open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lattaband

**Lattaband** — Samarqand va Jizzax viloyatlaridagi soy, Bulungʻur va Baxmal tumanlari hududidan oqib oʻtadi. Turkiston togʻ tizmasidagi Shingak dovoni yaqinidagi (2450 m) buloqlardan boshlanadi. Gʻarb va shimoli-gʻarb tomon oqib borib, Qozoqqishloq yaqinida Eski Tuyatortar kanaliga quyiladi. Uz. 21&nbsp;km, suv yigʻish maydoni 26&nbsp;km². Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi. Yigirmaga yaqin irmogʻi (umumiy uz. 24&nbsp;km) bor.

## Manbalar
Latchalar

**Latchalar** – suvsarsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchilar guruhi. Tanasi ingichka, choʻziq va juda egiluvchan. Oʻrta Osiyo hududida latcha va oq latcha tarqalgan. Latcha – eng mayda yirtqich, uzunligi 13–28 sm, vazni 40 g dan 100 g gacha. Yozda yungi tanasining orqa tomonida ochiq kulrang, qorin tomonida oqish yoki sargʻish; arealining shimoliy qismida qishda oqrangga kiradi. Yevropa, shimoliy Afrika, shimoliy Amerika va Osiyoda tarqalgan. Juda serharakat, sichqonlarni qirib katta fonda keltiradi. Oq latcha latchaga nisbatan bir oz yirikroq, dumining uchi qora, uzunligi 16–38 sm, vazni 260 g gacha. Yevropaning deyarli hamma hududlarida, Shimoliy Amerika, Osiyoning shimoliy qismida uchraydi. Oʻrta Osiyoda Orol dengizidan shimolroqda tarqalgan. Asosiy ozigʻi mayda kemiruvchilar: sichqonlar, dala sichqonlari: kemiruvchilar kam boʻlganida esa baliqlar, baqalar, qushlarning uyasidagi joʻjalari; och qolganida mevalar va har xil organik chiqindilar bilan oziqlanadi. Yiliga bir marta 4–8 tadan bolalaydi. Latchalarning ikkala turi ham zararkunanda kemiruvchilarni qirib, insonga katta foyda keltiradi. Oq latcha qimmatbaho moʻyna beradi.

## Manbalar
Laureat

**Laureat** [lotincha laureatus — boshiga dafna (lavr) gulchambari kiygizilgan] — davlat mukofoti yoki xalqaro mukofotga sazovor boʻlgan shaxs, shuningdek, tanlovlar (asosan, badiiy tanlovlar) gʻolibi. "L." atamasi Yunonistonda paydo boʻlgan.U yerda biror musobaqa gʻoliblari "gʻalaba toji" sifatida dafna daraxti yaproqlaridan qilingan faxriy gulchambar bilan taqdirlangan. Bunday odat keyinchalik Qad. Rimda ham tarqalgan. Gʻoliblarni dafna gulchambarlari bilan takdirlash hozirga qadar saqlangan.

## Manbalar
Rozalinda Laut

**Rozalinda Berngardovna Laut** (1925.24.11, Odessa viloyati - 2013.11.9, Germaniya) — opera xonandasi (lirik-dramatik soprano) va pedagog. Oʻzbekiston xalq artista (1973). Diapazoni keng, kuchli va jozibador ovoz sohibasi. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1961). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtida joʻrnavoz (1956— 64), Navoiy teatrida yakkaxon xonanda (1961—83). 1979—90 yillari Toshkent konservatoriyasida dotsent. Opera sahnasida Sanobar (M. Ashrafiy, "Shoir qalbi"), Floriya Toska (J. Puchchini, "Floriya Toska"), Nedda (R. Leonkavallo, "Masharabozlar"), Margarita (Sh. Guno, "Faust"), Tatyana, Liza (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin", "Qargʻa motkasi"), Leonora, Aida, Yelizaveta (J. Verdi, "Trubadur", "Aida", "Don Karlos") kabi partiyalarni ijro etgan. Konsert repertuaridan Yevropa va ayrim Oʻzbekiston kompozitorlarining kamer musiqa asarlari oʻrin olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

## Manbalar
Jean de La Fontaine

**Jean de La Fontaine**(1621.8.7, Shato—Tyerri, Shampan – 1695.13.4, Parij) – fransuz shoiri, masalchi. Fransiya akademik aʼzosi (1684-yildan). Mashhur „Psixeya va Kupidonning muhabbati“ (1669) qissasiga „Ming bir kecha“ ertaklari hamda Apuley (miloddan avvalgi 2-asr) ning „Metamorfozalar“ asari asos boʻlgan. La Fontenning masal janridagi asarlari koʻproq shuhrat qozongan. „Sheʼriy ertak va hikoyalar“ (1—5-kitoblar, 1665—85), „Masallar“ (1 – 12-kitoblar, 1668—94) toʻplamlarida oʻtkir hajvchi, yirik mutafakkir, adabiyotda Uygʻonish davri anʼanalarining davomchisi sifatida maydonga chiqdi. Uning antik davr, Yevropa hamda Sharq adabiyoti („Kalila va Dimna“ va boshqalar), shuningdek, xalq donishmandligidan ruhlanib yaratgan masallari zamonaviyligi, oʻtkir hajvi, tavsiflarning yorqinligi bilan jahon satirik adabiyoti xazinasini boyitdi. Oʻzbek va rus masalchiligi rivojida ham La Fonten ijodining muhim oʻrni bor. „Kosib va doʻkondor“ masali oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1984).

## Manbalar

## Tashqi havolalar

*  bepul, mavjud formatlar: html, epub, kindle, matn.

* Jan de La Fontaine muzeyi  Château-Tierry, Fransiya
* Keng maʼlumotlar va onlayn ishlaydi
* Fransuz tilida tarjimai hol va ertaklar 
* [https://waddesdon.org.uk/the-collection/search/?collection=0&query_params%5BUSER_SYM_30%5D%5B%5D=Fontaine%2C+Jean+de+La+%28b.1621%2C+d.1695%29&year_from=&year_to=&query_params%5BSUBJECT_EVENT%5D%5B%5D=&query_params%5BUSER_SYM_104%5D=&query_params%5BACCESSION_NO%5D=&sort=USER_SYM_111=Jeda Fond-Jedonda.
Laffasiy

**Laffasiy** (taxallusi; asl ismi Hasanmurod Muhammad Amin oʻgʻli) (1880 — Xiva — 1945) — oʻzbek shoiri, tarixchi va tazkiranavis. Madaminxon madrasasida taʼlim olgan. L. oʻzining "Xiva shoir va adabiyotshunoslarining tarjimai hollari" tazkirasida xalq orasida mashhur boʻlgan Munis Xorazmiy, Ogahiy, Rogʻib, Feruz va Chokar kabi 51 nafar xorazmlik ijodkorning tarjimai holi va ijodi haqida maʼlumot bergan. Asarda L. oʻz sheʼrlaridan ham namunalar keltirgan.

## Manbalar
Laxti

**Laxti** — Finlandiya janubidagi shahar va port. Pyayyanne koʻllari sistemasidan jan.da. Aholisi 96,6 ming kishi (1999). Laxti tuguni. Yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Sellyuloza-qogʻoz sanoati uchun jihozlar ishlab chiqarish, toʻqimachilik, poyabzal, oyna-shisha, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Turizm va q,ishki sport oʻyinlari markazi.

## Manbalar
Émile Lahoud

**Laxud Emil** (1936.10.10, Livan) — Livan davlat arbobi. Harbiy-dengiz kollejini tugatgan (1959). 1959-yildan Livan harbiy-dengiz kuchlari bazasida, soʻng mudofaa vazirligida xizmat qilgan. 1989-yildan Livan qurolli kuchlari qumondoni. 1998-yil 15-oktyabrdan 2007-yilgacha Livan Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Vilis Latsis

**Vilis Tenisovich Latsis** [1904. 29.4(12.5), Rinuji qishlogʻi, hozirgi Riga tumani — 1966.6.2, Riga] — Latviya xalq yozuvchisi (1947), davlat va jamoat arbobi. Dastlabki asarlari — "Ayol" (1930) novellasi va "Ozodlikka chiqqan yirtqich" fantastik romani (1931). Romanlarida latish xalqining hayoti aks ettirilgan ("Qanotsiz qushlar", trilogiya, 1931 — 33; "Baliqchi oʻgʻli", 1 — 2-kitob, 1933 — 34; "Boʻron", 1 — 3-kitob, 1945 —48). L. "Yangi qirgʻoq sari" (1950—51), "Dengiz boʻyidagi qishloq" (1954), "Momaqaldirokdan soʻng" (1962) va boshqa romanlar muallifi. "Boʻron" romani va boshqa asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. As: Baliqchi oʻgʻli, Roman, 1958; Vatanni qoʻmsab, T., 1961.

