open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akbar Jaloliddin Muhammad

**Akbar Jaloliddin Muhammad** (1542.14.10, Amarkot −1605, Agra yaqinidagi Sikandra qishlogʻi), „Akbar-shoh“ — Boburiylar sulolasidan hukmdor (1556 — 1605). Hindistondagi boburiylar saltanati hukmdori (1556-yildan).

Boburning nabirasi, Humoyunning oʻgʻli, 13 yoshida taxtga oʻtirgan (1556-yil 15-fevral). Dastlab vaziri turkman Bayramxon otaliq yorda-mida taxtni boshqargan, soʻngra balogʻat yoshiga yetgach, mamlakatni qattiqqoʻllik bilan idora eta boshlagan. Saltanatini kengaytirish uchun muttasil kurashgan. Akbarshoh davrida Boburiylar saltanati shimolda Balxdan tortib janubda Godovari daryosigacha (Kashmir va Afgʻoniston hududlari bilan), gʻarbda Arabiston dengizidan sharqda Bengaliya qoʻltigʻigacha boʻlgan ulkan hududni qamrab olgan. Markazlashgan saltanat tuzish maqsadida 1574-yildan ichki islohotlar oʻtkazishga kirishadi: qoʻshin ustida nazoratni kuchaytiradi va uni qayta tashkil etib, yangidan qurollantiradi, mamlakatni yangi maʼmuriy tumanlarga boʻladi. Nikoh rishtalari orqali Rajput knyazliklari bilan aloqalarni mustahkamlagan. Rajputlar otliq qoʻshini Akbar qoʻshinining asosini tashkil qilgan. Yirik yer egalari — jogirdorlarning oʻzboshimchaligiga qarshi bir qancha chora-tadbirlarni oʻtkazgan, 1574-yil dehqonlar, sarkardalarga yer inʼom etish oʻrniga xazinadan ularga maosh toʻlashni, mamlakatdagi yerlardan soliq toʻplashni oʻz xizmatchilari zimmasiga yuklagan. Akbar aholi orasida diniy jihatdan oʻzaro birdamlikka erishish maqsadida hindlarni yuqori mansablarga tayinlay boshlagan va yangi din — „dini ilohiy“ joriy etgan. Bu din oʻzida islom, hinduizm, parsizm va jaynizm dinlarining qorishmasidan iborat boʻlgan. Akbar dunyoviy va diniy hokimiyatni oʻzida mujassamlashtirgan. Bu dinga eʼtiqod qilganlar Akbarning marhamatiga sazovor boʻlganlar. Keyinchalik Akbar vafotidan soʻng bu yangi din kichik bir mazhabga aylanib qolgan. Akbar dehqonchilik va savdoga katta eʼtibor bergan, Yevropa mamlakatlari bilan ham savdo-sotiq olib borgan. Akbar ilm-fan, sanʼatga ham homiylik qilgan. Akbarning vaziri va doʻsti Abulfazl Allomiy Akbar saltanati tarixiga oid „Akbar-noma“ asarini yozib qoddirgan. Akbar buyuk davlat arbobi, quvvai hofizasi kuchli, jasur, iqtidorli sarkarda boʻlgan.

## Yana qarang

* Akbar Shoh II
* Ashoka
* Maharana Pratap
* Buyuk odamlar roʻyxati

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Qodirov P., Humoyun va Akbar, T., 1994.

## Havolalar

* ''Akbar, Emperor of India'' by Richard von Garbe at Project Gutenberg
* ''The Drama of Akbar'' by Muhammad Husain Azad from 1922.
Akbarnoma

**"Akbarnoma"**, **"Tarixi Akbarshohiy"** („Akbarshoh tarixi“), **"Tarixi Akbariy"** („Akbar tarixi“) – tarixiy asar, boburiylardan Akbar topshirigʻiga koʻra uning vaziri va yaqin safdoshi Abulfazl Allomiy tomonidan 1589-1601-yillarda yozilgan. „Akbarnoma“ 3 jilddan iborat. Birinchi jildida Akbarning tugʻilishi, uning shajarasi hikoya qilinadi, Bobur, Humoyun davrida Afgʻoniston va Shimoliy Hindistonda yuz bergan siyosiy vaziyat tasvirlanadi. Bulardan tashqari Akbar hukmronligining ilk 17 yili (1556-1572)da roʻy bergan voqealar bayon etiladi. Ikkinchi jild Hindiston va Shimoliy Afgʻoniston tarixini (1573-1601/02 yil), uchinchi jild esa Akbar shaxsi, uning saroyi, boburiylar saltanatining tuzilishi, mamlakatning maʼmuriy boʻlinishi, soliq va boshqadan keladigan tushumlar, dinlar, hindlarning dunyoqarashi va boshqa haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Uchinchi jild „Oyini Akbariy“ („Akbar qonunlari“) nomi bilan mustaqil asar sifatida ham mashhur. Muallif vafotidan soʻng Akbar hukmronligining soʻnggi davrlari yozilmay qolgan. Ammo, keyinchalik bu davrlar „Akbarnoma“ asosi (tartibi)da yoritiladi (unda voqealar yilma-yil bayon etiladi) va u „Taqmilaiy Akbarnoma“ nomi bilan tarixga kiradi. „Akbarnoma“ga qoʻshimcha qilingan soʻnggi qismlari muallifi aniq maʼlum emas. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, u lahorlik yozuvchi va tarixchi Inoyatullo ibn Muhib Ali deyilsa, boshqa maʼlumotlarda Shoh Jahonning mashhur tarixchisi Muhammad Solih Kambo („Shoh Jahonnoma“ning muallifi) deyiladi, uchinchi bir maʼlumotda esa Abulfazl Allomiy maktublarini toʻplagan jiyani tomonidan yozilgan deb koʻrsatiladi. „Akbarnoma“da tarixiy voqealar yilma-yil tadrijiy suratda bayon etiladi. Maʼlumotlar esa rasmiy hujjatlardan olinadi va sodir boʻlgan voqealarning bevosita ishtirokchisi, guvohi boʻlganlarning yozishmalari va xotiralariga asoslaniladi. Shunga koʻra „Akbarnoma“ qimmatli va ishonchli tarixiy asar hisoblanadi. „Akbarnoma“ nusxalari Angliya, Fransiya, Hindiston, Rossiya va boshqa mamlakatlarda saqlanmoqda. XIX asrda „Akbarnoma“ Beverij, Elliot va Dousonlar (I-II jild), shuningdek Glodvin, Bloshman, Jarretlar (III jild) tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
Asqarali Akbarov

**Asqarali Odamshoyevich Akbarov** (1951.2.10, Oʻsh viloyati Yangiyoʻl tumani Karavon qishlogʻi — 12-fevral, 2022, Namangan) — naqqosh, Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi (2000). T. Toʻxtaxoʻjayevning shogirdi. R. Yoqubov, J. Hakimov, M. Usmonovlar bilan birga ishlab hunar oʻrgangan. M. Uygʻur nomidagi Toshkent sanʼat institutini tugatgan (1995). 1975-yildan Qoʻqon badiiy ishlab chiqarish ustaxonasida naqqoshlar brigadasi boshligʻi, 1982-yildan Namangan badiiy ustaxonasi amaliy sanʼat brigadasi boshligʻi, 1989-yildan Namangan viloyat oʻlkashunoslik muzeyida sanʼat boʻlimi boshligʻi, 1998-yildan Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Namangan viloyati Badiiy ijodkorlar uyushmasi rahbari. A. ijodida anʼanaviy naqqoshlikni rivojlantirdi, binolar bezagida naqqoshlik bilan ganch va yogʻoch oʻymakorligini uygʻun holda qoʻlladi, unutilib ketgan kundal uslubini tikladi. Kursi, xontaxta, guldon, lagan kabi buyumlarni nafis ranglarda bezaydi. Milliy va zamonaviy binolar bezagida islimiy va girih mujassamotidan keng foydalanadi. Namangan („Paxtalikoʻl“ sanatoriysi, Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi va boshqalar), Toshkent („Moviy gumbazlar“ choyxonasi, Xalqlar doʻstligi saroyi va boshqalar) va boshqa viloyatlarda, xorijda 60 dan ortiq jamoat binolarini bezadi.

