Cucurbita pepo

***Cucurbita pepo*** - *Cucurbita* turkumiga mansub madaniy o'simlik. Undan keng tarqalgan qishki qovoq va qovoq navlari olinadi.

Amerikada ming yillar davomida xonakilashtirilgan. Ba'zi olimlar *C. pepo* *C. texanadan* olingan deb ta'kidlaydilar, boshqalari esa *C. texana* shunchaki yovvoyi *C. pepo* deb ta'kidlaydilar. Ular, ayniqsa, oziq-ovqat manbai sifatida va tibbiy maqsadlar uchun keng qoʻllanadi. *C. pepo* *C. fraterna* bilan chambarchas bog'liq bo'lib tuyuladi, ammo bu aloqaning aniq tabiati ma'lum emas.

Turning asosiy zararkunandalari qovun qurti kuya, qovoq tok qurti va bodring qurti. O‘simlikning asosiy changlatuvchisi qovoq asalarilari.

## Taksonomiya
*C. pepo* turidagi morfologik farqlar shunchalik kattaki, uning kenja turlari va navlari alohida turlar sifatida noto'g'ri aniqlangan. Bu katta farqlar uning geografik tarqalishiga asoslanadi. *C. pepo* eng qadimgi xonakilashtirilgan turlardan biri hisoblanadi. O‘simlik yetishtirilganligi ma'lum bo'lgan eng qadimgi joy Meksikaning janubidagi Oaxaka  8,000-10,000 yil oldin va Okampo, Tamaulipasda taxminan 7000 yil oldin yetishtirilgan.

Yevropaliklar kelishidan oldin *C. pepo*, *C. moschata* bilan birga, Shimoliy Amerikaning barcha qismlari bo'ylab yetishtirilgan. *C. peponing* qadimiy hududi shimoldan Texasgacha va Katta Missisipi daryosi vodiysi boʻylab Illinoysga, sharqdan Floridaga va hatto Meyngacha choʻzilgan. Missurida kamida 4000 yil oldin paydo bo'lganligi ma'lum. Ba'zi navlar qurg'oqchil mintaqalarda, ba'zilari nam hududlarda o'sadi. Bu xalqlarning ko'pchiligi, ayniqsa g'arbda, hali ham savdo bozorlarida uchramaydigan turli xil qattiq qovoq va qovoqlarni yetishtirishadi. Shunga qaramay, *C. pepo* ham, *C. moschata ham* xuddi shu umumiy mintaqada paydo bo'lgan loviya kabi Janubiy Amerikaga olib kelingan.

*C. peponing* kelib chiqishi haqidagi bahslar 1857-yildan beri davom etmoqda. Uning kelib chiqishi haqida ikkita qarama-qarshi nazariya keltirilgan: 1) *C. pepo* - *C. texananing* bevosita avlodi va 2) *C. texana* - yovvoyi *C. pepo*. Yana yangi nazariya shundan iboratki, *C. pepo* *C. fraterna* avlodi boʻlib, *C. texana* bilan gibridlangan.

Opsimlik dengiz sathidan  dan biroz balandroqda o‘sadi. Barglari uch-besh bo‘lakli ega, kengligi 20-35 sm.

Yovvoyi *C. pepo* hali ham Meksikadagi *C. fraterna* bilan bir xil hududlarda uchraydi. Ularning izofermenlari juda o'xshash. *C. pepo* *C. fraterna* bilan *C. texanaga qaraganda ko'proq o'xshashliklarga ega.* Barcha o'rganilgan *C. fraterna* allellari *C. pepoda* ham uchraydi. *C. fraterna* *C. pepo*ning eng yaqin qarindoshi hisoblanadi. *C. pepo* va *C. texana* bilan yaxshi chatishadi. Uning odatiy o‘sish joyi quruq tog' butazorlaridir. 1989-yilda *C. pepo* ning kelib chiqishi va rivojlanishi bo'yicha o'tkazilgan tadqiqotda, asl yovvoyi namunaning kichik dumaloq mevaga ega ekanligi va zamonaviy qovoq uning bevosita avlodi ekanligini aytildi.

