Rosario Ferre

**Rosario Ferre Ramirez de Arellano** (1938-yil 28-sentyabr — 2016-yil 18-fevral) Puerto-Rikolik yozuvchi, shoir va esseist edi. Uning otasi Luis A. Ferre Puerto-Rikoning uchinchi saylangan gubernatori va Puerto-Rikoning Yangi progressiv partiyasining asoschisi bo'lgan. Uning onasi Lorenza Ramires de Arellano 1970-yilda otasining gubernatorlik davrida vafot etganida, Rosario 1972-yilgacha birinchi xonim vazifasini bajargan.

Frankfurt kitob yarmarkasida „Maldito Amor“ asari nemis tiliga tarjima qilingan „Kristallzucker“ uchun „Liberatur Prix“ mukofotiga sazovor boʻlgan.

## Dastlabki-yillar
Rosario Ferre (tugʻilgan ismi: **Rosario Ferré Ramírez de Arellano**) Puerto-Rikoning Ponse shahrida Puerto-Rikoning eng badavlat oilalaridan birida tugʻilgan. Uning ota-onasi Puerto-Rikoning sobiq birinchi oilasi Luis A. Ferre (gubernator) va Lorenza Ramires de Arellano edi. U marhum Sor Isolina Ferrening jiyani, Prezidentning Ozodlik medali sovrindori bo'lgan.

Ferre boshlangʻich taʼlimni Puerto-Rikoning Ponse shahrida olgan. 1951-yilda Massachusets shtatidagi Welsley shahriga yuborildi va Dana Xoll maktabida oʻqidi.

Ferre 14-yoshida professional tarzda yozishni boshlagan, Puerto-Rikoning El Nuevo Dia gazetasida maqolalar nashr etgan. Yoshligida Ferre mustaqillik tarafdori edi, garchi otasi davlat tarafdori boʻlsa ham (keyinchalik u ham davlatchilik tarafdoriga aylandi). Oʻrta maktabni tugatgach, Qoʻshma Shtatlarga borib, u yerda Manhattanwill kollejida ingliz va fransuz tillarida sanʼat bakalavri darajasini oldi. U Mu Alpha Phi sorority aʼzosi.

Ferre Puerto-Rikoga qaytib keldi va u yerda 1970-yillarda Puerto-Riko universitetiga magistraturada oʻqishga kirdi. Talabalik davrida Ferre amakivachchasi Olga Nolla bilan birga „Zona de Carga y Descarga“ jurnalining asoschisi, muharriri va noshiri sifatida yozuvchilik faoliyatini boshlagan. Jurnal shoir Luis Sezar Rivera bilan birga faoliyatini boshlagan. „Zona de Carga y Descarga“ da Ferre qisqa hikoyalar bilan birga oʻzining sheʼrlarini nashr etdi. Jurnal yangi yozuvchilarning asarlarini nashr etish va istiqlolchilik harakati g‘oyalarini targ‘ib qilishga bag‘ishlangan edi. Jurnal 9 ta sondan iborat boʻlib, birinchisi 1972-yilda, oxirgisi esa 1975-yilda chop etilgan. Ferrening satiraga sodiqligini baham koʻrish uchun Puerto-Rikoning roman va qissa yozuvchilari orasida Ana Lidiya Vega va Jannina Braschi bor edi. Ferre shuningdek, otasi haqida sheʼrlar nashr etgan va biografiyasini yozgan. Magistrlik darajasini qoʻlga kiritgach, Ferre Merilend universitetiga oʻqishga kirdi va u yerda Lotin Amerikasi adabiyoti boʻyicha PhD darajasini oldi. Uning doktorlik dissertatsiyasi "La filiación romántica de los cuentos de Julio Cortázar " (*Xulio Kortasar hikoyalari oʻrtasidagi romantik aloqa*) deb nomlangan.

## Faoliyati
Ferre adabiy faoliyatini ispan tilida yozishdan boshlagan. 1976-yilda Ferre oʻzining „Papeles de Pandora“ nomli birinchi hikoyalar toʻplamini nashr etdi. 1977-yilda u siyosiy va ijtimoiy mavzularni targʻib qiluvchi „Sitio a Eros“ nomli adabiy insholar toʻplamini nashr etdi. 1986-yilda u oʻzining „Maldito Amor“ nomli birinchi kitobini nashr etdi, uni oʻzi ingliz tiliga va „Sweet Diamond Dust“ deb tarjima qildi. "Maldito Amor"ni nashr etgandan soʻng, boshqa kitoblarining birinchi versiyalarini ingliz tilida yozishni boshladi. 2002-yilda u „Language Duel/Duelo del language“ sheʼrlarining ikki tilda nashr etdi. Uning „*Memorias de Ponce“ romanini yozish uchun* u Ponse (Puerto-Riko) shahridagi bolaligi tasvirlangan otasi qoldirgan audioni yozib oldi.

