Yozgi saroy

Yozgi saroy- Pekindagi koʻllar, bogʻlar va saroylarning ulkan ansambli . Bu Qing sulolasi davrida imperator bogʻi edi. Ichkarida Uzoq umr koʻrish tepaligi, Kunming koʻli va Oʻn etti teshikli koʻprik kiradi. U 2,9 kvadrat kilometr (1,1 kvadrat milya) maydonni egallaydi, uning toʻrtdan uch qismi suvdir.

Longevity tepaligi taxminan 60 metr (200 fut) balandlikda va ketma-ket joylashgan koʻplab binolarga ega. Old tepalik ajoyib zallar va pavilyonlarga boy, orqa tepalik esa, aksincha, tabiiy goʻzallik bilan sokin. 2,2 kvadrat kilometr (540 akr) maydonni egallagan markaziy Kunming koʻli butunlay inson tomonidan yaratilgan va qazilgan tuproq Uzoq umr tepaligini qurish uchun ishlatilgan.

Janubiy Xitoydagi bogʻlardan ilhomlangan Yozgi saroyda har bir suloladan 40 000 dan ortiq turdagi qimmatbaho tarixiy yodgorliklar toʻplamini oʻz ichiga olgan 3000 dan ortiq turli xil xitoy qadimiy binolari mavjud.

1998 yil dekabr oyida YuNESKO Yozgi saroyni Jahon merosi roʻyxatiga kiritdi. Unda Yozgi saroy „Xitoy landshaft bogʻi dizaynining durdona asari. Togʻlar va ochiq suvlarning tabiiy landshafti pavilyonlar, zallar, saroylar, ibodatxonalar va koʻpriklar kabi sunʼiy xususiyatlar bilan uygʻunlashib, ajoyib estetik qiymatga ega boʻlgan uygʻun ansamblni tashkil qiladi“.

Xitoy tarixida, ayniqsa, bu janubiy-shimoliy suv oʻtkazish loyihasining markaziy yoʻnalishi boʻlib, Xubeydagi Danszyankou suv omboridan 1267&nbsp;km (787 milya) masofani bosib oʻtib, Pekinning asosiy suv taʼminotiga aylanadi.

= Tarix =
**Qingdan oldingi sulola**

Yozgi saroyning kelib chiqishi 1153 yilda Jurchen boshchiligidagi Jin sulolasiga toʻgʻri keladi, oʻshanda toʻrtinchi hukmdor Vanyan Lyan (1150-1161 yillar hukmronligi) Jin poytaxtini Xuining prefekturasidan (hozirgi Acheng tumani, Xarbin) koʻchirdi Yanjinga (hozirgi Pekin). U Pekin shimoli-g‘arbidagi Xushbo‘y tepaliklar va Jade Spring tepaligida saroy qurishni buyurdi .

Taxminan 1271 yilda, Yuan sulolasi Xonbaliqda (hozirgi Pekin) poytaxtini oʻrnatgandan soʻng, muhandis Guo Shoujing suvni Bayfu qishlogʻidagi Shenshan bulogʻidan suvni yoʻnaltirish uchun suv inshooti loyihasini boshladi. Keyinchalik Kunming koʻliga aylanadigan koʻl. Guoning maqsadi saroy uchun barqaror suv taʼminotini taʼminlaydigan suv omborini yaratish edi.

1494-yilda Ming sulolasining Xonchji imperatori (1487-1505) Jar tepaligi oldida oʻzining hoʻl hamshirasi Luo xonim uchun Yuanjing ibodatxonasini qurdirdi, keyinchalik uning nomi „Uzoq umr“ deb oʻzgartirildi. Tepalik. Maʼbad yillar oʻtishi bilan qarovsiz ahvolga tushib, tashlandiq boʻlib qoldi, tepalik atrofi oʻsimliklar bilan yam-yashil boʻlib qoldi. Xunchji imperatorining oʻrniga kelgan Chjende imperatori (1505—21) Gʻarbiy koʻl boʻyida saroy qurdirib, bu yerni imperator bogʻiga aylantirdi. U Jar tepaligining nomini „Oltin tepalik“ deb oʻzgartirdi va koʻlni „Oltin dengiz“ deb nomladi. Zhengde imperatori ham, Vanli imperatori ham(1572-1620 yillar hukmronligi) ko‘lda qayiqda sayr qilishni yoqtirardi. Tyanqi imperatori davrida (1620—27) saroy amaldori Vey Chjunsyan imperator bogʻini oʻzining shaxsiy mulki qilib oldi.

