Katta Orol dengizi

**Katta Orol dengizi** (**Katta Orol**, Janubiy Orol dengizi deb ham ataladi) – ikkiga boʻlingan Orol dengizi havzasidagi giperhalin koʻllar tizimi boʻlib, 1989-yilda ikkinchi koʻlning sathining pasayishi natijasida hosil boʻlgan. Shimoliy Orol dengizini Janubiy Orol dengizi bilan bogʻlash uchun sunʼiy kanal qurilgan boʻlsa-da, 1999-yilda suvning tobora keskin kamayib borishi sababli aloqa uzilgan.

2001-yilda Katta Orol dengizi dengiz sathidan 34 m balandlikda joylashgan edi. Suv oqimining boshlangʻich yoʻnalishi – sharqdan gʻarbga – Amudaryo suvlarining koʻlga quyilishi toʻxtatilgandan soʻng, teskari tomonga oʻzgardi. Katta Orol qadimgi Vozrojdeniye orolini oʻrab turgan ikkita asosiy havzadan tashkil topgan. Gʻarbiy havza eng chuqur boʻlib, yiliga 2 km3 tezlikda yer osti suvlari bilan oziqlanadi.

Katta Orol dengizining gʻarbiy qismining maydoni 3500-3800 km², oʻrtacha chuqurligi 14-15 m, maksimali 37-40 m. Dengizning gʻarbiy qismi yer osti suvlari bilan biroz toʻldiriladi, bu uning qurishini sezilarli darajada sekinlashtiradi. Yer osti suvlari yiliga oʻrtacha 2 km³ suv oqimini taʼminlaydi. Nisbatan nam yillarda Sharqiy dengiz qisman tiklanadi, ammo daryoning toshqinlari tugagandan soʻng, gʻarbiy qismga suv oqimi va sayoz shoʻr botqoqning katta maydonida suvning bugʻlanishi tufayli tezda yoʻqoladi.
## Tarixi
1960-yillarda Sovet Ittifoqi Qozogʻiston va Oʻzbekistondagi paxta va oziq-ovqat ekinlarini sugʻorish uchun uni toʻyintiruvchi ikki daryo – Amudaryo va Sirdaryo suvini yoʻnaltirish toʻgʻrisida qaror qabul qilganidan soʻng, Orol dengizi qisqara boshladi. 1987-yilda suvning tez kamayishi tufayli Orol dengizi shimoliy va janubiy qismlarga boʻlindi.
## Shoʻrlanish
2007-yilda Katta Orol dengizining gʻarbiy qismida shoʻrlanish darajasi 70 g/l, sharqiy qismida – 100 g/l ni tashkil etdi. 2009-yilda qiymatlar mos ravishda 100‰ va 200‰ ga yetdi. Amaldagi Katta Orolni asrash loyihasiga koʻra, Amudaryo kanalini Gʻarbiy Katta Orolga burish uning suvining shoʻrlanishini kamaytirishi va baliqchilikni tiklashi mumkin.

## Suv omborining dinamikasi
1992-yilda Kichik Orol dengizi Katta Koʻkaral toʻgʻoni bilan oʻrab qoʻyildi. Bu esa Kichik Orol dengizining saqlanib qolishiga olib keldi, lekin Katta Orolning qurib ketishiga sabab boʻldi. 2005-yilda Shimoliy Orol dengizida toʻgʻon qurilib, u yerda baliqchilik xoʻjaligining qulashiga yoʻl qoʻymaslik uchun janubiy koʻllarga oqib keluvchi yagona suv oqimi toʻxtatildi. 2009-yil may oyida Sharqiy Orol dengizi butunlay qurib qoldi. Shimoliy va Gʻarbiy dengizlar oʻrtasida faqat kichik doimiy Borsakelmas koʻli qoldi va Orolqum choʻlining maydoni ortdi. 2009-yilning kuziga kelib kanal qurib qoldi va Gʻarbiy Katta Oroldan Sharqiy Orolga suv oqimi toʻxtadi. 2010-yilda koʻl yana Amudaryoning erigan suvlari bilan toʻldi. Biroq toʻrt yildan soʻng yana qurib qoldi . 2015-yil bahorida suv ombori vaqtincha toshib ketdi (butun Orol dengizining 2014-yildagi 7300 km² maydonidan 10780 km² gacha), 2015-yil kuziga kelib yana qisqardi va Sharqiy Orol yana quriy boshladi (butun suvning 8303 km² gacha). dengiz). Sharqiy dengiz issiq yozda toʻliq quriydi va daryo toshqinlari paytida qisman toʻldiriladi. Gʻarbiy dengiz esa yildan-yilga qurishda davom etmoqda.

## Hozirgi holati
Hozirgi vaqtda saqlanib qolgan Gʻarbiy Orol dengizi 2700–3500 km² maydonga ega, oʻrtacha chuqurligi 14–15 metr. Maksimal chuqurligi 37–40 metrga yetadi. Yer osti suvlari yiliga 2 km3 (0,5 kub mil) miqdorida oqadi. Orol dengizining sharqiy qismi 2009-yilning yozida toʻliq qurib ketgan. Sharqiy qismida Borsakelmas koʻli (Shimoliy va Gʻarbiy dengizlar oʻrtasida), 2010-yilning bahorida qorlar erishi natijasida bir oz suvga toʻldi.

2015-yilda Gʻarbiy dengiz ikkiga boʻlinishni boshladi, chunki dengizning markaziy qismi va kichik Shimoliy sharqiy qismini bogʻlaydigan kanal tobora toraya boshladi. (Buni 2014-yilgi rasmda koʻrish mumkin.) 2018-yilda boʻlinish tugallandi.

## Manbalar