open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gʻulomiya

**Gʻulomiya** – Oktyabr inqilobigacha Toshkentda toshbosma usuli bilan mahalliy tilda kitob nashr etilgan bosmaxona. 1889-yil Gʻulom Hasan Orifjonov tomonidan dastlab muqovaxona, 1908-yil toshbosmaxona ochilgan. Gʻ.H.Orifjonov oʻzi ham oʻzbek klassiklari asarlarini keng yoyish va xattotlik sanʼati anʼanalarini taraqqiy ettirish tarafdori boʻlgan, xattotlik qilgan.

Gʻulomiyada bosilib chiqqan dastlabki kitoblardan biri Firdavsiyning „Shohnoma“si boʻlgan („Shohnomai Firdavsiy“). Soʻng Alisher Navoiy „Devon“i, Fuzuliy „Gʻazaliyot“i, Muqimiy „Bayoz“i, shuningdek, „Haftiyak“, „Soʻfi Olloyor“, „Chor kitob“, „Qurʼon“, „Nodir ul-meʼroj“, „Tashih ul-imomiy“ kabi turli mazmundagi kitoblar ham bosilib chiqqan. Gʻulomiya nashrlari adadi 2—3 ming nusxa atrofida boʻlgan. Bu yerda jami yuzdan ortiq kitob va risolalar chop etilgan. Gʻulomiya Turkistonda toshbosma kalligrafiyasining rivojlanishida muhim rol oʻynagan.

## Manbalar
Gʻulomlar

**Gʻulomlar** (arab. — bola, yigit, qul) — 1) oʻrta asrlarda musulmon mamlakatlaridagi qullar; 2) Abbosiylar xalifaligida xalifa Maʼmun davri (813—833) da chet ellardan sotib olingan yosh qullar (asosan, turklar)dan tuzilgan otliq gvardiya (qarang Mamluklar); 3) oʻrta asrlarda Usmonli turk imperiyalist zodagonlar koʻngilli qoʻshinining askarlari; 4) Dehli sultonligida turk qul navkarlari hamda ular orasidan chiqqan Dehli sultonlari (1206-90).
Ayyub Gʻulomov

**Ayyub Gʻulomovich Gʻulomov** (1914.15.5 – Toshkent – 1986.30.5) – tilshunos olim, oʻzbek ilmiy grammatikasining asoschilaridan biri. filologiya fanlari doktori (1958), professor (1959). Toshkent pedagogika instituti oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1936). Toshkentdagi oʻrta maktablar va pedagogika texnikumlarida oʻqituvchi (1930—35), pedagogika institutlarida oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (1936—57). Ayni paytda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (1940— 46; 1967—69), sektor mudiri (1946— 49), Oʻrta Osiyo (Toshkent) universiteti oʻzbek tilshunosligi kafedrasida dotsent (1942—46), kafedra mudiri (1946-86).

Gʻulomovning ilmiy asarlari oʻzbek tilshunosligining fonetika va grammatika, leksikologiya va soʻz yasalishi, uslubshunoslik va nutq madaniyati, etimologiya va leksikografiya sohalari, oʻzbek tili tarixi va dialektologiyasi masalalariga bagʻishlangan. Uning „Oʻzbek tilida kelishiklar“ (1941), „Oʻzbek tilida koʻplik kategoriyasi“ (1944), „Sodda gap sintaksisi“ (1948), „Oʻzbek tili morfologiyasiga kirish“ (1953), „Feʼl“ (1954), „Sodda gap“ (1955) kabi asarlari oʻzbek tili ilmiy grammatikasining shakllanishiga asos boʻlib xizmat qiddi. Gʻulomov oʻrta maktablarning 5—9-sinflari uchun „Oʻzbek tili darsliga“ (oʻtgan asrning 70—90-yillarida 20-martaga yaqin nashr etilgan) va oliy oʻquv yurtlari uchun „Hozirgi oʻzbek adabiy tili“ (1961; 2nashri – 1965) kabi darslik va bir qancha qoʻllanmalarning, 2-jildli „Oʻzbek tili grammatikasi“ (1975—76) ning mualliflaridan biridir.

## Kitoblari
*„Oʻzbek tilida aniqlovchilar“, Toshkent, 1940-yil 
*„Oʻzbek tilida urgʻu“, Toshkent, 1947-yil 
*„Etimologik noaniqliklar“, Toshkent, 1975-yil 
*„Oʻzbek tili morfem lugʻati“, Toshkent, 1977 (hamkorlikda).
## Manbalar
Gʻulja

**Gʻulja (**Qulja, Inin) — Xitoy Xalq Respublikasining shimoliy-g‘arbiy qismidagi shahar. **Sintszyan** — Uygʻur muxtor rayonida, **Ili** — Qozoq muxtor viloyatining markazi. Ili daryosi vodiysidagi muhim iqtisodiy markaz. Aholisi **368 800** kishi (2010-yil). Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, muzey mavjud. Chorvachilik mahsulotlari qayta ishlanadi. Gilam toʻqiladi. Shahar yaqinidagi konlardan uran, volfram va boshqa rangli metall rudalari, asbest va grafit qazib olinadi. Shahar atrofida mevali bogʻlar barpo qilingan. Shahar yangi va eski qismdan iborat: anʼanaviy hovlilardan iborat va koʻchalari chiroqsiz boʻlgan mahallalar bilan bir qatorda yangi zamonaviy va koʻp qavatli imoratlar koʻp qurilgan. Turizm markazlaridan. G‘uljaning aholisi asosan uygʻur , xan , xuey va qozoq, shuningdek, moʻgʻul, xibe, oʻzbek, rus hamda boshqa millat vakillaridan iborat.

Shahar oʻrnida qadimda Lama ibodatxonasi boʻlgan. Gʻulja toponimining etimologiyasi ham shu ibodatxona nomi bilan bogʻliq. Biroq mahalliy xalq oʻrtasida saqlanib qolgan maʼlumotlarga koʻra, Gʻulja — arxar soʻzining qadimiy turkiy nomidir. Shaharda 2400–2500-yil muqaddam misdan yasalgan arxar haykali topilgan. Bu esa Gʻulja toponimining tarixi miloddan avvalgi 5-asrga borib taqalishini koʻrsatmoqda. Gʻulja va uning atrofida topilgan 3 ming yillik tarixga ega arxeologik buyumlar (oltin va misdan yasalgan hayvon va odamlar haykalchalari, maishiy buyumlar va boshqalar), 2400 yillik tarixga ega mis koni shahar nisbatan yosh boʻlsa-da, bu yerda qadimdan rivojlangan madaniyat mavjud boʻlganini koʻrsatadi. Chingizxonning 2-oʻgʻli Chigʻatoy hukmdorligi davrida shaharda hunarmandchilik rivojlandi. Jungʻariya xonligi davrida (1635-1755) xon oʻrdasi Gʻuljaga yaqin yerda joylashgan. Manchjurlarning Sin imperiyasi G‘uljada Sharqiy Turkistonni boshqargan oʻz harbiy qoʻmondoni va qoʻshinlarini joylashtirgan. Oʻsha davrda Gʻulja atrofida 6 qalʼa qurilgan. 18-asrda shahar, ayniqsa, rivojlandi. 1933-yilgi **"3 viloyat ([[Ili]], [[Tarbagʻatoy]], [[Oltoy]]) inqilobi"** davrida Gʻulja hukumat markazi edi.
Ulugʻ Gʻulomov

**Gʻulomov Ulugʻ Gʻafurovich** (1933. 10.1 - Toshkent — 1990.15.3) – fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1973). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983). Fizika-matematika fanlari doktori (1972). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizika-texnika institutida ilmiy xodim (1959—62), direktor oʻrinbo-sari (1962), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida direktor oʻrinbosari (1962-69), direktor (196978; 1989-90), laboratoriya mudiri (1978—90). Ilmiy ishlari, asosan, elementar zarralar fizikasi, relyativistik yadrolar fizikasi, radiatsion materialshunoslik, aktivatsion tahlil va radioak-tiv izotoplardan foydalanish sohalariga oid. Yadro emulsiyalarida gi-perfragmentlarning hosil boʻlish mexanizmlarini, yuqori energiyali elementar zarralarning murakkab yad-rolar bilan oʻzaro taʼsirini, relyati-vistik yadrolarning yadro bilan toʻqnashishi mexanizmlarini tadqiq etgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Toshkent shahri Ulugʻbek shaharchasidagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi.

## Manbalar
Gʻumbak

**Gʻumbak** — hasharotlarning toʻliq oʻzgarish bilan rivojlanishidagi bosqich. Gʻ. oziqlanmaydi, odatda harakatsiz, biroq uning ichida juda chuqur oʻzgarishlar yuz berishi tufayli lichinka organlari qayta shakllanib, yetuk forma — imago vujudga keladi. Gʻ.ning 3 xili mavjud: erkin (ochiq), yopiq, yashirin (soxta pillali). Erkin Gʻ.ning oyoq, moʻylov va qanotlari tanasiga yopishmasdan, faqat jips yigʻilib turadi; voyaga yetgan hasharotga oʻxshaydi (mas, qoʻngʻizlar, pardaqanotlilar, toʻrqanotlilar va baʼzi ikkiqanotlilar). Buloqchilar va tuyaboʻyinlarning Gʻ.lari faol hara-katlanadi. Yopiq Gʻ.da moʻylov, oyoq va qanotlar tullash bezlari ajratgan suyuqlikdan vujudga kelgan umumiy qoplam — tigʻiz kutikula tufayli tanaga yopishib turadi (koʻpgina kapalaklar, bargxoʻr qoʻngʻizlar va ikkiqanotlilar). Ularning Gʻ.lari erkin Gʻ.ka nisbatan kam harakat. Yashirin Gʻ.da oxirgi tullash terisi tashlanmaydi va undan soxta pilla vujudga kelib, Gʻ.ni qoplab turadi. Bu qoplamdan lichinka koʻrinmaydi (koʻpgina ikkiqanotlilar). Lichinkaning Gʻ.ka aylanishi odatda pana joylar (tuproq, oʻrmon toʻshamasi, poʻstloq osti, yogʻoch)da, kamdan-kam ochiq yerlar (poʻstloq usti, barg va boshqalar)da yuz beradi.

Gʻ.lik davri koʻpchilik zararkunandalarning qishlovchi bosqichidir. Profilaktik qarshi kurash tadbirlarini hasharotlarning qishlovchi shakli — Gʻ.ni yoʻq qilish uchun qoʻllash yaxshi samara beradi.
Gʻumay

**Gʻumay** — boshoqdoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi silliq, boʻyi 2 m gacha oʻsadi. Barglari choʻziqnashtarsimon, poya uchida koʻp boshokli choʻzinchoq roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi. Iyul-avgustda gullaydi va mevalaydi. Bir tupi 2—4 minggacha urug beradi. Urugʻi tangacha qobiqli boʻlib, tuproqda 3—4 yilgacha unuvchanlik qobiliyatini saqlaydi. 30—35° optimal temperaturada yaxshi unadi. Iddizpoyasi oq rang boʻtimlarga ajralgan, shoxlanadi, tarvaqaylab oʻsadi, 20—50 sm chuqurlikgacha kirib boradi. Gʻ. issiqsevar, 0° dan past temperaturada nobud boʻladi. Ildizpoyasi va urugʻidan qoʻpayadi. Oʻrta Osiyoning sugoriladigan yerlarida keng tarqalgan. Sabzavot va meva ekinzorlarida, ayniqsa, gʻoʻza orasida koʻp uchraydi. Shunintdek, sugʻorish shoxobchalari boʻylarida va boshqa yerlarda oʻsadi. Gʻ. tarqalgan joylarda hosildorlik 50% gacha kamayadi.

Kurash choralari: ketma-ket 2—3 agrotexnik va kimyoviy (dalapon bilan) tadbirlarni birga qoʻshib olib borish; ildizlarni quritish uchun yozda yerni kesakli qilib shudgorlash; chuqur kuzgi shudgor; ekinlarni oʻz vaqtida chuqur kultivatsiya qilish, yerga beda ekish; Gʻ. ildizlarini terib olish.
Gʻuzordaryo

**Gʻuzordaryo** – Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Qashqadaryoning chap irmogʻi. Quyi oqimida, Gʻuzor shahridan quyida **Qorasuv** deb nomlanadi.

Uzunligi 86&nbsp;km. Havzasining maydoni 3170&nbsp;km². Suv yigʻilish maydonining oʻrtacha balandligi 1532 m. Hisor tizmasining shimoli-gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadigan Katta Oʻradaryo va Kichik Oʻradaryolarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Togʻlardan oqib chiqqach, tekislikdan oqib Qashqadaryoga quyiladi.

Oʻrtacha yillik suv sarfi 5,9 m³/sek. Eng koʻp suv sarfi 15,9 m³/sek., eng kam suv sarfi 0,31 m³/sek. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Eng koʻp suv sarfi aprelda (22,5%), eng kam suv sarfi sentyabrda (3,6%) kuzatiladi. Gʻuzordaryoning yuqori qismida Pachkamar suv ombori barpo qilingan hamda daryodan irrigatsion kanallar chiqarilgan. Suvi, asosan, ekin maydonlarini sugʻorishga sarf boʻladi.

 

## Manbalar
Gʻunajin

**Gʻunajin** — 2 yoshdan oshgan urgʻochi qoramol. Tanalar zoti va oʻsishiga qarab birinchi bor qochirishga qoʻyiladi va boʻgʻozlik muddati 6 oyga yetganda gʻunajin guruhiga kiritiladi. Gʻunajinlar boʻgʻozlik davrida toʻyimli va sifatli ozuqalar, makro va mikroelementlar, mineral ozuqali qoʻshimchalar bilan boqiladi va parvarishlanadi.&nbsp;Bunday parvarish Gʻunajinning sogʻlom oʻsishi va homilaning normal rivojlanishini taʼminlaydi. Tugʻishiga 10 kun qolganda ratsiondagi shirali va konsentrat ozuqalar miqdori 50% ga kamaytiriladi, tugʻishi nazoratga olinadi hamda uning buzoqlashida birinchi yordam koʻrsatiladi.
Gʻunjak gʻori

**Gʻunjak gʻori** — Samarqand viloyati Narpay tumanidagi gʻor. Turitogʻning (Zirabuloq — Ziyovuddin togʻlari) janubiy yon bagʻrida, 620 m balandlikda joylashgan. Devon davriga oid ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi Turitogʻning yon bagʻrida (quduq shaklida, diametri 1,5 m). Gʻunjak gʻori ichida, marmar oniksini qazib olish maqsadida, portlash ishlari natijasida vujudga kelgan (uzunligi 40 m li) shtolnya mavjud. Shtolnya orqati (uzunligi 11 m, eni 4-5 m, bat. 2-4 m) gʻor xonasiga kiriladi. Xonadan gʻorning katta xonasiga boruvchi yoʻlakcha (uzunligi 6 m, eni 1-2 m, balandligi 1,5 m) boshlanadi. Katta xona gumbaz shaklida boʻlib diametri taxminan 20 m, balandligi 15 m. Katta xonaning shiftida yer ustiga chiqiladigan (uzunligi 4 m, diametr 2 m gacha boʻlgan) boʻshliq bor. Katta xonada kaltsiy va aroganit minerallaridan stalaktit va stalag-mitlar hosil boʻlib, baʼzi joylarda tutashib ustunlar hosil qilgan. Katta xonadan pastga tomon yoʻlakchalar tarqalgan. Gʻorning katta xonasidagi temperatura 15°, nisbiy namlik 40% (iyun oyida). Gʻorning umumiy uzunligi 90 m, maydoni 404 m2, hajmi 3,6 ming m3dan ziyod.
Gʻuncha (maʼnolari)

**Gʻuncha**:

* Gʻuncha — oʻsimliklarning gul kur-tagi, yozilganda gulga aylanadi.
* Gʻuncha (jurnal) - "GʻUNCHA" — boshlangʻich sinf oʻquvchilariga moʻljallangan jurnal.
Gʻurak