## Manbalar
Lashkar

**Lashkar** (fors.) — oʻrta asrlarda nomuntazam qoʻshin turi; cherik, qoʻshin, armiya. Muntazam armiyasi bulmagan xon va podshohlar harbiy yurish oldidangina oʻziga tobe viloyatlarga chopar yuborib, Lashkar toʻplagan. Lashkarga chaqirilgan har bir kishi oʻz oti, quroli va bir oylik oziq-ovqati bilan kelgan.

## Manbalar
Max von Laue

**Max von Laue** () (1879.9.10, Pfaffendorf, Koblens yaqinida — 1960.24.4, Berlin) — nemis fizigi. Berlin universitetini tugatgan (1904). Ilmiy ishlari optika, kristallofizika, oʻta oʻtkazuvchanlik, nisbiylik nazariyasi, kvant nazariya, atom fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va boshqalarga oid. Kristallarda rentgen nurlari interferensiyasi nazariyasini yaratib, bu nurlar uchun kristallardan difraksion panjara sifatida foydalanishni taklif qilgan, kristallarda rentgen nurlarining difraksion nazariyasini ishlab chiqqan (1912). Uning rahbarligida birinchi marta lauegramma olingan va bu bilan rentgen struktura analiziga asos solingan. Nobel mukofoti laureati (1914).

## Manbalar
Lauegramma

**Lauegramma** — monokristallning rentgen nuridagi difraksion tasvi-rini qayd etish. 1912-yilda shu usulni taklif etgan M. Laue nomi bilan ataladi. L.ni birinchi marta nemis olimlari V. Fridrix va P. Knipping fotoplyonkada hosil qilgan. Laue usulida uzuluksiz spektrli rentgen nurlarining ingichka dastasi shu nurlar uchun difraksion panjara vazifasini bajaruvchi qoʻzgʻalmas monokristallga uzatiladi. Kristall hosil qilgan difraksion tasvir kristall ortiga joylashtirilgan fototasmada qayd qilinadi. Rasmda berilliy monokri-stallida olingan L. koʻrsatilgan. Monokristallning turli kristallogra-fik tekisliklarida joylashgan atomlardagi rentgen nuri difraksiyasi L.da maʼlum bir dogʻlarni hosil qiladi. L.dagi dogʻlarning soni va joylashishiga qarab, mas, kristallning simmetriyasi toʻgʻrisida xulosalar chiqariladi. L. usuli rentgen struktura analizida qoʻllanadi.

## Manbalar
Lashkar qushbegi

**Lashkar qushbegi (Lashkar beklarbegi)** (?—1842) — Toshkent hokimi (1810—1840). Davlat arbobi va sarkarda. Qoʻqon xonligida turli yillarda devonbegi, qushbegi va beklarbegi lavozim va unvonlarida boʻlgan.

Chitrol viloyatidan chiqqan eroniy qullardan. Qoʻqon xonligi davrida yuqori lavozimlarni egallagan. 1809-yilda Olimxon Toshkentni bosib olgach, Lashkar qushbegini devonbegi lavozimida shahar hokimi etib tayinlagan.

1810-yil Olimxon oʻldirilgach, taxtga oʻtirgan Umarxonni Toshkent zodagonlari sovgʻalar bilan dabdabali kutib olishgan. Lashkar devonbegi va uning oʻgʻillari xon tomonidan alohida taqdirlangan. Xon unga qushbegi unvonini bergan.

1816-yil Turkiston shahrini Umarxon tomonidan egallanishida Lashkar qushbegi muhim rol oʻynagan. Lashkar qushbegi qozoqlardan tashkil topgan qoʻshini bilan 1818-yilda Umarxonning Oʻratepa va Jizzaxga (1819) qilgan yurishida qatnashgan.

1830-yil sentabrda Lashkar qushbegi 15 ming qoʻshini bilan Muhammad Alixonning Qashqarga qilgan yurishida ishtirok etgan. Qoʻqon qoʻshini Sharqiy Turkistondagi Yangi Hisor, Yorkend, Xoʻtan shaharlarini egallab Oqsuv va Uchturfonga qadar yetganlar, koʻp qiyinchiliklardan soʻng Qashqar viloyatidagi Gulbogʻni qamal qilishgan. 3 oy davom etgan qamaldan soʻng, koʻp sonli Xitoy qoʻshini yaqinlashayotganidan xabar topgan qoʻqonliklar 70 ming qashqarlikni oʻzlari bilan olib qaytganlar. Lashkar qushbegi ularning bir qismini Toshkentga keltirib joylashtirgan (shaharning Qashqar mahallasi nomi shundan).

1841-yilda Qoʻqonda umumxalq qoʻzgʻoloni boshlangan. Xalq aybdorlarni jazolashni soʻrab turgan vaqtda, xonning qabulida Toshkentdan kelgan Lashkar qushbegi boʻlgan. Xon Gadoyboy parvonachi bilan Lashkar qushbegidan har qanday yoʻl bilan boʻlsa ham xalqni tinchlantirishni soʻragan. Xonning oʻzi esa qochgan. Lashkar qushbegi va Gadoyboy parvonachi xalqqa soxta vaʼdalar berib tinchlantirganlar. Shu vaqtda Buxoro amirligi hukmdori Amir Nasrulloh Qoʻqonga yurish qilgani haqida xabar kelgan. Xalq oʻz kuchini shaharning mudofaasiga yoʻnaltirgan. Lashkar qushbegi 1842-yil Buxoro amirligi humdori Amir Nasrulloh Qoʻqonni egallagan paytda oʻldirilgan.

Lashkar qushbegi Sirdaryo boʻylarida Qoʻqon xonligiga qarashli boʻlgan Choʻloq, Soʻzoq va Oqmachit qalʼalariga asos solgan. Uning davrida Toshkentda keng koʻlamda obodonchilik, qurilish ishlari amalga oshirilgan (Beklarbegi madrasasi, Qoʻqon oʻrdasi, Lashkar qushbegi saroyi va boshqalar qurilgan). Yangi mahallalar (Qashqar mahallasi, Qushbegi, Devonbegi va boshqalar) vujudga kelgan. Shahar mudofaa devorlari taʼmirlanib yangi darvozalar (Qashqar, Qoʻqon, Qoʻymas) oʻrnatilgan, shahar hududi kengaytirilgan. Lashkar qushbegi Anhor kanalining chap sohilida (taxminan hozirgi "Anhor" kafesi oʻrni va uning yon atrofida) yangi Oʻrda qurdirgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Beysembiyev T.K., "Ta’rix-i Shax-ruxi" kak istoricheskiy istochnik, Alma-Ata, 1987;
* Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988;
* Istoriya Oʻzbekistana, T., 1993. Mashhura Sharipova
Lashkarak polimetall koni

**Lashkarak polimetall koni** — Qurama togʻlarining shim. yon bagarlarida, Lashkaraksoyning yuqori oqimida, Angren shahridan 40&nbsp;km jan.da joylashgan. Oʻrta asrda yirik kumushqoʻrgʻoshin konlaridan biri boʻlgan. Kon qoldiklari 1933-yilda topilgan. Konning ustki qismini qad. konchilar toʻla-toʻkis qazib olganlar. Konchilarning temir pona, tosh bolgʻa, sopol moychiroqlar kabi asbob va buyumlari, ruda eritish xumdonlarining qoldiqlari topilgan. Konning geologik tuzilishida yuqori toshkoʻmir davrining traxiandezit-datsitlari va yuqori perm davriga mansub liparit effuziv formatsiyalari ishtirok etgan. Rudali zonalar subvulkan jinslarida va shim.-sharq tomonga yoʻnalgan yer yoriklari atrofida joylashgan. Kondagi ruda, asosan, ikkilamchi minerallar tarqalgan joyda boʻlib, kvars-galenit, kvars-kalsit-galenit minerallari assotsiatsiyasida uchraydi. Ruda tarkibida 80 dan ortiq mineral aniklangan, jumladan, 60 dan ortigʻi rudali. Qoʻrgʻoshin va ruxdan tashqari kumush ham muhim ahamiyatga ega, ayrim joyda sof kumush ham uchraydi. Uning 1 t rudadagi miqdori 350 g dan ortiq, odatda, uning amaldagi miqdori 600—900 g/t dan kam bulmasligi lozim. Asosiy ruda elementlaridan tashkari kadmiy, indiy, surma va boshqa nodir metallar ham uchraydi.

