor qoʻshimchasi va phasis – fikr) – gapira olmaslik, soʻzlash qobiliyatining buzilishi. Afaziyaga bosh miya poʻstloq qavatidagi soʻzlash markazining oʻzgarishi sabab boʻladi. Motor (harakat) va sensor (sezish) xillari bor. Motor afaziyada bemor gapirmoqchi boʻlganda soʻzlarni topa olmasa, sensor afaziyada bemorga qaratilgan soʻzlar maʼnosini anglab yetmaydi, oʻz nutqini nazorat qila olmaydi. Afaziya bosh miyaning ogʻir kasalliklari, rivojlanuvchi falajlik va hokazoda uchraydi. Afaziya anʼanaviy ravishda til nuqsonlari nuqtai nazaridan tavsiflangan boʻlsa-da, afaziya bilan ogʻrigan koʻplab odamlar diqqat, xotira, ijro etuvchi funksiyalar va oʻrganish kabi sohalarda umumiy tilga oid boʻlmagan kognitiv nuqsonlarni boshdan kechirishlari haqida koʻproq dalillar mavjud. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, diqqat va ish xotirasi kabi kognitiv nuqsonlar afaziya bilan ogʻrigan odamlarda til buzilishining asosiy sababidir. Boshqalar kognitiv nuqsonlar koʻpincha birgalikda yuzaga keladi, ammo afaziya boʻlmagan insultga uchragan bemorlarda kognitiv nuqsonlar bilan taqqoslanadi va shikastlanishdan keyin umumiy miya disfunktsiyasini aks ettiradi. Kognitiv neyron tarmoqlar insultdan keyin tilni qayta tashkil etishni qoʻllab-quvvatlashi koʻrsatilgan boʻlsa-da, afaziyadagi til nuqsonlari asosida diqqat va boshqa kognitiv sohalardagi yetishmovchilik darajasi hozirgacha noaniq. Lokalizatsiya yondashuvlari afaziyalarni ularning asosiy namoyon boʻlish xususiyatlariga va ularni keltirib chiqargan miya hududlariga koʻra tasniflashga qaratilgan. XIX asr nevrologlari Pol Broka va Karl Vernikning dastlabki ishlari ushbu yondashuvlar afaziyaning ikkita asosiy kichik turini va yana bir nechta kichik turlarini aniqlaydi.

## Sabablari

Afasiya koʻpincha insult tufayli sodir boʻladi, unda oʻta shovqinli insultga duch kelgan bemorlarning taxminan toʻrtdan biri afasiyani rivojlantiradi. Biroq, tilni nazorat qiladigan miyaning har qanday qismida kasallik yoki shikastlanish afasiyaga sabab boʻlishi mumkin. Ularning baʼzilari miyaning tumorlari, traumatik miyaning shikastlanishi, epilepsiya va rivojlangan nevrologik kasalliklar boʻlishi mumkin. Juda kam hollarda afasiya herpesviral enfefalittan ham kelib chiqishi mumkin. Herpes simpleks virusi frontal va temporal loblarga, kortikal tarkiblarga va hipokampal toʻqimalarga taʼsir qiladi, bu afasiyani qoʻzgʻatadi. Oʻtkir kasalliklar, masalan, bosh jarohatlari yoki insultlarda afasiya tez rivojlanadi. Miyo tumor, infeksiya yoki demensiya tufayli paydo boʻlganda, u sekin rivojlanadi.

## Afazi subtiplarining nerv substratlari

MRT koʻpincha afasiyaning kichik turini oldindan koʻrish yoki tasdiqlash uchun ishlatiladi. Tadqiqotchilar afasiyaning 3 ta kichik turini – nonfluent-variant primary progressive aphasia (nfPPA), logopenik-variant primary progressive aphasiyani (lvPPA) va semantik-variant Primary progressive afasiyani (svPPA) alzheimer kasalligi bilan solishtirdilar. Bu PPAning har bir kichik guruhida bemorlarning MRIs-ni tahlil qilish orqali amalga oshirildi. Afasiyaning kichik turlarini solishtirish va shikastlarning koʻpligini aniqlash uchun tasvirlar turli ishtirokchilarning miyasi (agar tegishli boʻlsa) ning tasvirlarini oʻzaro bogʻlash va oʻchirilgan yoki zararlangan joylarni MRIcron kabi uchinchi tomon dasturiy taʼminotini qoʻllash orqali hosil qilinadi. Shuningdek, afasiyaning rivojlangan turi va afasiyaga chalingan odamning yoshi oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganish uchun MRTdan foydalanishgan. Oʻz vaqtida afasiyani oʻtkazgan bemorlar oʻrtacha afasiyasi boʻlmagan odamlardan katta boʻlganligi aniqlandi. Shuningdek, miyaning oldingi qismida oʻtirgan shikastlarga ega boʻlgan bemorlar orasida ularning kutilmagan qismi oqilona afasiyaga ega boʻlib, oqilona afasiyaga ega boʻlmaganlarga qaraganda ancha yoshi katta boʻlganligi aniqlandi. Bu taʼsir miya orqa qismini oʻrganishda aniqlanmagan.

## Manbalar