open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valyuta tangligi

**Valyuta tangligi**, valyuta inqirozi — pul-kredit tizimining chuqur izdan chiqishi; mamlakat ichidagi pul muomalasini hamda xalqaro hisobkitoblar doirasini qamrab oladi. Valyuta kursining keskin tebranishlari, mamlakat valyuta rezervlarining tugashi bilan tavsiflanadi. V.t. pul-kredit tizimining izdan chiqishi, valyuta kurslarining keskin tebranishlari, valyuta rezervlarining hajm jihatidan sezilarli va tezlikda mamlakat hududidan oqib ketishi, valyutalarning devalvatsiya va revalvatsiya qilinishi, xalqaro valyuta likvidligining yomonlashuvi, valyuta va savdo urushlari kabilar natijasida kelib chiqadi. Umumiy va xususiy V.t. koʻrinishlari bor. Umumiy V.t. iqtisodiyotdagi umumiy tanglikning tarkibiy qismi boʻlib, koʻpgina mamlakatlarni qamrab oladi va surunkali davom etadi. Xususiy V.t. vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlgan omillar (umumiy iqtisodiy tanglik, urushlar va b.) natijasida yuzaga keladigan alohida bir davlatdagi tanglikdan iborat. V. t. 1929—33 yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi vaqtida, shuningdek undan keyingi depressiya davrida, ayniqsa uzoq davom etdi. 1967 i. noyabrda Buyuk Britaniyada funt sterling devalvatsiyasi munosabati bilan kuchaygan V.t. Fransiya va Gʻarbiy Yevropaning boshqa mamlakatlariga yoyildi, AQSH bu tanglikdan chetda qolishga har qancha urinmasin, u baribir dollar holatiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Oʻsha vaqtdan 1971 y.gacha yana uch marta umumiy V.t. boʻlib oʻtdi (1968 y. bahorida oltin bahosining oshib ketishi; 1969 y. Gʻarbiy Germaniya markasining devalvatsiya qilinishi; 1971 y. mayida Gʻarbiy Yevropaning valyuta markazlarida vujudga kelgan V.t.). Umuman olganda xalqaro valyuta inqirozlari jahon valyuta mexanizmida nomuvofiqliklarni bartaraf qilishga olib keladi. Mas., V.t. natijasida 1976—78 yillarda Yamayka bitimi yuzaga keldi. AQSH dollari, Buyuk Britaniya funt sterlingi, Fransiya franki kabi jahon-ning yetakchi valyutalari devalvatsiyaga uchradi, valyutalarning oltin standarti bekor qilindi. Hoz. paytda tebranuvchi valyuta kurslarining keskin oʻzgarishlari, xalqaro kreditlar boʻyicha qarzdorlik muammolari V.t.ni yuzaga keltiruvchi asosiy sabablar boʻlib qolmoqda.

Eson Egamov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta tizimi

**Valyuta tizimi** — valyuta harakati bilan bogʻliq iqtisodiy va huquqiy munosabatlar majmui. V.t. valyutalar, ulardan foydalanish va oʻzaro almashinuv, toʻlov vositasi sifatida qoʻllanishi, shuningdek valyutalarni ishlatish bilan bogʻliq pul-kredit munosabatlarining qoida va tadbirlari majmuidan iborat. Shuningdek valyutalarni chiqarish va ularning muomalada boʻlishini tartibga soladigan organlar ham V.t. ga kiradi. Milliy, mintaqaviy (mas., Yevropa), jahon V.t.lari mavjud. V.t.ning asosiy vazifasi mamlakat ichida va mamlakatlararo pul hisobkitoblarini taʼminlash uchun sharoit yaratishdir. Valyuta kursi tartiboti, valyuta cheklasharining bor yoki yoʻqligi, xalqaro hisob-kitoblar shakli, valyutalarni oʻzaro qaytarish shartlari, xalqaro valyuta va oltin bozorlari tartiboti, xalqaro valyuta-kredit tashkilotlarining huquqiy holati (mas., Xalqaro valyuta fondi) kabilar V.t.ning asosiy unsurlarini tashkil etadi. Dastlab milliy xoʻjalik doirasida paydo boʻldi. Jahon bozorinint vujudga kelishi bilan jahon V.t. ham shakllandi. 20-asr boshida jahon V.t. oʻz taraqqiyotining yuksak bosqichiga yetdi (qarang Oltin standart). Kapitalizmning umumiy inqirozi davrida jahon V.t. ham inqirozga yuz burdi, oltin muomala va toʻlov vositasi vazifasini yoʻqotdi. Hoz. xalqaro hisoblarning koʻpchiligi naqd pul ishtirokisiz, bank oʻtkazmalari vositasida amalga oshirilsada, lekin oltin mamlakatlarning oʻzaro pul oldi-berdisini va majburiyatlarini tartibga solib turuvchi soʻnggi asosiy vosita hisoblanadi. Uning xazinadagi zahiralari esa valyutalar barqarorligi va ayrim mamlakatlar iqtisodiy imkoniyatlarining muhim koʻrsatkichidir. Xalqaro toʻlov muomalalarida qogʻoz valyutadan foydalaniladi. Bunda AQSH dollari, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Fransiya franki, Angliya funt sterlingi va b. valyutalarning salmogʻi katta.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vampum

**Vampum** (indeyscha wampumpead — ipga tizilgan chigʻanoqlar, munchoq) — Shim. Amerikadagi indeys qabilalarida yodda saqlash va axborot uzatish vositasi. Xabar mazmuni chigʻanoklarning rangi, soni va oʻzaro joylashuvi bilan bildirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van

**Van** — Turkiya sharqida, togʻ oraligʻidagi oqmas shoʻr koʻl. Dengiz sathidan 1720 m balandlikdagi tektonik soylikda joylashgan. Mayd. 3764 km². Chuq. 145 m. Shoʻrligi 19,1%o. Koʻl suvi Subxon va Namrut vulkanlarining otilishi vaqtida chiqqan jinslar bilan toʻsilib qolgan. V.dan tuz olinadi, baliq ovlanadi va mahalliy kema qatnovi (Anqara — Tabriz temir yoʻl paromi) mavjud. Sharqiy sohilida Van sh. bor. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van (maʼnolari)

**Van**:

* Van — Turkiya sharqida, togʻ oraligʻidagi oqmas shoʻr koʻl.
* Van (shahar) — Turkiyadagi shahar, Van elining maʼmuriy markazi.
* Van (unvon) — qadimda va oʻrta asrlarda Xitoy va Koreyadagi davlatlar hamda knyazliklarda hukmdor unvoni.
Van (shahar)

**Van** — Turkiyadagi shahar, Van elining maʼmuriy markazi. Van koʻlining jan.-sharqiy sohilida joylashgan. Aholisi 153 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Q.x. rayoni markazi. Oziq-ovqat, sement sanoati korxonalari bor. Mil. av. 9—6-asrlarda V. oʻrnida Urartu davlatining poytaxti — Tushpa joylashgan edi. Mil. av. 6—4-asrlarda Tushpa Axomaniylar, 4—2-asrlarda esa Salavkiylar davlati tarkibiga kirgan. Oʻsha davrdan shahar V. deb atalgan. Mil. av. 1-asrda V. ancha katta va mashhur shahar boʻlgan. 364 yilda Sosoniylar shohi Shopyp II ning qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan. 10-asrda Vaspurakan podsholigi tarkibidagi yirik shaharga aylandi. V.ni 1022 yilda Vizantiya, 1071 yilda Saljuqiylar davlati sultoni Alp Arslon qoʻshinlari, 14-asrning 2-yarmida Temur qoʻshinlari egalladi. 17-asrdan turklar qoʻliga oʻtdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van (unvon)

