open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Askaniya-Nova

**Askaniya-nova** – davlat dasht qoʻriqxonasi, Ukrainaning Xerson viloyatidagi Chaplin tumanida. Ukraina janubida dashtlarning tabiiy oʻsimlik qoplamini saqlash maqsadlarida 1828-yilda xususiy qoʻriqxona tarzida tashkil etilgan. Qoʻriqxonada iqlimlashtirish hayvonot bogʻi va dendropark (daraxt va butalarning 120 dan ortiq xili oʻstiriladi), Ukraina "Askaniya-Nova" dasht rayonlari chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti bor. Iqlimlashtirish hayvonot bogʻida turli mamlakatlardan keltirilgan yovvoyi hayvonlarning noyob kolleksiyasi toʻplangan: antilopa, bizon, zubr, zebra, lama, bugʻular uchun tabiiy yashash sharo-itlari yaratilgan. Yovvoyi qushlarning 270 dan ortiq turi bor (nandu, oqqushlar, flamingo, Afrika tuyaqushi, turnalar va boshqalar). Qoʻriqxonada Prjevalskiy otlari muvaffaqiyatli koʻpaytirilmoqda. Qoʻriqxonada turli yoʻnalishlarda ilmiy ishlar olib boriladi.

## Manbalar
Aruba

**Aruba** — Janubiy Amerikaning shimoliy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Shamolsiz orollar toʻdasiga kiradi. Maydoni 190&nbsp;km². Balandligi 188 m gacha. Aholisi 67 ming kishi (1991), asosan negrlar va mulatlar. Niderlandiya Antil orollari tarkibida. 1986-yil 1-yanvardan qisman oʻzini oʻzi boshqarish huquqi berilgan. Neftni qayta ishlash sanoatining yirik markazi. Bosh shahri — Oranestad. Vulkani orol. Riflar bilan oʻralgan. Iqlimi subekvatorial, oʻrtacha temperaturasi 26 — 28°. Yogʻin 500 — 600&nbsp;mm. Kserofit buta oʻsimliklari oʻsadi. Iqtisodining asosini neftni qayta ishlash sanoati tashkil etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Askariy

**Askariy** – oʻrtapishar, mayiz-bop, urugʻsiz, xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga ki-radi. Asl vatani – Eron. Armaniston, Turkmaniston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekistonning ayrim viloyatlarida ekiladi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargi yirik, choʻzinchoq, silliq, arra tishli, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, shingillari tigʻizligi oʻrtacha. Gʻujumi urugʻsiz, oʻrtacha, och sariq. Poʻsti yupqa, gʻuborli. Eti sershira, mazasi yoqimli. Hosili faol harorat yigʻindisi 2800 – 3000da 120– 130 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 59 – 90 s/ga. Sovuqqa bardoshi past. Ragʻa va un shudring bilan ka-sallanadi. Yangiligida iste’mol etiladi, mayiz solinadi.
## Manbalar
Askariy mirzo

**Askariy mirzo** (1512-1558) – Mevat va Qandahor hokimi (1530–51). Boburiylardan. Boburning uchinchi oʻgʻli. Komron Mirzo qutquvi bilan bobu-riylar hukmdori Humoyunga qarshi bir necha marta isyon koʻtargan va nihoyat Ko-bul yaqinida boʻlgan jang (1551)da asir olinib, oʻzining talabiga koʻra hajga joʻnatilgan. 1558-yil yoʻlda olamdan oʻtib, Makkadagi qabristonga dafn etilgan.A. she’riyatga ixlosmand boʻlib, for-siy va turkiy tillarda gʻazallar bitgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asketizm

**Asketizm** ( - asketes – biror narsa bilan mashgʻul boʻlish) – qarang Zohidlik. **Zohidlik**, asketizm — tarki dunyochilik, saqlanish. Xudoning marhamatiga musharraf boʻlish uchun tarki dunyo qilish zarurligi haqidagi diniy tasavvur. Zohidlik xristianlikda monaxlikda koʻrinsa, islomda darvishlik, chilla oʻtirish, roʻza tutish, zikr tushish kabilarda namoyon boʻladi. Tasavvufda Zohidlik Allohning zikriga xalal beruvchi barcha narsalarni tark etish demakdir. Bunda Allohga shirk keltirishdan saqlanish va ibodatda riyodan xoli boʻlish, barcha gunoxlardan va harom narsalardan saqlanish va nihoyat ortiqcha dunyoviy ashyolarga mexr qoʻymaslik nazarda tutiladi. Shariat va tariqat odoblariga bu xilda rioya etishni Bahouddin Naqshband, Ahmad Yassaviy, Xoʻja Ahror, Najmiddin Kubro va b. targʻib etganlar.

## Manbalar
Asklepiy

**Asklepiy** (yun. Asklepios) – yunon afsonasida tabobat xudosi, Apollon oʻgʻli. A. qadimdan tabiblar va do-ridarmon tayyorlovchilarning homiysi hisoblangan. A. ibodatxonalari shi-foxona sifatida dong taratgan. A.ga e’tiqod miloddan avvalgi 5-asrdan boshlab kuchay-ib, ayniqsa Epidavr shahrida tarafdorlari koʻp boʻlgan. Miloddan avvalgi 3-asrga kelib A.ga e’tiqod Rimga ham yoyilgan.

## Manbalar
Askold va Dir

**Askold va Dir** – Kiyev knyazlari (9-asr 2- yarmi). Yilnomalarga koʻra Ryurik boyarlari boʻlganlar. Askold va dir nomlari 10-asrda yashagan arab tarixchisi Mas’ud asarlarida, shuningdek soʻnggi davrlardagi yilnomalarda ham uchraydi (12-asr). Askold va dir Krivich va Polotsk yerlariga ikki marta yurish qiladi. Taxminan 866 yil Rusning Istanbulga yurishiga rahbarlik qilgan. Askold va dirni 882 yil Novgorod knyazi Oleg oʻldirgan.

## Manbalar
Askomitsetsimonlar

**Askomitsetsimonlar**, xal tachali zamburugʻlar (Ascomycetes) – maxsus xaltachalarda rivojlanib yeti-ladigan sporalar orqali koʻpa-yuvchi zamburugʻlar sinfi. 42000 dan ortiq turi bor. Ba’zi turlari jinssiz yoʻl bilan turli konidial sporalar hosil qiladi. Zamburugʻ mitseliysi bir yadro (gaplofa-za) hujayrali va xaltacha hosil qiluvchi qoʻsh yadro (diplofaza) hujayrali giflardan iborat. A.ning eng sodda tuzil-gan vakillarida xaltacha bevosita zigo-taaan yetiladi; bunda giflarning ikki hujayrasi va hujayra yadrolari oʻzaro qoʻshilib, zigota hosil qiladi, zigota esa oʻz navbatida xaltachaga aylanadi. Ayni vaqtda kopulyatsiya tufayli yuzaga kelgan zigota yadrosi reduksiya yoʻli bilan ketma-ket boʻlina boradi. Shu tariqa ikki yoki uch boʻlinishdan soʻng toʻrtta yoki sakkiz-ta gaploid yadrolar, ularning yonida esa shu yadrolar soniga teng keladigan asko-sporalar hosil boʻladi. Bunda zigotadan bitta xaltacha yetiladi. Biroq koʻpchilik A.da (ayniqsa tanasidagi xaltachalari toʻda-toʻda boʻlib oʻrnashgan vakillarida) zigotadan bitta emas, bir nechta xaltacha hosil boʻladi. A. asosan tana tuzilishiga va qisman xaltacha shakliga mos holda boʻlinadi. Ular yalangʻoch xaltachalilar, ya’ni tuban A. (Gymnoasci), mevaxalta-chalilar (Carpoasci) va lokuloaskomi-setlar (Loculoasci) deb ataluvchi uchta kenja sinfga hamda bir necha oilalarga boʻlinadi. Keng tarqalgan, koʻpchilik saprofitlar tuproqda, turli orga-nik qoldiqlarda uchraydi, oziq-ovqat mahsulotlarida koʻpayib, ularni buzadi. Lishayniklar tanasida yashaydigan barcha zamburugʻlar A.ga kiradi. Konidiya dav-rida koʻpchilik A. oʻsimlik, hayvonlarda parazitlik qiladi, sellyulozani va har xil sanoat mahsulotlarini yemirib za-rar keltiradi. A. mikrobiologiya sano-atida fermentlar, antibiotiklar va boshqa mahsulotlar olish maqsadida foydala-niladi. Bir qancha turlari (qoʻziqorin, strochok, tryufel va boshqalar)dan oziq-ovqat sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Askoxitozlar

