Puffino

**Puffinlar** ***Fratercula*** qushlar sinifiga mansub boʻlib kichik altsidlarning (auks) uchta turidan biri. Ular asosan suvga shoʻngʻish orqali oziqlanadigan pelagik dengiz qushlari . Puffinlar qirgʻoq boʻyidagi qoyalarda yoki dengizdagi orollarda katta koloniya boʻlib yashaydi vakoʻpayadi, toshlar orasidagi yoriqlarga yoki tuproqdagi chuqurlarga uya qurib koʻpayishadi. Ikki tur, tutamli puffin va shoxli puffin Shimoliy Tinch okeanida, Atlantika puffin esa Shimoliy Atlantika okeanida topilgan.

**Puffin qushi** kichik oʻlchamdagi, oʻrtacha kaptarning kattaligiga oʻxshash. Uning kattaligi taxminan 30 sm, qanotlari taxminan yarim metrga teng. Urgʻochilarining vazni 310 gramm, erkagi biroz koʻproq – 345 gramm.

Puffinning barcha turlari asosan qora yoki qora va oq patlarga, shuningdek koʻpayish mavsumida yorqin rangga ega boʻlgan katta tumshugʻiga ega boʻladi. Ular koʻpayish mavsumidan soʻng oʻz hisoblarining rangli tashqi qismlarini toʻkib, kichikroq va xiraroq tumshugʻini qoldiradilar. Ularning qisqa qanotlari suv ostida suzish uchun moslashgan. Havoda ular qanotlarini tez qoqishadi (daqiqasiga 400 martagacha)  tez parvozda, koʻpincha okean yuzasida pastlab uchishadi.

## Etimologiyasi
Ingliz tilidagi „puffin“ – shishgan maʼnosini anglatadi – dastlab „Manks puffin“ nomi bilan mashhur boʻlgan, Manks qirgʻogʻining **(''Puffinus puffinus.*** Puffin ingliz-normancha soʻz (oʻrta inglizcha *pophyn* yoki *poffin*) boʻlib, Manks qirgʻoqlarining qurib qolgan qismlarini bildiradi.

== Taksonomiyasi ==
*Fratercula* [[Urugʻ (zoologiya)|turi]] fransuz zoologi Mathurin Jak Brisson tomonidan 1760 yilda Atlantika puffin (*Fratercula arctica*) turi sifatida kiritilgan.   *Fraterkula* nomi [[Lotin tili|lotincha]] *fraterculus* „sayyor taʼlimotchi ruhoniy“ soʻzi danolingan boʻlib " rohib " degan maʼnoni bildiradi , chunki puffinning qora va oq patlari rohiblar kiygan liboslarga oʻxshaganligi tufayli 

Puffinslar uchta turni oʻz ichiga oladi.  Rhinoceros auklet (*Cerorhinca monocerata*) baʼzan *Fratercula* turiga kiritiladi  va ayrim tadqiqotchilar *Lunda* jinsiga tutamli puffinni qoʻshishganlar  Puffinlar va rhinoceros auklet qushi bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, birgalikda Fraterculini kenja oilasini tashkil qiladi. 

Eng qadimgi altsid qoldigʻi Oregondagi *Hydrotherikornis* hisoblanadi va, Late Eocene tegishlidir, *Aetiya* va *Uriya* qoldiqlari esa Late Miyosenga tegishli. Molekulyar soatlar Paleotsenda Tinch okeanidan kelib chiqqanligini koʻrsatish uchun ishlatilgan.  Shimoliy Karolinadagi qoldiqlar dastlab ikkita *Fraterkula* turiga tegishli deb oʻylangan , ammo keyinchalik bir *Fraterkula*, tutamli puffin va *Cerorhinca turlariga* kirishi qayta aniqlangan.  Yana bir yoʻq boʻlib ketgan tur, Dow’s puffin (*Fratercula dowi*) Kaliforniyaning Kanal orollarida Late Pleystotsen yoki dastlabki [[Golotsen|Golosengacha]] topilgan. 