**Qing sulolasi**

Qing sulolasining boshida Jar Xill imperator saroyida otxona uchun joy boʻlib xizmat qilgan. Huquqbuzarlik qilgan amaldorlar u yerga begona oʻtlar va oʻtlarni kesish uchun yuborilgan.

Qianlun imperatori hukmronligining boshida (1735-1796 yillar) hozirgi Pekinning Xaydyan tumani atrofida koʻplab imperator bogʻlari qurilgan va shunga mos ravishda suv isteʼmoli sezilarli darajada oshgan. Oʻsha paytda Gʻarbiy koʻlda toʻplangan suvning katta qismi Jade Spring tepaligidagi chuchuk suv manbasidan, bir qismi esa Vanquan daryosidan kelgan. Jade Spring Hilldan suv oqimining har qanday buzilishi poytaxt suv transporti va suv taʼminoti tizimlariga taʼsir qiladi.

Taxminan 1749 yilda Qianlong imperatori onasi imperator Dowager Chongqingning 60 yilligini nishonlash uchun Jar tepaligi va Gʻarbiy koʻl yaqinida saroy qurishga qaror qildi. Poytaxtning suv inshootlarini yaxshilash nomidan u Gʻarbiy koʻlni gʻarbga qarab kengaytirib, yana ikkita koʻl, Gaoshuy koʻli va Yangshuy koʻli yaratishni buyurdi. Uchta koʻl nafaqat imperator bogʻlari uchun suv ombori, balki atrofdagi qishloq xoʻjaligi hududlari uchun ham suv manbai boʻlib xizmat qilgan. Qianlun imperatori Xan sulolasida imperator Vu (mil. avv. 141-187 yillar hukmronligi) tomonidan qurilgan Kunmin hovuzi sharafiga uchta koʻlni birgalikda " Kunmin koʻli " deb atagan.dengiz flotini tayyorlash uchun. Kunming koʻlining kengayishi natijasida qazilgan er „Uzoq umr koʻrish tepaligi“ deb oʻzgartirilgan Jar tepaligini kattalashtirish uchun ishlatilgan. Qurilishi 1764 yilda 4,8 million kumush taellar xarajati bilan yakunlangan Yozgi saroy birinchi marta „Qingyiyuan“, „Tinch toʻlqinlar bogʻlari“) deb nomlangan .

Yozgi saroyning dizayni Xitoy mifologiyasidagi Sharqiy dengizdagi uchta ilohiy togʻlar, yaʼni Penglay, Fangzhang (mēngzhou) va Yingzhou (línzhou) haqidagi afsonaga asoslangan. Kunming koʻlidagi uchta orol — Nanxu oroli, Tuancheng oroli va Zaojiantang oroli — uchta togʻni ifodalash uchun qurilgan, koʻlning oʻzi esa Gʻarbiy koʻlning rejasiga asoslangan edi. Xanchjou shahrida. Bundan tashqari, saroyning koʻplab meʼmoriy xususiyatlari ham Xitoyning turli diqqatga sazovor joylariga oʻxshash yoki taqlid qilish uchun qurilgan. Masalan: Feniks iskalasi ifodalanganTay koʻli ; Jingming minorasi Yueyang minorasiga oʻxshardi , Hunan ; Wangchan pavilyoni Sariq turna minorasiga oʻxshardi; xarid qilish koʻchalari Suzhou va Yangzhou’dakilarga taqlid qilish uchun yaratilgan . Yozgi saroyning markaziy qismi "Buyuk minnatdorchilik va uzoq umr koʻrish maʼbadi " edi Uzoq yoʻlak ham bor edi uzunligi 700 metrdan (2300 fut) ortiq boʻlib, u badiiy bezaklar bilan jihozlangan. Saroy uzoq muddatli yashash va davlat ishlarini har kuni boshqarish uchun jihozlar bilan taʼminlanmaganligi sababli, Qianlun imperatori u yerda deyarli yashamagan va har safar tashrif buyurgan kun davomida u yerda boʻlgan.

Daoguang imperatori (1820-1850 yillar) hukmronligidan keyin Qing imperiyasi tanazzulga yuz tuta boshlaganligi sababli, Yozgi saroy asta-sekin eʼtibordan chetda qoldi va uchta oroldagi meʼmoriy xususiyatlarni demontaj qilish buyurildi, chunki parvarishlash xarajatlari juda yuqori edi .