**Askoxitozlar** – oʻsimliklarda Ascochyta turkumiga mansub parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan kasalliklar. A. oʻsimlik barglarida turli rangda kat-ta-kichik doglar, poyasida yaralar paydo qiladi, oʻsimlik urugʻi va mevasini zararlaydi, kasallangan barglar qurib toʻkiladi, shoxlari quriydi, mevasi yetilmaydi, zararlangan urugʻlik unmaydi. Aksariyat dukkakli don ekinlari, zigʻir, mevali daraxtlar, rezavor meva-lilar zararlanadi. Kurash choralari: al-mashlab ekish, ekinni azotli oʻgʻitlar bilan oziqlantirish, kasallikka chidamli navlarni ekish, ekishdan oldin urugʻlikni dorilash, oʻsimlik qoldiqlarini daladan chiqarib tashlash va yoʻqotish (qarang Zamburugʻli kasalliklar).
## Manbalar
Asl manba

**Asl manba** – biror asar yoki matnning sharhlanmagan, boshqa tilga tarjima, tahrir qilinmagan (muallif tuzatishlari va tahriri bundan mustas-no) asl nusxasi. Ular fanda eng ishonchli hujjat hisoblanadi; mas, Navoiy, Bobur va boshqalarning asarlari asl nusxasi va hokazo.
## Manbalar
Askar

**Askar**: 1) davlat va mamlakat muhofazasi yoki harbiy yurishlarda ishtirok etuvchi harbiy xizmatchi, qurolli jangchi; 2) davlatning qurolli kuchlari majmui yoki uning bir qismi; qoʻshin. Arab tilining kuchli taʼsiriga qaramay askar istilohi Oʻrta Osiyo turkiy tillarida, xususan, oʻzbek adabiy tilida asosan XV asrdan cherik, sipoh, lashkar istilohlari qatori „qoʻshin, lashkar“ maʼnosida keng qoʻllanishda boʻlgan. XX asr oxirlaridan askar koʻproq „jangchi, harbiy xizmatchi“ maʼnosini ifodalash uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Asl qora

**Asl qora**, Kizlyar qorasi, Prosko-veysk qorasi– oʻrtapishar vinobop uzum navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan Shimoliy Kavkazda chiqarilgan. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha kattalikda, besh boʻlakchali, arra tishli, orqasi bir oz tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, si-lindr-konussimon, vazni 150 – 250 g, shingil va gʻujumlari oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, koʻk-binafsha, kattaligi oʻrtacha (16 – 18&nbsp;mm). Eti pushti, shirin, sersuv (tarkibida 27% gacha qand bor). Asl qora kurtak yozgandan boshlab faol harorat yigʻindisi 2890°da 140 kunda pishadi. Hosildorligi 100– 120 s/ga. Asosan, Shimoliy Kavkazda rayonlashtirilgan. Oʻzbekistonda Toshkent va Sirdaryo viloyatlarida ekiladi. Spirti past qizil vi-nolar va sharbatlar tayyorlanadi.
## Manbalar
Asma

**Asma**, Qrim qora uzumi–xalq se-leksiyasi yoʻli bilan yaratilgan oʻrta-pishar hoʻraki uzum navi. Kuban va Krimda oʻstiriladi. Tupi kuchli oʻsadi, bargi yirik, uch boʻlmali, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, dumaloq yoki choʻziq. Gʻujumi yirik, pillasimon, toʻq binafsha-qora. Poʻsti qalin, eti sershira, hosili faol harorat 3050 – 3300°da 160 – 175 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 80–120 s/ga. Kasalli-701klarga chidami oʻrtacha, sovuqqa bardoshi past. Uzoq saqlash va uzoqqa yuborishga chi-damli. Oʻzbekistonda rayonlashtirilmoqda (1995-yildan).
## Manbalar
Asmoʼ un-Nagʻam

**Asmo’ un-Nagʻam** (arab. – to-vush (nagʻma)larning otlari], Asomiy nagʻamot – 10 –12-asrlarda Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa nazariyasida jam’ut-tom (qarang Jam)ni tashkil etuvchi jinslar va to-vushlarning maxsus atamalari. Asmo’ un-Nagʻam jins va tovushlarga nisbatan qoʻllangan yunoncha atamalarning arabchaga soʻzma-soʻz tarjimasi boʻlib, ba’zi sharq qoʻlyozma manbalari (mas, Forobiyning "Kitob ul-musiqo al-kabir" – "Musiqa haqida katta kitob" asari)da ularning yunoncha muqobili ham keltiriladi (459-b.dagi jadvalga q.). Asmo’ un-Nagʻam musiqa amaliyotida qoʻllanilmaganligi sababli, keyinchalik (12–13-asrlardan boshlab) musiqa naza-riyasida ham unutilib ketgan.
## Manbalar
Asmera

**Asmera** (Asmara) – Eritreyaning poytaxti. Dengiz sathidan 2300 m balandlikda. Aholisi 344 ming kishi (1989). Mamlakatning yirik savdo-sanoat va transport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Avtomobil yoʻllari tuguni. Kimyo, oziq-ovqat, toʻqimachilik, keramika, metallsozlik korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Universitet bor.
## Manbalar
Aso-muso

**Aso-muso**, hassa-muso (Abelia corymbosa) – shilvidoshlar oilasining abeliya turkumiga mansub sershox va ser-barg buta. Tanasining poʻsti kulrang, titilgan, ba’zan tanadan qisman ajral-gan. Poyasi olti qirrali. Barglari qisqa bandli, ellipssimon (1,5 – 6 sm), cheti tekis, ba’zilari kungurador. Gullari bir nechtadan (koʻpincha uchtadan) boʻlib, toʻpgulga yigʻilgan; kosacha qaytaqisi (5 – 8&nbsp;mm kenglikda) toʻrt (ba’zan uch) boʻlakli; toj-bargi oqish, 10–15&nbsp;mm uzunlikda, changchilari toʻrttadan boʻlib toj naychasining ichida joylashgan; urugʻchisi bitta, urugʻchi ustunchasi nay-chadan bir oz chiqib turadi. Mevasi bir oz choʻziq va yapaloq (5 – 8&nbsp;mm uzunlik-da), tukli, faqat Oʻrta Osiyo (Tyanshan togʻlari) uchun xos endemik oʻsimlik. A. Kirgʻiztov, Talas, Sharqiy Chatqol, Susa-mir va Fargʻona togʻlari (Moylisoy, Ars-lonbob)ning yongʻoqzor va archazorlarida uchraydi. Yogʻochi qattiq boʻlganidan juda qadrlanadi.
## Manbalar
Asl nusxa

**Asl nusxa** – 1) biror narsa yoki asarning asli (koʻchirilgan nusxadan farqli oʻlaroq); 2) muallifning oʻz qoʻli bilan yoki yozuv texnikasida yozilgan, matbaa usulida koʻpaytirishga moʻljallangan matni, rasm, fotosurat, chizma va boshqalar.
## Manbalar
Asos (maʼnolari)

