Yaponiya avtomobil sanoati

**[[Yaponiya]] [[Avtomobil sanoati|avtomobilsozligi]]** — dunyodagi eng taniqli sohalardan biri. Bu yerda avtomobillar, qurilish transport vositalari, mototsikllar, kvadrotsikllar, dvigatellar va boshqalarni ishlab chiqaradigan bir qator yirik kompaniyalar istiqomat qiladi . Yaponiya avtomobil ishlab chiqaruvchilari orasida Toyota, Honda, Daihatsu, Nissan, Suzuki, Mazda, Mitsubishi, Subaru, Isuzu, Kawasaki, Yamaha va Mitsuoka bor.

Yaponiya 2008-yilda dunyodagi eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisi boʻlgan, ammo 2009-yilda Xitoyning avtosanoati — hozirgi etakchisiga bitta mavqeini boy bergan.

## Tarix

### Urushdan oldin

Yaponiya imperiyasida import qilingan ichki yonish dvigatellari urnatib yapon avtomobillarini yaratish boʻyicha birinchi tajribalar 20-asrning birinchi oʻn-yilligida oʻtkazilgan. Shunday qilib, 1905-yil, Xirosima shahrida muhandis Shineitaro Yoshida benzin dvigatelli Omnibus taqdim etdi va 1907-yilda muhandis Yoshida „Takiri“ laqabli (yoki baland ovoz chiqaruvchi) birinchi yapon engil avtomobilini taqdim qildi. Biroq, quyosh chiqadigan mamlakatda haqiqatdan ham birinchi ommaviy ishlab chiqarilgan avtomobil Mitsubishi Model A edi, u 1917-yilda Italiyaning FIAT Tipo 3 avtomobili asosida yaratilgan.

Keyinchalik, yapon avtomobilsozligi asosan Yevropa va Amerika markalari litsenziyalar asosida ishlab chiqarilgan, shuningdek, Yaponiyada xorijiy va birinchi navbatda Amerika avtomobil ishlab chiqaruvchilarini yigʻish zavodlari tashkil etilgan. Shunday qilib, birinchi Datsun va Nissan rusumli avtoulovlarga Britaniyaning Ostin 7 va Amerikaning Graham-Paige, Chiyoda (Isuzu) rusumli avtomobillar — Pontiac, Sumida — LaSalle litsenziyalari asosida yaratilgan. 1920-yillardan boshlab Yaponiya Ikkinchi Jahon urushiga kirgunga qadar Amerikaning Ford va GM avtomobil zavodlari Yokogama va Osaka shaharlarida joylashgan edi. 1927-yildan boshlab Kyoritsu Motors-da zavodida yigʻilgan Chrysler avtomobillari ham ularga qoʻshildi. 1930 va 40-yillarda oʻz kuchlari bilan ishlab chiqarilgan avtomobillar ham tashqi taʼsirga ega edi, koʻproq Amerika avtomobilsozlik maktabining. Masalan, Toyotaning birinchi avtomobili — 1936-yilda taqdim etilgan AA modeli, 1934-yildagi Amerikaning Chrysler Airflow- ga juda oʻxshash edi. Yapon muhandislari Detroytda oʻqishga borib amaliyot oʻtishar edi.

1930-yillarning oʻrtalarida, shu payt qabul qilingan qonunga koʻra, Yaponiyada joylashgan barcha sanoat korxonalari, shu jumladan chet el sarmoyasi ishtirokidagi korxonalar Yaponiya mulkiga aylandi. Natijada, Amerika avtomobil ishlab chiqaruvchilari bu mamlakatda ishlarini toʻhtatishgan.

Shu bilan birga, mamlakatning faol xarbiylashtirilishi munosabati bilan armiya uchun avtomobillar: yuk mashinalari, zirhli mashinalar uchun shassilar, shtab avtomobillarini yaratish va ishlab chiqarishga oʻtildi. Ishlab chiqarilgan oz sonli avtomobillar asosan davlat va harbiy boshqarmalariga tarqatilgan. Shaxsiy mashinaga faqat juda boy yaponiyaliklarda boʻlgan. Masalan, imperator Xiroxito Shtutgartda alohida buyurtma boʻyicha qurilgan va yuqori darajadagi himoya darajasiga ega boʻlgan Mercedes Benz 770 nemis limuziniga ega boʻlgan.

### Ikkinchi Jahon urushidan keyin
Urushdagi magʻlubiyatdan va mamlakatning keyingi bosib olinishidan soʻng, Yaponiyada avtomobilsozlik sanoatining rivojlanishi sohaga ishgʻol etuvchi kuchlar tomonidan kiritilgan sanktsiyalar tufayli toʻxtatildi. Ushbu cheklash choralari 1949-yilda, Yaponiyaning avtomobilsozlik sanoatini ng korxonalari demontaj qilinishi va mamlakatdan olib ketilishiga yaroqsiz deb tan olingandan keyin olib tashlangan .

Avtomobilsozlik shu qadar ayanchli ahvolda ediki, hatto Yaponiya banki, moliyaviy doiralar va Yaponiya hukumati uni investitsiyalar uchun jozibador deb topmas edi. Aslida, yapon avtomobilsozlari Amerika avtomobil sanoatining namunalarini toʻgʻridan-toʻgʻri nusxalash bilan shugʻullanishgan. Xususan, avtomobilsozlik sanoatiga tayanadigan yagona organ Yaponiya tashqi savdo va sanoat vazirligi boʻlib, uning vakillari avtosanoatni rivojlanishi Yaponiya iqtisodiyotini rivojlanishiga olib boradigan oʻziga xos lokomotiv deb hisoblashgan. Ular importni cheklash va faol oʻz avtomobillarini ishlab chiqarishni rivojlantirishni tavsiya qilgan (import 1949-yilgacha man etilgan edi, lekin aslida, amerikaliklar faollik bilan Yaponiya koʻchalarini oʻzlarining avtomobillari bilan toʻldirdib kelgan va yapon avtomobilsozlikiga zarar keltirgan).

Yaponiyani ushbu ogʻir vaziyatdan chiqishga 1950-yil iyun oyida boshlangan yana bir urush — Koreya urushi, yordam berdi.

1950-yilda, Toyota Kaydzen tizimini joriy etadi, bu moslashuvchan ishlab chiqarishni tashkil etish va mahsulot sifatini yaxshilashga qaratilgan tizim boʻlib, Toyota usuli deb nom olgan.

Yaponiya avtomobilsozlik sanoati 60-yillarda Yaponiya iqtisodiy mojizasi davriga toʻgri kelib yanada rivoj oladi.

70-yillardan boshlab tadbirkorlar oʻzlarining avtomobil mahsulotlarini AQShga eksport qila boshlaydi. Bu 1974-yilda ikki mamlakat oʻrtasidagi savdo mojarosiga olib keldi. Buni hal qilish uchun Yaponiya hukumati yapon avtomobillarining chet elga eksportiga cheklovlar qoʻydi va yaponiyalik ishbilarmonlar oʻz mahsulotlarini qisman AQShga koʻchirishdi . Mojaroni hal qilinishi yapon avtomobilsozlik sanoatining rivojlanishiga yana turtki berdi.

Avtomobilsozlik 1989-yilda oʻzining eng yuqori choʻqqisiga chiqdi, oʻsha paytda mamlakatda 13 millionga yaqin avtomobil ishlab chiqarildi, shundan 6 millioni chet elga eksport qilindi.

Avtomobil mahsulotlari Yaponiya eksportining asosiy tarkibiy qismidir. Yirik avtomobilsozlik zonalari Kanagava, Shizuoka va Aichi prefekturalarida joylashgan . Eng yirik zavodlar Xirosima, Shizuka, Toyota, Hamamatsu, Yokosuka, Yokohama, Ota shaharlarida joylashgan .

Mazda (Xirosima), Xonda (Tokio), Toyota, Nissan (Yokohama), Suzuki (Hamamatsu), Mitsubishi (Hamamatsu) va boshqalar, xalqaro bozorlarda ishlaydigan Yaponiyaning etakchi avtomobil kompaniyalaridir.

### 1990-chi-yillar
1990-1995-yillarda avtomobil ishlab chiqarishning 1979-yil koʻrsatgichigacha pasayishi kuzatildi. Uning oʻrniga stagnatsiya davri keldi, 2002-yilda oʻsishni tiklash bilan yakunlandi.

### 2000-chi-yillar

XXI asr boshlarida ushbu sohada 8 millionga yaqin kishi ish bilan taʼminlandi. Ushbu davrning oʻziga xos xususiyati Yaponiya kompaniyalarining Osiyoda yigʻish filiallarini ommaviy ravishda tashkil etish edi. 1999-yildan 2009-yilgacha Yaponiya kompaniyalarining Osiyo korxonalarida ishlab chiqarish hajmi 3,3 martaga oʻsdi --yiliga 1 million 548 mingdan 5 million 145 mingta mashinagachan  . Amerika Qoʻshma Shtatlarida 30 ta yigʻuv zavodlari qurildi, shu bilan birga yapon kompaniyalarining butlovchi qismlarini mahalliy ishlab chiqarish va sotib olish hajmi-yiliga qariyb 50 milliard dollarga etdi va ularning umumiy taʼminotdagi ulushi 80 foizdan oshdi (Osiyo mamlakatlaridan farqli oʻlaroq bu yerda oʻrtacha koʻrsatkich 40-50 foiz edi). . Yevropada-yiliga 1 million 800 ming avtomobil ishlab chiqarish quvvatiga ega 16 yigʻish zavodi qurildi . 2007-yilda Yevropa filiallarida ishlab chiqarish hajmi 1 million 770 ming donaga etdi, bu esa Yaponiyadan (919 ming) olib kelingan mashinalar bilan birgalikda Yevropa avtomobil bozorida yapon kompaniyalarining ulushini 16 foizga etkazdi .

Keyinchalik, 2011-yildagi zilzila va undan keyin sodir boʻlgan tsunami natijasida, Yaponiyada elektr taqchilligi sababli avtomobil zavodlarining yigʻish liniyalari bir muncha vaqt toʻxtab qoldi. Mamlakatning asosiy dengiz portlari yopilishi munosabati bilan yapon avtomobillari va ehtiyot qismlari eksporti ham toʻxtatildi  . Natijada, bu global avtomobilsozlik sanoatida oldin etakchi boʻlgan Toyota-yil oxirida uchinchi oʻringa tushib ketdi (General Motors va Volkswagen guruhi birinchi oʻrinlarni egalladi).

## Izohlar