open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chulim

**Chulim** — Sibir (RF Krasnoyarsk oʻlkasi va Tomsk viloyati) dagi daryo. Ob daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1799&nbsp;km, havzasining maydoni 134 ming km². Kuznetsk Olatovidan boshlanuvchi Beliy va Chyorniy Iyus daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 785 m³/sek. Oktyabr— noyabrda muzlab, aprel— mayda muzdan boʻshaydi. Yirik irmoqlari oʻngdan: Kemchug , Chichkayul; chapdan — Kiya, Serej, Uryup, Yaya. Yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyidan 1173&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Chulim boʻyida Nazarovo, Achinsk, Asino shaharlari joylashgan.
Chulimlar

**Chulimlar**, chulim tatarlari — Chulim daryosi (Ob daryosi irmogʻi)ning oʻrta va quyi oqimi boʻylarida yashovchi turkiy guruh. Ch. Sibir xonligi qulagach, Sharqqa tomon siljigan ayrim turkiy qavmlar, qisman teleutlar va Yenisey qirgʻizlarining selkuplar va ketlarning mayda guruhlari bilan aralashuvi natijasida 17— 18-asrlarda shakllangan. Ch. oʻtroq hayot tarzi kechirib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlishgan. Ch. ajdodlari xakaslar va ruslar bilan aralashib ketgan.

## Manbalar
Chulishman yassitogʻligi

**Chulishman yassitogʻligi** - Sharqiy Oltoy (Oltoy Respublikasi) dagi yassitogʻlik. Jan.gʻarbida Chulishman daryosi vodiysi va shim.sharqda Shagapal tizmasining gʻarbiy yon bagʻri oraligʻida. Gʻarbi (oʻrtacha balandligi 2000–2200 m) va jan.da kristalli slanets va granitlardan tashkil toptan tizmalar (eng baland joyi 3148 m) qad koʻtargan. Tizmalar yon bagʻirlarida 2000 m balandlikgacha kedrtilogʻoch taygasi mavjud, undan yuqorida toshloq tundra uchraydi.
Chulon

**Chulon**, shulon (tugun oshi) — oʻtmishda qishloq jamoalarida oʻtkazilgan xalq odati. Qishloq qariyalarining rahbarligi va ularning maslahati asosida oʻtkazilgan. Ch.da oʻziga toʻq xonadondan un, don (bugʻdoy, arpa, guruch, joʻxori, mosh, tariq), yogʻ va boshqa mahsulotlar toʻplab pishirilgan va qiynalib qolgan, kambagʻal, beva bechoralarga tekinga ovqat tarqatilgan.
Ivan Davidovich Chumakov

**Chumakov Ivan Davidovich** (1906. 17.4, Qozogʻiston, hozirgi Jambul viloyati — 1981.21.12, Toshkent) — geologiyarazvedka texnikasi sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1966), texnika fanlari doktori (1963), professor (1969). Oʻrta Osiyo universiteti fizikamatematika fakultetining geologiya boʻlimini tugatgan (1930). Turkmaniston, Oʻzbekiston va Tojikistonda geologiya boshqarmalarida ishlagan. Oʻrta Osiyo Geologiya va mineral xom ashyo ilmiy tadqiqot institutida direktor oʻrinbosari (195762), 1962-yildan shu intda razvedka texnikasi ishlari rahbari. Asosiy ilmiy yoʻnalishi togʻli sharoitlarda konlarni razvedka qilish texnikasi va texnologiyasi boʻlib, uni tashkil etishning ratsional usullarini ishlab chiqqan.
Chukcha tili

**Chukcha tili**, chukot tili — chukotkamchatka tillari oilasining chukot-koryak tarmogʻiga mansub til. Rossiya Federatsiyasining Chukot va Koryak muxtor okruglarida, shuningdek, Saxa Respublikasining Quyi Kolima tumanida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 15 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Chukcha tilining 10 ga yaqin laxjasi boʻlib, ularning asosiylari 2 ta: sharqiy (uelen) — adabiy tilga asos boʻlgan; gʻarbiy (pevek). Chukcha tili fonetik tizimida 6 unli, 13 undosh mavjud; unlilarda singarmonizm, assimilyatsiya, dissimilyatsiya hodisalari kuzatiladi. Grammatik qurilishi jihatidan agglyutinativ tillarga kiradi. Suz va shakl yasalishi suffikslar va prefikslar orqali amalga oshadi. Morfologiyasida son kategoriyasi (birlik va kuplik) mavjud, olmoshlar soni 6—8 tani tashkil etadi. Sintaksisida qoʻshma gaplarga nisbatan sodda gaplar koʻproq qoʻllanadi. Leksikasida eskimos, yukagir tillaridan, shuningdek, rus tilidan (19-asr oxiri — 20-asr) oʻzlashgan soʻzlar bor. 1931-yilda lotin grafikasi asosida shakllangan yozuvi 1936-yilda rus grafikasiga koʻchirilgan.

## Manbalar
Chukurova

**Chukurova**, Kilikiya pasttekisligi — Turkiyaning shimoliy kismidagi pasttekislik, Tavr togʻlari bilan Oʻrta dengiz oralishsa. Uz. 150&nbsp;km chamasida, kengligi 70&nbsp;km gacha. Jayhon va Sayhon daryolari oqizib keltirgan allyuviy jinslardan tuzilgan. Koratepa milliy bogʻi tashkil etilgan. Mamlakatning muhim paxtachilikni. Chukorovada Adana, Jayhon, Mersin shahrilari joylashgan.
Chumiza

**Chumiza**, Xitoy qoʻnogʻi (Setaria italica maxima) — boshoqsoshlar oilasiga mansub bir yillik madaniy oʻsimlik; ozuqabop va donli ekin. Koreya, Hindiston, Mongoliya, Yaponiya, Ukraina, Belarus, Gruziya, Shimoliy Kavkaz, Uzoq Sharqda yetishtiriladi. Ch. oziq-ovqat (yorma va un) va yemxashak uchun ekiladi. 100 kg koʻk massasida 15,5 kg ozuqa birligi va 21,1 kg hazm boʻladigan protein; xashagida 55 kg ozuqa birligi va 3,4 kg hazm boʻladigan protein bor. Koʻk massasi, pichani va silosi qoramollarga, qoʻylarga, otlarga, doni barcha chorva hayvonlariga beriladi. Ch. qurgʻoqchilikka chidamli, issiqsevar, yotib qolmaydigan oʻsimlik. Urugʻi 5° da unib chiqadi. Doni uchun keng qator oralab, qator oralari 45—60 sm (10—12 kg/ga) qilib, pichan uchun qatorasiga ekiladi. Oʻsish davri 70—80 kundan 120—140 kungacha davom etadi. Gektaridan 250—300 s gacha koʻkpoya, 40 s gacha don, 50—70 s pichan beradi.
Chumoli kislota

**Chumoli kislota** — bir asosli oddiy karbon kislota, HCOOH; oʻtkir hidli rangsiz suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi 8,4 °C, qaynash temperaturasi 100,7 °C, zichligi 1,2126 g/sm3 (20 °C-da). Suv, spirt va efir bilan yaxshi aralashadi. Alifatik uglevodorodlarda erimaydi, benzol, toluol va S14 da eriydi, suv bilan azeotrop aralashma (qaynash temperaturasi 107,3 °C; 77,5% Chumoli kislota) hosil qiladi. Badanga tegsa kuydiradi. Yogʻ kislotalarining ichida eng oʻtkiri. Qoraqaragʻay bargida, baʼzi mevalarda, asalari va chumoli archa va qichitqio't(karapevo)da boʻladi Insonlarni qon va muskulida ham uchraydi. (17-asrda dastlab chumolidan topilganligidan Chumoli kislota nomi berilgan). Chumoli kislota qizdirilganda  va  ga ajraladi. Butanning suyuq fazada oksidlanishi natijasida va sirka kislota ishlab chiqarishda oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi. Sanoatda qattiq NaOH bilan SO ni birbiriga taʼsir ettirib hosil qilingan natriy formiat HCOONa ni sulfat kislota bilan parchalab olinadi. Toʻqimachilik sanoatida, teri oshlashda, katalizator tayyorlashda, murakkab efirlar sintezida, sharbatlarni konservalash va boshqalarda ishlatiladi.
Chumchuqlar

**Chumchuqlar** () – toʻqimachilar oilasiga mansub qushlar urugʻiga mansub. 17 turi bor. Rangi har xil: qora, oq, jigarrang va sariq tusi koʻproq. Narining tomogʻi qora. Oʻtroq, koʻchib yuruvchi va mavsumiy qushlar. Daraxt, bino va boshqa joylarga uya quradi. 3–6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 11–12 kun bosadi. Oʻsimlik urugʻlari va mevalari bilan oziqlanadi; odatda, joʻjalarini hasharotlar bilan boqadi. Afrika, Yevropa, Osiyoda topilgan. Oʻzbekistonda hind chumchugʻi, dala chumchuq, qora tomoq chumchuq, saksovul chumchugʻi uchraydi. Chumchuqlar – donli ekinlarning xavfli zararkunandalari. Chumchuqlarga qarshi kurashda kimyoviy va biologik usullardan foydalaniladi.