## Manbalar
Lashkargoh

**Lashkargoh** — lashkar oʻrnashadigan joy, harbiy lager (qarang Oʻrdu).

turkiy va moʻgʻul xalklarida hukmdor, xon qarorgohi, qalʼa. Istiloh ushbu maʼnoda ilk bor qadimiy OʻrxunEnasoy bitigi "Irq bitig"da qayd etiladi. Qoraxoniy hukmdor saroyi yoki Qoshgʻar shahri Oʻrdukand deb yuritilgan. Baʼzan L. oʻrnida uning maʼnodoshi xonto'y birikmasi ham ishlatilgan. Yirik turk va moʻgʻul davlatlari hamda koʻchmanchi qabilalari ittifoqlari — Oltin Oʻ., Noʻgʻay Oʻ.ning nomi shundan kelib chiqqan. Turli tarixiy davrlarda qalʼa (5—6-asrlargacha), diz (6—8-asrlarda), ark (9— 17-asrlar) deb ham atalgan. L., asosan, balandlikda bunyod etilgan, unga qiya uzun yoʻlak (pandus) orqali kirilgan; davlat ahamiyatidagi inshootlar, maʼmuriy binolar, hukmdor saroyi va boshqalarni oʻz ichiga olib, atrofi burjlari boʻlgan devor bilan oʻralgan. Oʻ. shaharsozlik tarixida muhim oʻrin tutgan. L.lar ayrim maʼmuriy — shaharsozlik (oʻrni, oʻlchami, koʻlami, bino, hovuz va boshqalar) jihatlari bilan farqlangan (Koʻhna Ark, Xudoyorxon oʻrdasi, Toshkent oʻrdasi va boshqalar

## Manbalar
Lashkargoh (maʼnolari)

**Lashkargoh**:

* Lashkargoh — lashkar oʻrnashadigan joy, harbiy lager;
* Lashkargoh (qarorgoh), Lashkari-Bozor — Afgʻoniston janubida joylashgan ulkan tarixiy-maʼmuriy majmua;
* Lashkargoh (Afgʻoniston) — Afgʻonistonning Hilmand viloyati markazi;
* Lashkargoh tumani — Afgʻonistonning Hilmand viloyatidagi tuman.
Lashkargoh (qarorgoh)

**Lashkargoh**, Lashkari - Bozor — Janubiy Afgʻonistonda joylashgan ulkan tarixiy-maʼmuriy majmua; gʻaznaviylar (10— 12-asrlar) va gʻuriylar (12-asr oʻrtasi — 13-asr boshi) sulolasi sultonlari qarorgohi. Arxeologik tadqiqotlar natijasida 12-asrga oid saroy va bogʻ-park inshootlari qoldikdari topilgan. Umumiy maydoni taxminan 164x95 m dan iborat. Majmua tarkibi L. jan. da joylashgan bosh saroy (toʻrt tomoni ayvon bilan oʻralgan hovli sahni; bir necha zal, yotoqxonalar, xizmat xonalari alohida guruh boʻlib joylashgan; devoriy rasmlar, bezak qilib terilgan gʻishtlar), shuningdek, L.ning markaziy va shim. qismida joylashgan 2 ta saroy, masjid, bogʻ koʻshklari, kaptarxona(kaptar minor), turar joy qoldiklaridan iborat.

## Manbalar
Laqab

**Laqab** — 1) shaxsning koʻrinishi, qiligʻi, mashgʻuloti yoki biror xususiyatiga qarab beriladigan ikkinchi nom. Masalan, Joʻra Pason, Olim Tashvish, Zokir Sovuq, Abdulla Xoʻroz kabi nomlarning ikkinchi qismi laqabdir. Odatda, Laqab ishlatilish oʻrni va maqsadiga qarab ijobiy yoki salbiy maʼnoga ega boʻladi. Adabiy asarlarda badiiy vosita sifatida ham qoʻllanadi. Yozuvchi va shoirning bundan maqsadi personaj yoki obrazning muayyan tomondan boʻrttirish, uning biron xususiyatini rivojlantirish, qaytariqlardan qochish va asar tilini 
rang-barang qilishdir. Laqabning baʼzilari adabiyotda umumlashib ketgan. Masalan, Majnun (telba) Qaysning, Koʻhkan (togʻ qazar) Farhodning laqabidir; 2) mumtoz adabiyot davrida taxallus maʼnosida qoʻllangan soʻz. Masalan, Navoiy asarlarida oʻzi haqida "al-mulaqab bin-Navoiy" ("Navoiy deb laqab olgan") deydi.

## Manbalar
Laqay

**Laqay (Loqay)** — oʻzbeklar tarkibiga kirgan elatlardan biri. 

Laqaylar, asosan, Buxoro xonligining Hisor va Baljuvon bekliklari hududlarida, ayrim guruhlari hozirgi Surxondaryo viloyatining Denov, Tojikistonning Somoniyon, Kofarnihon, Hisor tumanlari, Xatlon viloyatining Qoʻrgʻontepa va Koʻlob mintaqalarida muqim aholi sifatida istiqomat qilishadi. Laqaylar Afgʻonistonning Bagʻlon va Balx viloyatlarida, Pokistonning Karochi shahri, Saudiya Arabistonidagi Makka, Madina, Jidda shaharlarida, Turkiyaning Antokiya, Istanbul mintaqalarida, Eronning Tehron viloyatidagi Qizil Hisorda, Sheroz, Zohidon, Kermon, Qazvin va Hoʻrmuzgon viloyatlarida yashaydilar. taxminan maʼlumotga koʻra, umumiy soni 500 ming kishidan ortiq. XX asr boshlarida Hisor bekligida laqaylar hisor laqaylari (esanxoʻja, bodroqli urugʻlari), Baljuvon bekligida yashovchilarni baljuvon laqaylari (bayram, toʻrtuvul urugʻlari) (hozirgi Koʻlob laqaylari) deb atalgan. Bu urugʻlarning har biri, oʻz navbatida, yana bir qancha kichik urugʻlarga (boʻlaklarga) boʻlingan. Laqaylar ham oʻzbek xalqini tashkil etgan boshqa elatlar singari hozirgi yashab turgan hududlarda shakllanib rivojlangan. Laqaylar chorvachilik, yilqichilik bilan shugʻullangan. Laqay ot zoti va hisori qoʻylar Markaziy Osiyoda mashhur. Boy xoʻjaliklarda 300—400, ayrimlarida 900—1000-yilqi boʻlgan. XIX asr oxirlarida oʻtroqlashish jarayonida dehqonchilik bilan shugʻullanishgan. laqaylar oʻziga xos urf-odat va anʼanalarga ega. Laqay qizlari tikadigan mapremech, juk charigʻich, aynaxalta, kashta va boshqa shunga oʻxshash milliy madaniyat namunalari mashhur. Ayniqsa, laqaylarda tikiladigan torlama va bostirma taqiyalar, yaʼni milliy bosh kiyimlar, oʻziga xos milliy madaniyat namunalari sifatida ajralib turadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Mallitskiy N. G., Uchebnoye posobiye po geografii Tadjikistana, T. —Samarqand, 1929;
* Karmisheva B. X., Oʻzbeki-lokaysi Yujnogo Tadjikistana, Stalinabad, 1954.
Laqay ot zoti

**Laqay ot zoti** — jaydari ot zoti. Vatani — Oʻrta Osiyo. Bundan 300—400 yil muqaddam laqaylar tomonidan mahalliy jaydari moʻgʻul tipidagi ot zotini yovmut, axaltaka, qorabayir va arabi ot zotlari bilan chatishtirish va uzoq, tanlash asosida yaratilgan. Laqay ot zotiz. quruq va issiq iqlimga moslashgan. Togʻli hududlarda salt minish, yuk tashish, aravaga qoʻshish, poyga va uloq musobaqalari uchun moʻljallangan (poygada 1000 m masofani 1 min. 12,7 sek.da bosib oʻtgan). Tana tuzilishi pishiq., koʻkrakdor, sagʻrisi keng, oyoqlari qotma, tusi, asosan, toʻriq, koʻk, saman, jiyron, kamdankam qora. Tirik vazni 400–450&nbsp;kg. Serpushtligi 85—95%. Laqay ot zotiz. aygʻirlarining qarchigʻay balandligi 145,7 sm, gavdasining uzunligi 150 sm, koʻkrak qafasi aylanasi 161,8 sm, pochasining aylanasi 19 sm. 2—3 yoshli toylari poygaga oʻrgatiladi. Asosan, Tojikistonda (Hisor togʻ yaylovlari, Yovon dashti) va Oʻzbekistonning Denov mintaqasida boqiladi. Laqay ot zotiz. Dushanba yaqinidagi Sultonobod ot zavodi va respublikadagi maxsus yilqichilik xoʻjaliklarida urchitiladi.