**Gʻurak**, Gurek (7-asr oxiri — taxminan 737) — Sugʻd ixshidi (podshosi) (710—737) va arablarga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon rahbari. Tarxunsh birodari. Qutayba ibn Muslim rahbarligidagi arab qoʻshini bilan Kattaqoʻrgʻon yaqinidagi Arbinjon mavzeida shiddatli jang qilgan (712). Sugʻdiylar Samarqandga chekinishga majbur boʻlishgan. Gʻurak Shosh podshosi, turklar xoqoni va Fargʻona ixshidiga elchilar yuborib, yordam soʻragan. Ammo Qutayba Gʻurakka yordamga kelayotgan turk xoqonining qoʻshiniga qoʻqqisdan hujum qilib tor-mor keltirgan va Samarqandni qamal qilgan. Bir oylik qamaldan soʻng Samarqand taslim boʻlgan. Gʻurak bilan Qutayba oʻrtasida sulh tuzilgan. Unga koʻra, Gʻurak arablarga bir yoʻla 2 ming, yiliga esa 200 ming dirham hisobida xiroj toʻlashi, 30 ming nafar odam berishi, shaharda birorta ham askar saqlamaslik, ichki shaharni boʻshatib, unda minbari bilan masjid bino qilishi, otashparastlik ibodatxonasini buzib, butlarini topshirish kabi shartlarni bajarishi lozim boʻlgan. Bularning evaziga Qutayba Gʻurakni Samarqand, Kesh va Nahshabga hokim etib tayinlaydi. Shunday qilib, u arablarga mute noib boʻlib qoladi. 720-yil Sugʻd aholisi arab istilochilariga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan, unga Gʻurak va Panjikent hokimi Devashshich boshchilik qilgan. Gʻurak Xitoy imperatoriga xat yozib harbiy yordam soʻragan, biroq yordam kelmagan. Xuroson noibi Saʼid Xarashiy bosh boʻlgan arablar qoʻshini qoʻzgʻolonni bostirish uchun koʻp kuch sarflagan. Saʼid Xarashiyning qoʻzgʻolonchilar bilan olib borgan muzokaralari natijasida Gʻurak boshliq sugʻd zodagonlarining bir qismi arablar tomonga oʻtgan. Kuchlar boʻlinib ketgach, Xoʻjanddagi jangda qoʻzgolonchilar yengilgan. Sulh tuzilgach, katta mablagʻ evaziga omon qolgan. 400 savdogardan tashqari, deyarli barcha qoʻzgʻolonchilar xiyonatkorona qirib tashlangan. Taxminlarga koʻra, Gʻurak arablarga qarshi yurishlarning birida halok boʻlgan.

## Adabiyot
* Manba: Istoriya at-Tabari, T., 1987.
* Samarqand tarixi, 1-j., T.. 1971.
Gʻurbat

**Gʻurbat** (taxallusi; asl nomi Ab-dulla Maxdum Karimberdi oʻgʻli) (1850/53 — Fargʻona viloyati Beshariq tumani — 1918) — shoir. Qoʻqonda Muhammad Alixon madrasasida oʻqigan. Oʻzbek va tojik tillarida diniy-tasavvufiy va dunyoviy mavzularda ijod qilgan. Asarlarining katta qismini lirik gʻazallar tashkil etadi. Ularda dunyo norasoligidan nola-faryod qilgan, ilohiy va insoniy muhabbatni, yaxshi xulqlarni, ilm-maʼrifatni ulugʻlagan, yaramas feʼl-atvorli kishilarni hajv qilgan ("Ohkim shod ayla-mas...", "Qoʻlimda pora yoʻq...", "Gulo, ovorai har du jahon qilding..." va boshqalar). Uning Qoʻqon-Namangan-Andijon sayohatlari haqidagi xotiralari mashhur. Gʻurbat sheʼrlaridan devon (10 ming misraga yaqin) tuzgan. Unga 442 gʻazal, 25 muxammas, 12 ruboiy, 7 murabbaʼ, 3 marsiya, 1 taʼrix va 2 chorbayt kirgan. "Devoni Gʻurbat" qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. №10067).

## Adabiyot
* Rahmatova D., Muqimiy izdoshlari(Gʻurbatva Rojiy), T., 1978; Qayyumov P.. Tazkirai Qayyumiy, T., 1998.
Gʻunt

**Gʻunt** — Tojlkiston Respublikasidagi daryo. Panj daryosining oʻng ir-mogʻi. Uzunligi 296&nbsp;km, havzasining maydoni 13,7 ming km². Sharqiy Pomirdagi Janubiy Alichur tizmasining shim. yon bagʻridan boshlanadi. Muzduayreksoy irmogʻi quyilgungacha Gʻurumdi, boshgumbaz daryosi quyilgungacha — Irikyoq, soʻngra Yashilkoʻlgacha Alichur deb ataladi. Koʻldan oqib chiqqandan soʻng Gʻ. deb nom oladi va Rushon hamda Shugʻ-non tizmalari orasidagi tor vodiydan oqadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish joyida (Xorugʻ shahri) 106 m³/sek. Gʻ. boʻyida Xorugʻ GES qurilgan.
Gʻuncha

**Gʻuncha** — oʻsimliklarning gul kurtagi, yozilganda gulga aylanadi. Gʻuncha oʻsimliklarning oddiy barg kurtagidan yirikligi va uchining toʻmtoqligi bilan farq qiladi. Gʻunchada gulning barcha qismlari shakllangan. Barg qoʻltigʻidan hosil boʻlgan gʻuncha (gul boʻrtmasi) oʻsib rivojlanib, to yozilguncha oʻtgan davr gʻunchalash davri deb ataladi. Bu davr oʻsimlik turiga xos asosiy belgi hisoblanadi. Xalq orasida ishlatib kelinayotgan (ayrim oʻsimliklarga nisbatan) shona soʻzi ham aslida gʻuncha mazmunini beradi, shuning uchun gʻunchalash davri shonalash davri deb ham yuritiladi.
Gʻuriylar

**Guriylar** — bu o‘rta asrlarda hukmronlik qilgan musulmon sulolalardan biri bo‘lib, ular asosan Gʻur hududidan chiqqan. Gʻur hozirgi Afgʻoniston markaziy qismida joylashgan tog‘li hudud edi.

## Kelib chiqishi
Guriylar XII asrda kuchaygan. Ular avval kichik mahalliy hukmdorlar bo‘lgan, keyinchalik katta imperiya tuzishga muvaffaq bo‘lishgan.

## Mashhur hukmdorlari
Gʻiyosiddin Muhammad, Muhammad Gʻuriy

Ayniqsa Muhammad Gʻuriy Hindistonga yurishlar qilgan va u yerda musulmon davlatiga asos solgan.

## Hududi
Guriylar davlati Afgʻoniston, Eronning bir qismi, Markaziy Osiyo hududlari, Shimoliy Hindistondan tashkil topgan! 

## Ahamiyati
Guriylar Hindistonda musulmon hukmronligini mustahkamlashga katta hissa qo‘shgan. Keyinchalik ularning o‘rnida Dehli sultonligi tashkil topgan.

## Inqirozi
XIII asr boshlarida ichki nizolar va tashqi bosqinlar sababli Guriylar davlati parchalanib ketgan.
Gʻurra yasarlar

**Gʻurra yasarlar**, yongʻoqyasarlar, pindiqchilar — pardaqanotlilarta mansub kenja turkum. Uz., odatda, 1–5&nbsp;mm, shox-dumlilar qurtida parazitlik qiladigan ibaliya urugʻi turlarining uz. 25&nbsp;mm gacha. 1900 ga yaqin turi bor; asosan, Shimoliy yarim sharda tarqalgan. Koʻpchilik turlari ikki qanotlilar qurtlari va pupariysida parazit, ayrimlari afidid yaydoqchilarning ikkilamchi paraziti. Ikkilamchi oʻsimlikxoʻr turlari eman, naʼmatak va boshqa raʼnodoshlarda qizgʻish rangli boʻrtmalar (gʻurralar) hosil qiladi (nomi shundan). Gʻurra ichida ularning qurtlari rivojlanadi.
Gʻurraklar

**Gʻurraklar** (ing. *Streptopelia*)— kaptarsimonlar turkumiga mansub bir necha tur qushlarning umumiy nomi.

## Tavsifi
Tanasi oʻrtacha 14 sm dan 30 sm gacha boʻladi. Yaltiramaydi, tomogʻida qora dogʻlar bor. Dumi uzun. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda bir urugʻga mansub 4 turi (qumri, oddiy gʻurrak, togʻ gʻurragi, musicha) uchraydi. Daraxt, buta va binolar peshtogʻiga uya quradi. Yilda 2—3-marta va undan ham koʻp 2 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini nari va modasi navbat bilan 13—14 kun atrofida bosadi. Gʻurraklar asosan, donlar bilan oziqlanadi. Ayrim turlari ov obʼyekti hisoblanadi.

## Nomlanishi
Gʻurrak yaʼni *Streptopelia* kaptarning bu turi 1855-yilda fransuz ornitologi Charles Lucien Bonaparte tomonidan fanga kiritilgan. Bu nom qadimgi yunoncha *strétos* (streptós) soʻzma-soʻz tarjima qilinganda *burmalangan* degan maʼnoni anglatadi, lekin kengaytmasi bilan oʻralgan metall yoqali va *péleia* (peleia) *yovvoyi kaptar* degan maʼnoni anglatadi. Bundan tashqari, 1855-yilda ingliz zoologi George Robert Grey bu turni *Streptopelia risoria* deb nomlagan.

## Soni
Oʻtmishda koʻp boʻlgan, bir necha yuz mingtagacha uyalagan. Oʻtgan asrning 80-yillarida Qizilqum choʻlidagi Tomdi vohasida soni har 10 gektarga 4,3 tadan togʻri kelgan. Bu koʻrsatkich Zarafshon vohasida 9,6 dan 18 tagacha, Buxoro chegarasida – 12 ta boʻlgan. Keyingi 30 yilda soni keskin kamaygan. Qarshi shahrida oxirgi 25 yilda kunduzgi hisob boʻyicha 128 tadan 4 tagacha kamaygan. Toshkentda 2015-yilda faqat bir juft borligi aniqlangan. 2015-yil bahor va yozda Qashqadaryo va Samarqand, Jizzax, Sirdaryo, Navoiy va Buxoro viloyatlarida kuzatishlar olib borilganda, ushbu turga mansub qush bitta ham uchramagan. Rossiya va Qozogʻistonda ham ularning soni 80—90% gacha kamyib ketgan boʻlsa, Yevropada oxirgi 16 yil ichida 30—49% gacha kamayganligi maʼlum.

## Tarqalishi
Ushbu tur asosan Afrikada uchraydi, biroq bir nechta kichik turlari tropik janubiy Osiyoda uchraydi. Osiyoning gʻarbiy Tyan-Shan va gʻarbiy Pomir-Oloyning pasttogʻlari, Sirdaryo, Amudaryo, Qashqadaryo va Zarafshon daryolarining vodiylari, Sherobod, Surxondaryoda tarqalgan. Oʻzbekistondan tashqarida esa Yevropa, Sibirning janubi, Old va Oʻrta Osiyo, Afrika shimoli Senegalning sharqiy tomonidan tortib Sudangacha tarqalgan.

## Manbalar
Gʻoʻza biti

**Gʻoʻza biti**, poliz biti — tengqanotli xartumlilar turkumi oʻsimlik bitlari oilasiga mansub hasharot. Barcha paxta ekiladigan mamlakatlarda tarqalgan. Tirik tugʻib koʻpayadigan qanotsiz urgʻochisining (erkagi boʻlmaydi) tuxum shaklidagi (ovalsimon) tanasi 1,25 — 2,1&nbsp;mm. Shira naychalari qora. Voyaga yetgan bitlar va lichinkalarning rangi mavsum va oʻzi yashayotgan oʻsimlik rangiga bogʻliq holda oʻzgaradi. Moʻylovlari 6 boʻgʻimli, sariq, uz. tanasining 2/3 qismigacha; koʻzi qora; oyoqlari sariq. Lichinkasi voyaga yetgan urgʻochisidan kichikligi va tanasining yorqin rangi bilan farq qiladi. Nimfasi och kulrang . Qanotli urgʻochilar tanasi choʻziqroq (1,2—1,9&nbsp;mm), boshi va koʻkragi qora, qorni sargʻish yoki toʻq yashil, qanotlari tiniq; qanoti lichinkaning ikkinchi yoshida shakllana boshlaydi. Gʻoʻza bitining jinsiy avlodi yoʻqolgan boʻlib, rivojlanish sikli toʻliq emas; partenogenez yoʻli bilan (qiz holicha, urugʻlanmasdan) koʻpayadi, yaʼni urgʻochilari 20—60 lichinka tugadi. Qanotsiz urgʻochilar, baʼzan esa lichinka holida sovuqqa chidamli begona oʻtlar (asosan gulxayrining ildiz boʻgzi yaqinidagi barglar)da qishlaydi. Qishlov davrida ularning koʻpchiligi nobud boʻlib, bahorgacha juda kam qoladi. Apr.da Gʻoʻza biti juda jadal koʻpayib, ular orasida qanotli individlar ham paydo boʻla boshlaydi. Qanotlilari har tarafga tarqalib, begona oʻtlarga oʻtadi va gʻoʻza nihollarini ilk rivojlanish davrida zararlaydi. mavsumda 20 ga yaqin avlod beradi. Gʻoʻza biti barg shirasini soʻradi va ular bujmayib, qurib qoladi. Kuzda paxta tolasi hasharot ajratgan modda tufayli bir-biriga yopishib ifloslanadi va shu yerda saprofit zamburugʻlarning rivojlanishiga sharoit yaratiladi. Natijada tola qorayib, buziladi (qora shira). Kurash choralari: begona oʻtlarni yoʻq qilish, oʻsimlik qoldiqlarini yigʻib olish, gʻoʻzaga insektitsidlar purkash.

## Manbalar
Gʻoʻza ildiz biti

**Gʻoʻza ildiz biti** (Tprgpas1argp<; razeoP Ra$ya.) — ArMsNdaye oilasiga mansub qanotsiz hasharot. Gʻoʻza va boshqa ekinlar zararkunandasi. Oqish zargʻaldoq tusli, tanasi deyarli dumaloq, ogʻiz apparati sanchib-soʻruvchi, moʻylovlari uch boʻgʻimli. Shira naychalari va dumi yoʻq. Tanasi, oyogʻi va moʻylovlarining usti mayda tukchalar bilan qoplangan. Toshkent, Samarqand viloyatlari, Fargʻona hamda Zarafshon vodiylarida ekinlarga juda katta zarar yetkazadi. Gʻoʻza ildiz bitib. lichinka hamda voyaga yetgan holida keng bargli begona oʻtlar (shoʻra, ituzum va boshqalar) ildizida qishlaydi va bahorda gʻoʻza maysalariga oʻtadi. Lichinkalari oʻsimlik ildizida kichik-kichik gala boʻlib yashaydi. Gʻoʻza gullagunga qadar uning ildizida hayot kechiradi, ildiz dagʻallashgandan soʻng boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlariga oʻtadi. Ildizida bit boʻlgan oʻsimlik rangsizlanadi, soʻliydi va koʻpincha nobud boʻladi. Zararlangan oʻsimlik atrofida toʻplangan chumo-lilardan Gʻoʻza ildiz bitib. borligini aniqlash mumkin.

Kurash choralari; ekinzorlar atrofidagi begona oʻtlarni ildizi bilan sugʻurib yoʻq qilish va bitlar topilgan yerlarni qishda sugʻorish; tuproqqa 10—15 sm chuqurlikda donador fosfamid yoki bazudin (40&nbsp;kg/ga) solish.
Gʻoʻza kuyasi

**Gʻoʻza kuyasi**, pushtirang qurt — oʻyiq-qanotli kuyalar oilasiga mansub kapalak. Paxta ekiladigan koʻpgina ma:>1lakatlarda tarqalgan; Oʻzbekistonda tashqi karantin obʼyekti hisoblanadi. Qanotlari yoyilganda 12–15&nbsp;mm; oldingi qanotlari bir oz uzunchoq, qoramtir dogʻli och jigarrang, yuqori qismi toʻq qoʻngʻir tusda boʻlib, ochroq tusli koʻndalang yoʻllari bor; orqa qanoti kulrang, keng hoshiyali. Tuxumi choʻziqovalsimon, oppoq, boʻylama yoʻllari yoki toʻrsimon naqshi bor. Urgʻochisi 500 tacha tuxum qoʻyadi. Qurti och sargʻish, 12– 15&nbsp;mm; boshi va koʻkrak qalqoni sariq. koʻkrak va qorin boʻgʻimlarining usti toʻq pushti rangda. Tanasining ichki qismi pushti rang. Gʻum-bagi qizgʻish jigarrang boʻlib. tuklar bilan qoplangan. Gʻoʻza kuyasining qur-tlari 70 dan ortiq turdagi, asosan gulxayridoshlarga mansub oʻsimliklarni zararlaydi. Qurtlari gʻoʻzaning shona, gul va koʻsaklari bilan oziqlanadi. Gʻoʻza kuyasi tushganda paxta hosili 60—80% kamayadi.

Kurash choralari: karantin.
Gʻoʻza poya kuyasi

**Gʻoʻza poya kuyasi** (R1a1uyeyoga uTSeIa.) — oʻyiqqanotli kuyalar oilasiga mansub tur. Kapalaklarining qanoti yoyilganda 17 mm cha; old qanotlari och jigarrang, orqa qanotlari esa qoʻngʻirroq kulrang boʻlib, uzun hoshiyalar bilan oʻralgan. Qurti xira oq rangda, uz. 11 mm cha, boshi qoramtir, qalqoni birinchi boʻgʻimda. Gʻumbagi jigarrang, tanasining oxirgi qismida uchi qay-rilgan kalta, yoʻgʻon tikani bor. zararlangan oʻsimlik poyasila qurt holida qishlaydi. Kech ekilib, zaiflashgan va oʻsishdan orqada qolgan gʻoʻzalarda, yovvoyi gulxayri chakalaklarida uchraydi. Zararkunanda Oʻrta Osiyoda 2 boʻgʻin beradi. Birinchi boʻgʻin ariq boʻyi va daryo qirgʻoqlarida oʻsuvchi gul-xayri poyasining uchki qismida rivojlanadi. Ikkinchi boʻgʻinning rivojlanishi may—iyul oylari gʻoʻzaning shonalash va gullash davriga toʻgʻri keladi. Urgʻochisi gʻoʻzaning uchki qismlariga bittadan tarqoq holda tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtlari poyani teshib (5 — 9 sm gacha) kiradi. Oʻsimlikning zararlangan uchki qismi quriydi va u shoxlab ketadi. kuyalar, ayniqsa, rivojlanishdan orqada qolgan dalalarga zarar yetka-zadi.

Kurash choralari: kuyalarning birinchi boʻgʻini gʻumbakka aylangunga qadar atrofdagi gulxayrilarni oʻrib, yoqib yuborish; tunlamlarga qarshi qoʻllanadigan kimyoviy vositalardan foydalanish.
Gʻurumsaroy jangi

**Gʻurumsaroy jangi** – Toshkent hokimi Yunusxoʻja bilan Qoʻqon xoni Olimxon qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan jang (1801). Yunusxoʻja Fargʻonani bosib olish maqsadida 8.000askarlik qoʼshini bilan harbiy yurish qilgan. U Qoʻqon aholisi va qoʻshinining yordamiga koʻz tikkan edi. Olimxonning buyrugʻiga koʻra, Xoʻjand hokimi Rajab qushbegi oʻz qoʻshini bilan Sirdaryoning oʻng sohiliga oʻtgan va tunda Samgʻar va Qamishqoʻrgʻon orqali oʻtib ertasi kuni Gʻurumsaroyga yetib kelgan. Bu yerga Yunusxoʻja qoʻshini dovonni chetlab oʻtib Chodak yoʻli orqali kelgan, ayni vaqtda Sirdaryoning soʻl qirgʻogʻida Gʻurumsaroyning qarshisida Olimxonning ilgʻor harbiy qismi paydo boʻlgan. Rajab qushbegi Qoʻqonning oq yalovini koʻtargan otliq tugʻbegi atrofiga 50 ta oʻqchini joylashtirib, Yunusxoʻja otliqlarining yalovga qilgan hujumini qaytargan. Rajab qushbegi otliqlarining qarshi hujumi raqib qoʻshini saflarini toʻzitib yuborgan, shunga qaramasdan  Yunusxoʻja Toʻplarini Olimxon qoʻshinini oʻqga tutgan soʻngra Rajab qushbegi boshliq Xoʻjand xoʻshiniga qarshi otliqlarini yuborgan va Rajab qushbegi jangni tashlab qochgan shunga qaramasdan Olimxon 12ming qoʻshin bilan Yunusxoʻja qoʻshininga hujumga oʻtgan shiddatli jangda Yunusxoʻja qoʻshini son jihatdan ustun boʻlmagani sababli 50ta toʻp 2000ta miltiqli askarlari va qolgan 3ming askar bilan Toshkentga qochgan va bu jangda Toshkent qoʻshinlari magʻlubiyatga uchratilgan. Yunusxoʻja jang maydonni tashlab qochishga majbur boʻlgan. Olimxon katta oʻlja va koʻplab asirlarni qoʻlga kiritgan.
Gʻoʻza tunlami

**Gʻoʻza tunlami**, koʻsak qurti (S1opyoyea o§o1eTa Gʻ. yoki NeIo.1.18 aptp§ega N.) — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Paxta ekiladigan mamlakatlarda tarqalgan. Gʻoʻza tunlamining qurti 120 dan ortiq oʻsimlik turini zararlaydi, ayniqsa, Tojiknston, Oʻzbekiston va Ozarbayjonda katta zarar yetkazadi. Qanotlari yoyilganda 30–40&nbsp;mm; oldingi qanoti kulrang sariq, buyraksimon, yumaloq dogʻli, orqa qanoti sargʻimtiroq, qoʻngʻir hoshiya-li, oʻrtasida toʻq rangli oysimon dogʻlari bor. Erkagi urgʻochisiga nisbatan ochiqroq rangda. Tuxumi och sargʻish, oʻziga xos radial "qobirgʻalari" bor. Qurtining rangi och yashildan to qiz-gʻish-qoʻngʻirgacha, uz. 35–40&nbsp;mm; boshi sariq, koʻkrak qalqoni marmarsimon naqshli. Tanasi boʻylab uchta keng yoʻl oʻtadi, qorni oqish. Gʻumbagi qizgʻish-jigarrang, uz. 15–20&nbsp;mm. Gʻoʻza tunlamining gum-bagi tuproqda 10—15 sm chuqurlikda qishlaydi. Havo harorati oʻrtacha 18— 20° boʻlganda gumbakdan kapalaklar yoppasiga uchib chiqa boshlaydi. Oʻrta Osiyoda birinchi avlod kapalaklarining uchib chiqishi 1 —1,5 oy (apr.may) davom etadi. Gʻoʻza tunlami gʻoʻzaga shonalash boshlanganda oʻta boshlaydi, ungacha birinchi boʻgʻin pomidor, noʻxat, makkajoʻxori va begona oʻtlar (bangidevona, gʻoʻzor)da rivojlanadi. Kapalaklar oʻsimlik bargi va hosil organlariga 1—3 tadan tuxum qoʻyadi. Bitta urgʻochi kapalak oʻrtacha 500, baʼzan esa 1000 gacha tuxum qoʻyishi mumkin. Yoz oylarida bir avlodning rivojlanishi uchun 25—35 kun kifoya. Oʻrta Osiyoda 3—4 avlod beradi. Yosh barglar, shona va gʻunchalarni, yosh koʻsaklarni yeydi (ikkinchi nomi ham shundan). Bitta qurt 10—24 hosil elementiga zarar yetkazishi mumkin.

Kurash choralari: Agrotexnik kurash tadbirlaridan chilpish davrida chilpilgan qismni yigʻishtirib, daladan tashqariga chiqarib tashlash, zararlangan makkajoʻxorilarni silos uchun sut — dumbul davri boshlaridayoq, yaʼni qurtlar gʻumbaklanish uchun tuproqqa tushmasidan oldinroq oʻrib olish. Biologik kurash tad-b i r l a r i : tuxumlariga qarshi 5—6 kun oralatib uch marta 60+80+60 ming dona/ga hisobida trixogramma tarqatish; qurtlariga qarshi 7—8 kun oralatib gabrobrakon xoʻjayin-parazitni 1:20; 1:10; 1:5 nisbatida qoʻllash.

Kimyoviy kurash: gʻoʻzaga insektitsidlar purkash.

**O‘simliklarni himoyasi va karantin kafedrasi mudiri** **A.T.Xolliyev**
H (maʼnolari)

**H**:

* H 

**H** (lotin), **Н** (kirill):
* **[[H (lotin)|H]]** — lotin alifbosi harfi.
* Ҳ — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz beshinchi harfi.
Ҳ (kirill)

**Ҳ, ҳ** — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz beshinchi harfi. Boʻgʻizda hosil boʻluvchi, sirgʻaluvchi, jarangsiz undoshni ifodalaydi. Qoʻllanishiga koʻra, uncha faol emas, asosan, arab va fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlarda yoziladi. Soʻzning boshi (havas, himoya, hunar), oʻrtasi (ahvol, mohir, qahramon) va oxiri (guvoh, Olloh, sulh)da har qanday tovush-harf bilan yonma-yon kela oladi. Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan bir qancha yozuvlarda (avesto, sugʻd, arab, lotin kabi) oʻziga xos belgi-shakllarga ega.
Habbul-muluk

**Habbul-muluk**, habbul-malik — sutlamadoshlarga mansub bir uyli buta yoki kichik daraxtlar turkumi. Ikkala yarim sharning tropik va subtropik oʻrmonlarida, asosan, Amerikada 700 ga yaqin turi tarqalgan. Boʻyi 4–6 m gacha (ayrim hollarda oʻt), barglari ketma-ket joylashgan, tishli, egilgan, koʻproq kulrang, yashil yoki yaltiroq. Gullari yashilroq, boshoqchaga yigʻilgan, bir yoki ikki jinsli. Mevasi chanoq. Janubiy-Sharqiy Osiyoda oʻsadigan, Shrilanka, Filippin va boshqa tropik mamlakatlarda ekiladigan turi kichik daraxt yoki buta, urugʻida 50% gacha tibbiyotda ishlatiladigan kroton yogʻi bor. Urugʻi zaharli. Habbul-mulukning turlari poʻstlogʻida xushboʻy, achchiq dorivor kaskarilla moddasi mavjud. Undan liker ishlab chiqarish va tamakini fermentatsiyalashda foydalaniladi. Koʻpgina turlarining smolali sharbati zaharli; ayrim turlarining sharbatidan lak olinadi.
Habib Asadullo

**Habib Asadullo** (1941-yil, Maymana shahrida tugʻilgan) – afgʻon yozuvchisi, adabiyotshunos. 70— 80-yillar davri adabiyotida vujudga kelgan „Yangi sheʼr“ oqimining taniqli namoyandalaridan. Kobul universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1961). Dastlabki hikoyalar toʻplami – „Uch mardikor“ (1966). Asarlarining asosiy mavzusi oddiy mehnatkashlarning ogʻir hayoti haqida yozilgan. Ilmiy ishlari mumtoz va hozirgi zamon dari adabiyoti tarixiga bagʻishlangan. „Oqbadan“ (yoki „Oydin“, 1965), „Kishanlarni par-chalovchilar“ (1975), „Tun va qamchin“ (1978), „Oqshom ila diydor“ (1982), „Qizil maktub“ (1983), „Oʻroqlar va qoʻllar“ (1983—84), „Zulmat bilan vidolashuv“ (1985), „Soʻnggi orzu“ (1986) va boshqa asarlar muallifi.

## Manbalar
* Oydin, T., 1982.
Habib Saʼdulla

**Habib Saʼdulla** (5-aprel 1942-yil, Namangan – 1-mart, 2006-yil, Namangan) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri, musahhih.

## Hayoti
Habibulla Saʼdullayev 1942-yilda 5-aprelda Namanganda tavallud topgan. 1971-yilda Toshkent universitetining (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti) jurnalistika fakultetini tugatgan.

### Faoliyati
Dastlab, 1966–1967-yillarda „Mushtum“ jurnalida musahhih, 1967–1968-yillarda maktab oʻquvchilari gazetasida adabiy xodim, 1968–1973-yillarda „Namangan haqiqati“ gazetasida boʻlim mudiri, muharrir oʻrinbosari, 1973–1990-yillarda Namangan viloyati Yozuvchilar uyushmasi raisi, 1990–1998-yillarda Namangan viloyati Madaniyat ishlari boshqarmasida boshliq lavozimlarida faoliyat yuritgan.

### Ijodiy faoliyati
Dastlabki sheʼrlar toʻplami „Okeandan shabada“ (Usmon Temur bilan hamkorlikda) 1969-yilda nashr etilgan. Shundan soʻng uning 1975-yilda „Bahor bilan“, 1979-yilda „Muloqot“, 1982-yilda „Yana ostonangda“, 1984-yilda „Ehtirom“, 1988-yilda „Bogʻlar yurtin bolasimiz“, 1992-yilda „Tazarru“ va „Koʻchamdan jonon oʻtganda“, 1993-yilda „Kosonsoy karvonlari“, 1996-yilda „Uchqoʻrgʻonning uch xirmoni“, 1997-yilda „Ramazon munojoti“, 1998-yilda „Nur qadri“ sheʼriy kitoblari nashr etilgan.

Habib Saʼdullaning sheʼrlarida oʻzi mansub boʻlgan avlodning oʻzgarib borayetgan voqelikdan olgan taassurotlari va shu voqelikka munosabati oʻz ifodasini topgan. Shoirning urush mavzusiga bagʻishlangan „Tugʻilgan yilim“, „Onaizor“ va „Tirik qurbonlar“ dostonlari avtobiografik xususiyatga ega. Bundan tashqari u „Usmon atlas“, „Zamin sadosi“, “Yettinchi qitʼa“, „Eʼtiqod“, „Chust rivoyati“, „Adib taqdiri“, „Jarohat“ singari dostonlarni ham yozgan. Habib Saʼdullaning 1975-yilda yozilgan  „Yusuf va Zulayho“, 1985-yilda yozilgan „Mehr quyoshi“ dramalari va 1989-yilda yozilgan „Rahmat, igʻvogar“ komediyasi viloyat teatrida sahnalashtirilgan.

### Unvonlari
* 1992-yil — Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi;
* 1999-yil — Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri;
* 2003-yil — „El-yurt hurmati“ ordeni.

## Manbalar
* Tanlangan asarlar, 2 j.li, T., 2002. Ad.: Xudoyberdiyev E., Habib Saʼdulla, T., 2004.

 

__INDEKS__
Gʻoʻssoy

**Gʻoʻssoy** — Samarqand viloyati Urgut tumanidagi soy. Uzunligi 18 km. Zarafshon tizmasining Chaqilikalon tarmogʻidan Murinak dovoni yaqinidan boshlanadi. Dargʻom kanaliga borib qoʻshiladigan Selxona (Moʻminobod) soyiga quyiladi. Qor, yomgʻir, buloq suvlaridan toʻyinadi. Gʻ. yon-atrofidagi Childuxtaron va Chakchakidon gʻorlari arxeologik ahamiyatga ega. Soy vodiysida Gʻoʻs, Soygʻoʻs qishloqlari joylashgan.
Gʻoʻza uzuntumshuq qoʻngʻizi

**Gʻoʻza uzuntumshuq qoʻngʻizi**, meksika gʻoʻza uzunburuni (Apgpopotsh §gapsN$ Vop.) — qattiq-qanotli (qoʻngʻiz)lar turkumiga mansub hasharot. AQSH va Markaziy Amerikada tarqalgan. Tanasining uz. 5,0— 5,5 mm, yosh qoʻngʻizlar sargʻish-qoʻngʻirdan toʻq jigarranggacha, yoshi kattalari esa asosan, qora tusda. Xartumchasi ingichka, yaltiroq, uzun (uzunligi tanasining yarmigacha), tuxumi, lichinkasi, gʻumbagi oq. Gʻoʻzaning xavfli zararkunandasi. Oʻzbekistonda karantin obʼyekti hisoblanadi. Kurash choralari: karantin.

## Manbalar
Habibiy (maʼnolari)

**Habibiy**:

* Habibiy (taxallusi; asl nomi Zokirjon Xolmuhammad oʻgʻli) (1890, Paxtaobod tumani Qoʻqon qishlogʻi — 1980.
* Habibiy (adabiyotshunos) (taxallusi; asl nomi Abdulxoliq Oxunzoda oʻgʻli) (1910, Qandahor sh.
Habibiy (adabiyotshunos)

**Habibiy** (taxallusi; asl nomi Abdulxoliq Oxunzoda oʻgʻli) (1910, Qandahor shahri — 1984, Kobul) — afgʻon adabiyotshunosi. Afgʻon-pushtu tili va adabiyotining yirik tadqiqotchisi. Kobul untida professor H. pushtu tili va adabiyotining qad. davrlaridan to 20-asr oxirlarigacha boʻlgan taraqqiyot bosqichlari, qad. afgʻon yozma yodgorliklari. umuman pushtunlarning madaniyati, folklori, tarixiy taraqqiyoti, mumtoz va hozirgi zamon adabiyoti, undagi badiiy-uslubiy yoʻnalishlar, shuningdek, Afgʻonistonning tarixiga oid pushtu, dari, urdu va arab tillarida yozilgan kitob. risola va muammoli masalalarga bagʻishlangan maqolalar, darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi. 40-yillarda afgʻonshunoslikda ilk bor 2 j.li pushtu adabiyoti tarixining 1-jildini yozgan va uni nashrga tay-yorlagan. Keyinchalik H. 3 jildli "Afgʻoniston adabiyoti tarixi", 2 jildli "Afgʻoniston tarixi" (dari tilida) kitobini yaratgan. Pushtunlarning qad. adabiy-tarixiy yozma yodgorligi — "Yashirin xazina" kito-bini topib, ilmiy sharh va tadqiqiy materiallar bilan dari tilida nashr qildirgan. H.ning tarixiy va vatanparvarlik mavzuidagi sheʼr, hikoya, qissa va dramatik asarlari ham bor ("Fidokorlik", "Toʻrpekey" va boshqalar).
Muqim Habibov

**Muqim Azizovich Habibov** (1916 — Andijon — 1979.21.11) — dirijyor, bastakor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964).

## Hayoti
Namangan musiqa bilim yurtini tugatgan (1936). 1934—52-yillar Andijondagi turli teatrlarda dirijyor, 1952-yildan Andijon teatrida dirijyor, 1958—78-yillarda bosh dirijyor. "Burgutning parvozi" (I.Sulton), "Tuhmatchilar jazosi" (Hamza), "Qasoskor ona" (M.Boboyev) kabi spektakllarga musiqa bastalagan, bir qancha qoʻshiqlar yozgan, musiqali drama spektakllariga dirijyorlik qilgan.

## Manbalar
Havza

**Havza** — 1) biron daryoga suvi oqib keladigan maydon, hudud (qarang Daryo havzasi); 2) choʻkindi foydali qazilmalar qatlamlarining uzluksiz yoki deyarli uzluksiz tarqalgan berk maydonlari, ular togʻ jinslarining maʼlum formatsiyalari bilan bogʻliq boʻladi (qarang Foydali qazilmalar havzasi). Yer osti suvlari H.laridan Sirdaryo, Amudaryo, Toshkent artezian H.lari mavjud.
Havo aylanishi

**Havo aylanishi** (SIRKULYATSIYASI) — yer sirtida qalin (oʻnlarcha km gacha) havo (atmosfera) qatlamining oʻziga xos koʻchib yurishi; toʻxtov-siz yuz berib turadi. Koʻp yillik shamol xaritalari va atmosfera bosimlarining oʻrtacha koʻrsatkichlari boʻyicha Havo aylanishining umumiy qonuniyatlarini aniqlash mumkin (qarang Atmosfera sirkulyatsiyasi).
Havo bilan isitish

**Havo bilan isitish** - xonalarni qizigan havo yordamida isitish. Havo qizdirgich, havo aylanadigan quvurlar, havo haydovchi va soʻruvchi qurilmalar, havoni ochib-yopish kla-panlaridan tashkil topgan. Havo issiq suv, bugʻ, yoqilgʻi va elektr quv-vati yordamida qizdiriladi. Qizigan havo polga, shipga yoki devorga oʻrnatiladigan agregatlar yordamida xonalarga yuboriladi.

H. bilan i.ning retsirkulyatsion (foy-dalanilgan issiq havodan yana foydalaniladigan) va ventilyatsiya bilan qoʻshilgan xillari mavjud. Birinchi usulda qizdiriladigan havo istilayotgan xonaning oʻzidan olinadi. Ikkinchi usulda esa havoning bir qismi tashqaridan, qolgan qismi xonaning oʻzidan olinadi. Tashqi va ichki havoning hajmini istalgan nisbatda oʻzgartirish mumkin. Qizdiriladigan havoni faqat tashqaridan oladigan tizimlar ham bor. Bunday tizimlar, mas, bitta havo qizdirgich bilan bir necha xonadonni isitishda qoʻllanadi (bunday holda sirkulyatsiya orqali havoning bir xonadondan ikkinchi xonadonga oʻtishi maqsadga muvo-fiq emas). Ish jarayonida zararli gaz yoki chang chiqadigan sanoat binolarida ham sirkulyatsiyadan foydalanilmaydi. H. bilan i. tizimlarida havoning harakati havo qizdirgichdan oldingi va keyingi temperaturalar hamda havo zichligi farqi evaziga tabiiy holatda yoki mexanik haydash tufayli sodir boʻladi. Keyingi holda elektr ventilya-torlardan foydalaniladi.

H. bilan i.ning boshqa markaziy isi-tish tizimlaridan afzalligi shunda-ki, bunda metall kam sarflanadi (chunki suv yoki bugʻ bilan isitish tizimlaridagi singari metall isitish jihozlari va quvurlaridan foydalanilmaydi). H. bilan i. ventilyatsiya bilan qoʻshilganda bir yoʻla xonadagi havoni moʻʼtadillashtiradi (konditsirlay-di). Sanoat binolari sexlarida, jamoat binolarida, xonalari koʻp boʻlgan binolarda (agar qurilish kon-struksiyalari boʻshliqlaridan havo kanali sifatida foydalanishning imkoni boʻlsa) H. bilan i. koʻproq samara beradi. H. bilan i., asosan, jamoat va sanoat binolarini isitishda qoʻllanadi. Rossiya, AQSH va boshqa rivojlangan davlatlarda H. bilan i. tizimi turar joy binolarida ham qoʻllana boshladi.
Havo vinti

**Havo vinti**, propeller -uchish apparati (dirijabl, samolyot, vertolyot, aerochana va boshqalar)da kuraklari radial joylashgan harakatlantir-gich. Aylanganida havoni irgʻitib tashlashi hisobiga tortish kuchi hosil qiladi. Dvigatel valigi joylashgan vtulka, qulochi boʻyicha koʻn-dalang kesimi turlicha shaklda boʻlgan parraklardan iborat. Kuraklar yogʻoch, duralyuminiy, poʻlat va boshqa materiallardan tayyorlanadi. Uchish apparatining ilgarilama harakat tezligi, aylanishdagi chiziqli tezlik va vintning aylanishidan hosil boʻladigan qoʻshimcha havo oqimi tezliklarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan kuch taʼsirida kuraklarga qandaidir ataka burchagi ostida havo oqimi kelib uriladi. Shunda kuraklarning barcha kesimlaridan hosil boʻluvchi yigʻindi aerodinamik kuch Havo vintining tortish kuchini va uning aylanishiga qarshilik kuchini vujudga keltiradi. Dvigatel quvvatiga qarab, Havo vinti kuraklari soni turlicha (2, 3, 4) va qarama-qarshi tomonga aylanuvchi oʻqdosh (quvvatni tejash uchun ) boʻlishi mumkin (rasmga q.). Uchish vaqtida dvigatelni majburiy toʻxtatish (flyugerli rejim) yoki qoʻnish vaqtida tormozlash maqsadida teskari tortish (reversiv rejim) hosil qilish uchun uchish vaqtida qadamini oʻzgartiradigan Havo vintidan foydalaniladi.
Gʻulom Habibullayev

**Gʻulom Habibullayev** (1938.20.5, Boyovut tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Leninobod pedagogika institutini tugatgan (1962). 1958-yildan Boyovut tumanidagi 5-, Oqoltin tumanidagi 2-maktablarda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 1980—98 yillarda Oqoltin tumanidagi 2-maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, direktor, ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.
Havo jangi

**Havo jangi** — qiruvchi aviatsiyaning dushman samolyotlari va uchuvchisiz hujum vositalarini havoda tor-mor qilishga qaratilgan jangovar harakatining asosiy turi. Havo jangi hujumkorlik va mudofaa, yakka holda va guruh tarzida boʻladi. Hujumkorlik tarzidagi Havo jangini qiruvchi samolyotlar va qisman qiruvchi-bombardimonchi aviatsiya olib boradi. Qiruvchi samolyotlarning Havo jangi havodagi nishonga yaqinlashish, bir va bir qancha shiddatkor hujum va manyovrlardan iborat. Hujum qilish Havo jangining hal qiluvchi bosqichidir. Havo jangida dushman samolyotlarining hujumi qaytarilibgina qolmasdan, ular urib ham tushiriladi.
Havo yoʻli

**Havo yoʻli-** O'zbekistonning boshqa mamlakatlar bilan bordi-keldi aloqalarini havo orqali amalga oshirishidir
Havo massalari

**Havo massalari** - atmosferaning quyi qatlami — troposferannj tarkibiy qismlari. Bir-biridan atmosfera frontlari deb ataladigan oraliq zonalar bilan ajraladi. Havo massalarining sovuq, iliq va mahalliy turlari bor. Trasi yuqoriroq yerlarga borayotgan havo sovuq, oʻz temperaturasiga nisbatan sovuqroq oʻlkalarga harakatlanayotgan havo iliq, uzoq vaqt bir joyda turib qolgan havo mahalliy Havo massalari deyiladi. Geografik oʻrniga koʻra, Havo massalari 4 zonalari tipga boʻlinadi: yer sharining sovuq tabiatli yuqori geografik kengliklarida tarkibida boʻlgan va bu bilan nima demoqchisan qani endi ular koʻchada ham topgan arktika havosi, oʻrtacha geografik kengliklarda tarkib topgan qutbiy (moʻʼtadil) havo, tropik va subtropik iqlim oʻzgarishi va atrof-muhit va aholi bandligini taʼminlash dasturi doirasida amalga va qisman subtropik kengliklarda tarkib topgan tropik havo, quyi geografik kengliklarda (ekvator atrofida) tarkib topgan ekvator Havo massalari Har bir tipning oʻzi yana dengiz va quruqlik Havo massalariga ajratiladi.

Havo massalarini yanada mayda (murakkab) tarkibiy qismlarga ajratish mumkin. Yer sharining turli hududlari uchun Havo massalarining statistik maʼlumotlari aniqlangan. Havo massalari tushunchasi iqlimshunoslik va sinoptik meteoro.yugiyaning asosiy tushunchalaridan hisoblanadi.
Havo navigatsiyasi

**Havo navigatsiyasi** - uchish ap paratlari (vertolyot, samolyot va boshqalar) parvozini tashkil qilish, uchirish va uchish jarayonini boshqarish; shu bilan bogliq nazariy va amaliy masalalarni tahlil qilish, nazariy va amaliy usullarni ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan fan. Kosmik kemalarni boshqarishning nazariy asoslari va amaliy usullarini ishlab chiqish bilan shugullanadigan soha kosmik nav i g a s i ya deb ataladi (qarang Navigatsiya).
Havo pufagi

**Havo pufagi**, suzgich pufak — baliqlar ichagining oldingi qismida paydo boʻladigan organ. Soni toq yoki juft; devori kapillyar qon tomirlari toʻri bilan qoplangan. Havo pufagi ichidagi gaz tarkibi atmosfera havosi tarkibiga oʻxshash yoki undan bir oz farq qiladi. Ikki xi.1 nafas oluvchilar, koʻp shuʼlalilar. suyakli ganoidlilarda Havo pufagi qoʻshimcha nafas olish organi funksiyasini bajaradi. Koʻpchilik suyakli baliqlarda (qarang Suyakli baliklar) gidrostatik organ hisoblanadi. Havo pufagi kengayib havo bilan toʻlganda tana zichligi kamayishi tufayli baliq suv yuzasiga koʻtariladi; suzgich pufagidan havo chiqarilganida aksincha tana zichligi ortadi va baliq suv tubiga shoʻngʻiydi. Baʼzi baliqtarda Havo pufagi ichki quloq bilan tutashib, tovush toʻlqinlarini qabul qiladi. Ayrim baliqlar Havo pufagi yordamida past chastotapi tovush chiqarishi ham mumkin. Havo pufagi faoliyatini markaziy nerv sistemasi boshqarib turadi. Harakatlanish muskullari kuchli rivojlangan yirik va suv tubida yashovchi baliqlar (mas, akulalar, choʻrtanlar, skatlar, kam-balalar)da Havo pufagi rivojlanmagan.
Havo xaltalari

**Havo xaltalari** - umurtqalilarda nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi yoki halqum bilan bogʻlangan havo saqlovchi boʻshliq. Havo xaltalarida gaz almashinuvi sodir boʻlmaydi. Havo xaltalariga dumsiz suvda va quruqlikda yashovchilarutnx ovoz xal-tasi, sudralib yuruvchilarning oʻpka xaltasi kiradi. Qushlar Havo xaltalarining hajmi nafas olish va nafas chiqarishda oʻzgarib turadi; oʻpka aeratsiyasi. organizm termoregulyatsiyasi, suzish yoki shoʻngʻishda tana zichligini oʻzgar-tirish vazifasini bajaradi; Havo xaltalari oʻsimtalari naysimon suyaklar boʻshli-gʻiga ham oʻtib, suyaklar pnevmatikasini taʼminlaydi. Sut emizuvchilarning Havo xaltalari boʻgʻiz xaltalaridan, Yevstaxiy nashjing boʻyin oldidagi qis-miga tushib turadigan xaltasimon oʻsimtadan (toq tuyoqlilar, lamanlar), traxeyadan (yoʻl-yoʻl tyulen erkagida) yoki qiziloʻngachdan (morjlar erkagi-da) ketuvchi xaltalardan iborat.

Oʻsimliklarda Havo xaltalari chang zarra-chalaridagi ekzin qavatlarining bir-biridan ajralishi tufayli paydo boʻladi. Havo xaltalari shamol yordamida changlanadigan koʻpchilik oʻsimliklar, ak-sariyat ignabarglilar uchun xos.
Havo shari

**Havo shari** – erkin aerostatning eskicha nomi. Dastlabki aerostatlar shar shaklida boʻlgani uchun shunday atalgan (qarang Aerostat). Uning ogʻirligi 500&nbsp;kg gacha boʻladi. Uning tepaga koʻtarilish tezligi 15&nbsp;km/soat dan 20&nbsp;km/soat gacha boʻladi.

## Paydo boʻlishi
1783-yilda fransuz fizigi Jozef Mongolfye
uylardagi pechkalarning quvuridan chiqayotgan
tutunlar yuqoriga qarab harakatlanayotganiga eʼtibor
qaratadi. Soʻng akasi Etenn bilan birga har
xil mato va qogʻozlardan katta qop yasab ichiga issiq
tutun toʻldiradi. Qopga savat bogʻlab unga qoʻy, oʻrdak
va xoʻrozni mindiradi. Va hayvonlar uchib ketadi.
Ularning parvozi sakkiz minut davom etadi. Keyinrog
havoga inson parvoz qildi. Issiq havo bilan toʻldirilgan havo
sharlarini mongolfyerlar deb atay boshlashdi. Havo sovigandan
soʻng parvoz yakuniga yetardi. Hozir mongolfyerlar savatiga
gorelka va yonuvchi gaz baloni oʻrnatilgan. Hatto bolalarning
uchuvchi shariga oʻxshagan yengil gaz bilan toʻldirilgan sharlar
ham paydo boʻldi. 2002-yilda amerikalik Stiv Fosset havo sharida
yer yuzini aylanib chiqdi.
Havo hujumidan mudofaa

**Havo hujumidan mudofaa(qisq. HHM)** — dushmanning havo hujumi vositalaridan himoya qilishni (mudofaani) taʼminlash boʻyicha koʻriladigan chora-tadbirlar majmuidur. Zenit raketa qoʻshinlari, zenit artilleriyasi, qiruvchi aviatsiya va boshqa kuch va vositalar yordamida amalga oshiriladi.
## Asosiy vazifasi
Havo hujumidan mudofaa majmuining asosiy vazifasi dushman havo hujumi boshlanishini aniqlash, u haqida ogohlantirishdan hamda dushmanning zarbdor uchoqlari va vositalarini havoda yoʻq qilishdan iborat. Bundan tashqari, dushmanning havo razvedkasi vositalariga, havo desantlariga qarshi parvoz chogʻida kurash olib borishga, havoda hukmronlikni qoʻlga kiritishda qatnashishga qodir. Ana shu vazifalarni bajarish uchun Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari tinchlik davrida jangovar navbatchilikda turadi. Urush davrida esa quruqlikdagi qoʻshinlarning havo hujumiga qarshi qoʻshinlari va qismlari hamda harbiy havo kuchlari bilan birga respublika va Qurolli Kuchlarning Havo hujumidan mudofaa m. yagona tizimini tashkil etadilar.

## Yana qarang
* Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari).

## Manbalar
Havoda parvoz qilish

**Havoda parvoz qilish** - uchish apparati (vertolet, samolyot, havo shari va boshqalar)da atmosfera (havo)da uchish. Koʻzlangan maqsadga qarab, sport, fuqaro va harbiy Havoda parvoz qilishq. farqlanadi. Kosmik uchish apparatlari (KK)da kosmik fazoga uchish kosmik parvoz deb ataladi. Kosmik parvoz qilish uchun kosmonavtlar tayyorlash markazida maxsus tayyorgarlikdan oʻtishlari lozim.