**Van** — qadimda va oʻrta asrlarda Xitoy va Koreyadagi davlatlar hamda knyazliklarda hukmdor unvoni. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadatlar

**Vanadatlar** — vanadiy (V) -oksid (V2O5) hosilalari boʻlgan. erkin holda ajratib olinmagan yoki beqaror ortovanadat H3VO4, pirovanadat H4V2O7, metavanadat HVO3, dekavanadat H6VinO2g, dodekavanadat H2V|2O31 va b. polivanadat kislotalarning tuzlari. V.ga vanadiy (1U)-oksid (VO2) hosilalari boʻlgan, erkin holda mavjud boʻlmagan H2V4O9, H4V2O6 va b. kislotalarning tuzlari ham kiradi. Ikkilamchi va uchlamchi qoʻsh V., jumladan granat strukturali ortovanadatlar — Na3Cr2V3Ol2, LiCa,Mg2V3Ol2 ham maʼlum. Tabiatda V. pintadoit Ca2V2O7-9HjO, rossit Sa (VO3)2-4H2O, pkkoit Ca3V,0O21(17H2O minerallari holida ham uchraydi. Vanadiy (U)-oksid ishqorda eritilganda V. hosil boʻladi. V. vanadiy i.ch.da muhim rol oʻynaydi [eritmadan Ca(VOj)2 va NH4VO3 shaklida ajratib olinadi]. V. lazer materiallar, lyuminoforlar, siyoh komponentlari, katalizatorlar i.ch. da, ip gazlama va ipakni boʻyashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vampir

**Vampir** – baʼzi slavyan xalqlarining eʼtiqodiga koʻra, goʻrdan chiqib odamlarning qonini soʻruvchi arvoh.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vampirlar

**Vampirlar**, **arvoh shapalaklar** yoki **desmodsimonlar** () – koʻrshapalaklar oilasi. Vampirlar baʼzan barg burunlilar oilasiga kenja oila sifatida kiritiladi. Tanasining uzunligi 6,5–9 sm. Yuqori jagʻidagi kurak tishlari yirik va oʻtkir; qoziq tishlari yaxshi rivojlangan; keyingi (oziq) tishlari mayda, qisman reduksiyaga uchragan. Ichagi kalta, oshqozoni choʻziluvchan boʻlib, birdaniga koʻp miqdordagi oziqni saqlashga moslashgan. Vampirlar urugʻi Janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Faqat issiq qonli hayvonlar qoni bilan oziqlanadi, odamga ham hujum qilishi mumkin. Kurak tishlari bilan oʻljasi terisini kesib, oqib chiqadigan qonni soʻrib oladi. Oʻljasi ogʻriq sezmaydi. Vampirlar soʻlagida qon ivishining oldini oladigan modda boʻladi. Vampirlar quturish kasalligining rezervanti (saqlovchisi) yoki tashuvchisi boʻlishi mumkin. Baʼzan vampirlar mollarga yetkazgan jarohat bitmasdan yiring boylaganida ular halok boʻladi. Katta yoki oddiy vampirlar () koʻp uchraydi. Ular chorvachilikka katta ziyon keltiradi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vanadiy oksidlari

**Vanadiy oksidlari** - vanadiyning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari: vanadiy (P)-oksid VO, vanadiy (Sh)-oksid V,O3, vanadiy (IV)-oksid VO2 (yoki V2O4) va vanadiy (V)-oksid yoki vanadat angidrid V2O5. Ulardan VO va V2O, — asos xossaga ega, VO, — amfoter, V,O da esa kislotalik xossasi bor. VO — yaltiroq kulrang modda boʻlib, kuchli qaytaruvchi, elektr tokini yaxshi oʻtkazadi, suvda erimaydi. V,O3 — yuqori temperaturada suyuqlanadigan qora kristall modda, suvda erimaydi, anorganik kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi, kuchli qaytaruvchi. VO2 (yoki V2O4) toʻq zangori, suvda erimaydigan, gigroskopik yaltiroq kristall modda. Vanadiy (IV)-okcho. ishqorlarda eriganida vanadatlar hosil boʻladi. Vanadat angidrid V,O5 ferrovanadiy, vanadiy, vanadatlar va b. turli vanadiy birikmalari i.ch.da oraliq mahsulotdir. U sulfat kislota olishda katalizator sifatida, maxsus shishalar, sirlar va qizil rangda shuʼlalanuvchi lyuminoforlar olishda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadiy rudalari

**Vanadiy rudalari** - tarkibida vanadiy boʻlgan mineral hosilalar. Vanadiyning miqdori i.ch.ning hozirgi talablariga javob beradigan va undan foydalanish iqtisodiy jihatdan fonda keltiradigan rudalar. Asosiy minerallari vanadinit, dekluazit, kuprodekluazit, karnotit, roskoelit. Titanomagnetit, magnetit, rutil va ilmenit rudali minerallarda qoʻshimcha holida uchraydi. Konlari magmatik, kontakt-metasomatik va gidrotermal. RF, JAR, AQSH, Kanada, Shvesiya, Finlandiya, Namibiya, Zambiyada yirik konlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadiy qotishmalari

**Vanadiy qotishmalari** - vanadiyning alyuminiy (A1), volfram (W), titan (Ti), sirkoniy (Zr), niobiy (Nb) bilan hosil qilgan maxsus qotishmalari. Su v va koʻp kislotalar taʼsiriga chidamli boʻladi. Toʻqimachilik, lok-boʻyoq, shisha sanoatida keng ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadinit

**Vanadinit** (vanadiy element" nomidan) — vanadatlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi Pb5[(VO4)3Cl]. Geksagonal singoniyali. Prizma va piramida shaklidagi kristallar, kollomorf, dogsimon va buyraksimon, tolasimon ag-regatlar. Rangi qoʻngʻir, sariq-qoʻngʻir, qizil. Yaltiroqligi olmossimon. Qattiq-ligi 3. S.ogʻ. 6,8—7,1. Qoʻrgʻoshin-vanadiy va polimetall konlari nurash zonasida hosil boʻladi. V. Oʻzbekistonda Chatqol togʻlarida (Sijjak, Lochinxona), xorijiy mamlakatlarda Avstriya (Obir), Meksika (Simopan), Argentina (Venera), Angliya, AQSH (Oldyuma) va b. joylarda topil-gan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van vey

**Van Vey**, Mo-sze 摩詰 (699 yoki 701, Tayyuan — 759 yoki 761, Sian) — xitoylik rassom, shoir va bastakor. Xitoy monoxrom (bir rangda ishlanadigan) manzara rassomligi asoschisi. Shoyi mato, devorga rasmlar ishlagan, bunda tushning rang tuslari, shaffoflik imkoniyatidan, chizgi chiziqlardan foydalangan. Goʻzal manzaralarida tabiatning koʻtarinki umumlashma obrazlarini yaratgan. Asarlari ("Qor ostidagi dars", "Szinanlik Fu Shen", "Qor yogʻganidan soʻng") nusxalarda saqlangan. Sheʼrlarida ham tabiatning nozik boʻyoq va tuslarini aks ettirgan. Ijtimoiy mazmundagi sheʼrlarida ideal davlat haqidagi orzu-oʻylari tarannum etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van Anshi

**Van anshi** (Van Sze-fu) (1021 — 1086) — xitoylik islohotchi; 1070—74 va 1075—76 yillarda birinchi vazir. Dehqonlarga davlat tomonidan qarz berish tizimini joriy qilgan, yollanma qoʻshin oʻrniga harbiy majbu-riyat yoʻli bilan jamlanadigan muntazam armiya tuzishni taklif etgan, bozor narxlarini tartibga solishga uringan. Islohotlarning aksariyat qismi 1085 y. bekor qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vandalizm

