Qurol embargosi

**Qurol embargosi** — bu faqat qurolga yoki „Ikki tomonlama foydalanish texnologiyasi“ ga nisbatan qoʻllanadigan cheklov yoki sanksiyalar toʻplami. Qurol embargosi bir yoki bir nechta maqsadlarga xizmat qilishi mumkin:

* maʼlum bir shaxsning xatti-harakatiga norozilik bildirish
* davom etayotgan mojaroda betaraflikni saqlash
* qurolli mojaroni hal qilish uchun tinchlik jarayonining bir qismi boʻlgan tinchlik mexanizmi sifatida
* shaxsning boshqalarga zoʻravonlik qilish qobiliyatini cheklash
* chet el aralashuvi oldidan mamlakatning harbiy salohiyatini zaiflashtirish

## Tarixiy misollar

### Argentina
AQSh prezidenti Jimmi Karter inson huquqlarining buzilishiga javoban 1977-yilda Argentina harbiy hukumatiga qurol embargosini joriy qilgan.

Janubiy Atlantikadagi Britaniyaga qaram boʻlgan ikki hudud Argentina tomonidan 1982-yilda Folklend orollariga bostirib kirishidan keyin bir hafta ichida Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyatining (EEC) boshqa iqtisodiy sanksiyalari bilan birga qurol embargosi joriy etildi. Yevropa davlatlari Folklend urushi tugaganidan keyin embargoni tugatdilar va Argentina AQSh embargosi 1989-yilda bekor qilinmaguncha Gʻarbiy Yevropa davlatlari va Isroildan qurol-yarogʻ yetkazib berishni qidirdi.

### Indoneziya
AQSh hukumati 1999-yilda Sharqiy Timorda inson huquqlari buzilgani uchun Indoneziyaga qarshi qurol embargosi joriy qilgan edi. Embargo 2005-yilda bekor qilingan.

### Eron
1979-yilgi Eron inqilobidan keyin Qoʻshma Shtatlar Eronga qarshi iqtisodiy sanksiyalar kiritdi. Biroq, amerikalik garovga olinganlarning ozod etilishini taʼminlash uchun Reygan maʼmuriyatining bir necha yuqori martabali amaldorlari garovga olingani evaziga boshqa yo‘lni tanladi. Bu shaxslar 1980-yillarda Eron-Kontra ishi deb nomlangan janjalda Eronga qurol sotishga yashirincha yordam berishgan. 1995-yilda Qoʻshma Shtatlar sanksiyalarni Eron hukumati bilan aloqador firmalarni ham qoʻshish bilan kengaytirdi.

2007-yil mart oyida BMT Xavfsizlik Kengashining 1747-rezolyutsiyasi Eron yadroviy dasturi bilan bogʻliq holda Eronga nisbatan joriy qilingan sanksiyalarni kuchaytirdi. Sanksiyalar 2016-yil 16-yanvarda bekor qilingan.

2020-yil sentabr oyida AQSh Davlat kotibi Mayk Pompeo Eron Mudofaa vazirligi va Qurolli kuchlar logistikasi va Eron yadroviy dasturiga aloqador boshqa tashkilotlarga, jumladan Venesuelaning bahsli prezidenti Nikolas Maduro hukumatiga Eron qurol-yarog‘ yetkazib bergani uchun qurol embargosi joriy etilganini eʼlon qildi.

2020-yil 18-oktabrda Eron Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2007-yilda mamlakatga qoʻygan oddiy qurol embargosi muddati tugaganini eʼlon qildi. Embargo Eronga xorijiy davlatlardan qurol-yarog‘, jumladan, tanklar va qiruvchi samolyotlar sotib olishni taqiqlagan edi. Embargo AQShning eʼtirozlariga qaramay, Eronning dunyo yetakchilari bilan 2015-yilda imzolagan yadroviy kelishuvi shartlariga koʻra bekor qilindi .

### Xitoy Xalq Respublikasi
Qoʻshma Shtatlar va Yevropa Ittifoqi 1989-yildan keyin Tyananmen maydonidagi norozilik namoyishlari zoʻravonlik bilan bostirilishi ortidan Xitoyga qurol eksport qilishni toʻxtatdi. 2004- va 2005-yillarda Yevropa Ittifoqida embargoni bekor qilish yoki olib tashlash borasida bir qancha munozaralar boʻlgan.

