Tagetes

***Tagetes*** () — asteraceae oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik, oʻt oʻsimliklar turkumi. Ular ingliz tilida **marigoldlar** sifatida tanilgan. *Tagetes* turkumi 1753-yilda Karl Linney tomonidan tasvirlangan.

Bu oʻsimliklarning vatani Meksika boʻlib, tabiiy sharoitda Meksika vodiysidan janubda oʻsadi. Lotinamerikasining boshqa bir qancha mamlakatlariga yetib borgan, baʼzi turlari butun dunyo boʻylab naturalizatsiya qilingan. Bir turi *T. minuta*, baʼzi hududlarda zararli invaziv oʻsimlik hisoblanadi.

## Tavsif
*Tagetes* turlarining kattaligi 0,1 dan 2,2 m gacha boʻladi. Koʻpgina turlarda yashil barglari bor. Gullar tabiiy ravishda oltin, toʻq sariq, sariq va oq ranglarda boʻladi. Gul boshlari diametri 4-6 sm gacha. Bogʻdorchilikda ular bir yillik oʻsimliklar sifatida ekilgan boʻlsa-da, koʻp yillik turlari mashhurlikka erishmoqda. Ularning tolali ildizlari bor. 

*Tagetes* turlari deyarli har qanday tuproqda yaxshi oʻsadi. Koʻpgina bogʻdorchilik navlari drenajlangan tuproqda yaxshi oʻsadi va baʼzi navlar qurgʻoqchilikka yaxshi chidamliligi maʼlum.

## Nomenklatura
Lotin tilida *Tagētes soʻzi yerni haydashdan tugʻilgan tagelar nomidan* kelib chiqqan. Bunday nom bu turdagi oʻsimliklarning har yili oʻtgan yili hosil boʻlgan urugʻlaridan osonlik bilan unib chiqishiga ishora qiladi.

Ingliz tilidagi umumiy nomi, marigold, *Maryam oltinidan* olingan. Bu nom birinchi boʻlib Yevropadan kelib chiqqan oʻxshash oʻsimlik *[[Qushtirnoq|Calendula officinalis]]* uchun qoʻllangan.

Tagetesning eng koʻp yetishtiriladigan navlari Afrika marigoldlari (odatda *[[Tagetes erecta]]* navlari va duragaylari) yoki fransuz marigoldlari (odatda *[[Tagetes patula]]* gibridlari va navlarini nazarda tutadi, ularning koʻpchiligi Fransiyada ishlab chiqilgan) deb nomlanadi.

## Oʻstirish va foydalanish

Turlarga qarab, marigold barglari shilimshiq, oʻtkir hidga ega, ammo baʼzi navlari hidsiz boʻlishi mumkin.*Tagetes* turlari, ayniqsa *[[Tagetes patula|T. patula]]* koʻpincha pomidor, baqlajon, chili qalampiri, tamaki va kartoshkaga hamroh sifatida ekiladi. Ildiz orqali chiqariladigan antibakterial tiofenlar tufayli, *Tagetes* har qanday dukkakli ekinlar yaqinida ekilmasligi kerak.

*T. minuta* (khakibush yoki huacatay) „marigold yogʻi“ deb nomlanuvchi atir va efir moyi manbai, oziq-ovqat va tamaki sanoatida xushboʻy hid sifatida ishlatilgan. U koʻpincha Janubiy Afrikada yetishtiriladi, bu yerda bu tur buzilgan yerlarni qayta tiklashda foydali oʻsimlik hisoblanadi. 

*[[Tagetes erecta]]* gullari toʻq sariq karotinoid luteinga boy va Yevropa Ittifoqida makaron, oʻsimlik yogʻi, margarin, mayonez, salat, non mahsulotlari, qandolatchilik kabi oziq-ovqat mahsulotlari uchun oziq -ovqat rangi sifatida ishlatiladi (INS raqami E161b). Amerika Qoʻshma Shtatlarida esa, kukunlar va ekstraktlar faqat parranda ozuqasida rang beruvchi mahsulat sifatida tasdiqlangan. 