**Vandalizm** ( — qadimgi sharqiy german qabilalaridan birining nomi) — moddiy va madaniy boyliklarni oʻylamay-netmay shafqatsizlarcha yoʻq qilib tashlash. Vandalizm tushunchasi 455-yilda german qabilalari Rimni talon-toroj qilib, koʻplab antik madaniyat obidalarini vayron etganligi tarixiga borib taqaladi. Keyinchalik u johillik, madaniyatsizlik maʼnolarida ham keng qoʻllanila boshlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vandallar

**Vandallar** — qadimgi german xalqlarining sharqiy tarmogʻiga mansub kabila boʻlib, dastlab Yutlandiya yarim orolda, mil. av. 1-asrdan esa — Oder va Visla daryolari, shuningdek Sudet va Karpat toglari oraligʻidagi hududlarda yashashgan. Vandallar ikki qavmga (silinglar va xasdinglar) boʻlingan. Mil. 2-asrda Markoman urushida qatnashib, hozirgi Vengriya hududiga qadar siljiganlar. 4-asrda Pannoniyada oʻrnashib olgan vandallar Rimga yollanma askarlar yetkazib berishgan, ular orasidan iqtidorli sarkardalar ham (Stilixon) yetishib chiqqan. Vandallar alanlar va svevlar bilan birga Gʻarbga yurish qilib (406-yil), Reyn daryosidan kechib oʻtishgan va butun Galliyani bosib oʻtib Ispaniyaga qadar borishgan (409-yil). Bu toʻgʻrida hozirgi Andalusiya (Vandalusiya) provinsiyasiping nomi hanuzgacha eslatib turadi. Silinglar Ispaniyada vestgotlar tomonidan deyarli tor-mor etilganlar, xasdinglar esa Geizerix rahbarligi ostida 429—439-yillarda Rim imperiyasiga qarashli Shimoliy Afrikani bosib olganlar va hozirgi Tunis hududida oʻrnashganlar. Vandallar qirolligi Rim imperiyasiga tobe yerlarda barpo etilgan birinchi german qirolligi edi. Vandallar floti Oʻrta dengizda hukmron boʻlib olgan. Vandallar 455-yil Rimni talon-toroj qilishgan, Balsar orollari, Sardiniya va Korsikani egallashgan. Vizantiya sarkardasi Velizariy 533—534-yillarda vandallar qirolligini zabt etgan. Vandallar tarixda oʻzlarining talonchilik, bosqinchiliklari bilan mashhur boʻlishgan. Shu tufayli madaniy qadriyatlarni bekordan bekorga yoʻq qilinishini anglatuvchi vandalizm tushunchasi paydo boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vandeya urushlari

**Vandeya urushlari** - 18-asr oxiridagi Fransiya inqilobi va Direktoriya davrida mamlakatning garbiy viloyatlaridagi isyonga qarshi Fransiya hukumatining olib borgan urushlari. 1793 ydagi isyonning asosiy oʻchogʻi boʻlgan Vandeya departamenti nomidan olingan. Isyonlarda dvoryanlar va ruhoniylar bilan bir qatorda dehqonlarning bir qismi ham ishtirok etgan. V. u. 1793-yilda oʻzining yuqori choʻqqisiga yetgan. V. u.dagi muhim voqea — 1795-yildagi Kiberon ekspeditsiyasi boʻlgan. Bu urushlar fransuz xalqiga qimmatga tushgan: har ikki tomondan 600 mingdan ortiq kishi halok boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van Deyk Antonis

VAN DEYK (van Dyck) Antonis (1599.22.3, Antverpen— 1641.9.12, London) — flamand rassomi. 1609 y.dan X. Van Balendan taʼlim olgan, yoshligidan portret bilan shugʻullangan. 1616—20 yillarda P. Rubens ustaxonasida yordamchi boʻlib ishlagan, uning ijodidan taʼsirlangan. Angliya qiroli Yakov I saroyida ishlagan davri (1620—21)da barokko tipidagi portretini nihoyasiga yetkazdi ("Oilaviy portret", "P. Snay-dersning rafiqasi bilan portreta", 1621 va b.). Genuyaning zodagonlari tasvirlangan hashamdor portretlaridagi ajoyib kompozitsiyasi, teran qoramtir tuslarning goʻzalligi, zaminning tantanavorligida Venesiya maktabining taʼsiri seziladi. 1632 y.dan Londonda qirol Karl I saroyida rassom boʻlib ishladi. Qirol va uning oilasi ("Karl 1 ovda", taxminan 1635; "Karl I bo-lalari", 1637 va b.), saroy zodagonlari portretlarini yaratdi, ularda diqqatni holat, qomat va ranglar uygʻunligiga qaratdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Johannes Diderik van der Waals

**Johannes Diderik van der Waals** () (1837.23.11, Leyden — 1923.9.3, Amsterdam) — niderland fizigi. Johannes Diderik van der Waals real (ya'ni, ideal boʻlmagan) gazlar uchun holat tenglamasi (Van-der-Vaals tenglamasi)ni chiqargan. Nobel mukofoti laureati (1910).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanj tizmasi

**Vanj tizmasi** — Pomirdagi togʻ tizmasi. Uzunligi 80 km, eni 15 km. Vanj tizmasi Vanj va Yazgʻulom daryolari havzalari orasidagi suvayirgʻich. Sharqiy qismi baland (4500—5600 m), gʻarbiy qismi kambar. Vodiylari juda chuqur va tor. Vanj tizmasi, asosan, quyi paleozoyda hosil boʻlgan granit, gneys, kvarsit, marmar, shuningdek qumtosh, konglomerat kabi jinslardan tarkib topgan. Vanj tizmasida oʻsimlik siyrak; archa, naʼmatak, doʻlana oʻsadi, baʼzi yerlarida yaylovlar uchraydi. 4000 m dan yuqoridagi togʻ tepalari doimiy qor va muzlik bilan qoplangan. Muzliklarning umumiy mayd. 221,1 km². 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanilin

**Vanilin** (3-metoksi, 4-gidrooksibenzaldegid), SHN8O, — vanil hidi keladigan rangsiz, achchiq kristall modda. Mol. m. 152,15. Suyuqlanish temperaturasi 81—83", qaynash temperaturasi 284-285° (SO2 muhitida). temperatura koʻtarilganda parchalanmay, sublimatlanadi. Suvda oz eriydi, spirt, efir, xloroform va b. erituvchilarda yaxshi eriydi. V. vanil mevalarida glikozid holida uchraydi. Sintetik V. lignindan, gvayakol hamda evgenoldan olinadi. Oziq-ovqat, atir-upa sanoatida va tibbiyotda ishlatiladi. V.ning qand kukuni bilan aralashmasi "vanil shakari" muzqaymoq va turli qandolat mahsulotlari i.ch.da qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanil

**Vanil** — tropik mamlakatlarda oʻsadigan Vanilla oʻsimligi mevasi (qoʻzogʻi) dopini maxsus fermeitatsiyalash usuli bilan olinadigan oʻtkir xushboʻy modda, ziravor. Rangi oq, kukun holida ishlab chiqariladi. Murabbo, tort, muzqaymoq, kisel va b. tayyorlashda oz miqdorda (uy sharoitida "pichoq uchida") V. qoʻshib mahsulotning taʼmini yaxshilash va xushboʻy qilishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanini Julio Chezare

