„Kambagʻal odamlar“ romanining yaratilish tarixi

**"Kambag'al odamlar "** romani Fyodor Mixaylovich Dostoevskiyning birinchi nashr etilgan asari. Asar g'oyasi muhandislik maktabida o'qish yillarida paydo bo'lgan, asar yaratish paytida muallif yetarli hayotiy tajribaga va katta shaxsiy taassurotlarga ega bo'lgan. Roman poetikasiga 1830-1840-yillardagi rus adabiyotining romantizmdan realizmga o'tgan harakati, shuningdek , Aleksandr Sergeyevich Pushkin va Nikolay Vasilyevich Gogol kabi yozuvchilarning ijodi ta'sir ko'rsatgan. Fyodor Mixaylovich o'z asarini yozishdan avval Onore de Balzakning " Yevgeniy Grande " romanini tarjima qilish bilan shug'ullangan. Bu asar uni rus hayoti haqida ijtimoiy-falsafiy va psixologik roman-tragediya yaratishga umdagan. Yosh Dostoevskiyning maktublarida roman shaklini tanlashga uning ijodida nafaqat "kambag'al odamlar" ning ijtimoiy hayot va taqdirlarini bayon etish, balki ularning ichki dunyosi, ruhiy kechinmalarini imkon qadar to'liq ochib berish istagi paydo bo'lgan.

G'oyaning paydo bo'lganligini ko'rsatadigan birinchi yozma dalil Dostoevskiyning 1844-yil 30-sentyabrda katta akasiga yozgan xatidir. Zamondoshlarining ta’kidlashicha, yozuvchi roman ustida ishlayotgan chog'ida kecha-kunduz o‘z ish stolida o‘tirgan. Birinchi nashr 1844-yil noyabrda yakunlandi, so'ngra dekabrda qayta ko'rib chiqildi. Ikkinchi nashr 1845-yil fevral - martda qilingan, keyin matn yana butunlay qayta yozilgan. 1845-yil 4-mayga kelib roman tugallandi. Qo'lyozmani bir kechada o'qib chiqqandan so'ng, ertasi kuni ertalab shoir va noshir Nikolay Nekrasov asarni chop etishga qabul qilishini e'lon qildi. "Kambag'al odamlar"ni o'qib bo'lgach, yangi yozuvchini tanqidchi Vissarion Belinskiy iliq kutib oldi. 1846-yil 21-yanvarda "Kambag'al odamlar" birinchi marta "Peterburg to'plami" da nashr etilgan. Kelajakda Dostoevskiy yana uch marta - 1847, 1860 va 1865-yillarda asarni yakunladi.

## Tarixi

"Kambag'al odamlar" yozilgan vaqtga kelib, Dostoevskiy allaqachon yetarlicha hayotiy ko'nikmalarga ega bo'lgan. Yozuvchining otasi Marinskiy kambag'allar kasalxonasida shifokor bo'lib ishlagan, uning oilasi ham yaqin atrofda yashagan. Dostoevskiy bolaligidanoq shaharning nochor va boshqa aholisining hayotini kuzata olgan . Sankt-Peterburgda muhandislik fakultetini tamomlagandan keyingi yillar davomida muhandislik fakultetidan nafaqaga chiqqan va izlanuvchan yozuvchi bo‘lgan Dostoevskiy o‘z bilimini kengaytirgan. Fontanka yaqinida shifokor bilan kvartirani ijaraga olgan yozuvchi o'zining kambag'al bemorlarining hayoti bilan qiziqdi, shuningdek, ko'cha bo'ylab sayr qilishni, shaharning turli manzaralarini tomosha qilishni yaxshi ko'rardi  .

### Oilasi
Romanning voqealar rivojida boshqa odamlarning kuzatishlaridan tashqari, Dostoevskiy shaxsiy taassurotlardan ham foydalangan, bu unga ba'zi oila a'zolarini turli personajlar uchun prototip sifatida asarga kiritish imkonini bergan. Yozuvchining singlisi Varvara Mixaylovna Varenka Dobroselovaning prototipi bo'lib xizmat qilgan. Bu yerda qahramonning ismi ham, uning kundaligida tasvirlangan bolalik xotiralari ham mos keladi. Shundan so'ng, Dostoyevskiyning enagasi Alena Frolovna obrazi paydo bo‘ladi, Varenkaning otasi Dostoevskiyning otasiga o'xshaydi, qishloq tasviri uning tug'ilgan makoni - Darovoye qishlog'i tasviriga o'xshaydi  .

