Anglo-Yapon do‘stlik shartnomasi

**Anglo-Yapon doʻstlik shartnomasi** - Buyuk Britaniya va Yaponiya imperiyasi oʻrtasidagi birinchi shartnoma boʻlib, Tokugava maʼmuriyati ostida tuzilgan. 1854-yil 14-oktabrda imzolangan shartnoma Kanagava konventsiyasiga parallel edi. Yaponiya va Qoʻshma Shtatlar oʻrtasida olti oy avval tuzilgan shunga oʻxshash kelishuv Yaponiyaning 220 yillik milliy izolyatsiya siyosatiga (*sakoku*) barham berdi. Shartnoma natijasida Nagasaki va Xakodate portlari ingliz kemalari uchun ochildi va Britaniya boshqa gʻarb kuchlari orasida eng koʻp qulay davlat maqomiga ega boʻldi.

## Yaponiyaning izolyatsiyasi
Angliya-Yaponiya munosabatlari 1600-yilda Tokugava syogunatining boshlanishida Kentning Gillingham shahridan dengizchi Uilyam Adams kelishi bilan boshlangan va u Tokugava Ieyasuga maslahatchi boʻlgan. U 1613-yilda Hiradoda ingliz kapitani Jon Saris boshchiligidagi Britaniya savdo postini yaratishga yordam berdi. U Yaponiyada „yashash, sotib olish, sotish va almashish uchun bepul litsenziya“ beruvchi Qizil muhrga ruxsat oldi. Biroq, kompaniyaning 1613-yildan 1623-yilgacha boʻlgan oʻn yillik faoliyati davomida birinchi kemadan (1613-yilda *chinnigullar*) tashqari, faqat uchta ingliz kemasi toʻgʻridan-toʻgʻri Londondan Yaponiyaga yuk olib kelgan. 1623-yilda inglizlar yaponlardan ruxsat olmasdan chiqib ketishdi va 1639-yilda Tokugava syogunati mamlakatni tashqi savdo bilan tashqi taʼsirlardan ajratib qoʻyish siyosatini eʼlon qildi. Bunda faqat Niderlandiya va Xitoy bilan savdoga faqatgina Nagasakida qattiq hukumat monopoliyasi ostida ruxsat berildi. Izolyatsiya siyosati inglizlar tomonidan bir necha bor eʼtirozga uchradi, ayniqsa 1673-yilda „Returner“ nomli ingliz kemasi Nagasaki bandargohiga tashrif buyurganida va savdo aloqalarini yangilash uchun ruxsat berilmaganida va 1808-yilda HMS harbiy kemasi tashrifida bu eʼtirozlar oshkora koʻzga tashlandi. Paeton Napoleon urushi paytida Gollandiya kemalariga hujum qilish uchun Nagasaki shahriga kirdi va agar u zaruriy materiallar bilan taʼminlanmasa, shaharni yoʻq qilish bilan tahdid qildi.

XIX asr boshlariga kelib, izolyatsiya siyosati tobora kuchayib bordi. 1844-yilda Niderlandiya qiroli Uilyam II maktub yoʻllab, Yaponiyani izolyatsiya siyosatini tashqaridan aralashuvdan avval tugatishga chaqirdi. 1852-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari dengiz floti komandori Metyu Perri Amerika prezidenti Millard Fillmor tomonidan harbiy kemalar bilan Yaponiya portlarini Amerika savdosiga, agar kerak boʻlsa, qurolli diplomatiyadan foydalanishgan holda ochishga majburlash uchun yuborilgan. Yaponiyada Yaponiyaning iqtisodiy va siyosiy suverenitetiga potentsial tahdidni qanday yengish mumkinligi haqida jiddiy ichki munozaralar boʻlib oʻtdi. Ammo Perri toʻgʻridan-toʻgʻri mamlakat poytaxti Edo shahriga borishni davom ettirish va kerak boʻlsa, uni yoqib yuborish bilan tahdid qilganidan keyin unga ruxsat berildi. 14-iyul kuni yaqin atrofdagi Kurihamaga toʻxtadi va maktubini yetkazib berdi. Tashrif natijasida 1854-yil 31-martda imzolangan Kanagava konventsiyasi Amerika kemalari uchun Shimoda va Hakodate portlarini ochdi. Amerikalik fuqarolarning xavfsizligini taʼminladi va Yaponiyada Amerika konsuli lavozimini joriy qildi.

## Stirling ekspeditsiyasi
1853-yil avgust oyi boshida rus admirali Yevfimi Putyatin Yaponiyani ochishga majburlash maqsadida Perrining Uragaga tashrifidan bir oy oʻtgach, toʻrtta kemadan iborat flot bilan Nagasakiga keldi. Oʻsha paytda Rossiya Buyuk urushda (Qrim urushi) va Britaniya Rossiyaning Yaponiyada ustunlik qilish ehtimolidan xavotirda edi. Shuning uchun qirollik dengiz floti vitse-admirali, Sharqiy Hindiston va Xitoy stansiyasi qoʻmondoni ser Jeyms Stirling boshchiligida harbiy ekspeditsiya tashkil etildi. Britaniya harbiy kemalari floti 1854-yil 7-sentabrda Nagasakiga kirib keldi. Stirlingning flagmani Vinchester yelkanli fregati boʻlib, unga vintli korvet Encounter va Barracouta va Styx eshkakli kemalar hamroh boʻldi.

Stirling aslida shartnoma boʻyicha muzokaralar olib borish huquqiga ega emas edi va konvensiyaning imzolanishi bir qator notoʻgʻri aloqalar tufayli sodir boʻldi. Dastlab Stirlingning ikkita maqsadi bor edi: Rossiya flotini topish va hatto Yaponiya suvlarida boʻlsa ham hujum qilish va Yaponiyaning mojaroda betarafligini saqlash. Shu maqsadda u Britaniya qirolichasi Viktoriya tomonidan imzolangan Rossiyaga qarshi urush eʼlonining nusxasini olib keldi. Biroq, Tokugava syogunati afyun urushi va amerikaliklar bilan soʻnggi muzokaralar nuqtai nazaridan inglizlarga nisbatan ehtiyotkor boʻlib, inglizlar xuddi shunday imtiyozlarni talab qilish uchun Nagasakiga kelgan deb taxmin qilishdi. Stirling oʻz tarjimoni Yamamoto Otokichini, cheklangan taʼlimdan mahrum boʻlgan yaponiyalik tarjimonni olib keldi va shuningdek, Nagasakidagi Gollandiya Sharqiy Hindiston kompaniyasining katta tarjimoni Yan Xendrik Donker Kurtiusning yordamiga tayandi. Yaponlarga golland tili tarjimoni Nishi Kichibei xizmat koʻrsatgan, u tarjima qilayotgan soʻzlarning ohangini yoki mazmunini oʻzgartirishni afzal koʻrgan.

Xususan, Sterling, shikastlangan Britaniya kemalari taʼmirlash uchun Yaponiyaga toʻxtashiga ruxsat berilmaydi degani boʻlsa ham yapon portlari Rossiya kemalari uchun hech boʻlmaganda, urush davomida yopilishini tasdiqlashga harakat qildi.

Stirling Nagasakida Perri bilan bir xil imtiyozlarni talab qilish uchun boʻlgan deb faraz qilgan holda, Edodagi munozaralar chogʻida Tokugava syogunati rasmiylari inglizlar bilan shartnoma tuzish nafaqat muqarrar, balki inglizlar Kuril orollarida rus tahdidini bartaraf etish uchun kuchli hamkor boʻlishi mumkinligi sababli rozi boʻlishdi. Shunday qilib, Sterlingni *Nagasaki bugyosi* Mizuno Tadanori qabul qildi, u dastlab Tokugava syogunati tomonidan Perri bilan muzokaralar olib borish uchun Nagasakiga yuborilgan va amerikaliklar bilan imzolangan shartnoma bilan yaqindan tanish edi. Mizunoning ingliz niyatlari haqidagi tasavvurlari Nishining notoʻgʻri tarjimalari bilan mustahkamlandi va muzokaralarning uchta sessiyasi davomida (4-oktabr, 9-oktabr va 14-oktabr) shartnoma loyihasi ishlab chiqildi, Mizuno 14-oktabrda *metsuke* Nagai Naoyuki bilan birgalikda shartnomani imzoladi.

## Angliya-Yaponiya doʻstlik shartnomasi (1854)
"Angliya-Yaponiya doʻstlik shartnomasi" yetti moddadan iborat:

Oltinchi moddada shartnoma shartlari Buyuk Britaniya Qirolichasi va „Yaponiya imperatori oliy hazratlari“ tomonidan 12 oy ichida ratifikatsiya qilinishi koʻzda tutilgan. Oʻsha paytda *syōgun* Tokugava Iesada Yaponiyaning amaldagi hukmdori edi; Imperatorning chet elliklar bilan har qanday munosabatda boʻlishi mumkin emas edi. Sterling syogun vakillari bilan shartnoma tuzdi va matn keyinchalik imperator Komei tomonidan istaksiz boʻlsa ham maʼqullandi.

## Shartnomaning oqibatlari
Qisqa muddatda yaponlar oʻzlariga deyarli imtiyozlar bermasa-da, hech boʻlmaganda zudlik bilan harbiy toʻqnashuv ehtimolini vaqtincha bartaraf etgan kelishuvdan mamnun boʻlishdi. Biroq Britaniya tomonida Sterling kuchli tanqid ostiga olindi, chunki shartnomada Yaponiya bilan rasmiy savdo aloqalari uchun hech qanday shart yoʻq edi va chet elliklar uchun ekstraterritoriallik masalasi noaniq ifodalangan edi. Bundan tashqari, shartnomaning yakuniy bandi keyingi muzokaralar oʻtkazish imkoniyatini istisno qilganday tuyuldi. Buyuk Britaniyaga yagona ochilish – bu Yaponiya imperatoriga sovgʻa sifatida bugʻli yaxta yuborish haqidagi norasmiy vaʼda edi.

Lord Elgin 1858-yilda qirolicha Viktoriya tomonidan savdo kelishuvi boʻyicha muzokaralar olib borish uchun yuborilgan va yaxtani yetkazib berishni munozaralarni boshlash uchun bahona sifatida ishlatgan. Bu 1858-yildagi Angliya-Yaponiya doʻstlik va savdo shartnomasiga olib keldi, bu esa xorijiy imtiyozlarni, chet elliklar uchun ekstraterritoriallikni va xorijiy tovarlar uchun minimal import soliqlarini oʻrnatish imkonini berdi. Yaponiyaliklar bu davrda Osiyo va Gʻarb munosabatlarini tavsiflovchi „ noteng shartnoma tizimi“ ostida boʻlgan. Angliya-Yaponiya doʻstlik shartnomasidan keyin ruslar bilan ham xuddi shunday shartnomalar tuzildi (Shimoda shartnomasi, 1855-yil 7-fevral).

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* Beasley, W. G. (1950). The Language Problem in the Anglo-Japanese Negotiations of 1854. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 13 (3), 746–758.Retrieved from : https://www.jstor.org/stable/608475
* 
* 
* Cullen, L. M. (2003). ''A History of Japan, 1582–1941: Internal and External Worlds.'' Cambridge: Cambridge University Press. ISBN&nbsp; (cloth);  (paper)
* Fox, G. (1941). *The Anglo-Japanese Convention of 1854*. Pacific Historical Review, 10 (4), 411–434.Retrieved from: https://www.jstor.org/stable/3633484
* *James Stirling: admiral and founding governor of Western Australia* by Pamela Statham-Drew (University of Washington Press (June 2003)) * Auslin, Michael R. (2004). ''Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy''. Cambridge: Harvard University Press. ISBN&nbsp;; OCLC 56493769
* Auslin, Michael R. (2004). ''Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy''. Cambridge: Harvard University Press. ISBN&nbsp;; OCLC 56493769
* Perry, Matthew Calbraith. (1856). ''Narrative of the expedition of an American Squadron to the China Seas and Japan, 1856''. New York : D. Appleton and Company. [digitized by University of Hong Kong Libraries, Digital Initiatives, „China Through Western Eyes“. ]
* Tronson, John M. (1859). *Personal Narrative of a Voyage to Japan, Kamtschatka, Siberia, Tartary and Various Parts of Coast of China in HMS Barracouta* London : Smith, Elder & Co.

## Havolalar

* 1854-yil 14-oktabrdagi Angliya-Yapon konventsiyasi (toʻliq matn)