Antarktidaning hududiy boʻlinishi

**[[Antarktida|Antarktidaning]] hududiy boʻlinishi** — XIX va XX asrlarga borib taqaladi.

Iqlimning haddan tashqari noqulayligi sababli, Antarktida 1820-yilgacha insoniyatga nomaʼlum edi, oʻzining doimiy aholisiga ega emas, shuningdek, fuqarolar va hukumatlar, yaʼni xalqaro huquq nuqtai nazaridan (Antarktika shartnomasi) hech bir davlatga tegishli boʻlmagan qitʼa hisoblanadi.

## Tuzilishi

### Kvadrantlar
Antarktida yuzasining 98 % muz qatlami bilan qoplangan, muzlar esa qitʼa relyefini yashirib turadi. Oʻtgan asrda kartograflar materikning taxminan markazida joylashgan janubiy qutbni „boshlangʻich nuqta“ sifatida qabul qildilar va uning butun yuzasini toʻrt chorakka — kvadrantlarga boʻlishdi:

* Enderbi kvadranti (Gauss), yoki Afrika kvadranti — 0 ° dan 90 ° gacha.
* Viktoriya kvadranti yoki Avstraliya kvadranti — 90 ° dan 180 ° E gacha.
* Ross kvadranti yoki Tinch okean kvadranti — 180 ° E dan. 90 ° Vt gacha.
* Weddell kvadranti yoki Amerika kvadranti — 90 ° dan 0 ° Vt gacha.

Ular har biridagi eng katta, eng muhim obyekt (Enderby Land, Victoria Land, Ross dengizi, Weddell dengizi) yoki kvadrantlarning har biri „qaragan“ obyekt (masalan, Afrika kvadranti) bilan atalgan.

Keyinchalik, materikning ichki qismlari yetarlicha oʻrganilganda, Antarktidaga eng chuqur ikkita dengiz — Weddell va Ross Transantarktika togʻlarini bogʻlashi maʼlum boʻldi. Shunday qilib, bu tog 'tizimi oʻz sirtini ikkiga, keng Sharqiy Antarktida va kichikroq Gʻarbiy Antarktidaga ajratadi (hududiy boʻlinish nomlari antiqarama qarshiliklarga asoslangan holatda nomlangan, masalan Afrikaga roʻparo boʻlgan hududlari).

Sharqiy qismi Ueddel kvadrantining taxminan yarmini, shuningdek, butun Enderbi va Viktoriya kvadrantlarini egallaydi. Gʻarbiy — Ross kvadranti va Weddell kvadrantining qolgan yarmi gisoblanadi.

### Yerlari va qirgʻoqlar
Antarktika quruqligining tobora koʻproq yangi qismlari ochilishi bilan materikning geografik boʻlinish tizimi „Yerlar“, ularning qirgʻoq qismlari „sohillar“ ni tashkil etdi.

„Yer“ va „Sohil“ atamalari ildiz otgan va materik gʻoyasi allaqachon shakllanganidan keyin ham qoʻllanilishida davom etmoqda. Agar Sohillarning uzunlik chegaralari aniq belgilansa, Yer chegaralari bunday sifatga ega emas va hozirgacha ular geografik xaritalarda berilmagan. Shunday qilib, maʼlum bir Yerning oʻlchamini faqat xaritadagi uning nomining tegishli yozuvi harflarining joylashuvi va oʻlchamidan va turli manbalarda, hatto bir mamlakat tomonidan chiqarilgan va / yoki bir vaqtning oʻzida, bu turli yoʻllar bilan berilishi mumkin.

Yer va qirgʻoqlarning nomlari toʻrtta asosiy guruhga boʻlinadi. Avvalo, bu kashfiyotchilar, qutb tadqiqotchilarining ismlari. 2-guruh — kompaniya rahbarlari, sanoatchilar va ularning ekspeditsiyalarini moliyalashtirgan homiylar sharafiga nomlanadi. 3-guruh — tadqiqotchilar fuqarosi boʻlgan davlatlarning hukmdorlari va yuqori martabali amaldorlari sharafiga nomlar. 4-guruh kashfiyotchilar tomonidan qarindoshlari va doʻstlari sharafiga berilgan nomlarni birlashtiradi. Boshqa turli sabablarga koʻra tayinlangan nomlar ham mavjud.

Toponimlarning koʻpchiligi ular kashf etilgan paytda tegishli obyektlarga berilgan. Biroq, xaritada turli davlatlarning profil tuzilmalari tomonidan oʻrni keyinchalik, orqaga qarab kesilgan va baʼzan oʻz nomlarini koʻp yillar oʻtgach, oʻtmishdagi muhim shaxslar va voqealar xotirasiga hurmat sifatida olganlar ham bor.

### Muzliklar
Antarktida relyefi, boshqa qitʼalardan farqli oʻlaroq, yer sirtini doimiy muzloqlar bosib yotganligi sababli uning relyefi, tuproqlari, vulqonlari kabi geografik xususiyatlarni aniqlash birmuncha qiyin hisoblanadi. Bir tomondan, hududiy boʻlinishni sirtda vizual ravishda kuzatish mumkin boʻlgan narsalarga asoslash mantiqan toʻgʻri keladi, boshqa tomondan, muz toshga qaraganda ancha plastikdir, u notekis harakat qiladi va hozirgi vaqtda global iqlim oʻzgarishi natijasida muzliklar shiddat bilan erimoqda, masalan: agar qutb hududida muzning harakat tezligi taxminan 20 m / yil boʻlsa, u qirgʻoqqa yaqinlashganda, u 1,5 km / yil yoki undan koʻproqqa koʻtariladi. Oʻz xususiyatlariga koʻra, Antarktida choʻli qumtepalari boʻlgan oddiy choʻlga oʻxshaydi.

Bundan tashqari, muz boʻlaklari erimoqda. Shunday qilib, 1995-yilda *Larsen A* muzligi Larsen muzligining asosiy massividan ajralib chiqdi va 2002-yilda maydoni 3250 km² dan ortiq va qalinligi 220 m boʻlgan aysberg paydo boʻldi. Muzliklarning qirgʻoqdan ajralib chiqishi va qish bahor kuz oylarida hududda yana katta qaytadan muz bosish hodisalar sabab Antarktida yuzasi xaritalari, ayniqsa uning qirgʻoq chizigʻi har yili qayta chiqarilishi kerak.

Antarktida yuzasining ≈14,1 million km² dan uning muz qoplami bilan birgalikda 1,5 million km² ni egallaydi. Hozirgi vaqtda ushbu muzliklar egallagan hududlarni quruqlik va qirgʻoqlarga kiritish yoki ularni materikning hududiy boʻlinishi nuqtai nazaridan alohida, maxsus obyektlar sifatida koʻrib chiqish boʻyicha mutaxassislarning kelishuvi mavjud emas. Shu sababli, qitʼaning geografik xaritalarining ayrim qismlarida, masalan, Ross dengizi qirgʻoqlari yashiringan, chunki ularning oʻrnini Ross muz qoplami egallaydi.

Muz qoplami tasniflashda qoʻshimcha qiyinchilik shundaki, Antarktida qirgʻoq chizigʻining 55 % muzlik bilan tugaydi, uning old qismi doimiy suv ustida suzib yuradi, jami bu taxminan 16 ming km. Qolgan 11 000 uchun km muzlik qoyasi yerda yotadi. Yaʼni, muz tokchasini yerning aniq bir qismi deb hisoblash mumkinmi yoki yoʻqmi aniq emas.

### Rivojlanish
Antarktikaning turli hududlarini ochish va nomlash jarayoni asta-sekin ilmiy ekspeditsiyalar va sayohatlar natijasida sodir boʻldi, bu toponomik nomlarni tegishli geografik xaritalarda koʻrshimiz mumkin. Shunday qilib, 1872-yilga kelib, ularda Graham Land, Victoria Land, Enderby Landni kabi geografik obyektlar kashf etiildi. Yigirma yil oʻtgach, ularga Aleksandr I Land, Kemp qirgʻogʻi va hozirgi Uilks yerining qirgʻoqlari kabi obyektlar ham qoʻshildi. Yana 20 yil ichida — Kots Land, Vilgelm II Land, Edvard VII Land kashf etildi.

1940-yillargacha jahon tadqiqot jamoatchiligi Aleksandr I yerining orol, Antarktika yarim oroli esa orollar guruhi emas, balki yarim orol ekanligini bilishmagan edi. Aerofotosuratlar va birinchi Sovet Ittifoqqi va Amerika orbital sunʼiy yoʻldoshlaridan olingan maʼlumotlar tufayli qitʼaning, uning muz tokchalari va unga tutash orollar va dengizlarning yakuniy konturlari faqat 1950-yillarning oxiriga kelib aniq boʻldi, bu ayniqsa Xalqaro geofizika yili tomonidan osonlashtirildi. 1957-1958 yillarda dunyoning 67 ta davlatining ilmiy kuzatishlari va tadqiqotlarini birlashtirgan, Uchinchi Xalqaro qutb yili doirasida yagona dastur va metodologiya asosida olib borildi.

## Antarktidaning yangi boʻlinishi

### Reglament
1953-yilda Xalqaro gidrografiya tashkiloti „Okeanlar va dengizlar chegaralari“ rezolyutsiyasining uchinchi nashrini qabul qildi, ular turli xil xaritalarda qabul qilingan janubiy kengliklarning dengiz toponimiyasini oʻz ichiga olgan umumiy nomlanishga olib kelishga harakat qilishdi.

XX asrning oʻrtalaridagi xalqaro hamkorlikka qaramay, u 1959-yilda imzolanishi va 1961 -yilda Antarktika shartnomasining ratifikatsiya qilinishi bilan yakunlandi, bu esa dunyo davlatlarining hududiy va siyosiy daʼvolarini muzlatib qoʻydi. 60 ° S dan janubda joylashgan sayyoraning Antarktika mintaqasining istalgan hududi. Hozirgi kunga qadar Antarktida toponimlarini tasdiqlashning yagona algoritmi ishlab chiqilmagan hisoblanadi.

1958-yil fevral oyida Xalqaro fan kengashi qoshida Antarktidani oʻrganish boʻyicha ilmiy qoʻmita (SCAR) tuzildi, uning faoliyat sohasi, shu jumladan toponimiyani standartlashtirish amalga oshirildi. Bundan tashqari, 1959-yildan beri Birlashgan Millatlar Tashkilotining Geografik nomlar boʻyicha ekspertlar guruhi BMT Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengashining Statistik komissiyasi tarkibida faoliyat yuritadi, ammo bu guruhga Antarktika boʻlimi kirmaydi.

Hududiy daʼvolar faqat Antarktika shartnomasi tomonidan nomaʼlum muddatga muzlatilgan va u bekor qilinmaganligi sababli yetti davlat hali ham oʻzlarini Antarktidaning quyidagi sektorlariga egalik qiladi:

Buyuk Britaniya, Argentina va Chili sektorlari bir-biri bilan qisman mos keladi, Rossiya va Amerika Qoʻshma Shtatlar oʻz daʼvolarini ilgari surish huquqini rasman oʻzida saqlab qoladi va bir qator davlatlar daʼvo qilishdi (Germaniya, Janubiy Afrika, Yaponiya) yoki daʼvo (Braziliya, Ekvador, Peru va boshqalar).

Mavjud vaziyat toponimikaga bilvosita taʼsir qiladi: Antarktidaning har qanday hududiga daʼvogar davlatlar ularni „jihozlash“ ga intilishadi, shu jumladan „oʻz“ toponimlari bilan bu yuqoridagi jadvaldan aniq koʻrinadi. Aslida, Antarktidadagi geografik obyektlarning nomlari vakolatli milliy tashkilotlar tomonidan yashirin asosda beriladi va boshqa davlatlarning tegishli tuzilmalari shu bilan rozi boʻladimi yoki yoʻqmi degan dilemmaga duch keladi.