VANINI (Vanini) Julio Chezare (taxallusi Lyuchilio), (1585, Taurizano, Neapol yaqinida — 1619.9.2, Tuluza) — italiyalik faylasuf, ruhoniy. V. oʻz asarlarida qad. ateistlarni tanqid qilish bahonasida ulariing asl qarashlarini ochiqdan-ochiq bayon etgan. Unga koʻra, xudo tabiat bilan cheksiz borliq sifatida qoʻshilib, bir butunlikni tashkil qiladi. V.ning taʼkidlashicha, tabiat oʻz mohiyatiga koʻra harakatdan benasib, u oʻzidan tashqaridagi faol ilohiy kuchga muhtojdir. Xudo va tabiatning birligi ularning xech biriga putur yetkazmaydi. Olam yagona va abadiydir, lekin uning muayyan koʻrinishlari doimiy oʻzgarishda boʻladi. Ruh bilan modda ajralmasdir. Ruh abadiy emas, uning ibtidosi va intihosi bor. Har qanday moʻʼjizaviy hodisa mohiyatini inson aql-farosati orqali asoslab berish mumkin. V.ning fikricha, insondagi har qanday ruhiy jarayon iqlim, nasl-nasab, fazoviy jismlarning taʼsirida sodir boʻladi. Odamlar jussasidagi tafovut ulardagi maʼnaviy fazilat yoki illatlarni keltirib chiqaradi. V. ateizm va bidʼatda ayblanib, inkvizitsiya tomonidan gulxanda yoqib yuborilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vankel dvigateli

**Vankel dvigateli** - rotorporshenli ichki yonuv dvigateli. F. Vankel (F. Wankel, Germaniya) 1957-yilda loyi-halagan. V. d.da ish sirti maxsus egri shakl (epitroxoida shakli) da yasalgan silindr ichida koʻpyok/sh rotor (porshen) aylanadi. Rotorning valiga mahkamlangan tishli gʻildirakning ichki tishlari qoʻzgʻalmas shesternya bilan ilashgan. Rotor tishli gʻildirak bilan birgalikda shesternya atrofida dumalaydi. Shunda rotorning yoklari silindrning ichki epitroxoidasimon sirti boʻylab sirpanib, hajmi oʻzgaruvchi kameralar hosil qiladi. Jumladan, uch yoqli porshen silindr ichida qisish va kengayish (ish takti) kameralarini hosil qiladi. Qisish takti oxirida sham yordamida oʻt oldiriladi, ish takti oxirida ishlangan gazlar chiqarib yuboriladi, soʻrish takti boshlanadi. V. d.da gaz taqsimlash mexanizmisiz toʻrt taktli sikl bajariladi. Yonuvchi aralashma tayyorlash, oʻt oldirish, moylash, suv bilan sovitish, ishga tushirish ishlari oddiy ichki yonuv dvigatellarinikidan farq qilmaydi, lekin ulardan 2—3 marta yengil va ixcham boʻladi. Shesternya va tishli gʻildirak radiuslarining nisbati r:R=2:l. Amalda uch yoqpi V. d. avtomobillar, qayiqlar va b.ga oʻrnatiladi. Germaniya, Yaponiya va AQSH da koʻplab ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vankuver

**Vankuver** — Shim. Amerikaning gʻar-biy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Kanadaga qarashli. Mayd. 32,2 ming km. Yirik shahri va porti — Viktoriya. V. quyi mezozoyda vujudga kelgan. Relefi togʻli, bal. 2200 m gacha. Temir rudasi, tosh-koʻmir va b. foydali qazilmalar bor. Gʻarbiy qirgʻoqlarida ford koʻp. Iqlimi moʻtadil, dengiz iqlimi. 2000&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar bor. Orolda Pasifik — Rim milliy parki joylashgan. Baliq ovlash va oʻrmonchilik rivojlangan. V. uni kashf etgan ingliz dengizchisi J. Vankuver (1758—98) nomiga qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van-der-vaals kuchlari

**Van-der-vaals kuchlari** - q. Molekulalararo oʻzaro taʼsir kuchlari.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanj

**Vanj** — (,  *Vanch*) Tojikiston Respublikasi Togli Badaxshon muxtor viloyatidagi daryo. Panj daryosining oʻng irmogʻi hisoblandi. Daryoning uzunligi  va havzasi maydoni esa  ni tashkil qiladi. Vanj, Yazgʻulom va Fanlar Akademiyasi tizmalaridagi doimiy qor va muzliklardan boshlanadi. Ikki irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi: ulardan chap irmoq Vanj tizmasining shimoliy yon bagʻrida 5500 m balandliqdagi muzlikdan, oʻng irmoq Fanlar Akademiyasi tizmasi gʻarbiy yon bagʻridagi muzligidan boshlanadi. Gʻarbiy Pomir togʻlari, Vanj va Darvoz tizmalari orasidan oqib oʻtadi. Vanjga Vanj va Darvoz tizmalaridan ham juda koʻp sersuv soylar keladi. Vanj daryosi 5—6 oy toʻlib oqadi, eng koʻp suv sarfi iyul—avgust, eng kam suv sarfi qish oylariga toʻgʻri keladi. Oʻrtacha suv sarfi 50 m³/sek. Vanjda GES qurilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*"Tajikistan 2002: Vital Maps and Graphics on Climate Change" . Tajikistan Met Service.  Retrieved August 18, 2005.
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vancouver

**Vankuver** — Kanadaning janubi-gʻarbidagi shahar, Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasida. Aholisi 631,486 kishi (2016). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni, xalqaro aeroport bor. Mamlakatning yirik sanoat, savdo-moliya markazi. Vankuver provinsiyada ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining qariyb yarmini beradi. Kanadaning Tinch okean sohilidagi eng yirik porti. Vankuver orqali chetga bugʻdoy, oʻrmon mahsulotlari, baliq va rangli metallar chiqariladi. Yogʻochsozlik, oziqovqat, neftni qayta ishlash, metallsozlik, kemasozlik sanoatlari rivojlangan. Oʻrmon, kon va oziq-ovqat sanoati uchun mashinalar ishlab chiqariladi. Universitet, konchilik muzeyi bor. Shaharga 1886-yilda asos solingan va ingliz dengiz sayyohi J. Vankuver nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanna

**Vanna** (nem. Wanna) — ichiga suyuq muhit (suv, eritma, erigan metall) solinadigan idish, shuningdek asosiy qismi shunday idishdan iborat boʻlgan apparat. Detallarga suyuq muhitda termik ishlov beriladigan qizdirish V.si, elektrolitik jarayonlar amalga oshiriladigan galvanik V., bemorlarni mineral suvlar bilan davolashda (qarang Vannalar), gigiyena maqsadlarida (maishiy korxonalar, turar joylarda) ishlatiladigan xillari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanshli pech

**Vanshli pech** — 1) materiallar suyuq muhit (xlorli, uglerod oksidli, azot oksidli tuzlar va b.) li vannada qizdiriladigan pech. V.p.ning alangali va elektr xillari bor. Alangali V.p.da tigel (vanna) forsunka yoki gorelka alangasi bilan qizdiriladi. Elektr V.p.ning ikki turi bor: birinchisida issiklik vanna tashqarisida joylashgan qizdirish elementida, ikkinchisida issikdik suyuq muhitning oʻzida generatsiyalanadl. Suyuq muhitda qizdirishning afzalligi shuki, buyum tez va bir tekis qiziydi, sirti oksidlanmaydi. V.p. termik sexlarda metall detallarni toblash, boʻshatish, normallash, qattiq qizdirish va b. uchun ishlatiladi; 2) ish boʻshligʻi gorizontal yoʻialishda choʻziq vanna shaklida boʻlgan metall eritish pechi (mas., marten pechi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vantli koʻprik

