The Trump Organization

The Trump Organization, Inc. — AQShdagi yirik konglomerat kompaniya hisoblanadi. U xususiy ravishda Donald Trampga tegishli bo‘lib, uning biznes loyihalari va investitsiyalarining katta qismini birlashtiradi. Kompaniyaga qarashli yoki unga aloqador qariyb 250 ta sho‘ba va hamkor tuzilma “Trump” nomidan foydalanadi. Donald Tramp tashkilotga 1968 yilda qo‘shilgan, 1971 yildan unga rahbarlik qila boshlagan, taxminan 1974 yilda kompaniya nomini o‘zgartirgan va 2016 yilgi prezidentlik saylovida g‘alaba qozongach, 2017 yilda boshqaruvni farzandlariga topshirgan.

Trump Organization turli sho‘ba kompaniyalari va hamkorlik loyihalari orqali ko‘chmas mulkni rivojlantirish, investitsiya, brokerlik, savdo va marketing hamda mulkni boshqarish sohalarida faoliyat yuritadi yoki yuritgan. Tashkilot mehmonxonalar, turar joy majmualari, dam olish maskanlari, baland turar joy binolari va golf maydonlariga egalik qiladi, ularni boshqaradi yoki rivojlantiradi.

Bundan tashqari, kompaniya qurilish, mehmondo‘stlik, kazino biznesi, ko‘ngilochar sanoat, kitob va jurnal nashriyoti, tele va radioeshittirish, model agentliklari, chakana savdo, moliyaviy xizmatlar, oziq-ovqat va ichimliklar, biznes ta’limi, onlayn sayohat xizmatlari, tijorat va xususiy aviatsiya hamda go‘zallik tanlovlari kabi sohalarda ham faoliyat olib borgan. Trump Organizationga qarashli tuzilmalar “The Apprentice” realiti-shousini yaratgan Nyu-Yorkdagi televideniye ishlab chiqarish kompaniyasiga ham egalik qiladi.

Chakana savdo yo‘nalishida kompaniya turli davrlarda kiyim-kechak, zargarlik buyumlari va aksessuarlar, kitoblar, uy jihozlari, yoritish vositalari, hammom to‘qimachilik mahsulotlari, yotoq jihozlari, uy hidlantiruvchi vositalar, charm buyumlar, aroq va vino, bar anjomlari, bifshteks mahsulotlari, shokolad batonchalari hamda shishalangan buloq suvi kabi mahsulotlarni sotgan yoki sotishda ishtirok etgan.

Trump Organizationning moliyaviy hisobotlari va Donald Trampning shaxsiy soliq deklaratsiyalari yopiq bo‘lgani sababli kompaniyaning umumiy qiymati jamoatchilikka aniq ma’lum emas, mavjud baholar esa keskin farqlanadi. Tramp o‘z bayonotlarida keltirgan baholarni tasdiqlovchi hujjatlarni juda cheklangan miqdorda e’lon qilgan. Ayrim hollarda u o‘zining boyligi haqidagi tasavvurni kuchaytirish maqsadida, xususan Forbes 400 ro‘yxati mualliflariga ta’sir o‘tkazish orqali, Trump Organization mulklarining qiymatini ataylab oshirib ko‘rsatganlikda ayblangan.

2019 yilga kelib kompaniya Nyu-York tergovchilari tomonidan ehtimoliy moliyaviy firibgarlik yuzasidan tekshirila boshladi. 2021 yil iyulda Nyu-York prokurorlari tashkilotga 15 yil davom etgan deb taxmin qilinayotgan soliqdan bo‘yin tovlash sxemasi bo‘yicha 10 ta ayblov qo‘ydi. O‘sha yil noyabrida The Washington Post gazetasi 2011–2015 yillarda kompaniya ayrim ko‘chmas mulk obyektlarini kredit beruvchilarga soliq organlariga taqdim etilgan qiymatdan ancha yuqori bahoda ko‘rsatganini xabar qildi. 2022 yil avgustida tashkilotning bosh moliyaviy direktori Allen Vaysselberg jinoiy soliq firibgarligi va yirik o‘g‘rilik kabi o‘ndan ortiq jinoyat bo‘yicha aybini tan oldi.