## Manbalar
Chumchuqsimonlar

**Chumchuqsimonlar** (Passeriformes) — qushlar turkumi. 63 oilasi, 5100 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 209 turi uchraydi. Ch. tanasining uz. 9,5 dan (korolyok—chittakning bir turi) — 65 sm gacha (quzgʻun). Ogʻirligi 3—4 g dan 1,1—1,6&nbsp;kg gacha. Yer yuzida keng tarqalgan. 4 kenja turkum: shoxtumshuqli Ch., qichqiruvchi Ch., sayroqi Ch. va yarim sayroqi Ch.ga boʻlinadi. Shoxtumshuqli Ch. (14 tur) Afrika va Jan.Sharqiy Osiyoda tarqalgan. Qichqiruvchi Ch. (1100 tur) Janubiy Amerika va Sharqiy yarim sharning tropik qismida tarqalgan. Sayroqi Ch. (qariyb 4000 tur) yer yuzining hamma joyida yashaydi. Yarim sayroki Ch. (4 tur) Avstraliyada uchraydi. Koʻpchilik Ch. daraxt va butasimon oʻsimliklarda, ayrimlari havoda, baʼzilari yerda yashaydi. Oʻtroq, koʻchib yurib va mavsumiy hayot kechiruvchi Ch. bor. Tropik va subtropik mamlakatlarda yidda ikki marta 4—6 (baʼzilari 16) ta, Avstraliyada yashovchi ayrim turlari 1 ta tuxum qoʻyadi. Koʻpchilik turlar 11—14 kun, baʼzilari 19—20 kun, ayrimlari 45 kun tuxum bosadi. Koʻpchiligi jish joʻja ochadi (qarang Jish joʻja ochuvchi qushlar); bolasi bir yoshda voyaga yetadi. Nari va modasi kattaligi, rangi, sayroqiligi (nari sayraydi) bilan birbiridan farq qiladi. Ch.ning hasharotxoʻrlari va oʻsimlikxoʻrlari mavjud. Baʼzi turlari zararkunanda hasharotlar bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga katta foyda keltiradi. Noyob turlari Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobi roʻyxatiga kiritilgan.

## Manbalar
Chumqor togʻi

**Chumqor togʻi** — Jizzax viloyatining janubidagi togʻ. Turkiston tizmasining bevosita davomi. Oʻzbekistonning Jizzax viloyati va Tojikistonning Sugʻd viloyati hududlarida joylashgan. Togʻning suvayirgʻich qismidan Oʻzbekiston va Tojikistonning davlat chegarasi oʻtgan. Chumqor togʻi, asosan, kenglik boʻylab choʻzilgan, faqat Qoshtepa dovonidan gʻarbdagi qismi janubi-gʻarbga yoʻnalgan. Chumqor togʻi sharqda Guralash dovonidan boshlanib, shimoli-gʻarbda Zarafshon daryosi yaqinida (Gʻubdintogʻda) tugaydi. Umumiy uzunligi 80&nbsp;km dan ziyod. Kengligi oʻrtacha 16&nbsp;km. Balandligi 2000—3000 m. Eng baland joyi 3405 m (Bozorxonim choʻqkisi). Chumqor togʻi Lattaband dovoniga yetgach, ikki tarmoqqa ajralgan, janubiy qismi — Qizilqanor togʻi (Tojikiston hududida), shimoliy qismi — Lattaband togʻi.

Chumqor togʻi gersin burmalanishida shakllangan antiklinal. Asosan, paleozoyning gilli slanetslari, qumtoshlari, ohaktoshlaridan tashkil topgan. Suvayirgʻich qismi oʻtkir, qoyali. Janubiy yon bagri nisbatan nishabroq, Sangzor daryosi va uning chap irmoklari bilan kesilgan. Togʻning etaklarida boʻz, yon bagʻirlarida togʻoʻrmon jigarrang, qoʻngʻir, togʻ oʻtloq dasht tuproqlar tarqalgan. Boʻz tuproqlarda rang, yaltirbosh, chalov, bugʻdoyiq, karrak, oq kovrak, gulhayri, betaga va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Butalardan doʻlana, pista uchraydi. 1800—3000 m balandliklar orasi archazor. Togʻ-oʻrmon jigarrang, qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Pista, irgʻay, zirk, baland boʻyli oʻtlar ham oʻsadi. 3000 m dan yuqorida subalp oʻtloqlari (qoʻngʻirbosh, rang, taran, anjabor, taktak) boshlanadi. Togʻ etagida lalmikor dehqonchilik, mevachilik, sabzavotchilik rivojlangan. Chorvachilik bilan ham shugʻullaniladi.

## Manbalar
Chunsin

**Chunsin**, Yuychen, Basyan - Xitoyning jan.gʻarbiy qismidagi shahar, Szyalinszyan daryosining Yanszi daryosiga quyilish yerida. Sichuan provinsiyasida. Aholisi 3,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor, daryo porti. Mamlakatning yirik savdo va sanoat markazlaridan. Qora metallurgiya, sanoat jihozlari, priborsozlik, kimyo, rezina, neftni kayta ishlash, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlari, 2 issiklik elektr styasi, GES kaskadi bor. Shaharga 3 ming yil avval asos solingan. 1937—46 yillarda Xitoyning vaqtinchalik poytaxti boʻlgan. Ch. yaqinidan toshkoʻmir qazib olinadi.
Churra (qo‘y zoti)

**Churra** (shuningdek, *ispancha Churro* nomi bilan ham tanilgan) — Kastiliya va Leondagi Zamora provinsiyasida paydo boʻlgan qadimgi iberiya qoʻy zoti. Qoʻylar Zamorana pishlog‘i uchun sut beradi, goʻshti ham qadrlanadi. .

Churra (Amerika chegarachilari tomonidan „churro“ deb oʻzgartirilgan)  birinchi marta XVI asrda Shimoliy Amerikaga olib kelingan va ispan qoʻshinlariga ozuqa sifatida ishlatilgan. XVII asrga kelib, churra Rio Grande vodiysining yuqori qismidagi ispan koʻchmanchilari orasida mashhur zot bo‘lgan. Churra podalarini navaxolar ham bosqinlar va savdo-sotiq yoʻli bilan qoʻlga kiritdilar va tez orada ularning iqtisodiyoti va madaniyatining muhim qismiga aylandi.

## Manbalar
Churrak

**Churrak** () – oʻrdaklar oilasiga mansub parranda. Ogʻirligi 200–450 g. Oyoq kafti uzun, biroq barmoqlari qisqa. Narining ustki rangi qoʻngʻir kulrang, qorni oq, baʼzan sargʻish. Koʻkragida qora dumaloq dogʻi bor. Boshi va boʻyni mallaqizgʻish, yonidan qorayashil yoʻl oʻtgan. Modasi qoʻngʻir, malla yoki kulrang xolli. Yozgi tullashdan soʻng narining tusi modasiga oʻxshash boʻlib qoladi. Churrak Gʻarbiy Yevropa, Rossiya, Eron, Shimoliy Gʻarbiy Mongoliya, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Suv havzalari kirgʻoqlariga uya quradi; 8–11 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini modasi bosadi. Suvda yashovchi umurtqasiz hayvonlar, oʻsimliklar urugʻi, kurtagi va boshqa qismlar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali. Ovchilik katta ahamiyatiga ega.

