Havo harorati

**[[Havo]] [[Harorat|harorati]]** atmosfera holatining termodinamik parametrlaridan biridir. Termometr bilan oʻlchanadi.

## Umumiy xususiyatlar
Har bir nuqtada havo harorati doimiy ravishda oʻzgaradi; Yerning turli joylarida bir vaqtning oʻzida harorat turlicha boʻladi. Yer yuzasida havo harorati juda keng diapazonda oʻzgarib turadi: uning hozirgi kunga qadar kuzatilgan ekstremal qiymatlari +58,4 ˚S (1922- yil 13- sentyabr Saudiya Arabistonida) va −89,2 ˚S (1983- yil 21 — iyul Sovet Ittifoqida Sharqiy Antarktidada joylashgan „Vostok“ Antarktika stantsiyasi)  qayd etilgan. Balandlik oshishi bilan havo harorati turli qatlamlarda va holatlarda turlicha oʻzgaradi. Oʻrtacha, u dastlab 10-15 km balandlikka (qutb kengliklarida taxminan −65 ˚S gacha va tropik kengliklarda −45 ˚S gacha) pasayadi, keyin esa 50-60 km balandlikda 0- +2 ˚S gacha isiydi. Keyin yana tushadi va hokazo.

## Nisbiy shkala
Koʻpgina mamlakatlarda havo, tuproq va suvning **harorati xalqaro harorat shkalasi** yoki fizik oʻlchovlarda umumiy qabul qilingan **Tselsiy shkalasi** (˚C) darajalarida ifodalanadi. Ushbu shkalaning noli muzning erish haroratiga va +100 ˚C — suvning qaynash nuqtasiga mos tushirilgan. (normal atmosfera bosimida) Biroq, AQSh va boshqa bir qator mamlakatlarda **Farengeyt (˚F) shkalasi** nafaqat kundalik hayotda, balki meteorologiyada ham qoʻllanadi. Ushbu shkalada muzning erish nuqtasi va suvning qaynash nuqtasi orasidagi interval 180˚ ga boʻlinadi, muzning erish nuqtasi +32 ˚F qiymati bilan belgilanadi. Shunday qilib, Farengeytning bir darajasining qiymati 5/9 ˚C ga, Farengeyt shkalasining noli esa −17,8 ˚C ga teng. Tselsiy shkalasi boʻyicha nol +32 ˚F va +100 ˚C = +212 ˚F ga mos keladi.

## Mutloq shkala (Absolyut)
Bundan tashqari, **[[Mutloq harorat shkalasi|mutloq harorat]]** shkalasi (Kelvin shkalasi), **K**, nazariy meteorologiyada qoʻllanadi. Ushbu shkalaning noli molekulalarning issiqlik harakatining toʻliq toʻxtashiga toʻgʻri keladi, yaʼni mumkin boʻlgan eng past harorat. Tselsiy shkalasida bu −273,15 ˚C ni tashkil qiladi, ammo amalda bu qiymat −273 ˚C gacha yaxlitlanadi. Mutlaq shkala birligining qiymati Selsiy darajasining qiymatiga teng. Shuning uchun Selsiy shkalasining noli absolyut shkalaning 273-nuqtasiga (273 K) toʻgʻri keladi. Mutlaq shkalada barcha haroratlar ijobiy, yaʼni mutlaq noldan yuqori. Xuddi shu shkalada normal atmosfera bosimida suvning qaynash nuqtasi 373 K ni tashkil qiladi.

## Turlari

* Faol harorat — havo harorati, butun vegetatsiya davrida biologik minimumdan yuqori.
* Maksimal harorat — maʼlum bir vaqt ichida havo, tuproq yoki suvning eng yuqori harorati.
* Minimal harorat — maʼlum bir vaqt ichida havo, tuproq yoki suvning eng past harorati.

## Harorat rekordlari
Yer yuzasi yaqinidagi eng past havo harorati sayyora qutblarida kuzatiladi. Bunday holda, mutlaq harorat minimal yoki oʻrtacha yillik qiymatlarning minimal koʻrsatkichlari nazarda tutilishi mumkin.

* 1922-yil 13-sentabrda Liviyaning El-Aziziya shahrida +58,2 ˚C harorat qayd etildi. Bugungi kunga kelib, bu natija xato deb hisoblanadi va shuning uchun Jahon meteorologiya tashkiloti 1913 — yil 10 — iyulda Oʻlim vodiysidagi Grenlandiya ranchosida (Kaliforniya, AQSh) qayd etilgan +56,7 ˚C ni rekord deb hisoblaydi  . Norasmiy maʼlumotlarga koʻra, shu kuni Saudiya Arabistonida (joylashuvi nomaʼlum) +58,4 ˚C qayd etilgan.
* 1983 — yil 21 — iyulda Antarktidaning Vostok stantsiyasida dengiz sathidan 3420 m balandlikda rekord darajadagi past harorat −89,2 ˚C qayd etildi  . Vostok stantsiyasida oʻrtacha yillik harorat −60,2 ˚C ga teng.
* 2013 — yil 9 — dekabrda Amerika Geofizika Ittifoqi konferentsiyasida bir guruh amerikalik tadqiqotchilar 2010 — yil 10 — avgustda Antarktida nuqtalaridan birida havo harorati −135,8 ° F (-93,2 ° S) ga tushgani haqida xabar berishdi. Ushbu maʼlumot NASA sunʼiy yoʻldosh maʼlumotlarini tahlil qilish natijasida aniqlandi  . T. Scambosa () xabar berishicha, natijada olingan qiymat rekord sifatida qayd etilmaydi, chunki u termometr bilan emas, balki sunʼiy yoʻldosh oʻlchovlari natijasida aniqlangan  .
* 1963 -yil 27 -iyulda Shvetsiya ustidan taxminan 85 000 m balandlikda atmosferada −143 ° C harorat qayd etildi.

Eng yuqori oʻrtacha yillik harorat 1960-1966 yillarda Efiopiyaning Dallol shahrida qayd etilgan va shu 7 yil davomida oʻrtacha +34,4 ˚C ni tashkil qilgan. Eng past oʻrtacha yillik harorat Vostok stansiyasida kuzatiladi: −57,3 ˚C va koordinatalari 78˚ j.k va 96˚ sh. u. boʻlgan nuqtada −57,8 ˚C. Eng past qor harorati 1933 yilda Oymyakonda qayd etilgan, o‘shanda qor yuzasining harorati −69,6 ˚C bo‘lgan.

## Havolalar

* Rossiyadagi harorat rekordlari. Butunrossiya Gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot instituti 

## Adabiyot

* *Xromov S. P.* Meteorologiya va iqlimshunoslik . — L: Gidrometeorologiya nashriyoti, 1968. — 492 p.

## Manbalar