Afzaliddin Koshoniy

**Afzaliddin Maroqiy Koshoniy** (), shuningdek **Bobo Afzal** () nomi bilan ham tanilgan, fors shoir va faylasuf edi. Uning vafotiga doir bir necha sana taklif qilingan boʻlib, eng ishonchlisi taxminan 1213/1214-yillarga toʻgʻri keladi.

## Hayoti
Afzaliddinning hayoti haqidagi maʼlumotlar juda oz va mujmal. Uning asarlarida oʻz davrining mansabdorlariga nisbatan nafrat ifodalangan va u bir safar mahalliy hokim tomonidan sehrgarlik bilan shugʻullanganlikda nohaq ayblanib qamoqqa olingani aytiladi. Uning qabri Koshondan qirq ikki km shimoli-gʻarbda joylashgan Maroq qishlogʻida boʻlib, hanuzgacha ziyoratgoh hisoblanadi. Bobo Afzalning hayoti va ijodi haqida maʼlum boʻlganlarning fors tilidagi eng yaxshi xulosasi marhum professor Abbos Zaryob Xoiy tomonidan Islomning Jahon Ensiklopediyasida (Dānišnāma-i Jahān-i Islām) yozilgan.

## Asarlari
Uning eron madaniyatiga eng koʻp tan olingan hissasi adabiyot sohasiga toʻgʻri keladi. Sheʼriyatda u ruboiy (toʻrtliklar) janrining ikki-uch buyuk ustozidan biri sifatida qaraladi, falsafiy nasrda esa faqat Suhravardiy unga teng darajaga qoʻyiladi. Ibn Sino (oʻzining „Dānišnāma-yi ʿAlāyī“ asarida) singari Bobo Afzal ham boshqalar arab tilidan foydalangan joylarda koʻp hollarda forscha soʻzlarni ishlatadi, biroq Ibn Sinodan farqli oʻlaroq u faqat yoqimli va jarangdor iboralarni tanlaydi. Adabiy anʼana nuqtayi nazaridan uning asarlarini oʻqish rohat bagʻishlaydi, shu bilan birga u zarur holatlarda aniqlik talab qilganda mos arabcha atamalardan foydalanishni ham kanda qilmaydi. Uning keyingi mutafakkirlarga koʻrsatgan taʼsiri hali chuqur oʻrganilmagan, biroq tili ravon va goʻzal yozilgan asarlari arab va fors tillaridagi falsafiy nasr uchun ehtimol ilhom manbai boʻlgan. Oʻz navbatida, u oʻz asarlarida falsafiy va mantiqiy aniqlikka qaramay, koʻproq ilhomiy-ruhanaviy kayfiyat uygʻotuvchi uslubda yozar ekan, Ibn Sinoning falsafiy va mantiqiy terminologiyasiga ergashadi. Sheʼrlaridan tashqari, turli hajmdagi 54 ta nasriy asari bizgacha yetib kelgan.

### Sheʼriyati

Taxminan 500 ta ruboiy unga nisbat beriladi. Ulardagi mavzulardan ayrimlari jisman dunyoviy narsalarga berilishni behudaligi haqidagi ogohlantirishlar, mikroolam va makroolam oʻrtasidagi muvofiqlik hamda inson mavjudligining maqsadi sifatida oʻzini bilish masalasidir. Uning ayrim ruboiylari „Nozhat al-Majolis“ kitobida ham keltirilgan. Baʼzilar uni islomning yirik faylasuflari orasidagi eng buyuk shoir deb hisoblaydilar. Bu ruboiylar mavzulariga jisman dunyoviy narsalarga berilishni behudaligi haqidagi ogohlantirishlar, mikroolam va makroolam oʻrtasidagi muvofiqlik va inson mavjudligining maqsadi sifatida avtologiya (oʻzini bilish) kiradi.

### Arz-noma
Uning eng yirik asari shunday nomlanadi. Bu asar uning ruh kamoloti bilan bogʻliq barcha masalalarni oʻz ichiga olgan falsafasining eng uzun va eng toʻliq bayonidir. U olamdagi toʻrt turdagi narsaga muvofiq ravishda tartib bilan yuqoriga qarab joylashtirilgan toʻrtta „namoyish“ga (ʻarż) boʻlingan: jisman tanalar (ajsām), yaʼni taʼsir ostida boʻladiganlar (kardahā); faoliyat qiluvchi agentlar yoki ruhlar, yaʼni taʼsir koʻrsatuvchilar (konandahā); tushunchalar yoki maʼlum narsalar (dānestahā); va biluvchilar (dānandagān).

### Jovidon-noma
Bu mukammal asar uning eng aniq darajada islomiy ruhda yozilgan, sevimli mavzulariga bagʻishlangan kitobidir; u muallifligi shubhasiz boʻlgan, maktublardan tashqari yagona asar boʻlib, unda Qurʼon va Hadis (Paygʻambar soʻzlari)dan iqtibos keltiriladi va sharh beriladi.

### Boshqa asarlari
* Madorij ul-kamol ()
* Rohanjom-noma () Uch suhbatdan iborat bu asarda oʻzini bilish inson kamolotiga eltuvchi yoʻl sifatida sharhlanadi.
* Risola dar ilm va nutq ()
* Soz u piroya-yi shohon-i purmoya ()
* Mabodiy-yi mavjudot-i nafsaniy
* Āyāt al-ṣaṇʿa fi’l-kašf ʿan maṭālib elāhīya sabʿa – aql, ruh va tanaga doir arab tilidagi qisqa risola.

## Falsafasi
U falsafa va tasavvuf oʻrtasidagi boʻshliqni toʻldirib borayotgan bir qancha shaxslar faoliyat yuritgan davrda ijod qilgan. Uning asosiy gʻoyasi najotbaxsh haqiqiy bilimning, yaʼni oʻzini bilishning yoki Oʻzlikni bilishning (zot yoki huvviyat, inson mavjudligining markazi sifatida koʻrilgan Xudoning oʻzi) kuchini tushuntirishdan iborat. Uning falsafasi avtologiya ()dir. Yaʼni: „Oʻzni bilish – bu abadiy haqiqat boʻlgan ongni bilishdir, uni bilish esa aynan oʻsha boʻlishdir.“. Uning ontologiyasi bir vaqtning oʻzida uning epistemologiyasi bilan chambarchas bogʻliq, chunki unga koʻra, koinotdagi potensial imkoniyatlarning toʻla roʻyobga chiqishi faqat insonning oʻz-oʻzini anglash orqali sodir boʻlishi mumkin. Bunday ontologiyani faqat inson ruhini tarbiyalash, yaʼni bu atamaning eng keng maʼnosida taʼlim-tarbiya orqali amalga oshirish mumkin.

Haqiqat tuzilmasi haqidagi qarashi Rohanjom-nomaning boshida juda loʻnda bayon qilingan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Islom falsafasining yuragi: Afzaliddin Koshoniyning taʼlimotida oʻzini bilish izlanishi. William C. Chittick. Nyu-York: Oksford universiteti (2001)