Shams al-Maoliy Qobus

**Qobus ibn Vushmagir** (toʻliq ismi *Abulhasan Qobus ibn Vushmagir ibn Ziyor Shamas al-Maoliy* ; vafoti 1012-yil) (hukmronlik yillari: 977–981; 997–1012) – oʻrta asr Eronida ziyoriylardan boʻlgan Goʻrgon va Tabariston hukmdori. Otasi Vushmagir, onasi Bavandi Ispahbad Sharwin II ning qizi.

## Hokimyat uchun kurash
967-yilda Vushmagir vafot etganidan soʻng, uning toʻngʻich oʻgʻli Bisutun Ziyoriylar davlatini nazorat qilish uchun poytaxt Goʻrgonga yoʻl oldi. Biroq, Vushmagir vafotidan biroz oldin Buvayhiylarga qarshi qoʻshma yurish uchun kelgan Somoniylar qoʻshini Qobusni qoʻllab-quvvatladi. Bisutun Buvayhiy Rukn ad-Davlaning yordamini olgach, Somoniylar qoʻshini Xurosonga joʻnab ketdi. Qobus Simnon hukmdori al-Hasan ibn al-Fayruzanni yangi ittifoqchi deb topdi, ammo Bisutun Goʻrgon va Simnonni egallab oldi, bu esa Qobusni otasining vorisi sifatidagi daʼvolaridan voz kechishga majbur qildi.

## Taxtga chiqishi
977-yilda Bisutunning vafoti Qobusga Ziyoriylar ustidan nazoratni qoʻlga kiritish uchun yana bir imkoniyat yaratdi. Bisutunning Tabaristondagi hokimi, gilonlik Dubaj ibn Bani, marhum hukmdorning kichik oʻgʻlini qoʻllab-quvvatladi va Somoniylarning yordamiga tayanishi mumkin edi. Biroq, Qobus Ziyoriylar qoʻshinining sadoqatini qozondi va Buvayhiy Adud ud-Davladan yordam oldi. Goʻrgonni Dubajdan olib, Simnonda Bisutunning oʻgʻlini qoʻlga oldi. 978- yoki 979-yillarda xalifa at-Toiy Qobusga *Shams al-Maoliy* unvonini berdi.

980-yilda Qobus yaqinda Adud ud-Davladan magʻlubiyatga uchragan Rayning Buvayhiy hukmdori Faxr ad-Davlaga boshpana berdi. Adud ud-Davla Faxr ad-Davlaning taslim boʻlishi evaziga Ziyoriylarga pul va hudud taklif qildi, ammo Qobus rad etdi. Keyin Adud bostirib kelib Tabaristonni egalladi; 981-yilda Adudning ukasi Muayyad ad-Davla Goʻrgonni egalladi. Qobus va Faxr ad-Davla Somoniylar Xurosoniga qochishga majbur boʻldi. Somoniylar viloyatlarni qaytarib olish uchun qoʻshin joʻnatdi, ammo muvaffaqiyatga erisha olmadi.

984-yilda Faxr ad-Davla Raydagi hududlarini tiklay oldi. Ammo u vazirining maslahati bilan Goʻrgon va Tabaristonni Qobusga qaytarishdan bosh tortdi. Qobus 997-yilgacha surgunda yashashga majbur boʻldi, Faxr ad-Davla vafot etdi va uning oʻrniga uning kichik oʻgʻli Majd ad-Davla keldi. Ziyoriylar tarafdorlari Tabariston ustidan hukmronlik qiladi va u yerdan Goʻrgonni egallaydi. Qobus 998-yilda u yerga qaytib keldi. Biroz vaqt oʻtgach, Buvayhiyning uni haydab chiqarishga urinishlari muvaffaqiyatsiz tugadi.

Qobus rasman xalifaga bay’at keltirgan boʻlsa-da, hukmronligining qolgan qismida amalda mustaqil hukmronlik qildi. U Mahmud Gʻaznaviy bilan munosabatlarni ochib, Gʻaznaviylar Ziyoriylarni egallab olishiga zamin yaratdi, shu bilan birga Buvayhiylar unga qarshi boshqa yurishlar qilmadi. Biroq, ichki muammolar tufayli tez orada Qobus mavqeini yoʻqotdi. Uning armiyadagi amaldorlarga nisbatan qattiqqoʻl munosabati oxir-oqibat unga qarshi fitna uyushtirilishiga olib keldi.

Armiya rahbarlari uni Goʻrgon tashqarisidagi qal’asida qoʻlga olishda muvaffaqiyatsizlikka uchradi, ammo ular poytaxtni nazoratga oldi va Qobusning oʻgʻli, Tabariston hokimi Manuchehrni hokimiyatni egallashga taklif qildi. Manuchehr agar rad etsa va fitnachilarga qoʻshilsa, vorislikni yoʻqotishidan qoʻrqdi. U Qobusni Bistomgacha quvib yetdi, u yerda Qobus oxir-oqibat taxtdan voz kechishga rozi boʻldi. Keyin fitnachilar Qobusni Goʻrgondagi qal’aga joʻnatdi. Qal’aga ketayotganda Qobus isyonchilardan biri Abdulloh ismli odamdan fitna ortida kim turganini soʻradi. Abdulloh beshta generalning ismini aytib berdi va shuningdek, u fitnada muhim rol oʻynagan odamlardan biri ekanligini aytdi. U keyin Qobusning shafqatsizligini uning qulashiga sabab sifatida koʻrsatdi. Qobus rozi boʻldi va Abdullohga fitna boshlanishidan oldin Abdulloh va boshqa jinoyatchilarni qatl qilishni buyurishi kerakligini aytdi. Keyin Qobus umrining qolgan qismini ibodatda oʻtkazishi mumkin boʻlgan qal’aga yetib keldi. Biroq, fitnachilar uni hali ham tahdid deb hisoblashdi va 1012-yilda uni muzlatib oʻldirishdi.

Gonbadi Qobus minorasi uning qabri sifatida qurilgan. Qobus XI asrga oid fors adabiyotining yirik asari boʻlgan, nabirasi Kaykovus tomonidan yozilgan Qobusnomaning asosiy qahramonidir.

## Adabiyotlar
*Richard Frye's *Notes on the Renaissance of the 10th and 11th Centuries in Eastern Iran*, Central Asiatic Journal I (1955) 137-143.
*
* 

## Manbalar