2022 yil sentyabrida Nyu-York bosh prokurori Letitia Jeyms kompaniyaga nisbatan fuqarolik da’vosini e’lon qildi. Manxetten okrug prokurori olib borgan alohida jinoyat ishi esa oktyabrda sudda ko‘rila boshlandi va 6 dekabr kuni tashkilot 17 ta jinoiy ayblov bo‘yicha aybdor deb topildi.

2023 yil sentyabrida fuqarolik ishini ko‘rib chiqqan sudya Tramp, uning voyaga yetgan o‘g‘illari va tashkilot bir necha bor firibgarlik sodir etgan, degan qarorga keldi. Natijada Nyu-Yorkdagi biznes litsenziyalarini bekor qilish va kompaniya tuzilmalarini tugatish uchun tashqi boshqaruvga o‘tkazish haqida qaror chiqardi. Kuzatuvchilar buni “korporativ o‘lim jazosi” deb atadi. 2024 yil fevralida Tramp va tashkilotga foizlardan tashqari qariyb 355 million dollar to‘lash majburiyati yuklatildi, shuningdek Nyu-Yorkda biznes yuritish bo‘yicha qo‘shimcha cheklovlar joriy etildi.

2024 yil 25 martda to‘lanishi lozim bo‘lgan summa 175 million dollargacha kamaytirilib, 10 kunlik muddat belgilandi. Tramp 1 aprel kuni kafillik to‘lovini amalga oshirdi, bu esa apellyatsiya jarayoni tugaguncha uning aktivlari va mulklari musodara qilinmasligini ta’minladi.

## Tarixi
Trump Organization’ning ildizlari Donald Trampning bobosi va buvisi — Germaniyadan kelgan muhojirlar Frederik Tramp va Elizabet Krist Trampga borib taqaladi. Ular 1907 yilda Kvinsga ko‘chib kelgan va Frederik shu yerda ko‘chmas mulk bilan shug‘ullana boshlagan. U 1918 yilda “ispan grippi” pandemiyasi paytida vafot etganida, taxminan 31 ming dollarlik mulk qoldirgan. Shundan so‘ng Elizabet ko‘chmas mulk biznesini davom ettirib, eri sotib olgan bo‘sh yer uchastkalarida uylar qurdirgan, ularni sotgan va ipoteka orqali daromad olgan. 

Ularning o‘rtancha farzandi Fred Tramp 1923 yilda maktabni bitirgach duradgorlik bilan shug‘ullana boshlagan. U keyinchalik ilk yakka tartibdagi uyini 1920-yillarda qurganini aytgan. 1927 yilda u voyaga yetgach, Elizabet reklamalarda ishlatib kelgan “E. Trump & Son” nomi rasmiy kompaniya sifatida ro‘yxatdan o‘tkazildi. 

1929 yilda Fred rahbarligida kompaniya Jamaika Estates hududida qimmatroq uylar qurishga kirishdi. Buyuk depressiya davrida biznes vaqtincha inqirozga uchradi. 1933 yilda Fred “Trump Market” nomli supermarket ochdi, biroq uni tez orada sotib, yana ko‘chmas mulk sohasiga qaytdi. Shu paytda u bankrot bo‘lgan kompaniyaning ipoteka xizmatlari bo‘linmasini ham sotib olib, musodara yoqasidagi ko‘plab mulklar hujjatlariga ega bo‘ldi va ularni arzon narxda olib, foyda bilan sotdi. Bu uni Nyu-Yorkdagi eng muvaffaqiyatli yosh tadbirkorlardan biriga aylantirdi. 

1935 yilda kompaniya Bruklinga ko‘chdi va Kvins bilan bir qatorda yakka tartibdagi uylar qurishni faol davom ettirdi. Ikkinchi jahon urushi yillarida Fred Tramp Virjiniya va Pensilvaniyada harbiy xizmatchilar uchun turar joylar qurdi. Urushdan keyin u Bruklinda yirik ko‘p qavatli uy majmualarini rivojlantirishga e’tibor qaratdi. 1949 yilda 1344 xonadondan iborat Shore Haven majmuasi, 1950 yilda Beach Haven va 1964 yilda Trump Village qurildi. 