<sub><big>F*raterkulinilar Tinch okeani birinchi kelib chiqgan joyi taxmin qilinadi, chunki bu birinchi navbatda u yerdagi xilma-xilligi tufayli; Tinch okeanida ikkita turkumga mansub, Atlantika okeanida faqat bitta tur bor.*</big></sub> <sub><big>*Puffinlar hayvonlarning aql-idrokining ayrim muhim belgilarini koʻrsatishi aniqlangan.  2020 yil yanvar oyida ayrim tadqiqotchilar Atlantika puffinlari oʻzlarini qashilash uchun vosita sifatida tayoqlardan foydalanganligi haqida xabar berishdi.  Tinch okeanidagi Fraterculini qazilma qoldiqlari oʻrta Miyosengacha choʻzilgan, Cerorhinca ning uchta qazilma turi va materiallar taxminiy ravishda ushbu jinsga tegishli deb hisoblanadi, va oʻrta Miosenda Janubiy Kaliforniya va Shimoliy Meksikaning Pliosenning oxirigacha yetadi. Atlantika okeanida miotsen davriga oid hech qanday yozuvlar boʻlmasa-da, Shimoliy Karolinagagi qazilma materialini qayta oʻrganish shuni koʻrsatdiki, dastlabki Pliotsendagi puffinlarning xilma-xilligi Atlantika okeanida ham Tinch okeanida kabi katta boʻlgan. Bu xilma-xillikka Tinch okeanidan puffinlar oqimining oqib kelishi orqali erishildi; keyinchalik turlarning yoʻqolishi Panama dengiz yoʻlining yopilishiga va Shimoliy Atlantikada kuchli muzlik davrlarining boshlanishi tufayli soʻngi Pliotsendagi yirik okeanografik oʻzgarishlar bilan bogʻliq deb hisoblanadi. *</big></sub>

=== Hozirgi turlar ===


== Tavsif ==
Puffinlar past boʻyli, kalta qanotli va kalta dumli qushlar boʻlib, ustki qismi qora, pastki qismi oq yoki jigarrang-kulrang. Boshi qora qalpoqli, yuzi asosan oq, oyoqlari toʻq sariq-qizil. Koʻpaytirish mavsumida katta va rang-barang koʻrinadi. Tumshuqining rang-barang tashqi qismi koʻpayish mavsumidan soʻng yoʻqoladi, uning ostida kichikroq va zojibasiz haqiqiy tumshuq koʻrinadi.  Ajabtovur koʻrinishi tufayli ularni „dengiz masxarabozlari“ va „dengiz toʻtiqushlari“ deb ham atashadi.

Puffin hayotining koʻp qismi suvda oʻtganligi sababli, u ajoyib suzuvchi. Suv ostida parvozdagi kabi qanotlarini silkitib, soniyasiga 2 metr tezlikka erishadi. U 70 metr chuqurlikka shoʻngʻiy oladi. U quruqlikda yurishi, hattoki yugurishi ham mumkin, ammo bemalol belkurak.

Koʻpayish mavsumini hisobga olmaganda, puffins yakka yoki juft boʻlib yashaydi, qirgʻoqdan uzoq masofaga (100 km gacha)

Puffinlar oʻzlarining koʻpayish mavsumida, kalloniyasi shovqinli boʻlishsa-da, ular dengizda sokin. Ular suv ustida nisbatan baland uchadi, odatda boshqa gagarka 1,6 metr (5,2 fut) bilan solishtirganda 10 metr (33 fut) balandlikda.

== Xulq-atvor ==

=== Naslchilik ===






Puffinlar qirgʻoqlarda va orollarda koloniyalarda koʻpayadi; bir necha hozirgi yoki sobiq orol naslchilik saytlari Puffin oroli deb atashadi. Erkak Atlantika puffin uya quradi va uya joyida kuchli sodiqlikni namoyish etadi. Shoxli puffinning ikkala jinsi ham uyasini qurishga yordam beradi. Shoxli puffin tuyalari odatda chuqurligi taxminan 1 metr (3.3 fut) chuqurlikda boʻlib, maxsus boʻlim bilan tugaydi, tutamli puffin chuquriga olib boradigan tunnel esa 2.75 metr (9.o fut) uzunlikda boʻlishi mumkin. Tutamli va Atlantika puffinlarining uyasi yumshoq tuproqdan iborat boʻlib, unga tunnellar qaziladi; farqli oʻlaroq, shoxli puffinlarning uya joylari qoyalardagi tosh yoriqlarida boʻladi.  Atlantika puffin uyasi odatda oʻt, barglar va patlar kabi materiallar bilan qoplangan, lekin baʼzan astarlanmagan. Atlantika pufinining tuxumlari odatda qaymoqrang oq rangga ega, ammo baʼzida tuxum nilufar rangga eg

Baʼzan Atlantika puffinlari quyon qazgan chuqurlarida koʻpayadi.[[Quyon (hayvon)|Quyonlar]] koʻpayadigan joyda koʻpayadi.