**Asos**:

* Asos — mantiqiy tafakko‘rning muhim shakli hisoblangan xulosa chiqarishning tarkibiy qismlaridan biri.
* Asos - soʻzning asl maʼnosini bildirib, boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan, mustaqil holda leksik maʼno bildiradigan eng kichik qism.
* Asos (matematika)
* Asos (kimyo)
Asos

**Asos** – mantiqiy tafakkurning muhim shakli hisoblangan xulosa chiqarishning tarkibiy qismlaridan biri. Chinligi amaliyotda tekshirilgan va isbotlangan ma’lum fikrni ifodalaydi. Undan noma’lum fikrni – xulosani keltirib chiqarish uchun foydalaniladi. Induktiv xulosa chiqarishda asos miqdori chegaralanmagan boʻlib, tayin bilimlarni ifodalaydi va umumiy xulosa keltirib chiqarish uchun xizmat qiladi. Deduktiv xulosa chiqarishda, aksincha asos sifatida umumiy bilimlardan foydalaniladi va ular tayin bilimlar haqida xulosa chiqarishga xizmat qiladi. Deduktiv xulosa chiqarishda asosning miqdori chegaralangan boʻladi. Mantiqiy tafakkurning isbotlash shaklida esa asos dalil, argument shaklida keladi va isbotlanishi lozim boʻlgan tezisni asoslash uchun keltiriladi. Asosning chinligi xulosa yoki tezisning chin boʻlishi uchun muhim shartlardan biridir, lekin bundan tashqari hukmlar bir-biri bilan toʻgʻri bogʻlangan va tartib bilan keltirilgan boʻlishi lozim. Aks holda toʻgʻri asosdan notoʻgʻri xulosa chiqishi mumkin. Umuman ilmda, turmushda, har qanday munozara va muhokamada, biror fikrni isbotlash yoki biror xulosaga kelish uchun foydalaniladigan fikr asos deb yuritiladi.
## Manbalar
Asos (matematika)

**Asos** (matematika) – 1) geometriyada – geometrik shakllar qismi. Masalan, teng yonli uchburchak, trapesiya, piramida, prizma, konus A.lari, perpendikulyar A. va hokazo; 2) algebrada – daraja asosi, yaʼni dara-jaga koʻtarilayotgan son.
## Manbalar
Asosiy ishlab chiqarish

**Asosiy ishlab chiqarish**, asosiy tarmoq– korxona ishlab chiqarish tuzil-masi va ixtisoslashuvining rejali yoʻnalishini belgilaydigan tarmoq. Xom ashyoni tovar mahsulotiga aylantirishda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Xom ashyoni ishlab chiqarishga tayyorlab beruvchi, ishlab beruvchi, tayyor mahsulotga aylantiruvchi sexlarni oʻz ichiga oladi. Odatda, Asosiy ishlab chiqarish ch. yalpi va tovar mahsuloti, mehnat va moddiy vosi-talar sarfi, pul tushumlarida eng katta salmoqqa ega boʻladi. Asosiy ishlab chiqarish korxonalari oʻz ixtisoslashuviga koʻra paxtachilik, gʻallachilik, bogʻdorchilik, qoʻychilik va boshqa yoʻnalishlarga ega boʻlishi mumkin (qarang Ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi).
## Manbalar
Asosiy kapital

**Asosiy kapital** – kapitalning asosiy ishlab chiqarish vositalari (mashina, as-bob-uskuna, ishlab chiqarish binolari va uskunalari)ni oʻz ichiga oluvchi, iqtisodiy jihatdan oʻz qiymatini ishlab chiqarilgan to-varlarga asta-sekin va uzoq muddatda oʻtkazib boruvchi qismi. Asosiy kapital pul shaklida uskuna, mashina-mexanizmlar, bino-in-shootlar va boshqa jahongir iborat boʻlib, ular sotib olingan paytdagi bozor narxi bilan hisoblanadi. Asosiy kapital qiymatining bir qismi har yili mahsulotning ishlab chiqarish va sotish harajatlariga kiradi va amor-tizatsiya ajratmalari tarzida maxsus amortizatsiya fondida jamgʻariladi. Asosiy kapital hajmiga qarab mehnatning kapital bilan qurollanishi darajasini baholash mumkin (Asosiy kapital qiymati ishlovchilar soniga taqsimlanadi). Asosiy kapital tarkiban ikki qismga boʻlinadi: mehnat qurollarida gavdalangan kapital (mashina-mexa-nizmlar); ishlab chiqarishning moddiy sharoitini yaratishda gavdalangan kapital (bino, inshoot, qurilma va hokazolar). Bu qismlar nisbati ishlab chiqarishning turli sohalarida har xiddir (qarang Kapital).

## Manbalar
Asosiy materiallar

**Asosiy materiallar** – tayyorlanadigan mahsulot tarkibiga kiradigan va uning asosini tashkil etadigan materiallar. Mas, non mahsulotlari tayyorlashda ishlatiladigan un, mashina qismlari ishlab chiqarishda zarur boʻladigan metall, kiyim-kechaktikish uchun sarflanadigan gazlama va hokazo.
## Manbalar
Asosiy ton

**Asosiy ton** () musiqa nazariyasida turli maʼnolarni ifodalovchi tushunchadir.

Asosiy ton asosiy chastotalar hosil qilgan tovush toni boʻlib, har qanday tovush manbai faqat asosiy chastotada emas, balki unga karrali boʻlgan yuqori chastotalarda (garmonikalar) ham tebranadi. Ushbu yuqori chastotalar natijasida hosil boʻladigan tovushlar obertonlar deb ataladi. Asosiy ton tabiiy tovushqatorning boshlangʻich va eng pastki tovushi boʻlib, u obertonlar uchun tayanch vazifasini bajaradi.

Shuningdek, asosiy ton akkordning eng pastki (bas) tovushidir. Bu holatda u akkordning birlamchi tuzilishini belgilaydi va prima deb ham ataladi. Tersiya boʻyicha tuzilgan akkordlarda asosiy ton tayanch vazifasini bajaradi va arabcha 1 raqami bilan belgilanadi.

Musiqiy tuzukda (yaʼni lad) asosiy bosqich, yaʼni bosh pogʻona ham asosiy ton deyiladi. Bu pogʻona musiqaning umumiy turgʻunlik markazini belgilaydi, boshqa pogʻonalar unga tortiladi va musiqiy tuzilmani barqarorlik hissi bilan taʼminlaydi. Akkordlar tarkibida asosiy ton boshqa tovushlardan alohida, aniq va ravshan eshitilishi bilan ajralib turadi. Asosiy ton akkordning har xil joylashuvlarida muhim ahamiyat kasb etadi va musiqiy tuzilmaning boshqaruv elementi hisoblanadi.
## Yana qarang

