open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Surma rudalari

**Surma rudalari** — tarkibidagi surma sanoatda foydalanish uchun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan birikma va konsentratsiyalarda mavjud tabiiy mineral hosilalar. Surma Ta, Pt, Vi, Ag, In, Se elementlari kabi Yer poʻstida kam uchraydi. Tabiatda surmaning sulfidi — antimonit (Sb2S3) ancha keng tarqalgan, unda 71,4% surma bor. Surma rudalari baʼzan Sb, Cu, Hg, Pb, Fe ning murakkab sulfidlari (bartyerit, jemsonit, tetraedrit, livingstonit va boshqalar), shuningdek, surma oksidlari (senarmontit, servantit, stibikonit va boshqalar), oksixloridli (nadorit va boshqalar) surma birikmalaridan iborat. Qatlamli ruda tanalarida surma miqdori: 1 — 10%, tomirsimon ruda jinslarida 3—50% (oʻrtacha 5—20%) eng kami 1,5— 2% ni tashkil qiladi. Surma rudalari togʻ jinslaridagi darzliklarni past trali gidrotermal eritmalar bilan toʻldirilishi hamda ularni surma minerallari bilan oʻrin almashishidan hosil boʻladi. Surma rudalari sanoat konlarining asosiy massasi genetik jihatdan gidrotermal guruxning plutogenli (tarkibida surma boʻlgan polisulfid rudalar va komplekslilar koʻp), teletermal (monometall antimonitli rudalar) va vulkanogenli (oksidli, oksixloridli rudalar) sinflariga mansub. Surma rudalari konlarining koʻpchiligi teletermal genezisga ega. Sanoatda bunday konlarning, asosan, 2 turi slanetslar ostidagi ohaktoshlarning kremnezem va surma birikmalari bilan metasomatik oʻrin almashishi natijasida hosil boʻlgan mustahkam katlamsimon uyumlardagi qatlamli tana, linza, uyalar va shtokverklardan (Qadamjoy,Teraksoy, Jijikrut — Oʻrta Osiyo; Sikuanshan — Xitoy) hamda gidrotermal oʻzgarishlarga uchragan slanetslarda tomirsimon yoki oʻzaro kesishgan kvarsantimonit tarkibli ruda tanalaridan (Razdolye, Sarilax) foydalaniladi. Ushbu tur Sr., asosan, yuqori sifatli kvarsantimonit tarkibli monometall rudalar boʻlib, bu polisulfid kompleksli rudalar baʼzan oʻzida flyuorit aralashmasi va Hg, Ai, Ag, Si, Pb, Zn, W, Sn, As minerallarni mujassam kiladi. Sr. konlari, asosan, yopiq — yer osti usulida qazib olinadi. Tomirli konlardagi shtufli boy rudalar boyitishni talab qilmaydi, bir oz kambagʻalroq rudalar gravitatsionflotatsion usulida surmaning 30—55%li konsentratsiyasini olish bilan boyitiladi. Tabiatda Sr. komplekspolisulfid tarkibda uchraydigan kon turi koʻp; bular qatoriga misnikelsurmali Sadberi (Kanada), Norilsk (Rossiya); surmavolframli Taoan, Vosi (Xitoy); surmasimobmargimushli Haydarkon (Qirgʻiziston), surmaoltinkumushli Gravelot (JAR), Sanshayn (AQSH) va boshqa Dunyodagi eng yirik surma konlari sifatida Taoan, Vosi, Sikuanshan (Xitoy), Qadamjoy (Qirgʻiziston), Jijikrut (Tojikiston), Sarilax, Razdolye (Rossiya), Hammimat (Jazoir), Senator (Turkiya), Churkini (Boliviya)larni qayd qilish mumkin. Oʻzbekistonda esa, faqat gʻarbiy hududlardagi baʼzi oltin konlarida (Kaltasoy, Koʻkpatos) Surma rudalari kam uchraydi. Kushon podsholigi davrida (1—4 a.lar) Markaziy Qizilqumdagi konlardan qazib olib qayta ishlangan surmaning boshqa metallar bilan krtishmalari koʻp ishlatilgan (yana qarang Surma).
Surishtiruv

**Surishtiruv** (OʻzRda) - jinoyat ishlarini tergov qilishning dastlabki davri. S. militsiya, harbiy qismlar, milliy xavfsizlik va davlat bojxona xizmati, chegarani qoʻriklash organlari kabilar tomonidan olib boriladi. Ularning protsessual faoliyati ustidan prokuror nazorati oʻrnatilgan (JPK, 38—39moddalar). S. jinoyatlarning oldini olish, sodir etilganiga oid dalillar tuplash, aybli shaxslarni qidirib topish va ushlash, jinoyat natijasida yetkazilgan moddiy ziyonni taʼminlashga qaratilgan. S. kechiktirib boʻlmaydigan tergov harakatlari va tezkor qidiruv choralaridan iborat. S. jinoyat ishi qoʻzgʻatilganidan boshlab 10 kungacha olib boriladi va ishni tergovchiga yuborish bilan tugallanadi. S.chi ish boʻyicha tergovchining topshiriklarini bajarishi shart (JPK, 339—343moddalar).
Boris Surovtsev

**Boris Nikolayevich Surovsev** (1902.19.4, Kirov viloyati Mamlij shahri — 1944.21.4, Gomel viloyati, Kalinkovichi shahri) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1935-yildan Samarqandda yashagan. 45-maktabda ilmiy boʻlim mudiri boʻlib ishlagan. 1924—27 yillar va 1941-yildan armiyada. 1942-yil apreldan alohida sapyorlar bataloni (Markaziy front 65armiyaning 69oʻqchi diviziyasi)ning boʻlinma komandiri, katta serjant. Repki rayonidagi Radul posyolkasi yaqinida Dnepr daryosini kechib oʻtishda alohida jasorat koʻrsatgan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. Samarqand shahridagi 45oʻrta maktabga nomi berilgan.

## Manbalar
Surx Koʻtal

**Surx koʻtal** — Shim. Afgʻonistondagi Bagʻlon viloyati hududida joylashgan qad. tepalik. Surx koʻtaldan mil. 2—3-asrlarga oid yirik ibodatxona majmui topilgan, u Kushon podsholigi davridagi Baqtriya diniy meʼmorligining yirik yodgorligi hisoblanadi. Kushon podshosi Kanishkata bagʻishlangan va olov (oʻt)ga sigʻiniladigan ibodatxonalar chiqqan.
Suron

**Suron** — qoʻshinlarning jang maydonida birbiriga qaramaqarshi turgan yoki hujum vaqtidagi askarlar qayqirigʻi. Oʻrta asrlarda chingiziylar, temuriylar va shayboniylar qoʻshinida askarlarning jangovar ruhini koʻtarish, dushmanni vahimaga solish maqsadida keng qoʻllangan taktik amaliyot. S arabcha "Alloh akbar" hamda turkiycha "Hayu hay", "Ura"ga mos tushgan. Temuriylar qoʻshinida oʻtkaziladigan harbiy koʻriklar chogʻida safda turgan jangchilar oliy bosh qoʻmondonga oʻzlarining boʻlajak yurishlarga shayligini, kayfiyatini izhor etish maqsadida birdan va baravariga S solganlar.
Surxon tongi

**Surxon tongi** - Surxondaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Termiz shahrida oʻzbek tilida haftada 2 marta chop etiladi. Dastlab "Qizil chegarachi" (1932-yil 15-aprel), "Ilgʻor Surxon uchun" (1935-yil 15-mart), "Lenin bayrogʻi" (1956-yil 21-mart) nomlarida chiqqan. 1991-yildan hozirgi nomda. Gaz.ga turli yillarda Rustam Abdurahmonov, Yusuf Sulaymonov, Husan Umarov, Halim Boqiyev, Oʻroz Yermanov, Temur Gabidov, Yoʻldosh Umarov, Abdulla Lutfullayev, Soatmurod Joʻraqulov, Norqul Hayitqulov, Geldimurod Saidmalikov muharrirlik qilgan. Komil Aliyev, Zoir Mullajonov, Abray Hamzayev, Tesha Saydaliyev, Mengziyo Safarov, Isomiddin Otaqulov kabi oʻtkir qalam sohiblari faoliyat koʻrsatishgan.