Nozik qirralar va takrorlanmas qiyofalar bilan to'ldirilgan, sentimental sezgirligi bilan ajralib turadigan qahramonlarning nutqi Dostoevskiyning ota-onasiga yozgan maktublarida ishlatgan tiliga ancha yaqin. Romandagi Anna Fedorovnaning prototipi Dostoevskiyning onasi Aleksandra Fedorovna Kumaninaning singlisi bo'lib, uning Dostoevskiyning otasi bilan munosabatlari Varenkaning otasi va Anna Fedorovna o'rtasidagi munosabatlarga o'xshatilgan. Dostoevskiyning opa-singillari - Varvara, Vera va Aleksandra uning uyida tarbiyalangan va unga turmushga chiqqan. Bikovning prototipi ham Varvara Mixaylovnaning haqiqiy eri bo'lgan.  .

### Adabiyotning ta'siri
Shaxsiy taassurotlardan tashqari romanning yaratilishiga 1830-1840-yillardagi rus adabiyotining romantizmdan realizmga o'tgan harakati va Aleksandr Sergeyevich Pushkin  Nikolay Vasilevich Gogol kabi yozuvchilarning ijodi katta  rol o'ynagan. Adabiyotshunos Vissarion Grigoryevich Belinskiyning estetik g'oyalari, uning maqolalari yosh yozuvchi tomonidan yaqindan kuzatib borilishi ham muallifga ma'lum darajada ta'sir ko'rsatgan. Bundan tashqari, tadqiqotchilar Dostoevskiyning Yevropa ijtimoiy romaniga chuqur qiziqishini qayd etganlar  . Bu Belinskiy keyinchalik "Kambag'al odamlar"   deb atagan Rossiyada ijtimoiy roman yaratishga birinchi qadam edi.

Badiiy va ijtimoiy omillarning birgalikdagi ta'siri natijasida yosh yozuvchi o'zining ilk asari markaziga yarim qashshoq bo'lgan amaldor va ijtimoiy kelib chiqishi nochor qizni qo'ydi va bu personajlar o'quvchi oldida keng, puxta tasvirlangan Sankt-Peterburg kundalik hayoti fonida paydo bo'lgan. Shahar qiyofasini yaratishda o'ziga xoslikka intilish va fiziologik insho an'analariga tayanish Dostoevskiy asarini Nikolay Gogolning "Shaxslar va harakatlarning umumiy xususiyatlari" asaridan farqlantirib turadi. "Kambag'al odamlar" ning bosh qahramonlari o'zlarining ijtimoiy-psixologik hamkasblari bilan birga tasvirlangan, ularning hikoyalari markaziy qahramonlar taqdirini rivojlantirishning mumkin bo'lgan syujetlarni ifodalaydi. Gogol hikoyalarining "sintetik" usulidan farqli o'laroq, roman qurilishining "analitik" tabiati Vissarion Belinskiy tomonidan allaqachon sezilgan  .

## Birinchi tajribalardan kontseptsiyagacha

Tadqiqotchilar fikriga ko'ra, Dostoevskiyning ma'lum bo'lgan birinchi adabiy tajribalari dramatik bo'lgan. Zamondoshlarining xotiralariga ko'ra, 1840-1842-yillarda yozuvchi "Meri Styuart" va "Boris Godunov" dramatik asarlari yaratilishi bilan shug'ullangan. Shuningdek, maktabda yosh muallif "Yahudiy Yankel" dramasi ustida ishlashi ham mumkin edi  . Bunday ijodiy yo'nalish Dostoevskiyga yoshligidan xos bo'lgan inson hayotining dramatik jihatlariga qiziqishning ortishi bilan bog'landi. Dostoevskiy yoshlik yillarida akasiga yuborgan maktublari Shekspir va Shiller ijodiga, umumiy olganda tragediya janriga qiziqishni ochib bergan. Birinchi adabiy tajribalarning aniq tarixiy yo'nalishiga qaramay, yozuvchi birinchi navbatda ko'rib chiqilayotgan davrlarning fojiasi va ichki dramasi bilan qiziqqan  .