## Manbalar
Chumchuqkoʻz

**Chumchuqkoʻz** (Veronica campylopoda) — sigirquyrukdoshlar oilasiga mansub bir yillik mayda, jingalak tukli oʻsimlik. Boʻyi 5—10 sm, poyasi toʻgʻri yoki shoxlangan. Barglari oddiy, choʻziq nashtarsimon, yuqoridagilarining chetlari tekis, pastdagilariniki sal oʻyilgan. Toʻpguli shingilsimon. Gullari qiyshiqroq, koʻk, ikki jinsli. Mevasi tuklar bilan qoplangan, ikki uyali koʻsakcha. Ch. martda gullaydi, apreldan meva tugadi. Ch. Oʻrta Osiyoning barcha hududlarida, Zakavkazye, Afgʻoniston, Iroq va Kichik Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonning choʻllarida, togʻ etaklarining mayin tuproqli, qumli va mayda toshli yon bagʻirlarida oʻsadi. Begona oʻt sifatida turli ekinlar orasida ham uchraydi. Ch. bahorda ovqatga ishlatiladi.
Chumolixoʻrlar

**Chumolixoʻrlar** (Myrmecophagidae) – chala tishlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. 3 uruqqa mansub 3 turi bor: katta chumolixoʻrlar (gavdasi 100– 120 sm, dumi 60–90 sm, ogʻirligi 18–23&nbsp;kg), tamandua (gavdasi 55 sm cha, ogʻirligi 3–5&nbsp;kg), kichik chumolixoʻrlar (gavdasi 18 sm, dumi 20 sm, ogʻirligi 0,5&nbsp;kg). Katta Ch.ning yelkasi va dumidagi tuklar juda uzun (40 sm), tumshugʻi naysimon, tishlari yoʻq; oldingi oyoqlaridagi tirnogʻi mustahkam, ilmoqsimon qayrilgan. Tamandua va kichik chumolixoʻrlarning dumi tuksiz. Chumolixoʻrlar oqshomda va tunda faol. Asosan, chumoli va termitlar uyasini buzib, ularni yopishqoq uzun (60 sm) tili bilan tutib yeydi. Yilda bitta bola tugʻadi. Chumolixoʻrlar Meksikadan Boliviyagacha boʻlgan joylarda, Braziliya va Shim. Argentinaning tropik oʻrmonlari hamda butazor dashtlarida tarqalgan. Katta chumolixoʻrlar kamayib ketgani uchun muhofazaga olingan.

## Manbalar
Chusovaya

**Chusovaya** — Rossiya Federatsiyasidagi (Chelyabinsk, Sverdlovsk va Perm viloyatlari) daryo. Kama daryosining chap irmogʻi      (Oʻrta Uraldan boshlanib Kama suv omboriga kuyiladi). Uzunligi 592 km, havzasining maydoni 23 ming km². Yuqori oqimida vodiysi keng; oʻrta oqimida tor kanyonlardan, quyi oqimida tekislikdan oʻtadi. Kama GES qurilishi munosabati bilan quyi qismini suv bosgan. Irmoqlari: oʻngdan — Mejevaya Utka, Koyva, Usva va chapdan — Revda, Lisva. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 222 m³/sek. noyabr da muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Yogʻoch oqiziladi, kema qatnaydi. Ch. boʻyida Pervouralsk, Chusovoy shaharlari qurilgan.
Chust madaniyati

**Chust madaniyati** – Fargʻona vodiysidagi koʻhna dehqonchilik madaniyati (mil. av. 2ming yillik oxirgi choragi – 1ming yillik boshlari). Dehqonlar suv boʻyidagi unumdor yerlarni oʻzlashtirilishiga qarab alohida voha yoki guruh tarzida joylashganlar. Chust madaniyati yodgorliklari, asosan, Fargʻona vodiysining shim.sharqiy tumanlarida uchraydi, ularning soni hozirgi 80 dan ortiq. Bu madaniyatga taallukli 1yodgorlik 1950-yil toshkentlik arxeologlar M. E. Voronets va V. I. Sprishevskiylar tomonidan hozirgi Chust shahri yaqinidan topilgan. Madaniyat nomi shundan (mahalliy aholi Buonamozor deb ataydi). 1953—61 ylarda V. I. Sprishevskiy Chust madaniyatida muntazam arxeologik tekshirish ishlari olib borgan. Chust madaniyatini keyingi oʻrganilishida SanktPeterburglik olim Yu. A.Zadneprovskiyning xizmatlari katta boʻlgan. Chust madaniyatining ayrim yodgorliklarida (Dalvarzin, Chuyet) mudofaa inshootlari oʻrganilgan. Andijon viloyati, Jalaquduq tumanidagi Dalvarzin vodiysidagi ilk shahar va oʻziga xos markaz boʻlgani (miloddan avvalgi 12— 7-asrlar) arxeologik jihatdan isbot etilgan.

Hozirgi kunda Chust madaniyatida 3 xil turdagi yashash joylari kavlangan: 1) chaylaga oʻxshash yengil uylar; 2) yertoʻlalar; 3) gʻishtpaxsadan qilingan uylar. Chust madaniyati sohiblari, asosan, ilk sugʻorma dehqonchilik (arpa, bugʻdoy, tariq), chorvachilik, metall (jez)ga ishlov berish, kulolchilik, toʻqimachilik bilan shugʻullanganlar; ovchilik, baliq ovlash ham xoʻjalikda muhim rol oʻynagan. Bunga arxeologik yodgorliklarni qazish paytida topilgan jez pichoqlar, bigizlar, metallga ishlov berishda ishlatilgan tosh qoliplar, toʻqimachilikda qoʻllangan suyakdan yasalgan taroqsimon asboblar hamda minglab sopol idishlar guvoxlik bermoqda. Uyroʻzgʻor buyumlari ichida, ayniqsa, naqshindor sopol idishlar ajralib turadi. Naqshlar, asosan, geometrik shaklda qora, jigarrang boʻyoq bilan idish sirtiga berilgan. Ayrim hollarda hayvon tasvirlari (echki) ham uchraydi. Chust madaniyati aholisi marhumlarni oʻzlari yashab turgan joyga (uy ichiga va ostonalarga) dafn etishgan. Alohida ajratilgan qabristonlar boʻlmagan. Marhumlarni yakka va koʻpchilik qilib gʻujanak holda yon tomon bilan koʻmganlar. Faqat Dalvarzintepada odam suyagi va kallasi alohida, ikkilamchi bor koʻmilgani qayd etilgan. Bulardan tashqari, uy hayvonlari ham baʼzida odam suyaklari bilan birga koʻmilgan. Hozirda Chust madaniyatining oʻziga xos mahalliy xususiyatlari va qoʻshni hududlar Toshkent vohasidagi Burgʻuluq (Burganli madaniyati), Jan. Oʻzbekistonning Kuchuktepa madaniyati bilan aloqalari (B. X. Matboboyev) oʻrganilmoqda.