**Vantli koʻprik** - daryolar ustiga quriladigan osma koʻprikning bir turi. Poʻlat arqon — vantlardan yasalgan osma (vant) ferma V. k.ning koʻtaruvchi elementa hisoblanadi; qulochi 300 m ga yetadi. Fermani poʻlat yoki temir-beton balkalar, balkalarni esa qiya vantlar va pilon (ustun)lar tutib turadi. V. k. daryolar ustidan oʻtadigan avtomobil yoʻllari uchun quriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vantuz

**Vantuz** (lot. ventosis — shamolli) — vodoprovod, isitish quvurlarida yigʻilib qolgan havo chiqarib yuboriladigan klapan. V. havo yigʻiladigan joylarga, odatda, suv quvurlarining yuqori nuqtalariga oʻrnatiladi. Vodoprovod tarmoqlari, isitish tizimlarida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
John Hasbrouck Van Vleck

**John Hasbrouck Van Vleck** () (1899.13.3, Midltaun - 1980) - amerikalik nazariyotchi fizik. Ilmiy ishlari magnetizm va qattiq jismning kvant nazariyasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1977, F. Anderson va N. Mott bilan birga).

## Manbalar
Vanxon Toʻgʻril

**Vanxon toʻgʻril** (12-13-asrlar) -hoz. Moʻgʻuliston, Yettisuv va Oltoy oʻlkasida hukmronlik qilgan kerey (kerait) qabilasi rahbari. Markaziy Osiyoning koʻpchilik qabilalari, shu jumladan moʻgʻullar ham V. T. qoʻl ostida boʻlgan. Shu paytlarda Markaziy Osiyoda oʻzaro ichki qabilalararo va qoʻshni davlatlar bilan mojarolar yuz berayotgan edi. Ayniqsa kerait va nay-manlar orasidagi ziddiyat kuchli edi. Moʻgʻullar naymanlarni qoʻllab-quvvatlashgan. V. T. bir oz vaqt Chingizxon bilan ittifoq tuzib, birga jang qilgan, lekin keraitlar va moʻgʻullar oʻrtasida bir-birlariga nisbatan dushmanlik tugilgan. Bunda naymanlar rahba-ri Tayonxon (V. T.ga ona tomondan qarindosh) moʻgʻullarga yordamlashgan. Nekunuysin mavzeida boʻlgan jangda V. T. oʻldirilib, kallasi Tayonxonga joʻnatilgan. V. T. avlodlari 13-asr boshlarida nayman va b. qabilalar bilan birga asosan Qozogʻiston yerlariga oʻrnashib, mahalliy turkiy xalqlar tarkibiga kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van Chun

Wan-chun (yoki Wanjun) - 1990-yilda Ping Sin-tao va uning Yi Ren Communications Co. (y Ren Communications Co.) kompaniyasi tomonidan Xitoy televizion tizimi bilan birgalikda Chiung Yao (Pingning rafiqasi) 1964 yilgi novell filmi asosida ishlab chiqarilgan Tayvan teleseriali. Van-chunning “Uch sevgi” filmi respublika davridagi Pekinda boʻlib oʻtadi.

Bu materik Xitoyda suratga olingan birinchi Tayvan teleseriali bo‘lib, Tayvan hukumati axborot idorasi tomonidan qog‘ozbozlikdan aziyat chekkan. Oldindan ma'qullanganiga qaramay, spektakl "Xitoy kommunistlari bilan hamkorlik qilish", "materik mablag'larini olish" va "materik aktyorlarini haddan tashqari ko'p namoyish etish" (ko'pchilik aktyorlar Tayvandan bo'lsa ham) ayblangan. Chiung Yao tsenzura talablarini bajarishdan bosh tortdi va "ortiqcha materik aktyorlari" tasvirlangan sahnalarni o'chirishdan bosh tortdi va faqat siyosatchi Jav Shou-kongning aralashuvidan so'ng serialni efirga uzatishga ruxsat berildi. (Chiung Yao va Ping Sin-tao kompaniyasi bir necha qoidabuzarlik uchun jarimaga tortildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vantli konsgruksiyalar

**Vantli konsgruksiyalar** - q. Osma konstruksiyalar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jacobus Henricus van 't Hoff

**Jacobus Henricus van 't Hoff** ()(1852.30.8, Rotterdam —1911.1.3, Berlin) — golland kimyogari, fizik kimyo va stereokimyo asoschilaridan biri. Peterburg Fanlar akademiyasining xorijiy muxbir aʼzosi (1895-yildan). Amsterdam (1878-yildan) va Berlin (1896-yildan) universitetlarining professor 1874—75 yillarda uglerod atomining toʻrttala valent kuchlari tetraedrning uchlariga yoʻnalgan degan fikrni olgʻa surdi va organik birikmalarning molekulalarida atomlarning fazoviy joylashuv nazariyasini birinchi boʻlib bayon etdi. V.-G. kimyoviy reaksiyalarning kinetikasi va termodinamikasi, suyultirilgan eritmalar nazariyasi sohasida yirik ishlar qildi. 1885—87 yillarda gaz qonunlarini suyultirilgan eritmalarga tatbiq qilish mumkinligini isbot etdi, eritmalardagi osmotik bosim qonunini taʼriflab berdi (1887), bu qonun V.-G. qonuni deb ataladi. V.-G. suv-tuz sistemalaridagi muvozanatni tadqiq etdi. Nobel mukofotining laureati (1901).

## Manbalar
Volt-amper reaktiv

**Var** (rus. volt-amper reaktivniy — reaktiv volt-amper) — oʻzgaruvchan tok reaktiv quvvat birligi: Q=IUsmq, bunda f — sinusoidal oʻzgaruvchan tok zanjirida tok / va kuchlanish (/orasidagi fazalar siljishi. V. var yoki var bilan belgilanadi. V. bilan vatt (elektr quvvati birligi) orasidagi farq fazalar siljishi f ga bogʻliq ravishda aniqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bap

**Bap** (sugʻdcha — qoʻrgʻon) — qad. Turkistonda mavjud boʻlgan istehkom turi; toʻrt tomoni mudofaa devorlari bilan oʻralgan qoʻrgʻon. Odatda sayhon yerda qurilib, asosan chorva mollari va uy parrandalarini dushmandan himoya qilishga moʻljallangan. Avestolati maʼlumotlarga koʻra, V.larning har bir tomoni bir ot chopimi (3&nbsp;km) uzunligida boʻlgan. Dastlabki V.lar taxminanmil. av. 1-mingyillikning 1-yarmida vujudga kelgan va keyinchalik katta-kichik qalʼali yirik qishloq yoki shaharlarga aylangan. V. soʻzi koʻpgina qad. shahar va qishloqpar nomlari tarkibiga kirgan. Mas., Dalvarzin, Varaxsha, Vardonze va b.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varanasi

