Kola yongʻogʻi

**Kola yongʻogʻi** atamasi odatda Sterculiaceae kakao oilasiga, keyin Gulxayridoshlar (Sterculioideae kenja oilasi) tarkibiga kiruvchi Cola turkumi oʻsimliklarining ayrim turlarining urugʻlarini anglatadi. Ushbu kola turlari Afrikaning tropik tropik oʻrmonlarida oʻsadigan daraxtlar. Ularning tarkibida kofein boʻlgan urugʻlari turli xil gazlangan alkogolsiz ichimliklarga qoʻshiladi.

Kola yongʻogʻi kofeinli yongʻoq boʻlib, *Cola* turkumining doimiy yashil daraxtlari, birinchi navbatda *[[Cola acuminata]]* va *Cola nitida* turlaridan iborat. C*ola acuminata*, balandligi taxminan 20 metr boʻlgan doimiy yashil daraxt boʻlib, uzun, tuxumsimon barglari bor. Daraxtlar binafsha-jigarrang chiziqli krem rangli gullar va odatda 5 ta boʻlakdan iborat yulduz shaklidagi mevalarga ega. Har bir follikulaning ichida oʻnga yaqin prizmatik urugʻlar oq urugʻ qobigʻida rivojlanadi. Yongʻoqning xushboʻy hidi shirin va atirgulga oʻxshaydi. Kofeinni olish uchun yongʻoqni qaynatish mumkin. 

Kola yongʻoqlarida tarkibida taxminan 2-4% kofein va teobromin, shuningdek taninlar, alkaloidlar, saponinlar va flavonoidlar mavjud.

## Foydalanish
Kola yongʻogʻi achchiq taʼmga ega va tarkibida kofein mavjud. U koʻplab Gʻarbiy Afrika mamlakatlarida isteʼmol qilinadi. U koʻpincha tantanali marosimlarda ishlatiladi, boshliqlar yoki mehmonlarga taqdim etiladi. Xalq tabobatida kola yongʻogʻi maydalanganda va asal bilan aralashtirilganda ovqat hazm qilishni yaxshilash uchun foydali hisoblanadi va yoʻtalga qarshi vosita sifatida qoʻllanadi.

### Kola retsepti
1880-yillarda Jorjiyadagi farmatsevt Jon Pemberton kola yongʻogʻidan olingan kofein va koka barglaridan ekstrakt olib, uni shakar, boshqa xushboʻy moddalar va gazlangan suv bilan aralashtirib, birinchi alkogolsiz ichimlik boʻlgan Coca-Colani ixtiro qildi. 2016-yildan boshlab, kola retsepti tarkibiga haqiqiy kola yongʻogʻi kirmaydi.

### Zararkunandalar va kasalliklar
Kola oʻsimligi yongʻoqlari *[[Balanogastris cola|Balanogastris kola]]* tomonidan zararlantiriladi. Kakaoni zararlovchi kuya *[[Characoma strictigrapta]]* lichinkalari yongʻoqni yorib kirib boradi. Savdogarlar baʼzan koʻchatlarga zarar yetmasligi uchun *Rauvolfia vomitoria* poʻstlogʻining ekstrakti yoki *Xylopia* va *[[Qalampir|Capsicumning]]* maydalangan mevalaridan foydalanadilar.

## Asosiy ishlab chiqaruvchilar

2020-yilda dunyoda jami 304.950 tona kola yongʻogʻi ishlab chiqarilgan. Jami hosilning 55% Nigeriya hissasiga toʻgʻri keldi.

## Kimyoviy tarkibi
Kola yongʻogʻidagi fitokimyoviy moddalarning dastlabki tadqiqotlari quyidagi tarkibiy qismlar mavjudligini koʻrsatadi:

* kofein (2-3,5%)
* teobromin (1,0-2,5%)
* teofillin
* metilliberin
* polifenollar
** flobafens (*kola qizil*)
** epikatexin
** D- katexin
** tanin kislotasi
* uglevod
** sellyuloza
* suv

## Jamiyat va madaniyat
Igbo xalqining madaniy anʼanalarida kola yongʻoqlarini mehmonlarga yoki anʼanaviy yigʻilishda taqdim etish yaxshi niyatni bildiradi.

Kola yongʻogʻi marosimi Chinua Achebening 1958-yilda yozilgan *[[Vayronalik shunday boshlandi...|"Things Fall Apart"]]* romanida qisqacha tasvirlangan. Things Fall Apart asarida kola yongʻogʻi haqida aytilgan gaplardan biri: „Kola olib kelgan kishi hayot beradi“. Shuningdek, u Kris Abanining 2004-yilda nashr etilgan *GraceLand* romanida ham koʻzga tashlanadi.

## Galereya

Fayl:Cola-Acuminata-Heckel.jpg|Haqiqiy kola urug'lari (*[[Cola acuminata]]*) achchiq (*[[Garcinia kola]]*) bilan taqqoslangan va farqlangan.
Fayl:Petits colas exposés au marché Dantokpa Bénin.jpg|Beninning Dantokpa bozorida sotuvga yoyilgan "achchiq kola" yong'oqlari (= *Garcinia kola* urug'i (Clusiaceae oilasi))
Fayl:Garcinia kola MHNT.BOT.2009.13.6.jpg|Ikkita "achchiq kola" urug'i, jigarrang qobig'i olib tashlangan
Fayl:Garcinia Kola Germination.jpg|Mangostin qarindoshi *Garcinia kola* gullari (aka "achchiq kola")
Fayl:Garcinia Kola Fruits mûrs.jpg|*Garcinia kolaning* pishgan mevalari ("achchiq kola")
Fayl:Garcinia kola - Plant.jpg|Limbe botanika bog'ida o'sadigan "achchiq kola" daraxti ( *Garcinia kola* ), Kamerun
Fayl:Theobroma cacao - fruit, from inside, beans.jpg|Kakao po'sti: (haqiqiy) kola qarindoshi *[[Theobroma cacao|Theobroma kakaosining mevasi]]* tuzilishi *Cola acuminata* mevasiga o'xshashligini ko'rsatish uchun ikkiga bo'lingan.


## Manbalar