Marigoldlar baʼzi kapalak qurtlari uchun oziq-ovqat oʻsimlik sifatida qayd etilgan. Yovvoyi tabiatda koʻplab turlar qoʻngʻizlar tomonidan changlantiriladi.

## Madaniy ahamiyati

### ''Tagetes lucida''
*[[Tagetes lucida]]* turi, *perikon* nomi bilan tanilgan, Meksikada shirin, qizilmiya dorivor choyini tayyorlash uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, u koʻplab issiq iqlimli mintaqalarda pazandalik oʻti, estragon oʻrnini bosuvchi sifatida ishlatiladi.

### ''Tagetes minuta''
*Tagetes minuta* Janubiy Amerikaning janubidan kelib chiqqan boʻli, Peru, Ekvador va Chili va Boliviyaning baʼzi qismlarida pazandalik oʻti sifatida xamir *ocopa* deb ataladigan mashhur kartoshka taomini tayyorlash uchun ishlatiladi. „Yashil“ va „sariq/toʻq sariq“ ranga ega boʻlgan yangi *T. minutaning* taʼmi va hidi shirin rayhon, estragon, yalpiz va sitrus aralashmasiga oʻxshaydi. Shuningdek, u oshqozon-ichak kasalliklarida va ayniqsa nematodlarga qarshi dorivor choy sifatida ishlatiladi.

### ''Tagetes'' — har xil turlar

Meksikada tagetes oʻliklarning guli deb hisoblangan va hali ham Oʻliklar kunini nishonlashda keng qoʻllanadi. 

Marigoldning yana bir turi (Calendula officinalis) qadimgi yunon, Rim, Yaqin Sharq va Hindiston madaniyatlarida dorivor oʻt, shuningdek, mato, oziq-ovqat va kosmetika uchun boʻyoq sifatida ishlatilgan. Bundan tashqari, ular terini himoya qiladigan yogʻni tayyorlash uchun ishlatiladi. 

Mustamlaka davrida bu gullarning mahalliy navlari *[[Tagetes erecta|T. erecta]]*, *[[Tagetes patula|T. patula]]* va *T. tenuifolia* kabi Amerika turlari bilan almashtirildi. Marigold Hindiston va Tailandda ham keng tarqalgan.

Koʻp miqdordagi marigoldlar toʻylar, bayramlar va diniy tadbirlar uchun gulchambarlar va bezaklarda ishlatiladi. Marigold yetishtirish Hindistonning Telangana, Andxra-Pradesh, Tamil Nadu, Gʻarbiy Bengal, Karnataka va Uttar-Pradesh shtatlarida (Dipavali bozori uchun) keng tarqalgan.

Ukrainada *chornobryvtsi* (*T. erecta*, *T. patula* va signet marigold) milliy ramzlardan biri hisoblanadi va koʻpincha qoʻshiqlar, sheʼrlar va ertaklarda tilga olinadi. 

## Turlar

## Galereya

Fayl:Marigold 2.jpg|Marigold
Fayl:Red Marigold.jpg|*[[Tagetes patula]]* (gibrid marigold)
Fayl:Tagetes-DSCN2062.JPG|*Tagetes patula*
Fayl:Tagetes Erecta-Flower 04.jpg|*[[Tagetes erecta]]*
Fayl:Tagetes Erecta-Flower 02.jpg|*Tagetes erecta*
Fayl:Tagetes-Marigold-Flower 08.jpg|*Tagetes* gullari
Fayl:Newly grown marigold (tagetes) plants.jpg|Hindistonning G'arbiy Bengal shahridagi o'simliklar.
Fayl:Marigoldjf.JPG|"Maxima Yellow" (Filippin)
Fayl:Marigold at lingaraj temple.jpg|Marigold navlari hindlarning Maha Shivaratri festivalida xudoga qurbonlik qilinadi
Fayl:Flor de ofrenda.JPG|Meksikadagi qurbongohda Marigold
Fayl:Marigold flowers. Eastern Siberia.png|Marigold gullari. Sharqiy Sibir


## Manbalar