* Tonika

## Manbalar
Asosiy fondlar

**Asosiy fondlar**, korxonalarning asosiy fondlari– ishlab chiqarishga uzoqxizmat qiladigan, oʻz natural buyum shaklini uzoq vaqt oʻzgartir-magan holda ishlab chiqarish jarayonida bir necha bor qatnashadigan mehnat qurollari va vositalari. Odatda Asosiy fondlarga ishlab chiqarishda bir yildan ortiq xizmat koʻrsatadigan molmulk kiritiladi (rivojlangan kapitalistik davlatlarda Asosiy fondlar oʻrniga asosiy kapital tushunchasi qoʻllanadi). Asosiy fondlar oʻz qiymatini tayyor mahsulotga asta-sekin, bir necha yillik ishlab chiqarish jarayonida qismlar bilan oʻtkazadi, mahsulot sotilgach, korxonaga pul sha-klida qaytib keladi (qarang Amortizatsiya ajrat-malari). Asosiy fondlar qiymat jihatidan korxonaga qoʻyilgan pul boʻlsa, moddiy jihatdan bino, inshootlar, mashina-uskuna va boshqalardan iborat. Asosiy fondlarning qiymat ifodasi buxgalteriya balansida asosiy vositalar deb yurtiladi. Asosiy fondlardatutgan oʻrniga qarab Asosiy fondlar asosiy ishlab chiqarish va asosiy noishlab chiqarish fondlariga boʻlinadi. Asosiy ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarish jarayonida mahsulotlar yaratishda qatnashadi. Ular tarmoqlararo taqsimlanishi jihatidan sanoat, qurilish, transport, qishloq xoʻjaligi fondlaridan iborat boʻladi, texnologik jihatdan aktiv va passiv fondlarga boʻlinadi. Aktiv fondlar mahsulot yaratishda bevosita qat-nashuvchi mehnat qurollaridan, passiv fondlar ishlab chiqarishning moddiy sharoiti boʻlgan qurilmalar, binolar, inshootlar, omborlar va boshqalardan iborat. Mod-diy-natural tarkibiga koʻra Asosiy fondlar quyidagi guruhlarga ajratiladi: binolar, inshootlar; uzatma qurilmalar; quvvat mashinalari va jihozlari; ish ma-shinalari va jyhozlari; transport vosi-talari; ishlab chiqarish va xoʻjalik inventari; ulov va mahsuldor chorva; mevali bogʻlar va da-raxtlar; yerlarni yaxshilashga sarflangan kapital harajatlar. Asosiy noishlab chiqarish fondlariga uy-joy binolari, maktablar, klublar, davolash muassasalari va boshqa kiradi. Qishloq xoʻjaligi korxonalarida Asosiy fondlar balansida irrigatsiya-meliorasiya fondlari qiymati alohida bandda koʻrsatiladi (ular inshootlar tarkibida hisobga kiritiladi). Xoʻjaliklarning Asosiy fondlar buxgalteriya hisobida 01 raqamli hisobvaraqda qayd etiladi, natural hamda qiymat koʻrsat-kichlarida hisobga olinadi. Natural koʻrsatkichlar (dona-si, Vt hisobidagi quvvat, m2 hisobidagi sathi va boshqalar) Asosiy fondlarning sifat va miqdori tarkibi, xoʻjaliklarning ishlab chiqarish imkoni-yatlari, sotib olingan texnika yoki bino, inshootning qurilgan vaqti haqida tasavvur beradi. Asosiy fondlar qiymati joriy narxlarda yoki qiyosiy narxlarda hisoblanadi. Hisobga olish asosiy vositalarning barcha koʻrinishlarini turlar boʻyicha taqqoslashga, ularning jami qiymatini, ulardagi yangi tayyor mahsulotga oʻtadigan eskirish darajasini aniqlashga im-kon beradi. Asosiy fondlar real miqdori mamla-katning iqtisodiy salohiyatini, ishlab chiqarish quvvatini koʻrsatadi. Oʻzbekiston Respublikasi xalqxoʻjaligi barcha tarmoqlarining asosiy ishlab chiqarish fondlari amaldagi (joriy) narxlarda 1993-yilda 19218,1 mlrd. soʻmni tashkil etgan.Ahmadjon Oʻlmasov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aspak

**Aspak** (fors, asp – ot va ak – cha qoʻshimchasi) – mis idish (choydish, oftoba, qumgʻon, koʻza, togʻora kabi)larning qopqogʻini va dastasini idish tanasiga biriktiradigan qismi. Idish tanasiga maxsus mis mixlar bilan kadaladi. Aspakni rixtagar ustalar birinjdan quyib yasaydilar.
## Manbalar
Asosiy vositalar

Asosiy vositalar uzoq muddatli aktivlar – bu kompaniya egalik qiladigan va oʻz faoliyatida daromad olish uchun foydalanadigan uzoq muddatli moddiy xususiyatlar. Bir yil ichida asosiy vositalarni isteʼmol qilish yoki naqd pulga aylantirish kutilmaydi. Asosiy vositalar kapital, asosiy vositalar sifatida ham tanilgan. Ular odatda kompaniyaning balansida joriy aktivlardan pastroqda koʻrsatiladi. Ushbu aktivlar korxonaning normal faoliyatida qayta sotish uchun emas, balki mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish maqsadida kompaniya tomonidan saqlanadi. Masalan, mashinalar, binolar, patentlar yoki litsenziyalar kompaniyaning asosiy vositalari boʻlishi mumkin. Asosiy vositani chindan ham „tuzatish“ shart emas, chunki uni koʻchirish mumkin emas. Koʻpgina asosiy vositalar doimiy ravishda koʻchib oʻtishga yoki hatto ish joyidan olib chiqib ketilishga imkon beradi. Shu sababli, noutbuk yoki mebelni asosiy kapital deb hisoblash mumkin, agar ularning qiymati kapitallashuv limitidan yuqori boʻlsa.

## Manbalar
Asos boʻyoqlar

**Asos boʻyoqlar** – asoslarning xossalarini namoyon qiluvchi organik boʻyoqlar. Tarkibida aminoguruhlar boʻladi. Asos boʻyoqlar turli rangli yorqin boʻyoqlar. Ular asosan qogʻoz, teri, yogʻoch 702va b.ni boʻyashda qoʻllanadi. Asos boʻyoqlar va fosfor-volframmolibden kislota tuzlari poligrafiyada keng ishlatiladi. Poliakrilonitril tolalarni boʻyash uchun qoʻllanadigan Asos boʻyoqlar juda yorqin va mustahkam boʻladi.
## Manbalar
Aspekt

**Aspekt** (lotincha: aspectus – tur) – hodisa, tushuncha, istiqbol qarab chiqiladigan muayyan nuqtai nazar.
## Manbalar
Aspidistra

**Aspidistra** (Aspidistra) – mar-varidguldoshlar oilasi (convallariaceae)ra mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Himolay togʻlari va uning sharqiy to-monlarida tarqalgan. 7 turi bor. A. po-yasi ostidan boʻgʻizbarglar hosil qiladi. Gullari mayda. Oʻzbekistonda bir turi (A. clatior) xushmanzara oʻsimlik sifatida xona va oranjereyalarda oʻstiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aspidlar

**Aspidlar** (Elapidae) – ilonlar oilasi, 41 – 43 urugʻga boʻlingan 181 turi bor, barchasi zaharli. Ustki jagʻida zahar oqib tushadigan egatchali bir juft tishi bor. Zahari kuchli, nervni falaj-lovchi ta’sir koʻrsatadi, ba’zan odamni oʻldiradi. A.ning yonoq qalqoni, rudi-ment oyoqlari boʻlmaydi, oʻpkasi bitta. A. tropik va subtropik mintakalarda, xu-susan Afrika, Janubiy Osiyo va Avstraliya, Janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda kapcha yoki qoshiqbosh ilon turi uchraydi. A. asosan yerda, ba’zi turlari daraxtda yashaydi. Baqalar, boshqa ilonlar, mayda kemiruvchilar bilan oziqdanadi. A.ga kapcha ilonlar, mambalar, yovuz ilonlar va boshqa kiradi.
## Manbalar
Aspirant

**Aspirant** (lotincha aspirans – biror narsaga intiluvchi) – ilmiy yoki ilmiy-pedagogik ishga layoqati boʻlgan hamda ilmiy tadqiqot instituti yoki oliy oʻquv yurti aspiranturasitsa nomzodlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borayotgan oliy ma’lumotga yoki magistr darajasiga ega mutaxassis.
## Manbalar
Aspirantura

