Alkogolli ichimliklar tarixi

Insoniyat tarixida **alkogolli ichimliklar** alohida oʻrin tutadi. Spirtli ichimliklar ishlab chiqarish va ularni isteʼmol qilish turli mamlakatlar aholisining madaniy va diniy xususiyatlarini aks ettiradi.

Achitilgan ichimliklar qoldiqlari boʻlgan topilgan tosh davri idishlari alkogolli ichimliklar ishlab chiqarish va isteʼmol qilish neolit davrida allaqachon mavjud boʻlganini koʻrsatadi.

## Arxeologik dalillar
Fermentlangan ichimliklar tayyorlashning eng qadimgi dalillari miloddan avvalgi 10-ming yillikka toʻgʻri keladi. Spirtli ichimliklar izlari boʻlgan eng qadimiy idishlar Xitoyning Xenan provinsiyasidagi neolit davridagi Jiaxu qishlogʻida topilgan. *Proceedings of the National Academy of Sciences jurnalida* chop etilgan tadqiqotga koʻra, kimyoviy tahlil miloddan avvalgi 7000-6650 yillarda uzum, doʻlana, asal va guruchdan tayyorlangan fermentlangan ichimlik qoldiqlari mavjudligini tasdiqladi. Bu Yaqin Sharqda arpa pivosi va uzum sharobi ishlab chiqarila boshlagan davrga toʻgʻri keladi.

Eron hududida 7000 yil avval yashagan Hoji Firuz viloyatida ular uzum sharobini aniq koʻrsatuvchi moddalar qoldiqlari boʻlgan koʻza topdilar. Miloddan avvalgi 5400-5000 yillarga tegishli. Miloddan avvalgi e. 2009 yil holatiga koʻra, bu vino ishlab chiqarishni koʻrsatadigan eng qadimgi topilma edi. Oʻshanda ham zamonaviy Vitis viniferaga oʻxshash uzum turi yetishtirilgan deb ishoniladi, undan zamonaviy vinolarning koʻpchiligi tayyorlanadi. Vinochilik tez buziladigan uzum navlarini saqlash uchun ishlatilgan. Olingan ichimlik mast qilish uchun moʻljallanganmi yoki yoʻqmi nomaʼlum..

Vinochilik Mesopotamiya, Kipr va Gretsiyaga kirib, qoʻshni mintaqalarga tarqaldi. Qadimgi Misrda alkogolli ichimliklar (sharob) kamida miloddan avvalgi 3150 yildan beri isteʼmol qilingan. Miloddan avvalgi.

Gretsiya hududida 5 ming yil oldin uzumni maqsadli presslash izlari topilgan. Miloddan avvalgi e., Bu mintaqada vino erta ishlab chiqarish dalil boʻlib xizmat qilishi mumkin.

2010-yilda Armanistonda Areni qishlogʻi yaqinidagi gʻorlarda (Areni-1 gʻor) 4100-4000 yillik tarixga ega boʻlgan eng qadimgi vino zavodi topilgan. Miloddan avvalgi.

Qadimgi Hindistonda miloddan avvalgi 3000 yilda — 2000 n. *Sura* ichimligi guruch uni, bugʻdoy, shakarqamish, uzum va boshqa mevalardan tayyorlangan.

Ispaniyadan oldingi Meksikada alkogolli ichimliklar miloddan avvalgi 2000-yillarda isteʼmol qilingan va taxminan miloddan avvalgi 1500 — Sudanda.

1980-yilda Xinyan shahridagi qabrda (Xenan viloyati, Xitoy) 1300-yilda shishaga solingan 2 shisha sharob topildi. Bu sharob dunyodagi eng qadimiy hisoblanadi.

## Antik davr
Spirtli ichimliklarni dorivor maqsadlarda ishlatish miloddan avvalgi 2100-yillarda shumer va Misr matnlarida yozilgan. Birinchi odamlarning yaratilishi haqidagi eng qadimiy shumer afsonasi odamlarning nomukammalligini ularni loydan yaratgan Enki va Ninma xudolari bayramda ichilgan pivodan mast boʻlgani bilan izohlaydi.