Gazetada sanoat va tijorat; qishloq xoʻjaligi; davlat va huquq; madaniyat; xatlar boʻlimlari mavjud. Sahifalarida viloyat ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayotiga doir materiallar berib boriladi, adabiyot va sanʼatni targʻib qilishga alohida eʼtibor beradi. Adadi 3500 (2004).
Surxon tongi (maʼnolari)

**Surxon tongi**:

* Surxon tongi - "SURXON TONGI" - Surxondaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi.
* Surxon tongi (tarvuz) — oʻrtapishar tarvuz navi.
Surxon tongi (tarvuz)

**Surxon tongi** — oʻrtapishar tarvuz navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutining Surxondaryo tayanch punktida PK87 amerika namunasi populyatsiyasidan yakka tanlash usuli bilan chiqarilgan (B. Turdiqulov, V. F. Pivovarov, Ye. G. Dobrutskaya; 1997). Surxon tongi (tarvuz) oʻrtapishar tarvuzlar orasida eng tezpishar va shirin nav. Palagi uzunligi 3,0—3,5 m, barg shapalogʻi keng , yashil uzunligi 18—24 sm. Tarvuzni vazni 3,7—4,7kg dan 9–10kg gacha, shakli uzunchoq, yuzasi silliq, tusi och sariq, yuzasida tekis mayda toʻrsimon toʻq yashil dogʻlari bor. Poʻsti qattiq, eti qizil, sersuv, shirali, baʼzan tolali. Meva sharbati tarkibida 8,1% quruq modda, 7,0% qand mavjud. Urugʻi mayda, jigarrang , silliq. Urugʻi aprelmay oylarida ekiladi, unib chiqqanidan keyin 70—75 kunda pishadi. Hosildorligi 250—280 s/ga. Oʻzbekistonning janubiy viloyatlarida ekiladi.

## Manbalar
Surxon 142

**Surxon 142** — serhosil pomidor navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutining Surxondaryo tayanch punktida navlararo chatishtirish usuli bilan yaratilgan (M. X. Aromov, V. F. Pivovarov, L. Joʻrayeva, N. P. Cheremushkina; 1991). Poyasi baquvvat, kam shoxlangan, bal. 100—155 sm, serbarg, barg tuzilishi kartoshka bargiga oʻxshash. Mevasi yirik (120—130 g), yumaloq, yassiyumaloq, tekis, qizil. Tarkibida 5,8% quruq modda bor. Koʻchati urugʻdan unib chiqqanidan hosil pishishiga qadar vegetatsiya davri 110— 115 kun. Asosan, parniklarda yetishtirilgan va pikirovka qilib oʻstirilgan koʻchatlari dalaga 10—25 aprelda ekiladi (oʻrtagi va kechki muddatlarda 1iyulgacha ekish mumkin). Gullaganidan keyin hosili 50—55 kunda pishadi. Hosildorligi 450—500 s/ga. 1994-yilda Surxondaryo, Buxoro va Toshkent viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.
Surxondaryo

**Surxondaryo** quyidagilardan birini anglatadi:

* Surxondaryo viloyati
* Surxondaryo (daryo) — Surxondaryo viloyatidagi daryo.
Surxon davlat qoʻriqxonasi

**Surxon davlat qoʻriqxonasi** — Surxondaryo viloyati, Sherobod tumanining shimoliy gʻarbiy qismida joylashgan 2 mustaqil maydondan — Koʻhitang togʻining sharqiy yon bagʻri va Paygʻambaroroddan iborat qoʻriqxona. Paygʻambarorol uchastkasi vodiytoʻqay ekosistemalari va buxoro bugʻusini muhofaza kilish maqsadida 1971-yilda tashkil etilgan. Koʻxitang davlat buyurtma qoʻriqxonasi 1986-yilda Paygʻambarorol qoʻriqxonasi bilan birlashtirilib, Surxon davlat qoʻriqxonasiga aylantirildi. 

qoʻriqxona hududidagi oʻsimlik va hayvonot olamini muhofaza qilish, oʻrganish, ilmiy tadqiqot ishlari olib borishdan iborat. Surxon davlat qoʻriqxonasiq.ning togʻoʻrmon ekosistemasiga kiruvchi Koʻhitang (dengiz sathidan 850-3157 m yuqori) qismi (24583 ga) gidrologik tarmoqqa, kattakichik soylarga boy, Laylakon, Qizilolmasoy kabi yirik daryolari ham bor. Qoʻriqxona hududida Zarautsoy rasmlari saqlangan dara mashhur. Koʻhitangda turkiston va zarafshon archalari (8033 ga), turkiston zarangi (104 ga), turongʻil (512 ga), buxoro bodomi (891 ga), jiyda (183 ga), shirin bodom, oʻrik, yongʻoq, xandon pista, saksovul, butalar va boshqa oʻsadi. Oʻsimliklarning 810 turi mavjud, ularning 29 turi Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Togʻ va togʻ yon bagʻirlarida turkiston silovsini, morxoʻr, osiyo mufloni, boʻri, tulki, quyon, boʻrsiq, har xil zaharli ilonlar va qushlarning 130 ga yaqin turi uchraydi.

Qoʻriqxonaning Paygʻambarorol uchastkasi (Amudaryodagi kichik orol — uz. 8, eni 5&nbsp;km; 3044 ga) oʻrmonzor va toʻqayzordan iborat (1986-yil gacha etalon toʻqayzorlarning oʻsimlik va xayvonot dunyosini tabiiy holida saqlash maqsadida tashkil etilgan mustaqil qoʻriqxona boʻlgan). 970 gektarini oʻrmonzor, qolgan qismini jiyda, terakjiyda, yulrun va terak aralash toʻqayzorlar tashkil etadi. Shuningdek, orolda chuchukmiya, yulgʻun va galofit oʻsimliklar oʻsadi. Toʻqayzorlarda buxoro xonguli, yovvoyi toʻngʻiz, qamish mushugi, qushlardan qirgʻovul, burgut, tasqara, qirgʻiy; hind jayrasi, sudraluvchilardan choʻl agamasi, toshbaqalar, kaltakesaoar, ilonlar va boshqa koʻp uchraydi. 12—13-asrlarda orol muqaddas ziyoratgoh boʻlgan. Rivoyatlarga koʻra, orolda musulmon arboblaridan biri dafn etilgan va uning qabri ustida Zulkifl masjidi boʻlgan. Shu bois, musulmonlar bu orolni muqaddas joy, yaʼni „Paygʻambarorol“ deb atashgan.
Surxondaryo-Qashqadaryo musiqa uslubi

