Janubiy Uzoq Sharq o'lkasi

**Janubiy Uzoq Sharq oʻlkasi**

Ushbu tabiiy geografik oʻlka 55° va 43° sh.k. lar orasida, moʻtadil iqlim mintaqasining janubida joylashgan. U shimolda
Uda daryo vodiysi choʻkmasidan, janubda Buyuk Petr (Pyotr) qoʻltigʻigacha
choʻzilgan.
* Gʻarbda Zabaykale togʻlari bilan,
* Sharqda Oxota va Yapon dengizlari bilan chegaralanadi. Maydoni 1,2 mln. Km2 atrofida.
 Janubiy Uzoq Sharq o'lkasi *T. V. Vlasova.* **Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)**- Oʻqituvchi. T., 1981
*X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov* **MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI** -Toshkent ,2021 larning kitoblarida Shimoliy Osiyo tabiiy geografik rayonining tarkibiga kiruvchi oʻlka sifatida ajratilgan. Oʻlka hududi
* Amur-Zeya platosi,
* Zeya-Bureya tekisligi,
* Bureya tizmasi,
* Kichik Xingan,
* Quyi Amur pastekisligi,
* Quyi Amur past togʻlari,
* Sixota-Alin
tizmasi
* Saxalin orolidan tarkib topgan.
Oʻlka tabiatining oʻziga xos
xususiyatlari Yevrosiyo quruqligi bilan Tinch okean suvlarining oʻzaro
taʼsiri natijasida shakllangan.
Iqlimi musson xarakterga, sersuv daryolari
musson tipidagi suv rejimiga ega. Landshaft strukturasida igna bargli va keng bargli oʻrmonlar hukmronlik qiladi.

## Relyef xususiyatlari
Oʻlkaning geologik taraqqiyot tarixi koʻpincha uning taraqqiyot tarixiga oʻxshaydi. Bu yerda dastlabki quruqlik rejim kembriydan oldin va paleozoyda vujudga kelgan. Zeya-Bureya plitasi va Xanka massivi
Manjuriya platformasining shimoliy va sharqiy chekkalarida hosil boʻlgan. Paleozoyda Sixota-Alin, Bajal, Bureya, Turana, Jagʻdi, Tukuringra
tizmalarining yadrolari vujudga kelgan. Koʻpchilik joylarda intruziyalar
chiqib foydali qazilmalarning paydo boʻlishiga sabab boʻlgan. Oʻlkaning
burmali strukturalarining vujudga kelishida mezozoy orogenezi katta rol
oʻynagan. Mezozoy burmalanishi ayniqsa Bureya-Sixota-Alin zonasida
kuchli boʻlgan, intruziya va effuziyalar chiqib ruda konlarining paydo
boʻlishiga olib kelgan. Shuning uchun oʻrtacha va past togʻli hududlarda,
ayniqsa Sixota-Alinda va Amur vodiysida strukturali effuziv platolar keng
tarqalgan, mezozoyda Sharqiy Saxalin antiklinoriysining poydevori ham
hosil boʻlgan.
Oʻlkaning geologik strukturasi va relyef shakllari alp burmalanishi
natijasida oʻzining hozirgi qiyofasiga ega boʻlgan, alp orogenezida yangi
strukturalar vujudga kelgan. Jumladan, Sixota-Alinning sharqiy
qirgʻoqboʻyi qismlari, Quyi Amur past togʻli hududi, Saxalin togʻlari
vujudga kelgan. Amur-Ussuriy oʻlkasidagi tekislangan relef shakllari
qaytadan yoshargan. Oʻlka hududida erozion, erozion-denudasion oʻrtacha
balandlikdagi va past togʻlar koʻpchilikni tashkil etadi. Togʻlarining
mutloq balandligi Bureya tizmasida 2167 m, Bajal tizmasida 2157 m,
Sixota-Alinning Tardoki-Yangi togʻida 2077 m. Vulkanik platolar Sixota-Alinning sharqiy qirgʻoqboʻyi qismlarida koʻp uchraydi. Tizma togʻlar
orasida togʻoraligʻi botiqlarida vujudga kelgan akkumulyativ tekisliklar
joylashgan. Togʻoraligʻidagi tekisliklar allyuvial (Yuqori Zeya, Zeya-Bureya, Uda, Tim-Poronay) va koʻl-allyuvial (Xankaboʻyi, Oʻrta Amur,
Quyi Amur) tekisliklariga boʻlinadi. Saxalin orolida Gʻarbiy Saxalin
(Vozvrasheniya, 1330 m) va Sharqiy Saxalin (Lapatin, 1609 m) tizmalari
meredian boʻylab choʻzilgan. Ularni bir-biridan Tim-Poronay togʻoraligʻi
botigʻi allyuvial tekisligi ajratib turadi. Orolning shimoliy qismida
Shimoliy Saxalin pastekisligi joylashgan.

= Foydali qazilmalari =
Foydali qazilmalarning geografik tarqalishi oʻlkaning geologik
strukturasiga va togʻ jinslarining tarkibiga bogʻliq. Intruziv granitlarda
oltin, molibden, qalay, temir rudasi, surma konlari koʻp uchraydi. Sixota-Alinning effuziv jinslari polimetallarga boy. Bureya bukilmasida,
Markaziy Saxalin sinklizasida, Xankaboʻyi tekisligida toshkoʻmir va
qoʻngʻir koʻmir konlari joylashgan. Saxalinning shimoliy tekislik qismidan
neft va tabiiy gaz qazib olinadi.

= Iqlimi =
Oʻlka Tinch okean mussonlari taʼsir doirasida boʻlganligi sababli,
uning iqlimi iliq moʻtadil musson iqlimidir. Qishda materik ustida Osiyo
barik maksimumi vujudga keladi, Tinch okeanining shimoliy qismida,
Aleut orollari hududida esa Aleut barik minimumi shakllanadi. Sovuq
Sibir havosining okeanga esishi qishki mussonni taʼminlaydi. Oʻlka
hududida yanvarning oʻrtacha harorati janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga
tomon pasayib, Primore va Saxalinda −12°,-16°S, markaziy tekisliklarda -
20°, −24°S, Yuqori Zeya tekisligida −31°,-32°S gacha tushadi. Minimal
harorat Bureya va Zeya daryolari havzalarida −50°, −55°S ga teng. Yozda
oʻlkaning qirgʻoqboʻyi hududlarida musson sirkulyatsiyasi qaror topib,
iqlimi dengiz iqlim xarakteriga ega boʻladi. Yoz salqin, harorat shimoldan
janubga tomon koʻtarila boradi. Iyulning oʻrtacha harorati Oxota dengizi
sohillarida +12°S, Yapon dengizi sohillarida +16°S.

## Gidrografiyasi
Oʻlkaning ichki
tekisliklarida iyulning oʻrtacha harorati +18°S dan +21,5°S gacha yetadi,
yillik yogʻinning 85-90% i iliq davrga toʻgʻri keladi. Yogʻin miqdori
gʻarbdan sharqqa tomon orta boradi. Yillik yogʻin miqdori Amurboʻyining
shimoli-gʻarbiy chekka hududlarida 300 mm, Ussuriy havzasida 500-600
mm, Sixota-Alin tizmasida 900-1000 mm. ni tashkil etadi.
Oʻlka daryolarining gidrografik rejimi musson xarakteriga ega.
Daryolarning 80% oqimini yomgʻir suvlari tashkil etadi. Suv toshqini
yozning ikkinchi yarmida — iyul va avgustda kuzatiladi. Suv bosishlari tez-tez takrorlanib turadi, barcha daryolar Tinch okean havzasining Oxota va
Yapon dengizlariga quyiladi. Oʻlkaning va butun Uzoq Sharqning eng
yirik daryosi Amur hisoblanadi. Uning uzunligi Argun daryosining
boshlanishidan 4440 km, Argun va Shilka daryolari qoʻshilgan joydan
2824 km. ni tashkil etadi. Havzasining maydoni 185000 km2
, oʻrtacha
yillik suv sarfi quyi qismida 10900 m3
/sek. ga teng. Amurga 10610 ta
katta-kichik daryolar, soylar va jilgʻalar kelib qoʻshiladi. Daryo oʻzanining
kengligi suv kamayganda 3-5 km dan suv koʻpayganda 25 km gacha
yetadi. Kemalar 4000 km masofaga bemalol qatnay oladilar. Bundan
tashqari Primore sohillarida Suyfun, Mayxe, Suchan daryolari, Oxota
dengizi sohillarida Uda, Tugur daryolari, Saxalin orolida Tim, Poronay
daryolari bor, oʻlka hududida koʻllar koʻp emas. Eng kattasi Xanka
tektonik koʻli maydoni 4190 km2
, uzunligi 95 km, kengligi 85 km va eng
chuqur joyi 10,6 m.

## Tuproqlari
Oʻlkaning tuproq qoplami Amur musson tuproq
oʻlkasiga qaraydi. Uning shimolida togʻ tayga podzol tuproqlari, Zeya va
Bureya havzalarida sur tusli oʻrmon tuproqlari, aralash oʻrmonlar bilan
qoplangan joylarda podzollashgan qoʻngʻir oʻrmon tuproqlari keng
tarqalgan. Amurboʻyi va Suyfun-Xanka tekisliklarida oʻtloqi-qora, gleyli-oʻtloq va oʻtloqi-botqoq tuproqlar, daryo qayirlarida allyuvial tuproqlar
yaxshi rivojlangan.

## Tabiat zonalari
Oʻlka toʻrtta — Sharqiy Sibir, Dauriya, Manjuriya va Oxota botanik-geografik oʻlkalarining bir-biri bilan tutashgan hududda joylashgan.
Oʻlkaning flora va faunasi turli-tuman va turlarga boy. Koʻpchilik oʻsimlik
va hayvon turlari paleogendan saqlanib qolgan relikt turlar hisoblanadi.
Oʻlkaning shimoliy qismida Sharqiy Sibirga xos tilogʻoch va yellardan
tarkib topgan tayga landshaftlari hukmronlik qiladi, janubiy qismida esa
Manjuriya florasi elementlari bilan boyigan aralash oʻrmonlar katta
maydonni egallagan. Aralash oʻrmonlar uchun keng barglilardan
Manjuriya joʻqasi, Take joʻqasi, Mongoliya emani, Manjuriya shumtoli,
Amur duxobasi, xilma-xil zaranglar, temir qayin, sariq qayin, Manjuriya
yongʻogʻi, igna barglilardan Koreya kedri, yaxlit bargli pixtalar xarakterli.
Aralash oʻrmonlar koʻp yarusli va lianalarga boy. Oʻlkaning shimoli-sharqiy qismidagi togʻlar uchun Oxota tipidagi flora kompleksi xosdir.
Uning tipik vakillari Ayan yeli, mayda urugʻli yel, oq poʻstloqli pixta,
toshqayin va Saxalin pixtasidir. Daryo vodiylarining baland qayirlarida
buta oʻtli yelzorlar, botqoq bosgan yerlarda qiyoq-sfagnli yelzorlar va
baland terrasalarda pixta-el oʻrmonlari oʻsadi.
Oʻlkaning musson iqlimli aralash oʻrmonlar zonasi hayvonot olamiga
juda boy. Aralash oʻrmonlarda koʻpincha Manjuriya faunasiga xos Amur
yoʻlbarsi, Sharqiy Osiyo qoploni, Ussuriy qora ayigʻi, qizil boʻri, xoldor
bugʻu, asl bugʻu, Nepal suvsari-xarza, yenotsimon it, Manjuriya olmaxoni,
Uzoq Sharq oʻrmon mushugi kabi hayvonlar yashaydi. Tayga
oʻrmonlarida Sharqiy Sibir faunasiga xos hayvonlar uchraydi. Qushlardan
Manjuriya qirgʻovuli, Hind zagizgʻoni, toʻq sariq-pushti ibis, oʻrdak-mandarinkalar keng tarqalgan.

## Tabiatni muhofaza qilish choralari
Oʻlkada tabiatni muhofaza qilish ishlariga
yaxshi eʼtibor qaratilgan. Uning rang-barang tabiatini, qadimiy relikt flora
va fauna komplekslari, tabiiy landshaftlarini muhofaza qilish maqsadida
Sixota-Alin, Ussuriy, Xingan, Bolshexextsir va boshqa qoʻriqxonalar
tashkil etilgan.

## Havolalar
* https://uz.fashionrebelsbook.com/17494984-ussuriysky-reserve-state-nature-reserve-in-primorsky-krai
* https://en.wikipedia.org/wiki/Sikhote-Alin_Nature_Reserve
* https://en.wikipedia.org/wiki/Khingan_Nature_Reserve
* https://en.wikipedia.org/wiki/Bolshekhekhtsirsky_Nature_Reserve
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Zabaykalye
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Oxota_dengizi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Yapon_dengizi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Xingan
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Sixotealin
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Saxalin
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Manjuriya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Bureya_tizmasi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Tukuringra
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Intruziya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Effuziya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Antiklinoriy
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Granit
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Oltin
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Molibden
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Qalay
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Temir
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Surma_rudalari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Polimetall_rudalar

## Manbalar
* T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
* X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]