12-fevral, 2022-yilda 71 yoshida vafot etdi.

https://www.facebook.com/badiiy.akademiya/posts/1110464526396396?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZWNXGePM1NY1kV6ro9nnv5WMYxsydkpG9reNjGO2SFNaq15FyvZ7xFOkn_Djm4rIC1HusyBJeYuB01t_QVKvRAyu7aCisMFXkdvIga29KqNoCa2th8xCvhm3VbPcmkdbGmn5CmfOp74MDZbxexdlcg3cgzEvaV93p8Ee1I74fnDMQ&__tn__=%2CO%2CP-R

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayzek Azimov

**Ayzek Azimov** (2-yanvar 1920-yil; 6-aprel 1992-yil) – amerikalik fantast yozuvchi, fan targʻibotchisi. Belorussiyaning Petrovichi qishlogʻida tugʻilgan. 1923-yilda ota-onasi bilan Nyu-York shahriga koʻchib ketgan. Oʻsha yerda Kolumbiya universitetini tugatgan. Mutaxassisligi bioximik. Azimov Ayzeklari uchun falsafa doktori unvonini olgan. Birinchi qissasi 1939-yil eʼlon qilingan. Shundan soʻng „Poydevor va Imperiya“ (1952), „Men robotman“, „Mangulik intihosi“ (1955), „Neytrino“, „Darba-dar“ (1966), „Koinot oqimlari“ (1972), „Poydevor qirralari“ (1982), „Poy-devor va Yer“ (1986) asarlarini eʼlon qildi. Ayzek Azimov fantastikaga intellektual nasr unsurlarini kiritdi va uni badiiy nasrga yaqinlashtirdi. Bundan tashkari asarlaridan ijtimoiy muammolar ham oʻrin olgan. Ayzek Azimov ilmiy fantastika asoschilaridan biri. Ayzek Azimovning bir qancha hikoyalari va „Koinot oqimlari“ romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
Odiljon Akbarov

**Odiljon Akbarov** (1933-yil 23-avgust Baliqchi tumani) – Xalq oʻqituvchisi (1983). „Oʻzbekiston hunar-texnika taʼlimi aʼlochisi“ (1969). 1951-yil Andijon shahridagi 10-hunar bilim yurtini, 1955-yil Toshkent industrial texnikumini, 1971-yil sirtdan Andijon pedagogika institutini tugatgan. 1955-yildan Andijon shahridagi 10-hunar-texnika bilim yurtida ishlab chiqarish taʼlimi boʻyicha usta, 1971-96 yillarda Andijon mashinasozlik litseyida maxsus fanlar boʻyicha oʻqituvchi. Akbarov boshchilik qilgan chizmachilik kabineti respublikadagi eng namunali kabinet hisoblangan. Ekranlashtirilgan bu kabinetda turli xil koʻrgazmali qurollar, didaktik materiallar oʻrnatilgan.

## Manbalar
Munojatxon Akbarova

**Munojatxon Abdurazzoqovna Akbarova** (1941.22.4, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Andijon pedagogika institutining tarix fakultetini tugatgan (1967). 1960-72 yillarda Xoʻjaobod tumanidagi 14-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1972-yildan 18-maktab direktori. Akbarova rahbarlik qilayotgan jamoa „Yil maktabi- 94“ respublika koʻrik tanlovida faol ishtirok etdi. Uning tashabbusi bilan maktab muzeyi tashkil etildi, maktabning moddiy texnika bazasi boyitildi.

## Manbalar
Akvadag

**Akvadag** – grafinning suvdagi suspenziyasi; elektron nurli trubka ichki sirtida elektr oʻtkazuvchi qatlam hosil qilish uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Akvakultura

**Akvakultura** (lotincha aqua – suv, cultura – yetishtirish, parvarish qilish) – suv havzalaridan unumli foydalanish maqsadida suvda yashaydigan organizmlar (baliqlar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar, suv oʻtlari)ni na-zorat qilib turiladigan sharoitda yetish-tirish va parvarish qilish. A. mahsuloti jahonda muntazam oʻsib boradi. Organizmlarni dengiz suvi yoki shoʻr suvlarda yetishtirish marikultura deb ataladi.

## Manbalar
Akvalang

**Akvalang** (lotincha. aqua – suv va ing. lung – oʻpka) – odamning suv ostida bemalol nafas olib suzishiga hamda ishlashiga imkon beruvchi apparat. Fransuz sportchisi J. I. Kusto va muhandisi E. Ganyan ixtiro qilgan (1943). A.dan foydalanuvchi kishi uni orqasiga tasma bilan osib oladi. A.da ogʻizga tutiladigan moslama, darchali maska yoki gidrokombinezon, suzgich, qoʻlga taqiladigan chuqurlik oʻlchagich, kompas va soat ham boʻladi. A.ning har birida ichiga siqiq (150&nbsp;kg/sm2) havo toʻldirilgan (har biri 7 l li) 2 ballon bor. A. suv ostida 40 m gacha chuqurlikda 10 min dan 70 min gacha boʻlishga imkon beradi.

## Manbalar
Ilyos Akbarov

**Ilyos Akbarovich Akbarov** (1909-yil 5-may, Toshkent) — oʻzbek musiqashunosi. Birinchi oʻzbek musiqa folklorshunoslaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1956). Sanʼatshunoslik institutida ilmiy xodim (1932—39), direktor (1943—48), „Oʻzdavnashr“da musiqa boʻlimining mudiri (1934—40), Toshkent musiqa bilim yurti (1930—42), Toshkent davlat konservatoriyasi (1943-yildan)da oʻqituvchi, musiqa nazariyasi kafedrasi mudiri (1963—90), professor (1979-yildan). Fargʻona vodiysi va Xorazm viloyatlarida oʻzbek va uygur xalq kuylarini toʻplab, ayrimlarini nashr ettirgan: „Oʻzbek 257ashulalari“ (M., 1934, H. Muhamedova bilan hamkorlikda), „30 ashula“ (M., 1935), „Oʻzbek xalq qoʻshiklari“ (T., 1939), „Muqimiy va Furqat ashulalari“ (T., 1959) va boshqa Ilk oʻzbek bolalar qoʻshiklari („Biz kuylaymiz“, T., 1939), „Musiqa lugʻati“ (T., 1987, 2-nashri —1997), darslik va uslubiy qoʻllanmalar muallifi. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2000).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikrom Akbarov

**Ikrom Ilhomovich Akbarov** (1-mart 1921, Toshkent — 18-dekabr 2011, Toshkent) — kompozitor, Oʻzbekiston xalq artisti (1981), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Toshkent (1945) va Leningrad (1950) konservatoriyalarini tugatgan. Hamzaga bagʻishlangan „Shoir xotirasiga“ simfonik poemasi (1954) oʻzbek simfonik ijodiy tafakkurining shakllanishida Asqarali Akbarov ishlagan bino bezagi muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Akbarov simfonik asarlar, opera va baletlar, oratoriyalar, vokalsimfonik va kamer-cholgʻu asarlar (xususan 6 ta torli kvartet), qoʻshiq va romanslar, xor turkumlari muallifi, kinofilmlar va dramatik spektakllarga musiqa yaratgan, oʻzbek xalq kuylarini joʻrsiz xor uchun qayta ishlagan. Ijodiy uslubi teran simfonik tafakkurga asoslangan. Simfonik asarlari — „Epik poema“ (1961), skripka va orkestr uchun 1-2- va 3- konsertlar (1962, 1984, 1997), „Pochta“ (1970), „Shakuntala“ (1980) simfonik manzaralari, „Samarqand haqida sim-fonik hikoyalar“i (1973), 2 ta simfoniya (1996, 1998) va boshqa „Orzu“ (1957), „Layli va Majnun“ (1968), „Navroʻz“ (1984) baletlari, „Soʻgʻd elining qoploni“ (1977) va „Ibtido xatosi“ (1997) operalari, „Toshkentnoma“ (1964), „Mangu xotira“ (1985) oratoriyalarini yaratgan. Asarlari chet ellarda ham ijro etilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotining laureati (1977). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).Ad.: Djabbarov A,Solomonova T., Kompozitori i muzikovedi Oʻzbekistana, T., 1975; Yanov-Yanovskaya NS, Ikram Akbarov, T., 1990.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvamarin

**Akvamarin** (lotincha aqua marina – dengiz suvi) – mineral. Qattiqligi 7,5- 8. Akvamarin 2,63-2,80. Rangi zangori, koʻkimtir-yashil yoki kulrang-zangori. Geksagonal prizmasimon choʻziq shaklga ega. Akvamarin granit peg-matitlarida va yuqori temperaturali kvars yer tomirlarda uchraydi. Akvamarin qimmatbaho tosh, zargarlik buyumlari uchun ishlatiladi. Uning yaroqsiz darz ketgan turlari berilliy olish uchun xomashyo hisoblanadi. Akvamarinning qiymati uning vazni, rangi, kesilishi yoki tiniqligi bilan belgilanadi.