**Surxondaryo-qashqadaryo musiqa uslubi** – oʻzbek anʼanaviy musiqasining mahalliy uslublaridan biri. Mazkur hududda yashayotgan xalqning etnik tarkibi, kelib chiqishi, tarixan qaror topgan ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlari ushbu uslubning oʻziga xosligini belgiladi. Jumladan, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari oʻzbek aholisining koʻpchilik qismi azaldan yarim koʻchmanchi hayot kechirib, asosan chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanayotganligi sababli aynan shu jarayonlarga bogʻliq xalq qoʻshiqlari salmoqli oʻrin tutadi. Masalan, Oʻzbekistonning boshqa hududlarida kam uchraydigan „sogʻim qoʻshiqlari“ („Xoʻsh-xoʻsh“, „Turey-turey“, „Churey-churey“) sogʻilayotgan jonivorlarni tinchlantirish, erkalash va ularni iydirish maqsadlarida keng qoʻllanadi. Dehqonchilik bilan bogʻliq qoʻshiqlar esa yer haydash („Qoʻshchi qoʻshigʻi“, „Shox moylash“, „Qoʻsh haydash“), hosilni oʻrish („Yozi“), xirmonda bugʻdoy yoki arpani yanchish („Mayda“), bahor kelishi („Navroʻz“ va boshqalar) va boshqa paytlarda kuylanadi. Ayniqsa, turli yigʻin va toʻylarda erkaklar tomonidan ijro etilayotgan „qarsak“ („beshqarsak“) davra oʻyin qoʻshiqlari mashhur. Anʼanaviy musiqa cholgʻulari esa asosan choʻponlar ijodiga xos sibizgʻa, gʻajir nay, ayollar tomonidan keng qoʻllanadigan changqoʻbiz, baxshilarga joʻr boʻlgan doʻmbira (yaqin oʻtmishda – qoʻbiz) bilan chegaralangan. Musiqa hayotida boshqa hududlardan farqli oʻlaroq baxshi-shoirlar va doʻmbirakashlar asosiy oʻrin tutadi. Doʻmbirada ijro etilayotgan choʻponlar mehnati bilan bogʻliq cholgʻu kuylar („Choʻponcha“, „Qoʻylarni sudrash“, „Qoʻylarni yigʻish“, „Choʻponni chaqirish“ kabi), doston kuy („Baxshi kuy“)lar keng tarqalgan. Baxshilar ijodidagi „Alpomish“, „Goʻroʻgʻli“ kabi qahramonlik dostonlari hamda turli mavzudagi termalarning ijrosida maxsus „ichki ovoz“ uslubi qoʻllanadi. Surxondaryo-ashqadaryo musiqa uslubida dostonchilikning 2 yirik markazi – Shahrisabz dostonchilik maktabi va Sherobod dostonchilik maktabi shakllangan. Soʻnggi davrlarda boshqa mahalliy musiqa uslublariga xos musiqiy anʼanalar (masalan, maqom ijrochiligi sanʼati) ham yoyila boshlagan. Hozirda Surxondaryo-Qashqadaryo musiqa uslubi koʻpgina folklor-etnografik ansambllar („Shalola“, „Boysun“ va boshqalar), estrada xonandalari (Mahmud Namozov, S. Qoziyeva) ijodiga asos boʻlmoqda, baxshilar tanlovlari, 2002-yildan oʻtkaziladigan „Boysun bahori“ xalqaro folklor festivali orqali jahon sahnasiga chiqmoqda.

## Adabiyot
* Karomatov F., O lokalnix stilyax uzbekskoy narodnoy muziki, M., 1964.
Surxondaryo qoʻgʻirchoq teatri

**Surxondaryo qoʻgʻirchoq teatri** — 2001-yil 26-noyabrda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Oʻzbeksitonda teatr va musiqa sanʼatini yanada rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlash va ragʻbatlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi farmonni amalga oshirish masalalari haqidagi qaror doirasida tashkil etilgan. 
Teatr „Tuyaqushboyoqush“ (P. Moʻmin) spektakli bilan ochilgan (2002). 240 oʻrinli zaliga ega. „Doʻstlar“ (A. Jamol), „Oʻrmonda yangi yil“, „Abdulla quvnoq hangomalari“ (T. Qobilov), „Yalmogʻizga alla — quyonvoyga tilla“ (3. Shamsutdinova sheʼrlari asosida) kabi spektakllar sahnalashtirildi. Teatr foyesida rassom Roʻzi Choriyev rasmlari galereyasi joylashgan boʻlib, rassomning portret, peyzaj janrlariga mansub jami 55 asari qoʻyilgan.
## Manbalar
Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi

**Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi** — madaniy maʼrifiy muassasa. Termiz shahrida 1934-yilda (1933-yilda uyushtirilgan xalq xoʻjaligi koʻrgazmasi asosida) tashkil qilingan. Muzeyda Termiz va termiziy allomalar tarixi, qadimshunoslik va tangashunoslik, xalq ogʻzaki ijodi, etnografiyasi, xalq, amaliy sanʼati, oʻlka tabiati, sporti, tasviriy sanʼat boʻlimlari hamda 14 ming nusxadan ziyod asarga ega kutubxona bor. Muzey fondi 64 mingdan ortiq (2004). Eksponatlar Surxondaryo viloyatining eng qadim zamonlardan hozirgacha boʻlgan tarixi va madaniyati haqida hikoya qiladi: turli davrlarga oid zargarlik buyumlari, turli davrlarda zarb qilingan tangalar, hunarmandlik buyumlari, ganch oʻymakorligi, meʼmoriy yodgorliklar qoldiqlari, sopol buyumlar, haykalchalar, toʻqimachilik dastgohlari, uy anjomlari, ish qurollari mavjud. Muzey madaniy-maʼrifiy ishlarni amalga oshiradi, koʻrgazmalar tashkil etadi, ilmiy ishlar nashr qiladi, boshqa koʻpgina ilmiy muassasalar bilan hamkorlikda faoliyat olib boradi.

2019-yil 29-oktyabrda davlatimiz rahbarining tashabbusi bilan viloyatda madaniyat, adabiyot, sanʼat sohalarini rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilganligi, Voha tarixini, sanʼat asarlarini oʻzida jamlab, 85 yildan buyon xizmat qilib kelayotgan viloyat oʻlkashunoslik muzeyiga Surxondaryo viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi nomi berilgan hamda uning kolleksiyalarini saqlash va tashrif buyuruvchilar uchun barcha shart-sharoitlar yaratilgan yangi muhtasham binoga koʻchirilgan.
## Muzey tuzilishi
3 qavatdan iborat muzey ekpozitsiyasi „Tabiat“, „Arxeologiya va tarix“, „Tasviriy sanʼat“, „Mustaqillik davri“ hamda „Etnografiya“ singari 5 ta boʻlimdan tashkil topgan. Muzey fondida 16 ta yoʻnalishda 61 ming 325 ta eksponat mavjud boʻlib, shundan, 3150 ta eksponat noyob ashyo va kolleksiyalar sirasiga kiradi. Muzeyga tashrif buyuruvchi viloyat aholi va viloyatimiz mehmonlari bu yerda saqlanayotgan nodir eksponatlardan xalqimizning ming yillik anʼanalari, qadriyatlarini oʻrganishlari mumkin.
Surxondaryo viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyining umumiy holda 1,3 gektar yer maydoniga ega yangi binosi uchun 19,5 mlrd. soʻm mablagʻ ajratilgan boʻlib, shundan 15,0 milliard soʻm qurilish-taʼmirlash ishlariga, 4,5 milliard soʻm esa eksponatlar bilan jihozlash ishlariga sarflangan.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 30-maydagi 443-son qarori bilan muzey negizida „Termiz“ davlat muzeyi -qoʻriqxonasi tashkil etilgan, Termiz tumanidagi „Zurmala minorasi“ va „Eski Termiz“, Sherobod tumanidagi „Zarautsoy“, Jarqoʻrgʻon tumanidagi „Jarqoʻrgʻon minorasi“, Shoʻrchi tumanidagi „Dalvarzintepa“, Muzrabot tumanidagi „Kampirtepa“ madaniy meros obyektlari muzey tasarrufiga oʻtkazilgan.
## Manbalar
Surxon-Sherobod qator tepalari

**Surxon-sherobod qator tepalari** — Surxondaryodagi qator tepalar. Surxondaryo va Boysun botiqlari orasida joylashgan. Jan.gʻarbdan shim.gʻarb tomon choʻzilgan. Tarkibidagi KalifSherobod tepasi (jan.gʻarbda Qorabozor dovonidan boshlanib, shimoli-sharqsa Sherobod daryosigacha davom etgan. Tepaning oʻrtacha bal. 900– 1000 m, eng baland joyi 1126 m. Sherobod daryosidan sharqda SherobodSariqamish tepasi boshlanadi. Uning shim. qismi deyarli meridian boʻylab choʻzilgan. Eng baland joyi shim. qismida (1216 m). SherobodSariqamish tepasining janubi-sharqida Hovdogʻ (bal. 557 m), Uchqizil (414 m) va boshqa tepalar joylashgan boʻlib, ularning nisbiy bal. 40–100 m. Hovdogʻ tepaligi Surxondaryo voqasini Sherobod vohasidan ajratib turadi. Tepalar juda yemirilgan, yon bagʻirlari koʻplab soy va jarlar bilan kesilgan, ularni kesib oʻtgan baʼzi daryolar (Sherobod, Oqqopchigʻay va boshqalar) chuqur daralar hosil qilgan.

Tepalar tektonik jihatdan antiklinal va braxiantiklinal strukturadir. Ular boʻr, paleogen, neogen va quyi toʻrtlamchi davrning gil, ohaktosh, qumtosh, dolomit, mergel, konglomeratlaridan tuzilgan. Tepalarning shakllanishi neogen davrida boshlanib, toʻrtlamchi davrda ham davom etmoqda. Iklimi keskin kontinental, yogʻin kam (130–250&nbsp;mm), surqoʻngʻir, boʻztuproklar tarqalgan. Oʻsimliklardan shuvoq, shoʻra, turls efemerlar oʻsadi. Tabiiy boyliklardan neft, tabiiy gaz, mineraltermal yer osti suvlari, yil boʻyi foydalaniladigan yaylovlar, sovuq va issiq fasllarda chorva mollari saqlanadigan gʻorlar bor. Murod Mamatqulov.
Sus xotin

**Sus xotin** — mavsum marosim qoʻshigʻi; folklor janri. Qurgʻoqchilik munosabati bilan yomgʻir chaqirish marosimida aytilgan. Oʻrta Osiyo, Kavkaz va boshqa xalqlar oʻrtasida uchragan. „Soʻz xotin“, „Sut xotin“, „Suv xotin“ deb ham yuritilgan. Qoʻshiq, asosan toʻrtliklardan iborat boʻlib, barmoq tizimidagi yetti hijoli vaznda yaratilgan, matnida murojaat, xitob ohanglari hukmron. „Sus xotin“da oʻzbek xalqining uzoq oʻtmishdagi mehnat tajribalari, orzu-istaklari badiiy shaklda ifodalangan. Hozir urfdan chiqib ketgan. Tili, ritmi, badiiy vositalari jihatidan xalq soʻz sanʼati hodisasi sifatida oʻrganiladi.
Susamir vodiysi

**Susamir vodiysi**, Susamir soyligi — Tyanshandagi soyliklardan biri. Shimolidan Talas Olatovi bilan Qirgʻiziston Olatovi, janubidan Susamirtov bilan Jumgʻaltov orasida (Qirgʻiziston) joylashgan. Yer yuzasi, asosan, tekis. Vodiydan Susamir va Gʻarbiy Qorakoʻl (Norin havzasi) daryolari oqib oʻtadi. Vodiy tubi 2100– 2500 m balandliqda, qisman botqoqlashgan. Togʻ oʻtloq dashtlaridan yaylov sifatida foydalaniladi.
Surʼat

**Surʼat** (musiqada) — musiqa asari ijrosining tezlik darajasi. Odatda, asarning mazmuni va umumiy harakteriga bogʻliq holda (muallif tomonidan) belgilanadi. Nota yozuvida 17-asrdan italyansa atamalar bilan (lotin alifbosida) koʻrsatila boshlagan. Asosiy S.lar (tezlanish tartibida) largo, lento, adajio (sekin S.lar), andante, moderato (oʻrtacha S.lar), allegro, allegretto, vivo, presto (tez S.lar). Dastlab, baʼzi S.lar musiqa asarlarining mazmunifodaviyligini bildirgan (mas, allegro — shoʻx, largo — vazmin, vivo — jonli va gʻ.k.), ularning ayrimlari hozirgacha shu maʼnoni saqlagan. Baʼzan, S.lar barchaga maʼlum janrlar inʼikosi sifatida ham koʻrsatiladi (mas, marsh, vals, polka va hokazo S.ida). Baʼzan maxsus nomi boʻlmagan, lekin ayni shu S.dagi pyesa yoki uning mustaqil qismlarining nomi boʻlib xizmat qilishi mumkin (mas, sonata allegrosi). Anik, S. muayyan vaqt (odatda, bir daqiqa) davomida ijro etilayotgan metr gʻissalarining soni bilan koʻrsatiladi. S.ni aniqoʻlchash uchun (mas, ogʻzaki anʼanadagi musiqa asarlarini notaga olishda) metronom ishlatiladi.
Sus

**Sus** — Tunisning sharqiy sohilidagi shahar, Sus viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 100 ming kishiga yakin. Transport yoʻllari tuguni. Oʻrta dengiz sohilidagi port. Yogʻmoy, toʻqimachilik, metallsozlik sanoati korxonalari, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish zavodi bor. Kustar usulda saxtiyon teri ishlanadi. Hunarmandchilikda toʻr, kashta, gilam toʻqiladi. Arxeologiya va islom sanʼati muzeylari bor. Shaharga mil. av. 11-asrda asos solingan. 7-asr oxiridan arablar kul ostida. 8—9-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar, xususan, Katta masjid (9-asr) sakdangan. Kurortlar bor. Turizm rivojlangan.
Susamirtov

**Susamirtov** - Ichki Tyanshandagi togʻ tizmasi. Talas Olatovidan janubi-sharqda. S shimoli-gʻarbda Chichqan daryosi (Norinning oʻng irmogʻi)dan boshlanib, janubi-sharqda Kyokemeren daryosigacha 125&nbsp;km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 4048 m. Relyefi murakkab, koʻplab daryo vodiylari bilan parchalangan. Uning shimoliy yon bagʻri Susamir va Kyokemeren daryolarining oʻng irmoqlari (Jalpaqsu, Aramsu va boshqalar), janubiy yon bagʻri esa Norin va Kyokemeren daryolarining oʻng irmoklari (Qopchigʻay, BoorTyoke, Burliqiya va boshqalar) bilan kesilgan. Tizmaning suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlaridagi vodiylarda qadimgi va hozirgi zamon muzliklari gʻarakati taʼsiri natijasida vujudga kelgan relyef shakllari (trog, karr, sirk, morena tepalari) keng tarqalgan. Daryolarning oʻrta va kuyi oqimlarida erozion relyef shakllari (daralar, terrasalar) vujudga kelgan. Tizma yon bagʻirlarida tekislangan yuzalar ("sandiqlar") saqlanib qolgan. Tizmadan Norin va Susamir vodiylarini bogʻlovchi bir qancha dovonlar (Muz—Tyor —3643 m; Chortosh — 3380 m; Oyolma, Susamir va boshqalar) bor. S. tarkibi granit, metamorfik slanetslardan iborat. Suvayirgʻich qismida muzliklar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlaridan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.
Suspenziyalar

**Suspenziyalar** (lotincha: suspensio — osmoq) — suyuq dori turi. Tarkibidagi kukun (qattiq zarra koʻrinishidagi) dori moddalari biror suyuklik (suv, glitserin, oʻsimlik moyi)da muallaq holda turadi. S. dorivor moddalarni ayni eritmada eritib boʻlmaydigan hollarda tayyorlanadi. S.ni ishlatishdan oldin yaxshilab chayqatiladi. S. kondensatlab yoki disperslash yoʻli bilan hosil qilinadi.

Qishloq xoʻjaligida oʻsimliklarni himoya qilishda purkash uchun keng qoʻllanadi. S. dispersion muhit (odatda, suv) va dispers faza — pestitsidning qattiq zarrachalaridan tashkil topadi. Ular yetarli darajada barqaror, yaʼni tayyorlanganidan keyin uzoq vaqtgacha choʻkmaydigan, purkaladigan sathni yaxshi hoʻllashi va yopishqoq boʻlishi kerak. S, odatda, ishlatiladigan paytda, qattiq kukun preparatlar — hoʻllanuvchi kukundan tayyorlanadi. Ularning tarkibi (30—90%) pestitsidlar, toʻldiruvchilar, sirt faol va qoʻshimcha moddalardan iborat. Toʻldiruvchi modda sifatida koʻpincha kaolin qoʻllanadi. Dehqonchilikda tuproqni zararkunanda va kasalliklardan himoya qilishda yoki begona oʻtlarga qarshi kurashda ishlatiladi. Oltingugurt, akreks, keltan, gardona, tiodan, fozalon va boshqa insektitsid hamda akaritsidlarning hoʻllanuvchi kukunlaridan tayyorlangan S. keng tarqalgan.

Bir qator texnologik jarayonlarda (qogʻoz, lok, boʻyoq, plastiklar, rezina va boshqa ishlab chiqarishda) S.ning ahamiyati katta.
Susu

**Susu**, soso (oʻz-oʻzini belgilash) — Gvineya, Syerra-Leone va Gvineya-Bisauning qirgʻoqboʻyi hududlarida yashovchi xalq.

## Tarixi

XIII asrda Susular Mali imperiyasining bir qismi boʻlgan, keyinchalik diniy urushlar tufayli XVIII asrga kelib ular janubga koʻchirilgan . Susularning aksariyati zamonaviy Gvineyaning qirgʻoqboʻyi hududlarida joylashgan boʻlib, u yerda ular Solima, Labaya va boshqalar kabi bir nechta proto-davlatlarni yaratdilar. Susu xalqiga ushbu hududlarda allaqachon yashagan kichikroq etnik jamoalar kuchli taʼsir koʻrsatgan: baga, landuma, nalu va boshqalar . Susu xalqlarining qoʻshni xalqlar bilan assimilyatsiya qilish jarayoni mavjud. (L.M. Mints, 2007)

## Tili
Susular niger-kordofan oilasiga mansub mande guruhining susu (soso) tilida gaplashadi . Fransuz va kriyo ham keng tarqalgan. (V. A. Tishkov, 1999 yil)

## Madaniyati

### Kiyim va folklor
Susu ayollar oʻralgan koʻylagi va yubkalar kiyishadi, erkaklar yerga yenglari tushgan koʻylak kiyishadi. Susu xalqi boy folklorga ega: ertaklar, epik va tarixiy yilnomalar, rivoyatlar, qoʻshiqlar. Susu xotin-qizlari ularni qishloq bayramlarida o‘qiydilar . (V. A. Tishkov, 1999 yil)

### Uy-joy va oila
Susu uylari dumaloq shaklda boʻlib, bir koʻcha boʻylab qurilgan konus shaklidagi somonli tomli loydan yasalgan. Ichkarida bitta katta markaziy xona va qoʻshni xonalar mavjud. Aholi odatda 300 ga yaqin aholi yashaydi. Oila bitta katta jamoada yashaydi. Erkakning koʻpincha bir nechta xotini, virilokal nikohi, ota-ona qarindoshligi hisobi bor. Qishloq rahbarlari boshida, hokimiyat meros boʻlib oʻtadi .

### Uy-joy va oila
Susuning asosiy mashgʻuloti qoʻlda tropik dehqonchilikdir. Ularda guruch, yeryongʻoq, shirin kartoshka, fonio, manoks, yogʻ va hindiston yongʻogʻi palmalari, yams, tariq, banan, ananas yetishtiriladi . Susular hunarmandchilik bilan shugʻullanmaydilar, ularning jamoasida hunarmandlar boshqa etnik guruhlarning vakillari: koʻnchilar — Manika va Fulbe, temirchilar — Fulbe. Baliq ovlash bilan Balante va Baga shugʻullanadi. Chorvachilik keng tarqalgan. Susu tovuq va mayda chorva mollarini boqadi. Chorvachilik faqat eng gullab-yashnashi mumkin. Anʼanaviy taom baliq yoki palma yogʻi, fonio pyuresi bilan ziravorlangan qaynatilgan guruchdir. Barcha taomlar turli xil ziravorlar bilan ziravorlanadi. Susu asosan suv ichishadi, din spirtli ichimliklar ichishni taqiqlaydi.

## Manbalar

## Adabiyot

* Vydrin VF Susu // Dunyo xalqlari va dinlari / Bob. ed. V. A. Tishkov . M.: Buyuk rus entsiklopediyasi, 1999 yil.
* Dunyo xalqlari. Tarixiy-etnografik maʼlumotnoma / bob. ed. Yu.V.Bromli. — M. : Sovet Entsiklopediyasi, 1988 yil.
* Dunyo xalqlari atlasi / Ed. S. I. Bruk, V. S. Apenchenko va boshqalar — M. : SSSR Davlat geologiya qoʻmitasi Geodeziya va kartografiya bosh boshqarmasi. SSSR Fanlar akademiyasining Mikluxo-Maklay, 1964 yil.
* Buyuk xalqlar ensiklopediyasi : maktab oʻquvchilari va talabalar uchun / L. M. Mints. — M. : OLMA Media Group, 2007 yil.

## Yana qarang

* Bantu tillari
* Niger-Kongo tillari
* Dialonke
Sut kislota

**Sut kislota**, 2gidroksipropion kislota, SN3SN(ON)SOON — bir asosli oksikislota. Hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarning moddalar almashinuvidagi muxim oraliq mahsulot. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 90,1. Suvda oson eriydi. 2 optik faol L(Q) Sut kislota: D() sut (goʻsht—sut) kislota va ratsemik Sut kislota — achitqi Sut kislota maʼlum. Organizmda glikoliz jarayonida, shuningdek, sut, karam achiganda hosil boʻladi. Sut kislota va uning tuzlari toʻqimachilik, koʻnchilik, achitqi sanoatida va tibbiyotda ishlatiladi.
Sut kislotali bakteriyalar

**Sut kislotali bakteriyalar** (Lactobacterium) — sut kislotali bijgʻishni paydo qiladigan grammusbat tayoqchalar va kokklar. Sut kislotali bakteriyalarb. uglevodlarni sut kislotagacha bijgitadi; spora hosil qilmaydi, sut, sut mahsulotlari, oʻsimliklar, oʻsimlik qoldiklari, odam va hayvonlar ichagida uchraydi. Gomofermentativ Sut kislotali bakteriyalarb. kandni parchalab, asosan, sut kislotasi hosil qiladi, ulardan qatiq mahsulotlari tayyorlashda, sanoat mikiyosida sut kislotasi olishda foydalaniladi. Geteroferment Sut kislotali bakteriyalarb. uglevodlarni sut kislota, sirka kislota SO2 baʼzan etanolgacha parchalaydi. Yemxashaklarni siloslash, karamni tuzlashda ishtirok etadi. Sut kislotali bakteriyalardan sunʼiy qon plazmasi tayyorlash uchun zarur boʻladigan dekstranlar olishda foydalaniladi.
Sut bezlari

**Sut bezlari** — urgʻochi sut emizuvchilar, jumladan, odamda laktatsiya davrida sut ishlab chiqaradigan bezlar. Erkak hayvonlarning Sut bezlari hayoti davomida rudiment holatda boʻladi (qarang Rudimetar organlar). Sut bezlari embiriogenezning ilk davrida juft epiteliy yoʻgʻonlashuvi shaklida murtakning qorin tomonidan "sut chizigʻi" boʻylab shakllana boshlaydi. Keyinchalik sut chizigʻi alohida tugunchalarga boʻlinib, ulardan Sut bezlari hosil boʻladi. Hayvonlarda Sut bezlari kloakalilarda juda sodda tuzilgan; soʻrgʻichlari boʻlmaydi; Sut bezlari yoʻli qorin tomonga ochiladi; bolasi ona hayvonning yungiga oqib chiqqan sutni yalaydi. Xaltalilar Sut bezlarining soʻrgʻichlari xaltasiga ochiladi. Kitsimonlarning Sut bezlari muskulli maxsus choʻntakda joylashgan; muskullar qisqarganida katta bosim ostida sut otilib chiqadi. Sut bezlari soni (2 tadan 20 tagacha) va joylashishi har xil. Koʻp bolalaydigan hayvonlar (toʻngʻizlar)da Sut bezlari qorindan koʻkrakgacha 2 qator boʻlib joylashgan. Fillar va primatlarda koʻkrak qismida, tuyoqli hayvonlarda qorinning keyingi qismida boʻladi. Yangi tugʻilgan hayvon Sut bezlari yaxshi rivojlanmagan. Hayvon voyaga yetish, boʻgʻozlik va laktatsiya (emizish) davrida nerv va ichki sekretsiya bezlari taʼsirida tez rivojlanadi.

Odamda Sut bezlari katta koʻkrak muskullari ustida, yaʼni 3 va 6-qovurgʻalar oraligʻi sohasida joylashgan. Qizlar balogʻatga yetganida shakllana boshlab, homiladorlik va emizikli davrida toʻliq rivojlanadi. Oʻrtacha ogʻirligi qizlarda 150—200 g, emizikli ayollarda 300—400 g. Sut bezlari oʻrtasida atrofi halqasimon dogʻli soʻrgʻichi boʻladi. Soʻrgʻich uchiga 10—15 ta sut chiqarish yoʻli teshiklari ochiladi. Sut bezlari 15—20 ta bezli boʻlakchalardan iborat; boʻlakchalar shakli, hajmi sekretsiya fazasiga qarab oʻzgarib turadi. Sut ichki sekretsiya bezlari (gipofiz, qalqonsimon bez va boshqalar)da ishlab chiqariladigan gormonlar taʼsirida hosil boʻladi. Sut bezlari bezli toʻqima va yogʻ kletchatkasidan tashkil topgan. Laktatsiya davri tutagandan soʻng yogʻ kletchatkasi koʻpayadi. Sut bezlari kasalliklari: mastit, mastopatiya, genekomastiya va boshqa
Susi

**Susi** — yoʻlyoʻl gulli yupqa mato; arqoq bilan tanda iplar orasi ochiqroq qilib olachalan yupqa va siyrak toʻqiladi. Oqorlangan S.ning ochiq joylari yopilib ketguniga qadar kudunglanib (toʻqmoq bilan urib) ishlov berilgan. Sdan asosan ayollar va bolalar uchun koʻylak, yaxtak, chopon va boshqa kiyimlar tayyorlangan. S. 20-asr 40y.larigacha (asosan Urgutda) ishlab chiqarilgan.
Sut sogʻish qurilmasi

**Sut sogʻish qurilmasi** - sutni vakuum hosil qilib sogʻish uchun moʻljallangan mashina va apparatlar majmui. Elektr dvigatel, vakuumnasos, pulsator, sogʻish stakanlari, kollektor, vakuumballon, vakuum rostlagich, vakuummetr va sut quvurlaridan iborat. Elektr dvigatel yoki ichki yenuv dvigateli quvurlar tizimida vakuum hosil qilishga moʻljallangan boʻlib, vakuumnasosni harakatga keltiradi. Truboprovod vakuumballonni molxonadagi magistral quvur bilan tutashtiradi. Molxonadagi quvurlarga sogʻish joʻmraklari oʻrnatilgan. Vakuumrostlagich quvurda muayyan vakuumni sakdab turadi. Quvurda vakuum haddan tashqari oshib ketsa, rostlagich klapani avtomatik ravishda ochiladi va undagi havo vakuumi kuchini kamaytiradi. Quvurlar tizimiga vakuum tekshirib turiladigan vakuummetr ham oʻrnatiladi. Sut sogʻish qurilmasiq. sut sogʻish stanogi, sut yigʻiladigan va saqlanadigan idish, yelinni yuvish va sogʻish apparatlarini dezinfeksiya qilish qurilmalari, shuningdek sunʼiy sovitish moslamalari va hokazo bilan butlanadi.
Sut tish

**Sut tishlar—**doimiy tishlar shakliga oʻxshash, lekin kichik va ildizi birmuncha kaltaroq boʻlgan tishlardir. Sut tishlar emizikli yoshda yorib chiqadi va doimiy tishlar bilan almashguncha, yaʼni 12-13 yoshga qadar turadi.
## Vazifasi
Insonning og'zini rivojlantirishda asosiy tishlar muhim ahamiyatga ega. Sut tishlar cho'g'idagi "archa" uzunligini saqlab qoladi, suyak va doimiy tishlarni almashtirish asosiy tishlar kabi bir xil tish bakteriyalaridan rivojlanadi. Birinchi tishlar doimiy tishlarning erupsiya yo'lini ko'rsatadi. Shuningdek, tuxum mushaklar va tuxum suyaklari hosil bo'lishi doimiy tishlar uchun to'g'ri masofa saqlab qolish uchun asosiy tishlarga bog'liq. Birinchi tishlarning ildizlari doimiy tishlarning tushib ketishiga yo'l ochadi. Bolalarning nutq tarmog'i, tabassumlari uchun asosiy tishlar muhim ahamiyatga ega va oziq-ovqatni imo-ishora orqali tushuntirish mumkun, garchi asosiy tishlarini olib tashlagan (odatda tishlarning karisasi yoki tish shikastlanishi natijasida) bolalar hali ham muayyan darajada ovqatlanish va imo-ishora orqali ko'rsatish mumkun.
## Ko'rinishi
Inson hayotining embrion davrida asosiy tishlar paydo bo'ladi. Birinchi tishlarning rivojlanishi tish himoya ko'rinishida tishning rivojlanishining oltinchi haftasidan boshlanadi. Bu jarayon o'rta chiziqdan boshlanadi va keyin orqaga tarqaladi. Embriyon sakkiz haftada bo'lganida, yuqori va pastki kemada o'n ta sut tishlar chiqqan bo'ladi, bu esa oxir-oqibat asosiy (barg) tishlash bo'ladi. Bu tishlar og'izda paydo bo'lguncha o'sib turadi. Birlamchi tishlarda ya'ni sut tishlar jami 20ta mavjud: har bir kvadrat uchun besh va har bir archa uchun o'nta tish bo'ladi. Ushbu tishlarning "tishlash" avvalo olti oylikda boshlanadi va asosiy tishlash davrida 25-33 oylik bo'lgangacha davom etadi. Odatda og'izdagi birinchi tishlar mandibulyar markazli kesish qismidir va oxirgilari maxilyar ikkinchi mollar. Birinchi tishlar markazdagi kesish, yon kesish, itlar, birinchi molarlar va ikkinchi mollar iborat; har bir kvadratda bitta bor, bu har bir tishning jami to'rtta qismini tashkil etadi. Ularning barchasi asta-sekin birinchi va ikkinchi molarlardan tashqari, o'xshash nomli doimiy tengdoshlari bilan almashtiriladi, ular premolyarlar bilan almashtiriladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sutkali parallaks

**Sutkali parallaks** — osmon yoritkichi markazidan Yer markazi va uning sirtidagi kuzatuvchiga yoʻnaltirilgan chiziq orasidag i burchak, yaʼni yoritqichdan Yer radiusining koʻrinma burchagi. Sutkali parallaksning qiymati yoritqichning zenit masofasiga bogʻliq va sutka davomida oʻzgarib boradi. Agar yoritqich gorizontda boʻlsa, uning Sutkali parallaks eng katta qiymatga erishadi va gorizontal parallaks deyiladi. Quyosh sistemasi jismlari gorizontal parallakslari ichida eng kattasi Oynikidir (57’). Quyosh uchun 8", 79 sayyoralarniki esa G dan kichik. Bu miqsorlar Quyosh sistemasi jismlarigacha boʻlgan oʻrtacha masofalarni ifodalaydi.
Suto

**Suto** (basuto) — bantu xalqlari guruhiga mansub xalq. Lesoto va JARning qoʻshni tumanlarida yashaydi. Umumiy soni 4 mln. kishidan ortiq (1990y.lar oʻrtalari); jumladan, JARda 2,44 mln. kishi, Lesotoda 1,6 mln. kishi. Shuningdek, Botsvanada ham yashaydi. Suto tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar, bir qismi anʼanaviy eʼtikrdlarga amal qiladi.
Sutralar

**Sutralar** (sanskritcha — *ip*) — qadimiy hind adabiyotida falsafa, din, axloq, siyosat, huquq, grammatika va boshqa boʻyicha yozilgan, pandnasihat, ibrat tarzidagi parchalar, qisqa risolalar. Dastlabki Suratlar mil. av. 1-mingyillik oʻrtalarida paydo boʻlgan. Falsafaga oid suratlar mil. 5-asrda, huquqqa bagʻishlanganlari esa mil. 1—3-asrlarda vujudga kelgan. Suratlar tili obrazliligi va gʻikmatli soʻzlarga boyligi bilan ajralib turadi. Hind adabiyotining mashhur yodgorligi "Artxashastra" ("Amaliy turmush ilmi") ham suratlar tilida yozilgan.
Suttikan

**Suttikan**, choyyaproq (Lactuca tatarica (L.) S.A. Meu) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik bachki ildizli begona oʻt. Poyasi tik usadi, sershox, boʻyi 30—80 sm. Poyasi sindirilganda sutsimon shira chiqadi. Barglari ketma-ket joylashgan, ostkilari patsimon kesilgan, yuqoridagilari nashtarsimon. Gullari havorang savatcha toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi oson toʻkiladigan urugʻcha. Iyulsent.da gullab, mevalaydi. Ildizi 5 m gacha chuqurlikka kiradi, 1 m chukurlikda vegetativ novdalar paydo qiladi. Bir tupi 5ming urugʻ beradi. Urugʻidan, ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Qurgʻoqchilikka, shoʻrga chidamli. Sugoriladigan va chopiq kilinadigan ekinlar orasida uchraydi. Tashlandiq yerlar, ariq boʻylari, bogʻ, poliz ekinlari, uzumzorlarda usadi.

Kurash choralari: yerni kuzda chuqur haydash; ekinzorlarda kultivatsiya oʻtkaziladi, gerbitsidlar purkaladi.
Sergo Sutyagin

**Sergo Mixaylovich Sutyagin** (1937.23.2, Moskva) — meʼmor. Tosh PI ni tugatgan (1960). 1960-yildan "Oʻzdavloyiha" ilmiy tadqiqot institutida ishlaydi. 1967-yildan shu Institutda 4arxitektura va qurilish boʻlimi (ASO4) bosh meʼmori. S. loyihasi asosida Oʻzbekistonda bunyod etilgan yirik jamoat binolari: Sanʼat saroyi (1964), uning 2kichik zali (1976), Chirchiqdagi "Turnalar" monumenti (1972, haykaltarosh Yu. Kiselyov), Dushanba shahridagi kinokonsert zali (1985, 2300 oʻrinli), Xivadagi Xorazm tarix muzeyi (Maʼmun akademiyasi, 1978—83), Qoʻqondagi musiqali drama teatri (1982—87) va Adabiyot muzeyi (1989— 90), Urganchdagi xalqaro aeroport (19992000) va boshqa Hamza (1965) va Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotlari laureati (1991).
Suflyor

**Suflyor** (frans. souffer — puflamoq, aytib turmoq) — teatr xodimi; pyesaning matni (S. nusxasi)ga koʻra (musiqali teatrda klavir boʻyicha) repetitsiya va spektaklning ketishini kuzatadi, zarurat tugʻilsa, tomoshabinga sezdirmay aktyorga rol soʻzlarini aytib turadi.
Suffiks

**Suffiks** ( — qadalgan, biriktirilgan), soʻng qoʻshimcha — affikslarning bir turi; soʻz oxiriga qoʻshiladigan, yangi soʻz yoki soʻz shakli yasaydigan qoʻshimcha. Masalan, suvchi, olmazor, onaxon, kitoblar soʻzlaridagi chi, zor, xon, lar qoʻshimchalari Suffikslardir. Joylashish oʻrniga koʻra Suffiks affiksning infiks (soʻz oʻzagi o'rtasida boʻladigan) va prefiks (soʻz oʻzagi oldidan qoʻshiladigan) turlariga qarama-qarshi qoʻyiladi. 

## Yana qarang

* Prefiks
* Tilshunoslik
Suffoziya

**Suffoziya** (lotincha: suffossio — oʻyish) — Yer osti suvlari taʼsirida togʻ jinslari massividan mayda mineral (xlorli, sulfat, karbonat tuzlar va boshqalar) zarrachalarining mexanik ravishda yuvilish jarayoni. S. koʻproq kumli, lyossli va boshqa dispers jinslarda sodir boʻladi. S. massivning tuzilishi va tarkibiga nisbatan: turli tarkibli jinslarning qatlamlarida va bu qatlamlarning ulanish joylarida; tektonik buzilish zonalaridagi darzliklardagi bir jinsli boʻlmagan toʻldirgichlarda; togʻ jinslarining ulanish joylarida va sunʼiy inshootlar (filtr, drenaj va boshqalar)dan toʻkilgan materiallarda rivojlanadi. Togʻ jinslari granulometrik tarkibining turlilik darajasini kupayishi, yer osti suvlari harakati tezligining oshishi S.ni vujudga kelishiga imkon tugʻdiradi. S. togʻ jinslari tarkibi va strukturasining oʻzgarishiga, ularning gʻovakliligi va suv oʻtkazuvchanligini ortishiga, mahkamliligini pasayishiga olib keladi. Natijada ustki qatlam choʻkib, yuqorida diametri 10 m gacha, baʼzan 100–500 m gacha boʻlgan mayda va yirik halqasimon chuqurlar hosil boʻladi. S. natijasida yumshagan jinslar togʻ yon bagʻirlarida koʻchki hosil boʻlishiga imkon yaratadi. Inshootlar asosidagi togʻ jinslarda S. ularning notekiye choʻkishiga, shaklini oʻzgartirishiga va buzilishiga olib keladi.
Suharto

**Suharto** (Suharto) (1921.8.6, Kemusu, Jokyakarta yaqinida) — Indoneziya davlat arbobi, general. Indoneziya xalqining Gollandiya mustamlakachilariga qarshi qurolli kurashida qatnashgan (1945—1949); Indoneziyaga tegishli Gʻarbiy Irianni ozod etish uchun tuzilgan qoʻshinlarga boshchilik qilgan (1962—63). S. zaxiradagi strategik piyoda qoʻshinlar qoʻmondoni (1963—1965), keyinchalik hokimiyatni harbiy guruhlar boshqargan paytda piyoda qoʻshinlar vaziri (1965-yil 30 sent.). 1966-yil martdan hokimiyat tepasida. Uning hukmronligi davri shafqatsiz qatag'onlar bilan xarakterlanadi - asosan sotsialistlar va ularning tarafdorlariga qarshi, shuningdek, bu narsalarda shunchaki gumon qilingan; turli hisob-kitoblarga ko'ra, uning qatag'onlari 500 mingdan 2 milliongacha odamning hayotiga zomin boʻlgan. 1997-yilda Osiyo bozorlaridagi moliyaviy-iqtisodiy inqiroz Indoneziyaga katta zarar yetkazgan, mamlakatda siyosiy tanazzul yuz bergan (1998-yil may). S. isteʼfoga chiqishga majbur boʻlgan.

## Manbalar
Vasiliy Suxomlinskiy

**Vasiliy Aleksandrovich Suxomlinskiy** (; 1918-yil 28-sentyabr; Kirovograd, Ukraina – 1970-yil 2-sentyabr; Kirovograd, Ukraina SSR, SSSR) — pedagog, ukrain hamda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. RSFSR (1957), SSSR (1968) Pedagogika Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi. Mehnat Qahramoni (1968).

## Hayoti
Poltava pedagogika institutini tugatgan (1939). 1947-yildan umrining oxirigacha Kirovograd viloyatining Pavlish qishlogʻidagi maktab direktori. “Bolalarga jonim fido” (1969), “Fuqaroning tugʻilishi” (1970), “Tarbiya toʻgʻrisida” (1973) kabi asarlarida boshlangʻich maktab, oila tarbiyasi nazariyasi va metodikasi, oʻquvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish, mehnatga munosabat, pedagogik mahorat boʻyicha tadqiqotlar olib borgan, pedagogikada insonparvarlik gʻoyalarini targʻib qilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Suxona

**Suxona** — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismi (Vologda viloyati) dagi daryo. Kubena kulidan boshlanadi. S.ning koʻldan chiqish joyiga shlyuzli toʻgʻon qurilgan. U Yug daryosi bilan qoʻshilgandan keyin Shimoliy Dvina daryosi hosil boʻladi. Uzunligi 558&nbsp;km, havzasining maydoni 50,3 ming km², oʻrtacha suv sarfi 463 m³/sek. Yuqori oqimi da (Vologda daryosi quyiladigan joygacha) ilon izi boʻlib sayoz oʻzanda oqadi. Oʻrta oqimida sayoz joyi koʻp, ostonalar bor. Quyi oqimida qirgʻogʻi baland (30 m gacha). Oʻzanida ostona koʻp (eng kattasi Opoka). Nishabi juda kam boʻlganidan, baʼzan, bahorda Vologda va Leja daryolari suvi bosib, S. suvi Kubena koʻliga qaytib oqadi. noyabrda muzlayda, aprel

ning 2-yarmida muzdan boʻshaydi. Shimoliy Dvina sistemasi bilan Sheksna va Volga daryolari orqali birlashtirilgan. Boshidan oxirigacha kema qatnaydi va yogʻoch oqiziladi. S. soxilida Sokol, Totma, Velikiy Ustyug sh.lari joylashgan.
Suxumi

**Suxumi** () — Gruziyadagi shahar. Abxaziya poytaxti. Qora dengizdagi port, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 120 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mil. av. 6-asrda yunon savdogarlari Suxumi oʻrnida Dioskuriada shahriga asos soldilar. 1-asr boshlarida Vizantiyaga qarashli, Gruziya solnomalarida dastlab 736 yilda Sxum nomi bilan tilga olinadi. 12-asr dan Genuya faktoriyasi, 1724—1810-yillarda turklarning SuxumQalʼa istehkomi. 1864-yildan Suxum harbiy boʻlimi markazi. Shaharda yengil (shu jumladan, koʻnpoyabzal), oziqovqat (goʻsht, sut, konserva, baliq, tamaki, vino korxonalari), mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari (priborsozlik, eksperimental gaz apparaturalari zavodlari), Suxumi GES (Gumista daryosida) ishlab turibdi. 2 institut (shu jumladan, Abxaz instituti), Eksperimental patologiya va terapiya instituti (maymunlar pitomnigi bilan birga), Suxumi botanika bogʻi, 3 teatr, D.I. Gulia adabiymemorial muzeyi, N. A. Lakoba uy-muzeyi bor.

Suxumi iqlimiybalneologik kurort. Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°), qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 6°); yillik yogʻin 1460&nbsp;mm. Davolash vositalari: iqlimiy terapiya, dengizda choʻmilish, mineral suvlar (asosan, vannasiga tushiladi).

Suxumi Kavkaz va Qora dengiz boʻyidagi muhim turizm markazlaridan biri. Sanatoriy, dam olish uylari, pansionatlar, turbazalar bor.
Klara Suxushina

**Klara Ivanovna Suxushina** (1940.14.12, Rossiya Federatsiyasining Tomsk viloyatidagi Kolpasheva shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Tomsk pedagogika institutini tugatgan (1963). 1963-yildan Kemerovo viloyati va Qirgʻizistondagi maktablarda, 1973-yildan Zarafshon shahridagi 1maktabda kimyo va biologiya oʻqituvchisi. Oʻquvchilarni darsga qiziqtirish uchun kimyo va biologiyadan turli tajribalarni oʻtkazadi.
Suxe-bator

**Suxe-bator** — Mongoliyaning shim. qismidagi shahar. Selenga aymogʻining maʼmuriy markazi. Aholisi 22,9 ming kishi (1999). Transmongoliya temir yoʻl magistrali boʻyidagi savdotransport tuguni, Orxon daryosini Selenga daryosiga kuyilish joyidagi pristan. Yogʻochsozlik kombinati, gugurt fabrikasi, qogʻoz, oziqovkat korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor. Shaharga 1940-yilda asos solingan va Mongoliyaning siyosiy va davlat arbobi Suxe-Bator nomi bilan atalgan.
Suchjou

**Suchjou**, Usyan — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Tayxu koʻli yaqinida. Szyansu provinsiyasida. Aholisi 3,3 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Buyuk kanal boʻyidagi port. Intensiv qishloq xoʻjaligi. (sholi, bugʻdoy, pane yetishtirish, choy plantatsiyalari) rayoni markazi. Mamlakatning yirik ipak sanoati markazlaridan. Metallurgiya, kimyo, oynashisha, keramika, qogʻoz sanoati korxonalari bor. Kustar usulda eksport uchun badiiy kashta toʻqiladi. Shaharga mil.av. 5-asrda asos solingan. 3—16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Tarixiy yodgorlik, bogʻ va park koʻp.
Suelli kanali

**Suelli kanali** — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi yirik magistral kanal. Amudaryoning qadimda Suelli deb atalgan yirik irmogʻi oʻrnida qurilgan. Taxiatosh gidrouzelidan 300 m uzunlikdagi suv uzatish kanali orqali suv oladi. Suv uzatish kanalining bosh qismida 110 m uzunlikda (tubining kengligi 51 m) suvdagi oqiziklar choʻkadigan tindirgich qurilgan. Umumiy uz. 128&nbsp;km. Eng koʻp suv oʻtkazish imkoniyati 133 m³/sek, 42–55&nbsp;km da 115 m³/sek, kanal tubining kengligi 16–22 m, chuq. 2,5–5 m.

Daryoda suv kamaygan bahor oylarida suv olishni yaxshilash maqsadida kanal boshida 54 m³/sek suv oladigan Fayt (1962), 66 m³/sek suv oladigan Bekyob (1965) nasos st-yalari kurilgan. Kanalda bosh suv olish inshootidan tashqari 4 ta gidrouzel bor. Shuningdek, kanalda 8 ta koʻprik, 3 ta akveduk, 30 ta turli nasos qurilmalari mavjud. Suelli kanali tizimi Shumanay, Xoʻjayli, Qoʻngʻirot tumanlaridagi 102 ming ga dan ortik, yerlarni suv bilan taʼminlaydi.
Suyunchi

**Suyunchi** — biron quvonchli voqea toʻgʻrisida xushxabar keltiruvchiga beriladigan sovgʻa, mukofot, sevinchi. S. uzoq, safarga, harbiy xizmatga borib sogʻsalomat kelgan kishi toʻfisida, farzand (oʻgʻil yoki qiz) tugʻilganda va boshqa haqida 1marta xushxabar keltirgan kishiga yoshiga qarab beriladi. S. pul, belbogʻ, doʻppi, yaktak, toʻn, kiyimlik va jonliq (qoʻy, echki) kabi shakllarda ham berilishi mumkin.
Suyunchi2

**Suyunchi2** — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, pol iz ekinlari va kartoshkachilik institutida Shakarpalak 2580 navini Hindistondan keltirilgan yarim yovvoyi Kutana navi bilan chatishtirish va takroriy chatishtirish (bekkross) usulida chikarilgan (A.S. Shchukina, R. A. Hakimov, S. T. Pessova, S. Xalilov; 1995). Asosiy poya uz. 1,5—2,5 m, bir tupda 250—300 ta otalik, 35—45 ta onalik gullari rivojlanadi, 1—3 ta qovun beradi. Qovuni choʻzinchoqtuxumsimon, ogʻirligi 2,0—2,5&nbsp;kg. Sirti toʻrli, pusti oqishlimonrang, qoʻshaloq jimjima yoʻl bilan qoplangan, eti qizil, karsildoq, sersuv, shirin, tarkibida 10,6—11,8% gacha kand bor. Urugʻi yirik, och sariq. Urugʻi unib chiqqanidan keyin 83—87 kunda pishadi. Hosildorligi 200—250 s/ga. Oqpalak va fuzarioz kasalligiga chidamli. Uzoq masofalarga tashishga yarokli. 2002-yildan Qoraqalpogʻiston, Xorazm, Toshkent, Fargʻona viloyatlarida rayonlashtirilgan.