Plumeria rubra

***Plumeria rubra*** — *[[Plumeria]]* turkumiga mansub oʻsimlik turi. Dastlab Meksika, Markaziy Amerika, Kolumbiya va Venesuelada oʻsgan, keyinchalik butun dunyo boʻylab subtropik *tropik iqlim* sharoitida keng tarqalgan. Uning boʻyi  gacha oʻsadi.

*Plumeria rubra* birinchi marta Karl Linnaeus tomonidan tasvirlangan koʻplab turlardan biri boʻlib, 1753-yilgi *Plantarum turlari* nashrida paydo boʻlgan. Uning binar nomi lotincha *ruber* „qizil“ dan olingan. Uning umumiy nomlariga **frangipani**, **qizil paucipan**, **qizil-yasemin**, **qizil frangipani**, **oddiy frangipani,** **ibodatxona daraxti**, yoki oddiygina **plumeria kiradi** .

## Umumiy nomlar
"Frangipani" nomi italyan zodagonlar oilasidan kelib chiqqan boʻlib, XVI asrning marquessi plumeriya xushboʻy hidli parfyumni ixtiro qilgan. Turkum nomi Fransisk ordenining fransuz rohibi va botanik boʻlgan Charlz Plumier sharafiga berilgan.

Meksikada —  yoki  deb ataladi. Bu nom Naguatl tilidan kelib chiqqan va „qargʻa guli“ degan maʼnoni anglatadi. *P. rubra* 1971-yilda Nikaragua milliy guli deb eʼlon qilingan, u yerda  nomi bilan mashhur. Ispan tilida frangipanislar  deb ham ataladi. Kuk orollarida u  nomi bilan tanilgan. U Hindistonning janubiy va gʻarbiy qismlarida keng tarqalgan boʻlib, u yerda *champa*, *chaaphaa*, *champige* deb ataladi. Pokistonda uni *champa* deb ham atashadi. Shri-Lankada u araliya nomi bilan tanilgan. Braziliyada koʻplab nomlar bilan tanilgan, jumladan  ,   va . Uning portugal tilida yana bir nomi . Xitoyda uning umumiy nomi ji dan hua, Qoʻshma Shtatlarda esa *nosegay* deb ataladi. Filippinda *kalachuchi* nomi bilan tanilgan.

## Tavsif
*Plumeria rubra*  balandlikda yoyilgan buta yoki kichik daraxt sifatida oʻsadi. Uning qalin suvli tanasi va ingichka kulrang poʻstlogʻi bilan qoplangan kolbasaga oʻxshash toʻmtoq novdalari bor. Shoxlari biroz moʻrt boʻlib, singanida teri va shilliq pardalarni zararlaydigan oq lateks oqadi. Oʻsimliklarning poyasida topilgan bu lateks aslida zaharli, ammo koʻp miqdorda qabul qilinmasa, oʻlimga olib kelmaydi. Katta yashil barglar  boʻlishi mumkin uzun boʻlib navbatma-navbat joylashib, shoxlar uchida toʻplangan.

Ular bargli, yilning salqin oylarida toʻkiladi. Gullari yozda shoxlarning uchida paydo boʻladi. Koʻpincha koʻp va koʻzga tashlanuvchan, ular kuchli xushboʻy va beshta barglari bor. Gullar ertalab va kechqurun oʻzlarining xushboʻy hidlarini chiqaradilar. Bu xushboʻy atirgul, sitrus va doljinnikiga oʻxshaydi. Ranglar oddiy pushti rangdan oq ranggacha, gulning markazida sariq rangga ega.

## Tarqalishi va yashash joyi

Uning vatani Quyi Kaliforniya burnidan markaziy Meksika janubiga, Markaziy Amerika orqali Janubiy Amerikadagi Kolumbiya va Venesuelagacha choʻzilgan. U dunyoning tropik mintaqalarida yetishtiriladi.

A*P. rubra* pasttekisliklarda va Boliviyadagi Yungas, Ekvadorning qirgʻoq va And mintaqalarida, Peruning Amazoniyada oʻstiriladi. U Xitoyda ham, Pokistonda ham oʻsadi va Madagaskarning Analamanga va Betsiboka mintaqalarida naturalizatsiya qilingan. U Kolumbiyaning Antiokiya departamentida joylashgan boʻlib, Kosta-Rika, Nikaragua, Gvatemala, Meksika, Salvador, Beliz va Gonduras kabi mamlakatlarda, shuningdek, Gʻarbiy Hindistonda tarqalgan. Panamada ham keng tarqalgan.

*P. rubra* odatda quruq va oʻrtacha yomgʻirli joylarda oʻsadi. Shuningdek, uni toshloq oʻrmonlarda, togʻ yonbagʻirlarida, hatto baʼzan tekisliklarda yoki savannalarda ham uchratish mumkin. U 500 dan 1000 m gacha balandliklarni oʻsadi, lekin 1500 m balandlikda ham uchraydi.

## Foydalanadi

USDA oʻrmon xoʻjaligi xizmati Plumeria rubrani zaharli oʻsimliklar roʻyxatiga kiritgan va oʻsimlikning biron bir qismiga tegmaslik yoki yemaslik haqida ogohlantiradi.

Kambodjada, boshqa Plumeria turlarida boʻlgani kabi, *P. rubra* gullari gulchambarlar uchun, xudolarga qurbonliklar yoki tobutlar uchun bezak sifatida ishlatiladi. Bu turning barglari yaralarni davolashda ishlatiladi va tinchlantiruvchi eritmalar tayyorlanadi. Uning gullari va qobigʻi anʼanaviy xitoy tabobatida isitma, dizenteriya, koʻk yoʻtal va boshqalarni davolash uchun qoʻllanadi.

*P.* rubrada fulvoplumierin mavjud boʻlib, u Mycobacterium tuberculosis oʻsishini toʻxtatadi. Oʻsimlik shuningdek, antifungal, antiviral, ogʻriq qoldiruvchi, antispazmodik va gipoglikemik xususiyatga ega ekanligi isbotlangan. *P. rubra* tarkibida agoniadin, plumierid, plumerik kislota, serotin kislotasi va lupeol ham borligi maʼlum boʻlib, poyasida triterpinoid deb ataladigan alkaloid mavjud. Oʻsimlik nafas olish va immunitet funksiyalari bilan bir qatorda ovqat hazm qilish jarayonini ragʻbatlantirishi maʼlum. Oʻsimlik sharbati ich suruvchi vosita va oshqozon ogʻrigʻiga qarshi vositadir. Poʻstlogʻi tozalovchi hisoblanadi va tanosil yaralari uchun ham ishlatiladi. Gullar astmani davolashda ham qoʻllanadi.

Gavayi arxipelagidagi Molokay orolida gulchambarlar (leis) yasash uchun *P. rubra* yetishtiriladi. Ular, shuningdek, Gavayini oʻz ichiga olgan Tinch okeanidagi koʻplab orollarda xushboʻy moy ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Poʻstlogʻida zaif binafsha rangli chiziqlar mavjud va yogʻoch qattiq va ixcham boʻlib, juda nozik tuzilishga ega.

*Plumeria rubra* — Nikaragua milliy guli boʻlib, u yerda " *sakuanjoche* " nomi bilan mashhur.

## Galereya

Fayl:Fleurs de Frangipanier (Île de la Réunion) (4125134278).jpg|Oq rangdagi gullar
Fayl:Plumeria rubra Madagaskar 2006.jpg|Pushti rangdagi gullar
Fayl:Plumeria rubra (Puerto de La Cruz).jpg|Barglar unib chiqadi
Fayl:Plumeria--Bahai-Gardens-Akko-IZE-0031.jpg|*Plumeria rubra* daraxti
Fayl:Plumeria-Bahai-Gardens-Akko-IZE-0041.jpg|Pushti *Plumeria rubra*
Fayl:गुलाबी गुलाचिन.JPG|Hindistonning Varje shahridagi qizil frangipani.
Fayl:Frangipanier à Tahiti.JPG|Taitidagi *Plumeria* rubra
Fayl:Plumeria rubra (83).jpg|Xitoyda Plumeria rubra
Fayl:Frangipani rust (caused by Coleosporium plumeriae) on Plumeria rubra.jpg|Frangipani zang (*Coleosporium plumeriae* qoʻziqorini keltirib chiqaradi)
Fayl:Plumeria rubra or red frangipani in Jamshedpur, India.jpg|Jamshedpurdagi Plumeria rubra yoki qizil frangipani


## Manbalar