Jizzax qoʻzgʻoloni (1916)

**[[Jizzax qoʻzgʻoloni]]** — 1916-yilda Turkiston oʻlkasi hududida yuz bergan yirik xalq qoʻzgʻolonlaridan biri bo‘lib, Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati hamda mahalliy aholini front ortidagi harbiy qurilish ishlariga majburiy safarbar qilish qaroriga qarshi boshlangan.

Qoʻzgʻolon asosan Jizzax uyezdi hududida yuzaga kelib, keyinchalik Turkistonning boshqa hududlarida ham sodir bo‘lgan norozilik harakatlari bilan chambarchas bogʻliq bo‘lgan. Ushbu voqealar 1916-yil Turkiston qoʻzgʻolonlari deb nom olgan keng ko‘lamli xalq harakatining muhim qismi hisoblanadi.

## Tarixiy sharoit
XIX asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyo hududining katta qismi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinib, bu yerda mustamlaka boshqaruvi oʻrnatildi. Natijada hududda Turkiston general-gubernatorligi tashkil etildi.

Mustamlaka boshqaruvi davrida mahalliy aholi iqtisodiy va siyosiy jihatdan cheklovlarga duch keldi. Yer va suv resurslarining bir qismi Rossiyadan ko‘chib kelgan aholiga berildi. Bu esa mahalliy dehqonlarning iqtisodiy ahvolini murakkablashtirdi.

XX asr boshlariga kelib Turkiston oʻlkasida ijtimoiy-iqtisodiy muammolar yanada keskinlashdi. Mahalliy aholi ogʻir iqtisodiy sharoitda yashar, siyosiy huquqlardan deyarli mahrum edi.

1914-yilda boshlangan Birinchi jahon urushi Rossiya imperiyasining iqtisodiy va harbiy imkoniyatlarini keskin kamaytirdi. Shu sabab imperiya o‘z mustamlakalaridan qo‘shimcha ishchi kuchi jalb qilishga harakat qildi.

## Qoʻzgʻolon sabablari
1916-yil 25-iyunda Rossiya imperatori Nikolay II tomonidan farmon chiqarilib, Turkiston oʻlkasining mahalliy aholisidan 19 yoshdan 43 yoshgacha boʻlgan erkaklarni front ortidagi harbiy qurilish ishlariga safarbar qilish belgilandi.

Mazkur qaror mahalliy aholi orasida keskin norozilik uygʻotdi. Qoʻzgʻolonning asosiy sabablari quyidagilar edi:

* majburiy mardikorlikka safarbar qilish
* mustamlakachilik siyosati natijasida yuzaga kelgan ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklar
* safarbarlik roʻyxatlarini tuzishda yuzaga kelgan adolatsizliklar
* mahalliy amaldorlar tomonidan poraxoʻrlik va suiisteʼmolliklar

Natijada Turkistonning turli hududlarida safarbarlikka qarshi norozilik namoyishlari boshlandi.

## Jizzax uyezdidagi safarbarlik
Safarbarlik o'sha paytdagi Samarqand viloyatining Jizzax uyezdida ham amalga oshirildi. Rasmiy rejaga ko‘ra bu hududdan 10 mingdan ortiq erkak front orti ishlariga jalb qilinishi kerak edi.

Volostlar kesimida safarbarlik quyidagicha belgilangan:

* Jizzax shahridan — 655 kishi
* Zomin volostidan — 731 kishi
* Sangzor volostidan — 2891 kishi
* Sutyob volostidan — 508 kishi
* Bogʻdon volostidan — 2311 kishi

Roʻyxatlar tuzilishi jarayonida ko‘plab adolatsizliklar kuzatildi. Ayrim boylar va mahalliy amaldorlar o‘z qarindoshlarini roʻyxatdan chiqarib tashlashga harakat qildilar. Bu esa xalq noroziligini yanada kuchaytirdi.

## Qoʻzgʻolon boshlanishi
1916-yil iyul oyida Jizzax uyezdida safarbarlikka qarshi ommaviy norozilik namoyishlari boshlandi. Mahalliy aholi safarbarlik roʻyxatlariga qarshi chiqib, bu qarorni bekor qilishni talab qildi.

Norozilik tez orada qoʻzgʻolon tusini oldi. Qoʻzgʻolonchilar mahalliy maʼmuriyat idoralariga hujum qilib, safarbarlik hujjatlarini yo‘q qildilar.

Harakat qisqa vaqt ichida Jizzax uyezdining ko‘plab qishloqlariga tarqaldi.

## Qoʻzgʻolonning kengayishi
Jizzaxdagi voqealar Turkistonning boshqa hududlariga ham taʼsir ko‘rsatdi. Safarbarlikka qarshi norozilik harakatlari Fargʻona vodiysi, Toshkent viloyati va boshqa hududlarda ham yuzaga keldi.

Qoʻzgʻolonchilar safida dehqonlar, hunarmandlar, chorvadorlar va boshqa ijtimoiy qatlam vakillari ishtirok etgan.

## Qoʻzgʻolonning bostirilishi
Rossiya imperiyasi qoʻzgʻolonni bostirish uchun harbiy kuchlardan foydalandi. Jizzax uyezdiga qoʻshimcha harbiy qismlar yuborildi.

Harbiy kuchlar qoʻzgʻolonchilarga qarshi qatʼiy choralar ko‘rdilar. Jazolovchi otryadlar qishloqlarga bostirib kirib, qoʻzgʻolon ishtirokchilarini jazolashdi.

Natijada ko‘plab qoʻzgʻolonchilar halok bo‘ldi, yuzlab odamlar qamoqqa olindi hamda ayrim aholi guruhlari boshqa hududlarga ko‘chishga majbur bo‘ldi.

## Oqibatlari
1916-yilgi qoʻzgʻolon Turkiston oʻlkasi tarixidagi muhim voqealardan biri bo‘lib qoldi. Bu voqea mahalliy aholi orasida mustamlakachilik siyosatiga qarshi kuchli norozilik mavjudligini ko‘rsatdi.

Qoʻzgʻolon bostirilgan bo‘lsa-da, u keyinchalik yuzaga kelgan milliy ozodlik harakatlariga maʼlum darajada taʼsir ko‘rsatdi.

## Tarixiy ahamiyati
Jizzax qoʻzgʻoloni Oʻzbekiston tarixida mustamlaka boshqaruviga qarshi yuz bergan yirik xalq harakatlaridan biri hisoblanadi. Ushbu voqealar Turkiston hududida milliy ozodlik gʻoyalarining kuchayishiga taʼsir ko‘rsatgan.

## Shuningdek qarang
* 1916-yil Turkiston qoʻzgʻolonlari
* Turkiston general-gubernatorligi
* Rossiya imperiyasi
* Birinchi jahon urushi

## Manbalar