Dostoevskiyning akasi Mixailga yozgan xatlari sababli tadqiqotchilar yosh yozuvchi g‘oyalaridagi o‘zgarishlarni kuzatish imkoniga ega bo‘lganlar. Shunday qilib, 1844-yil oxirida yozuvchi o'z dramasini yozishdan voz kechgan va Onore de Balzakning " Yevgeniy Grande " romanini tarjima qilishni boshlab yuborgan, keyinchalik u yosh muallif izlayotgan zamonaviy "fojia romani" shaklining prototipi sifatida xizmat qildi. Balzak tomonidan hikoya qilingan yosh qizning prozaik zamonaviylik muhitidagi dramatik hikoyasi Dostoevskiyni rus hayoti haqida ijtimoiy-falsafiy va psixologik tragediya romanini yozishga tayyorlab bergan va bu "Kambag'al odamlar" romaniga aylangan. Dastlab, yozuvchi tarjimani davom ettirishni rejalashtirgan, ammo keyingi ikkita urinishdagi muvaffaqiyatsizliklar uni ushbu faoliyatdan voz kechishga va "Kambag'al odamlar" romanini to'liq yozishga undadi  .

## Fikrning boshlanishi
Dostoevskiy ijodining dastlabki yillarida qo'lyozma matnlaridan faqat " Qo'sh " hikoyasi uchun yaratilgan eskizlari saqlanib qolgan. "Kambag'al odamlar " haqidagi materiallar hibsga olinishidan oldin Dostoevskiyning o'zi tomonidan yo'q qilingan. Boshqa manbalarga ko'ra, hibsga olinganidan keyin musodara qilingan va tergov oxirida yo'q qilingan   . G'oyaning kelib chiqishi va Dostoevskiyning roman ustidagi ishining boshlanishi haqida turli vaqtlarda turli taxminlar ilgari surilgan   .

Ba'zi tadqiqotchilar yozuvchi romanining kelajagi uchun g'oyani Nikolaev muhandislik maktabida o'qiyotgan chog'larida o'ylab topgan deb hisoblashgan. Bu harbiy ta'lim muassasasining kompaniya ofitserining fikriga  ko'ra, Dostoevskiy maktabga qabul qilinishidan oldin ham roman yozishni boshlagan va u yerda tunda ishlashni davom ettirgan  . Dostoevskiyning o'zi 1877-yilda " Yozuvchining kundaligi " da roman ustida ish 1844-yil qishining boshida "nega tushunarsiz, eng noaniq va noaniq maqsadlar bilan" boshlanganligini ikki marta ta'kidlagan    . Shu bilan birga, yozuvchining maktublarida ham, uning atrofidagilarning 1840-yillar boshidagi xotiralarida ham, belgilangan sanadan oldin asar ustida bo'lishi mumkin bo'lgan ishning yozma tasdig'i saqlanib qolmagan. Birinchi yozma dalil - bu Fyodor Mixaylovichning 1844-yil 30-sentyabrdagi akasiga yozgan xati  .

Adabiyotshunos Georgiy Fridlender ham Dostoevskiyning 1844-yilgacha bo'lgan ijodining tabiatiga, ayniqsa Onore de Balzakning "Yevgeniy Grande" romanining tarjimasiga e'tibor qaratgan. Intiluvchan yozuvchiga ishqiy estetika o'z ta’sirini kuchli o'tkazgan bo‘lib, u “yuqori” obraz va syujetlar, shuningdek, hissiy, lirik ko‘tarinki va emotsional uslubda asarlar yozgani bilan ajralib turgan. Bu vaqtda Dostoevskiy uchun 1840-yillardagi “ tabiiy maktab ” ruhida realistik ijtimoiy roman yaratishni boshlash psixologik jihatdan qiyin kechgan. Fyodor Mixaylovichning o'zi 1877-yil "Yozuvchining kundaligi" ning yanvar sonida u o'z ishini "to'satdan" boshlaganini ta'kidladi, bu rejalarning keskin o'zgarishini anglatadi  . 1844-yil mart oylarida Dostoevskiy Konstantin Trutovskiyga "hech kim eshitmagan" romani haqida gapirib berdi, keyinchalik u o'z xotiralarida bu voqeani eslatib o'tgan  .

