open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prokuratura

**Prokuratura** ( — „gʻamxoʻrlik qilish“) — ayrim mamlakatlarda jinoiy ishlarni qoʻzgʻatish, ayblovni yoqlash, sud protsessida davlat manfaatlarini himoya qilish vakolatlari yuklatilgan maxsus davlat organi (organlar tizimi). Dastlab XIII-XIV asrlarda Fransiyada yuzaga kelgan. Bir qancha mamlakatlarda Prokuraturaga barcha fuqarolar, tashkilotlar va mansabdor shaxslarning qonunlarni aniq va bir xilda bajarishi ustidan nazorat qilish vazifasi ham kiradi. Muayyan mamlakatlarda Prokuratura sudning tarkibiy qismi hisoblanadi, boshqalarida esa tashkiliy jihatdan undan ajratilgan. Bosh prokuror Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan saylanadi. Boshqa viloyat, tuman va shahar prokurorlari Bosh prokuror tomonidan tayinlanadi. Oʻzbekiston Respublikasida ham Prokuratura hokimiyati faol ishtirok etadi. Bundan tashqari prokurorlar sudlarda ham ishtirok etadi.

## Manbalar
Prut

**Prut** (; ; ) — Ukrainadagi va qisman Moldovaning Ruminiya bilan boʻlgan chegara-sidatlaryo. Dunayning chap irmogʻi. Uzunligi 989&nbsp;km, havzasining maydoni 27,5 ming km². Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 80 m³/sek. Sharqiy Karpat togʻlaridan boshlanadi. Yanvarda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: chapdan — Rakovets, Chugur; ungdan — Cheremosh, Jijiya, Baxluy. Dare etagidan Leovo shahrigacha kema qatnaydi. Prut boʻyida Yaremcha, Kolomiya, Chernovsi, Snyatii, Ungeni, Leovo shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Dmitriy Pryanishnikov

**Dmitriy Nikolayevich Pryanishnikov**  (1865.25.10(6.11), Kyaxta shahri -1948.30.4, Moskva) — rus agrokimyo maktabi asoschisi. SSSR  fanlar akademiyasi akademik (1929), VASXNIL akademik (1935), Mehnat Qahramoni (1945). Pryanishnikovning ilmiy ishlari oʻsimliklarni oziqlantirish va dehqonchilikda oʻgʻitlardan foydalanish, agrokimyo, qishloq xoʻjaligini kimyolashtirish masalalariga bagʻishlangan. Olimning "Agrokimyo" (1940) asari dehqonchilikda oʻgʻitlarni qoʻllashning ilmiy asosi hisoblanadi.

## Manbalar
Psammitlar

**Psammitlar** (yun. psammites — kumli, psammos — qum) — qumli jinslar. P. tarkibida 50%, baʼzan undan koʻproq 0,05 – 1&nbsp;mm oʻlchamli mineral zarrachalar va chaqiqtogʻ jinslari boʻladi. Yumshoq (uvalangan) P. — kum va jipslashgan (sementlashgan)lari — kumtoshlar deb yuritiladi. P. monomi-neralli (asosan, kvarsli), oligomiktli (kvarsdala shpatli va boshqalar) va poli-mineralli (arkoz va grauvak) jinslarga ajratiladi. Ular, asosan, togʻ jinslari yemirilib, chaqiq boʻlaklari koʻchirilib joylashganda hosil boʻladi. Baʼzi P. ning oʻzi foydali qazilma (no-ruda qurilish materiallari) yoki neft hamda gaz uyumlari oʻzida saqlaydi, kam hollarda olmos, oltin, platina va boshqa sochma konlar hosil qiladi.

## Manbalar
Psammofitlar

**Psammofitlar** (lot. psammos — qum va ...fit) — uchma qumlarda oʻsadigan choʻl oʻsimliklari. Shamol qumni uchirganida ildizining ochilib qolmasligi, qum koʻmib qoʻymasligi va qumda koʻmilib qolgan urugʻining koʻkarib chiqishi uchun turli moslanishlar hosil qilgan. Daraxtlar va butalar, qumda koʻmilib qolgan poyasidan kuchli rivojlangan ildizlar (saksovul, qandim); qumdan chiqib qolgan ildizlardagi qoʻshimcha kurtaklardan novdalar hosil qilish (qum akatsiyasi va boshqalar) xususiyatiga ega. Oʻtsimon P. qalin qum qatlamidan oʻsib chiqa oladigan ipsimon uzun, tez oʻsadigan ildizpoya hosil qiladi (iloq). Koʻpchilik P. — efemerlar. Koʻp yillik P.ning barglari mayda, reduksiyaga uchragan yoki barglari boʻlmaydi, poyasi orqali fotosintez va transpiratsiya qiladi (saksovul). P.ning mevasida turli xil oʻsimtalar va tuklari boʻlishi tufayli shamolda yaxshi uchganidan qumda koʻmilib qolib ketmaydi.

## Manbalar
Psevdo...

**Psevdo...** (yun. pseudos — yolgʻon) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, ikkinchi qismning yolgʻon, soxta ekanligini anglatadi (mas, psevdopodiyalar, psevdosfera). 

## Manbalar
Psevdomorfozlar

**Psevdomorfozlar** (psevdo... va yun. morphe — shakl), soxta shakl — tarkibi va ichki tuzilishiga tashqi shakli muvofiq boʻlmagan minerallar. Vir mineral oʻrnida ikkinchisi kris-tallansa, oddiy P. deyiladi; murak-kab P. esa bir necha mineral agregatlaridan hosil boʻladi. P. avval paydo boʻlib, keyinchalik yuvilib ketgan mi-nerallarning (shakli saqlangan holda) oʻrnini toʻldirish yoki kimyoviy almashish yoʻli bilan vujudga keladi. Bu ja-rayonda oldingi mineral tarkibining ancha qismi P.ga oʻtishi yoki butunlay erib chiqib ketishi mumkin (mas, kub shaklidagi pirit oksidlanish jaraye-nida limonitga aylansa limonitning piritdagi psevdomorfozlari hosil boʻladi; bunda amorf holdagi limonit ggiritning kristall shaklini egallaydi, yaʼni limonit piritning qolipiga tushganday boʻladi). P.ni oʻrganish minerallarning qonuniyatli oʻzgarishini aniqlashda katta ahamiyatga ega.

## Manbalar
Prussiya

**Prussiya** (, , ) — davlat, soʻngra Germaniyadagi yer (federativ maʼmuriy birlik; 1945-yilgacha). Prussiyaning asosiy tarixiy oʻzagi — Brandenburg 1618-yil Prussiya gersogligi (Tevton ordeni tomonidan 1525-yil bosib olingan prus yerlarining bir kismida vujudga kelgan) bilan birlashgan. Brandenburg Prussiya davlati 1701-yil Prussiya qirolligiga aylangan (poytaxti — Berlin shahri). Prussiyaning iqtisodiy va siyosiy hayotida yunkerlar rahbarlik rolini oʻynaganlar. Gogensol-lernlar sulolasidan chiqqan Prussiya qirollari (Fridrix II va boshqalar) 18-asr — 19-asrning 1yarmida davlat hududini sezilarli darajada kengaytirgan. 1871-yil prus yunkerlari Bismark boshchiligida "temir va kon" bilan Germaniyani prus-militaristik asosda birlashtirilishini yakunlashgan; Prussiya qiroli ayni vaqtda Germaniya imperatori boʻlgan. Germaniyadagi 1918-yil noyabr inqilobi nati-jasida Prussiyadagi monarxiya barham topgan. Prussiya Germaniya yerlaridan biriga aylangan. Ikkinchi jahon urushida fashistik Germaniya tormor keltirilgach, Prussiya hududi ayrim yerlarga taqsimlangan (1945); 1947-yil Germaniyadagi Kontrol kengash Prussiya davlatini militarizm va reaksiya ning beshigi sifatida yoʻq kilinganligi haqida qonun qabul qilgan.

## Manbalar
Prustit

**Prustit** (fransuz kimyogari J. L. Prust nomidan), och qizil kumush rudasi — mineral, kimyoviy tarkibi Ag3AsS3. Trigonal singoniyali. Donador agregatlar, kristallar va yaxlit massalar holida uchraydi. Rangi och qizil, olmosdek yaltiroq. Kattikligi 2—2,5; zichligi 5570–5670&nbsp;kg/m³. Moʻrt, elektr oʻtkazmaydi. Asosan, qoʻrgʻoshinruxkumush rudali gidrotermal konlarda hosil boʻladi. Rossiya (Oltoy, Uzoq Sharq), Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Germaniya, Kanada, Boliviya va boshqa joylarda uchraydi.

## Manbalar
Angliya-Fransiya-Isroilning Misrga qarshi agressiyasi

**Angliya-Fransiya-Isroilning Misrga qarshi agressiyasi** (1956) — Suvaysh kanalini bosib olish maqsadida uyushtirilgan bosqinchilik. 29-oktyabrda Isroil qoʻshinlari Misr hududiga bostirib kirdi, 31-oktyabrda ingliz va fransuz qurolli kuchlari Misrni bombardimon qildi va 5-noyabrda Port-Said atrofiga qoʻshin tushirdi. Sobiq SSSR, AQSH va BMT tomonidan koʻrilgan ogohlantiruvchi chora-tadbirlar Buyuk Britaniya va Fransiyani 1956-yil dekabrda, Isroilni esa 1957-yil martda oʻz qoʻshinlarini Misrdan olib chiqib ketishga majbur qildi.

## Manbalar
Olga Andreyeva

**Olga Ilinichna Andreyeva** (29-may 1890 — 15-fevral 1970, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1952). 1938-yildan Toshkentdagi rus drama teatrida ishlagan. Asosiy rollari: Betsi (Lev Tolstoy, „Maʼrifat mevalari“), Anna Andreyevna (N. V. Gogol, „Revizor“), Kseniya, Vasilisa (Maksim Gorkiy, „Yegor Bulichev va boshqalar“, „Tubanlikda“), Katerina, Kruchinina (Aleksandr Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“, „Aybsiz aybdorlar“), Hamrobuvi (A. Kahhor, "Shohi soʻzana), Hojar (Hamza, „Paranji sirlari“), Rixsi xola (B. Rahmonov, „Katta muhabbat“) va boshqa. Andreyeva sahna nutqiga, qahramonning ichki va tashqi qiyofasini yorqinroq ochishga alohida eʼtibor bergan.

## Manbalar
Andreyevlar shirkati

**Andreyevlar shirkati** („Andreyevskoye tovarishestvo“) −19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Oʻzbekiston iqtisodiyotida hukmron boʻlgan, ajnabiy va rus kapitalining qudratiga tayangan yirik aksiyadorlik jamiyati. Andreyevlar shirkatini 1912-yil Oʻzbekistondagi yirik sarmoyadorlar Rus-Osiyo banki ishtirokida tashkil etganlar. Bunga „Aka-uka Knoplar savdo uyi“ firmasi tashabbuskor boʻlgan. Andreyevlar shirkatining dastlabki asosiy kapitali 750 ming soʻm boʻlib, 1915-yilda 5 mln. soʻmga yetgan. Andreyevlar shirkati 1917-yil 31 paxta tozalash, 6 paxta yogʻi va sovun ishlab chiqarish zavodlariga egalik qilgan. Andreyevlar shirkati Rossiyadagi „Salomas“ aksiyadorlik jamiyatining faoliyatida qatnashgan. „Salomas“ning 20% aksiyasi 1917-yil Andreyevlar shirkati qoʻlida boʻlgan. Andreyevlar shirkati dehqonlar yetishtirgan paxtaning katta qismini arzon garovga xarid qilib, tolasini Rossiya va Polshaga sotar, chigitidan yogʻ va sovun tayyorlar edi. Andreyevlar shirkati 1918-yil mart — aprel oylarida Sovet hokimiyati tomonidan natsionalizatsiya qilingan.

## Manbalar
Vasiliy Anikin

**Vasiliy Vasilyevich Anikin** (12-oktabr 1952, Oʻsh viloyati) — kurashchi, xalqaro toifadagi sport ustasi (1976). Yunon-rum kurashi bilan shugʻullangan. Oʻzbekistonning bir necha marta chempioni. Yevropa kubogi (1977, Lissabon), Jahon kubogi (1981, Bolgariya) gʻolibi. Germaniya, Shvetsiya, Norvegiya, Vengriya, Ruminiyada oʻtkazilgan xalqaro turnirlarda 1-oʻrinni egallagan. Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirligi Markaziy Harbiy sport klubida sport ustozi.

## Manbalar
Apotetsiy

**Apotetsiy** (yun. apothecium — ombor, joy) — baʼzi lishayniklar va diskomitsetsimon xaltachali zamburugʻlarning tanasida boʻladigan spora hosil qiluvchi qatlam. A. sporali xaltacha va parafizalar (qilchalar)dan tashkil topadi.

## Manbalar
Aravon (Aravon tumani)

**Aravon** – shaharcha, Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining Aravon tumani maʼmuriy markazi. Qadimgi qishloq oʻrnida vujudga kelgan. Aravonsoy quyi oqimining har ikkala sohilida, togʻlar orasida joylashgan. Oʻsh shahridan 25&nbsp;km gʻarbda, Oʻzbekistonning Marhamat shahridan 14&nbsp;km naridAravon Aholisi 2,5 ming kishi (1977), aksari qismi oʻzbeklar; shuningdek qirgʻiz, rus, ukrain, turk, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholi asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish (dehqonchilik, bogʻdorchilik va chorvachilik) bilan shugʻullanadi. Aravonda tuman hokimiyati binosi, pochta, univermag, 4 ta maktab, choyxonalar, klub va boshqa bor. Aravon atrofida dam olish maskanlari barpo qilingan. Aravonda akademik H. M. Abdullayev tugʻilgan. U oʻqigan maktab qoshida olim xotirasiga muzey tashkil etilgan, byusti oʻrnatilgan, qishloqning eng katta koʻchasi H. M. Abdullayev nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Psilomelan

**Psilomelan** (yun. psilos — yalangʻoch, silliq, melos — qora) — mineral, marganetsning murakkab gidrooksidi. Unga yashirin kristalli va kollomorf shakldagi murakkab tarkibli gidro-oksidlar xos. MpO va MpO2 nisbati oksidlanish darajasiga qarab keng institutervalda oʻzgaradi. Asl P. [(Va, N2O)2 Mp5O10], kriptomelan [K2Mp8O16], gollandit [Va2Mp8O|6], koronadit [Pb2MngOl(j] va boshqalardan tarkib topgan. Bu minerallar xossalari boʻyicha bir-biriga juda yaqin. Asl P. chigʻanoqsimon sinadi, rangi tim qora, baʼzan qoʻngʻir qora. Qattiqligi 5—6. Zichligi 4000– 4710&nbsp;kg/m³. Moʻrt. P. nuraganda oksidla-nadi va degidratatsiyalanadi. Bunda qora qurum shaklidagi pirolyuzit hosil boʻladi. Oksidlanish zonalarida, nurash qobiklarida hamda choʻkindi foydali qazilmalar konlarida uchraydi. Sinonimi — romaneshit. Zakavkazye va Ukrainada yirik konlari bor.

## Manbalar
Psilofitsimonlar

**Psilofitsimonlar** (Psiloghytales) — botqoqlik va quruklikda yashashga moslashgan qad. oʻsimliklar oilasi. P. qazilma qoldiklari dastlab 1859-yilda Kanadada, keyinchalik Shotlandiya, Shpitsbergen, Kuzbass,Ural, Sibir, Oʻzbekiston (Turkiston va Nurota togʻlari)da Oʻrta silurdan devongacha boʻlgan yotqiziklardan topilgan. Poyasi dixotomik shoxlangan, ay-rim turlarida tikanga oʻxshash mayda barglari boʻlgan. Sporangiylari poyasi uchida joylashgan. P.ga suvdan quruqlikda yashashga oʻtgan dastlabki poya va bargli oʻsimlik sifatida qaraladi. Qazilma P.ning 7 oilasi, 18 turku-mi, jumladan, Oʻzbekistonda 6 turku-mi topilgan.

## Manbalar
Psixasteniya

**Psixasteniya** (psixo... va asteniya) — ruhiy zaiflik. 1) nevrozning bir xili, bunda kishi miyasi taxlikali oʻy-fiqolar bilan band boʻladi; 2) kishi harakteridagi patologik holat (ncuxopatiyanmng bir turi); oʻz-oʻziga ishonmaslik, hamma narsadan shubhalanish, vasvasa, vahimaga tushish. Bunday kishilarda jurʼatsizlik, qatʼiyatsizlik, ikkilanuvchanlik kuzatiladi. Do-imiy ishoncheizlik, qoʻrquv ularni ikkilanuvchan, oʻz qobiliyatiga ishonmaydigan, beqaror odamlarga aylanti-rib qoʻyadi. Oxiroqibat ular vahima va shubhalanuvchan boʻlib, arzimagan ru-hiy qiyinchiliklar taʼsirida miyadan ketmaydigan holatlar nevroziga duchor boʻladilar. P. asosida bosh miyadagi asosiy jarayonlar ichida birinchi signal sistemasiga (idrok etish, hissiyot) Karaganda ikkinchi signal sistemasi (fikr-mulohaza yuritish) ustun turishi I. P. Pavlov tomonidan isbotlangan. P.da miyadan ketmaydigan fiqolar yoki shilkimlik holatlari uchraydi.

## Manbalar
Psefitlar

**Psefitlar** (yun. psephos — mayda tosh, shagʻal tosh) — yirik boʻlakli sementlashgan choʻkindi jinslar. Tub jinslarning mexanik parchalanishi va parchalangan mahsulotlarning daryo vodi ylari va suv havzalari sohillarida toʻplanishidan hosil boʻladi. Boʻlaklar oʻlchami 1 mm dan katta. Kelib chiqishi boʻyicha choʻkindi, vulkanogen-choʻkindi, vulkanogen va tektonik turlarga boʻli-nadi. Boʻlaklarning oʻlchami va dumaloqlanish darajasi boʻyicha harsangtosh, gʻoʻlatosh va shagʻallarga ajratiladi. Sementlashgan turlari psefitolit (konglomerat, brekchiya, gravelit)lar deyiladi.

## Manbalar
Psyol

**Psyol** yoki **Psel** () — Rossiya Federatsiyasi va Ukraina hududlaridagi daryo. Dneprnit chap irmogʻi. Uzunligi 717&nbsp;km, havzasining maydoni 22,8 ming km². Oʻrta Rossiya qirlaridan boshlanadi. Qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 36&nbsp;km da 55 m³/sek. Dekabrda muzlab, mart—aprelda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmogʻi — Xorol (oʻngdan). Psel boʻyida Oboyan, Sumi, Gadyach shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Psixoanaliz

**Psixoanaliz** {psixo... va analiz) — psixoterapiya metodi va Zigmund Freyd tomonidan rivojlantirilgan psixologik taʼlimot. Ongsiz psixik jarayonlar va motivatsiyani diqqat markaziga qoʻyadi. Inson xulqi asosini lazzat olish (libido)ga nisbatan, ayniqsa, ilk bolalikda paydo boʻlgan seksual (jinsiy) mayl tashkil qiladi degan gʻoyani ilgari surib, odam xulqidagi ijtimoiylik, onglilikni inkor etadi. Ongdan unga muvofiq kelmaydigan (asosan, seksual) mayllar va ruhiy kechinmalarni siqib chiqarish psixoanalizda har xil nevrozlar va turli patologik hodisalar (unutish, yanglish harakatlar va hokazolar)ning asosiy manbai sifatida qaraladi. Psixoanaliz nazariyasiga koʻra, 3 xil psixik instansiyalar hukm surishi mumkin: gʻayrishuuriy "U" (id) — mayl doirasi; turli himoya vositalari bilan "U"ning impulyelarini cheklovchi shuuriy "Men" (Ego); "Oʻta-Men" (Super-Ego) — ijtimoiy taqiqdar, qonun tusiga kirgan majburiy tartib-qoidalar. Freydning fikricha, "Men" reallik tamoyiliga asoslangan holda inson psixikasida harakatlanuvchi qarama-qarshi kuchlarni muvofiqlashtirish vazifasini bajaradi. Inson oʻzining qadimgi ajdodlaridan irsiy yoʻl bilan oʻtgan instinktiv mayllarning namoyon boʻlishi tufayli faoldir. Instinktiv mayllar dastavval jinsiy instinkt va oʻzini himoya qilishga intilish instinkti tarzida yuzaga keladi. Lekin jamiyat shaxsni koʻp jihatdan cheklab qoʻyadi, uning instinktlari va mayllari "senzura"dan oʻtkaziladi. Buning natijasida oʻzining aksariyat instinktlari va mayllarini toʻxtatish, taqiqlashga majbur boʻladi. Instinktiv mayllar uning shaxsiyatiga tegadigan ruhiy holat sifatida ongli hayotidan siqib chiqariladi, lekin yoʻqolib ketmaydi, faqat ongsizlik sohasiga oʻtkazib yuboriladi, xolos.

Psixoanaliz taʼlimotining vazifalaridan biri — ongsizlik sohasidagi "kompleks"larni aniklash va ularni anglashga yordamlashishdan iborat. Ushbu taʼlimot namoyandalari shaxsning ichki ixtiloflarini ochib berish uchun "Edip kompleksi"ni yaratdilar. Ularning mulohazasicha, instinktiv mayllar oʻz quvvati va faolligini saqlagan holda insoniyat madaniyati va shaxs faoliyati mahsulining har xil shakllariga kirib ("sublimatsiyalashib"), ongsizlik holatidan turib inson xulq-atvorini boshqarishda ishtirok qilaveradi. Psixoanalizda ongsizlik bilan onglilik oʻrtasidagi qaramaqarshi munosabatni mutlaqlashtirish uchraydi, buning natijasida ularning oʻzaro bir-birini toʻldirish imkoniyati rad qilinadi.

Psixoanaliz adabiyot va adabiyotshunoslik, sanʼat va sanʼatshunoslik, boshqa gumanitar fanlar va tibbiyotga taʼsir koʻrsatdi.

## Manbalar

 
Hozirgi kunda psixoanaliz psixologiyaning ajaralmas yonalishlaridan biri hisoblanadi.
Psixogeniyalar

**Psixogeniyalar** (psixo... va gen) — ruhiy iztirob beruvchi omillar oqiba-tida kelib chiqadigan psixik kasalliklar guruhi. P. nevrozlar va reaktiv psi-xozlarga boʻlinadi. Ruhiy iztirob beruvchi omillarning kuchiga va davomliligiga qarab har kanday kishilarda ham P. uchrashi mumkin, lekin ularning kelib chiqishiga, albatta, qoʻshimcha omillar: ruhiy holatlar, jumladan, aql-idrok darajasi, ishonuvchanlik, hissiyotlar xususiyati va boshqa kasalliklar oqibati (miyaning shikastlanishi, ichki aʼzolar xastaliklari, alkogolizm) ham sabab boʻladi. Kuchli dara-jadagi taʼsirotlar oqibatida reaktiv psixozlar kelib chiqadi. Reaktiv psi-xozlarning 3 ta asosiy mohiyati bor: 1) reaktiv psixozlar hamma vaqt ru-hiy iztiroblar oqibatida kelib chiqadi; 2) bemorlar kechinmalarida esa mana shu ruhiy iztiroblar aks etadi; 3) ruhiy iztiroblar yoʻqolishi bilan ruhiy xastalik ham barham topadi. Oʻz navbatida, bemorlarning shaxsiy-konstitutsional mohiyatlariga qarab asosan 3 xil nevrozlar qayd qilina-di: nevrasteniya, isteriya va miyadan ketmaydigan holatlar nevrozi. P.ga mubtalo boʻlgan bemorlar iztirob beruvchi omillar bartaraf qilingandan keyin tezda va butunlay tuzalib ketishi mumkin. Birok, uzoq davom etgan iztirobli ruhiy kechinmalar kishi shaxsining oʻzgarib ketishiga olib kelishi ehtimoldan xoli emas.

## Manbalar
Psixolingvistika

**Psixolingvistika** - nutqning hosil boʻlishi, shuningdek, nutqni idrok etish va shakllantirish jarayonlarini ularning til tizimi bilan oʻzaro bogʻlanishi holatida oʻrganuvchi fan; psixologiya va lingvistikaning sintezidan paydo boʻlgan. P. inson nutqiy faoliyati modelini va psixofiziologik nutqiy shakllanishini ishlab chiqib, ularni psixologik eksperimentlar yoʻli bilan tekshiradi. Tadqiqot manbayi boʻyicha tilshunoslikka yaqin boʻlgan P. oʻz tekshirish usullari boʻyicha psixologiyaga yaqin turadi. Unda oʻzaro bogʻlanishli eksperiment, "semantik differensial" kabi va boshqa eksperimental usullar qoʻllanadi. P. bir qator amaliy masalalar [ona tili, ayniqsa, xorijiy tilni oʻrgatish; maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy tarbiyasi va logopediya masalalari; miyadagi nutqiy markazlar kasalliklari klinikasi; nutqiy taʼsir koʻrsatish muammolari (xususan ommaviy axborot vositalari faoliyatida va targʻibot ishlarida); sud psixologiyasi va kriminalistika (mas, kishilarni ularning nutq xususiyatiga qarab tanib olish, aniqlash); mashina tarjimasi hamda nutqiy axborotni EHMga kiritish muammolari va boshqa]ni nazariy jihatdan tushuntirish zarurati tufayli oʻtgan asrning 60-yillarida paydo boʻlgan. "P." termini oʻtgan asrning 60-yillari oʻrtalarida amerikalik olimlar tomonidan amaliyotga kiritilgan. Oʻzbekistonda ushbu sohada bir qancha ishlar bajarilgan boʻlsada, haqiqiy maʼnodagi psixolingvistik tadqiqotlar endigina boshlanmoqda.

Abduvahob Madvaliyev.

## Manbalar
Psixologizm

**Psixologizm** (sotsiologiyada) — sotsiologiyaning ayrim yoʻnalishlariga (Gabriel Tarde, Charles Horton Cooley, George Herbert Mead, neofreydizm, strukturaviy-funksional maktab va boshqalarga) xos metodologiya usuli. Psixologizm ijtimoiy munosabatlarni va strukturalarni psixologik maʼlumotlar, inson psixikasi xususiyatlari, odamlarning bevosita oʻzaro harakatlarini tahlil qilish asosida tushuntiradi. Psixologizm boʻyicha, psixologiya umuman butun falsafaning, uning barcha sohalari, xususan, mantiqning (Wilhelm Wundt va boshqa fikriga koʻra) asosi hisoblanadi. Psixologizm tarafdorlari birdan bir fan psixologiyadir, deb biladilar. Chunki, deb uqtirishadi ular, barcha fanlarning obyekti faqat maʼlum usullar orqali bilingan sezgilardir. Bunday qarashni birinchi galda empiriokrititsizm va pozitivizm vakillari ilgari suradilar.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Psixoterapiya

**Psixoterapiya** (psixo... va terapiya) — ruhiy kasal bemorlarni davolash maqsadida soʻz, xushmuomala bilan hamda qulay sharoit yaratish orqali ular ongiga psixik taʼsir etish. Umu-miy va xususiy (yoki maxsus) P. farqlanadi. Umumiy P. bu vrachning bemor bilan boʻlgan muloqotlari jarayoni, bunda turli ruxiy taʼsirotlar bemor shaxsiga, uning tuzalishiga ishonch hosil qilish, uni tinchlantirishga tibbiy xodimlarning (vrachlar) notoʻgʻri hara-katlari tufayli paydo boʻladigan holatlarni (yatrogeniya) oldini olishga qara-tiladi. Bu barcha davolash choralari ichida yordamchi tadbir hisoblanadi.

Xususiy P.ning tushuntirish, suhbat oʻtkazish, ishontirish (bedorlik va gipnoz holatlarida), oʻz-oʻzini ishontirish (autogen mashq) va boshqa xillari bor. P.da asosiy qurol soʻz hisoblanadi. Soʻzning qudrati, uning shifobaxsh taʼsiri qadim zamonlardan maʼlum. I. P. Pavlov soʻzning oliy nerv faoliya-tida qudratli qoʻzgʻatuvchi taʼsir eka-nini ilmiy jihatdan asoslab berdi. Gipnoz vaqtida psixoterapevtning soʻzi bosh miya poʻstloq qismining maʼlum bir yerida kuchli qoʻzgʻalish oʻchogʻini vujudga keltiradi va bu turlicha ifodalangan tormozlanish holatiga olib keladi. Bemor bilan vrach oʻrtasida olib boriladigan tushuntirish suhba-ti P.ning yetakchi usuli boʻlib u toʻgʻri olib borilganda har qanday bemor ham tinchlanadi, ham dardi yengillashadi. Ishontirish usuli eng keng tarqalgan. Muhimi bemorni ishontirish, suh-bat oqilona va mulohaza bilan olib borilishi lozim. Tushuntirish va ishontirish, odatda, birga olib boriladi. Bunda vrach bilan bemor oʻrtasida oʻrnatilgan munosabat muhim oʻrin tu-tadi. Taʼsir qilish va oʻz-oʻziga taʼsir etish P.ning muhim usullaridan hisoblanadi. Bedorlik holatida taʼsir etishdan maqsad u yoki bu kasallik holatini bartaraf etishgina emas, balki bemorni bu holatdan tuzalib ketishiga ishontirish va bunda oʻz organizmining kuchiga ishonchini mustahkamlashdan iborat. Ayrim psixoterapevtlar ruhiy taʼsir etishni uxlatadigan vositalar (dorilar)dan foydalanib ba-jaradilar. Gipnoz P.ning koʻp qoʻlla-nadigan usulidir.

P. nevrasteniya va boshqa shunga oʻxshash holatlarda, jumladan, jinsiy ojizliqsa (impotensiya), miyadan ketmaydigan holatlar nevrozida, isteriya nevro-zida, psixopatiyalarda, alkogolizm va narkomaniyalarda keng qoʻllanadi.

Mirqobil Xalilov.

## Manbalar
Psixika

1) **Psixika** ( — „ruhiy“) yoki **ruhiyat** — yuksak darajada tashkil topgan materiya (miya)ning voqelikni alohida shaklda aks ettirishdan iborat xususiyati. Asosan, sezgi, tasavvur, tafakkur, irodaviy xatti-harakat va boshqa subyektiv obrazlarda aks etadi. Psixika materiyaga nisbatan ikkilamchi, xreila. Bu psixikaning mavjudlik usuli (psixika miya xususiyati)da va uning mazmuni (psixika — obyektiv olamning subyektiv obrazi)da koʻrinadi. Psixika materiya taraqqiyotining muayyan bosqichida — tirik organizmlarda sezuvchanlikning alohida shakli yoki his qilish qobiliyati paydo boʻlishi bilan vujudga kelgan. Tirik mavjudotning morfologik-fiziologik tuzilishi murakkablashuvi, unda nerv sistemasining vujudga kelishi va taraqqiy etishi, bosh miya, uning katta yarim sharlarining shakllanishi va takomillashishi jarayonida rivojlangan. Psixikaning oʻziga xos organi insonda va oliy darajada rivojlangan hayvonlarda bosh miyadir. Psixika — subyektivlik bilan obyektivlikning birligidir. Psixik faoliyat doimo muayyan subyektga xos boʻlib, uning individual xususiyatlari bilan bogʻlangandir. Ayni vaqtda psixika obyektiv olamning muayyan manzarasini yaratuvchi miya inʼikos faoliyatining real jarayoni sifatida obyektivdir. Psixika psixik jarayonlar, holatlar va insonning psixik xususiyatlarining zohiriy birligidir. Psixika rivojining oliy shakli — inson psixikasidir. Uning paydo boʻlishi va rivojlanishida insonga xos boʻlgan atrofdagi olam bilan oʻzaro munosabatga kirishish usuli — mehnat hal qiluvchi rol oʻynagan. Inson psixikasi faqat biologik taraqqiyotning emas, ijtimoiytarixiy taraqqiyotning ham mahsulidir. Ijtimoiy, mehnat amaliyoti oliy, faqat insongagina xos psixika shakli — oyagni vujudga keltirdi. Inson psixikasining eng muhim xususiyati — ishlar, hodisalar va boshqalarni oldindan koʻra bilish va oʻzi nima qilishini rejalashtirishdan iborat. Inson obyektiv voqelikdagi predmetlar va hodisalarni tajribaga asoslanib idrok qiladi. Insonning psixik faoliyati asosida birinchi va ikkinchi signal sistemalarining oʻzaro taʼsiri yotadi. Psixikaning muhim tomoni uning reflektorlik tabiati, yaʼni reflekslar hosil boʻlishi, bu jarayonning toʻxtovsiz va qatʼiy kechishidir. Real psixika faoliyat koʻrinishida mavjud. Faoliyatda u shakllanadi, namoyon boʻladi va bilib olinadi. Inson psixikasining shakllanishida taʼlim va tarbiya muhim rol oʻynaydi. Taʼlim va mehnat jarayonida har bir shaxs psixikasining individual rivojlanishi yuz beradi, bu insoniyat toʻplagan moddiy va maʼnaviy boyliklarni oʻzlashtirishdan iboratdir. Psixikani psixologiya oʻrganadi.

2) **Psixika** o'zga alohida olam emas; u organik hayotning yuksak shakllaridan bo'lib , faqat hayvonlar va odamlarga xosdir. hayvonlar bilan odam, o'simliklardan farq qilib, yolg'iz organik hayotga ega bo'libgina qolmay,balki, shu bilan birga, psixik hayotga ham egadir. Lekin ma'lumki hayvonlarning psixik hayoti insonlarnikiga qaraganda soddaroqdir. Odam psixikasi hayvonlar psixikasidan sifat jixatidan farq qiladi. Odamda psixik hayotning yuksak shakli    ong - bordir. Odam ongli mavjudotdir.

## Manbalar
2 P.I.Ivanov, M.E.Zufarova. Umumiy Psixalogiya. 2008
Psixo ...

**Psixo ...** (yun. psyche — ruh; qalb) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, psixikaga aloqadorlikni ifodalaydi (mas, psixologiya, psixoterapiya).

## Manbalar
Psixotrop moddalar

**Psixotrop moddalar**, neyro leptik moddalar, neyroleptiklar — kishining psixik faoliyatiga taʼsir etadigan dorilar guruhi; ular es-hushni buzmay, alaxlash, gallyutsinatsiya va psixozga xos boshqa belgilarni yoʻqotadi. Nerv kasalliklari va psixik kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Taʼsir etishiga koʻra neyroleptiklar (aminazin), anksiolitiklar (seduksen va boshqalar), psixostimulyatorlar (fenamin va boshqalar), antidepressantlar (amitriptilin) va hokazolarga boʻlinadi.

## Manbalar
Psixofizik masala

**Psixofizik masala** - keng maʼnoda — psixik xususiyatlarning fizik hodisalar bilan munosabati, tor maʼnoda — psixik va fiziologik (neyrogumoral) jarayonlar oʻrtasidagi nisbat masalasi. 17-asr mexanistik falsafasida Psixofizik masalani hal etishning 2 varianti vujudga keldi: psixofizik oʻzaro taʼsir (Dekart; ong sezgilar va shu kabi orqali tana taʼsirida boʻladi va unga iroda bilan taʼsir etadi) va psixofizik parallelizm (psixik va fizik jarayonlarning parallel ravishda namoyon boʻlishi). Psixofizik parallelizmga G. V. Leybnits, N. Malbransh idealistik, D. Gartli (18-asr) materialistik mavqedan yondashganlar va u 19-asr da keng tarqalgan. Dialektik materializm Psixofizik masalani psixika voqelikni faol aks ettiruvchi xossadir deb tushunish asosida hal qiladi.

## Manbalar
Psixrometr

**Psixrometr** (yun. psychros — sovuq va ...metr) — havo namligi va temperaturasini anikdashda ishlatiladigan asbob. Oddiy P. 2 qoʻshaloq (quruq va namlangan) termometrlardan iborat. Quruq termometr havo temperaturasini kursatadi. Namlangani (hoʻl latta bilan oʻralgani) issiqlik qabul qilgich hisoblanadi. Termometrning simobli uchini hoʻl doka bilan oʻrab, suvli idishga solinadi. Hoʻl dokadan suv bugʻlanganda termometrdan issiqlik yoʻqolishi kuzatiladi. Shu tufayli quruq termometrga nisbatan namlangan termometrning temperaturasi doim past boʻladi. Ikkala termometrning temperaturalar farqiga koʻra, maxsus psixrometrik jadval, diagramma, nomogrammalar yordamida havo namligi hisoblanadi.

P.ning stansion, aspiratsion va distansion xillari bor. Stansion P.ning termometrlari meteorologik budkaning maxsus shtativiga mahkamla-nadi. Aspiratsion P.ning termometrlari maxsus opravalarga oʻrnatiladi. Distansion P.da qarshilikli termometrlar, termistorlar, termoparalardan foydalaniladi.

## Manbalar
Psixrofil mikroorganizmlar

**Psixrofil mikroorganizmlar** (yunoncha: psychros — sovuq va ... fil) — kriofil mikroorganizmlar, 0’ va undan pastroq (—10° gacha) haroratda oʻsa oladi. Obligat Psixrofil mikroorganizmlar uchun optimal haro-rat 10—15°, fakultativlar uchun — 25—30°. Metabolitik jarayonlariga sovuq kam taʼsir qilishi, jumladan, fermentlarining ancha past haroratda optimal taʼsir koʻrsatishi, lipid almashinuvining oʻziga xosligi (tarki-bida toʻyinmagan yogʻ kislotalarning nisbatan koʻp boʻlishi) bilan boshqa mikroorganizmlardan farq qiladi. Aktinomitsetlardan tashqari barcha mikroorganizmlar orasida uchraydi. Obligat Psixrofil mikroorganizmlar nisbatan doimiy haroratda, fakultativ Psixrofil mikroorganizmlar harorat keskin oʻzgarib turadigan muhitda ham yashay oladi. Ta-biatda keng tarqalgan. Arktika va Antarktida, gʻorlar, qorlar va togʻlardagi muzliklarda koʻp uchraydi. Mikro-skopik suvoʻtlardan ayrim turlari (odatda, xlamidomenadalar) qizgʻish pigment hosil qilib, qorni qizil rangga boʻyash xususiyatiga ega.

## Manbalar
Pskov

**Pskov** — Rossiya Federatsiyasi Pskov viloyatidagi shahar. Velikaya daryosi boʻyida. Temir yoʻl va avtomobil yullari tuguni. Aholisi 204,2 ming kishi (1998). P. 12— 13-asrlarda Novgorod respublikasi tarkibida, 14—15 asrlarda Pskov respublikasi knyazligining markazi boʻlgan. 13—16-asrlarda P. — yirik savdo-iqtisodiy va madaniy markaz. 1510-yildan markazlashgan Rossiya davlati tarkibida. 1777-yildan P. noibligi markazi. P. 1944-yil 23 avgustdan viloyat markazi. Ikkinchi jahon urushi davrida shaharning 94% turar joy binolari vayron kilingan. P. — mu-him sanoat markazi. Yetakchi tarmogʻi — mashinasozlik. Elektr jihozlari, ra-diodetallar, telefon apparaturasi va uzoq aloqa apparaturasi, sunʼiy va sintetik tola ishlab chiqarish mashinalari tayyorlanadi. Yengil (tikuvchilik, kunchilik, zigʻir tola) va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chi1ariladi.

Pedagogika instituti, 2 teatr, suratlar galereyasi, Xalq, sanʼati muzeyi, tarix-badi-iyot va meʼmoriy muzey-qoʻriqxonasi bor. Shaharning eng qad. qismi — Krom (Pskov kremli). Mirojskiy (1156-yilgacha), Ivanovskiy (1243-yilgacha), Snetogorskiy (1310) monastirlarining soborlari, Gorkada Vasiliy (1413), Primostyeda Kosma va Damian (1463), Vzvozda Georgiyning (1494) naqshindor prixod cherkovlari, Pogankinlarning tosh palatalari (1645-yilgacha).

## Manbalar
Pskov viloyati

**Pskov viloyati** - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1944-yil 23-avgustda tashkil etilgan. Shimoli-Gʻarbiy federal okrugiga kiradi. Rossii Yevropa qismining shimoli-gʻarbida joylashgan. Maydoni 55,3 ming km². Aholisi 574 ming kishi (2025), asosan, ruslar, shuningdek, ukrain, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 66,1%. Markazi – Pskov shahri Boshqa yirik shaharlari – Velikiye Luki, Ostrov. Pskov viloyati tarkibida 24 maʼmuriy tuman, 14 sha-har, 14 shaharcha bor.

Viloyat hududining asosiy qismi tekislik. Lug (shimoli-gʻarbda), Sudom (sharqda), Bejanits (janubi-gʻarbda, balandligi 338 m gacha) qirlari mavjud. Ohaktosh, dolomit, mergel, gips, turli gillar va boshqa konlari, torf katlamlari bor. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –7°, iyulniki 17°. Yiliga 650&nbsp;mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 120–130 kun. Yirik daryolari: Velikaya va uning irmoklari: Sorot, Cherexa, Pskova, Issa va boshqa Yirik koʻllari: Pskov, Chud; 1,5 mingdan ziyod mayda koʻl bor. Pskov viloyati janubiy tayga va aralash oʻrmonlar zonasida joylashgan. Tuproklari, asosan, podzol va botqoq, daryo vodiylarida allyuvial-oʻtloqi tuproq, Oʻrmonlar viloyat hududining 25% ga yaqinini egallaydi. Los, qobon, oq tovushqon, tulki, oʻrmon suvsari yashaydi. Qushlar, daryo va havzalarda leshch, sudak, choʻrtan, sig, nalim kabi baliq koʻp. Sebej milliy bogʻi mavjud.

Sanoatining asosiy tarmoqlari: mashinasozlik, asosan, elektrotexnika (Rossiyada ishlab chiqariladigan kichik quvvatdagi elektrodvigatellarning 1/3 kismi hamda payvandlash as-boblari, avtomobillar uchun elektrotexnika uskunalari, uy-roʻzgʻor elektr asboblari, elektr kabel, avtomat telefon styalari, radiodetallar), yengil (zigʻir tolasi, tikuvchilik, trikotaj), oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari. Eng yirik korxonalari: "Pleskova" (radiodetallar), "Pskovelektromash", "ELVO" (yuqori voltli apparatura); "TESO" (payvandlash uskunalari), "Avar" (avtoelektr-armatura), Velikiye Luki lokomotiv taʼmirlash zavodi, mexanika uzatmalari (tishli gʻildirak, reduktor) zavodlari, "Impuls" (ishkrrli akkumulyatorlar), Pskov zigʻir kombinati, Velikiye Lukida trikotaj fabrikasi, Dedovich issiklik elektr styasi. Bosh sanoat mar-kazlari – Pskov, Velikiye Luki, Ostrov, Nevel shaharlari. Qishloq xoʻjaligida zigʻirchilik, kartoshkachilik, sabzavotchilik, sut chorvachiligi va choʻchqachilik rivojlangan. Suli, yemxashak ekinlari ekiladi. Transport yoʻli uz. 1092&nbsp;km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uz. 9943&nbsp;km. Chud va Pskov koʻllarida hamda Velikaya daryosining quyi oqimida kema qatnaydi. Pskovda xalqaro aeroport bor. 2 oliy oʻquv yurti, 10 muzey, 2 teatr va filarmoniya ishlab turibdi. Xilovo balneobalchiq kurorti, Izbor tabiiy-meʼmoriy qoʻriqxonasi, Pushkin qoʻriqxonasi mavjud.

## Manbalar
Psixofizika

**Psixofizika** — qoʻzgʻatuvchining kuchi bilan undan paydo boʻladigan sezgi darajasi oʻrtasidagi miqdoriy munosabatni oʻrganuvchi psixologiya tarmogʻi. 19-asrning 2yarmida G. Fexner asos solgan. Sezgi chegarasini, yaʼni inson sensor sistemasidagi sezuvchanlikning oxirgi nuqtasini oʻlchash (Veber-Fex-ner qonuni va boshqalar) va psixofizik shkalalar tuzish (S. Stivene va boshqalar) masalalarini oʻz ichiga oladi.

## Manbalar
Psixofiziologiya

**Psixofiziologiya** - psixik va fiziologik jarayonlar oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganuvchi fan sohasi. P.ning asosiy vazifasi psixofizik masalani ilmiy hal qilishdan iborat. "P." terminini 1830-yilda fransuz faylasufi N. Massias (1764—1848) qoʻllagan boʻlsada, nemis psixologi V. Vundt P. asoschisi hisoblanadi. Sezgi organlari P.si birmuncha keng tarqalgan va ilmiy jihatdan ishlab chiqilgan. Ayni shu sohada ilmiy tadqiqotning juda aniq metodlari qoʻllangan va koʻpgina muhim psixofiziologik qonuniyatlar belgilangan. P. masalalarini psixologlar ham, fiziologlar ham, shuningdek, boshqa shularga yaqin fanlar vakillari oʻrgana-dilar. P. va differensial psixologiya orasida differensial P. paydo boʻddi va jadal rivojlanib bormoqda.

## Manbalar
Qoʻtir

**Qoʻtir** — invazion teri kasalligi; qoʻtir kanalar (qarang Qichima kanalar) qoʻzgʻatadi. Qoʻzgʻatuvchilar odamga, asosan, bemordan yoki uning buyumlari (mas, sochiq, kiyim-kechak, koʻrpa-toʻshak) orqali oʻtadi. Kasallik yuqqanidan 7—10 kun keyin qo'tir alomatlari koʻzga tashlanadi. Qoʻtir kanalari, asosan, terining yupqa va nozik joylarini teshib kiradi. Qoʻl, oyoq barmoqlari orasidagi burmalar, qorin, bel va koʻkrak qafasining ikki yon tomon terisi kasallanadi; shu soha terisida mayda qizgʻish tugunchalar paydo boʻlib, usti qoramtir-qizil poʻst bilan qoplanadi yoki uchida pufakcha koʻrinib turadi; tugunchalar orasida teridan salgina boʻrtib chiqqan, bir necha mm uzunlikdagi toʻgʻri yoki egri chiziqcha — kana yoʻli hosil boʻladi. bemor qattiq qichinadi, bu holat, ayniqsa, kechasi kuchayadi (qoʻtir kanasi kechasi faollashadi). Qichinganda tirnalgan joylarga infeksiya tushishi natijasida Q.da koʻpincha terining yiringli kasalliklari rivojlanishi ham mumkin. Terining yupqa va nozik qismida qichishish alomatlari paydo boʻlishi bilan darhol vrachga murojaat etish lozim. Q.ni davolash uchun vrach tavsiya etgan dori surtiladi, shu vaqt ichida choʻmilish mumkin emas. 7-kuni choʻmilib, kiyimlar almashtiriladi. Bemor boshqalardan alohida yotishi va oʻziga alohida sochiq tutishi lozim. U ishlatgan choyshab, koʻrpa, yostiq jildi, ich kiyimlarini yaxshilab qaynatish yoki lizol eritmasiga 1 soat botirib qoʻyish kerak. Ustki kiyim-kechaklarni maxsus dezokamerada dezinfeksiya qilish, agar buning iloji boʻlmasa, 5 kungacha of-tobga yoyish, sovuq kunlarda esa kun boʻyi yoyib qoʻyish, issiq dazmol bilan dazmollash lozim. Bemor yotgan xona va jihozlarini nam latta bilan artib turish kerak. Q.ga oʻz vaqtida davo qilinsa, bemor tezda sogʻayib ketadi. Q.ning oldini olishda shaxsiy gigiyena qoidalariga amal qilish juda muhim.

## Manbalar
Ptolemey Klavdiy

**Ptolemey Klavdiy** (taxminan milodiy 170-yilda vafot etgan) — yunon olimi. Iskandariyada astronomik kuzatishlar olib borgan. Ptolemey „Almagest“ va „Surat ul-arz“ nomli mashhur asarlar muallifi. „Almajistiy“ asari oʻsha davrgacha boʻlgan astronomiya fani yutuqlarining geotsentrik sistemadagi bayonidir.

Ptolemeyning „Geografiyadan qoʻllanma“ asarida muhim geografik maʼlumotlar bilan birga koʻplab geografik joylar, jumladan, Oʻrta Osiyoning Buxoro, Samarqand, Koʻlob, Kos, Binkat, Shosh, Zomin, Forob, Fargʻona kabi shahar va viloyatlarining geografik koordinatalari keltirilgan. Ptolemeyning asarlari Sharqda astronomiya, matematika va geografiyaning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Beruniy „Qonuni Maʼsudiy“ asarini yozishda Ptolemeyning asarlariga asoslangan. Ptolemeyning matematika, astronomiyaga bagʻishlangan „Analemma“, „Planisferiy“, „Oʻlchamlar haqida“ va boshqa asarlari maʼlum. Optikaga oid 5 jildli risolasi tamoman yoʻq boʻlib ketgan deb hisoblanardi. Lekin 1801-yil uning arabchadan lotin tiliga qilingan toʻliq tarjimasi topilgan.

## Biografiyasi
Ptolemeyning tugʻilgan yili va tugʻilgan joyi nomaʼlumdir. XIV asr astronomi Teodor Meliteniotesning yozishicha, Ptolemeyning tugʻilgan joyi Misrning Tebaid hududidagi yunon shahri Ptolemey Germiu (hozirgi El Mansha, Soxag gubernatorligi). Biroq, uni tasdiqlovchi hech qanday dalil yoʻq.

Maʼlumki, Ptolemey Rim imperiyasi hukmronligi ostidagi Misr provinsiyasi (viloyati)ning Aleksandriya (hozirgi Misrning Iskandariya) shahri yoki uning atrofida yashagan. Uning lotincha ismi Klavdiy boʻlgan, bu esa uning Rim fuqarosi ekanligini bildiradi. U yunon faylasuflari bilan tanish boʻlgan va Bobil kuzatishlari va Bobil oy nazariyasidan foydalangan. Ptolemey Iskandariyada vafot etgan.

Klavdiy Ptolemey kuzatuvlarining umumiy sifati bir qancha yangi olimlar tomonidan eʼtirozga uchraydi, biroq Robert Rassel Nyuton oʻzining 1977-yilda chop etgan „Klavdiy Ptolemeyning jinoyati“ kitobida Ptolemey oʻzining koʻplab kuzatishlarini oʻz nazariyalariga mos kelishini taʼkidlagan.

## Falsafa
Ptolemey Klavdiy, asosan, astronomiya va boshqa ilmiy fanlarga qoʻshgan hissasi bilan tanilgan boʻlsa-da, gnoseologik va psixologik munozaralar bilan ham shugʻullangan. Ptolemey Klavdiy „Kriteriya va gegemonikon haqida“ (yunoncha: Ġsrὶ Ěrētērįous) nomli qisqa ocherk yozgan, bu uning dastlabki asarlaridan biri boʻlgan. Ptolemey, xususan, odamlarning ilmiy bilimlarni qanday olishlari (yaʼni, haqiqatning „mezoni“), shuningdek, inson ruhiyati va tuzilishi, uning boshqaruv qobiliyati (yaʼni, gegemonika) bilan shugʻullangan. Ptolemeyning „Kriteriya haqida“ nomli asari matematikadan xoli yagona asar ekanligi bilan ham diqqatga sazovordir.

Ptolemey Klavdiy boshqa manbalarda matematik bilimlarning boshqa bilim shakllaridan ustunligini yozgan. Oʻzidan oldingi faylasuflardan biri Arastu (Aristotel) singari Ptolemey Klavdiy ham matematikani falsafa nazariyasining bir turi sifatida tasniflaydi. Lekin Ptolemey matematikani falsafa nazariyasi yoki metafizika sohalaridan ustun deb hisoblaydi.

## Manbalar

## Adabiyot
* Bronshten V. A., Klavdiy Ptolemey, M., 1988
Ptolemy I Soter

**Ptolemy I Soter**, Ptolemey Lag oʻgʻli, Ptolemey I Soter (Xaloskor) — Misr hokimi (miloddan avvalgi 323 yildan), podshosi (miloddan avvalgi 305—283). 323 yil diadoxlarnnt qaroriga koʻra, Aleksandr (Iskandar) saltanati 1marta parchalanganda satrap sifatida Misrni idora etish topshirilgan. 322 yil oʻzining oʻtmishdoshi — Aleksandr davridagi Misr noibi Kleomenni oʻldirgan. 321 yil podshoh regenti Perdikkaning hujumini daf qilgan. Boshqa diadoxlar singari oʻzini 305 yil boshida podsho deb eʼlon qilgan. 285 yil oʻgʻli Ptolemey II Filadelfni taxtdosh qilib olgan. P.L. Aleksan-drning barcha yurishlarida, xususan, Oʻrta Osiyoga qilgan yurishlarida, Spi-tamen qoʻzgʻolonini bostirishda faol qatnashgan.

## Manbalar
Ptolemeylar

**Ptolemeylar**, lagiylar — Qad. Misrda hukmronlik qilgan shoxdar sulolasi (miloddan avvalgi 305—30 yillar). Aleksandr (Iskandar)ning sobiq sarkardasi va maxrami diadoxlardan Ptolemey Lag tomonidan asos solingan. Ushbu sulolaning barcha 14 podshosi Ptolemey nomi bilan atalgan. Aleksandr saltanati parchalangach, Misrda P. mo-narxiyasi karor topgan. P. yunonmake-don armiyasi, amaldorlar va mahalliy kohinlarga tayangan. P. siyosatida mali-kalar katta rol oʻynaganlar. Bu sulolaning soʻnggi vakili Kleopatra VII boʻlgan. P. sulolasi vakillari: P. I Soter (323—283); P. I Filadelf (285— 246); P. III Yeverget (246-222); P. IV Filopator [221205/204]; P. V Yepi-fan (204-180); P. VI Filometor (180— 145); P. VII Neos Filopator (145); P. VIII Yeverget II (Fiskon) (170—116); P. IX Soter II (Latir) (116-108 va 88-81/80); P. X Aleksandr I (108/107 — 88); P. XI Aleksandr II (80); P. XII Neos Dionis (Avlet) (80— taxminan 51); P. XIII Dionis (51—47); P. XIV Filopator (47—44); Kleopatra VII Tea Filopatora (taxminan 51 — 30) (Kleopatra I — VI lar turli vaqtlarda regent yoki taxtdosh boʻlganlar).

## Manbalar
Puaz

**Puaz** (frans. poise) — birliklarning SGS tizimida dinamik yopishqoqlikning oʻlchov birligi; oʻzaro 1 sm/s nis-biy tezlik bilan harakatlanayotgan, bir-biridan 1 sm masofada joylashgan 1 sm2 yuzaga ega boʻlgan ikki suyuklik qatla-miga 1 dina kuch bilan taʼsir qilayotgan suyuklikning yopishqoqligi. Qisqacha P bilan belgilanadi. 1 P. = 0,1 Pas. P. fransuz fizigi va vrachi J. L. M. Puazyoyl (1799-1869) sharafiga qoʻyilgan. 

## Manbalar
Puazyoyl qonuni

**Puazyoyl qonuni** - ingichka silindr naycha orqali oqib oʻtayotgan yopishqoq suyuklikning laminar oqimaatn miqdori-hajmini koʻrsatadigan qonun. Unga koʻra, naychaning koʻndalang kesi-midan 1 sekundda oqib oʻtayotgan suyuqlik hajmi Q naychaga kirayotgan va undan chiqayotgan suyuklik bosim (r va ry)lari farqiga, naycha diametri d ning toʻrtinchi darajasiga toʻgʻri proporsional, naycha uzunligi / ga va suyuklikning yopishqoqlik koeffitsiyenta |i ga teskari proporsional:Bu formulani fransuz fizigi va vrachi J. L. M. Puazyoyl (17991869) aniqlagan, k koeffitsiyenti bilan yopishqoqlik koeffitsiyenti s ning bogʻlanishini keyinroqJ. Stoke aniqdagan. Puazyoyl qonuni turli temperaturalardagi suyuklik yopishqoqligi koeffitsiyentini aniqlashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Pskov koʻli

**Pskov koʻli** — Rossiya Federatsiyasi Pskov viloyatidagi koʻl. Estoniya bilan boʻlgan chegarada. " Maydoni 710&nbsp;km², chuq. 6–8 m (baʼzi joy- lari 12 m gacha). Pskov koʻli Chud kuli bilan birga yagona havzani, Chud — Pskov koʻlini hosil qiladi. Pskov va Chud koʻllaridagi pristanlar oʻrtasida kema qatnaydi. Koʻlda baliq (sudak, leshch, sig) ovlanadi.

## Manbalar
Psoriaz

**Psoriaz** (yunoncha: psoriasis — qichima), qipiqli temiratki — yuqmaydigan surunkali teri kasalligi. Mod-dalar almashinuvi (xususan, yogʻ va uglevod almashinuvi), nerv va endokrin sistema faoliyatining buzilishi, tonzillit, gaymorit, xoletsistit, adnek-sit va boshqa oqibatida kelib chiqishi, "suyak surishi" mumkin. Koʻpincha boshning sochli qismi, tizza, tirsak va qoʻl-oyoq yuzasida paydo boʻladi. Dastlab terida mayda, pushti yoki qizgʻish tugunchalar hosil boʻlib, ularning usti qipiqlanuvchi oqish, kumush rang poʻstloqb-n qoplanadi. Tugunchalar asta-sekin kattalashib, bir-biriga qoʻshilib ketadi. Kasallik zoʻrayganda P. toshmalari badanni butunlay egallab oladi (psoriatik eritrodermiya); bunda bemor oʻzini yomon his qiladi, isitmalaydi, limfa tugunlari kattalashadi.

P.ning baʼzi turida tirnoq, boʻgʻimlar ham zararlanib, shakli oʻzgaradi, harakat qilganda qattiq ogʻriydi, tirnoq yuzasi qalinlashib, xira tortadi (qushlar tirnogʻiga oʻxshab qoladi). Kasallik, odatda, kuz va qish oylarida qoʻzgʻab, yozda bir oz yengillashadi (remissiya). Asabiyruhiy shikastlar, spirtli ichimliklar ichish, quvvatsizlanish, parhez buzilishi natijasida P. toshmalari qaytadan paydo boʻladi. Teri kasalligiga xos belgilar koʻzga tashlanganda, albatta, vrachga uchrashish va uning koʻrsatmasi boʻyicha davolanish lozim. Maxsus davo tadbirlaridan tashqari, sut-oʻsimlik mahsulotlaridan tayyorlangan parhez taomlar, xususan, toʻla bemorlarga tvorog, oʻsimlik moyi, vitaminga (A, V, S) boy ovqatlar tavsiya etiladi. P.ning xili va kechish davrlariga qarab vrach buyurganda iqlim bilan davolanish yaxshi naf beradi.

## Manbalar
Henri Poincaré

**Henri Poincaré** (1854.29. 4, Nansi — 1912.17.7, Parij) — fransuz matematigi. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1887-yil). Parij universiteti professor (1886). Geografik uzunliklar byurosi aʼzosi (1893). Asosiy ilmiy ishlari differensial tenglamalar, avtomorf funksiyalar nazariyasi, osmon mexanikasi, matematik fizika va topologiyata oid. P. differensial tenglamalar yechimini boshlangʻich shartlarga va tenglama parametriga bogʻliq holda tekshirdi. Bunda P. maxsus nuqtalar tasnifini taʼrifladi va limit sikllarini oʻrgandi. P. kombinator topologiyaning asosiy tushunchalari (Betti soni, fun-damental gruppa va boshqalar)ni kiritdi. P. matematik fizika sohasida 3 oʻlchovli kontinuum tebranishini, shuningdek, issiklik oʻtkazuvchanlik nazariyasi, elektromagnit tebranishlar nazariyasi va boshqa masalalarni tadqiq qilgan. „Elektron dinamikasi“ asarida (1905) A. Eynshteyndan mustaqil tarzda maxsus nisbiylik nazariyasi asoslarini bayon etgan. P.ning maxizmta oid falsafiy dunyoqarashlari diqqatga sazovor.

## Manbalar
Raymond Poincaré

**PUANKARE (Poincare) Raymon** (1860.20.8, Myoz departamenti — 1934.15.10, Parij) — Fransiya Prezidenti (1913—1920-yil yanvar), bosh vazir (1912-1913-yil yanvar, 1922-24 va 1926—29), bir necha marta vazir; senator (1903—13 va 1920). P. mamlakatni harbiylashtirish va urushlar olib borish siyosatini yuritgan. U Rossiyada fuqarolar urushi yillarida sovetlarga qarshi harbiy intervensiya tashkilotchilaridan biri.

## Manbalar
Puanson

**Puanson** (frans. poincon) — 1) shtamp va boshqa qurilmalarning asosiy kismi; metallarni shtamplash va presslash uchun moʻljallangan. Shtamplashda P. ishlov berilayotgan metallarga bevosita bosim bilan taʼsir qiladi. Presslashda zagotovkaga P. press-shayba orkali bosim beradi. P. juda qattiq poʻlatlardan tayyorlanadi; 2) matbaada — harf, belga va boshqalarning boʻrtma tasviri tushirilgan, kesimi toʻgʻri toʻrtburchakli taxtacha (brusok); matritsada chuqur tasvir hosil qilishda ishlatiladi; 3) geografiya haritalaridagi shartli belgilar (doiracha, kvadratcha va boshqalar); 4) material qat-tiqligini aniklashda sinaladigan ma-terialga bevosita taʼsir qiladigan detal (asbob, stanok detali va boshqalar).

## Manbalar
Puasson Simeon Deni

**Puasson Simeon Deni** (1781.21.6, Pitivye — 1840.25.4, Parij) — fransuz matematigi, fizigi. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1812), Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1826). Ilmiy ishlari nazariy va osmon mexanikasiga, matematika hamda matematik fizikaga oid. U birinchi marta analitik mexanika tenglamalarini impulsning tashkil etuvchilari tar-zida yozgan. P. matematik fizikaning koʻplab masalalarini yechgan, ehtimollar nazariyasida Bernulli sxemasini umumlashtirib, katta sonlar qonunini isbotlagan, kam roʻy beradigan hodisalar taqsimot qonuni (Puasson taqsimoti )ni topgan. Quyosh sistemasining turgʻunligini tekshirishga bagʻishlangan ishlari muhim. Sferoid va bir jinsli ellipsoidlar tortishishini oʻrganib, oʻz nomi bilan ataluvchi tenglamani chikargan (qarang Puasson tenglamasi). P.ning ballistika, elastiklik nazariyasi, gidromexanika va boshqa sohalardagi ishlari ham katta amaliy ahamiyatga ega.

## Adabiyot
* Kleyn F., Leksii o razvitii matematiki v XIX stoletii, per. s nem., ch. 1, M. -L., 1937.

## Manbalar
Puasson koeffitsiyenti

**Puasson koeffitsiyenti** - elastik jism harakteristikalaridan biri. S. D. Puasson aniklagan. Jism elementi nisbiy koʻndalang deformatsiyasining nisbiy boʻylama deformatsiyasiga nisbatining mutlaq qiymati bilan oʻlchanadi: bunda yeu va ez — jismning x, y, z oʻqlariga mos keladigan deformatsiyalari. Izotropik jismlar uchun Puasson koeffitsiyenti qiymati deformatsiya ishorasini almashtirish (choʻzilishni siqilish bilan almashtirish) yoki deformatsiyalar oʻqlarini almashtirish bilan oʻzgarmaydi, yaʼni Puasson koeffitsiyenti koʻpchilik metallar uchun 0,3 ga yaqin.

## Manbalar