Muhammad Husayn Azad

**Muhammad Husayn Azad** ( – ; 5-may 1830 – 22-yanvar 1910) nasr ham, sheʼr ham yozgan, ammo asosan nasri bilan eslab kelinadigan urdu yozuvchisi va olimi edi. Uning eng mashhur asari *Obi hayot* („Hayot eliksiri“).

## Hayoti va oilasi
Muhammad Husayn Dehlida fors muhojirlar oilasida tugʻilgan. Onasi u toʻrt yoshida vafot etgan. Otasi Molvi Muhammad Boqir Dehli kollejida tahsil olgan. 1837-yil boshida Azadning otasi bosmaxona sotib olib, *Dehli Urdu Axbor* (Dehli Urdu gazetasi)ni chiqara boshladi. 1854-yilda Muhammad Husayn kollejni tugatdi va otasiga uning gazeta va nashriyot ishlarida yordam bera boshladi.

Azad boshqa bir fors muhojirlar oilasidan boʻlgan Agʻoiy begimga uylangan. Keyingi yillarda uning hayoti otasiga tegishli boʻlgan gazetaning ingliz imperiyasiga qarshi kurashchilarga va 1857-yilgi Hind qoʻzgʻoloni oqibatida Dehlida muvaqqat ravishda taxtga qayta oʻtqazilgan Boburiy imperatori Bahodirshoh Zafarga bergan yordami tufayli izdan chiqdi. Bir necha oydan soʻng inglizlar Dehlini qayta egallab, otasi Molvi Muhammad Boqirni qatl etgach, uning katta oilasi, qari ayollar va yosh bolalar ham ingliz maʼmuriyati tomonidan kuch bilan uydan haydab chiqarildi. Dehlida notinchlik davri boshlandi, shundan soʻng Azad 1861-yilda Lahorga koʻchib oʻtishga qaror qildi.

## Ijodiy va kasbiy faoliyati
Azad 1864-yilda yaqinda tashkil etilgan Lahor hukumat kollejida dars bera boshladi, keyinroq esa Lahor sharqshunoslik kollejida ishladi. Lahorda u Lahor hukumat kollejining direktori va Anjuman-e-Panjob asoschisi boʻlgan G. W. Leitner bilan tanishdi. 1866-yilda Azad Anjuman nomidan maosh oluvchi lektor boʻldi, bir yildan soʻng esa uning kotibiga aylandi. 1887-yilda u Azad kutubxonasini tashkil etdi, bu esa unga *Shams ul-ulamo* („Olimlar ichida quyosh“) unvonini olib keldi.

Altaf Husayn Holiy bilan birga Azad klassik urdu sheʼriyatini isloh qilishga qaratilgan „tabiiy sheʼriyat“ harakatiga boshchilik qildi. U sheʼriyatning maqsadini „biz uni qanday ifoda etsak, eshituvchining qalbida narsaning oʻzini koʻrish paytida tugʻiladigan taʼsirini, shu hissiyot va shu joʻshqinlikni uygʻotishi kerak“, deb eʼlon qilib, oʻziga koʻra sunʼiy va „soʻzlar oʻyini“ga berilib ketgan klassik urdu sheʼriyati estetikasini rad etdi, chunki bunday sheʼriyat haqiqiy tuygʻularni uygʻotmas edi. Sayyid Ahmadxon urdu adabiyotining sodda va hayotga yaqin koʻrinadigan yoʻnalishini yaratish yoʻlidagi harakatlarida ham Holiy, ham Azadni qoʻllab-quvvatladi.

## Asarlari
* *Qisos ul-Hind* („Hindiston qissalari“) – 1869.
* *Nayrang-e xayol* („Fikrlar moʻʼjizalar olami“) – 1880.
* Obi hayot („Hayot suvi/Eliksir“) – 1880 (urdu sheʼriyati tarixining xronologik bayoni).
* *Sayr-e Eron* – 1886
* *Suxandonon-e fors* („Eron shoirlari haqida“) – 1887-yilda yakunlangan, 1907-yilda nashr etilgan.
* *Darbor-e Akbarī* („Akbar saroyi“) – 1898.

## Oʻlimi
Muhammad Husayn Azad 1910-yil 22-yanvarda 79 yoshida Lahorda vafot etdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Mundarija – Raqamli Janubiy Osiyo kutubxonasi  dsal.uchicago.edu saytida; 1907-yilda Lahorda Naval Kishor nashriyotida chop etilgan „Obi hayot“ nashriga havola.
*  dsal.uchicago.edu saytida; ingliz tilidagi tarjimaga havola, tarjima va tahrir: Franses V. Pritchett, Shamsur Rahmon Foruqiy hamkorligida.