## Adabiyot
* Matboboyev B. X., Lokalnie varianti Chustskoy kulturi Fergani, L., 1985;
* Vaynberg B. I., Staviskiy B.Ya., Istoriya i kultura Sredney Azii v drevnosti, M., 1994.
* Boqijon Matboboyev. OʻzME. Toshkent, 2000-2005.
Chufut qalʼa

**Chufut qalʼa** — Qrimdagi oʻrta asr shahar xarobasi (asosan, 5—6-asrlar). Yeokchasaroy yaqinida joylashgan. Mudofaa devorlari, darvozalar, turar joy va xoʻjalik inshootlari (yer ustidagi va gʻorlardagi), masjid, maqbara (1437), qaraim kenaslari (ibodatxonalari) xarobalari topilgan. Shaharning sharqiy qismida, 15-asr devori ortida zarbxona, koʻplab turar joylar joylashgan. Boqchasaroyning yuksalishi bilan (asosan, 16-asr boshida) tanazzulga uchragan va 19-asr oʻrtalariga kelib tashlandiq holga kelgan.
Chuchmomadoshlar

**Chuchmomadoshlar** — piyozboshli va ildizpoyali, hasharotlar yordamida changlanuvchi koʻp yillik oʻtlardan iborat turkumlarni oʻz ichiga olgan oila. Gullari ikki jinsli, toʻgʻri yoki sal qiyshiq. Gulqoʻrgʻoni ikki doyra hosil qilib oʻrnashgan. Mevasi koʻsakcha. Oilaning, asosan, tropik va subtropik oʻlkalarda tarqalgan 90 turkumi (1000 turi) mavjud. Shundan Oʻzbekistonda 4 turkumi (8 turi) usadi. Ch.ning barcha vakillari manzarali (istirohat bogʻlari, xonadonlar va oranjereyalarda oʻstiriladi). Dorivor turlari (maye., omonqora) ham bor.
Chuyut

**Chuyut (Chuit, Chiyit, Chilchuit)** — oʻzbek urugʻlaridan biri. Qashqadaryo vohasida, kenagaslar tarkibida yashashgan. 1924-yilgi maʼlumotga koʻra, chuyutlarning soni 45 ming kishi boʻlgan. Chuyutlarning kenagaslar tarkibidagi kichik guruhlari Zarafshon (Karmana) va Fargʻona vodiylarida ham tirikchilik qilishgan. Chuyutlar uyshun qabilasi tarkibiga ham kirgan. Chuyut, chuit, chilchuit nomlari ularning mazkur hududlarda yashab, mahalliy aholi bilan qoʻshilib ketganligini koʻrsatadi.
Chuqurbosma

**Chuqurbosma** (matbaada) - bosma qolipning harf bosish elementlari asosiy sirtdan chuqurroq joylashganligi bilan tekis bosma va yuqori bosma usullaridan farq qiladigan bosma turi. Harf bosish elementlari qancha chuqur joylashgan boʻlsa, nusxa olishda qolipdan qogʻozga shuncha koʻp boʻyoq oʻgadi. Chuqurbosma usulida bosilgan nashrlarda rangli yarimtonlar sifatli chiqadi. Chuqurbosmada dasturli rostlash qurilmasidan foydalaniladi. Odatda, Chuqurbosma rangli rasmlari kup jurnallar, fotoalbomlar, portretlar, kitoblarning rangli varaklari va boshqalarni bosish uchun ishlatiladi.
Chuqurlik oʻlchagich

**Chuqurlik oʻlchagich** – 1) detallardagi teshiklar, oʻyiklar, rezbalarning botiklari va boshqa chuqurligini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Chuqurlikning oʻlchami aniqlanadigan hisoblash qurilmasining xiliga qarab, Chuqurlik oʻlchagich shtangen, mikrometrik va indikatorli turlarga boʻlinadi. Shtangen Chuqurlik oʻlchagich asosli ramka, shtanga, mikrometrik mexanizm va nonius (darajalangan reyka) dan iborat. Uning ulchash chegarasi 320&nbsp;mm gacha, bulinmasining qiymati 0,05&nbsp;mm hamda oʻlchash chegarasi 500&nbsp;mm gacha, bulinmasining qiymati 0,1&nbsp;mm boʻlgan xillari bor. Mikrometrik Chuqurlik oʻlchagich asos, darajalangan sterjen, oʻlchash sterjeni, baraban, tartarak va stopor (qotirgich)dan iborat. Uning oʻlchash chegarasi 150&nbsp;mm gacha, bulinmasining qiymati 0,01&nbsp;mm. Indikatorli Chuqurlik oʻlchagich asos, tutqich, indikator va ulchash sterjenidan iborat. Uning ulchash chegarasi 100&nbsp;mm gacha, bulinmasining qiymati 0,01&nbsp;mm. Mikrometrik va indikatorli Chuqurlik oʻlchagichlar almashtirib tursa boʻladigan oʻlchash sterjeni bilan taʼminlanadi. Kursatkichlar bevosita mikrometr yoki indikator buyicha hisoblanadi. Shtangen Chuqurlik oʻlchagichlarda koʻrsatkichlar bevosita darajalarga boʻlingan reykadan oʻlchanadi; 2) suvning chuqurligi oʻlchanadigan asbob.
## Yana qarang
*Shtangensirkul
*Exolot
Chuqurlikdagi yoriqlar

**Chuqurlikdagi yoriqlar**, oʻta chuqur yoriqlar — Yer poʻstining mantiyagacha boʻlgan qismidagi choʻkindi va magmatik togʻ jinslarining geologik tashkil topish davrlarida tektonik harakatlar tufayli yaxlitligining buzilishi (deformatsiyalanishi, darz ketishi, sinishi va maydalanishi) natijasida hosil boʻlgan zonalar. Uzunligi yuzlab km, chuqurligi 70–80&nbsp;km va eni bir necha yuz m dan 10&nbsp;km ga choʻzilgan boʻlib, baʼzi joylarda ular Yer mantiyasigacha kirib boradi. Bu zonalar yirik geologik strukturalar (togʻ tizmalari, choʻkma, vodiy va tekisliklar)ni birbiridan ajratadi va turli shakllarda namoyon boʻlib, chegara vazifasini oʻtaydi. Dastlabki Chuqurlikdagi yoriqlar proterozoy boshlarida (600 mln. yilcha avval) paydo boʻlgan. Chuqurlikdagi yoriqlar taʼlimotiga asos solgan rus olimi A.V.Peyve 1945-yilda "Chuqurlikdagi yoriqlar" terminiga keng taʼrif bergan. Chuqurlikdagi yoriqlar haqidagi taʼlimot geotektonikaning mustaqil boʻlimiga aylandi. Chuqurlikdagi yoriqlar Yer poʻsti va yuqori mantiyaning oʻta oʻtkazuvchan zonalari boʻlib xizmat qiladi, bu zonalarda magmatik oʻchoqlar vujudga keladi va magmatik faoliyat toʻplanadi. Chuqurlikdagi yoriqlarda vulkan mintaqalari, ultra asosli magma mintaqalari, granitoid plutonlari va ruda maydonlari boʻladi. Kontinent, dengiz va okeanlar, togʻli oʻlkalarning chegaralari koʻpincha, Chuqurlikdagi yoriqlar bilan bogʻliq. Ular geofizika usullari, aerokosmik fotosyomka, ayniqsa, chuqur seysmik zondlash, zilzila toʻlqinlari yordamida aniqlanadi va oʻrganiladi. Chuqurlikdagi yoriqlarning yuqori qismi bilan zilzila oʻchoqlariga bevosita bogʻliq. Baʼzan ularning yoʻllari boʻylab neft va gaz konlari qatori joylashadi. Oʻrta Osiyoda, shuningdek, Oʻzbekistonda TalasFargʻona, Fargʻona jan. va shim. hamda Tyanshan jan. chuqur yoriqlari mavjud. Ular geologik strukturalarni va ular bilan bogʻliq boʻlgan foydali qazilma boyliklarni shakllanishida muhim roʻl oʻynagan. Oʻrta Osiyoda Chuqurlikdagi yoriqlarni oʻrganishda H.M. Abdullayev, M.O.Ahmadjonov, T.L.Bobojonov, F.X.Zunnunov, R.N.Ibrohimov, I.H.Hamroboyev, J.H.Yaqubov va boshqa salmoqli hissa qoʻshganlar.

## Adabiyot
* I.X.Xamrabayev, Glubinnoye stroyeniye litosferi Pamira i Tyanshana. Dinamika i evolyutsiya litosferi, M., 1986.
Chust-Pop adirlari

**Chust-pop adirlari** - Fargʻona vodiysidagi adirlar. Fargʻona botigʻining shim.da. Gʻarbda Xonobod qishlogʻidan boshlanib sharqda Chuyet shahri yaqinida tugaydi. Shim.da OlmosVarzik adirorti botigʻi, jan.da Chodaksoy, Gʻovasoy, Chustsoy va boshqa yoyilma konuslarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan Sirdaryoga nishab tekisliklar va Sirdaryo terrasasi bilan chegaralangan. Adirlar gʻarbdan sharqqa 38&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni 4–5&nbsp;km. Balandligi gʻarbiy qismda 939 m gacha, sharqida 855 m gacha. Qurama va Chatqol tizmalaridan boshlanuvchi daryolar (Olmos, Morguzar, Tuzli, Murildi, Jida) adirlarni kesib oʻtgan. Antiklinal tuzilishga ega, neogenquyi toʻrtlamchi davrlarning gil, alevrolit, konglomerat, lyosslaridan tashkil topgan. Qishi moʻʼtadil, yozi issiq, yogʻingarchilik kam. Boʻz tuproqlar tarqalgan, asosan, efemer va efemeroidlar oʻsadi. Ancha qismi suv chiqarilib oʻzlashtirilgan.
Chugʻurchuqlar

**Chugʻurchuqlar** () – chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 24–26 uruqqa mansub PO turi maʼlum. Tanasining uz. 17–45 sm, vazni 50–100 g. Oyoqlari baquvvat, yerda va daraxtda harakatlanishga yaxshi moslashgan. Voyaga yetganlarining rangi qoramtir, tovlanib turadi. Yevropa, Osiyo, Afrika, Avstraliyada tarqalgan (oddiy chugʻurchuq shimoliy Amerikaga olib kelingan). Oʻzbekistonda oddiy chugʻurchuq, soch va mayna uchraydi. Uyasini kovaklar, qoya yoriklariga, binolar boʻgʻoti va boshqa joylarga quradi. Janubiy xududlarda yilida 3-martagacha 4–6 tadan tuxum qoʻyib, nari va modasi navbat bilan 15–18 kun bosadi. Hasharotlar, ularning lichinkalari va mevalar bilan oziqlanadi. Baʼzan begona oʻtlar urugʻini ham yeydi. Yaxshi sayraydi, mayna esa ayrim soʻzlarni yodida sakdaydi va takrorlaydi.

## Manbalar
Chuhra

**Chuhra** - Temuriylar, Shayboniylar davrida hukmdor saroyida xizmat qiluvchi xos maxram. Ch.lardan saroy qoʻriqchilari, yaʼni hukmdorning shaxsiy gvardiyasi tashkil qilingan. Ch.likka aslzoda, zodagon va yuqori tabaqa farzandlari jalb etilgan. Boburnint taʼkidlashicha, Abu Sayd Mirzo saroyida 100 ta Ch. xizmat qilgan, ularning 50 tasi Xuroson Ch. tobini, qolgan 50 tasi esa Samarqand Ch. tobini deb yuritilgan. Ch.lar, tabiiyki, hukmdor hokimiyatini asrash, unga sodiq qolish ruhida tarbiyalangan. Asosan, hukmdor qarorgohini qoʻriqlash uchun xizmatga jalb etilgan. Ch. zarur vaziyatlarda harbiy harakatlarda ham qatnashgan. Ch.lar xizmat chogʻida bevosita chuhra oqosi hamda chuhraboshiga boʻysungan.
Chuhra oqosi

**Chuhra oqosi** — hukmdor shaxsiy gvardiyasi, xos soqchilar — chuhra boshligʻi. Chuhra oqosi lavozimiga hukmdor eʼtiborini qozongan shaxslar tayinlangan va ular saroyni qoʻriqlashga masʼul hisoblangan. Mavqeiga koʻra, Chuhra oqosi yasovul hamda jarchi safida turgan. Chuhra oqosiga bakovul va sharbatdor kabi amaldorlar mavqeiga ega boʻlgan chuhraboshi boʻysungan. Harbiy yurishlarda ishtirok etish uchun jalb qilingan Chuhra oqosi oʻn boshi (dahboshi) vazifasini bajargan. Xonliklar tugatilgach, Chuhra oqosi lavozimi ham barham topdi.
Chengdu

**Chendu** — Xitoyning markaziy qismidagi shahar, Mintsyazn daryosi vodiysida joylashgan. Shahar Sichuan provinsiyasining maʼmuriy markazi hisoblanadi. Aholisi – 9,9 mln. kishi (1999, shahar atrofi bilan). Chendu transport yoʻllarining yirik chorrahasida joylashgan bo'lib, mamlakatning muhim sanoat markazlaridan biri hisoblanadi. Koʻp tarmoqli mashinasozlik (stanoklar, radioapparatura, transport vositalari), mis, alyuminiy, kimyoviy oʻgʻitlar ishlab chiqarish, yogʻochsozlik, metallsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Badiiy xunarmandchilik rivojlangan. universitet bor. Shaharga miloddan avvalgi 4-asrda asos solingan. 13, 16—18-asrlarga oid meʼmoriy obidalar hozirgacha saqlanib qolgan.

## Yana qarang
* ICar 03

## Manbalar
Choʻgari

**Choʻgari**, Choʻkari, Buxarka 944 — ertapishar mahalliy qovun navi (hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida K.I.Pangalo, M.K.Goldgauzenlar tomonidan yaxshilangan xiliga Buxarka 944 nomi berilgan). Mevasi yumaloq, baʼzan choʻzinchoqroq, oʻrtacha kattalikda, vazni 36&nbsp;kg, uz. 2026 sm, tuyey och shvi sariq, yuzasi notekis, sal burishgan, toʻrsiz. Toʻni katta sariq yoki mallarang dogʻlar bilan qoplangan. Poʻsti yumshoq, eti oq, qalinligi 5—5,5 sm, sershira, sersuv, yumshoq, ogʻizda eriydi. Tarkibida qand miqdori 12,5%. Urugʻi yirik tuxumsimon, sariq. Niholi unib chiqqanidan keyin hosili 75—85 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. 1943-yilda davlat reyestriga kiritilgan. Toshkent viloyatida koʻproq ekiladi. Tuproq shoʻrligi va oqpalak kasalligiga chidamli.
Choʻkindi konlar

**Choʻkindi konlar** - suv havzalari tubida choʻkindi yigʻilishi jarayonida shakllanuvchi foydali qazilma yotqiziqlari. Ular daryo, botqoq, koʻl, dengiz va okeanlarda hosil boʻlib, dengiz va okeanlardagilari platforma va geosinklinal Choʻkindi konlariga ajratiladi. Dengizda hosil boʻlgan Choʻkindi konlar katta oʻlchamli boʻlib, oʻnlab km ga, qatlam svitalari esa yuzlab km ga choʻziladi. Choʻkindi konlar mexanik (qum, tuproq va boshqalar), kimyoviy (tuz, temir va marganets rudasi va boshqalar) va biokimyoviy (neft, kumir va boshqalar) larga ajratiladi. Choʻkindi jinslar va ular bilan bogʻliq boʻlgan Choʻkindi konlarning shakllanishi litogenezning 3 bosqichi: sedimentogenez, diagenez va katagenez orqali boʻladi. Choʻkindi konlar togʻ jinslariga muvofiq yotadi va qatlam yoki tekislik linzalar shaklida boʻladi. Baʼzan metamorfizm va tektonik harakatlar oqibatida ular oʻz shaklini oʻzgartirib, murakkabroq qiyofa hosil qiladi. Choʻkindi konlardagi minerallarning tarkibi minerallarning 3 guruhi bilan aniqlanadi: 1. Chaqiq minerallar (kvars, rutil, baʼzan dala shpatlari, piroksenlar, amfibollar, slyudalar va boshqalar), ular nurash jarayoniga chidamli boʻladi; 2. Kimyoviy nurash mahsulotlari (kaolinit, montmorillonit, suvli slyudalar, opal va boshqalar); 3. Yangi chukindi hosilalar (karbonatlar, tuzlar, fosfatlar, ruda minerallari, kremniyli mahsulotlar va boshqalar). Choʻkindi konlar yirik sanoat ahamiyatiga ega boʻlib, ularga hamma yonuvchi qazilmalar (neft, gaz, kumir, yonuvchi slanetslar), temir, marganets, alyuminiy rudalarining ayrim turlari hamda rangli va nodir metallar (U, Si, V va boshqalar) konlari kiradi. Choʻkindi konlar orasida qurilish materiallari (shagʻal, qum, gil, slanets, ohaktosh, boʻr, dolomit, mergel, gips, yashma, trepel), qazilma tuzlar, fosforitlarning koʻpgina konlari maʼlum.
Choʻktirish

**Choʻktirish**, chuktirish usullari — eritmadan yoki gazdan bir yoxud bir nechta kimyoviy komponentlarni kam eriydigan birikma (chukma) holida ajratib olish. Ch. kimyoviy analizda elementlarni ajratib olishda keng qoʻllanadi. Sifat va miqdor analizining koʻpgina usullari Ch.ga asoslangan. Modda eritmadan tegishli reagent qoʻshib choʻkmaga tushiriladi. Sanoatda (qarang Gidrometallurgiya) va analitik kimyoda, xususan, rangli metallarni elektrolitik Ch. usuli qoʻllanadi. Elektroliz yuli bilan metallargina emas, balki ularning oksidlari, mac, qoʻrgʻoshin qoʻsh oksid va marganets qoʻsh oksid — anodda, molibden va uran oksidlari — katodda chukmaga tushiriladi. Ch. biokimyo, sanitariyagigiyena va klinika lab.da ham qoʻllanadi.
Choʻl burguti

**Choʻl burguti** () – sarchigʻaylar oilasiga mansub qush turi. Tanasining uzunligi 60–85 sm, vazni 3–5&nbsp;kg. Yevropa va Osiyo choʻllarida tarqalgan. Yerga, baʼzan past, yakka oʻsgan daraxtlarga uya quradi. 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 40–45 kun bosadi. Asosan, oʻrtacha kattalikdagi kemiruvchilar, baʼzan sudralib yuruvchilar va qushlar bilan oziqdanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
## Manbalar
Chiapas

**Chiapas** — Meksikaning jan.sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 73,8 ming km². Aholisi 3,92 mln. kishi (2000), asosan, indeyslar. Maʼmuriy markazi — TustlaGutyerres shahri Relyefi Tinch okean sohili boʻylab choʻzilgan togʻlardan (eng baland joyi, 4117 m, Takana vulkani), markaziy qismida yassitogʻliklardan (balandligi 500–1500 m) iborat. Shim.da pasttekisliklar bor. Iqlimi tropik, issiq va sernam iqlim. Oʻrtacha oylik tra 22—27°. Yillik yogʻin 1200–1500&nbsp;mm. Nam tropik oʻrmonlar, savannalar, togʻlarda igna bargli oʻrmonlar bor. Plantatsiya xoʻjaligi rivojlangan. Makkajoʻxori, loviya ekiladi. Neft va gazning yirik konlari topilgan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Indeys xalqining badiiy hunarmandchiligi rivojlangan. Ch. hududidan Panamerika shossesi oʻtadi.

## Manbalar
Chxonjin

**Chxonjin** – KXDRning shim.sharqiy qismidagi shahar. XamgyonPukto provinsiyasining maʼmuriy markazi. Ahrlisi 520 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Yapon dengizi sohilidagi muzlamaydigan port. Mamlakatning yirik qora metallurgiya markazi. Mashinasozlik (kemasozlik, stanoksozlik, konchilik jihozlari, qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish), toʻqimachilik (jumladan, sunʼiy ipak), kimyo sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi.
Choʻl zonalari

**[[Choʻl]] zonalari** - tabiiy landshafti, asosan, "fglardan iborat geografik zonalar. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqasida, Shimoliy va Jan. yarim sharlarning subtropik va tropik mintaqalarida tarqalgan. Namgarchilik kam, yillik yogʻin 200&nbsp;mm gacha, baʼzi yerlarda 500&nbsp;mm gacha. Relyefi toglik, past togʻlar, tekisliklar, qad daryo vodiylari va berk koʻl botiqlaridan iborat. Eol relyef shakli keng tarqalgan. Choʻl zonalarining katta qismida oqar suvlar boʻlmaydi, baʼzan ularni tranzit daryolar kesib oʻtadi. Oʻz chegaralari va maydoni hamda suv sathini teztez oʻzgartirib turadigan va baʼzan qurib qoladigan koʻllar va mavsumiy soy koʻp. Yer osti suvlari minerallashgan boʻladi. Tuproklari yaxshi rivojlanmagan, shoʻrxok va shoʻrtoblar bilan qoplangan. Oʻsimlik dunyosi siyrak boʻlib, baʼzi yerlarda butunlay usmaydi. Kserofil va galofil oʻsimliklar — Osiyo choʻllarida saksovul, efemer va shuvokdoshlar, Shim. Amerikada kaktusdoshlar, kreozotlar oʻsadi. Hayvonot dunyosi xilmaxil. Kemiruvchilar va sudraluvchilar asosiy urinni egallaydi. Choʻl zonalarida yaylov chorvachiligi rivojlangan, sugʻorib dehqonchilik qilinadi.
Choʻlbair togʻlari

**Choʻlbair togʻlari** — Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. Hisor togʻ tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoklaridan biri. Surxondaryoning ung irmoklari Holxanjar va Toʻpolondaryo orasida joylashgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 60&nbsp;km dan koʻproq masofaga choʻzilgan. Bal. 1500-2500 m. Eng baland joyi 3812 m. Yon bagʻirlari asimmetrik tuzilishga ega. Janubi-sharqiy yon bagʻirlari ancha tik (1500 m gacha). Koʻplab daryo tarmoqlari bilan kesilgan. Choʻlbair togʻlari antiklinal tuzilishga ega, asosan, toshkoʻmir, perm, boʻr, paleogen, neogen davri choʻkindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Iqlimi kontinental. Yogʻin shimoli-sharqiy qismida 800&nbsp;mm dan koʻproq. Yon bagʻirlaridagi boʻz, jigarrang, qoʻngʻir tuproklarda bugʻdoydoshlar, turli butalar oʻsadi, archazorlar, yongʻoqzorlar bor. Hududidan yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Choʻllanish

**Choʻllanish** – qurgʻoqchil iqlimli oʻlkalarda ekologik tizimlarning buzilishi, ulardagi organik hayotning barcha shakllari yomonlashuviga va natijada tabiiyiqtisodiy imkoniyatlarning pasayib ketishiga olib keluvchi tabiiygeografik hamda antropogen jarayonlar majmui. Bu jarayonlar tabiiy oʻsimliklar turlari va miqdorining kamayishi, tuproq eroziyasi, tuproqning shoʻrlanishi va unumdorligining kamayib ketishi kabilardan iborat. Choʻllanish natijasida choʻllarning maydoni ortadi, choʻl tavsifli landshaftlar yuzaga keladi. Yer yuzasining 48,5 mln. km² ga yaqin kismi choʻl va chala choʻllardan iborat boʻlib, uning 10 mln. km² ga yaqini antropogen omillar taʼsirida yuzaga kelgan. Choʻllanish jarayoni deyarli barcha kitʼalarda, koʻproq Afrika, Osiyo, Avstraliya hamda Janubiy Amerikaning qurgʻoqchil iklimli hududlarida kuzatilmoqda. Oʻrta Osiyoda Orol dengizi va Orolboʻyi regionida ham mavjud boʻlib, tang ekologik holat yuzaga keldi. Ch. murakkab va jahon miqyosidagi ekologik muammoga aylandi. Ch. 1968—79 yillarda Afrikada Sahroi Kabirning jan. hududlarida, gʻarbdan Mavritaniya va Senegaldan boshlab, sharkda Chad va Sudan chegarasigacha boʻlgan juda kata maydonda roʻy bergan va bu qurgʻokchilik „Sahel fojiasi“ nomi bilan mashhur boʻldi. Ch.ni oʻrganish, oldini olish va unga qarshi kurashish choratadbirlari boʻyicha jahon miqyosida ishlar olib boriladi. Bu mavzudagi 1ilmiy anjuman 1977-yilda Keniyaning Nayrobi shahrida oʻtkazilgan va unda Ch.ga qarshi kurash rejasi ishlab chiqilgan. Bunday ilmiy anjumanlar Oʻzbekistonda 1981-yilda Toshkentda, 2000-yilda Samarqandda oʻtkazilgan. Oʻzbekiston Respublikasi 1995-yil 31 oktabrda qurgʻoqchilik va Ch.ga qarshi kurash Xalqaro konvensiyasiga qoʻshilgan.

Shuhrat Zokirov.
Markaziy Osiyo toshbaqasi

**Markaziy Osiyo toshbaqasi** (Testudo Agrionemys) – toshbaqalar oilasiga mansub toshbaqa turi. Lotincha nomi ingliz tabiatshunosi Tomas Horsfild sharafiga nomlangan. Odatda, 10 yildan 30 yilgacha yashaydi.
Choʻl chigirtkasi

**Choʻl chigirtkasi**, shistotserka (Schistocerca gregaria L.) — toʻgʻriqanotlilar turkumiga mansub hasharot. Qishloq xoʻjaligi ekinlari uchun xavfli hammaxoʻr zararkunanda. Shimoliy Afrika, Gʻarbiy va Janubiy Osiyo mamlakatlarida (Hindistonda ham) tarqalgan. Koʻplab urchigan yillari Oʻrta Osiyoga Afgʻonistondan uchib oʻtishi mumkin. Tana uzunligi 46– 61&nbsp;mm. Yakka va gala boʻlib yashovchi shakllari mavjud. Gala boʻlib yashovchi Choʻl chigirtkasining jinsiy yetilmagani pushti, yetilgani sariq (qora nuqtalari ham bor), yakka yashovchi Choʻl chigirtkasining lichinkalari sargʻish yoki och yashil rangda boʻladi. Bir yilda 2—3 avlod beradi. 1si jan.da kuzqish davrida rivojlanadi va voyaga yetgandan soʻng shimolga qarab ucha boshlaydi. Shimoliy rayonlarda yosh chigirtka voyaga yetadi va 2(bahorgi—yozgi) avlodni boshlab beradi. Bu avlodning rivojlanishi esa jan.da tutaydi. Janub Choʻl chigirtkasi tuproqqa tuxum qoʻyadi. Lichinkalari 10—20 sutka utgach, chiqa boshlaydi; ularning rivojlanishi 30—50 kun davom etadi. Yogʻingarchilik boshlanishi bilan chigirtkalar soni keskin kupayadi va areali ham vaqtincha kengayadi. Choʻl chigirtkasining oʻrtachahar 10— 12 yilda bir marta koʻplab urchishi aniqlangan. Bu holat zararkunandaning doimiy rivojlanadigan makonlaridagi yogʻingarchilik bilan bogʻliq. Choʻl chigirtkasining zarari baʼzi yillari tabiiy ofat darajasiga yetadi.

Kurash choralari: zaharli xoʻraklar sochiladi, oʻsimliklarga insektitsidlar sepiladi, shuningdek, Choʻl chigirtkasi yashaydigan makonlarida yoʻqotiladi (yana qarang Chigirtka).
Choʻlpon (maʼnolari)

**Choʻlpon**:

* Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli Choʻlpon — oʻzbek shoiri.
* Choʻlpon (olma) — ertapishar olma navi.
Choʻlpon (olma)

**Choʻlpon** — ertapishar olma navi. R.R.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutida erkin changlangan Simirenko reneti navi urugʻi koʻchatlaridan chiqarilgan (A.R.Shreder, A.G.Shreder, Ye.A.Shreder). Daraxti oʻrta boʻyli, shoxshabbasi oʻrtacha shoxlangan, ovalsimon. Koʻchati oʻtqazilgandan soʻng 5—6yili hosilga kiradi. Mevasi iyun oxiri — avgust boshida pishadi. Hosildorligi birmuncha davriy. 8—9yildan yaxshi hosil bera boshlaydi, 10—12 yillik daraxti PO—120&nbsp;kg gacha hosil beradi. Mevasi 200—240 g, dumaloq, uch tomoni choʻzinchoq, toʻqsariq, qizgʻish yoʻlli. Eti och sariq, sersuv, shirinnordon, xushboʻy. Yangiligida yeyiladi, qoqi qilish mumkin, uzoq joylarga yuborishga chidamli. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rnlashtirilgan.
Choʻlpon mulk ogʻo

**Choʻlpon mulk ogʻo** - Sohibqiron Amir Temurpknt suyukli xotini. Hojibek moʻgʻulning qizi. Ch.Choʻlpon mulk ogʻo nihoyat darajada goʻzal boʻlgan. Uni Sohibqiron 1391-yilda Dashti Qipchoqqa qilgan yurishida oʻzi bilan birga olib ketadi. Amir Temur 1393-yil Iroq va Sheroz tomon harbiy safarga otlanganda Saroymulkxonim va Tuman ogʻolarni oʻgʻruqsa qoldirib, Ch.Choʻlpon mulk ogʻo, Dursulton ogʻo va Nigor ogʻolarni oʻzi bilan birga olib ketadi. 1394-yilning yanvarda Turkiyaning Mordin shahri yaqinida joylashgan Ruho qalʼasini zabt etib, bir oz nafas rostlash uchun toʻxtagan Sohibqiron qarorgohiga barcha xotinlari, jumladan, Ch.Choʻlpon mulk ogʻo va Dilshod ogʻolar yetib keladilar. Tarixchi Sharafuddin Api Yazdiy 1403-yil voqealarini tasvirlar ekan, Ch.Choʻlpon mulk ogʻo nomini bir necha oʻrinda tilga olib oʻtadi. Shuningdek, Kastiliya elchisi Ryui Klavixo ham 1404-yilda malika Ch.Choʻlpon mulk ogʻoni koʻrganligini yozadi.

CH.Choʻlpon mulk ogʻoning qachon tugʻilgani va qachon, qayerda vafot etgani aniq emas.
Choʻngara-Gʻalcha gaz-neft koni

**Choʻngara-gʻalcha gazneft koni** — Fargʻona viloyati Rishton tumanidagi kon. Qoʻqon shahridan 35&nbsp;km jan. da, Olay togʻlarining togʻ oldi qiyaliklaridagi Gʻalcha, Choʻngara, Shimoliy Soʻx antiklinallarida joylashgan. 1949-yilda ochilgan. 1950-yildan foydalanishga togapirilgan. Kon Choʻngara va Gʻalcha strukturalarining sharkiy periklinal botikligida joylashgan. Choʻngara antiklinal strukturasi kichik boʻlib, baqgriyasoʻx yotqiziklari boʻyicha uz. 6&nbsp;km, eni 1,3&nbsp;km, asimmetrik tuzilishga ega, kenglik boʻyicha choʻzilgan. Gʻalcha strukturasi Choʻngara strukturasiga nisbatan jan.roqsa joylashgan boʻlib, subkenglik boʻyicha choʻzilgan gumbazi yassi va keng. Konda jami 118 ta burgʻi qudugʻi kazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotkiziklarini ochgan. 1958—60 ylarda Choʻngara va Gʻalcha maydonlaridagi (4gorizont) neft uyumi yaxlit ekanligi maʼlum boʻldi.