**Varanasi** (Banoras) — Hindistondagi qadimgi shaharlardan. 10—12-asrlardan boshlab Sharqda, jumladan Oʻrta Osiyoda Banoras nomi bilan mashhur.
Hindistonning Uttar-Pradesh shtatidagi shahar. Gang daryosi irmoqlari boʻlmish Varan va Asi oraligʻida (nomining kelib chiqishi shundan), hindlarning diniy markazi va ziyoratgohi. Aholisi 926 ming kishi (1991). Qadimda Kashi va taxminan 10—12-asrdan Varanasi deb atalgan. Shimoliy Hindistondagi muhim transport yoʻllari tuguni. B.da hindu va buddaviylarning 1500 ga yaqin ibodatxonasi bor, baʼzilari oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari hisoblanadi. B. 7-asrda ilmu fanning yirik markazlaridan biri boʻlgan. Shaharda Jay Singh qurdirgan (1700) rasadxona bor. B. 18-asrning boshida ingliz Ost-Indiya kompaniyasining tasarrufiga oʻtgan. Mamlakatning tarixiy, madaniy va diniy markazi. B.da koʻp tillarda badiiy, siyosiy, ilmiy adabiyotlar nashr etiladi. Hind tilidagi kitoblarning yirik kutubxonasi bor. Oʻtgan asrlarda fors va arab tillarida chiqarilgan asarlar Turkistonga ham tarqalgan. Ipgazlama, oyna, poligrafiya, oziq-ovqat, kimyo korxonalari; teplovoz zavodi bor. B.da shoyi ishlab chiqariladi; tilla va kumush iplardan zarbofkimxob matolar, zargarlik buyumlari tayyorlashda Sharq mamlakatlarida mashhur boʻlgan. Turkistonda maʼlum boʻlgan banoras gazlamasi ham oʻsha yerda toʻqilgan. Universitet bor. "Shiva oltin ibodatxonasi" (1750-yillar), 16 — 19-asrlarning mahobatli saroylari (shu jumladan "Man-Mandir", 1600 yil) saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varaqa

**Varaqa** — ijtimoiy-siyosiy tashviqot vositalaridan biri. V.lar dastlab qoʻlda yozilgan, keyinchalik bosma usulidan foydalanib tayyorlangan. Ular muayyan bir maqsadni koʻzlab chiqarilgan. Masalan, Ikkinchi jahon urushi yillarida fashizmga qarshi targʻibotda V. keng qoʻllangan. Keyingi yillarda V.dan saylov oldi tadbirlarida, bozor iqtisodiyoti sharoitida reklama sifatida foydalaniladi. V.lar odamlar gavjum joylarda — metro va b. shahar transporti bekatlarida, bozorlarda tarqatiladi. Gaz. va jur.lar, radio, televideniye va b. axborot vositalari keng ommalashganligi bois ijtimoiy-siyosiy maqsaddagi V.larga ehtiyoj tobora kamaymokda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varaqi

**Varaqi** — xamir, goʻsht va piyozdan tayyorlanadigan taom. Yupqa (1-2&nbsp;mm) yoyilgan xamir yuzasiga yogʻ surkab, eni 7—8 sm li tasmalar kesiladi. Tasmalardan 3—4 tasi ustma-ust qoʻyilib, eni 7—8 sm qilib kesiladi va 3—4 qavatli jildlar hosil boʻladi. Har bir jild oʻrtasi joʻva bilan nafisroq yoyiladi. Yogʻda qovurib olingan qiyma jildlarni buklab tugiladi va qizarguncha yogʻda qovuriladi. V.ni tandir varaqi somsa turi ham bor. U ham shu tarzda tayyorlanadi, faqat somsa kabi tandirga yopib yoki duxovkada pishiriladi (qarang Somsa).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varaqisimonlik

**Varaqisimonlik** - togʻ jinslarining parallel yupqa qatlamlar hosil qilib joylashishi. Zarb bilan urganda qatlamlar parallel tekisliklar boʻyicha ajralib ketadi. V. mexanik togʻ jinslari anizotropiyasi boʻlib dinamometamorfizm jarayonida togʻ jinslaridagi plastinkasimon va choʻziq minerallar (slyudalar, rogovaya obmanka, xloritlar)ni qayta kristallanishi va aylanishi natijasida bir xil oriyentirda joylashadi. V. regional (katta maydonlarda) va mahalliy (tektonik yoriqlar boʻylab siljishlar natijasida) boʻladi. V. koʻpincha burmalanish paytida vujudga keladi. Odatda V. burma oʻqdari tekisligiga subparallel yoʻnalgan. Shuningdek, V. klivajla hosil boʻlishi mumkin, bunda siqilish oʻk,iga perpendikulyar boʻlgan tekislikda kristallar yassilanib, jins yassi parallel yoʻnalgan ichki tuzilishga ega boʻladi. Slaneslar uchun harakterli. Baʼzi bir geologlar V.ni klivajning sinonimi deb hisoblaydilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otto Heinrich Warburg

**Otto Heinrich Warburg** (1883.8.10—1970.1.8) — nemis biokimyogari va fiziologi. London qirollik jamiyati aʼzosi. Berlindagi Hujayra fiziologiyasi instituti direktori (1930-yildan). Otto Heinrich Warburgning asosiy ishlari tirik hujayrada sodir boʻladigan oksidlanish-qaytarilish jarayonlari, fermentlar taʼsirida hujayraning nafas olishini oʻrganishga bagʻishlangan. Bundan tashqari, Warburg  Flavin moddasini ham kashf etgan (1932), flavin-adenindinukleotid (FAD, 1938) va nikotinamidadenindinukleotidning (NAD) tuzilishini ham aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1931).

## Manbalar
Varburg apparati

**Varburg apparati** - bosim va temperatura oʻzgarmay turadigan sharoitda oz miqdordagi gazni aniqlash uchun moʻljallangan qurilma; respirator. Gaz ajraladigan yoki yutiladigan jarayonlar — bijgish, ayrim fermentativ reaksiyalar va b.da yuz beradigan jarayonlarni oʻrganishda qoʻllanadi. Nemis fiziologi O. G. Varburg nomi bilan atalgan. V. a.ning asosiy qismi manometrga biriktirilgan 12— 14 ta shisha idishchalardan iborat. Idishchalarga bufer-tuzli muhitda maydalangan toʻqima yoki toʻqima fraksiyalari va b. sinaladigan obyekt solinadi. Idishchalar suvli vannaga botirib qoʻyiladi. Vannada termorostlagich va tebranuvchi mexanizm boʻladi. Ajralayotgan yoki yutilayotgan gaz miqdorshianometi/koʻrsatishlariga qarab aniqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varvarizmlar

**Varvarizmlar** (yunoncha: barbaros — aynan ajnabiy) — maʼlum bir tilga chet tillardan kirib kelgan, tilda toʻla oʻzlashmay, yotligi bilinib turadigan soʻz va iboralar. Varvarizmlar asosan soʻzlashuv uslubiga xos, tilning adabiy meʼyorini buzadi va uning asosiy lugʻat tarkibiga kirmaydi. Varvarizmlardan baʼzan badiiy adabiyotda mahalliy muhitni berish, obrazlarni xoslashtirishda foydalaniladi. Masalan, varvarizmlar iyemni ("Xanka", "Tanka"), pulni ("koʻkidan" bormi — dollar bormi), lavozim va shaxsni ("mer", "shef", "bos", "baron") va hokazoni anglatadi, shuningdek mazax qilishda foydalaniladi. Oʻzbek tili davlat tili maqomini olgach, turli tillardan, ayniqsa rus tilidan kirgan varvarizmlardan ("madam", "bratan", "zemlyak", "paxan", "dedulya" va boshqalar) oʻzbek soʻzlashuv tili faol tozalana boshladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vardonze davlat tabiat yodgorligi

**Vardonze davlat tabiat yodgorligi** — davlat muhofazasida boʻlgan noyob tabiat yodgorliklaridan biri. Buxoro viloyati Shofirkon tumanida joylashgan. Dastlab 1975-yilda qoʻriqxona sifatida tashkil etilgan. Choʻllarning jadal oʻzlashtirilishi bilan qoʻriqxonalik ahamiyatini yoʻqotdi va 1983-yildan davlat tabiat yodgorligiga aylantirildi. Mayd. 300 ga. Uning hududida qumliklar, qad. Vardonze (Qoʻrgʻoni Vardonze) yodgorligi bor. Noyob saksovul daraxtlari, Rixter cherkezi, yulgun va b. oʻsadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vardonxudot