### Roman shaklini tanlash
Yosh Dostoevskiyning xatlarida roman shaklini tanlash nafaqat uning asarida "kambag'al odamlar" ning ijtimoiy hayotini va taqdirini tasvirlash xohishi, balki ularning ichki dunyosini to'liq ochib berishga urinish ham turtki bo'lgan  . Dostoevskiy o'z maktublarida roman yordamida tasviriy materialni hissiy, konfessional intonatsiya bilan uyg'unlashtira olgan. Yozuvchi bir vaqtning o'zida sentimental romanlarga xos bo'lgan inson qalbining nozik mikrotahlil usullarini va 1830-1840-yillardagi psixologik konfessional roman usullarini o'z asarlarida qo'llash imkoniyatiga ega bo'lgan. Romanda muallif emas, qahramonlarning o‘zlari so‘z boshladilar va ularning nutqi tufayli Dostoevskiy o‘z qahramonlarining ma’naviy hayoti darajasini, ijtimoiy ong tafakkurining kuchli va zaif tomonlarini ko‘rsata olgan  .

Dostoevskiy akasi Mixail va otasi bilan tez-tez va qiziqarli maktublar  orqali epistolyar shaklda asarini yaratishga tayyor edi. Otasiga yozgan xatlarida muallif ko'proq qashshoqlik haqida shikoyat qilgan  . Akasiga yozgan maktublaridan yosh yozuvchining o‘z kelajagini o‘zi belgilashini ko‘rish mumkin  . Asarning shakliga 1844-yil 1- avgustda "Otechestvennye zapiski"  da nashr etilgan Jorj Sandning "Jak" maktublaridagi romani ham ta'sir qilishi mumkin edi. Bundan tashqari, yozuvchining o'zi ta'kidlaganidek, bunday shaklni tanlash unga "yozuvchining yuzlarini" hech qanday joyda ko'rsatmasdan, so'zni qahramonlarning o'ziga yetkazishga" imkon berdi, bu ularga ko'proq so'z erkinligini berdi. 1846-yil 1-fevralda Dostoyevskiy akasiga tanqidchilar haqida shunday deb yozgan edi: “Ular hamma narsada yozuvchining yuzini ko‘rishga odatlangan, Men o'zimni ko'rsatmadim. Va ular men emas, balki Devushkin nima haqida gapirayotganini bilishmaydi va Devushkin boshqacha gapira olmaydi"  .

## Roman ustida ishlash
Tadqiqotchilar filriga ko'ra, Dostoevskiy ijodida keyinchalik o'zining "Kambag'al odamlar" romani ustida ishlayotgan paytdagi holatini yetkazmoqchi bo'lgan va " Xo'rlangan va haqoratlangan " romanida Ivan Petrovichning ijodi haqida shunday fikrlar bildirib o'tgan: "Agar men baxtli bo'lsam, keyin bu muvaffaqiyatimning ilk mast bo‘lgan damlari, keyin esa hali o‘qib ulgurmagan, qo‘lyozmani hech kimga ko‘rsatmagan paytlarda ham emas, o‘sha uzoq tunlarda, g‘ayratli umidlar va orzular, mehnat qilishga ishtiyoqi baland muhabbat orasida; fantaziyamga, o‘zim yaratgan chehralarga o‘rganib qolganimda, go‘yo ular o‘zimnikidek, ular haqiqatan ham bordek, ularni sevar, ular bilan birga quvonar va qayg'urar, hatto ba'zan mening oddiy qahramonim uchun eng samimiy ko'z yoshlari bilan yig'lardi»   .

