Lola inqilobi

**Lola inqilobi** – Birinchi qirgʻiz inqilobi deb ham ataladigan, Qirgʻizistonning oʻsha paytdagi prezidenti Asqar Akayevning hokimiyatdan ketishiga olib kelgan. Inqilob 2005-yil 27-fevral va 13-martda boʻlib oʻtgan parlament saylovlaridan soʻng boshlangan. Inqilobchilar Akayev, uning oilasi va tarafdorlarini korrupsiya va avtoritarizmda aybladilar. Akayev avvaliga Qozogʻistonga, soʻngra Rossiyaga qochib ketgan. 2005-yil 4-aprelda Moskvadagi Qirgʻiziston elchixonasida Akayev Qirgʻiziston parlamenti delegatsiyasi ishtirokida isteʼfoga chiqish toʻgʻrisidagi arizasini imzolagan. Isteʼfo Qirgʻiziston muvaqqat parlamenti tomonidan 2005-yil 11-aprelda ratifikatsiya qilingan.

## Kelib chiqishi
Inqilobning dastlabki bosqichlarida ommaviy axborot vositalari notinchliklarni turli xil tarzda „Pushti“, „Limon“, „Ipak“ yoki „Nargis“ inqilobi deb atashgan. „Lola inqilobi“ atamasini Akayevning oʻzi yaratgan. Oʻsha paytdagi nutqida Qirgʻizistonda bunday „Rangli inqilob“ boʻlmasligi kerakligi haqida ogohlantirgan. Rang yoki gul atamasidan foydalanish Gruziyadagi zoʻravonliksiz atirgul inqilobi, Ukrainadagi toʻq sariq inqilob (2004), Chexoslovakiya baxmal inqilobi (1989) va Portugaliyadagi chinnigullar inqilobi (1974) bilan oʻxshashlikni keltirib chiqardi.

Gruziya Ozodlik institutining sobiq aʼzosi va Gruziya parlamentining mudofaa va xavfsizlik qoʻmitasi raisi Givi Targamadze Ukraina muxolifati yetakchilari bilan zoʻravonliksiz kurash texnikasi boʻyicha maslahatlashgan. Keyinchalik u Lola inqilobi paytida qirgʻiz muxolifati yetakchilariga maslahat bergan.

## Saylovdan keyingi zoʻravonlik
Akayev tarafdori boʻlgan nomzodlar 2005-yil 27-fevraldagi parlament saylovlarida yaxshi natijalarga erishdilar. Biroq, natija xorijiy kuzatuvchilar tomonidan tanqid qilingan. Yevropa xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (YXHT) Qirgʻiziston hukumatini tanqid qildi. Ayniqsa, Jalolobod, Oʻsh va Oʻzgan kabi gʻarbiy va janubiy shaharlarda norozilik namoyishlari boshlandi. 2005-yil 3-martda muxolifat yetakchisi Roza Otunbayevaning kvartirasida bomba portladi. Akayev hukumati ushbu holatga javobgarlikni rad etdi.

2005-yil 10-martda Qirgʻiziston Xalq Harakati yetakchisi Qurmanbek Bakiyev Bishkekdagi parlament binosi oldida namoyishchilarga qoʻshilgan. Bakiyev va 22 muxolifat deputati Akayev maʼmuriyatiga ramziy „ishonchsizlik“ ovozini berishdi. 2005-yil 19-martda Bishkekda uch ming va Jalolobodda ellik ming kishi ommaviy norozilik namoyishlariga qoʻshildi. 20-martda namoyishchilar hukumat binolarini egallab olganlarida, Qirgʻiziston hukumati Jalolobod va Oʻshga Ichki ishlar vazirligi qoʻshinlarini joylashtirgan. 2005-yil 20-martda namoyishchilar mamlakatning janubiy qismidagi barcha yirik shaharlarni nazoratga olishdi va Akayevning isteʼfosini talab qilishdi. „KelKel“ („uygʻonish va yaxshilikning porlashi“) yoshlar harakati norozilik namoyishlarida faol ishtirok etdi. 2005-yil 22-martda Akayev namoyishchilar bilan muzokara olib borishdan bosh tortdi. Yetmish bir parlament aʼzosidan oʻn nafari namoyishchilar tomonida boʻldi.

## Potensial yetakchilar
Muxolifat mamlakat ustidan nazoratni sezilarli darajada qoʻlga kiritganiga qaramay, ichki boʻlinishlarga duch keldi va aniq yetakchiga ega emas edi. Bu davlatga qarshi birlashgan frontlarni namoyish etgan Ukraina va Gruziya inqilobiy kuchlaridan farq qiladi.

Roza Otunbayeva qirgʻiz muxolifatining potentsial yetakchisi edi. 1981-yilda u Qirgʻiziston Kommunistik partiyasining Lenin „raikom“ (tuman kengashi) ikkinchi kotibi edi. 2005-yilgacha Otunbayevaning siyosiy qarashlari asta-sekin gʻarbga yoʻnaltirildi. 2005-yilgi inqilobdan soʻng, Otunbayeva muvaqqat hukumatda tashqi ishlar vaziri vazifasini bajaruvchi va AQSh va Buyuk Britaniyadagi elchi lavozimlarida ishladi.

Qurmanbek Bakiyev yana bir potentsial yetakchi edi. 2002-yilda Bakiyev janubiy Aski shahrida politsiya besh tinch namoyishchini otib oʻldirganidan soʻng Qirgʻiziston bosh vaziri lavozimidan isteʼfoga chiqqan edi.

Anvar Ortiqov Oʻshning avvalgi hokimi edi. U anʼanaviy moʻgʻul va turkiy muxolifat kengashi boʻlgan „qurultoy“ning qoʻllab-quvvatlashiga ega edi. Ortiqov shunday dedi: „Biz barcha talablarimiz va muammolarimiz hal boʻlguncha bu hokimiyatni (parallel maʼmuriyatni) saqlab qolamiz. Biz vaqtinchalik hokimiyatmiz. Hozirgi hukumat xalq ishonadigan hukumat bilan almashtirilganda, biz oʻz vazifalarimizni bajarish haqida gaplasha olamiz“.

Muxolifat 2005-yil 21-martda Jalolobodda oʻtkazilgan norozilik namoyishida eng kuchli birlashuvni namoyish etdi. Otunbayeva shunday taʼkidladi: „Politsiyachilar, hatto yuqori lavozimli zobitlar ham, oʻz formalarini yechib, oddiy kiyimda safimizga qoʻshilishdi. Bu esa bizning sezilarli darajada qoʻllab-quvvatlanayotganimizdan dalolat beradi.“

2005-yil 22-martda muxolifat yetakchilari Bishkekda uchrashib, vaqtinchalik hukumat tuzdilar. Qirgʻiziston Oliy sudi avvalgi parlament qonuniy va haqli hukmron organ ekanligi haqida qaror chiqardi, ammo keyin 2005-yil 24-martda sud vaqtinchalik hukumatni tan olgan. Bakiyev bosh vazir vazifasini bajaruvchi etib tayinlangan va 2005-yil iyul oyida yangi saylovlar oʻtkazilishi rejalashtirilgan edi.

## Xorijiy yordam

''The Wall Street Journal'' nashriga koʻra, AQSh hukumati Davlat departamenti, USAID, Ozodlik radiosi va Freedom House orqali mamlakatdagi yagona muxolif bosma ommaviy axborot vositalarini moliyalashtirish orqali muxolifat namoyishchilariga yordam koʻrsatgan. Qirgʻizistondagi elektr taʼminoti korxonasi mazkur nashrga elektr taʼminotini uzib qoʻyganida, AQSh elchixonasi favqulodda generatorlar bilan taʼminlagan. Boshqa muxolifat guruhlari va muxolifat telekanali AQSh hukumati va AQShda joylashgan NNTlardan mablagʻ oldi.

## Rejim oʻzgarishi
2005-yil 19 va 20-mart kunlari boʻlib oʻtgan norozilik namoyishlaridan soʻng, Akayev Markaziy saylov qoʻmitasi va Qirgʻiziston Oliy sudiga muxolifat tomonidan ilgari surilgan saylov firibgarligi haqidagi daʼvolarni tekshirishni buyurdi. Akayev ushbu organlardan „saylov natijalari jamoatchilikning keskin reaksiyasiga sabab boʻlgan okruglarga alohida eʼtibor berishni… va odamlarga kim haq, kim nohaq ekanligini ochiq aytishni“ soʻradi.

22-mart kuni Akayev ichki ishlar vaziri Bakirdin Subanbekov va bosh prokuror Miktibek Abdildayevni ishdan boʻshatdi. 2005-yil 23-mart kuni Akayev tartibni saqlash uchun maxsus politsiya kuchlarini safarbar qildi va oʻttiz kishi qamoqqa olindi. Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligi vakili quyidagicha bayonot bergan: „Qirgʻizistonning yaqin qoʻshnisi boʻlgan Oʻzbekiston xalqi Qirgʻizistonda, ayniqsa uning janubiy mintaqalarida sodir boʻlayotgan voqealardan tashvishda“.

2005-yil 24-martda Akayev oilasi bilan qochib ketdi. U avval Qozogʻistonga, keyin esa Rossiyaga ketdi. U yerda Rossiya prezidenti Vladimir Putin unga siyosiy boshpana taklif etgan. 2005-yil 3-aprelda Akayev oʻz lavozimidan isteʼfo bergan. Uning isteʼfosi muvaqqat maʼmuriyat tomonidan 2005-yil 11-aprelda qabul qilingan.

Akayev qochib ketganida, Bosh vazir Nikolay Tanayev isteʼfoga chiqqan. Muxolifat televideniye kabi asosiy davlat xizmatlarini oʻz nazoratiga olgan. Bu davrda Politsiya hodimlari tarqalib ketdi yoki namoyishchilarga qoʻshildi. Feliks Qulov kabi qamoqqa olingan muxolifat yetakchilari qoʻyib yuborildi. Qirgʻiziston Oliy sudi saylov natijalarini haqiqiy emas deb eʼlon qildi.

Muvaqqat hukumat Qurmanbek Bakiyevni vaqtinchalik bosh vazir va prezident vazifasini bajaruvchi etib tayinladi. U vaqtinchalik vazirlar mahkamasini tayinladi. Bishkekdagi olomon doʻkonlar va bankomatlarni talon-taroj qildi va binolar yoqib yuborildi. Notinchliklarda uch kishi halok boʻlgan. Bakiyev Feliks Qulovni ichki ishlar vaziri vazifasini bajaruvchi etib tayinladi. Qulov televizorda paydo boʻldi va aholini tinchlanishga chaqirgan. 2005-yil 26-martda Akayevning qurolli tarafdorlari Kenesh Dushebaev va Temirbek Akmataliev boshchiligida Bishkekka kirishga urinishda muvaffaqiyatsizlikka uchradilar. 29-martda Akmataliev boʻlajak saylovlarda ishtirok etishini eʼlon qildi. 2005-yil 28-martga kelib, asta-sekin siyosiy barqarorlik yuzaga keldi.

Muvaqqat hukumat 2005-yil 10-iyulda prezidentlik saylovlari oʻtkazilishini eʼlon qildi. Biroq, ommaviy axborot vositalari Bakiyevni shaffoflikning yoʻqligi, tartibni tiklay olmaganlik va rus ozchiliklariga nisbatan kamsitishda aybladilar. Adaxan Madumarovning bosh vazirning toʻrtinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlanishi eʼtiborli tayinlovlardan boʻlmadi, chunki u prezidentlikka nomzod boʻlgani uchun manfaatlar toʻqnashuvi sifatida koʻrilgan. Bakiyev shuningdek, Akeyev vazirlar mahkamasining bir qismini vaqtinchalik hukumatga qayta tayinlagani uchun tanqid qilingan.

2005-yil 13-mayda Bakiyev va Qulov 2005-yil 10-iyulda boʻlib oʻtgan prezidentlik saylovida ishtirok etish uchun birlashdilar. Kelishuvga koʻra, agar Bakiyev prezidentlik lavozimini saqlab qolsa, Qulov bosh vazir etib tayinlanadi. Ittifoq 2007-yil yanvarigacha davom etdi. Bu mamlakatning shimoliy va janubiy qismlarini birlashtirdi, boshqa nomzodlarni saylovdagi ishtirokini qiyinlashtirdi va Oʻzbekistonning sharqiy hududlarini barqarorlashtirishga yordam berdi.

## Vaqtinchalik hukumat uchun muammolar

### Yer huquqlari
Vaqtinchalik hukumat Bishkekda dehqonlarning yer huquqlari boʻyicha daʼvolari bilan bogʻliq qiyinchiliklarga duch keldi. Politsiya qurolli dehqonlar tomonidan yerlarni majburan tortib olishni toʻxtata olmadi. Shunga oʻxshash masalada, Bishkek fuqarolik patrullari rahbari Usan Kudaybergenov oʻldirildi.

### Akayevning korrupsiyasida gumon qilinmoqda
2005-yil 24-martda Akayevning kundaliklari korrupsiya dalil sifatida taqdim etildi. Akayev maʼmuriyati tomonidan korrupsiyani tekshirish uchun fuqarolar, davlat xizmatchilari, bankirlar va nodavlat tashkilotlari vakillaridan iborat komissiya jalb qilindi. 2005-yil 21-aprelda komissiya Akayev prezidentligi davrida Akayevlar oilasi tomonidan nazorat qilingan qirq ikkita korxonaning tafsilotlarini eʼlon qildi. Vaqtinchalik hukumat shuningdek, Akayev zoʻravonlik va hibsga olishlar orqali oʻz maʼmuriyatiga qarshi tinch siyosiy norozilik namoyishini buzganini daʼvo qildi. 2005-yil 24-martda Akayevning odamlari fuqarolik kiyimlarini kiyib, namoyishchilarga hujum qilgani aytilgan.

### Andijonlik qochqinlar
2005-yil 13-may kuni Oʻzbekistonning Andijon shahrida hukumat xavfsizlik xodimlari yigʻilgan namoyishchilarga qarata oʻq uzganida Andijon qirgʻini sodir boʻldi. Olti minggacha oʻzbek qochqinlari Qirgʻizistonga oʻtishga uringan. Qochqinlar Oʻzbekiston hukumatining qattiqqoʻl harakatlari tufayli Oʻzbekistonga qaytib kela olmadilar. Dastlab, Bakiyev inson huquqlari faollarining hamdardlik chaqiriqlariga qaramay, Oʻzbekiston hukumatining pozitsiyasini qoʻllab-quvvatladi. Keyinchalik, xalqaro hamjamiyat koʻmagida Qirgʻiziston vaqtinchalik maʼmuriyati Andijonlik qochqinlarga qonuniy maqom berdi. Xalqaro nodavlat tashkilotlari qochqinlarga boshpana, oziq-ovqat, suv va boshqa zarur narsalarni taqdim eta oldilar. Biroq, 2005-yil 9-iyunda toʻrt nafar oʻzbekistonlik qochqin oʻz vataniga qaytarildi. Qulovning soʻzlariga koʻra, bu toʻrt kishi zoʻrlash yoki qotillikda ayblangan yoki aybdor deb topilgan va shuning uchun deportatsiya qilingan.

### Akayevning sudga daʼvosi
Akayev Bakiyevning korrupsiyaga qarshi komissiyasi raisiga qarshi sudga daʼvo qoʻzgʻadi. U shuningdek, unga qarshi qoʻyilgan korrupsiya ayblovlari notoʻgʻri boʻlganligi sababli qirgʻiz gazetasi jurnalistini tuhmat qilgani uchun sudga berdi. Akayevning qizi Bermet Akayeva Qirgʻiziston Markaziy saylov komissiyasiga tuhmat qilgani va uning parlamentga saylanishiga toʻsqinlik qilgani uchun sudga daʼvo qoʻzgʻadi. Akayevning inqilobda musodara qilingan shaxsiy buyumlarining bir qismi unga qaytarildi.

### Saylovoldi tartibsizliklari
2005-yil 10-iyunda parlament aʼzosi Jirgalbek Surabaldiyev Bishkekda otib oʻldirildi. U 2005-yil 24-martda Akayevga qarshi namoyishchilarga qilingan hujumlarga aloqador boʻlgan boʻlishi mumkin. 2005-yil 11-iyunda hukumatning ikki qoʻriqchisi kaltaklangan va Bakiyev va bosh vazir oʻrinbosari Daniyar Usenovning sayohat rejalari haqida maʼlumot berishga majburlangan. 2005-yil 13-iyunda Oʻshda namoyishchilar va parlament xavfsizlik agentlari oʻrtasidagi zoʻravonlikda olti kishi jarohat olgan. Ushbu hodisada xavfsizlik agentlari Alay mehmonxonasi oldida toʻplangan namoyishchilarga qarata oʻt ochgan edi. Parlament aʼzosi Bayaman Erkinbayev zoʻravonlikda ayblanib, davlat mulkini noqonuniy egallab olishda ayblangan.

2005-yil 17-iyunda namoyishchilar Bishkekda Akayevning eski ittifoqchisi Urmat Barktabasovni qoʻllab-quvvatlash uchun toʻplanishdi. U ilgari prezidentlikka nomzod boʻlish niyatini bildirgan edi, ammo ikki fuqaroligi (Qirgʻiziston va Qozogʻiston) tufayli roʻyxatdan oʻtish huquqidan mahrum qilingan. Barktabasov taniqli boʻlmaganligi sababli, u bu masalani qonuniy yoʻllar bilan hal qilgan boʻlishi mumkin boʻlgan qoʻzgʻolon gʻayrioddiy edi. Baʼzi namoyishchilar ishtirok etish uchun pul toʻlaganliklarini tan olishdi.

## Yangi saylovlar
2005-yil 10-iyulda vaʼda qilingan saylovlar boʻlib oʻtdi. Bakiyev toʻqson foiz ovoz oldi va ertasi kuni prezident etib saylandi. Qulov bosh vazir etib tayinlandi. Saylovning oʻtkazilishi Gʻarb kuzatuvchilari tomonidan yuqori baholandi, ammo baʼzi qonunbuzarliklar ham qayd etildi.

Saylovdan keyingi oylarda Bayaman Erkinbayev va Raatbek Sanatbayev oʻldirildi. Tinichbek Akmatbayev Checheniston qonundagi oʻgʻrisi Aziz Batukayev tomonidan uyushtirilgan qamoqxonadagi qoʻzgʻolon paytida halok boʻldi. Ryspek 2006-yil may oyida masjiddan chiqib ketayotganda otib oʻldirildi.

EXHT saylovlarning takroriy natijalarini kuzatish uchun oltmish nafar kuzatuvchini yubordi. Dastlabki baholashda tashkilot ikkinchi bosqichda „birinchi bosqichga nisbatan baʼzi texnik yaxshilanishlar“ kuzatilganini aniqladi.

Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi (MDH) saylov kuzatuvchilari bu fikrga qoʻshilmadilar. Ular takroriy saylovlarni yaxshi tashkil etilgan, erkin va adolatli deb eʼlon qilishdi. MDH kuzatuvchilari shuningdek, mahalliy hokimiyat organlarini bir nechta mintaqalardagi siyosiy tartibsizliklarni hal qilishda oʻzini tuta bilish va malakali boʻlgani uchun maqtashdi. EXHT va MDH kuzatuv guruhlari oʻrtasidagi bu qarama-qarshilik bunday qarama-qarshi topilmalar seriyasining eng soʻnggisini tashkil etdi (qarang: MDH saylov kuzatuv missiyalari). Rossiya MDH hisobotlarini qoʻllab-quvvatladi.

''The New York Times'' gazetasi xabar berishicha, Amerika hukumati va nodavlat tashkilotlaridan olingan mablagʻ va yordam adabiyotlarni chop etish imkoniyatini yaratish orqali Akayevga qarshi namoyishlarga yoʻl ochishga hissa qoʻshgan.

Kofi Annan shunday dedi: „Bosh kotib saylov va siyosiy nizolarni hal qilish uchun zoʻravonlik va qoʻrqitishdan foydalanishga qarshi“. Birlashgan Millatlar Tashkiloti veb-saytida Annan „barcha tomonlarni oʻzini tuta bilishga chaqiradi“ deb aytilgan.

## Yana qarang

* 2005-yilgi Qirgʻiziston prezidenti saylovi
* 2005-yilgi Qirgʻiziston parlament saylovi
* Qirgʻiziston siyosati
* Rangli inqilob

## Manbalar

### Adabiyotlar

* Anjaparidze Z. (March 2005) *Georgian advisors stepping forward in Bishkek.* Eurasia Daily Monitor.
* Cohen A. (March 2005) *Kyrgyzstanʼs Tulip Revolution.*The Washington Times.
* Cummings S. and Ryabkov M. (2008) *Situating the Tulip Revolution.* Central Asian Survey 27(3-4) 241-252.
* Cummings S. (2009) *Domestic and international perspectives on Kyrgyzstanʼs Tulip Revolution.* Routledge, Taylor and Francis Group, New York.
* Finn P. (2005) *Elections in Kyrgyzstan inconclusive: most legislative races forced into runoffs: monitors fault Atmosphere.* The Washington Post.
* Freedman E. (2009) *When a Democratic Revolution isnʼt Democratic or Revolutionary?* Journalism 10(6): 843-861.
* Hale H. E. (2011) *Formal constitutions in informal politics: institutions and democratization in Post-Soviet Eurasia.* World Politics 63(4): 581-617.
* Hiro D. (2009) Kyrgyzstanʼs Tulip Revolution *[[The Guardian]]*
* Hiro D. (April 2010) *Kyrgyzstanʼs second Tulip Revolution.* The Guardian.
* Kalandadze K. and Orenstein M. (2009) *Electoral protests and democratization beyond the colored revolutions.* Comparative Political Studies 42(11): 1403-1425.
* Mitchell L. A. (2012) *The Color Revolutions.* University of Pennsylvania Press, Philadelphia.
* Radnitz S. (2006) *What really happened in Kyrgyzstan?* Journal of Democracy 17(2): 132-146.
* Smith C. S. (March 2005) *U. S. helped to prepare the way for Kyrgyzstanʼs Uprising.* The New York Times.
* Stepanov G. (2005) *Two leaders of Tulip Revolution canʼt share power in Kyrgyzstan.* Current Digest of the Post-Soviet Press (57)13: 345-391.
* Tudoroiu T. (2007) *Rose, Orange, and Tulip: the failed post-Soviet revolutions.* Communist and Post-Communist Studies 40(3): 315-342.
* Walsh N. P. (March 2005) *Kyrgyz leader condemns protestors.* The Guardian.
* Yusin M. (2005) *Tulip Revolution begins in Kyrgyzstan.* Current Digest of the Post-Soviet Press 57(12): 1-48.

## Havolalar
* Qirgʻiziston suratlari Umumiy til loyihasining Lola inqilobi haqidagi audio slayd-koʻrsatuvi