1860-yilda Sakkiz millat ittifoqi Ikkinchi afyun urushi oxirida Yozgi saroyni talon-toroj qildi va 1860-yil 18 oktyabrda inglizlar yaqin atrofdagi Eski yozgi saroyni (xitoychada Yuanmingyuan deb ataladi) yoqib yuborishdi. Saroyni vayron qilish Britaniyaning Xitoydagi Oliy komissari Lord Elgin tomonidan berilgan va ikki Britaniya vakili, The Times gazetasi jurnalisti va ularning hamrohlarining qiynoqqa solinishi va qamoqqa olinishiga javoban amalga oshirilgan. Yozgi saroyning katta qismlarining vayron boʻlishi hali ham Xitoyda gʻazab uygʻotmoqda.

1884-95 yillarda, Guangxu imperatori davrida (1875-1908 yillar) imperator Dowager Cixi dastlab Qing dengiz flotini (Beiyang floti) yangilash uchun moʻljallangan 22 million kumush taelni buyurtma qilgan boʻlishi mumkin. uning 60 yilligini nishonlash uchun Yozgi saroyni rekonstruksiya qilish va kengaytirish uchun foydalanish; ammo baʼzi boshqa manbalarda koʻpi bilan olti million tael ajratilgani aytiladi, ulardan hech biri Harbiy-dengiz kuchlarining kapital byudjetidan tushmagan, faqat hisoblangan bank foizlari toʻlangan. Mablagʻlar cheklanganligi sababli, qurilish ishlari Longevity tepaligi oldidagi binolar va Kunming koʻli atrofidagi toʻgʻonlarga qaratildi. Yozgi saroyga hozirgi xitoycha „Yiheyuan“ nomi ham berilgan.

1900 yilda, Bokschilar qoʻzgʻoloni oxirida, Sakkiz Millat Alyansi kuchlari imperator bogʻlarini vayron qilganda va saroyda saqlanadigan koʻplab artefaktlarni tortib olganida, Yozgi saroy yana zarar koʻrdi. Ikki yildan keyin saroy qayta tiklandi.

**<big>Qing sulolasidan keyin</big>**

Qing sulolasining boshida Jar Xill imperator saroyida otxona uchun joy boʻlib xizmat qilgan. Huquqbuzarlik qilgan amaldorlar u yerga begona oʻtlar va oʻtlarni kesish uchun yuborilgan.

Qianlun imperatori hukmronligining boshida (1735-1796 yillar) hozirgi Pekinning Xaydyan tumani atrofida koʻplab imperator bogʻlari qurilgan va shunga mos ravishda suv isteʼmoli sezilarli darajada oshgan. Oʻsha paytda Gʻarbiy koʻlda toʻplangan suvning katta qismi Jade Spring tepaligidagi chuchuk suv manbasidan, bir qismi esa Vanquan daryosidan kelgan. Jade Spring Hilldan suv oqimining har qanday buzilishi poytaxt suv transporti va suv taʼminoti tizimlariga taʼsir qiladi.

Taxminan 1749 yilda Qianlong imperatori onasi imperator Dowager Chongqingning 60 yilligini nishonlash uchun Jar tepaligi va Gʻarbiy koʻl yaqinida saroy qurishga qaror qildi. Poytaxtning suv inshootlarini yaxshilash nomidan u Gʻarbiy koʻlni gʻarbga qarab kengaytirib, yana ikkita koʻl, Gaoshuy koʻli va Yangshuy koʻli yaratishni buyurdi. Uchta koʻl nafaqat imperator bogʻlari uchun suv ombori, balki atrofdagi qishloq xoʻjaligi hududlari uchun ham suv manbai boʻlib xizmat qilgan. Qianlun imperatori Xan sulolasida imperator Vu (mil. avv. 141-187 yillar hukmronligi) tomonidan qurilgan Kunmin hovuzi sharafiga uchta koʻlni birgalikda " Kunmin koʻli " deb atagan.dengiz flotini tayyorlash uchun. Kunming koʻlining kengayishi natijasida qazilgan er „Uzoq umr koʻrish tepaligi“ deb oʻzgartirilgan Jar tepaligini kattalashtirish uchun ishlatilgan. Qurilishi 1764 yilda 4,8 million kumush taellar xarajati bilan yakunlangan Yozgi saroy birinchi marta „Qingyiyuan“ („Tinch toʻlqinlar bogʻlari“) deb nomlangan .

Yozgi saroyning dizayni Xitoy mifologiyasidagi Sharqiy dengizdagi uchta ilohiy togʻlar, yaʼni Penglay, Fangzhang va Yingzhou haqidagi afsonaga asoslangan. Kunming koʻlidagi uchta orol — Nanxu oroli, Tuancheng oroli va Zaojiantang oroli- uchta togʻni ifodalash uchun qurilgan, koʻlning oʻzi esa Gʻarbiy koʻlning rejasiga asoslangan edi. Xanchjou shahrida. Bundan tashqari, saroyning koʻplab meʼmoriy xususiyatlari ham Xitoyning turli diqqatga sazovor joylariga oʻxshash yoki taqlid qilish uchun qurilgan. Masalan: Feniks iskalasi ifodalanganTay koʻli ; Jingming minorasi Yueyang minorasiga oʻxshardi , Hunan ; Wangchan pavilyoni Sariq turna minorasiga oʻxshardi; xarid qilish koʻchalari Suzhou va Yangzhou’dakilarga taqlid qilish uchun yaratilgan . Yozgi saroyning markaziy qismi "Buyuk minnatdorchilik va uzoq umr koʻrish maʼbadi " edi Uzoq yoʻlak ham bor ediuzunligi 700 metrdan (2300 fut) ortiq boʻlib, u badiiy bezaklar bilan jihozlangan. Saroy uzoq muddatli yashash va davlat ishlarini har kuni boshqarish uchun jihozlar bilan taʼminlanmaganligi sababli, Qianlun imperatori u yerda deyarli yashamagan va har safar tashrif buyurgan kun davomida u yerda boʻlgan.

= Diqqatga sazavor joylar =

Butun yozgi saroy uzoq umr koʻrish tepaligi va Kunming koʻli atrofida joylashgan boʻlib, ikkinchisi hududning toʻrtdan uch qismini egallaydi. Muhim binolarning aksariyati oldingi tepalik va orqa tepalikka boʻlingan Longevity tepaligining shimoliy-janubiy oʻqi boʻylab qurilgan. Kunming koʻlida uchta kichik orol bor: Nanxu oroli, Zaojiantang oroli va Zhijingge oroli. Kunming koʻlining gʻarbiy toʻgʻoni koʻlni ikkiga ajratadi. Sharqiy toʻgʻon Guangxu imperatori davrida qurilgan . Yozgi saroyning diqqatga sazovor joylari oltita turli qismga yoki manzarali hududlarga boʻlinishi mumkin: zallar, Uzoq umr tepaligi, Kunming koʻli, dehqonchilik va toʻqimachilik manzarali hududi, uzun yoʻlak va Markaziy oʻq maydoni. Yozgi saroy Xitoyning eng koʻp tashrif buyuriladigan joylaridan biri boʻlib, birinchi beshlikka kiradi va har yili 10 millionga yaqin sayyohni jalb qiladi.

**<big>Old tepalik</big>**

Sharqiy saroy darvozasi: Yozgi saroyning asosiy kirish eshigi. Darvozaning ikki tomonidagi ikkita bronza sherlar Qianlun imperatori davridan saqlanib qolgan, darvoza oldidagi bulutli ajdaho zinapoyalari esa Eski yozgi saroydan qolgan yodgorliklardir . Darvoza ustidagi belgidagi uchta xitoycha belgi „Yiheyuan“ Guangxu imperatori tomonidan yozilgan.

Xayr-ehson va uzoq umr koʻrish zali: Sud majlislari o‘tkaziladigan zal. U Qianlun imperatori davrida „Yaxshi boshqaruv zali“ deb nomlangan, ammo hozirgi nomini Guangxu imperatori bergan. Zalning shimolidagi quduq „Yilni uzaytiruvchi quduq“ deb nomlanadi, zalning orqasidagi toshboʻron esa Suzhoudagi Arslon bogʻiga taqlid qilish uchun yaratilgan. Stalaktitlar Eski yozgi saroydan qolgan yodgorliklardir .

Jade Billows zali: Mehribonlik va uzoq umr koʻrish zalining gʻarbiy qismida joylashgan. Bu Qing imperatorlarining yashash joylari edi. Guangxu imperatori bir vaqtlar bu yerda imperator Dowager Cixi tomonidan qamalgan.

Yiyun Hall: Jade Billows zalining shimolida joylashgan . Bu dastlab Qianlun imperatori davrida kutubxona boʻlgan, lekin Guangxu imperatori davrida imperator Longyuning turar joyiga aylangan. Unda Qianlong imperatori tomonidan yozilgan xattotlikning tosh o‘ymakorligi kolleksiyasi joylashgan edi.

Dehe Bogʻi: opera spektakllari sahnalashtirilgan uch qavatli Katta Opera Zali joylashgan .

Xursandchilik va uzoq umr koʻrish zali: Empress Dowager Cixi turar joyi .

