open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Radiokimyo

**Radiokimyo** – radioaktiv elementlar va izotoplarning kimyoviy xossalarini, ularni ajratib olish, konsentrlash (toʻplash) fan va texnikaning turli sohalarida qoʻllash usullarini oʻrganadigan soha. Radiokimyo rivojlanish davrida bir necha bosqichni bosib oʻtdi. Radiokimyoning dastlabki 1-bosqichi 1898-yildan, yaʼni Pierre Curie va Marie Curie ilk tabiiy radioaktiv elementlar – poloniy va radiyni ajratib olishlaridan boshlandi. II boskich (1914—33)da tabiiy radioaktiv elementlarning kimyoviy tabiati oʻrganildi. Ill bosqich I.Kyuri va F. Jolio-Kyurilarning 1934-yilda sunʼiy radioaktiv izotoplarni kashf qilganlaridan keyin boshlandi. IV bosqich sunʼiy izotoplarning texnologiyasi bosqichi boʻlib, parchalanish zanjir reaksiyasining sanoat miqyosida amalga oshirilgan davri – 1944-yilga toʻgʻri keladi. Eng soʻnggi bosqichi 50-yil izotoplarni ajratib olish davrini oʻz ichiga oladi.

Hozirgi zamon Radiokimyosini quyidagi asosiy boʻlimlarga ajratish mumkin: umumiy radiokimyosi, yadro parchalanish kimyosi, radioaktiv elementlar kimyosi va amaliy radiokimyo.

Umumiy radiokimyo radioaktiv elementlar va izotoplarning fizik-kimyoviy qonuniyatlarini: radioaktiv elementlar va izotoplarning turli muhitda qanday shaklda uchrashini aniqlaydi, kichik „radiokimyoviy“ konsentratsiyadagi radioaktiv elementlarning xossalarini tekshiradi, radioaktiv moddalarning fazalararo taqsimlanish jarayonini oʻrganadi.

Yadro aylanishlari kimyosi yadro reaksiyalari va radioaktiv oʻzgarishlarda hosil boʻladigan mahsulotlarni va kimyoviy aylanishlarni oʻrganadi, yadro reaksiyalari va yadro aylanishlarida hosil boʻladigan izotoplarning turgʻun shakllarini aniqlaydi.

Radioaktiv elementlar kimyosi barqaror va uzoq, mavjud boʻluvchi izotoplari boʻlmagan elementlarni oʻrganadi. Radiokimyo usullari asosida oʻrganiladigan elementlar texnetsiy, prometiy, astat, uran, toriy, poloniy, radon, fransiy, radiy, aktiniy, protaktiniy va transuran elementlar, shuningdek, vodorodsimon atomlar: myuoniy, pozitroniy va mezoatomlardan iborat. Bu boʻlimga shartli ravishda yadro yoqilgʻisi texnologiyasini ham kiritish mumkin.

Amaliy radiokimyo nishonli birikmalar sintezini, radioaktiv izotoplarning fan va sanoatda (kimyo, fizika, geokimyo va boshqa tadqiqotlarda) qoʻllanishini oʻz ichiga oladi.

Radiokimyo usullari boshqa kimyoviy sohalarda (kolloid kimyo, kimyoviy kinetika va boshqalar) oʻrganiladigan qonunlar tadqiqotida ham keng oʻrin oldi. Elementlar va izotoplarni ularning radioaktiv nurlanishi yoki yadro aylanishlari mahsulotlariga qarab aniqlash radiokimyoning uslubiy xususiyatlaridan biridir. Radiokimyo usullari elementlar va birikmalarning fizik-kimyoviy xossalarini juda kichik va juda katta konsentratsiyada oʻrganishga imkon beradi.

## Manbalar
Radiokompas

**Radiokompas** (radio... va kompas) — Yerdagi radiostansiyadan uzatilayotgan signallarni avtomatik pelenglovchi (yoʻnalishini aniqlovchi) samolyot radiopelengatori; kuzatuvchi tizim va 2 ta (yoʻnaltirilgan — ramkali va yunaltirshshagan — shtirli) antennadan iborat qabul qiluvchi indikator qurilma. R.da ikkala antenna orqali olingan pelenglanuvchi (aniqlanuvchi) radiostansiya signallari qoʻshiladi va tayanch generatori chastotasidagi ramka signali kommutatsiyalanadi, natijada priyomnikning kirish kuchlanishi amplituda boʻyicha modulyasiyalanadi. Kuzatish tizimi qabul qilgichi (priyomnigi) bilan tayanch generatorining chiqish kuchlanishlari taqqoslanib, kelayotgan signallar xatoligi aniqlanadi. Kuzatuvchi tizim ramka signali pelenglanuvchi radiostansiya yoʻnalishi bilan mos tushguncha ramkani avtomatik ravishda buradi. Ramkaning burilish burchagi distansion elektr uzatkich yordamida radiostyaning kursi burchagini (samolyotning boʻylama oʻqi va radiostansiya yoʻnalishi orasida burchak) ni koʻrsatuvchi strelkali indikatorga beriladi. R. samolyotlarni aerodromga qoʻndirish yoki uchirishda ishlatiladi.

## Manbalar
Radiola

**Radiola** — radiopriyomnik va elektroproigrivatel konstruktiv jihatdan birlashtirilgan radioqurilma; radioeshittirishlarni qabul qilish va gramplastinka qoʻyib eshitishga imkon beradigan mexanizm va dvigatel mustaqil ishlaydi, lekin tovush radiopriyomnikning past chastota kuchaytirgichida kuchaytirilib, radiokarnaydan eshitiladi. Magnitofon va televizor bilan biriktirilgan R.lar ham bor.

## Manbalar
Radiologiya

**Radiologiya** (   ) inson va boshqa jonzotlar tanasida kasalliklarga tashxis qo'yish va ularni davolashga boshchilik qilish uchun tibbiy tasvirlardan foydalanadigan tibbiy fandir. U rentgenografiyadan boshlandi (shu sababli uning nomi radiatsiyaga ishora qiluvchi ildizga ega), ammo hozirda u xamma tasvirlash usullarini, shu bilan birga elektromagnit nurlanishdan ishlatilmaydiganlarni (misol uchun, ultratovush va magnit-rezonans tomografiya ) va boshqalarni qamrab oladi. kompyuter tomografiyasi (KT), floroskopiya va yadroviy tibbiyot, shuningdek pozitron emissiya tomografiyasi (PET). Interventsion radiologiya - bu yuqorida sanab o'tilganlar kabi tasvirlash texnologiyalari boshchiligida odatda minimal invaziv tibbiy muolajalarni qilishdir.

Radiologiyaning zamonaviy praktikani bir guruh bo'lib ishlaydigan xar hil sog'liqni saqlash yo'nalishlarni o'z ichiga oladi. Rentgenolog - bu aspiranturadan keyingi tegishli tayyorgarlikni tugatgan va tibbiy tasvirlarni ifodalaydigan, bu topilmalarni hisobot yoki og'zaki ravishda boshqa mutaxasislarga yetkazadigan va minimal invaziv tibbiy muolajalarni amalga oshirish uchun tasvirlashdan qo'llanadigan tibbiy shifokor. Hamshira bemorlarni ko'rish yoki protseduradan oldin va so'ngra parvarish qilish, jumladan, dori-darmonlarni qabul qilish, hayotiy belgilarni kuzatish va sedativ bemorlarni kuzatish bilan shug'ullanadi. Qo'shma Shtatlar va Kanada kabi ba'zi mamlakatlarda "radiologik texnolog" sifatida ham tanilgan radiograf, rentgenologning sharhlashi uchun tibbiy tasvirlarni ishlab chiqarish uchun murakkab texnologiya va joylashishni aniqlash usullaridan foydalanadigan maxsus o'qitilgan sog'liqni saqlash mutaxassisi. Shaxsning tayyorgarligi va amaliyot mamlakatiga qarab, radiograf yuqorida aytib o'tilgan tasvirlash usullaridan biriga ixtisoslashgan bo'lishi mumkin yoki tasvir haqida hisobot berishda kengaytirilgan rollarga ega bo'lmog'i lozimdir.

