Germaniya — Pokiston munosabatlari

**Germaniya — Pokiston munosabatlari** (; ) Germaniya Federativ Respublikasi va Pokiston Islom Respublikasi oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlarni nazarda tutadi. Ikki davlat 1950-yillarda ijtimoiy, taʼlim va iqtisodiy rivojlanishga eʼtibor qaratgan holda diplomatik aloqalarni oʻrnatgan va Pokiston Gʻarbiy Germaniyaga 120 million rupiya qarz bergan. Mamlakatlar 1963-yildan buyon iliq aloqalarga ega. Germaniya Islomoboddagi elchixonasi va Karachi, Lahor, Peshovar va Kvettadagi bosh konsulliklari orqali vakillik qiladi. Pokiston Berlindagi elchixona va Gamburgdagi bosh konsullikka ega. Kuchli hamkorlik va tarixiy aloqalarga qaramay, ikki davlat, birinchi navbatda, Afgʻonistondagi urushga oid kelishmovchiliklar va turli siyosatlar, shuningdek, 2014-yildan keyin AQSh boshchiligidagi koalitsiya qoʻshinlarining chekinishi va 2021-yilda olib chiqilishi tufayli oʻsib borayotgan keskinlikni boshdan kechirgan. Germaniya Pokistonning eng yirik savdo hamkorlaridan biridir.

Rasmiy hisob-kitoblarga koʻra, 2019-yilda Germaniyada taxminan 124 ming pokistonlik istiqomat qilgan. 

## Mamlakatni taqqoslash

## Tarixi

Pokiston va Germaniya oʻrtasida 1951-yilda diplomatik aloqalar oʻrnatilganidan beri iliq doʻstona munosabatlar mavjud. Pokiston Germaniya Federativ Respublikasi (Gʻarbiy Germaniya) bilan munosabatlarni oʻrnatgan birinchi Osiyo davlatlaridan biri boʻlgan. Bu munosabatlar demokratiya, plyuralizm, inson huquqlarini hurmat qilish, madaniy va diniy xilma-xillik va iqtisodiy liberalizm kabi umumiy qadriyatlarga asoslanadi. Pokiston-Germaniya munosabatlari 1951-yilda boshlanganidan buyon yuksalish yoʻlida bormoqda.

### Sovuq urush davridagi munosabatlar: 1950—1990-yillar
Ikki tomonlama munosabatlar 1940-yillarning oxiri, 1950-yillarda ikkala davlat oʻrnatilgandan keyin tiklandi. Gʻarbiy va Sharqiy Germaniya ham 1950-yillarda Hindiston bilan ittifoq tuzishga moyil boʻlgan.

Pokistonning Gʻarbiy Germaniya bilan munosabatlari nisbatan sogʻlom va oʻzaro hamkorlikka asoslangan boʻlsa-da, Sharqiy Germaniya bilan munosabatlari yomonlashgan edi. Aksincha, Sharqiy-Germaniya 1950-yillarda Sharqiy-Pokiston bilan mustahkam aloqalarni saqlab qolgan.

1961-yilda Prezident Ayub Xon Gʻarbiy Germaniyaga birinchi davlat tashrifi bilan prezident Geynrix Lyubke va kansler Konrad Adenauer bilan uchrashdi. Bu vaqt ichida Germaniya sanoatni rivojlantirish dasturini ishga tushirish uchun Pokiston bilan hamkorlik qildi; shuning uchun Germaniyaning birinchi iqtisodiy hamkorlaridan biriga aylangan.

1960-yillarda Gʻarbiy Germaniya Pokistonga sanoatlashtirishning oʻsishiga yordam berish uchun uzoq muddatli va ogʻir sanoat dasturlarini boshladi. Gʻarbiy Germaniya Pokistonni „rivojlanayotgan mamlakatda muvaffaqiyatli rivojlanish siyosatining namunasi“ sifatida rivojlantirdi. Shu bilan birga, Pokiston va Sharqiy Germaniya fuqarolik jamiyati doʻstona impulslar yarata boshladi: 1968-yilda Karachida GDRga bagʻishlangan kitob koʻrgazmasi tashkil etildi va Leypsig savdo yarmarkasiga pokistonlik rahbarlik qiladigan ofis qoʻshildi. Keyingi yil Pokiston-GDR doʻstlik jamiyatlari bir qator jamgʻarmalarining boshlanishi boʻldi.

1971-yilgi Hindiston va Pokiston urushi paytida Germaniya betaraflik siyosatini saqlab qolgan boʻlsa ham; Sharqiy Germaniya Bangladesh 1971-yilda mustaqillikka erishganidan keyin 1972-yilda uni rasman tan olgan dunyodagi uchinchi va Yevropadagi birinchi davlatga aylandi. Bu biroz hayratlanarli edi, chunki mojaro davom etar ekan, GDR hukumati Avami ligasida Hindiston tomonidan qoʻllab-quvvatlangan separatistlarni soʻzsiz tarafdori boʻlgan edi. 1970-yillarda Pokiston Sharqiy Germaniya va Sovet bloki bilan munosabatlarini normallashtirdi. 1973-yil yanvar oyida GDRning Pokistondagi elchixonasi ochilishi muvaqqat ishlar vakili Valter Shmidt ostida boʻldi, keyingi aprel oyida uning oʻrniga birinchi doimiy elchi Xans Maretzki tayinlandi. Bir necha hafta oldin, aprel oyi boshida Pokiston Sharqiy Berlinda oʻz elchixonasini ochgan edi; Jamshed KA Marker, Ottavadagi sobiq elchi, uning birinchi elchisi etib tayinlangan.

## Madaniy aloqalar

Diplomatik munosabatlar oʻrnatganidan beri Germaniya va Pokiston oʻrtasida juda yopiq va samimiy munosabatlar mavjud. Germaniya qayta birlashtirilishidan oldin Pokiston Sharqiy Germaniya va Gʻarbiy Germaniya bilan iliq va samimiy munosabatlarni saqlab qoldi. Germaniyada 35 081 pokistonlik muhojir istiqomat qiladi va hozirda Pokistonda 1200 dan ortiq nemislar yashaydi. Nemislar asosan Karachi, Lahor va Peshovarda istiqomat qiladi. Germaniya Islomoboddagi elchixonasi, Karachidagi konsulligi, Lahor, Peshovar va Kvettadagi faxriy konsulliklari bilan mamlakatda sogʻlom diplomatik mavjudlikni saqlab kelmoqda. Germaniya ham Pokistonning hozirgi siyosiy voqealarida muhim va taʼsirchan rol oʻynagan davlatlardan biri hisoblanadi, boshqalari Saudiya Arabistoni, Xitoy, AQSh va Buyuk Britaniyadir. Karachida yer osti oʻtish joyi boʻlib, Schön aylana yer osti dovoni deb nomlangan.

### Arxeologiya
Pokistonda nemis arxeologlari oʻnlab yillar davomida faol ish olib borishgan. Masalan, 1979-yildan beri Geydelberg fanlar va gumanitar fanlar akademiyasi koʻmagida Qoraqurum shossesi boʻylab qoya oʻymakorligi va yozuvlari loyihasi amalga oshirilmoqda. Nemis tadqiqotchilari ushbu loyiha doirasida Gilgit-Baltistonga muntazam sayohat qilishadi.