## Adabiyot
* Toʻraqulov 3. va boshqa, Yilqichilik, T., 1985. Abdusattor Amirov.

## Manbalar
Laqqa baliq

**Laqqa baliq** () — laqqalar oilasiga mansub baliq. Boʻyi 5 m gacha, ogʻirligi 300&nbsp;kg gacha. Tanasi tangachasiz. Orqa suzgich qanoti kichik. Ogʻzi keng. Pastki jagʻi uzunroq. Moʻylovi 3 juft. Orqa tomoni zaytun tusda, ost qismi esa oq rangda. Yevropadagi koʻl va daryolarda yashaydi. Oʻzbekiston daryolarida uchraydi. 4–5 yilda voyaga yetadi. Bahorda yoki yoz boshida suv tubidagi uyasiga 480 mingtacha uvildiriq tashlaydi. Erkagi tuxumlarini qoʻriqlaydi. Umurtqasiz jonivorlar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Lagʻmon Zoli Zard

**Lagʻmon Zoli Zard** — Vaxsh vodiysi (Tojikiston)dagi shahar harobasi (milodiy 3—4-asr —1221). Vaxsh daryosining soʻl qirgʻogʻidagi Uzun qishlogʻi yaqinida, Qoʻrgʻontepa shahridan 23&nbsp;km masofada joylashgan. Oʻrta asrlarda Halovard deb atalgan. L.ning umumiy may-doni shahar atrofi bilan birgalikda 100 ga ni tashkil etadi. Shahar mudofaa devorlari bilan oʻralgan, kuzatuv minoralariga ega 4 darvozasi boʻlgan. Shaharning ayrim qismlari 2 qator devor bilan oʻrab olingan. L. oʻrnidagi dastlabki manzilgoh milodiy 3—4-asrlarda vujudga kelgan. Ilk oʻrta asrlarda Vaxsh viloyati markazi Halovard Kofirqalʼa shahri harobasi oʻrnida boʻlgan. Arablar istilosi arafasida bu yerda buddizmga eʼtiqod qilgan turkiy sulola hukmronlik qilgan. Arablar Halovardni egallab, uni vayron etishgach, viloyat markazi 12&nbsp;km shim.gʻarbda joylashgan L. oʻrniga koʻchgan. Shahar oʻzining eski nomini saqlab qolgan. Arablar istilosidan soʻng u katta shaharga aylangan. 10—13-asr boshlarida ravnaq topgan. Shahardagi deyarli barcha binolar pishiq gʻishtdan ishlangan, koʻcha va maydonlarga esa shagʻal (mayda tosh) yotqizilgan. Oʻrta asrlarda bu yerda Vaxsh viloyatining zarbxonasi joylashgan. Shahar 1221-yil Chingizxon qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan. Ad:. Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Laʼli

**Laʼli** — roʻzgʻor buyumi; non, qandqurs solib dasturxonga qoʻyish uchun ishlatiladigan keng yassi, chetlari bir oz qayrilgan toʻrtburchak yoki aylana shaklidagi metall idish. Bezakli va bezaksiz boʻladi. Kandakori usulida naqshlar bilan bezatilgani keng tarqalgan. Baʼzan patnis deb ham ataladi.

## Manbalar
Laʼl

**Laʼl** — mineral, shpinelning qizgʻish, pushti rangli xili. Qattiqligi 7,5—8 boʻlib, olmos, yoqutdan keyin 3-oʻrinda. Kub singoniyali, kristallari oktaedr shaklida, zichligi 3,5—4,1 g/sm3. Temir, xrom, rux, shuningdek, natriy va kaliy aralashmalari uchraydi. Mineralning yangi aralashmalari tarkibi va genetik xususiyatlariga bogʻliq ravishda qizil, koʻk, yashil, qoʻngʻir va qora boʻlishi mumkin, shishasimon yaltiroq. L. uzoq vaqt yoqut deb notoʻgʻri nomlangan. Ular bir-biridan farq qiladi. 7-asrda Badaxshon (Pomir)da katta L. koni topilganidan soʻng bu mineralning fizik va kimyoviy xususiyatlari oʻrganilib, yoqut korundning qizil ranglisi, L. esa shpinelning qizil xili ekanligi aniklandi. L. yoqutdan yumshoqroq, birok, olovga chidamli. Beruniy L.ni quyidagicha taʼriflagan: "Laʼl oʻzining rangi va jilvalanib turishi bilan yoqutga juda oʻxshaydi, lekin qattiqligi jihatdan undan qoladi, shuning uchun bu mineralning qirralari tez sinib ketadi". Magmadan ajralib chiqqan issiq gaz eritmalarining ohaktoshlarga taʼsiridan L. hosil boʻladi. Oʻzbekiston, umuman Oʻrta Osiyoda shpinel keng tapqalgan boʻlmasada, Pomirdagina uning konlari topilgan. Bu konlar esa butunlay qazib olingan. L. faqat asl tosh sifatida zargarlikda ishlatiladi. Hozir sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi.

## Manbalar
Abul Hasan Ali al-Lahhom

**Abul Hasan Ali al-Lahhom al-Harroniy** (?, Harron — 970-yillar atrofida, Nishopur) — shoir. Buxoro, Xorazm, Termizda yashagan. Ijodida hajv asosiy oʻrin tutgan. Hajvlari, asosan, zamondosh maddoh shoirlar va davlat arboblariga qaratilgan. Uning tarjimayi holi haqida Abu Mansur as-Saolibiy o‘zining „Yatimat ad-dahr“ tazkirasida ma’lumot bergan.

## Tarjimayi holi
Al-Lahhom somoniylar amiri Nuh ibn Nasr (943—954) zamonida Arab xalifaligining markazidan Buxoroga kelib qoladi va amir Mansur ibn Nuh (961—976) podsholigining oxirigacha, ya’ni o‘ttiz yilga yaqin bu yerda yashaydi. Al-Harroniy nisbasi shoirning suriyalik ekanidan dalolat beradi, chunki Suriyada va Mesopotamiyada Harron nomli joy bor. „Al-Lahhom“ („qassob“) laqabi esa o‘zi yoki uning otasi qassob bo‘lganiga ishora qiladi.

Al-Lahhom o‘z zamonining mashhur satirik shoiri edi. Shoirning ba’zi bir she’rlaridan ma’lum bo‘lishicha, u Xorazm va Termizda ham bo‘lgan. Vazirlarga qarshi yozgan hajviy she’rlari tufayli Bust shahriga surgun ham qilingan. Shoir haqida as-Saolibiyning ma’lumot berishicha, uning hajvidan birorta hukmdor, vazir va amaldor omon qolmagan. U faqat yuqori mansabdagi kishilarnigina hajv qilgan.

Al-Lahhom, ayniqsa, mashhur vazir Abu Ali al-Bal’amiyni (960—974) tinimsiz hajv qiladi. Natijada, shoir ustidan amirga shikoyatlar yog‘ila boshlaydi. Amir shoirning terisini shilish va poytaxtni uning „qabih so‘zlari“dan tozalash haqida farmon beradi. Al-Lahhom Buxorodan chiqib ketishga majbur bo‘ladi va Nishopur tomon yo‘l oladi. Al-Bal’amiy uning orqasidan Nishopur hokimi Abul Hasan ibn Simjurga maktub yuborib, al-Lahhomni kuzatib borish va uning ishlaridan voqif bo‘lib turish haqida buyruq beradi. Shoir Nishopur xoni Vashimgir uyida to‘xtagan edi. Kasalga chalinib, boshini ko‘tarishga ham majoli qolmagandi. Qotillar o‘z maqsadlariga erisha olmasdanoq, shoir 974-yildan oldin, ya’ni al-Bal’amiy vazirligi davrida vafot etdi.

## Ijodi
As-Saolibiy tazkirasiga al-Lahhomning 175 bayt she’ri kiritilgan. Uning ijodida satira asosiy o‘rinni egallaydi. Buxoroning X asrda arab va tojik tilida ijod etgan shoirlarining hech biri satira janrida al-Lahhom bilan tenglasha olmaydi. Fransuz arabshunos olimi Barbe de Menar (XIX asr) uni milodiy 60-yilda tug‘ilib, 127-yildan keyin vafot etgan, Qadimgi Rimning mashhur satirik shoiri Yuvenalga qiyoslab: „Somoniylar davrida Movarounnahrdan chiqqan Yuvenal“ deb atagan edi.

Al-Lahhomning hajviy she’rlari asosan o‘ziga zamondosh bo‘lgan ayrim shoirlar va davlat arboblariga qarshi qaratilgan. Shoirlar orasida uning yomon ko‘rgan kishilari Ibn al-Abbos va Abu Muhammad al-Matroniy edi. U hajviy she’rlarida az-Zavzanin, Abu Ali al-Masihiy, ash-Shibliy kabi shoirlar ustidan ham kuladi. Ayniqsa, shoir bilan al-Matroniy o‘rtasida she’riy raqobat juda kuchli bo‘lgan. Al-Lahhom o‘zining bir hajviyasida al-Matroniyni „arzimagan bir shoshlik“ deb atasa, al-Matroniy uni „arzimagan bir qassob“ deb ataydi.

Al-Lahhomning ikki bayt hajviy she’rini Abu Rayhon Beruniy „Saydana“ asarining moychechak bobiga kiritib ketgan.

## Manbalar
Aleksandr Lebedev

**Aleksandr Alekseyevich Lebedev** [1893.14(26).! 1, Litva — 1969.15.3, Leningrad] — rus fizigi, akademik (1943). Peterburg universitetini tugatgan (1916). Ilmiy ishlari texnik va amaliy optikaga hamda elektron optikaga oid. Shisha buyumlarini sekin-asta sovitish yoʻli bilan sinmaydigan qilish nazariyasini ishlab chiqqan. Bir qancha ishlari interferensiyani tekshirishga va undan foydalanishga bagʻishlangan. Qutblovchi interferometr yasagan (1931). Lebedev rahbarligida elektron mikroskopnit birinchi namunasi (1947), tez sodir boʻluvchi jarayonlarni suratga oluvchi fotokamera yaratilgan. Ilmiy ishlari fotoelektr hodisalarni oʻrganishga va nurlanish qabul qilgichlarni yaratishga tegishlidir.

## Manbalar
Oleg Lebedev

**Oleg Vladimirovich Lebedev** (1940.25. 1, Toshkent) — mashinalar mexanikasi sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1987), texnika fanlari doktori (1979), professor (1980). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari i-tini tugatgan (1962). Shu institutda assistent, dotsent (1965—71); ilmiy ishlar boʻyicha prorektor hamda traktorlar va avtomobillar kafedrasida professor (1971 — 80), VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi vitse-prezidenti (1981—87). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti va fizika-mat, boʻlimi raisi (1987—94), Mexanika va inshootlarning seysmik mustaxkamligi institutida laboratoriya mudiri (1994-yildan). Ilmiy ishlari gʻildirakli mashinalarning rul boshqarmalari va boshqa mexanizmlarning gidrodinamika nazariyasi; perspektiv gidrokuchaytirgichlar bosimi manbalarini loyihalash va hisoblash; mashina va mexanizmlarni texnik talablarga asosan sintezlashga oid.

## Manbalar
Pyotr Lebedev

**Petr Nikolayevich Lebedev** [1866. 24.2(8.3) - Moskva - 1912. 1(14)3] -rus fizigi, fiziklarning birinchi rus ilmiy maktabini yaratgan. Moskva universiteti professor (1900—11). 1891-yilda oʻzidan nur chiqaradigan jismlar orasida oʻzaro itarishish kuchi mavjudligini, bu esa yorugʻlik bosimi tufayli ekanligini hamda yorugʻlik bosimi taʼsirida dumli yulduzlar paydo boʻlishini isbotlagan. Birinchi boʻlib millimetrli elektromagnit toʻlqinlarni qosil qilgan (1895) va ularni oʻrgangan. Qattiq jismlarga (1899) va gazga (1908) yorugʻlik bosimi taʼsir etishini kashf etgan va uni oʻlchagan. Bu bilan u yorugʻlikning elektromagnit nazariyasini miqdor jihatdan tasdiqlagan. Yer aylani-shining yer magnetizmini hosil boʻlishiga taʼsirini oʻrgangan. Rossiya Fanlar akademiyasi fizika instituti uning nomi bilan ataladi.

## Manbalar
Lev

**Lev** — Bolgariya Respublikasi pul birligi. 1880-yilda muomalaga chikarilgan. 1 L.=100 stotinka. Xalqaro ifodasi BGL. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari=1,8348 l. (2003, mart), va 2026-yil 1-yanvardan 2026-yil 31-yanvargacha to'liq chiqarib yuborilgunga qadar yevro bilan birga ikki tomonlama muomalada bo'ladi..

## Manbalar
Lahja

**Lahja** yoki **Dialekt** — umumxalq tilining muayyan chegaralangan hududda joylashgan kishilar jamoasida bevosita aloqa vositasi sifatida qoʻllanuvchi va nisbatan yaxlit lisoniy tizim bilan ajralib turuvchi koʻrinishi. Lahja bir qator kattaroq til tuzilmasi tarkibiga kiradi, ushbu butunlikning boshqa qismlariga, boshqa Lahjalariga qarshi qoʻyilib, taqqoslanadi va ular bilan umumiy xususiyatlarga ega boʻladi. Hududiy Lahjalar tovushlar tarkibi, grammatika, soʻz yasalishi, leksika nuqtai nazaridan muayyan tafovutlarga ega boʻladilar. Bunday farqlar sezilmas darajada boʻlib, aniq, bir tilning turli Lahjalarida soʻzlovchilar bir-birini yaxshi tushunishadi (mas, oʻzbek tili Lahja va shevalari), boshqa tillarning Lahjalari bir-biridan kuchli farq qilib, bunda turli Lahjalarda soʻzlovchilarning oʻzaro aloqasi qiyinlashadi yoki mumkin boʻlmaydi (mas, nemis, xitoy tillari Lahjalari). Lahja umumxalq tilining quyi bosqichi hisoblanadi, u shevaga nisbatan keng maʼnoga ega boʻlib, shevalar yigʻindisidan tarkib topadi. Mas, etnogenetik jihatdan koʻp tarkibli boʻlgan oʻzbek tilida 3 ta asosiy Lahja farqlanadi: qorluq-chigil-uygʻur lahjasi — Fargʻona vodiysidagi, Toshkent va Zarafshon vohalaridagi shaharlar va ularga yaqin aholi maskanlari shevalarini oʻzi ichiga oladi; qipchoq lahjasi — Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Shimoliy Xorazmdagi hamda Fargʻona va Ohangaron vodiylaridagi "j"lovchi oʻzbek shevalarini oʻz ichiga oladi; oʻgʻuz lahjasi — Janubiy Xorazm (Urganch, Xiva, Xonqa, Hazorasp va boshqalar) va Turkmanistondagi oʻzbek shevalaridan iborat. Mazkur Lahjalarning fonetikasi, grammatikasi va lugʻat tarkibida bir-biridan farq qiluvchi xususiyatlar mavjud, lekin bu farqlar ularni birbiridan keskin ajratmaydi. Bu Lahjalar oʻzbek xalqi va tilining paydo boʻlishi va rivojlanishida yetakchi oʻrin egallab, qoz. oʻzbek adabiy tilining shakllanishi va undagi ayrim lisoniy hodisalarning barqarorlashishida ishtirok etgan. Qorluq Lahjasining Toshkent va Fargʻona tip shevalari hozirgi oʻzbek adabiy tilining tayanch shevalari hisoblanadi. Oʻzbek adabiy tili hozir ham Lahjalardagi eng ifodali, koʻp maʼnoli soʻzlar va iboralar, maqbul grammatik shakllar hisobiga boyib bormoqda.