### Qadimgi Yaqin Sharq

#### Bobil
Miloddan avvalgi 2700-yilda qadimgi Mesopotamiyada sharob maʼbudasi va boshqa sharob xudolariga sigʻinishgan. Pivo Bobilda asosiy ichimlik edi, bobilliklar xudolarga muntazam ravishda pivo va sharob taklif qilishgan. Miloddan avvalgi 1750-yillarda Hammurapi kodeksida 282 qonundan 4 tasi spirtli ichimliklar va tavernalarga bagʻishlangan. Kodeks asosan spirtli ichimliklar savdosi va tavernalar uchun qoidalar bilan bogʻliq edi. Spirtli ichimliklar ichish qoidalari haqida hech narsa aytilmagan.

#### Misr

Qadimgi Misrda pivo tayyorlash Ierakonpolis shahrida miloddan avvalgi 3400-yillarda boshlangan; bu yerda eng qadimgi pivo zavodining qoldiqlari bor. Mamlakat Osiris xudosini — sharob, qayta tugʻilish xudosi, er osti dunyosining shohi, oʻliklarning ruhlarining hakamini hurmat qildi.

Misrda pivo va sharob ilohiylashtirilib, xudolarga nazr sifatida keltirildi. Ertoʻlalar va vinopresslar ilohiy homiyga ega boʻlib, uning ieroglifi vinoboqish degan maʼnoni anglatadi. Qadimgi misrliklar kamida 17 turdagi pivo va kamida 24 turdagi sharobni bilishgan. Eng keng tarqalgan pivo turi hake sifatida tanilgan va shirin va kuchli edi. Hatto mardikorlar ham pivo ichishgan; oʻsha davrning moliyaviy hisobotlari shuni koʻrsatadiki, Gizadagi piramidalarni quruvchilarga har kuni bir gallon pivoning uchdan toʻrt qismi berilgan. Spirtli ichimliklar oziq-ovqat, tibbiy va marosim maqsadlarida, mukofotlar va dafn marosimlarida ishlatilgan. Dafn marosimi uchun ichimliklar oʻliklarning qabrlarida keyingi hayotda isteʼmol qilish uchun saqlangan.

#### Fors (Eron)
Neolit davrida vinochilikni tushunishda muhim qadam Eronning shimoliy Zagros togʻlarida Meri M.Voigt tomonidan qazilgan idishlardagi sargʻish choʻkindilarni tahlil qilish edi. Taxminan 9 litrli qutilar topilgan, ularda bir vaqtlar sharob boʻlgan. Idishlar eramizdan avvalgi 5400-5000 yillarga oid neolit davriga oid taxta uyning „oshxona“ devori boʻylab sopol polga qurilgan. Vinochilik tez buziladigan uzum navlarini saqlash uchun ishlatilgan. Olingan ichimlik mastlik yoki ovqatlanish uchun moʻljallanganmi, nomaʼlum.

#### Qadimgi Isroil
Ibroniycha Injilda odamlar unutishlari uchun kasal va ruhiy tushkunlikdan aziyat chekayotganlarga spirtli ichimliklar berish tavsiya etilgan (Hikmatlar 31:6-7).

### Hindiston
Spirtli ichimliklar Indus vodiysida Kalkolit davrida paydo boʻlgan. Miloddan avvalgi 3000-2000 yillarda. Bu yerda *Sura* ichimligi tayyorlandi. Guruch unidan, bugʻdoydan, shakarqamishdan, uzumdan va boshqa mevalardan tayyorlangan bu ichimlik suveren jangchilar — kshatriyalardan tashkil topgan qadimgi hind jamiyatining ikkinchi muhim (brahmanlardan keyin) varna vakillari va dehqonlar orasida mashhur edi. *Sura* Indraning eng sevimli ichimlik ekanligi aytiladi.

Hind ayurvedik matnlarida spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, mastlik oqibatlari va spirtli kasalliklar tasvirlangan. Ayurveda matnlarida aytilishicha, spirtli ichimliklar meʼyorida isteʼmol qilinsa dori, ortiqcha isteʼmol qilinsa zahar hisoblanadi. Oʻsha paytda Hindiston va Xitoyda koʻpchilik odamlarga spirtli ichimliklar ichish taqiqlangan.