### Janubiy Afrika
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining 418-rezolyutsiyasi 1977-yilda Janubiy Afrikaga qurol-yarogʻ embargosini ikki tomonlama maqsadlarda ishlatiladigan vositalarga qoʻllagan. Embargo 1994-yilda 919-sonli rezolyutsiya bilan bekor qilingan.

### Qoʻshma Shtatlar
Vetnam urushiga norozilik bildirish uchun Shvetsiya 1966-yilda Qoʻshma Shtatlarga qurol embargosini joriy qildi.  Bu yo‘qotishlar Karl Gustav m/45 avtomatidan Navy SEALlardan mahrum qilgan, natijada Smith &amp;amp; Wesson M76 yaratildi.

## Hozirgi qurol embargolari roʻyxati
Roʻyxatga kiritilgan mamlakatlar BMT yoki boshqa xalqaro tashkilot, masalan, Yevropa Ittifoqi, YXHT va boshqalar) yoki mamlakatning qurol embargosi ostida. Baʼzi hollarda qurol embargosi umumiy savdo embargosi, boshqa sanksiyalar (moliyaviy) yoki muayyan shaxslar uchun sayohat taqiqlari bilan toʻldiriladi. Baʼzi hollarda qurol embargosi mamlakatda istiqomat qiluvchi yoki tashkil etilgan har qanday yuridik shaxsga nisbatan qoʻllanadi. Bu qisman tan olingan hukumat kuchlari va xalqaro tinchlikparvar kuchlarning embargodan ozod qilinishi bilan bogʻliq.

### BMT tomonidan qurol embargosi

* Markaziy Afrika Respublikasi (BMT tomonidan), 2013-
* Kongo Demokratik Respublikasi (BMT, YI tomonidan), 2003/1993- (BMT/YI)
* Iroq (BMT, YI tomonidan), 1990- (Endi amalda BMT kengashi Iroqni 1990-yillarning sanksiyalari oxiriga yaqinlashtirmaydi)
* Liviya (BMT tomonidan) 2011- 
* Shimoliy Koreya (BMT, Yevropa Ittifoqi tomonidan), qurol va hashamatli buyumlar, 2006-
* Livan (BMT, Yevropa Ittifoqi tomonidan), 2006-
* Somali (BMT, YI tomonidan), 1992/2002- (BMT/YI)
* Janubiy Sudan (BMT tomonidan) 2018-
* Sudan (BMT, YI tomonidan), 2004/1994- (BMT/YI)

#### Oldingi embargolar

* Eritreya (BMT, Yevropa Ittifoqi tomonidan), 2010-2018
* Eron (BMT, Yevropa Ittifoqi tomonidan), 2006-2020
* Kot-d’Ivuar (BMT, Yevropa Ittifoqi tomonidan), 2004-2016
* Ruanda (BMT tomonidan 918-sonli rezolyutsiya va YI) (BMT: 1994-2008, YI)
* Syerra-Leone (BMT va Yevropa Ittifoqi tomonidan), 1997-2010
* Yugoslaviya (BMT tomonidan 713-sonli rezolyutsiya va YI) (BMT/YI: 1991-yil sentyabr).

### Boshqalar tomonidan qurol embargosi

* Argentina (Birlashgan Qirollik tomonidan) 1982-
* Armaniston (YXHT tomonidan) 1992-
* Ozarbayjon (YXHT tomonidan) 1992-
* Kuba (AQSh tomonidan) 1958-
* Myanma (Yevropa Ittifoqi tomonidan) 1990-
* Xitoy Xalq Respublikasi (YI/AQSh tomonidan) 1989-
* Gvineya (YI tomonidan) 2009-
* Zimbabve (YI tomonidan) 2002-

#### Oldingi embargolar

* Suriya (Yevropa Ittifoqi tomonidan), 2011-2013
* Turkiya (AQSh tomonidan) 1975-1978
* O‘zbekiston (Yevropa Ittifoqi tomonidan) 2005-2009
* Vetnam (AQSh tomonidan) 1984-1995.

## Manbalar

## Havolalar

* Hellström, Jerker (2010) „Yevropa Ittifoqining Xitoyga qurol embargosi: Shvetsiya istiqboli“, Shvetsiya mudofaa tadqiqot agentligi
* AQSh sanoat va xavfsizlik byurosi
* Buyuk Britaniyaning joriy qurol embargolari va boshqa cheklovlar
* Yevropa Komissiyasining CFSP sanktsiyalari
* 1950 yildan beri koʻp tomonlama qurol embargosining SIPRI maʼlumotlar bazasi