open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abonentlar telegraf aloqasi

**Abonentlar telegraf aloqasi** — telegraf apparatlari orqali korxona va muassasalar oʻrtasida mustaqil telegraf aloqasi oʻrnatish. Abonentlar telegraf aloqasi oʻrnatish uchun avtomat yoki dastaki telegraf stansiyasi va telegraf apparatlaridan tashqari maxsus chaqirish va raqam terish moslamalari ham boʻlishi kerak. Telegraf apparatlari aloqa liniyasi (yoʻli) orqali telegraf stansiyasiga ulanadi. Telegraf stansiyasining ishlash tarzi avtomat telefon stansiya (ATS)ning ishlash tarzidan farq qilmaydi. Abonentlar telegraf aloqasi a. axborotlarni kecha-kunduz ayir-boshlash imkoniyatini beradi (yana qarang Teleks).
## Manbalar
Abordaj

**Abordaj** (frans. abordaqe, bord — kema borti — qiri) — eshkakli va yel-kanli kemalar bir-biriga yaqin kelganda, ikkala tomon askarlarining kemalarga oʻtib, yuzma-yuz jang qilish usuli (19-asrgacha). A. usuli eshkakli qayiqlar bilan ham katta kemalarga nisbatan odatda tun-da qoʻllangan. Artilleriyaning uzoq, masofaga oʻq uzish va tez otish qobiliyati kuchayishi, tez-yurar kemalarning pay-do boʻlishi tufayli A. oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.
## Manbalar
Aborigenlar

**Aborigenlar** (lotincha: aborigine – qadimdan, boshdan) – 1) biror mamlakat, oʻlkaning qadimdan oʻsha joyda yashab kelayotgan tub aholisi. Qadimgi Rim rivoyatlariga koʻra, Apennin togʻlari etaklaridagi Latsiyada yashovchi qadimgi qabila aborigenlar deb atalgan; 2) oʻsimlik va hayvonlarning bir joyning oʻziga qadimdan xos boʻlgan mahalliy, jaydari nav va zotlari (qarang Avtoxtonlar).
## Manbalar
Abolitsionizm

**Abolitsionizm** (lotincha: abolitio -yoʻqotish, bekor qilish) — 1) biror qonunga barham berish uchun qilinadigan ijtimoiy harakat; 2) qora tanlilarni Qullikdan ozod qilish harakati. A. 18-asr da AQSH, Fransiya va Buyuk Britaniyada paydo boʻlib, 19-asrning 1- yarmida avj olgan. AQShdagi A. jamiyatlari quldorlikka qarshi targʻibotni kuchaytirdilar. A. ziyolilar, fermerlar va ishchilarni birlashtirdi. U 1861-65-yillarda AQShda boʻlib oʻtgan fuqarolar urushini tayyor-lashda muhim rol oʻynadi. Bu urush na-tijasida AQSH janubidagi quldorlikka chek qoʻyildi; 3) Buyuk Britaniya, Fransiya va boshqa ayrim mamlakatlarda mustamlakalardagi kuldorlikni bekor kilish uchun olib borilgan kurash harakati.
## Manbalar
Abortiv infeksiya

**Abortiv infeksiya** — 1) (tibbiyotda) yuqumli kasallikning roʻy-rost yuzaga chiqmay, qisqa vaqt davom etishi; 2) (mikrobiologiyada) bakteriya hujayrasiga bakteriofag yuqtirilgach, fag zarralarining koʻpaymasligi, bak-teriyaning erib ketmasligi. Bakteriyalar hujayrasini turli moddalar bilan dori-lash, och qoldirish, kalsiy ionlarining boʻlmasligi ularda fagning koʻpayishiga toʻsqinlik qila oladi.
## Manbalar
Abr

**Abr** () – bulut) – bezak turi. Tarhi bulutsimon koʻrinishda amaliy bezak sanʼatida jumladan abrbandi usulida tayyorlanadigan gazlamalar (shoyi, atlas), meʼmorlik, kulollik, muqovasozlikda ayniqsa koʻproq uchraydi.
## Manbalar
Abraziv asboblar

**Abraziv asboblar** (keskichlar) -abraziv materiallardan maʼlum shak-lda tayyorlanadigan asboblar. Abraziv asboblarning qattiq(mas, silliqlash doirasi, qayroqtosh) va yumshoq (mas, jilvir lat-ta) xillari boʻladi. Bular metall, tosh, shisha, taxta, rezina, charm, marmar kabi tabiiy va sunʼiy materiallar sirtini silliqlashda hamda togʻ jinslarini par-malashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Abraziv asboblar ishlab chiqaradigan Toshkent abraziv zavodi bor.
## Manbalar
Abraziv ishlov berish

**Abraziv ishlov berish** — abra-ziv asboblar yordamida metallar, shisha, yogʻoch va boshqa materiallarga mexanik ishlov berish. Abraziv ishlov berish b. jumlasiga silliklash va yaltiratish, xoninglash, ishqalash, charx-lash, oʻlchamiga yetkazish va boshqa usullar ki-radi (yana qarang Abraziv materiallar).
## Manbalar
Abraziv materiallar

**Abraziv materiallar**, abra-zivlar (lot. abrasio — qirtishlamoq) — mayda donador yoki kukunsimon qattiq materiallar. Ulardan charxtosh, jilvir, qayroq va boshqa tayyorlanadi. Abraziv materiallar tabiiy va sunʼiy xillarga boʻlinadi. Olmos, korund, kvars va boshqa tabiiy; elektr ko-rund, kremniy karbid (karborund), bor karbidlar sunʼiydir. Sanoatda sunʼiy Abraziv materiallar keng qoʻllanadi. Sunʼiy korund yoki elektr korund, asosan, alyuminiy (Sh)-oksiddan iborat, u tabiiy jinslar (giltuproq va boshqalar)ni elektr pechlarda eri-tib olinadi. Elektr korund juda qattiq material, 2050°S gacha temperaturaga chidaydi. Birmuncha qovushoq, oʻtkir qirrali dona-chalar tarzida uvalanadi. Elektr korund tarkibida alyuminiy (Sh)-oksid koʻpaysa, qattiqligi va qovushoqligi ortadi. Tar-kibidagi alyuminiy (Sh)-oksidning miqdoriga koʻra elektr korundlar ikki xil boʻladi: 1 — oq elektr korund (98 — 99%, shartli belgisi — EB), 2 — normal elektr korund (91%dan kam emas, shartli belgisi — E). Kremniy karbid elektr pechda qum va toshkoʻmir aralashmalariga kremniy karbid hosil boʻlishini tezlash-tiruvchi qoʻshimcha materiallar qoʻshib, 1800 — 1850°S gacha qizdirib olinadi. Kremniy karbid elektr korundga nisba-tan ham qattiq, ham moʻrt. Kremniy kar-bid ikki xil boʻladi: 1 — qora kremniy karbid (qum — 95% dan 97% gacha, shart-li belgisi — K4), 2 — koʻk yashil kremniy karbid (qum — 97%, shartli belgisi — K4). Bor karbid qattiqligi olmosga yaqin material. U texnik borat kislota va neft koksidan iborat shixtani eri-tib olinadi. Qoʻngʻir-qora rangli kukun tarzida ishlab chiqariladi. Abraziv asboblarning xillari: 1 — Yassi silliklash doirasi; 2 — konus do-ira; 3 — oʻymali disk; 4 — silliqlash diski; 5 — halqa; 6 — silindrik kosacha; 7 — konussimon kosacha; 8 — minerallar uchun moʻljallangan silindrik; 9 — si-lindrik silliklash kallagi; 10 — ko-nussimon; 11 — gumbazeimon; 12 — sharsimon; 13 — kvadrat shaklli choʻzinchoq; 14 — uch qirrali; 15 -doiraviy; 16 — pichoqsimon; 17 — trapesiya shaklli; 18 — qavariq-botiq; 19 — xoninglash uchun moʻljallangan qayroqtosh. Abraziv materiallarning asosiy koʻrsatkichlari: qattiqligi (MN/m2), mustahkamligi va qovushoqligi, abraziv donalarining shakli, abrazivlik (jilvirlash) xususi-yati, donadorligi.
## Manbalar
Abraziv-suyuqlikli ishlov