Qadimgi Hindistonda Vedik adabiyoti ruhoniylar tomonidan spirtli ichimliklarni isteʼmol qilishni taklif qiladi.

Ikki buyuk hind dostonlari Ramayana va Mahabharata spirtli ichimliklarni isteʼmol qilishni tasvirlaydi.

### Xitoy
Xitoyda spirtli ichimliklarni isteʼmol qilishning dastlabki dalillari miloddan avvalgi 7000 yilga toʻgʻri keladi. Xitoyda guruch oʻti qadimdan guruch, asal va mevalarni achitish orqali tayyorlanadi. Shimoliy Xuan Xe provinsiyalarida sharob tariqdan tayyorlangan. Chjou sulolasi davrida spirtli ichimliklarga katta ahamiyat berilgan. Sya va Shang sulolalarida jannat mandatini yoʻqotish koʻp jihatdan imperatorlarning ichkilikbozligi bilan bogʻliq edi.

### Gretsiya

Vinochilik sanʼati miloddan avvalgi 2000-yillarda Gretsiya yarim oroliga yetib kelgan. e. Gretsiyada keng mashhurlikka erishgan birinchi alkogolli ichimlik asal va suvdan tayyorlangan mead edi. Biroq, miloddan avvalgi 1700-yilga kelib, Gretsiyada vinochilik odatiy holga aylandi. Keyingi ming yil davomida sharob xuddi shunday vazifani bajardi: u diniy marosimlarga kiritilgan. Mehmonlarni qabul qilish, dorivor maqsadlarda muhim ichimlik boʻlib, kundalik taomning ajralmas qismiga aylandi. Sharob iliq va sovutilgan, toza va suv bilan suyultirilgan, oddiy va ziravorlar bilan ichilgan. Sharoblar yunonlar uchun shunchalik muhim hisoblanganki, ularni isteʼmol qilish yunon madaniyatining oʻziga xos belgisi hisoblangan; sharob ichmaganlar barvar hisoblangan.

### Rim

Bacchus (Dionis) — qadimgi yunonlar orasida oʻsimlik, uzumchilik, vinochilik xudosi. Rimda uni Bacchus yoki Liber deb atashgan. Rimliklar bayramlarni oʻtkazdilar, ularda kun boʻyi mehmonlarga uchta kurs bilan birga sharob taqdim etildi.

Rimliklar sharobni „demokratik“ ichimlik deb hisoblashgan. Sharob qullar, dehqonlar, ayollar va aristokratlar uchun mavjud edi. Rim askarlari va mustamlakachilarni vino bilan barqaror taʼminlash uchun imperiyaning barcha qismlarida uzumchilik va vinochilik rivojlangan. Rimliklar sharobni suv bilan suyultirishdi. Sharob diniy maqsadlarda va xudolarga nazr sifatida ham ishlatilgan.

Qadimgi Rimda pivo ishlatilgan, keyinchalik u asta-sekin sharob bilan almashtirilgan. Tatsit nemislarning pivosi haqida yomon gapirdi.

### Kolumbiyadan oldingi Amerika

XV asrda yevropaliklar Amerikaga yetib borganlarida, baʼzi hind qabilalari ham spirtli ichimliklarni yaxshi bilishgan. Diniy marosimlar paytida Azteklar tomonidan mahalliy „sharob“ (*pulque*) dan foydalanishni koʻrsatadigan hujjatlar mavjud. 70 yoshdan oshgan odamlar sharobni bemalol ichishlari mumkin edi.

## Oʻrta asrlar davri

Oʻrta asrlarda Yevropada pivo barcha sinflar va yoshdagi odamlar uchun kundalik ichimlik edi. Oʻsha paytdagi hujjatda rohibalar har kuni olti pint pivo miqdorida oʻlchanadigan naqd nafaqaga ega boʻlgani aytiladi. Bu yillarda sidr va olma sharobi kabi alkogolli ichimliklar keng tarqalgan edi; uzum sharobi yuqori sinflarning vakolati boʻlib qoldi.

