open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Botir Rasulov

**Botir Rasulov** (1948.30.4, Toshkent viloyati Yangiyoʻl shahri) – dirijyor, sozanda (gʻijjak). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987). Toshkent konservatoriyasini gʻijjak ijrochiligi (1971) hamda operasimfonik dirijyorligi (1979) ixtisosliklari buyicha tugatgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasida sozanda (1971—74), Madaniyat institutida oʻqituvchi (1974— 79), Toshkent operetta teatrida dirijyor, bosh dirijyor va badiiy rahbar (1979-yildan), ayni paytda Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida oʻqituvchi (1979-yildan), dotsent (2001-yildan), Oʻzteleradiokompaniyaning Doni Zokirov nomidagi xalq cholgʻulari orkestrining bosh dirijyori va badiiy rahbari (2000—2002). Dirijyor repertuaridan L.Betxoven, G.Berlioz, P.Chaykovskiy, I.Brams, M.Tojiyev, M.Mahmudov va boshqa kompozitorlar asarlari oʻrin olgan. R. oʻzbek kompozitorlari (S.Yudakov, Gʻ.Qodirov, F.Nazarov va boshqalar) hamda jahon mumtoz (I.Brams, P.Sarasate, N.Paganini) asarlarini gʻijjakda ijro etib grammplastinkaga yozdirgan.

## Manbalar
Muxtor Rasulov

**Rasulov Muxtor** (1922.25.12, Fargʻona shahri) — iqtisodchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), iqtisod fanlari doktori (1975), professor (1976). Toshkent moliyaiqtisod institutini tugatgan (1951). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻrta Osiyo universitetida oʻqituvchi, dotsent, professor va kafedra mudiri (1951—61). Samarqand kooperativ instituti rektori (196169), Fargʻona universiteti prorektori (1969—73), Toshkent universitetida kafedra mudiri (1974—2000). 2000-yildan Toshkent iqtisodiyot universiteti savdo menejmenti kafedrasida professor Ilmiy ishlari Oʻzbekistondagi savdo tarixi, kooperativ harakati tarixi, kooperativ savdo iqtisodiyoti, bozor iqtisodiyoti va boshqa masalalarga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* Kooperativ savdo iqtisodiyoti, T., 1966; Bozor iqtisodiyoti asoslari, T., 1999, Bozorni ijtimoiy himoyalash, T., 2003.
Orif Rasulov

**Orif Hakimovich Rasulov** (1908.12.11, Qoʻqon — 1975.14.2, Toshkent) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969), professor (1970). Toshkent yuridik institutida katta oʻqituvchi (1933—1937), Oʻzbekiston prokurorining yordamchisi, keyinchalik oʻrinbosari (1937— 42). Ikkinchi jahon urushi yillari armiyada siyosiy ishlarda, soʻng harbiy prokuror (1942—1945). Toshkent yuridik institutida, Toshkent Davlat Universitetining yuridik fakultetida dotsent, kafedra mudiri (1948—1973). R.ning ilmiy ishlari huquq tarixi va jinoyat huquqiga bagʻishlangan.

## Manbalar
Poʻlat Rasulov

**Poʻlat Rasulov** (1913.25.2 — Toshkent — 1990.9.9) — kinooperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Faoliyatini "Oʻzbekfilm"da operator yordamchisi boʻlib boshlagan (1935—48), keyinchalik operator (1949—56). Toshkent telestudiyasida bosh operator (195661), Oʻzbekiston ilmiyommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida operator va rejissyor (1961—73). "Asal", "Nasriddin Buxoroda", "Tohir va Zuxra", "Nasriddinning sarguzashtlari", "Alisher Navoiy", "Fargʻona qizi" kabi filmlarning ikkinchi operatori. "Stadionda uchrashamiz" kinokomediyasining operatori, "Oʻzbekiston urush yillarida", "Yashargan hayot", "Oʻzbekiston gaz va kimyosi", "Nabi Gʻaniyev", "Barhayot Hamza", "Qutlov", "Xalq yozuvchisi Oybek", "Komil Yashin", "Baxtli bolalik", "Bogʻbon", "Tamara qoʻshiklari" hujjatli va ilmiyommabop filmlarning muallifoperatori va rejissyori.

## Manbalar
Rasul

**Rasul** (arab. — elchi) — islomda Alloh tomonidan tanlab olinib, vakil qilingan va targʻibot yuritish, hidoyatga daʼvat qilish vazifasi topshirilgan, ilohiy kitob nozil qilingan paygʻambar. Muhammad (sav)ga nisbatan doimo R. nomi qoʻllanib kelinadi, bu hatto tashahhud (kalimai shahodat)da ham ifodalangan. Nabiy — kitob nozil qilinmagan paygʻambar. Shu bois har bir R.ni nabiy deb atash mumkinligi, ammo nabiylarni R. deb boʻlmasligi qayd qilingan. 

## Manbalar
Rəsul Rza

**Rasul mirzo** (taxallusi; asl ism-sharifi Rasul Ibrohim oʻgʻli Rzayev) [1910.6 (19).5, Geokchey sh. — 1981, Boku] — Ozarbayjon xalq shoiri (1960). Ozarbayjonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Mehnat Qahramoni (1980). Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasi raisi (1938—1939), Ozarbayjon Kinematografiya vaziri (1945—1949), Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasi bosh muharriri (1965—1975). „Germaniya“, „Karmen“, „Tuxta, jallodlar!“ sheʼrlarida xalqning fashizmga, mustamlakachilikka qarshi kurashi aks etgan. „Oʻlmas qahramonlar“, „Baxtiyor“ (1942), „Gʻazab va sevgi“ (1943), „Davomli aks sado“ (1970), „Shamolga karshi“ (1978) sheʼr va dostonlar tuplami, „Layli va Majnun“ (1973) dostoni, „Vafo“ (1943), „Ogʻalar“ (1956), „Qonun“ (1963) kabi pyesa va ocherklar muallifi.

## Gallery

Fayl:Stamp of Azerbaijan 576.jpg|Bokuda pochta markasi
Fayl:Rəsul Rza və Nigar Rəfibəylinin Bakıda xatirə lövhəsi.jpg|Ozarbayjon shoirlari Rasul Rizo va Nigar Refibeyli Bokuda yashab binosiga toshma


## Manbalar
Oʻtkir Rasulov

**Rasulov Oʻtkir Hasanovich** (1939. 11.7, Toshkent — 4.5.2021) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), fizikamat, fanlari doktori (1979), professor (1992). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika (1962—67), Elektronika intlari (1967—69)da, SSSR Fanlar akademiyasi Ioffe nomidagi Fizikatexnika instituti (196581) da ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Elektronika instituti laboratoriya mudiri (1981-yildan) va direktori (1985-yildan). Ilmiy ishlari fizik elektronika va qattiq jism sirti fizikakimyosi sohalariga oid. U emission elektronikaning yangi yunalishi — koʻp atomli molekulalarning qattiq jism sirti bilan oʻzaro taʼsiri va bunday zarralarning sirtiy ionlanishini ochdi; organik va bioorganik birikmalar ionlanishining yangi uslubini topdi va bu hodisaning barcha qonuniyatlarini aniqladi. Shogirdlari bilan birgalikda organik va bioorganik birikmalar, jumladan, ekologiya va atrofmuhitni nazorat qilish uchun zararli va zaharli, giyohvand va dorivor moddalarni qayd etuvchi, yuqori sezgirlikka va tanlash xususiyatiga ega sirt ionizatsion uslublar va asboblar; gaz xromatografiyasi uchun detektorlar, gaz analizatorlari; ionlarning harakatchanligi boʻyicha ajratuvchi spektrometrlar va boshqa asboblar ishlab chiqdi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati (1995-99). "Shuhrat" medali (1994) va "Mehnat shuhrati" ordeni (2003) bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Gʻani Rasulov

**Gʻani Tursunovich Rasulov** (1935.20.3 — Toshkent —1990.1.4) — ssenariychi, tarjimon. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1973). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1957). Oʻzbekiston televideniyesida muharrir (1957— 60), bosh muharrir (1969—70), "Uzbektelefilm" sutudiyasi badiiy rahbari (1970—78), Adabiydramatik eshittirishlar tahririyati bosh muharriri (197881), 1981-yildan "Uzbektelefilm" bosh muharriri va badiiy rahbari. "Kuyla, Sanobar", "Toshkent", "Notanish Buxoro" kabi hujjatli filmlar, "Uz zu kun shamol" televizion badiiy filmiga ssenariy yozgan. 100 dan ortiq badiiy filmlarni oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Shuningdek, "Suvda qalqqan lola", "Oq laylaklar uchib keldi" hikoyalar toʻplami muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

## Manbalar
Ratifikatsiya

**Ratifikatsiya** (lot. ratus — hal qilingan, tasdiqlangan va facere — qilmoq) — 1) xalqaro shartnomaning davlat hokimiyati oliy organi tomonidan tasdiqlanishi. Odatda, eng muhim xalqaro shartnomalargina ratifikatsiya qilinadi. Koʻpchilik davlatlarning konstitutsiyalari xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish huquqini davlat boshligʻi vakolatiga yoxud bevosita oliy qonun chiqaruvchi organ vakolatiga kiritadi; Oʻzbekistonda xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish toʻgʻrisida Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senati birgalikda qaror qabul qiladi; 2) baʼzi mamlakatlarda konstitutsiyaga kiritilgan tuzatishlar tasdiqlanishining maxsus tartibi. Masalan, AQSH konfessi konstitutsiyani qabul qilgandan keyin unga qilinadigan tuzatishlar kamida 3/4 shtatlardagi qonun chiqaruvchi majlislar yoki maxsus konventlar tomonidan tasdiklanishi kerak. Avstraliyada konstitutsiyadagi uzgartishlar loyihasi parlamentda maʼqullangandan keyin u mamlakatda va aksariyat shtatlarda saylovchilarning koʻpchilik ovozi bilan referendumda tasdiklanishi talab qilinadi.

## Manbalar
Johannes Rau

RAU (Rau) Yoxannes (1931.16.1, Vuppertal) – Germaniya davlat arbobi. Kyoln shahridagi kitob savdosi maktabini tugatgan (1952). 1952-yildan „Umumnemis xalq partiyasi“, 1957-yildan Germaniya sotsial-demokratik partiyasi (GSDP) aʼzosi boʻlgan. 1968-yildan GSDP boshqaruvi, 1978-yildan prezidiumi aʼzosi. 1969—70 yillarda Vuppertal shahri oberburgomistri. 1977-yil Shimoliy Reyn-Vestfaliya yeri sotsialdemokratlar partiyasi tashkiloti raisi, 1978-yil sentabrdan Shimoliy ReynVestfaliya yeri bosh vaziri. 1982-yildan GSDP raisi urinbosari. 1998-yildan Fredrich Ebert nomidagi jamgʻarma boshqaruvi raisi urinbosari, 1999-yil 23-maydan Germaniya Federativ Respublikasi prezidenti boʻlgan.

## Manbalar
François-Marie Raoult

**François-Marie Raoult** (1839, FurnanVen, Nor — 1901.1.4, Grenobl) — fransuz kimyogari va fizigi; Parij Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1890), Grenobl universiteti professor (1870-yildan). Asosiy ilmiy tadqikrtlari eritmalar kimyosiga oid. Eritma ustidagi toʻyingan bugʻ bosimining sof erituvchining bugʻ bosimiga va erituvchida erigan modda konsentratsiyasiga bogʻliqligini (qarang Raul qonunlari) kashf qilgan (1882—88). Bu qonun moddalarning mol. m.ni aniqlashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Raul qonunlari

**Raul qonunlari** — eritma ustidagi erituvchining toʻyingan bugʻ bosimi bilan eritmaning tarkibi orasidagi bogʻlanishni ifodalovchi qonunlar. Raul eritma bugʻ bosimining sof erituvchi bugʻ bosimiga qaraganda past boʻlishidan foydalanib bir nechta mutsim qonunlar kashf etdi. Eritma bugʻ bosimining pasayishi sababli eritmaning muzlash temperaturasi sof erituvchining muzlash temperaturasidan past boʻladi, uning qaynash temperaturasi esa sof erituvchinikidan yuqori boʻladi. Bu kattalik erituvchining tegishlicha krioskopik yoki ebulioskopik konstantasi deb ataladi. Raul qonunlariiga asoslanib erituvchida erigan moddalarning mol. m. aniqpanadi. Erituvchi muzlash temperaturasining pasayishiga karab mol.m.ni aniqlash usuli — krioskopik usul, qaynash temperaturasining kutarilishiga qarab aniqlash usuli esa ebulioskopik usul deb ataladi. Qonunlar 1882—88 yillarda F.M.Raul tomonidan kashf etilgan.

## Manbalar
Rasulqori hofiz Mamadaliyev

**Rasulqori hofiz Mamadaliyev** (1928.7.6, Oʻsh viloyati, Suzoq qishlogʻi — 1976.8.9, Buvayda tumani) — xonanda, sozanda (tanbur, dutor, skripka) va askiyachi. Jarangdor, tiniq va jozibali ovoz sohibi. Ehtirosli va shiddatli ijro uslubini yaratgan. Musiqadan ilk saboklarini Kamoliddin Hamroqulov (keyinachlik hamnafasi), Us t a Qurbonlardan olgan. Koʻzi tugʻma ojiz Rasulqori hofiz Mamadaliyev noyob isteʼdod va kuchli xotira egasi boʻlib, koʻpgina ashula va cholgʻu yoʻllarini grammplastinka yozuvlari orqali oʻzlashtirgan. Keyinchalik J. Sultonov, M. Uzoqov kabi ustoz sanʼatkorlarning ijrochilik anʼanalarini oʻrgangan. Repertuaridan maqom va mumtoz ashula yoʻllari ("Bayot I—V", "Dugoh Xusayn I—VII", "Segoh", "Beboqcha", "Bozurgoniy", "Galdir" va boshqalar), zamonaviy bastakorlar asarlari ("Oqibat", "Topmadim", O. Xotamov; "Kuygay", "Judo", Yu.Rajabiy; "Sallamno", N.Hasanov; "18 yoshingdadur, M.Mirzayev; "Dilrabolardan biri", J.Sultonov), katta ashulalar ("Aylading ketding", "Oh kim", "Izlarman" kabi), xalq yalla va ashulalari ("Ey doʻst", "Hayhay", "Oromijon") oʻrin olgan. Ijroda soʻz talafuzining aniq va burroligi, soz va ovoz mutanosibligiga erishgan. Cholgʻu va ashula yoʻllarini, marsiyalar bastalagan ("Gʻazalxonlik", "Mehmonsan", "Dorman" va boshqalar).

## Manbalar
Hasan Rasulov

**Hasan Gʻofurovich Rasulov** (1913.15.3, Qizil Urda shahri, Qozogʻiston — 1992.22.3, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973), professor (1965). Toshkent kechki pedagogika institutida oʻqituvchi (1933-yildan), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti falsafa kafedrasining mudiri (1948—67). 1968-yildan Toshkent Davlat Universiteti huzuridagi Ijtimoiy fanlar oʻqituvchilari malakasini oshirish instituti falsafa kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari axloq, falsafa fanlarini oʻqitish metodikasi masalalariga bagʻishlangan. Toshkentdagi koʻchalardan biriga uning nomi qoʻyilgan.

## Manbalar
Raund

**Raund** (ing. round) — boksda 3 ming.lik olishuv davri. Havaskorlik boksida olishuv 3 R., professional boksda esa 15 R.gacha davom etishi mumkin.

## Manbalar
Yoqub Raufov

**Raufov Yoqub** (1888, Oʻratepa sh. — 1974.22.1, Toshkent) — naqqosh usta, Oʻzbekiston xalq rassomi (1963). Naqqoshlik hunarini otasi usta Rauf kalondan oʻrgangan. Otasi boshchiligida Oʻrta Osiyo (jumladan, Namangan, Margʻilon, Andijon, Xoʻjand, Kattaqoʻrgʻon, Samarqand, Chimkent va b.) shaharlaridagi jamoat binolarini bezashda qatnashgan. 18 yoshidan mustakil usta. 1923-yildan R. Toshkentda yashagan.

Xontaxta, quticha, qalamdon va b. uyroʻzgʻor buyumlarini badiiy bezagan. Toshkent oʻquvi.ch. badiiy kombinatida dare bergan. R. ijodida 19-asr naqqoshlik maktabi anʼanalarini davom ettirgan, milliy naqqoshlik maktablari anʼanalarini uygʻunlashtirib, oʻziga xos naqqoshlik maktabi yaratdi, burttirib "kundal" usulida naqsh ishlashni keng qulladi. Navoiy teatri (1947), Bekoboddagi metallurglar madaniyat uyi, Toshkentdagi Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi (1968), "Koʻk gumbazlar" choyxonasi (1970), Samarqanddagi "Yulduz" restorani (1969) va b. kupgina jamoat binolarini bezashda, Toshkent sh. (Polovsev uyi, hozirgi Amaliy sanʼat muzeyi), Toshkent va Sirdaryo viloyatlaridagi meʼmoriy yodgorliklarni taʼmirlashda qatnashdi. 1937-yildan respublika va xorijiy mamlakatlar koʻrgazmalarida R. ning ishlaridan namunalar ham namoyish etilgan.

## Adabiyot
* Naqqoshlik, T., 1973.

## Manbalar
Rafinatsiyalash

**Rafinatsiyalash** (nem. Rafﬁ nieren, frans. rafﬁ ner — tozalamoq), rafinirlash — metallar va qotishmalar, yogʻ va moylarni (odatda, suyuq holatda) keraksiz yoki zararli qoʻshimchalardan tozalash. Metallarni rafinatsiyalash yuqori trali (pirometallurgiya), elektrolitik va kimyoviy turlarga boʻlinadi. Yuqori trali rafinatsiyalashda metallarga oksidlovchilar yoki modifikatorlar qoʻshiladi. Ular qoʻshimchalar bilan suyuq metallda erimaydigan (mexanik yoʻl bilan ajratiladigan) yoki rafinatsiyalash trasida uchuvchan kimyoviy birikmalar hosil qiladi. Bundan tashqari, metallga suyuq sintetik toshqollar, inert gazlar (Mas, argon), oltingugurt, galogenlar, galogenidlar va boshqa moddalar bilan ishlov beriladi. Elektrolitik rafinatsiyalash tuzlarning suvdagi eritmalari yoki tuzli suyukliklarning elektrolizidan iborat. Bu turning keng tarqalgan usuli tozalanadigan metallarni anodsa eritish va toza metallarni katodda choʻktirish jarayonlarini oʻz ichiga oladi. Kimyoviy rafinatsiyalash metall va qoʻshimchalarning kislotali yoki ishqorli eritmalarda turlicha erituvchanligiga asoslangan. rafinatsiyalash bevosita pechlar yoki maxsus qurilmalarda amalga oshiriladi. Asl metallarni rafinatsiyalash affinaj deb ataladi.

## Manbalar
Rafiq Moʻminov

**Rafiq Moʻmin** (asl ismi Rafiq Moʻminov, 1900—1951) – oʻzbek shoiri, dramaturgi va pedagogi.

## Hayoti va mehnat faoliyati
Rafiq Moʻminov 1900-yilda Namangan viloyati Qarqonquloq qishlogʻida etikdoʻz Abdumoʻmin Toʻxtaboy oʻgʻli oilasida dunyoga kelgan. 1916-yilgacha „Namuna“ va „Irfon“ usuli jadid maktablarida taʼlim olgan.

1917-yildan boshlab „Irfon“ maktabida muallim sifatida taʼlim bergan. 1917-yildagi davlat toʻntarilishidan soʻng, oʻqituvchilar kursini tugatib, maktablarda oʻqituvchilik qilgan. 1918-yilda H.Makeyev nashr etgan „Fargʻona nidosi“ gazetasida ishlagan.

Sheʼriyatga boʻlgan qiziqishi uni „Yangi Fargʻona“ gazetasiga yetaklab kelgan. Ayniqsa, uning 1920-yildagi shoir Choʻlpon-Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli bilan tanishuvi, uni oʻziga ustoz deb qabul qilishi va shoir sifatida shakllanishida muhim oʻrin tutgan.

Rafiq Moʻmin matbuotda „Mashrab“, „Rafiq“, „Hulkar“ taxalluslarini qoʻllagan. Ijodi davomida bir qancha ijtimoiy-siyosiy va lirik asarlarni, jumladan, 20-yillarning boshlarida Fargʻona vodiysida roʻy bergan fojiali voqealar taʼsirida Oʻgʻuzxon (H. Yoʻldoshqoriyev) bilan hamkorlikda „Yosh qurbonlar“, „Yoriltosh“ hamda „Gulyor“ dramalarini yozib, havaskorlar sahnasida sahnalashtirgan „Bolaxoʻr“ dostonini nashr ettirgan. 1924-yilda „Inqilob“ jurnalida eʼlon qilingan „Qapchigʻay“ dostoni 20-yillar sheʼriyatida oʻziga xos ahamiyat kasb etgan.

Rafiq Moʻminov ijtimoiy hayotda sodir boʻlayotgan adolatsizliklarni hazm qila olmagan shoirlardan biri boʻlgan. Shu sababli ham uning „Yangi Fargʻona“, „Zarafshon“ va boshqa nashrlarda eʼlon qilingan sheʼrlarida bu tuygʻu yaqqol sezilgan. Uning 1929—2930-yillarda yozilib, 1937-yilda eʼlon qilingan „Tiyonshon choʻponi“ asarida ham shu kabi hislar oʻz aksini topgan.

Shoir faqat badiiy ijod bilan kifoyalanib qolmasdan, balki xalq ogʻzaki ijodi namunalarini toʻplashga ham jiddiy eʼtibor qaratgan. 1923-yilda Fargʻona vodiysiga ilmiy ekspeditsiya uyushtirib, Yormat baxshidan „Zevak“ („Yozi bilan Zebo“) va boshqa asarlarni yozib olgan.

## Vafoti
Rafiq Moʻminov 1937-yil 25-mayda millatchilikda ayblangan holda hibsga olingan va oʻn yilga surgun qilingan. 1947-yilda vataniga qaytgan. Biroq, mahkumlik davrida orttirgan kasalligi sabab 1951-yil 5-mayda vafot etgan.

## Manbalar
Afzal Rafiqov

**Afzal Azimovich Rafiqov** (1948.21.8, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1974). 1973—87 yillar Hamza teatrida, 1987-yildan Abror Hidoyatov nomidagi teatrda aktyor. Yaratgan obrazlaridagi dard, iztirob, qarama-qarshi hissiyotlar, oʻziga xos musiqaviy ovoz, rang-barang ohang, tinim va bosimlari bilan tomoshabinni oʻziga rom etishga erishadi, shuningdek, romantik anʼanalarni hayotiy talqin usuli ila uygʻunlashtira olishi bilan ajralib turadi. „Qaroqchilar“ (F. Shiller) spektaklidagi Shveyser roli bilan sahnadagi faoliyatini boshlagan. Keyinchalik Aleksandrov (L. Tolstoy, „Tirik murda“), Zokirov (S. Abdullin, „Oʻn uchinchi rais“), Tarso (T. Tula, „Nodirabegim“), Navoiy, Iskandarning otasi (Sh. Rizayev, „Iskandar“), Faridun (Firdavsiy, „Faridun“), Yago (U. Shekspir, „Otello“), Lir (U. Shekspir „Qirol Lir“), Aslzoda (A. Sagareli, „Xonuma“) kabi rollari bilan tanilgan.

Kinoda („Yaratganga shukur“da Ahmad, „Alpomish“da Boyboʻri va boshqalar), televizion filmlarda („Diyonat“da Proxor, „Girdob“da ilmiy kotib, „Ichkuyov“da Sergey, „Omon boʻlsang, unutma“da Guskov kabi) ham suratga tushgan. Rafiqov oʻzbek dublyaj sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshganlardan, 1000 dan ortiq filmga ovoz bergan („Lev Tolstoy“da Tolstoy, „Gʻalaba“ filmida Stalin, „Hayot mazmuni“da Usmon Yusupov va boshqalar). Bir nechta televizion hujjatli filmlar matnini oʻqigan. „Gulshan“ radiojurnalining boshlovchisi, bir qancha radiopostanovkalar („Usmon Nosir“, „Xabib Abdullayev“ va boshqalar)ni olib borgan.Afzal Rafiqovning shoh asari oʻzi aytgandek umri davomida qilgan ishlarining eng yaxshisi bu Qur’oni karimning oʻzbek tilida oʻqiganidir.

## Filmografiya
### Filmlar

## Manbalar
Muhammad Rafiqov

**Rafiqov Muhammad Muhiddinovich** (1940.26.10, Buxoro) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2003). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). 1966—67 yillar Hamza teatrida, 1967—83 yillar Buxoro teatrida aktyor (1981—83 yillar direktor), 1983-yildan Buxoro viloyati teleradiokompaniyasining bosh rejissyori.Hamlet (U. Shekspir, "Hamlet"), Temirxon ("Nerkes"), Xlestakov ("Revizor"), Yoʻldosh ("Qopqon"), Ibn Sino ("Ibn Sino"), Shoh Bahrom ("Dilorom"), Nodir ("Oltin devor"), Karimov ("Komissiya") kabi rollari bilan tanilgan. U bir qancha filmlar (Hojir, "Rustam va Suqrob"; Vali, "Siyovush haqida qissa"; Akrom, "Laylak keldi, yoz boʻldi"; Usmonbek qoʻrboshi, "Afsonaga aylangan qiz" va boshqalar) va telefilmlar Shayboniyxon, "Bobur"; Akbarali mingboshi, "Kecha va kunduz"; Imom Buxoriy, "Imom alBuxoriy"; Amir Temur, "Sohibqiron"; Abdurahmon tabib, "Shaytanat"; Ibn Sino, "Hakim va ajal")da ham esda qolarli obrazlar yaratgan. R. inson ichki dunyosini, kechinmalarini hayotiy talqin etishi bilan ajralib turadi.

## Manbalar
Sergey Raxmaninov

**Sergey Vasilyevich Raxmaninov** [1873.20.3(1.4), Novgorod gubernyasi — 1943.28,3, Beverli-Xils, Kaliforniya, Nyu-York yaqinidagi Kensikoda dafn etilgan] — rus kompozitori, pianinochi va dirijyor. Moskva konservatoriyasini fortepiano (1891) va kompozitsiya (1892) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Moskvadagi Rus xususiy opera teatri (1987—98), Katta teatr (1804—06)da dirijyor. 1918-yildan AQShda yashagan. R. ilk asarlari (1 fortepiano konserti, 1891; "Aleko" operasi, 1892 va boshqalar)dan rus mumtoz kompozitorlik anʼanalariga tayangan. Uning keng koʻlamli lirik kuylarga boy musiqasi rus xalq qoʻshiqchiligi va cherkov musiqasi, shu bilan birga sharq musiqasi anʼanalariga asoslanadi. Buyuk virtuoz pianinochi sifatida shuhrat qozongan R. ijodida fortepiano asarlari alohida oʻrin tutadi: fortepiano va orkestr uchun 4 ta konsert va "Paganini mavzusiga rapsodiya"si, prelyudiyalar va etyudmanzara turkumlari, 2 ta sonata va fortepiano triosi va boshqa "Simfonik raqslar", "Ioann Zlatoust liturgiyasi" va "Tungi bedorlik" xor asarlari, romanslar, kamercholgʻu asarlari va boshqa mashhur. R.ning umumsharqona uslubga mansub asarlari orasida "Kuylama sohibjamol" romanei, "Sharqona raqs", "Vokaliz" kabi kamercholgʻu asarlari, 2 va 3 fortepiano konsertlari va boshqa mavjud.

## Manbalar
Raftor

**Raftor** (fors. — yurish) — bir maromda toʻlqinsimon harakatdagi naqsh chizigʻi (tanob, novda). Naqsh mujassamotida ingichka va keng hoshiya boʻylab bir yoki ikki tomonga yoʻnaltiriladi; Raftor naqsh mujassamotida 1darajali oʻrin tutadi; gul, gʻuncha, barg, margʻula, kurtaklar esa ikkinchi darajali boʻlib, mujassamotni toʻldiradi. Raftor tasvirlangan novda soniga qarab 4 koʻrinishda (yakraftor — 1, duraftor — 2, seraftor — 3, chorraftor — 4) uchraydi; barchasida ham toʻlqinsimon harakat bir tomonga yoʻnaltiriladi. Faqat Xorazm ustalari duraftorning har bir raftorini bir-biriga qarama-qarshi yoʻnaltirib ham qoʻllaydilar. Raftor amaliy bezak sanʼatining bezak mujassamotida keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Raxit

**Raxit** ( – umurtqa), **shirzada** – yosh bolalarda uchraydigan kasallik.

## Kelib chiqishi
Organizmda D vitamini yetishmasligi tufayli fosfor-kalsiy almashinuvining buzilishi natijasida kelib chiqadi. Raxitga koʻpincha bolaning chala tugʻilishi, quvvatsizligi, sunʼiy ovqatlantirish sabab boʻladi. Bola yaxshi parvarish qilinmasa, ochiq havo va quyosh nuridan bahramand boʻlmasa, notoʻgʻri ovqatlantirilsa, uning organizmiga D vitamini yetarli miqdorda kirmaydi yoki ultrabinafsha nurlar yetishmasligidan terisida D vitamini hosil boʻlishi buzilib, raxit kasalligi kuchayadi. Bundan tashqari, bolaning tez-tez kasallanishi, onaning homiladorlik vaqtida ovqat ratsionining buzilganligi ham raxit kasalligiga sabab boʻladi. Raxit kasalligi moddalar almashinuvining buzilishiga hamda turli aʼzo va sistemalar ishining izdan chiqishiga olib keladi. Bu kasallikda fosfor va kalsiy kabi mineral tuzlar almashinuvi ayniqsa kuchli buziladi. Ichakda kalsiyning soʻrilishi va suyaklarga oʻtirishi oʻzgaradi, bu – suyakning ingichkalashib, toʻqimalarining yumshashiga, nerv sistemasi va ichki aʼzolar ishining buzilishiga sabab boʻladi.

Kasallikning dastlabki davrida bemorning nerv sistemasida oʻzgarishlar roʻy beradi: bola qoʻrqoq, tajang, injiq yoki shalvillagan boʻlib qoladi; koʻp terlaydi, emayotganida yuzi, yotganida ensasi terga botadi. Bolani qichima bezovta qilganligi uchun u boshini yostiqqa ishqayverganidan orqa sochi toʻkilib ketadi. Kasallik kuchayganda muskullar zaiflashadi, burishadi; kasal bola sogʻlom bolaga nisbatan kech yuradi, qorni shishadi, ichi koʻpincha qotadi yoki suradi, keyinchalik suyak sistemasi oʻzgaradi: yelka suyagi yassilanadi, boshi kattalashadi, peshona va kallaning tepa suyagi boʻrtib chiqadi, peshona doʻng boʻlib qoladi, kalla tepa suyagi va ensa sohasidagi suyakning yumshashi kuzatiladi. Boshning katta liqildogʻi oʻz vaqtida suyaklanmaydi. Koʻpincha toʻsh yonidagi qovurgʻa suyaklari qalinlashadi. Bola yura boshlaganida oyoqlari X shaklida yoki O shaklida qiyshayadi. Koʻkrak qafasining shakli ham oʻzgaradi: yo oldinga boʻrtib chiqadi yoki ichiga kirib ketadi. Raxitga uchragan bolalar turli yuqumli kasalliklarga (ayniqsa, zotiljamga) moyil boʻladi.

## Oldini olish

Raxit kasalligining oldini olish tugʻruqqacha boʻlgan davrda boshlanadi. Homilador ayol mumkin qadar toza havoda koʻproq boʻlishi, rejimga qatʼiy rioya qilishi, toʻgʻri ovqatlanishi kerak. Bola tugʻilganidan keyin uni parvarish qilishning barcha qoidalariga rioya qilish va iloji boricha koʻkrak suti bilan boqish lozim. Raxitni davolashda shifokorning koʻrsatmasiga muvofiq, D vitamini boshqa dorilar bilan birgalikda beriladi. Zarur boʻlgan hollarda shifokorning tavsiyasiga muvofiq davo gimnastikasi, massaj, kvars lampasi bilan nurlantirish oʻtkaziladi.

## Manbalar

## Havolalar
Ratsional funksiyalar

**Ratsional funksiyalar** — oʻzgaruvchi x va ixtiyoriy sonlar ustida bajarilgan arifmetik amallar (qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish va boʻlish) natijasida oxirgi son hosil boʻladigan funksiya. Ratsional funksiyalarning integrali ratsional funksiyalarlar yigʻindisi, logarifmik va arktangens funksiyalar orqali hisoblanadi. Ratsional funksiyalar va ixtiyoriy sonlar ustida bajariladigan arifmetik amallar natijasida olingan oxirgi son, ratsional funksiyalarning hosilasi ham ratsional funksiyalar boʻladi. Ratsional funksiyalar elementar funksiyalarning muhim qismi boʻlib, XX asr oʻrtalaridan taqribiy funksiya masalalarini yechishda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Ratsionalizatorlik

**Ratsionalizatorlik** — texnika vositalari, i.ch. texnologiyasi, mashina detallari, tayyor mahsulot va boshqalarni takomillashtirishga doir yangi texnik yechimlar hamda takliflarni ishlab chiqish bilan shugʻullanish. R.ning ixtirochilikdan farqi (qarang Ixtiro) shundaki, u muayyan ishlab chiqarish, korxona bilan, bironbir texnologiya, mashina va qurilmaga yangilik kiritish bilan bogʻliq boʻladi, R. aniq bir mashina, texnologik jarayon, detal va boshqalarni takomillashtirishga, ish unumdorligini oshirishga, ishlab chiqariladigan mahsulot sifatini yaxshilashga qaratiladi. Masalan, paxta terish mashinasining asosiy paxta terish organi — *shpindelini* takomillashtirishga doir taklif R. taklifi hisoblanadi. R. taklifi berish shartlari, uni muhofaza qilish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi tomonidan 1994-yil qabul qilingan qonunda belgilab qoʻyilgan. R. uchun guvohnoma berish ishlari Oʻzbekiston Respublikasi patent idorasi tomonidan amalga oshiriladi

## Yana qarang

* Ixtirochilik huquqi.
## Manbalar
Ratsionalizatsiya

**Ratsionalizatsiya**, ratsionallashtirish (lotincha: rationalis — aqlli, oqil) — biron-bir narsani takomillashtirish, yanada maqsadga muvofiq tashkillashtirish (Mas, ishlab chiqarishni R.).

## Manbalar
Ratsiya

**Ratsiya** (ra(diostan)siya soʻzining qisqartirilgani] — qisqa (100—10 m li) toʻlqinlarda ishlaydigan ixcham koʻchma radiostansiya. Avtonom (mustaqil) tok manbai (batareyalar)dan ishlaydi. U bilan, asosan, operativ (tezkor) axborotlar qabul qilinadi va uzatiladi. Ratsiya harbiy ishda, davlat avtomobil nazorati va ichki ishlar tizimlarida, tez tibbiy yordam tizimida ishlatiladi. 

## Manbalar
Nosir Rashidov

**Nosir Rashidov** (1936.13.1 — Jizzax tumani — 2002.12.4) — mashinasozlik sohasidagi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982). Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991), texnika fanlari doktori (1976), professor (1978), Toshkent politexnika institutini tugatgan (1958), Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zdida muhandis (1960 — 63), Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elektrlashtirish ilmiy tadqiqot institutida aspirant, laboratoriya mudiri, boʻlim boshligʻi (1963—92), ayni paytda Toshkent avtomobilyoʻllar institutida kafedra mudiri (1972—84), Jizzax politexnika instituti rektori (1992—2002). Ilmiy ishlari avtotransportpoyezdlarning toʻgʻri va egri chiziqli harakatlanishi, tormozlanishi hamda turgʻunligi nazariyasiga, paxta xom ashyosini tashishni takomillashtirishning nazariy masalalariga doir. R. koʻp zvenoli traktorpoyezdlar ixtirochisi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1977).

## Manbalar
* Paxta xom ashyosini tashishni takomillashtirish, T., 1972; Koʻp zvenoli traktorpoyezdlarning tormozlanishi, T., 1978; Koʻp zvenoli traktorpoyezdlar, T., 1981.
Tursunboy Rashidov

**Tursunboy Rashidov** (27.5.1934, Toshkent — 7.10.2020) — mexanika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1956). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustaxkamligi institutida ilmiy xodim (1959), sektor mudiri (1963—66), direktor oʻrinbosari (1966), direktor (1966—74), Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat institutida rektor (1974—79). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi Mexanika va boshqarish jarayonlari boʻlimi akad.kotibi (1979—84), Prezidiumning Bosh ilmiy kotibi (1984—85), akademiyaning vitse-prezidenta (1985—92), Fanlar akademiyasi Prezidiumi Mexanika, boshqaruv jarayonlari va informatika boʻlimi raisi (1992—94), Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida boʻlim boshligʻi (1984-yildan). Ilmiy ishlari konstruksiyalar va inshootlarning seysmik mustahkamligi hamda seysmodinamikasiga doir. Toshkent hududining seysmik mikrohududlashtirilgan haritasini tuzishda, Toshkent metropoliteni zilzilabardoshligini aniqlash va qurilishga tatbiq qilishda faol qatnashgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1983).

## Manbalar
* Yer osti quvurlarining zilzilabardoshligi, T., 1985 (hamkorlikda); Nazariy mexanika asoslari (hamkorlikda); T., 1990; Seysmostoykost tonnelnix konstruksiy metropolitena melkogo zalojeniya, T., 1993 (hamkorlikda).
Rashpil

**Rashpil** (nem. raspeln — ayqash) — eng yirik tishli egov. Yarim konussimon shakldagi tishlari shaxmat tartibida joylashgan. Yogʻoch, plastmassa, charm, rezina, yumshoq metallar va boshqalarni egovlash uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Rasht (Tojikiston)

**Rasht** — ilk oʻrta asrlarda Tojikistonning Garm viloyati hududida joylashgan shahar va viloyat (6—14-asrlar). Termizdan 60 farsax masofada boʻlgan. 8-asr oxirida barmakiylar avlodi Fadl ibn Yahʼyo (Xolid ibn Barmak nabirasi) R.da, turkiylar bilan chegaradosh yerda, mustahkam devor va darvoza qurdirgan. R. shahri hozirgi Garm shahri oʻrnida boʻlgan. R.ga qoʻshni Xat qishlogʻidan ilk oʻrta asrlarga oid tangalar xazinasi topilgan, ularning ichida 630-yilga oid Vizantiya imperatorining surati tushirilgan oltin tanga va 7— 8-asr boshiga oid xitoy koʻzgusi bor. Bu topilmalar R. orqali Buyuk ipak yoʻli oʻtganligidan va u yunonbaqtriya davrida ham mavjud boʻlganligidan dalolat beradi. 10-asrda R.da zarbxona boʻlib, unda somoniylarning dirhamlari chiqarilgan. Bu esa R. atrofida kumush konlari boʻlganligini bildiradi. V. Bartoldnit fikriga koʻra, R. viloyati 15-asrdan boshlab Qorategin deb atala boshlagan.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Raʼno

**Raʼno** — kuzgi serhosil nok navi. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Lesnaya krasavitsa va mahalliy Kulala nok navlarini chatishtirib yaratilgan (A.K. Pavlov). Mevasi rangining raʼno guliga oʻxshaganligi uchun shu nom berilgan. Daraxti oʻrtacha kuchli oʻsadi, balandligi 57 m, kengligi 4 m. Barglari mayda va oʻrtacha kattalikda. Aprelning 2-oʻn kunligida gullaydi, oʻzidan changlanadi. Mevasi sentabrda pishadi. Mevasining oʻrtacha vazni 170 g. Poʻsti limonrang-sariq, eti oq, tigʻiz, shirin, oʻrtacha nordon, xushtaʼm. Mevasi yangiligida yeyiladi, qoqi qilinadi. Tarkibida 13,9% (qoqisida 19— 20%) qand, 0,15% kislota bor. Nok payvandtagiga ulangani 5—6, behi payvandtagiga ulangani 3—4 yilda hosilga kiradi. 20—25 yillik daraxtining hosildorligi 250–300&nbsp;kg. Mevalari novdalarda mahkam turadi. Togʻ yon bagʻirlarida, sugʻoriladigan joylarda yaxshi oʻsadi. Sovuqqa, qurgʻoqchilikka va garmselga chidamli. 1982-yildan Toshkent viloyatining togʻli tumanlari va Namangan viloyati uchun moslashtirilgan.

## Manbalar
Raqamlar

**Raqamlar** —sonlar ifodalanadigan shartli belgilar. Qadimda sonlar soʻzlar orqali ifodalangan. Xalqlarning ijtimoiy-xoʻjalik hayoti rivojlanishi bilan mukammalroq belgilarga va hisoblash tizimlariga ehtiyoj tugʻildi.

Eng qadimgi raqamlar bobilliklar va misrliklarga mansub. Misr iyeroglif raqamlarida (miloddan avvalgi 3000–2500-yillar) sonlarni ifodalash uchun maxsus rasmbelgilar, keyinroq iyeratik va demotik yozuvlari paydo boʻldi. Bobil raqamlari (miloddan avvalgi 2000-yil boshi), asosan, 1, 10, 60 va 100 ni bildiruvchi mixxat belgilari boʻlib, boshqa barcha raqamlar shular asosida ifodalangan. Misr iyerativ yozuvidan Yaqin va Oʻrta Sharqdagi barcha yozuvlar hamda Yunon Ioniya yozuvi, shu bilan birga alifboga asoslangan raqamlar kelib chiqdi. Bosma yunon alifbosi slavyankirill va harfiy raqamlarga asos soldi. Hozirgi raqamlarning timsollari ʻ (nol bilan birga) Hindistonda V asrga yaqin yuzaga kelgan. Bungacha Hindistonda kharoshthi raqamlari va u bilan deyarli bir vaqtda brahmi raqamlari boʻlgan. Brahmi raqamlaridan hind gvalior raqamlari kelib chiqdi. Gvalior raqamlar esa arab raqamlariga asos boʻlgan. Arab raqamlari sharqiy va gʻarbiy (gʻubor) raqamlaridan iborat. Sharqiy arab raqamlari Misr va undan Sharqdagi arab mamlakatlari, Eron hamda Afgʻonistonda, gʻarbiy arab raqamlari (gubor) esa Misrdan gʻarbdagi mamlakatlarida qoʻllanadi. Yevropada IX asrdan boshlab gʻubor raqamlari tarqaldi va tezda ommalashdi. Sharq mamlakatlarida esa gʻubor raqamlari XIX asrgacha ham keng tarqalmadi.

## Adabiyot
* Yushkevich A. P., Istoriya matematiki v sredniye veka, M., 1961.

## Manbalar
Rashidxon

**Rashidxon**, Abdurashidxon (1509/10, Andijon — 1563, Xoʻtan) -Moʻgʻuliston xoni (1533—63). Sulton Saʼidxonnnng oʻgʻli. R. jasur sarkarda, usta mergan, sayyoh, turk va fors tillarida Rashidiy taxallusi bilan ijod qilgan shoir hamda turli musiqa asboblarini chala bilgan sozanda va bastakor boʻlgan. Mirzo Haydar oʻzining mashhur "Tarixi Rashidiy" asarining nomini R. ismiga qoʻyganligini taʼkidlaydi. R. otasi davrida (1521—22) Yettisuv va Oqsuv voliysi hamda otasi urush safarida boʻlganida xon noibi vazifasini bajargan. Oʻz hukmronligi davrida muvaffaqiyatli ichki va tashqi siyosat olib borgan. Xonlikka boʻysunishdan bosh tortgan, xavf tugʻdirgan qoʻshni xonlik va qabilaurugʻ (qozoq, qirgʻiz, qalmoq, moʻgʻul)larga qarshi yurishlar (1537—38, 1544—45) olib borgan, chegaralarni mustahkamlagan. Ilmmaʼrifat, adabiyotsanʼat va uning muxlislarining homiysi boʻlgan. Madrasa, maktab, masjid, xonaqoh, hammomlar qurdirgan. Islom dini va tasavvufning rivojiga keng yoʻl ochib bergan. Naqshbandiya tariqatining yirik vakili Xoja Muhammad Sharif R.ning piri, ustozi edi. R. davrida Yorkend shahrida "Yashil Madrasa", 360 hujrali 2 qavatli hammom, Rashidiya madrasasi qurilgan. Madrasada musiqa va xattotlikka alohida eʼtibor berilgan. Turkiy xalqlarning madaniy merosi boʻlgan 12 maqom xonning rafiqasi Omonnisoxonim tomonidan tartibga solingan. Navoiyning oʻlmas asarlari mazkur musiqa xazinasidan oʻrin olgan. Xonning oʻzi 12 maqomning 24 shoʻʼbasini yaxshi bilgan. R. "Devoni Rashidiy", "Gʻazaliyoti Rashidiy" va "Salotinnoma" kabi asarlar muallifi. Biroq ular bizgacha yetib kelmagan, faqat turkiy va forsiy gʻazal va ulardan namunalar qoʻlyozma kitoblarda tilga olinib, qoʻshiklarda aytilib kelinmokda.

Omonbek Jalilov.

## Manbalar
Raʼnodoshlar

**Raʼnodoshlar**, atirguldoshlar (Rosaceae) — ikki urug‘pallali oʻsimliklar bo‘limi. Daraxt, buta va oʻtlardan iborat. Barglari ketmaket joylashgan. Gullari toʻgʻri, asosan, ikki jinsli, yakka yoki koʻpincha toʻpgulda oʻrnashgan. Changchisi koʻp; meva barglari bitta va koʻp boʻladi. Mevasi — poʻstli, koʻsakcha, olma, danak va boshqa koʻrinishda boʻladi. Baʼzi madaniy raʼnodoshlarda mevalar partenokarp va urugsiz tuzilgan. 100 ga yaqin turkumi (3000 dan ortiq turi) bor. Butun yer sharida tarqalgan. Asosan, Shimoliy yarim sharning mo‘tadil va subtropik hududlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda 38 turkumga mansub 266 turi usadi. Raʼnodoshlar oilasi koʻpincha quyidagi kenja oilalar: tobulg‘idoshchalar (mevasi — koʻp poʻstli); olmadoshchalar (mevasi— olma); atirguldoshchalar (mevasi — koʻp koʻsakcha); olxoʻridoshchalar (mevasi — danakcha)ga boʻlinadi.

Raʼnodoshlarga mevali (olma, nok, behi, olcha, olvoli gilos, olxoʻri, oʻrik, shaftoli va boshqalar), rezavor mevali (malina, qulupnay, maymunjon va boshqalar), manzarali (atirgul, tobulgʻi va boshqalar) oʻsimliklar kiradi.

## Manbalar
Ragʻa

**Ragʻa** — tokning yuqumli zamburugʻli kasalligi. Tokning yosh novdalari, barglari, shoʻra va uzumlarini zararlaydi. Novda, barglarda har xil kattalikda kulrang gʻuborlar paydo boʻladi, keyinchalik gʻuborlar jigarrang tuye oladi, soʻngra bir-biri bilan qoʻshilib, qorayadi. Kasallik erta muddatda avj olganda kasal uzumlar soʻliydi, kech muddatda avj olganda esa yoriladi, gʻujumlar kattalashmay qotib qoladi, chiriydi, badboʻy hid chiqaradi. Kasallik tok yaxshi parvarish qilinmaganda, mayda madanglar va bachki novdalar koʻpayib ketganda, xomtok oʻz vaqtida oʻtkazilmaganda, oʻsuv davrida tokzor tez-tez va bostirib sugorilganda avj oladi. Yogʻingarchilik koʻp boʻlgan yillari ayniqsa keng tarqaladi.

Kurash choralari: tokni kesish davrida madanglar va kurtaklar sonini har tup tokning kuchiga qarab qoldirish; zang va novdalarni simbagʻaz yoki ishkomga tarashda quyosh nurining yaxshi tushishi va yaxshi shamollaydigan boʻlishiga eʼtibor berish. Kuzda tokni koʻmishdan oldin yoki erta koʻklamda kurtaklar yozilguncha 5% li ohakoltingugurt kaynatmasi yoki 2% li nitrafen eritmasi purkaladi. Oʻsuv davrida oltingugurt va ohak kukuni yoki oʻtin kuli aralashmasi changitiladi. Kasallik avj olganda 5% li ohakoltingugurt qaynatmasi yoki 0,01—0,05% li kaliy permanganat eritmasi, 1% li bordo suyukligi purkaladi va boshqa (yana qarang Kul, Oidium).

Sulton Alimuhmedov.

## Manbalar
Ragʻbat

**Ragʻbat** — inson histuygʻulari, ruhiy holatlari rivoji va barqarorlashuviga yordam beruvchi, uni faollikka undovchi psixik taʼsir. U javob reaksiyasi sifatida shaxsga taʼsir oʻtkazishning vositasi vazifasini bajaradi. Shu bois R. ham sabab, ham oqibat rolini oʻynaydi. Bixeviorizmsz. R. bilan reaksiya munosabati tashqi taʼsir (muhitdagi oʻzgarishlar), organizmning harakatlarga javob reaksiyasi sifatida talqin qilinadi. R.ni motiv (ichki turtki) bilan aynanlashtirish mumkin boʻlmasada, baʼzi holatlarda R. ichki turtkiga aylanishi ham mumkin. Psixologiyada R. inson ruhiyatiga, bilvosita dunyoqarashiga, hissiyotiga, kayfiyatiga, qiziqishiga, intilishiga ijobiy taʼsir oʻtkazishdir. R. moddiy va maʼnaviy mazmunga ega boʻlib, shaxsning faoliyat samaradorligi ortishiga xizmat qiladi.

## Manbalar
Mamed Rahim

**Mamed Rahim** (taxallusi; asl ism-sharifi Mamed Rahim Abbos oʻgʻli Xuseynov) [1907.7(20).4, Boku — 1977] — Ozarbayjon xalq yozuvchisi (1964). Ozarbayjonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1940). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Orzular" (1930). Dostonlari ozarbayjon metallurglari ("Apsheron tuprogʻida", 1950), neftchilari ("Xazar suvlarida", 1958) hamda arman shoiri ("Sayat Nova", 1956) haqida hikoya qiladi. P.M. 12-asr ozarbayjon shoiri haqida pyesa ("Hoqoniy", 1955)yaratgan. Navoiy, Sh. Rustaveli, A.S. Pushkin, M. Yu. Lermontov, V. Gyote, P. J. Beranje va boshqalarning asarlarini ozarbayjon tiliga tarjima qilgan. Ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

## Manbalar
Zahro Rahimboboyeva

**Zahro Rahimboboyeva** (1923.2.2, Andijon — 1992.7.3, Toshkent) — davlat va jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1983). Toshkent pedagogika institutini (1944), Moskvadagi Ijtimoiy fanlar akademiyasini (1954) tugatgan. Toshkent viloyati yoshlar tashkilotida yoʻriqchi, kotib (194247). Oʻzbekiston KP MK boʻlim mudiri (1947—50), kotibi (1950—51, 1956—63). Oʻzbekiston madaniyat vazirining 1oʻrinbosari (1954— 55), vaziri (196367, 198186). 196773-yillarda Xalqaro demokratik xotinqizlar federatsiyasi kotibi — SSSR vakili (qarorgohi Berlin shahrida); 1973—77 yillarda Hindistonda SSSR elchixonasining Favqulodda va Muxtor maslahatchielchisi; 1977—81 yillarda SSSR Tashqi ishlar vazirligida Boshqarma boshligʻining oʻrinbosari. Oʻzbekiston "Vatan" jamiyati Prezidiumining raisi (1986—92).

## Manbalar
Abdulla Rahimboyev

**Abdulla Rahimboyev** (1896, Xoʻjand — 1938.7.5) — davlat va jamoat arbobi. Tojikiston SSR Xalq Komissarlari Soveti raisi (1933—1937). Buxoro kompartiyasi kotibi.

Abdulla Rahimboyev 1896-yil 1-iyunda Xoʻjand tumanida tugʻilgan. Oilasining etnik kelib chiqishi oʻzbeklardir. Savdogarlik bilan shugʻullanishgan. Dastlab diniy madrasada, soʻngra 1908-1917-yillarda Xoʻjanddagi rus maktabida tahsil olgan.

Samarqand erlar gimnaziyasi (1912), Toshkent oʻqituvchilar seminariyasini (1917) tugatgan. Dastlab oʻz ona shahrida bir muddat muallimlik qilgan, soʻngra inqilobiy harakatga qoʻshilgan.

1917-yilda „Shoʻroi Islomiya“ tashkilotining aʼzosi boʻlgan, soʻng Fargʻona viloyati tarkibiga kirgan Xoʻjand musulmon mehnatkashlari kengashi kotibi vazifalarida ishlagan. Rahimboyev 1919-yildan shoʻro muassasalarida faoliyat yurita boshladi. 1919-yilda Golodnostepsk okrug soveti ijroiya qoʻmitasi kotibi, Xoʻjand uyezd soveti ijroiya qoʻmitasi raisi, Xoʻjand shahar Soveti ijroiya qoʻmitasi raisi boʻlgan. Keyinchalik Turkiston KP (b) Samarqand viloyat komitetining raisi boʻlgan. 1920-yildan 1922-yilgacha Turkiston ASSR MIK raisi. 1921-yilning martidan avgustiga qadar RSFSR Milliy ishlar xalq komissarligida kollegiya aʼzosi sifatida faoliyat yuritgan. Bir muddat Moskvaga chaqirilib, RSFSR Milliy ishlar xalq komissarligida ishlagan. Soʻng A.Rahimboyev 1923-yilning iyun—noyabr oylarida Buxoro kompartiyasi kotibi lavozimida mehnat qiladi. 1923-yildan 1924-yil noyabr oyiga qadar Turkiston KP MK kotibi boʻlgan. 1925-yildan Moskvada yashaydi.

1926—1928-yillarda u Moskvada marksizm-leninizm kurslari talabasi sifatida tahsil olgan.

1928-yil iyulidan 1929-yil mayiga qadar SSSR xalqlari Markaziy nashriyoti boshqarmasi raisi boʻlgan. 1929-yildan 1933-yilga qadar RSFSR Maorif xalq komissarligida Sovet milliy ozchiliklar qoʻmitasi raisi lavozimida ishlagan.Tojikiston SSR XKSning raisi (1933-yil dekabrdan), SSSR MIK raislaridan biri (1934-yil yanvar oyidan).

Abdulla Rahimboyev Lenin ordeni (1935) va Xorazm Xalq Sovet Respublikasining Qizil Bayroq ordenlarii bilan mukofotlangan.

1937 yilning yozida u Tojikiston SSR Xalq Nazorat Kengashi raisi lavozimidan ozod qilindi va Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi aʼzoligidan chiqarib yuborildi. 1937-yil avgustda Stalinobodda hibsga olinib, Moskvaga joʻnatildi va Lefortovo qamoqxonasida hibsda saqlangan. Unga aksilshoʻroviy faoliyat olib borganlik va millatchilik aybi qoʻyilgan. 1938-yil 7-mayda Sovet Ittifoqi Oliy sudi Harbiy hay’atining hukmiga koʻra, u Butovoda oʻlimga hukm qilingan va otib oʻldirilgan. 1956-yilda Abdulla Rahimboyevning ishi qayta koʻrib chiqilgan va toʻla oqlangan. Aybsiz deb topilganlar qatorida Abdulla Rahimboev zamondoshlari: Abduqodir Muhiddinov, Chinor Imomov, Shirinsho Shotemur, Nusratullo Maxsum, Fayzulla Xoʻjayev, Ashurov Oʻrinboy, Abdulloyev Sayfullo, Ismoilov Ibrohim, Anvarov Saidahmad, Mavlonbekov Ahmadbek, Abdurahim Hojiboyevlar boʻlgan.

Xoʻjand shahrida Abdulla Rahimboyevga buyust oʻrnatilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Abdumannon Rahimjonov

**Abdumannon Rahmonovich Rahimjonov** (1927.18.8 — Toshkent — 2004.25.1) — nevropatolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. (1977). Tibbiyot fanlari doktori (1964), professor (1965). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1949), Oʻzbekiston travmatologiya va ortopediya ilmiy tadqiqot institutis da ordinator (1949—50), Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining nerv kasalliklari kafedrasida ordinator (1950—54), assistent (1954—59), dotsent (1959—65). 1967-yildan kafedra mudiri, institut rektori (1984 — 97). Ilmiy ishlari, asosan, miya gipotalamik (diensefal) sohasining revmatizm oqibatida zararlanishini oʻrganish, gipotalamik sindromning klinikasi va diagnostikasini aniqlashga oid. Rahimjonov neyrotonzilyar kasalliklarning original tasnifini tuzdi. Uning rahbarligida "chap yarim sharlar" va "oʻng yarim sharlar" epilepsiyasi, miya insultida uyquning buzilishi, diagnostikasi va davosi, "kunduzgi" va "tungi" ishemik insultlar xronopatologiyasi va xronoterapiyasi boʻyicha ishlab chiqilgan uslubiy tavsiyanomalar amaliy tibbiyotga tatbiq etildi.

## Manbalar
* Revmaticheskiye zabolevaniya nervnoy sistemi. T., 1980; Epilepsiya i funksionalnoye sostoyaniya mozga. T., 1985 (chamkorlikda); Tunelnie kompressionnoishemicheskiye nevropatii, T., 1988; Sosudistie zabolevaniya golovnogo mozga, T., 1991 (hamkorlikda).
Raqs musiqasi

**Raqs musiqasi** — musiqa turi; raqslarga joʻr boʻladigan musiqa asarlaridan iborat. Raqs musiqasida raqs harakatlarining harakteri surʼat hamda muayyan ritmik qoliplarga asoslangan xilmaxil kuylar yordamida ifodalanadi. Raqs musiqasi — musiqaning eng qad. turlaridan. Dastlab u turli marosim va xalq bayramlarida ijro etilgan davra oʻyin qoʻshiqlari (beshqarsak, xorovod kabi)dan tarkib topadi. Keyinchalik (Mas, Hindistonda miloddan avvalgi 2ming yillik davridan) Raqs musiqasining saroy va ibodatxonalarda ijro etilgan mumtoz shakllari rivoj topadi. Yevropa sanʼatida 14-asrdan Raqs musiqasining balraksi, 16-asrdan balet shakllari yuzaga keladi. Raqs musiqasi, asosan, cholgʻu kuylaridan iborat. Koʻp xalqlar (ayniqsa, Osiyo, Afrika)da urma cholgʻu asboblarining oʻzi raqsga joʻr boʻlib, ularda ijro etilgan boy va sermazmun raqs usullari Raqs musiqasini tashkil qiladi (Mas, Katta oʻyin). Ogʻzaki anʼanadagi musiqada vokal Raqs musiqasi turlari ham keng oʻrin olgan (yalla, xorazm lapari va boshqalar). Pantomima bilan bogʻliq raqslarda musiqa, koʻpincha, tasviriy harakterda boʻladi. Xalq raqs kuylari va usullari musiqiy folklorning boshqa turlari qatori kompozitorlik ijodiyoti manbalaridan biridir. Bir necha raqs kuylari birlashuvi natijasida cholgʻu syuita tashkil topdi. Vena klassik maktabi kompozitorlarida menuet, P. Chaykovskiy ijodida vals kuylari sonatasimfonik turkumiga kiritilgan. Musiqiy romantizm vakillari (K.M. Veber, F. Shubert, F. Shopen, F. List va boshqalar) ijodida rake kuylari badiiy yuksak konsert asarlariga aylangan.

## Manbalar
Shokirjon Rahimiy

**Rahimiy Shokirjon** (1898, Toshkent — 1938.4.10) — maʼrifatparvar. Otasi qoʻlida xatsavodini chiqargach, madrasada, usuli jadid maktabi va kechki rustuzem maktabida oʻqigan (1903— 09). "Rahimiya" maktabida oʻqituvchilik qilgan (1909—19). R. "Turon" teatr toʻdasi faoliyatida qatnashish bilan birga Xalq universiteti (1918), "Ishtirokiyun" gaz. (1919) va "Nashri maorif" jamiyatining tashkil etilishi (1923)da tashabbuskor boʻlgan. 1912-yildan boshlab usuli jadid maktablari va turli oʻquv yurtlari uchun oʻquv qoʻllanmalarini nashr etgan. Oʻzbek tilidagi birinchi alifbe darsligi — "Sovgʻa" (1919), shuningdek, "Ona tili" (1918, Fitrat va Q. Ramazon bilan hamkorlikda), "Kattalarga oʻqish", "Alifbe darsligi" (1922), "Kattalar yoʻldoshi" (1924), "Kattalar alifbesi" (1927), "Savod" (1930), "Oʻzbek tili. Ish kitobi" (1932) singari darslik va oʻquv qoʻllanmalar muallifi. "Sadoi Turkiston" gazetada adabiy xodim (1914—15), Eski shahar (1918—23) va Toshkent viloyat xalq maorif boʻlimlarida mudir (1924), ayni paytda lbosqich maktablari, taʼlim va tarbiya bilim yurtlarida oʻqituvchi va mudir (191822). R. 1924-yilda Moskvada oʻzbek yoshlari uchun tashkil etilgar Buxoro Maorif uyi va ishchilar fakultetiga mudir etib yuborilgan. 1930—31 yillarda "milliy ittihodchilar" ustidan boʻlib oʻtgan suddan keyin Toshkentga qaytib, maorif tizimidagi muassasalarda ishlagan. 1937-yil 5 avgustda "xalqdushmani" sifatida qamoqka olinib, koʻp oʻtmay, 1938-yil 10-aprelda otib tashlangan.

## Manbalar
Abdurashid Rahimov

**Abdurashid Moʻminovich Rahimov** (1945.10.12, Toshkent) — chitgar, Oʻzbekiston xalq ustasi (1999). Hunarni otasi usta Abdumoʻmindan oʻrgangan. "Metallremont" kombinatida rassom (1962—79). 1977-yildan "Us to" birlashmasida chitgar usta. R. ijodida Toshkent matoga gul bosish maktabi anʼanalarini rivojlantirmoqda, mehnat faoliyatida zamonaviy xom ashyolardan foydalanib anʼanaviy uslubda yangi naqsh (gul) mujassamotlarini qoʻllagan holda asarlar (dasturxon, choyshab va boshqa buyumlar) yaratadi, zamonaviy bichimdagi liboslar uchun gulli matolar tayyorlaydi.

## Manbalar