open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rustam mehtar Yusufalizoda

**Rustam mehtar Yusufalizoda** (1860-yil — Andijon — 1933-yil) — sozanda (surnay), mehtar.

## Biografiyasi

Rustam mehtar Yusufalizoda 1860-yilda Andijonda dunyoga kelgan. Soz chalishni otasi Yusufali mehtardan va buxorolik Hojimat mehtardan oʻrgangan. Yoshligidan nogʻora, karnay va dutorda mashq qilgan boʻlsada, asosan, surnayda mohir ijrochi boʻlgan.

Rustam mehtar Yusufalizoda surnayda „Haqqoniy“, „Larzongul“, Koʻcha bogʻi", „Charx“, „Surnay navosi“ singari kuylar hamda oʻnlab maqom yoʻllarini ijro etgan. Uni „Rustam soz“ deb ham chaqirishgan. Rustam mehtar oʻgʻli Odilbek Rustamov 1895-yili Andijon shahrida tugʻilgan. Odilbek surnaychi (mehtar) boʻlgan.

Repertuaridan „Haqqoniy“, „Voy, joney“, „Layzongul“, „Koʻcha bogʻi“, „Charx“ kabi kuylar hamda oʻnlab maqom yoʻllari oʻrin olgan.

Andijon nogʻoraxonasining mehtari ham boʻlgan. Rustam mehtar Yusufalizoda ijrochilik anʼanalarini uning shogirdlari — Ashurali mehtar va oʻgʻli O. Rustamov davom ettirishgan.

## Manbalar
Boboqul Rustamov

**Boboqul Rustamov** (1928.20.10— Samarqand — 2004.10.3) — terapevt va parazitolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsattan vrach (1968), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1968). SamTIni tugatgan (1948). Shu institut gospital terapiya kafedrasida ordinator (1948—51), assistent (1951—55), dotsent (1957—68), ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1964—66), tibbiyot parazitologiyasi ilmiy tadqiqot instituti direktori (1966—75), SamTI gospital terapiya kafedrasi mudiri (1977—95), 1995-yildan professor Ilmiy ishlari gastroenterologiya va parazitologiyaning dolzarb masalalariga bagʻishlangan. Gipertoniya kasalligida meʼda va meʼda osti bezining funksional oʻzgarishlarini tadqiq qilgan.

## Manbalar
Odilbek Rustamov

**Odilbek Rustamov** (1895 — Andijon — 1968) — sozanda (surnay, nogʻora), mehtar, Rustam mehtar Yusufalizodaning oʻgʻli. 1927—60 yillarda (turli vaqtlarda) Andijon teatrida ishlab, yosh xonanda, sozanda, raqqos(a)larga taʼlim bergan. Buzruk, Segoh, Dugoh, Iroq maqomlarining surnay yoʻllarini, shuningdek, "Adoiy", "Miskin", "Gul oʻyin" kabi ommabop raqs kuylarini mahorat bilan ijro etgan. Oʻzbekiston radio qoʻmitasi (1956) va Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida (1963) Rustamov ijrosida 70 dan ortiq kuy yozib olingan.

## Manbalar
Toshtemir Rustamov

**Toshtemir Rustamov** (1906, Chimkent viloyati, Qorabuloq qishlogʻi — 1943.18.8, Smolensk obl. Dorogobuj rni, Aleksino qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, oddiy askar. 1942-yildan frontda. 1083-oʻqchi polki (Gʻarbiy front 5-armiyaning 312-oʻqchi diviziyasi)ning oʻqchisi. Rustamov 1943-yil 18 avgustda Smolensk obl.ning Dorogobuj rnidagi Borisovka qishlogʻi uchun boʻlgan jangda oʻz tanasi bilan dushman dzoti ambrazurasini berkitgan. 1944-yil 3 iyunda (oʻlimidan soʻng) Kaxramon unvoni berilgan. Toshkent shahri va Sayram tumanidagi maktablardan biriga Rustamov nomi berilgan.

## Manbalar
Husni Rustamov

**Husni Rustamovich Rustamov** (1910.21.3, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1967). Kime fanlari doktori (1954), professor (1955). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1932). Urush qatnashchisi (1941—45). Toshkent Politexnika instituti fizik-kimyo kafedrasi mudiri(1945 — 86), profkonsultant (1987-yildan). Asosiy ilmiy ishlari kislotaasos katalitik reaksiyalarining kinetikasi va mexanizmi hamda adsorbsiya jarayonlarini oʻrganishga oid. R. metallarni ekstraksiya va choʻktirish yoʻli bilan ajratish jarayoni muvozanati, kinetikasi va mexanizmini tekshirish natijasida kobalt, nikel va volframni turli qoʻshimchalardan tozalash va ularni bir-biridan ajratish texnologiyalarini ishlab chiqdi. Maktab va oliy oʻquv yurtlari uchun kimyodan darslik va qoʻllanmalar muallifi.

## Manbalar
* Umumiy ximiya [darslik], 2nashr, T., 1969; D.I.Mendeleyevning davriy qonuni va elementlar davriy sistemasi, T., 1969; Fizik kimyo [darslik], T., 2000; Texnologik jarayonlarning fizik-kimyoviy asoslari [darslik], T., 2001; Fizik kimyodan masalalar va misollar toʻplami. T., 2003.
Abera Rustamova

**Abera Ruziyevna Rustamova** (1953.12.8, Romitan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974-yildan Kogon tumanidagi 1maktabda matematika oʻqituvchisi. Darsda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi.

## Manbalar
Rustamxon

**Rustamxon** — oʻzbek qahramonlik romantik dostonlari turkumiga mansub asar. taxminan 15—16-asrlarda yaratilgan. Maʼlum gʻoya va voqelikka asoslangan epik syujet negizida yaratilgan 5 ta doston („Murodxon“, „Rustamxon“, „Sultonxon“, „Oftob pari“, „Rustamning yaralanishi“) dan iborat. Ular bosh qahramon Rustamxon va uning qarindoshlari (onasi Huroyim, xotini Oftoboy, otasi Sultonxon, bobosi Murodxon), yurti (Oqtosh) atrofida birlashgan. Rustamxon dostonlarida vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surilgan, mardlik, chin sevgi, adolat ulugʻlangan. Rustamxon turkumi dostonlaridan „Murodxon“ (1928) va „Rustamxon“ (1937) Fozil Yoʻldosh oʻgʻliga yozib olinib, nashr etilgan (1965). Rustamxonning Mallaboy Hoshimov, Melash Ermatov, Olim Haqqulov kabi dostonchilardan yozib olingan variantlari ham bor. Ular Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot institutining folklor arxivida saqlanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Obidova M., „Rustam“ turkumidagi dostonlar, Toshkent, 1982.
Alibek Rustamov

**Alibek Rustamov**, **Alibek Rustamiy** (1931-yil 15-may, Yangiyoʻl shahri, Toshkent viloyati, Oʻzbekiston SSR — 2013-yil 5-oktyabr, Toshkent, Oʻzbekiston Respublikasi) — oʻzbekistonlik olim, manbashunos, tilshunos, filologiya fanlari doktori (1968), professor (1968). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995).
## Biografiyasi
Alibek Rustamov 1931-yil 15-may Yangiyoʻl shahrida tugʻilgan. 1955-yilda Oʻrta Osiyo universiteti sharq fakultetining eron-afgʻon boʻlimini tugatgan. 1956—1957-yillarda shu universitetning tilshunoslik kafedrasida laborant, 1957—1959-yillarda aspirant, 1960-yilda oʻqituvchi, 1959—1961-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti katta ilmiy xodimi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti katta ilmiy xodimi (1960-61), 1961—1965-yillarda Toshkent davlat universiteti sharq fakulteti dotsenti, 1965—1990-yillarda respublika rus tili va adabiyoti pedagogika instituti umumiy tilshunoslik kafedrasining mudiri, 1991—1999-yillarda Toshkent sharqshunoslik instituti turkiyshunoslik kafedrasining mudiri, 2000—2013-yillarda kafedra professori lavozimida faoliyat yuritgan. 2013-yil 5-oktyabr Toshkentda 82 yoshda vafot etgan. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