Faqat 1844-yilning kuzida Dostoevskiy o'z asari haqida akasi Mixailga aytib berishga qaror qildi. 30-sentabrdagi xatida u shunday dedi: “Umidim bor. Men "Eugenie Grandet" jildidagi romanni tugatyapman. Roman juda original ruhda. Men uni allaqachon qayta yozishni boshlaganman, 14-kunga kelib, men bunga javob yo'llayman. Men uni "Mahalliy eslatmalar" nashriga beraman. Men sizni o'z romanimda ko'proq keltirib o'tgan bo'lardim, lekin vaqt yo'q edi ... "  . Sentyabr oyining oxirida Dostoevskiy bilan bir uyda yashagan Dmitriy Grigorovich keyinchalik yozuvchining "Kambag'al xalq" asari haqida quyidagilarni eslab o'tgan: "Dostoevskiy butun kuni va tunining ko'p qismini stolida o'tkazdi. U yozganlari haqida bir og'iz so'z aytmadi; u mening savollarimga xohishsiz va qisqa javob berdi; uning so‘zsizligini bilib, savollarimni to‘xtatdim. Men Dostoevskiyni ajratib turadigan o'sha qo'lyozmada yozilgan juda ko'p varaqlarni ko'rdim: harflar uning qalamidan munchoqdek tushib, aniq chizilgan. Kuchli ishlash va uyda ko'p o'tirish uning sog'lig'iga juda zararli ta'sir ko'rsatdi ... " 

1844-yil oktyabr-noyabr oylarining o'rtalarida Dostoevskiy romanning birinchi nashri ustida ishlashni davom ettirdi  . Uning yozishmalaridan ma'lum bo'ladiki, asarning kamida ikkita qoralama nusxasi bo'lgan, ammo qo'lyozmalar yo'qligi tufayli ularning voqealar rivojini aniq baholab bo'lmaydi. Romanning birinchi nusxasi 1844-yil noyabrda yakunlandi, keyin u dekabrda qayta ko'rib chiqilgan. 1845-yil fevral-mart oylarida Fyodor Mixaylovich allaqachon asarning ikkinchi nashri ustida ishlayotgan edi, natijada asar qayta yozilgan  . Asar tuzilishidan kelib chiqib, K. K. Istomin tanqidchining fikricha, “oq iplar bilan, ta’bir joiz bo‘lsa tikilgan” turli uslubdagi ikkita asosiy syujetni ajratib ko‘rsatgan. Birinchi hikoya Varenka va uning o'tmishi haqida bo'lsa, ikkinchisi Devushkin haqida. Istomin asarning birinchi nashrida faqat Varenkaning bolaligi va Peterburgdagi hayoti haqida hikoya qilingan, deb hisoblagan. Keyinchalik esa Devushkin bilan syujet yanada go'zallashdi va Dostoevskiy ikkala syujetni bog'lash uchun kundalik bilan adabiy uslubga murojaat qilishga majbur bo'ldi  . V. Komarovich va G. Chulkov keyinchalik bu taxminlarni tanqid qildi  .

1845-yil 24-martda Dostoevskiy akasiga roman to'g'risida shunday deb yozgan edi: “Men uni noyabrda  deyarli toʻliq tugatib ulgurdim, lekin dekabrda men hammasini qayta tiklashga qaror qildim: men uni qayta koʻrib chiqdim va qayta yozdim, lekin fevralda yana boshladim: tozalash, silliqlash, kiritish va chop etish. Taxminan mart oyining yarmida mening asarim tayyor edi... Men o'z romanimdan juda mamnunman. Bu tuyg'ular qat'iy va nozik tus oldi. Biroq  dahshatli kamchiliklar mavjud. Asarning epigrafi ("Oh, bu hikoyachilar! Foydali, yoqimli, mazali narsa yozish kerak, aks holda ular yerdagi barcha chuqurliklarni yirtib tashlashadi! ..") Vladimir Odoevskiyning "Tirik o'liklar"idan hikoyasidan tanlangan satrlar edi, birinchi marta 1844-yil 3-fevralda Otechestvennye Zapiski  da nashr etilgan. Mart oyida yosh muallif o‘z asarini birinchi marta tsenzuraga topshirdi, biroq bir oy yoki undan ko‘proq kutish zarurati bilan duch keldi: “Bir oydan kam muddatga tsenzurani yollashmaydi. Oldin ko'rib chiqa olmaysiz. Ular ish bilan to'lib-toshgan”. Natijada Dostoevskiy darhol qo‘lyozmani qaytarib oldi   . Yozuvchi dastlab romanni jurnalga berishni istamadi, chunki javobni uzoq kutish, shuningdek, keyinchalik nashriyotga qaramlik: “Agar uni qaytarib bersangiz, baxtli bo'lmaysiz... agar o'qisa, olti oydan keyin... chop etadilar, pul bermaydilar. Jurnalga biror narsa berish, bo'yinturuq ostiga tushish demakdir”  .