## Yana qarang

* Sheva
* Tilshunoslik

## Manbalar
Lev III Isavr

**Lev III** (taxminan 675 — 741) — Vizantiya imperatori (717 yildan). Isavriya sulolasi asoschisi. Konstantinopol boʻsagʻasida (718 i.), Akroinos yaqinida (740 yil) arablar hujumini qaytargan. L. III 726 yilda Eklog (Qonunlar toʻplami) ni nashr ettirgan. Ikonaga qarshi kurashuvchilar harakati asoschisi.

## Manbalar
Levend Ogoh Sirri

**Levend Ogoh Sirri** (1894, Rodos oroli — 1979, Anqara) — turk yozuvchisi, turkolog olim. Istanbul universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1919). Turk ensiklopediyasining bosh muharriri (1941—51, 1963—66). Anqaradagi Gazi Yegitim institutida turk adabiyotidan dars bergan (1947—49). Turkiya tilshunoslar jamiyati bosh kotibi va raisi (1941-50). "Ukubatlar" (1928) sentimental romani bor. Atoiy, Navoiy, Fuzuliy adabiy merosi va turkiy tillar tarixi va adabiyotiga bagʻishlab ilmiy asarlar yozgan, xususan, Navo-iyning Turkiya shaharlaridagi kutubxonalarda va Istanbuldagi Reven kutubxo-nasida saqlanayotgan va hali fanga maʼlum boʻlmagan qoʻlyozmalari haqida, jumladan, Navoiyning 26 asarini oʻz ichiga olgan, shoir hayotlik davrida Darvesh Muhammad Toqiy tomonidan koʻchirilgan (1497—99) qoʻlyozma haqida mufassal maʼlumotlar eʼlon qilgan. 1965—68 yillarda Anqarada Navoiy asarlarining 4 jildli toʻplamini nashr ettirgan.

## Manbalar
Kurt Levin

**Kurt Levin** (Lewin) (1890.9.9 - Poznan — 1947.12.2, Nyuton, Massachusets shtati, AQSH) — nemis-amerika psixologi. 1926—33 yillarda Berlin universiteti professor. 1932-yildan AQSHning bir necha untlarida dars bergan. Geshtalt-psixologiya Berlin maktabining taniqli vakili, topologik psixologiya asoschisi. Kibernetikannt asosiy qoidalarini ishlab chiqqan N. Viner guruxida ishtirok etgan. Shaxs va uning muhitida boʻladigan oʻzgarishlarni, individ va ijtimoiy guruhlar xulq-atvori motivlarini fizikadagi "maydon" tushunchasidan foydalangan holda izohlab bergan.

## Manbalar
Frans Levinson-Lessing

**Frans Yulyevich Levinson-Lessing** (1861.25.2, Sankt-Peterburg — 1939.25.10) — rus geologi va petrografi. Rossiya Fanlar Akademiyasi akademik (1925). Yuryev (hozirgi Tartu) universiteti (1892—1902), Sankt-Peterburg universitetida Rossiyada birinchi eksperimental petrografiya labratoriyani tashkil etgan. 1921-yildan oʻsha universitetda petrografiya kafedrasi mudiri. Geologiya muzeyi va Rossiya Fanlar Akademiyasi Tuproqshunoslik instituti (1925—29), Petrografiya instituti (1930—38) direktori, Kamchatka Vulkanologiya st-yasining birinchi direktori. Kaspiy dengizini kompleks oʻrganish Komissiyasi raisi (1934—39), keyinroq SSSR Fanlar Akademiyasi Ozarbayjon va Armaniston filiallari raisi. Asosiy ilmiy ishlari nazariy petrografiya, petrogenezis masalalariga, tog jinslarining kimyoviy tarkibini tasniflashga bagʻishlangan. Levinson-Lessing rahbarligida otqindi va metamorfik togʻ jinslari haqida toʻplam, oʻquv qoʻllanmalari, "Petrograficheskiy slovar"ning (1932) birinchi ruscha nashri tayyorlangan va nashr etilgan. Rossiya Fanlar Akademiyasida Levinson-Lessing mukofoti taʼsis qilingan.

## Adabiyotlar
Petrografiya [5 izd.], L.—M., 1940; Izbr. trudi, t. 1-4, M.-L., 1945-55.

## Manbalar
Levirat

**Levirat** (lotincha levir — qayni, erning ukasi), yesir olish — qadimiy nikoh odatlaridan biri, beva qolgan yanganing qaynisiga erga tegishi. Koʻpchilik xalqlarda urugʻchilik tuzumi davrida tarqalgan boʻlib, Kavkaz, Oʻrta Osiyo xalqlari, yahudiylar va boshqalarda ham saqlanib qolgan. **Levirat** odati boʻyicha uka uylangan boʻlsa ham marhum akaning beva (yesir) qolgan xotiniga uylanishi shart boʻlgan. Ayni holatda uka oʻlsa, aka uning bevasiga uylangan. Oʻzbeklarda "Aka oʻlsa yanga meros, uka oʻlsa kelin meros" maqolida ham yuqoridagi mazmun aks etgan. Bevani uyiga qaytarib yuborish voha oʻzbeklarida ayb sanalgan. Bevani begonaga uzatishni oʻzlariga uyat hisoblashgan. Agar beva rozi boʻlmasa majburlab roziligini olish hollari ham uchragan. Marhumning bevasi, mol-mulki, farzandlari tarbiyasi begona erkak qoʻliga oʻtib ketmasligi va hali uylanmagan uka qalin toʻlab, ortiqcha sarf-xarajat qilib uylanmasligi uchun nikohning **Levirat** shakliga ruxsat berilgan. **Levirat** nikoh shakli 20-asrdan soʻng, xalqimiz turmushidan butkul chiqib ketgan.

## Manbalar
Levi Boboxonov

**Levicha hofiz**, Boboxonov Levi (1873, Buxoro — 1926, Samarqand) — atoqli hofiz. Millati Buxoro yahudiylaridan. Hofizlik sanʼatini buxorolik Borux va Yuno Ismoilovlar, chorjoʻylik Hojixon Hofiz, keyinchalik Ota Jalol Nosirov kabi ustoz sanʼatkorlardan oʻrgangan. Maqom yoʻllarini tanbur va doira joʻrnavozligida oʻziga xos uslubda mahorat bilan ijro etgan. Diapazoni keng, tiniq va yoqimli ovozi bilan shinavandalarni maftun qilgan. Levicha hofiz 1890-yillardan boshlab Buxoro amiri saroyida xizmat qilgan. 1909—1911–yillarda Riganing mashhur "Pishushiy Amur" grammofon firmasi uning ijrosidagi Talqini Sabo, Nasri Ushshoq, Navroʻzi Sabo, Ushshoqi Qoʻqand, Ufari Moʻgʻulchai Segoh va boshqa asarlarni gramplastinkaga yozib olgan. 1921—1923-yillarda Levicha hofiz Buxoro Sharq musiqa maktabida dars bergan. 1923-yilda Samarqandga koʻchib kelib, badiiy havaskorlik toʻgaraklariga rahbarlik qilgan. Shogirdlaridan Sh. Sohibov, B. Zirkiyev, M. Tolmasov va boshqa tanilgan. Levicha hofizning ijro anʼanalarining davomchisi oʻgʻli Mushe Boboxonov (1910 — Buxoro —1983) — maqomchi-xonanda va sozanda (tanbur, doira). Oʻzbekiston xalq hofizi (1934). Buxoro musiqa bilim yurtida dars bergan (1931-yildan). Nevarasi Ari Boboxonov (1934, Buxoro) — sozanda (rubob, tanbur).