Bir nechta taksonlar taklif qilingan, ammo 2012-yilgacha kelib ularning hech biri universal qabul qilinmagan. 2002-yilda Decker-Walters tomonidan taklif qilingan takson konventsiyalari quyidagicha edi:

* *C. pepo* subsp. *pepo* - o'stiriladigan qovoq, ilik, apelsin qovoqlari ("Apelsin to'pi" va "Apelsin siğil")
* *C. pepo* subsp. *ovifera* var. *ovifera* - o'stiriladigan qiyshiq bo'yinbog'lar, boshoqlar, boshoqlar, ko'pchilik manzarali qovoqlar
* *C. pepo* subsp. *ovifera* var. *ozarkana* - Katta Missisipi vodiysi va Ozark platosidagi yovvoyi populyatsiyalar
* *C. pepo* subsp. *ovifera* var. *texana* - Texasdagi yovvoyi populyatsiyalar
* *C. pepo* subsp. *fraterna* - Meksika shimoli-sharqidagi yovvoyi populyatsiyalar

2003-yilgi tadqiqotdan keyin uchta kichik tur tan olindi:

* *Cucurbita pepo* subsp. *birodar*
* *Cucurbita pepo* subsp. *pepo*
* *Cucurbita pepo* subsp. *texana*

1986-yilda botanik Parij *C. peponing  navlarini* sakkizta iste‘mol qilish mumkin bo'lgan guruhdan iborat taksonomiyasini taklif qildi. Bu guruhlarga bir nechta *C. pepo* navlaridan tashqari barchasini kiritish mumkin:

## Tavsif
Turli xil genetik kelib chiqishi tufayli *C. pepo* a'zolarining tashqi ko'rinishi, mevalari bilan farqlanadi. O'simliklar odatda sariq rangda gullaydi. Xonakiklashtirilgan turlarning mevalari va urug'lari kattaroq, ammo kamroq. Partenokarpiya *C. peponing* ayrim navlarida paydo bo'lishi ma'lum.

## Turlari
*C. pepo* navlari va navlarining keng assortimentini o'z ichiga oladi:

* Acorn qovoq
* Delicata qovoq
* Dodi iligi, Janubiy Osiyoda yetishtiriladi
* Gem qovoq
* Oltin qovoq yuragi
* *Kamo kamo*, shuningdek, *kumi kumi* deb ataladi, Yangi Zelandiyadagi Maori xalqi tomonidan yetishtiriladigan yoz va qishki qovoq
* Bir necha turdagi manzarali qovoqlar (ko'pincha "qovoq" deb ataladi)
* Patisson
* Spagetti qovoq
* Shirin chuchvara qovoq
* Sariq bo'yinbog'li qovoq
* Sariq yozgi qovoq
* Zuchchini, shuningdek, qovoq (yoki [sabzavot] ilik navi) sifatida ham tanilgan.

## Foydalanish
Yangi qovoq spiral chiziqlar bilan kesiladi, xanjarlarga o'raladi va qishda ishlatish uchun quritiladi. Gullar yog'da pishiriladi  va boshqa oziq-ovqatlar bilan birgalikda delikates sifatida ishlatiladi. Yangi qovoq, butun yoki bo'laklangan holda, kulda qovuriladi va oziq-ovqat uchun ishlatiladi. Qovoqlardan piyola yasash va bo‘tqa tayyorlash kabi maqsadlarda foydalanish mumkin. Ulardan qimmatbaho buyumlarni saqlash uchun idishlar ham tayyorlanadi.

## Galereya

Fayl:Winter Squash Cucurbita pepo 2000px.jpg|"Delicata" qovoq
Fayl:PetitPanSquash.jpg|Pattypan qovoq
Fayl:Pumpkins.jpg|Konnektikut dalasining xilma-xilligi
Fayl:Spaghetti Squash 700.jpg|Spagetti qovoq
Fayl:Cucurbita pepo styrian Hull-less group - oil pumpkin compose.jpg|*C. pepo* var. *styriaca*
Fayl:Courgette bloem met gewone aardhommel (Cucurbita pepo and Bombus terristris).jpg|Qovoqning urg‘ochi guli
Fayl:Inside of a Cucurbita (Cucurbitaceae) flower.jpg|Gulning tuzilishi
Fayl:Baby zucchini.jpg|Chaqaloq qovoq
Fayl:Wild Cucurbita pepo ozarkana.jpg|Wild *C. pepo* subsp. *ovifera* var. *ozarkana*
Fayl:Cucurbita pepo accidental hybrid Acchini.jpg|*C. pepo* ning ikkita navining tasodifiy gibridi


## Manbalar