1845-yil 4-mayga kelib, roman ustidagi ish nihoyat yakunlandi. O‘sha kuni Dostoyevskiy akasi Mixailga shunday deb yozgan edi: “O‘zimdan qutulolmaydigan bu romanim menga shunday ko'p tashvish berdiki, agar bilganimda uni umuman boshlamagan bo‘lardim. Men uni yana yozishni yelkamga oldim va Xudo haqi, yaxshilik uchun; u g'alabasini deyarli ikki barobarga oshirdi. Ammo endi u tugadi va bu o'tish oxirgisi edi. Unga tegmaslikka so‘zimni berdim”  . Bu vaqtga kelib, asarni biron joyga biriktirib bo'lmadi, bu esa muallifning moliyaviy ahvoli yomonligidan dalolat bergan . Shu sababli, Dostoyevskiy romanni o‘zi nashr etishni yoki qo‘lyozmani o‘sha paytda 2500 ta tiraji bo‘lgan “Otechestvennye zapiski” adabiy jurnaliga hadya qilishni rejalashtirib qo'ygan   . Birinchi namunaga intiluvchan yozuvchining ikkilanishi to'sqinlik qildi, hech bir kitob sotuvchisi buni e'lon qilish ma'suliyatini olmagan. Shu sababli, jurnalga "qo'lyozmani bekorga berish" qoldi: "Men uni o'sha yerdayoq chop etaman - mening adabiy kelajagim, hayotim, taqdirim - umuman hamma narsa ta'minlangan"  . "Kambag'al odamlar" ning mumkin bo'lgan muvaffaqiyatsizligini muallif falokat deb hisoblagan: "Agar men romanni nevaga biriktirmasam, nima qilsa bo'ladi? Men hamma narsani o'yladim. Men idée fixe o‘limidan omon qolmayman”  .

## Matbuotdan oldingi sharhlar va nashr

1845-yil may oyining oxirgi sanalarida Dostoevskiy asarni boshidan to oxirigacha   qayta yozib chiqdi. Fyodor Mixaylovich qo'lyozmani birinchi bo'lib yozuvchi Dmitriy Grigorovichga o'qib berdi yoki Dostoevskiyning so'ziga ko'ra, asar bilan tanishishi uchun qo'lyozmani Grigorovichga berdi  . 1877-yilda Dostoevskiy "Yozuvchining kundaligi" da shunday deb eslaydi: "Menda D. V. Grigorovichdan boshqa hech qanday adabiy tanishlar yo'q edi. Aftidan, u yozda o'z qishlog'iga ketmoqchi edi, lekin endi u bir muncha vaqt Nekrasov bilan yashaydi. Mening oldimga kelib esa: "Qo'lyozmani olib kel", dedi (uning o'zi hali o'qimagan); "Nekrasov kelasi yilga qadar to'plamini nashr etmoqchi, men unga ko'rsataman"  . Bu vaqtga kelib Grigorovich Nikolay Nekrasovning " Peterburg fiziologiyasi " jurnalida birinchi inshoni chop etishga muvaffaq bo'lgan edi, shuning uchun u "Kambag'al odamlar"  romaniga qoyil qolgan holda, romanni darhol Nekrasovga topshirgan  . Grigorovichning xotiralariga ko'ra, roman unga va Nekrasovga shunchalik kuchli taassurot qoldirdiki, u Nekrasovdan darhol borib nashr qilishga rozi bo'lishini so'ray boshladi: "Oxirgi sahifada, keksa Devushkin Varenka bilan vidolashganda, men endi o'zimni boshqarib tura olmadim, o'zim ham yig'lay boshladim. Men Nekrasovga o'girilib qaradim, uning ham ko'z yoshlari oqardi. Men uni bugun u bilan birgalikda chop etish haqida kelishib olishga ko'ndira boshladim»  . Qo'lyozmani bir kechadayoq o'qib chiqib, ertasi kuni ertalab Nekrasov romanni nashrga qabul qilishini e'lon qilgan va buning uchun yozuvchi mahoratining o'zigagina 150 kumush rublda to'lashga va'da bergan edi  . Keyinchalik Dostoevskiy ushbu voqea bilan bog'liq taassurotlarni eslab o'tgan: "Ulardan keyin hatto, uxlab qolishim mumkin edi! Qanday zavq, qanday muvaffaqiyat va eng muhimi - bu tuyg'u men uchun aziz edi, men aniq eslayman: "Kimdir g'alabaga erishdi, ular maqtashadi, uchrashadilar, tabriklaydilar, lekin bular ertalab soat to'rtda xabarni yetkazgani ko'z yoshlari bilan yetib kelishdi. Shunda yozuvchi uyqudan balandroq tovushda ... Oh, yaxshi!  .

Dostoevskiy bilan kelishgan holda Nekrasov qo'lyozmani adabiyotshunos Vissarion Belinskiyga topshirgan va Dostoevskiyni Gogol bilan solishtirib ko'rgan. “Kambag'al odamlar”ni o‘qib chiqqan Belinskiy 1-iyun sanasi atrofida Dostoevskiy bilan shaxsan uchrashib, bu sohadagi yangi yozuvchini iliq kutib olgan : “Siz nima yozganingizni chindan ham anglayapsizmi? Siz buni faqat o'zingizning bevosita instinktingiz bilan, rassom sifatida yozishingiz ham mumkin edi, lekin siz bizga ko'rsatgan bu dahshatli haqiqatni o'zingiz tushundingizmi?  Va bu yirtilgan tugma va generalning qo'lini o'pish lahzasi - lekin oxir-oqibat, bu baxtsiz odamga achinish yo'q, lekin dahshat, dahshat! Bu mamnuniyat uning dahshatidir! Bu tragediya! Siz muammoning ma'no-mazmuniga yuzlanib, eng muhim narsalarni ikkilanmay ta'kidladingiz. Biz - publitsistlar va tanqidchilar, faqat bahs olib boramiz, buni birgina so'z bilan tushuntirishga harakat qilamiz, lekin siz, rassomsiz, bir satrning o'zidayoq bir paytning o'zida voqeaning mazmun-mohiyatini ochib beribsiz, demak, siz buni qo'lingiz bilan his qila olasiz, shunda mutlaqo hamma narsa o'zi bilmagan holda eng aqlsiz o'quvchiga ham tushunarli bo'ladi! Bu san'atning siri, san'atdagi haqiqat shu! Bu rassomning haqiqatga qilgan xizmati! Haqiqat senga oshkor bo‘ldi va senga san’atkor sifatida e’lon qilindi, sen uni hadya qilding, o‘z in’omingning qadriga yetib, sodiq qolsang, ulug‘ adib bo‘lasan!..”  Bechoralarni o‘sha kuni tavsiya qilish. Adabiyotshunos Pavel Annenkovga, Belinskiyning ta'kidlashicha, "... roman Rossiyadagi hayot va qahramonlarning shu qadar sirlarini ochib beradiki, ularni ilgari hech kim orzu qilmagan. Bu bizning ijtimoiy romanga bo'lgan birinchi urinishimiz va bundan tashqari, rassomlar odatdagidek qilgan, ya'ni ular o'zlari nima qilayotganlarini hatto shubhalanmaydilar"  .

1845-yil 7-iyunda Nikolay Nekrasov "Kambag'al odamlar" qo'lyozmasini senzura Aleksandr Nikitenkoga berib, romanni hech bo'lmaganda sentyabrgacha o'qib chiqishini so'radi  . Tsenzura qo'mitasining ta'kidlashicha, asarning qo'lyozmasi 1845-yil 4-sentyabrda ko'rib chiqish uchun qabul qilingan: "Almanax, harflardagi roman. Qo‘lyozmaning hajmi 251 bet”  . 8-oktyabr kuni Dostoevskiy akasiga yozgan xatida asar hali tekshirib chiqilmaganini yozgan: "Kambag'al odamlar" haqida senzuradan hech narsa eshitmaslik hali ham juda yoqimli. Bunda beg‘ubor romantik hisslar ergashib ketyapti, oxiri qanday bo‘lishini bilmayman. Xo'sh, ular buni qanday taqiqlaydilar?   Nekrasov romanni adabiy doiralarda qabul qilgach, avval va'da qilingan 150 rubl o'rniga 250 kumush rubl berishga va'da berdi  . Ko'p o'tmay, "Kambag'al odamlar" qo'lyozmasi senzor Freigant tomonidan tasdiqlandi  . 6-noyabr kuni Nekrasov tsenzura qo'mitasiga tsenzura Ivanovskiy tomonidan tasdiqlangan 187 varaqdan iborat bo'lgan roman sxemasini topshirdi  .

27-noyabr kuni muharrir Andrey Kraevskiy hali nashr etilmagan romanning nusxasini Vladimir Odoevskiyga yuborgan: “Men ularni sizga faqat tunga beraman va hech kimga uni o'qitmaslikni so'rayman; Ertaga ertalab ularni menga qaytaring”  . 1845-yilning oxirgi oylarida Nekrasov rassom P.P. Sokolovga o'z kolleksiyasining dizaynini buyurtma qilib, yana Dostoevskiy ishiga e'tibor qaratdi: "...asosiysi Dostoevskiyning" Kambag'al xalq" hikoyasi bo'ladi, iltimos, ushbu beqiyos turlarni etkazishga harakat qiling. ”  . 1846-yil 12-yanvarda Peterburg tsenzura qoʻmitasi romanni chop etishga ruxsat berdi   . 18-yanvar kuni E.Prats bosmaxonasida chop etilgan Peterburg to'plamining nusxalari senzura qo'mitasiga topshirildi. 19-yanvar kuni senzor A. V. Nikitenko "nashr uchun chipta"  imzo chekdi. 1846-yil 21-yanvarda "Kambag'al odamlar" muallifning "roman" subtitrli janri bilan birinchi marta "Peterburg to'plami"   ning bir qismi sifatida nashr etildi.

## Keyingi qayta ishlanmalar
Peterburg to'plamida birinchi nashr etilgandan so'ng, Dostoevskiy 1847, 1860 va 1865-yillarda asarni yakunlash uchun qaytib keldi  . 1847-yil oktabr oyining oxirigacha yozuvchi romanning alohida nashrini tayyorlab, 27-oktabrda senzura qo'mitasiga yuborgan va 1847-yil 23- dekabrda chop etishga ruxsat berilgan  . "Kambag'al odamlar"ning birinchi nashri tanqidchilarining fikrlarini tinglaganidan so'ng, Dostoevskiy so'zlarning ba'zi bir qisqartirilgan shakllarini olib tashladi, ortiqcha takrorlashlarni yo'q qilgan, shuningdek, personajlar tilini psixologik jihatdan ishonchli qilish uchun tuzatish ustida ishlagan. Muhim o'zgarishlar matndagi katta qisqartirishlarni ham o'z ichiga oladi: Varenkaning bolalik xotiralari va Devushkinning "Janoblari" haqidagi fikrlari keyinchalik B. V. Tomashevskiy ta'kidlaganidek, bu yozuvchining roman ustida eng jiddiy qayta ko'rib chiqilishi edi. 1860 va 1865-yillardagi keyingi nashrlarda Dostoevskiy matnga bir qator uslubiy tuzatishlar kiritgan  .

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
*