Qoidaga koʻra, agar siyosiy va tashviqot nuqtai nazaridan, xususan, biron bir davlatning hududga ustuvorligini aniq tasdiqlashga xalaqit bermasa, bunday rozilik olinadi.

### Kelishmovchiliklar
1964-yilga kelib, Britaniya va Amerikaning geografik nomlar boʻyicha qoʻmitalari qitʼaning eng katta yarim orolini Antarktika yarim oroli, janubiy qismini — Palmer yerlari va shimolini — Grem yerlari deb atash toʻgʻrisida kelishuvga kelishdi. Ilgari inglizlar bularning barchasini Graham yerlari, amerikaliklar esa Palmer yerlari deb atashgan. Shu bilan birga, ispan tilida soʻzlashuvchi mamlakatlar hali ham bu nomlarni printsipial jihatdan tan olmaydilar, Chili rasmiy ravishda yarim orolni OʻHiggins Land, Argentina — San Martin Land deb ataydilar.

2012-yil dekabr oyida qirolicha Yelizaveta II ning taxtda oʻtirganining 60 yilligi munosabati bilan Britaniya Tashqi ishlar vazirligiga tashrifi chogʻida qirolicha Yelizaveta Land Britaniya Antarktika hududining ichki qismi deb nomlandi. buyuk Britaniya Antarktidaning ichki qismini oʻz hududlari sifatida eʼlon qilgan. Ushbu hududlar Britaniya xaritalarida koʻrsatilgan, Argentina noroziliklariga qaramay, bu ham daʼvo qiladi.

Biroq, aksariyat hollarda, turli davlatlarning hudud tuzilmalari konsensusga erishishga muvaffaq boʻlishadi. Shunday qilib, 1947-yilda Norvegiyalik Fin Ronne ekspeditsiyasi Weddell dengizida Lessiter muzliklarini topdi. Muzlik orqasidagi taklif qilingan hudud (hozirgi Qirolicha Yelizaveta Land deb nomlanadi) Chili taklifiga koʻra ekspeditsiya rahbarining rafiqasi sharafiga Edit Ronne Land deb nomlangan. Keyinchalik maʼlum boʻlishicha, muzlik kutilganidan ancha katta boʻlib, 1968-yilda AQSh tashabbusi bilan yuqorida tilga olingan Yer Ronne muz boʻlagi deb oʻzgartirilgan.
----Antarktida masalasida muammolarni hal qilish, Antarktida geografik hududlarini chegaralash, standartlashtirish va Antarktika toponimikasining barcha tomonlari tomonidan oʻzaro tan olinishi kerak. Bularning barchasi Antarktidaning muhim muommolari sanaladi.

## Yana qarang

* Antarktika choʻli 
* Nomaʼlum janubiy er
* Antarktida kashfiyotining qahramonlik davri
*  roʻyxati
*  daryolari
* Antarktidaning muz osti koʻllari

## Manbalar

## Adabiyotlar

* *Gusev, A.* Elbrusdan Antarktidagacha. — M. : Sovet Rossiyasi, 1985. — 235 b.
* *Dubrovin, L.* Muzlik qitʼasidagi odam. — L. : Gidrometizdat, 1976. — 158 p.
* *Markov, K.; Bardin, V.; Lebedev, V.; Orlov, A.; Suetova, I.* Antarktida geografiyasi. — M. : Fikr, 1968-yil.
* 
* *Slevich, S.* Zamonaviy dunyoda Antarktida. — M. : Fikr, 1985. — 222 b.
*   Arxivnaya kopiya -da arxivlangan

## Havolalar

* Rubricon ensiklopediyasidan Antarktida xaritasi 
* L. Dubrovin va M. Preobrazhenskayaning " Antarktida xaritasi nima haqida gapiradi " kitobidan Antarktida xaritasi (L..: Gidrometeoizdat, 1987)
* *Popov, N.* Qoʻshma Shtatlar Arktikadagi pozitsiyamizning ikki tomonlamaligidan foydalanadi. — " Koʻrish ", 2015-yil 28-sentabr.