**Vardonxudot** — hozirgi Buxoro vohasining shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan kichik davlat (6-asr oxiri —8-asr boshi) — Vardonze podshoxlarining unvoni. V. Zarafshon vodiysidagi hukmdorlar ichida eng kuchlisi boʻlgan. Shuning uchun ham 8-asr boshida Turkistonga kelgan arab fotihi Qutayba ibn Muslim V. bilan boʻladigan toʻqnashuvga alohida eʼtibor bergan. Buxoro tarixchisi Narshaxiyning yozishicha: "... Bir vazir Turkistondan kelgan edi: nomi Vardonxudot: Vardona yerlari unga tegishli edi. Qutaybaga u bilan koʻp urush qilishga toʻgʻri kelgan edi...". "Tarixi Tabariy"da hikoya qilinishicha, jangda arab qoʻshinlari V.dan yengilgach, Qutayba hiyla ishlatib V.ga yordamga kelgan sugʻd hokimi Tarxun bilan sulh tuzib, dushmanni zaiflatib, soʻngra uning ustidan gʻalaba qilgan (708—709 yillar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vari

**Vari** (Lemur varius) — makilar (lemurlar) urugʻining bir turi. Madagaskar oʻrmonlarida katta poda boʻlib yashaydi. Boʻyi 0,6 m, dumi 0,6 m cha. V. bu uruqqa kiradigan turlar ichida eng yirigi. Tanasi qalin oq-qora jun bilan qoplangan. Boshi va boʻynining ikki yonida uzun junlari bor. Rangi har xil: baʼzilarida oq jun, boshqalarida esa qora jun koʻp, hatto, tamomila oq yoki qora junlilari ham uchraydi. Turli mevalar bilan oziqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variator

**Variator** (lot. vario — uzgartiraman) — yuritma (harakatlantirgich) bilan ish bajaruvchi mexanizm orasidagi uzatish nisbatini bir tekis oʻzgartiradigan qurilma. Pogʻonasiz uzatma V.ning asosiy qismi hisoblanadi. Turli sharoitlarda mashina va mexanizmlarning maqbul (optimal) tezliklarda ishlashini taʼminlaydi. Mas., metropoliten eskalatorlarida V. yordamida dasta bilan zinalarning harakat tezliklari baravarlashtiriladi (eskalatorda ketayotganingizda qoʻlingizni dastaga qoʻyib tursangiz, dasta zinalarga nisbatan tezroq surilayotganligini sezasiz. Bu hol V.ning yaxshi ishlamayotganligini bildiradi). V.ning mexanik sirti ikkinchisining yon tomoniga tegib harakat qiladigan ikkita diyekdan iborat friksion uzatmadir. Yetaklanuvchi (vertikal) valning harakatini oʻzgartirish uchun birinchi disk oʻz oʻqida suriladi. V. mashina, mexanizmlarda, kimyo, toʻqimachilik sanoati va transportda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsion statistika

**Variatsion statistika** — matematik statistikaning amaliy tarmogi; statistik tuplam (majmua)larda belgilarning taqsimlanishini oʻrganadi. Statistik toʻplam biron bir jihatdan uxshash juda koʻp obʼektlar yoki yalpi hodisalardan tashkil topadi. V.s. barcha biologik obʼektlarga xos boʻlgan oʻzgaruvchanlik koʻp uchraydigan biologiya, genetika va qishloq xoʻjaligi ekinlari seleksiyasida keng qoʻllanadi. V.s. matematik statistikaning nazariy xulosalariga asoslanadi va asosan kuzatilayotgan obʼektdagi miqdoriy belgilarning oʻzgarishini oʻrganishda qoʻllanadi. Bir guruhga mansub belgilarning u yoki bu darajada variatsiyalanishm tashqi muhit omillarining ayrim kuzatish obʼektlariga turlicha taʼsiri hamda ularning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq. Belgilarning turli sharoitda oʻzgarishini oʻrganib, mazkur belgining qanchalik tashqi omillar taʼsiriga uchraganligini aniqlash mumkin. Ayniqsa miqdoriy belgilar juda oʻzgaruvchan. Seleksion-genetik materialni miqdoriy belgilar boʻyicha baholashda zaruriy ulchash, hisoblash, tarozida tortish, biokimyoviy tahlil ishlari amalga oshiriladi. Natijada hali tartibga kelmagan, „xom“ maʼlumot toʻplanadi. Toʻgʻri maʼlumot olish va real mavjud boʻlgan qonuniyatlarni topish uchun toʻplangan faktik maʼlumotlar V.s. usullari bilan ishlanadi. Bu usullarda sifat va miqdor oʻzgaruvchanlikning asosiy koʻrsatkichlari: oʻrtacha arifmetik (x), dispersiya (st2), oʻzgaruvchanlik koeffitsiyenti (v,%) va oʻrtacha arifmetik xato (Sx) kabilar aniqlanadi. Dispersion analiz eng mukammal usul boʻlib, populyatsiyaning umumiy yoki fenotipik oʻzgaruvchanligini asosiy omil yoki asosiy omillar hamda muhit sharoiti taʼsiri bilan bogʻliq komponentlarga ajratish imkonini beradi. Bundan tashqari tadqiqotlarda belgilarning irsiylanishi va populyatsiyaning tanlashga koʻrsatadigan reaksiyasini baholashda genetik-statistik usullar ham qoʻllanadi. Shuningdek, organizm belgi va xususiyatlarining korrelyativ bogʻlanish (qarang Korrelyatsiya) yoʻnalishi hamda kuchini, belgining muhit sharoitiga bogʻliq holda korrelyatsion oʻzgaruvchanligini aniqlashga imkon beruvchi korrelyatsion, regression va kovariatsion tahlillardan ham foydalaniladi.

Natalya Simongulyan. Tolibjon Turgʻunov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varvarlar

**Varvarlar** — yunon va rimliklar tomonidan ularga nisbatan tushunar-siz tilda soʻzlovchi va begona madani-yatga mansub barcha oʻzga yurtliklar (germanlar va b.)ga berilgan nom. Antik davrdagi Varvarlar tushunchasi xristianlar Vizantiyasi va Gʻarbiy Yevropada ham oʻzlashib ketib, bu yerlarda "xudosiz" degan maʼnoni anglatgan. Majoziy maʼnoda — qoʻpol, madaniyatsiz, bagʻ-ritosh kishilar.

## Yana qarang

* Berberlar

## Manbalar
Vard

**Vard** (sugʻdiycha — buta, shox-shabba) — dare oʻzanlari va ulardan boshlangan yi-rik tarmoqlar oqimini toʻsib, kanallarga suv chiqarishda foydalaniladigan shox-shabba oʻrami. V. atamasi Xorazmda "navard", Zarafshon vodiysida "navola", Fargʻona vodiysida "oʻluk", Chirchiq hamda Sirdaryo vohalarida esa "qorabura" shakllarida talaffuz etiladi. Bu atamalar "shox-shabba oʻrami" maʼnosini anglatib, ulardan suv xoʻjaligida qadimdan keng foydalanib kelingan.

