Buxoro amirligi ustidan Rossiya imperiyasi protektoratining o‘rnatilishi

ANNOTATSIYA

Ushbu ishda XIX asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyoda yuz bergan geosiyosiy jarayonlar, xususan, Rossiya imperiyasining Buxoro amirligi ustidan protektorat o‘rnatishi jarayoni yoritiladi. Tadqiqotda 1860–1880-yillar oralig‘ida Rossiya–Buxoro munosabatlarining keskinlashuvi, harbiy yurishlar, diplomatik bosimlar va iqtisodiy manfaatlar asosida shakllangan siyosiy vaziyat tahlil qilinadi. Shuningdek, 1868-yilgi Shahrisabz, Samarqand atrofidagi harbiy to‘qnashuvlar va natijada tuzilgan sulh shartnomalari amirlikning tashqi siyosati Rossiya nazoratiga o‘tganini ko‘rsatib beradi. Protektorat o‘rnatilishi Buxoro amirligining ichki boshqaruvi saqlangan holda uning tashqi siyosiy erkinligi cheklanishiga, Rossiya imperiyasining iqtisodiy va strategik ta’sirining kuchayishiga sabab bo‘lgan. Mazkur mavzu Buxoro amirligining yangi davr tarixidagi muhim burilish nuqtasi sifatida o‘rganiladi.
АННОТАЦИЯ
В данной работе освещаются геополитические процессы, происходившие во второй половине XIX века в Средней Азии, в частности, процесс установления протектората Российской империи над Бухарским эмиратом. В исследовании анализируется политическая обстановка 1860–1880-х годов, обострение российско-бухарских отношений, военные походы, дипломатическое давление и экономические интересы, которые формировали данную ситуацию. Также рассматриваются военные столкновения 1868 года в Шахрисабзе и Самарканде, а также мирные договоры, заключённые по их итогам, которые свидетельствуют о переходе внешней политики эмирата под контроль России. Установление протектората привело к тому, что при сохранении внутреннего управления Бухарский эмират утратил внешнеполитическую самостоятельность, а экономическое и стратегическое влияние Российской империи значительно усилилось. Данная тема рассматривается как важный поворотный момент в новой истории Бухарского эмирата.
Kalit so'zlar: integratsiya, paxta eksporti, general gubernator, protektorat, tovon puli, mustamlakachilik, suverenitet, imperiya, boj, chegaradosh.
Ключевые слова: интеграция, экспорт хлопка, генерал-губернатор, протекторат, контрибуция, колониализм, суверенитет, империя, пошлина, приграничный.

Kirish
Rossiya imperiyasining Buxoro amirligi ustidan protektoratini oʻrnatishi 19-asr oʻrtalaridan boshlangan boʻlib, 1868-yildagi Gʻijduvon jangidan soʻng Buxoro amiri Muzaffar Rossiya bilan shartnoma imzolashi bilan rasman mustahkamlangan, bu esa amirlikning ichki ishlarida Rossiyaning hukmronligini oʻrnatgan va amirlikni nominal mustaqil davlat sifatida qoldirgan, lekin de facto Rossiya protektoratiga aylantirgan, bu esa Markaziy Osiyoda Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyasetining muhim qismi edi. Asosiy bosqichlar: Sabablar: Rossiyaning strategik va iqtisodiy manfaatlari, xususan, Xitoy va Hindiston bilan savdo yoʻllarini nazorat qilish, Markaziy Osiyodagi ingliz taʼsiriga qarshi kurashish.
Tashqi siyosiy bosim (1860-yillar): Rossiya dastlab Buxoro amirligining suverenitetini tan olgan boʻlsa-da, keyinchalik chegaradosh hududlarda, xususan, Samarqand atrofida oʻz taʼsirini kengaytirdi. 1868-yilgi Shartnoma: Gʻijduvon yaqinidagi jangda amirlik qoʻshinlarining magʻlubiyatidan soʻng, amir Muzaffar Rossiya bilan shartnoma imzolashga majbur boʻlgan. Bu shartnoma Buxoro amirligini Rossiya protektoratiga aylantirgan. Protektoratning mohiyati:Amirlikning tashqi siyosati Rossiya imperiyasi tomonidan nazorat qilindi. Rossiya harbiy boʻlinmalari Buxoroda joylashtirildi (ayniqsa, 1880-yillarda). Buxoro amirligi nominal mustaqilligini saqlab qoldi, lekin amalda Rossiya hokimiyati ostida edi.
Natija: Bu jarayon Markaziy Osiyoda Rossiya imperiyasining hukmronligini mustahkamladi va keyinchalik Buxoro amirligining tugatilishi (1920-yil) uchun zamin yaratdi.
Bu protektorat Rossiyaning Markaziy Osiyodagi mustamlakachilik siyosatining eng yorqin misollaridan biri boʻlib, Buxoro amirligi  Rossiya imperiyasining vassaliga aylandi.
1868-yil 2-3-iyunda Rossiya imperiyasi qoʻshinlari Buxoro amirligi qoʻshinlarini Zirabuloq jangida mag‘lubiyatga uchragach Fon Kaufman 1868-yil 23-iyunda Samаrqаndda аmir Muzaffar bilаn Buxoro аmirligini Rossiya imperiyаsining protektoratigа аylantirgan shartnomаni imzolаdi. Unda аmir urush boshlanishidа аybdor ekаnligi, аbadiy do‘stlik belgisi sifаtida Rossiyа qo‘shinlаrining hаrbiy xarаjatlari uchun 500 ming rubl to‘lаnishi eʼtirof etildi. Shаrtnomaga ko‘rа bosib olingаn Toshkentdаn Samаrqandgacha bo‘lgаn bаrcha hudud — Xo‘jand, O‘ratepа, Panjikent, Jizzаx, Samаrqand, Kаttaqo‘rg‘on shаharlari Rossiya imperiyаsi ixtiyorigа o‘tdi. Amir o‘z ixtiyoridа qolgаn hududlаrni boshqаrishda Turkiston general-gubernаtorining ko‘rsаtmalariga rioya etish mаjburiyatini oldi. Siyosiy qarаmligi uchun tаrixchilar tomonidаn Buxoro hukmdori „vassаl“ deb ham yuritilаdi. Rossiyа sаvdogarlariga аmirlikda erkin sаvdo qilishiga shаroit yaratib berish va ulаrni himoyа qilishni o‘z zimmаsiga oldi. Rossiyаlik savdogаrlarga sаvdo аgentliklarini tаʼsis etishgа ruxsаt berildi, tovаrlardan olinаdigan boj umumiy qiymаtning 2,5 foizidаn oshmаsligi belgilаnib, ulаr аmirlik hududidan boshqа davlatlаrga erkin o‘tish huquqini oldi.
1873-yil 28-sentabr kuni Buxoro hukmdori Amir Muzaffar Rus imperiyasi tomonidan taklif etilgan Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi „do‘stlik“ shartnomasiga imzo qo‘yadi. Shartnoma koʻra Buxoro amirligiga P. Lessar birinchi vakili etib tayinlandi. Rossiya imperiyasining Buxoro amirligidagi Vakilni Buxoroning amaldagi norasmiy gubernatori deb hisoblash mumkin edi. U Buxorodan 15 km uzoqda joylashgan Kogon shahrini qarorgoh qildi. Bu vakilning roziligisiz amirlik biror-bir ichki hamda tashqi siyosiy masalani hal qila olmaydigan bo‘ldi. „Doʻstlik“ shartnomasining 14-moddasida: „Rossiya hukumatidan ijozat bo‘lmagan, kim bo‘lishidan qatʼi nazar, har xil kimsalarni Buxoro hukumati qabul qilmaydi“ deb ko‘rsatilgan edi.
Buxoro amirligi va Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar XIX asr boshlarida vaziyat Buxoro amirligi hududida mang‘itlar sulolasi hukmron edi. Amir Nasrulloh (1826–1860) davrida davlat ancha mustahkam bo‘lgan.Rossiya esa o‘sha davrda O‘rta Osiyo bozorlari, paxta xom ashyosi va Hindiston yo‘llariga chiqish uchun mintaqaga qiziqa boshlagan. Rossiyaning Turkistonga yurishi 1860–1865 yillarda Rossiya qo‘shini O‘rta Osiyo shaharlarini bosib ola boshladi: Avval Qozog‘iston dashtlari, keyin esa Toshkent egallandi. 1866 yilda Rossiya qo‘shini Jizzax, Uratepa, Xo‘jand yaqinida Buxoro askarlarini mag‘lub etdi. Bu Buxoro amirligi siyosiy-harbiy zaifligini ko‘rsatdi. 1868 yilgi urush va Rossiya g‘alabasi Amir Muzaffar Rossiyaning tez kengayib borayotgan ta’siridan xavotirga tushdi, ammo uning qo‘shini zamonaviy qurollanish va harbiy tayyorgarlik borasida Rossiya kuchlariga teng kelmas edi.
Samarqandning qo‘lga olinishi.1868 yilda general Kaufman boshchiligidagi Rossiya qo‘shini Samarqandni egalladi. Buxoro qo‘shinlari shaharni qaytarib olishga bir necha bor urindi, ammo muvaffaqiyat qozona olmadi. Zirabulak jangida zarba 1868 yil 2 iyunda Zirabulak yaqinidagi jangda Buxoro qo‘shini mutlaqo tor-mor qilindi. Aynan shu mag‘lubiyat Buxoro amirligini Rossiya bilan sulh tuzishga majbur qildi. Rossiya protektoratining o‘rnatilishi (1868 yilgi sulh) 1868 yil 23 iyunda imzolangan Buxoro–Rossiya sulh shartnomasi amirlikni rasmiy ravishda Rossiya ta’siriga bo‘ysundirdi.Shartnomaning asosiy bandlari: Buxoro amirligi tashqi siyosati Rossiya nazorati ostiga o‘tkazildi. (Amir mustaqil ravishda xalqaro aloqalar qila olmay qoldi.)Rossiya savdogarlari Buxoro hududida erkin savdo qilish huquqiga ega bo‘ldi.Samarqand, Kattaqo‘rg‘on, Zomin va boshqa hududlar Rossiya imperiyasiga berildi.Amir Rossiyaga katta miqdorda kontribusiya — urush tovon puli — to‘lashga majbur bo‘ldi.Rossiya diplomatik elchixonasi Buxoroda doimiy faoliyat yurita boshladi, amirlik esa Rossiya harbiylari nazorati ostida qoldi.Shu tariqa, Buxoro amirligi nominal mustaqillikka ega bo‘lsa-da, amalda Rossiya imperiyasining protektorati — ya’ni qaram davlatiga aylandi. Protektorat davrida Buxoro (1868–1920) Rossiya amirlikning ichki ishlariga to‘g‘ridan to‘g‘ri aralashmagan bo‘lsa-da, harbiy, iqtisodiy va siyosiy jihatdan uni to‘liq nazorat qilib bordi. Asosiy xususiyatlar: Amirning barcha muhim qarorlari Rossiya general-gubernatori bilan kelishilgan holda qabul qilinar edi.Buxoro iqtisodiyoti Rossiya bozoriga qattiq bog‘lab qo‘yildi — ayniqsa paxta eksporti.Rossiya savdogarlari, harbiylari va muhandislari amirlikda keng faoliyat yurita boshladi.Temir yo‘l qurilishi Buxoroni Rossiya imperiyasining iqtisodiy tizimiga integratsiya qildi. Amirlikning rasmiy tugatilishi.1920 yilda Sovet Rossiyasi qo‘shinlari amirlikni batamom tugatdi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi e’lon qilindi.Buxoro amirligi ustidan Rossiya protektoratining o‘rnatilishi mintaqa tarixida eng muhim siyosiy voqealardan biridir. Bu jarayon: Rossiyaning Markaziy Osiyoda mustamlakachilik siyosatini kuchaytirganini, Buxoro amirligining siyosiy-harbiy jihatdan zaiflashganini, Mintaqa iqtisodiy va siyosiy hayotining jiddiy o‘zgarishlarga yuz tutganini ko‘rsatib berdi. Protektorat tizimi amirlikning de facto mustaqilligini tugatib, uni Rossiya imperiyasi manfaatlari yo‘lida xizmat qiladigan yarim mustamlakaga aylantirdi.
XULOSA
XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoga faol kirib kelishi mintaqa tarixida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. 1866–1868-yillardagi harbiy yurishlar, ayniqsa, Jizzax, Samarqand va Zirabuloq janglarida Buxoro qo‘shinlarining mag‘lubiyati amirlikning siyosiy taqdirini keskin o‘zgartirdi. 1868-yilgi sulh shartnomasi imzolangach, Buxoro amirligi Rossiya imperiyasi ta’siri ostiga kirib, rasman protektorat maqomiga ega bo‘ldi. Bu jarayon amirlikning tashqi siyosatdagi mustaqilligini amalda ÿyo‘qotib, uning iqtisodiy, harbiy va diplomatik faoliyatini Rossiya nazorati ostiga o‘tkazdi.Protektorat o‘rnatilishi Buxoro amirligini mustaqil davlat sifatida zaiflashtirgan bo‘lsa-da, amirlikning ichki boshqaruv tizimi, diniy va ma’muriy tartiblari nisbatan saqlanib qoldi. Shunga qaramay, Rossiya imperiyasining siyosiy bosimi, iqtisodiy manfaatlari va strategik maqsadlari Buxoro hududida tobora kuchayib bordi. Natijada amirlik XIX asr oxiri va XX asr boshlarida mustamlakachilik tizimining bir bo‘lagi sifatida rivojlanishga majbur bo‘ldi. Mazkur tarixiy jarayon Markaziy Osiyoda yangi siyosiy muvozanatni shakllantirdi, Buxoro amirligining suvereniteti esa keskin cheklanishi bilan yakunlandi. Bu voqea keyingi islohotlar, ijtimoiy-siyosiy harakatlar (Jadidlar harakati), iqtisodiy aloqalarning o‘zgarishi va nihoyat 1920-yilgi amirlik tugatilishiga olib kelgan asosiy omillardan biri boʻlib xizmat qildi

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 

1.Ziyo.net va O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi — Buxoro amirligi tarixi bo‘yicha maqolalar.

2.O‘zbekiston tarixi bo‘yicha o‘quv qo‘llanmalar (XIX asr ikkinchi yarmi).

3. “Rossiya – Buxoro 1868-yilgi sulh shartnomasi” matnlari (arxiv va ilmiy sharhlar).