Bir necha yildirki, Federal Tashqi ishlar vazirligi Pokistonda madaniy saqlanish loyihalarini moliyalashtirib keladi. Soʻnggi yillardagi asosiy loyihalar qatoriga Lahor qal’asi freskalari va Baltistonning Gulabpur shahridagi tarixiy Amburiq masjidini tiklash kiradi. 2010- va 2011-yillarda Federal Tashqi ishlar vazirligi Ogʻa Xon jamgʻarmasi (AKF) bilan hamkorlikda Lahorning tarixiy Eski shahridagi anʼanaviy turar-joy binolarini taʼmirlash va tiklash uchun mablagʻ ajratdi. Ikki loyiha 2010- va 2014-yillarda mos ravishda YuNESKOning Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi madaniy merosni muhofaza qilish mukofotiga sazovor boʻlgan. 2017-yildan beri Lahor qal’asi freskalarining bir qismini qayta tiklash boʻyicha loyiha AKF bilan hamkorlikda amalga oshirilmoqda. Bu loyiha 2018-yilgacha davom etishi rejalashtirilgan edi.

#### Gyote instituti
Ikki tomonlama madaniy aloqalarni rivojlantiruvchi asosiy muassasa Karachidagi Gyote Institutidir. Bauhaus davridan qolgan va tarixiy yodgorlik sifatida tasniflangan Gyote Instituti joylashgan binoda til kurslaridan tashqari koʻplab madaniy tadbirlar ham oʻtkaziladi. Madaniy hamkorlikda faol boshqa muassasa Lahordagi Gyote Institutiga qarashli Annemarie Shimmel uyi boʻlib, u til kurslari va madaniy dasturni ham taklif etadi.

### Eshittirish
Germaniyaning Deutsche Welle (DW) teleradiokompaniyasi va Pokiston radioeshittirish korporatsiyasi (PBC) oʻrtasida uzoq vaqtdan beri oʻqitish boʻyicha yaqin hamkorlik mavjud. Deutsche Welleʼning Islomobodda oʻz vakolatxonasi bor.

## Diplomatik munosabatlar

### Pak-Germaniya strategik muloqoti
2011-yil yanvar oyida Germaniya va Pokiston mudofaa, iqtisodiyot, taʼlim, energetika, sarmoya va infratuzilmani rivojlantirish uchun har yili **Pak-Germaniya strategik muloqotini** boshlashga kelishib oldilar. Strategik muloqotning toʻrtta raundi, oxirgisi 2018-yil noyabr oyida Islomobodda boʻlib oʻtgan.

## Iqtisodiy munosabatlar
Pokiston Germaniya bilan hamkorlikni rivojlantirishga kirishgan birinchi davlatlardan biri boʻlgan. Germaniya-Pokiston taraqqiyot hamkorligi 1961-yilda, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot Federal vazirligi (BMZ) tashkil topgan yili boshlangan.

1963-yilda Ayub Xon boshchiligidagi hukumat Germaniyaga (Gʻarbiy Germaniya) 20 yil muddatga kreditga 25 million dollar berdi&nbsp; (Inflyatsiyani qoplagan holda, bu 2018-yilda 250 million dollardan oshadi).

Savdo investitsiyalari 2,3 milliard yevrodan oshdi. Germaniya hozirda Pokistonning toʻrtinchi yirik savdo sherigi hisoblanadi.

Germaniya 1961-yildan beri Pokistonga jami 3 milliard yevro taqdim etgan. Pokiston Germaniyani ikki tomonlama hamkorlar soni boʻyicha toʻrtinchi oʻrinda turadi.

Karachida joylashgan nemis transmilliy kompaniyalari asosan franchayzing huquqlari orqali:
 
Germaniya oʻrtasida quyidagi ikki tomonlama shartnomalar mavjud va Germaniya va Pokiston oʻrtasida quyidagi ikki tomonlama shartnomalar tuzilgan:

* Havo transporti shartnomasi
* Ikki tomonlama soliqqa tortish boʻyicha kelishuv
* Investitsiyalarni himoya qilish va ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi bitim
* Texnik va moliyaviy hamkorlik toʻgʻrisidagi doiraviy bitim (moliyaviy va texnik hamkorlik toʻgʻrisidagi yillik shartnomalarga kiritilgan oʻzgartirishlar bilan)
* Ilmiy tadqiqotlar va texnologik rivojlanish sohasida hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim

1990-yillarda Germaniya va Pokiston Pokiston nemis biznes forumi deb nomlanuvchi biznes ittifoqiga kirishgan. Ittifoq 1997-yilda Germaniyaning Pokistondagi elchisining kamtarona tashabbuslari bilan tashkil topgan. Islomobod va Berlin oʻrtasidagi tijoriy savdo ham soʻnggi yillarda juda muhim, chunki Germaniya Pokistonning toʻrtinchi yirik savdo sherigi hisoblanadi. 2000-yilda Germaniya Pokiston va Tolibon oʻrtasidagi Shimoliy-Gʻarbiy Pokistondagi urush atrofida Pokistonning eng muhim ittifoqchilaridan biriga aylandi. Soʻnggi yillarda Germaniya-Pokiston savdo va ilm-fan aloqalari Germaniyaning Pokistonga sarmoya kiritishi va savdosi bilan sezilarli darajada rivojlandi. Germaniya Pokistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida faol ishtirok etib, „Demokratik Pokiston doʻstlari“ forumining faol aʼzosi hisoblanadi.

Pokiston va Germaniya ham yaxshi iqtisodiy aloqalarga ega. Germaniya Pokiston tovarlarining oltinchi yirik importchisi. Pokistonning Germaniyaga asosiy eksporti toʻqimachilik va charm mahsulotlari, Germaniyaning Pokistonga eksport qilinadigan asosiy mahsuloti esa mashinasozlik va kimyo mahsulotlaridir. Bundan tashqari, Pokistonda 30 ga yaqin nemis kompaniyalari faoliyat yuritmoqda — nafaqat yirik firmalar, balki kichik va oʻrta korxonalar ham bor.

2014-yil avgust oyida Germaniyaning Pokistondagi elchisi doktor Sirill Nann moliya vaziri senator Is’hoq Darga iqtisodiy energiyani qoʻllab-quvvatlash maqsadida Germaniya ishbilarmonlari 2014-yil 24-avgust kuni Berlinda ikki davlat oʻrtasidagi ishbilarmonlik aloqalarini taʼminlaydigan „Pokiston darvozasi“ni ishga tushirayotgani haqida maʼlumot berdi.

### Xitoy-Pokiston iqtisodiy koridori (CPEC)
2018-yil noyabr oyida Pokiston Germaniyaga Xitoy-Pokiston iqtisodiy koridori (CPEC) hamkorligini taklif qildi. Pokiston nemis kompaniyalariga CPECning maxsus iqtisodiy zonalariga (SEZ) sarmoya kiritish taklifi bilan chiqdi, bu mintaqa uchun oʻyin oʻzgartiruvchi sifatida koʻriladigan muhim doirasi hisoblanadi.

### Biznes

#### Pokiston nemis biznes forumi
1997-yilda Pokiston nemis biznes forumi (PGBF) tashkil etildi. Oʻshandan beri u Germaniya va Pokiston oʻrtasidagi ikki tomonlama iqtisodiy aloqalarni ilgari surish va kengaytirish uchun markaziy vositaga aylanish bilan shugʻullanadi.

#### Umumiy imtiyozlar tizimi
2014-yilda Pokiston Yevropa Ittifoqining umumiy imtiyozlar tizimiga (GSP+) kiritildi. Bu Pokistonning eksport sektoriga turli mahsulotlar, xususan, toʻqimachilik uchun Yevropa bozoriga yaxshi kirish imkonini beradi. Yevropa Ittifoqi doirasida Germaniya Pokistonni tizimga qabul qilish tarafdori.

### Savdo va investitsiyalar
Germaniya Pokistonga 1,8 milliardga yaqin eksport va Pokistondan 1,1 milliard import qiladi.

## Energiya

Germaniya oʻnlab yillar davomida Pokistonni energetika sohasida qoʻllab-quvvatlab keladi. Germaniya pasaytirilgan foizli kreditlar berish orqali gidroelektr stansiyalarining butun avlodini qurishga yordam bergan. Keyingi zavodlar qurilmoqda yoki rejalashtirish bosqichida.

Soʻnggi yillarda Germaniyaning Pokistondagi majburiyatlari gidroenergetikani rivojlantirishda barqaror natijalarni keltirgan. Germaniya tajribasi mamlakatda keng eʼtirof etilgan. Germaniyaning KfW banki Pokistonning Tarbela toʻgʻoni va Gʻozi-Barotha gidroenergetika loyihasini birgalikda moliyalashtirgan. Yevropalik hamkorlar bilan birga KfW hozirda yana ikkita GES qurilishida ishtirok etmoqda. Koʻp yillik mustahkam hamkorlik tufayli KfW Pokiston energiya taʼminoti tizimi tuzilmalariga ham taʼsir koʻrsatishi mumkin. U WAPDA davlat energetika korxonasini qayta tashkil etishni ragʻbatlantirishda muhim rol oʻynaydi.

### Pokiston-Germaniya qayta tiklanadigan energiya forumi (PGREF)
2014-yil noyabr oyida Germaniya va Pokiston hukumatlari Pokiston-Germaniya qayta tiklanadigan energiya forumini (PGREF) tashkil etish toʻgʻrisida bitim tuzdilar. Forum 2016-yilda Lahorda ish boshlaydi. U Pokistonda nemis energetika sektori, uyushmalar va nohukumat tashkilotlari uchun aloqa nuqtasi boʻlib xizmat qiladi. Uzoq muddatli istiqbolda u treninglar va maʼlumotlar bilan taʼminlash va Germaniya va Pokistondan hamkorlar oʻrtasida hamkorlikni yoʻlga qoʻyishdir.

## Taʼlim boʻyicha aloqalar
Germaniya yosh pokistonliklar uchun eng mashhur taʼlim yoʻnalishlaridan biridir. Germaniya va Pokiston universitetlari oʻrtasida 32 ta hamkorlik kelishuvi mavjud. Har yili yuzlab pokistonliklar Germaniyaga va shu tariqa Yevropaning yuragiga oʻqish yoki doktorlik dissertatsiyasini bajarish uchun boradi. 2018-yilda Germaniyada hozirda 4100 Pokistonlik talabalar va doktorantlar istiqomat qiladi.

Akademik hamkorlik va tadqiqot almashinuvi 1930-yillarga borib taqaladi, oʻshanda koʻplab olimlar (Pokistonga qoʻshilishni tanlaganlar) Germaniya bilan ishlaganlar. 1960-yilda Germaniya-Pokiston hamkorligi boshlanganidan keyin Islomobod universitetida dunyoga mashhur Fizika Instituti (IoP) qurildi. Germaniya ham oʻz olimlarini Pokiston olimlari bilan muloqot qilish uchun yuborib, Pokistonda fizikaning yuksalishiga hissa qoʻshdi. Germaniya, shuningdek, Pokistonga CERN loyihalarida ishtirok etishda yordam beradi va Pokistonning CERNda kuzatuvchi maqomi uchun bir necha marta Pokistonni qoʻllab-quvvatladi. Germaniya, shuningdek, Pokistonning yuzlab fizik va matematiklariga DESYda oʻz tadqiqotlarini oʻtkazishga ruxsat bergan. Oʻsha paytdagi harbiy holat boʻyicha bosh maʼmur Ayub Xon Sharqiy va Gʻarbiy Germaniya bilan strategik aloqalar oʻrnatgan.

1907-yilda Pokistonning ziyoli kishisi Muhammad Iqbol Germaniyada bir necha oy oʻqidi: Geydelbergda xalq shoiri nemis tilini oʻrgandi va adabiyot bilan bir qatorda falsafani ham oʻrgandi. Uning „Darye Naika Ke Kinare Par“ (Neckarga salom) sheʼri, shuningdek, Germaniyaning ushbu mashhur universitet shaharchasidagi esdalik lavhasi Muhammad Iqbolning oʻsha yerdagi davrini eslatadi. „Mening Geydelbergda boʻlishim goʻzal tushga oʻxshardi“, degan edi Iqbol.