## Donald Tramp rahbarligi davri
Donald Tramp Pensilvaniya universitetida o‘qib yurgan paytidayoq otasining biznesida ishlagan va 1968 yilda kompaniyaga rasman qo‘shilgan. 1970-yillar boshida Fred o‘zini direktorlar kengashi raisi deb e’lon qilib, Donaldni kompaniya prezidenti etib tayinladi. Taxminan 1973 yildan boshlab Donald biznesni “Trump Organization” deb atay boshladi. 

1973 yilda AQSh Adliya vazirligi kompaniyaga nisbatan fuqarolik huquqlari bo‘yicha da’vo qo‘zg‘atdi. Unda Trump Organization 1968 yilgi Adolatli uy-joy to‘g‘risidagi qonunni buzib, qora tanlilarga kvartira ijaraga berishdan bosh tortganlikda ayblangan. Sinov uchun yuborilgan oq tanli murojaatchilarga kvartira berilgan, qora tanlilarga esa rad javobi qaytarilgan. Keyinchalik tuzilgan kelishuvga ko‘ra, kompaniya bo‘sh uylar haqidagi e’lonlarni ozchiliklar nashrlarida ham berishi va Urban League orqali ma’lumot taqdim etishi shart qilib qo‘yildi. 

Donald Tramp keyinchalik asosiy e’tiborini Manxettendagi yirik loyihalarga qaratdi. U Hyatt bilan hamkorlikda Commodore mehmonxonasini rekonstruksiya qilib, 1980 yilda Grand Hyatt New York sifatida qayta ochdi. 1983 yilda Trump Tower, 1984 yilda Trump Plaza qurildi. Shuningdek, Atlantik-Sitida uchta kazino-mehmonxona ochdi: Trump Plaza, Trump Castle va Trump Taj Mahal. 

1990 yillardagi ko‘chmas mulk inqirozi paytida kompaniya moliyaviy tanglikka duch keldi. Tramp va uning bizneslari 72 ta bankdan jami 4 milliard dollar qarzdor edi, shundan 800 million dollarini u shaxsan kafolatlagan. Keyingi yillarda u qarzlarni qayta muzokara qilib, ayrim mulklaridan voz kechdi. 1995 yilda kazino biznesi uchun ochiq aksiyadorlik kompaniyasi tashkil etildi. 1996 yilga kelib Tramp moliyaviy jihatdan tiklanayotgan tadbirkor sifatida qarala boshladi, biroq kazino kompaniyasi keyinchalik bankrot bo‘ldi. 

1997 yilda Fred Tramp o‘z ko‘p qavatli uylar portfelining asosiy qismini to‘rt farzandiga o‘tkazdi. U 1999 yilda vafot etdi. 2004 yilda esa aka-uka va opa-singillar bu mulklarni 737,9 million dollarga sotib, oilaning otasi asos solgan biznesidagi egalik davrini yakunladi. 

## Moliyalashtirish
1980-yillardagi ko‘chmas mulk bozoridagi yuksalish davrida Donald Tramp ko‘plab obyektlarni sotib oldi va 1990 yilga kelib 72 ta bankdan olingan qarzlarining umumiy miqdori 4 milliard dollarga yetdi. Bozor pasayishni boshlagach, kompaniya deyarli bankrotlik yoqasiga kelib qoldi. Natijada Tramp va kreditorlar qarzlarni qayta tuzish bo‘yicha kelishuvga erishdi, ayrim banklar esa qarzning bir qismini kechishga majbur bo‘ldi. Keyinchalik Trampning kazino kompaniyalari ham bankrotlik jarayonini boshdan kechirdi va obligatsiya egalari katta yo‘qotishlarga uchradi. Shundan so‘ng Tramp an’anaviy moliyaviy institutlardan yangi kredit olishda qiyinchiliklarga duch keldi. 