Konda sanoat miqyosida neft 4gorizontda litologik toʻsilgan uyumda, gaz 5 va 7gorizontlardagi uyumlarda mujassamlashgan. 4gorizont mergel, angidrit, gillar bilan almashinib keladigan ohaktoshlardan tarkib topgan. Ular ostidagi mayda zarrali qumtoshlar ayrim joylarda qiyiqlanib, alevrolit yoki gil bilan almashinib keladi. Neft va gaz uyumlari aynan shu joyda qumtoshlarning litologik qiyiqlangan zonalarida joylashgan. 5gorizont paleogen davrining turkiston, 7olay qatlarining yuqori qismidagi gil jinslar ichida ajratilgan, asosan, ohaktoshlardan va qisman mergel qatchalaridan tuzilgan. 5gorizont 340–420 m, 7gorizont 405–467 m chuqurlikda ochilgan. Hamma gorizont lardagi suvlar past darajada minerallashgan boʻlib, kimyoviy tarkibiga koʻra, gidrokarbonatnatriyli va sulfatnatriyli tipga mansub. Kon zaxirasiga koʻra, kichik konlar toifasiga kiradi. Kondan hozirgi vaqgda foydalanilmoqda.
Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi

**Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi** - Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligi tizimiga kiradi. 2004-yil iyunda "Choʻlpon" nashriyoti (1986-yildan faoliyat koʻrsatgan), "Ijod dunyosi" (2000-yildan faoliyat koʻrsatgan) nashriyot uyi hamda bosmaxona birlashtirilib, ularning vorisi sifatida Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyin.m.i.u. tashkil etilgan. Asosiy faoliyat yoʻnalishi quyidagilardan iborat: bolalar va oʻsmirlar uchun turli badiiyadabiy, sanʼat asarlari, ilmiyommabop, ijtimoiysiyosiy adabiyotlar nashr etish; yoshlarni mumtoz va hozirgi zamon oʻzbek adabiyoti, jahon adabiyoti va sanʼati durdonalari bilan tanishtirish; oliy va oʻrta maxsus taʼlim tizimi, umumtaʼlim maktablari uchun darslik va oʻquvuslubiy qoʻllanmalar chop etish.

Mustaqil respublikamiz yosh avlodini milliy va umumbashariy qadriyatlarga sodiq holda barkamol inson qilib tarbiyalashga hissa qoʻshish Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyin.m.i.u.ning asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Choʻlpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyin.m.i.u. 2004-yilda 212 nomda 3200 ming nusxada kitob nashr etdi.
Choʻpondepe

**Choʻpondepe**, Choʻpontepa miloddan avvalgi 6-5ming yilliklar (neolit davri)ga oid arxeologik yodgorlik bo'lib, u ilk sugʻorma dehqonchilik madaniyatiga mansub (qarang Joytun madaniyati). Ch. Ashxobod viloyatining Goʻkdepe tumani markazidan 7–8&nbsp;km sharkda joylashgan. 1957—1958-yillarda qayd etilib, qazishmalar oʻtkazilgan. Ch. uzunchoq shaklda boʻlib, balandligi 5 m, maydoni 2 ga dan iborat. Bir necha ming yilliklar davomida Ch.da kechgan oʻtroq hayot izlari yodgorlik sahni ostida 6 m li kalin likdagi madaniy qatlamda saqlanib qolgan. Qazish jarayonida uning yuqori va ostki qatlamlaridan turar joy xarobalari kavlab ochilgan. Murabbaʼ shakldagi uylar yirik guvala (diametri 20—25 sm, uz. 60—70 sm li)lardan somonli loy bilan bino qilingan. Xona devorlari sahni somonli loy bilan suvalgan. Xonaga torgina eshik orqali kirilib, ichkarisida guvaladan barpo etilgan ulkan oʻchoq, tashqarisida esa, hovli, xoʻjalik oʻrasi va kataklari joylashgan. Qazishmalardan 2 mingdan ortiq mikrolit tosh qurollar (qadama oʻroq, qirgʻich, oʻroqranda, teshgich, parma), qoʻlda yasalgan sopol idish (kosa, tovoq va xumchalar), turli hayvonlarning suyaklari (echki, qoʻy, buqa, jayran, it, tulki va boshqalar) va koʻmirga aylangan don qoldiqlari (asosan, arpa, bugʻdoy) topilgan. Sirti silliklangan sopol idishlarning ayrimlariga toʻq jigarrang yoki och malla rangli toʻlqinsimon yoki yarim doira shakllardagi naqshlar berilgan. Topilmalardan maʼlum boʻlishicha, Cho'pondepeliklar asosan, sugʻorma dehqonchilik va xonaki chorvachilik bilan shugʻullangan boʻlsalarda ham, ovchilik ham ular hayotida muhim oʻrin tutgan.

## Adabiyot
* Masson V.M., Srednyaya Aziya i Drevniy Vostok, M.L., 1964.
Choʻponzoda

**Bekir Vagap oʻgʻli Choʻponzoda** [1893.15(27).5, Simferopol uyezdi Argʻun qishlogʻi – 1937.13.10, Boku] – krim-tatar shoiri, adabiyotshunos, turkiyshunos. Ch.ning adabiy faoliyati 1913-yilda „Onang qayda?“ dostoni bilan boshlangan. Uning Turkiya, Vengriya, Krim va Kavkazda yozgan sheʼrlari „Boʻron“ (1928) toʻplamidan oʻrin olgan. Choʻponzodaning keyingi faoliyati ilmiy yoʻnalish kasb etib, u turkiy xalqlar tili, folklori va yozma adabiyoti masalalariga bagʻishlangan ilmiy asarlar yozgan. U yangi turk alifbosi Bugunittifoq markaziy qoʻmitasiga (1927—29) va Ozarbayjon Xalq maorif komissarligi huzuridagi terminologiya qoʻmitasiga (1929-yildan) rahbarlik qilgan. Choʻponzoda 1936-yil yozida Ozarbayjonning qishloq joylariga borib, soʻnggi marta dialektologiya va folklorga oid boy materiallar toʻplagan. Choʻponzoda 1926—28 yillarda Oʻzbekistonga bir necha marta kelgan va oʻzbek folklorshunos, tilshunos, adabiyotshunos olimlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. 1937-yil 28-yanvarda Kislovodovskdagi sanatoriyda davolanayotgan paytida qamoqqa olingan va Bokuga olib kelinib, „xalq dushmani“ sifatida otib tashlangan. Choʻponzoda 1957-yil 12-oktabrda SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi tomonidan oqlangan.
Choʻponota majmuasi

**Choʻponota majmuasi** - Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik. Gumbazli darvozaxona va maqbara (ayrim maʼlumotlarga kura 15-asr), masjid (asosi 19-asr oxiri — 20-asr boshi) dan iborat. Darvozaxona hovlining jan. tomonida, gʻarbida masjid, shim. tarafda makbara joylashgan. Maqbaraga boraverish xiyobon tarzida tashkil etilgan. Darvozaxona va maqbaraning (tarxlari moye ravishda 3,5x4,9 m va 4,6x5,6 m) hajmiy tuzilishlarida umumiylik kup: ikkalasi ham mayda (24x24x4 sm) gʻishtdan ishlangan; old tarzlarining tomonlaridagi guldastalar yuqoriga qarab ingichkalashib ketgan; guldastalarning tepalariga oʻymakorlik vositasida qafasa shakllari berilgan; eshiklarining tepasida kitobalarning oʻrni bor. Bino interyerlari va devorlariga toʻrttadan sayozroq taxmonlar ishlangan; bagʻallari "kaptar dumi" (qalqonsimon) shaklida chiqarilgan. Binolarning farqli jihatlari ham bor. Darvozaxonaning hovli tomonida ham peshtoq boʻlib, u koʻcha tarafidagiga qaraganda pastroq; gumbazining ustiga mezana qurilgan. Maqbara eshigining tepasidagi yozuv (kitoba) qirib olingan, oʻrniga ganchdan naqsh ishlangan. Sagʻana maqbara ichining ancha qismini egallagan. Gʻarbiy taxmon devorida tuynuk bor. Maqbaraning ichi suvoqsiz boʻlib, gʻishtlardan naqshsimon shakllar hosil etilgan. Shiftli masjid 20-asrning 50-yillarvdagi kengaytirish natijasida oʻzining dastlabki holatini yoʻqotgan. Xonaqoh 3 qismga boʻlingan. Unga sharqdan oʻrtasida besh tayanchi boʻlgan romli ayvon tutashtirilgan. Masjid tarhining tahlili uning eng avvalgi qismi imoratning jan.gʻarbida joylashganligini koʻrsatadi: xonaqohning jan. qismi dastlabki xonaqoh, oʻrta qismi esa dastlabki ochiq ayvon boʻlgan, deb taxmin qilish mumkin; xonaqohning shim. qismi va romli ayvon keyin qurilgan. Masjidning qarshisida, hovlining sharqiy tomonida yordamchi qurilmalar, hovuz bor. Choʻponota majmuasida xalq meʼmorligining, ayniqsa, gʻishtkor ustalarning mahorati mujassam boʻlgan.

Xayrulla Poʻlatov.