open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meva

**Meva** (fruct) — yottiq urugʻli oʻsimliklarning urugʻli organi; odatda, urugʻlanish natijasida hosil boʻladi. Ammo, partenogenez yoʻli bilan koʻpayadigan oʻsimliklar mevasi (partenokarp meva) urugʻlanishsiz yuzaga keladi va urugʻsiz boʻladi. Mevalarning shakli, kattaligi va rangi har xil. Meva bitta tugunchadan hosil boʻlsa (oʻrik, gilos, olcha, mosh, jagʻjagʻ va boshqalar) oddiy yoki asl meva, bir guldagi bir necha tugunchadan yuzaga kelsa (malina, maymunjon, ayiqtovon va boshqalar) murakkab meva, tuguncha va guldagi boshqa qismlarning ishtirokida shakllanadigan boʻlsa (qulupnay, tut, olma va boshqalar) soxta meva deb ataladi.

Meva 3 qismdan — sirtqi qism yoki poʻst (ekzokarp)dan, poʻstsimon yoki yogʻochlangan qism (endokarp) va ular oʻrtasiga joylashgan oraliq qism (mezokarp) — meva etidan iborat. Hoʻl (etli, sersuv) va quruq (yupqa, quruq) mevalar mavjud. Hoʻl mevalar danakli (oʻrik, shaftoli, olcha va boshqalar) va urugʻli (olma, qovun, bodring va boshqalar) mevalarga boʻlinadi. Ular pishganda ochiladigan va ochilmaydigan boʻladi. Quruq meva tuzilishiga qarab bir nechtaga boʻlinadi: yongʻoq mevalar — poʻsti qattiq yogʻochsimon (yongʻoq, oʻrmon yongʻogʻi va boshqalar); pista mevalar — poʻsti dagʻal (kungaboqar, maxsar va boshqalar); doncha mevalar — poʻsti yupqa, urugʻga yopishgan (arpa, bugʻdoy. sholi, tariq va boshqalar) va qanotchali mevalar — urugʻida qanotchasimon parda boʻladi (qayragʻoch, shumtol, zarang va boshqalarda). Ochiladigan mevalar, odatda, koʻp urugʻli boʻlib, ochilish usuli va xonalarining soniga qarab bir necha xilga ajratiladi. Bargak meva — sallagul, isparak, tasmachoʻp; qoʻzok meva — turp, sholgʻom, indov; qoʻzoqcha meva — oʻsma, jagʻjagʻ, qatron; koʻsak meva — gʻoʻza, koʻknor, lolaqizgʻaldoq oʻsimliklarida uchraydi. Boʻlinadigan mevalar ikki va koʻp xonali tugunchadan hosil boʻlib, pishganda ayrim mevachalarga ajraladi (kashnich, ukrop, kovrak, kampir-chopon, tuyaqorin va boshqalarning mevalari). Meva tiplarini sistemaga soluvchi har xil tasniflar taklif qilingan, lekin ularning hammasini ham mukammal deb boʻlmaydi. Arman olimi A. L. Taxtajyan mevani tutashmagan mevabarglardan hosil boʻlgan apokarp meva va tutashgan meva barglardan tuzilgan senokarp mevaga ajratadi. Senokarp mevani sinkarp, parakarp valizikarpga ajratdi. Apokarp meva eng soddasi hisoblanadi. Mevaning biologik ahamiyati urugʻlarni himoyalash va tarqatishdir. Mevaqat urugʻlarni pishib yetilmasdan qurib qolish, shikastlanish va hayvonlarga yem boʻlishdan saqlaydi. Meva shamol, suv, odam va hayvonlar yordamida tarqaladi. Meva qimmatbaho oziq moddalar (oqsil, moy, uglevod va vitaminlar)ga boy. Koʻp oʻsimliklarning mevalarini odam va hayvonlar isteʼmol qiladi, ulardan dori va boʻyoqlar tayyorlanadi. Begona va zaharli oʻsimliklarning mevasi xoʻjalikka zarar yetkazadi.

Qandolatchilik mahsulotlari — shirinliklar, poliz ekinlari va mevali daraxtlar mahsuloti ham meva deyiladi.

## Manbalar
Mevali daraxtlarni yoshartirish

**Mevali daraxtlarni yoshartirish** — yangi novdalar oʻsib chiqishi uchun daraxtlarning eski va qurigan shoxlarini kesish; daraxt umrini uzaytirish va hosil berishini tiklash usullaridan biri. Mevali daraxtlar kariganida, asosiy shoxlarini tiklash, novdalarining oʻsishini tezlashtirish hamda meva hosil qiluvchi organlarini shakllantirish maqsadlarida qoʻllanadi. Koʻpgina 25—30 yoshdagi olma, nok, 15—20 yoshdagi oʻrik, 8—12 yoshdagi olxoʻri, gilos va boshqa yoshartiriladi. Asosan, fevral— mart oylarida utkaziladi. Yoshartirishning yengil, kuchli hamda butab yoshartirish xillari bor. Yengil yoshartirishda asosiy shoxlar, qulay tomonga rivojlangan yon shoxlar yuqorisidan, kuchlisida asosiy shoxlarning uchdan ikki qismi kesiladi. Bunda ulardan bir nechta yangi novda oʻsib rivojlanadi. 3—4 yildan soʻng ulardan yangi shox-shabba shakllantiriladi. Butab yoshartirish da asosiy shoxlar qisqartirilib, ulardagi 1—2 yillik novdalarning ayrimlari olib tashlanadi. Bu usulda zaxira oziq moddalar daraxtlarning koʻp gullashi uchun sarf boʻlmaydi, tutgan mevalar toʻkilib ketmaydi.

Yoshartirilgan olma va nok daraxtlari 4-yilda, oʻrik, shaftoli 2-yildayoq hosilga kiradi. Shoxlarning kesilgan joyiga bogʻ malhami yoki alif aralashtirilgan moyli boʻyoq surib qoʻyiladi. Yoshartirishdan oldin daraxt oʻsayotgan atrof yerning 1 m2 ga 5–6&nbsp;kg chirigan goʻng yoki goʻng bilan mineral oʻgʻit aralashmasi solib, chopiladi, qondirib sugʻoriladi. Toʻgʻri yoshartirilgan mevali daraxt yana 10—15 yil va undan ham uzoq hosil beradi (yana q. Butash, Daraxtlarga shakl berish, Kallaklash).

Rixsivoy Joʻrayev.

## Manbalar
Mevali oʻsimliklar

**Mevali oʻsimliklar** - meva beradigan yovvoyi va ekib ustiriladigan oʻsimliklar. M.oʻ.dan meva, rezavor va yongʻoqlar olish uchun ekib ustiriladigan madaniy oʻsimliklar muhim ahami-yatga ega. Ekib ustiriladigan M.oʻ.ning 32 botanik oilaga mansub 200 ga yaqin turi maʼlum.

M.oʻ. quyidagi asosiy guruhlarga boʻlinadi: urugʻlilar (urugʻli meva daraxtlari): olma, nok, behi, doʻlana, irgʻay, mushmula, chetan va boshqa; danaklilar (danakli meva daraxtlari): oʻrik, shaftoli, gilos, olcha, olxoʻri, togʻolcha, qizil vab.; yongʻoqmevalilar (bodom, yongʻoq, pekan, lista, leshchina, funduk, kashtan va boshqalar); sub-tropik oʻsimliklar (anjir, anor, xurmo, avakado, zaytun, apelsin, feyxoa, limon, mandarin, greypfrut va boshqalar); tropik oʻsimliklar (banan, ananas, mango, papayya), rezavor mevalilar (yertut, qulupnay, malina, maymunjon, smorodina, krijovnik); chirmashib oʻsuvchi (liana) M.oʻ. sifatida tok keng tarqalgan. M.oʻ.ning barchasi — koʻp yillik, koʻpchiligi bargini toʻkadi va ayrimlari doim yashil (mas, feyxoa, sitruslar). M.oʻ. moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalarda (60° shim. kenglikdan 60° jan. kenglikkacha) ustiriladi. Olma, nok, sitruslar, banan, mango, finikiya xurmosi eng koʻp ekiladi. Oʻzbekistonda mevali va rezavor mevali oʻsimliklarning 70 turi usadi, 20 turi ekiladi. M.oʻ. mevasi tarkibida qand (fruktoza, saharoza, glyukoza), kraxmal, yogʻ, oqsillar, vitaminlar, mineral moddalar bor. M.oʻ. oziq-ovqat sifatida pishib yetilganidan keyin isteʼmol qilinadi.

## Adabiyot
* Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Oʻzbekiston mevachiligi, T., 1967; Pomologiya Oʻzbekistana, T., 1987.

## Manbalar
Meva-sabzavot konservalari

**Meva-sabzavot konservalari** — meva va sabzavotlarga turli usullarda ishlov berish yuli bilan tayyorlanadigan konservalar. Meva konservalari: shakar qoʻshib konservalangan yangi rezavor mevalar yoki ulardan tayyorlangan kompotlar, pyure, sharbatlar (qarang Meva sharbati), murabbo va boshqa Shuningdek, muzlatilgan mevalar, rezavor mevalar ham meva konservalariga kiradi. Sabzavot konservalari: toʻgʻrab yoki butun holida konservalangan sabzavotlar (sabzi, lavlagi, gulkaram, koʻk noxat, pomidor, bodring , shirin ju-hori va b); sharbatlar (sabzi, pomidor, lavlagi sharbatlari), quyuklashtirilgan pomidor mahsulotlari — pasta, souslar; usimlik moyida qovurilgan baklajon, sabzi, kabachki, pi-yozdan tayyorlangan gazaklar; marinadlangan, tuzlangan, sabzavotlar. Bolarlar isteʼmoli uchun konservalar pyuresimon va mayda toʻgʻralgan holda, parhez konservalar biron bir kasalliklari boʻlgan shaxslar isteʼmoli uchun maxsus retsept boʻyicha tayyorlanadi. Qoʻziqorindan tayyorlangan konservalar ham sabzavot konservalariga kiradi.

Oʻzbekiston konserva sanoatida, asosan, meva va sabzavot konservalari ishlab chikariladi. 2002-yilda respublikada 48,4 mln. shartli banka konservalar ishlab chikariladi.

Rixsivoy Joʻrayev.

## Manbalar
Mega ...

**Mega ...** (yun. megas — katta) — qoʻshma soʻz boʻlagi. 1) Katta ulchamni, biror narsaning kattaligini ifodalaydi (mas, Megafon); 2) Birlikning million (106) marta kattalashtirilganligini koʻrsatuvchi old qushimcha, mas, 1 megaom = 106om; 1 megavatt =106Vt; 1 megagers =106 Gs va boshqa 

## Manbalar
Megalitik inshootlar

**Megalitik inshootlar** (mega... va yun. lithos — tosh) — miloddan avvalgi 3—2 ming yillikka mansub diniy insho-otlar. Tarashlangan va yarim tarashlangan katta toshlardan ishlangan. Megalitik inshootlar, asosan, eneolit davri (miloddan avvalgi 3ming yillik)da paydo boʻlgan. Unga dilit, trilit, dolmenlar, yopik, yulak, yulakli maqbaralar, tosh kugilar, mengirlar, kromlex va tosh xiyobonlar, shuningdek, yolgʻiz tosh bulaklari va toshtaxtalar terib ishlangan katta isteh-kom va uy qoyalarni uyib, kesib ishlangan maqbaralar kiradi. Ular juda kup mamlakatlarda Skandinaviyadan Jazoirgacha, Portugaliyadan Xitoygacha, Koreya va Hindiston, shuningdek, Fransiya, Belgiya, ayniqsa, Shim. Kavkaz, Shvetsiya, Angliya, Shotlandiya, Gretsiya, U rta yer dengizi qirgʻoklari, Tunis, Misrda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda Megalitik inshootlar Jizzax yaqinidagi Qulfsar qabristonida topilgan. Qabr va mozor ustiga qoʻyilgan Megalitik inshootlar, asosan, marhumlarni abadiy, mustahkam "maskan" bilan taʼminlash maqsadida barpo etilgan. Megalitik inshootlar qurish jez asrida eng kjsak darajaga koʻtarilgan. Yaponiya va Indoneziyada temir davrining boshlarigacha davom etgan. Hindistonning Munda xalqlari guruhida Megalitik inshootlar qurish hamon saqlanib kelmoqda. Megalitik inshootlarning ustiga yotqizilgan toshtaxtalarning ogʻirligi 40 t, tosh boʻlaklari 300 t gacha boʻlganidan ibtidoiy sharoitda ularni barpo etish mushkul ish edi. Buning uchun richag va valiklarni qoʻllashdan tashqari koʻp sonli qabila, urugʻ va jamoalarning birlikdagi harakatlari talab etilgan. Uning koʻrinishidagi texnik masala na faqat maʼlum koʻrinishidagi yechimini, balki quruvchilar maʼlum estetik mujassamlashuvida marom, nisbat, masshtab va shakllar muhitini his qilganligidan guvoxlik beradi.

## Manbalar
Mevali daraxtlarga shakl berish

**Mevali daraxtlarga shakl berish** — mevali daraxtlarning meʼyorida oʻsishi va rivojlanishini tartibga solib turish maqsadlarida oʻtkaziladigan agrotexnologiya tadbiri (qarang Daraxtlarga shakl berish).

## Manbalar
Mevalar va sabzavotlarni saqlash

**Mevalar va sabzavotlarni saqlash** — hoʻl va sersuv mahsulotlarni isteʼmol etish yoki qayta ishlashga qadar saqlanishiga yordam beradigan tadbirlar majmui. Yetishtirilgan mahsulotni nest-nobud qilmasdan va sifatini pasaytirmasdan saqlash va undan foydalanish qadimdan inson ehtiyojlaridan biri boʻlgan. Saqlashni toʻgʻri tashkil etish mahsulot sifatining uzoq, vaqt buzilmasligini va nobudgarchilikning oldini olishni taʼminlaydi. Oʻzbekistonda meva va sabzavotlarni saqlashning eng qadimgi usullari koʻmib yoki ilib saqlash, qoqi qilib quritish kabilar keng qoʻllangan. Mevalar va sabzavotlarni saqlashdagi asosiy vazifa ularning fizik va kimyoviy tarkibini, rangi, taʼmi, oziqlik qiymati va boshqa xususiyatlarini saqlab qolishdan iborat. Mevalar va sabzavotlarni saqlashni sakutshdagi asosiy qiyinchilik bu mahsulotlar tarkibida erkin holatdagi suvning koʻpligi bilan bogʻliq. Harorat yuqori boʻlgan sharoitlarda bu narsa hujayra va toʻqimalarning nafas olish, pishib yetilish va qarish jarayonlarini faollashtiradi, bugʻlanishni va patogen mikroflora rivojlanishini kuchaytiradi. TTTu sababli saqlashda saqlanadigan mahsulotlar va makroorganizmlar hayot faoliyatini susaytiradigan sharoitlar yaratilishi kerak. Yigʻim-terimdan keyingi dastlabki kunlarda sersuv mahsulotning nafas olishi kuchayadi. Soʻngra, ayniqsa, meva va sabzavotlarni tez sovitilganda nafas olish jadalligi sekinlashadi. Saqlash jarayonida havo namligi pasayganda bugʻlanish, nafas olish va patogen mikroorganizmlarning rivojlanishi kuchayadi. Nafas jadallashuviga omborxonalardagi havo tarkibi ham taʼsir koʻrsatadi. Kislorod miqdorining kamayishi, karbonad angidridning ortishi meva, sabzavotlarning saqlash muddatini uzaytiradi. Kasalliklar (chirish, mogʻorlash va boshqalar) keltirib chiqaradigan mikroorganizmlarning rivojlanishi katta miqdorda issiqlik ajralib chiqishiga va mahsulotlarning oʻz-oʻzidan qizib ketishiga sabab boʻladi. Natijada mahsulotning koʻp qismi nobud boʻladi.

Meva va sabzavot omborlari, sovuqxonalar yangi hosil joylashidan oldin formalin yoki oltingugurt gazi bilan yuqumsizlantiriladi, yangi soʻndirilgan ohak bilan oqlanadi, quritiladi, mahsulotlar saqlanadigan haroratga qadar sovitiladi. Olma, nok, asosan, ostiga qogʻoz yozib (noklarni qogʻozga oʻrab) joylangan yashiklarda —0,5, —0 °C da va nisbiy namligi 90—95% da saqlanadi. Kartoshka xonalarda yerga qazilgan oʻralarda, faol shamollatiladigan omborlarda devorli xirmonlarda 3,5-5 m balandlikda, karam uyumlarda, xandaqlarda va turli doimiy omborlarda, yashiklarda saqlanadi. Harorat −3 °C, —G; havo namligi 70—75% dan oshmasligi kerak. Qovun-tarvuzlarni xashakka joylab yoki osib +3 °C da 4 oyga yaqin saqlash mumkin.

## Adabiyotlar
* Joʻrayev, Rixsivoy. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
* Meva-sabzavotlarni saqlash va dastlabki ishlov berish texnologiyasi, Toshkent, 2000-yil.
* Dyachenko V. S, Bolezni i vrediteli ovoshey i kartofelya pri xranenii, 2 izd. Moskva, 1985-yil.
Megantrop

**Megantrop** (yunoncha: mega - *yirik* va *antropos* — odam) — yirik qazilma odamsimon maymun; jagʻ parchalari Yava orolidan Sangirana shahrida G. fon Koenigsvald tomonidan topilgan  (1941, 1953) va Sharqiy Afrikadan (1939) topilgan. U oʻzining ulkan oʻlchami va arxaik (ruhiy oʻsimtaning yoʻqligi, old molyarlarda singulum, juda katta qalinlik) va progressiv (premolyarlarning shakli, aqliy teshikning yuqori joylashuvi) xususiyatlarining uygʻunligi bilan ajralib turadi. Koenigswald uni Meganthropus palaeojavanicus jinsiga tayinlagan . F.Vaydenrayx  shu topilmaga asoslanib, inson ajdodlarining "gigantligi" va inson evolyutsiyasining gigantopitekdan M. va pitekantropgacha boʻlgan mahalliy chizigʻi haqidagi hozirda rad etilgan gipotezani yaratdi. Avstralopiteklarga mansub M. haqida fikrlar mavjud . Sangirandagi yirik gominidlarning boshqa baʼzi topilmalari ham M.ga tegishlidir Zamonaviy olimlarning koʻpchiligi M.ni Homo erectus mojokertensis kenja turiga yaqin deb hisoblashadi, baʼzilari uni Homo paleojavanicusning.

## Manbalar
Megaommetr

**Megaommetr** (mega..., om va ...metr) — katta (106 va undan yuqori) qarshiliklarni oʻlchaydigan asbob. Tarkibida oʻzgaruvchan tok generatori (500 V kuchlanishgacha), Mom larga boʻlingan shkala, ikki ramkali magnitoelektr logometr va qoʻshimcha qarshiligi boʻlgan M. eng kengtarqalgan. Logometrning ramkalari ikkita parallel tarmoqlarni hosil qilib, ulardan biri oʻlchanadigan qarshilikka ulanadi. M. yordamida izolyasiyaning elektr qarshiligini oʻlchashda atrof muhitning temperaturasi, namligi hisobga olinadi. Bundan tashqari, elektron M. va raqamli hisoblash qurilmasi boʻlgan M.lar ham mavjud. M. yordamida elektr simlar, transformatorlar, elektr mashinalari chulgʻamlari, kabellar, izolyasiya qarshiliklari, shuningdek, izolyasiyamateriallarning sirtqi va hajmiy qarshiliklari oʻlchanadi.

## Manbalar
Megapolis

"Megapolis"(mega-katta va polis yunoncha-shahar) — shahar aglomeratsiyalarining qoʻshilib ketishi natijasida hosil boʻlgan yirik shaharlar toʻplami. Masalan, AQSH Atlantika boʻyining shim. qismi.

## Manbalar
Megaron

**Megaron** (yun. megaron — katta zal) — Yunonistonda, Egey madaniyati davrida barpo etilgan bino va uy-joylar turi (mil. av. 3—2 ming yilliklar). M.ning tuzilishi oddiy: old tomoni toʻgʻri burchak shaklida, peshayvoni ustunli. Asosiy xona katta zal boʻlib, oʻrtasida oʻchoq joylashgan. Shiftdan tutun chiqadigan teshik qoldirilgan. Bunday M.lar Troya, Tirinf, Mikeni va boshqa shaharlardan topilgan. Keyinroq (miloddan avvalgi 8—7-a.lardan boshlab) Yunonistonda M.lar asosida ibodatxonalar barpo etilgan.

## Manbalar
Megaspora

**Megaspora** (mega... va spora) — urgʻochi jinsiy boʻgʻin (ochiq urugʻlilarda boshlangʻich endosperm, yopiq urugʻli oʻsimliklarda murtak xaltacha) rivojlanadigan spora. Megasporofitning boʻlinishi natijasida hosil boʻladi. Jinsiy boʻgʻinning boshlangʻich rivojlanish bosqichi M. ichida oʻtadi, keyin M. qobigʻi ochilib, arxegoniyli jinsiy boʻgʻin boʻlaklari tashqariga chikali. Urugʻli oʻsimliklarda M. urugʻ kurtakning markaziy qismi — nutsellusga oʻxshash (yana qarang Mikrosporangiy).

## Manbalar
Megasporangiy

**Megasporangiy** (mega... va sporangiy) — har xil sporali qirqquloqsimonlar va urugʻli oʻsimliklarning bir yoki bir nechta megaspora rivojlanadigan organi. M. sporofillar qoʻltiqlarida (selaginelalarda) yoki sporofilldagi maxsus boʻshliqda (izoeteslarda) yoki sporokarplar ichida (suv qirqquloqlarida) bittadan hosil boʻladi. Urugʻli oʻsimliklarda M. nutsellus — urugʻkurtakning markaziy qismiga oʻxshash (yana qarang Mikrospora). 

## Manbalar
Megasporofill

**Megasporofill** (mega va sporofill) — faqat megasporangiy hosil qiladigan barg; mas, har xil sporali plaunsimonlar (lepidodendronlar, selaginellalar va boshqalar)da, sagovniklarda. Yopiqurugʻli oʻsimliklarda M., mevabargga oʻxshaydi.

## Manbalar
Megafon

**Megafon** (mega ... va ...fon) — tovushni maʼlum yoʻnalishda kuchaytirib tarqatadigan radiokarnay. Koʻpincha, konussimon suyri shaklda alyuminiy qotishmasidan yasaladi, dastasi ham boʻladi. Radiokarnayning soplosimon kengayib borishi hisobiga tovushni jamlab kuchaytirib beradi. Odamlar koʻp toʻplanadigan joylar (portlar, stadion, vokzal va boshqalar)da qoʻllanadi.

## Manbalar
Megreliya

**Megreliya** — Gruziyadagi tarixiy viloyat. Aholisi megrellardan tashkil topgan. 17-asrda M. sharkda Sxenis-Sxali daryosi, jan.da Rioni va Kodori daryolarigacha choʻzilgan edi. Birok, 17-asr oxiri — 18-asr boshida abxazlar Kodori daryosidan Enguri (Ingur) daryosigacha boʻlgan hududni bosib olishgan va uni qisman kolonizatsiya qilishgan. Hozirgi M. Sxenis-Sxali daryosidan Enguri daryosigacha boʻlgan hududni qamrab oladi. 16—19-asr boshlarida M. mustaqil knyazlik boʻlgan.

## Manbalar
Megreliya knyazligi

**Megreliya knyazligi** - Gʻarbiy Gruziyadagi knyazlik (16-asr oʻrtasi — 1867). 16-asr oʻrtalarida u Imeretiya podshohligi tarkibidan ajralib chiqqan. 1550-yildan uning Dadiani xonadonidan boʻlgan hokimlari Imereti podshoxlarining hokimiyatini nomigagina tan olganlar. 17-asr boshigacha Megreliya knyazligi tarkibiga Abxaziya ham kirgan. 1857-yil Rossiya imperatorining Kavkazdagi noibi knyaz Baryatinskiy Megreliya knyazligida vujudga kelgan ichki nizolar, dehqonlar qoʻzgʻoloni va boshqalardan foydalanib u yerda rus boshqaruvini joriy qilgan. Megreliya knyazligi yuridik jihatdan rasman 1867-yil barh-am topgan.

## Manbalar
Megrellar

**Megrellar**, mingrellar — oʻtmishda Gʻarbiy Gruziyaning Megreliya tarixiy viloyatida, Kds. Kolxidaning markaziy va togʻ oldi tumanlari, Rioni daryosining oʻng qirgʻogʻidagi tumanlar, Xobi, Inguri va boshqa daryolarning havzalari, Abxaziya va Gruziyaning boshqa viloyatlarida toʻp guruh boʻlib yashagan gruzinlar. M. gruzin va megrel tillarida soʻzlashadi. (qarang Kartvelʼ tillari). Qadimda megreliyalik gruzin qabilalari kartlar, svanlar va boshqa kabilalar bilan birgalikda gruzin xalqining shakllanishiga asos boʻlgan. M.ning ayrim madaniy va maishiy turmush xususiyatlari yaqin vaqtlargacha saqlangan edi.

## Manbalar
Megrel echkilari

**Megrel echkilari** - suti uchun boqiladigan echki zoti. Vatani — Fapbiy Gruziya (Megreliya). Pasttekislik va togʻ Megrel echkilari mavjud. Pasttekislik Megrel echkilari maydaroq, gavda tuzilishi nozik, vazni 35–40&nbsp;kg , lekin sersut, mavsumda (6—8 oy) 350—400 (baʼzilari 800— 1000) kg sut beradi, sutining yogʻliligi 4—4,5%. Togʻ Megrel echkilarining gavda tuzilishi mustahkam, suyakdor, vazni 40–45&nbsp;kg . Takalarining oʻrtacha vazni 55–65&nbsp;kg . 100 ta ona echkidan 130—140 ta uloq olinadi. Megrel echkilarining rangi, asosan. oq va och kulrang , juni dagʻal, qisqa, tivitli, terisi yupqa, pishiq. Sutdor echki zotlarini yaratish va ularni ta-komillashtirishda Megrel echkilaridan foydalanish mumkin.

## Manbalar
Meghalaya

**Meghalaya** — Hindistonning shim.-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 22,4 ming km². Aholisi 2,3 mln. kishi (2001); asosan, kxasi, garo va ingliz tilida soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Shillong shahri.

Meghalaya 1970-yilda Assom shtati hududining bir qismidan muxtor shtat sifatida tuzilgan. 1972-yil yanvardan Hindistonning teng huqukli shtati.

Relyefi sertepa tekislik va past togʻlik. Eng baland joyi 1961 m. Iklimi tropik, mussonli iqlim. Yozi seryogʻin. Yillik yogʻin baʼzi joylarda 10000&nbsp;mm dan ham koʻp. Tropik oʻrmonlar va butazorlar bor.

Meghalaya, asosan, agrar shtat. Aholisining 80% qishloq xoʻjaligida band. Asosiy oziq-ovqat ekini vodiylarda sholi, qirlarda makkajoʻxori va tariq, shuningdek, jut, paxta, tamaki ekiladi. Chetga chiqarish uchun kartoshka, sitrus mevalar yetishtiriladi. Ipak qurti boqiladi. Asalarichilik, oʻrmon xoʻjaligi rivojlangan. Hududining 70% oʻrmon bilan qoplangan. Sal, qaragʻay, tik, qayin va boshqa daraxtlar hamda dorivor oʻsimliklar ham oʻsadi. Foydali qazilmalardan koʻmir, ohaktosh, korund, oq gil konlari topilgan. Yogʻochsozlik, sement, oziq-ovqat, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar mavjud. Shillong shahri yaqinida aeroport bor. Turistlar koʻp keladi.

## Manbalar
Peter Medawar

**Peter Medawar** (28-fevral 1915, Rio-de-Janeyro – 2-oktyabr 1987, London) — ingliz biologi, London qirollik jamiyatining aʼzosi (1949). Oksford universitetining Modlin kollejini tugatgan (1938). Ilmiy izlanishlari toʻqimalarni oʻstirish muammolari, shuningdek, organizmning toʻqimalarni koʻchirib oʻtkazish (transplantatsiya)ga beradigan javob reaksiyasini tadqiq etishga oid. U "orttirilgan immunologik tolerantlik" hodisasini kashf etgan. Medawar "Individiumning noyobligi" (1957), "Insonning kelajagi" (1960) va boshqa falsafiy asarlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1960, M. Byornet bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Medal

**Medal** (frans. medaille, lotincha metallum — metall) — biror voqea, arbob yoki joy sharafiga chiqariladigan, odatda 2 tomoniga tasvir tushirilgan va (yoki) yozuvi boʻlgan, koʻpincha, doyra, tuxumsimon yoki koʻpburchakli shakldagi, har xil oʻlchovli metall nishon. Aksariyat hollarda oltin, ku-mush, bronzadan tayyorlanadi. M. Qadimgi Rimdayoq maʼlum edi. Lekin M. yasash sanʼati 14—15-asrlarda boshlangan (Italiya, Vizantiya). M. davlat yoki jamoatchilik mukofoti sifatida alohida xizmatlar, mardlik uchun, fan, madaniyat, sport sohasidagi katga yutuqlar uchun, yubiley sanalari munosabati bilan esdalik uchun, bironbir voqeada ishtirok etganlik uchun beriladi (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari).

## Yana qarang
*Oltin medal
*Kumush medal
*Bronza medal
*Olimpiyada medali

## Manbalar
Medal yasash sanʼati

**Medal yasash sanʼati**, medalyerlik — tasviriy sanʼat (haykaltaroshlik)ning alohida sohasi; tanga va medal quyish uchun qolip, ularni zarb qilish uchun tamga (shtempel) yasash sanʼati, gliptika turi. Xom ashyo sifatida mayda shakllarni anik, bera oladigan mustahkam va shaklga oson beriluvchan metallar (mis, kumush, oltin va boshqalar)dan foydalaniladi. Nafis sanʼatning rivojlanish qonuniyatlariga boʻysungan Medal yasash sanʼatis. bir qator oʻziga xos xususiyatlarga ega: berilgan shakl (asosan, aylana) ichiga tasvirni joylashtirish, tasvir bilan yozuv uygʻunlashtirilgan kompozitsiya yaratish, tasvirda ramz, nishon, majozlarni keng qoʻllash va boshqa Medal yasash sanʼatis.ning yuzaga kelishi tanga pullarning paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Tanga zarb qilish miloddan avvalgi 8—7-asrlar (Lidiya va Yunoniston)da yuzaga kelgan. Tanga yasashda kandakori usulida tasvir tushirilgan bosma metall tamgʻalar qoʻllangan, ayrim hollardagina, ayniqsa, yirik tangalarni kuyishda sopol va gips qoliplardan foydalanilgan. Yunoniston tangalari uncha katta boʻlmagan va bir tomoniga ixcham va aniq tasvir ishlangan. Miloddan avvalgi 5—4-asrlarda tangalar yiriklashgan, ularga koʻp shaklli kompozitsiyalar joylashtirilgan; ellin davri (miloddan avvalgi 4—1-asrlar)da kompozitsiyaga hukmdorlarning portretlari, yozuvlar kiritilgan. Sharqda tangalarga yozuvlar (asosan, arab yozuvi) naqsh darajasida jozibador qilib ishlangan.

14—15-asrlar chegarasida Italiyada Uygʻonish davrida medal (yodgorlik nishoni) paydo boʻlgan. Italiya medallari kompozitsiyasining soddaligi, umumlashma shakllarning kenglikda erkin va uygunlikda joylanishi bilan ajralib turadi. 17-asrda metallurgiyada oʻta qattiq poʻlat qoliplar tayyorlashga imkoniyatlar yaratilgani Medal yasash sanʼatis.ni rivojlantirdi, tanga va medallarni koʻplab tayyorlash imkoni tugʻildi. Turli davrlar (ayniqsa, 19—20-asrlar)da tasviriy sanʼatda boʻlgani kabi Medal yasash sanʼatis. da ham turli (barokko, ampir, romantizm, impressionizm, kubizm va boshqalar) sanʼat oqimlarining taʼsiri kuzatiladi, ular taʼsirida soha ustalari yangi ifoda (ayniqsa, shakliy) vositalarini izladilar, qoʻlladilar; tangalar tayyorlashda yangi texnik vositalar qoʻllandi.

Zamonaviy Medal yasash sanʼatis. zamonaviy texnika yutuklari va badiiy ifoda vositalarini qoʻllagan holda rivojlanmoqda; yaratilayotgan medal va tangalardagi tasvirlar koʻtarinki ruhi, dadil va oʻtkir kompozitsiya yechimi, ifodali umumlashma obrazi, nafis shakli, rangbarang ijro usuli va badiiy uslublari bilan ahamiyatli. Tarixiy voqe-alar, muhim sanalar, fan va texnika yutuklari, jamoat va davlat arboblari va boshqa medal va tangalarda oʻz ifodasini topmoqda.

Oʻzbekistonda Medal yasash sanʼatis. sohasida S. Sharipov, V. Malaxov, A. Mamajonov va boshqa samarali ijod qilmoqda.

Tursunali Qoʻziyev.

## Manbalar
Medan

**Medan** — Indoneziyadagi shahar. Shimoliy Sumatra provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,9 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Sumatra orolning shim.-gʻarbida, Malakka boʻgʻozidagi port. Tamaki, kauchuk, choy, sizal yetishtiriladigan qishloq xoʻjaligi rayonining yirik savdo markazi. Oziq-ovqat, qogʻoz, rezinatexnika, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzey bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Katta masjid, sobiq Dexli sultonligi hokimi saroyi saqlangan.

## Manbalar
Medeya

**Medeya** — Kolxida malikasi. M. ismi argonavtlar haqidagi yunon mifologiyasi bilan uzviy bogʻliqsir. M. afsungarlikni onasidan oʻrgangan. Yason boshchiligidagi argonavtlar oltin terini olib ketish uchun Kolxidaga kelishganda Gera va Afrodita M. qalbida Yasonga nisbatan muhabbat olovini yoqqanlar. M.ning moʻʼjizakor surtma malhami Yasonni qudratli va oʻtda yonmas qiladi, u olov purkayotgan buqalarni oʻziga boʻysundiradi, ular bilan katta dalani haydaydi; M. afsun qilib oltin terini qoʻriqlayotgan ilonni uxlatib qoʻyadi va Yason oltin terini qoʻlga kiritadi. Kelishuvga koʻra, M.ning xizmatlari evaziga Yason unga uylanishi va oʻzi bilan Yunonistonga olib ketishi lozim edi. Ancha mashaqqatlarni yengib ular Yunonistonga yetib olganlar. M. Yason bilan 10 yil turmush kechirgach, Yason unga xiyonat qilgan. Bundan gʻazablangan M. uning yosh qalligʻini va otasini oʻldirgan. Bunda u kelinga qilingan sovgʻa — zaharlangan koʻylak va tojdan foydalangan. Shu zahoti M. Yasondan boʻlgan oʻzining ikki farzandini ham oʻldirgan, oʻzi esa ajdarho qoʻshilgan aravada Afinaga, Egey huzuriga qochgan. Mifning bir variantiga koʻra, M. Kreont vafot etgach, Korinf pod-shosi boʻlgan; krrinflik ayollar yovvoyi va afsungar M.ning hukmronligidan xalos boʻlish uchun uning 14 bolasini Akrandagi M. panoh topgan Gera mehrobi yonida oʻldirganlar. Afinada.M. Egeyga oʻgʻil farzand — Medni tugʻib beradi. Biroq shohning oʻgʻli Tezeyni zaharlashga harakat qilgani uchun u yerdan ham haydalgan. M. umrining oxirgi damlarini oʻgʻli bilan Kolxidada oʻtkazgan. Bu yerda u otasini qayta taxtga oʻtqazgan, uning dushmani — amakisi Persesni esa oʻldirgan; boshqa bir rivoyatga koʻra, Kolxida podshoxligini u oʻgʻli Medga bergan, uning nomidan ular bosib olgan mamlakat Mediya (Midiya) deb atalgan.

## Manbalar
Mediana

**Mediana** ( – oʻrta) – G uchburchak medianasi – uchburchakning bir uchi bilan shu uchi qarshisidagi tomoni oʻrtasini tutashtiruvchi kesma. Uchburchakning uchala medianalari bir nuqtada kesishadi va kesishish nuqtasida uchburchak uchidan hisoblaganda 2 : 1 nisbatda boʻlinadi. Uchburchak medianalarining kesishish nuqtasi, uning ogʻirlik markazi bilan ustma-ust tushadi. 2° tetraedr (uchburchakli piramida) medianasi – tetraedr bir uchi bilan shu uchi qarshisidagi yoq ogʻirlik markazini tutashtiruvchi kesma. Tetraedrning toʻrttala medianasi bir nuqtada kesishadi; 

## Asosiy nisbatlar
Mediananing uzunligini hisoblash uchun uchburchak tomonlarining uzunliklari maʼlum boʻlganda, Apolloniy teoremasi qoʻllanadi (Styuart teoremasi orqali yoki parallelogrammaga choʻzilgan va kvadratlar yigʻindisining parallelogrammasidagi tenglikdan foydalanib olingan). yon tomonlari va diagonallar kvadratlari yigʻindisi:

: m_a = \dfrac{1}{2}\sqrt {2 b^2 + 2 c^2 - a^2}, 

: m_b = \dfrac{1}{2}\sqrt{2 a^2 + 2 c^2 - b^2}, 

: m_c = \dfrac{1}{2}\sqrt{2 a^2 + 2 b^2 - c^2}, 

: bu yerda m_a,\ m_b,\ m_c mos ravishda a,\ b,\ c uchburchak tomonlari medianalaridir.

Xususan, ixtiyoriy uchburchakning medianalari kvadratlari yigʻindisi uning tomonlari kvadratlari yigʻindisining 3/4 qismini tashkil qiladi:
: m_a^2 + m_b^2 + m_c^2 = \frac34 (a^2 + b^2 + c^2).
Aksincha, uchburchakning ixtiyoriy tomonining uzunligini medianalarda ifodalash mumkin:

: a = \frac{2}{3} \sqrt{-m_a^2 + 2m_b^2 + 2m_c^2} = \sqrt{2(b^2+c^2)-4m_a^2} = \sqrt{\frac{b^2}{2} - c^2 + 2m_b^2} = \sqrt{\frac{c^2}{2} - b^2 + 2m_c^2},

: b = \frac{2}{3} \sqrt{-m_b^2 + 2m_a^2 + 2m_c^2} = \sqrt{2(a^2+c^2)-4m_b^2} = \sqrt{\frac{a^2}{2} - c^2 + 2m_a^2} = \sqrt{\frac{c^2}{2} - a^2 + 2m_c^2},

: c = \frac{2}{3} \sqrt{-m_c^2 + 2m_b^2 + 2m_a^2} = \sqrt{2(b^2+a^2)-4m_c^2} = \sqrt{\frac{b^2}{2} - a^2 + 2m_b^2} = \sqrt{\frac{a^2}{2} - b^2 + 2m_a^2},

: bu yerda m_a, m_b, m_c uchburchakning mos tomonlariga medianalar, a, b, c uchburchakning tomonlari.
Har qanday uchburchakning maydoni S, uning medianalari uzunligi bilan ifodalangan:
: S = \frac{4}{3} \sqrt{\sigma (\sigma - m_a)(\sigma - m_b)(\sigma - m_c)},

: bu yerda \sigma = (m_a + m_b + m_c)/2 mediana uzunliklari yigʻindisining yarmi.

## Yana qarang

* Mediana (statistika)

## Manbalar
Mediatorlar

**Mediatorlar** ( — vositachi) yoki **neyrotransmitterlar** — fiziologik faol moddalar, nerv qoʻzgʻalishining kimyoviy vositachilari. Molekulalari hujayra membranasining maxsus retseptorlari orqali reaksiya koʻrsatish va membrananing muayyan ionlarni oʻtkazish xususiyatini oʻzgartirish xossasiga ega boʻlib, taʼsirot potensiali — faol elektr signalini hosil qiladi (generatsiyalaydi). Mediatorlar nerv impulslari taʼsirida ajralib chiqib, ularning nerv uchidan ishchi aʼzoga va bir nerv hujayrasidan boshqasiga oʻtishida ishtirok etadi. Istalgan aʼzo yoki toʻqima taʼsirlanganda teri, shilliq qavatlar, muskullar, boʻgʻimlar va barcha ichki aʼzolarga kirgan nerv oxirlarida nerv impulsi — signal hosil boʻlib, u sezuvchi tolalar orqali markaziy nerv sistemasi (orqa va bosh miya)ga yetkaziladi. Undan impuls harakatlantiruvchi nervlar orqali muskullarga keladi va ularni javob reaksiyasiga chorlaydi. Impulsning miya hujayralarini qoʻzgʻatishi va soʻng harakatlantiruvchi nerv oxiridan muskullarga oʻtishi uchun kimyoviy vosita — mediator zarur. Avstriya fiziologi va farmakologi O.Levi nervlar qoʻzgʻalganda biologik faol moddalar ajralib chiqib tegishli aʼzoni faol holga keltirishini tajriba yoʻli bilan aniqladi (1921-yil). Elektron mikroskopik tekshirishlardan Mediatorlar nerv oxirlarining nerv xujayra tanasi bilan tutashgan joyda — sinapslarda mavjud boʻlgan koʻp sonli pufakchalarda hosil boʻlishi maʼlum boʻldi. Nerv qoʻzgʻalganda (qarang Qoʻzgʻalish) sinaptik pu-fakchalarning bir qismi yoriladi va ulardagi omil nerv yoki muskul xujayrasining membranasi bilan oʻzaro taʼsirlanib, ushbu xujayrani qoʻzgʻatadi. Bu sekretor jarayonni nazorat qilishda S" ionlarining ahamiyati katta. Faqat qoʻzgʻalishda emas, balki markaziy va periferik nerv sistemasining barcha boʻlimlari tormollash anda ham (qarang Tormozlanish) Mediatorlar ajralishi aniqlangan. Mediatorlar qatoriga atsetilxolin, dofamin, adrenalin, noradrenalin, serotonin, gistamin, simpatii, qator neyropeptidlar (ensefalinlar va boshqalar), maʼlum bir aminokislotalar (glutamin, asparagin, glitsin va boshqalar) kiradi. Mediatorlarni oʻrganish fiziologiya (gumoral regulyasiya), farmakologiya (markaziy va vegetativ nerv sistemasining faoliyatini kuchaytiradigan va susaytiradigan trankvilizatorlar, ganglioblokatorlar sintez qilinishi), neyrojarrohlikda muxim klinik ahamiyatga ega.

## Manbalar
Eduardas Mejelaytis

**Eduardas Benyaminovich Mejelaytis** (1919.3.20, Litva Respublikasi — 1999, Vilnyus) — Litva xalq shoiri (1974). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1943). Ijodi 1935-yildan boshlangan. Dastlabki sheriy toʻplamlari ("Lirika", 1943; "Vatan shamoli", 1946) Litva xalq qoʻshiklari, ertak va afsonalari ruhi bilan sugʻorilgan boʻlib, ularda ayni paytda Salomeya Neris lirikasiga xos xususiyatlar sezilib turadi. "Qardoshlik dostoni" (1954) "Begona toshlar" (1957), "Yulduzlar etagida" (1959), "Kaxrabodagi quyosh" (1961), "Avtosurat. Avialavhalar" (1962), "Janubiy manzara" (1963), "Kardiogramma" (1964), "Sozim" (1974) kabi sheʼriy toʻplamlar muallifi. Mejelaytis bu asarlarida shakliy izlanishlarga alohida eʼtibor bergan holda voqelikni chuqur falsafiy idrok etish, lirik qahramonning ruhiy olami va mohiyatini murakkab obrazlar silsilasida ochishni oʻzining asosiy ijodiy tamoyiliga aylantirib bordi. Mejelaytis "Inson" (1961) sheʼrlar kitobida oʻziga zamondosh inson obrazini kosmik kengliklarni oʻzlashtira boshlagan xalqning timsoli, oʻzgarib borayotgan jamiyatning toʻla qonli egasi sifatidagi obrazini yaratdi. Ushbu asar shu davrda oʻzbek sheʼriyatida inson obraziga eʼtiborning kuchayishi, inson va ezgulik mavzuining katta mavqe kasb etishiga turtki berdi.

Mejelaytis lirik sheʼriyat bilan birga esse janrida ham samarali ijod qilgan. Uning "Lirik etyudlar" (1964), "Non va soʻz" (1965), "Tungi kapalaklar" (1966), "Bu yer — Litva" (1968), "Antakolnis barakkosi" (1971), "Monologdar" (1981), "Soz va moybaliq" (1984) kabi kitoblaridan yoshlik xotiralari, Litva shoirlarining va oʻzining ijodiy tajribalari haqidagi, Litva madaniyati va sheʼriyat haqidagi oʻy-mulohazalari oʻrin olgan. "Inson" sheʼriy toʻplami oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1963).

## Adabiyot
* Makarov A.N., Eduardas Mejelaytis, M.. 1966.

## Manbalar
Vladimir Mejov

**Vladimir Izmailovich Mejov** [1830.17(29).5, Saratov - 1894.17(29).5, Peterburg)] — bibliograf. Peterburg ommaviy kutubxonasida ishlagan (1851—60). Mejov tarix, geografiya, etnografiya, huquq, adabiyotga oid bir qancha bibliografik asarlar yaratgan. Uning , ayniqsa, 416 jildli Oʻrta Osiyo va Turkiston oʻlkasiga oid asarlar va maqolalar toʻplami — "Turkiston toʻplami" mashhur (unga ilova etilgan 3 jildli sistemali va alfavitli koʻrsatkich ham mustaqil bibliografik ahamiyatga ega). Bu toʻplam Oʻrta Osiyoning hamma sohasiga oid 1867—87 yillardagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan eng boy manba hisoblanadi. Mazkur asar Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston milliy kutubxonasi fondida saqlanadi.

## Manbalar

## Adabiyot
* Kasimova A. G., Bibliotechnoye delo v Oʻzbekistane, T.. 1968.
* Bibliografiya Azii, 1—2-j.lar, T., 1891-94.
Medelin

**Medelin** —Kolumbiyaning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, Markaziy Kordilyera togʻlari orasidagi vodiyda. Antyokiya departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,6 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Panamerika shossesidagi muhim transport tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Konchilik (oltin, kumush, platina, koʻmir) va toʻqimachilik (tarmoqning 4/5 qismi) sano-atlari rivojlangan. Qora metallurgiya, kimyo, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sano-ati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Kofe savdosi markazlaridan. Universitet bor. Shaharga 1675-yilda asos solingan.

## Manbalar
Medeu

**Medeu** — yirik xalqaro sport majmui. Qozogʻistonning Orqa Ili Olatovida, Olmaota yaqinida, dengiz sat-hidan 1691 m balandlikda joylashgan. 1951 i. ochilgan. 1970—72 yillarda taʼmirlangan. Sunʼiy yaxmalak bilan qoplanadigan maydoni 10,5 ming kv. m; 12,5 ming oʻrinli stadioni bor. Konkida yugurish, figurali uchish, koptokli xokkey boʻyicha mashgʻulotlar va musobaqalar oʻtkaziladi.

## Manbalar
Mezana

**Mezana** (arab.) — minoraning yuqori qismi, Muazzin azon aytadigan joy. Biror bino (peshtoq, darvozaxona) ustiga qurilishi mumkin. M. aylana shaklida va koʻp qirrali boʻladi. Koʻpincha, ravoqsimon darchalar qatoridan iborat. Ichki devorlari ganch bilan naqshlanadi, tashqarisi minoraning umumiy bezagiga mos holda sirkor parchinlar bilan bezatiladi. M.ning tepasi gumbazcha (qubba) bilan yopiladi, baʼzan ochiq boʻlishi ham mumkin. Ayrim hollarda guldasta yoki burjlshz ham M. vazifasini oʻtagan.

## Manbalar
Mezen

**Mezen** — Komi Respublikasi va RF Arxangelsk viloyatidagi dare. Uzunligi 966&nbsp;km, havzasining maydoni 78 ming km². Timan kryaji gʻarbiy yon bagʻridagi botqokliklardan boshlanib, Oq dengizning Mezen qoʻltiqchasiga quyiladi. Yomgʻir, qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 886 m³/sek. Qishda muzlaydi. Yogʻoch oqiziladi. Quyilish yeridan 371&nbsp;km (bahorda 650&nbsp;km) masofada kema qatnaydi. Baliqovlanadi. M. boʻyida Mezen shahri joylashgan.

## Manbalar
Mezo..

**Mezo..**, MEZ... (yun. mesos — oʻrta, oraliq) — oʻzlashma qoʻshma soʻz boʻlagi. Oʻrtacha hajm va kattalikni yoki oraliq holatni ifodalaydi (mas, mezozoy erasi, mezolit).

## Manbalar
Mezoderma

**Mezoderma** (yun. mezo – oʻrta va derma – teri) – gʻovaktanlilar va boʻshliqichlilardan tashqari hamma koʻp hujayrali hayvonlar homilasi rivojlanishining gastrula bosqichida hosil boʻladigan oʻrta qavati. Hayvonlarda mezoderma har xil yoʻl bilan vujudga keladi. Embrional rivojlanishda mezoderma varaqlari oraligʻida selom hosil boʻladi va mezoderma somitlar (segmentlar)ga ajraladi. Keyinchalik har bir somitdan muayyan toʻqima va organlar rivojlanadi. Masalan, miotomlardan – koʻndalang-targʻil muskullar, dermatomlardan – teri, sklerotomlardan – togʻay va suyaklar hosil boʻladi.

## Manbalar
Mezozoy burmalanishi davrlari

**Mezozoy burmalanishi davrlari** — mezozoy erasi davrida namoyon boʻlgan tektonikmagmatik faollik, togʻ hosil boʻlish va granit intruzivli magmatizm davrlari. Mezozoyda dastlabki va yirik burmalanish trias oxiri va yura boshida sodir boʻlgan va Yevrosiyoning gʻarbida erta kimmeriy va sharqida hindchin (indosin) nomlari bilan maʼlum. Erta kimmeriy-hindchin deformatsiyalari katta maydonni (Hindixitoy, Eron togʻligining shim.-sharqi, Mangʻishloq va Taymir yarim orollari, shim. Dobruja va Shimoliy Amerika Kordilyera togʻlarining ayrim qismlari) qamrab olgan. Erta kimmeriydan keyin boshlangan kechki kimmeriy tektonik davri and, nevada, kolima, arauka vab. nomlar bilan maʼlum. U yuraning oxiri — boʻr boshlarida boʻlib oʻtgan va areali Tinch okean burmali halqasidan iborat. Mezozoy burmalanishining uchinchi yirik davri boʻrning oʻrtalariga va, ayniqsa, oxiriga toʻgʻri keladi. Uning namoyon boʻlishi butun Alp-Himolay mintaqasi boʻylab maʼlum. Mezozoy granit hosil boʻlishi jarayoni Tinch okean halqasidan tashqari rayonlarni, jumladan, Sharqiy Osiyoda ayrim hududlarni (Aldan qalqoni, Baykalorti, Mongoliya va Xitoyning sharqi) ham qamrab olgan. Mezozoy tektogenezi rangli metallar (mis, molibden, qalay, volfram va boshqalar), shuningdek, oltin konlarining hosil boʻlishi bilan birga kechgan. Baʼzi tadqiqotlar Mezozoy burmalanishi davrlarid.ni Alp burmalanishi davri bilan qoʻshib, bitta Alp tektogenezi sikli shaklida qaraydilar.

## Adabiyot
* Tektonika Yevrazii, M., 1966.

## Manbalar
Mezon

**Mezon** (arab. — tarozi) — 1) zodiak yulduzlar turkumi (). Ung yorugʻ yulduzi 2,6 vizual yulduz kattaligida Ilon, Ilon eltuvchi, Aqrab, Sunbula yulduz turkumlari orasida joylashgan. Oʻzbekistonda qish oxiri, bahor va yoz boshlarida koʻrinadi;

2) shamsiya (Quyosh yili) boʻyicha yettinchi oy. 21-sentabrdan 21-oktabrgacha boʻlgan vaqtga toʻgʻri keladi.

## Manbalar
Mezonin

**Mezonin** (ital. mezzanino) — turar joy binosining (uncha katta boʻlmagan) oʻrta qismi tepasiga qurilgan xona, koʻpincha boloxonali boʻladi. Yevropada 19-asrda tosh va yogʻochli M.li uylar keng tarqalgan. Oʻrta Osiyoda yakka tartibdagi xonadonlarning boloxonali uy turi.

## Manbalar
Mezonlar

**Mezonlar** (yun. mesos — oʻrta oraliq) — oʻzaro kuchli taʼsirlashadigan zarralar (adronlar) qatoriga kiradigan beqaror elementar zarralar. M. barion zaryadi yoʻqligi va nolga teng yoki butun sonli spinga ega boʻlgan barionlardan farq qiladi. Dastlab kashf etilgan p- va K-mezonlar massasining proton hamda elektron massalari oraligʻida turishi bu elementar zarralarning M. deb atalishiga sabab boʻlgan. ya-mezon va K-mezonning atom yadrolari, shuningdek, nuklonlar bilan oʻzaro taʼsiri elektromagnit oʻzaro taʼsirga nisbatan juda kattadir. M.ning koʻpchiligi kosmik nurlarning atom yadrolari bilan toʻqshanuvini oʻrganishda aniqlangan.

M.ning umumiy va asosiy xossalaridan biri, ularning oʻz-oʻzidan yemirilish (parchalanish) xususiyatidir. M.ning atom yadrolari, nuklonlar va boshqa elementar zarralar bilan taʼsirlashuvi va sochilishidan elementar zarralar strukturam, taʼsir parametrlari, rezonans zarralar, oʻzaro taʼsirdagi zarralar xossalari kabi muhim natijalar olingan.

## Manbalar
Mezopauza

**Mezopauza** (mezo... va lotincha pausa, yun. pausus — toʻxtash, tugash) — mezosfera bilan termosfera oraligida joylashgan oʻtish qatlami. Balandligi 86 —90 km ni tashkil etadi (qarang Atmosfera). 

## Manbalar
Mezorelyef

**Mezorelyef** (mezo ... va relyef) — makrorelyef va mikrorelyef oʻrtasidagi oraliq holatini egallab turgan relyef shakllari (vodiy, botsh va boshqalar).

## Manbalar
Mezozoy eratemasi

**Mezozoy eratemasi** (ERASI) (mezo... va yun. zoe — hayot), mezozoy — fanerozoy eoniniyag oʻrta yirik boʻlinmasi va Yer geologik tarixining shunga muvofiq erasi. Mezozoy eratemasi 230 mln. yil avval boshlangan, 163 mln. yil davom etgan. Mezozoy eratemasini dastlab 1841-yil ingliz geologi J. Fillips ajratgan. 3 sistema (davr)ga boʻlinadi: trias, yura va boʻr. Mezozoy eratemasida hozirgi materiklar oʻz shakliga ega boʻla boshlagan va ehtimol okeanlardagi botiklar ham oʻsha davrda shakllangan. Paleozoy erasi oxirida barcha qad. platformalar dengiz sathidan koʻtarilgan va gersin burmalanishi natijasida vujudga kelgan togʻ sistemalari bilan oʻralgan. Ayrim platformalar tutashgan, quruqlik maydoni beqiyos koʻpaygan. Janubiy yarim sharda qad. Gondvana materigi katta maydonni egallab turgan. Mezozoy boshlanishi bilan Yer poʻstining materik qismlari choʻkib dengiz transgressiyasi kuchaygan. Gondvana materigi Afrika, Janubiy Amerika, Avstraliya, Antarktida materiklariga va Hindiston yarim orol massiviga ajralib ketdi. Yura davridan boshlab qad. platformalarning koʻp qismini dengiz bosdi. Janubiy Yevropa va Jan.-Gʻarbiy Osiyoda chuqur bukilmalar shakllana boshladi. Shunday bukilmalar Tinch okean tubi chekkalaridagi Yer poʻstida ham sodir boʻldi. Bunday jarayon bur davrining oxirigacha davom etdi. Sungra materiklar koʻtarilib, dengiz sathi qisqardi. Mezozoy eratemasida burmalanish, togʻ hosil boʻlishi va magmatizm juda kuchaydi. Trias va yura davri dengiz yotqiziklariga qora gil va gilli slanetslarning qalin qatlamlari xos. Iklimiy zonallik bur davrida hozirgiga yaqin boʻlgan. Mezozoyda iqlim sernamligi ortgan. Moʻʼtadil iqlim mintaqalarida katta maydonni igna bargli oʻrmonlar, paporotnik va boshqa egallagan. Botqokli oʻrmonlarda hosil boʻlgan torfli yotqiziqlardan keyinchalik kumir qatlamlari vujudga kelgan. Trias davrida ayrim joylarda vulkanlar faoliyati bilan bogʻliq tuf va lavaning qalin qatlamlari hosil buldi. Yura davrida kattagina maydonlarni dengiz suvi bosdi. Oʻsimliklar orasida ochiq urugʻlilar hukmron mav-qeni egalladi. Yura va boʻr davrida ulkan reptiliyalar koʻpaydi. Ularning xillari koʻpayib, suv va qurqlik kaltakesaklariga (dinozavrlar va pterozavrlar) boʻlindi. Yurada mayda sut emizuvchilar va dastlabki tishli qushlar paydo boʻldi.

Bu davrining urtalaridan yopiq urugʻli oʻsimliklar hukmron boʻlib, hozirgacha shu mavqeini saqlab kelmoqda. Nam sevuvchi oʻsimliklap esa kamaydi. Hasharotlar keng tarqala boshladi. Sut emizuvchilar sudraluvchilarni siqib chiqardi. Mezozoy eratemasi oxirida dinozavrlar yoʻqolib ketdi.

Mezozoy eratemasi davomida dengiz florasi va faunasi ham ancha oʻzgaradi. Plastinkajabrali va qorinoyoqli mollyuskalar rivojlandi. Boshoyoqlilardan ammonitlar va belemnitlar, ignatanlilardan dengiz kirpisi va dengiz liliyasi koʻpaydi. Suyakli baliqlar hukmron mavqeni egalladi. Mezozoy eratemasi adogʻida ulkan dengiz reptiliyalari, ammonitlar, belemnitlar va boshqa yoʻqolib ketdi.

Foydali qazilmalardan Mezozoy eratemasi yotqizikdarida qoʻngʻir koʻmir va toshkoʻmir, neft, choʻkindi temir rudasi, boksit, fosforit, tosh tuzi, oltin, kumush, mis, qoʻrgʻoshin, rux, qalay konlari bor.

## Manbalar
Mezoiqlim

**Mezoiqlim** (mezo... va iqlim) — tub maʼnodagi iqlim bilan mikroiqlim orasidagi iqlimiy sharoitlar. Nisbatan kichik xudud iqlimi. Mas, kichik togʻ vodiysi iqlimi, shahar iqlimi, sohil iqlimi va hokazo. M. taxminan mahalliy iqlim tushunchasiga mos keladi.

## Manbalar
Mezosfera

**Mezosfera** (mezo … yun. sphaira – shar) – stratosfera ustida joylashgan, qalinligi 50&nbsp;km dan 80 – 85&nbsp;km gacha balandlikdagi atmosfera qatlami. M.dan yukrrida ionosfera boshlanadi. M.ning quyi qismidagi temperatura 0° atrofida boʻlsa, yuqori qismida 90° gacha yetadi (qarang Atmosfera).

## Manbalar
Mezotermal konlar

**Mezotermal konlar** (mezo ... va therme — issiqlik) — foydali qazilmalarning gidrotermal konlari sinflaridan biri; Yer qaʼrining 5000 m chu-qurligigacha qatlamlarida juda katta bosim ostidagi va 300—200° temperaturali sirkulyasiyalovchi minerallashgan qaynoq suv aralashmalarining mineral massasi yotqiziqlaridan vujudga keladi. Ular tomirlar, qatlamli tanalar va notoʻgʻri shaklli yotqiziqlar hosil qiladi. Dastlab amerikalik geolog VLindgren tomonidan ajratilgan (1907).

## Manbalar
Mezofill

**Mezofill**, barg parenximasi (mezo – va yun. phyton – barg) – oʻsimlik bargining etli qismi yoki asosiy toʻqimasi.

## Manbalar
Mezofitlar

**Mezofitlar** (mezo ... va yun. phyton — oʻsimlik) — oʻrtacha namlikdagi tuproqsa oʻsadigan oʻsimliklar. Suvga boʻlgan talabiga koʻra, gigrofitlar bilan kserofitlar orasida turadi. Moʻtadil mintaqalarda koʻp uchraydy. M.ning bargi yirik, och yashil, idsizi yuza joylashadi. M.ga koʻpgina qishloq xoʻjaligi ekinlari va begona oʻtlar kiradi. Mas, yovvoyi xina, oqsoʻxta, sariqbosh, sebarga, gʻoʻza, kartoshka, pomidor, sabzi, bodring , beda va boshqa 

## Manbalar
Mezrob

**Mezrob**, mizrob (arab. — urish quroli) — musiqada torli sozlarni chertib yoki tirnab chalishda qoʻllaniladigan maxsus moslamalar nomi. M. turli shakllarda (odatda, uchi ingichkalashgan, oʻtkir) boʻlib, yogʻoch, qattiq teri, suyak, hayvon shoxi, metall, soʻnggi davrda plastmassalardan yasaladi. Oʻzbek va tojik tanburchilari barmoq uchiga kiyiladigan noxukdan, uygʻur tanburchilari poʻlat simdan foydalanishadi. Oʻtmishda sozandalar tanburni oʻng qoʻl koʻrsatkich barmogʻining oʻstirilgan tirnogʻi yordamida ham chertishgani maʼlum. M.li cholgʻulardan ud, qonun, rubob, tor, soz, mandolina, gitara va boshqalarda qoʻllaniladigan moslamalar hozirda mediator, plektr deb ham yuritiladi. M. soʻzi baʼzan maqom nomlariga qoʻshilib, tanbur (yoki boshqa ayrim sozlar)ni ana shu maqomga moslab sozlanishini ham bildiradi. Masalan, M. i Rost, M. i Navo va hokazo.

## Manbalar
Otto Fritz Meyerhof

**Otto Fritz Meyerhof** (1884.12.4, Gannover - 1951.6.10, Filadelfiya) — nemis biokimyogari. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949). Tibbiyot doktori (1909). Filadelfiyadagi Pensilvaniya universiteti professor (1940-yildan). Asosiy ilmiy ishlari muskullarning qisqarishi biokimyosiga oid. Uglevodlarning fermentlar taʼsirida oʻzgarishi va u bilan bogʻlangan holda adenozintrifosfat qamda kreatinfosfatning oʻzgarishini tadqiq qildi. Ishlayotgan va tinch turgan muskullarda uglevodlarning anaerob parchalanishi bilan aerob sintezi oʻrtasidagi bogʻlanish (Paster-Meyergof sikli)ni taʼriflab berdi, uglevodlarning ki-myoviy oʻzgarishida ajralib chiqadigan energiya muskul qisqarishi jarayonida sarf boʻlishini aniqladi. Nobel mukofoti laureati (1922).

## Manbalar