Sulaymon I

**Muhtasham Sulaymon I** (; ; 1494-yil 6-noyabr, Trabzon – 1566-yil 6-sentyabr, Szigetvar) – Usmoniylar imperiyasining oʻninchi sultoni va eng uzoq (1520—1566-yillar) hukmronlik qilgan. 1538-yildan boshlab xalifa boʻlgan. Yevropada uni koʻpincha Sulaymon Muhtasham deb, musulmon olamida esa Sulaymon Qonuniy deb atashadi.

Uning hukmronlik yillarida, Usmonli imperiyasida kamida 25 million aholi istiqomat qilardi. Sulaymon Usmoniylar sulolasining eng buyuk sultoni sanaladi. Uning hukmronligi davrida Usmonli imperiyasi oʻz taraqqiyotining eng yuqori choʻqqisiga erishgan. Sulaymon I saltanati paytida Usmonli imperiyasi Yevropa, Yaqin Sharq va Oʻrta yer dengizi hududlarida oʻz chegaralarini sezilarli darajada kengaytirgan, shuningdek, madaniyat, adabiyot va meʼmorchilik sohasida ham yuksak taraqqiyotga erishgan.

Sulaymon 1520-yil 30-sentyabrda otasi Salim I oʻrniga taxtga oʻtirgach, oʻz hukmronligini Markaziy va Sharqiy Yevropa hamda Oʻrta yer dengizidagi xristian davlatlariga qarshi harbiy yurishlar bilan boshladi. 1521-yilda Belgrad, 1522—1523-yillarda esa Rodos shahrini zabt etdi. 1526-yilda Moxach jangida Sulaymon Vengriya qirolligining qudratini sindirgan. Keyinchalik Vengriya boʻlinib, uning katta qismi bevosita imperiya tarkibiga kiritilgan. Biroq, 1529-yilda Vena qamalida magʻlubiyatga uchrashi uning Yevropaga yanada chuqurroq kirib borishiga toʻsqinlik qildi.

Usmonli imperiyasining iqtisodiy, harbiy va siyosiy qudrati choʻqqisida turgan Sulaymon XVI asrning eng mashhur hukmdorlaridan biriga aylandi. U shaxsan oʻzi Usmonli qoʻshinlarini boshqarib, bir qator Yevropa nasroniy qal’alarini zabt etdi. Bundan tashqari, u yillar davomida Eronning shia mazhabidagi Safaviylar imperiyasiga qarshi kurashdi, natijada Mesopotamiyani oʻz tasarrufiga kiritdi. Shimoliy Afrikada Usmonli Tripolitaniyasi tashkil etildi. Usmonlilar floti Oʻrta yer dengizidan Qizil dengizgacha va Fors koʻrfazigacha boʻlgan dengizlarda hukmronlik qildi.

Tez sur’atda kengayib borayotgan Usmonli imperiyasi tepasida turgan Sulaymon shaxsan jamiyat, taʼlim, soliq va jinoiy huquq sohalarida muhim sud islohotlarini joriy etdi. U Usmonli imperiyasining bosh qozisi Ebussuud Afandi bilan hamkorlikda olib borgan islohotlari Usmonli huquqining ikki shakli – sultonlik (Qonun) va islomiy (Shariat) qonunlar oʻrtasidagi munosabatlarni uygʻunlashtirishga xizmat qildi. Sulaymon isteʼdodli shoir va zargar boʻlish bilan birga, nozik madaniyatning buyuk homiysi ham edi. U Usmonli imperiyasining sanʼat, adabiyot va meʼmorchilik sohalarida rivojlanishining „Oltin davri“ga boshchilik qildi.

1533-yilda Sulaymon Usmonli anʼanasini buzdi va oʻzining imperator haramidagi ayol Roksolanaga (Ukrainian) uylandi. Gʻarbiy Yevropada malla sochlari uchun shunday nomlangan Rokselana sharqiy pravoslav nasroniylikdan sunniy islomni qabul qilgan va shundan soʻng Usmonli imperiyasida „Ayollar sultonligi“ davrining eng nufuzli shaxslaridan biriga aylangan rusin edi. Sulaymon 1566-yilda vafot etgach, uning 46 yillik hukmronligi tugadi, uning oʻrniga u va Roksalananing oʻgʻli Salim II taxtga oʻtirdi. Sulaymonning boshqa merosxoʻrlari Mehmed va Mustafo vafot etgan; Mehmed 1543-yilda chechakdan vafot etgan, Mustafo esa 1553-yilda Sulaymonning buyrugʻi bilan boʻgʻib oʻldirilgan. Uning boshqa oʻgʻli Boyazid ham 1561-yildagi qoʻzgʻolondan soʻng uning buyrugʻi bilan Boyazidning toʻrt oʻgʻli bilan birga qatl etilgan. Olimlar odatda uning oʻlimidan keyingi davrni oddiy tanazzul emas, balki inqiroz va moslashuv davri deb hisoblashgan boʻlsa-da, Sulaymon hukmronligining oxiri Usmonlilar tarixidagi suv ayirgich boʻldi. Sulaymondan keyingi oʻn yilliklarda Usmonli imperiyasi sezilarli siyosiy, institutsional va iqtisodiy oʻzgarishlarni boshdan kechira boshladi – bu hodisa koʻpincha Transformatsiya davri deb ataladi.

## Oila
Hotinlari:

## Adabiyotlar
Li.: Novichev A. D., Istoriya Tursii, t. 1, L., 1963.

## Havolalar