Oʻrta asrlardagi Yevropaning antisanitariya sharoitida spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish vabo kabi suv bilan yuqadigan kasalliklarning oldini olishga yordam berdi. Sharob va pivo ichish, odatda ifloslangan manbalardan olinadigan ichimlik suvidan koʻra xavfsizroq edi. Ichimliklar tarkibidagi alkogol ularni bir necha oy davomida zararsizlantirish va saqlashga yordam berdi. Shu sababli, ular yelkanli kemalarda, ayniqsa, uzoq safarlarda ekipaj uchun muhim (hatto yagona) suyuqlik manbai sifatida saqlangan. Spirtli ichimliklar ham samarali ogʻriq qoldiruvchi vosita boʻlib, odamlarning qattiq ishlashi uchun energiya manbai boʻlib xizmat qilgan.

## Yangi davr

Ilk zamonaviy davrda (1500-1800), Martin Lyuter, Jon Kalvin, Anglikan cherkovi rahbarlari va hatto Puritanlar kabi protestant liderlar spirtli ichimliklarni Xudoning sovgʻasi va odamlarning zavqlanishi va salomatligi uchun yaratilganiga ishonishgan; mastlik gunoh deb qaraldi.

18-asrning boshlariga qadar ichishga boʻlgan munosabat oʻrtacha isteʼmol bilan ijobiy boʻlib, mastlik qoralangan.

#### Xristianlikda
Xristianlikda spirtli ichimliklarga boʻlgan munosabat motadillik, abstinensizm va taqiqlash pozitsiyalariga boʻlingan. Moderatsionizm katoliklar, pravoslavlar, protestantlar va boshqalar tomonidan taqsimlanadi. Moderatsionistlar spirtli ichimliklarni Eucharistda ishlatiladigan Xudoning sovgʻasi deb taʼkidlaydilar va undan motadil foydalanishni yoqlaydilar. Koʻpgina baptistlar, ellikchilar, Naziritlar, metodistlar va boshqa evangelist va protestant guruhlar abstensionizm pozitsiyasini egallaydilar. Ular spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish tabiatan gunoh emasligiga ishonishadi. Taqiqlovchilar spirtli ichimliklarni isteʼmol qilishdan bosh tortishadi — ular Xudo har qanday holatda ham tiyilishni talab qilishiga ishonishadi.

## Rossiya
Eramizdan oldingi davrda Rossiyada spirtli ichimliklar butparast bayramlarda (knyazlik bayramlari, oʻyinlar) isteʼmol qilingan. Qadimgi Rossiyada mastlik umuman boʻlmagan. Buning turli sabablari bor edi: uzum Qadimgi Rusda etishtirilmagan, Sacrament uchun sharob Vizantiyadan olib kelingan. Fermentlangan asal va pivo mast qiluvchi ichimliklar hisoblangan. Ularning har biri oʻz ehtiyojlariga qarab pishirilgan. Koʻpincha ichimliklar oilalar tomonidan, dunyo tomonidan pishirilgan. Tayyorlangan ichimlik dunyoviy pivo yoki dunyoviy pivo deb nomlangan.

Pravoslavlik spirtli ichimliklarni isteʼmol qilishni qatʼiy tartibga solgan va uni suiisteʼmol qilishda toʻxtatuvchi rol oʻynagan.

Pyotr I davrida spirtli ichimliklar ishlab chiqarishda davlat monopoliyasi mavjud edi. U uning daromadining oʻndan bir qismini berdi. Shunday qilib, 1724-yilda gʻaznaga „vino“ sotishdan 969 ming rubl tushdi. Shu bilan birga, Sankt-Peterburg qurilishiga yiliga taxminan 300 ming rubl sarflandi. Spirtli ichimliklardan davlat daromadini oshirish uchun cherkovlar va monastirlarda „distillash“ taqiqlandi. Zodagonlar oʻz ehtiyojlari uchun yiliga 30 dan 1000 chelakgacha aroq ishlab chiqarish huquqini oldilar. Norm martabaga bogʻliq edi, aroq ichish esa faqat mulklarda ruxsat etilgan. Dehqonlar va shahar aholisi oʻzlari uchun asal va pivo tayyorlashga ruxsat berildi.