**Aspirantura** () – uzluksiz ta’lim tizimining tarkibiy qismi, oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar (fan nomzodlari) tayyorlash shakli. Oʻzbekistonda Aspirantura 1930-yillarda tashkil etilgan. Aspirantura Oʻzbekiston Respublikasi Fan va texnika davlat komiteti hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) bilan kelishilgan holda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Hay’ati, vazirlik va idoralar hay’atining qarori bilan ilmiy tadqiqot institutlari, oliy oʻquv yurtlari va boshqa ilmiy muassasa hamda tashkilotlarda tegishli mutaxassisliklar boʻyicha ochiladi. Aspirantura ishlab chiqarishdan ajralgan va ajralmagan holda tashkil qilinadi. Aspiranturada ilmiy tadqiqot ishlari olib borish muddati ishlab chiqarishdan ajralgan holda 3 yil, ishlab chiqarishdan ajralmagan holda 4 yildan oshmasligi kerak. Aspiranturadan ajralgan holdagi Aspiranturaga 30 yoshgacha, ishlab chiqarishdan ajralmagan holdagi Aspiranturaga esa 40 yoshgacha boʻlgan ilmiy hamda ilmiy-pedagogik ishga layoqatli muta-xassis va magistrlar qabul qilinadi. Aspiranturaga kiruvchilar o'rnatilgan tartibda kirish imtihonlarini topshiradilar. Aspiranturadan ajralgan holdagi Aspiranturaga qabul qilinganlarga stipendiya toʻlanadi. Aspirantlar oʻz ilmiy faoliyatlarini ilmiy tadqiqot instituti yoki oliy oʻquv yurti ilmiy kengashi tomonidan tasdiklangan ilmiy mavzu asosida tuzilgan shaxsiy ish rejasiga muvofiq tashkil etadilar. Aspirantlarga ularning ilmiy faoliyatlariga rahbarlik qilish uchun fan doktori va professorlardan ilmiy rahbarlar tayinlanadi. Ba’zi hollarda, istisno tarzida, shu sohada ma’lum ilmiy muvaffaqiyatga erishgan hamda doktorlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot olib borayotgan katta ilmiy xodim yoki dotsent ilmiy unvoniga ega fan nomzodlari ham ilmiy rahbarlikka tayinlanishlari mumkin. Aspirantlar dissertatsiya mavzulari boʻyicha ilmiy izlanishlarini ilmiy tadqiqot institutlari va oliy oʻquv yurtlarining laboratoriya, kafedra va boshqalar ilmiy boʻlimlarida olib boradilar. Zaruriyat tugʻilgan hollarda ular shartnoma asosida rivojlangan mamlakatlar ilmiy markaz va oliy oʻquv yurtlariga yuborilishi mumkin. Aspirantlar nomzodlik dissertatsiyalarini ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarga himoya uchun taqdim etihdan odsin OAK tomonidan belgilangan nomzodlik imtihon (minimum)larini topshirishlari zarur. Ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash shakllaridan biri – idora ichida va idoralararo maqsadli Aspirantura ham mavjud. Maqsadli Aspiranturaga tuzilgan shartnoma asosida muassasa va tashkilotlar tomonidan yuboriladigan oliy ma’lumotli mutaxassislar va magistrlar tanlov asosida qabul qilinadi. Aspirantura asosan akademik va malakaviy imtihonlarni topshirish hamda ilmiy tadqiqot ishlari natijalarini, ya’ni nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilish bilan yakunlanadi. Dissertatsiyani muvaffaqiyatli himoya qilganlarga OAK qarori bilan tegishli fan sohasi boʻyicha "fan nomzodi" ilmiy darajasi berilib, davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi diplom topshiriladi. M. Toshpoʻlatov.

## Yana qarang

* Fan nomzodi
* Magistr
* Bakalavr

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asriy parallaks

**Asriy parallaks** – Quyosh tizimining fazodagi harakati natijasida yulduzlarning parallaktik siljishi. Parallaktik siljish yulduzning koʻrinma ravshanligi (t), Quyosh apeksidan uzoqligi (Ya) va galaktik kengligi (b) ga bogʻliq. Agar X q 90° boʻlsa, parallaktik siljish maksimal qiymatga ega boʻladi. Bu holda Asriy parallaksni oʻrtacha Asriy parallaks deyiladi I -p I.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asparagin kislota

**Asparagin kislota** (aminokax-rabokislota), HO2CCH(NH2)CH2CO2H — rangsizkristallar, dikarbonamino-kislotalardan biri, Mol. m. 133,1. Asparagin kislota hayvon va oʻsimlik oqsillari tarkibida koʻp miqdorda uchraydi, ularda azot moddalarining almashinuvida muhim rol oʻynaydi. U pirimidin asoslari hosil boʻlishida, mochevina sintezida ham ishtirok etadi. Barcha organizmlarda erkin holda hamda oqsil lar tarkibida mavjud boʻlgani uchun uni sintez qilib olish mumkin. Asparagin kislotaning amidlanishidan asparagin hosil boʻladi. Asparagin kislotani ilk bor 1868-yilda G. Ritxauzen konglutin va legumin oqsillaridan ajratib olgan.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Assambleya

**Assambleya** (frans. assemblee – majlis) – 1) majlis; 2) bir qator mamlakatlarda davlat hokimiyati oliy organining, shuningdek ayrim xalqkaro tashkilotlar oliy organining nomi (mas, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asparux

**Asparux** (Isperix, Ispor, Aspi-rek) (? – 701) – qadimgi turkiyzabon bulgʻorlar xoni (643 – 701), ilk slavyan-bolgar davlati (681 – 1018) asoschisi. Asparux bulgʻor qabilalari ittifoqi yoʻlboshchisi Kubratxon (Qorotxon)ning uchinchi oʻgʻli boʻlgan. Asparux koʻchmanchi bulgʻorlarning bir qismi bilan Azov boʻyidan xazarlar tazyiqi ostida Bes-sarabiyaga, soʻngra Dunayning Vizantiyaga qarashli o'ng sohilidagi yerlarga oʻtgan. 679 yil Meziya viloyatiga koʻchgan, mahalliy slavyanlar ustidan gʻalaba qozongan, Do-bruja va uning atrofidagi yerlarga yoyilib, hozirgi Shimoliy Bolgariyadagi yetti slavyan qabila ittifoqini va boshqa ayrim qabilalarni boʻysundirib Vizantiya tan olishga majbur boʻlgan yagona, qudratli davlat barpo etgan (681) (qarang Birinchi Bulyur podsholigi).
## Manbalar
Qudrat Asrorov

**Qudrat Asrorov** (1953.29.7, Surxondaryo vil. Sherobod shahri) – musav-vir-kulol. Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi (2000). A. ijodida Surxon vohasining mehnatkash xalqi, goʻzal ta-biati oʻz aksini topgan; milliy kulollik san’atini rivojlantirdi (koʻza, gul-don, xum va boshqalar), yangi shakl va mavzular bilan boyitdi. Ayniqsa, "Gʻijjakchi", "Do-irachi", "Surnaychi", "Rubobchi", "Buvi", "Ip yigiruvchi", "Ayol" va boshqa asarlarida milliylik ufurib turadi. A. asarlari bilan respublika va xorijiy mamlakatlar (Rossiya, Germaniya, Hindiston, Yaponiya va boshqalar) koʻrgazmalarida ishtirok etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assimilyatsiya