## Adabiyot
* Xaimov Ye., Levina Hofiz. Hayoti va ijodi haqida, T., 1975.

## Manbalar
Antoni van Levenguk

**Antoni van Levenguk** (**Leeuwenhoek**) (1632-yil 24-oktyabr - Delft - 1723-yil 26-avgust) — golland tabiatshunosi, ilmiy mikroskopiya asoschisi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1680-yildan). Optik shishalarni silliqlash sanʼatini egallagan (deyarli 300-marta kattalashtiradigan linzalar tayyorlagan). Oʻzi tayyorlagan linzalar yordamida birinchi boʻlib mikroskopik organizmlar (xususan, bakteriyalar), qonning kapillyarlarda harakatlanishi, eritrotsitlar, alohida oʻsimlik va hayvon hujayralari, tuxum va murtakni kuzatgan; muskul toʻqimasi, oʻsimlik va hayvonlarning organlari va boshqa qismlarini tasvirlab bergan. Birinchi marta oʻsimlik zararkunandalari — shiralarda partenogenez tasvirlagan. S. Gam bilan birga odam va hayvonlar spermatozoidlarni tasvirlab bergan.

## Manbalar
Levkipp

**Levkipp** (Leukippos) (miloddan avvalgi 5-asr) — yunon faylasufi, antik atomistik taʼlimot asoschilaridan biri. Fanga mutlaq boʻshliq va bu boʻshliqda harakat qiladigan atomlar hamda mexanik zaruriyat tushunchalarini kiritgan. Uning fikricha, olamda barcha narsalar eng mayda, odsiy boʻlinmas zarralar — atomlar va boʻshliqdan tashkil topgan. Borlik va yoʻkdik bir vaqtda mavjud, ularning ikkisi ham narsalarning kelib chiqishiga sabab boʻlishi mumkin. Atomlar borliq sifatida mohiyatan zich va toʻla, ular boʻshliqda harakat qiladi. Boʻshliq borliq emas, ammo u ham borliq kabi mavjud. Atomlar xilma-xil, doimo harakatlanuvchi unsurlardan tashkil topgan boʻlib, cheksiz shakllarda namoyon boʻladi hamda doimo oʻzgarib, paydo boʻlib turadi. L.ning atomistik qarashlarini Demokrit davom ettirdi va rivojlantirdi.

## Manbalar
Boris Levkovich

**Boris Apollonovich Levkovich** (1886.23.6, Samarqand — 1966.30.4, Toshkent) — paxtaga dastlabki ishlov berish texnologiyasi boʻyicha olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), professor (1930). Varshava politexnika institutini tugatgan (1915). Oʻrta Osiyo universitetida oʻz tashabbusi bilan tashkil etgan paxtani dastlabki ishlash kafedrasida ishladi (1927). Oʻrta Osiyo paxtachilik-irrigatsiya politexnika institutida dekan (1929), professor (1930—31), Toshkent toʻqimachilik institutida kafedra mudiri (1932— 66). Ilmiy ishlari paxtaga dastlabki ishlov berish, chigitdan tola ajratishning nazariy va amaliy masalalariga bagʻishlangan. As: Elementi teorii djinirovaniya, T., 1938.

## Manbalar
Levkon I

**Levkon I** (Leukon) — arxont, Bospor davlati podshosi (miloddan avvalgi 389/388— 349/348). Uning davrida keng bosqinchilik yurishlari amalga oshirilgan. Bospor davlatiga Feodosiya (taxminan miloddan avvalgi 380), Sharqiy Qrim, Kuban boʻylarida yashovchi qabilalar (sindlar, toretlar va boshqalar) qoʻshib olingan. Keng hosildor yerlarning bosib olinishi, Bospor gʻallasining (ayniqsa, Afina-ga) eksport qilinishini rivojlantirgan; bu Bosporning iqtisodi va madaniyatining rivojlanishiga yaxshi taʼsir qilgan. L.1 davrida Pantikapey shahrida 1-marta oltin tangalar zarb qilish boshlangan (taxminan miloddan avvalgi 375).

## Manbalar
Levkopis

**Levkopis** (Leucopis bona Rohd.) — Chamaemyidae-Ochthipilidae oilasiga mansub foydali pashsha-entomofag. Kumushdek oqish, tanasining uz. 2—5 mm. Boshida koʻzlarini ajratib turuvchi keng peshonasi bor. Boshining tepa qismida qilchalari yoʻq. Yilda 5—6 avlod beradi. Har avlodning rivojlanishi ob-havo sharoitiga qarab 20—30 kun davom etadi. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Katta yoshdagi qurtlari past haroratga ancha chidamli boʻlsada, bahorda koʻpi oʻlib ketadi. Mart oʻrtalarida gʻumbakka aylanadi. Pashshalari esa mart oxiri — aprel boshlarida uchib chiqadi. Qurtlari oʻsimlik bitlari va chervetslarning yirtqichi (qishlayotgan komstok qurti)ning 80—90% ini yoʻq qiladi, bahorda esa unli chervets tuxumlari bilan oziqlanadi (qarang Foydali hasharotlar).

## Manbalar
Leggorn

**Leggorn** — goʻsht-tuxum yoʻnalishidagi serpusht tovuq zoti. 19-asrda AQShda Italiya oq tovuqlarini minorka va ispan, urushqoq va boshqa zotlar bilan chatish-tirib chiqarilgan. Zot mahalliy tovuqlar olib kelingan Italiyadagi Livarno (ing. Leghorn) porti nomidan olingan. Boshi kichik, quloq solinchogʻi oq yoki sargʻish, toji katta. Pati, asosan, oq, qoʻngʻir, sariq, qora, koʻk. Yaxshi iqlimlashadigan, chidamli, tez yetiladigan oq L. Koʻproq tarqalgan. Tovuqlarining oʻrtacha vazni 1,6—1,8&nbsp;kg, xoʻrozlari 2,3—2,5&nbsp;kg. Tovugʻi yiliga oʻrtacha 240 va undan ortiq tuxum qiladi. Tuxumi vazni 57—60 g. Amerikadan, soʻngra Yevropa mamlakatlari va Yaponiyadan 1925-yilda SSSRga keltirilgan va oq rus tovuq zotlarini chiqarishda foylanilgan. L. koʻpgina mamlakatlarda keng tarqalgan. 1925-yildan Oʻzbekiston parrandachilik fabrikalarida boqiladi.

## Manbalar
Legion

**Legion** (lotincha) — Qad. Rim armiyasidagi asosiy tashkiliy va taktik birlik (4,5—10 ming kishi); manipula va turmalardan, miloddan avvalgi 1-asr oʻrtasidan esa kogortalardan tashkil topgan. 16—19-asrlarda Fransiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Rossiyada turli harbiy qismlar "L." deb yuritilgan (mas, Sezar legioni; temir legionlar va boshqalar). Ikkinchi jahon urushi davrida Germa-niyada harbiy asirlardan turli xalqlarning L.lari tashkil qilindi.

## Manbalar
Legirlangan poʻlat

**Legirlangan poʻlat** - tarkibiga maʼlum xossa beradigan legirlovchi elementlar (xrom, nikel, molibden, volfram, vanadiy, marganets, kremniy, titan, bor) sunʼiy ravishda qoʻshilgan poʻlat. Legirlangan po'lat. Tarkibidagi legirlovchi elementlarga qarab nomlanadi. Mikrolegirlangan (elementlar mikrodozada kiritilgan), kam (legirlovchi elementlar 2,5% gacha), oʻrtacha (3,5 —10%), yuqori (10% dan yuqori) legirlangan xillarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, Legirlangan poʻlat konstruksion (qarang Konstruksiyey materiallar), asbobsozlik (qarang Asbobsozlik poʻlati) va alohida kimyoviy fizik xossaga ega boʻlgan poʻlatlarga (mas, issiqbardosh poʻlat, olovbardosh poʻlat, magnitli poʻlat va boshqalar) boʻlinadi. Legirlangan poʻlatdan mashina, mexanizm va qurilmalarning detallari, asboblar va boshqa tayyorlanadi (yana qarang Legirlash).

## Manbalar
Legirlangan choʻyan

**Legirlangan choʻyan** — tarkibiga maʼlum xossa beradigan legirlovchi elementlar (xrom, alyuminiy, nikel, vanadiy, titan va boshqalar) sunʼiy ravishda qoʻshilgan choʻyan. Mikrolegirlangan (elementlar mikrodozada qoʻshiladi), kam (elementlar 3% gacha qoʻshiladi), oʻrtacha (3—10%), yuqori (10% dan yuqori) legirlangan xillarga boʻlinadi. Bundan tashkari, Legirlangan choʻyan xromli, alyu-miniyli, nikelli; konstruksion (qarang Konstruksion materiallar), antifriksion (qarang Antifriksion materiallar), korroziyabardosh (qarang Korroziyabardosh materiallar), issiqbardosh, olovbardosh, magnitmas, yeyilishga chidamli va boshqa turlari bor. Legirlangan choʻyandan silindr bloklari, porshenlar, tirsakli vallar, podshipniklar, ishqalanuvchi detallar va boshqa tayyorlanadi.

## Manbalar
Legirlash

**Legirlash** (nem. Legieren — eritmoq) — metall qotishmalarga, maʼlum kimyoviy tarkibga, strukturaga va kerakli xossaga ega boʻlgan krtishmalar olishga imkon beruvchi legirlovchi elementlar (xrom, nikel, molibden va boshqalar) qoʻshish. Odatda, suyuq holatdagi, kamdan-kam qattiq holatdagi metall qotishmalar legirlanadi. L. yoʻli bilan qotishmalarning mustahkamligi va plastikligi oʻzgartiriladi, yeyilishga va korroziyaga chidamliligi, issiqbardoshligi, magnit xossalari va boshqa oshiriladi. L.ning hajm va yuza boʻyicha L., kompleks L. (qattiq jism sirtini ionlar bilan bombardimon qilib, shu jism ichiga atomlar kiritish) xillari ham bor.

## Manbalar
Legnitsa jangi

**Legnitsa jangi** -Botuxon bilan salibchilar oʻrtasida Legnitsa shahri (Polsha) yaqinida boʻlib oʻtgan jang (1241 yil 9-aprel). Moʻgʻullarning Sharqiy Yevropaga bosqinchilik yurishi davrida Botuxon boshchiligidagi moʻgʻul qoʻshini Krakov shahrini egallab, unga oʻt qoʻygan, soʻngra Oder daryosidan oʻtib, Legnitsa yaqinida Sileziya gersogi Genrix boshchiligidagi nemis salibchilari, sileziyaliklar, Tevton ordeni ri-sarlari hamda polyaklardan iborat 30 ming kishilik lashkarlarga duch kelgan. 1241-yil 9-apreldagi jangda salibchilar moʻgʻullarning ataylab chekinayotgan avangʻoriga birinchi boʻlib hujum qiladilar. Qoʻpol qurollangan bu piyodalar asosiy qoʻshindan uzoqlashgandan soʻng moʻgʻullar ularni qurshab olib, qirib tashlaydi. Salibchilarga madad uchun borayotgan polyak va sileziyaliklar otryadi qochishga majbur boʻladi. Tevton ordeni ritsarlari jangni davom ettirishga urinib koʻradi, ammo boy berilgan jangni tiklash uchun kuchlar kamlik qiladi. Birlashgan xristian armiyasi katta talafot koʻrgan. Legnitsa atrofini vayron qilgan moʻgʻullar Ratibor shahriga qarab yurib, u yerdan Moraviyaga bostirib kiradilar.

## Manbalar
Lejandr Adriyen Mari

LEJANDR (Legendre) Adriyen Mari (1752.18.9 - Parij - 1833.10.1) -fransuz matematigi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1783). Geodezik oʻlchashlar nazariyasini ishlab chiqqan, eng kichik kvadratlar usulini ochgan, elliptik integrallar va variatsion hisob bilan shugʻullangan. Lejandr koʻphadlari va Lejandr almashtirishi deb ataladigan tushunchalarni kiritgan. L. elliptik integrallarning qatʼiy qoidaga aylanishini isbotlagan, ularning qatorlarga ajralishini topgan va qiymatlari jadvallarini tuzgan. Variatsion hisobda ekstremumning mavjudligini aniklagan.

## Manbalar
Legenda (xaritagrafiya)

**Legenda** ( — oʻqilishi kerak boʻlgan narsa), xaritagrafiyada — xarita mazmunini ochib beradigan barcha shartli belgilar va izohlar majmuasi. Legenda xaritaga olingan obʼyektning mantiqiy asosini ifoda etadi. Belgilarning ketma-ket joylashtirilishi, ularning oʻzaro bir-biriga muvofiqligi, shtrixli elementlar uchun ranglar gammasini toʻgʻri tanlab olish xaritada tasvirlanayotgan hodisa yoki jarayon tasnifiga mantiqan boʻysundirilgan boʻladi. Legenda asosiy xarita bilan uning ramkalari orasidagi boʻsh qolgan joylarda va undan tashqarida maqsadga muvofiq joylashtiriladi. Geografik atlaslar va koʻp varaqli xaritalarda Legenda alohida sahifada beriladi yoki risola holida ularga ilova qilinadi. Ad.: Salishev K. A., Kartografiya [3 izd.], M., 1990.

## Manbalar
Lejandr koʻphadlari

**Lejandr koʻphadlari**, sferik koʻphadlar — darajalari tobora ortib boradigan koʻphadlarning maxsus sistemasi. A. Lejandr kiritgan (1785). Lejandr koʻphadlari tenglama sferik koordinatalardagi Laplas tenglamasida oʻzgaruvchilarni ajratishda hosil boʻladi.

## Manbalar
Lezgin tili

**Lezgin tili** - lezginlar tili. Kavkaz tillari oilasiga mansub. Jan. Dogʻiston va Shim. Ozarbayjon hududida tarqalgan. Bu tilda 347,6 ming kishi soʻzlashadi (1980). Lezgin tili gyuney, kurax, yarkin, axtin, kuzparin, kubin, fiy kabi shevalarga boʻlinadi. Fonematik tizimida 5 unli va taxminan 60 undosh fonema bor. Urgʻusi kuchli, koʻpincha soʻzning ikkinchi boʻgʻiniga tushadi. Otlar 18 kelishik, shu jumladan, 14 mahalliy kelishik boʻyicha turlanadi. Olmoshlarning barcha turlari mavjud. Feʼl shaxs va son boʻyicha tuslanmaydi. Feʼl zamoni va mayli murakkab shaklga ega. Yozuvi rus grafikasi asosida.
=

## Manbalar
Lezginlar

**Lezginlar** (oʻzlarini lezgiyar deb atashadi) — xalq. Dogʻistonda (204 ming kishi), Ozarbayjonda (171 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida (260 ming kishi), Qozogʻistonda (14 ming kishi), Turkmanistonda (10 ming kishi) yashaydi. Umumiy soni taxminan 470 ming kishi (1990- yillar oʻrtalari). Dogʻistonning togʻlik aholisini adabiyotlarda 19-asr va 20-asr boshlarida L. deb atashgan Lezgin tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar, shialar ham bor. L., asosan, dehqonchilik, bogʻdorchilik, chorvachilik, hunarmandlik (gilam toʻqish, yogʻoch, temir va charmga ishlov berish) va kulollik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Le ivan

**Le ivan** (taxallusi, asl ismi — Ivan Leontyevich Moysya; 1895.9.3, Cherkass viloyati — 1948.9.10, Kiyev) — ukrain yozuvchisi. "Yuxim Kudrya" (1927), "Hayot oʻyini" (1928) qissa va hikoyalari, "Togʻ oraliqlari" (2 qism, 1929 — 34) roman-epopeyasi oʻzbek xalqining qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirishda chekkan zahmatlari, oktabr toʻntarishidan keyingi ogʻir yillar haqida. "Integral" (1931) qissasi Donbass metallurglari hayotiga bagʻishlangan. "Quvonch tarixi" romani, "Muqaddas togʻlar" (1938), "Xatlarim" (1945) hikoyalar toʻplamlari, "Janubi — Gʻarb" (hamkorlikda, 1950) romani, "Jar yoqasida" (1958), "Zarang bargi" (1960) kabi asarlarida Ikkinchi jahon urushi yillarida xalq boshiga tushgan ogʻir fojialar, janggoxdagi kurash manzaralari aks ettirilgan. Tarixiy mavzudagi "Nalivayko" (1956), "Xmelnitskiy" (1965) romanlarida ukrain xalqining oʻtmishi, erk uchun kurashi tasvirlangan. Asarlari koʻplab tillarga, xususan, "Togʻ oraliqlari" romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1964).

## Manbalar