Ferre Puerto-Riko universitetida professor boʻlib ishlagan va bir vaqtlar Puerto-Rikoning ingliz tilidagi gazetasi boʻlgan The San Juan Star gazetasining muharriri boʻlgan. Ferre, shuningdek, Rutgers universiteti va Jon Xopkins universitetida tashrif buyurgan professor boʻlgan.

## Shaxsiy hayoti
Maktabni tugatgach,Ferre biznesmen Benigno Trigo Gonsalesga turmushga chiqdi va undan uchta farzandi bor. Rosario Lorenza, Benigno va Luis Alfredo. Ular oʻn-yildan keyin ajrashishdi.

Puerto-Riko universitetining ispan tilini oʻrganish boʻlimida oʻqiyotganda u ikkinchi turmush oʻrtogʻi, yozuvchi va Meksika adabiyoti professori Xorxe Agilar Mora bilan uchrashdi; ular bir necha-yildan keyin ajrashishdi.

Ferre oʻzining uchinchi turmush oʻrtogʻi,Puerto-Rikolik arxitektor Agustin Kosta Kintana bilan Vashingtonda yashayotganida tanishgan.Ferre 2016-yil 18-fevral kuni Puerto-Rikoning San-Xuan shahridagi uyida oilasi qurshovida tabiiy sabablarga ko‘ra vafot etdi. San-Xuandagi Santa Mariya Magdalena de Pazzis qabristoniga dafn qilindi.

## Yozilgan asarlari
Rosarioning ayrim asarlari:

### Badiiy adabiyoti

* „Oqqushning parvozi / El Vuelo del Cisne“, 2001; Ispancha versiyasi: „El Vuelo del Cisne“, 2002-yil
* „La extraña muerte del Capitancito Candelario“, 2002-yil.
* „Eksentrik mahallalar / Vecindarios excentricos“, 1998; Ispancha versiyasi: „Vecindarios excéntricos“, 1999-yil
* „Lagundagi uy“, 1995-yil; Ispancha versiyasi: „La casa de la laguna“, 1997-yil
* „La Batalla de Las Virgenes“, 1994-yil
* „Eng yosh qoʻgʻirchoq“, 1991-yil (" La muñeca menor " ning inglizcha versiyasi)
* „Sonatinalar. Cuentos de niños“, 1991-yil
* „Maldito Amor“, 1985-yil; Ingliz tilidagi versiyasi: „Sweet Brilliant Dust and other Stories“, 1989
* „El Medio Pollito“, 1981-yil
* " Los Kuentos de Xuan Bobo ", 1981-yil
* " La muñeca menor ", 1976-yil

### Insholari

* „Las Puertas del Placer“, 2005-yil
* „A la sombra de tu nombre“ (Ismingiz soyasi) Alfaguara tomonidan nashr etilgan; 2001-yil
* „Taqdir, til va tarjima; yoki Ofeliya C&O kanalida qolib ketgan.“ „Eng yosh qoʻgʻirchoq“ filmida; Ferre tomonidan. Linkoln: U Nebraska P, 1991. 153-65.
* „El Coloquio de las Perras“ Editorial Cultural tomonidan nashr etilgan, 1991-yil
* „Kortazar: El-Romantico en su Observatorio“; Puerto-Riko; Madaniyat tahririyati, 1991-yil
* „El Arbol y sus Sombras (Daraxt va uning soyalari)“; Meksika: Fondo de Cultura Económica, 1990-yil
* „La autenticidad de la mujer en el arte“
* „El Acomodador: una lectura fantastica de Felisberto Hernandez (The Accommodator: Felisberto Hernandezning fantastik maʼruzasi)“, 1986-yil 
* „Sitio a Eros: Quince ensayos literarios“, 1986-yil
* „La cocina de la escritura.“ Oʻtish davridagi adabiyotlarda: Karib dengizi mintaqasining koʻplab ovozlari. Ed. Rose S. Minc. Gaithersburg: Hispamérica/Las Americas, 1982. 37-51.
* „Sitio a Eros“; Trece ensayos literarios, 1980-yil