1990-yillarda AQSh bozorida tez kengaygan Deutsche Bank Trampning asosiy kreditorlaridan biriga aylandi. U 1998 yilda ushbu bankdan taxminan 425 million dollar qarz oldi. Keyingi yillarda Tramp bankdan turli moliyaviy xizmatlar va instrumentlardan foydalandi, hatto bank uni G‘arb ko‘chmas mulk bozoriga qiziqqan boy mijozlar bilan ham tanishtirgani aytiladi. 2000- va 2010-yillarda Tramp bankdan jami 2 milliard dollarga yaqin qarz olgan, 2016 yilga kelib uning qarzi taxminan 360 million dollarni tashkil etgan. 

2000 yildan boshlab Trump Organization Germaniyadagi kompaniya bilan qo‘shma loyiha — TD Trump Deutschland AG orqali Frankfurtda, Berlinda yoki Shtutgartda “Trump Tower Europe” nomli osmono‘par bino qurishni rejalashtirdi. Biroq loyiha doirasida to‘lanishi kerak bo‘lgan 2 million yevrolik ulush to‘liq to‘lanmagan, bir necha sud ishlari ochilgan va kompaniya 2005 yilda tugatilgan. 

2016 yilga kelib Tramp boshqaruvi ostidagi tashkilot xizmat ko‘rsatgan ko‘plab pudratchilarga to‘lovni to‘liq amalga oshirmaganlikda ham ayblandi. Yuzlab ishchilar va kompaniyalar o‘z haqini ololmagani yoki juda kam miqdorda kelishuvga majbur bo‘lgani haqida sudga murojaat qilgan. 

Ba’zi bayonotlar va ommaviy chiqishlarda Rossiyadan kelayotgan mablag‘lar Trump Organization loyihalarida sezilarli o‘rin tutgani aytilgan. Kompaniyaning ko‘plab xorijiy loyihalari ham Donald Tramp prezident bo‘lgan davrda manfaatlar to‘qnashuvi ehtimoli haqida bahslarni keltirib chiqargan. 

## Baholash atrofidagi bahslar
Trump Organization aktivlari bo‘yicha moliyaviy hisobotlar ochiq e’lon qilinmagani sababli kompaniyaning aniq qiymatini mustaqil baholash qiyin. Ayrim holatlarda Tramp o‘z boyligini omma oldida kattaroq ko‘rsatish uchun tashkilot mulklarining qiymatini oshirib ko‘rsatganlikda ayblangan. U bunday baholarni tasdiqlovchi hujjatlarni juda kam taqdim etgan. 

2011–2015 yillar oralig‘ida ayrim obyektlar kredit beruvchilarga soliq idoralariga ko‘rsatilgan qiymatdan o‘nlab yoki yuzlab million dollarga yuqori bahoda taqdim etilgani haqida xabarlar paydo bo‘ldi. Bu holatlar Nyu-York prokurorlari tomonidan ehtimoliy firibgarlik va soliqdan bo‘yin tovlash ishlarini tergov qilish doirasida tekshirildi. 

## Prezidentlik davri
2017 yil 11 yanvarda Donald Tramp AQSh prezidenti lavozimini egallashidan oldin o‘zi va qizi Ivanka biznesdagi rahbarlikdan chekinishini, kompaniyani esa o‘g‘illari Donald Jr. va Erik boshqarishini e’lon qildi. Kompaniyalar qaytarib olinishi mumkin bo‘lgan ishonchli boshqaruv fondiga o‘tkazildi, bu esa Trampga istalgan payt boshqaruvchilarga ko‘rsatma berish yoki ularni almashtirish imkonini saqlab qoldi. 

Shu bilan birga, u biznesdagi moliyaviy ulushini saqlab qoldi. Saylov kampaniyasi paytida barcha aktivlarini “ko‘r ishonch fondi”ga topshirishini aytgan bo‘lsa-da, amalda bu to‘liq amalga oshmadi. Tramp Organization yangi xorijiy bitimlardan tiyilishini bildirgan, biroq ichki loyihalar davom ettirilgan. 

Prezidentlik davrida Tramp biznesi bilan bog‘liq manfaatlar to‘qnashuvi ehtimoli tez-tez muhokama qilindi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, uning mulklaridan davlat organlari va saylov kampaniyasi tadbirlari uchun foydalanilgan va buning uchun millionlab dollar to‘lovlar amalga oshirilgan.