Teleskop-shar

**Teleskop-shar** — kosmik detektor boʻlib, kosmik nurlanishlarni qayd qilishga moʻljallangan.

## Tuzilishi
Kosmik nurlarni oʻrganish uchun „teleskoplar“ga zarracha detektorlari oʻrnatilgan. Toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchovlar boʻlsa, teleskoplar havo sharlari, raketalar yoki sunʼiy yoʻldoshlar ustida uchadi. Zarrachalarni aniqlashga erishish uchun turli detektorlarni birlashtirish kerak.
Ionizatsion detektorlar (D_1, D_2) tepada (zarrachaning oʻtishini aniqlash, detektorning „geometriyasini“ aniqlash va dE/dX oʻlchash uchun moʻljallangan). Kalorimetr D_3 da qayd etilgan signallar yigʻindisi zarrachaning umumiy kinetik energiyasini beradi. dE/dX va E(kin)ni bilish orqali zaryadni aniqlash mumkin. Shuningdek, energiyani bilgan holda massani aniqlash mumkin, chunki dE/dX massaga bogʻliq emas.

## Ishlash prinsipi
Oʻzgartirgichlar bilan almashinadigan yadro emulsiyalari bir vaqtning oʻzida birlamchi zarrachaning zaryadini va energiyasini oʻlchash uchun JACEE va RUNJOB havo sharlari parvozlarida ishlatilgan. Foydali yuklarni qayta tiklash va emulsiya maʼlumotlarini tahlil qilishdan energiya va zaryad maʼlumotlarini olish kerak edi.

## JACEE va RUNJOB havo sharlari
JACEE qalin (200-400 \mum) va yupqa (50-100 \mum) yadro emulsiyalarini hamda trek detektorlarini (CR-39 va Lexan) oʻz ichiga olgan toʻliq passiv kalorimetrdir.
Qalin emulsiyalar bilan zaryadni oʻlchash usuli: emulsiyadagi zarraning qorongʻu izlari orqali.
Maqsad: zarracha oʻzaro taʼsir qiladi. Yadroviy oʻzaro taʼsirlar yupqa emulsiya yordamida aniqlangan.

Toʻgʻridan-toʻgʻri tajribalarning keyingi avlodida maʼlumotlar parvoz paytida elektron tarzda qayd etiladi va Yerga uzatiladi. Asbob tuzilishi, odatda, zaryadni aniqlash va energiyani oʻlchashni taʼminlovchi sintillyatsion detektorlar, kremniy detektorlari kabi detektorlar bilan kalorimetr yoki oʻtish nurlanish detektori bilan birgalikda oʻz ichiga oladi.

## ATIC havo shari
Kengaytirilgan yupqa ionlanish kalorimetri (ATIC) 50 GeV-100 TeV energiya diapazonidagi kosmik nurlar alohida elementlarining energetik spektrini oʻlchash uchun moʻljallangan.

Kremniy detektorlari bilan zaryad oʻlchash
Nishon modda sifatida godoskoplar (sintillyatorlar) va uglerod ishlatilgan. Zaryad va traektoriyani oʻlchash uchun qoʻllanadi.
Ionizatsion kalorimetr bilan energiyani oʻlchash imkoniyati mavjud. Sintilyatsion kristallar uglerod va vismut germaniy oksidi (BGO)dan iborat.

## CREAM havo shari
CREAM(Cosmic Ray Energetics And Mass) havo shari bir qator juda uzun havo sharlari parvozlari yordamida kosmik nurlar elementlarining spektrlarini oʻlchash uchun moʻljallangan. Maqsad bilvosita oʻlchovlar (2004-2010 reyslar) uchun kalibrovkani taʼminlash orqali CR tarkibi energiyasini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchashni kengaytirishdir.

Nishon modda: godoskoplar (miltillovchi tolalar, S0-3) va uglerod. Zaryad va traektoriyani oʻlchash
Ionizatsiya kalorimetri bilan energiyani oʻlchash imkoniyati mavjud.

## TRACER havo shari
Kosmik energiya nurlanishi uchun oʻtish radiatsiya massivi (Transition Radiation Array for Cosmic Energetic Radiation — TRACER) — 10^{13} dan \approx10^{15} eV/nuklon oraligʻida shar yordamida ogʻir kosmik nurlar (bordan temirgacha) yadrolarini uzoq muddatli oʻlchash uchun asbob. U 2003-2006 yillarda parvoz qilgan.
Zaryadni oʻlchash: 2 qatlamli sintillyator va 1 ta Cherenkov detektori orqali amalga oshiriladi. 8 ta ikki qavatli proportsional quvurlar bilan traektoriyani oʻlchash mumkin.

## Shuningdek qarang

Sintillyatsion detektor

Yarimo'tkazgichli detektor

Kosmik nurlar

## Manbalar