Ta-Ching Hukumat Bankining banknotalari

**Ta-Ching Hukumat Bankining banknotalari 1905-yildan 1908- yilgacha** **Daromad vazirligining Ta-Ching bankining banknotlari** sifatida tanilgan.Ular Qing valyuta tizimidagi qogʻoz pullarning asosiy shakli boʻlish uchun moʻljallangan edi. Ushbu banknotalar Qing sulolasining markaziy banki boʻlib xizmat qilish uchun tashkil etilgan milliy bank Ta-Ching hukumat banki tomonidan chiqarilgan. Ta-Ching Hukumat Bankining butun Xitoy boʻylab filiallari bor edi va Pekindagi shtab-kvartirasidan tashqarida joylashgan koʻplab filiallari ham banknotlarni chiqargan.

Ushbu banknotalar 1910-yilda Xitoyda yagona qonuniy toʻlov shaklidagi qogʻoz pul boʻlishi kerak edi, ammo 1911- yilda Qing sulolasining qulashi tufayli Xitoy valyuta tizimi respublika va Ta-Ching hukumat banki davrida dastlabki xaotik holatiga qaytdi. 1912-yilda Xitoy Banki deb qayta nomlanadi, u 1942-yilgacha Xitoyda banknotlarni ishlab chiqarishni davom ettiradi va uning Gonkongdagi filiali bugungi kunda ham Gonkong dollari banknotalarini rasmiylashtiruvchi banklardan biri hisoblanadi.

## Tarixi
Ta-Ching Hukumat Banki Xitoy tarixida markaziy bank funksiyalarini bajargan birinchi rasmiy moliyaviy muassasa boʻldi.

### Daromad vazirligi Ta-Ching bankining banknotalari
Mingdan Qingga oʻtish davrida Manchu hukumati qimmat harbiy yurishlarini moliyalashtirish uchun banknotalarni chiqardi, ammo Xitoyni bosib olgandan soʻng ular bu banknotlarni bekor qildilar. Syanfen imperatori hukmronligi davrida Tayping qoʻzgʻoloniga javoban Da-Qing Baochao mis qotishma pul tangalari va Hubu Guanpiao kumush tael asosidagi banknotalar muomalaga kiritildi. Lekin bu banknotalar notoʻgʻri boshqaruv tufayli jiddiy inflyatsiyaga uchradi va oxir-oqibat bekor qilindi, bu esa Xitoy aholisining hukumat tomonidan chiqarilgan qogʻoz pullarga yana bir bor ishonchsizlikka tushishiga sabab boʻldi.

1840-yillarda Birinchi afyun urushi paytida magʻlubiyatga uchragan Xitoyning koʻplab shartnomaviy port shaharlari ochilgandan soʻng, koʻplab yirik xorijiy banklar Xitoyga kirishdi va u yerda mahalliy muomalaga oʻzlarining banknotlarini chiqarishni boshladilar. Xuddi shu davrda viloyat hukumatlari moliyaviy resurslarini oshirish uchun oʻzlarining rasmiy banklarini tashkil qila boshladilar. Bu davrda moliya institutlarining gullab-yashnashi turli shakldagi qogʻoz pullar, xususiy banknotalar, xorijiy banknotalar va koʻplab turli xil mahalliy tangalar bir vaqtning oʻzida muomalada boʻlib, juda xaotik Xitoy valyuta tizimini yaratdi. Qing sulolasi davrining keyingi davrida Xitoy hukumati 1905-yilda milliy bankni tashkil etishi kerakmi yoki yoʻqmi degan munozaralar boʻlib oʻtdi.Islohotchi Liang Qichao Qing sulolasi hukumatini oltin standartni qabul qilish orqali Gʻarb dunyosi va Yaponiyaga taqlid qilish, Xitoyning oʻtga chidamli valyutalarini birlashtirish va hukumat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan ⅓ metall zaxiraga ega banknotlarni chiqarish uchun kampaniya olib bordi. Milliy valyuta tizimini birlashtirish maqsadida 1905-yilda Qing sulolasi hukumati Pekinda „Daromad vazirligining Ta-Ching banki“ni tashkil etdi. Bu Xitoyda eng birinchi rasmiy ochilgan milliy bank boʻldi. Yangi tashkil etilgan milliy bank ham markaziy bank, ham tijorat banki boʻlish xususiyatiga ega edi. Banknotlarni ishlab chiqarish Shimoliy Xitoyda joylashgan Beiyang gazetasi nashriga ishonib topshirilgan. 1906-yilda Qing sulolasi hukumati Shanxay tijorat matbuotida vazirlik bankining cheklarini chop etish maqsadida Yaponiyaga talabalarni zamonaviy matbaa texnikasini oʻrganishlari uchun yubordi.

Daromad vazirligining Ta-Ching banki hali ham ikki xil turdagi banknotlarni chiqarishda davom etar edi, bir seriya „ tael“ nominalida boʻlgan, ular Yinliang Piao (yàngín) nomi bilan tanilgan va 1 tael nominaliga ega edi. 5 tael, 10 tael, 50 tael va 100 tael kabi banknotlar mavjud. Boshqa seriyalar „yuan“ da nominallangan boʻlib, Yinyuan Piao (yángján) nomi bilan tanilgan va 1 yuan, 5 yuan, 10 yuan, 50 yuan va 100 yuan nominallarida chiqarilgan.

### Ta-Ching hukumat bankining banknotalari
1906-yilda Qing sulolasi hukumati isloh qilindi va 1908-yilda Daromad vazirligining Ta-Ching banki oʻz nomini Ta-Ching Hukumat Bankiga oʻzgartirdi va muomalaga chiqarilgan banknotlarning yozuvlari yangi nomini aks ettirish uchun uni oʻzgartirish kerak edi. Nomi oʻzgarishidan oldin chiqarilgan banknotlarning barchasi Beiyang gazetasi tomonidan chop etilgan. Oʻsha paytda Xitoyda banknotlar uchun ilgʻor oʻymakorlik texnologiyasi mavjud emasligi va Beiyang gazetasining tijoriy matbuotida chop etilgan banknotalar qimmatga tushishi va ularga taqlid qilish oson boʻlgani sababli, Qing sulolasi hukumati keyinchalik Amerika Banknot kompaniyasiga buyurtma bergan edi.

Ta-Ching Hukumat Banki tomonidan ishlab chiqarilgan, Amerika banknot kompaniyasi tomonidan chop etilgan banknotlarning old tomonida Li Hongzhang tasviri mavjud boʻlib, keyinchalik Xitoy jamoatchiligiga „Li Hongzhang banknotlari“ nomi bilan tanilgan. Biroq, Guangxu imperatorining oʻlimidan soʻng yuzaga kelgan notinch vaziyat va notoʻgʻri aloqalar tufayli „Li Hongzhan banknotlari“ turli shakllarda chop etilgan va tiraj tartibsiz edi.

1910-yilda Qing sulolasi hukumati Xitoyning oʻsha paytdagi xaotik valyuta holatini hal qilish uchun yangi qonun chiqardi, bu qonun Ta-Ching hukumat banki tomonidan chiqarilgan banknotlarni Xitoydagi yagona qonuniy toʻlov qogʻoz puliga aylantirdi. Bundan tashqari, qonun faqat Ta-Ching hukumat banki qogʻoz pullarni chiqarishi mumkinligi va uning banknotlaridan butun mamlakat boʻylab barcha toʻlovlar va moliyaviy operatsiyalar uchun ishlatilishi mumkinligi belgilandi. Qing sulolasi hukumati amerikalik haykaltarosh LJ Xetch va bir nechta amerikalik texniklarni banknotlarni chop etish boʻyicha xodimlarni oʻqitish uchun yolladi va ular Ta-Ching hukumat banknotlarining yangi versiyasini loyihalashtirishga kirishdilar. Ushbu yangi ishlab chiqilgan banknotlarning old tomonida Zayfeng shahzoda Chunning yuzi tasvirlangan va ular dizaynlarida Xitoy ajdahosini oʻz ichiga olganligi sababli xalq orasida „Ta-Ching Dragon banknotlari“ nomi bilan tanilgan. Ta-Ching hukumat banki ushbu dizaynlar asosida sakkizinchi sinov banknotlarini foydalanishga topshirdi, ular 1 yuan, 5 yuan, 10 yuan va 100 yuan nominallarida edi. Oxir oqibat, sinov yozuvlarida qora old tomoni va ularning Orqa tomonlari turli xil ranglarda boʻlgan, 1 yuan yashil, 5 yuan binafsha, 10 yuan koʻk va 100 yuan sariq rangda boʻlgan, ularning barchasi bitta nashrda chop etilgan."Ta-Ching Dragon" banknotlarini chop etish 1911-yil 1-martda boshlangan. Xitoy ham poʻlat oʻyma texnikasini qoʻllagan dunyodagi kam sonli davlatlardan biriga aylandi. Ushbu banknotalar muomalada boʻlmadi, chunki 1911-yilda Sinxay inqilobi boʻlib, Qing sulolasini agʻdarib tashladi va faqat bir nechta sinov banknotlari bosilgan.

Sinxay inqilobi arafasida Xitoyda 5 400 000 tael qiymatidagi Yinliang banknotalari muomalada boʻlgan, 12 400 000 yuan esa Yinyuan banknotlari boʻlgan.

### Xitoy bankining banknotalari

1912-yilda Xitoy Respublikasi tashkil topdi va Ta-Ching hukumat banki oʻz nomini " Xitoy banki " ga oʻzgartirdi. Moliyaviy inqirozni yumshatish maqsadida ko‘p sonli „Li Hongzhang qog‘ozlari“ning tamg‘asi oshirilib, muomalaga chiqarilishi uchun „Xitoy banki banknotlari“ga almashtirildi.

Xitoy banki 1942-yilgacha Xitoy banknotlarini ishlab chiqarishni davom ettiradi. 1949-yilda Xitoy fuqarolar urushi tugaganidan soʻng, Xitoy banki amalda ikkita operatsiyaga boʻlingan. Bankning bir qismi Kuomintang hukumati bilan Tayvanga koʻchirildi va 1971-yilda Xitoy Xalqaro Tijorat Banki boʻlish uchun xususiylashtirildi.Ikkinchi qismi Chiao Tung banki boʻldi. 2002- yilda u Chiao Tung banki Mega xalqaro tijorat banki boʻldi.Bu bankning materik operatsiyasi Xitoy Banki deb nomlanuvchi joriy tashkilotdir. Xitoy bankining Gonkong filiali bugungi kunda ham Gonkongda oʻz banknotlarini chiqaradi.

## Banknotalar roʻyxati

### 1906-yil

### 1907-yil

### 1908-yil

### 1909-yil

### 1910-yil

### 1911-yil

## Manbalar