open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koʻkpatos togʻlari

**Koʻkpatos togʻlari** — Markaziy Qizilqum (Navoiy viloyati)dagi togʻlar. Boʻkantovning janubi-sharqiy tarmogʻi. Balandligi shimoliy -gʻarbdan (369 m) janubi-sharqqa (480 m, Taraboy choʻqqisi tomon) oʻzgarib boradi. U Aytimtovning Boʻkantov bilan tutashgan joyidan boshlanib janubi-sharqqa tomon yoʻnaladi. Oʻz. 55&nbsp;km, eni janubi-sharqda 12-15&nbsp;km. Koʻkpatos togʻlari yirik antiklinal strukturadan iborat boʻlib, quyi devonning ohaktosh, ohaktoshli konglomerat, oʻrta karbonning qumtosh, alevrolit, argillit, konglomerat (yuqori boshqird kichik yarusi), kremniyli jinslar (qalinligi 900 m) va kvarsit, qumtoshdan tashkil topgan. Achchiq tarkibli granitoid jinslari introʻziyalari — granodiorit, granit va alyaskit formatsiyalaridan iborat.

Koʻkpatos togʻlari yon bagʻirlari quruq soylar oʻzani bilan parchalangan. Janubida joylashgan Mingbuloq botigʻida togʻdan suv oqimi bilan keltirilgan jinslar toʻplangan. Konus yoyilmalari qoʻshilishidan togʻ etagida keng prolyuvial shleyf tarkib topgan. Koʻkpatos togʻlarining botiqqa qaragan janubiy tomoni zinapoyasimon pasaygan. Yon bagʻirlarining yalangʻoch qismida tuproq qoplami yoʻq. Dagʻal elyuviy va prolyuvial yotqiziqlarda yupqa toshloq boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarkib topgan. Ularda shuvoq, keyreuk, biyurgʻun va boshqa giyoxlar siyrak oʻsadi. Yaylovlar mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 1—3 s. Qorakoʻl qoʻylarini boqishda foydalaniladi. Togʻning gʻarbiy Koʻkpatos aholi punkti yaqinidan oltin qazib chiqariladi. Koʻkpatos togʻlarida fosforit va boshqa rudalar ham topilgan, ulardan foydalanish ishlari boshlangan.

## Manbalar
Koʻkrak tojlilar

**Koʻkrak tojlilar** - qushlarning bir guruhi. Toʻsh suyagining pastki qismi kengayib, toj suyagini hosil qiladi (nomi shundan olingan). Suyakning bu qismiga qanot muskullari birikadi. Koʻpchilik turlari yaxshi uchadi. Hozirgi qushlarning deyarli barcha turkumlarini (avstraliya tuyaqushlari, vandular, emular, kazuarlar, kivilardan tashqari) oʻz ichiga oladi. Baʼzi adabiyotlarda Koʻkrak tojlilarga qushlar sinfining kenja sinfi sifatida karaladi.

## Manbalar
Koʻkrak

**Koʻkrak** — gavdaning yuqori (insonda) yoki oldingi (koʻpchilik umurtqali hayvonlarda) qismi; yuqoridan toʻsh suyagi dastasining tepa qirrasi, birinchi qovurgʻalarning tepa yuzalari, orqadan birinchi koʻkrak umurtqalari, ikki yonboshdan 12-qovurgʻalar, oldindan toʻsh suyakning oʻsigʻi bilan chegaralib turadi. Koʻkrak tananing boʻyin bilan qorin boʻshligʻi oʻrtasidagi boʻlimi boʻlib, uni muskullar va teri qoplab olgan. Koʻkrak jismoniy mehnat va badan tarbiya bilan shugʻullangan odamlarda yaxshi rivojlangan. Bolalarda piramida shaklida, ayollarda erkaklarga nisbatan kaltaroq boʻladi.

Ayollarda koʻkrak bolalarini emizish uchun sut chiqaradigan sut bezlari vazifasini oʻtaydi. Ayollar ham, erkaklar ham bir xil embriologik toʻqimalardan koʻkrak hosil qilishadi. Oʻsmirlik davrida estrogenlar oʻsish gormoni bilan birga ayollarda koʻkrak rivojlanishiga olib keladi.

## Yana qarang
* Koʻkrak qafasi

## Manbalar

## Havolalar

*
Koʻkrak qafasi

**Koʻkrak qafasi** &ndash; sudralib yuruvchilar, qushlar, sutemizuvchi hayvonlar va odamda toʻsh suyagi yordamida koʻkrak umurtqalariga qovurgʻalar birikishidan hosil boʻlgan bir butun tuzilma. Odamda koʻkrak qafasi yassi konusga oʻxshaydi. Koʻkrak qafasining yon, old va orqa devori bor. Yon va oldingi devorlari 12 juft qovurgʻadan hosil boʻladi. Oldinda qovurgʻalar uchi toʻsh suyagiga kelib taqaladi; orqa devorning oʻrtasi umurtqa pogʻonasining koʻkrak boʻlimidan iborat. Koʻkrak qafasining yuqorisidagi teshikdan koʻkrak boʻshligʻiga traxeya, qiziloʻngach, qon tomirlari va nervlar oʻtadi, pastdan diafragma chegaralab turadi. Koʻkrak qafasida oʻpka, yurak va tomirlar joylashgan. Nafas olganda koʻkrak qafasi kengayadi, ayni vaqtda boʻylama, old-orqa va koʻndalang hajmi kattalashadi. Koʻkrak qafasining hajmi va shakli yosh, jins va kasbga qarab turlicha. Koʻkrak qafasi chaqaloqlarda piramida shaklida, ayollarda pastki teshigi, boʻyi kaltaroq boʻladi.

## Rivojlanishi
Erkaklarda qovusning kengayishi pubertat paytida Testosteron ta'siridan kelib chiqadi. Shunday qilib, erkaklarning og'ir shohlari va ko'kraklari keng bo'lib, ular mushaklarini kislorod bilan ta'minlash uchun ko'proq havo nafas olishadi.

## Tuzilishi
Odamning umurtqa pog'onasida o'ttiz uchta umurtqa mavjud. Ko'krak qafasi TH1-TH12 bilan bog'langan. Qovurg'alar joylashishi va sternum bilan bog'lanishiga qarab tavsiflanadi. Barcha qovurg'alar orqada ko'krak umurtqalariga birikadi va mos ravishda birdan o'n ikkigacha raqamlanadi. To'g'ridan-to'g'ri sternum bilan bo'g'imga birikmaydiganlar qovurg'alar haqiqiy qovurg'alar, to'g'ridan-to'g'ri bo'g'im birikmaydiganlar esa soxta qovurg'alar deb ataladi. Soxta qovurg'alarga sternumga umuman biriktirilmagan suzuvchi qovurg'alar (o'n bir va o'n ikki) birikadi.

## Manbalar
Koʻks oraligʻi

**Koʻks oraligʻi** (Mediastinum) -odam va boshqa sut emizuvchilarda koʻkrak boʻshligʻining oʻrta qismi. Oldindan toʻsh suyagi, orqadan umurtqa pogʻovasi, ikki yon tomondan oʻng va chap plevra xaltalari, pastdan diafragma bilan chegaralangan. Koʻks oraligʻini shartli ravishda ikkiga: old va orqa qismlarga boʻlinadi. Uning oldingi qismida yurak, kekirdak, ayrisimon bez va boshqa; orqa qismida esa aorta, qizilungach, katta venalar va hokazo bor. Koʻks oraligʻi yuqoridan boʻyin qismiga qoʻshilgan, pastdan qorin boʻshligʻidan ajralgan. Koʻks oraligʻi kasalliklari uning maʼlum bir qismigagiva xos boʻlib, bu diagnostik ahamiyatga ega. Koʻks oraligʻi aʼzolarining ochiq yoki yopiq shikastlanishlari jarroxlik yoʻli bilan davolanadi. Bu sohada kista, oʻsmalar, yalligʻlanishlar va boshqa kuzatiladi.

## Manbalar
Koʻksaraksoy

**Koʻksaraksoy** - Namangan viloyati Chust tumanidagi soy. Chatqol tizmasining jan.-sharqiy yon bagʻridan Qoʻldambassoy nomi bilan boshlanadi. Yuqori qismida jan.-sharqqa, quyi qismida esa jan.ga oqadi. Suvi ariqlarga boʻlinib, Sirdaryoga yetmasdan (Qoraqoʻrgʻon qishlogʻi yaqinida) tugaydi. Oʻz. 36&nbsp;km, havzasining maydoni 176&nbsp;km². Asosan, yomgʻir va qor suvlaridan toʻyivadi. Suvi mart — aprelda koʻpayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,8 m³/sek. Kuchli jala vaqtlarida suv sarfi 20– 30 m³/sek. ga yetadi. K. suvi bilan Chuyet tumanidagi yerlar sugʻoriladi.

## Manbalar
Koʻksaroysoy

**Koʻksaroysoy** — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. Oqtogʻ tizmasining yon bagʻridagi (1650 m) buloqlardan boshlanadi Oʻz. 45&nbsp;km, havzasining maydoni 288&nbsp;km². Yuqori qismida Takaboysoy, Darasoy, Sharloqsoy, oʻrta qismida Koʻrasoy deb ataladi. Yongʻoqlisoy irmogʻi kelib qoʻshilgach (Chinor qishlogʻi yaqinida), K. nomini oladi. Zarafshon daryosiga yetmasdan Xoʻjakoʻl qishlogʻi yonida tugaydi. K. yon bagʻirlari yotiq va baland boʻlmagan ancha keng vodiyda sayoz va toshloq oʻzanda oqadi. Kattaqishloq va Terpoya qishloqlari oraligʻida K. tor dara hosil qilib Qoratogʻ tizmasini kesib oʻtadi. Soʻng uning vodiysi yana kengaya boradi. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan pastak togʻlarda boʻlganidan K. kamsuv. Yillik oʻrtacha suv sarfi 1 m³/sek. Asosan, yomgʻir va buloqdardan toʻyinadi. Mart—may oylarida 4–6 m³/ sek, qolgan vaqtlarda 0,6–08 m³/sek suv oqadi. K. vodiysida 1000 ga dan ortiqroq sugʻoriladigan yer bor. K. vodiysi boʻylab Sharloq, Chinor, Kattaqishloq, Terpoya, Xoʻjalar, Podagaron, Choshtepa va Baxrin kabi qishloqlar joylashgan.

## Manbalar
Koʻksaqich

**Koʻksaqich**, koʻksagʻiz (Taraxacum koksagyz Rodin) — qoqioʻtdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Yer ostki qismi kam shoxlanadigan oʻq ildizdan (2—2,5 m), yer ustki qismi toʻp barglardan iborat. Barglari yaxlit yoki bir oz patsimon oʻyiq. Toʻpguli och sariq, sanatcha. Iyunda gullab, mevalaydi. Sharqiy Tyanshanning 1800—2100 m balandlikdagi yerdarida katta-katta maydonni egallaydi. Ildizidan olinadigan sutshirada 10—27% kauchuk, 30— 40% inulin bor. K. ildizida dastlabki 7 yilda kauchuk koʻp toʻplanadi. 

## Manbalar
Koʻkrak tojsizlar

**Koʻkrak tojsizlar** - qushlarning bir guruhi, Afrika tuyaquimari, vandular, kazuarlar, kivilar turkumlarini oʻz ichiga oladi. Koʻkrak toj suyagi boʻlmaydi (nomi shundan olingan); qanotlari yaxshi rivojlanmagan; ucholmaydi. Baʼzi adabiyotlarda Koʻkrak tojsizlar qushlar sinfining kenja sinfi sifatida beril adi.

## Manbalar
Koʻkrak boʻshligʻi

**Koʻkrak boʻshligʻi** - sut emizuvchi hayvonlar gavda boʻshligʻining oldingi (odamlarda — yuqori) qismi. Koʻkrak boʻshligʻi seroz parda — plevra bilan qoplangan. Koʻkrak boʻshligʻida nafas yoʻllari: kekirdak (koʻkrak qismi), bronxlar, oʻpka, qizilungach (koʻkrak qismi), koʻks orayaigʻi, yurak, ayrisimon bez va boshqa joylashgan. Koʻkrak boʻshligʻi dan qon tomirlar, limfa yoʻllari va nervlar oʻtadi. U qorin boʻshligʻidan diafragma bilan ajralgan. Koʻkrak kafasining shakliga va diafragmaning holatiga qarab, Koʻkrak boʻshligʻining shakli har xil boʻladi.

## Manbalar
Koʻksulton

**Koʻksulton** () — raʼnoguldoshlarga mansub mevali daraxt, xalq seleksiyasi yoʻli bilan yetishtirilgan ertapishar olxoʻri navlaridan biri. Koʻchati oʻtqazilgach, 4-yili hosilga kiradi, daraxti balandligi 5 m cha, shoxshabbasi yumaloq-oval. Barglari mayda. Aprel boshlarida gullab, iyunda pishadi. Mevasi 22—26 g, eti sargʻish, nordonchuchuk; danagi etidan yaxshi ajralmaydi; 10 yillik daraxti 100&nbsp;kg gacha hosil beradi. Mevasi yaxshi saqlanmaydi. Oʻzbekistonning hamma hududlarida oʻstiriladi.

## Manbalar
Koʻktargʻoqlar

**Koʻktargʻoqlar** (Alcedinidae) - koʻkqargʻasimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. Tanasining oʻz. 10—45 sm, boshi katta, boʻyni kalta, tumshugʻi uzun, yon tomondan siqilgan yoki asosi kengaygan. Oyoqlari juda kalta. 14 urugʻi, 88 turi maʼlum. Yer yuzining qutbga yaqin hududlaridan tashqari hamma joylarda tapqalgan, ayniqsa, Osiyo va Afrikaning tropik qismida turlari xilma-xil. Koʻpchilik turlari ozigʻini (hasharotlar, kemiruvchilar va boshqalar) quruqlikdan, ayrim turlari suvdan (baliqlar, hasharotlarni) tutadi. Suvga daraxt shoxidan yoki qirgʻoqdan shoʻngʻiydi. Daraxt kovagi, termitlar uyasi va hayvonlar inlariga uya quradi; 2—7 tadan tuxum qoʻyadi. Oʻzbekistonda moviy koʻktargʻoq (Alcedo atthis) barcha daryo va ariqlar boʻyida uya quradi. Moviy K.ning oʻz. oʻrtacha 16,5 sm, orqa tomoni koʻk-yashil, yaltiroq, oyoqlari qizil. Jarliklardagi inlariga 6—7 ta tuxum qoʻyadi. K.ning bir qismi oʻz vatanida qishlab qoladi.

## Manbalar
Koʻktepa (maʼnolari)

**Koʻktepa**:

* Koʻktepa - {{Bilgiquti aholi punkti 
| oʻzbekcha nomi = Koʻktepa [qoz.
* [Koʻktepa (Payariq tumani) — qad.
Koʻktepa togʻlari

**Koʻktepa togʻlari** - Hisor tizma sidan janubi-gʻarbda, Qashqadaryo viloyatida joylashgan. Shimoli-sharqidan Tanhozdaryo va janubi-gʻarbidan Qizildaryo oqib oʻtadi. Koʻktepa togʻlari janubi-sharqdan shim.-gʻarb tomon choʻzilgan, eng baland joyi 1444 m (Koʻkbuloq choʻqqisi), oʻz. 8–10&nbsp;km, gumbazsimon shaklda. Asosini paleozoyning kristalli ohaktosh, slanets, qumtoshlari, etaqlarini yura, boʻr va neogenning terrigen jinslari tashkil qiladi. Suvayirgʻich qismi faqat Koʻkbuloq choʻqqisi atrofida yaxshi ifodalangan, tub jinslar yuzasi ochilib qolgan. Muvaqqat oqimli soylar (Shoʻrsoy, Yelgunsoy) tor darasimon vodiylardan oqib oʻtadi. Ular Qizildaryo va Tanhozdaryoga yoʻnalgan. Yon ba-gʻirlarning quyi qismlari toʻq boʻz, yuqori qismi jigarrang togʻ tuproqlari bilan qoplangan. Togʻ yon bagʻirlarida togʻolcha, bodom, yongʻoq, doʻlana, naʼmatak, togʻ tepalarida siyrak archa, oʻt oʻsimliklaridan bugʻdoyiq, kovil, togʻ shuvogʻi, efemerdar oʻsadi. Yaylovlar mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 1—4 s.

## Manbalar
Koʻkterak

**Koʻkterak**, shoʻrterak, chinniterak () — toldoshlar oilasiga mansub daraxt. Boʻyi 35–40 m, keng shox-shabbali. Barglari yirik, uch, besh, yetti burchakli, cheti koʻngura, orqasi mayin, oq tukli, usti kumushrang-yashil, yaltiroq. Barg yozishidan oldin toʻpguli kuchala chiqaradi. Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz sohillari va Eronda koʻp tarqalgan. K. qalamcha va ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi, tez oʻsadi. Manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Yogʻochi imoratlar qurish, duradgorlikda ishlatiladi.

## Manbalar
Koʻksuv tizmasi

**Koʻksuv tizmasi** - Piskom togʻ tizmasi (shim.-gʻarbda) bilan Chatqol togʻ tizmasi (jan.-sharqda) oraligʻida (Toshkent viloyati)da joylashgan. Uning suvayirgʻich qismidan Oʻzbekiston Respublikasi bilan Qirgʻiziston Respublikasi davlat chegarasi oʻtgan.

Jan.da Chatqol daryosi vodiysidan to Piskom tizmasi bilan tutashgan joygacha (Qoratepa togʻi — 3685 m) choʻzilgan. Oʻz. 50&nbsp;km dan ziyod. Uning tarkibiga Chatirtepa, Kengyaylov tizmalari kiradi. Eng baland joylari janubi-gʻarbida 2498 m, markazida 3366 m (Qozonbuloq togʻi), shimoli-sharqida 3673 m (Chatirtepa togʻi). Koʻksuv va Chatqol daryolarining suvayirgʻichidir. Tizma devon va karbonning ohaqtosh va slanetslaridan va ularga introʻziya sifatida kirib borgan granit, granodiorit, gabbro, siyenit va boshqa jinslardan tashkil topgan katta antiklinal struktura.

Koʻksuv tizmasi relyefi Qozonbuloq togʻigacha oʻrtacha balandlikda, undan shim-sharqqa tomon esa baland togʻlarga xos. Kuchli parchalangan, yon bagʻirlari tik, baʼzan keskin koʻtarilgan. Koʻksuv daryosi chuqur darada oqadi. Suvayirgʻich qismida doimiy qorlik va kichikroq muzliklar mavjud, daryo va soylar, odatda, buloqlardan boshlanadi. Suvayirgʻich qismida oʻtkir vayzasimon choʻqqilar bor. 1200–2800 m balandliklar orasida jigarrang, qisman togʻ-oʻrmon tuproklari tarqalgan, yuqorisi archazor, quyida yongʻoq, togʻolcha, bodom, doʻlana oʻsadi. Tepalarida subalp va alp oʻtloqlari,togʻ-oʻtloq-dasht yarim torfli tuproqlarni toʻngʻizsirt (kobreziya) va betaga, shashir, zanjovul va boshqa yer bagʻirlab oʻsuvchi oʻsimliklar egallagan. Togʻ yaylovlari mahsuldorligi gektariga 6—8 s.

## Manbalar
Koʻktol

**Koʻktol** () — toldoshlar oilasiga mansub daraxt yoki buta. Novdalari va kurtagi toʻq qoʻngʻir, tuksiz. Bargi ensiz, vashtarsimon, tukli. Yon bargchalari ipsimon. Guli bir jinsli, gulqoʻrgʻonsiz, toʻpguli kuchala. Barg chiqishi bilan bir vaqtda gullaydi. Urugʻi mayda, uzun tuklar bilan qoplangan. Aprel — mayda gullab, urugʻ tugadi. Togʻlardagi soylik va jilgʻalar yoqalarida oʻsadi. Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida koʻp tarqalgan. 

## Manbalar
Koʻkcha

**Koʻkcha** — Afgʻonistonning shim.sharqiy qismidagi daryo, Panj daryosining chap irmogʻi. Oʻz. 360&nbsp;km ga yaqin. Oʻrtachi suv sarfi 180 m³/sek, bahor va yoz oylarida toʻlib oqadi. Hindukush togʻlarining shim. yon bagʻirlaridagi daralardan oqadi. Sugʻorishda foydalaniladi. K. vodiysida Fayzobod shahri joylashgan.

## Manbalar
Koʻkcha (maʼnolari)

**Koʻkcha**:

* Koʻkcha — Afgʻonistonning shim.
* Koʻkcha (daha) — oʻtmishda Toshkentdagi daha va darvoza nomi.
* Koʻkcha (qovun navi) — oʻrtapishar qovun navi.
Koʻkcha (daha)

**Koʻkcha** — oʻtmishda Toshkentdagi daha va darvoza nomi. Shaharning gʻarbiy qismida joylashgan. Daha hududini chuqur jarliklar kesib oʻtgan. Aholisi, asosan, koʻnchilik bilan shugʻullangan. Masalan, 1871-yilda dahadagi 695 ustaxonadan 341 tasi koʻn-teri, 218 tasi kosibchilik ustaxonasi boʻlgan. K.da 7 xumdon, 22 tegirmon, 22 objuvoz, 2 Madrasa, 34 maktab, 5 ta masjid, 18 ta qadamjoy-mozor boʻlib, shundan eng mashhuri Shayx Zayniddinbobo qabristoni hisoblangan. Daxdsa 3 ta darvoza (Koʻkcha, Sagʻbon, Chigʻatoy) bor edi. K. atamasi dastlab 14-asr oxiridagi Toshkent darvozalari roʻyxatida keltirilganligi tarixchi Muhammad Solih Toshkandiyning "Tarixi jadidai Toshkand" asarida qayd etilgan. "K." nomi baʼzi tadqiqrtchilar fikricha, "kohcha" — qalʼacha nomidan, boshqa bir tadqiqotchilar fikricha esa "koʻhcha" — togʻcha, tepalik, balandlik nomidan olingan. Binkat hududi 11 —12-asrlarda gʻarb tomonga kengayishi natijasida hozirgi Chorsudagi, Koʻkaldosh madrasasi, Xoja Ahror jome masjidi oʻrnashgan yer va ular ortidagi tepalik ("koʻhcha") gʻarbi va shimolidagi hududlar oʻzlashtirilib yangi turar joy mavzelari, boʻlgʻusi K. dahasi vujudga kelgan. Buni 18—19-asrlarda bu yerga kelgan rus sayyohlari ham qayd etishgan. Mas, xorunjiy Potanin 1829—30 yillarda Toshkentda boʻlganida "Shahar markazida xiyla baland doʻnglik (koʻhcha) joylashgan boʻlib, shahar aholisi u yerda tez-tez sayillar, bayramlar oʻtkazish uchun toʻplanadilar. Bu yerdan shahar hududi xuddi kaftdek koʻzga tashlanib turadi", deb yozgan. "K." atamasi Oʻrta Osiyoning bir qancha joylarida uchraydi. Masalan, Ya. Gʻulomov "Xorazm tarixi" asarida Koʻkcha-3 qabristoni K. tepaligi yaqinida joylashganini yozadi. K. darvozasi shaharni shimolidagi koʻchmanchi xalqlar, elatlar bilan iqtisodiy, savdo aloqalarini rivojlantirishda, ularning hujumidan mudofaa etishda katta rol oʻyvagan. Muhammad Solih Toshkandiyning fikricha, K. darvozasi Shayx Zayniddinbobo qabristonidan 1800 qadam masofada joylashgan. Bu hozirgi Yangishahar mahallasi boshidagi guzarga toʻgʻri keladi.

Ad:. Mallitskiy N. G., Toshkent mahalla va mavzelari, T., 1996; Sokolov Yu. A., Tashkent, tashkentsi i Rossiya, T., 1965; Mas v N., Aziatskiy Tashkent, SPb, 1876; Oʻrinboyev A., Boʻriyev O., Toshkent Muhammad Solih tavsifida (XIX asr), T., 1983; M uha m m a d jo n o v A., Qadimgi Toshkent, T., 1988; Lunin B. V., Istoriya Oʻzbekistova v istochnikax. Oʻzbekiston v soobsheniyax puteshestvennikov i uchyonix (20-80-ye godi XIX v.), T., 1990.

Mashhura Sharipova.

## Manbalar
Koʻkcha (qovun navi)

**Koʻkcha** — oʻrtapishar qovun navi. Shakli tuxumsimon, dum va uch tomonlari ingichkaroq, yirik, oʻz. 33—40 sm, ogʻirligi 4—6 kg. Sirti tekis, yoppasiga tur bilan qoplangan, toʻrlari mayda, gulsiz. Tusy yashil, toʻri qalin boʻlganidan kulrangga oʻxshash. Poʻsti qattiq, etining kdlinligi 4—4,5 sm, oq, poʻstiga yaqin joyi yashil. Sershipa, shirin, karsillaydi. Tarkibida 7,5—14,8% qand, shu jumladan, 5—10% saharoza, 5—15% quruqmodda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha. Urugʻdan unib chiqqanidan keyin hosili 88—90 kunda pishadi. 250—320 s/ga hosil beradi. Fargʻona vodiysida koʻp ekiladi. Andijon, Fargʻona, Toshkent va Buxoro viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Koʻkcha Oqtepasi

**Koʻkcha Oqtepasi** — arxeologik yodgorlik (6—11-asrlar). Toshkentning jan.-gʻarbiy qismida, Kukcha arigʻi boʻyida joylashgan. 1927 i. N.G.Mallitskiy tomonidan qayd etilgan. 1968-yil Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Qoʻrgʻonning balandligi 5 m ga yaqin boʻlgan. Undan 6—8-asrlarga mansub turli xil sopol idishlar, sopol ostadon topilgan. Tepalikning doʻng qismi ostidan xom gʻisht va paxsadan barpo qilingan imorat qoldiqlari kavlab ochilgan. K.O.da hayot 10— 11-asr largacha davom etganligi aniqlangan. Hozir tekislab tashlangan.

## Manbalar
Koʻktinva

**Koʻktinva** — oʻrtapishar qovun navi. Shakli tuxumsimon, oʻz, 32—40 sm, ogʻirligi 2,5–5&nbsp;kg ga boradi. Sirtida tekis yirik toʻrlari bor. Rangi och yashil, Poʻsti qattiq, eti oq, qalinligi 4—5 sm, karsillaydi. Tarkibida 8—11,1% qand, shu jumladan, 4,2— 6,9% saharoza, 10,5—12,5% quruq modda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻi yirik. Urugʻdan unib chiqqanidan keyin hosili 80—85 kunda pishadi. 220—260 s/ga hosil beradi. Toshkent, Sirdaryo, Samarqand, Buxoro, Andijon va Fargʻona viloyatlarida ekiladi. Fargʻona viloyatida koʻz va qishga saqlash uchun yarokli boʻlgan, mevasi yirik, kechpishar xili ham uchraydi.

## Manbalar
Koʻktirnoq yarim oroli

**Koʻktirnoq yarim oroli** - Orol dengizining shimoliy qirgʻogʻidagi yarim orol Qozogʻiston Respublikasida joylashgan. Orolning qurishi tufayli yarim orol yon bagirlari ochilib, kuchli eroziyaga uchragan. Koʻktirnoq yarim oroli dengiz chigʻanoklari aralash qumlardan tuzilgan. Qirgʻoqdan 3&nbsp;km uzoqlikda supasimon togʻlar (bal. 300 m gacha) boshlanadi. Ular strukturali, jinslar yotiq holatda joylashgan. Qoʻngʻir tuproqlarda biyurgʻun va toshbiyurgʻun tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi. Dengizning qurishi tufayli hududda ekologik vaziyat murakkablashgan. Shamol harakati, tuzlarning suv chekingan joylardan uchib chiqishi, yon bagʻirlarda eroziya jarayonini rivojlanishi yarim orol tabiiy muhit holatini jiddiylashtirmoqda.

## Manbalar
Koʻkchatov balandligi

**Koʻkchatov balandligi** - Qizilqumda, Nurota tizma togʻlaridan gʻarbda, Navoiy viloyatida joylashgan. Jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan. Oʻz. 12&nbsp;km, eni 1&nbsp;km. Eng baland joyi 322 m. Jan.-sharqiy yon bagʻri tikroq, quruq soylar bor. Tevarak atrofdan keskin kutarilib turmaydi. Koʻkchatov balandligi paleogen va neogenning gil, qumtoshlaridan tuzilgan. Choʻl qumli va boʻz qoʻngʻir tuproqlarda shuvoq, qoʻngʻirbosh va rang tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Koʻkchatov togʻlari

**Koʻkchatov togʻlari** (Koʻkchatov qirlari) — Qozogʻiston past togʻlarining shimolidagi togʻlar. Koʻkchatov shahridan 50&nbsp;km janubi-sharqda. Oʻz. 20&nbsp;km. eng baland joyi — Koʻkcha togʻi, 947 m. Asosan, granitlardan tashkil topgan. Tevarak atrofidan keskin koʻtarilgan — nurashning koʻpgina jilvador shakllari mavjud. Yon bagʻirlarida qaragʻay oʻsadi. Bir necha kul bor. Shulardan Borovoye kulining sohilida Borovoye (hozirgi Shchuchinskiy) kurorti faoliyat kursatadi.

## Manbalar
Koʻkchuyel koʻli

**Koʻkchuyel koʻli** - Qoraqalpogʻistondagi koʻl. Amudaryoning oʻng sohilida. Nukus shahridan 50&nbsp;km shim.da. Qorakapir koʻllar guruhiga kiradi. Maydoni 60 ga, oʻrtacha chuq. 4 m. Atrofi qamishzor.

## Manbalar
Koʻkqargʻalar

**Koʻkqargʻalar** (Coraciidae) - balchiqchisimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. Oʻtkir yoki keng tumshugʻining uchki qismi ilmoqqa oʻxshab qayrilgan. Pat rangi qoʻngʻir va qizgʻish aralash yashil-zangori tusda. Uchganida baland ovoz chiqaradi. 2 urugʻi (koʻkqargʻalar, keng ogʻizlilar), 11 turi bor. Janubiy Yevropa, Afrika, Osiyo va Avstraliyada tarqalgan. Oʻzbekistonda koʻkqargʻa (Coracias garrulus L.) hamma joyda uchraydi. K. tanasining oʻz. oʻrtacha 34 sm. Uchib ketuvchi qush. Afrikada qishlaydi. Daraxt kovaklariga, jan.da — jarliklarga in quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Asosan, hasharotlar, koʻzda mevalar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Koʻkqoʻton

**Koʻkqoʻton** (Ardea cinerea) — laylaksimonlar turkumining qarqaralar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 1,5–2&nbsp;kg. Modasi variga nisbatan kichikroq. Modasining qanoti yozilganda 45 sm gacha, variniki — 47 sm gacha. Patlari kulrang, qanoti qora, boshida qora kokili bor. Yevropa, Osiyo va Afrikadagi suv havzalarida yashaydi. Hindistonda, Kaspiy dengizining jan. qirgʻoklarida, Oʻrta dengiz va Zakavkazyeda, ayrimlari Ohangaron va Chirchiq vodiylarida qishlaydi. Uyalarini gala boʻlib yoki boshqa turlar bilan aralashib qamishzor va daraxtlarga quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini vari va modasi galmagal bosadi. Inkubatsiya davri 26—27 kun. Joʻjalarning boʻyi 2 oyda voyaga yetgan qushlarga tenglashadi. K. baliq, baqa, itbaliq, ilon, kaltakesak, kemiruvchilar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Koʻl yotqiziqlari

**Koʻl yotqiziqlari** – hozirgi va *qadimgi geologik davrlard*a mavjud boʻlgan koʻllar tubida paydo boʻlgan yotqiziqlar. Koʻl yotqiziqlari mexanik (qum, shagʻal, gil), kimyoviy (koʻl buri, tabiiy soda, mirabilit, osh tuzi, gidrogalit, gips, astraxanit, epsomit, bishofit, karvallit va boshqalar) yoʻl bilan hamda organik qoldiqlarning chirishidan (torf, diatomit, shifobaxsh balchiqlar) hosil boʻladi. Bularning hammasi chuchuk va shoʻr suvli koʻllarga xosdir. Koʻl yotqiziqlari kontinental yotqiziqlarga mansub, lekin dengiz yotqiziqlariga xos belgilarga ham ega. Har xil tabiiy geografik sharoitlarda hosil boʻlgan koʻllar turlari koʻpligi sababli ularning yotqi-ziqlari ham turli-tuman boʻladi. Muzlik koʻllari muzlik va koʻl yotqiziqlarining birikmasidan (mas, turtlamchi davr lentasimon gillari) tashkil topgan, karst koʻllari maʼlum miqdorda *karbonatli yotqiziqlar* bilan toʻlgan boʻladi. Koʻl-muzlik (limnoglyasial) yotqiziqlarini alohida toifaga ajratadilar. Gumid iqlimli tekislik koʻllarida, asosan, alevritgilli, arid iqlimli mintaqalarda esa galogen-karbonatli yotqiziqlar toʻplanadi. Oʻzbekistonda Qizilqum, Mirzachoʻl, Markaziy Fargʻona va Qoraqalpogʻistonda keng tarqalgan. 

## Yana qarang
• Koʻl

•Muzlik yotqiziqlari

## Manbalar
Koʻl temir rudasi

**Koʻl temir rudasi** - koʻllarning tubida hosil boʻladigan temirli jinslar. Koʻlga suv bilan oqib kelgan gil holidagi temir birikmalarining choʻkishidan hosil boʻladi. Mineral tarkibi, asosan, limonit (HFeO2nH2O) dan iborat. Eng avval vodorod sulfid (H2S) gazi koʻplab hosil boʻladi va u kolloid holatdagi temir birikmasi bilan qoʻshilib, temir disulfid (pirit)ni hosil qiladi. Koʻl temir rudasir. boshqa yoʻl bilan paydo boʻlgan temir rudasidan oʻzining tarkibida oltingugurt borligi bilan ajralib turadi. Koʻl temir rudasir., odatda, mayda dumaloq donali tuzilishda tuproqsimon yumshoq yoki qoʻngʻir temirtosh va gil minerallari bilan biriktirilgan zich holda uchraydi. Qatlamlar, qatlamchalar va linzalar shaklida tuplanadi. Koʻngʻir, toʻq qoʻngʻir, qizgʻish yoki sariq rangli boʻladi. Tabiiy boʻyoq olishda foydalaniladi. Sanoat ahamiyatga ega boʻlmagan Koʻl temir rudasir. Oʻzbekistonning quyi yura, boʻr va neogen yotqiziklarida tarqalgan.

## Manbalar
Koʻlborilon

**Koʻlbor ilon**, koʻlvor ilon (), gyurza — qora ilonlar oilasiga mansub zaharli ilon. Uzunligi. 1,6 m gacha. Tanasining usti sargʻish yoki qizgʻishmalla rangda boʻlib, koʻpincha kulrang yoki qizgʻish kundalang dogʻlar bilan qoplangan. Afrikaning shimoliy-gʻarbidan va Oʻrta dengizdagi ayrim orollardan to Pokiston va shimoliy-gʻarbiy Hindistongacha boʻlgan hududlarda, Kavkazning sharqiy qismida, Qozogʻiston janubida va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda Xovos atrofida, Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida uchraydi. Mayda qushlar, sut emizuvchilar va sudralib yuruvchilar bilan oziqlanadi. Tunda faol 3 yoshida voyaga yetadi. Zahari tibbiyotda ishlatiladi.

## Manbalar
Koʻk-yashil suvoʻtlar

**Koʻk-yashil suvoʻtlar** (Cyanophyta) — suvoʻtlar boʻlimi. Hujayrasi yadrosiz. Tuzilishi, tarkibi va genetik xususiyatlariga koʻra prokariodlarga kiradi. Shuning uchun ular sianobakteriyalar ham deyiladi. Prokariotlar bakteriyalar va sianofitlarga ajratiladi. Koʻk-yashil suvoʻtlar bakteriyalarga nisbatan ancha murakkab tuzilgan; suvoʻtlarga xos pigmentlari boʻladi. Filogenetik jihatdan eng qadimgi sodda tuzilgan oʻsimlik hisoblanadi. Koʻk-yashil suvoʻtlar hujayralari fotosintez qiluvchi organoidlar boʻlib, ularda karotinoidlar va qizil suvoʻtlardagi singari maxsus pigment — fikobiliproteidlar boʻladi. Rangi koʻk-yashil va qizgʻish, bir hujayrali va koʻp qujayrali ipsimon mikroskopik organizmlar; koʻpincha, uzunligi 20 sm boʻladi. Sporalar, akinetalar va iplarning boʻlaqlari orqali koʻpayadi. 3 ta sinfi (hamesifonsimon suvoʻtlar, gormogonsimon suvoʻtlar) mavjud. Yer yuzida keng tarqalgan. 2000 dan ortiqturi maʼlum. Oʻrta Osiyo suv havzalarida ossillatoriya, formidium, lingbiya turkumlariga mansub turlar uchraydi.

Koʻk-yashil suvoʻtlar suv va quruqlik muhitining turli xil sharoitida oʻsadi. Koʻpchilik turlari havodagi erkin azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Koʻk-yashil suvoʻtlar chuchuk suv va dengiz planktoni hamda bentosi tarkibiga kiradi, tuproq yuzasida, harorati 80° gacha boʻlgan qaynoq suvli buloqlarda, bir qancha turlari ohaktosh konlarida oʻsadi. Ular, koʻpincha, boshqa organizmlar: xlorofilni yoʻqotgan bir hujayrali hayvonlar, zamburugʻlar (lishayniklar tanasida), yoʻsinlar, qirqquloqlar, sagovniklar, gulli oʻsimliklar bilan simbiotik munosabatga kirishadi (qarang Simbioz). Havodagi erkin azotni oʻzlashtirib, tuproq unumdorligini oshiradi. Koʻpincha suv havzalarining „gullashi“ga sabab boʻladi. Ayrim turlari (nostok, spiruliva) isteʼmol qilinadi. Yem-xashak va oziq-ovqat oqsili olish maqsadida koʻk-yashil suvoʻtlarni sanoat miqyosida koʻpaytirish ustida ish olib borilmokda.

## Manbalar
Koʻlbuloq makoni

**Koʻlbuloq makoni** — qadimgi tosh (paleolit) davriga tegishli koʻp madaniy qatlamli yodgorlik. Koʻlbuloq makoni Qizilolmasoyning Jarsoy oʻzani sohiliga joylashgan Koʻlbuloq yaqinidan (1962-yil) topilgan. Koʻlbuloq makonini arxeologik jihatdan oʻrganish ishlari 1963—83 yillarda arxeolog M. R. Qosimov tomonidan davomli, keng koʻlamda olib borilgan. Uning madaniy qatlamlari 19 m gacha chuqurlikda oʻrganib chiqilsada, qazishmalar zarang qatlam (materik) gacha yetkazilmagan. Shunga qaramay, Koʻlbuloq makoni ajdodlarimizning qad. tosh davrida bir necha yuz ming yillar davomida uzluksiz yashagan turar joy makoni boʻlib, u faqat Oʻrta Osiyoda emas, balki Oʻrta Sharq mintaqalari yodgorliklarining yoshini aniqlashda noyob tayanch yodgorlik hisoblanadi.

Koʻlbuloq makonining yuqori qatlamlari 1,5-2 m qalinlikda soʻnggi paleolit davriga oid boʻlib, u 600 m² maydonda oʻrganilgan. Qazishma chuqurlashgan sari uning maydoni qisqarib borgan. Koʻlbuloq makonining yaqin 11 m. qalinlikdagi oʻrta qatlamlari mustye davriga oid boʻlib, uning ostidan 0,7—0,8 m qalinlikdagi toza qumli loy qatlami topilgan. Uning ostidan esa 5 m qalinlikdagi ashel davriga tegishli quyi qatlam ochilgan.

Tadqiqotchilar fikriga qaraganda, Koʻlbuloq makonida, ajdodlar hayoti quyi sheystosining soʻnggi bosqichidan to yuqori pleystotsenning oxirigacha davom etgan, yaʼni Koʻlbuloqda hayot bundan rosa 600—700 ming yil avval boshlanib, to miloddan avvalgi 40ming yillikkacha davom etgan. Koʻlbuloq makonining har bir davr qatlamlaridan juda boy tosh qurollar va tegishli xayvon suyaklari topilgan. Mustye va yuqori paleolit qatlamlaridan esa oʻchoq qoldikdari, kuygan hayvon suyaklarining parchalari topilgan. Tosh kurollarga berilgan ishlov texnikasiga koʻra, Koʻlbuloq tosh „indust-riyasi“ oʻziga xos sifatlarga ega boʻlib, paleolitshunos mutaxassislar unga Koʻlbuloq makon-ustaxonasi maqomini berganlar.

Ahmadali Asqarov.

## Manbalar
Koʻli xushtarin

**Koʻli xushtarin** - oʻrtapishar qovun navi. Shakli tuxumsimon, dum tomoni sal kengroq. Oʻz. 27—30 sm, ogirligi 4–6&nbsp;kg. Sirti sal boʻgʻim-boʻgʻim, dum va uch tomonida toʻri bor, toʻrlari mayda. Tusy och yashil, sirtidagi gul "yar" kn!yapoq, qoramtir-yashilKoʻli xushtarin qovun navi.yoʻllari bor. Poʻsti qattiq, eti yashil yoki oq, qalinligi 4—5 sm, tigiz, sal karsillaydi; urugʻxonasi oʻrtacha, urugi yirik, toʻq sariq. Urugʻdan unib chiqqanidan keyin 88—95 kunda hosili pi-shadi. Hosildorligi 220—250 s/ga. Asosan, Buxoro viloyatida ekiladi.

## Manbalar
Koʻlob

**Koʻlob** (; ) — Tojikiston Respublikasining janubidagi shahar (1934-yildan). Yax-suv (Panj havzasi) vodiysida, Dushanbedan 202&nbsp;km. Hazratishoh tizmasi etagida. Dushanba bilan temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Aholisi 98,5 ming kishi (2013-yillar oʻrtalari).

## Ijtimoiy soha
Akkumulyatorlar ishlab chiqaradigan zavod, paxta tozalash, moy, sut zavodlari, goʻsht va non kombinatlari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, Mirsaid Hamadoniy maqbarasi (14— 17-asrlar) mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* Куляб, Таджикистан — Информация о туризме и истории
* Куляб – древний город. Город ремесленников и поэтов
Koʻltoʻsin

**Koʻltoʻsin** — Samarqand viloyati hududidagi tekislik. Qorachatogʻning shimoliy etagida, togʻ oldi botigʻining turli oqiziklar va koʻl choʻkindi jinslari bilan toʻlishidan hosil boʻlgan. Toʻsinsoy Qorachatogʻni kesib, Zarafshon vodiysiga chiqkandan soʻng koʻl suvi oqib chiqib ketgan. Yer yuzasi Tusinsoyga tomon nishab; yosh jarlar kesib oʻtgan. Koʻlning kulrang tusli gil jinslari togʻ yon bagʻrida 120 metrgacha balandlikda uchraydi.

Koʻltoʻsin ekinzor va bogʻlarga aylantirilgan. Quruqsoy, Nukatsoy, Ilonlisoydan sugʻoriladi.

## Manbalar
Koʻlxanjar gʻori

**Koʻlxanjar gʻori** - Surxontogʻ tizmasining jan. yon bagʻrida, 1175 m balandlikda joylashgan. Gʻorning kirish qismi tor (eni va balandligi 1 m ga yaqin). 1Pu oʻlchamda ichkariga 11 m davom etib, soʻng katta xonaga (oʻz. 40 m, eni 7 m dan 15 m gacha, balandligi 3 m gacha) oʻtiladi. Xonaning shipi gumbazeimon va kalsit minerallaridan tashkil topgan. Katta xona oxirida tor yoʻlakka (oʻz. 10 m, eni va balandligi 1 m) aylanadi va oxirida kirib bulmaydigan yoriq, bilan tugaydi. Gʻorning umumiy oʻz. 61 m, maydoni 63 m2, hajmi 142 m3.

## Manbalar
Koʻmakchi

**Koʻmakchi** — yordamchi soʻzlarning bir turi.Ko'makchi atash ma'nosiga ega emas va u hech qachon mustaqil bo'la olmaydi.So'zni so'zga bog'lab so'z birikmasi hosil qiladi. Gapda ot yoki õzlashgan soʻzlardan keyin kelib, vosita, maqsad, sabab, vaqt, makon sintatik munosabatlarni ifodalash uchun qoʻllanadi. Bilan va ga almashsa u vazifadosh bog'lovchi bo'ladi ko'makchi emas.
Shunga koʻra, 2 guruhga boʻlinadi:

1) sof (asl) ko'makchilar;

2) funksional ko'makchilar (koʻmakchi vazifasida qoʻllanuvchi soʻzlar).

Sof ko'makchi mustaqil lugʻaviy maʼnolarini batamom yoʻqotgan yordamchi soʻz boʻlib, boshqa soʻzlar bilan birikkan holda turli munosabatlarni anglatadi: sayin, orqali, tufayli, yangligʻ, bilan va boshqa.

Funksional ko'makchi mustaqil maʼnoli soʻzlar boʻlib, maʼlum oʻrinlardagina koʻmakchi sifatida qoʻllanadi.

Funksional ko'makchining morfologik shakl va maʼno xususiyatiga koʻra turlari:

1) ot K. (tomon, yon, oʻrta va boshqalar);

2) sifat K. (boshqa, qarshi, tashqari va boshqalar);

3) feʼl K. (koʻra, qarab, buylab va boshqalar);

4) ravish K. (burun, avval, ilgari va boshqalar).
Koʻmik

**Koʻmik** — odam va koʻpgina umurtqali hayvonlarning suyak boʻshligʻini toʻldirib turadigan toʻqima. Qizil (qizgʻish) va sariq tusli (yogʻsimon) Ko'mik farq qilinadi. Qizil Ko'mik miyeloid toʻqimadan hosil boʻlib, asosan, tarkibida qon yaratuvchi (poyasimon hujayralar) va yetiltiruvchi hujayralarni tutgan retikulyar tuqimadan (biriktiruvchi toʻqimaning bir xili) iborat. Odam va sut emizuvchi hayvonlarda asosiy qon yaratiladigan aʼzo. Eritrotsitlar, do-vador leykotsitlar, trombotsitlar va limfotsitlar Ko'mik da hosil boʻladi. Koʻpgina sut emizuvchilar, xususan, odamda ham bola hayotining 1-yilida hamma suyaklar Ko'mik bilan toʻla boʻladi, yosh kattalashgan sari yogʻ hujayralari koʻpayishi natijasida K. ning qizil rangi keta boshlaydi va yirik suyaklar boʻshligʻidagi Ko'mik yogʻ toʻqimasi bilan almashinib, ilikka aylanadi. Qizil K. faqat gʻovak suyak moddalarida (qovurgʻalarda, toʻsh, kalla suyagining asosi, chanoq, umurtqalar va boshqalarda), shuningdek, baʼzi umurtqalilarning (kemiruvchilar, qushlarda) barcha suyak boʻshliqlarida bir umr saqlanib qoladi. Sariq K. (ilik), asosan, yogʻ toʻqimasidan iborat boʻlib, naysimon suyaklarning diafiz qismini toʻldirib turadi. Organizm koʻp qon yoʻqotganda ilik K.ga aylanib, qon hujayralari ishlab chiqara boshlaydi.

## Manbalar
Koʻmir

**Koʻmir** — yonuvchi organik togʻ jinslariga mansub modda (qarang Toshkoʻmir, Qoʻngʻir koʻmir). So’z eski Turkiy tildagi köñ - (kuymoq, yonmoq) fe’liga qo’shilgan - mur qo’shimchasidan yaralgan. 

Ko’mir Yer shari taraqqiyotining turli davrlarida hosil bo’lgan. Ko’mir paydo bo’lishining eng uzoq davom etgan bosqichi bundan 250 000 000 yil ilgari boshlangan va taxminan 35 000 000 yil davom etgan Pensilvan davriga to’g’ri keladi. Yer ostidagi ko’mirning qolgan qismi bir million yildan 100 million yilgacha mu-qaddam shakllangan.
U davrlar qanday voqea-hodisalar ro’y bergan va ko’mir qanday hosil bo’lgan? Ko’mir Yer qobig’ida tog’ jinslari orasida uzunligi bir necha kilometrgacha va qalinligi uch metrgacha bo’lgan qatlam holida joylashgan. Ko’mir changalzor bot-qoqlarda, issiq namxush iqlim sharoitida bundan yuzlab million yillar ilgari o’sgan qadimgi daraxtlar va o’simliklarning qoldiqlaridan vujudga kelgan.
Bunday botqoqlarda tez o’suvchan qamishlar va bahaybat qomatli paporotniklar govlab o’sgan. Bir zamonlarga kelib, ular halokatga yuz tutgan va botqoqlar qa'riga cho’kkan. Bu ularni chirib ketishdan saqlab qolgan. Bakteriyalar daraxtlarning ayrim qismlarini qayta ishlagan, ulardan paydo bo’lgan gaz havoga uchgan. Daraxtlarning asosan ugleroddan iborat qora kuyindi qismi ajralib qolgan. Keyinchalik xuddi shu qism ko’mir qatlamiga aylangan.

Daraxtlarning qora kuyindi qismi ustida g’ovlab-gurkirab o’sgan giyohlar dunyosi bu qatlamlarning qalinligini bir necha metrgacha ko’tarilishiga sabab bo’lgan. Oxir-oqibatda botqoq joylarni suv bosgach, bu jarayon to’xtaydi. Natijada ko’mir qatlamlarini suvosti cho’kmalari va qum qoplagan.
Payti kelib, yuqori qatlamlarning zilday bosimi ostida qatlamlar bag’ridagi suyuқlik siқib chiқarilib, қotishқoқ massaning o’zi qolgan va u asta-sekin sovub, ko’mirga aylangan. Ayrim o’rinlarda bu jarayon bir necha marta takrorlangan. Qoldiqlardan hosil bo’lgan qachlarni suv bosib, tag’in botqoqliklar tug’ilgan. Tag’in o’simlikar dunyosi paydo bo’lgan va yana suv ostida qolgan. Shu tariqa qattiq qotishma holidagi cho’kindi va qum bosqinlari bilan ajralgan ko’mir qatlamlari yaralavergan.
Daraxtning ko’mirga aylanishi uchun necha ming yillar talab qilinadi. Ko’mir daraxtdan paydo bo’lganligi oson tasdiqlanadi. Ko’mirning bag’rida paporotnik, daraxt qobiqlari, shuningdek toshga aylangan daraxt tanalari va to’nkalarining asorati saqlanib qolganini aniq-tiniq kuzatish mumkin.

## Yana q.

* Koʻmir sanoati
* Suyultirilgan gaz
Koʻmir aksiyadorlik birlashmasi

"KOʻMIR" AKSIYADORLIK BIRLASHMASI — Oʻzbekistonda yirik koʻmir qazib olish va sotish aksiyadorlik birlashmasi. Boshqaruvi Toshkent shahrida joylashgan. "Oʻzbekenergiya" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Dastlab 1927-yilda "Oʻrta Osiyo koʻmir" ("Sredazugol") kti nomida tashkil etilib, Oʻrta Osiyo respubli-kalaridagi barcha koʻmir konlarini boshqargan. 1994-yil dan hozirgi aksiyadorlik birlashmasi. Qoʻngʻir koʻmir, tosh-koʻmir, toshkoʻmir briketlari, yer os-tida koʻmirdan gaz, boyitilgan kaolin va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi. Birlashma tarkibida koʻmir qazib oluvchi "Angren", "Apartak" ochiq konlari, 9-shaxta, "Shargʻun", "Boysun" shaxtalari, "Yerostigaz" styasi va 20 ga yaqin korxonalar, tashkilotlar, ak-siyadorlik jamiyatlari bor. Birlash-mada 2001-yilda jami 2711 ming t koʻmir (2619 ming t qoʻngʻir koʻmir, 92 ming t toshkoʻmir) qazib olindi, 47 ming t koʻmir briketlari, 63 mln. m3 yer osti gazi ishlab chiqarildi. Birlashmada 10 mingga yaqin kishi mehnat qildi (2001). 1996-yil dan buyon AQSH, Yaponiya va Germaniya firmalari shartnoma asosida kon uskunalari yetkazib bermokda. Birlashma tarkibida Oʻzbekiston — Germaniya "Kaolin" qoʻshma korxonasi tashkil etilgan. 1999-yilda yiliga 200 ming t boyitilgan kaolin ishlab chiqaruvchi fabrika ishga tushdi. 2001-yilda 10,1 ming t kaolin eksport qilindi.

Hamroqul Xursanov.

## Manbalar
Koʻmir qop tumanligi

**Koʻmir qop tumanligi** - Janubiy But yulduz turkumida joylashgan changli tumanlik. Somon yulida qora dogʻ (kop) shaklida koʻrinadi.

## Manbalar
Koʻmirlanish

**Koʻmirlanish** — torfli botqoklik qatlamlarida boʻladigan ikkilamchi geologik jarayon. Bunda torf koʻmirga, koʻmir toshkoʻmirga va oxiri antratsitga aylanadi. K. fizik-kimyoviy jarayon boʻlib, torf qatlamlari boshqa jinslar bilan qoplangandan soʻng sodir boʻladi.

## Manbalar
Koʻkcha-3 qabristoni

**Koʻkcha-3 qabristoni** – Tozabogʻyop madaniyatiga mansub jez davri qabristoni (miloddan avvalgi 13—11-asrlar). Xorazmdagi Koʻkcha togʻidan 5&nbsp;km jan.rokda, Amudaryoning qad. oʻzani – Oqchadaryoning jan. havzasida. 1954—59 yillarda SP. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi topib oʻrgangan. K.-Z q. 100 dan ortiq dafn qilingan mayyitlar qabrlaridan iborat boʻlib, ulardan 74 tasi qazib ochildi. Baʼzi qabrlarga bittadan va ayrimlariga ikkitadan turli jinsga mansub oʻliklar koʻmilgan. Erkaklar oʻng yoni, ayollar esa chap tomoniga yotqizib qoʻyilgan. Jasadlar boshi tepasida 1 yoki 2 ta idish mavjud. Ayollar dafn qilingan qabrlardan jez bilaguzuk va ziraqlar, jez va aqiq munchoqlar, erkaklar koʻmilgan qabrlardan esa dastasi suyakdan qilingan toʻrt qirrali jez bigizlar, jez pichoqlar hamda turli-tuman qurollar topildi. K.-Z q.dan chiqqan sopol idish va jez buyumlar sirti koʻpincha ilon izi yoki boshoqsimon shakllar bilan bezatilgan. Tadqiqotlarga koʻra, koʻkchaliklar, asosan, chorvachilik qisman daryo oʻzanlari boʻyida dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlgan. Ular Volga boʻylarida yashagan Yogʻochband madaniyati va Andropove madaniyatiga mansub qabilalar bilan yaqin iqtisodiy va madaniy aloqada boʻlgan.

## Manbalar
Koʻlshunoslik

**Koʻlshunoslik**, limnologiya - gidrologiya fanining koʻllarni oʻrganadigan sohasi. Koʻlshunoslik koʻllarning kelib chiqishi, geografik joylashishi, morfologiya va morfometriyasini, ulardagi suvning fizik va kimyoviy xossalarini, koʻllarda uzluksiz sodir boʻlib turadigan jarayon va hodisalarning vujudga kelishi va rivojlanish qonuniyatlarini, ularning oʻzaro va atmosfera hamda litosferadagi boshqa jarayon va hodisalar bilan bogʻliqligini, koʻllarning oʻsimlik va hayvonot dunyosini oʻrganadi. Koʻlshunoslik geografiya fanlari qatoriga kiradi, shu bilan birga geofizika, gidrokimyo, gidrobiologiya, geomorfologiya, geobotanika, meteorologiya va geologiya bilan uzviy bogʻlangan. Koʻllar ekspeditsiyalar uyushtirish va uzoq, yillar uzluksiz statsiovar kuzatishlar olib borish yoʻli bilan oʻrganiladi. Koʻlshunoslikda elektrometrik, fotometrik, akustik metodlar, aerofotosʼyomka qoʻllanadi. Ilmiy Koʻlshunoslikka ilk bor 1901-yilda ushbu fan boʻyicha birinchi qoʻllanma yaratgan va uzoq yillar Jeneva koʻlida tadqiqotlar oʻtkazib kelgan shveysariyalik olim F. Forel tomonidan asos solindi. Oʻrta Osiyo koʻllarini oʻrganishga L. S. Berg, N. L. Korjenevskiy, N. G. Mallitskiy, A. M. Nikitin kabi olimlar oʻz hissasini qoʻshgan. Oʻrta Osiyo, shu jumladan, Oʻzbekistondagi koʻllar va suv omborlarini har tomonlama oʻrganish hamda ulardan kompleks foydalanish masalalarini hal etish ustida Oʻrta Osiyo regioval gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutining 1964-yilda tashkil etilgan kullar va suv omborlari boʻlimida ilmiy izlanishlar olib borilmokda.

Koʻp sonli suv havzalarini tiplarga ajratish va tasniflash maqsadida oʻtkaziladigan tadqiqotlar katta ahamiyatga ega. Koʻl yotqiziklarining stratigrafiyasi va koʻllar suv sathining balandligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oldingi davrlarda iqlimning oʻzgarishi, okean va quruqlik oʻrtasidagi namlikning aylanishi va umumiy yer bilimiga doir boshqa masalalarni oʻrganishda qoʻllanadi.

Koʻlshunoslikning yutuqlari xalq xoʻjaligining suv taʼminoti, baliqchilik, suv xujaligi, gidroenergetika, sugʻorish, foydali qazilma boyliklarini qazib olish, tibbiyotda va mehnatkashlarni dam olishini tashkil qilishda foydalaniladi.

Koʻllar va suv omborlarining ifloslanishi va ular tabiiy holatining oʻzgarib borishi munosabati bilan, suv havzalaridagi suvning sifatini baholash, bashoratlash va muhofaza qilish - koʻlshunoslikning bosh yoʻnalishi boʻlib qoladi. Oʻzbekistonda oliy taʼlim tizimida Koʻlshunoslik fani oʻqitilmokda.

## Adabiyot
* Hikmatov F. H., Sirliboyeva 3. S, Aytboyev D. P., Koʻllar va suv omborlari, T., 2000.

## Manbalar
Koʻn

**Koʻn** — mol, echki, qoʻy va boshqa hayvonlar terisidan tayyorlangan charm turi. K. ning bedona, amirkon, xrom (xrom tuzlari bilan ishlov berilgan), shagren (qoʻy, echki terisidan tayyorlangan), upuka (buzoq, terisidan tayyorlangan) xillari bor. Qadimda K.ni mahalliy kosib-koʻnchilar oʻz xonadonlarida tay-yorlaganlar. Baʼzi mahalla va qishloqlar koʻnchilikka ixtisoslashtirilgan. 20-asr boshlariga kelib koʻnchilikning sanoat usuli paydo boʻldi. Oʻzbekiston hududidagi vdaharlarda koʻn zavodlari qurila boshladi. Dastlab bu zavodlar teri zavodi, teri ishlash zavodi, keyinchalik kun zavodlari deb nomlangan. "Kun" atamasining mazmuni bir muncha kengayib, umuman pishirilgan mol terisining barcha turlarini oʻz ichiga oladigan maʼno kasb etgan (yana qarang Koʻn-poyabzal sanoati, Koʻnchilik).

## Manbalar
Koʻngil aynishi

**Koʻngil aynishi** - toʻsh osti so hasida sodir boʻladigan oʻziga xos noxushlik hissi; koʻpincha kusishdan avval ruy beradi. Ovqatdan zaharlanganda, qorin boʻshligʻi aʼzolari kasalliklarida, homiladorlikning boshlangʻich davrida, markaziy nerv sistemasi kasalliklari va shikastlanishlarida, oʻtkir yuqumli kasalliklarda kuzatiladi. Koʻngil aynishi appenditsit, xoletsistit kabi kasalliklarning dastlabki belgisi boʻlishi, shuningdek, surunkali kasalliklar ogʻirlashganda va moddalar almashinuvi boʻzilganda (mas, uremiyat va kandli diabetning zoʻrayish davrida), baʼzan qattiq hayajonlanganda, biror narsadan qattiq ranjiganda, kuyinganda kuzatiladi. Koʻngil aynishi bezovta qilaversa, uning sababini aniqlash va tegishli davo olish uchun vrachga murojaat qilish lozim.

## Manbalar
Koʻniya sultonligi

**Koʻniya sultonligi** (Ikoniy, Rum yoki Saljuqiylar sultonligi) — Kichik Osiyoda oʻrta asr davlati (XXI asr oxiri — XIV asr boshi). Poytaxti dastlab Nikeya, keyinchalik Kuniya (Ikoniy) boʻlgan. Saljuq turklari Kichik Osiyodagi Vizantiya yerlarini bosib olib, Koʻniya sultonligini tuzganlar. Koʻniya sultonligiga donishmandiylar sultonligi (1157), Anadolu (1207), Sinop (1214) qoʻshib olindi. Sulton Alouddin Kayqubod davri (1219—36) sultonlikning eng gullagan davri hisoblangan. Koʻniya sultonligining asosiy shaharlari — Koʻniya, Qaysari, Sivas va boshqa hunarmandchilik markazlari boʻlgan. 1243-yil Koʻniya sultonligi Erondagi moʻgʻullar (elxoniylar)ga tobe boʻlib qoldi. 1307-yil ga kelib, Onado'li beyliklari deb atalgan mayda bekliklarga boʻlinib ketdi. Ulardan biri — Usmon bekligi XIV asrda Usmonli turk imperiyasining paydo boʻlishida asosiy rol oʻynagan.

## Manbalar
Koʻnka

**Koʻnka**, k o n k a (ruscha kon — ot) — Toshkentda 20-asr boshida paydo boʻlgan shahar transporta turi; vagonni otlar tor iz boʻylab harakatlantirgani tufayli shu nomni olgan (loyiha muallifi E. Deni, 1882-yil). K. qurilish ishlari 1896-yil Belgiyaning "Toshkent tramvayi" anonim jamiyati tomonidan boshlangan. 1901-yil K.ning 1-yoʻli ishga tushirilgan; u temir yoʻl vokzalini Eski shahar bozori bilan bogʻlagan. Keyinchalik yoʻllar soni ortgan. 1913-yil ga kelib, K. yoʻllarining umumiy oʻz. 9,5&nbsp;km, vagonlar soni 30 ta, otlar soni 230 taga yetgan. Shaharda tramvay qatnay boshlagach (1913), K. ga hojat krlmagan.

## Manbalar
Koʻnchidaryo

**Koʻnchidaryo** — Xitoyning gʻarbiy qismidagi daryo. Sinszyanda, Bagʻroshkoʻldan oqib chiqadi. Yuqori qismida Tyanshan togʻlarining sharqiy tarmoqlarini kesib oʻtib, Qashqar tekisligining shim.-sharqiy chekkasidan oqadi. Oʻz. 550&nbsp;km, havzasining maydoni 184,4 ming km². Suv rejimi yil davomida bir meʼyorda. Tekislik qismidagi oʻzani juda murakkab boʻlib, shoxobchalar bilan tutashgan. Ularda suv oqimining yoʻnalishi oʻzgarib turadi. K. suvi baʼzi yillarda Lobnor koʻliga, baʼzan esa Tarim daryosiga quyiladi.

## Manbalar
Koʻnikma

**Koʻnikma** — insonning ilgarigi tajribalari asosida muayyan faoliyat yoki harakatni amalga oshirish qobiliyati. Ko'nikmalarlar amaliy faoliyatga, bilimlarni amalda qoʻllay bilishga oid faoliyatning tarkibiy qismidir. Ko'nikma faoliyatning maqsadi va sharoitlariga mutanosib ravishda harakatni muvaffaqiyatli bajarish usullaridir. U hamisha bilimlarga asoslanadi, mahorat (malaka)ning negizi hisoblanadi. Ko'nikma  mazmunan amaliy (jismoniy) va aqliy, shaklan oddiy va murakkab turlarga ajratiladi. Amaliy Ko'nikmalar mehnat faoliyatini amalga oshirishga, aqliy Ko'nikmalar bilim olishga, uni oʻzlashtirishga yoʻnaltirilgan boʻladi. Ko'nikmalarni bilim bilan adashtirmaslik lozim, chunki bilimlar voqelik toʻgʻri aks ettirilgan hukm (mulohaza)larda ifodalanadi. Ko'nikmalar esa koʻproq aqliy va jismoniy harakatlarda mujassamlashadi.

## Manbalar
Konya

**Koʻniya** — Turkiyaning jan. qismidagi shahar. Likaon tekisligida. Koʻniya elining maʼmuriy markazi. Aholisi 761 ming kishidan ziyod (2000). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Gʻalla va jun bilan savdo qilinadi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari, traktor zavodi bor. Gilam toʻqiladi. Shahar yaqinidan simob va magnezit qazib chiqariladi.

K. ilk bor qad. Frigiya davlati shaharlari qatorida Ikoniy nomi bilan tilga olingan. Miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 3-asrlarda Rim imperiyasi, soʻngra Vizantiya tarkibida boʻlgan. 11-asr oxirlari — 14-asr boshlarida Koʻniya sultonligi poytaxti, 15-asr oxiridan Usmonli turk saltanatiga qoʻshib olingan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sirchali (1243), Sohibota (126283, Qoratoy (1252), Inja Minor (1258) madrasalari, Sultonxon karvonsaroyi (1229) va boshqa bor.

## Manbalar