Infraqizil spektroskopiya

**Infraqizil spektroskopiya** (**Infraqizil spektroskopiyasi** yoki **tebranish spektroskopiyasi**) infraqizil nurlanishning moddalar bilan oʻzaro taʼsirini yutish orqali, emissiya yoki aks ettirish orqali oʻlchashdir. U qattiq, suyuq yoki gazsimon shakldagi kimyoviy moddalar yoki funktsional guruhlarni oʻrganish va aniqlash uchun ishlatiladi. U yangi materiallarni tavsiflash yoki maʼlum va nomaʼlum namunalarni aniqlash va tekshirish uchun ham ishlatilishi mumkin. Infraqizil spektroskopiya usuli yoki texnikasi **infraqizil spektrni** hosil qiluvchi **infraqizil spektrometr** (yoki spektrofotometr) deb nomlangan qurilma yordamida amalga oshiriladi. Infraqizil spektrni vertikal oʻqdagi infraqizil nurni yutish (yoki oʻtkazuvchanlik) grafigida yoki gorizontal oʻqdagi chastota, toʻlqin raqami yoki toʻlqin uzunligi bilan koʻrish mumkin. Infraqizil spektrlarda ishlatiladigan toʻlqin sonining tipik birliklari sm −1 belgisi bilan santimetrlarda belgilanadi . Infraqizil toʻlqin uzunligi birliklari odatda mikrometrlarda (ilgari „mikronlar“ deb atalar edi), mkm belgisida belgilanadi, ular toʻlqin raqami bilan oʻzaro bogʻliqdir. Ushbu texnikadan foydalanadigan keng tarqalgan laboratoriya asbobi Fourier transform infraqizil (FTIR) spektrometridir . Quyida muhokama qilinganidek, ikki oʻlchovli IR ham mumkin.

Elektromagnit spektrning infraqizil qismi odatda uchta qisimga boʻlinadi; yaqin, oʻrta va uzoq infraqizil. Koʻrinadigan spektrga munosabati uchun nomlangan. Yuqori energiyali IQ sohasi, taxminan 14,000–4,000&nbsp;sm −1 (0,7–2,5&nbsp;mkm toʻlqin uzunligi) molekulyar tebranishlarning ortiqcha yoki kombinatsiyalangan rejimlarini qoʻzgʻatishi mumkin. Oʻrta infraqizil soha, taxminan 4000-400&nbsp;sm −1 (2,5–25&nbsp;mkm) odatda asosiy tebranishlarni va ular bilan bogʻliq aylanish-tebranish tuzilishini oʻrganish uchun ishlatiladi. Uzoq infraqizil soha, taxminan 400-10&nbsp;sm −1 (25–1000&nbsp;mkm) past energiyaga ega va aylanish spektroskopiyasi va past chastotali tebranishlar uchun ishlatilishi mumkin. Mintaqa 2–130&nbsp;sm −1, mikrotoʻlqinli mintaqa bilan chegaradosh, terahertz mintaqasi hisoblanadi va molekulalararo tebranishlarni tekshirishi mumkin. Ushbu submintaqalarning nomlari va tasniflari konventsiyadir va faqat nisbiy molekulyar yoki elektromagnit xususiyatlarga asoslanadi.

## Nazariya

Infraqizil spektroskopiyadan molekulalarning tuzilishiga xos boʻlgan chastotalarni oʻzlashtirish bilan foydalaniladi. Bu yutilishlar rezonans chastotalarda sodir boʻladi, yaʼni soʻrilgan nurlanish chastotasi tebranish chastotasiga toʻgʻri keladi. Energiyalarga molekulyar potentsial energiya yuzalarining shakli, atomlarning massalari va ular bilan bogʻliq tebranish birikmasi taʼsir qiladi.

Xususan, Born-Oppengeymer va garmonik yaqinlashishlarda (yaʼni elektron asosiy holatga mos keladigan molekulyar Gamiltonianni muvozanat molekulyar geometriyaga yaqin joyda garmonik osilator tomonidan yaqinlashtirish mumkin boʻlganda), rezonans chastotalari molekulyar elektron zamin holati potentsial energiya yuzasiga mos keladigan tebranishning normal rejimlari bilan bogʻliq.

Rezonans chastotasi, bogʻlanish kuchi va uning har ikki uchidagi atomlarning massasi bilan ham bogʻliq. Shunday qilib, tebranishlarning chastotasi maʼlum bir bogʻlanish turi maʼlum bir normal harakat rejimi bilan bogʻliq.

### Vibratsiyali rejimlar soni
Namunadagi tebranish rejimi „Infraqizil faol“ boʻlishi uchun u molekulyar dipol momentidagi oʻzgarishlar bilan bogʻliq boʻlishi kerak. Doimiy dipol majburiy emas, chunki qoida faqat dipol momentini *oʻzgartirishni* talab qiladi.

Molekula koʻp jihatdan tebranishi mumkin va ularning har biri **tebranish rejimi** deb ataladi. N sonli atomli molekulalar uchun geometrik chiziqli molekulalar 3 *N* &nbsp;-&nbsp;5 darajali tebranish rejimlari, chiziqli boʻlmagan molekulalarda esa 3 *N*&nbsp;-&nbsp;6 darajali tebranish rejimlari (shuningdek, tebranish erkinlik darajalari deb ataladi). Misol tariqasida chiziqli karbonat angidrid (CO 2) 3 &nbsp;×&nbsp;3&nbsp;-&nbsp;5&nbsp;=&nbsp;4, chiziqli boʻlmagan suv (H  O) esa faqat 3&nbsp;×&nbsp;3&nbsp;-&nbsp;6&nbsp;=&nbsp;3.

Odatda organik birikmalarda uchrab turadigan CH 2 X 2 guruhidagi atomlar va boshqa har qanday atomni ifodalashi mumkin boʻlgan X toʻqqiz xil usulda tebranishi mumkin. Ularning oltitasi faqat CH  qismini oʻz ichiga oladi: 2 ta **choʻzish** rejimi (n): **simmetrik** (n s) va **antisimmetrik** (n as); va 4 ta **egilish** rejimi: quyida koʻrsatilganidek, **qaychi** (d), **silkituvchi** ®, **chayqalish** (ō) va **burish** (t). Ikki qoʻshimcha X guruhi biriktirilmagan tuzilmalar kamroq rejimlarga egaboʻladi. Chunki baʼzi rejimlar boshqa biriktirilgan guruhlarga oʻziga xos munosabatlar bilan belgilanadi. Masalan, suvda tebranish, chayqalish va burilish rejimlari mavjud emas, chunki H atomlarining bunday harakatlari butun molekula ichidagi tebranishlarni emas, balki uning oddiy aylanishini ifodalaydi. Murakkab molekulalar boʻlsa, **tekislikdan tashqari** (g) tebranish rejimlari ham mavjud boʻlishi mumkin.

Bu raqamlar molekulaning umumiy harakatlarini muvozanatlashtirish uchun zarur boʻlgan C atomlarining " orqaga qaytishini " anglatmaydi, ammo yengilroq H atomlarining harakatlaridan ancha kichikdir.

## Foydalanilgan adabiyotlar