1863-yilda Butunrossiya imperatori Aleksandr II davlat monopoliyasi oʻrniga „sharob aktsiz soligʻi“ ni joriy qildi. Shu paytdan boshlab har kim davlatga bir chelak sof spirt uchun 10 rubl to‘lab, aroq ishlab chiqarishi va sotishi mumkin edi. Ammo uzumdan olingan spirt aktsiz soligʻiga tortilmadi. Pivo va mast asal uchun maxsus aktsiz toʻlash kerak edi. Ushbu aktsiz 40 darajali aroqni foydalanishga kiritdi. Ilgari aroq 38% kuchga ega edi, ammo aktsiz soligʻini hisoblashda 40 raqami bilan ishlash osonroq edi. Moliya vaziri Reitern Mixail Xristoforovich yangi „Ichimlik boji toʻgʻrisidagi Nizom“ ga muvofiq, „Ichimlik boji toʻgʻrisida“ gi qonunni belgilashni buyurdi. aroqning kuchi 40%.

### Asalli ichimliklar
Yevropa xalqlarining koʻpchiligi, shu jumladan qadimgi slavyanlar, asal asosida spirtli ichimliklar tayyorlaydilar.

7-6 ming yil avval qoʻriqxonalarning arxeologik qazishmalarida Miloddan avvalgi e. asal ishlab chiqarish davrlarining tasvirlari topildi. Qadimgi hind-evropaliklar asal yomgʻirining manbalari boʻlgan keyingi hayotda (samoviy) dunyoda asal daryolari oqib oʻtishiga ishonishgan. Asalli ichimlik oʻlmaslik gʻoyasi bilan bogʻliq edi.

Slavlar orasida asalli ichimlik diniy qurbonliklar va bayramlarga hamroh boʻlgan. Asalli ichimliklarga quyidagilar kiradi: asal vinolari, asalli asal, hop asal, qaynatilgan asal, sof, mead (5 — 16%), sbiten va boshqalar.

### Aroq

Aroq — bu Rossiya va Polsha uchun anʼanaviy kuchli alkogolli ichimlik. 19-asrning oxirigacha aroq distillash (kubdagi pyureni distillash), keyinchalik — rektifikatsiya qilingan spirtni suv bilan kerakli konsentratsiyaga suyultirish orqali olingan. Anʼanaga koʻra, aroq uchun spirt javdar va bugʻdoydan, 19-asrdan — kartoshkadan tayyorlangan. Yevropa Ittifoqi alkogolning boshqa turlaridan tayyorlangan aroqning maxsus markalanishini talab qiladi va aroqning minimal quvvati hajmi boʻyicha 37,5% joriy etildi. Rossiya standartlariga koʻra, aroqning kuchi 40-45, 50 yoki hajmi boʻyicha 56 foizni tashkil qiladi.

Hozirgi vaqtda dunyodagi kuchli ichimliklar orasida aroq savdosi ulushi pul koʻrinishida taxminan 20% ni tashkil qiladi. Bu viski savdosi hajmidan deyarli ikki barobar, konyak va brendi esa toʻrt barobar koʻpdir. Har yili dunyoda qonuniy ravishda ishlab chiqarilgan 7-8 milliard shisha aroq isteʼmol qilinadi. Ushbu aroqning umumiy qiymati taxminan 45 milliard dollarni tashkil etadi. Rossiya dunyo isteʼmolining qariyb 35 foizini tashkil qiladi. Qiymat nuqtai nazaridan, aroq isteʼmoli boʻyicha birinchi uchlikka AQSh (39%), Rossiya (24%), Polsha (11%) kiradi. Aroqning 20% Ukraina, Belarus, Qozogʻiston, Germaniya, Angliya, Ruminiya va Oʻzbekistonda isteʼmol qilinadi.

## Manbalar

## Adabiyot

* 
* 
* *Prijov I. G.* Istoriya kabakov v Rossii v svyazi s istoriey russkogo naroda
* Schrad M. L. Vodka Politics: Alcohol, Autocracy, and the Secret History of the Russian State. — Oxford University Press, 2016. — 528 p. — .
* Jargin SV. Alcohol and Alcoholism in Russia: Insider’s Observations and Review of Literature. J Addiction Prevention. 2016.