open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qungʻir koʻmir

**Qungʻir koʻmir** — koʻmirlanish darajasi eng past boʻlgan qazilma koʻmir, torfning toshkoʻmirga aylanishdagi shakli. Qungʻir koʻmir torfdan oʻta zichligi va ajratib turuvchi qoldiqlarining kamligi bilan; toshkoʻmirdan esa qoʻngʻir rangi bilan ajralib turadi. Qungʻir koʻmir havoda mayda boʻlaklarga boʻlinib ketadi. Ular uchun gumin kislotasining koʻpligi, yuqori gigroskopiklik va namlik xosdir. Qungʻir koʻmirning yonuvchi massasida uglerod 55—78%, vodo-rod 4—6,5% va undan koʻproq, kislo-rod 15—30% boʻladi; yonuvchi massaning yonish issiqligi 22,6 — 31,0 MJ/kg (5400—7400 kkal/kg); birlamchi smolaning chiqishi 5—20% va undan koʻproq; koʻmirning petrografik tarkibiga nisbatan yonuvchi moddalarning tarkibi 65 dan 40% gacha boʻladi. Qk.ning rangi och sariqdan qoragacha; zichligi 1,2—1,5 g/sm3. Yuqori temperatura va bosimning uzoq muddatli taʼsiri natijasida Qungʻir koʻmirlar toshkoʻmirga, ular esa antratsitga aylanadi. Genetik belgilariga koʻra Qungʻir koʻmir yumshoq, qattiq va tuproqsimon turlarga boʻlinadi. Qungʻir koʻmirning katta konlari va hav-zalari mezozoy va kaynozoy davrlari uchun xos. Q.klar kichik qatlamlardan tortib juda katta qatlamlar (100– 120 m) hosil qilgan. Dunyo boʻyicha qazib olinayotgan koʻmirning 20% Qungʻir koʻmirga toʻgʻri keladi. Uning konlari xorijda Rossiya Federatsiyasi, Qozogʻiston, Polsha, Germaniya va AQShda mavjud. Oʻzbekistonda Angren koʻmir konida, xorijda Shoʻrob koʻmir konida qazib olinadi. Qungʻir koʻmirdan energetik yoqilgʻi va kimyoviy xom ashyo sifatida foydalaniladi.
Qoʻngʻir suvoʻtlar

**Qoʻngʻir suvoʻtlar** () - koʻp hujayrali suvoʻtlar boʻlimi. Kat-taligi va shakli har xil. 240 turkumi (1500 turi)bor, shundan 3 tasi chuchuk suvlarda, qolgʻanlari dengizlarda tarqalgan. Xromatoforasida xlorofill a va s karotin, ksanto-fill, ayniqsa jigarrang fukoksan-tin koʻp boʻlgani uchun rangi qoʻngʻir va qoramtir. Yuksak Qoʻngʻir suvoʻtlar (mas, lami-nariyasimon suvoʻtlar) oʻtkazuvchi va differensiatsiyalashgan toʻqimalarga ega. Hujayra devorida algin kislota va fukoidin bor, sirtdan pektin va shilimshiq modda bilan qoplangan. Protoplastida bitta yadro va pireno-idsiz xromatofori bor. Baʼzilarida pirenoid boʻladi. Jinsiy va jins-siz, baʼzan vegetativ koʻpayadi. Zoo-sporasi va gametalari ikki xivchinli. Yuksak Qoʻngʻir suvoʻtlarda sporofit va gametofit gallanadi. Koʻpayish organlari bir uyali yoki koʻp uyali sporangiy. Jin-siy jarayoni izogamiya, geterogamiya va oogamiya. Qoʻngʻir suvoʻtlar barcha dengizlarda, ayniqsa, sovuq dengizlarda katta oʻtzorlar hosil qiladi. Ulardan al-gin kislota, uningʻ tuzlari, yem uni va baʼzi dorivor moddalar olinadi. Ayrim Qoʻngʻir suvoʻtlar isteʼmol qilinadi.

## Yana qarang

* Suvoʻtlar
Qoʻngʻir temirtosh

**Qoʻngʻir temirtosh** - temir ru dasi, temir gidrooksidi (gyotit, gidrogyotit, lepidokrokit va boshqalar) ning kremniy va alyuminiy oksidlari va gidrooksidlari bilan birikmasi. Qoʻngʻir temirtosh — minerallarning yupqa dispers aralashmasi, rangi toʻq jigarrangdan och sariqqacha. Gʻovak, tuproqsimon massa, oolit, dukkakli, konkretsiya va stalaktitlar koʻrinishida boʻladi. Baʼ-zan tarkibida pirit, markazit va boshqa sulfidlar, temir tarkibli karbonatlar va oksidlar hamda qazilma organizmlar qoldiqlari uchraydi. Qoʻngʻir temirtosh — temir rudalarining eng koʻp tarqalgan turi, tarkibida 30% dan ortiq temir boʻlib va zararli aralashmalar — oltingugurt, fosfor va margi-mush kam boʻlsa sanoat ahamiyatiga ega boʻladi. Qoʻngʻir temirtoshning hosil boʻlishi Yer poʻstining yuqori zonasidagi oksidlanish jarayoni bilan bogʻliq. Ulardan metallurgiya sanoatida keng foydala-niladi. Qoʻngʻir temirtoshning eng yirik konlari: choʻkindi (dengiz, daryo, koʻl, botqoqlik) va oʻta asosli togʻ jinslarining nurash poʻstida vujudga keladi. Oolitli Qoʻngʻir temirtoshlarning dunyo boʻyicha eng yirik choʻkindi konlari: Rossiya Federatsiyasi (Gʻarbiy Sibir havzasi), Fransiya (Lo-taringiya)da bor. Xrom-nikelli choʻyan va poʻlatlarni quyish uchun xom ashyo hisoblanadigan oʻta asosli togʻ jinslarining (nikel, xrom va kobalt aralashmasi bilan) tabiiy legirlangan Qoʻngʻir temirtosh konlari AQSH, Rossiya Federatsiyasi (Ural), Kuba (Mayari) va Yangi Kaledoniyada mavjud.
Qoʻngʻir tuproqlar

**Qungʻir tuproqlar**, choʻl va dasht qoʻngʻir tuproqlari — tuproq tipi. Asosan, chala choʻllarda, Kaspiy va Orol dengizlarining shim. sohillari hamda Qozogʻiston past togʻlariningjan. qismida tarqalgan. Qungʻir tuproqlar yuvilmaydigan suv rejimiga ega boʻlgan, tuproqda nam yetarli boʻlmagan, bugʻlanish yogʻinlar miqdoriga nisbatan 4—5 marta koʻp, muhiti ishqoriy, iqlimi keskin kontinental — yozi issiq, qishi sovuq, yillik yogʻin miqdori 100 – 250&nbsp;mm boʻlgan hududlarda shakllanadi. Tuproq hosil qiluvchi jinslar, asosan, lyossimon qumoqlar va turli darajada shoʻrlangan allyuvial-koʻl choʻkindilaridan iborat.

Qungʻir tuproqlar tarkibidagi gumus miqdoriga qarab 2 tipchaga boʻlinadi: tipik Qungʻir tuproqlar (gumus miqdori 1,5—2%) va och qoʻngʻir tusli Qungʻir tuproqlar (gumus miqdori 1 — 1,5%). Gumus miqdori mexanik tarkibiga koʻra yuqori qatlamlarda 1,5—2% gacha, qumoq va qumli tuproqlarda 0,4—1% atrofida. Umumiy azot tuproqning yuqori gorizontlarida 0,11-0,18, fosfor 0,06-0,2%. Qungʻir tuproqlardan, asosan, chorvachilikda qoʻylar boqish uchun yaylovlar sifatida foydalaniladi. Shamol eroziyasi kuchli rivojlanganligi sababli unga qarshi kurash tadbirlariga alohida eʼtibor beriladi. Yaylovlar holatini yaxshilashda liman usulida sugʻorishlan foydalanish mumkin.

Hodimat Maxsudov.
Qoʻngʻirot (qabila)

**Qoʻngʻirot** — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. 

Ilk oʻrta asrlarda Oltoy shimoliy qismida yashaganlar. Markaziy Osiyoda turli koʻchmanchi turkiy qabila va urugʻlar qoʻngʻirotlar atrofida uyushib, ularning qabilaviy nomini qabul qilishgan. XIV asrda Xorazmda qoʻngʻirot zodagonlari orasidan Sufiylar sulolasi hokimiyat tepasiga kelgan. XVI asrda qoʻngʻirotlar Oʻzbek ulusidagi turkiy qabilalar tarkibiga kirgan. Ulus parchalanishi bilan qoʻngʻirotlar oʻzbek, qoraqalpoq, qozoq va boshqa xalqlar tarkibiga kirgan. XIV—XVI asrlar davomida qoʻngʻirotlarning ayrim guruhlari Xuroson, Janubiy Turkiston va Hisor-Sherobod vodiysiga kelib oʻrnashganlar. Xorazm hududiga oʻtgan qoʻngʻirotlar keyinchalik Xorazmning siyosiy hayotida faol ishtirok etishgan. XVIII asrning 2-yarmi — XIX asr boshlarida Xorazmni oʻzbeklarning Qoʻngʻirot sulolasi boshqargan. Bu sulola 1920-yil Qizil armiya tomonidan tugatilgan.

Etnograf B. X. Karmisheva qoʻngʻirotlar 5 ta katta urugʻdan: vaxtamgʻali, qoʻshtamgʻali, qonjigʻali, oyinli va tortuvlidan iborat ekanligini koʻrsatgan. Qoʻngʻirotlar orasida eng katta guruh vaxtamgʻali boʻlib, u 18 ta katta uruqqa boʻlinadi: ochamayli, boymoqli, taroqli, chan-chiqli, qozoyoqli, choʻmichli. qaychili, ishqili, qiygʻochli, jilontamgʻali, bolgʻali, qoraqoʻngʻirot, bugʻajili, uyuvli, xandaqli, irgʻoqli, aboqli kesovli.

XX asr boshida Buxoro xonligida qoʻngʻirotlarning umumiy soni 85 760 kishidan iborat boʻlgan. Ular, asosan, Boysundaryo havzasida (3525 kishi), Qoratogʻdaryo (13 140), Sheroboddaryo (18 383) va Surxondaryo (9 375) havzalarida ham Kofirnihonda (1 245), Qarshi vohasida (7 175), Gʻuzordaryoning quyi qismida (8875), Amudaryo vodiysi va Termiz atrofida (3525) yashashgan.

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qoʻngʻirotlarning aksariyati yarim oʻtroq holda yashab, xoʻjaligida chorvachilik muhim rol oʻynagan. Türkmenistan Çarşaňňy-Gowurdakda ham bular bor . Diyarym Bahritdinov yazar

## Adabiyot
* Karmnsheva B.X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnnx rayonov Tadjikistana i Oʻzbekistana, M., 1976.
Qoʻngʻirbosh

**Qoʻngʻirbosh** - boshoqdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; yem-xashak ekini. Asosan, sovuq va oʻrtacha iqlimli mintaqalarda 300 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda piyozli qoʻngʻirbosh, biryillik qoʻngʻirbosh, oʻzgacha qoʻngʻirbosh, qisqa tilchali qoʻngʻirbosh oʻrmon qoʻngʻirboshi, oddiy qoʻngʻirbosh, maysazor qoʻngʻirboshi, ingichkabarg qoʻngʻirbosh kabi turlari koʻp tarqalgan. Koʻp yillik maysazor qoʻngʻirboshi muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega. Boʻyi 10—30 sm, roʻvagi 30 sm gacha, yoyiq. Boshoqchalari 3,5–6&nbsp;mm, gullari 2—5 ta. May—avgustda gullab urugʻlaydi. 100&nbsp;kg koʻk massasida (boshoqlanish davrida) 24—25 ozuqa birligi va 3,5&nbsp;kg hazm boʻladigan protein bor. Choʻl, adir va togʻ zonalarida, ariq va daryo boʻylarida, daraxtzor va butazorlarda, oʻtloqlarda oʻsadi. Ekma madaniy yaylovlar va gazonlar barpo etishda foydalaniladi. Chorva mollari xush koʻrib yeydi.
Qoʻngʻirot (maʼnolari)

**Qoʻngʻirot**:

* Qoʻngʻirot — Qaroqolpogʻistonda joylashgan shaharcha.
* Qoʻngʻirot (qishloq) – Buxoro viloyati Gʻijduvon tumanida joylashgan qishloq.
* Qoʻngʻirot (qabila) — Oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri.
* Qoʻngʻirot (yoʻl) — Xalqaro magistral avtomobil yoʻli.
Qoʻngʻirot soda zavodi

**Qoʻngʻirot soda zavodi** - kimyo sanoatining yirik korxonasi. Qora-qalpogʻiston Respublikasining Qoʻngʻirot shahri yaqinida joylashgan.

"Oʻzkimyosanoat" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Ustyurtdan qazib olinadigan xom ashyo konlari negizida natriy karbonat (Ma,SO.) - soda ishlab chiqaradi. Korxona qurilishi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 2 martdagi qaroriga muvofiq boshlangan. 2001-yildan "Oʻzkimyosanoat" kompaniyasinint shoʻba korxonasi. 3-dni loyihalash va texnologik qismining qurilishi boʻyicha asosiy sherik Xitoyning "S1T1S" kompaniyasi hisoblanadi. Loyiha boʻyicha yillik quvvati 100 ming tonna (yen-gil va ogʻir turlaridan 50%dan) soda ishlab chiqarishga moʻljallangan. Korxona 2005-yilning noyabr oyida ishga tushirildi.
Qoʻngʻirot sulolasi

**Qoʻngʻirotlar sulolasi** - Xiva xonligini idora etgan oʻzbek xonlari sulolasi (1770—1920).

Asoschisi — Muhammad Amin inoq. U yovmutlardan boʻlgan Xiva xonlariga qarshi kurashib, hokimiyatni egallagan. Muhammad Amin inoq va oʻgʻli Avaz Muhammad inoq taxtga chingiziy qoʻgʻirchoq xonlarni oʻtqazib davlatni amalda oʻzlari boshqargan. Eltuzar 1804-yil Abulgʻoziyxon V Yodgorxon oʻgʻli (1802-04)ni taxtdan tushirib oʻzini xon deb eʼlon qilgan.

Oʻzbek Qoʻngʻirot sulolasi vakillari: Muhammad Amin inoq (1770—90), Avaz Muhammad inoq (1790-1804), Eltuzarxon (1804-06), Muhammad Rahimxon I (1806—25), Olloqulixon (1825—42), Rahimqulixon (1842—45), Muhammad Aminxon (1845 — 55), Abdullaxon (1855-56), Qutlugʻmurodxon (1856), Said Muhammadxon (1856-64), Muhammad Rahimxon II (1864-1910), Asfandiyorxon (1910-18). Said Abdullaxon (1918-20).

Yosh xivaliklar qizil armiya yordamida 1920-yil 2 fevralda Said Abdullaxonni taxtdan tushirib Xiva xonligi tugatilganini eʼlon qilishgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Dzhabbarov I. Drevniy Khorezm — strana vysokoy kultury i unikalnoy dukhovnosti (Etno-istoricheskiye ocherki) Moskva : Institut etnologii i antropologii RAN, 2014.
* Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959; 
* Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; 
* Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
* Gulomov X. G., Diplomaticheskiye otnosheniya gosudarstv Sredney Azii s Rossiyey v XVIII — pervoy polovine XIX veka. Tashkent, 2005 
* Gulyamov Y.G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 
* Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993. 
* Istoriya Uzbekistana v istochnikax. Sostavitel' B. V. Lunin. Tashkent, 1990 
* Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qoʻngʻiroqgul

**Qoʻngʻiroqgul** - qoʻngʻiroqguldoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Shimoliy yarim sharning oʻrta kengliklarida, Yevropaning janubi va Old Osiyoda 300 ga yaqin turi tarqalgan. Baʼzi turlari manzarali. Uzbekistonda Q.ning 6 turi uchraydi, shundan Fedchenko Q.i keng tarqalgan. Boʻyi 10—25 sm, koʻp poyali, barglari keng tuxumsimon, keng el-lipssimon yoki yumaloq. Gullari toʻgʻri, baʼzan biroz zigomorf, shakli qoʻngʻiroqsimon, koʻk, zangori, oq, baʼzan binafsha rang, alohida joylashgan. Roʻvak, shingil va boshqa toʻpgullar hosil qiladi. Iyun—iyul oylarida gullab urugʻlaydi. Mevasi koʻsakcha. Togʻlarda qoyalarning yoriqla ridaoʻsadi. Manzarali turi urugʻidan, ildiz bachkilaridan va tupini boʻlish orqali koʻpaytiriladi. Baland boʻyli Q. guldasta qilish uchun, past boʻylilari esa gulzor chetlarini bezash uchun ekiladi. Ayrim turlarining ildiz va barglari ovqatga ishlatiladi.
Qoʻngʻiroqguldoshlar

**Qoʻngʻiroqguldoshlar** — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Oʻt, chala buta va kichik daraxtlardan iborat. Koʻpchiligining sut shirasi bor. Barglari butun, navbatlashib, baʼzan qaramaqarshi yoki doira boʻlib joylashgan. Gullari toʻgʻri, baʼzan zigomorf, ikki jinsli. Gultoji qoʻnqiroqsimon qoʻshilib oʻsgan. Otaligi 5 ta. Mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha yoki rezavor.

Shim. yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida hamda Janubiy yarim sharning moʻʼtadil hududlarida 70 turkumi (2000 turi) bor. Shundan Oʻzbekistonda 6 turkumi (13 turi) oʻsadi. Q.dan qoʻngʻiroqgul va lobeliya keng tarqalgan.
Qoʻngʻirot-Beynov avtomobil yoʻli

**Qoʻngʻirot** - BEYNOV AVTOMOBIL YOʻLI (4R189) - xalqaro magistral avtomobil yoʻli. Qoʻngʻirotni Ustyurt orqali Qozogʻiston Respublikasining muhim temir yoʻl chorra-qasi hisoblangan Beynov shahri bilan bogʻlaydi. Umumiy uz. 316&nbsp;km. Oʻzbekiston Respublikasini shim.-gʻarbdan Qozogʻiston Respublikasi orqali Yevropa, Rossiyaning markaziy, jan., Ural mintaqalariga bogʻlovchi, portlar, yirik transport yoʻlaklariga chiqishga imkon beradigan, tranzit kirish-chiqishni taʼminlaydigan stra-tegik muhim transport arteriyasi. 1972-yili ishga tushirilgan Qoʻngʻirot — Beynov temir yoʻl qurilishi bilan bir vaqtda barpo etilgan. Transport qatnovi jadalligi oʻsib borayotganligini hisobga olib, 4-darajali, qatnov qismining kengligi 10 m boʻlgan qora toʻshamali mavjud yoʻlni 1-darajali asfalt-beton toʻshamali qilib qayta taʼmirlash loyihasi 2002-yilda ishlab chiqilgan. Yoʻl shu loyiha asosida kengaytirilib, qurilish ishlari davom etmoqda va 2006-yilda toʻliq foydalanishga topshiriladi. Trassa turli darajada shoʻrlangan qoʻngʻir-kulrang tuproqli choʻl zonasidan oʻtgan, iqlimi keskin kontinen-tal, eng issiq harorat 46° (avgust), eng sovugʻi —40° dekabr va yanvar da kuzatiladi. Qoʻngʻirot va Jaslik st-yalarini hisobga olmaganda trassa yoʻnalishi boʻylab aholi yashamaydi.

Tohirjon Mirzayev.
Qoʻngʻiroq

**Qoʻngʻiroq** — 1) qad. musiqa cholgʻusi, urma idiofon. Darak berish, shuningdek, yovuz ruhlar, balo-ofatlarni haydash maqsadida koʻpgina xalqlarda (jumladan, Oʻrta Osiyoda ham) qoʻllangan. Temirdan, ichi boʻsh, tagi kesilgan nok shaklida yasaladi. Uzoqdan eshitiladigan tovushi ichida osilgan tilchasining asosiy tanasiga urish natijasida hosil boʻladi. Yev-ropada 4—6-asrlardan katta Q.larni ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Eng yiriklari Rossiyada (mas, Moskvadagi 200 tli "Shoh-Q.") chiqarilgan. Q.lar xristi-anlik, buddizm va boshqa diniy marosimlar jarayonida qoʻllanadi; 2) qoʻngʻiroqlar — simfonik orkestr tarkibidagi urma musiqa cholgʻusi. 2 m balandlikdagi romga osilgan, turli uzunlikdagi 12—18 temir (jez, ggoʻlat va boshqalar) trubkadan iborat. Ularni maxsus bolgʻachalar bilan urib, oddiy Q.dan farqli oʻlaroq muayyan balandlikka ega, xromatik tarzda sozlangan tovushlar (diapazoni 1 — 1,5 oktava) chiqariladi; 3) qoʻngʻiroqchalar — sim-fonik musiqa, opera va baletlarda qoʻllangan musiqa cholgʻusi. Quti ichida joylashgan 25—32 turli uzunlikdagi metall plastinkadan iborat. Diapazoni 2—2,5 oktava, xromatik tovushqatorga ega.
Rahmatulla Qoʻngʻurov

**Rahmatulla Qoʻngʻurov** (1933.7.2, Jizzax viloyati Forish tumani Nurak qishlogʻi — 1994.8.12, Samarqand shahri) — tilshunos.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), filologiya fanlari doktori (1983), professor (1984). Jizzax pedagogika bilim yurtini (1951), Samarqand Davlat Universiteti oʻzbek filologiya fakultetini (1956) tugatgan. Samarqand Davlat Universiteti oʻzbek tilshunosligi kafedrasida oʻqituvchi (1956—58), dotsent (1963 — 83), kafedra mudiri (1971—94), oʻzbek va tojik filologiya fakulteti dekani (1985-yildan oʻrishyushlik asosida). Q.ning asosiy ilmiy ishlari adabiy tili morfologiyasi, leksikologiya va leksikografiyasi, sti-listika va toponimikasi, badiiy asarlar tili hamda nutq madaniyati masalalariga bagʻishlangan ("Oʻzbek tilida tasviriy soʻzlar", 1966; "Oʻzbek tili stilistikasidan ocherklar, 1974; "Badiiy matnning lingvistik tahli-li", 1990; "Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari", hamkorlikda, 1992 va boshqalar).
Qoʻrboshi

**Qoʻrboshi** () – tarixiy harbiy atama;

# oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo xonliklari va ayrim Sharq davlatlarida dastlab shaharni tunda qoʻriqlovchi mirshab; soʻngra qurol-yarogʻ ombori (qoʻr) mutasaddisi hamda qurol-aslaha, turli yaroqlar va toʻp yasash korxonalari (qoʻrxona) boshligʻi. Qoʻqon xoni Xudoyorxon davrida qoʻrboshi qoʻrxona, miltiqxona, toʻpxonalarga boshchilik qilib, u xom ashyo topib kelishdan to tayyor mahsulot ishlab chiqarish va ularni xon qaroriga binoan tarqatish jarayoniga boshchilik qilgan;
# Turkiston oʻlkasida Oktyabr toʻntarishigacha boʻlgan davrda mahalliy politsiya boshligʻi. Masalan, Qoʻqon va Margʻilonda 1917-yilda shahar mirshablarining boshligʻi qoʻrboshi deb atalgan;
# Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat harbiy rahbarlarining unvoni. Qoʻrboshilar xalqning turli tabaqalari orasidan chiqqan obroʻli shaxs hisoblangan. Qoʻrboshilar orasida hatto ayollar ham boʻlgan.

## Yana qarang

* Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat
Qoʻr

**Qoʻr** — 1) mayda choʻgʻ aralash issiq kul; mayda choʻgʻ. Buyuk oʻzbek shoiri Alisher Navoiy asarlarida Q. soʻzi issiq kul va miltiq dori (porox) maʼnolarida ishlatilgan; 2) toʻplab va gʻamlab qoʻyilgan kerakli narsa; zaxira boylik. Bu soʻz qut-baraka maʼnosida ham ishlatilgan. Qoʻshin toʻplab, bir joyga lashkar tashlamoqni qoʻr toʻkmoq deyiladi.
Qoʻriq yer

**Qoʻriq yer** — asrlar davomida ekin ekilmagan, tabiiy oʻsimliklar bilan qoplangan yer. Haydalma yerlarga nisbatan Qoʻriq yer tuprogʻining ildiz oʻsadigan qavati koʻp miqdorda gumus, azot va oʻsimliklar oziqlanishi uchun muhim boʻlgan boshqa elementlarga boy boʻladi. Begona oʻtlar urugʻi bilan kam ifloslangan, biologik faolligi past va oʻziga xos suv rejimiga (qur-gʻogchil rayonlarda ular kuchli quruq, nam yerlarda koʻproq namchil) ega. Qoʻriq yerning bu xususiyatlari har xil tipdagi Qoʻriq yerlarda turli darajada namoyon boʻladi.

Qoʻriq yerlar: choʻl, dasht va yarim choʻl, daryoboʻyi, botqoq, suvsiz vodiy yaylovlari va oʻtloqlari kabi asosiy tiplarga boʻlinadi. Qoʻriq yer dehqonchilikda haydalma yer resurslarini koʻpaytirishning asosiy manbai (qarang Qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish).
Qoʻporuvchilik

**Qoʻporuvchilik** - portlatish, oʻt qoʻyish yoki boshqa usul bilan korxonalar, inshootlar, yoʻllar, aloqa vositalarini yoxud boshqa davlat, jamoat mulkini buzish yoki shikastlantirish, yoppasiga zaharlash yoki epidemiyalar va epizootiyalar tarqatish (hayvonlarga kasallik yuqtirish) va hokazo. Oʻzbekiston jinoyat huquqida — Oʻzbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlardan biri. Q. sodir etilishi natijasida mamlakat xalq xoʻjaligining muhim obʼyektlari yoʻq qilinishi mumkin. Bu esa iqtisodiyotga katta ziyon yetkazadi. Q. natijasida odamlar halok boʻladi, ularning sogʻligʻiga zarar yetkaziladi, aholining ruhiy holatiga salbiy taʼsir etiladi, sarosimaga tushish va boshqa salbiy hodisalar yuz berishi mumkin. Q.ning hayvonlarni qirib, nobud qilishga yoʻnaltirilgan turi ham bor, qoʻporuvchilar bu bilan xalq xoʻjaligini barbod etish maqsadini koʻzlaydilar. Kishilarni zaharlash, yuqumli kasalliklar tarqatish shaklidagi Q. harakatlari ham ogʻir jinoyatlardan hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi JKga koʻra, davlat organlari faoliyati yoki ijtimoiy-siyosiy vaziyatning barqarorligiga yoki iqtisodiyo-tiga putur yetkazish maqsadida odamlarni qirib yuborish, ularning sogʻligʻiga ziyon, mulkka shikast yetka-zish yoki uni nobud qilishga qaratilgan harakatlar sodir etgan shaxslar 10 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi (161-modda).
Qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish

**Qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish** — qoʻriq va boʻz yerlarni qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga kiritish jarayoni. Yerlarni oʻzlashtirishda oʻtkaziladigan tadbirlar va ularning koʻlami tabiiy va iqtisodiy sharoitlarga, yer hola-ti, undan foydalanishdagi yoʻnalishlar va ixtisoslashuvga bogʻliq. Bunga meliorativ ishlar (sugʻorish tarmoqlari qurish, suv berish texnikasi, drenaj, shoʻr yuvish va boshqalar); agrotexnik ishlar (oʻgʻit va kimyoviy meliorantlar sepish, krotlash, kovaklash yoʻli bilan tuproq aeratsiyasini yaxshilash, yerni daraxt va buta oʻsimliklaridan tozalash va boshqalar); qurilish ishlari (qishloq xoʻjaligi va unga yaqin tarmoqlarning normal ishlashi uchun zarur ishlab chiqarish obʼyektlari barpo etish, turar joy posyolkalari, madaniy-maishiy va kommunal obʼyektlar qurish va hokazo); tashkiliy ishlar (xoʻjaliklar tashkil etish, ularning moliyaviy va xoʻjalik taʼminoti, aholini koʻchirib keltirish ishlari va hokazo) kiradi. Agar yerlarni oʻzlashtirish boʻyicha ishlar yagona reja asosida yalpi amalga oshirilsa — kompleks oʻzlashtirish usuli, boshqa hollarda esa — bosqichli usul deyiladi. Sobiq Ittifoqda 1954—60 yillarda foydalanmay yotgan yerlarni ekin maydonlariga aylantirish maqsadida Q. va boshqaye.oʻ. juda katta miqyosda amalga oshi-rilgan. Qozogʻiston, Volgaboʻyi, Sharqiy va Gʻarbiy Sibir, Uzoq Sharq rayonlarida shu yillarda 41,8 mln.ga qoʻriq va boʻz yerlar haydalib (shu jumladan, Qozogʻistonda 25,5 mln.ga) don (bugʻdoy) yetishtiradigan xoʻjaliklar barpo etildi va 1960-yilda shu yerlarning oʻzidan 58,7 mln. t bugʻdoy hosili olindi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarni kompleks oʻzlashtirishning birinchi obʼyekti Mirzachoʻl boʻldi. Oʻzlashtirish ishlarini maxsus tuzilgan boshqarma olib bordi. Bu yerda 400 ming ga ga yaqin yer oʻzlashtirildi. Oʻzlashtirishning kompleks usuli Qarshi, Jizzax, Surxon-She-robod choʻllarida, Quyi Amudaryoda, Qoraqum kanali zonalarida (Turk-maniston) va boshqa massivlarda muvaffaqiyatli qoʻllanmoqda. Yerlarni oʻzlashtirish jarayonida inson hududlarning tabiiy sharoitlariga faol taʼsir koʻrsatadi, shu sababli bu taʼsirning ekologik oqibatlarini oʻrganish zarur.

## Adabiyot
* Pokoreniye Golodnoy stepi, T., 1960; Duxovnmy V.A., Irrigaiionnne kompleksn na novmx zemlyax Serdney Azii, T., 1983; Toirov X., Mirzachoʻlni oʻzlashtirish, T, 1984.
Qoʻrqitish

**Qoʻrqitish** — jinoyat huquqida biron-bir shaxsga yoki ijtimoiy manfaatlarga ogʻzaki, yozma shaklda yoxud boshqa usullar bilan jismoniy, moddiy yoki boshqa turdagi ziyon yetkazish niyatini ifoda etish; insonga ruhiy azob berish turlari (qiynash usullari)dan biri. Oʻzbekiston JKning 112-moddasida oʻldirish yoki zoʻrlik ishlatish bilan Q. jinoyati va unga bel-gilangan jazo bayon etilgan. Mazkur jinoyat oʻldirish niyati yoki zoʻrlik ishlatishda namoyon boʻlib, bunday harakatlarni amalga oshirish uchun yetarli asoslar mavjud boʻlsa tugallangan hisoblanadi. Aybdorni javobgarlikka tortish uchun jabrlanuvchining tahdidning amalga oshirilishidan qoʻrqishi uchun asos hisoblanadigan maʼlum holatlarning mavjud boʻlishi lo-zim. Qonunda bunday jinoyat sodir qilgan shaxsga eng kam oylik ish haqining 25 baravarigacha miqdorda jarimadan tortib 1 yildan 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishgacha jazo belgilangan.
Qoʻriqxona

Qoʻriqxona — belgilangan qonunlarga muvofiq, davlat tomonidan ajratilgan, alohida ilmiy yoki mahaliy ahamiyatga ega boʻlgan (tipik yoki noyob landshaft, oʻsimliklar va hayvonotning dunyosi, foydali qazilmalar va b.), tabiiy obyekt joylashgan yer (hudud) yoki suv kengliklari; i. t. va madaniy-maʼrifiy maqsadlar uchun uzoq mud-datga ajratilgan va toʻlaligicha xoʻjalik ishlaridan xoli tabiiy majmua.

20-asrning 90-y.larida BMTning "Milliy bogʻlar va ular maqomidagi qoʻriqxonalar roʻyxati"ga 2618 alohida qoʻriqlanadigan hududlar (yer may-doni 4 mln. km2dan ortiq va Yer yuzidagi quriqlikning 3% ini tashkil qiladi) kiritilgan hududi va uning atrofidagi bel-gilangan chegaradagi muhofaza qilinadigan zonalarda qo'riqxona tabiiy majmuasiga zarar yetkazadigan yoki tabiiy obyektlarga xavf tugdiradigan har qanday faoliyat (ov qilish, baliq tutish, daraxt kesish, foydali qazil-malarni kavlash, oʻt oʻrish, mol boqish va boshqalar), shuningdek, Qo'riqxona faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan sanoat va qo'shma korxonalar obyektlari qurilishi ham taqiqlanadi. Qo'riqxona 
hududiga maʼmuriyatning ruxsatisiz begona odamlar kiritilmaydi.

Oʻzbekistonda qoʻriqxonalarning tashkil qilinishi, faoliyati, taʼminoti va muhofazasi Oʻzbekiston Respublikasining 2004 y. 3 dekabrdagi "Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisida"gi qonuni bilan tartibga solinadi. Qoʻriqxonalarda reja asosida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi, tabiat yilnomalari, ilmiy hisobotlar (yillik, besh yillik) tuziladi, tavsiyanomalar, qoʻriqxona hududi va milliy bogʻlarda qoʻriqxona tartibiga rioya qilish talab va qoidalari ishlab chiqiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Ovchilik xoʻjaliklari, qoʻriqxonalar va milliy bogʻlar boshqarmasi, Geologiya va mineral resurslar davlat qoʻmitasi tasarrufida 8 ta davlat qoʻriqxonasi bor: Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻriqxonasi, Badaytoʻqay davlat qoʻriqxonasi, Qizilqum davlat qoʻriqxonasi, Zarafshon davlat qoʻriqxonasi, Surxon davlat qoʻriqxonasi, Hisor davlat qoʻriqxonasi, Chatqol bio-sfera qoʻriqxonasi, Kitob davlat geologiya qoʻriqxonasi. Oʻzbekistonda, shuningdek, milliy bogʻ va buyurtma qoʻriqxonalar faoliyat olib boradi.

## Manbalar
Qoʻrchi

**Qoʻrchi** — tarixiy harbiy atama; 1) oʻrta asrlarda Turkiston va ayrim Sharq davlatlarida turkiy qabilalarning eʼtiborli va ishonchli kishilaridan saroyda tuzilgan maxsus saralangan harbiy qism jangchilari. hukmdor va nufuzli aʼyonlarning shaxsiy qoʻriqchilari; 2) Temuriylarda ekinzorlarni qoʻriqlovchi harbiy qism jangchilari. Ularning boshligʻi qoʻrchi boshi, qurol-aslahalari saqlanadigan joy qoʻrxona deyilgan; Shayboniylar va Oʻrta Osiyoda xonliklar davrida xon oʻrdasini qoʻriklab turuvchi maxsus harbiy qism jangchilari. q. hozirgi paytda zamonaviy gvardiyachi atamasiga toʻgʻri keladi.
Qoʻrquv

**Qoʻrquv** – insondagi ruhiy holatlardan biri; narsa va hodisalarning asl mohiyati, koʻrinishi toʻgʻrisida aniq tasavvurning yoʻqligi tufayli bezovtalanish, hadiksirash, tashvishlanish kechinmalarining yuzaga keli-shi. Qoʻrquv koʻpincha odamlarda yurak uri-shining ortishi, badanning ter bilan qoplanishida oʻz ifodasini topadi. Qoʻrquv insonlarda tasodifiy, favquloddagi vaziyatlarda, nevrotik holatlarda, ruhiy shikastlanishda uchrab turadi. Qoʻrquvdan odam oʻzini noxush, noqulay his etsa-da, lekin koʻpincha oʻzini oʻzi nazorat qila olmaydi. Ongsizlikning onglilikdan ustunligi shunday holatni keltirib chiqaradi. Chuqur hayajonlanish oqibatida kishi ruhan qattiq azoblanadi. Psixologiyada Qoʻrquvning har xil turlari oʻrganilgan. Qoʻrquvning asosiy koʻrinishlari: kasal boʻlib qolishdan qoʻrqish, koʻpchilikdan izza boʻlishdan qoʻrqish, qizarishdan qoʻrqish, uyda yolgʻiz qolishdan qoʻrqish, trans-port vositalaridan qoʻrqish, shifokordan qoʻrqish, nizodan qoʻrqish, mozordan qoʻrqish, hayvonlardan qoʻr-qish, jimlikdan qoʻrqish, murdadan qoʻrqish, huquq-tartibot xodimlaridan qoʻrqish va boshqa Insonni tabiat va turmushdagi voqeliklarni toʻgʻri tushunishga, idrok qilishga oʻrgatish, mashq qildirish orqali Qoʻrquvni kamay-tirish mumkin. Shaxsning sust, zaif asab tizimini jonlantirish, tana aʼzolarini mashq qildirish, noxush kechinmalarni bartaraf etish orqali Qoʻrquvning tashqi ifodasini kamaytirsa boʻladi. Psixoterapevtik taʼsir oʻtka-zish vositalari yordami bilan Qoʻrquvni asta-sekin yoʻqotish imkoniyati mavjud.

## Yana qarang‽
Qorquv: qoʻrquv bu 1800 yilda chiqarilgan ammo 1799 yilda nima qilishgan?

## Havolalar
Qoʻrgʻon

**Qoʻrgʻon:**

1) qum, tuproqdan hosil qilingan sunʼiy tepa. Qoʻrgʻon, koʻpincha aylana, oval, toʻgʻri toʻrtburchak, kvad-rat tarhli, atrofi devor bilan oʻralib, ichini qum, tuproq, shagʻal bilan toʻldirib sunʼiy hosil qilingan. Qoʻrgʻonlar uzoq oʻtmishda mudofaa maqsadlari uchun xizmat qilgan. Oʻzbekiston hududidagi Tepaqoʻrgʻon, Chimqoʻrgʻon, Qumqoʻrgʻon, Tuproqqoʻrgʻon, Gʻishtqoʻrgʻon kabi qishloq nomlari shundan; 

2) oʻrta asrlarda qalin va baland mudofaa devori bilan oʻrab qurilgan, asosan, bir darvozali shahar qalʼa. Tabiiy tepaliklarda, baʼ-zan baland supa ishlanib ustida bunyod etilgan; 

3) baland devor bilan oʻralgan hovli, atrofi koʻpincha ekinzorlardan iborat boʻlgan; 

4) Mozorqoʻrgʻon - qad. qabriston turi (mozorqoʻrgʻon), Jan.-Sharqiy Osiyoda jasadni quydirish rasm boʻlgan xalqlarda marhumning xoki ustiga tulroq tashlangan, shu tarzda tuproq tashla-naverib, qoʻrgʻon hosil boʻlgan. Amerika, Yev-ropa, Shimoliy Osiyoda yogʻoch, tosh, loy-tuproqdan maxsus inshootlar qurib dafn etiladigan joylar tayyorlangan, bu inshootlar ustiga tuproq yotqizilgan, goh gumbaz bilan yopilgan. Qoʻrgʻonlarning balandligi 3–6 m, diametri 3— 4m Oʻzbekistonning Namangan viloyatidagi 1—5-alarga mansub Goʻrimiron qoʻrgʻoni (balandligi 1–2 m, diametri 4–6 m)da marhumlar sopol idishlar, temir qurollar bilan dafn etilgan. Bunday qoʻrgonlar Toʻytepa, Chirchiq, Samarqand viloyatidan hamda Lavandak qabristonidan topilgan.

## Yana qarang

* Mozorqoʻrgʻon
Qoʻrgʻon dostonchilik maktabi

**Qoʻrgʻon dostonchilik maktabi** — oʻzbek folklorshunosligida baxshilik sanʼati markazlaridan. 

Qoʻrgʻon dostonchilik maktabiga mansub baxshilar Mangʻishtov, Nurota togʻi, Oqtov etaklarida, Miyonqolga qadar choʻzilgan keng hududda yashaganlar. Ularning koʻpchiligi Qoʻrgʻon qishlogʻida tarbiya topgan. Ergash Jumanbulbul oʻgʻlining ota-bobolari asos solgan bu maktab 17—20-asrlarda yashagan Yodgor Us t a Qoʻlay oʻgʻli, Us t a La-fas Yodgor oʻgʻli, Tilla kampir, Mulla Tosh Usta Lafas oʻgʻli, Mulla Xolmurod Mulla Tosh oʻgʻli, Jolmon baxshi, Sulton kampir, Qulsamad baxshi, Jumanbulbul, Jossoq Mulla Xolmurod oʻgʻli, Yorlaqab baxshi, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Darvesh baxshi, Poʻlkan shoir, Ollomurod baxshi, Egamberdi Ollomurod oʻgʻli, Us t a Xolqul, Ab-dumurod Berdixol oʻgʻli, Qurbonqul baxshi, Mardi shoir, Rahmatulla Yusuf oʻgʻli kabi oʻnlab dostonchilarni birlashtirgan. Bu baxshilar koʻproq ishqiy dostonlar kuylashgan. Oʻziga xos chuqur lirizm, chiroyli tasvirlar, noziklik va jimjimadorlik Qoʻrgʻon dostonchilik maktabim. uslubining asosiy belgilaridir. Bu hol Qoʻrgʻon dostonchilik maktabim.ning koʻproq yozma adabiyotdan anʼanalariga uygʻunlashib borganligini koʻrsatadi.
Qoʻrgʻontepa suv ombori

**Qoʻrgʻontepa suv ombori** - Fargʻona viloyatining Oltiariq tumani jan.da, Oltiariq shaharchasidan 10&nbsp;km uzoqlikda barpo etilgan gidrotexnika inshooti. Shohimardon daryosi va Fayziobodsoy suvini mavsumiy yigʻadi. 1-navbati 1975—77, 1-navbati 1980—81 yillarda qurilgan. Suv ombori yonma-yon joylashgan 2 ombordan iborat, tabiiy soyliklarning oldini toʻsib hosil qilingan. Arabtepasoyda kurilgan 1-omborning toʻliq hajmi 24,0 mln. m\ tuproqli toʻgʻoni balandligi 45 m, toʻgʻoni uz. 620 m, suv yuzasi 2,4&nbsp;km\ maksimal suv chiqarish imkoniyati 5 m/sek. Kemkoʻlsoydagi 2-omborning toʻliq hajmi 8,7 mln. m3, toʻgʻoni balandligi 35 m, uz. 450 m, " suv yuzasi 1,3&nbsp;km\ suv oʻtkazish imkoniyati 10 m3/sek. Janubiy Fargʻona kanalita va Soʻx-Shohimardon kanaliga suv beradi, 11 ming ga yer maydonini sugʻoradi.
Qoʻrgʻontepa (maʼnolari)

**Qoʻrgʻontepa**:

* Qoʻrgʻontepa — Andijon viloyati Qoʻrgʻontepa tumanipati shahar.
* Qoʻrgʻontepa tumani - Andijon viloyatidagi tuman.
* Qoʻrgʻontepa (Tojikiston) - Tojikiston Respublikasidagi shahar.
Boxtar

**Boxtar** (tojikcha: Бохтар) — Tojikiston Respublikasidagi shahar. Qo’rg’ontepa viloyati markazi. Vaxsh vodiysida, Vaxsh daryosining chap sohilida, oʻrtacha 428 m balandlikda. Dushanbe shahridan 99&nbsp;km janubda joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi (Boxtar orqali Termiz — Yovon temir yoʻli oʻtgan). Aholisi 107,4 ming kishidan ziyod (2016).

## Tarixi

Yozma manbalar va arxeologik topilmalar tasdiqlashicha kushonlar davrida 1—4-asrlarda vujudga kelgan va oʻsha paytda Levakand deb yuritilgan. Arablar istilosigacha shahar obod boʻlgan. pul zarb qilingan. 7—8-asrlarda shahar xalifalik tarkibida, 13-asrdan moʻgʻullar, soʻng Temuriylar va Shayboniylar tasarrufida boʻlgan. 16-asrda shahar ancha ravnaq topdi. Qoʻrgʻontepaning hozirgi nomi tarixiy manbalarda ilk bor 17-asrdan uchraydi. Shahar yonidagi baland tepalik kushonlar davridan qolgan qoʻrgʻon xarobasi deb taxmin qilinadi.

## Ijtimoiy soha
Transformator taʼmirlash, mexanika, paxta tozalash, gʻisht, sut, pivo, mevasabzavot konserva, yogʻ-moy zavodlari, non, goʻsht, don mahsulotlari ishlab chiqarish, maishiy xizmat koʻrsatish kombinatlari, "Tojikatlas" korxonasi, tikuvchilik ishlab chiqarish birlashmasi ishlab turibdi. Pedagogika universiteti, energetika texnikumi, hunar-texnika bilim yurtlari, tibbiyot va pedagogika oʻrta maxsus bilim yurtlari. 12 umumiy taʼlim, musiqa maktablari bor. Shahar markazida Ismoil Somoniyga haykal oʻrnatilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* В Курган-Тюбе открыт мемориал в честь погибших сотрудников милиции
* Достопримечательности Курган-Тюбе: фотографии
Qoʻrgʻoshin sulfid

**Qoʻrgʻoshin sulfid**, qoʻrgʻoshin (P)-sulfid, PbS — qoʻrgʻoshinning oltingugurt bilan boʻlgan birikmasi. Qoramtir-kulrang yaltiroq kristall modda; suyuqlanish temperaturasi 1114°, qaynash temperaturasi 1281°, zichligi 7,59 g/sm3. Qoʻrgʻoshin sulfid — yarimoʻtkazgich. Suv, suyultirilgan HCl, H2SO4da, ishqorlarda erimaydi, suyultirilgan NTMO, da eriydi. Qoʻrgʻoshin sulfid sunʼiy yoʻl bilan qoʻrgʻoshinga yuqori temperaturada oltingugurt taʼsir ettirib yoki R2+tuzlari eritmalaridan vodorod sulfid yordamida choʻktirish usulidan foydalanib olinadi. Tabiatda galenit minerali holida uchraydi. Foto qarshiliklar tayyorlashda qoʻllanadi.
Qoʻrgʻoshin oksidlari

**Qoʻrgʻoshin oksidlari** -Qoʻrgʻoshin kislorod bilan 3 xil oksid RO, R02, R304hamda nostexiometrik tarkibli qoʻrgʻoshin oksidlari hosil qiladi: Qoʻrgʻoshin (P)-oksid, RO — qizil tusli modda. 2 ta modifikatsiyasi maʼlum: quyi temperaturali a-RO (glyot) va yuqori temperaturali (5-RO (massikot). a-RO ning zichligi 9,35 g/sm3. (z-RO — sariq tusli, suyuqlanish temperaturasi 886°, qaynash temperaturasi 1470°, zichliti 9,63 g/sm3. Polimorf oʻtish temperaturasi 489°. RO akkumulyatorlar tayyorlashda, shisha, sir va alifmoy ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Qoʻrgʻoshin (1U)-oksid, R02— qoʻngʻir rangli kukun. 2 ta shakl oʻzgarishi (a va 3) maʼlum. a-R02ning zichligi 9,33 g/.sm3, R-RO,niki 9,67 g/sm3. R02— kuchli oksidlovchi, suv-da, suyultirilgan kislotalarda erimaydi, ishqorlarda oz eriydi. R304 ni nitrat kislota bilan parchalab, R+2 tuzlarini elektrokimyoviy oksidlab kuchli oksidlovchilar (xlor, brom, gipoxlorit va boshqalar) taʼsir ettirib olinadi. Akkumulyatorlar tayyorlashda va oksidlovchi sifatida qoʻllanadi.

Qoʻrgʻoshin qoʻsh oksid (su-r i k), R304— ortoplyumbat kislota N4R04ning qoʻrgoshinli tuzi, qovoq rang kukun. Zichligi 9,1 g/sm3; kuchli oksidlovchi, 500° gacha qizdirilsa, termik dissotsiatsiyaga uchraydi: 2R304—>6RO+OgBillur, shisha va sirlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.
Qoʻrgʻoshin rudalari

**Qoʻrgʻoshin rudalari** - asosiy minerallari: galenit, serussit, an-glezit; polimetall rudalarnmt tarkibiy qismi, baʼzan mustaqil toʻplamlar hosil qiladi. Xorijda Qoʻrgʻoshin rudalari qazib chiqaruvchi asosiy davlatlar: AQSH, Avstraliya, Kanada, Peru, Meksika. Oʻzbekistonda Chatqol, Qora-mozor va Qurama togʻlarida topilgan.
Qoʻrgʻoshin-xlorid

**Qoʻrgʻoshin-xlorid**, RS14 -xlorid kislotaning qoʻrgʻoshinli tuzi, nihoyatda beqaror suyuqlik. Zichligi 3,18 g/sm3(0°da), —15° da qotib sar-gʻish kristall moddaga aylanadi. RS14 ishqoriy metallarning xloridlari bilan birikib barqaror kompleks birikmalar (masK2[RS16] hosil qiladi.
Qoʻrgʻoshin qotishmalari

*Qoʻrgʻoshin qotishmalari* - qoʻrgʻoshin (R) asosidagi qotishmalar. Kam va koʻp legirlangan guruhlari bor. 1-guruhga korroziyaga chidamliligi va sirpanuvchanligini oshiradigan qoʻshilmalar (temir Fe, mis Cu, surma S, qalay 8i, kadmiy Ss1 yoki kaltsiy Ca) kam qoʻshilgan Qoʻrgʻoshin qotishmalari kiradi; 2-guruhga qoʻrgʻoshinning mustahkamligi, qattiqligi va antifriksion xossalarini oshiradigan hamda uning erish temperaturasini pasaytiradigan elementlar koʻp qoʻshilgan Qoʻrgʻoshin qotishmalari kiradi. Koʻpgina Qoʻrgʻoshin qotishmalari (tarkibida litiy Li, natriy Na, magniy Mg, kaliy K yoki natriy Na lar 0,1% dan ortiq boʻlgan Qoʻrgʻoshin qotishmalari dan tashqa-ri) qoʻrgʻoshin singari, atmosferada, suvda, baʼzi anorganik kislotalar eritmalarida korroziyaga chidamliligi yuqori. Kam legirlangan Qoʻrgʻoshin qotishmalari tarkibida kremniy (Si) tuzlari, karbonat va sulfat kislotalari boʻlgan tuproq taʼsiriga juda turgʻun boʻladi.

Kaltsiy (Ca) va tellur (Te) bilan legirlanganda qoʻrgʻoshin plastik deformatsiyaga chidamli boʻladi. Boshqa elementlar bilan legirlangan R rekristallanish trasinining pastligi tufayli xona trasida prokatlash, choʻzish, presslash va boshqa ishlov berish jarayonlarida chidamliligi kamayadi. Qoʻshilmalar Rning yoyiluvchanlik chegarasini, kislotaga chidamliligini birmuncha oshiradi.

Tellur (0,03-0,06%), mis (0,040,08%), surma (0,5—2,0%), qoʻshilgan Qoʻrgʻoshin qotishmalari listlar, trubalar, yarimfabri-katlar, vannalarni pardozlash va b. uchun, kaltsiy (0,03—0,07%), tellur (0,04-0,06%), surma (0,4-0,8%), qalay (1,0—2,0%) bilan legirlangan Qoʻrgʻoshin qotishmalari past voltli qobiqlar, kuch kabellari uchun; (0,5—1,%) rux (2p) yoki qalay (Zp) bilan legirlangan Qoʻrgʻoshin qotishmalari temir-uglerodli qotishmalarni korroziyadan saqlash va podshipnik vkladishlariga quyish uchugʻg ishlatiladi. Bulardan tashqari, Qoʻrgʻoshin qotishmalari kavsharlashda, poligrafiya sanoatida, pitra va oʻqlar tayyorlashda ishlatiladi.
Qoʻrgʻoshin-organik birikmalar

**Qoʻrgʻoshin-organik birikmalar** — molekulasida uglerod — qoʻrgʻoshin (S—R) bogʻi boʻlgan birikmalar. Qoʻrgʻoshin-organik birikmalarning asosiy tiplari: K4R, K3RX, K2RX2, K2RX3, K2RO, KR va K3R — RK3(K — organik radikal, X — kislota qoldigʻi). Quyi alkil hosilali Qoʻrgʻoshin-organik birikmalar — suyuqliklar; aromatik hosilali va boshqa barcha tipdagi Qoʻrgʻoshin-organik birikmalar qattiq moddalardir. Q.6., asosan R tuzlarini magniy, litiy yoki simob organik birikmalarga taʼsir ettirib olinadi. Qoʻrgʻoshin-organik birikmalar qizdirilganda metall holdagi R va erkin radikallarga par-chalanadi. Alifatik Qoʻrgʻoshin-organik birikmalar juda zaharli (yana qarang Metalloorganik birikmalar).
Qoʻrgʻoshinqalʼa

**Qoʻrgʻoshinqalʼa** – qadimiy shahar xa robasi (milodiy I—IV asrlar). Qoraqalpogʻiston Respublikasining Ellikqal’a tumanida joylashgan. Toʻrtkoʻl shahridan 44&nbsp;km shimoli-sharqda. 1938-yilda Sergey Tolstov va Yahyo Gʻulomovlar tomonidan roʻyxatga olingan. Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tomonidan tekshirilgan.
## Tuzilishi va holati
Qal’aning qum ostida qolib ketgan, toʻgʻri burchakli devor qoldiqlari saqlangan. Tashqi devorning qalinligi salkam 2,5 metr, devorning ichki qismi qalinligi esa 2 metrdan oshadi. Ushbu devorning pastki qismi yerdan 1,5 metr balandlikda paxsadan qurilgan. Soʻngra ustidan xom gʻisht terib chiqilgan. Devor uchun ishlatilgan gʻishtlarga turli oʻlchamdagi shakl va tamgʻalar bosilgan Mudofaa devorida boʻrtib chiqqan 15 tacha burjlar bor. Burj va devorlarda dushmanga oʻq otish uchun maxsus nishon tuynuklari va devorda jangchilar harakati uchun maxsus yoʻlak qoddirilgan. Qal’adan uy-roʻzgʻor buyumlari, hayvonlar rasmi solingan sopol boʻlaklari va mis tangalar topilgan.
Qoʻchqor

**Qoʻchqor** — sovliqlarni urugʻlantirishda foydalaniladigan erkak qoʻy. Zotli Q.lar 1,5 yoshidan sovliqlarni qochirishga qoʻyiladi. Xoʻjalikda 7 yil foydalaniladi. Qoʻychilikda sunʼiy urugʻlantirish qoʻllanishi munosabati bilan Q.lar 2 toifaga — asosiy nasldor Q.lar va sinovchi Q.lar guruhiga ajratiladi. Asosiy nasldor Q.lardan sovliqlarni urugʻlantirish-da, sinovchi Q.lardan suruv tarkibidan kuyikkan qoʻylarni aniqlash va ajratishda foydalaniladi. 120—180 bosh kichik guruh sovliqlar ichiga 3 bosh Q. (60 sovliqqa bir sinovchi Q. hisobidan) qoʻyiladi. Qoʻychilikda bir Q. bilan 3000, hatto 5000 sovliqni sunʼiy urugʻlantirish mumkin. Odat-da, yetuk yoshdagi Q.lardan olingan urugʻlar bilan bir mavsumda sunʼiy qochirishda oʻrtacha 300—500 bosh, erkin va qoʻlda qochirishda (tabiiy holda) esa 30—70 bosh sovliq urugʻlantiriladi. Nasl olish uchun qoldi-rilgan Q.lar tugʻilgan kunidan to 1,5 yoshga qadar doimiy nazorat ostida boʻladi va alohida parvarish qilinadi. Q.lar donador va aralash yem, mineral moddalar va vitaminli hamda oqsilga boy ozuqalar bilan boqiladi.

Ayrim shoxdor Q. zotlari urishqoqligi bilan ajralib turadi. Oʻzbekistonda ommaviy xalq sayillarida Q. urishtirish tomoshalari juda qadimdan oʻtkazib kelingan.
Qoʻton

**Qoʻton** — 1) birga boqiladigan katta qoʻy podasi, suruv; 2) qoʻy yoki mol qamaladigan katta qoʻra yoki devor bilan oʻralgan maxsus bino; qoʻyxonaning bir turi.
Qoʻtos

**Qoʻtos**,xonaki qoʻtos — hoʻkizlar kenja oilasiga mansub kavsh qaytaruvchi hayvon. vatani — Tibet yassi togʻlari (yovvoyi holda faqat Tibetda saqlanib qolgan). Yovvoyi Qoʻtoslarga qaraganda maydaroq (yovvoyi Q.ning boʻyi 2 m gacha, ogʻirligi 1 t gacha). Qoramollardan farq qiladigan belgi-xususiyatlarga ega. Buqalari vazni 400–450&nbsp;kg, sigirlari vazni 200–250&nbsp;kg. Boshi ogʻir, peshonasi keng, oyoqlari baquvvat, dumi kalta. Shoxlari yaxshi rivojlangan. Koʻkragi, qorni va oyoqlari 20—30 sm ga yetadigan quyuq jun tolalari bilan qoplangan. Yoz fasliga yaqin 2—9 kt jun qirqib olinadi, uning 65—70% tivitdan iborat. Tusi qoʻngʻir, koʻk va qora-ola, oʻrkachsimon yagʻrini balandligi 105—110 sm. 18—24 oyligida jinsiy yetiladi. Boʻgʻozlik davri 255—260 kun. Sigirlari yiliga bir marta bolalaydi. Yangi tugʻilgan buzoqlari vazni 21–23&nbsp;kg, 15 oyligida 120–128&nbsp;kg va 24 oyligida 134–139&nbsp;kg. Sut mahsuldorligi yiliga oʻrtacha 300–350&nbsp;kg, yogʻdorligi 6— 9%, sogʻin davri 4—5 oy. Goʻsht mahsuldorligi past. 2 yoshli novvoslari 60–62&nbsp;kg toza goʻsht beradi, soʻyim chiqimi 42—46%. Baland togʻ iqlimi sharoitiga moslashgan. Yil boʻyi ochiq yaylovda boqiladi.

Qoʻtoslar goʻshti, suti, juni va ish hayvoni sifatida boqiladi (sovuq iqlim va togʻ soʻqmoqlarida 140&nbsp;kg gacha yuk bogʻlamlarini bemalol koʻtara oladi, Rossiya Federatsiyasi (Oltoy), Xitoy, tibet, Mongoliya, Qirgʻiziston va tojikistonning qator xoʻjaliklarida urchitiladi. Mongoliyada 500 ming, Rossiyada 53 ming, Qirgʻizistonda 34 ming, Tojikistonda 14 ming bosh Qoʻtos boqiladi (2004). Ular Tibet va pomir hududlaridagi xoʻjaliklarda sof holda urchitib koʻpaytiriladi. Gereford, shortgorn, limuzin, shvits va boshqa zotli qoramollar bilan du-ragay mahsuldor avlodlar olingan. Qizil kitobga kiritilgan.

## Adabiyot
* Karakul ov A. B., Yakovodstvo pamira, Dushanbe, 1993.
Qoʻchqor soyligi

**Qoʻchqor soyligi** - Ichki Tyan shandagi togʻ oraligʻi soyligi (Qirgʻiziston Respublikasi Norin viloyati). Qirgʻiz tizmasi sharqiy qismining janubida, Issiqkoʻldan gʻarbda, oʻrtacha 1600—2000 m balandlikda joylashgan. Chu daryosining yuqori oqimi va uning irmoqlari suvi bilan sugʻoriladi. Uzunligi 50 km, eni 15 km. Qs.ning markazi chala choʻl, chekkalari togʻ dashtidan iborat. Chu va uning irmoqlari atroflari ekinzor. Dashtlardan yaylov sifatida foydalaniladi. Sharqida Oʻrtatoʻqay suv ombori (Chu daryosida) qurilgan. Koʻmir koni bor.
Qoʻchqorota

**Qoʻchqorota**, Qoʻchqor mozor — Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan ziyoratgoh, qadamjolar nomi. Ibtidoiy va antik davrlarga oid baʼzi urf-odatlar musulmon dini qabul qilingandan soʻng ham asrlar davomida saqlanib qolgan. Mas, islomdan avval Oʻrta Osiyo xalqlarida, jumladan, Sugʻdiyonada qur-bonlikka tuya, ot va qoʻy soʻyilgan. Bu xil odatlar, jumladan, qoʻyni qur-bonlikka soʻyish zardushtiylar orasida ham keng tarqalgan. Qoʻy, qoʻchqor Farna xudosining (muqaddas quyosh yogʻdusi sohibi) ramzi hisoblangan; uni turli marosimlarga atab qurbonlikka soʻyganlar. Qoʻchqorni qurbonlikka soʻyish islomda ham bor.

Yerli xalq qoʻchqorning himoya va turli ofatlarni qaytaruvchi kuchiga ishongan. Fargʻona vodiysida va Oʻzbekistonning bir qancha boshqa tumanlarida "Qoʻchqorota", "Qoʻchqor mozor" deb nomlangan mozorlar mavjud boʻlgan. Odamlar bu mozorlarga ziyo-ratga kelib, qoʻchqor soʻyib qurbonliklar qilganlar. Uyning darvoza kesakisiga (tepa kesakisining oʻrtasiga yoki ikki yon kesakisiga) qoʻchqor shoxlarini qoqib qoʻyish odati ayrim shahar va qishloqlarda hozirgacha saqlanib qolgan. Xalq eʼtiqodiga koʻra, shoxlar hovlini va hovli egalarini yomon koʻzdan va turli ofatlardan saqlar ekan.

Oʻtmishda Toshkentdagi Shayxontohur mozori darvozasi oldida muqad-das keksa qayragʻoch boʻlgan. Uning shoxlariga qoʻchqor, takalarning shoxlari va lattaputtalar osib qoʻyilgan. rivoyatlarga koʻra, Q.ning ruhi shu daraxtga jo boʻlgan ekan. Ziyoratchilar qayragʻoch yonidagi kichik chirogʻxonada qurbonlik shamini yoqishgan.

## Adabiyot
* Shoniyozov K., Qangʻ davlati va qangʻlilar, T., 1990.
Qoʻsh (maʼnolari)

**Qoʻsh**:

* Qoʻsh — harbiy yurishlar paytida vaqtincha qoʻnish joyi; vaqtinchalik qarorgoh.
* Qoʻsh (omoch) — omochga qoʻshilgan bir juft (baʼzan bitta) hoʻkiz yoki ot.
* Qoʻsh (uslub), muqobila (qarama-qarshi, oʻzaro monand) — mahalliy meʼmorlik tarixida majmua yaratish uslubi; 14-asr
Qoʻsh (omoch)

**Qoʻsh** — omochga qoʻshilgan bir juft (baʼzan bitta) hoʻkiz yoki ot. Oʻrta Osiyo xonliklarida bir juft hoʻkiz yordamida haydab ekish mumkin boʻlgan yer maydoni ham odatda Q. deyilgan. Bunda bugʻdoy yoki arpa ekish uchun haydalgan yer taxminan 6—7 ga, paxta uchun esa 2—3 gektarga teng boʻlgan. Har bir Q. yerdan olingan yer soligʻi Q. puli deb atalgan. Mazkur soliqning hajmi va qaysi shaklda undirilishi har yerda turlicha boʻlib, u ekilgan ekin navi, yetishtirilgan hosil hajmi, yer sifati va boshqa omillarga bogʻliq boʻlgan.

Turkiston ASSR va keyinchalik Oʻrta Osiyo respublikalarida tuzilgan dehqonlarning ommaviy tashkiloti esa "Qoʻshchi" uyushmasi (soyuzi) deb atalgan.
Qoʻsh (uslub)

**Qoʻsh**, muqobila (qarama-qarshi, oʻzaro monand) — mahalliy meʼmorlik tarixida majmua yaratish uslubi; 14-asrdan Oʻrta Osiyoda keng qoʻllanadi. Q. uslubida bunyod etiladigan maj-muada 2 bino bosh tarzlari bilan bir-biriga roʻbaroʻ quriladi: Koʻhna Urganchdagi Najmiddin Kubro va Sulton Ali maqbaralari; Samarqand Regms/lonidagi Ulugʻbek va Sherdor mad-rasalari va boshqa Samarqanddagi Bibixo-nim ulkan meʼmoriy majmuasidagi Amir Temur jome masjidi va Bibixonim madrasasi 1399—1404 yillarda qurilgan; Buxorodagi Ulugʻbek va Ab-dulazizxon madrasalari mos ravishda 1417 va 1652 yillarda bunyod etilgan va boshqa Q. uslubida majmualar tuzish Oʻrta Osiyo meʼmorligi (shaharsozligi)da katta badiiy mujassamot ahamiyatiga ega boʻlgan.
Iristoy Qoʻchqortoyev

**Iristoy Qoʻchqortoyev** (1936.5.7, Sayram tumani, Qozogʻiston — 2000.20.12, Turkiya; Toshkentda dafn etilgan) — tilshunos olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Filologiya fanlari doktori (1978), professor (1981). Oʻrta Osiyo universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida kichik ilmiy xodim (1958—60), ToshDUda aspirant (1960—63), oʻqituvchi (1964—66), katta oʻqituvchi (1966-68), dotsent (1968—81), dekan oʻrinbosari (1981—82), oʻzbek filologiyasi fakulteti dekani (1987—95), turk filologiyasi kafedrasi mudiri (1997-yildan). Turkiya untida oʻzbek tilidan dars bergan.

Asosiy ilmiy ishlari oʻzbek tilida nutq feʼllari mavzuiga bagʻishlangan. Qoʻchqortoyev Oʻzbekistonda turkiy-shunoslikning rivojlanishiga muhim hissa qoʻshgan. Oliy oʻquv yurtlari uchun "Turkiy filologiyaga kirish" (hamkorlikda, 1984), "Tilshunoslikka kirish" (hamkorlikda, 1976) kabi darsliklar yaratgan. Uning bolalarga bagʻishlangan "Bu ishing yaxshimi" (1964), "Ikki va oʻn bir" (1964), "Yaylovda" (1965) kabi hikoyalar toʻplamlari ham bor.

## Manbalar
* Badiiy soʻz ustasi, T., 1967; Badiiy nutqstilistikasi, T., 1975; F. de Sossyurning lingvistik konsepsiyasi, T., 1976; Soʻz maʼnosi va uning valentligi, T, 1977; Oʻzbek tilida nutq feʼllari valent taxlili, T., 1977.