**Abraziv-suyuqlikli ishlov** — tarkibida erimagan abraziv do-nalar boʻlgan suyuqlik oqimini ishlanadigan sirtga katta tezlikda yoʻnaltirib, oldingi ishlovdan qolgan izlarni yoʻqotish. Bu usul quyma va toblangan metallarni turli sirtqi shikastlardan tozalashda qoʻllanadi.
## Manbalar
Abrazion terrasa

**Abrazion terrasa** — abraziya na-tijasida hosil boʻlgan dengiz tubining sohil qismi. Abrazion terrasaning koʻndalang kesi-mi qavariq egri chiziqdan iborat boʻlib, qirgʻoqda qiyaligi kam. Qadimgi Abrazion terrasa koʻmilgan (suv ostida qolgan) yoki dengiz sathidan koʻtarilgan boʻladi. Bir necha koʻtarilgan Abrazion terrasa majmui terrasalangan tekisliklarni hosil qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abraziya

**Abraziya** ( — qirish) — biror aʼzo boʻshligʻidagi massani uning ichki devori bilan birga qirib olib tashlash; masalab, bachadon shilliq qavatini qirish; Abraziya abort chogʻida bachadonda homila boʻlaklari qolganda, platsentar polip tufayli qon ketganda, tugʻruqdan soʻng yoʻldosh yoki homila pardasi boʻlaklari qolganda qoʻl bilan tozalash imkoniyati boʻlmagan hollarda qoʻllanadi. Tanosil aʼzolari yalligʻlanganda, bachadon fibromiomasida, bachadondan tashqari homiladorlikda, isitma bilan kechadigan abortda abraziya qilinmaydi.

## Manbalar
Abraziya (maʼnolari)

**Abraziya**:

* Abraziya (lotincha
* Abraziya (geologiya) (geologiyada) — to‘lqin ta’sirida dengiz, ko‘l va yirik suv om-borlari qirg‘og‘ining yemirilishi va te-kislanishi.
Abraziya (geologiya)

**Abraziya** (geologiyada) — toʻlqin taʼsirida dengiz, koʻl va yirik suv om-borlari qirgʻogʻining yemirilishi va te-kislanishi. Yemirilishdan paydo boʻlgan jinslar suv bilan yuvilib dengiz tubiga choʻkadi. A. tezligi qirgʻoqning geologik tuzilishi hamda toʻlqin kuchiga bogʻliq. A. natijasida abrazion terrasa paydo boʻladi. Abrazion terra-saning kengayi-shi natijasida A. asta-sekin soʻnadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abramov muzligi

**Abramov muzligi** — Olay tizmasining jan. yon bagʻridagi muzlik. Koʻksuv (Kizilsuvning irmogʻi) havzasida. Maydoni 22,8&nbsp;km², uz. 10&nbsp;km. Muzlikning toʻyinish havzasi keng muz hosil boʻlish mintaqasi — sirkdan iborat. Muzlik 4960 m ba-landlikdan boshlanib, muzlik tili 3600 m balandlikkacha tushadi. Abramov muzligining eng qalin joyi 160 — 170 m, oʻrtacha qalinligi 110 m. Muzlik tilining harakat tezligi sutkasiga 20 — 30 sm, lekin har 10-11 yilda bir marta muzlik tilining harakati sutkasiga 2 m ga yetadi. 1972 — 73 yillarda muzlik tilining quyi qismi 625 m ga surilgan. Abramov muzligida 19-asr oxiridan muntazam tadqiqot ishlari olib borilmoqda.
## Manbalar
Abrband

**Abrband** — atlas va shohining tanda ipiga maxsus usulda gul (naqsh) chizib, boʻyab beruvchi usta.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abrbandi

**Abrbandi** (fors-toj.) — atlas, shoyi tanda iplariga gul (naqsh) solish usuli. Bu usul qoʻl mehnatiga asoslangan: naqshdor qilib boʻyaladigan tanda iplarini oldin qatqoziqqa oʻrab, har 40 — 50 — 60 liviti bir qat qilib qatlanadi. Uning orasiga abrbandi choʻpsa solib, qoʻlqoziqlarga tarang tortib bogʻlab, livitlari yoziladi. Keyin tandaning yuzi boʻylab gullar chiziladi. Bu gullar bir necha rangda boʻlishi va har bir rang alohida bosqichma bosqich boʻyalishi lozim: livitlarning bir rangda boʻyaladigan joylari ochiq qoldirilib, boshqa joylari abr iplar bilan oʻrab boʻgʻiladi va boʻyoqqa solib bir necha minut saqlanadi. Ipakka rang yaxshi singishi uchun achchiqtosh eritmasi (achchiqqozon)ga solib olinadi va quritiladi. Soʻng boʻyoq ichgan livitlar boʻgʻiladi, boshqa livitlari yechilib, ikkinchi xil boʻyoqqa boʻyaladiganlari ochiq qoldirilib, boshqalari yana mahkam boʻgʻilib, boʻyoqqa solinadi va hokazo. Tanda ipining abr boʻgʻilmay qolgan, ammo mayda gullar tushadigan joyi kosa boʻyoqda boʻyaladi. Tandaning hammasi boʻyalib, achchiqtoshga solinib quritilgach, juftlangan livitlar qayta tortiladi. Gul berilgan naxlar (eniga) yoziladi va matoning butun guli toʻliq shakl oladi. Gul solingan tandaga gula koʻtarib, tigʻdan oʻtkazilgandan soʻng, toʻqish uchun dastgohga solinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abrbandxona

**Abrbandxona** — atlas va shoyi tanda iplari boʻyaladigan korxonaning abrband (usta) ishlaydigan boʻlimi.
## Manbalar
Abreklar

**Abreklar** (osetincha abirayeg, abreg — darbadar, yoʻltoʻsar soʻzidan) — oʻtmishda Shimoliy Kavkaz xalqlarida urugʻ dargohidan haydalib, sargardonlik va yoʻltoʻsarlik bilan hayot kechirgan kishilar. Rus imperiyasi Shimoliy Kavkazni bosib olgan vaqtlardan rus bosqinchilariga 8qarshi yakka holda kurashganlarning barchasi shu nom bilan atalgan.
## Manbalar
Abri bahor

**Abri bahor** (fors- bulut) — kitobat sanʼatiaa qoʻlyozma kitob sahifalarini bezash sanʼati; shuningdek shu usulda yaratilgan tasvir. Maxsus idishdagi da-raxt yelimining suvdagi eritmasiga yelim va boshqalar bilan aralashtirib tayyorlangan turli rangdagi boʻyoklar moʻyqalam yor-damida navbati bilan (toʻq rangdan och rang-ga qarab) so-iladi. Maxsus taroq vositasida turli rasm (tasvir)lar hosil qilib taralgan yelim yuzasidagi boʻyoqlar ustiga sur qogʻoz yopiladi; bir necha daqiqadan soʻng u ohista olinib, qogʻozdagi suyuqlik oqib tushishi uchun bir uchidan osib qoʻyiladi, keyin soya joyda quritiladi. Abri bahorning egri-bugri chiziqli mavhum gullaridan tashqari mujassamotga ustalar turli handasiy shakllar, oʻsimliksimon mavzular, hatto sheʼriy parchalar ham kiritishgan. Abri bahor gullari biri ikkinchisini takrorlamagan. Faqat mohir ustalargina aynan bir naqshni bir necha mar-ta takroran yaratishga erishgan. Ustalar tomonidan tilla zarralar bilan ishlangan Abri bahor qogʻozi ham tayyorlangan. Qoʻlyozma ki-toblarni bu usulda bezatish Hirot kito-bat sanʼatida taraqqiy etdi, 16 — 17-asrlarda keng tarqaldi. Tabriz, Qazvin, Isfahon va boshqalarda shu usulda bezatib tay-yorlangan qoʻlyozmalar uchraydi. Xoz. kunda unutilib ketgan Abri bahor sanʼatini qaytadan tiklashga urinishlar boʻldi. Jumladan, Oʻzbekistonda 1991-yil Abri bahor sanʼatini tiklagan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutining bir guruh ilmiy xodimlari (A. Madraimov, Sh. Muhammadjonov, M. Salimov va boshqalar) shu usulda bezatilgan bir necha qoʻlyozma kitoblarni qayta tikladilar.
## Manbalar
Abris

**Abris** (nemischa abrip — chiziq, xomaki rasm) — 1) reproduktiv litografiyaga — koʻchirilayotgan tasvir qiyofasi; shaffof material — plyur (yelim qatlamli shaffof qogʻoz), kalka yoki jelatin plyonkaga maxsus tush bilan chiziladi; 2) geodeziyada — dala sharoitida qoʻlda chizilgan va oʻlchamlar koʻrsatilgan xomaki chizma; 3) harbiy ishda yoʻlning xomaki rejasi. Abris jang boshlanishiga oz vaqt qolganda yoki havo yomon paytlarda harbiy mutaxassislar tomonidan koʻz bilan chamalab chiziladi. Yoʻl qogʻozda toʻgʻri chiziq bilan koʻrsatiladi. Yoʻlda uchraydigan narsalar (koʻpriklar, quruqdan aylanib va suvdan kechib oʻtiladigan joylar) nuqta yoki kichik doira bilan koʻrsatiladi. Chiziq bilan koʻrsatishning iloji boʻlmasa, qogʻozning bir chetida qisqa sharh beriladi. Abris, odatda, xarita oʻrnida ishlatiladi.
## Manbalar
Abru

**Abru** (fors. — qosh) — oʻzbek badi-iy kashtachiligida qoʻllaniladigan bez-ak. Shakli tutash qoshga oʻxshaydi. Doʻppi jiyaklariga yoʻrma usulida tikiladi.
## Manbalar
Abruy

**Abruy** (unvoni; qadimgi turkcha Ala, xitoycha Abo — katta maʼnosida, asl ismi — Toʻramon) (? — taxminan 585, Poykend) — kadivarlar qoʻzgʻoloni rahbari.

Baʼzi tarixchilarning fikricha, turk xoqoni Mugʻon (Muqon) bilan Sugʻd kanizagidan tugʻilgan shahzoda Toʻramonning unvoni Abo xoqon (fors. Abruy) boʻlgan. A. Sharqiy turk xoqonligidagi taxt uchun kurashlarda magʻlub boʻlgach, onasi, xotini, bolachaqasidan ajragancha, ozgina tarafdorlari bilan Zarafshon vohasiga qochib kelib qoʻzgʻolon koʻtargan. Buxoro aholisi A.ni Poykend shahri hokimi etib tayinlagan. Qoʻzgʻolon bostirilgach, A. qiynab oʻddirilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Gumilev L. N., Drevniye tyurki. M., 1967.
Absorber

**Absorber** — absorbsiya jarayoni amalga oshiriladigan uskunaning asosiy apparati. Unda gazlardagi moddalar (shu jumladan zararli moddalar) suyuqlikka yutiladi. Kimyo sanoatida, kosmik kemalarning hayotni taʼminlash tizimlari va boshqalarda qoʻllanadi.
## Manbalar
Absorbsiya

**Absorbsiya** ( — yutilish,  — yutayapman soʻzidan) — eritma yoki gaz aralashmasidagi modda (absorbat)larning qattiq jism yoki suyuqlik (absorbent)larga hajmiy yutilishi. Gazlarning suyuqliklarga Absorbsiyalanishidan neftni qayta ishlash, koks-benzol va boshqa sanoat sohalarida foydalaniladi. Gazlarning bugʻ va suyuqliklarda erish darajasining turliligiga asoslangan holda absorbsiyadan texnikada gazlarni tozalash va ajratishda hamda ularni bugʻ gaz aralashmalaridan ajratishda foydalaniladi. Absorbsiyaga qarama-qarshi jarayon desorbsiya deyiladi, u eritma yutgan gazni ajratib olish va absorbentni regeneratsiya qilishda qoʻllanadi.yoq
## Manbalar
Abstinensiya

**Abstinensiya** (lotincha abstinentia — oʻzini tiyish) — kishi doimiy oʻrganib qolgan narsasi (spirtli ichimliklar ichish, narkotik moddalar qabul qilish, jinsiy aloqa qilish) dan voz kechganda kuzatiladigan xumorlik (tushkunlikka tushish, kayfiyatning aynishi, qoʻrquv, uyqusizlik, titrash, tirishish) holati.
## Manbalar
Abri navbahor

**Abri navbahor (Bahor buluti)** – qora toʻp-toʻp, momaqaldiroqli bulut. Turkiston oʻlkasida aprel—iyun oylarida koʻp kuzatiladi. Jala tarzida qattiq yomgʻir, doʻl yogʻadi.

## Manbalar
Abstrakt mehnat

**Abstrakt mehnat** — tovar ishlab chiqaruvchilarning, umuman insonning ish kuchi (fiziologik energiya) sarflashida namoyon boʻladigan, tovar qiymatini yara-tadigan mehnat (qarang Mehnat).
## Manbalar
Abstraksionizm (oqim)

**Abstraksionizm** ( — mavhumlik, nomaʼlumlik, uzoqlashish) — 20-asrdan avval tasviriy sanʼatda paydo boʻlib, keyin adabiyotga oʻz taʼsirini oʻtkazgan oqim. Namoyandalari — Charlz Novard, Styuoriy Devis, Krauford, Ret-ner, Morris, M. Seyfer, P. Mondri-an, Paulo Klee va b. sanʼat borliqning emas, sanʼatkor his-tuygʻularining inʼ-ikosi degan gʻoyani ilgari surishgan. Bu oqimdagilar ijodida his, tuygʻu, xayol borliqdan uzilgan chiziqlar, geometrik shakllarda namoyon boʻladi, shakl va mazmun bir-biriga singib ketadi, yaʼni anʼanaviy tushunchadagi mazmun va shakl oʻz mohiyatini yoʻqotadi. A.ning taʼsiri fransuz sheʼriyatida ayniqsa sezilarlidir. A. badiiy adabiyotda „antiroman“ va b. koʻrinishlarda namoyon boʻlmoqda. A. oqimi namoyandalari „voqelikni inkor etish evaziga ruhiy voqelik“ yaratmoqchi boʻladilar.50-y.larda A. sanʼatning „Belgilar sanʼati“, „iyerogliflar“, „kalligrafiya“ kabi ichki yoʻnalishlari paydo boʻldi. A. sanʼatga maʼlum bir uslubiy yangilik olib kelgan boʻlsada, taniqli mutafakkir va sanʼatkorlarning tanqidiga uchradi. Xususan, A. Kamyu voqelikdan mutlaq uzilgan asarning faqat voqelikka yopishib olgan asardan farqi yoʻq deb qaraydi. Kamyuning fikricha, sanʼat voqelik va sanʼatkor his-tuygʻulari oʻrtasidagi erkin va tabiiy uygʻunlashuvdan paydo boʻladi. Lekin A. sanʼat va uning tasvir usullari haqidagi tasavvurni boyitgani uchun ham qimmatlidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abstraksiya

**Abstraksiya** (lot. abstractio — ajratish, mavhumlash) — 1) butunning tomoni, momenti, boʻlagi, fragmenti, rivojlana olmagan, bir tomonlama, fragmentar (abstrakt) narsa; 2) bilishda ob’ektiv reallikdagi predmet, hodisalarning ikkinchi darajali, uncha muhim boʻlmagan ayrim xususiyatlaridan xayolan uzoqlashtiruvchi va shu asosda ularning eng muhim, asosiy tomonlarini boʻrttirib koʻrsatuvchi fikriy model. Narsa va hodisalarning konkret tomon, belgilaridan uzoqlashish va muhim jihat, belgilarini ajratish jarayoni abstraksiyalash (mavhumlashtirish), shu jarayonning natijasi, yakuni, xulosasi esa abstraksiya deyiladi. Abstraksiya bilishda tushuncha, kategoriya shaklida namoyon boʻladi. Mavhumlashtirish asosan tafakkurning muhim xususiyati hisoblansada, lekin tasavvurda ham abstraksiyaning ayrim elementlarini uchratish mumkin. Abstraksiyalash jarayonida turli kategoriyalar, qonun, qonuniyat, sababiyat kabi mavhum tushunchalar vujudga kelib, bu tushuncha va kategoriyalar olamni bilishning muhim yakunlarini, natijalarini qurollarini tashkil etadi. Olamni oʻrganishda, hodisalarning mohiyatini ochishda, ular haqida toʻgʻri xulosalar chiqarishda A. ning ahamiyati katta. Abstraksiyalash miyaning sof ichki mahsuli emas, u reallikdagi hodisalar xususiyatini u yoki bu tarzda aks ettirishning hosilasidir. Reallikdagi har bir predmet bevosita yoki bilvosita boshqa predmet bilan bogʻliq va u bilan birga qandaydir umumiylikka ega. Shuning uchun har bir predmetning faqat oʻziga xos xislatlari bilan birga umumiy tomonlari ham borki, bular shu predmetning maʼlum tartibga, qandaydir umumiy qonuniyatga boʻysunishini koʻrsatadi. Shu umumiy tomonlarda bir turdagi qator predmetlarning hammasiga xos boʻlgan xususiyatlar ifodalanadi, buni faqat predmetning ayrim tomonlarini mavhumlashtirish, ulardan uzoqlashib, umumiy tomonlarini aniqlabgina bilish mumkin. A. jarayonida real predmetlardan ajralib qolish hodisalari ham koʻp uchraydi, bunda u asosli xulosalarga emas, balki xato natijalarga, quruq formula, sxemalarga olib keladi. A. ilm-fan, sanʼat uchun reallikni toʻgʻri va chuqur, har tomonlama bilish quroli boʻlib xizmat qiladi. Falsafa A. va abstraksiyalashning mohiyati, mazmuni, tabiati, ahamiyatini eng umumiy shaklda yoritib beradi. Aning turli xususiy tomonlari mantiq, psixologiyada ham tahlil etiladi. A. dialektika doirasida talqin etilganda, „konkretlikdan abstraktlikka oʻtish“ va „abstraktlikdan konkretlikka oʻtish“ degan dialektik bilish usullari asoslab beriladi.
## Manbalar
Absurd drama

**Absurd drama**, absurd teatr, gʻayrimantiqiy teatr — dramaturgiyadagi oqimning shartli nomi. 50 — 60-yillarda oqim tarafdorlari inson hayoti maʼnosiz, mavhum degan nuqtai nazarni ilgari soʻradi. Ular fikricha, inson hatto nima uchun yashayotganini ham anglab yetolmaydi, u doimo yolgʻon burch, yolgʻon axloq, yolgʻon munosabatlar qurboni boʻlaveradi. Absurd drama asoschisi va nazariyotchisi S. Bekketning „Godoning kutilishi“ (1952) fojiali komediyasida Vladimir va Estragon tashlandiq yoʻlda uchrashib qolishadi, asar davomida ikkalasi ham Godoni ku-tib oʻtirishadi. Asarda boshqa voqea yoʻq. Godo balki boylikdir, balki baxtdir, balki oʻlimdir? Asarda bu haqda hech nar-sa deyilmaydi, undan chiqadigan xulosa shuki, inson hayoti ham Godoni kutish kabi yolgʻon, mavhum, maʼnisiz, umidlarga toʻla. Uzoq vaqt Absurd drama namoyandalari asariga quruq safsata deb qarab kelindi, biroq 70-yillarga kelib, ular davr oldiga qoʻygan muammolar dolzarb ekanligi ayon boʻldi. Absurd drama oqimi teatr, dramaturgiyaga sahna shart degan tushunchani olib kirdi, uni nazm va nasrdagi ilgʻor anʼanalar bilan moslashtirdi, teatr, sahna haqidagi tasavvurlarni bir qadar yangiladi, unga zamonaviylik bagʻishladi.
## Manbalar
Abssissa

**Abssissa** (lotincha abscissus — qirqilgan, uzilgan) — nuqtaning (dekart yoki affin) koordinatalaridan birinchisi. Abssissa odatda lotin alifbosining  x harfi bilan belgilanadi.
## Manbalar
Abu Abdulloh Iloqiy

**Abu Abdulloh [[Iloq]]iy** (asl ismi Sharafuddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf al-Iloqiy) (tugʻilgan yili maʼlum emas — vafoti 1068-yil) — oʻrta asrda yashagan mashhur hakim, Ibn Sinoning shogirdlaridan biri. Iloq vohasi (hozirgi Toshkent viloyatining Ohangaron daryosi atrofidagi yerlar)da tugʻilgan (taxallusi shundan olingan). Dastlabki maʼlumotni Shosh (Toshkent) madrasalaridan birida olib, soʻng oʻz bilimini takomillashtirish uchun dastlab Buxoro, keyin Urganchga borib tahsil olgan. Bu yerda u Ibn Sino bilan uchrashgan. Iloqiy tibbiyotdan tashqari falsafa va tarix bilan ham qiziqqan. „Kulliyoti tibbi Iloqiy“ („Iloqiyning tabobat haqida risolalar toʻplami“) asarida tibbiyot tarixiga oid maʼlumotlar berilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abu Bakr usta

**Abu Bakr** (XI — XII asrlar) — binokor usta. 1077 — 1086 yoki 1096 — 1106-yillarda Dandanaqon (hozirgi Turkmaniston)dagi masjidni qurgan. Arxeologik qazishlar natijasida topilgan masjid harobalaridagi bezaklar orasida ustaning ismi va bino qurilgan yillar yozilgan.
## Manbalar
Abu Zayd ad-Dabusiy

**Abu Zayd Ubaydullo ibn Umar ibn Iso ad-Dabusiy** (? — 1039) — buxorolik fiqh olimi. Fiqhda keng tarqalgan "Ilm ul-xilof" ("Ixtiloflar haqidagi ilm") ta’limotiga asos solgan. Asli Dabusiya shahridan. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida Abu Zaydning 1094-yil ko‘chirilgan "Taqvim ul-adilla fil-usul" ("Qonunshunoslik asoslari bo‘yicha dalillar bayoni") va 1278-yil ko‘chirilgan axloqqa doir "al-Amad ul-aqso" ("Oxirgi chegara") asarlari nusxasi saqlanmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abu Jaʼfar Xozin Muhammad ibn Husayn Sagʻoniy Xurosoniy

**Abu Jaʼfar Xozin Muhammad ibn Husayn Sagʻoniy (Chagʻoniy) Xurosoniy** (10-asr) — riyoziyotchi va falakiyotshunos olim. Oʻzidan oldin oʻtgan allomalarning asarlarini puxta oʻrgangan, oʻzi ham ilmiy ijod bilan shugʻullangan, astronomik kuzatuvlar olib borgan. „Kitob zij us-Safoix“, („Gardishlar ziji kitobi“). "Sharh kitob „Usuli handasiy Iqlidus“ ("Evklidning „Usuli handasiy“ kitobi sharhi"), „Tafsir maqolai oshira Iklidus“ ("Evklidning „Oʻninchi maqolasi“ tafsiri") kabi asarlari bor. Hayotining oxirgi yillarida Ray shahrida (Eron) yashagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Abu Zayd ibn Sahl Balxiy

**Abu Zayd ibn Sahl Balxiy** (850-yil, Shomiyotiyon qishlogʻi, Balx viloyati – 934-yil) – geograf, falakiyotshunos, tilshunos va tabib. Oʻrta asr geografiya maktabining mumtoz vakili.

Abu Zayd qisqa muddat Buxoroda yashagan. U arab faylasufi Kindiyning shogirdi. Abu Zayd *"Kitob fi fazli sinoat il-kitobat"* (Kotiblik sanʼatining fazilati haqida kitob), *"Kitob fi fazilati ilm il-axbor"* (Tarix ilmining fazilati haqida kitob), *Kitob ul-asmo il-kunya val-alqob* (Laqablar, kunyalar va ismlar haqida kitob), *Kitob un-nahv vat-tasrif* (Grammatika haqida kitob), *Kitob fi fazilati ulum ir-riyoziyot* (Matematika ilmlarining fazilati haqida kitob) kabi 60 ga yaqin asarlar muallifidir.

Yer yuzining geografiyasiga oid *"Suvar ul-aqolim"* (Iqlimlar suratlari) asari 920-yillarda yozilgan boʻlib, asli saqlanib qolmagan, ammo uni oʻz davrida koʻrgan va oʻqigan sayyohlarning koʻrsatishicha, Abu Zayd oʻz kitobida xaritalar va Yerning tasvirini bermoqni maqsad qilgan, dunyoni qush shakliga oʻxshatib, doiraviy xaritasini chizgan. Bu asarni Istaxriy yangi maʼlumotlar (Fors viloyati, Xuziston, Shimoliy Hindiston geografiyasi) bilan boyitgan. Keyinchalik iromik Ibn Havqal ham bu kitobga baʼzi oʻzgarishlar va qoʻshimchalar qilgan, oqibatda *"Kitob ul-masolik val-mamolik"* mashhur geografik asar yuzaga kelgan. Kitob ichiga turli xaritalar ilova qilingan, bu xaritalar majmui fan tarixida „Islom atlasi“ nomi bilan mashhur.

## Manbalar
Abu Nasr Samarqandiy

**Abu Nasr Samarqandiy** (arabcha: ابو نصر سمرقندي — Abu Nasr Samarqandiy — Toʻliq ismi: Muhammad ibn Mas’ud Sulamiy Samarqandiy
(X asrda yashagan)) — faqih.

## Hayoti va ijodi
Abu Nasr Samarqandiy Abu Nazr Aʼyoshiy nomi bilan tanilgan. Abu Nasr Samarqandiy 320/932-yillari hayot bo‘lgan. Asli Tamimlik boʻlib, keyinchalik Samarqandda yashagan. U kishi shiya mazhabi mufassiri va muhaddis bo‘lgan. Dastlab u sunniy bo‘lgan, so‘ng shiyalikka o‘tgan. Xurosonda bosh imomlik qilgan va o‘z zamonida fiqh ilmida yagona kishi bo‘lgan. shoir va olimlarni o‘ziga do‘st tutgan. Uning mehmonxonasi doimo olimlar bilan gavjum bo‘lgan. Uch yuz ming dinor jamg‘armasini ilm va adabiyot ahllari uchun sarf qilgan. Kitoblari esa tevarak-atrofga tarqalib, juda katta shuhrat qozongan. Arab tilida 208 ta asar yozgan. Bulardan „*Kitob sirat abiy*“ („Otamning tarjimai holi kitobi“), „*Kitob sirat Umar*“ („Umarning tarjimai holi kitobi“), „*Kitob al-muvazzah*“ („Izohlangan narsalar haqida kitob“), „*Kitob sirat Muoviya*“ („Muoviyaning tarjimai holi kitobi“) kabi asarlari diqqatga sazovordir. Ayniqsa uning „*Tafsir as-Sulamiy*“ kitobi mashhur boʻlib, nemis sharqshunosi K.Brokkelmanning yozishicha, bu asarning Ibrohim ibn Ahmad al-Qummiy tomonidan qaytadan ishlangan nusxasi bizgacha yetib kelgan.

## Manbalar
Abu Lays Samarqandiy

**Abu Lays Samarqandiy** (Abu Lays Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Ibrohim as-Samarqandiy) (944 — 1003) — Samarqand shahrida tavallud topgan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, uning ajdodlari Samarqandga Eronning Tus shahridan koʻchib kelishgan. Qonunshunos va ilohiyot olimi, Samarqand shayxulislomi boʻlgan. „Xizonat ul-fikh“ („Fiqh xazinasi“), „Boʻston ul-orifin“ („Oriflar boʻstoni“), „Tafsir ul-Qur’on“ („Qur’on tafsiri“) va shunga oʻxshash bir qancha asarlari mashhur.

Zamonasining yetuk fiqh va tafsir olimi, fozil va nufuzli kishisi boʻlgan.  Asarlaridan quyidagilarini koʻrsatish mumkin:

1. „Tafsirul Qur’on“.  Toʻrt jildli boʻlib, eng yaxshi tafsirlardan hisoblangan.

2. „Xizonat al-fiqh“ („Fiqh xazinalari“).  Bu asarda hanafiy mazhabi aqidalari asosida musulmon qonunshunosligi (fiqh)ning qisqacha taʼrifi berilgan.  Uning 1467 va 1814-yilda kuchirilgan ikki qoʻlyozmasi OʻzR FA Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

3. „An-Navozil“ (Nozil boʻlganlar).  Bu fatvolar haqidagi kitobdir.

4. „Kitob muxtalif ar-rivoyat“ (Turli rivoyatlar haqida kitob).

5. „Bo‘ston al-orifin“ (Oriflar bo‘stoni). Bu axloq va tarbiyaga oid muhim asar. Unda taʼlim-tarbiyaga oid ko‘p rivoyatlar, tarixiy voqealar, hikoyalar va hadislar keltirilgan. Asar 159 bobdan iborat bo‘lib, uning ilm o‘rganish, salom berish, aql haqida aytilgan narsalar, ovqat yeyish qoidalari, ichimliklar, tabobat, ilm va adab fazilatlari kabi boblar, ayniqsa, diqqatga sazovordir.

6. „Tanbeh al-g‘ofilin“ (G‘ofillarga tanbeh). Asar 94 bobdan iborat bo‘lib, ota-onaning bola oldidagi huquqlari, bolaning ota-ona oldidagi huquqlari, sharob ichishdan qaytarish, yolg‘on so‘zlashdan qaytarish, hasad, yetimlarga xayru saxovat, rahm-shafqatli bo‘lish, kasbning fazilatlari kabi boblari nihoyatda katta ahamiyatga egadir. „Tanbeh al-g‘ofilin“ning Buxoro amiri Haydar (1800-1826) topshirig‘i bilan 1873-yil ko‘chirilgan qo‘lyozmalari Oʻzbekiston Respublikasi FA Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

## Manbalar

## Havolalar
Abu Nasr Porso maqbarasi

**Abu Nasr Porso maqbarasi** — Afgʻonistonning Balx shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Naqshbandiya tariqatining koʻzga koʻringan vakili shayx Abu Nasr Porso qabri ustiga 1470-yillari qurilgan. Bino toʻrtburchak tarhli, har tarafi oʻrtasida ikki oshyonli ravoq-ayvonlar bor. Katta peshtoq, ikki yonidagi baland guldasta-burjlar, orqadagi mayda va zich gʻarovli gumbaz juda serhasham. Meʼmor oʻz davrigacha meʼmorchilikda erishilgan barcha ijodiy sifatlardan foydalangan. Ayniqsa koshinkori bezaklar nihoyatda nozik va nafis.

## Manbalar
Abu Said Bahodir

**Abu Said Bahodir** (1305–1335-yillar) – Hulokuiylar davlati hukmdori (1316–1335). Oʻljoytuxonnit oʻgʻli. 1313-yil Xuroson noibi etib tayinlanib, yoshligi sababli uni otaliq yordamida idora etgan. 1316-yil otasi vafot etgach, Hulokuiylar davlati taxtiga oʻtirgan boʻlsada, davlatni uning nomidan amir Choban boshqarib turgan (1327-yilgacha). Abu Said Bahodir davrida Misrga qarshi uzoq vaqt olib borilgan urush pirovardida oʻzaro sulh bilan yakun-langan, Oltin Oʻrda va Chigʻatoy ulusidan qilingan hujumlar qaytarilgan, Kichik Osiyoda moʻgʻullar hukmronligi yanada mustahkamlangan. Abu Said otasi Oʻljoytuxon zamonida davlat dini dara-jasiga koʻtarilgan shialik taʼlimotiga chek qoʻyib, oʻz tangalarida yana choryorlar (toʻrt xalifa – Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali) nomini zarb qildirgan.

## Manbalar
Abu Said (maʼnolari)

**Abu Said**:

* Abu Said (Hulokuiy) (1305-1335) - Hulokuiylar davlati hukmdori (1316—35).
* Abu Said (Temuriy) (Sulton Abu Sayd Mir-zo ibn Sulton Muhammad) (1424—1469) — temuriylarsan.
Abu Said maqbarasi

**Abu Said maqbarasi**, Meona bobo maqbarasi – Turkmanistondagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr oʻrtalari). Ruhoniy Abu Sayd Mayxoniy (Meona bobo, 1049-yil yil v.e.) qabri ustida qurilgan. Murabba tarhli (10,30×10,50 m), qoʻsh gumbazli. Devorlariga gʻishtlar bezakli qilib terilgan. Bosh tarzi peshtoqli. 14-asrda taʼmir qilinib, peshtoki va gumbazi koshin bilan qoplangan, shiftiga girih ishlangan, ichki devorlari ganch bilan suvalib, islimiy naqsh bilan pardoz-langan. Devori yuqori tomon ensizlasha boradi. Poygumbazning tag qismi 12, yuqorisi 24 qirrali qilib gumbazga tu-tashtirilgan, bino tarzlariga ravoqlar ishlangan.
## Manbalar
Abu Mansur Isfahoniy Husayn ibn Zayd ibn Tohir

**Abu Mansur Isfahoniy Husayn ibn Zayd ibn Tohir** (? — 1057) — riyoziyotchi, musiqada Ibn Sinoning (Isfahondagi) shogirdi. Ibn Sinoning falsafiy risolalaridan "Hay ibn Yaqzon" ("Yaqzonning oʻgʻli Hay") asariga sharh yozgan hamda "Shifo" asarining mazmunini saqlagan holda kisqartmasini tuzgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abu Sulaymon Muhammad ibn Tohir ibn Bahrom Sijistoniy Mantiqiy

**Abu sulaymon Muhammad ibn Tohir ibn Bahrom Sijistoniy Mantiqiy** (912— Bag‘dod — 985) — fay-lasuf. Abu Nasr Forobiyning zamon-doshi, u bilan ilmiy bahslar qurgan. A. S. arab va yunon tilini yaxshi bilgan. Uning asarlari: "Risolatun fi marotib quvayyul inson" ("Inson quvvatlarining darajalari haqida risola"), "Rasoyil Eziddavla" ("Eziddavla risolalari"), "Sharhe kutub Aristutolis" ("Arastu kitoblariga sharh"). Ba’zi ma’lumotga qaraganda, A. S.ning "Suvonul hikmatu" ("Hikmatlar to‘plami") va "Muharrik avval" ("Birinchi harakatlanuvchi") asari ham bo‘lgan. A.S. mantiqilmi bilan ko‘p shug‘ullanganligi uchun Mantiqiy laqabiga ega edi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abu Tammom

**Abu Tammom** (taxminan 796-yil, Damashq — 843-yil, Mosul) — arab shoiri. Aso-san qasida yozgan. Arab she’riyatidagi „qadimga qaytish“ harakatining asos-chilaridan. A. T. oʻz davrida xalq ijodi asosida turli sheʼriy toʻplamlar, tazki-ralar ham yaratgan. 7 ta tazkirasi maʼ-lum. Bizgacha „Kitob ul-hamosa“ („Ja-sorat kitobi“) va „An-Naqoid jorir va al-Axtal“ („Jarir va al-Axtalning hajviyalari“) asarlari yetib kelgan. Be-runiy oʻz asarlarida uning she’rlaridan koʻplab namunalar keltirgan va sheʼr yozish uslubini tahlil qilib, „Qofiyat al-alif min al itmom fi sheʼr Abu Tammom“ („Abu Tammom sheʼrlaridagi alif qofiyasi sharhi“) nomli sharh yozgan.
## Manbalar
Abu Tolib (shoir)

**Abu tolib** (Abdusalom ibn al-Husayn al-Maʼmuniy) (taxminan 950-yil, Bagʻdod − 994-yil, Buxoro) — shoir. Xalifa ll-Maʼmun avlodidan. Ray va Nishopurda yashagan. 980-yillarda Buxoroga kelgan, umrining oxirigacha shu yerda yashagan. Buxoroda zamondoshlari orasida qasida va vasf janrlarining yirik namoyandasi boʻlgan. Abu Mansur Saolibiyning „Yatimat addahr“ („Zamona ahlining fazilatlari haqida yagona durdona“) tazkirasining 3-bobi asosan Abu  Tolib ga bagʻishlangan. Asarda uning 332 baytli 96 ta vasfi hamda qasidalaridan parchalar keltirilgan. Koʻpchilik qasidalarini islom sheʼriyati ruhida, sof arab uslubida yozgan. Vasflarida oziq-ovqat, mevalar, buyum-ashyolar, tabiat hodisalari va boshqa tavsif qilingan. Ad.: Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 jildli, 1-jild, T., 1977; Abdullayev I., Poeziya na arabskom yazike v Sredney Azii i Xorasane X — nachala XI v., T., 1984.
Abu Tohirxoja Samarqandiy

**Abu Tohirxoja Samarqandiy** (Mir Abu Tohir ibn Qozi Abu Saʼid Sadr Samarqandiy) (1800-1874) — tarixchi.

1868-yilgacha Samarqandda yashagan, kein Karmanaga koʻchib ketgan.

Axloqqa oid „Axloqi Muzaffariy“ („Muzaffar axloqi“) asari Buxoro amiri Muzaffarga bagʻishlangan. Unda Muzaffarning axloqiy qarashlari va yurish-turishlari bayon qilingan. „Samariya“ asarida Samarqandning qadimgi davrdan to 19-asr gacha boʻlgan tarixi tasvirlangan.

## Manbalar
Abu Ubaydullo Muhammad ibn Sultonxoʻja

**Abu Ubaydullo Muhammad ibn Sultonxoʻja** (Eshonxoʻja Qori Toshkandiy) (1804—?) — tarixchi. Qoʻqon xonligining Toshkentdagi noibi huzurida mirzo va boj yigʻuvchi vazifalarida ishlagan (1860-yil gacha). U „Xulosat ul-ahvol“ („Ahvollar xulosasi“) kitobini yozgan. Unda Qoʻqon xonligining 19-asr 2-yarmiga doir tarixi yoritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abu Yusuf Yoqub

ABU YUSUF, to‘liq ismi Yoqub ibn Ibrohim al-Kufiy al-Ansoriy (731-798 yoki 804) - faqih, islomdagi dastlabki qozi ul-quzzot. Kufada, kambag‘al oilada tavallud topgan. 13 yoshida Kufa qozisi mashhur faqih Ibn Abi Laylodan fiqhdan saboq olgan, oradan 9 y. o‘tgach, Abu Hanifaga. shogirdlikka o‘tib, 15 y.ga yaqin uning shogirdi va eng yaqin yordamchisi bo‘lgan. Boshqa shogirdlar, ayniqsa Zufar al-Huzayl bilan birgalikda A.Yu. fiqh nazariyasini ishlab chiqishda qatnashgan. Abu Hanifa vafotidan so‘ng Iroqdagi ulamolar davrasida ustozi o‘rnini egallab, uning ishini davom ettirgan. Xalifa al-Mahdiy (775-785) A.Yu.ni  ag‘dod qozisi etib tayinlagan, xalifa Horun ar-Rashid (786-809) esa, unga qozi ul-quzzot mansabini berib, butun xalifalikdagi barcha qozilarni tayinlash va qozilar qarori yuzasidan tushgan shikoyatlarni ko‘rib chiqish huquqini bergan. Bunday yuksak martaba A.Yu.ga Abu Hanifaning nazariy qarashlarini amaliyotda keng qo‘llash imkonini bergan, bu esa, hanafiylik mazhabining tarqalishi va mustahkamlanishiga xizmat qilgan. A.Yu. "Kitob al-xiroj" ("Soliq haqida kitob") asarining muallifi bo‘lib, u Horun ar-Rashidning soliq, yer va suvdan foydalanish, davlat boshqaruviga oid savollariga berilgan batafsil javoblaridan iborat. A.Yu.ning shogirdlaridan Muhammad ash-Shayboniy uning maslahat va ma’lumotlaridan keng foydalanib, Abu Hanifa ma’naviy merosini to‘plagan va bir tizimga solgan. Boshqa bir shogirdi esa Ahmad ibn Hanbal bo‘lgan. A.Yu.ning qarashlari Muhammad ash-Shofi’iyga katta ta’sir ko‘rsatgan. ABU QATODA, to‘liq ismi Abu Qatoda al-Haris ibn Rab’iy al-Ansoriy as-Sulamiy (taxm. 604-674) - ansori kiromdan va paygambar (sav)ning suvoriylaridan biri. Rasuli Akramdan 170 hadis rivoyat etgan. Bulardan 21 tasida Buxoriy va Muslim hamfikrdirlar. Faqat Buxoriyda 2, Muslimda 8 hadisi bor. Qolgani boshqa kitoblardadir. Madinai munavvara yoki Kufada vafot etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar

«O’zbekiston milliy entsiklopediyasi»

Davlat ilmiy nashriyoti, 2004
Abu Said Muhammad Rumiy

**Abu Said Muhammad Rumiy** (Paxlavon) (15-asr) – hirotlik olim, shoir, sozanda-bastakor, xonanda. Hirotlik mashhur bastakor – xonanda Usta Shodining shogirdi. U hayotining koʻp qismini Hirot (Husayn Boyqaro saroyi)da oʻtkazgan. Alisher Navoiy rahnamoligida ijod qilgan. Qirq sho-girdiga har kuni ilmi faroiz (matematika)dan, ohangdoshlik (prosodiya) va imlo – inshodan, goʻshtgir (pahlavon)likdan, ilmi musiqiydan taʼlim bergan. Uning Rost maqomining panjgoh qismidagi qoʻshiqlari gʻoyat yoqimli va mashhur. Abu Said Muhammad Rumiy (Paxlavon)ning ijrochilik va bastakorlik faoliyati Navoiyning „Holoti Paxlavon Muhammad“ asarida yoritilgan.
## Manbalar
Abu simbal

**Abu simbal** – Nil daryosi gʻarbiy sohilidagi joy (Misr). Qoyatoshga oʻrnatilgan 2 qadimgi Misr ibodatxonasi (mil. av. 13-asr 1- yarmi) bor. Haykallar, boʻrtma suratlar saqlangan. Bosh ibodatxonaning old tomonida Ramses 11 ning oʻtirgan holdagi 4 ta ulkan xaykali mavjud (1967-yil Asvon toʻgʻoni qurilayotgan paytda daryoning eski oʻzani yonidagi qoyaga koʻchirilgan).
## Manbalar
Abu Hanifa Dinavariy Ahmad ibn Dovud

**Abu Hanifa Dinavariy Ahmad ibn Dovud** (taxminan 815 — Eron, Di-novar sh.— 895) — tarixchi, tilshunos, botanik (xashshob) olim. A. H. D. geografiya, astronomiya va matematika bilan ham shugʻullangan. Uning bizgacha yetib kelgan tarixiy asari "Kitob axborit-tivol" ("Uzun hikoyalar kitobi")dir. Unda umumjahon va Eron tarixi (637 yildan 9-asrgacha) ga oid muhim ma’lumotlar bor. Sharqshunos V. F. Gir-gas tomonidan 1888-yilda rus tilida nashr etilgan. A H. D. "Kitob ushshi’r vash-shu’aro" ("She’r va shoirlar haqida ki-tob") va "Kitob ul-fasohat" ("Fasohat haqida kitob") kabi asarlar yozgan. Uning "Kitob fin-nabot" ("Oʻsimlik haqida kitob") nomli mashhur asari uzoq vaqtlargacha Sharq botanik va tabiblari uchun qoʻllanma boʻlgan. Asarning bizgacha yetib kelgan ba’zi bir qismlari B. Le-vin tomonidan ingliz tiliga tarjima qilinib, nashr etilgan (1953). Abjad tartibida yozilgan bu kitobda 482 xil oʻsimlikning hislati bayon qilingan. Myallif har bir oʻsimlikni ta’rif-lashda oʻz zamonasi shoirlarining shu oʻsimlik haqidagi she’rlaridan namunalar ksltirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Noil Abubakirov

**Noil Qodirovich Abubakirov** (3-may 1919, Qoʻqon — 6-dekabr 1998, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi mux-bir aʼzosi (1979). Kimyo fanlari direktori (1961), professor (1964), Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1941). Oʻzbekiston fanlar akademiyasi kimyo institutida ilmiy xodim (1946-56), Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida direktor oʻrinbosari (1956-65, 1980-83), shu institut glikozidlar kimyosi laboratoriya mudiri (1956-90), 1990-yildan bosh ilmiy xodim. A. rahbarligida yurak glikozidlari — strofantin va uzargenlar sintez qilindi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967).

## Manbalar
Abuja

**Abuja** — Nigeriya poytaxti (1991-yildan). Shahar mamlakatning markaziy qismida joylashgan. Aholi soni 379 ming kishini (1998-yil) tashkil etadi. Poytaxtni Lagosdan Abujaga koʻchirish haqidagi qaror 1976-yilda qabul qilingan.
## Manbalar
Abujahl tarvuzi

**Abujahl tarvuzi** — qovoqdoshlar oilasiga mansub yoʻgʻon, tugunaksimon ildizli koʻp yillik oʻt. Poyasi chirmashuvchi yoki yer bagʻirlab yotuvchi, uzunligi 2-4 m. Barglari, asosan tuxumsimon, chetlari oʻyilgan, gullari sargʻish-oq; changchili gullari (7-15 tadan) poyaning yuqori qismida — shingidda, urugʻchili gullari (5-12 tadan) oʻsimlikning pastki qismida oʻrnashgan. Mevasi qora yoki qoʻngʻir, dumaloq, diametri 7-8&nbsp;mm. Urugʻi yassi-tuxumsimon, mayda. May-iyulda gullaydi. Oʻrta Osiyo (jumladan Oʻzbekiston)da, Yevropada, Kavkaz, Eron va Skandinaviyada uchraydi. Abujahl tarvuzi — dorivor oʻsimlik; ildizida glikozidlar, kraxmal, oshlovchi modda, smola, mochevina, olma kislotaning tuzlari borligi aniqlangan. Abujahl tarvuzining gullamasdan qazib olingan yangi ildizidan tayyorlangan essensiya gomeopatiyatsya qoʻllanadi. Ildizining spirtdagi eritmasi xalq tabobatida ogʻriq qoldirish, jarohat, yaralarni davolash, yoʻtalni qoldirish hamda bod ogʻrigʻini yoʻqotish uchun ishlatiladi. Abujahl tarvuzi suvi gijjani davolashda ham ishlatiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abulfazl Allomiy

**Abulfazl Allomiy** (toʻliq ismi: **Shayx Abulfazl ibn Shayx Muborak**; 1551-yil 14-yanvar – 1602-yil 12-avgust) – davlat arbobi, tarixchi va adib. Abulbarakot Qodiriyning ukasi.

Akbarning vaziri, bosh munshiysi va eng yaqin doʻsti. Uning „Akbarnoma“, „Oyini Akbariy“ („Akbarshoh qonunlari“) kabi yirik tarixiy asarlari Akbarga bagʻishlangan. „Mukotaboti Allomiy“ (boshqa nomi „Inshoyi Abulfazl“) asarida Akbarning 12 viloyat hokimlari, Buxoro xonligi, Eron shohlari va Turkiya sultonlari bilan yozishmalari jam 1ilingan. Bu maktublar boburiylarning qoʻshni Sharq mamlakatlari bilan boʻlgan iqtisodiy va siyosiy munosabatlarini oʻrganishda qimmatli manba hisoblanadi. Abulfazl Allomiy tarjimon sifatida ham nom qoldirdi. U qadimiy hind faylasufi Pilpoyk asarlaridan ayrim parchalarni fors tiliga tarjima qilib, „Iyori donish“ („Bilim oʻlchovi“) nomi bilan bir kitobga jamladi. Abulfazl Allomiy 1603-yil Bundala qabilasining boshligʻi Singxa Devu tarafidan oʻldirilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Balʼamiy

**Abulfazl Bal’amiy Muhammad ibn Ubaydulloh** (?—940) — somoniylar vaziri. U mamlakat obo-donchiligi va ilm-fan rivoji yo‘lida muhim ishlar qilgan, olim va shoirlarni o‘z himoyasiga olgan. Istaxrishpsht yozishicha, Abulfazl Bal’amiy Marv va Buxoroda ko‘p binolar qurdirgan. Shuning uchun "Shayx ul-jalil" ("Ulug‘ shayx") nomiga sazovor bo‘lgan. Abulfazl Bal’amiyga juda ko‘p zamondosh shoirlar madhiyalar yozgan. Abulfazl Bal’amiy Rudakiy bilan ayniqsa yaqin munosabatda bo‘lgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abulfazl maqbarasi

**Abulfazl maqbarasi**, Saraxs bobo maqbarasi -meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Hozirgi Turkmaniston hududida. Din arbobi Abulfazl (1023-yil vafot etgan) qabri ustida qurilgan. Murabba tarhli bino (10,20×10,20 m). Qalin devorining yuqori – toʻrt tomonida ham ravoqli darchalar bor. Qoʻsh gumbazli, gumbaz doirasimon asos ustiga oʻrnatilgan. Ichkarisining dastlabki shakli saqlanmagan. 15-asrda taʼmir etilganda qisman oʻzgargan (ganch suvoq qilingan, muqarnaslar bilan bezatilgan). Hozir bino ancha shikastlangan holda, ravoqlarining tashqi devorlari yemirilgan, peshtoq tepasi nurab tushgan.
## Manbalar
Abulfazl Muhammad Samarqandiy

**Abulfazl Muhammad Samarqandiy** (arabcha: أبو الفضل محمد سمرقندي — Abulfazl Muhammad Samarqandiy — Toʻliq ismi: Imom Abulfazl Muhammad ibn Abduljalil ibn Abdulmalik ibn Ali ibn Haydar Samarqandiy (XII asrda yashagan)) — Tarjimon va tarixchi.

## Hayoti va ijodi
Abulfazl Muhammad Samarqandiy XII asrda yashagan mohir tarjimon va tarixnavis olimdir. U Samarqandda tugʻulgan, Najmiddin Abu Hafs Umar ibn Muhammad ibn Ahmad Nasafiy Samarqandiyning shogirdi bo‘lgan. Shogird o‘z ustozining "*Kitobu-l-qand fi tarixi Samarqand*" („Samarqand tarixi haqida qand kitobi“) nomli arab tilidagi asarining fors-tojik tilidagi qisqartmasini yozgan va uni „*Qandiyyai xo‘rd*“ („Kichik qandiya“) deb nomlagan. „*Qandiyyai xo‘rd*“ ikki qismdan iborat boʻlib, birinchi qismda Samarqand tarixi va undagi qabristonlar tasvirlangan. Bu qismda muallif foydalangan manbalar sifatida „Tarixi Samarqand“, „*Bayonu-l-maorif*“, „*Tajribanoma*“, „*Qisasi nishopuriyon*“ asarlarni eslatiladi. Keyin „*Zikri pironi Hindiston*“ („Hindiston pirlarini eslash“) degan bob boshlanib, foydalanilgan manbalar ko‘rsatiladi. Abulfazl Muhammad Samarqandiy Tohirjonov bu qism asarning oxirgi bobi deb, V. V.
Bartoldning bu qism ehtimol Sayyid Ahmad ibn Mir Vali degan olim
tomonidan kiritilgandir degan fikrini keltiradi. Qisqartmaning mazmuniga qarab, islomgacha bo‘lgan yarim afsona maʼlumotlar,
arab istilosi va unga qarshi kurash, Samarqandning qurilishi, sug‘orish sistemasi, sug‘oriladigan yerlardan olinadigan soliqlarni bilib olish mumkin.
Asarda Samarqand va uning atrofida yashagan aziz avliyolarning tarjimayi holi, Samarqand mozorlari va ularni ziyorat qilish bayoniga ham o‘rin berilgan. „*Qandiyayi xo‘rd*“ning qimmatli jihati yana shundaki, unda Samarqand va uning atrofidagi yerlarning qariyb 1000 yil ilgarigi sug‘orish tizimi haqida maʼlumotlar, Samarqand mozorlari tav-sif etilayotgan qismida esa Samarqand
atrofidagi qishloqlarning boshqa asarlarda uchramaydigan nomlari keltirilgan. „*Qandiyayi xo‘rd*“ning qo‘lyozma nusxalari Abu Rayhon Beruniy nomidagi SHQMning qo‘lyozmalar fondida, Tojikiston FA va Sankt-Peterburg kutubxonalarida saqlanmoqda. Kitob Samarqandda 1327/1909-yili, Tehronda 1334/1953-yili toshbosma usulida nashr etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
## Manbalar
Abulfaraj

**Abulfaraj** (adabiy taxallusi Grigoriy Ioann Bar-Ebrey) (1226-1286) — suriyalik yozuvchi, olim. Monofi-zitlar — Suriya masihiylari boshligʻi. 2Tibbiyot, tarix, falsafa, grammatika-ga oid ilmiy ishlari bor. „Qiziqarli voqealar kitobi“ axloqiy va hajviy mavzuda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abulbaqo ibn Bahouddin

**Abulbaqo ibn Bahouddin** (16-asr 1-yarmi −17-asr 1- choragi) — tarixchi. Xoja Ahmad ibn Jaloluddin Kosoniy (Maxdumi aʼzam)ning nabirasi boʻlib, Abdulazizxon (1540-1549-yillar) saroyida ki-chik davlat lavozimi (hukmgir)da turgan. U bobosiga atab „Jomeʼ ul-maqomoti Maxdumi aʼzam“ („Maxdumi aʼzam maqomotining majmui“) kitobini yozgan (1617-yil). Bu asarda Maxdumi aʼzamning hayotiga oid maʼlumotlardan tashqari, Movarounnahrning 16-asr birinchi yarmidagi iqtisodiy va siyosiy ahvoli hamda shayboniylar bilan Eron oʻrtasidagi munosabatlarga oid kimmatli maʼlumotlar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abulvose

**Abulvose** (15-asr) — shoir. Insho sanʼatida mohir, hazil-mutoyibaga moyil, hozirjavob boʻlgan. A. haqida Vosifiy („Badoye’ ul-vaqoye’“), Jomiy („Bahoriston“), Navoik („Majolis un-nafois“) asarlarida maʼlumotlar be-rilgan. Vosifiy A.ning hozirjavobligi bilan Navoiy tahsiniga sazovor boʻlgani, Sulton Mahmudga bagʻishlangan „Chor dar chor“ qasidasining yaratilishi tarixi va 24 baytli shu qasida matnini ham keltiradi. Jomiy ushbu qasidaga yuksak baho berib, unga hech kim javob yoza ol-maganini aytadi. Navoiy A.ning Majdiddin Muhammad haqida 500 baytdan ortiq, boshqalar haqida 1000 baytdan ziyod hajvlar yozganini maʼlum qiladi. Jomiy vafotidan soʻng Navoiy tavsiyasi bilan A. uning tarjimai holini yozgan.
## Manbalar
Abulfaraj Isfahoniy

**Abulfaraj Isfahoniy** (; 897, Isfahon — 967.21.11, Bagʻdod) — arab yozuvchisi. Umaviylarning Marvon II naslidan. Arab adabiyoti sheʼriyati va tarixi boʻyicha yetuk olim boʻlgan. Hadis, gram-matika, lugʻatchilik, tabobat, astronomiya bilan shugʻullangan. Abulfaraj Isfahoniyning 20 jildli „Al-agʻoniy al-kabir“ („Qoʻshiqlar katta kitobi“)ida arab sheʼriyati haqida mu-fassal maʼlumotlar beriladi. Bu kitob 1285-yilda Misrda nashr etilgan, Yevropada mashhur boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Abulfath Ahmad ibn Sijziy

**Abulfath Ahmad ibn Sijziy** (? — 1024) — shaxmatchi, falakiyot va riyoziyot olimi. Shatranjga oid risola muallifi. 300 dan ortiq shaxmat vaziyatini oʻz ichiga olgan bu risolaning eng qadimgi mukammal nusxasi 1665-yilda Buxoroda koʻchirilgan. Asarda oʻsha davrda va oldin oʻtgan mashhur shaxmatchilar va shaxmat haqida yozgan olimlar toʻgʻrisida maʼlumotlar, bu oʻyinning kelib chiqishini madh etuvchi rivoyatlar, soʻngra 10 ta taʼbiya va 287 ta mansuba bayon qilinadi. Ulardan keyin shaxmat donalarining nisbiy quvvati, shaxmat taxtasidagi har xil matematik hisoblar va shaxmat mavzuidagi 160 ta toʻrtlik sheʼr keltirilgan. A.shatranj bilan mashgʻul boʻlgan kishilar: Abubakr Muhammad ibn Yahyo as-Suliy, Hoja Hakim Abu Rayhon, Abu Sahd Muhammad ibn Ali al Badoyi, Adliy va boshqa haqida maʼlumotlar beradi.
## Manbalar
Abulxayrxon (maʼnolari)

**Abulxayrxon**:

* Abulxayrxon (1412-1468) - O‘zbek ulusi xoni (1428 y.
* Abulxayrxon (Kichik juz) (1693-1748) - Kichik juz xoni.