## Manbalar
Radiolokator

**Radiolokator** yoki **radiolokatsiya stansiyasi** — turli obʼyektlar (nishonlar)ni radiolokatsiya usulida kuzatish uchun moʻljallangan qurilma; radar. Asosiy elementlari: antennalar tizimi, uzatkich, yorugʻlik indikatorli qabul qilgich (priyomnik) va RhM (kompyuter). Havo, suv yoki qurukdikdagi turli obʼyektlarni kuzatishga imkon beradi.

Radiolokator birinchi marta 1936-yil Buyuk Britaniyaning jan.gʻarbiy qirgʻogʻida oʻrnatilgan. U faqat samolyotlarni aniqlashda qoʻllangan. 20-asr 50—60 yillarida raketa va kosmik texnikaning yaratilishi munosabati bilan ancha takomillashgan radiolokatorlar ishlab chikarila boshladi.

Vazifasiga koʻra, radiolokatorlar bir necha turga boʻlinadi. Bular, Mas, qavodagi harakatni boshqarish tizimining kosmik uchish apparatlarini izlaydigan radiolokatorlar, havo hujumiga qarshi mudofaa radiolokatorlarida ishlatiluvchi boshqariladigan zenit raketalarini aniqlash yoki nishonga eltish radiolokatorlar va boshqa órnatilish joyiga qarab, yerda, kemada, samolyotda, sunʼiy yoʻldoshda turadigan; texnik koʻrsatkichlari boʻyicha metrli, detsimetrli, santimetrli, millimetrli (MM) va boshqa, ish usuli va rejimlari boʻyicha — impulyeli va uzluksiz nurlatuvchi, kogerent hamda kogerentsiz ish rejimli va boshqa farq qilinadi. Muhim uzellarining parametrlari (uzatkichi, qabul qilgichi, antennasi, qabul qilingan signallarni qayta ishlash tizimi) boʻyicha ham xillarga boʻlinadi.

Yer sunʼiy yoʻldoshlarini kuzatadigan va ularning trayektoriyalarini oʻlchaydigan radiolokator, boshqa sayyoragacha boʻlgan masofalarni, uning harakat parametrlari va boshqa fizik koʻrsatkichlarini oʻlchaydigan radiolokatorlar bir necha ming km naridagi obʼyektlarni kuzatish uchun qisqa toʻlqinda ishlaydigan radiolokatorlar, Mas, ballistik raketa uchirilgan zahoti uning koordinatalarini taxminan aniqlash, yadro portlatishlarini sezish va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Radiozond

**Radiozond** (radio va zond) — erkin atmosferada meteorologik elementlar (bosim, temperatura, namlik)ni oʻlchaydigan va shu ondayoq oʻlchash natijalarini radiosignallar orqali Yerga uzatadigan aerologik asbob. Yerdagi qabul qiluvchi radiopriyomnik orqali olingan signallarga ishlov berilib, atmosferaning turli balandliklaridagi (30–40 km gacha) meteorologik elementlar haqida maʼlumot olinadi. R. vodorod bilan toʻldirilgan yupqa rezinali havo shari yordamida uchiriladi.

Rus meteorologi P.A. Molchanov ixtiro qilgan R. 1930-yil 30 yanvarda dunyoda birinchi marta Pavlov aerologik rasadxonasidan (Sankt-Peterburg yaqinida), Toshkentda esa R. birinchi marta 1935-yil 10 noyabrda osmonga chiqarilgan.

## Manbalar
Radiolyarit

**Radiolyarit** — bir hujayrali planktonlar (radiolaria)ning nomi bilan atalgan kremniy tarkibli organogen choʻkindi togʻ jinsi. Tarkibining 50% dan ziyodi radiolyariy skeletlaridan iborat. Radiolyariy chigʻanoqlari, asosan, kremniydan tashkil topgan. R. tarkibida fosfat, gil, alevrolit materiallari hamda diatomey, spikul, kremniyli gubka qoldiqdari uchraydi. Rangi kulrang, sargʻish, qizgʻish boʻlib, boʻsh yoki zich sementlashgan. R., asosan, geosinklinal, baʼzan platformalarda diatomit, trepel va yashmalar bilan birgalikda uchraydi.

## Manbalar
Radiolyariyalar

**Radiolyariyalar**, nurlilar (Raliolaria) — soxta oyoqli bir hujayrali hayvonlar kenja sinfi. Oʻlchami 40 mkm dan 1 mm gacha. Dengiz planktoni. R. endoplazmasi ichki kapsula va mineral skelet bilan chegaralangan. Tanasidagi teshikchalaridan tashqariga ipsimon soxta oyoklari (psevdopodiylar) chiqib turadi. Yadrosi bitta, koʻp marta boʻlinib, 2 xivchinli erkin suzib yuradigan zoosporalar, ulardan R. hosil boʻladi. Jinssiz koʻpayadi. Asosan, suvi iliq dengizlarda tarqalgan. R. skeleti suv tubiga choʻkib, choʻkma jinslar tarkibiga kiradigan R. loyini hosil qiladi. Metallarga ishlov berish va jilvir qogʻozlar tayyorlashda foydalaniladigan trepel R. skeletidan iborat.

## Manbalar
Radiomarkaz

**Radiomarkaz** — radioaloqa va radioeshittirishni amalga oshirish uchun moʻljallangan inshootlar va texnik vositalar (antennalar, uzatuvchi va qabul qiluvchi apparatlar, tovush yozish apparatlari, kuchaytirgichlar va boshqalar) majmui. Vazifasiga koʻra, qabul qiluvchi, uzatuvchi va qabul qiluvchiuzatuvchi turlarga ajratiladi. Uzatish va qabul qilishdagi xalaqitlarni kamaytirish uchun uzatuvchi va qabul qiluvchi R.lar bir-biridan va sanoat korxonalaridan uzoqroqqa joylashtiriladi. Qabul qiluvchiuzatuvchi R.lardan harbiy ishda, ekspeditsiyalarda foydalaniladi. Ularni, Mas, kemalarga joylashtirish mumkin (yana qarang Radiostansiya).

## Manbalar
Radiometeorologiya

**Radiometeorologiya** (radio... va meteorologiya) — troposfera va stratosferalagi meteorologik sharoitlarning radiotoʻlqin (asosan, ultraqisqa toʻlqin)lar tarqalishiga taʼsirini, shuningdek, radiosignallar yordamida troposfera va stratosferadagi meteorologik hodisalarni oʻrganuvchi fan sohasi. Radiometeorologik tadqiqotlarga birinchi marta A. S. Popov oʻzining yashin qaytargich asbobini yaratish bilan asos soldi (1895). 20-asr 20yillarida ultraqisqa radiotoʻlqinlarning tarqalishi, asosan, troposferadagi meteorologik jarayonlarga bogʻliqdigi, shuningdek, radiotoʻlqinlarning troposferada tarqalishidan unda sodir boʻlayotgan jarayonlarni oʻrganish mumkinligi aniqdandi.

Radiotoʻlqinlarning atmosferada tarqalish nazariyasi 20-asr 50-yillarida rus olimi V. A. Fok tomonidan yaratildi. Atmosferaning Yer sathidan 5&nbsp;km balandligidagi qismi radiotoʻlqinlarning tarqalishida asosiy hisoblanadi, chunki shu qismda atmosferadagi bosim, temperatura va namlik hamda gidrometeorologik xossalar (atmosferadagi namlik kondensatsiyasi — yomgʻir tomchisi, tuman, bulutlar) va har xil aralashmalar kabi oʻzgaruvchi omillar havoning sindirish koʻrsatkichi p ga taʼsir qiladi. Radiotoʻlqinlarning troposfera va stratosferada tarqalishida ular sinadi, yutiladi, qaytadi va sochiladi. Bunda har bir hodisaning intensivligi stratosfera va troposferaning kuzatilayotgan vaqtdagi holatiga bogʻliq. Bunday muhitda tarqalayotgan radiotoʻlqinlarni oʻrganish yoʻli bilan muhitning meteorologik holatini aniqlash mumkin, Mas, atmosfera dielektrik singdiruvchanligi ye ning vertikal va gorizontal taqsimoti radiotoʻlqinlar. bilan aniqlanib, havo namligi, temperaturasi, yogʻinlar intensivligi, bulutlardagi suv zarralari konsentratsiyasi va boshqa meteorologik elementlar aniqlanadi.

R.ning iklimi turlicha hududlarda i ning mavsumiy oʻzgarishini, atmosfera gazlarida yutilishi (rasmga q.) hamda bulutlar va yogʻinlarda kuchsizlanishini oʻrganuvchi sohasi radioiqlimshunoslik deyiladi. R.da radiolokatsiya usullari keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Radiometr

**Radiometr** (*radio* va *metr*) — 1) elektromagnit nurlanish energiyasini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishi nurlanishning issiqlik taʼsiriga asoslanagan. Quyosh radiatsiyasi, infraqizil nurlanish va boshqa nurlanishlarni tadqiq qilishda qoʻllanadi (yana qarang: Aktinometr, Pirgeliometr); 2) rad ioastronomiyada — radiotoʻlqinlar diapazonida (toʻlqin uzunligi 0,1&nbsp;mm dan 1000 m gacha) astronomik obʼyektlarning nurlanishini tadqiq qilish uchun moʻljallangan radiotexnik qurilma. Radioteleskoplarning qabul qiluvchi qurilmasi sifatida, shuningdek, Yer sirtining issiqlik haritalarini tuzishda qoʻllanadi; 3) radioaktiv manbalarning faolligi (vaqt birligi mobaynida radioaktiv yemirilish aktlari soni) ni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob; 4) akustikada — tovush nurlanishlari bosimi (tovushning radiatsion bosimi) ni, kengroq maʼnoda — tovush maydonining baʼzi muhim koʻrsatkichlari (tovush energiyasi zichligi, tovush intensivligi va boshqalar)ni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob.

## Manbalar
Radionavigatsiya

**Radionavigatsiya** (radio... va navigatsiya) — harakatlanadigan obyektlar (kema va samolyotlar) ni boshkarish va boshqariladigan obyektlarni toʻgʻrilashga doir amallar majmui; shunday masalalar bilan shugullanadigan ilmiytexnika fani. R. amallari radiotexnika vositalari va usullari yordamida bajariladi. Asosiy vazifasi — samolyot yoki kemaning turgan joyini aniqlash. Buning uchun obyekt yoʻnalishi va masofasini aniqlashga toʻgʻri keladi. R.da radiopelengator, radiomayoq yoki radiolokatsiya st-yasi va boshqa yordamida yoʻnalishni, masofani oʻlchash, panoram radiolokator ekraniga yer sirtining vizual tasvirini tushirish usullaridan foydalaniladi.

R. vositalarining ishi radiotoʻlqinlarning tarqalishi xususiyatidan foydalanishga asoslangan. R. vositalari hal qiladigan masalalariga qarab, xususiy navigatsiya masalalarini yechishni taʼminlaydigan R. qurilmalari (radiopelengatorp&r, radiokompaspar, radiomayak va boshqalar)ga va murakkab kompleks navigatsiya masalalarini yechadigan R. tizimlariga boʻlinadi. Foydalaniladigan radiotoʻlqin diapazoni boʻyicha radioaloka reglamentiga muvofiq boʻlgan; navigatsiya elementlarini oʻlchashda foydalaniladigan radiosignallar parametrlari boʻyicha — amplitudali, fazali, chastotali, vaqtli va kombinatsiyalashgan; vaziyat chizikdarini aniqlash usuli boʻyicha — burchak oʻlchagichli (azimutli), uzoqiik oʻlchagich (doiraviy) va kombinatsiyalashgan; navigatsiya axborotlarini taʼminlovchi harakatdagi obyektlar soni boʻyicha — oʻtkazish xususiyati chegaralangan va chegaralanmagan obyektlarni aniqlaydigan xillarga ajratiladi.

R. samolyot va kemalarni boshqarishda, qutqaruv ishlarida va xalq xoʻjaligida qoʻllanadi.

## Manbalar
Radiolokatsiya

**Radiolokatsiya** (radio va lot. locatio — joylashish) — fan va texnikaning quruklik, suv yoki fazodagi obyektlarni radiotexnika usuli bilan topish va turgan joyini (vaziyatini) va boshqa parametrlarini aniqlash bilan shugʻullanadigan sohasi. Ishi radiotoʻlqinlar, akssado, signallar va boshqalarning toʻsiq (obyektlar)dan qaytishiga asoslangan Radiolokatsiyada oʻta yuksak chastotali radiosignallardan foydalaniladi.

Toʻlqinlar maxsus antennalar bilan obyekt tomonga tarqatiladi va qabul qilinadi. Radiolokatsiya uzatkichi toʻlqinlarni qisqaqisqa porsiyalar tarzida tarqatadi. Radiolokatsiya qabul qilgichi (priyomnigi) obyektdan qaytgan toʻlqinlarni qabul qiladi. Qaytgan toʻlqinlar asosida operator obyekt oʻrnini aniqlaydi. Radiolokatsiya st-yasidan obyektgacha boʻlgan masofa D= 0,5 ct (s=300000&nbsp;km/sm — radiotoʻlqin tezligi, t — toʻlqinning obyektga borib qaytish vaqti). Radiolokatsiyadan har qanday obhavo sharoitida foydalanish mumkin. Radiotoʻlqinlarning biror obyektdan qaytish hodisasini birinchi marta G. Gers kuzatgan (1886—89). 1897-yil A. S. Popov radiotoʻlqinlar yoʻlini kesib oʻtuvchi kemaning signal kuchiga taʼsir etishini sezgan. Nemis muhandisi K. Xyulmayer, amerikalik muhandislar A. Teylor va L. Yung, angliyalik G. Breyt va M. Tyuv, sovet olimlari M. M. Lobanov, Yu. K. Korovin va boshqa fanni rivojlantirgan.

Qaytgan signallar boʻyicha obyektning uzoqligi ikki usul bilan oʻlchanadi. Birinchi (impulyeli) usuli impulsni nurlatish va obyekt qaytargan impulsning kechikish vaqtini nurlatilgan impulyega nisbatan oʻlchashga asoslangan. Ikkinchi usuli zondlash nurlatishi va obyektdan qaytishi bilan bogʻliq boʻlgan ikkita uzluksiz toʻlqinlar interferensiyasini kuzatishga asoslangan.

Obʼyektlarni pelenglash ularni bir punktdan kuzatib va toʻlqinlarni maʼlum masofaga surilgan antennada qabul qilib amalga oshiriladi. Bir punktdan kuzatiladigan Radiolokatsiya qurilmalarida signallar amplitudasini taqqoslash yoʻli bilan pelenglash usuli keng qoʻllanadi. Oddiy holda antennaning ikki vaziyatdagi yoʻnaltirilgan diagrammasida obyektdan qaytgan signallar amplitudalarini taqqoslash yetarli; bunda signallarning ishorasi va qiymati boʻyicha farqi obyektga yoʻnaltirilgan signalning toʻgʻri yuboriladigan (xatolik nolga teng boʻlgandagi) signalga nisbatan ogʻish qiymati va ishorasi haqidagi xulosa chiqarishga imkon beradi.

## Yana q.

* Radiolokator
* Radiopelengator
* Ulʼtraqisqa toʻlqinlar

## Manbalar
Radiolyuminessensiya

**Radiolyuminessensiya** — yadro nurlanishlar (azarralar, elektronlar, protonlar, neytronlar, unurlar va boshqalar) yoki rentgen nurlar uygʻotgan lyuminessensiya.

## Manbalar
Radiopelengator

**Radiopelengator** (radio... va gollandcha peling — yoʻnalish) — uzatuvchi radiostansiya yoʻnalishini aniqlashga (pelenglashga) imkon beradigan radioqabul qurilmasi. R. pelenglanayotgan obyektdan tarqalayotgan radiotoʻlqinlarni qabul qiluvchi antenna — fiderli tizim (AFS) va qabul qiluvchi indikatordan iborat. Indikatorda qabul qilinayotgan radiotoʻlqinlar AFS da hosil qilayotgan oʻzgaruvchan elektr yurituvchi kuchlarning amplitudalarini taqqoslash (amplituda usuli bilan radiopelenglashda) yoki fazalar farqini oʻlchash (fazaviy usul bilan radiopelenglashda) natijasida pelenglanayotgan obyekt yoʻnalishi bilan hisob boshi deb qabul qilingan asosiy tekisliklar orasidagi burchaklar haqida maʼlumot olinadi. Universal (ikki koordinatali) R.da bu yoʻnalishni aniklovchi ikkala burchak, azimutal R.da ulardan bittasi (azimut) oʻlchanadi. Dengiz navigatsiyasida R. yordamida azimutni oʻlchash radiopelenglash deyiladi.

Oʻlchash ishlarining avtomatlashganlik darajasiga qarab, R. noavtomat i k (tovushli) — pelenglash obyektining signallari minimal va maksimal eshitilishiga qarab indikatsiyalaydigan; yarimavtomatik (vizual) — strelkali indikatorli yoki elektronnurli indikatsiyalaydigan; avtomatik — oʻlchanadigan parametrlarni raqamli hisoblaydigan xillarga boʻlinadi. Antenna xillarining oʻziga xosligi va amplituda usuli bilan radiopelenglashga asoslangan yoʻnalishli qabul hodisasini A. S. Popov qayd qilib oʻtgan. R. radioastronomiya, meteorologiya, dengiz, havo va kosmik navigatsiyada keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Radiopriyomnik

**Radiopriyomnik** (radio... va rus. priyomnik — qabul qilgich) — radiouzatkich yordamida fazoga tarqatilgan radiotoʻlqinlarni qabul qiladigan va kuchaytirib beradigan qurilma. Birinchi boʻlib A. S. Popov qabul qilingan signallarni telegraf lentasiga yozib olish uchun oʻz apparati sxemasiga Morze apparatinn ulagan. 1902-yilda Markoni firmasi (Italiya) magnitli detektor ishlab chiqardi. 1905-yilda R. Feosenden (AQSH) elektrolitli detektor yaratdi, 1906—08 yillarda kristalli detektor keng tarqaldi, natijada detektorli priyomniklar yasaldi. Rus radiohavaskori O. V. Losev 1922-yilda R. ning yangi tipi — kristadinni yaratdi. Katodli lampalar ishlab chiqarilgandan soʻng elektron lampali R. yaratildi. Dastlabki lampali R. Angliya va Fransiyada 1915-yilda paydo boʻldi. Keyinchalik regenerativ R., supergeterodin R., refleks R. yaratildi. 20-asr 50-yillarida tebranishlarni generatsiyalash va kuchaytirish uchun yarimoʻtkazgich asbob (tranzistor) lardan keng foydalanila boshlandi. Keyinchalik bosma sxemali R.lar racm boʻldi.

R. antennasida turli radiotoʻlqinlardan hosil boʻlgan e.yu.k. ichidan radiostansiya kerakli signallarni ajratadi, kuchaytiradi va tovush eshittirish apparati (radiokarnay, telefon, telegraf apparati va boshqalar)ga taʼsir qiluvchi ancha past chastotali e.yu.k.ga aylantiradi (detektorlaydi). Bu funksiyalarni R. tarkibiga kiruvchi, kerakli chastotaga sozlovchi chastotali selektiv rezonans zanjirlari (tebranish konturli elektr filtrlar, hajmiy rezonatorlar), elektr tebranishlarini kuchaytirgichlar va detektorlar bajaradi. Bulardan tashqari, R.da avtomatik rostlash zanjiri, qabul qilingan axborotlarni eshittirish (karnay, kineskop) va R. ishini tekshirish (oʻlchash asboblari, indikatorlar) jihozlari boʻladi.

Qabul qilinadigan signallarni modulyasiyalash (oʻzgartirish) turiga qarab, R. detektorli, amplitudali, chastotali, fazali yoki boshqa tipda boʻlishi mumkin. R. ishining asosiy koʻrsatkichlari: sezgirligi — kuchsiz radiosignallarni qabul qilish xususiyati; selektivligi — foydali signallarni begona radiochastotali tebranishlar (radioxalaqitlar)ni bir necha martagacha pasaytirib, ulardan ajratib olish xususiyati; barqarorligi — qoʻshimcha operatsiyalarni, Mas, sozlash, qayta ulash va boshqalarni bajarmay uzluksiz qabul qilishni taʼminlash xususiyati.

R. vazifasiga (radioeshittirish, televizion, aloqa, radiolokatsion va boshqalar), radiotoʻlqinlarni qabul qilish usuliga (supergeterodin, regenerativ va boshqalar), ish turiga (telegraf, telefon radiopriyomnigi va boshqalar), modulyasiyalash usuliga (qarang Modulyasiya), qabul qiladigan radiotoʻlqinlar diapazoniga, energiya bilan taʼminlanish usuliga (oʻzgaruvchan tok tarmogʻi, batareya va boshqalar) qarab xillarga ajraladi.

Har qanday R. quvvati, sezgirligi, signallarni tanlovchanligi va boshqa xususiyatlar bilan ifodalanadi.

## Manbalar
Radioreleli aloqa

**Radioreleli aloqa** (radio... va rele) — qabul qilish-uzatish radiostansiyalari zanjiridan iborat avtomatik radioaloqa. Bir punktdan qabul qilingan signallar oraliq st-yada kuchaytirilib, ikkinchisiga uzatiladi. Styalar bir-biridan 40–60&nbsp;km masofada quriladi. Radioreleli aloqada ultraqisqa toʻlqinlardan foydalaniladi. Radioreleli aloqa liniyalari katta sigʻimli (magistral), oʻrtacha sigʻimli (zonali), kam kanalli (temir yoʻl transporti, gaz quvurlari, neft quvurlari va boshqalarda qoʻllanadigan) liniyalarga boʻlinadi. Har bir liniya imkoniyatini oshirish uchun bir necha (6 ta 5 gacha) yuqori chastotali tarmoqlar qoʻllanadi. Tarmoqlar mustaqil ishlaydi, lekin hammasi umumiy antennadan foydalanadi. Har qaysi tarmoqdan bir vaqtda 600-1000 telefonda gaplashish yoki 1 ta sifatli teledastur uzatish mumkin. Radioreleli aloqada yoʻnaltirilgan kuchli antennalardan foydalaniladi. Birinchi 5 ta telefon kanaliga moʻljallangan radioreleli aloqa liniyasi 1935-yil AQShdan Nyu-York bilan Filadelfiya orasida qurilgan. Radioreleli aloqa shaharlararo telefon va telegraf aloqasi oʻrnatish, radio va televideniye dasturlarini uzoq masofalarga uzatish, teleboshqarish hamda teleoʻlchash signallarini uzatish maqsadlarida, harbiy ishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Radiospektrometr

**Radiospektrometr** [radio..., spektr va metr) — 510~5 m dan ortiq (tebranish chastotasi 3YU12 Gs dan kichik) boʻlgan toʻlqinlar uzunligidagi radiodiapazonda moddalarning yutish va nurlanish spektrlarini tadqiq qilish uchun moʻljallangan asbob. Asosiy qismlari: sezgir radiopriyomnik, zarur toʻlqinlarga sozlanadigan generator, spektrlarni tahlil qiluvchi analizator va qayd qilish qurilmasi. Radiospektrometrning asosiy koʻrsatkichlari: chastota boʻyicha ajrata olish (farqlash) xususiyati va sezgirligi (yaʼni maʼlum bir kuzatish vaqtidagina namoyon boʻluvchi, moddaning minimal yutuvchi zarralari soni bilan belgilanuvchi koʻrsatkich). Radiospektrometr radiospektroskopiya (lab. tajribalarida elektron paramagnit rezonans yoki yadroviy magnit rezonansni tadqiq qilish)da va radioastronomiya (Mas, kosmik radionurlanishlar spektrini tahlil qilish) da qoʻllanadi.

## Manbalar
Radiospektroskopiya

**Radiospektroskopiya** (radio... va spektroskopiya) — qattiq, suyuq va gaz holatdagi moddalarni tadqiq qilish usullari majmui. Radiotoʻlqinlarning nurlanishi va rezonans yutilish spektrlarini oʻrganishga asoslanadi. Dastlab (1933) ammiakning inversion (qarang Inversiya) spektrini tadqiq qilishda qoʻllangan.

Optik spektroskopiya, infraqizil spektroskopiya va myossbauer uspektroskopiyadan farqli ravishda, R. energiyaning ichki kvantlari spektroskopiyasi hisoblanadi, shuning uchun unda energiyaning bir-biriga yaqin turgan satxlari orasidagi energiya oʻtishlari tadqiq qilinadi. R. usullari tadqiqotlarda foydalaniladigan fizik effektlarga bogʻliq boʻladi. Eng keng tarqalgan usullar; antiferromagnit rezonans, elektron paramagnit rezonans, ferromagnit rezonans, siklotron rezonans, yadroviy magnit rezonans, mikrotoʻlqinlar R.si, R. kvant genera h torlar va kuchaytirgichlar, lazerlar, molekulyar generatorlar, aniq vaqt va chastota standartlari va boshqalarning yaratilishiga asos boʻldi.

## Yana qarang

* Radiospektrometr

## Manbalar
Radiosport

**Radiosport** — sportning texnik turi, qisqa va ultra qisqa toʻlqinlarda havaskorlik radioaloqalarini oʻrnatish, radiogrammalarni tez qabul qilib olish va uzatish, "tulki ovi" i (pelengatorpriyomniklar yordamida maxfiy uzatgich — "tulki"ni izlash) va boshqa boʻyicha turli kompleks musobaqalarni oʻz ichiga oladi. Xalqaro radiohavaskorlik ittifoqi (1925-yil tashkil etilgan)ga 128 mamlakat aʼzo (1987). Jahon chempionatlari 1925-yildan buyon oʻtkaziladi.

Oʻzbekistonda radiosport 1954-yildan paydo boʻlgan. Respublika radiosport chilari sobiq ittifoq va jahon musobaqalarida muntazam qatnashib mukofotli oʻrinlarni egallaganlar  Yu. P. Kormayev, S. M. Kirvitskiy, G. G. Tursunov, S. D. Ju'ravlev, S. Krasikov, M. V. Ribalov, Y. Rahimov radiosportning rivojlanishiga katta hissa qoʻshdilar. Hozirgi vaqtda Toshkent shahri, Toshkent, Fargʻona, Andijon, Samarqand, Xorazm viloyatlarida radiotexnika maktablari, shuningdek, sporttexnika klublarida radiosport boʻyicha 200 ga yaqin seksiyalar ishlab turibdi.

## Manbalar
Radiotelemexanika

**Radiotelemexanika** — boshqarish komandalari va nazorat (signal berish va oʻlchash) axborotlarini uzatish uchun radioaloqa kanallaridan (koʻproq santimetrli, detsimetrli toʻlqin diapazonida) foydalaniladigan telemexanika sohasi. Qoʻllanadigan radiotexnik va elektron qurilmalar kompleksi R. tizimiga birlashtiriladi. Radiotelemexanik tizimlar turli komanda informatsiyalari uzatiladigan radioboshqarish, nazorat informatsiyalari uzatiladigan radioteleoʻlchash va kompleks tizimlarga boʻlinadi.

Radiobosh qarish tizimlarida operator (dispetcher)dan obʼyektga komanda uzatilganda boshqarish pultida operator tergan komanda kodi ketma ket elektr impulslariga, soʻngra fazali, amplitudali yoki chastotali modulyasiya metodi bilan radiosignallarga aylanadi.

Radioteleoʻlchash yoki radiotelemetriya tizimlarida oʻlchash oʻzgartirgichi (datchik) qabul qilish organi boʻlib xizmat qiladi, uning chiqish qismida oʻlchanadigan kattalikka mos kuchlanish hosil boʻladi. Bu kuchlanish chastota, amplituda, faza yoki impuls boʻyicha modulyapiyalanib, avval yordamchi signalga, soʻngra ikkinchi modulyatorda yuqori chastotali radiosignalga aylantiriladi. Koʻpgina umumlashtirilgan obʼyektlarni oʻz ichiga oluvchi kompleks tizimlarda kanallarni adres (kod) boʻyicha taqsimlashdan foydalaniladi.

Boshqarish turiga qarab, R. ochiq va yopiq tizimli boʻlishi mumkin. Ochiq R.da operator qatnashadi. Masalan, Ep sunʼiy yoʻldoshlari asboblarini nazorat qilishda operator belgilangan vaqtda uzatkichni ulaydi va sunʼiy yoʻldoshdagi R. tizimini ishga tushirish uchun komanda signallarini yuboradi. Sunʼiy yoʻldoshdan kelgan signallarga qarab, bortdagi apparatlarning ishi nazorat qilinadi. Yopiq R. tizimida operator qatnashmaydi, uning vazifasini avtomatik elektron boshqarish qurilmasi bajaradi. R. kosmik kemalar, samolyotlar, reaktiv snaryadlar, raketalar, sayyoralararo st-yalar, kemalar va boshqalarni boshqarish, qoʻzgʻalmas va harakatdagi obʼyektlarda oʻtadigan turli jarayonlarni bir maromga solib turish, oʻlchash natijalarini zarur joyga uzatish uchun qoʻllanadi.

## Manbalar
Radioteleskop

**Radioteleskop** (radio va teleskop) — Osmon (Quyosh sistemasi, Galaktika va Metagalaktikadagi) jismlarining xususiy radio nurlanishlarini qabul qiladigan va bu manbalarning xossalarini oʻrganadigan astronomik asbob. Radioteleskop antenna va kabul qiluvchi qurilma radiometrdan tuzilgan. Radio astronomiyada foydalaniladigan toʻlqin uzunliklari diapazoni juda keng (0,1mm dan 1000 m gacha) boʻlgani tufayli radioteleskop antennalarining tuzilishi ham turli tuman boʻladi. Antennalar osmonning kuzatiladigan sohasiga yoʻnaltirilishi uchun azimut boʻylab buriladigan (toʻla buriluvchi antennalar), qisman buriladigan yoki qoʻzgʻalmas (juda katta) qilib oʻrnatilishi mumkin. Qisqa toʻlqinli nurlanishlarda parabolik koʻzgu antennalar yoki ularning bir nechtasidan iborat tizimlar (panjaralar) dan foydalaniladi. Priyomnikda kuchaytirilgan va detektirlangan elektr tebranishlar maxsus asboblar (miliampermetr, ossillograf) bilan qayd qilib boriladi. Bunda asbob koʻrsatishi Yerga tushayotgan kosmik radionurlanishning qiymatini oʻlchashga imkon beradi.

## Yana qarang
* Atacama Large Millimeter Array

## Manbalar
Radiotelefon

**Radiotelefon** – abonentlar (soʻzlashuvchilar)ni kabelsiz radio orqali ulaydigan telefon. Bir necha turi bor: 1) Shaxsiy radiotelefon – uzatish uzoqligi 150—200 m gacha („oʻyinchoq“) va 2 – 10 km gacha („uoki – toki“) boʻlgan oddiy koʻchma uzatuvchi qabul qiluvchi qurilma va 40—50 km oraliqda radiotelefon aloqa oʻrnatiladigan ancha kuchli (avtomobilga oʻrnatiladigan va muqim); 2) „simsiz“ radiotelefon – asosiy telefon apparati radiokanal bilan bogʻlangan telefon apparat; bunda abonent asosiy telefon apparatidan bir necha yuz metr masofada boʻlishi mumkin; 3) „Radiouzaytirgichlar“ – biri abonentda, ikkinchisi avtomatik telefon stansiyada boʻlgan 2 ta qabul qiluvchi uzatuvchi qurilmadan iborat; bunda aloqa qilish uchun abonentga maʼlum radiochastota ajratiladi yoki abonent shaxsiy telefon apparatining qabul qiluvchi uzatuvchi uskunasi bilan ulangan boʻladi; 4) uyali telefon tarmoqlari; bunda abonent uzatuvchi qabul qiluvchi jamoa tarmogʻi qamrab olgan barcha hudud boʻyicha aloqa qila oladi.

## Manbalar
Radiostansiya

**Radiostansiya** (radio va stansiya) — axborotlarni radiotoʻlqinlar yordamida uzatish yoki qabul qilish uchun moʻljallangan texnik qurilmalar va apparatlar majmui. Radiostansiyada radiouzatkich, radiopriyomnik, antennalar, tok manbai va sovitish qurilmalari, kabel yoki havo liniyalari, boshqarish punktlari va boshqa boʻladi. Uzatuvchi, qabul qiluvchi va qabul qiluvch iuzatuvchi Radiostansiyalar bor. Uzatuvchi radiostansiya radioeshittirish (konsertlar, spektakllar va boshqalarni bir tomonlama uzatish uchun), televizion (televideniye dasturlarini uzatish uchun), magistral radioaloqa (telegraf va telefon apparatlari yordamida radioaloqa oʻrnatish uchun) hamda maxsus (radionavigatsiya, radioastronomiya va boshqa uchun) xillari bor. Ultra qisqa, oʻrta va uzun toʻlqinlarda ishlaydi. Unda faqat radiouzatkich boʻladi (radiopriyomnik boʻlmaydi). Uzatuvchi televizion radiostansiyada ikkita radiouzatkich bor: biri tasvirni, ikkinchisi tovushni uzatadi. Qabul qiluvchi radiostansiya uzatuvchi radiostansiya signallarini qabul qiladi. Asosiy qismlari: antenna va radiopriyomnik. Muqim (statsionar) va Kuchma xillari bor. Odatda, koʻchma radiostansiya radiouzatkich bilan birga ishlatiladi. Qabul qiluvchiuzatuvchi radiostansiya ikki tomonlama aloqa qilishga imkon beradi. Asosiy qismlari: antenna, radiouzatkich, radiopriyomnik, tok manbai va qoʻshimcha qurilmalar. Signallarni galma gal uzatadigan va qabul qiladigan (simpleks) hamda bir vaqtda uzatib qabul qiladigan (dupleks) muqim va koʻchma xillari bor. Ko'chma radiostansiya avtomobil, samolyot, kema va boshqalarga oʻrnatiladi. Muqim radiostansiya maxsus binoga joylashtiriladi.

## Manbalar
Radiotelegraf aloqa

**Radiotelegraf aloqa** — telegraf aloqaning xabarlar (telegrammalar) radiotoʻlqinlar yordamida uzatiladigan turi. Dastlab (20-asrning 1choragi) xabarlar telegraf kodidan foydalanib uzatilgan. Radiotelegraf aloqada qoʻllangan apparatlar kam quvvatli uzatkichlar va qabul qilgichlardan iborat boʻlgan. Keyinchalik tezkor avtomatik uzatkich — transmitterlar va elektromexanik qayd qilish qurilmalari — ondulyatorlardan foydalanilgan. Harf teruvchi telegraf apparatlari yaratilganidan, radioaloqa va telegraf aloqa takomillashganidan, Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalana boshlanganidan soʻng Radiotelegraf aloqa ham ancha takomillashgan. Simli telegraf aloqadan farqli ravishda Radiotelegraf aloqa qoʻshimcha oraliq apparatlardan foydalanmagan holda xabarlarni uzoq masofalarga uzatishga imkon beradi. Uning yordamida harakatlanib turgan obʼyektlar (samolyotlar, kosmik kemalar va boshqalar) bilan aloqa oʻrnatish mumkin.

## Manbalar
Radioteleoʻlchash

**Radioteleoʻlchash**, radiotelemetriya — turli fizik, texnik va boshqa kattaliklarni uzoqdan turib oʻlchash. Oʻlchanadigan kattalik elektr signallarga aylantirilib, nazorat punktiga radio orqali uzatiladi. R. tizimida oʻlchanadigan kattalik datchik yordamida radiouzatkichning yuqori chastotali tebranishlarini modulyasiyalovchi (qarang Modulyasiya) elektr signallariga aylanadi. Bir vaqtda bir nechta kattaliklarni oʻlchash uchun koʻp kanalli radioalokadan foydalaniladi. Qabul qilish st-yasida signallar fotoplyonka, magnit lenta va boshqalarga yozib olinishi mumkin (qarang Radiotelemexanika).

## Manbalar
Radiotexnika qoʻshinlari

**Radiotexnika qoʻshinlari** - havo hujumiga qarshi radiolokatsion razvedka olib borish va bu haqda mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlari va boshqa qoʻshin turlari tarkibidagi birlashma va qismlarni axborot bilan taʼminlash uchun moʻljallangan qoʻshin turi. Dushmanni radiotexnik razvedka kilish, uning radiotexnik vositalariga xalaqit berish hamda qurol, jangovar texnika va uchuvchi apparatlarni boshkarish uchun moʻljallangan. Tashkiliy jihatdan radiotexnikaviy boʻlinma va qismlardan iborat. Radiotexnika qoʻshinlari sobiq SSSR qurolli kuchlarvda va baʼzi chet el armiyalarida Ikkinchi jahon urushi arafasida paydo boʻlgan. Radiotexnika qoʻshinlari turli xil radiolokatsion st-yalardan foydalanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida ham mavjud.

## Manbalar
Radiotoʻlqinlar

**Radio to‘lqinli jarrohlik** — Toʻlqin uzunligi 0,1 mkmʼdan 10 kmʼgacha boʻlgan elektromagnit toʻlqinlar; boʻshliqda 300000&nbsp;km/s tezlik bilan tarqaladi. Birinchi boʻlib G. Gers 1888-yilda toʻlqin uzunligi Yum dan 0,6 mʼgacha boʻlgan radiotoʻlqinlarni, rus olimi P. N. Lebedev 1895-yilda toʻlqin uzunligi 6&nbsp;mmʼli elektromagnit toʻlqinni hosil qilgan. A. S. Popov 1895-yilda birinchi marta radiotoʻlqinlar yordamida 250 m masofaga axborot uzatishni amalga oshirgan va radiotexnikaga asos solgan. Radiotoʻlqinlar hosil qilish va muhitda tarqalish xususiyatiga koʻra xalqaro kelishuvga muvofiq radiotoʻlqinlar 4ʼdan to 11 tartib raqamigacha belgilanadigan quyidagi 8ʼta diapazonga boʻlinadi. Radiotoʻlqinlar radioaloqa, radiolokatsiya, televideniye, kosmonavtika, radiometeorologiya, radioastronomiya, ilmiy tadqiqot ishlari va boshqalarda qoʻllanadi.
Radioaloqa toʻlqinlar uzatish va qabul qiluvchi antennani ajratib turadigan muhitda (masalan, toʻlqin uzatish apparatlarida, mikrotoʻlqinli integratsiya davrlarda va h.) Elektromagnit maydonning toʻlqinli jarayonlari, uzatish liniyalari va nihoyat, tabiiy sharoitda boʻlishi mumkin [5].

Radiotoʻlqinlar, elektromagnit to'lqinlar boʻlib, yorugʻlik tezligida boʻsh joylarda tarqaladi. Radio toʻlqinlarning tabiiy manbalari chaqmoq chaqishi va astronomik 
## Manbalar
Radiouzel

**Radiouzel** — radiodasturlarni sim orqali uzatish va mahalliy radio eshittirishlar olib borish uchun moʻljallangan uzatuvchi qabul qiluvchi apparatlar majmui. Radiouzelda radiostansiya dasturlari radiopriyomnik orqali qabul qilinib va past chastota kuchaytirgichida kuchaytirilib, simli radio eshittirish tarmogʻiga uzatiladi. Mahalliy radio eshittirishlar olib borish uchun mikrofon va magnitofonlgt foydalaniladi. Radiouzel oʻzgaruvchan tok tarmogʻidan yoki oʻz elektr st-yasidan energiya bilan taʼminlanadi. Radiouzel radiotranslyasiya tarmogʻining muhim qismi hisoblanadi. Radiouzelda radiodasturlar abonentlarga kichik kuchlanishlarda uzatiladi.

## Manbalar
Radiotoʻlqinlar difraksiyasi

**Radiotoʻlqinlar difraksiyasi** — radiotoʻlqinlar toʻsiqqa uchraganda kuzatiladigan hodisa. Radiotoʻlqin bir jinsli muhitda tarqalayotganida toʻsiqqa uchrab, oʻz amplitudasi va fazasini oʻzgartirib, toʻgʻri chizikli yoʻnalishidan chetlashadi. Bu hodisa yorugʻlik difraksiyasita oʻxshab ketadi. Real sharoitda toʻsiq turli shaklli va u radiotoʻlqinlar uchun shaffof yoki noshaffof boʻlishi mumkin. Difraksion oʻtish hodisasi toʻsiqoʻlchami bilan toʻlqin uzunligining oʻzaro nisbatiga bogʻliq. Bu bogʻlanish toʻlqin uzunligi oshishi bilan kuchayadi.

Yerning sferik yuzasidagi Radiotoʻlqinlar difraksiyasi tufayli radiotoʻlqinlar toʻgʻri koʻrinish chegarasidan tashqarida ham qabul qilinadi. Radiotoʻlqinlar Yer yuzasi yaqinida tarqalayotib, toʻlqin energiyasining Yerda qisman yutilishi tufayli soʻnadi. Uning toʻlqin uzunligi qancha qisqa boʻlsa, shunchalik koʻproq oʻz amplitudasini kamaytiradi. Shu sababli toʻlqin tarqalish masofasi toʻlqin uzunligiga bogʻliq boʻlib, toʻlqin uzunligi yetarli uzun boʻlgan radiotoʻlqinlar Radiotoʻlqinlar difraksiyasi tufayli bir necha ming km gacha tarqalishi mumkin.

## Manbalar
Radiouzatkich

**Radiouzatkich** — radiochastotalar diapazonidagi elektr tebranishlarni antenna orqali elektromagnit toʻlqinlar tarzida uzatuvchi qurilma (qurilmalar majmui); asosiy elementlari: yuqori chastotali elektr tebranishlar generatori, uzatilayotgan xabarlarga muvofiq ularning parametrlarini boshqaradigan (modulyasiyalaydigan) modulyatordan iborat.

radiouzatkich axborotlarni radiotoʻlqinlar yordamida uzatish tizimlari va qurilmalarining muhim qismi. radiouzatkich ish toʻlqini diapazoniga, antennaga berilayotgan tebranish quvvatiga, ish turiga (telegraf, telefon va boshqalar), modulyasiyalash usuliga (amplitudali, chastotali, fazali va boshqalar), generatsiyalovchi elektron asboblari xiliga (lampali, tranzistorli, magnetronli, klistronli va boshqalar), vazifasiga (aloqa, eshittirish, lokatsion, televizion va boshqalar), oʻrnatilishiga (statsionar, koʻchma) qarab xillarga boʻlinadi.

radiouzatkich oʻzgarmas tok (kam hollarda oʻzgaruvchan tok) energiyasini radiochastota tebranishlari energiyasiga aylantirib beruvchi generator, modulyator va elektr manbaidan iborat. Dastlabki radiouzatkichlardan birini rus ixtirochisi A. S. Popov 1895-yil ixtiro qilgan. Radioaloqa, televideniye, radioeshittirish, radiolokatsiya, radionavigatsiya va texnikaning boshqa sohalarida, ilmiy eksperimentlarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Radioelektronika

**Radioelektronika** — fan va texnikaning radiochastotali elektromagnit tebranishlar va toʻlqinlardan foydalangan holda axborotlarni uzatish va oʻzgartirish bilan bogʻliq boʻlgan sohalari umumiy nomi. Ulardan asosiylari — radiotexnika va elektronika. R. telegraf, telefon, fototelegraf aloqa, radioeshittirish, televideniye, radiolokatsiya, radioastronomiya, elektron avtomatika, hisoblash va boshqarish mashinalari, ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari, tibbiyotda fizioterapiya va tashxis usullarni keng miqyosda qoʻllash, kosmik qurilmalar va boshqalarni oʻz ichiga oladi.

20-asr boshlarida radiolampalarning takomillashishi, triod lampasining yaratilishi elektr tebranishlarni hosil qiluvchi va kuchaytiruvchi radioelektron qurilmalar yaratish imkonini berdi. Keyinchalik elektr tebranishlarning chastota sohasi oshiriladigan koʻp elektrodli — tetrod, pentod, geksod va geptod radiolampalari yaratildi. Vakuum texnikasinsnt taraqqiyoti natijasida fotoelement yasaldi, uning yordamida esa ovozli kino paydo boʻldi. 50yillarga kelib, yarimoʻtkazgichlar elektronikasi tez tarak,qiy etishi bilan yarimutkazgichli asboblar — diod va triod (tranzistor)lar asosida ishlaydigan ixcham hamda qulay radioelektron qurilmalar yaratildi.

Texnika taraqqiyoti va kosmik fazoni zabt etish vazifalariga oid ehtiyojlarni krndirish uchun yangi mikrosxemalar (qarang Mikroelektronika) yaratildi. Bundagi aktiv elementlar — yarimutkazgichli diod va tranzistorlar oʻta mitti shaklda yasalib, passiv elementlar — rezistor (karshilik) va kondensatorlar vakuumda yupqa metall pardalar hosil qilish usuli bilan tayyorlanadi va ular juda kichik satxda montaj qilinadi. Mikroelektronikada mikrosxema elementlarining zichligi juda katta (1sm³ ga 300 — 400 detal toʻgʻri keladi).

Fanning turli sohalari asosida R.ning yangi tarmoqlari — kvant elektronika, optoelektronika, tranzistorlar elektronikasi, mikroelektronika, kriogen elektronikasi, dielektriklar elektronikasi, moletronika, bionika, elionika va ionika vujudga keldi.

## Manbalar
Radiooʻlchashlar

**Radiooʻlchashlar** — radiotexnik qurilmalarning infratovush va oʻta yuqori chastotalar diapazonidagi ishini ifodalovchi elektr, magnit va elektromagnit kattaliklarni hamda ularning nisbatlarini oʻlchash. R. radiotexnika va elektronika bilan bir davrda paydoboʻlgan. R. elektr kattaliklarni oʻlchash usuliga asoslanadi. R. elektr oʻlchanadigan kattaliklarning koʻpligi va chegarasining kengligidir (Mas, kuchlanish boʻyicha 10 s— 103 V, quvvat boʻyicha 10~16 — 108 Vt, chastota boʻyicha 10~4— 1012gs). Radiooʻlchash usullarining qoʻllanish sohalari: elektr va radioelementlar parametrlarini oʻlchash; yarimoʻtkazgichli va elektrvakuum elementlar, asboblar va qurilmalarning ish rejimini aniqlash; elektron va radiotexnik qurilmalarning tafeilotlarini oʻrganish; radiooʻlchash asboblarini, radiotexnik bloklar, qurilmalar va tizimlarni darajalash hamda kalibrlash (vattmetrlar, radiopriyomniklar va boshqalar).

Ishlatilishiga qarab, lab.da, ishlab chiqarishda va dala sharoitlarida foydalanadigan xillarga boʻlinadi. Laboratoriyada foydalaniladigan R. usullari parametrlarni juda aniq oʻlchashi bilan farq qiladi. Ishlab chiqarishda foydalaniladigan ishlab chiqariladigan buyumlar parametrlarini nazorat qilish uchun xizmat qiladi. Dala sharoitida turli radiotexnik qurilmalar yoki atrof muhit parametrlarini operativ tekshirish va oʻlchashda foydalaniladi.

Vazifasiga qarab, R. kuchlanish, quvvat, chastota va fazalarning siljishini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi.

Noelektr kattaliklar (chiziqli oʻlchamlar, tra, bosim va boshqalar)ni R. usuli bilan aniqlashda radiooʻlchash asboblari turli oʻzgartirgichlar bilan birgaklida qoʻllanadi.

R. radioaloqa, televideniye, radiolokatsiya, avtomatika vositalari, hisoblash texnikasi, diagnostika texnikasi apparatlarini ishlab chiqishda, ishlatishda, shuningdek, elektron asboblar hamda elementlarni tayyorlashda qoʻllanadi. R. usullaridan fizika, kimyo, biologiya, tibbiyot, geologiya va boshqa sohalarida foydalaniladi.

## Manbalar
Radius

**Radius** ( – gʻildirak spitsi , ) – aylana (yoki sfera) ning ixtiyoriy nuqtasini uning markazi bilan tutashtiruvchi kesma. Radius aylana diametrining yarmiga teng.

## Xossalari
* Radius aylananing oʻzi tutashgan nuqtasiga perpendikular boʻladi.
* Akkordga (xorda) perpendikulyar radius uni ikkita teng qismga ajratadi.

## Aloqador taʼriflar

* *[[Aylana|Doiradagi markaziy burchak]]* ikki radiusdan hosil boʻlgan burchakdir .
* Egri chiziqning *[[Egrilik|egrilik radiusi -]]* bu egri chiziq bilan ikkinchi darajali teginishga ega boʻlgan aylananing radiusi.

## Etimologiya

„Radius“ soʻzi birinchi marta 1569 yilda fransuz olimi P. Romus, biroz keyinroq F. Vieta qoʻllagan. U faqat 17-asrning oxirida ommaviy qabul qilinadi. , „nur, gʻildirak spitsi“ degan maʼnoni anglatadi.

## Umumlashtirish
Radiusom mnojestva M, lejaщego v metricheskom prostranstve s metrikoy \rho, nazivaetsya velichina (\sup_{x,y \in M}\rho(x, y))/2. Naprimer, radius *n*-razmernogo гиперкубa so storonoy *s* raven radiusni oʻrnating

bu chiziqli fazoda yotuvchi \rho miqdor M radiusi (\sup_{x,y \in M}\rho(x, y))/2 . Masalan, tomoni *s* boʻlgan *n* oʻlchovli giperkubning radiusi
:  r = \frac{s}{2}\sqrt{n}.

:Turkum:geometriya
Radiusvektor

**Radiusvektor** — uchi tekislik (fazo) dagi ixtiyoriy nuqtada, boshi biror aniq nuqta (qutb) da boʻlgan (om) vektor. Dekart koordinatalari tizimining koordinata boshi qutb bilan ustma-ust tushsa, Radiusvektorning komg qaralayotgan nuqta koordinatalariga teng boʻladi. Chiziq tenglamasi Radiusvektor orqali g = r(t) shaklda yoziladi.

## Manbalar
Radif

**Radif** (arab. — ketmaket keluvchi) — Sharqxalqlari, shu jumladan, oʻzbek sheʼriyatida misra yoki bayt oxirida qofiyadan keyin takrorlanib keluvchi soʻz, ibora, ran. R. bir soʻz (qisqa R.) yoki bir necha soʻz (yoyiq R.)dan iborat boʻlishi mumkin. Bir soʻzli R. koʻproq uchraydi. Sheʼr texnikasi taqozosiga koʻra, R. takrorlanishi emotsional jihatdan lozim va zarurdir. Gʻazalda R. matlaʼdan maqtaʼgacha qofiyadosh suzlardan keyin takrorlansa, masnaviyda bayt doirasidagina keladi. Baʼzan R. qofiyadan oldin, hatto qator boshida keladi. R. qofiya bilan boshqariladigan ohangdoshlikni, tovush uygʻunligini taʼminlashga xizmat qiladi, sheʼrga musiqiylik va ritmik ohang baxsh etadi. Sheʼrning tarjimasida ham R. saqlanib qoladi. Radif- Yana bir ma'nosi Maymunlar bilan sevgi qurish degani

## Manbalar
Aleksandr Radishchev

**Aleksandr Nikolayevich Radishchev** [1749.20(31).8, Moskva — 1802.12(24).9, Peterburg] — rus yozuvchisi va faylasufi. Peterburgdagi Pajlar korpusi (1762—66) va Leypsig universitetining huquqshunoslik fakulteti (1766—71)da oʻqigan. Radishchev dunyoqarashining shakllanishida fransuz maʼrifatparvarlarining asarlari muhim ahamiyatga ega boʻlgan. 1771-yilda Radishchev Senatga protokolchi etib tayinlangan va shu vaqtda Mablining "Yunon tarixi haqida oʻylar" kitobini rus tiliga tarjima qilgan. 1773—75 yillarda diviziya prokurori boʻlib ishlagan, Pugachyov qoʻzgʻoloni shafqatsizlik bilan bostirilgach (1775), isteʼfoga chikib, turli joylarda xizmat qilgan. 80-yillarda rus maʼrifatparvarlari harakati qizgʻin tuye olganda Radishchev ular bilan hamkorlik qilgan. Uning rus xalqi tarixi boʻyicha mushohada va mulohazalarining mahsuli sifatida "Lomonosov haqida soʻz" (1780), "Doʻstimga xat" (1782, Pyotr 1 haykalining ochilishi munosabati bilan) makrlalari, "Erkinlik" qasidasi (1783) va boshqa asarlari maydonga kelgan. 1790-yil esa Radishchev ijodining "gultoji" — "Peterburgdan Moskvaga sayohat" asari Radishchevning oʻz bosmaxonasida 650 nusxada chop etilgan. Ammo kitob musodara etilib, Radishchevning oʻzi Sibirga surgun qilingan. Radishchev Yekaterina II vafotidan keyin ozodlikka erishib (1796), otasining Nemsovo qishlogʻidagi qoʻrgʻoniga koʻchib borgan. 1801-yil esa u krnunlar tuzish komissiyasiga ishga jalb etilgan. Radishchev "Peterburgdan Moskvaga sayohat" asarida 18-asr oxiri rus voqeligidagi ijtimoiy ziddiyatlarini teran ochib bergan. Radishchevning bu va boshqa asarlaridagi inqilobiy ruh sovet davrida yuqori baholangan va Radishchev sovet mafkurasining bayrokdorlaridan biriga aylangan.

## Manbalar

## Havolalar