Yelka chigali

**Yelka chigali** — pastki toʻrtta boʻyin nervlarning oldingi shoxi va birinchi koʻkrak nervi (C5, C6, C7, C8 va T1) tomonidan hosil qilingan nervlar tarmogʻidir. Ushbu chigal orqa miyadan, boʻyindagi c.cervicoaxillary orqali, birinchi qovurgʻa orqali qoʻltiq ostiga oʻtadi. U koʻkrak, yelka, bilak va qoʻlni afferent va efferent nerv tolalari bilan taʼminlaydi.

## Tuzilishi
Yelka chigali beshta *ildizga*, uchta *magistralga*, oltita *boʻlimga* (uchta old va uchta orqa) va beshta *shoxga* boʻlinadi. Beshta „terminal“ shoxchalar va boshqa koʻplab „terminaldan oldingi“ yoki „lateral“ shoxchalar, masalan, kurak nervi, koʻkrak qafasi nervi va uzun koʻkrak nervi boʻlib, ular chigalni uzunligi boʻylab turli nuqtalarda qoldiradi.

### Ildizlari
Beshta **ildiz** umurtqa nervlarning oldingi asosiy tarmoqlaridir, ular boʻyin muskullariga segmental tarmoqlar beradi. Yelka chigali besh xil darajada paydo boʻladi: C5, C6, C7, C8 va T1. C5 va C6 yuqori magistralni oʻrnatish uchun birlashadi, C7 doimiy ravishda oʻrta magistralni hosil qiladi va C8 va T1 pastki magistralni hosil qilish uchun birlashadi. Oldingi va orqa tarmoqlar esa mos ravishda C4 yoki T2 ni oʻz ichiga oladi. Dorsal kurak nervi yuqori magistraldan chiqadi va yelka suyagini orqaga tortuvchi va pastga aylantiruvchi rombsimon mushaklarni innervatsiya qiladi. Kurak osti nervi ham C5, ham C6 dan hosil boʻladi va innervatsiya qiladi, bu nafas olish paytida birinchi qovurgʻalarni koʻtarishni ham oʻz ichiga oladi. Uzun koʻkrak nervi C5, C6 va C7 dan hosil boʻladi. Bu nerv tishsimon oldingi mushakni innervatsiya qiladi, u yelka suyagini yon tomonga tortadi va barcha oldinga surish harakatlarida asosiy harakatlantiruvchi hisoblanadi.

### Poyalari
Ushbu ildizlar birlashib, poyalarni hosil qiladi:

* „superior“ yoki „upper“ (C5-C6)
* „middle“ (C7)
* „inferior“ yoki „lower“ (C8, T1)

### Boʻlimlari
Keyin har bir magistral oltita **boʻlinish** hosil qilish uchun ikkiga boʻlinadi:

* yuqori, oʻrta va pastki magistrallarning oldingi boʻlinmalari
* yuqori, oʻrta va pastki magistrallarning orqa boʻlinmalari
* tanani anatomik holatda kuzatganda, oldingi boʻlinmalar orqa boʻlinmalarga yuzaki boʻladi.
*

### Tarmoqlari
Koʻpgina tarmoqlar shnurlardan paydo boʻladi, lekin bir nechta tarmoqlar toʻgʻridan-toʻgʻri oldingi tuzilmalardan paydo boʻladi. Chapdagi beshtasi „terminal shoxlari“ deb hisoblanadi. Ushbu terminal shoxlari mushak-teri nervi, axilary nerv, radial nerv, medial nerv va bilak nervlaridir . Yon shnurdan chiqib ketishi tufayli mushak-teri nervi va medial nerv yaxshi bogʻlangan. Mushak-teri nervi hatto ularni yanada bogʻlaydigan medial nervga shoxcha yuborishi koʻrsatilgan.

## Yelka chigaliniFunksiyasi
Yelka chigali qoʻllarning terisi va mushaklarini nerv bilan taʼminlaydi, ikkita istisno bundan mustasno: trapezius mushaklari (orqa miya yordamchi nervi tomonidan taʼminlanadi) va qoʻltiq ostiga yaqin joylashgan teri maydoni (intercostobraxial nerv bilan taʼminlanadi). Yelka chigali simpatik magistral orqali chigal ildizlariga qoʻshiladigan kulrang tarmoq kommunikantlar orqali bogʻlanadi.

Yelka chigalining terminal shoxlari (mushak-teri n., qoʻltiq osti n., radial n., mediana n. va ulnar n.) barchasi oʻziga xos sezgi, harakatlantiruvchi va proprioseptiv funksiyalarga ega.

## Klinik ahamiyati

### Jarohat

Yelka chigalining shikastlanishlari qoʻlning turli qismlarining hissiyotiga yoki harakatiga taʼsir qilishi mumkin. Shikastlanish yelkaning pastga surilishi va boshning yuqoriga tortilishi natijasida yuzaga kelishi mumkin, bu esa nervlarni choʻzadi yoki yirtadi. Notoʻgʻri joylashish bilan bogʻliq jarohatlar odatda boshqa periferik nerv guruhlariga emas, balki yelka chigali nervlariga taʼsir qiladi. Yelka chigalini nervlari pozitsiyaga juda sezgir boʻlgani sababli, bunday jarohatlarning oldini olishning juda cheklangan usullari mavjud. Yelka chigalini jarohatlarining eng koʻp qurbonlari avtohalokat qurbonlari va yangi tugʻilgan chaqaloqlardan iborat.

Shikastlanishlar boʻyin yoki axillarning lateral boʻyin mintaqasiga (orqa uchburchakka) choʻzish, kasalliklar va yaralar sabab boʻlishi mumkin. Shikastlanish joyiga qarab, belgilar va alomatlar toʻliq falajdan behushlikgacha boʻlishi mumkin. Bemorning harakatlarni amalga oshirish qobiliyatini sinab koʻrish va uni normal tomoni bilan taqqoslash falaj darajasini baholash usuli hisoblanadi. Yelka chigalining keng tarqalgan shikastlanishi qattiq qoʻnish natijasida yuzaga keladi, bu yerda yelka boʻynidan keng ajraladi (masalan, mototsikl halokati yoki daraxtdan yiqilish). Ushbu choʻzilishlar chigalning yuqori qismlarining yorilishi yoki umurtqa shnurning ildizlarini olib tashlashi mumkin. Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda tugʻruq vaqtida boʻyinning haddan tashqari choʻzilishi natijasida sodir boʻlganda, yuqori boʻyin chigali shikastlanishi tez-tez uchraydi. Tadqiqotlar yangi tugʻilgan chaqaloqning vazni va jarohatlari oʻrtasidagi munosabatni koʻrsatdi, biroq jarohatni oldini olish uchun zarur boʻlgan tugʻish soni koʻpchilik tugʻilish vaznidan yuqori.

Yuqori yelka chigalining shikastlanishi uchun deltasimon, ikki boshli, yelka va yelka-bilak kabi C5 va C6 tomonidan taʼminlangan mushaklarda falaj paydo boʻladi. Yuqori oyoq-qoʻlning lateral tomonida sezuvchanlik yoʻqolishi ham bunday jarohatlar bilan tez-tez uchraydi. Pastki yelka chigalining shikastlanishi juda kam uchraydi, ammo tugʻruq paytida odam yiqilib sindirish uchun biror narsani ushlaganida yoki bolaning yuqori oyoq-qoʻlini haddan tashqari tortganda paydo boʻlishi mumkin. Bunday holda, qoʻlning qisqa mushaklari taʼsirlanadi va toʻliq musht holatini shakllantirishga qodir emas.

Preganglionik va postganglionik shikastlanishni farqlash uchun klinik tekshiruv shifokordan quyidagi fikrlarni yodda tutishni talab qiladi. Preganglionik shikastlanishlar oʻmrov darajasidan yuqori sezuvchanlikni yoʻqotish, aks holda sezilmaydigan qoʻlda ogʻriq, ipsilateral Horner sindromi va toʻgʻridan-toʻgʻri ildizlardan kelib chiqadigan shoxlar tomonidan taʼminlangan mushaklarning funksiyasini yoʻqotish, yaʼni kurak qanotiga olib keladigan uzun koʻkrak nervi falajiga olib keladi.

Oʻtkir plexsus branchialis nevriti — yelka sohasida kuchli ogʻriq paydo boʻlishi bilan tavsiflangan nevrologik kasallik. Bundan tashqari, shnurlarning siqilishi qoʻlda tarqaladigan ogʻriq, uyqusizlik, paresteziya, eritema va qoʻllarning zaifligiga olib kelishi mumkin.

#### Sport jarohatlari
Kontaktli sport turlarida, xususan, Amerika futboli sportida keng tarqalgan sport jarohati „stinger“ deb ataladi. Sportchi bu jarohatni yelka eksenel siqilish, fleksiyon yoki nerv ildizlari yoki yelka chigalining terminal shoxlarini kengaytirishga olib kelishi mumkin boʻlgan toʻqnashuvda olishi mumkin. Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy Akademiyasida futbolchilar oʻrtasida oʻtkazilgan tadqiqotda, tadqiqotchilar jarohatlanishning eng keng tarqalgan mexanizmi „yostiqni yelka suyagi bilan yuqori medial kurak oʻrtasida qoʻzgʻalmas yelka chigalining siqilishi“ ekanligini aniqladilar. Buning natijasi boʻyin sohasidan barmoq uchlarigacha tarqaladigan „yonish“ yoki „qichituvchi“ ogʻriqdir. Garchi bu jarohat faqat vaqtinchalik his-tuygʻularga sabab boʻlsa-da, baʼzi hollarda surunkali belgilarga olib kelishi mumkin.

#### Penetran yaralar
Koʻpgina penetratsion yaralar darhol davolanishni talab qiladi va ularni tuzatish oson emas. Misol uchun, yelka chigaliga chuqur pichoq jarohati nervni shikastlashi yoki kesishi mumkin.

#### Tugʻilish paytida shikastlanishlar
Yelka chigalining shikastlanishi yangi tugʻilgan chaqaloqlarni tugʻish paytida paydo boʻlishi mumkin, agar bosh tugʻilgandan keyin chaqaloqning oldingi yelkasi manipulyatsiyasiz yonbosh simfizdan pastga oʻtolmaydi. Ushbu manipulyatsiya chaqaloqning elkasining choʻzilishiga olib kelishi mumkin, bu esa unga darajada zarar etkazishi mumkin. Ushbu turdagi jarohatlar yelkama distosi deb ataladi. Yelka distosiyasi akusherlik yelka chigali falajiga (OBPP) olib kelishi mumkin, bu uning haqiqiy shikastlanishi. Qoʻshma Shtatlarda OBPP bilan kasallanish 1000 tugʻilgan chaqaloqqa 1,5%ni tashkil qiladi, Buyuk Britaniya va Irlandiya Respublikasida esa pastroq (1000 tugʻilgan chaqaloqqa 0,42). OBPP uchun maʼlum xavf omillari mavjud boʻlmasa-da, agar yangi tugʻilgan chaqaloqda Yelka distosiyasi boʻlsa, bu ularning OBPP xavfini 100 baravar oshiradi. Nervlarning shikastlanishi tugʻilish vazniga bogʻliq boʻlib, kattaroq yangi tugʻilgan chaqaloqlar shikastlanishga koʻproq moyil boʻladi, ammo bu tugʻish usullari bilan ham bogʻliq. Tirik tugʻilish paytida oldini olish juda qiyin boʻlsa-da, shifokorlar bolaning shikastlanish ehtimolini kamaytirish uchun aniq va yumshoq harakatlar bilan yangi tugʻilgan chaqaloqni tugʻishlari kerak.

### Shishlar
Yelka chigalida paydo boʻlishi mumkin boʻlgan oʻsmalar schwannomalar, neyrofibromalar va malign periferik nerv qobigʻining oʻsmalaridir .

### Tasvirlash
Yelka chigalini tasvirlash 1,5 T yoki undan yuqori magnit quvvatli MRI skaneri yordamida samarali amalga oshirilishi mumkin. Yelka chigalini oddiy rentgenografiya bilan baholash mumkin emas, KT va ultratovush skanerlash chigallarni maʼlum darajada koʻrinishini boshqarishi mumkin; shuning uchun MRI koʻp tekislik qobiliyati va qoʻshni tomirlar oʻrtasidagi toʻqimalari farqi tufayli boshqa koʻrish usullaridan koʻra yelka chigalini tasvirlashda afzallik beriladi. Odatda, T1 WI va T2 WI tasvirlari tasvirlash uchun turli tekisliklarda qoʻllanadi; ammo anatomiyani koʻproq baholash uchun qoʻshimcha maʼlumot toʻplash uchun asosiy ketma-ketliklarga qoʻshimcha ravishda MR Myelolography, Fiesta 3D va T2 kubi kabi yangi ketma-ketliklar ham qoʻllanadi.

### Anesteziyada

## Qoʻshimcha rasmlar

Fayl:Gray523.png|Yelka chigali yelka arteriyani o'rab oladi.
Fayl:Gray809.png|Qo'ltiq osti chuqurchasidagi o'ng yelka chigalining kurak nervlari.
Fayl:Axilla.jpg|Yelka chigalining tashqi (distal) qismi.
Fayl:Slide10b.JPG|Yelka chigali
Fayl:Branches of Brachial plexus.jpeg|Yelka chigalining shoxlarini ko'rsatadigan aql xaritasi
Fayl:Slide3ZEO.JPG|Orqa miya.Yelka chigali. Bosh miya. Pastki ko'rinish va tarmoqlanishi.
Fayl:Brachial plexus color.svg|Har bir nerv ildizining shoxlarga qo'shgan hissasini tasvirlash uchun ranglar yordamida yelka chigali diagrammasi.
Fayl:Brachial Plexus Logical Schematic.svg|Yelka chigali, shu jumladan C5-T1 ventral asosiy shoxining barcha tarmoqlari. 
Fayl:Spinal nerve no text.svg|Orqa miya nervining aralash tolalari


## Manbalar


## Bibliografiya

* 
* 

## Havolalar

* Brachial Plexus Injury/Illustration, Cincinnati Childrenʼs Hospital Medical Center
* Learn the Brachial Plexus in Five Minutes or Less by Daniel S. Romm, M. D. and Dennis A. Chu Chu, M. D. http://www.ama-assn.org/ama1/pub/upload/mm/15/brachial_plex_how_to.pdf
* Video of the dissected axilla and brachial plexus