Pedagogik agent

**Pedagogik agent** — bu kompyuter fanlari va sunʼiy intellektdan olingan va taʼlimga qoʻllanadigan tushunchadir, odatda, aqlli repetitorlik tizimining bir qismi hisoblanadi. Bu taʼlim muhitida oʻquvchi va mazmun oʻrtasidagi simulyatsiya qilingan insonga oʻxshash interfeysdir. Pedagogik agent talaba va boshqa shaxs oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar turini modellashtirish uchun moʻljallangan. Mabanza va de Wet buni „Kompyuter tomonidan foydalanuvchi bilan ijtimoiy jalb qiluvchi tarzda oʻzaro aloqada boʻlgan belgi“ deb taʼriflaydilar. Pedagogik agentga agentning istalgan maqsadiga qarab, oʻquv muhitida repetitor yoki hammuallif kabi turli rollar tayinlanishi mumkin. „Repetitor agenti oʻqituvchi rolini oʻynaydi, birgalikda oʻquvchi agent esa oʻquv sherigi rolini oʻynaydi“.

Pedagogik agentlar tarixi kompyuter animatsiyasi tarixi bilan chambarchas bogʻliq. Kompyuter animatsiyasi rivojlanib borar ekan, dastur va oʻquvchi oʻrtasidagi jonli interfeysni qoʻshish orqali kompyuterlashtirilgan taʼlimni yaxshilash uchun oʻqituvchilar tomonidan qabul qilindi. Pedagogik agentning birinchi versiyalari odamlardan koʻra koʻproq multfilmlar edi, masalan, 1997-yilda Microsoft Office foydalanuvchilariga dasturni yuklash va ulardan foydalanishga yordam bergan. Biroq, kompyuter animatsiyasining rivojlanishi bilan pedagogik agentlar endi jonli koʻrinishi mumkin. 2006-yilga kelib, pedagogik agentni yaratish uchun zarur boʻlgan vaqt va tajribani qisqartirish uchun modulli, qayta foydalanish mumkin boʻlgan vositalarni ishlab chiqildi. Bundan tashqari, 2009-yilda agentlik standartlarini joriy etishga chaqiriq boʻlgan. Pedagogik agentlarni standartlashtirish va qayta ishlatish muammosi kamroq boʻldi, chunki narx pasaydi va animatsiya vositalari keng tarqaldi. Individual pedagogik agentlarni tibbiyot, matematika, huquq, til oʻrganish, avtomobilsozlik va qurolli kuchlar kabi fanlar boʻyicha topish mumkin. Ular maktabgacha yoshdagi bolalardan tortib to kattalargacha boʻlgan har bir yoshga moʻljallangan ilovalarda qoʻllanadi.

## Pedagogik agentni loyihalash bilan bogʻliq oʻrganish nazariyalari

### Tarqalgan bilish nazariyasi
Taqsimlangan bilish nazariyasi — bu bilishning boshqalar bilan hamkorlik kontekstida rivojlanish usuli. Pedagogik agentlar oʻquvchiga kognitiv oʻtkazishga yordam berish uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin, ular artefakt yoki oʻrganishda hamkorlikda rol oʻynaydigan sheriklar sifatida ishlaydi. Foydalanuvchi tomonidan biror bir harakatning bajarilishini qoʻllab-quvvatlash uchun pedagogik agent, agar agent foydalanuvchida yetishmayotgan bilimlar bilan jihozlangan boʻlsa, kognitiv vosita sifatida harakat qilishi mumkin. Foydalanuvchi va pedagogik agent oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar ijtimoiy munosabatlarni osonlashtirishi mumkin. Pedagogik agent ishchi sherik rolini bajarishi mumkin.

### Ijtimoiy-madaniy taʼlim nazariyasi
Ijtimoiy-madaniy taʼlim nazariyasi foydalanuvchining boshqa agentlar bilan oʻzaro aloqada boʻlgan oʻquv faoliyatiga jalb qilinganda qanday rivojlanishidir. Pedagogik agent quyidagilarga qodir: foydalanuvchi soʻraganda aralashishi, foydalanuvchi hal qila olmaydigan vazifalarni qoʻllab-quvvatlashi va oʻquvchilarning kognitiv imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. Pedagogik agent bilan oʻzaro munosabat oʻquvchida turli xil his-tuygʻularni keltirib chiqarishi mumkin. Oʻquvchi hayajonga tushishi, sarosimaga tushishi, umidsizlikka tushishi va yoki tushkunlikka tushishi mumkin. Bu his-tuygʻular oʻquvchilarning motivatsiyasiga taʼsir qiladi.

### Tashqi kognitiv yuk
Tashqi kognitiv yuk — bu maʼlumotni taqdim etish usuli tufayli odamning ish xotirasi tomonidan qoʻshimcha kuch sarflanishi. Pedagogik agent foydalanuvchini chalgʻitib, uning diqqat markaziga aylanib, oʻquv materiali va agent oʻrtasida eʼtiborning boʻlinishiga sabab boʻlishi orqali uning kognitiv yukini oshirishi mumkin. Agentlar rivoyat va shaxsiylashtirishni taqdim etish orqali qabul qilingan kognitiv yukni kamaytirishi mumkin, bu esa foydalanuvchining qiziqishi va motivatsiyasini ragʻbatlantirishi mumkin. Pedagogik vositalardan kognitiv yukni kamaytirish boʻyicha tadqiqotlar minimal boʻlsada, koʻproq tadqiqotlar agentlar uni oshirmasligini koʻrsatdi.

## Samaradorligi
Tadqiqotchilarning fikricha, pedagogik agentlar oʻquv muhitida turli rollarni bajarishi mumkin. Ushbu rollarga misollar: almashtirish, iskala, murabbiylik, sinovdan oʻtkazish yoki protsedurani koʻrsatish yoki modellashtirish. Pedagogik agent repetitor sifatida pedagogik agent bilan va pedagogsiz ekvivalent darslarda taʼlim strategiyasiga hech qanday foyda keltirishi koʻrsatilmagan. Richard Mayerning soʻzlariga koʻra, taʼlimni oshirishning pedagogik agenti boʻyicha tadqiqotlar maʼlum darajada qoʻllab-quvvatlanadi, lekin faqat ijtimoiy signallarning taqdimotchisi sifatida. Birgalikda oʻqiydigan pedagogik agent oʻquvchining oʻz-oʻzini samaradorligini oshiradi, deb ishonadi. Pedagogik vosita taʼlim mazmunining muhim xususiyatlarini koʻrsatib, multimediali oʻrganish boʻyicha tadqiqotlar oʻrganishni yaxshilashni koʻrsatgan signalizatsiya funksiyasini bajarishi mumkin. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, inson va inson oʻzaro taʼsiri pedagogik agentlar bilan toʻliq almashtirilmasligi mumkin, ammo oʻquvchilar agent boʻlmagan multimedia tizimlaridan koʻra agentlarni afzal koʻrishlari mumkin. Bu topilma ijtimoiy agentlik nazariyasi tomonidan quvvatlanadi.

Oʻquv muhitida pedagogik agent rollarining turlicha samaradorligi kabi, foydalanuvchi taʼsirini hisobga oluvchi agentlar ham aralash natijalarga erishdi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, foydalanuvchilarning taʼsiridan foydalanadigan pedagogik agentlar foydalanuvchi bilimini saqlab qolish, motivatsiya va oʻzini oʻzi anglash samaradorligini oshirishi aniqlandi. Biroq, taʼsirchan ifodalarda bunday keng uslublar bilan ularni qoʻllash koʻpincha qiyin. Bundan tashqari, agentlar foydalanuvchining affektiv holatini aniqlik bilan aniqlashlari qiyin boʻlib qolmoqda, chunki taʼsir koʻrsatish odamlarda har xil boʻladi.

## Dizayni

### Jozibadorlik
Pedagogik agentning tashqi koʻrinishi taʼlim talablarini qondirish uchun manipulyatsiya qilinishi mumkin. Pedagogik agentning jozibadorligi, agar foydalanuvchilar pedagogik agentning qarama-qarshi jinsi boʻlsa, oʻquvchining bilimini oshirishi mumkin. Erkak talabalar ayol pedagogik agentlarning shahvoniy koʻrinishini afzal koʻradilar va erkak agentlarning shahvoniy koʻrinishini yoqtirmaydilar. Ayol talabalarni na erkak, na ayol pedagogik agentlarning shahvoniy koʻrinishi oʻziga jalb qilmadi.

### Taʼsirchan javob
Pedagogik agentlar his-tuygʻularni yetkazish va qoʻzgʻatish, balki, u haqida mulohaza yuritish va javob berish imkoniyatiga ega boʻlgan darajaga yetdi. Ushbu agentlar koʻpincha nutq, yuz ifodalari va tana imo-ishoralari kabi turli xil usullar orqali foydalanuvchilarning taʼsirchan harakatlarini aniqlash va ularga javob berish uchun moʻljallangan. Ular foydalanuvchining affektiv holatiga javob beradi va agent dizayniga kiritilgan sensorlarning keng doirasi yordamida ushbu usullardan foydalanadi. Ayniqsa, taʼlim va taʼlim dasturlarida pedagogik agentlar koʻpincha foydalanuvchilar yoki oʻquvchilarda umidsizlik, zerikish, chalkashlik va oqim holatlarini koʻproq aniqlash uchun moʻljallangan. Ushbu agentlarning qoʻshimcha tan olinishi ularni hissiy jihatdan aqlliroq qilish, ular oʻzaro aloqada boʻlgan foydalanuvchilarni taskinlash va ragʻbatlantirishga qaratilgan qadamdir.

### Raqamli vakillik
Pedagogik agentning dizayni koʻpincha uning 2D yoki 3D va statik yoki jonlantirilgan boʻlishidan qatʼiy nazar, uning raqamli tasviridan boshlanadi. Bir nechta tadqiqotlar statik va jonlantirilgan pedagogik vositalarni ishlab chiqdi, keyin nisbiy foydalarni baholadi. Boshqa dizayn mulohazalari singari, statik yoki animatsion agentlardan takomillashtirilgan oʻrganish shubhali boʻlib qolmoqda. Bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, statik tasvir yordamida tasvirlangan agentning koʻrinishi vizual koʻrinishga asoslangan foydalanuvchining eslab qolishiga taʼsir qilishi mumkin. Boshqa tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, statik agent tasvirlari taʼlim natijalarini yaxshilaydi. Biroq, boshqa bir qator tadqiqotlar, foydalanuvchining pedagogik agent statik emas, balki jonlantirilganda koʻproq maʼlumotga ega ekanligini aniqladi. Yaqinda bunday tadqiqotlarning meta-tahlili pedagogik agentlar orqali oʻrganishning ahamiyatsiz yaxshilanishini aniqladi, bu har qanday daʼvolarni qoʻllab-quvvatlash uchun sohada koʻproq ish qilish kerakligini koʻrsatdi.

## Havolalar

* AI: USC Axborot fanlari institutida sunʼiy intellekt tadqiqotlari
* Stenford universiteti: Interaktiv animatsion pedagogik agentlar

## Manbalar