**Assimilyatsiya** ( – birikish, oʻzlashtirish, oʻxshatish) – (biologiyada) tirik organizmlar uchun xos boʻlgan moddalar almashinuvining bir tomoni, tashqi muhitdan olinadigan moddalardan organizm uchun zarur murakkab moddalar hosil boʻlishi. Assimilyatsiya – tiriklikning eng asosiy xususiyatlaridan biridir. Assimilyatsiya jarayonida organizmning oʻsishi, rivojlanishi va yangilanishida energiya manbai sifatida foydalaniladigan moddalar toʻplanishi ta’minlanadi. Termodinamika nuqtai nazaridan organizmlar ochiq sistema boʻlib, ularga tashqi muhitdan energiya kelib turadi. Tirik organizmlar uchun quyosh nuri dastlabki energiya manbai hisoblanadi. Yer yuzida uchraydigan barcha tirik organizmlar energiya manbalaridan foydalanish xususiyatlariga koʻra avtotrof va geterotrof guruhgaajratiladi. Faqat avtotroflar (yashil oʻsimliklar) quyoshning energiyasidan fotosintez jarayonida organik moddalar (uglevodlar, oqsillar, yogʻlar) sintez qilishi mumkin. Xemosin-tezlovchi mikroorganizmlardan tashqari barcha organizmlar (geterotroflar) tayyor organik moddalarni Assimilyatsiya qiladi, ya’ni ulardan energiya manbai yoki qurilish materiali sifatida foydalanadi. Assimilyatsiya jarayonida geterotroflar organizmida oqsillar dastlab aminokislotalargacha parchalanadi, ya’ni biologik individuallik xususiyatini yoʻqotadi, soʻngra har bir organizmning oʻzi uchun xos boʻlgan oqsillar sintezlanadi. Tirik organizmda uni tashkil etuvchi qismlarning yangilanishi parchalanish (dissimilyatsiya) va sintezlanish (assimilyatsiya) tufayli toʻxtovsiz davom etadi. Masalan, katta yoshdagi odam organizmida oqsillar taxminan 2,5 yil davomida toʻliq almashinadi. Assimilyatsiyaning institutensivligi va bu jarayonning dissimilyatsiyaga nisbati organizmlar turi hamda yoshiga bogʻliq. Assimilyatsiya organizmlar oʻsayotgan davrda, ya’ni yosh hayvonlar organizmida, oʻsimliklarning butun hayoti davomida jadal kechadi. Assimilyatsiya anabolizm jarayoniga oʻxshash, lekin undan oziqning iste’mol qilinishi va organizmda oziq moddalarning toʻplanishi, ya’ni hujayradan tashqarida boradigan jarayonlarni ham oʻz ichiga olishi bilan farq qiladi.

## Yana qarang

* Metabolizm
* Dissimilyasiya

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assimilyatsiya (maʼnolari)

**Assimilyatsiya**:

* Assimilyatsiya (biologiyada) – tirik organizmlar uchun xos boʻlgan moddalar almashinuvining bir tomoni, tashqi muhitdan olinadigan moddalardan organizm uchun zarur mu-rakkab moddalar hosil boʻlishi.
* Assimilyatsiya (etnografiya) - 1) o‘xshashlik, aynanlik, qo‘shilish, o‘zlashtirish; 2) (etnografiyada) — bir xalqning o‘z tili, madaniyati, urf-odatlari va b.
* Assimilyatsiya (petrografiya) — magmaning yon atrofidagi boshqa jin-slarni o‘zlashtirish jarayoni.
* Assimilyatsiya (tilshunoslikda) — bir tovushning boshqa bir tovush ta’sirida unga o‘xshab ketishi yoki bir 708xillik kasb etishi, mas, tuzsiz-tussiz.
Assimilyatsiya (etnografiya)

**Assimilyatsiya** - 

1) o‘xshashlik, aynanlik, qo‘shilish, o‘zlashtirish;

2) (etnografiyada) — bir xalqning o‘z tili, madaniyati, urf-odatlari va b.ni yo‘qotib, ikkinchi xalqqa qo‘shilib ke-tishi (qarang Millat); 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assimilyatsiya (petrografiya)

**Assimilyatsiya** (petrografiyada) — magmaning yon atrofidagi boshqa jin-slarni oʻzlashtirish jarayoni. A.da mag-ma boshqa jinslarni toʻliq yoki qisman eritib oʻzining tarkibini oʻzgartiradi. A. magma differensiatsiyasiga sabab boʻlishi mumkin. Magma va uni oʻrab tur-gan jinslarning kontrastli tarkibi, magmaning yuqori harorati va undagi uchib ketuvchi komponentlarning koʻpligi A. uchun qulay sharoit hisoblanadi. Gibrid magma kristallanib togʻ jin-si hosil boʻladi. Ba’zi tadqiqotchilar (H. M. Abdullayev va b.) A. jarayoni me-tallogenik ixtisoslashishning omi-li sifatida muhim rol oʻynaydi deb hisoblaydilar. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asso (maʼnolari)

**Asso**:

* Asso - Italiyaning Lombardia mintaqasida joylashgan shahardir.
* Asso (shahar xarobalari) — Turfon vodiysi.
Asso (shahar xarobalari)

**Asso** – Turfon vodiysi (hozirgi XXR hududi)dagi qadimgi shahar harobalaridan biri; rus sayyohlari G. Ye. Grumm-Grjimaylo va D. A. Klemenslarning koʻrsatishicha, A. daryo sohilida joylash-gan, keyinchalik shaharning koʻp qismi qum ostida qolib ketgan, faqat shahar oʻrdasining harobalarigina saqlanib qolgan. U tevarak-atrofi qalin devor bilan oʻralgan toʻrtburchakli qal’aga oʻxshaydi. Oʻrdaning asosiy qismi bir necha qavat, tepasi gumbaz shaklida. Oʻrdaning ichi (hovlisi)da qurbonlik qilinadigan supacha saqlangan. Uy-imoratlarning qurilish usuli Buxorodagi Varaxsha xa-robalariga oʻxshab ketadi. A. va Turfon vodiysidagi boshqa harobalar uygʻur idiqutparining davriga oid boʻlib, moʻgʻullar hukmronligi davrida ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Faqat Chigʻatoy xonlarining hukmroiligi davridagi-na (14– 16-asrlar) Sharqiy Turkiston shaharlari tushkunlikka uchrab, harobaga aylandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assalomu alaykum

**„Assalomu alaykum“** ( — „Sizga tinchlik, salomatlik tilayman“) — musulmonlar oʻzaro uchrashganda ishlatiladigan salomlashuv iborasi. Salom qabul qiluvchi **„Va alaykum assalom“** ( — „Sizga ham tinchlik, salomatlik tilayman“), deb javob qaytaradi. 

Assalomu alaykum tanigan va tanimagan musulmonlarga beriladi. Kichik yoshdagilar yoshi ulugʻlarga, ulov mingan odam piyodaga, piyoda ketayotgan kishi oʻtirganga, ozchilik koʻpchilikka salom beradi. Assalomu alaykum koʻpchilik huzuriga kirib oʻtirishda ham aytiladi. Assalomu alaykumni kishi eshitadigan qilib muloyim tarzda aytish lozim. Assalomu alaykum oʻzaro muomala, munosabatning boshi boʻlib, oʻziga xos iliqlik, samimiyat, ochiq koʻngillilik baxsh etadi. Assalomu alaykumni oshkora aytish kishilar oʻrtasida muhabbat paydo etib, oʻrtadagi gina va kuduratlarni ketkazadi. Oʻzidan kattalarga hurmat, kichiklarga shafqat yuzasidan salom-alik qilish kishilarimiz uchun axloqiy mezon boʻlib qolgan. Assalomu alaykum deyish sunnat, javob qaytarish esa vojibdir.

## Manbalar

## Havolalar
Assa

**Assa** (yuqori oqimida – Ters) (, *Asa*) – Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyatidagi daryo. Uzunligi 253&nbsp;km, havzasining maydoni 9210&nbsp;km². Qoratov tizmasidan boshlanib, Talas daryosidan gʻarbroqda Moʻyinqumga singib ketadi. Qor, muzlik, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi togʻdan chiqaverishda 12 m/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assom

**Accom** – Hindistonning shimoliy – sharqidagi shtat. Sharqiy Himolay togʻlari etagidan. Maydoni 78,5 ming km². Aholisi 22,3 mln. kishi (1991-yil), yarmidan koʻprogʻini assomlar, 18% ni bengallar tashkil etadi. Maʼmuriy markazi – Dispur shahri Qadimda va ilk oʻrta asrlarda Accom hududi Kamarupa deb atalgan. Angliya – Birma urushlari (19-asr) natijasida A.Angliyaning Hindistondagi mulklariga qoʻshib olingan. 1950-yildan Hindiston Respublikasi shtati. Shtat aholisining 9/10 qismi Brahmaputra va Surma vodiysida, qolganlari togʻli viloyatlarda yashaydi. Accom hududining yarmi past tekislik, qolgan qismi balandlik 3826 m gacha boʻlgan Accom togʻlaridan iborat. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi tropik, musson iqlim, sernam. Dunyoda eng koʻp yogʻin tushadigan joy. Yiliga 12500&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi. Doim yashil tropik oʻrmonlar va bu-tazorlar bor. Accom Hindistonda choy yetishtiradigan va sholi hamda jut ekishga ixtisoslashgan mayda dehqon xoʻjaliklari oʻlkasidir. Aholining 80% ga yaqini qishloq xoʻjaligida ishlaydi. Accomning yer maydonining 15% iga ekin ekiladi. Butun Hindistonda yetishtiriladigan choyning yarmiga yaqinini Accom beradi. Loviya, shakarqamish, tamaki, paxta, kunjut, indov va xantal ekiladi. Accomning ishlab beruvchi sanoati nisbatan yirik choy fabrikalaridan, faner va yashik ishlab chiqaradigan korxonalar, objuvoz va yogʻ korxonalari, Dhubridagi gugurt fabrikasidan iborat. Digboy va Naharkatiya Hindistonda neft chiqariladigan muhim rayondir. Neft qazib olish va qayta ishlash Accom sanoatining asosiy tarmoqlaridan biri. Koʻmir (Margerita) va ohaktosh qazib chiqarish mahalliy ahamiyatga ega. Brahmaputra vodiysi boʻylab oʻtadigan temir yoʻl Accom Hindistonning boshqa qismlari bilan bogʻlaydi; Brahmaputradan Dibrugarhgacha kema qatnaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assom tili

**Assom tili** – Hindistonning shimoli-sharqidagi Assom shtatida yashovchi assom xalqining tili. Hind-yevropa tillari oilasiga kiradi. Accom tili 10 – 11-asrlarda shakllana boshlagan. 13-asrda Assom yerlarini axomlar ishgʻol etishi bilan Accom tili axom leksikasi, oʻlkada vishnuiylik dini yoyilishi tufayli sanskrit leksikasi ta’sirida rivojlandi. Assomda inglizlar hukmron boʻlgan davrda bengal tili viloyatning rasmiy tili deb e’lon qilingan. Bu davrda Accom tiliga bengal leksikasi katta ta’sir koʻrsatgan. Accom tili Hindiston milliy tillaridan biri boʻlib qolgan.Accom tilidagi adabiyot 13-asr oxiri – 14-asr boshlarida paydo boʻldi. 15 – 16-asrlarda koʻproq diniy mavzuda asarlar yaratildi. 17 – 18-asrlarda tarixiy voqealar aks etuvchi yilnoma (buranj)lar hamda diniy arboblar hayoti aks etuvchi asarlar keng tarqaldi. 19-asrning 2-yarmiga kelib yangi adabiy janr (roman, hikoya)lar paydo boʻldi. Accom tilida jurnal nashr etila boshladi. Publitsistika ham taraqqiy etdi. Ingliz mustamlakachilariga qarshi xalq qoʻzgʻoloni milliy ozodlik harakatini yangi bosqichga koʻtardi. Bu davr adabiyotida vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surildi (P. Chaudxuri, "Joʻshqin qoʻshiklar"). 20-asrning 2- yarmida ijod etgan yozuvchilar asarlarida ijtimoiy taraqqiyot uchun kurash asosiy oʻrinni egalladi (S. A. Malik, Ch. K. Gogʻoya, Sharma Dinapatxa, P. Pxukana va boshqalar).

## Manbalar
Assomlar

**Assomlar** (oʻzlarini axomiya, as-somiya deb ataydilar) – Hindistonning Assom shtatida yashovchi xalq, umumiy soni 14,55 mln. kishiga yaqin (1992), shundan 220 ming kishi Butanda yashaydi. Assom tilida soʻzlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dini – hinduizm. Milodiy 1-ming yillik oʻrtalarida bu yerda Ka-marupa davlati mavjud boʻlgan. 13-asrda Birmadan chiqqan axomlar uni bosib olib, oʻz davlatlarini tuzganlar. Mamla-kat va xalq nomi shundan olingan. Keyin-chalik yerli xalq bilan aralashib, ularning tili va madaniyatini qabul qilganlar. A. dehqonchilik, chorvachilik, qisman hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar, choy yetishtirish plantatsiyalari, neft sanoatida ham ishlaydilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assortiment

**Assortiment** (frans. assor-timent – tanlab olingan, saralangan) – muayyan belgilariga koʻra guruhlangan tovarlar turlari, xillari toʻplami. Vo-sitachilar bozorida uning qatnashchilari uchun quyidagi tovarlar A.i mavjud boʻladi: 1) yopiq A.–sotuvchi faqat bir korxona mollarini sotadi; 2) boy A.–bir necha korxonalarning bir-biriga oʻxshash mahsulotlari; 3) keng A.– vazi-fasiga koʻra bir-biri bilan bogʻliq boʻlgan tovarlarning turli xillari; 4) aralash A.–vazifasiga yoki iste’mol usuliga koʻra bir-biri bilan bogʻliq boʻlmagan to-varlar toʻplamidir. Assortimentning juda ko'p turlari mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya

**Assotsiatsiya** (lotincha associo – bir-lashish, qoʻshish) – umumiy maqsadga erishish uchun tuzilgan uyushma, ittifoq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya (maʼnolari)

**Assotsiatsiya**:

* Assotsiatsiya 
* Assotsiatsiya — psixologiyada muayyan sharoitda psixologik hosilalar orasida paydo boʻladigan aloqa.
* Assotsiatsiya (biologiya) 
* Assotsiatsiya kimyoda molekulalar yoki ionlarning molekulalararo elektr tabiatli harakat kuchi ta’sirida guruhlarga birlashishi.
Assotsiatsiya (psixologiya)

Turlari
**Assotsiatsiya** (psixologiyada) – muayyan sharoitda psixologik hosilalar orasida paydo boʻladigan aloqa. A. in-son ongidagi avvalgi turmush tajribalari bilan belgilanadigan tasavvurlar bogʻlanishi, shu bogʻlanishlar paltufayli ongda paydo boʻlgan muayyan tasavvurlar oʻxshashlik, yondoshlik va qarama-qarshilik belgilariga koʻra, shunga bogʻliq boʻlgan boshqa tasavvurlarni hosil qiladi. A. oʻtmish tajri-basi aso-sida paydo boʻlib, narsa va voqealarning obʼektiv aloqalarini aks ettiradi. Bir ruhiy jarayonning namoyon boʻlishi A. tufayli ikkinchi (avvalgisi bilan bogʻliq boʻlgan) ruhiy jarayonni vujudga kelti-radi. Asosan uch xil A. mavjud: qarama-qarshilik A.si – avval idrok qilingan qarama-qarshi sifatlarga ega boʻlgan nar-sa va hodisalarning birortasini takror idrok qilish yoki tasavvur qilish mu-nosabati bilan boshqalari obrazlarining ixtiyorsiz ravishda ongda gavdalanishidan iborat qonuniyat. Masalan, "urush" soʻzi idrok qilinsa, beixtiyor "tinchlik" esla-nadi. Yondoshlik A.si – avval bir vaqtda yoki ketma-ket idrok qilingan narsa va hodisalarning birontasini qayta idrok qilish yoki tasavvur munosabati bilan ix-tiyorsiz ravishda ongda boshqalarining ham obrazlari gavdalanishidan iborat qonuniyat. Masalan, "vokzal" soʻzi idrok yokil tasavvur qilinsa, temir yoʻl, vagon, yoʻlovchilar ham esga tushadi. Oʻxshashlik A.si – bir-biriga oʻxshash belgilarga ega boʻlgan narsa va  birortasini idrok yoki tasavvur qilish munosabati bilan ongda boshqalarining ham obrazlari ixtiyorsiz ravishda tiklanishidan ibo-rat qonuniyat. Masalan, Hasan va Husanning biri idro le Pk qilinsa, ixtiyorsiz ravishda ikkinchisi eslanadi.Inson psixik hayotida A.larning ahamiyati katta: bilim, koʻnikma va mala-kalarni oʻzlpalashtirish, xotirani rivoj-lantirish A.larga asoslanadi. A.larning fiziologik asoslari bosh miya yarim sharlari qobigʻida hosil boʻladigan muvaqqat nerv bogʻlanishlaridir.Gʻayrat Shoumarov.l

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya (biologiya)

**Assotsiatsiya** (biologiyada) – tuzili-shi va turlar tarkibi bir xil, turlarining tashqi muhit va bir-biri bilan muno-sabatlari oʻxshash boʻlgan fitotsenozlar majmui. A,– oʻsimliklar tasnifining asosiy birligidir. U muayyan muhit sharoiti – iqlim, tuproq va hayvonlar tarkibi bilan bogʻliq. Bitta A.ga mansub oʻsimliklarning rivojlanish muddatlari va yashash sharoiti oʻxshash boʻladi. Har bir A. boshqasidan oʻsimliklar qoplamining muayyan mahsuddorligi bilan farq qiladi. Tashqi muhit sharoiti va flora tarkibi oʻzgarishi bilan A. ham oʻzgaradi. Masalan, Yevropaning hozirgi keng barg-li oʻrmonlari uchlamchi davrdagi nina bargli oʻrmonlar oʻrniga paydo boʻlgan. Oʻz navbatida bu oʻrmonlar oʻrnida kelajakda boshqa oʻsimliklar A.si vujudga keli-shi mumkin. Har bir A. oʻz arealiga ega. Relef, gidrolik rejim va tuproq sharo-itining oʻzgarishi, antropogen omillarning bevosita (yerlarning uzlashtirili-shi, gidrotexnik inshootlar qurilishi) yoki bilvosita (mol boqilishi) taʼsi-rida A. tubdan oʻzgarishi mumkin. Tur-li A.ning nomi ular tarkibida eng koʻp uchraydigan bitta yoki bir nechta oʻsimlik orqali ifodalanadi (mas, choʻl sharo-itida qoʻngʻirbosh-shuvoq yoki saksovul A.si; toʻqaylarda qamish-qiyoq, qizilmiya- ajriq yoki turangʻil-terak A.si; togʻlarda yongʻoq-togʻolcha, doʻlana-olma yoki archa A.si). A.ni baholashda dominant oʻsimlikning xususiyatlari hisobga oli-nadi. A. tushunchasi oʻsimliklar krpla-mini haritaga tushirish, ular uchun mos boʻlgan hududlarni toʻgʻri rayonlashtirish va tabiiy resurelardan oqilona foy-dalanish kabi muammolarni hal etishda katta ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya (kimyo)

**Assotsiatsiya** (kimyoda) –moleku-lalar yoki ionlarning molekulalararo elektr tabiatli harakat kuchi ta’sirida guruhlarga birlashishi. Agar suyuqlik molekulalari oʻzaro ikki va undan ortiq holda birlashib, yirik zarracha-711lar shaklida boʻlsa, bunday suyukliklar A.langan suyukliklar deb ataladi (mas, suv, spirt, organik kislotalar). Mole-kulalar tarkibida elektr manfiy atomlar (Fgʻ O2", N3) bilan boglangan vodorod boʻlsa, A. vodorod bogʻi hisobiga roʻy be-radi (mas, suv, spirtlar, karbon kislo-talar, amidlarda). Elektrolit eritmalarida esa A. ionlararo kulon kuchlari ta’siri hisobiga sodir boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Associated Press

**Assoshieyted press** (Associated Ppess) – AQShning eng yirik axbo-rot agentliklaridan biri. Gaz. nashrlarining kooperativ birlashmasi. AQSH gaz.larini va 100 dan ziyod mamlakatlar nashrlarini axborotlar bilan ta’minlab turadi. 1848-yil Nyu-Yorkda tashkil etilgan. Chet ellarda 50 ga yaqin boʻlimi va 3 mingdan ortiq muxbirlari bor. Bir kancha xorijiy informatsiya agentli-klari bilan shartnomalar asosida aloqa qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiativ psixologiya

##### '''Assotsiativ psixologiya''' – psixologiyadagi yoʻnalish. Uning va-killari butun ma’naviy hayotni, shu jumladan chuqur fikrlash jarayonlarini va uning oqibatida kelib chiquvchi erkin harakatlarni assotsiatsiya yordamida tushuntirib berishga urinadilar. Bu yoʻnalish asoschilari – Gartli, Pristli, Yum va Gerbart; 19-asrda J. S. Miller, keyinrok, esa Siyen, Ebbingauz va G. Ye. Myuller ularning mashhur izdoshlari boʻlgan. Assotsiativ psixologiya dan bilimlarni oʻzlashtirish samaradorligini oshirishda foydala-nish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiativlik

**Assotsiativlik** (lotincha associatio -birlashtirish) – matematikada qoʻshish va koʻpaytirishning quyidagi formulalar (ayniyatlar) bilan ifodalanadigan xossa-si: (a=b)=c=a=(b=c); (ab)c=a(bc). Agar (oxy)xs=ax(*xs) boʻlsa, koʻpaytirish ama-li A.ga ega hisoblanadi. Matritsalarni koʻpaytirish, qoʻshish amallari A. xossa-siga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astar

**Astar** (arab.–berkitish, yopish soʻzidan) – 1) avrali ustki kiyim (buyum)ning ichki qavati. Toʻn, palto, kamzul, poyabzal, koʻrpa, koʻrpachalarning ichki matosi. A. tikish uchun ishlatiladi-gan gazlama A.lik deyiladi; 2) binoning ichki bezagi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astara

**Astara** – Ozarbayjon Respubli-kasidagi shahar (1945-yildan). Kaspiy dengizi boʻyida, Astara daryosi quyilish joyida (Eron bilan boʻlgan chegarada). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 15 ming kishi atro-fida (1999). Oziq-ovqat sanoati korxo-nalari bor. A. subtropik (choy, sitrus mevalar) oʻsimliklar xoʻjaligi rayoni markazi. Baliq ovlanadi.

## Etimologiya
Shahar haqidagi ilk tarixiy manbalar Ptolemey tomonidan milodiy 2-asrda yozilgan va birinchi atlas sifatida qabul qilingan “Geografiya” asarida uchraydi.

Ushbu shahar Ozarbayjonning Eron bilan chegarasida (uning bir qismi Janubiy Ozarbayjon hududida joylashgan), Astarachoy daryosining quyisida, Kaspiy dengizi sohilida, Lankaron pasttekisligida joylashgan. “Astara” so‘zi mahalliy tolish tilida, shuningdek boshqa Eron tillarida “yulduz” ma’nosini anglatadi. XIII asrga oid manbalarda Astara yashash manzili sifatida tilga olingan. Astara daryosining Eron tomonida joylashgan shahar va port ham Astara deb ataladi. Ushbu shaharning qadimgi nomi “Qum” bo‘lgan. Fors tilida “qum” so‘zi “past joy, pastlik” ma’nosini beradi. Ozarbayjon Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan davrda Astara qishloq maqomida bo‘lib, Boku gubernyasining Lankaron uezdiga kiritilgan. 1945-yilda Astaraga shahar maqomi berilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil