Sarukaylar

**Sarukaylar** – Pashtun xalq ogʻzaki sheʼriyatining murakkab, koʻptarmoqli, oʻziga xos qofiyalanish tizimi va ritmik belgilardan tashkil topganligi bilan xarakterlidir.

Bu sheʼr turi afgʻon qabilalari orasida „sarukay“, „nima kǝy“, „sar“, „ữǝkǝy“, „pom“ kabi nomlarda uchraydi. Lekin ilmiy adabiyotda koʻproq „sarukay“ yoki „nimakǝy“ nomlari qoʻllanadi.

Sarukay janrining xususiyatlari, belgilari, uning mavzu doirasi, vujudga kelishi tarixi haqidagi bir-birini qaytaradigan maʼlumotlar, bahsli munozaralar Afgʻoniston va Pokistondagi pashtunlarning folkloriga bagʻishlangan deyarli barcha tadqiqotlarda uchraydi. Jumladan, sarukaylarning u yoki bu shaklini ritmik va mazmuniy qirralarini tadqiq etishda Afgʻoniston va Pokiston folklorshunoslari: Habibulla Raf’i, Abdulkarim Patang, Alimuhammad Mangal, Muhammad Navoz Toir, Muhammad Olim Atman, Muhammad Orif Gʻarvollarning izlanishlari alohida ajralib turadi. Xususan, Doʻst Shinvoray va Orif Gʻarvol oʻzlarining pashtun xalq ogʻzaki ijodiyoti namunalarini oʻrganishga bagʻishlangan kitoblarida sarukaylar ning eng muhim shakliy va ritmik belgilari, turlari va bahsli oʻrinlari borasida ham ancha chuqur fikr yuritadilar. Lekin hozirgacha hech bir olim sarukaylar boʻyicha keng qamrovli, alohida tadqiqot olib bormagan.

1979 yilda xalq orasida yaratilgan sarukaylarning kichik bir toʻplami Kobulda bosilib chiqqan boʻlsa-da, ammo ularning toʻliq majmuasi hanuz chop etilgani bizga maʼlum emas. Xalq sevib kuylaydigan va lanǎǝylar kabi ommabop boʻlgan bu sheʼr va qoʻshiq turli folklor asarlarga bagʻishlangan risolalar, yoki misol sifatida iqtibos qilingan maqolalar orasida bosilib chiqqan. Ana shunday, nisbatan toʻlaroq toʻplamlardan biri „Pashtunlar qoʻshiqlari“ majmuasidir. Bu toʻplamga kiritilgan sarukaylarning 200 ga yaqin namunalari, toʻgʻrirogʻi, ularning boshlangʻich yoki birinchi 2-3 bandi misol sifatida keltiriladi, ammo afsuski, ularda biron-bir sarukay toʻliq shaklga ega emas.

Sarukaylar ikki, uch, toʻrt va baʼzan besh-olti bandlik sheʼr boʻlib, uning bandlaridagi misralarining soni ikki, uch, toʻrt, beshtagacha borishi mumkin. Lekin uning eng ommaviy turi ikki yo uch misraligidir.

Bu sheʼrning muhim janriy belgilaridan biri uning hamma shaklida ham sar deb ataladigan boshlangʻich (sarbayt, matlaʼ) misralarga ega boʻlishi va aynan ushbu sar sarukayning ham shakliy, ham mazmuniy „kayfiyatini“ belgilab berishi maʼlum. Sardan keyin sheʼrning asosiy bandlari boshlanadi.

تا بیا په تورو څڼو کښی ګلان ایښی دی ـ لیلا په ما داغونه دهجران ایښی دی

څڼی اوږ دې ښی دی که لنډې ـ لیلا په ما داغونه دهجران ایښی دی

د لنډ و څڼو سودا ګرراغلی يمه ـ تا بیا په تورو څڼو کښی ګلان ایښی دی

لیلا په ما داغونه د هجران اښی دی…

(Qora kokillaringga yana taqding gullar,

Laylo, [boshimga] solding hijron dogʻlarin.

Yaxshidur kokilning uzuni ham, kaltasi ham,

Laylo, [boshimga] solding hijron dogʻlarin.

Kalta kokillaring savdosiga keldim,

Qora kokillaringga yana taqding gullar,

Laylo, [boshimga] solding hijron dogʻlarin…)

Doʻst Muhammad Shinvorayning aytishicha, raqs bilan aytiladigan yoki asl sarukaylarning struktur tuzilishida yana ikki muhim xususiyat bor:

a) oʻzining tuzilishi yoki yozilishida misralar yoki ularning biron-bir boʻlagi ham takrorlanmaydigan sarukaylar;

b) misralarning toʻliq yoki ularning biror-bir qismi takrorlanadigan sarukaylar.

Ikki misralik sarukaylar aksariyat hollarda teng boʻgʻinlik boʻladi. Lekin juda kam hollarda misralarda boʻgʻinlar soni birida koʻproq, ikkinchisida kamroq boʻlishi ham mumkin.

Uch misrali sarukaylarda qofiyalanish tizimi quyidagi variantlarda uchraydi: aab; baa; aba; aaa. Oxirigi aaa variantidagi sarukaylarning soni juda kam boʻlib, ularda boʻgʻinlar soni ham misradan misragacha kamayib borish, yaʼni 13+9+5 boʻgʻinli holatini ham koʻrish mumkin.

Toʻrt misralik sarukaylarda qofiyalanish tizimi va misralardagi boʻgʻinlar soni rang-barangligi nuqtai nazaridan oʻziga xos bir necha turdadir. Qofiyalanishi: aaaa; aaba; abab; abba; abbb; aabv yoki umuman toʻrttala misrasi ham bir-biri bilan qofiyadosh boʻlmagan sarukaylar.