Puffinlar uzoq muddatli juftlik aloqalarini yoki munosabatlariga ega yani puffinlar monogam, hayot uchun bitta juftlikni tashkil qiladi. Bahor kelishi bilan, mart-aprel oylarida ular dengizdan koloniyaga qaytib kelishadi. Garchi quruqlikdagi vaqt bu qushlar uchun qulay boʻlmasa-da, ular nasl berish uchun sevimli suv sathidan u erga qaytib kelishlari kerak. Bahorda qushlar uyani qurish uchun eng yaxshi joyni tanlash uchun koloniyaga erta qaytishga harakat qilishadi. Sohilga suzib kelib, ular barcha qorlar erib ketguncha kutib turishadi va keyin qurilishni boshlashadi. Ikkala ota-ona ham bu jarayonda ishtirok etadilar – biri qazish, ikkinchisi tuproqni olib ketish.

Urgʻochisi bitta tuxum qoʻyadi va ikkala ota-ona ham tuxumini bosishadi qiladi va joʻjani boqadi (yoki „pufling“).   Tuxum bosuvchi ota-ona puffinlar tuxumni qanotlari bilan bosib ushlab yotishadi. Joʻjalar kechasi uchib ketishadi . Joʻjalar ulgʻayguncha puffins uni tabiiy dushmanlardan – burgut, qirgʻiy, gulluk va skualardan himoya qiladi. Kunduzi joʻja uyada oʻtiradi, kechasi esa ota-ona uni suvga kuzatib boradi va suzishni oʻrgatadi. Bunday gʻamxoʻrlik bir oydan ozroq davom etadi, keyin esa ota-onalar bolani ovqatlantirishni toʻxtatadilar. Uning uyadan uchib, voyaga etmoqdan boshqa iloji yoʻq. Koʻplab qushlar puffinning umr koʻrishlariga hasad qilishlari mumkin – bu qush taxminan 30 yil yashaydi.

Barcha tayyorgarlik ishlari tugagach, juftlashuv iyun-iyul oylarida boʻlib oʻtadi va urgʻochi bitta oq tuxum qoʻyadi. Uning ota-onasi navbati bilan 38-42 kun inkubatsiya qilishadi. Chaqaloq tugʻilganda, ota-onalar birgalikda unga juda zarur boʻlgan ovqat olib kelishadi.

Puffin baliqni ogʻziga qoʻpol til bilan tutib, birdaniga bir nechta boʻlaklarda olib yurish mumkin. Yangi tugʻilgan joʻja koʻkragida mayda oq nuqta boʻlgan qora paxmoq bilan qoplangan; 10-11 kunida birinchi haqiqiy tuklar paydo boʻladi. Dastlab, tumshuq ham qora, va faqat kattalar qushida u toʻq sariq rangga ega boʻladi. Tuxumni yorib chiqishdan keyin joʻjalar hayotlarining birinchi yillarini dengizda oʻtkazadilar, taxminan besh yildan soʻng nasl berishadi. Tutqunlikda boʻlgan puffinlar uch yoshdan boshlab koʻpaygani maʼlum.

Koʻpayishdan soʻng, barcha uch tur puffin turlari dengizda qishlaydi, odatda qirgʻoqlardan uzoqda va koʻpincha koʻpayish joyi oraligʻidan janubga choʻziladi. 

Atlantika puffinlarining koʻpchiligining vatani hisoblanadi.  Islandiyada 10 millionga yaqin puffin turi borligi aniqlangan. Dunyodagi eng katta puffin koloniyasi [[Islandiya|Islandiyaning]] Vestman orollarida joylashgan. Olimlarning tadqiqitlariga koʻra 2009 yilda uyalar sonini 1,1 million,  va u yerdagi puffinlar soni esa 4 millionga yetishini taxmin qilishgan. 

=== Oziqlanishi ===

Koʻpgina gagarkalar singari, puffin ham [[Baliqlar|baliq]] va zooplanktonni isteʼmol qiladi, lekin joʻjalarini kuniga bir necha marta asosan kichik dengiz baliqlari bilan boqadi. Puffins baliq va baʼzi mollyuskalar, qisqichbaqalar, qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Baliqdan, ular koʻpincha seld, gerbils, eel, capelin bilan oziqlanadi. Umuman olganda, odatda 7 sm dan oshmaydigan har qanday mayda baliqlar. Bu qushlar suvda ovlashga juda yaxshi moslashgan, shoʻngʻin qilishlari va bir daqiqa davomida nafaslarini ushlab turishlari, ular oyoqlari bilan boshqarib, qanotlari yordamida tezlikni oshirib, choʻzilib suzishadi.

Ovni oʻsha yerda, suv ostida eyishadi. Ammo agar oʻlja kattaroq boʻlsa, unda qushlar avval uni sirtga tortib olishadi. Bir shoʻngʻin paytida oʻlik uchi bir nechta baliqni ushlaydi, kun davomida uning ishtahasi unga taxminan 100-300 gramm ovqat yutishiga imkon beradi.