## Siyosiy aloqalar
Fridrix Ebert jamgʻarmasi, Fridrix Naumann jamgʻarmasi, Geynrix Böll jamgʻarmasi, Hanns Zaydel jamgʻarmasi va Konrad Adenauer jamgʻarmasi xodimlarini Pokistonga yuborgan va u yerda oʻz ofislarini boshqargan va baʼzi hollarda oʻnlab yillar davomida shunday qilgan. Ular demokratik institutlarni mustahkamlash, inson huquqlari va ayollar taraqqiyoti, iqlim oʻzgarishi, deradikalizatsiya, mintaqaviy hamkorlik va ommaviy axborot vositalari kabi sohalardagi loyihalarni qoʻllab-quvvatlaydi.

## Qutqaruv va qutqaruv ishlari
2014-yil yozi oxirida Pokistondagi suv toshqini oqibatlarini yumshatish uchun Germaniya hukumati jami 6 million yevrodan ortiq yordam koʻrsatdi. 2015- va 2016-yillarda Pokistondagi gumanitar yordam loyihalari uchun federal byudjetdan ajratilgan mablagʻlarning umumiy miqdori 11 million yevrodan oshgan. Yordam choralari Germaniya nodavlat tashkilotlari va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qochqinlar boʻyicha agentligi va Jahon oziq-ovqat dasturi kabi xalqaro tashkilotlar tomonidan amalga oshirilmoqda.

## Xavfsizlik aloqalari
1970-yillarda Zulfiqor Ali Bxutto Pokistonning Germaniya bilan aloqalarini mustahkamlash boʻyicha keng koʻlamli tashabbuslar bilan chiqqan. Bxutto davrida har bir davlatning harbiy akademiyalari strategik va harbiy tayyorgarlik boʻyicha paktni imzolaganlar. Germaniya harbiy amaldorlari va kursantlari Pokiston harbiy akademiyasiga tez-tez tashrif buyurishgan, pokistonliklar esa Germaniyaga borishgan. 1980-yillarda Germaniya-Pokiston munosabatlari asosida harbiy ittifoq tuzildi va Afgʻoniston Demokratik Respublikasida Sovet Ittifoqining mavjudligiga qarshi yashirin operatsiyalarni olib borishda bir-birini qoʻllab-quvvatladi. Keyinchalik Lufthansa va Pokiston xalqaro havo yoʻllari kelajakda kod almashish rejalari bilan anglashuv memorandumini imzoladilar.

Pokiston Qurolli Kuchlari Bosh shtab boshligʻi general Rahil Sharif 2016-yilning 19-22-iyun kunlari hamkasbi nemis inspektori armiya inspektori general-leytenant Yorg Vollmerning taklifiga binoan Germaniyaga tashrif buyurdi. Germaniyalik hamkasbi bilan uchrashuv oʻtkazishdan tashqari, COAS Germaniya mudofaa vaziri Ursula fon der Leyen va Germaniya tashqi ishlar vaziri bilan ham batafsil uchrashuvlar oʻtkazdi.

## Munosabatlar haqidagi tasavvur
2012-yilda Pokiston politsiyasi Afgʻoniston chegarasi yaqinida nemis razvedkasi degan gumon uch nafar agentni hibsga olganida munosabatlar sovuqlashgan. Germaniya norozilik bildirganidan soʻng, har uchala agent ham „Persona non grata“ bilan mamlakatdan chiqarib yuborilishidan oldin FIA xodimlari tomonidan soʻroq qilingan. 2013-yil mart oyida nemis ommaviy axborot vositalari nemis razvedka idoralari uchuvchisiz samolyotlar haqida olingan maxfiy maʼlumotlar ustida ishlayotgan Pokiston agentini hibsga olgani haqida xabar berdi; boshqa tafsilotlar keltirilmagan.

## Manbalar