## Ilmiy faoliyati
150 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi. Alibek Rustamov asarlari turkiyshunoslik hamda umumiy tilshunoslikning amaliy va nazariy masalalariga, qadimgi turkiy (oʻzbek) tili va yozuvi, Navoiy asarlari tilini oʻrganishga, uslub va uslubshunoslik, aruz sheʼr tizimi, mumtoz adabiyot terminlari tadqiqiga bagʻishlangan, olim, shuningdek, ilmiy va badiiy tarjima bilan shugʻullangan. Atoulloh Husayniyning „Badoye us-sanoye“ asarini forschadan oʻzbekchaga, Alisher Navoiyning „Mahbub ul-qulub“ asarini ruschaga tarjima qilgan. 1981-yilda „Oʻzbek tilining izohli lugʻati“ni tuzishda qatnashgan. Olim tomonidan „Mahmud Zamaxshariy“ (1971), „Aruz haqida suhbatlar“ (1972), „Qofiya nima?“ (1975), „Navoiyning badiiy mahorati“ (1979), „Navoiy tilining grammatik xususiyatlari“ (1984), „Soʻz xususida soʻz“ (1987), „Hazrati Navoyiyning maʼnaviy olami“ (2014) kitoblari chop etilgan. Alisher Navoiyning merosini chuqur oʻrganish, uning ijodidagi yuksak gumanistik gʻoyalarni keng targʻib qilishda Alibek Rustamov alohida hissa qoʻshgan. Olim „Yosh kuch“ jurnalida „Navoiyxonlik“ (1987—1988) rubrikasi, „Gulxan“ jurnalida „Ali bobo oʻgitlari“ (1987—1988) rubrikasi va Oʻzbekiston televideniyesida „Navoiyxonlik“ rubrikasida turkum suhbatlar olib borgan. Shuningdekm ukalari Botirbek, Karimbek, Saidbek Hasanovlar bilan hamkorlikda „Alisher Navoiy. Arbaʼin“ (1991), „Husayn Boyqaro“ (1991), „Alisher Navoiy. Siroju-l-muslimiyn“ (1993), „Fitrat. Oʻzbek klassik musiqasi va uning tarixi“ (1993), „Nuri Muhammadiy va Nurnoma“ (1996) risolalarni tayyorlashgan.

## Mukofotlari
1998-yilda „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan. Vafotidan keyin, 2025-yilda „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Rustika

**Rustika** (lot. rusticus — oddiy, dagʻal) — meʼmorchilikda devor turi. Binoni boʻrtmali qilib terish yoki toʻgʻri burchakli dagʻal taroshlanmagan tosh (kvadra)lar bilan qoplash. Binoni hashamatli va mahobatli qilib koʻrsatadi. R.ning mahalliy namunalari Ismoil Somoniy maqbarasi, Mir Sayd Bahrom maqbarasi, Sayfiddin Boharziy maqbarasi va boshqa meʼmoriy yodgorliklarda saqlangan.

## Manbalar
Rustoq

**Rustoq** (fors. — qishloq) — Oʻrta Osiyo, Eron va qisman arab mamlakatlarida qoʻllangan tarixiygeografik tushuncha. Qishloq, shahar, ovul, bozor, oʻzlashtirilgan oʻlka, oʻtroq aholi yashaydigan joy, ekin maydoni, obodonlashtirilgan shahar kabi maʼnolarga ega. Oʻrta Osiyo va Eron moʻgʻullar tomonidan istilo etilgach, Rustoq oʻrniga «tuman» atamasi qoʻllanila boshlagan.

## Manbalar
Rus-tuzem maktablari

**Rus-tuzem maktablari** (rus. tuzemets — mahalliy aholi) — Turkistonda Oktyabr toʻntarishiga qadar mahalliy aholi bolalari uchun ochilgan boshlangʻich rus maktablari. Uni ochishdan asosiy maqsad oʻlkani ruslashtirish edi. Turkiston generalgubernatori K.P. fon Kaufman "musulmon va rus maktablarining ajralib turishi"ni iqtisodiy va siyosiy jihatdan zararli deb hisobladi. Bu gʻoyani Kaufmanning izdoshi generalleytenant N.O. Rozenbax davom ettirib, ibtidoiy turdagi yangi maktablar — Rus-tuzem maktablarim. tarmogʻini yaratish loyihasini ishlab chiqdi. Birinchi rustuzem maktabi 1884-yil 19 dekabrda Toshkentda ochilgan. Unda 41 bola oʻqigan. 1891-yil Xivada, 1894-yil Buxoroda ham ochilgan. Ularning soni 19-asr oxirida 100 dan oshgan. Rus-tuzem maktablarim.da taʼlim muddati 4 y. boʻlgan. Rus-tuzem maktablarim. ruscha va mahalliy sinflarga boʻlingan. Rus tili, oʻqish, yozish, hisob, geom., tarix, boshlangʻich oʻzbek tili, arab tili va islom dini asoslari oʻqitilgan. Rus tili, hisob, yozuv, geom., tarix darslarini rus oʻqituvchisi, oʻzbek tili, arab tili, islom dini asoslarini oʻzbek muallimi oʻqitgan. Saidrasul Saidazizovning "Us todi avval" (1902), Aliasqar Kalininning "Muallimi soniy" (1903), S.M.Gramenitskiyning 3 qismdan iborat oʻqish kitoblari Rus-tuzem maktablarim. oʻquvchilarining asosiy darsliklari boʻlgan. Ayrim Rus-tuzem maktablarim. qoshida kattalar uchun (rus grammatikasi asosini oʻrgatish maqsadida) kechki maktablar, koʻchmanchi aholi uchun esa internatlar tashkil kilingan. Keyinchalik 2 y.lik va ayollar uchun ham Rus-tuzem maktablarim. ochilgan. Rus-tuzem maktablarim. mahalliy aholining bir qismiga oʻsha davr uchun ilgʻor boʻlgan madaniyat yutuqlaridan baxramand boʻlish imkonini yaratgan.

## Manbalar
Rus-turk urushlari

**Rus-turk urushlari** (18—19-asrlar) — Rossiya bilan Turkiya oʻrtasida Qora dengiz va uning atrofidagi hududlarga egalik qilish uchun olib borilgan urushlar: 1) 1735 — 39-yillardagi urush. Qora dengizga chiqish va qrim-tatarlarning talonchilik yurishlariga chek qoʻyish uchun Rossiya (Avstriya bilan ittifoklikda) tomonidan olib borilgan. Rus qoʻshinlari Azov, Ochakov, Xotin, Yassini, 2 marta Qrimni egallagan. Belgrad sulh shartnomasi (1739)ga koʻra, Rossiya Azovni oʻziga qaytarib olgan; 2)1768 — 74-yillardagi urush. Rossiya oʻz qoʻshinlarini Polshadan olib chiqib ketishni rad etgandan keyin Turkiya tomonidan boshlangan. Ruslar tomonidan Larga va Kagulda turk qoʻshinlari va Chesma jangida turk floti tormor etilgan, Qrim egallangan. Kuchuk—Qaynarja sulh shartnomasiga koʻra, Rossiya Janubiy Ukrainaning Janubiy Bug daryosigacha boʻlgan hududini va Qora dengizga erkin chiqish huquqini olgan; 3) 1787 — 91-yillardagi urush. Turkiya tomonidan Qrim va boshqa hududlarni qaytarib olish maqsadida boshlangan. A.V.Suvorov qoʻmondonligidagi rus qushinlari Kinburn, Fokshana, Rimnik, Izmailda, F.F.Ushakov qoʻmondonligidagi rus floti Kaliakriyada gʻalaba qozongan. Yassi sulhi (1791)ga kura, Qrimning Rossiyaga qoʻshilishi tasdiklangan va rusturk chegarasi Dnestr daryosidan deb belgilangan; 4) 1806—12-yillardagi urush. Shimoliy Qora dengiz buyi va Kavkazdagi sobiq mulklarni qaytarib olish va Bolkrnda Rossiya taʼsirining yoyilishi munosabati bilan Turkiya tomonidan boshlangan. Rus qoʻshinlarining gʻalabalari va MM.Kutuzovnyat diplomatik sanʼati Buharest tinchlik shartnomasi (1812)ni imzolanishiga olib kelgan. Unga koʻra, Bessarabiyaning Rossiyaga qoʻshilganligi tasdiqlangan; 5) 1828—29-yillardagi urush. Gretsiya milliy ozodlik inqilobi (1821—29) tufayli Usmonli turk imperiyasida vujudga kelgan siyosiy inqiroz natijasida kelib chiqqan. Rus qoʻshinlari Zakavkazyeda Kare va Arzirumni egallagan, Bolgariyada turk qoʻshinlarini tormor etib, Konstantinopolga yaqinlashib kelgan. Adrianopol sulh shartnomasi (1829)ga koʻra, Kavkazning Qora dengiz sohillari (Batumidan tashqari), Axalsix rayoni Rossiyaga oʻtgan. Gretsiya mustaqillikka erishgan. Moldova, Valaxiya va Serbiyaga muxtoriyat huquqi berilgan;
6) 1877—78-yillardagi urush. Bolkrnda milliy ozodlik harakatining kuchayishi va xalqaro munosabatlarning keskinlashuvi natijasida boshlangan. Asosiy voqealari: Shipkadagi jang, rus qoʻshinlari tomonidan Plevna va Kare (Zakavkazye)ning qamal qilinishi va egallanishi, 1878-yil qishida rus armiyasining Bolqon togʻlari orqali utib, ShipkaSheynovoda, Filippopolda gʻalaba qozonishi, Adrianopolning egallanishi. SanStefano sulxi (1878) bilan urush tugagan. Sulh qarorlari Berlin kongressi (1878)da qayta kurib chiqilgan. Unga koʻra, Ruminiya, Serbiya va Chernogoriya mustaqillikka erishgan. Bolgariya turk mustamlakasidan ozod boʻlgan. Janubiy Ukraina, Bessarabiya, Qrim, Shim.

Gʻarbiy Kavkaz, Kavkazning Qora dengiz boʻylari, Jan.Gʻarbiy Gruziya va Turkiya Armanistonning shim. qismi Rossiyaga qoʻshib olingan.

## Manbalar
Rusudana

**Rusudana** — Gruziya malikasi (1222—45). Malika Tamara (1184— 1213)ning qizi. R. Gruziyaning 6salib yurishida qatnashishi xususida Rim papasi bilan kelishib olgandi, lekin bu rejani amalga oshishiga 1225-yilda xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi boshchiligidagi qoʻshinning Gruziyaga kirib kelishi xalaqit bergan. Jaloliddin R.ga kishi yuborib, unga uylanmoqchi ekanligini, oʻzini podshoh deb tan olishlarini hamda birgalikda moʻgʻullarga qarshi kurashishlari lozimligini bildiradi.

Nasaviyning yozishicha, R. Jaloliddin nasroniy diniga oʻtsagina uning taklifini qabul qilajagini shart qilib qoʻyadi. Xorazmshoh bu shartni katʼiyan rad etgan va jangni boshlab yuborgan. U Sharqiy Gruziyani 1225-yilda zabt etgan. Moʻgʻullar istilosi davrida R. moʻgʻul qoonigatobe boʻlgan (1235). Gruziya oʻlpon toʻlab, moʻgʻullarning harbiy yurishlarida qoʻshin yuborish majburiyatini olgan.

## Manbalar
Rus (davlat)

**Rus**, (*Rus yeri)* — Dnepr daryosi sohilining oʻrta qismida tashkil topgan sharqiy slavyan davlatining dastlabki nomi (9-asr). 12-asr boshigacha Kiyev Rusi hududining nomi. 12—13-asrlarda Qadimgi Rus yerlari va knyazliklarining nomi. 13-asrdan Belaya Rus, Malaya Rus va boshqa joy nomlari paydo boʻlgan. "Rus" atamasi sobiq *Qadimgi Rus davlatining* shimoli-sharqiy yerlari nomini anglatib, "ruslar" tushunchasining asosiga aylangan.

## Manbalar
Ruta

**Ruta** (Ruta) — toshbaqatol oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Koʻp yillik oʻt va chala buta. 60 ga yaqin turi bor, asosan, Oʻrta dengiz atrofida uchraydi. Bargi 2—3 marta patsimon qirqilgan, ketmaket joylashgan. Gullari sargʻishyashil, mayda, toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi dumaloq koʻsak. Quritilmagan P. zaharli boʻlib, yoqimsiz hidi bor. Quritilgan gullari atirgul hidini eslatadi. Yer ustki qismi tarkibida efir moyi (0,1—0,15%), rutin va boshqa moddalar bor. Dorivor oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

## Manbalar
Rus-fors urushlari

**Rus-fors urushlari** (19-asr) -Zakavkazyem hukmronlik qilish uchun Rossiya bilan Eron oʻrtasidagi urushlar: 1) 1804—13 yillardagi rus koʻshinlarini Zakavkazyedan olib chiqib ketish haqidagi ultimatum rad etilgach, Eron tomonidan boshlangan. Rus qoʻshinlari bir necha gʻalabalarga erishgan va Shimoliy Ozarbayjon hududini egallagan. 1813-yil oktabrda Eron Guliston sulh shartnomasini tuzishga majbur boʻlgan. Unga koʻra, Eron Dogʻistonni, Shimoliy Ozarbayjon ning Rossiyaga qoʻshilganligini tan olgan; 2) 1826—28 yillardagi Sharqiy Zakavkazyeni qaytarib olish maqsadida Eron tomonidan boshlangan. Rus qoʻshinlari Naxichevan, Yerevan, Tabrizni egallagan. 1828-yil fevralda Rossiya bilan Eron oʻrtasida Turkmanchoy shartnomasi tuzilgan. Unga koʻra, Yerevan va Naxichevan xonligi Rossiyaga oʻtgan.

Rus-fors urushlari u. natijasida Shimoliy Ozarbayjon va Sharqiy Armaniston Rossiyaga qoʻshilgan.

## Manbalar
Rus (maʼnolari)

**Rus**:

* Ruslar — xalq;
* Rus (davlat), Rus yeri — Dnepr daryosi sohilining oʻrta qismida tashkil topgan sharqiy slavyan davlatining dastlabki nomi (9-asr).
Rutil

**Rutil** (lot. rutilus — sargʻishqizil) — oksidlar sinfiga mansub mineral. TiO2 titan oksidining 3 polimorf modifikatsiyasidan biri. Izomorf shaklida Fe, Cr, Nb, Ta, V, Sn qoʻshimchalari boʻladi. Ta2O5 qoʻshimchasi 47% gacha boʻlsa stryuverit; Nb2O5 (42% gacha) — ilmenorutil, temir qoʻshilsa — nigrin deb ajratiladi; Tetragonal singoniyada kristallanadi. Kristallari prizmatik, ustunsimondan ninasimon shaklgacha. Rangi qizgʻishqoʻngʻir, toʻq qoʻngʻir, sargʻish, koʻkimtir, qora, baʼzan yashil boʻladi. Qattiqligi 6,5. Zichligi 4200&nbsp;kg/m³. Moʻrt R. — titan rudalarining muhim komponenti, lokboʻyoq va elektrod i.ch.da, zargarlikda qoʻllanadi.

## Manbalar
Rutullar

**Rutullar** (oʻzlarini mix abdir deb atashadi) — xalq. Dogʻiston (Rutul va Axta tumanlari) va Ozarbayjon (Nuxa tumani)da yashaydi. ~90 ming kishi. Rutul tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.

## Manbalar

## Havolalar
* '''Rutulia.com''' — Rutul axborot-tahliliy portali.
Rufiji

**Rufiji** — Tanzaniyadagi daryo. Nyasa koʻlidan sharqda joylashgan togʻlardan boshlangan Luvegu va Kilombero daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi Luvegu irmogʻining boshlanish joyidan 1400&nbsp;km, havzasining maydoni 178 ming km². Hind okeanining Mafiya dengiziga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 1100 m³/sek. Martdan may oyigacha suvi koʻpayadi. Quyi qismida kema qatnaydi.

## Manbalar
Rux qotishmalari

**Rux qotishmalari** — asosiy qismi ruxdan iborat boʻlgan qotishmalar. Tarkibida qoʻshilmalar sifatida alyuminiy, mis va magniy boʻlgan Rux qotishmalari muhim sanoat ahamiyatiga ega. Ruxalyuminiy va ruxalyuminiymis sistemalari asosidagi Rux qotishmalari tarkibida alyuminiy 3,5 dan 22% gacha, magniy 0,02 dan 2% gacha; ularda rqattiq eritma (juda oz miqdordagi alyuminiyning ruxdagi qattiq eritmasi) bilan aqattiq eritma (ruxning alyuminiydagi qattiq eritmasi) hosil boʻlishi mumkin. Ruxmis sistemasi asosida sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan L60 (mis 60%, rux 40%) va L15 (mis 85%, rux 15%) rusumli jezlar olinadi. Ruxalyuminiy sistemasi asosidagi Rux qotishmalarining mexanik xossalari ruxmis sistemasidagi qotishmalarnikidan yuqoriroq. Tarkibi 22% alyuminiy va 78% ruxdan iborat qotishma oʻta plastiklik xususiyatiga ega. Bu qotishma yuk taʼsirida 1000% gacha choʻzilishi mumkin. Boshqa oddiy metall materiallarga nisbatan bu koʻrsatkich 20—50 marta ortiq. Undan tayyorlangan listlarga past (260— 270°) tralarda osonlikcha ishlov berib, turli shaklli buyumlar olish mumkin. Ruxalyuminiymis sistemasidagi krtishmalar ruxning eng puxta qotishmalaridir. Rux qotishmalariga qoʻrgʻoshin, qalay va kadmiy salbiy taʼsir etadi, chunki ular rux bilan past tralarda suyukdanadigan evtektik tarkiblar hosil qilib, qotishma zarralari chegarasida joylashadi. Juda oz miqdordagi temir ham Rux qotishmalari qattikdigini va moʻrtligini oshiradi, ularga ishlov berilishini kiyinlashtiradi. Yuqori sifatli Rux qotishmalari tarkibidagi qalay, qoʻrgʻoshin, kadmiy va temirning miqdori tegishlicha: 0,005, 0,01, 0,005 va 0,1% dan oshmasligi zarur. Sanoatda SA15, SM1, SAM024, SAM25, SAM41, SAM102, SAM105 rusumli R.q ishlatiladi. (S harfi qotishmalardagi ruxni, A. alyuminiyni, M misni, raqamlar esa alyuminiy va misning % hisobidagi miqdorini koʻrsatadi). Rux qotishmalari oson suyuklanadigan va suyuq holatda yaxshi oquvchan boʻlganligidan karbyuratorlar, nasoslar, podshipniklar qismlari va boshqa turli murakkab shaklli detallarni bosim ostida quyishda, shuningdek, bezak buyumlar tayyorlashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Ruxli oʻgʻitlar

**Ruxli oʻgʻitlar** — tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan rux boʻlgan mineral yoki organikmineral makrooʻgitlar. Ruxli oʻgʻitlar sifatida rux sulfat, ruxli polimikrooʻgʻit (PMU7), ruxli kukun hamda tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan rux boʻlgan sanoat chiqindilari qoʻllanadi. Urugʻlikni dorilashda va ekinlarni bargi orqali oziqlantirishda rux sulfatning 0,05—0,1% li eritmasi ishlatiladi. Ruxli polimikrooʻgʻitlar (PMU7) tarkibida 20—25% rux, 1% MgO, 0,4% MnO, 13% CuO va boshqa elementlar boʻladi. Urugʻlikni dorilash hamda mevali ekin maydonlariga gektariga 3–5&nbsp;kg hisobida solish uchun qoʻllanadi. Ruxli kukun chigit va makkajoʻxori doniga 200 g/s, qand lavlagi urugʻiga 500 g/s, bodring va poliz ekinlari urugʻiga 200 g/kg hisobida ekish oldidan ishlov berishda qoʻllanadi.

Tuproqning harakatchan rux bilan taʼminlanishini hisobga olgan holda ruxli oʻgʻitlar qoʻllash qoʻshimcha hosilni taʼminlaydi.

## Manbalar
Rushdiy Muhammad Siddiq

**Rushdiy Muhammad Siddiq** ()(XVII asr, Qoʻqon) — shoir, adib va tarjimon. „Tazkirat ul-avliyo turkiy“ va „Gʻavsul-Aʼzam“ kabi asarlar muallifi.

## Hayoti
Rushdiy Muhammad Siddiq XVII asarda yashagan. U Qoʻqonda tugʻilib, umrining oxirgi yillarini Qashqarda oʻtkazgan.

Rushdiyning bizga qadar ixchamgina axloqiy-taʼlimiy mazmundagi dostoni, 4 yil davomida yozgan katta hajmdagi „Tazkirat ulavliyoi turkiy“ asari, „Gʻavsul Aʼzam“ qissasi yetib kelgan. Unda Mansur Xalloj, Boyazid Bastomiy, Robiya Adaviya, Abu Turob Naxshabiy, at-Termiziy, Junayd Bagʻdodiy, Ibrohim Adham, Uvays Qaraniy, Bishri Xofiy, Abul Hasan Xaraqoniy singari sharqning 88 mashoyixi haqida maʼlumot beriladi. Rushdiy bu asarini yozishda arab va fors tillaridagi 14 manbadan, shuningdek, xalq ogʻzaki ijodi durdonalaridan foydalangan. Kitob turkiy tilda yozilgan, avliyolar — soʻfizm taʼlimoti daholari haqida eng mukammal maʼlumot beradigan yagona tazkiradir. Tazkiraning birdan-bir nusxasi Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika universitetining qoʻlyozmalar fondida saqlanadi.

## Asarlari

* Tazkirat ul-avliyo turkiy;
* Gʻavsul-Aʼzam.

## Manbalar

## Havolalar
Ruta (maʼnolari)

**Ruta**:

* Ruta (Ruta) — toshbaqatol oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi.
* Ruta (naqsh) — ikki tomonga ulanuvchi naqsh taqsimp; naqsh mujassamotini oʻrab turadigan hoshiya naqsh.
Ruta (naqsh)

**Ruta** — ikki tomonga ulanuvchi naqsh taqsimp; naqsh mujassamotini oʻrab turadigan hoshiya naqsh. Amaliy bezak sanʼatining deyarli barcha turlari (naqqoshlik, ganch va yogʻoch oʻymakorligi, miskarlik, gilamchilik va hokazo)da keng qoʻllanadi. R.ning kengligi naqsh mujassamotida turlicha boʻlishi mumkin, uning ketmaket hamda toʻnkarma usulda ulanadigan xillari mavjud. Ketmaket ulanuvchi R.lar 1, 2, 3 yoʻnalishli boʻlib, har bir yoʻnalish bittadan chiqish nuqtasiga ega boʻladi. Toʻnkarma R.ning taqsim asosini usta 2 buklangan qogʻozga chizadi, buklangan qogʻozni ochganda toʻnkarma R. axta (ulgi)si hosil boʻladi; unda 1—2, baʼzan 3 chiqish nuqtasi boʻlishi mumkin, bunday R.da 3chiqish nuqtasi (odatda, oʻrtada boʻladi) boʻsh joylarni toʻldirishga xizmat qiladi. 2 chiqish nukali R.larda "aylanma nusxa" deb ataladigan kompozitsiya ham uchraydi (yaʼni 2 nuqtadan chiqqan novdalar halqa hosil qiladi), toʻldiruvchi boʻlaklar ham novdalarning oʻrnashgan joyiga moslab chiziladi.

## Manbalar
Rushon tizmasi

**Rushon tizmasi** — Gʻarbiy Pomirdagi togʻ tizmasi (Tojikiston). Uzunligi 120&nbsp;km. Eng baland joyi Patxor choʻqqisi — 6080 m. Rushon tizmasi granitoid, metamorfik va gilli slanetslar, kvarsit, qumtosh, ohaktosh, gneyslardan tarkib topgan. Yon bagʻirlari tosh uyumlaridan, subtropik dashtlar va shuvokli chala choʻl hamda choʻl vodiysi landshaftlaridan iborat. Daryo vodiylarida tol, jirgʻanoq, terak, doʻlana, qayin oʻsadi.

## Manbalar
Ruʼb

**Ruʼb**, Rub — oʻrta asrlardagi Tohariston shaharlaridan biri. Arablar istilosi davrida (7-asr) R. Siminjon sh. bilan yagona mulkni tashkil etib, uning shohi turkiycha Ruʼbxon unvoni bilan atalgan. Xalifalikka 826—827 yillarda 12600 dirham miqdorida xiroj toʻlagan. R.da mahalliy hukmdor — Ruʼbxonning qarorgohi boʻlgan.

## Manbalar
Ruqiya begim

**Ruqiya begim** (15-asr) — temuriy malikalardan. Shohruxning oʻgʻli Ibroxim Mirzoning xotini. Ularning nikohidan 3 oʻgʻil farzand: Sulton Abu Ishoq Mirzo (1419—27), Ismoil Mirzo (1423 — 32), Abdullo Mirzo (1433—51) dunyoga kelgan. Ruqiya begim Eri vafotidan soʻng, Fors viloyatiga hokim qilib tayinlangan Abdullo Mirzo yosh boʻlgani tufayli otabek Shamsuddin Sheroziy bilan birga davlatni idora etgan. RUH (arab. — jon) — gʻayrimoddiy asosni anglatuvchi tushuncha. Inson va hayvonlar tanasida yashovchi, uyqu va oʻlgan paytda tanani qisman yoki butunlay tark etuvchi oʻziga xos kuch (qarang Animizm, Jon). P. tushunchasining talqini tarixan oʻzgarib borgan. Yunon falsafasida R. olam asosida yotuvchi pnevma, nus (aql), logos deb tushunilgan. Aristotel "nus"ni tartibsiz materiyani shakllantiruvchi kuch deb bilgan. Oʻrta asr mutafakkirlari R.ni tabiatdan oldin mavjud boʻlgan va uni yaratuvchi kuch deb hisoblaganlar. Forobiy, Ibn Sino, Gʻazoliy va boshqa faylasuf, mutafakkirlar R.ni turlicha talqin qilishgan. Forobiy R.ni bir tanadan ikkinchi tanaga koʻchib yurishini rad etgan. Sharq tabiblari R.ni "latif bugʻ" deb tushunishgan. Materialistik falsafaga koʻra, R. deganda yuqori darajada uyushgan materiyaning mahsuli deb qaraluvchi ong, tafakkur tushuniladi, materiyaga nisbatan ikkilamchi xisoblanadi. Idealistik falsafaga kura, R. deganda materiyaga nisbatan birlamchi deb hisoblanadigan va butun borliqning negizini tashkil etgan gʻayrimoddiy asos, iloxiy kuch tushuniladi. I. Kant R.ni goya sifatida, Gegel borliqni dunyoviy R.ning rivojlanish bosqichlari sifatida karaydi. R. idealistik taʼlimotlarda markaziy oʻrin tutib, tushuncha (panlogizm), substansiya (panteizm), shaxs (teizm) sifatida namoyon boʻladi.

Xristianlikda "muqaddas R." — muqaddas uchlikdagi 3shaxs. Diniy tushunchaga kura, R. — kishi hayotida u bilan birga, vafotidan keyin esa, tanadan chiqib abadiy qoladigan koʻzga koʻrinmas narsa. Baʼzi ulamolar R.ni qon, boshqalari nafas deb hisoblaydi. Ayrimlari esa, R.ni latif va nafis havodan iborat deb, uni moddiy narsalar qatoriga qoʻyadi. Qurʼonga koʻra, Alloh odamzodni yaratmasdan oldinroq qiyomatga qadar keladigan odamlarning R.larini paydo qilgan. Islom dinida R.ning moxiyati haqida bahs yuritish man etiladi. Qurʼonda (alIsro surasi, 85oyat) R. Allohning ilmiga havola etiladigan sir ekani, R. toʻgʻrisida odamlar juda oz maʼlumotga ega ekanliklari taʼkidlangan.

Kuchma maʼnoda — insonning ichki holati, histuygʻulari, kayfiyati. Shuningdek, ishharakat, voqea va hodisalarning kechishidagi belgili xususiyatni ham anglatadi. Mas, zamon R.i, qonun R.i, taʼlimot R.i va boshqa 

## Manbalar
Ruhi juvanon

**Ruhi juvanon** — jaydari urik navi. Xalq seleksiyasida yaratilgan. Daraxti kuchli usadi. Bal. 8 m. gacha boradi. Barglari yirik, och yashil. Mevasi iyun oxiri — iyulning boshlarida pishadi, oʻrtacha 35—40 g, choʻziqdumaloq. Poʻsti silliq, yupqa, eti sariq, taʼmi xushxoʻr, suvli. Tarkibida 14— 16% qand, 0,8% kta, 60,38&nbsp;mg% vitamin S bor. Danagidan qiyinroq ajraladi. Danagi yirik, magzi shirin.

Koʻchati oʻtqazilgach, 5—6yili hosilga kiradi. Sovuqqa chidami oʻrtacha. Nam bilan yetarli taʼminlangan tuproqlarda yaxshi hosil beradi. 10—12 yoshida daraxtidan 30–55&nbsp;kg, 20—25 yoshida 60–70&nbsp;kg hosil olinadi. Mevasi xoʻlligicha yeyiladi, murabbo, kompot, turli konservalar qilinadi, sharbat tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.

## Manbalar
Ruhiy hayajon

**Ruhiy hayajon** — shaxsning oʻz harakatlari ahamiyatini tushunish yoki ularni boshqarish qobiliyatini pasaytiradigan holati; jinoyat huquqida jabrlanuvchining noqonuniy harakatlariga sabab boʻlgan qattiq ruhiy hayajonlanish yengillashtiruvchi holat hisoblanadi. Hayajonlanish holati qator oʻziga xos belgilarga ega. Mazkur alomatlar faqat mutaxassislar tomonidangina aniqlanishi lozim. Shu bois, aybdor shaxsga berilgan psixologik ekspertiza xulosasi ishga oid isbotlar bilan birga sud tomonidan inobatga olinadi (yana qarang Affekt).

## Manbalar
Ruhillo Sidqiy

**Ruhillo Sidqiy** [taxallusi; asl ismi Ruhillo Fatali oʻgʻli Oxundov; 1886.28.3 (9.4), Boku yaqinidagi Buzovna qishlogʻi — 1959.5.5, Boku] — ozarbayjon aktyori. Xalq artisti (1949). Ozarbayjon hamda yangi oʻzbek teatrining shakllanishida xizmati katta. 1924— 59 ylarda M.Azizbekov nomidagi Ozarbayjon davlat drama teatrida ishlagan. Gaji Qora („Gaji qora“), Faxriddin („Faxriddinning qaygʻusi“), Kajar („Vagif“), Nodir („Nodirshoh“), Qirol Lir, Yago, Otello, („Kirol Lir“, „Otello“) kabi obrazlar uning ijodida alohida oʻrin tutadi. U shuningdek, opera, operettalarda chiqqan bir qancha filmlarda suratga tushgan. 1916-yil Oʻzbekistonda boʻlib, oʻzbek havaskorlari bilan „Layli va Majnun“ spektaklini sahnalashtirib, oʻzi Majnun rolini ijro etgan. Keyinchalik ham u bir necha bor Oʻzbekistonda boʻlib, ijodiy hamkorlikni faol olib borgan. A.Avloniy, M. Uygʻur va boshqalar bilan ijodiy aloqada boʻlgan.

## Manbalar
Ruhobod maqbarasi

**Ruhobod maqbarasi**, Ruhobod — majoziy nom, aslida alloma avliyo shayx Burhoniddin Sogʻarjiy (Sogʻarj—Samarqand yaqinidagi qad. kent) maqbarasi. Amir Temur saltanatining dastlabki davrida (14-asrning 70-yillari) shahar Arki (Koʻk saroy, Boʻston saroy, Nuriddin Basir maqbarasi) tomonidan janubidagi Toshqoʻrgʻon—chaqar (Kichik oqsaroy, Muhammad Sulton meʼmoriy majmui, hozirgi Amir Temur maqbarasi) orasini bogʻlovchi mashhur Shohrohshoh koʻchani ochish va tartibga solish davomida yuzaga chiqqan Sogʻarjiy qabriga bogʻlab, mahobatli baland maqbara tiklangan. Amir Temur maqbara taʼminoti uchun maxsus vaqfnoma (kuyib ketgan vaqfnoma qoldiqlari tarjimasi Oʻzbekiston davlat arxivida saqlanmoqda) chiqargan. Undan maʼlum boʻlishicha, maqbara va yonidagi bogʻ yirik daromad manbai boʻlgan.

Maqbara binosi hozirgi shahar markazi tomonidan koʻzga tashlanadi, galdagi rekonstruksiya davomida maqbara atrofidagi keyingi davr binolari buzib tashlanadi, natijada maqbara qaddiqomatini yaqqol koʻrsatdi. Maqbara chorsixona, ustidagi 8 qirrali poygumbaz va oddiy gumbazdan iborat. Ichkarida nomaʼlum qabrdaxmalar bor. Tashqi tomondan (janub) avliyo qabriga tutash devor sirkori sopol bilan peshtoq shaklida hoshiyalangan. Ichkarida naqshin bezak qoldikdari saqlangan. Kirish eshigining (Buxoro amiri nomidan 19-asr oʻrnatilgan) oʻymakor bezaklari orasida baliqlar shaklini kuzatish mumkin. Aholi mazkur avliyoga alohida ixlos va ehtirom bildirib, maqbara va u bilan bogʻliq maskanni Ruhobod deb atagan. 19-asr maqbaraga bogʻlab Madrasa (hozirgi darvozaxona va bir necha hujra saqlangan), masjid va minora qurilgan. Shoʻrolar davrida mazkur maskan diniy ziyoratgoh sifatida eʼtibordan chetda qolgan, tashlandiq holga kelgan edi. Hujralar qisman buzib tashlangan, guzar masjidida korxona joylashgan. Amir Temur tavalludining 660 y.ligi arafasida maqbara atrofida keng koʻlamli rekonstruksiya ishlari amalga oshirildi. R. maqbarasi qayta gavjum ziyoratgohga aylandi. Poʻlat Zohidov.

## Manbalar
John William Strutt

**John William Strutt** () (1842.12.11, Lengford Grov — 1919.30.6, Tirling Pleys) — ingliz fizigi, tebranish nazariyasi asoschilaridan biri; London Qirollik jamiyati aʼzosi (1873-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1865), J.K. Maksvell oʻlimidan keyin shu universitet professor (1879-yildan) va Kembrij universiteti krshidagi Kavendish laboratoriya direktori. Britaniya Qirollik instituti professor (1887-yildan).

Ilmiy ishlari akustika, tebranish nazariyasi, optika, elektr va fizikaning boshqa sohalariga oid. U guruhdi va fazaviy tezliklar farqini tushuntirib berdi va guruqli tezlik formulasi (Reley formulasi)ni yaratdi. R. mutlaq qora jism nurlanishining qonunlaridan biri — shu jism nurlanish spektrida energiya taqsimotining traga bogʻlikligini ifodalaydigan qonun (Reley — Jins nurlanish qonuni)ni ishlab chiqdi (1900), bu qonun kvant nazariyaning yaratilishida muhim oʻrin egalladi. R. yorugʻlik sochilishining molekulyar nazariyasiga asos soldi. U U. Ramzay bilan birga argonni kashf etdi (1894). Nobel mukofoti laureati (1904).

## Manbalar
Reley (maʼnolari)

**Reley**:

* Reley, Reyli (Rayleigh) Jon Uilyam [lord unvonini olguncha (1873) — Strett (Strut:); (1842.
* Reley (birlik) — SGS birliklar tizimidagi solishtirma akustik qarshilik birligi.
Reley (birlik)

**Reley** — SGS birliklar tizimidagi solishtirma akustik qarshilik birligi. J.U. Reley sharafiga qoʻyilgan. 1R.= 1 dinas/sm³ = YUNs/m³ = YUPas/m.

## Manbalar
Rend

**Rend** — Janubiy Afrika Respublikasi pul birligi. 1961-yildan muomalaga kiritilgan 1 R. = 100 sentyabr Xalqaro ifodasi ZAR. Valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 7,9 R. (2003, may).

## Manbalar
Arnold Rüütel

**Ryuytel Arnold Fyodorovich** (1928.10.5, Saaremaa uyezdi) – Estoniya davlat arbobi. Estoniya qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1964). Qishloq xoʻjaligi fanlari doktori. Mehnat faoliyati 1949-yildan boshlangan. Estoniya chorvachilik va veterinariya ilmiy tadqiqot institutining tajriba bazasida bosh zootexnik, shu institut direktori oʻrinbosari (1957–63), "Tartu" szi direktori (1963–69), Estoniya qishloq xoʻjaligi akademiyasi rektori (1969–77). Estoniya KP MK kotibi (1977–79), Estoniya Vazirlar Kengashi raisining 1oʻrinbosari (1979–83), Estoniya Oliy Kengashi Prezidiumi (1983–90), Estoniya Oliy Kengashi (1990–92) raisi. 2001-yil sentabrdan Estoniya Respublikasi prezidenta. Shuningdek, Jahon "Yashil xoch" tashkilotining Estoniya boʻlimi va "Estoniya sohili va dengizi" harakati raisi.

## Manbalar
Ryukyu orollari

**Ryukyu**, Nansey — Yaponiyadagi orollar arxipelagi, Kyusyu va Tayvan o.lari oraligʻida. Sharqiy Xitoy dengizini Tinch okeandan ajratib turadi. Shim.sharqsan jan.gʻarbga yoy shaklida 1200&nbsp;km masofaga choʻzilgan. R. 98 orolni oʻz ichiga olgan 6 ta yirik orollar guruhidan iborat. Umumiy maydoni 4,8 ming km². Yirik orollari — Okinava va Amami. Orollarning jan.sharqiy qismi asosan, mezozoyning karstli ohaktoshlaridan, shim.gʻarbi vulkan jinslaridan tuzilgan. Seysmik faol zona, tez-tez zilzila boʻlib turadi, 3 ta harakatdagi va bir nechta soʻngan vulkan bor. Yer yuzasi plato va past togʻlardan (bal. 300–500 m), shuningdek, past sohilboʻyi terrasalaridan iborat. Eng baland joyi 1935 m (Yaku o.da). 29° sh.k.dan janubda orollar marjon riflari bilan oʻralgan. Fosforit va toshkoʻmir konlari bor. Iklimi shimolida subtropik, janubida tropik, mussonli (yillik yogʻin 2000–3500&nbsp;mm), vaqtvaqti bilan tayfunlar boʻladi. Oʻrtacha temperatura yanvarda 14—18°, iyulda 27— 28°. Doim yashil tropik oʻrmonlar bor. Sholi, batat, shakarkamish ekiladi. Baliq ovlanadi. Shoyi toʻqiladi. Eng katta shahri — Naxa.

## Manbalar
Ruhoniy

**Ruhoniy** — diniy lavozimda xizmat qiluvchi, dinni targʻib etuvchi kishi, din peshvosi. Ruhoniy buddizm, iudaizm, xristianlik, hinduiylik, islom va boshqa dinlarda mavjud. Ruhoniy monoteistik dinlar kelib chiqishi bilan paydo boʻlgan. Kohinlar Ruhoniylarning oʻtmishdoshi hisoblanadi. Ruhoniylarning oliy tabaqasiga xudoning yerdagi noibi (katolitsizmda — Rim papasi) yoki xudoning unda mujassam boʻlishi (lamaizmda — dalaylama, ismoiliylarda — firqa boshligʻi) deb eʼtiqod qilinadi.

Pravoslav cherkovida Ruhoniylar qora Ruhoniylar (monaxlik turmush tarzini qabul qilganlar) va oq Ruhoniylarga boʻlinadi. Rus pravoslav cherkovida Ruhoniylar moddiy jihatdan cherkov qavmlari tomonidan taʼminlanadi. Ular diniy seminariya va akademiyalarda tayyorlanadi.

Islom dini endigina yoyilayotgan davrda davlat va diniy jamoa birbiridan ajralmagani uchun maxsus Ruhoniy boʻlmagan. Maʼmuriy-siyosiy ishlar bilan shugʻullangan kishilar Ruhoniylar vazifasini ham bajargan. Maʼlum vaqt oʻtgandan soʻng Ruhoniylar qatlami vujudga kelgan va tabaqalanish boshlangan. Sunnishikda oliy ruhoniy muftiy hisoblanadi, shialikda oyatulloh, hujjat alislom, shayx ulislom va hokazo Shariat ishlarini boshqaruvchi faqih, qozi, aʼlam va boshqa, dare beruvchi mudarrislar ham Ruhoniylar tabaqasiga kiradi. Oʻzbekistonda islom dini uchun ruhoniy kadrlar Toshkent islom instituti, Mir Arab madrasasi va boshqa turli diniy bilim yurtlarida tayyorlanadi. Ruhoniy jamiyatning maʼnaviy hayotiga muayyan taʼsir koʻrsatadi.

Keyingi paytlarda "Ruhoniy" atamasi islomdan boshqa din arboblariga qoʻllaniladigan boʻldi. Islomda bu soʻz oʻrnini ulamo soʻzi egallagan.

Ruhoniy - bu dinning muqaddas marosimlarini o‘tkazishga vakolatli bo‘lgan diniy yetakchi bo‘lib, u asosan insonlar va bir yoki bir nechta ilohlar o‘rtasidagi vositachi vazifasini bajaradi. Ular, shuningdek, diniy marosimlarni, ayniqsa xudolarga qurbonlik keltirish va ularni sharaflash marosimlarini o‘tkazish huquqiga ega. Ularning lavozimi "ruhoniylik" deb ataladi va bu atama bunday shaxslarga jamoa sifatida ham qo‘llanilishi mumkin. Ruhoniyning vazifalariga vaqti-vaqti bilan e’tiroflarni tinglash, nikoh maslahalari berish, nikohdan oldingi maslahatlar o‘tkazish, ma’naviy yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish, din asoslarini o‘rgatish yoki kasalxonalar va qariyalar uylaridagi bemorlarni ziyorat qilish kabi majburiyatlar kirishi mumkin.

## Yana qarang
* Brahmanlar

## Manbalar

## Havolalar

* Description of the problem of Roman Catholic and Old Catholic reunion with respect to the female priesthood
* 
*
Reket

**Reket** (inglizcha racket — qoʻrqitish, doʻq-poʻpisa) — tovlamachilik, qoʻrqitish, doʻqpoʻpisa, zoʻravonlik va boshqa yoʻllar bilan biror narsa undirish. Odamlarni garovga olish orqali, avtomobillarni oʻgʻirlab egalaridan katta pul talab qilish kabilar raketga kiradi.

Raket dastlab Italiyaning Sitsiliya orolida paydo boʻlib, soʻng butun Yevropa mamlakatlariga yoyiddi. AQShda zoʻravon tovlamachi gangsterlar raket deyilgan. Sobiq SSSR hududida 80-yillarning 2-yarmidan boshlab yakka tartibdagi tadbirkorlar, kooperativlar, xususiy korxonalar, birjalar, savdo uylari, tijorat doʻkonlari paydo boʻlishi bilan raket vujudga keldi. Raket ogʻir jinoyatlar guruhiga kiradi. Oʻzbekistonda unga qarshi keskin kurash olib borilishi natijasida raket bilan bogʻliq jinoyatlar ancha kamaydi.

## Manbalar
Dmitriy Ryabichev

**Dmitriy Borisovich Ryabichev** (1926.1.9, Malin, Ukraina — 1995.25.4) — haykaltarosh, Oʻzbekiston (1976) va Rossiya Federatsiyasi (1978) xalq rassomi. Leningrad muhandislik qurilishi instituti (1949) va Moskva badiiy sanoat bilim yurti (1954) ni tugatgan. Asosan haykaltaroshlikning monumental yodgorlik sohasida ijod qiladi, asarlarida kompozitsion yaxlitlik, shakl ifodaliligi va ulugʻvorlikka erishgan: "Vladimir shahrining 850 yilligi" (bronza, 1959, Vladimir shahrida), "Oybek" (granit, 1971, Toshkent), "Jasorat" (bronza, granit, 1976, Toshkent), "Xalqlar Doʻstligi" (bronza, granit, 1982, Toshkent) va boshqa monument va yodgorlik haykallarning muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1964).

## Manbalar
Ryazan

**Ryazan** — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Ryazan viloyati markazi. Oka daryosi boʻyida. Yirik pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 533,1 ming kishi (1998). Mashinasozlik (stanoksozlik, "Tyajpressmash", "Ryazselmash") i.ch. birlashmalari, avtomobil agregatlari, avtomobil apparaturasi, elektron priborlar, hisoblashanalitik mashinalar, isitish priborlari, neftni qayta ishlash, kimyoviy tola, kartonruberoid zdlari, qurilish materiallari i.ch., oziq-ovqat, yengil va yogʻochsozlik sanoati korxonalari ishlab turibdi. 2 ilmiy tadqiqot instituti, 4 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxonasi, badiiy muzey, I.P.Pavlov uymuzeyi bor. R. yilnomalarda birinchi marta 1095-yildan tilga olingan. Dastlab Ryazan knyazligi markazi R. deb atalgan va hozirgi R.dan 50&nbsp;km jan.sharqsa boʻlgan. Shahar 1237-yilda moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan. XIV asr oʻrtalarida knyazlik markazi Pereyaslavl—Ryazanskiy shahriga koʻchirilgan (bu knyazlik 1521-yilda Moskva davlati tarkibiga qoʻshildi). Shahar 1778-yildan Ryazan deb atala boshlagan. 1778—1929-yillarda Ryazan gubernyasi markazi. XIX asr oʻrtalarida R.da choʻyan quyish hamda yogʻ korxonalari va boshqa qurilgan. 1929—30 yillarda R. Moskva viloyati okrug markazi, 1937-yildan viloyat markazi. Meʼmoriy yodgorliklardan Kreml ansambli tarkibida: Xristorojdestvenskiy (XV asr, XIX asr), Arxangelskiy (XVI asr), Uspeniye (XVII asr) soborlari, Arxiyepiskop palatalari (XVII asr), Spas monastiri majmui (XVII— XVIII asrlar), XVII asrga oid bir qancha cherkovlar, klassik uslubdagi binolar, kasalxonalar (XIX asr boshlari), savdo rastalari (XIX asrning birinchi yarmi) va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Ryazan viloyati

**Ryazan viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 26 sentabrda tashkil etilgan. Rossiya Yevropa qismining markazida joylashgan. Markaziy federal okrugiga kiradi. Maydoni 39,6 ming km². Aholisi 1228 ming kishi (2002), asosan, ruslar (96,1%), shuningdek, ukrain (1,2%), mordva (0,6%) va boshqa millat vakillari (2,1%) ham yashaydi. Shahar aholisi – 68,9%. 25 maʼmuriy tuman, 12 shahar va 26 shaharchadan iborat. Markazi – Ryazan shahri. Boshqa yirik shaharlari: Skopin, Kasimov.

Viloyat Oka daryosining oʻrta va quyi qismlarida joylashgan, yer yuzasi tekislik. Shimoliy qismi Meshchyora pasttekisligi hududida (bal. 80–130 m), Okaning oʻng sohilida OkaDon tekisligi (eng baland joyi 180 m). Gʻarbiy qismi Oʻrta Rossiya qirlari bilan band (eng baland joyi 236 m). Ohaktosh, gil, kum, qoʻngʻir kumir, torf konlari bor.

Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –11°, iyulniki 19°. Yillik yogʻin 550&nbsp;mm (asosan, yezda yogʻadi). Vegetatsiya davri 180 kun. Asosiy daryosi – Oka va uning irmoqlari (Pra, Gus, Pronya, Para, Moksha, Ranova, Sna). Meshchyora pasttekisligida Dubovoye, Velikoye, Chyornoye, Beloye va boshqa koʻllari bor. Tuprogʻi podzol, sur tusli oʻrmon tuprogʻi, qoratuproq. Hududining 35% oʻrmon. Tiyin, tulki, quyon, boʻri, qobon, los yashaydi. Viloyat hududida Meshchyora milliy bogʻi, Oka qoʻriqxonasi joylashgan.

Sanoatining asosiy tarmoklari: elektroenergetika, neftni qayta ishlash, kimyo (kimyo tolasi va iplari), mashinasozlik (Rossiyada ishlab chiqariladigan metall kesuvchi stanoklarning 9%; televizorlarning 18%; kartoshka qazish kombaynlari, hisoblash texnika vositalari), toʻqimachilik sanoatlari mavjud. Yirik korxonalari: neftni qayta ishlash, stanoksozlik zavodlari, "ViskoR" (kimyo tolasi va iplar), hisoblash analitik mashinalari korxonasi, avtoagregatlar zavodi, "Safyan" (koʻn mahsulotlari), "Kombayn", "Korteks" (ipak gazlamalar) korxonalari, Ryazan radio zavodi. Ryazan issiqlik elektr stansiyasi va boshqa ishlab turibdi.

Qishloq xoʻjaligining muhim tarmogʻi – goʻshtsut yoʻnalishdagi chorvachilik. kramol, qoʻy, choʻchqa, parranda boqiladi. Nasldor yilqichilik rivojlangan (2 ot zavodi bor). Arpa, bugʻdoy, suli, kand lavlagi, yemxashak ekinlari ekiladi, meva va rezavor meva yetishtiriladi. Oka, Moksha, Sna daryolarida kema qatnaydi. Temir yoʻli uzunligi – 943&nbsp;km. Avtomobil yoʻllar uz. 6475&nbsp;km (1997). 4 oliy oʻquv yurti, ilmiy tadqiqot instituta, 3 teatr, 8 muzey (shu jumladan, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxonasi, Konstantinovo qishlogʻida S.A.Yesenin adabiy memorial muzeyi), 20 dan ziyod sanatoriy, kurort va dam olish uylari (shu jumladan, Solotcha iqlim kurorti) bor.

## Manbalar
Roʻvak

**Roʻvak** (paniculo) — oʻsimlik toʻpgulining bir turi. Bunday toʻpgulning bosh oʻqida gul shoxchalari joylashadi; Mas, oqsoʻxta, suli, sholi va boshqa 

## Manbalar
Roʻvakoʻt

**Roʻvakoʻt** () — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yer yuzida 150 ga yaqin turi bor. Oʻrta Osiyoda 16, Oʻzbekistonda 3 turi usadi. R. oʻrmonlarda, choʻl va adirlarda, dare va soy sohillarida tarqalgan. Hamma turidan yemxashak tayyorlanadi.

## Manbalar
Boʻron Roʻziyev

**Boʻron Roʻziyev** (1941, Qiziltepa tumani Vangazi qishlogʻi) — gaz koni operatori, Oʻzbekiston Qahramoni (1995). 1962—64 yillarda turli tashkilotlarda ishchi. 1964— 72 yillarda "Buxoroburgʻineft" va "Qashqadaryogaz" boshqarmalarida burgʻi ustasi yordamchisi, neft va gaz konlari operatori. 1972-yildan hozirgigacha "Muborakgaz" gaz konlari boshqarmasiga qarashli Muborak gaz konida neft va gaz qazib olish boʻyicha operator. U Muborak, Shoʻrtepa, Shimoliy Maymanak gaz va neft konlaridagi neft quduqlarini ishga tushirish va oʻzlashtirishda, konlarda yangi texnikani joriy etishda, respublikaning neft mustaqilligini taʼminlash uchun kurashda jonbozlik koʻrsatgan.

## Manbalar
Roʻzi Qodiriy

**Roʻzi Qodiriy** (asl ism-sharifi: *Roʻziyev Roʻzi*) (1925-yil 6-iyun, Qashqar – 2001-yil 11-avgust, Toshkent) – uygʻur shoiri va adabiyotshunosi. Qashqar shahridagi gimnaziyada (1942—45), keyin Urimchi shahridagi milliy intda (1945—1947) oʻqigan. Sovet fuqaroligini olib, Gʻuljada oʻqishni davom ettirgan (1947— 1949). „Janubiy Tyanshan“ gaz.da boʻlim mudiri, Janubiy SinSzyan adabiyot va sanʼat xodimlari uyushmasining masʼul kotibi, Janubiy SinSzyandagi sovet fuqarolarining „Bizning yoʻl“ gaz. muharriri boʻlib ishlagan (1950—1955). 1955-yilda Oʻzbekistonga kelib, Toshkent universitetini tugatgach (1961), Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1985-yildan). „Dahshatli izlar“, „Lola va Qurbon“ (1948—49) dostonlari, „Zulmat va tong“, „Kurash va oʻch“, „Aminaxonimning uyasi“ (1950—55) dramalari bor. R. Q. Oʻzbekistonga koʻchib kelganidan keyin uygʻur tilida „Uchqun“ (1956), „Uygʻur ertaklari“ (1956), oʻzbek tilida esa „Kurash ilhomlari“ (1959), „Uygʻur qoʻshiqlari“ (1960), „Bahodir oʻgʻlon“ (1962), „Qashqar qoʻshigʻi“ (1965), „Qutlugʻ diyor“ (1969), „Xiva gullari“ (1972), „Gʻururim“ (1978), „Hurriyat sabolari“ (2001) singari sheʼriy toʻplamlarni eʼlon qilgan.

Ac: Uygʻur realistik adabiyotining rivojlanishi, T., 1979.

## Manbalar
Damir Roʻziboyev

**Damir Solijonovich Roʻziboyev** (1939-yil 16-aprel, Samarqand) — haykaltarosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1985). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1959). Oʻzbekiston badiiy fondining kulollik zavodi (1959— 1961), Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot instituti (1961—1965)da ishlagan; Oʻzbekiston Davlat sanʼat muzeyi direktori (1988— 1997). P. ijodiga oʻzbek badiiy merosining taʼsiri kuchli boʻlib, unda milliylik oʻziga xos tarzda namoyon boʻldi (Navoiy shahri aerovokzali binosi devorlarini bezagan relyeflar, 1985). R. portretlar (Beruniy siymosi tasvirlangan "Mutafakkir" asari, shamot, 1979; "Rassom V.Savitskiy", bronza, 1980 va boshqalar), xalq vakillari va turmushi tasvirlangan asarlar ("Buvi va nevara", shamot, 1975; "Sayramlik qiz", shamot, 1978 va boshqalar) muallifidir. Ramziy obrazlar (jumladan, "Navroʻz malikasi", 2001 va boshqalar) hamda Semurgʻ qush tasviri R. ijodida alohida oʻrin tutadi: "Toʻy" (shamot, 1977), "Xonanda" (shamot, 1982), "Musiqa" (bronza, 1988) va boshqa

## Manbalar
Roʻzimatov Vahob

**Roʻzimatov Vahob** (1921.17.11, Toshkent) — jurnalist va tarjimon. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1976). Yozuvchilar uyushmasida maslahatchi (1955—60), "Sharq yudduzi" jur.da adabiy xodim, boʻlim mudiri (1945—55), bosh muharrir oʻrinbosari (1960—71), "Guliston" jur.da masʼul kotib, bosh muharrir oʻrinbosari (1971— 81), "Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati" gaz.da boʻlim mudiri (1881—82). Ijodiy faoliyati 30-yillar oxirida tarjimonlik bilan boshlangan. M. Sholoxov, K. Simonov, romanlari, A.KonanDoyl, J. Svift, L.N.Tolstoy, A.N. Ostrovskiy, N.Hikmat pyesalari, shuningdek, A.S. Pushkin, A.P.Chexov, F.M.Dostoyevskiy, Maksim Gorkiy, B.Polevoy, O.Gonchar, G. Sevuns, O’Genri, M. Tven, R. Tagor, J. Rodari va boshqa yozuvchilar asarlarini oʻzbek tiliga oʻgirgan. R.ning "Katta oila" (hamkorlikda, 1942), "Uch oʻrtoq" (hamkorlikda, 1943), pyesalari bor. R. Gʻafur Gʻulomning 10 jildli "Asarlar" toʻplamini (1970—78) nashrgatayyorlagan. "Elyurtxurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

## Manbalar
* Qandolatchilar, T., 1965.
Roʻyjo

**Roʻyjo** (fors. — yuz, yuza va joy), joypoʻsh — choyshab turi; asosan, oq va malla boʻzdan P. shaklida kashta tikib tayyorlanadi (pastki oyoq qismi bezaksiz). R. qizlarning sepiga kirgan, dastlab kelinkuyovlarning oʻrniga yopilgan. Birinchi farzand dunyoga kelguniga qadar yosh kelinkuyovlarning uyini bezab turgan, keyinchalik faqat bayramlardagina osilgan. Hozirda sidirgʻa rangli matolardan popop mashinasida kashta tikib tayyorlanadi. R.ni qoʻlda kashta tikib bezash anʼanasi hozirgi kunda ham davom etmoqda (Mas, Samarqand viloyati Urgut tumani va boshqalar).

## Manbalar