Puffinlar bir vaqtning oʻzida bir nechta (baʼzan oʻndan ortiq) kichik baliqlarni yutib yuboradigan baliqlarni qayta yutilgan ovqatni yana ogʻziga qaytarishdan tutish qobiliyati bilan ajralib turadi. Bu ularga oziq-ovqat qidirish uchun uzoqroq sayohat qilish imkonini beradi, chunki ular bir vaqtning oʻzida faqat bitta baliq olib yuradigan qushlarga qaraganda joʻjalari uchun koʻproq oziq-ovqat energiyasi bilan qaytib kelishlari mumkin. Bunday xatti-harakat ularning tumshugʻining oʻziga xos ilgak mexanizmi tufayli mumkin boʻladi, bu esa yuqori va pastki tishlash qirralarini bir nechta burchaklardan birida birlashtirishga imkon beradi.

*Hayvonlar boʻyicha mutaxassislar tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki 2019-yilda ikkita alohida geografik joylashuvda joylashgan puffitlar tayoqchalar yordamida oʻzlarini qashilab turganliklarini kuzatdilar, bu dengiz qushlarining turli xilnasboblardan foydalanishi ularning asosiy qobiliyatiga ega ekanligini koʻrsatdi.  *

== Odamlar bilan munosabatlar ==

=== Ov qilish ===
Insonlar asosan puffinlar tuxum, patlar va goʻsht uchun ovlanadi. Yashash joylarini yoʻq qilish va ekspluatatsiya qilish tufayli Atlantika puffinlari populyatsiyasi keskin kamaydi 19-asr va 20-asr boshlarida. Ular Islandiya va Farer orollarida ovlanishda davom etmoqda. 

Kerri okrugining Irlandiya sohillari yaqinidagi Blasket orollarida puffinslarning tuxumlarini yigʻib olish tufaylikeskin pasayish kuzatildi. 1953-yilda orollar tashlab ketilgunga qadar orolliklarda yashovchi aholi ochlik darajasida yuqori darajada yashaganliklari natijasida, puffinlar oziq-ovqat uchun koʻp miqdorda ovlangan.

Islandiyada Atlantika puffini milliy taʼomlarning bir qismini hisoblanadi, va bu yerda puffin turi qonuniy jihatdan himoyaga qilinmaydi. Puffinlar „osmonda baliq ovlash“ deb nomlangan usul bilan ovlanadi, bu baliqlarni dengizga shoʻngʻiyotganda katta toʻrda tutishni oʻz ichiga oladi. Puffinlar goʻshtini odatda mehmonxona menyusida topish mumkin. Puffinning yangi yuragi anʼanaviy Islandiya noyob sifatida xom holda isteʼmol qilinadi.  Islandiyaning Grimsi orolida bir kunda ertalab 200 ga yaqin puffinni tutish mumkin. 

=== Tegishli joylar va mahsulotlar ===
Ingliz orolining Lundi nomi qadimgi Nors tilidagi „puffin oroli“ (Lundey) soʻzidan kelib chiqqanligiga ishoniladi,  garchi muqobil tushuntirish Lundning nusxasi yoki oʻrmonli hududga ishorasi taklif qilingan. 

„Atlantic puffin“ Kanadaning [[Nyufaundlend va Labrador]] provinsiyasining viloyat qushi hisoblanadi.




*'Maʼlumotnomalar*'
<references group="" responsive="0"></references>
[https://uz.petmypet.ru/4505-dead-end-bird-puffin-bird-lifestyle-and-habitat.html]

== Manbalar ==

* Alsop, Fred J. III (2001) „Atlantika puffin“: *Shimoliy Amerikaning Smitson qushlari, Gʻarbiy mintaqa* : 451-bet. Nyu-York shahri: DK Publishing, Inc.[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;
* Erlix, P.; Dobkin, D. & Wheye, D. (1988) „Atlantika Puffin“: *Qushchining qoʻllanmasi: Shimoliy Amerika qushlarining tabiiy tarixi boʻyicha qoʻllanma* : 207, 209-214. Nyu York.
*
* Lee, DS & Haney, JC (1996) „Manx Shearwater (*Puffinus puffinus*)“, in: *The Birds of the North America'', No. 257, (Poole, A. & Gill, F. eds). Filadelfiya: Tabiiy fanlar akademiyasi va Amerika ornitologlar ittifoqi, Vashington, DC
*
*

* 
* Puffins at the Farne Islands, Northumberland