Uzun yoʻlak sharqdagi Quvonch va uzoq umr koʻrish zalidan gʻarbdagi Shizhang pavilionigacha choʻzilgan. Butun yoʻlak 728 metr (2388 fut) uzunlikda boʻlib, unda badiiy bezaklar, jumladan, Xitoydagi mashhur joylarning rasmlari, shuningdek, Xitoy mifologiyasi va xalq ertaklaridan, „ Yigirma toʻrtta ibratli misol“ va „ Toʻrt buyuk klassik romandan“ sahnalar mavjud .

Bulutlar zali: Uzoq umr tepaligining markaziy oʻqi markazida joylashgan . Dastlab Buyuk Minnatdorchilik va uzoq umr koʻrish ibodatxonasi 1892 yilda taʼmirlangan va imperator Dowager Cixi uchun mehmonlarni qabul qilish, katta marosimlarni oʻtkazish va tugʻilgan kunini nishonlash joyiga aylandi.

Buddist tutatqilar minorasi: Uzoq umr togʻining oldingi tepaligining markazida joylashgan. Minora dastlab Sariq turna minorasiga oʻxshab qurilgan toʻqqiz qavatli Buddist pagodasi boʻlishi kerak edi . Qianlong imperatori sakkizinchi qavat qurilganidan soʻng qurilishni toʻxtatishni buyurdi. Minora 20 m (66 fut) balandlikdagi tosh poydevorga qurilgan boʻlib, uch qavatli va balandligi 41 metr (135 fut) boʻlib, sakkizta temir yogʻoch ustunlar bilan mustahkamlangan. Empress Dowager Cixi tutatqi tutatqi va ibodat qilish uchun minoraga tashrif buyurdi.

Hikmat dengizi Uzoq umr tepaligi choʻqqisida joylashgan. U rangli shishadan qurilgan va 1000 dan ortiq buddist arboblarining haykallari joylashgan. Madaniy inqilob davrida qisman shikastlangan .

Uzoq umr tepaligi va Kunming koʻli stelasi Bulutlar zalining sharqida joylashgan. Stelada Qianlong imperatori tomonidan yozilgan oltita xitoycha belgilar mavjud.

Qimmatbaho bulutlar paviloni Buddist tutatqilar minorasining gʻarbiy qismida joylashgan. U dastlab „Bronza pavilion“ deb nomlangan va 1755 yilda qurilgan. Eshik va derazalar 1900 yilda Sakkiz Millat Alyansi askarlari tomonidan oʻgʻirlangan. 1980-yillarda ular chet ellik xitoylar tomonidan sotib olingan va xayriya qilingan. Yozgi saroyga qaytish.

Tosh qayiq Tosh qayiqning uzunligi

36 metr (118 fut). Asl yogʻoch qayiq 1860 yilda yoqib yuborilgan va uning oʻrniga gʻarbiy uslubdagi eshkak gʻildiraklari boʻlgan marmar nusxasi qoʻyilgan.

Oriole-tinglash zali Longevity tepaligining gʻarbiy qismida joylashgan. Ilgari imperator Dowager Cixi opera tomoshalarini tomosha qilgan joy edi. Zal endi Qing imperator oshxonasiga ixtisoslashgan restoranga aylantirilgan. Huazhongyou Longevity tepaligining gʻarbiy qismida joylashgan. Old tepalikning sharqida Koʻp pavilyon va zallarga ega. Old tepalikning gʻarbiy tomoni Koʻp pavilyon va zallarga ega.

Uzoq yoʻlakning gʻarbiy tomoni Shizhang pavilonidan shimolda joylashgan mavjud. Guangxu imperatorining turmush oʻrtogʻi Chjen imperator Dowager Cixi tomonidan zalda qamalgan. Bu Qianlong imperatori davrida yozgi saroyning gʻarbiy kirish joyi boʻlgan.

= Transport =

* Pekin metrosining 4-qatoridagi Beigongmen stantsiyasi , Shimoliy darvoza yaqinida.
* Yozgi saroy Gʻarbiy darvoza stantsiyasi Pekin metrosining Xijiao liniyasida , Gʻarbiy darvoza yaqinida.

= Manbalar =

* E. W. R. Lumby, „Lord Elgin and the Burning of the Summer Palace.“ *History Today* (July 1960) 10#7 pp 479–48.
* The palace of shame that makes China angry
* Chang, J. (2014). Empress Dowager Cixi: The concubine who launched modern China. Anchor Books
* „Summer Palace Marble Boat — Beijing Summer Palace, Yiheyuan“. *www.travelchinaguide.com*. Retrieved 2019-11-21.
* Zhu, Weizheng (Apr 23, 2015). *Rereading Modern Chinese History*. BRILL. p.&nbsp;351. ISBN 9789004293311.
* https://en.wikipedia.org/wiki/Summer_Palace