### Sheʼriyati

* „Fisuralar“, 2006-yil
* „Language Duel/Duelo del Lenguaje“, 2003-yil
* „Antología Personal“; 1992-1976, 1994
* „Fabulas de la Garza Desangrada“, 1982-yil
* „Las dos Venecias“; Poemas y cuentos, 1992-yil

### Biografiyalari

* *Ponce xotiralari; Biografía de Don Luis A. Ferre* ; Norma tahririyati tomonidan 1992-yil nashr etilgan

### Ferre ijodining tanqidiy tadqiqotlari

* Akosta Kruz, Mariya I. "Tarix, ayol identifikatori va Rosario Ferrening „El collar de camandulas“ va „Maldito amor“." Chasqui 22.2 (1993): 23-31.
* Akosta Kruz, Mariya I." Olga Nolla, Magali Garsiya Ramis, Rosario Ferre va Ana Lidiya Vega kabi ayollar tarixi va yozuvlari." *Revista Iberoamericana* 59 (1993): 265-77.
* Allatson, Pol. "Rosario Ferrening „Trans-Amerika“ fantaziyasi yoki oʻz-oʻzini subalternizatsiya qilish", „Latin orzulari: madaniyatlararo trafik va AQSh milliy xayoloti“. Amsterdam va Nyu-York: Rodopi, 2002, 59-108.
* Alvarado Sierra, Melissa. „Rosario Ferrening faol hikoyasi: feminizm va identidad“. Madrid: McGraw-Hill Interamericana de España, SL, 2020-yil.
* Apter-Kragnolino, Aida. „Asosiy vaziyat: Rosario Ferrening eskriturasi.“ *Revista Chilena de Literatura* 42 (1993): 25-30.
* Bustos Fernandes, Mariya Xose. „Maldito amor de Rosario Ferrening avtoridasining subversioni.“ Chasqui 23.1 (1994): 22-29.
* Kavallo, Susana. „Llevando la contraria: el kontrakanto de Rosario Ferre.“ Monografik sharh-Revista Monográfica 8 (1992): 197-204.
* Filer, Malva E. „Polifoniya va qarama-qarshilik: la crónica histórica en“Maldito amor, „ va Lagundagi uy.“ *Revista Hispánica Moderna* 49.2 (1996): 318-28. *
* Garrigos, Kristina. *"Bilingues, biculturales y posmodernas: Rosario Ferré y Giannina Braschi, ", Insula. *Revista de Ciencias y Letras*, 2002-yil Iyul-AGO; LVII (667-668).
* Gazarian Gautier. „Rosario Ferre.“ Lotin Amerikasi yozuvchilari bilan suhbatlar. Elmwood Park, IL: Dalkey arxiv matbuoti, 1989. 81-92.
* Gould Levine, Linda va Gloria Feiman Waldman. „Maskaralar yoʻq: Un dialogo entre tres escritoras del Caribe: Belkis Cuza Male — Kuba, Matilde Daviu — Venesuela, Rosario Ferre — Puerto-Riko.“ Oʻtish davridagi adabiyotlar: Karib dengizi mintaqasining koʻplab ovozlari: simpozium. Ed. Rose S. Minc. Gathersburg: Hispamerika, 1982. 189-197.
* Geynrix, Mariya Elena. „Entrevista va Rosario Ferre“. Prizmal/Kabral 7-8 (1982): 98-103.
* Xintz, Suzanna S. Rosario Ferre, Identifikatsiya uchun qidiruv. Nyu-York: Peter Lang Publishing, Inc., 1995-yil.
* Jaffe, Janice A. „Tarjima va fohishalik: Rosario Ferrening Maldito Amori va shirin olmos changi“. Lotin Amerikasi adabiy sharhi 23.46 (1995): 66-82.
* Mullen, Edvard. „Puerto-Rikoning madaniy afsonalarini talqin qilish: Rosario Ferre va Manuel Ramos Otero .“ Americas Review 17 (1989): 88-97.
* Peres Marin, Karmen I. „De la epica a la novela: la recuperación de la voz en Maldito amor de Rosario Ferre“. Letras Femeninas 20.1-2 (1994): 35-43.
* Skinner, Li. „Pandora jurnali: Rosario Ferrening rivojlanayotgan adabiy loyihasini aniqlash.“ Revista de Estudios Hispánicos 29 (1995): 461-75.
* Vega Karni, Karmen. „Ana Lidiya Vega va Rosario Ferrening siyosati haqida gapiradi.“ Letras Femeninas 22.1-2 (1991): 77-87.
* Zapata, Migel Anxel. „Rosario Ferre: La poesía de narrar.“ Inti 26-27 (1987-1988): 133-140.

## Manbalar