### Qazib olinishi
Akvamarinni Afgʻoniston, Xitoy, Keniya, Pokiston, Rossiya, Mozambik, Qoʻshma Shtatlar, Braziliya, Nigeriya, Madagaskar, Zambiya, Tanzaniya, Shri-Lanka, Malavi, Hindiston, Zimbabve kabi mamlakatlarda topish mumkin. Minas-Jerais shtati akvamarin qazib olinuvchi asosiy manba hisoblanadi.

## Manbalar
Akvametriya

**Akvametriya** ( — suv va  — oʻlchayman) — anorganik va organik moddalar tarkibidagi suv miqdorini bevosita aniqlash. Bunda, masalan, moddani maxsus shkafda oʻzgarmas vaznga kelguncha quritish yoki uni kalsiy karbid bilan ishlab, ajralib chiqadigan atsetilen hajmini oʻlchash kabi usullar qoʻllanadi. Akvametriyaning boshqa usullardan afzalligi shundaki, modda tarkibidagi suv erigan, yutilgan, gidratlangan, kristall va boshqa holatlarda boʻlib, miqdori juda oz boʻlganida ham bu usul qoʻl kelaveradi.

## Manbalar
Akvanitlar

**Akvanitlar** — ammiak selitrasi va trotil asosidagi suvga toʻyintirilgan plastik portlovchi moddalar. Portlashda ajraladigan issiqligi 4,6 Mj/kg. Mexanik taʼsirlarga ancha chidamli. Gaz va chang jihatidan xavfsiz shaxtalar va konlarda qoʻllanadi.
Akvarium baliqlari

**Akvarium baliqlari** — akvariumda yashab va koʻpaya oladigan baliqlar. Koʻpchilik turlari maydaligi, antiqa qiyofasi va ajoyib rangi bilan boshqa baliqlardan ajralib turadi. Aksariyat akvarium baliqlari tabiiy sharoitda tropik va subtropik oʻlkalardagi chuchuk suv havzalarida yashaydi. Dengiz baliqlarini akvariumda koʻpaytirish qiyin. Akvarium baliqlariga karpsimonlar (barbuslar, danio, kardinal va boshqalar), haratsinidlar (neonlar, tetralar va boshqalar), karptishlilar (gambuziya, guppi, platipesil, afiosemionlar va boshqalar), okunsimonlar (gurami, ipdorlar, xoʻrozchalar, skalyariylar, sentrarxidlar, sixlidlar va boshqalar), laqqasimonlar (kallixtidlar) oilalariga mansub boʻlgan bir necha yuzlab turlar kiradi. Akvarium baliqlari orasida ayniqsa guppi, danio, barbuslar, skalyariylar, laqqachalar, neonlar, nanostomuslar va boshqa mashhur. Akvarium baliqlarini parvarish qilish va kuzatish organik olamni idrok etishda katta ahamiyatga ega. Akvarium baliqlarini parvarish qilayotgan bolalar dastlabki mehnat faoliyati koʻnikmasiga ega boʻlishadi, ularda jonivorlarga gʻamxoʻrlik qilish odati shakllanadi. Akvarium baliqlari ustida genetika, biokimyo va bionika sohasida turli tadqiqotlar ham olib boriladi. Masalan, guppi va medaklar ustida genetik tadqiqotlar oʻtkazilgan. Uzoq formalarni chatishtirish orqali akvarium baliqlarining yangi zotlari chiqarilgan. Zamonaviy akvariumlarda ilmiy tadqiqot maqsadlarida har xil baliqlar, jumladan yirik akulalar ham boqiladi. Bunday akvariumlarda baliqlarning hayoti, xulq-atvori oʻrganiladi, yangi zotlar chiqarish ustida seleksiya ishlari olib boriladi.

## Manbalar
Akvatinta

**Akvatinta** (italyancha. acquatinta, acquaforte – ofort va tinto – boʻyalgan soʻzidan) – gravyura turi, sirtiga asfalt yoki kanifol kukuni metall taxtani kislota bilan kuydirib ishlanadi. Oq-qora va rangli rasmlar hosil qilishda foydalaniladi. A. chiziqli ofort bilan qoʻllanilganda asar tus va faktura jilvasi bilan boyitiladi.

## Manbalar
Akvatipiya

**Akvatipiya** (lotincha aqua — suv va yun. typos — belgi, iz) — gravyuratsa qoʻllaniladigan yuqori bosma turi. A.da suvli boʻyokdan foydalaniladi.
## Manbalar
Akvatollar

**Akvatollar** — suv toʻldirilgan oquvchan yoki gelesimon portlovchi moddalar; kimyoviy tarkibi va xossalari jihatdan akvanitlarga yaqin. Portlashda ajraladigan issiqligi 2,9-4,6 Mj/kg. Muzlash temperaturasini pasaytirish uchun akvatollarga antifrizlar qoʻshiladi. Yer sirtidagi suv bosgan qattiq jinslarda qoʻllanadi.
## Manbalar
Akvatoriya

**Akvatoriya** [lotincha aqua — suv va (territoriya] — suv havzasi yuzasining 260bir qismi. Port akvatoriyasi deganda portning quruqlikdagi qismidan tashqari suv qismi tushuniladi. Gidro-aerodrom akvatoriyasi — suv yuzasining gidrosamolyotlar uchishi, qoʻnishi va langarda turishi uchun ajratilib, maxsus jihozlangan qismi. Yangi qurol va texnikani sinab koʻrish uchun poligon sifatida foydalaniladigan suv maydoni ham akvatoriya deyiladi. Baʼzan akvatoriya harbiy kemalar turadigan joyni ham oʻz ichiga oladi. Dengiz xoʻjaliklari (baliqchilik, boshqa dengiz hayvonlarini koʻpaytirish, dengiz karami yetishtirish va boshqalar) rivojlanishi bilan turli xoʻjalik akvatoriyalari paydo boʻlmoqda.
## Manbalar
Akvatropizm

**Akvatropizm** (lotincha: aqua — suv, yun. tropos — yoʻnalish, harakat) — oʻsimlik yoki uning organlarining suvli muhitga intilishi. Mas, ildizning nam tuproq tomonga oʻsishi.

## Manbalar
Akvarel

**Akvarel** (frans. aquarelle, asli lotincha aqua — suv) — rassomlik sanʼatida ishlatiladigan boʻyoq (suvda oson eriydi) va shu boʻyoq bilan bajarilgan rang-tasvir asari. Akvarelning oʻziga xos xususiyati boʻyoqning tiniq, rangning sofligidir, rang-tasvirida oq boʻyoq ishlatilmaydi- oq qogʻoz boʻyoq vazifasini bajaradi, boʻyogʻi qogʻoz sirtiga yupqa qatlam boʻlib yotadi, bu qatlam nurni yaxshi oʻtkazadi. Shuning uchun rang-tasviri yuzasi silliq boʻlmagan oq qogʻozga ishlanadi, boʻyogʻida rasm ishlanganda rangsurtmalar, rang qatlamlari xususiyati hisobga olinishi kerak, qadimdan maʼlum boʻlgan. 15-asrda nemis rassomi Dyurer akvarelda ajoyib asarlar yaratgan. 17-18-asrlarda Yevropada keng tarqaldi. 18-19-asr boshlaridan jadal rivojlandi, uslub va usullari ishlab chiqildi. Angliya (U. Terner, R. Bonington va boshqalar), Fransiya (O. Dome, E. Delakrua va boshqalar), Rossiya (K. Bryullov, I. Repin, V. Serov, M. Vrubel va boshqalar) da sanʼatining ajoyib namunalari yaratildi. Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida rang-tasviri 20-asr 20-yillaridan rivojlana boshlagan. A. Nikolayev (Usta Moʻmin), G. Nikitin, B. Hamdamiy, Oʻ. Tansiqboyev, V. Kaydalov va boshqa rassomlar oʻz akvarel asarlari bilan oʻzbek akvarel sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdilar. Oʻzbekiston rassomlaridan M. Sodiqov, T. Muhamedov, F. Boymatov, V. Apuxtin va boshqa ijodida akvarel rivojlanmoqda.

## Tarix
Akvarel boʻyoqlari juda ham qadimiy boʻlib, ehtimol Yevropaning paleolit davridagi gʻor rasmlariga tegishlidir. Misr davridan beri, ayniqsa Yevropa oʻrta asrlarida qoʻlyozma rasmlari uchun foydalanilgan. Biroq kelib chiqishi, uning badiiy vosita sifatida *uzluksiz* tarixi Uygʻonish davridan paydo boʻldi. Shimoliy Uygʻonish davri nemis rassomi Albrecht Dyurer (1471-1528) bir nechta ajoyib botanika, yovvoyi tabiat va landshaft akvarellarini chizgan, odatda akvarelning eng qadimgi vakillaridan biri hisoblanadi. Dyurer Uygʻonish davrining bir qismi sifatida Germaniyada akvarel boʻyoqlarining muhim maktabiga Hans Bol (1534-1593) rahbarlik qilgan.
Akvaridlar

**Akvaridlar** — radiantlarn Dale yulduz turkumida joylashgan meteor oqimlari. Eng muhimlari: Galley ko-metasi bilan boglangan l Akvaridlar (har yili aprel oxiri, may boshida koʻrinadi) va 8-Akvaridlar (iyul oxiri, avgust boshida koʻrinadi).
## Manbalar
Akveduk

**Akveduk** (lotincha aqua — suv va dico — eltaman), suv oʻtkazgich-koʻprik — jar, dara, daryo, yoʻl ustidan oʻtkaziladigan nov yoki quvurdan iborat koʻpriksimon, estakada koʻrinishidagi suv oʻtkazuvchi inshoot. Oʻtkaziladigan joyning uzunli-gi va chuqurligiga qarab,  yogʻoch, temir-beton, tosh, beton va metalldan quriladi. Oʻzbekistonda qadim zamonlardan buyon akveduklar yogʻoch va toshdan qurilib kelingan. Mas, VIII asr oxiri — IX asr boshlarida Afrosiyobni suv bilan taʼminlash maqsadida pishiq gʻishtdan Akveduk qurilgan (qarang Joʻyi arziz).

## Manbalar
Akvilegiya

**Akvilegiya** (lot. Aquilegia — suvyigʻar) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Poyasi tik (25-70 sm), gullari uzun pixli koʻk, binafsha, qizil yoki och qizil; gulkosasi 5 bargli. Mevasi oʻzaro tutashmagan tuda urugʻchibarglardan iborat. 50 ga yaqin turi bor. Yevropa, Osiyo va Amerikada (oʻrmon chetlari, daryo boʻylari va togʻlarda) tarqalgan. 9 turi bor, koʻproq Markaziy Osiyo, qisman Sibir va Uzoq Sharkda uch-raydi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarda A.ning ikki turi yovvoyi holda oʻsadi. Oddiy Akvilegiya (A. vulgaris) gulzorlarga ekiladi.

## Manbalar
Akvink

**Akvink** — Rim imperiyasi davridagi (mil. av. 10 — mil. 409) shahar, mil. 107 yildan Rimning Quyi Pannoniya provinsiyasi bosh shahri. A. harobalari Budapesht (Vengriya) yaqinida joylashgan. 1775-yildan kazishma ishlari olib boriladi. Hunarmandlar yashaydigan mahallalar, amfiteatr, mudofaa devori, ibodatxonalar, shuningdek Quyi Pannoniya noibining sahni naqshinkor saroyi ochilgan.

## Manbalar
Akvitaniya

**Akvitaniya** — Fransiyaning jan.- gʻarbidagi tarixiy viloyat. Qadimda — Rim provinsiyasi. Oʻrta asrlarda — gersoglik, 1137-yil fransuz mulklariga qoʻshib olingan, 1154-yil ingliz qirollari mulki. XIII asrdan Giyen deb atala boshlagan.
## Manbalar
Akes

**Akes** — Turkmanistondagi Tajan daryosining antik davr tarixiy manbalarda uchraydigan nomi.

## Manbalar
Akita

**Akita** — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu orolining shimoli-gʻarbida, Omono daryosi etagida; Akita prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 304 ming (1991-yil). Akita stansiyasi; neft-kimyo, yogʻochsozlik, rangli metallurgiya, hunarmandchilik korxonalari bor. Ipak gazlamalar ishlab chiqariladi. Yogʻoch-taxta, neft mahsulotlari, sholi eksport qilinadi. Universitet bor. Akita VIII asrda qurilgan.

## Manbalar
Akko

**Akka** – Oʻrta dengiz sohilidagi shahar. Isroil davlatida. Qadimda Akko deb atalgan. Janubiy Finikiyaning yirik savdo markazi boʻlgan. Ilk bor mil. av. 15-asr ga oid manbalarda zikr qilinadi. Mil. av. 8–4-asrlarda A. Tir shahar davlati, mil. av. 3-asrda esa Ptolemeylar tasarrufida boʻlib, Ptolemaida deb atalgan. Mil. av. 2–1-asr boshlarida sa-lavkiylarga, mil. av. 63 yildan Rimga tobe boʻlgan. 638 yil arablar egallagan, 1104-87 va 1191-1291-yillarda salibchilar qoʻl ostida boʻlgan. 1516–1918-yillarda Us-monli turk saltanati tarkibida. 1799-yil A. (u paytda Sen-Jan-d’Akr deb atalgan) Napoleon Bonapart armiyasining 3 oylik qamaliga bardosh berib, dushmanni chekinishga majbur qilgan.

## Manbalar
Akkad

**Akkad** quyidagilarga bogʻlanishi mumkin:

* Akkad (shahar), Akkad imperiyasining poytaxti.
* Akkad imperiyasi, Mesopotamiyaning birinchi imperiyasi
* Akkad SC, Iroq futbol klubi

## Shaxslar nomida

* Abbos al-Akkad, Misr yozuvchisi
* Abdulrahmon Akkad, Suriyalik gomoseksualizm targ'ibotchisi.
* Baho al-Din Ahmad Husayn al-Akkad, Misr musulmon imomi. 
* Hasan Akkad, suriyalik fotograf va kinorejissyor.
* Muhammad Akkad, suriyalik siyosatchi, Aleppo gubernatori (2012 — 2014). 
* Mustafo Akkad, suriyalik Amerika kino prodyuseri va rejissyori. 
* Umar al Akkad (1982-yilda tug'ilgan), misr-kanada yozuvchisi va jurnalisti.

## Boshqa nomlar

* Akkad shohlari ro'yxati . 
* *Akkad Bakkad Bambey Bo*, hind teleseriali.
* Akkad tili, Mesopotamiyaning qadimgi tili.
Akkad tili

**Akkad tili** (qadimgi shahar Akkad nomidan) — mashhur som tillarining eng qadimgisi. Ikki dialektga — bobil va ossuriy dialektlariga ega, shu bois koʻpincha u bobil-ossuriy (yoki ossuriy-bobil) tili deb ham ataladi. Akkad tilining ham (boshqa som tillari kabi) oʻziga xos xususiyati undagi soʻzlar oʻzagi undoshlardan (koʻpincha uch undoshdan) tashkil topishidir. Unlilar hamda oʻzakka te-gishli boʻlmagan baʼzi undoshlar grammatik munosabatni yuzaga keltiradi va oʻzak umumiy maʼnosini muayyanlashtiradi. Akkad tili yozuvi shumer sillabo-ideografik mixxatiga asoslangan boʻlib, belgilar koʻp tovushli xususiyatga ega. Ular soni 500 dan oshib ketadi. Akkad tili mixxat yozuvini 1857-yilga kelib toʻliq oʻqishga muvaffaq boʻlingan.

## Manbalar
Akkerman konvensiyasi

**Akkerman konvensiyasi** — Rossiya bilan Turkiya oʻrtasida 1826-yil 7-oktabrda Akkerman shahrida tuzilgan shartnoma. 1812-yilgi Buharest sulhinn toʻldirgan. Moldaviya, Valaxiya va Serbiyaning imtiyozlariga rioya qilinishi yuzasidan Turkiya majburiyat olgan. Rossiya savdo kemalariga Turkiya hududiy suvlarida suzib yurish, rus fuqarolariga esa barcha turk viloyatlarida savdo qilish huquqi berildi. Rossiya va unga dust davlatlar 262turk boʻgʻozlaridan ham bemalol foydalanadigan boʻldi. Akkerman konvensiyasi Rossiyaning Yaqin Sharq va Bolqondagi mavqeini mustahkamlashda muayyan rol oʻynadi.

## Manbalar
Akklimatizatsiya

**Akklimatizatsiya** (lotincha ak — uchun, yun. clima — iqlim) — organizmlarning yangi yashash sharoitlariga moslanishi.
## Manbalar
Akineziya

**Akineziya** (yunoncha — inkor qoʻshimchasi va kinesis — harakat) — faol harakatlar boʻlmasligi, ixtiyoriy harakatning qiyinlashuvi. Bosh miya poʻstloq osti toʻqimalarining yalligʻlanishi, jarohatlanishi, tushkunlik holatlari, ayrim dorilarni suiisteʼmol qilish va boshqa sabab boʻladi. Akineziyada muskullar taranglashadi, titrash, qaltirash alomatlari paydo boʻladi, yuz muskullarining qotib qolishi natijasida bemorning yuzidagi imo-ishora (mimika) tuygʻulari sezilmaydi, u yurib ketayotganida qoʻllari mutanosib harakat qilmay qotib qoladi, tupuk yutish qiyinlashadi, ogʻizdan soʻlak oqadi va hokazo.

## Manbalar
Akinak

**Akinak** (yunoncha akinakes) – xanjar (40- 60 sm). Sak, skif va forslarda miloddan avvalgi 1- ming yillik oʻrtasi va 2-yarmida qoʻl jangida sanchuvchi qurol sifatida ishlatilgan. Amudaryo xavzasidan topilgan sak jangchisi tasviri tushirilgan tilla jevakka qarab akinakning qanday taqib yurilganligini bilish mumkin. U belboqqa osib qoʻyilgan, pastki uchi esa ot minganda yoki piyoda yurganda xalaqit bermasligi uchun yonboshga, tizzadan yuqoriroqqa bogʻlab qoʻyilgan.

Akinak 30–40 sm keladigan xanjar. Qadimda (miloddan avvalgi I ming yillik) koʻchmanchi sak-massaget va skif qabilalarida qoʻl jangida sanchuvchi qurol sifatida ishlatilgan. U belbogʻga osib qoʻyilgan. Yurganda va otga minganda xalaqit bermasligi uchun pastki uchi yonboshga, tizzadan yuqoriroqqa bogʻlab qoʻyilgan.

## Manbalar
Akkomodatsiya

**Akkomodatsiya** (lotincha accomodatio moslashuv) — koʻzning turli masofadagi narsalarni ochiq-ravshan koʻrishga moslashuvi. Yaqin va uzoq, masofadagi narsalar aksi toʻppa-toʻgʻri koʻz toʻr pardasiga tushishi uchun koʻz gavhari qavariq yoki yalpoq boʻlishi kerak. Yaqindagi narsalarga qaragan paytda koʻz gavhari sharga oʻxshash qavariq shaklga, uzoqdagi narsalarga qaraganda esa choʻzilib, tekis yuzali shaklga kiradi. Bu jarayonda koʻzdagi kipriksimon tana, koʻz gavhari va ularni bir-biriga bogʻlab turgan juda koʻp nozik naychalar, rangdor parda hamda koʻz qorachigʻi faol qatnashadi. Ana shu xususiyatlar tufayli sogʻlom koʻz hamma vaqt ravshan koʻradi. Yosh ulgʻaygan sari koʻz gavharining elastikligi oʻzgaradi va odam taxminan 60-65 yoshida koʻzining moslashish qobiliyatini yoʻqota boshlaydi.

## Manbalar
Akkordeon

**Akkordeon** () — oʻng qoʻl tomonda fortepiano toifasidagi klaviaturasi boʻlgan bayan va garmon turidagi musiqa asbobi. Oʻzbekistonda 1950-yillardan professional va havaskorlik ansambllari tarkibidan oʻrin olgan.

## Manbalar
Akkra

**Akkra** – Gana Respublikasi poytaxti (1957-yildan), Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi pasttekislikda joylashgan. Katta Akkra poytaxt okrugi sifatida ajratilgan. Akkra mamlakatning eng yirik shahri. Aholi soni1,2 mln kishini (1997) tashkil etadi. Akkra Gananing muhim savdo, sanoat va madaniy markazi. Transport yoʻllari tuguni, port va xalqaro aeroport mavjud. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik korxonalari, elektr uskunalari zavodi bor. Kustar usulda oltin va kumushdan zargarlik buyumlari yasaladi. Universitet, Fanlar Akademiyasi (1961) yirik milliy muzey, musiqa va drama maktabi, doimiy dramatik studiya, kinofilm ishlab chiqaruvchi korporatsiya va boshqa madaniy-maorif muassasalari bor. Akkra serdaraxt koʻrkam shahar. Akkra oʻrnida dastlab ga elatiga mansub qabilalardan birining qishlogʻi boʻlgan. Shaharga 16-asrda asos solingan. 1876-1957-yillarda Oltin Qirgʻoq mustamlakachi maʼmurlarining qarorgohi. Oʻrta asrda qurilgan fort (qal’a)lar saqlangan.

## Manbalar
Akkreditiv

*Akkreditiv* ( — ishonaman), naqd pulsiz hisob-kitoblar olib boriladigan bank hisob varagʻi, tomonlar oʻrtasida tuzilgan shartnomaga koʻra amalga oshiriladigan oʻzaro hisob-kitob turi. Unda qarz beruvchi (kreditor) oʻziga tegishli toʻlovlarni akkreditiv topshirigʻida koʻzda tutilgan shartlar va muddatlarda tegishli bank orqali olib turadi. Nomiga yozib berilgan shaxsga kredit muassasasidan koʻrsatilgan summani olish huquqini tasdiqlovchi qimmatbaho qogʻoz. Bundan tashqari akkredetivlar turli shaharlarda joylashgan korxonalarning mulkiy munosabatlarida (joʻnatilgan mahsulotlar uchun tovar-transport hujjatlari asosida haq toʻlash), xalqaro hisob-kitoblarda (ayniqsa, mamlakatlararo eksport-import munosabatlarida) keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Akkreditlash

**Akkreditlash** — xalqaro huquqda davlatning diplomatik vakolatxona boshligʻi yoki biron-bir xalqaro tashkilotda doimiy vakili lavozimiga tayinlanish va lavozimni bajarishga kirishishi bilan bogʻliq xatti-harakatlar majmui. Akkreditlash jarayoni quyidagilardan iborat: davlat vakolatli organi tomonidan muayyan shaxsni oʻz diplomatik vakili vakili etib tayinlash toʻgʻrisidagi ichki hujjatni eʼlon qilish, uning xorijiy davlat tomonidan qabul qilinishiga rozilik olish (agreman) hamda yangi ishga tayinlangan vakilning xizmat qiladigan davlat vakolatli organiga ishonch yorliqlarini topshirish. Biron-bir davlatda mavjud tajribaga asosan diplomatik vakolatxona boshligʻi ishonch yorliqlarini topshirgan paytdan yoxud oʻz tashrifi haqida xabar bergan va xizmat qiladigan davlat tashqi ishlar vazirligiga tasdiqlangan ishonch yerliqlarining nusxalarini taqdim etgan vaqtdan eʼtiboran oʻz vazifalarini bajarishga kirishgan hisoblanadi. Davlatning xalqaro tashkilotdagi doimiy vakili xalqaro tashkilotning vakolatli organiga vakolat yorligʻini topshirgan paytdan boshlab oʻz vazifalarini bajarishga kirishgan hisoblanadi.

## Manbalar
Akkumulyativ tekisliklar

**Akkumulyativ tekisliklar** — uzoq vaqt davomida toʻplangan gʻovak choʻkindi jinslar qatlami (akkumulyatsiya)dan hosil boʻlgan tekisliklar. Dengiz(dengiz akkumulyatsiyasi tekisliklari, yaʼni dastlabki tekisliklar), daryo (al-lyuvial tekisliklar), muzlik(morena, flyuvioglyatsial yoki zandr tekisliklari) Akkumulyativ tekisliklar kabi turlari boʻladi.

## Manbalar
Akkord

**Akkord** (lotincha: accordo — uygʻunlashtiraman; ;  — birdamlik) — turli balandlikdagi uch va undan ortiq tovushlarning qoʻshilib, yaxlit holda sadolanishi.

## Turlari
Akkordlarning aksariyati tersiya intervali boʻylab joylashgan holda (oʻzgacha holatdagilari ham ana shu tartibda joylashtirilib) tahlil etiladi. Kvinta oraligʻidagi ikki tersiyadan iborat akkord — uchtovushlik (3 raqami bilan belgilanadi), unga yuqori yoki pastdan uchinchi tersiya tovushi qoʻshilsa — septakkord (7 raqami bilan belgilanadi), unga yana bir tersiya tovushi qoʻshilsa — nonakkord (9 raqami bilan belgilanadi) deb ataladi; mazkur akkordlardan musiqa amaliyotida keng foydalaniladi.

Barcha akkordlarning pastki tovushi — asosiy (yoki prima) ton, undan yuqoridagisi — tersiya toni, uchinchisi — kvinta toni, toʻrtinchisi — septima toni, beshinchisi — nona toni deb yuritiladi va ana shu intervallarga mos raqamlar bilan belgilanadi.

Akkordlar tarkiban (katta yoki kichik tersiyalar oldinma-ketin joylashishi jihatidan) bir-biridan farqlanadi. Asosiy tonidan hisoblanganida avval katta, soʻngra kichik tersiyalardan tuzilgan akkord katta yoki major uchtovushligi, avval kichik soʻngra katta tersiyalardan tuzilgan akkord — kichik yoki minor uchtovushligi, ikki katta tersiyadan — tuzilgani orttirilgan, ikki kichik tersiyadan tuzilgani — kamaytirilgan uchtovushlik deyiladi.

Uchtovushlik va septakkordlar odatda musiqa tovushqatorining muayyan pogʻonalarida tuziladi. Klassisizm davri musiqa amaliyotida I, IV va V pogʻonalarning (tonika, subdominanta va dominanta deb ataluvchi) uchtovushliklari, II, V va VII pogʻonalarning (V7 — dominant septakkord, VII — yetakchi) septakkordlari keng qoʻllanadi.

Akkordlar tonlari orasidagi masofaga binoan (tenor-bas oraligʻi bundan istisno) tor (kvartagacha) va keng (oktavagacha) joylashgan boʻladi. Barcha akkordlar dissonans yoki konsonanslik xususiyatiga ega boʻlib, odatda, birinchi turdagilari konsonansli koʻptovushlilarga yechiladi (oʻtadi). Bu narsa (tarang dissonans va xushsadoli konsonans akkordlar munosabati) musiqa amaliyoti, avvalo, kompozitorlar ijodi uchun katta badiiy omil vazifasini oʻtaydi. Shu boisdan har bir akkord faqat funksional (yaʼni u yoki bu ladning muayyan pogʻonasida tuzilgan koʻptovushlik sifatida) ahamiyatga ega boʻlibgina qolmay, muhim ifoda vositasi ham

Akkordlardan foydalanish va ularni tahlil etishda ularga tarixan yondashish va u yoki bu ijodiy oqim, uslub hamda anʼanani inobatga olish zarur, chunki biror davr (mas, klassitsizm, romantizm, impressionizm va hokazo) mezoni boshqa davr mezoniga toʻgʻri kelmasligi tabiiy.

## Yana qarang

* Akkordga kirmaydigan tovush

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Etinger M., Ranneklassicheskaya garmoniya, M., 1979;
* Sposobin I. V., Musiqa shakli, T., 1982
Akkord ish haqi

**Akkord ish haqi** (italyancha accordo - bitim) – shartnoma asosida ishbay usulida bajarilgan ish uchun bir yoʻla toʻlanadigan ish haqi. Qurilish va qishloq xoʻjaligida keng tarqalgan.
Akkumulyatorlar batareyasi

**Akkumulyatorlar batareyasi** elektr akkumulyatorlar batareyasi — kuchlanish, tok kuchi, elektr zaryadi yoki quvvat olish uchun elektrik tutashtirilgan bir turdagi akkumulyatorlar guruhi. Akkumulyatorlar parallel ulanganda Akkumulyatorlar batareyasidagi kuchlanish har qaysi element kuchlanishiga, umumiy elektr zaryad esa alohida akkumulyatorlarning elektr zaryadlari yigʻindisiga teng boʻladi. Ketma-ket ulanganda eyuklar qoʻshiladi. Elektr zaryadi va kuchlanishni kuchaytirish uchun akkumulyatorlar aralash (ham ketma-ket, ham parallel) ulanadi. Bunday akkumulyatorlar batareyasi doimiy tok manbai hisoblanadi.

## Manbalar
Akkumulyatsiya

**Akkumulyatsiya** (lot. accumulate -toʻplanish) — Yer yuzasida gʻovak mine-ral jinslarning tuplanishidagi barcha jarayonlarning umumiy nomi. A.ning ikkita asosiy tipi mavjud — vulkanik va choʻkindi (choʻkindilarning toʻplanishi, sedimentatsiya). Keyingisi suv havzalarining tubida (subakval A.) yoki qurukdikda (subaeral A.) sodir boʻlishi mumkin. A.ni keltirib chiqaruvchi geolo-gik omillarga qarab quyidagilar farq qilinadi: dengiz, koʻl, daryo, shamol (eol), muzlik, orogenli va b. Alar. A.lar nati-jasida vulkan choʻkindi togʻ jinslari va akkumulyativ relefning turli shaklla-ri vujudga keladi.

## Manbalar
Akmal Xoʻqandiy

**Akmal Xoʻqandiy** (Mulla Shermuhammad) (XVIII asr 1- yarmi, Fargʻona viloyati, Boytuman qishlogʻi- taxminan 1810-yil, Qoʻqon) – oʻzbek shoiri. Maxmurning otasi. Hayoti va ijodi haqida „Tuhfat ut-tavorix“ (1863, Muhammad Amin Attor), „Majmuai shoiron“, „Tuhfat ul-ahbob fitazkirat ush-ashob“ kabi asarlarda maʼlumot keltirilgan. Akmal Xoʻqandiy
Madrasai Mir Qoʻqonda mudarris boʻlgan. Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Turli tarixiy voqealarga bagʻishlab sheʼrlar, shiru shakar uslubida muhammaslar yozgan. Muhabbat va insoniylikni ulugʻlagan, adolatsizlikni qoralagan, xalqni maʼrifatga chaqirgan. Tuzgan devonlari saqlanmagan. Turli bayozlar („Bayozi yangi“, 1911; „Bayozi Muhallo“, 1912; „Armugʻoni Hislat“, 1912)ga kirgan asarlari yetib kelgan.

## Manbalar
Shavkat Akmalxonov

**Akmalxonov Shavkat Asomovich** (1933.18.8, Toshkent) — zootexnik olim. Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983). qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1973), professor (1975). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1956), 266Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutida il-miy xodim (1961—63), institut direktori (1963—84). VASXNILning Oʻrta Osiyo boʻlimi raisi va VASXNIL vitse-prezi-denti (1984—91). 1991-yildan Oʻzbeki-ston chorvachilik instituti boʻlim mudiri. A.ning ilmiy ishlari qoramollar seleksiyasi, sutni sanoat usulida yetishtirish texno-logiyasi masalalariga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Miftaxetdin Akmulla

**Miftaxetdin Kamaletdinovich Akmulla** (, , , 1831.14.12 Ufa gubernyasi, Tusanbay qishlogʻi — 1895.21.10) — boshqird maʼrifatparvar shoiri; tatar va qozoq adabiyoti namoyandasi. Turkiy tilda, jumladan, qozoq tilida sheʼrlar ijod qilgan. Sheʼrlarida oddiy insonni madh etadi, xalqni bilim olish va hunar oʻrganishga chaqiradi, adolat hamda oqillikni ulugʻlaydi. 1904-yilda alohida sheʼriy toʻplami nashr etilgan. Shoir nomi („Akmulla“) bilan 1911-16 yillarda hajviy jurnal nashr etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aminjon Akobirov

**Aminjon Soliyevich Akobirov** (1930-yil 22-fevral, Buxoro) – aktyor va rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Buxoro teatrida aktyor (1945-1957), rejissyor (1957-1960), bosh rejissyor (1960-1964), direktor va rejissyor (1964-1973 va 1975-yildan), Samarqand opera va balet teatrida direktor (1973-1975). Aminjon Akobirov maʼnaviy-falsafiy ruhdagi obrazlarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan: Qambarali („Oltin koʻl“), Sulaymon („Arshin mol olon“), Navoiy („Alisher Navoiy“), Kochkaryov („Uylanish“) va boshqa rejissyor sifatida „Ravshan va Zulxumor“ (K. Yashin), „Guli Siyoh“ (S. Jamol), „Tohir va Zuhra“ (S. Abdulla), „Mening Buxorom“ (K. Yashin), „Vatan ishqi“, (Z. Fatxullin, Sh. Saʼdulla) kabi asarlarni sahnalashtirdi.

## Manbalar
Ziyovuddin Akramov

**Ziyovuddin Muhiddinovich Akramov** (1923, Toshkent) — iqtisodchi geograf. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), geografiya fanlari doktori (1962), Mirzo Ulugʻbek nomidagi Toshkent davlat universiteti kafedra mudiri (1970-84), professor (1966-98). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidiumi qoshidagi Geografiya ilmiy tadqiqot boʻlimi (hoz. Seysmologiya instituti tarkibida) tashkilotchilaridan biri va rahbari (1958-70). Ilmiy faoliyati, asosan, Oʻrta Osiyo iqtisodiy geogsining regional kompleks taraqqiyoti muammolarini, qishloq xoʻjaligi geografiyasi va shaharlarni tadqiq etishga bagʻishlangan. Akramov 1954-yildan Oʻzbekiston Geograflar jamiyati prezidenti oʻrinbosari, 1990-yildan prezidenti. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

## Manbalar
Akri

**Akri** — Braziliyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi shtat. Jurua va Purus daryolari yuqori oqimida. Maydoni 154 ming km². Aholisi 417 ming kishi (1991). Maʼmuriy markazi — Riu-Branku shahri. Shtat yerlari nam tropik oʻrmon bilan qoplangan. Geveya oʻsimligi sharbati, braziliya yongʻogʻi yigʻiladi. Ovchilik bilan shugʻullaniladi.

## Manbalar
Akridin

**Akridin** (dibenzopiridin) — och sariq rangli ignasimon kristallar. Qaynash temperaturasi 346°. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi, suvda erimaydi. Eritmalari havo rang tusda fluores-sensiyalanadi. Akridin toshkoʻmir smolasida uchraydi. Kuchli mineral kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Kimyoviy barqaror, 280° gacha konsentrlangan xlorid kislota va oʻyuvchi kaliy ishtirokida qizdirilganda ham oʻzgarmaydi. Uning baʼzi hosilalari qimmatbaho boʻyoq, ay-rimlari (akrixin, rivanol) esa biologik moddalardir.

## Manbalar
Akridin boʻyoqlar

**Akridin boʻyoqlar** — akridinning yoki 9-fenilakridinning auksoxrom guruhli (ON, NH2, SH va boshqalar) hosilalari. Aromatik mdiaminlarni aldegidlar bilan kondensatsiya qilib, halqalantirib va oksidlab olinadi. Asosli boʻyoqlar jumlasidan; qoʻngʻir, sariq va boshqa ranglarda boʻladi. Akridin boʻyoqlar teri, qogʻoz, yogʻoch va boshqalarni boʻyashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akr

**Akr** (inglizcha, acre) — ingliz oʻlchov tizimida yuza birligi. 1 Akr. =4840 kv. yard=4046,86 m2.

## Manbalar
Akonkagua

**Akonkagua** — Janubiy Amerika And togʻlaridagi choʻqqi. Argentinada, Chili chegarasi yaqinida. Mutlaq balandligi 6960 m (Amerikadagi eng baland choʻqqi). Asosan andezit togʻ jinsidan tashkil topgan. Qor bilan qoplangan. 7 ta muzlik bor, uzunligi 6&nbsp;km gacha, umumiy maydoni 80km².
## Manbalar
Akril yelimlar

**Akril yelimlar** — akril va metakril kislotalarning hosilalari asosida polifunksional birikmalar (poli-efirakrilat) qoʻshish yoʻli bilan olinadigan polimer yelimlar. Ular yuqori temperaturada erimaydigan va yumshamaydigan termoreaktiv yelimlar boʻlib, organik shisha, dyuralyuminiy, poʻlat, shisha, tekstolit 268 va fanerlarni yelimlashda qoʻllanadi. Metilakrilat asosida tayyorlangan Akril yelimlar yogʻoch, shisha, metall, rezina, charm, qogʻoz, chinni va plastmassa xona temperaturasida bir necha oʻn sekundda mustahkam yopishtirish xususiyatiga ega.

## Manbalar
Akril kislota

**Akril kislota** — toʻyinmagan oddiy karbon kislota. Formulasi CH2=CHCOOH. Rangsiz suyuqlik, sirka kislota hidi keladi. Akroleinning oksidlanishidan hosil boʻladi. Qaynash temperaturasi 141°, suyuqlanish temperaturasi 13°. Zichligi 1049 kg/m3. Sanoatda etilensiangidringa sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Akril kislota bosmaxona boʻyoqlariga, loklarga qoʻshiladi va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

## Manbalar
Akrilamid

**Akrilamid** (2- propenamid), — rangsiz kristall. Molyar massasi 71,08, Suyuqlanish temperaturasi 84,5°, kaynash temperaturasi 215°. Eruvchanligi (100 g erituvchida g hisobvda): suvda — 211,5; metanolda — 155,0; etanolda −86,2; atsetonda — 63,1; etilatsetatda — 12,6; xloroformda — 2,16; benzolda — 0,346; geptanda — 0,0068. Kuchsiz amfoterlik xususiyatiga ega. Akrilonitrilning sulfat kislota ishtirokida gidrolizlanishi natijasida hosil boʻladi. Akrilamid polimerlar va sopolimerlar olishda ishlatiladi.

## Manbalar
Akrilat kauchuklar

**Akrilat kauchuklar** — akril monomerlarining akrilatlar bilan hosil qilgan sopolimerlari. Bular oltingugurt, aminlar, benzol peroksid bilan choklanib (vulkanizatsiyalanib) akril rezi pasi hosil qiladi. Akrilat kauchuklar 200° temperaturada ham parchalanmaydi. Hozirgi vaqtda ftor Akrilat kauchuklar katta ahamiyat kasb etmoqda. Akrilat kauchuklarga moy, benzin, kerosin kabi erituvchilar taʼsir qilmaydi. Ulardan shlang, quvur va boshqa tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akrobatika

**Akrobatika** (yunoncha, akrobotes — oyoq uchida yuraman, yuqoriga chiqaman) — 1) gimnastika shaklidagi jismoniy mashqlar turi; 2) sakrash, sport uskunalariga tayanib yoki ularsiz muvozanatni saqlab bajariladigan, kuch, epchillik namoyish qilinadigan va boshqa maxsus jismoniy mashqlar majmuasi, sport turi. Sport akrobatikasi 20-asr 30-yillarida paydo boʻldi. Bu sport turida sakrash mashqlari quyidagicha bajariladi: aylanishlar, doʻmbaloq oshishlar, salto. Bu harakatlarni bajarganda sportchi avvalo oʻz muvozanatini, soʻng sheriklarining muvozanatini saqlashi zarur.1 Akrobatika musobaqalari quyidagi turlarga boʻlinadi: akrobatik sakrashlar (erkak va ayollar);......... aralash juftliklar mashqi (erkak va ayol); erkaklar juftlik mashqlari; ayollar guruhli mashqlari; erkaklar guruhli mashqlari (ikki yoki toʻrt kishi); batut (sakragich) ustida (erkaklar va ayollar) mashqlari. Xalqaro sport akrobatikasi federatsiyasiga (1973-yil asos solingan) 29 mamlakat aʼzo (1987). 1974-yildan jahon, 1978-yildan Yevropa chempionati oʻtkaziladi. Akrobatika sporti Oʻzbekistonda 1936-yildan rivojlana boshladi. Oʻzbekiston Respublikasida N. Lakiza, M. Teshaboyev, M. Tojiyev, D. Kostin, R. Isyanov, V. Babich, M. Qodirova, Ya. Muhamedov mashhur akrobatchilardir; 3) sirk sanʼati janri. Misr, Yunoniston, Rim, Vizantiya, Xitoy, Yaponiyada qadimdan maʼlum. Oʻrta asrlarda  akrobatika Turkiston masxarabozlik sanʼatidan oʻrin egallab, dorbozlikda keng qoʻllangan. Boshqa mamlakatlarda mim janrida chiquvchilar (Italiyada), jonglyorlar (Fransiyada) faoliyatida namoyon boʻlgan. XVIII asr oxirlaridan sirkda keng tarqaldi. Asosan, dinamik va statik mashqlarga boʻlinadi. Dinamik mashqlar umbaloq oshish, toʻntarilish, salto (turgan joyda muallaq holda umbaloq oshib, yana oʻz vaziyatiga qaytish) harakatlaridan; sta-tik mashklar turli vaziyatda muvozanat saqlash, chalqanchasiga agʻdarilib, gavdani „koʻprikcha“ qilish kabi mashqlardan iborat. Kuch akrobatikasi (qoʻlda yoki boshda turish, muvozanat saqlash), sakrash akrobatikasi (ikki yoki undan ortiq kishining sakrashi, flik-flyak, saltomortale, gʻildiraksimon sakrash va boshqalar), yelka akrobatikasi (3 kishidan kam boʻlmagan holda, ulardan biri yelkadan yelkaga sakraydi), komik akrobatikada (masxarabozlar grimda chiqib tasodifan qoqilib ketgandek boʻlib, tomoshabinlarni kuldiradi, dor, toʻrnik, batut va manej ustida kulgili mashklar bajaradi) va boshqa akrobatika oʻyinlari bor. Ot ustida akrobatika (chopib ketayotgan ot ustida mashqlar bajarish) zamonaviy sirkda asosiy janrlardan biri. Oʻzbekiston sirk va estrada dasturlarida akrobatikadan keng foydalaniladi. Maxsus (sirk, teatr) oʻquv yurtlarida akrobatika alohida darslik sifatida oʻqitiladi.

## Manbalar
Akrolein

**Akrolein** (propenal, akril aldegid), — toʻyinmagan alifatik aldegid, oʻtkir hidli, rangsiz, uchuvchan suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi 86,5 dan 88° gacha, qaynash temperaturasi 52,7°. Akrolein laboratoriya sharoitida glitseringa kaliy bisulfat (qarang Kaliy sulfat), fosfat kislota yoki borat kislota taʼsir ettirish yoʻli bilan oson olinadi. Sanoatda formaldegidni atsetat aldegid bilan SiO, ishtirokida 300-320° da gaz fazada kondensiyalash yoʻli bilan hamda propilenni havo kislorodi bilan suv bugʻi va vismut — molibden katalizatorlari ishtirokida oksidlab olinadi. Akrolein akrilonitril, glitserin, piridin, nikotin, etilvinil efirlar, polia-krolein va boshqa moddalarni olishda ishlatiladi.

## Manbalar
Akromegaliya

**Akromegaliya** (yunoncha, akros — oyoq-qoʻl va megos — katta) — miya ortigʻi (gipofiz) oʻsish gormonini ortiqcha ishlab chiqarish natijasida kelib chiqadigan endokrin kasallik. Bunda odamlarning lab, burun, pastki va yuqori jagʻi hamda oyoq-qoʻli, shuningdek ichki aʼzolari kattalashib ketadi. Akromegaliyada tana skeleti, yumshoq toʻqimalari (biriktiruvchi toʻqima, muskul, shilliq pardalar) haddan tashqari oʻsib ketadi. Koʻpincha 18-35 yoshdagi kishilar (aksari ayollar)da uchraydi. Akromegaliyada ichki sekretsiya bezlarining faoliyati ham buziladi. Akromegaliya rentgen nurlari, gormonal preparatlar, shuningdek jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

## Manbalar
Toshxoʻja Akromov

**Toshxoʻja Akromov** (1936.23.5, Toshkent) — kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1957). Hamza teatrida aktyor (1955-62), „Oʻzbekfilm“da rejissyor yordamchisi, rejissyor (1962-68), „Oʻzbektelefilm“da rejissyor (1968-79), 1979-yildan Oʻzbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida rejissyor Akromov 10 dan ortiq badiiy filmlarda rejissyor yordamchisi. Eng yaxshi filmlari: „Komiljon Otaniyozov kuylaydi“, „Shashmaqom“, „Oʻzbekiston sanʼati“, „Sharqning yetti goʻzali“, „Oyqulash“, „Ohanglarda qalb harorati“, „Oybek“, „Nabi Gʻaniyev“, „Afsonaga aylangan ism“, „Sato“ va boshqalar.
Akropetal rivojlanish

**Akropetal rivojlanish** (yunoncha: akron – choʻqqi, balandlik, lotincha petere – intiladi) – oʻsimliklardagi organlar yeki yen shoxlar eng yesh qismlarining pastdan yuqoriga qarab maʼlum tartibda birin-ketin oʻsishi yoki rivojlanishi.
## Manbalar
Akropol

**Akropol** (yunoncha, akros – yuqori, polis – shahar) – yunon shaharlarining muhofazalangan va balandlikka joylashgan qismi, yuqori shahar. Afina Akropolnining qadimgi mudofaa devorlari miloddan avvalgi 2- ming yillikka oid. Odatda Akropol dastlabki manzilgoh boʻlib, uning atrofida uncha mustahkam boʻlmagan quyi shahar deb atalmish qism joylashgan. Akropol dastlab yunon jamoasining diniy va madaniy markazi boʻlgan. Akropollarning ayrim xarobalarigina (Miken, Argos kabi) saqlanib qolgan. Bular oʻsha davr moddiy-madaniy va maʼnaviy hayotining yuksak taraqqiyotidan darak beradi. Ular orasida miloddan avvalgi 447-438 yillarda haykaltarosh Fidiy rahbarligida meʼmorlar Iktin, Kallikrat qurgan Afina Akropoli mashhur. Afina akropoli majmuasidagi binolar orasida Parfenon ibodatxonasi diqqatga sazovordir. Afinada arxeologik qoʻriqxona va muzey barpo etilgan.

## Manbalar