Birinchi Sudan fuqarolik urushi

**Birinchi Sudan fuqarolik urushi** (isyonchilar nomi bilan **[[Anyanya]] qoʻzgʻoloni** yoki **Anyanya I** deb ham ataladi; „Anyanya“ soʻzi Maʼdi tilida „ilon zahri“ degan maʼnoni anglatadi) 1955-yildan 1972-yilgacha davom etgan. Urush Sudanning shimoliy qismi bilan Janubiy Sudan mintaqasi oʻrtasida boʻlib, Janubiy Sudan vakillik va kengroq hududiy avtonomiya talab qilgan. Urush toʻrt asosiy bosqichga boʻlinadi: dastlabki partizanlik urushi, Anyanya qoʻzgʻolonining shakllanishi, hukumat ichidagi siyosiy ziddiyatlar va Janubiy Sudan Ozodlik Harakatining tashkil topishi. Qariyb 17 yil davom etgan bu urushda taxminan bir millionga yaqin odam halok boʻlgan.

Addis-Abeba bitimi 1972-yilda urushni tugatgan boʻlsa-da, Janubiy Sudanning koʻplab talablarini toʻliq qondirmadi va barcha tangliklarni bartaraf eta olmadi. Dastlabki murosaning buzilishi natijasida shimol–janub oʻrtasidagi qarama-qarshilik keyinchalik yana kuchaydi va Ikkinchi Sudan fuqarolik urushiga olib keldi. Bu urush 1983-yildan 2005-yilgacha davom etdi.

## Tarixiy sharoit

### Mustamlaka davri
1956-yilgacha Britaniya hukumati Misr hukumati bilan hamkorlikda (kondominium boshqaruv tizimi ostida) Sudanning shimoliy va janubiy qismlarini, garchi ikkala hudud ham Anglo-Misr Sudani tarkibida boʻlsa-da, alohida mustamlakalar sifatida boshqargan. Keyinchalik shimoliy elita tomonidan kuchli siyosiy bosim ostida bu ikki hudud bitta maʼmuriy birlikka birlashtirildi.

Bu qaror janubiy ozchilik yetakchilarining fikrini soʻramasdan qabul qilindi. Janubliklar shimoliy elita mustamlaka davridagi siyosiy tuzilmada kuchayib borayotgani sababli ular tomonidan yutib yuborilishidan qoʻrqardi. Bundan tashqari, Britaniya mustamlaka maʼmuriyati dekolonizatsiya jarayonida shimoliy elitani qoʻllab-quvvatlab, mustaqillik arafasida ularga siyosiy hokimiyatning asosiy qismini topshirdi.

1956-yilda mustamlaka hukmronligidan chiqib, mustaqil davlatga aylanganidan soʻng, janubiy sudanliklarga qarshi etnik va ichki tangliklar yanada kuchaydi. Mamlakat ichida siyosiy tengsizlik, iqtisodiy rivojlanishdagi muammolar va institutlarning sustligi kabi omillar xalqaro hamjamiyatga deyarli koʻrinmay qolgan boʻlsa-da, Sudan ichkarisida keskin ziddiyatlarni keltirib chiqardi. Shuningdek, shimoliy hukumat rivojlanayotgan demokratiya nomi ostida janubiy ozchiliklarga qarshi kamsituvchi zoʻravonliklarni amalga oshirib, bu bilan IGAD (Rivojlanish boʻyicha hukumatlararo idora) vakolatlarini chetlab oʻtdi.

### Qarashlar

#### Shimol
Fuqarolik urushi boshlanishidan oldin, Shimoliy Sudan elitasida urushning kelib chiqishiga sabab boʻlgan ikki keng tarqalgan tushuncha mavjud edi. Birinchisi, bu jangovar harakatlarni janubning Britaniya mustamlaka boshqaruviga qarshi shikoyatlarining qoldigʻi deb hisoblasa, ikkinchisi buni janublik isyonchilarning hukmron hukumatga qarshi chiqish urinishi sifatida baholardi. Bu ikki tushuncha norozilik va qoʻzgʻolonning koʻtarilishida oʻz boshqaruvlarining hech qanday aybini koʻrsatmagan. Aksincha, hukmron sinf mojaroning davom etishini janubning nasroniylikni qabul qilgani va „zamonaviylashuvi“ bilan izohlashga harakat qilgan.

#### Janub
Janub aholisi uchun fuqarolik urushining boshlanishi muqarrar boʻlib tuyulgan. Sudan mustaqillikka erishganidan soʻng, janubiy elita yangi hukumat ichida deyarli hech qanday siyosiy taʼsirga ega boʻlmagan. Xartumdagi hukumatda ularning taʼsir kuchi juda past boʻlgani sababli janub siyosatchilari oʻz xalqiga nisbatan adolatsizliklarni hal qila olmas edi. Ular nafaqat etnik ozchilik, balki davlat ichida diniy ozchilik sifatida ham kuchli adovatga duch kelgan. Britaniya mustamlakachiligi davridan boshlab janubiy sudanliklar Gʻarb gʻoyalari bilan tanishgan edi. Mintaqada siyosiy tenglik yoki sanoatlashtirish boʻyicha katta oʻzgarishlar boʻlmagan boʻlsa-da, ular nasroniylik va Gʻarb qadriyatlaridan ayrim tushunchalarni oʻz madaniyatlariga singdirganlar. Shu sababli, siyosiy vakillikning cheklanganligi, shimoliy hukumatning majburiy siyosatlari va madaniy rivojlanishga qoʻyilgan toʻsiqlar – urush boshlanishiga bevosita turtki boʻlgan asosiy omillar sifatida koʻrilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Ali, Taisier Mohamed Ahmed, and Robert O. Matthews. *Civil Wars in Africa : Roots and Resolution*. McGill-Queenʼs University Press, 1999. .
* Arnold, Matthew, et al. *South Sudan : From Revolution to Independence*. Oxford University Press, 2013. .
* Assefa, Hizkias. 1987. *Mediation of Civil Wars, Approaches and Strategies – The Sudan Conflict*. Boulder, Colorado: Westview Press.
* 
* 
* Eprile, Cecil. *War and Peace in the Sudan, 1955 – 1972*. David and Charles, London. 1974. .
* Johnson, Douglas H. 1979. „Book Review: The Secret War in the Sudan: 1955–1972 by Edgar OʻBallance“. *African Affairs* 78 (310):132–7.
* Leach, Justin D. 2011. *War and Politics in Sudan : Cultural Identities and the Challenges of the Peace Process*. International Library of African Studies: 36. I. B. Tauris.
* 
* 
* 
* Poggo, Scopas Sekwat. 1999. *War and Conflict in Southern Sudan, 1955–1972*. PhD Dissertation, University of California, Santa Barbara.
* 
*