Yale universiteti

**Yel universiteti** (inglizcha: Yale University) – AQShning Konnektikut shtatining Nyu-Xaven shahrida joylashgan xususiy universitet va Ivy ligasi aʼzosi. Yoshi va ilmiy tadqiqotlari jihatidan Amerika Qoʻshma Shtatlarida uchinchi oʻrinni egallab kelmoqda, shuningdek, AQShning buyuk insonlariga taʼlim berish borasida ham unchalik katta boʻlmagan Garvard universitetidan qolishmaydi. Ushbu universitet shu darajada saviyasini oliy oʻringa yetkazgan Ayruka, Bakalavriat maktabi hamda Yel kolleji, Yel huquq maktabining salmoqli hissalaridir. Bu maskanni Amerika Qoʻshma Shtatlari tarixidagi prezidentlar va juda koʻp davlat arboblari umumlashgan. Hususan, 5 ta AQSh prezidenti va 70 yaqin Nobel mukofoti sovrindorlarini tayyorlagan. 1861-yilda AQShda ilk Yel huquq maktabi doirasida hozirgi vaqtgacha ish yuritib kelayotgan oʻquv yurtidir. Yel universitetining byudjeti umumiy 42.3 milliard AQSh dollarini tashkil qiladi (koʻlamligi jihatidan AQShda ikkinchi oʻrinda). Kutubxonalarida 12,1 millionga yaqin kitoblar mavjud.

Yel universitetining 2022-yillik maʼlumotlariga qaraganda, bir yillik umumiy oʻqish toʻlovi 84,525$ AQSH dollariga toʻgʻri keladi. Binobarin, Yel universiteti 50,000$ AQSH dollaridan 75,000$ AQSH gacha ijtimoiy yordamlar taklif qiladi, bu koʻrsatkichlar xalqaro va mahalliy talabalar uchun ham bir xildir. Bugungi kunda u mashhur huquq oliygohlaridan biri hisoblanadi.

## Yel kollejining dastlabki tarixi

### Kelib chiqishi
Yel oʻzining boshlanishini „Kollegial maktab qurish erkinligi toʻgʻrisidagi qonun“ dan izlaydi, bu nizom 1701-yil 9-oktyabrda Konnektikut koloniyasining Bosh sudi tomonidan Nyu-Xeyvendagi yigʻilishda qabul qilingan. Konnektikut uchun vazirlarni tayyorlash va rahbarlikni tayinlash uchun institut yaratish. Koʻp oʻtmay, oʻnta jamoat vazirlari, Semyuel Endryu, Tomas Bukingem, Isroil Chonsi, Samuel Mather (Increase Matherning jiyani), ruhoniy Jeyms Noyes II (Jeyms Noyesning oʻgʻli), Jeyms Pierpont, Avraam Pirson, Noadiya Rassell, Jozef Uebb va Timoti Vudbrij, Garvardning barcha bitiruvchilari, Konnektikut shtatining Branford shahrida joylashgan Muhtaram Semyuel Rassellning oʻquv xonasida uchrashib, maktab kutubxonasini tashkil qilish uchun kitoblarini hadya qilishdi. Jeyms Pierpont boshchiligidagi guruh hozirda „Asoschilar“ nomi bilan tanilgan.

Oʻzining kelib chiqishidan boshlab u „Kollegiya maktabi“ nomi bilan tanilgan, institut oʻzining birinchi rektori Avraam Piersonning uyida ochilgan, u bugungi kunda Yelning birinchi prezidenti hisoblanadi. Pirson Killingvortda (hozirgi Klinton) yashagan. Maktab Saybrukka, keyin esa Wethersfildga koʻchib oʻtdi. 1716-yilda u Konnektikut shtatidagi Nyu-Xeyvenga koʻchib oʻtdi.

Shu bilan birga, Garvardda uning oltinchi prezidenti Increase Mather va Garvardning qolgan ruhoniylari oʻrtasida kelishmovchiliklar paydo boʻldi, Mather ularni borgan sari liberal, cherkovga nisbatan yumshoq va cherkov siyosatida haddan tashqari kengroq deb hisobladi. Bu janjal Matherni Kolleji maktabining muvaffaqiyati uchun u Puritan diniy pravoslavligini Garvardda boʻlmagan tarzda saqlab qolish umidida himoya qilishga sabab boʻldi. Massachusets shtatidagi Dedham shahridagi Birinchi cherkov va cherkovning vaziri ruhoniy Jeyson Xeyven prezidentlikka oʻzining pravoslav ilohiyotshunosligi va "Uslubning pokligi va qadr-qimmati yuqorida aytib oʻtilganlardan ustun turadi. " lekin „juda valetudinary va zaif sogʻligʻi“ tufayli vafot etdi.

**Nomlanishi va rivojlantirishi**

Elayxu Yel oilasining gerbi, universitet 1718-yilda uning nomi bilan atalgan.

1718-yilda rektor Samuel Endryu yoki koloniya gubernatori Gurdon Saltonstallning buyrugʻiga binoan Cotton Mather Bostonda tugʻilgan muvaffaqiyatli biznesmen Elayxu Yel bilan bogʻlanib, kollej uchun yangi bino qurishda moliyaviy yordam soʻradi. Sharqiy Hindiston kompaniyasida Fort-Sent-Jorjning birinchi prezidenti sifatida ishlagan vaqtida Madrasda boylik orttirgan Yel Jeremiya Dummerning ishontirishi bilan (asosan Madras savdogarlari bilan kompaniya siyosati boʻyicha noqonuniy boʻlgan maxfiy shartnomalar orqali), toʻqqiz toʻplam tovarni hadya qildi, ular oʻsha paytda katta miqdorda pul boʻlgan 560 funt sterlingdan koʻproqqa sotilgan. Cotton Mather maktab nomini „Yel kolleji“ deb oʻzgartirishni taklif qildi. Uelscha nomi Yel Ialning inglizcha imlosi boʻlib, Llandegla qishlogʻi yaqinidagi Plas yn Ialdagi oilaviy mulk deb atalgan.

Ayni paytda Angliyada ishlagan Garvard bitiruvchisi 180 ga yaqin taniqli ziyolilarni Yelga kitob sovgʻa qilishga koʻndirgan. 1714-yilda joʻnatilgan 500 ta kitob oʻsha davrdagi zamonaviy ingliz adabiyoti, fanlari, falsafasi va ilohiyotining eng yaxshi namunalari edi. Bu Yeldagi ziyolilarga katta taʼsir koʻrsatdi. Bakalavr Jonatan Edvards Jon Lokning asarlarini kashf etdi va uning „yangi ilohiylik“ deb nomlanuvchi asl ilohiyotini ishlab chiqdi. 1722-yilda yangi gʻoyalarni muhokama qilish uchun oʻquv guruhiga ega boʻlgan rektor va uning olti doʻsti kalvinizmdan voz kechib, arminian boʻlib, Angliya cherkoviga qoʻshilganliklarini eʼlon qilishdi. Ular Angliyada tayinlangan va koloniyalarga Anglikan eʼtiqodi uchun missionerlar sifatida qaytishgan. Tomas Klapp 1745-yilda prezident boʻldi va u kollejni Kalvinist pravoslavligiga qaytarishga harakat qilganda, kutubxonani yopmadi. Boshqa talabalar kutubxonadan Deist kitoblarini topdilar.

**XXI asr tarixi**

2006-yilda Yel va Pekin Universiteti (PKU) Pekinda Qoʻshma bakalavriat dasturini tashkil etdi, bu almashuv dasturi Yel talabalariga bir semestr davomida PKU faxriy talabalari bilan birga yashash va oʻqish imkonini beradi. 2012-yil iyul oyida Yel universiteti-PKU dasturi zaif ishtirok tufayli yakunlandi.

2007-yilda Yel prezidenti lavozimini tark etgan Rik Levin Yelning institutsional ustuvorliklarini tavsiflab berdi: „Birinchidan, Yel mamlakatning eng yaxshi tadqiqot universitetlari orasida bakalavriat taʼlimida mukammallikka intiladi. Ikkinchidan, bizning magistratura va kasb-hunar maktablarimizda, shuningdek, Yel kollejida biz yetakchilarni tarbiyalashga bel bogʻlagan“.

2009-yilda Buyuk Britaniyaning sobiq Bosh vaziri Toni Bleyr Toni Bler Faith Jamgʻarmasining Amerika Qoʻshma Shtatlari Eʼtiqod va Globallashuv Tashabbusi uchun Yelni bitta joy deb tanladi, qolganlari Britaniyaning Durham universiteti va Universiti Technology Mara. 2009-yildan boshlab, Meksikaning sobiq prezidenti Ernesto Zedillo Yel globallashuvni oʻrganish markazi direktori boʻlib, „Globallashuv boʻyicha bahs-munozaralar“ nomli bakalavriat seminarida dars beradi. 2009-yildan boshlab, sobiq prezidentlikka nomzod va DNC raisi Xovard Din turar joy kollejida „Siyosat va siyosatchilarni tushunish“ seminarida dars beradi. Shuningdek, 2009-yilda Yel, London Universitet kolleji va ikkala maktabga qarashli shifoxona majmualari oʻrtasida bemorlarga yordam koʻrsatishni toʻgʻridan-toʻgʻri takomillashtirishga qaratilgan tadqiqotlarni olib borish uchun ittifoq tuzildi. Prezident Richard Levin Yel butun dunyo boʻylab yuzlab boshqa hamkorlikka ega ekanligini taʼkidladi, ammo „birorta ham mavjud hamkorlik UCL bilan yangi hamkorlik miqyosiga mos kelmaydi“.

2013-yil avgust oyida Singapur Milliy universiteti bilan yangi hamkorlik Singapurda Yel-NUS kollejining ochilishiga olib keldi, bu hamkorlikda Osiyoda Gʻarb va Osiyo anʼanalarini oʻz ichiga olgan oʻquv dasturiga ega boʻlgan yangi liberal sanʼat kollejini yaratishga qaratilgan.

2017-yilda, oʻnlab yillar davomida taklif qilingan , Yel universiteti Kalxun kolleji nomini oʻzgartirdi, u qul egasi, abolitsiyaga qarshi va oq tanlilar supremacisti vitse-prezidenti Jon C. Kalxun (hozirgi Greys Xopperdan keyin Hopper kolleji) nomini oldi.

2020-yilda butun dunyoda irqiy munosabatlar va jinoiy adliya islohotiga qaratilgan norozilik namoyishlari ortidan #CancelYale yorligʻi ijtimoiy tarmoqlarda Elayxu Yel nomini Yel universitetidan olib tashlashni talab qilish uchun ishlatilgan. Oʻzgarishlarni qoʻllab-quvvatlashning aksariyati Mayk Chernovich va Enn Koulter kabi siyosiy konservativ ekspertlar tomonidan onlayn bekor qilish madaniyatining haddan tashqari haddan tashqari koʻrinishini satirik qilishdan kelib chiqqan. Yel qullar bilan bir qatorda tovarlar savdosi bilan shugʻullanuvchi Ost-Indiya kompaniyasining prezidenti boʻlgan va uning juda katta xayr-ehsoni Yel oʻzining birinchi stipendiyalari uchun qul savdosidan tushgan pulga tayanishiga olib keldi. vaqflar.

2020-yil avgust oyida AQSh Adliya vazirligi Yelni osiyolik va oq tanli nomzodlarni irqiga koʻra kamsitilganlikda ayblab, tasdiqlovchi harakatlarni qabul qilish siyosati orqali sudga berdi. 2021-yil fevral oyi boshida, yangi Bayden maʼmuriyati ostida Adliya vazirligi daʼvoni qaytarib oldi. Xuddi shu masala boʻyicha Garvardga qarshi xuddi shunday daʼvo bilan mashhur boʻlgan „Adolatli qabul uchun talabalar“ guruhi daʼvoni qayta topshirishni rejalashtirmoqda.

**Qabullar**

Qabul qilish statistikasi

Qabul qilish darajasi 6,5 % (barqaror −0,2)

Daromad darajasi 54,9 % (kamaytirish −12)

Test ballari oʻrta 50 %

SAT EBRW 720-780

SAT Math 740-800

ACT kompozitsiyasi 33-35

Oʻrta maktab GPA+

Yuqori 10 % 94 % (kamaytirish −3)

Maktablari oʻrinni egallagan talabalar orasida

Yel kollejiga bakalavriatga qabul qilish US News tomonidan „eng tanlangan“ deb hisoblanadi. 2022-yilda Yel 2026-yil sinfiga 50 015 abituriyentdan 2 234 talabani qabul qildi, 4,46 % qabul darajasi. Talabalarning 98 %i olti yil ichida bitiradi.

Ehtiyojga asoslangan moliyaviy yordam dasturi orqali Yel barcha ariza beruvchilarning toʻliq koʻrsatilgan moliyaviy ehtiyojlarini qondirish majburiyatini oladi. Aksariyat moliyaviy yordam grantlar va stipendiyalar koʻrinishida boʻlib, universitetga qaytarib toʻlanishi shart emas va 2017-yilgi sinf uchun oʻrtacha ehtiyojga asoslangan yordam granti 46,395 dollarni tashkil etdi. Yel kolleji talabalarining 15 % ota-onasining hissasi yoʻqligi kutilmoqda va taxminan 50 % moliyaviy yordam oladi. 2013-yilgi sinfning 16 % ga yaqini oʻqishni tugatgandan soʻng qandaydir shaklda talaba krediti boʻyicha qarzga ega boʻlgan, qarz oluvchilar orasida oʻrtacha 13 000 AQSh dollari qarzi boʻlgan. 2019-yilda Yel 2500 AQSh dollari miqdoridagi Milliy xizmatlari uchun stipendiya (140 nafar olim) oluvchilarni roʻyxatga olish boʻyicha ikkinchi oʻrinni egalladi.

Yel magistrantlarining yarmi ayollar, 39 % dan ortigʻi AQSH fuqarolari (19 % kam vakillik qiladigan ozchiliklar) va 10,5 % xalqaro talabalardir. 55 % davlat maktablarida va 45 % xususiy, diniy yoki xalqaro maktablarda oʻqigan va oʻquvchilarning 97 % oʻrta maktab sinfining eng yaxshi 10 % ini tashkil qilgan. Har yili Yel kolleji Eli Uitni talabalari dasturi orqali noanʼanaviy talabalarning kichik guruhini ham qabul qiladi.

## Siyosatchilar

### Yel Universitetini bitirgan AQShning beshta prezidenti

* Uilyam Taft, Govard – AQShning 27-nchi Prezidenti (1909—1913-yillar), 10-Oliy sud raisi AQSh (1921—1930);
* Jerald Ford, Rudolf – AQShning 38-nchi Prezidenti (1974—1977-yillar), 40-AQSh vitse-prezidenti (1973—1974);
* Jorj G. U. Bush‎ – AQShning 41-nchi Prezidenti (1989—1993-yillar), 43-AQSh vitse-prezidenti (1981—1989);
* Bill Klinton – AQShning 42-nchi Prezidenti (1993—2001);
* Jorj U. Bush – AQShning 43-nchi Prezidenti (2001—2009).

### AQShning boshqa taniqli davlat arboblari
* Uolkott, Oliver – 2-AQSh moliya vaziri (1795—1800);
* Kelxun, Djon Koldvell – 7-AQSh vitse-prezidenti (1825—1832), 16-AQSh davlat kotibi (1844—1845);
* Mak-Vey, Franklin – 45-AQSh moliya vaziri (1909—1913);
* Stimson, Genri Lyuis – 46-AQSh davlat kotibi (1929—1933), 45-54-AQSh mudofa vaziri (1911—1913 va 1940—1954);
* Acheson, Din – 51-AQSh davlat kotibi (1949—1953);
* Lovett, Robert – AQSh mudofa vaziri (1951—1953);
* Fauler, Genri Xemmill – 58-AQSh moliya vaziri (1965—1968);
* Vens, Sayrus – 57-AQSh davlat kotibi (1977—1980);
* Boldridj, Malkolm – 27-AQSh savdo vaziri (1981—1987);
* Breydi, Nikolas Frederik – 68-AQSh moliya vaziri (1988—1993);
* Rubin, Robert Edvard – 70-AQSh moliya vaziri (1995—1999);
* Xillari Klinton – 67-AQSh davlat kotibi (2009-2012), 44-AQShning birinchi ledisi (1993—2001);
* Lokk, Geri – 36-AQSh savdo vaziri (2009—2011).
* Janet Yellen – AQSH Federal rezervi raisi

### Horijiy mamlakatlarning davlat arboblari
* Karstens Karl – Germaniya Federal prezidenti (1979—1984);
* Monti Mario – Italiya Vazirlar maslahat uyushmasi raisi (2011—2012);
* Sedilo Ernesto – Meksika prezidenti (1994—2000);
* Tansu Chiller – Birinchi va hozircha yagona Turkiya bosh vaziri (1993—1996).
* Aleksey Navalniy – taniqli rossiylik oppozitsioner

### Olimlar
* Akerlof, Jorj – amerikalik iqtisodchi,Iqtisodiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (2001)
* Vikri, Uilyam – amerikalik iqtisodchi, Iqtisodiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (1996)
* Vishaus, Erik – amerikalik biolog, Fiziologiya va Tibbiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (1995)
* Gell-Mann, Myurrey – amerikalik fizik, Fizika sohasida Nobel mukofoti laureati (1969)
* Gibbs, Jozayya Uillard – amerikalik matematik, fizik va fizikoximik
* Gilman, Alfred – amerikalik farmakolog va bioximik, Fiziologiya va Tibbiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (1994)
* Daymond, Piter – amerikalik iqtisodchi, Iqtisodiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (2010)
* Krugman, Pol – amerikalik iqtisodchi, laureat Iqtisodiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (2008)
* Kushing, Xarvi – amerikalik neyrojarroh, amerika va jahon neyrojarrohligining asos soluvchisi
* Lederberg, Joshua – amerikalik genetik va bioximik, Fiziologiya va Tibbiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (1958)
* Li, David Morris – amerikalik fizik, Fizika sohasida Nobel mukofoti laureati (1996)
* Lourens, Ernest Orlando – amerikalik fizik, Fizika sohasida Nobel mukofoti laureati (1939)
* Nevill, Robert Kammings – amerikalik faylasuf va teolog.
* Tompson, Jon Griggs – amerikalik matematik, Uch karra: Fildsov mukofoti (1970), Volf mukofoti (1992), Abelya mukofoti (2008) laureatidir.
* Felps, Edmund – amerikalik iqtisodchi, Iqtisodiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (2006)
* Enders, Djon Franklin – amerikalik virusolog, Fiziologiya va Tibbiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (1954)

### Tadbirkorlar, madaniyat, sanʼat va sport arboblari
* Ayvz, Charlz – amerikalik bastakor
* Braun, Samuel Robbins – amerikalik missioner Xitoyda va Yaponiyada
* Bakli, Kristofer – amerikalik yozuvchi
* Jiamatti, Pol – amerikalik aktyor va komik, „Oltin globus“ mukofoti laureati (2008, 2010)
* Duxov, Devid – amerikalik aktyor, „Oltin globus“ mukofoti laureati (1997, 2007)
* Lyuis, Sinkler – amerikalik yozuvchi, birinchi bor AQShda Adabiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (1930)
* Lyus, Genri – amerikalik jurnalist va nashriyotchi, Time jurnal asoschisi
* Makdormend, Frensis – amerikalik aktrisa, „Oskar“ mukofoti laureati (1996)
* Morze, Semyuel – amerikalik rassom
* Hayal Pozanti – turk-amerikalik rassom
* Norton, Edvard – amerikalik aktyor, ssenarist, rejisser, „Oltin globus“ mukofoti laureati (1996)
* Nyuman, Pol – amerikalik aktyor, „Oskar“ mukofoti laureati (1987) va „Oltin globus“ mukofoti laureati (1957, 1969, 2006)
* Podolof, Moris – birinchi prezident NBA (1946—1963)
* Strip, Meril – amerikalik aktrisa, „Oskar“ (1980, 1981, 2012) va „Oltin globus“ mukofotlari laureati(1980, 1982, 1983, 2003, 2004, 2007, 2010, 2012)
* Templton, Jon Marks – amerikalik tadbirkor va filantrop
* Foster, Jodi – amerikalik aktrisa, „Oskar“ mukofoti laureati (1989, 1992)
* Uiver, Sigurni – amerikalik aktrisa
* Shollander, Don – besh marotiba suzish boʻyicha Olimpiya chempioni
* Yang, Aaron – amerikalik zamonaviy rassom

## Manbalar

## Havolalar
* Ofitsialniy sayt Yelskogo universiteta
* Open Yale courses Zapisi (video, audio, stenogrammi) leksiy Yelskogo universiteta
* Video leksiy Yelskogo universiteta na sayte Academic Earth