V.lar, orasi tosh, chim va shagʻal bilan toʻldirilgan silindr shaklidagi shoxshabba va qamish oʻrami boʻlib, yulgʻun navdalaridan eshilgan belbogʻlar bilan uch yoki toʻrt yeridan mahkam bogʻlab yasalgan. Manbalarda taʼriflanishicha, V.lar oʻramining aylanasi 3—4 kishining quchogʻiga teng boʻlib, ogʻirligi 50 kg dan 2—3 t gacha yetgan. Muhammad Yusuf£ayonmmning yozishicha, Amudaryoning yirik tarmoqlari: Chumanoy, Changlibosuv va Tersoqar oʻzanlarini bogʻlash uchun tashlangan har bir navardning uz. 60 gaz, aylanasi 20—30 gazga yaqin boʻlgan. Navard yoki qoraburalardan bosh toʻgʻonlarni qurishdan tortib, qirgʻoqlarning suv oʻpirib ketgan joylarini tiklash-gacha boʻlgan ishlarda keng foydalanil-gan. Chunki ular irrigatsiya xoʻjaligi uchun texnikaviy jihatdan juda qulay va suvga chidamli uskuna hisoblangan.

Ad:. Muhammadjonov A., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsion hisob

**Variatsion hisob** -matematikaning funksional (funksiya yoki bir necha funksiyaning tanlanishiga bogʻliq boʻlgan oʻzgaruvchi kattalik)larning eng katta va eng kichik qiymatlarini topish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Egri chiziqning uzunligi funksionalga misol boʻlishi mumkin. Agar egri chiziq oʻzgarsa, uzunligi ham oʻzgaradi. V.h.ning eng sodda masalasi = J F(x,yu,y’)dx funksionalningekstremumini topishdan iborat. V.h-Da brahistoxrona masalasi; biror sirtda yotuvchi ikki nuqtani birlashtiruvchi egri chiziqlar ichida eng qisqa egri chiziq (geodezik chiziq)ni topish masalasi; tekislikdagi barcha yopiq egri chiziqlar ichida eng katta yuzni chegaralaydigan egri chiziqni aniqlash (izoperimetrik masala) kabi masalalar tekshiriladi. V. h. qadimdan maʼlum. Ayniqsa I. Bernullining brahistoxrona masalasi (1696) V.h- rivojlanishida muhim rol oʻynagan. Bu masala yechimini topishda Ya. Bernulli, I. Nyuton va G. Lopita ishtirok etgan. L. Eyler va J. Lagranj variatsion masalalarni umumiy shaklda ifodalab, ularni yechish usullarini koʻrsatdilar va V.h.ni matematikaning mustaqil sohasiga aylantirdilar. V.h.ning keyingi taraqqiyoti funksional analiz bilan bogʻliq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsiya

**Variatsiya** (lot. variatio — oʻzgarish) (genetikada) — maʼlum bir majmuani tashkil qiluvchi birliklar oʻrtasidagi modifikatsion yoki genotipik farqlar; gen (belgi)ning sifat yoki miqdor jihatidan oʻzgarishi (qarang Oʻzgaruvchanlik).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Variatsiyalar

**Variatsiyalar** — musiqa shakli. Unda asosiy musiqiy mavzu (mavzular) oʻzining bir yoki bir qancha unsurlari (ritm, surʼat, faktura, ohang va b.) oʻzgartirilgan holda takrorlanadi va V. turkumini tashkil qiladi. Oʻzgarish darajasiga koʻra, qatiy (mas., basso ostinato) va erkin V. farqlanadi. Qatiy turkumda mavzu va uning V.i bir xil tuzilishga ega. Erkin turkumda har bir variatsiyada asosiy mavzu ohanglaridan kelib chiqqan yangi mavzular shakllanadi. V. mustaqil asar yoki simfoniya, sonata, opera kabi asarlarning bir kismi boʻlishi mumkin.

V. Yevropa musiqasida 16-asrdan maʼlum. 19-asrgacha ularning asosan qatʼiy turi qoʻllangan (G. Pyorsell, G. Gendel, I. Bax, V. Motsart, L. Betxoven va b.). Romantizm uslubida erkin V. keng tarqaldi (R. Shuman, P. Chaykovskiy va b.). V. shakli Oʻzbekiston kompozitorlari (Ik. Akbarov, S. Yudakov, T. Kurbonov, S. Karimhoji, S. Varelas, R. Abdullayev, A. Nabiyev va b.) ijodidan ham salmoq"li oʻrin olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varikap

**Varikap** (ing . vari (able) — oʻzgaruvchan va car (acitu) — sigʻim) — yarim-oʻtkazgichli elektr kondensator. Elektr sigʻimi qoʻyilgan kuchlanishga bogʻliq boʻladi. V. kremniy, germaniy va galliy arsenid asosida tayyorlanadi. Tashqi elektr maydoni V.dagi zaryadni va elektr sigʻimni oʻzgartiradi. V.ning ikkinchi turi fotovarikapdir. U yarimoʻtkazgichli fotoelement. Unda elektr sigʻimi sirtga tushayotgan yorugʻlik oqimi intensivligiga bogʻliq boʻladi. Shu qonuniyatga asoslanib, V.dan yorugʻlik taʼsirida boshqariladigan elektr sigʻim sifatida foydalanish mumkin. V. hisoblash texnikasida, radioelektronika va b. sohalarda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varikond

**Varikond** (ing . vari (able) - oʻzgaruvchan va cond (enser) — kondensator) — tashqi elektr maydoni taʼsirida sigʻimi oʻzgaradigan kondensator. V. segneto-elektriklarning dielektrik singdiruvchanligi tashqi elektr maydoniga bogʻliqligiga asoslangan. V. tayyorlanadigan material (mas., bariy titanat)ga turli aralashmalar qoʻshib, uning xususiyatini oʻzgartirish mumkin. V. dielektrik kuchaytirgichlarda vakuum lampalar oʻrnida ishlatiladi. Uzoq, muddat ishlaydi, yengil, zarbalarga chidamli. V.ning quvvatni kuchaytirish koeffitsiyenti katta. V. elektr signallarni oʻzgartiradi va kuchaytiradi, tok va kuchlanishni bir meʼyorda ushlab turadi, quvvatni oshiradi va b. Avtomatika, elektronika, hisoblash texnikasi, radioelektronika qurilmalarida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varinyon Pyer

VARINYON (Varignon) Pyer (1654— 1722.22.12, Parij) — fransuz mexanigi va matematigi. Parij FA aʼzosi (1688). Ilmiy ishlari nazariy mexanika, cheksiz kichik miqdorlar tahlili, geom. va gidromexanikaga doir. Geometrik statikaga oid ishlari juda muhim. V. kuchlar parallelogrami qonunini aniq taʼriflagan, kuchlar momenti tushunchasini rivojlantirgan va Varinyon teoremasinm isbotlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varinon teoremasi

**Varinon teoremasi** - muayyan sistemaning kuch momentlari bilan ularning teng taʼsir etuvchilari orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan teorema, mexanika teoremalaridan biri. Fransuz olimi P. Varinon taʼriflagan va isbotlagan (1687). V.t.ga muvofiq, agar kuchlar tizimi Fi teng taʼsir etuvchi kuch R ga ega boʻlsa, istalgan markaz D (yoki oʻq z) ga nisbatan teng taʼsir etuvchi kuch momenti Ma(L) oʻsha markaz O (yoki oʻq z)ra nisbatan tashkil etuvchi kuchlar momentlari M0(Gʻ) yigʻindisiga teng boʻladi. Matematik tarzda quyidagicha ifodalanadi: L/0(L)=XL/„(Gʻ0 yoki M,(K)=M,{Gʻ). V.t. mexanik (ayniqsa, statika), materiallar qarshiligi, inshootlar nazariyasi va b. sohalar masalalarini yechishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil