open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aralashmaslik siyosati

**ARALASHMASLIK SIYOSATI** — hozirgi xalqaro siyosatning asosiy yoʻnalishlaridan biri. Har bir davlatdan bevosita yoki bilvosita, yakka oʻzi yoxud boshqa davlatlar bilan jamoa tarzida oʻzga bir davlatning ichki va tashqi ishlariga aralashmaslikni taqozo etadi. Aralashmaslik siyosati davlatlar boshqa bir davlatga nisbatan kuch bilan tahdid etishning har qanday shaklini qoʻllashini yoki kuch ishlatishini, siyosiy, iqtisodiy yoki boshqa sohalarda qudratini ishga solib, undagi tuzumni agʻdarib tashlashga qaratilgan terrorchilik, qoʻporuvchilik va boshqa ga toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita koʻmaklashishini rad etadi. Aralashmaslik siyosati Buyuk fransuz inqilobi davrida birinchi bor eʼlon qilingan, unga binoan barcha davlatlar teng huquqli boʻlishi, mustaqil ish yuritishi, boshqa davlatlarning oʻz ishlariga aralashuviga yoʻl qoʻymasligi shart. Keyinchalik mazkur qoida BMT Ustavida, yana qator boshqa muhim xalqaro hujjatlarda eʼtirof qilindi, Yevropada xavfeizlik va hamkorlik masalalari boʻyicha kengash (Helsinki, 1975-yil) Yakunlovchi hujjatida mukammal ifoda-landi. Oʻzbekiston mustaqillikka erish-gach, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik siyosatini izchil amalga oshirmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 17-moddasida respublika tashqi siyosati davlatlarning suveren tengligi, kuch ish-latmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning daxleizligi, nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish, boshqa davlat-599larning ichki ishlariga aralashmaslik qoidalariga va xalqaro huquqning umum eʼtirof etilgan boshqa qoidalari va normalariga asoslanishi belgilab qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araliyadoshlar

**Araliyadoshlar** (Araliaceae) — yopiq urugʻli oʻsimliklarning ikkipal-lalilar sinfiga mansub oila. 65 turku-mi (800 ga yaqin turi) bor. Asosan Shimoliy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo va Avstra-liyada tarqalgan. Ular ichida oʻt, buta va hatto kichikroq daraxt shaklidagilari ham bor. Gullari toʻgʻri (aktinomorf), soyabon, boshcha yoki boshoqlarga toʻplangan. Baʼzi turlari, mas, araliya, plyushch xushmanza-ra oʻsimlik sifatida ekiladi, baʼzilari, mas, jenshen dorivordir. Araliya (Aralia) oiladagi yirik turkum boʻlib, u 35 toʻrni oʻz ichiga oladi. A. turlari aso-san Osiyoning janubi-sharqidagi tropik va subtropik yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda ham oʻstiriladi. Uning il-dizida sapo-nin, efir moyi va boshqa birikmalar boʻlib, nastoykasi organizm tonusini koʻtarish uchun qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash oʻtlar

**Aralash oʻtlar** — koʻp yillik va yillik dukkakli hamda donli oʻsimliklar bir necha turini aralash oʻstirish. Foydalanish usuliga qarab yaylov hamda oʻrib olinadigan A.oʻ.ga boʻlinadi. 30-50-yillarda A.oʻ.dan gʻoʻza almashlab ekishda foydalanilgan. Mahsuldorligi kam boʻlgani sababli hozir A.oʻ. cheklangan maydonlarda ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash oʻgʻitlar

**Aralash oʻgʻitlar**, mineral oʻgʻitlar aralashmasi — tarkibida ikki va undan ortiq oziq moddalari boʻlgan tayyor oʻgʻitlar aralashmasi. Aralash oʻgʻitlar bir jinsli, yaxshi sochiluvchan boʻlishi ke-rak, ularni tayyorlashda oʻgʻitlarni ara-lashtirish qoidalariga rioya qilinishi lozim. A.oʻ. zavodda ham, xoʻjaliklarda ham tayyorlanishi mumkin. Oʻgʻitni zavodda aralashtirish agronomiya talabiga mos keladi. Xoʻjaliklarda bir komponentli oʻgʻitlardan barvaqt aralashma tayyorlash va uni saqlash mumkin emas, chunki bunda ularning fizik xususiyati yomonlashadi. Ekinga qarab A.oʻ.da asosiy oʻgʻitlar nis-bati har xil boʻladi. Kaliy bilan yetarli taʼminlangan gʻoʻza maydonlarida shud-gorlash va ekish vaqtida oʻgʻit solishda azot 1: fosfor 2,5: kaliy 0 va azot 1: fos-for 4: kaliy 0 yaxshi nisbat hisoblanadi. Tuproqning shoʻri yuviladigan sharoitlarda gʻoʻzaga fosfor-kaliyli va azot-fosforli A.oʻ. solish samaraliroqdir. Ularni qoʻshimchalar — mikroelementlar, gerbitsidlar, insektitsidlar qoʻshib ham tayyorlash mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arang Muhammadxon

**Arang Muhammadxon**, Arangxon (? — 1688) — Xiva xoni (1686 — 88). Anushaxonning oʻgʻli. Munisning yozishiga koʻra, Ar. M. Xivadan 1 farsax (6-7 km) masofadagi Oqsaroyda oʻziga qarorgoh qurdirgan va koʻp vaqtini oʻsha yerda oʻtkazgan, tunda Xivaga qaytgan. Bir kuni Xivadan qaytayotganda Badrxon arigʻi koʻprigida otdan yiqilib oʻlgan. Ar. M. hukmronligi davrida Koʻhna Arkda Koʻrinish xona binosi qurilgan. Ad.: Istoriya Xorezma, T., 1976.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aranjirovka

**Aranjirovka** ( — tartibga solish, tuzatish) — 1) musiqa asarini aslida nazarda tutilmagan oʻzga cholgʻu asbobi (yoki asboblar), xonanda (yoki xonandalar) ovoziga moslash; masalan, operani fortepiano joʻrligida ijro etish, orkestr uchun moʻljallangan asar (simfoniya)ni bir yoki bir necha fortepiano uchun aranjirovka qilish va hokazo. Muallif moʻljallagan musiqa asbobining oʻzida asar ijrosini osonlashtirishi ham aranjirovka deyiladi;

2) jaz yoki estradada bevosita ijro jarayonida kiritiladigan va ijroning uslubi bilan bogliq turli (garmonik, fakturali) oʻzgarishlar;

3) oʻzbek xalq ijrochiligida keng oʻrin olgan ashula yoʻllarini cholgʻu kuylar sifatida ijro etish (masalan, „Surnay yoʻllari“) va cholgʻu kuylarini ashulalashtirish („Munojot“, „Choʻli iroq“, „Nasrulloyi“ ashula yoʻllari kabi) jarayoni aranjirovkaga yaqin.

## Manbalar


## Havolalar
Boris Arapov

**Boris Aleksandrovich Arapov** (1905.12.9, Peterburg — 1992.28.1) — rus kompozitori, pedagog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). 1930-yildan Leningrad konservatoriyasida kompozitsiyadan daryo bergan, professor (1948). Leningrad konservatoriyasi bilan 1941-44 yillarda Toshkentda evakuatsiyada boʻlgan. Sharq mavzulari va kuylariga izchil murojaat etgan. „Nasriddin Buxoroda“ musiqali komediyasi (F. Gʻulom va V. Vitkovich bilan hamkorlikda, 1943; Yangiyoʻl teatri), „Jaloliddin Xorazmiy“ oratoriyasi (A. Kozlovskiy bilan, 1944) va boshqa asarlari bilan oʻzbek musiqasiga hissa qoʻshgan. Opera va baletlar, 6 simfoniya, orkestr uchun konsert, „Rus syuitasi“, skripka va orkestr uchun 2 ta konsert, qator vo-kalsimfonik, kamer-vokal va cholgʻu asarlar, kinofilmlarga musiqalar yozgan.

## Manbalar
Ararat

**Ararat** — Turkiyaning eng sharqiy chekkasidagi vulqonli massiv, Araks daryosi oʻrta oqimining oʻng sohilida, Eron bilan Armaniston chegarasi yaqinida. Turkiyadagi eng baland choʻqqi. Zamini bir-lashib ketgan ikki boshli soʻngan vulqon konuslaridan — Katta Ararat (turkcha *Buyuk Agritog*; balandligi 5165 m) va Kichik Ararat (balandligi 3925 m)dan iborat. 30 ga yaqin kichik muzliklar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arasoy vodiysi

**Arasoy vodiysi** — Nurota va Oqtogʻ tizmalari oraligʻidagi vodiy. Qizilqumdagi ochiq botikda joylashgan. Arasoy vodiysi Nurota vodiysi deb ham ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arauka

**Arauka** — Venesueladagi daryo, Orinokoning chap irmogʻi. Uzunligi 900&nbsp;km dan ortiq. Kolumbiyadagi Sharqiy Kordilera togʻlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 950 m³/sek. Yogʻingarchilik davrida kichik kemalar A.ning quyilish yeridan boshlab 600&nbsp;km masofada qatnay oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralsk

**Aralsk** — Kozogʻistonning Qiziloʻrda viloyatidagi shahar (1938-yildan), Orol dengizining shimoli-sharqiy tarafida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 31,4 ming kishi (1991). Koʻtarish-transport, elektr-mexanika jihozlari zavodlari, „Orolsulfat“ kombinati, tikuvchilik fabrikasi bor. A. 1905-yilda Orenburg — Toshkent temir yoʻl qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralov Narzullo

**Aralov Narzullo** (1950.15.4, Kasbi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining kimyo-biologiya fakultetini tugatgan (1972). 1972-75 yillar va 1995-yildan Kasbi tumanidagi 15-maktabda, 1975-95 yillarda 17-maktabda kimyo-biologiya oʻqituvchisi. A. daryo jarayonida koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi. U 500 dan ziyod koʻrgazmali qurol, 50 ga yaqin albom tayyorlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araukaliklar

**Araukaliklar** (oʻzlarini mapu-che deb ataydilar) — Chilining indeys aholisining asosiy qismini tashkil etuvchi xalq. Umumiy soni 800 ming kishi (1992), jumladan Chilida 750 ming kishi. Arauka va ispan tillarida soʻzlashadi. Asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik va chorvachilik. Dini — katolik, qadimgi diniy eʼtiqodlar ham mavjud. Ispanlar kelgu-nigacha A. hozirgi Chilining butun hududiga tarqalganlar. A.ning bosqinchilar va mustamlakachilarga qarshi kurashi 300 yildan or-tiqdavom etgan. Hozirgi A. Mar-kaziy Chilining janubiy qismida toʻplangan; ularning anchagina qismi rezervatsiyalarda yashaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arafot

**Arafot** — Makkadan 20&nbsp;km uzoqlikda joylashgan, 11 — 12&nbsp;km va kengligi 6,5&nbsp;km boʻlgan vodiy. Shimoliy tomondan togʻ tepaligi bilan oʻralgan, bu tepalik ham Arofat deyiladi. Qurbon oyi (Zilhijja oyi)ning 9-kuni, yaʼni arafa kuni hojilar shu tepalikka chiqib, to Quyosh botgunga qadar ibodat bilan mashgʻul boʻladilar. Islom manbalaridagi rivoyatga koʻra, Ibrohim (as)ga Jabroil shu tepalikni koʻrsatib: „Shu joy — Arafotdir, bilib oling, haj arkonlari shu yerda kamoliga yetadi, shu yerda gunohlaringizni eʼtirof etasiz“, deganlar. Boshqa bir rivoyatda Odam Ato bilan Momo Havvo jannatdan chiqarib yuborilganlaridan keyin bir-birlari bilan shu yerda uchrashganlar, deyiladi. Arofat tepaligida bir baland joy borki, u yerni „jabali rahma“, yaʼni „rahmat togʻi“ deyiladi. Muhammad (s.a.v) vafotlaridan 81 kun oldin, hijratning 10-yili Madinadan hajga kelib, arafa kuni shu tepalikka chiqqanlar va oq tuyalarini choʻktirib, uning ustida turib „Vidolashuv vaʼz“larini aytganlar. Shu sababli bu joy uzoqdan koʻrinib turishligi uchun ustun shaklida koʻtarilib, oqqa boʻyab qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arafura dengizi

**Arafura dengizi** — Hind okeanining chekka dengizi. Avstraliya, Yangi Gvineya, Tanimbar va Kay o.lari oraligʻida. Maydoni 1017 ming km². Koʻp qismining chuq. 200 m, shimoli-gʻarbda 3680 m gacha. Oqimlar yozda gʻarbdan sharqqa, qishda sharqdan gʻarbga yoʻnalgan. Suvining oʻrtacha temperaturasi 25 — 28°. Shoʻrligi 34 — 35‰. Eng katta qoʻltigʻi — Kar-pentariya.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araxnozlar

**Araxnozlar** (yun. arachne – oʻrgimchak) – hayvonlarda parazit va zaharli oʻrgimchaksimonlar (kanalar) qoʻzgʻatadigan yuqumli kasalliklar. Demodekozlar, sarkoptoz, psoroptoz, xorioptoz, notoedroz, ototsentoz va boshqa kasalliklar chorvachilikka katta zarar keltiradi. Hayvonlar araxnozlarini veterinariya araxnologiyasi oʻrganadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araxnoidit

**Araxnoidit** (yun. arachne — oʻrgimchak va eidos — koʻrinish) — bosh miya va orqa miyadagi oʻrgimchak toʻrisimon pardaning yalligʻlanishi; miyaning yumshoq pardasi yonma-yon joylashganligi uchun ular odatda birga yalligʻlanadi (qarang Leptomeningit).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araukariyadoshlar

**Araukariyadoshlar**, arauka-riyalar (Araucariaceae) — ochiq urugʻli oʻsimliklarga mansub baland boʻyli da-raxtlar oilasi. Ikki turkumi (Agathis, Araucaria) va 40 ga yaqin turi bor. Aso-san, Janubiy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo, Malakka va Filippin o.larida tar-qalgan. Novdalari doira shaklida joy-lashgan. Nina bargi yassi, mevasi yirik qubba, urugʻi xomligicha yoki qovurilib va quritib, shuningdek un qilib isteʼmol qilinadi. Yogʻochidan qurilishda foyda-laniladi. Baʼzi turlari xushmanzara da-raxt sifatida ekiladi. Oʻzbekiston hududida A.ning changi, yogʻochi va shoxchalarining izi qazilma holda topilgan. Xususan ular Fargʻona vodiysining janubiy hududlari va Qurama togʻlarining karbon, yura qatlamalarida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arafa

**Arafa yoki Arafa kuni (**arab**. يوم عرفة‎),** musulmonlar bayrami va Hajning ikkinchi kuni hisoblanib 12 oyning 9-kunida (Zulhijja taqvim boʻyicha) tahminan Ramazon oyi tugashidan soʻng 70 kun oʻtib nishonlanadi. Bu kunda Hajga borgan ziyoratchilar Makka shahri yonidagi Arofat togʻiga borib namoz oʻqishadi.

## Tarixi
Arofat kunida Odam Ato va Momo Havoning Jannatdan quvilganidan soʻng yerdagi qayta topishishgan joyi Arofat toʻgi hisoblanadi. Yana Odam Atoning Allohdan gunohlarini kechirishini soʻrab yolvoradigan joy deb ham hisoblanadi. Shu sabab Haj ziyoratiga borganlar shu voqeani eslab Haj tugashidan bir kun oldin Arofat togʻiga kelishadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arash (ashulachi)

**Arash Labbaf** (1977-yil 23 aprelda tugʻilgan, Tehron, Eron) – eronlik shved qoʻshiqchi, tomoshabin va prodyuser. 2009-yilgi Eurovision qoʻshiq tanlovida Aysel bilan birga Ozarbayjonni himoya qilib, „Always“ qoʻshigʻi bilan uchinchi oʻrinni egalladi. U, shuningdek, Britaniyaning Got Talent isteʼdodlar shousining fors franshizasi boʻlgan Persiaʼs Got Talent hakamlaridan biridir.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy veb-sayt
* Arash warnermusic.de saytida
*
Arashon

**Arashon** — Chatqol tizmasi bilan Qiziltoʻr tizmasi orasidagi dovon. A. orq-li Ohangaron vodiysidan Oqbuloq soyi vodiysiga oʻtiladi. Bal. 3112 m. Dovonning janubi-sharqiy yon bagʻri yassi, shimoli-gʻarbiy yon bagʻri tik. A. oktabrning ikkinchi yarmida qor bilan qoplanib, may oyida qori erib ketadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arashon (maʼnolari)

**Arashon**:

* Arashon — Chatqol tizmasi bilan Qiziltoʻr tizmasi orasidagi dovon.
* Arashon (buloq) (sanskritcha arasan — obi hayot) — issiq suvli mineral buloq.
Arashon (buloq)

**Arashon** (sanskritcha arasan — obi hayot) — issiq suvli mineral buloq. A. asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. A. arasan, arshan shakllarida Sibirda va Oʻrta Osiyoda juda koʻp joy nomlari tarkibida uchraydi. Arashon, Arashonbuloq, Arashonsoy, Olmaarasan, 602Oqarasan kabilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araxnologiya

**Araxnologiya** (yun. arachne — oʻrgimchak va logos — taʼlimot) — zoologiyaning oʻrgimchaksimonlar (Arachnoidea) sinfini oʻrganuvchi sohasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arashonsoy

**Arashonsoy** — Oʻzbekiston Respublikasi Namangan viloyati Pop tumanining shimoliy qismida joylashgan soy, Ohangaron daryosining oʻng irmogʻi, Chatqol va Qiziltoʻr tizmalari qoʻshilgan yerdagi buloqlardan boshlanadi va janubi-sharqiy yoʻnalishda 2000 m dan ham baland Betagalik qoʻytosh yassitogʻligini kesib oʻtadi. Arashonsoyga jami 8 ta irmoq qoʻshilib, shulardan eng yiriklari Chingulsoy, Koʻkjal va Shoʻrbuloqsoylar hisoblanadi. Uzunligi 19&nbsp;km. Arashonsoy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Iyun oyida soy suvi toshadi. Yillik suv sarfining 76 foizi mart — iyul oylarida oqadi, suvlari Namangan viloyati Pop tumani yerlarini sugʻorishda foydalaniladi.

Arashansoyning yuqori oqimida shu nomdagi ko‘llar mavjud boʻlib, ular sayyohlar uchun juda mashhur turistik manzilgohlar hisoblanadi. Oʻrta oqimda Arashansoy keng togʻ vodiysidan oqib oʻtadi. Quyi oqimida esa soyning balandligi keskin pasayib, koʻplab sharsharalar bilan tor dara boʻylab oqadi.

## Etimologiyasi
„Arashan“ soʻzi turkiy tildan tarjima qilinganda „issiq mineral buloq“ degan maʼnoni anglatadi. Sibir va Moʻgʻulistonda „Arasan“ (arsan) soʻzi termal buloqlarga nisbatan ham qoʻllanadi. Arashansoyning yuqori oqimida, koʻllardan uncha uzoq boʻlmagan qismida mahalliy aholi tomonidan shifobaxsh deb eʼzozlanadigan termal buloq (36,7 °C) mavjud.

## Tavsifi
Yilning istalgan vaqtida Arshansoy suvining harorati +36,7 daraja boʻladi. Geologlarning fikricha, soy suvining bunday doimiy bir xil haroratda boʻlishining mahalliy geometral suvlarning kelib chiqishi yoki vulqon faolligiga hech qanday aloqasi yoʻq.

Arshansoyga tashrif buyurish uchun Toshkentdan Farg‘ona vodiysiga qarab, Ertosh qishlog‘idagi Qamchiq dovoniga yetib bormasdan A-373 „Toshkent-O‘sh“ xalqaro avtomobil yo‘lidan oʻtiladi. Shundan soʻng hujjatlarni tekshirish va chegara postida roʻyxatdan oʻtiladi. Keyinchalik tuproq yoʻllari boʻylab soatiga 30 km tezlikdan oshmagan holda yana 60 kilometr masofa yuriladi va Toshkent va Namangan viloyatlari oʻrtasidagi maʼmuriy chegara — Kelimchiq arigʻi boʻylab Arshansoyga yetish mumkin.

Soyning oʻzida bir qancha koʻllar mavjud boʻlib, juda kichik, termal buloq yonida joylashgan koʻl Xoʻja-Arashon deb ataladi. Ushbu koʻl suvi mavsumga qarab, baʼzida qurib ham qoladi. Uning orqa qismida, Arashonsoyning tosh kanalida deyarli 1 km uzunlikda Uzun koʻl deb nomlanuvchi yana bir koʻl mavjud. Koʻlning narigi tomonida botqoqlik joylashgan. Uzun koʻlning oʻng qirgʻogʻidan 200 m balandlikda Dumaloq koʻl, undan ham balandroq qismida, yaʼni dengiz sathida 2795 m balandlikdagi qirrali qoyalar orasida suvi juda sovuq boʻlgan Yuqori koʻl joylashgan boʻlib, ushbu koʻlning chuqurligi haligacha aniqlanmagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araxosiya

**Araxosiya** – Afgʻonistondagi qadimgi viloyat. Tarkibiga Argʻindob, Argaston daryolari havzasi va Gʻazni atrofi kirgan. Markazi hozirgi Qandahor shahri atrofida boʻlgan. Araxosiyo oʻz davrida axomaniylar, Iskandar Maqduniy (qarang Aleksandr), salavkiylar, mauriyalar, Baqtriya, Parfiya, Kushon podsholari qoʻl ostida boʻlgan. Ayrim yunon, sak va Parfiya podsholari Araxosiyoda mustaqil mulk barpo etib, Araxosiyoning asosiy shaharlari – Aleksandriya Araxosiya va Aleksandropolda tanga pullar zarb etishgan. 1958-yil Araxosiyo hududida, Qandahor yaqinida Ashokannng yunon-oromiy yozuvi topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arb

**Arb** (hindcha) – son maʼnosini bildiradigan tushuncha (atama). Yuz kururga teng (bir kurur yuz lakka, bir lak esa yuz mingga baravar. Demak, arb bir milliardga teng). Arb atamasi Turkistonda matematikaga oid risolalarda koʻproq uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbalet

**Arbalet** (frans. arbalete; lotincha arcus — yey va ballista — irgʻitiladigan snaryad) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida ishlatilgan otish quroli; yogʻoch asosga (dastgohga) mahkamlangan poʻlat kamondan iborat. Arbaletdan kalta oʻq-yoylar bilan otilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Werner Arber

**Werner Arber** (1929) — Shveysariya genetigi. Bakteriyalarda restriktaza — hujayraga tushib qolgan begona DNK molekulasini oʻziga xos parchalovchi fermentlarni kashf qilgan. Daniel Nathans va Hamilton Smith bilan birga Nobel mukofoti laureati (1978).

## Manbalar
Arbitr

**Arbitr** (lotincha arbiter — vositachi, hakam) — 1) vositachi, oʻzaro nizolini hal qilish uchun tomonlararo tanlangan sudya; 2) xoʻjalik idoralari oʻrtasidagi nizoli masalalarni koʻrib, bartaraf qiluvchi lavozimli shaxs, arbitraj aʼzosi; 3) sport hakami.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbitraj

**Arbitraj** (frans. arbitrage) – 1) hakamlar sudi, bunda tomonlar oʻzlari saylab qoʻyadigan yoki oʻzaro kelishuvga binoan, qonunda belgilangan tartibda tayinlanadigan arbitrlarga (hakamlarga) murojaat qiladi; 2) nizo vositachi sudya (arbitr) tomonidan hal etiladigan hakamlar sudi; xoʻjalik munosabati ishtirokchilari oʻrtasidagi mulkiy va mulk bilan bogʻliq nomulkiy nizolarni hal qilib beradigan organ; 3) davlatlar orasidagi nizolarni tinch yoʻl bilan hal etuvchi xalqaro organ (masalan, Hakamlar sudining doimiy palatasi; 4) valyuta arbitraji – bir valyuta bozorida xorijiy valyutani sotib olib, uni ayni vaqtda valyuta kurslari oʻrtasidagi farqdan foyda olish maqsadida boshqa valyuta bozorida sotish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arashonbuloq

**Arashonbuloq** — Toshkent viloyat Oʻrta Chirchiq tumanidagi buloq. 2500 m balandlikda. Buloq suvi granit jin-slarining tektonik yoriqlaridan oqib chiqadi, temperaturasi 37°. Suvi minerallash-ganligi, kam radioaktivligi va sof azotni ajratib chiqarish xususiyatiga ega ekanligi uchun shifobaxsh.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araqi

**Araqi** — me’moriy bezak; binolarni bezashda ishlatiladigan handasiy naqsh. Ishlanishi jihatidan muqarnas, sharafani eslatadi. Chizmasining soddaligi, kam qatlamligi va qatlamlarni bogʻlovchi handasiy shakllarning yotiq, qiya oʻyilishi (yelpigʻichsimon boʻlishi) bilan ulardan farq qiladi. Sharq, jumladan, Oʻzbekiston me’morligida keng qoʻllanadi. 5, 6, 7, 8 va undan ortiq burchakli yulduzlari boʻlishi mumkin. Muqarnas kabi yarim aylana, aylanali joylar – tokcha, taxmon va eshik tepalariga, sharafa singari tekis devor yoki taxtaga yonma-yon takrorlanib, davom ettirib ishlanadi. Araqi ganch va yogʻoch oʻymakorligida keng tarqalgan. Masalan, Usta Shirin Murodov bezagan Toshkent kuranti karnizi (1947). Hozir yogʻochga oʻyib yoki boʻyab ishlanadigan araqining sodda turi keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbitraj sudi

**Arbitraj sudi** – korxonalar, muassasalar va tashkilotlar oʻrtasidagi xoʻjalikka oid nizolarni hal etuvchi yagona organlar tizimi. Oʻzbekiston Respublikasida 1993-yildan arbitraj xoʻjalik sudi deb nomlandi. Arbitraj vazifalarini xoʻjalik sudlari Oʻzbekiston Respublikasi XPK talablariga binoan amalga oshiradi. Oʻzbekiston Respublikasi XPK 1997-yilda qabul qilinib, 1998-yil 1-yanvardan kuchga kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbob

**Arbob** (arab.– xoʻjayin, ega soʻzining koʻpligi) – 1) ijtimoiy-siyosiy va boshqa faoliyati bilan xalqqa tanilgan, el orasida obroʻ qozongan mashhur shaxslar – jamoat va davlat arboblari (masalan, Alisher Navoiy); 2) fan va sanʼatda oʻz ijodiy mehnatlari bilan tanilgan shaxslar – fan va sanʼat arboblari (masalan, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arboblari – T. N. Qori-Niyoziy, O. Sodiqov, S. Yunusov, I. Moʻminov; Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari – Nabi Gʻaniyev va hokazo). Oʻzbek amaliy sanʼatida ajoyib asarlari bilan mashhur boʻlgan talantli ustalar ham arboblar deb atalgan. Masalan, xorazmlik taniqli meʼmor, oʻymakor, naqqosh usta Roʻzimat Masharipov xalq orasida arbob nomi bilan mashhur boʻlgan; 3) boshliq, rahbar, qishloq oqsoqoli; 4) 18-asr oʻrtasi – 20-asr boshlarida Buxoro amirligida qishloq miroblarining boshligʻi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Yerminingeldovich Arbuzov

**Aleksandr Yerminingeldovich Arbuzov** (1877.30.8 — 1968.20.1) — organik kimyogar, akademik (1942), Qozon universiteti professor (1911 — 30), Qozon kimyo-texnologiya instituti professor (1930 — 45), sobiq Ittifoq Fanlar Akademiyasining Qozon filiali raisi (1945 — 63).Fosfat kislota va uning efirlari tuzilishini aniqlagan, shu kislota oʻrta efirlarining qayta guruhlanishini kashf etgan, bu reaksiya fosfororganik birikmalar olishning muhim usullaridan biri boʻlib, Arbuzov reaksiyasi deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arboviruslar

**Arboviruslar** – qon soʻruvchi hasharotlar (chivin, iskabtopar, kana va boshqalar) orqali tarqaladigan viruslar. Ularda RNK boʻladi. Hozir 300 dan ortiq turi maʼlum. Ular boʻgʻimoyoqlilar organizmida yashab, hasharotlar chaqqanda oʻtadi. Arboviruslarning 100 dan ortiq turi odamlarda har xil yuqumli kasalliklar (masalan, gemorragik isitma, sariq isitma va boshqalar)ni qoʻzgʻatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arboritsidlar

**Arboritsidlar** (lotincha arbor – daraxt, caedo – oʻldiraman) – begona daraxt-butalarni yoʻqotishda qoʻllanadigan kimyoviy preparatlar. Gerbitsidlar guruhiga kiradi. Arboritsidlar yaylov va pichanzorlarda hamda yangi yerlarni oʻzlashtirishda nokerak daraxtlar, tikanli butalarni ildizi bilan quritishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvoh kapalaklar

**Arvoh kapalaklar**, brajniklar (Sphingidae) — kapalaklar oilasi. Yoyilgan qanotlarining uzunligi 2 — 20 sm dan oshadi, tanasi yoʻgʻon, sigarasimon, qanotlari boshqa kapalaklarnikiga nisbatan kalta va ingichka, kuchli muskullar bilan taʼminlangan. Hartumi uzun, ayrim tropik vakillariniki 25 sm dan ortadi, bir qancha turlarida reduksiyalangan. Qanotlari har xil kattalikda, oldingi qanotlari ingichka va choʻziq, keyingilari nisbatan kalta boʻlib, rangdor, dogʻlari yoki belbogʻlari bor. Qurtlarn yalangʻoch (tuksiz), orqa tomonida yagona shoxeimon oʻsimtasi boʻladi. Gʻumbaklari odatda tuproq ichida max-sus yoʻrgakchalarda yoki yupka tup-rokdan iborat pilla ichida qishlaydi. Arvoh kapalaklar shom paytida juda faol ucha boshlaganligi tufayli ularga arvoh nomi berilgan. Kapalaklar tez-tez qanot qoqib katta tezlikda uchishi yoki havoda osilib turib hartumlari yordamida gul nektarini soʻrishi mumkin. Arvoh kapalaklarning 1200 ga yaqin turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 33, Oʻzbekistonda 20 turi tarqalgan. Oʻzbekistonda kovil kapalagi (Colerio zugophilli), chakanda kapalagi (S. hippophaes), sachratqi kapalagi (S. hicacae), shirach kapalagi (S. centralastae) koʻp uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvohi pir

**Arvohi pir** (arabcha- ruhlar va forscha — ustoz) — shogirdning mustaqil usta boʻlish uchun ustozning roziligini olish va oʻtmish pirlar „arvohini shod etish“ maqsadida oʻtkazadigan ziyofati, yigʻini. Kosiblar anʼanasiga koʻra, Arvohi pirni yirikroq kasb ahllari, chunonchi ipakchilikda toʻquvchilar, boʻyoqchilar, abrbandlar, shuningdek sartarosh, duradgor, novvoy, temirchi, sozanda va boshqa beradilar. Arvohi pirda ayni kasbga tegishli hamma hunarmandlar (shogirdlar ham) va oqsoqol, devona oqsoqol, eshonbobo va payki tariyqlar qatnashadi, boshqa kasb ahllaridan 1-2 tadan vakil (mehmon tariqasida) chaqiriladi. Arvohi pir beruvchi bularning hammasiga nonushta, tushki va kechki ovqatlar berib, ziyofat qiladi. Ziyofatga ustoz yoki shogirdning yaqinlari, boshqa kasb axllari sovgʻa tariqasida yaxshi taomlar (issiq non, meva-cheva, baʼzan pishgan taomlar), kiyim-kechaklar ham olib keladilar. Ziyofat oxirida Arvohi pir beruvchining „Ustozdan fotiha olish marosimi“ oʻtkaziladi. Marosimda usta oʻz shogirdiga bir doʻkonda ish tutish uchun yetarli asboblar sovgʻa qiladi. Shogird ustoziga bosh-oyoq sarpo taqdim etadi. Shogird pirining yoʻlini qabul etadi va eshonbobo huzurida „kamarbasta“ boʻladi. Shu bilan shogird usta nomini oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argazid kanalar

**Argazid kanalar** (Argasidae) -parazitoform kanalar oilasi. Och kana uz. 2 — 13&nbsp;mm. Tanasi yassi, bir muncha qalin qobiq bilan oʻralgan, qalqonlari boʻlmaydi. Quruqlikda yashovchi umurt-qalilar qonini soʻrishga ixtisoslashgan parazitlar. Argazid kanalar uzoq vaqt (11 yilgacha) och yashashi mumkin, lekin hayvonga yopishib juda tez va koʻp miqdorda qon soʻradi. Qonga toʻygan kananing massasi och kanaga nisbatan bir necha yuz marta ortadi. Ur-gochisi 50 — 200 tadan tuxum qoʻyadi. Ke-chasi faol hayot kechiradi. Ayrim turlari odam va hayvonlarga spiroxetoz, virus kasalliklarini yuqtiruvchi hisoblanadi (mas, tovuq spiroxetozini eron argas ka-nasi — Argas persicus tarqatadi). Kana odam qonini soʻrganida teri qichiydi. Argazid kanalar ning 100 ga yaqin turi mavjud. Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo hududida eron argas kanasi, kaptar kanasi (A. ref-licus) va Ornithodorus urugʻining turlari uchraydi. Argazid kanalar uy hayvonlarining qonini soʻrib katta ziyon keltiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbuzov reaksiyasi

**Arbuzov reaksiyasi** – 3 valentli fosfor efirlari (fosfitlar, fosforitlar, fosfinlar va ular ayrim hosilalari)ning alkillovchi yoki arillovchi reagentlar taʼsirida fosfor – uglerod bogʻi hosil qilib qayta guruhlanishi natijasida 5 valentli fosfor birikmalariga aylanish reaksiyasi. Arbuzov reaksiyasida alkillovchi va arillovchi moddalar sifatida alkil va alkilengalogenidlar geterotsiklik birikmalarining galogenli hosilalari, karbon kislotalar angidridlari va boshqa ishtirok etishi mumkin. Arbuzov reaksiyasi fosfor – uglerod bogʻli birikmalar, pestitsidlar, shifobaxsh preparatlar, ekstragentlar va boshqa moddalarni olishda keng qoʻllanadi. Reaksiyani A. Ye. Arbuzov 1905-yilda kashf qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argentit

**Argentit** (lotincha argentum – kumush soʻzidan) (kumushtosh) – sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Ag2S. Kub singoniyali. Qattiqligi 2-2,5. S.ogʻirligi. 7,3. Rangi qoʻrgʻoshinsimon kul rangdan qora ranggacha. Yer-tomirlarda va baʼzan choʻkindi jinslarda uchraydi. Argentit kumush olinadigan asosiy mineral. Rossiyaning Oltoydagi polimetall ruda konlarida, Sharqiy Zabaykale, Saxada hamda Ukrainada(Zakarpate, Don-bass) va boshqa joylarda uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argentometriya

**Argentometriya** (yun. argentum — kumush va metreo — oʻlchayman) — miqdoriy analizning titrlash usuli. Kumush nitrat (AgNO3)ning titrlangan eritmasidan foydalanishga asoslangan. Bunda tekshirilayotgan eritma — kumush nitrat eritmasi yoki uning ortiqchasi natriy xlorid (NaCl) eritmasi bilan titrlanadi. Titrlashning oxirgi nuqtasini eritmaning bir tekis loyqalanishiga qarab, shuningdek har xil elektrokimyoviy va fotometrik usullardan foydalanib aniqlash mumkin. Argentometriyadan kumush, xlor, brom va boshqa elementlarning atom massasi ni aniqlashda, baʼzi mamlakatlarda esa kumush tangadagi kumush miqdorini aniqlashda va umuman anionlari kumush kationi bilan kam eruvchan quyqalar hosil qiladigan tuzlar va kislotalar miqdorini yuqori darajadagi aniqlik bilan oʻlchashda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvoh

**Arvoh** (arabcha — ruhlar) — diniy tasavvurga koʻra, oʻlgan kishining bu dunyo bilan aloqa bogʻlab turadigan aloqasiga ishonish ibtidoiy animistik tasavvurning koʻrinishlaridan biri. Bu tasavvurga binoan odam oʻlganda joni uning jis-midan ajraladi va u ruhga aylanib bu dunyo bilan, odamlar bilan aloqada boʻlib turadi. Musulmonlar oʻrtasida Arvohga atab chiroq yoqish, holvaytar pishirish, xudoyi qilish kabi urf-odatlar mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argillitlar

**Argillitlar** (yunoncha argillos — gil va lithos — tosh) — gil jinslarning suvda boʻkmaydigan, toshqotgan, qattiq guruhi. Argillitlar gil va gilsimon 610 choʻkindilarning zichlanishi, suvsizlanishi (degidratatsiya) va sementlanishi natijasida hosil boʻladi. Argillitlar burmalangan oʻlkalarda hamda platforma qatlamining qadimgi yotqiziqlarida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argentinlar

**Argentinlar** — xalq, Argentinaning asosiy aholisi. Umumiy soni 28,3 mln. kishi (1992), shundan 26,64 millioni Argentinada. Argentinlar ispan tilining argentin lahjasida soʻzlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dindorlari asosan — katolik. Argentinlar millati XIX asrning ikkinchi yarmida Yevropa (asosan Ispaniya, Italiya)dan koʻchib kelganlarning mahalliy xalq (indeys)lar bilan qoʻshilishi natijasida paydo boʻlgan. Argentinlarning shakllanishi asosan XX asr boshlarida tugallandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argishtixinili

**Argishtixinili** — Urartu pod-shosi Argishti I davrida (miloddan avvalgi 776 yil) qurilgan shahar-qal’a. Topilgan urart mixxat yozuvlaridan maʼlum boʻlishicha, Ararat vodiysini zabt etgan urartlar qal’a, saroy va ibodatxonalar bunyod etib, atrofini bogʻ-rogʻ, tokzorlarga ay-lantirganlar. Miloddan avvalgi 4-asrda Argishtixinili oʻrnida qadimgi Armaniston poytaxti — Armavir shahar qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argishti I

**Argishti I** — Urartu podshosi (miloddan avvalgi 8-asr 1-yarmi). A. podsholigi dav-rida Urartu Yaqin Sharqdagi qudratli davlatga aylangan. Shimoliy Suriya, Urmiya koʻli atrofi, janubiy Kavkazortiga egalik qilish uchun Ossuriyata qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib borgan. Kavkazortida A. davrida yirik qal’alar — Erebuni (Yerevan yaqinida) va Argishtixinili bunyod etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argo (yasama til)

**Argo** (frans. argot — jargon) — maʼlum toifa kishilargagina tushunar-li soʻzlar mavjudligi bilan umumxalq ti-lidan farq qiluvchi, biror ijtimoiy to-ifa, guruh (mas, dallollar, sportchilar, talabalar, oʻgʻrilar va hokazo)ga xos yasama til.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argo (maʼnolari)

**Argo**:

* Argo - 
#YOʻNALTIRISH Argo (Alabama)

* Argo (yasama til) (frans. argot — jargon) — maʼlum toifa kishilargagina tushunarli soʻzlar mavjudligi bilan umumxalq tilidan farq qiluvchi, biror ijtimoiy toifa, guruh (mas, dallollar, sportchilar, talabalar, oʻgʻrilar va h.
Argonavtlar

**Argonavtlar** (yun. Argonautai; Argo — kema nomi va nautes — dengizchi) — yunon mifologiyasidagi qahramonlar. A. „Argo“ kemasida ajdaho qoʻriqlab tu-radigan oltin terini olib kelish uchun Yason boshchiligida Kolxidaga boradilar va sehrgar Medeya yordamida uni qoʻlga ki-ritib, Yunonistonga olib keladilar. A. haqidagi mif yunon dengizchilarining Qora dengiz qirgʻoqlariga suzib kelishlari koʻhna tarixini aks ettiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argon-yoyli payvandlash

**Argon-yoyli payvandlash** — metallarni himoya gazi — argon muhitida elektr yoy bilan payvandlash. Eriydigan (avtomatik payvandlashda) yoki erimaydigan (dastaki va avtomatik payvandlashda) elektroddan foydala-niladi. List koʻrinishidagi metall va qotishmalarni, poʻlat quvurlarni pay-vandlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argument

**Argument** (lotincha argumentum) — 1) biron bir mulohaza (konsepsiya, na-zariya)ning haqiqatligini (rostligi-ni) tasdiqlash uchun keltiriladigan mulohaza (yoki mulohazalar majmui), da-lil; 2) mantikda — isbotning asosi (qarang Asos); 3) matematikada — a) funksiya argumenta (qarang Funksiya)

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arguslar

**Arguslar** — qirgʻovullarning ikkita, bir-biriga yaqin monotipik urugʻlari (Argustanus va Rheinartia). Ik-kinchi darajali oqish patlarida juda koʻp koʻzsimon dogʻlari boʻladi. Katta A. (A. argus) Myanma, Malakka, Sumatra va Kalimantan oʻrmonlarida tarqalgan, xoʻrozining uz. 1,7 — 2 m (shundan 1,2 m dumidagi oʻrta boshqaruv patiga toʻgʻri keladi). Kokildor A. Laos, Vet-nam va Malakkaning togʻ oʻrmonlarida tarqalgan. Yashirin hayot kechiradi (qarang Qirgʻovulsimonlar). Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilotining Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardasher Sayid Hasan

**Ardasher Sayid Hasan** (1418 – Hirot – 1489) – turkiy shoir, olim. Ardasherning otasi temuriylardan Boysunqur Mirzo xizmatida ov qushlarini oʻrgatuvchi boʻlib, qushbegilik lavozimigacha koʻtarilgan. Shuning uchun Aradasher oʻz ismiga „sayid“ laqabini qoʻshgan. Arab tili, badeʼ ilmi, tarix, musiqa nazariyasi, sheʼr sanʼatini chuqur bilgan. Turkiy, fors tillarida ijod qilgan. Navoiy bilan Mashhadda tanishgan (1456), uning ijodiy kamolotiga katta taʼsir koʻrsatgan. „Bu faqirgʻa ota masoba (dara-ja)sida erdi“, – deb yozgan edi Navoiy „Majolis un-nafois“da. Shu kitobida Navoiy Ardasher haqida maʼlumot beradi, uning bir qitʼa va bir baytini namuna sifatida keltiradi. Ardasher ijodidan boshqa asarlari bizgacha yetib kelmagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardasher qavchin

**Ardasher qavchin** (14-asr) – Amir Temurning safdoshi va lashkarboshisi, qavchin urugʻining beklaridan. Amir Husaynga qarshi kurashda faol qatnashgan. 1370-yil aprelda uning ustidan gʻalaba qozonilganidan soʻng Ardasher qavchinga amiri lashkar(cherik beki) harbiy unvoni berilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardashir I

**Ardashir I**, Ardashir Papakon (taxminan milodiy 180 — 239 yoki 241) – Erondagi sosoniylar sulolasi asoschisi va dastlabki shohi. Ardashirning bobosi Soson 612-yilda Fors poytaxti — Istaxr shahridagi bosh ibodatxonaning kohini boʻlgan. Ardshir Parfiya podshosi Artabon V (209 — 224)ning vassali Darabgird (Forsdagi qal’a) hokimi saroyida xizmat qilgan. Taxminan 200-yilda ushbu qal’a hokimi boʻlgan; tez orada butun Fors, Kirmon va Gey (hozirgi Isfahon)ni oʻziga tobe etgan hamda zodagonlar va ruhoniylar madadiga tayanib Artabon V ga qarshi chiqqan. 224-yil 28-aprelda Ormizdagon tekisligida parfiyaliklarga qaqshatqich zarba bergan, Parfiya podsholigi shundan soʻng tugatilgan. 226/227-yil shahanshoh unvoni bilan toj kiygan. Ardashirning Mesopotamiya va Armanistonga egalik qilish uchun Rim bilan Sharkda olib borgan urushlari natijasida Sosoniylar davlati hududi ancha kengaygan.

Alisher Navoiy Ardasher aslida kayoniy malika Humoyning Soson ismli oʻgʻli avlodidan ekani, ona tomondan oʻz davrida mashhur boʻlgan bobosi Bobakka borib taqalishini yozgan. “Tarixi anbiyo va hukamo”da Ardasher ashkoniylarning soʻnggi podshohi Arduvon (Artabon V) va uning oʻgʻillari ustidan gʻalaba qozonib, Arduvonning qizini oʻz nikohiga olgani, lekin bu qiz qasos olish maqsadida unga zahar bermoqchi boʻlgani, Ardasher esa buni sezib qolib, qizni oʻlimga mahkum etgani, biroq vaziri qizning undan homilador ekanligini bilib qolgach, uni yashirincha asrab yurgani, tugʻilgan bola keyinchalik Ardasherning valiahdi boʻlgani, oʻttiz yil hukmronlik qilgani, oʻn toʻrt yil hukmi butun olamga oʻtadigan hukmdorga aylangani haqida soʻz yuritiladi. “Saddi Iskandariy”da Ardasherni baʼzi manbalarda valiy, deb bilishgani aytiladi.

## Manbalar

## Havolalar
Ardenna ot zoti

**Ardenna ot zoti** — ogʻir yuk tortuvchi ot zoti. Belgiyaning janubiy va Fransiyaning shimoli-sharqidagi Ar-denna togʻligi rayonida (nomi shundan) chiqarilgan. Ardenna ot zoti zotining tirik vazni 600- 700&nbsp;kg, balandligi 148-160 sm, koʻkrak ayla-nasi 190-210 sm, pochasining qalinligi 20-23 sm atrofida. Rossiyaga 19-asrning oʻrtalarida keltirilgan. Ardenna ot zoti zoti asosida rus ogir yuk tortuvchi ot zoti hamda boltiq boʻyi ot zoti yara-tilgan. Avstriya, Vengriya, Argentina, Chilida ham boqiladi. Ardenna ot zoti zoti tez yetiluv-chan, shuningdek, oʻta chidamli, ozuqa tan-lamaydigan otlardan hisoblanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argun (daryo)

**Argun** — Rossiya Federatsiyasi va Xitoydagi daryo. Amur daryosini hosil qiladigan oʻng irmogʻi. Uz. 1620&nbsp;km. Havzasining maydoni 164 ming km². Oʻrtacha suv sarfi 340 m³/sek. Katta Xingan tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan Xaylar nomi bilan boshla-nadi. Togʻdan chiqqach, keng vodiydan oqadi. Irmoqlari: oʻngdan Genxe, Nyu-erxe, chapdan Urov, Uryumkan, Gazimur. A. havzasida maydoni qariyb 51&nbsp;km² boʻlgan 1,8 ming koʻl bor. A.da 60 ga yaqin baliq turi 611mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argus

**Argus** — yunon afsonalarida-gi koʻp koʻzli pahlavon, sergak soqchi; koʻzlarining bir nechasi doim ochiq boʻlgan. Gera sigirga aylantirilgan Io (Zevsning sevgilisi)ni qoʻriqlashni A.ga topshiradi. Germes A.ning hamma koʻzlarini uxlatib oʻldiradi va Ioni ozod qiladi. Koʻchma maʼnoda — A. ziy-rak, sergak demakdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardiston masjidi

**Ardiston masjidi** — Eron meʼmorligi anʼanalari asosida qurilgan bino ( XI - XII asrlar). Toʻrt tomoni ravoqli ayvon va bu ayvonlar oʻzaro ravoqlar tizmasidan iborat xonalar bilan bogʻlanadi. ravoqlardagi naqshlar kufiy xati va mehrobi naqshlar bilan serhasham tarzda bezatilgan. Burchaklaridagi minoralarda esa pishiq gʻishtdan bezak hosil qilib belbogʻlar ishlangan. Tepasi muqarnasli qubba bilan yakunlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardlonkat

**Ardlonkat** — Fargʻona vodiysida joylashgan qadimgi shahar nomi (X asr). Ibn Havqomning yozishicha, Ardlonkat — Jidgil (Chatqol) viloyatining markazi. Bu shahar juda obod, mevazor, koʻrkam boʻlgan. Uning atrofida Kulishchak, Hambarak, Sitamgunjanoh kabi obod shaharchalar ham bor boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardob

**Ardob** (fors, ord -un, ob — suv) — 1) un yoki dondan tayyorlanadigan suyuq yovgʻon ovqat; 2) chorva mollariga berish uchun suvga un chalib tayyorlanadigan ozuqa.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areal

**Areal** (lotincha area — maydon, ma-kon) — oʻsimlik yoki hayvonlarning bi-ror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud. Yaxlit (yalpi) A. va ajralgan (boʻlingan) A. farqlanadi. Agar bir A.dagi oʻsimliklarning turlari bir te-kis, oʻz hayotiga qulayroq joylarda koʻp uchrasa — yaxlit A.; yaxlit A. ikki yoki undan ortiq oblastlarga boʻlinsa — aj-ralgan A. paydo boʻladi. Bunda oraliq maydondagi turlarga mansub individlarning bir qismi qirilib ketadi. Turlar bir qancha qitʼa, ummonlarni egallasa (mas, gʻalladoshlar oilasi, chumchuqsimonlar, delfinsimonlar tur-kumlari va boshqalar) keng miqyosdagi, kengayuvchi A. hosil boʻladi. Keng tarqalgan hayvon va oʻsimlik turlari kosmopolit turlar yoki panendemiklar deb ataladi. A. uncha katta boʻlmasligi ham mumkin. Ayrim oʻsimlik turlari (endemiklar) juda che-klangan, tor joylardagina (mas, orolda, gʻorda va boshqalarda) oʻsadi. A. chegarasi doimiy boʻlishi yoki odam taʼsiri bilan oʻzgarishi mumkin. A. doirasida tur individlari barobar taqsimlanmagan boʻladi, markazda koʻproq joylashib, chekkaroqlarida to-bora siyraklasha boradi. Odam faoliyati taʼsirida oʻzgargan A. sunʼiy A. (intro-duksiyalangan va iqlimlashtirilgan turlar A.) deyiladi. Mas, 19-asr oxirlarida ancha serhosil Meksika gʻoʻzasi Amerikadan Oʻrta Osiyo va Zakavkazega yoki kivi oʻsimligi Yangi Zelandiyadan Yevropaga keltirilganidan soʻng, bu yerlarda ular-613ning sunʼiy A. barpo etildi. Tabiatda sochma A., sertarmoq A., tutash A., yondosh A., kengayuvchi A., torayuvchi A., uzilgan A. va boshqa turlari uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areal (haritagrafiya)

**Areal** (haritagrafiyada) — haritada voqea va hodisalarni tasvirlash usu-li. Ularning chegarasi uzluksiz chiziq, rang yoki shtrix bilan koʻrsatiladi, baʼzan A. ichiga belgilar qoʻyilishi yoki izoh yozilishi mumkin. Bu usuldan geobotaniq zoogeografik hamda iqtisodiy haritalar va aholi haritalari tuzishda foyda-laniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areal (maʼnolari)

**Areal**:

* Areal (lotincha area — maydon, makon) — oʻsimlik yoki hayvonlarning biror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud.
* Areal (haritagrafiya) (haritagrafiyada) — haritada voqea va hodisalarni tasvirlash usuli.
Arevshat

**Arevshat** — xoʻraki oʻrtapishar uzum navi. Armaniston uzumchilik, vi-nochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Kattaqoʻrgʻon va Parkent navlarini cha-tishtirib yaratilgan. Armanistonda eki-ladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, besh boʻlmali, kertiklari chuqur, tuksiz. Guli ikki jinsli, uzum boshi yirik, choʻzinchoq, tigʻiz. Gʻujumi yirik, dumaloq, pushti. Pusti yupqa, eti sersuv, shirin. Hosili kurtak yozilishidan faol harorat yigindisi 2800° — 2900da 153 — 158 kunda pishadi. Kasallik va zararkunan-dalarga chidami oʻrtacha, sovuqqa bardo-shi past. Yangiligida isteʼmol etiladi, qishda saqlashga chidamli.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arena (maydon)

**Arena** (lotincha: arena — qum) — 1) qadimgi Rim tomoshaxonalarining amfiteatr oʻrtasidagi qum sepilgan aylana may-doni. Sport uyinlari, gladiatorlar urushi, oʻlimga mahkum etilganlarning yovvoyi hayvonlar bilan jang tomoshasi uchun moʻljallangan; 2) hozirgi zamon sirkida tomosha joyi, oʻyin maydoni. U hozir manej deb ataladi. Sirk A.sining dia-metri 13,5 m; 3) sport maydoni — max-sus sport turlari buyicha uquv treni-rovka mashgʻulotlari va musobaqalari oʻtkazishga moʻljallangan, yetarlicha jihozlangan maxsus sport inshooti, oʻyingoh sahni, boks, yengil atletika, ku-rash va sh.k. musobaqalar joyi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfred Karlovich Arends

**Alfred Karlovich Arends** (1893, Peterburg — 1978, Toshkent) — sharqshunos olim.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Filologiya fanlari doktori (1963). Birinchi jahon urushida qatnashgan. 1936-yildan sobiq Ittifoq Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Oʻrta Osiyo universitetining Sharq fakultetida Eron filologiya kafedrasi mudiri (1947 — 52). 1952-yildan Oʻzbekiston Sharqshunoslik institutida ishlagan. A. „Tarixi Mas’udiy“ kitobining ilmiy-tanqidiy matni va ilmiy tadqiqoti mavzuida ilmiy ishlar olib borgan. Oʻzbekistonda sharqshunoslik fanini rivojlantirishda, yosh olimlar yetishtirish va tarbiyalash sohasida muayyan xizmat koʻrsatgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areografiya

**Areografiya** — astrofizikaning Marsning sirt tuzilishini haritalash-tirish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Mars haritalari vizual kuzatishlarga asosan tuzilgan. Mars sirtida „dengiz“ deb ataluvchi katta-katta qoramtir dogʻlar, ular atrofida yorugʻ qitʼalar va qutblar atrofida „qutbiy doʻppilar“ deb ata-luvchi oq dogʻlar kuzatiladi. Marsning kichik qoramtir dogʻlari „koʻllar“ va „voha“lar deyiladi. Koʻpincha, Mars ka-nallari shunday „vohalarda“ kesishadi. Och qoramtir joylar — „botqoqlik“, dengizning uch-burchaksimon tur-tib chiqqan joyi „koʻrfaz“ deyiladi. Koʻpchilik „dengizlar“ Marsning janubiy yarim sharida joylashgan. Ularning eng qoramtirlari — Mare Sirenium, Mare Cimmerium, Mare Tirrenium, Syrtis Major, Sabarns sunus bir-biri bilan tu-tashgan holda 0° dan 30° gacha areografik kengliklar orasida joylashgan. Jan.614dagi koʻpchilik „koʻrfaz“larning uchi shimoliga yoʻnalgan. Marsda areografik uzunlik Sabaens sunus „koʻrfaz“idan boshlab hisoblanadi. Shimoliy yarim shardagi „dengiz“lar kamdan-kam tutash-gan boʻladi. Ularning eng kattasi Mare Acidalinr — uchi janubiy ga qaragan uch bur-chakli qora dogʻ shaklida. Mars dengizlarining rangi va qoramtirlik darajasi mavsumga qarab oʻzgarib turadi. Mars togʻlarining eng balandi 5&nbsp;km dan ortiq emas. Amerika kosmik kemasi „Mari-ner-4“ yordamida 1965-yil 15-iyulda olin-gan Mars sirtining fotosuratlarida Oydagi kabi halqasimon togʻlar (kraterlar) va tizma togʻlarni koʻrish mumkin. Mars sirtida diametri 4&nbsp;km dan ortiq boʻlgan kraterlar soni 10000 tacha deb taxmin qilinadi. „Mariner-4“da olin-gan rasmlarda Mars sirtining fotosu-ratlari keltirilgan. Bunda „Mariner-4“da rasmga olingan joylar ham belgi-langan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areometr

**Areometr** (yunoncha. araios — ingich-ka, bu yerda suyuq va metron — oʻlchov) — suyuqlik va qattiq jismlarning zich-ligini oʻlchaydigan asbob. A. tuzilishi Arximed qonunita asoslangan. Bunda A. siqib chiqargan suyuqlik ogʻirligi uning ogʻirligiga teng. A. doimiy ogʻirlikli va doimiy hajmli boʻladi. Doimiy ogʻirlikli A. (1-rasm) bilan oʻlchashda zichlik A.ning suyuklikka botish darajasiga qarab aniqlanadi. Bu xildagi A.ga densi-metrlar (shkalasi zichlik birliklarida darajalangan), eritmalarning konsen-tratsiyasini (quyuq-suyuqligini) oʻlchash uchun ishlatiladigan spirtometrlar va saharometrlar (shkalasi ogʻirlik yoki hajmiy foizlarda darajalangan) kiradi. Densimetrlar shisha yoki metalldan yasaladi. Yuqori temperaturalarda metall densi-metrlar ishlatiladi. Odatda A. maʼlum (asbobda koʻrsatilgan) temperaturada darajalan-gan boʻlib, bosh-qa temperaturalarda oʻlchangan qiymatlarga tegishli tuzatmalar ki-ritiladi. Doimiy hajmli A. (2-rasm) bilan zichlikni oʻlchashda asbob suyuklikka halqasimon tamgʻasigacha botiriladi. Shunda suyuqlik zichligi palladan olin-gan yoki unga qoʻyilgan toshlar qiymati bilan aniqlanadi. Qattiq jismlarning zichligini oʻlchashda doimiy hajmli A. korpusining pastki qismiga qoʻshimcha palla biriktiriladi (A.-tarozi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areopag

**Areopag** (yun. Arelos — Ares te-paligi) — 1) qadimgi Afinadagi davlat organi. A. dastlab oqsoqollar uyushmasi boʻlib, sud va liniy ishlar ustidan nazorat qilib turgan; aʼzolari asl-zoda aristokratlardan umrbodga say-langan. Keyinroq siyosiy nazoratchilik huquqidan mahrum etilib, faqat qotillarni sud qilish vazifasinigina oʻtagan; 2) (koʻchma maʼnoda) biron-bir masalani hal qilish uchun obroʻli shax-slarning yigʻilishi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil