open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Triada

**Triada** (yunoncha: triados — uchlik) — borlik va tafakkur taraqqiyotining 3 bosqichliligini bildiruvchi tushuncha. Platon va neoplatonizm, ayniqsa, Prokl tomonidan ishlab chiqilgan. Nemis klassik idealizmi vakillari, xususan, Gegel uni asosiy dialektik rivojlanish tamoyili sifatida talqin etgan. Gegel fikricha, har qanday rivojlanish jarayoni 3 bosqichni oʻtaydi: tezis (dastlabki holat), antitezis (qaramaqarshilikka oʻtish, inkor qilish), sintez (qaramaqarshiliklarning yangi bir butun holga kelishi).
Trialeti

**Trialeti** — Gruziyadagi jez davriga oid arxeologik yodgorliklar majmui (mil. av. 2ming yillik). T. tizmasining janubidagi Salka platosida joylashgan. Zodagonlar va qabila sardorlari dafn etilgan boy mozorqoʻrgʻonlar topilgan. Badiiy jihatdan yuksak ishlangan qimmatbagʻo buyumlar (oltin va kumush qadahlar va boshqalar) mahalliy zargarlarning Gʻarbiy Osiyo va Kichik Osiyo bilan yaqindan aloqada boʻlganidan dalolat beradi.
Triangulyatsiya

**Triangulyatsiya** (lot. triangulum uchburchak) — geodezik tayanch shoxobcha punktlari planli oʻrnini uchburchaklar tizimi yordamida aniqlash usuli. Boshlangʻich deb ataluvchi T. punktlaridan birining koordinatalari va boshlangʻich oriyentirlash tomoni (bazis) ning azimuta astronomik kuzatishlar orqali aniklanadi. ABC uchburchakning AV tomoni (rayem, a) va barcha ichki burchaklari maʼlum boʻlsa, qolgan tomonlari uzunligini sinuslar teoremasiga asosan hisoblab chiqariladi. BCD uchburchakning CD va BD tomonlari esa VS tomon va ichki burchaklar kiymatlaridan topiladi va hokazo. Uchburchaklar tizimi katorlar yoki yalpi uchburchak( lar tarmogʻi koʻrinishida quriladi (rayem, b).

Davlat T. tarmogʻi burchak va masofa oʻlchash anikligi, uchburchak tomonlarining uzunligi va shoxobchalarni xreil qilish tartibi boʻyicha bir-biridan farq qiladigan 1, 2, 3 va 4sinflarga boʻlinadi. T. qurish umumiylikdan xususiylikka, katta uchburchaklardan kichiklariga oʻtish prinsipiga asoslanadi. Davlat T. tarmogʻining yuqori aniklikka ega boʻlgan 1sinfining asosiy vazifasi quyi sinflardagi T. tarmoklarini rivojlantirish va ular punktlari koordinatalarini yagona tizimda hisoblashni taʼminlashdir. 1sinf T. shoxobchalari tomonlari 20– 25&nbsp;km li kator uchburchaklar va bu tomonlar taxminan meridianlar hamda parallellar boʻylab yoʻnalgan va 800–1000&nbsp;km perimetrli poligon koʻrinishida quriladi. Davlat T. tarmogʻining 2va quyi sinflarini rivojlantirishdan maqsad, keyingi bosqichdagi geodezik va topografik ishlar uchun butun davlat hududida geodezik punktlar tarmogʻini zarur zichlikda taʼminlashdan iborat. 2sinf T.da tomonlari 10 –20&nbsp;km li uchburchaklardan va bu tomonlar 1sinf poligonini qoplaydigan shoxobchalar koʻrinishida quriladi. 1 va 2sinf T. shoxobchalari asosida 3 va 4sinf punktlari aniqdanadi.

T.ning burchaklari teodolit bilan, uchburchakning bazis tomonining uzunligi uzoklikni oʻlchagich yoki uzunlikni oʻlchovchi sim bilan oʻlchanadi.

Davlat T.si 1, 2, 3 va 4sinflari punktlarining umumiy zichligi har 50&nbsp;km² ga kamida bitta punktni tashkil qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi hududida qozirda 1942-yilda qabul qilingan geodezik koordinatalar tizimi (SK42) amal qiladi.

Ayni paytda Oʻzbekistonda Davlat Yer yoʻldoshi geodezik tarmoqlari (DEYGT) tarkibi belgilangan boʻlib, ularni rivojlantirish umumdan ayrimga oʻtish prinsipiga asoslanadi. Yer yoʻldoshlari radionavigatsiya tizimlari NAVSTAR (AQSH) va GLONASS (Rossiya) hamda kosmik geodeziyaning boshqa usullaridan foydalanib quriladigan DEYGT oʻz ichiga quyidagilarni oladi: referens geodezik punktlar tizimi (RGP); 0sinf Yer yoʻldoshi geodezik tarmogʻi (YEYGT0); 1sinf Yer yoʻldoshi geodezik tarmogʻi (YEYGT1). DEYGT punktlarining oʻrni koordinatalarning ikki tizimida — umumer va referens tizimlarida anikdanadi. Har ikkala tizimlarning orasida biridan ikkinchisiga oʻtish parametrlari orqali aloqa bogʻlanadi.

T. Yerning shakli va oʻlchamlarini aniklashda, Yer qatlamining gorizontal harakatini oʻrganishda, katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega, topografikgeodezik ishlar uchun geodezik asos vazifasini oʻtaydi.
Triarilmetan zoʻyagichlar

**Triarilmetan zoʻyagichlar**, trifenilmetan boʻyagichlar — asosli va kislotali boʻyagichlar, triarilmetan hosilalari. Triarilmetan zoʻyagichlar qizil, binafsha, koʻk va yashil rangda boʻladi. Triarilmetan zoʻyagichlar qaytaruvchilar taʼsirida rangsiz leykobirikmalarga, ishqorlar taʼsirida rangsiz karbinol birikmalarga aylanadi. Asosli Triarilmetan zoʻyagichlar qogʻoz, teri, plastmassalarni boʻyashda, siyoh, poligrafiya va shtempel boʻyoklar tayyorlashda ishlatiladi. Kislotali Triarilmetan zoʻyagichlar teri, jun, ipakni boʻyashda qoʻllanadi. Triarilmetan zoʻyagichlar aldegidlar, ketonlar, angidridlarni aromatik aminlar yoki fenollar (naftillar) bilan kondensatlash yoʻli bilan olinadi.
Trestlarga qarshi qonunchilik

**Trestlarga qarshi qonunchilik** — raqobaptn rivojlantirish, monopoliyalarni cheklash va taqiklashga yoʻnaltirilgan, monopolistik tuzilmalar va birlashmalarni tashkil etishni, monopolistik faoliyatni taqiklaydigan qonunlar va hukumat qarorlari. Trestlarga qarshi qonunchilikq. birinchi marta 1890-yilda AQShda qabul qilingan (Sherman akti) (qarang Monopoliyaga qarshi qonunchilik).
Tretyakov galereyasi

**Tretyakov galereyasi** - Rossiyaning yetakchi ilmiybadiiy va madaniymaʼrifiy markazlaridan, jahondagi eng yirik rus sanʼati muzeyi. Moskvada 1856-yil P.M. Tretyakov tomonidan xususiy toʻplam sifatida asos solingan, 1892-yil ukasi S. M. Tretyakov kolleksiyasi bilan birga Moskvaga sovgʻa qilingan. 1917-yildan boshqa muzeylarning fondidan, shaxsiy kolleksiyalardan toʻplangan asarlar, 11 — 17-asrlar qad. rus ikona sanʼati, 18—20-asrlar tasviriy sanʼat, haykaltaroshlik, grafika sanʼati ustalari asarlarining boy kolleksiyasi bilan toʻldirilgan. Rus savdogarlari Tretya kovlarning sobiq uyida joylashgan. 1985—95 yillar T.g. rekonstruksiya qilingan. 1991-yildan "Tretyakov Davlat galereyasi" muzey birlashmasi deb yuritiladi. T.g.da oʻzbekistonlik rassomlar (P. Benkov, A. Volkov, A. Abdullayev, Oʻ. Tansiqboyev, R. Axmedov va boshqalar) asarlaridan namunalar qoʻyilgan. 2003-yilda Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi va T.g. oʻrtasida ilmiy, ijodiy koʻrgazma almashish shartnomasi imzolangan.
Trigonometrik tenglamalar

**Trigonometrik tenglamalar** — nomaʼlum argumentning trigonometrik funksiyalariga nisbatan algebraik boʻlgan tenglamalar. Trigonometrik tenglamalar eng sodda Trigonometrik tenglamalarga keltirib yechiladi.
Trigonometrik funksiyalar

**Trigonometrik funksiyalar** — funksiyalarning muhim sinflaridan biri. Trigonometrik funksiyalarlar nazariyasining asosiy masalalaridan xisoblanadi. Trigonometrik funksiyalar nazariyasining baʼzi muhim natijalari: 1. Oʻlchovli va deyarli xamma yerda chekli f (x) funksiya uchun f (x) ga deyarli hamma yerda yaqinlashuvchi Trigonometrik funksiyalar [[mavjud. 2. Furye qatori xamma yerda uzoqlashadigan integrallanuvchi funksiyalar [[mavjud. 3. Har bir oʻlchovli f (x) funksiya uchun f (x) ga oʻlchov boʻyicha yaqinlashuvchi Trigonometrik funksiyalar [[mavjud. Trigonometrik funksiyalar sonlar nazariyasi ("Trigonometrik yigʻindilar usuli")da va matematik fizika tenglamalarida keng tatbiqlarga ega ("Furye usuli"). Trigonometrik funksiyalar birinchi marta L. 5mler ishlarida uchraydi. Lebeg intefali kiritilgandan soʻng Trigonometrik funksiyalarlarning hozirgi qat'iy nazariyasi yaratildi.
Tridimit

**Tridimit** (yun. tridymos — uch qoʻshaloq) — mineral, kremniy2 oksidning (SiO2) yuqori trada, geksagonal singoniyada kristallanadigan modifikatsiyasi, Fe, Al, Na va boshqa aralashmalari mavjud. Rangi oq, rangsiz. Plastinkasimon kristallar, sferik agregatlar, nayzasimon qoʻshaloklar, koʻpincha uch qoʻshaloq, gulbargsimon agregatlar hosil qiladi. Kam uchraydigan minerallar, odatda, nordon effuzivlarning darzliklari va gʻovaklarida, tuflarda; meteoritlar va Oy jinslarida ham topilgan. T. — oʻtga chidamli modda (dinas)larning asosiy tarkibiy qismi. Oʻzbekistonda Angren kumir koni rnida topilgan.
Triyest

**Triyest** — Italiyaning shim. kismidagi shahar. FriuliVenetsiyaJuliya viloyati va Triyest provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 209,5 ming kishi (2001). Triyest koʻltigʻi sohilidagi port. Albaniyaning Durres shahriga parom katnaydi. Kemasozlik, kema dvigatellari ishlab chiqarish., neftni qayta ishlash, kimyo, sement, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Ingoloʻitadt (GFR) shahriga neft quvuri oʻtkazilgan. Universitet va muzeylari bor. T. — kad. shahar. 20-asr boshlarigacha turli davlat va knyazliklar tarkibidagi muhim sanoat markazi boʻlgan. 1947—54 yillarda inglizamerika harbiylari nazorati ostidagi "Erkin hudud" qilib ajratildi. 1954-yilgi Italiya bilan Yugoslaviya bitimiga koʻra, T. va uning gʻarbidagi yerlar Italiya ga, sharkidagi hudud Yugoslaviya (hozirgi Sloveniya)ga oʻtdi. Meʼmoriy yodgorliklardan Rim davriga oid binolar, SanJusto va Buyuk Mixail cherkovlari, Venetsiya qalʼasi (14-asr) va boshqa saqlangan.
Trikarbon kislotalar sikli

**Trikarbon kislotalar sikli**, limon kislota sikli, Krebs sikli — oʻsimlik va hayvonlarda yogʻlar, oqsil va uglevodorodlarning parchalanishida oraliq moddalar sifatida hosil boʻluvchi di va trikarbon kislotalarning oksidlanib oʻzgarish jarayoni. Ingliz biokimyogarlari G.Krebs va V.Jonson topgan (1937). Trikarbon kislotalar siklis. turli fermentlar taʼsirida katalizlanib amalga oshuvchi ketma-ket reaksiyalardan iborat. Boshqacha qilib aytganda, ozuqa mahsulotlarining biokimyoviy oʻzgarishi oʻlaroq organizmda Aatsetilkofermenti, Lketoglutar kislota va oksalatsirka kislota hosil boʻlib, keyin Trikarbon kislotalar sikligacha oksidlanadi. Mazkur reaksiyalarda ana shu holdagi sirka kislota qoldigʻi uglerod dioksid bilan suvgacha oksidlanadi. Natijada mazkur siklning 1aylanishida sirka kislota krldigi butunlay parchalanib ketadi, oksalatsirka kislota esa tiklanadi va 2 yangi aylanish siklida ishtirok etadi. Qoldiq sirka kislotaning Trikarbon kislotalar siklis.ga oksidlanishida 2 molekula uglerod dioksidning ajralishi va 4 marta degidrogenlanishi bilan sodir boʻladi. Biologik oksidlanishda Trikarbon kislotalar siklis.ning oksidlanishga beriluvchi substratnaya ajralib chiquvchi vodorod atomi oraliq tashitgichlar orqali kislorodga oʻtkaziladi, buning natijasida suv hosil boʻladi. Shu boisdan mazkur sikl organizmda modda va energiya almashinuvi umumiy sistemasida markaziy oʻrinni egallovchi muhim jarayonlardan xisoblanadi. Glikoliz jarayonida yog kislotalarining oksidlanish reaksiyalarida ular energiyasining ʻGʻ3 qismi ajralsa, Trikarbon kislotalar siklis. reaksiyalarida barcha energiya ajralib chiqadi. Trikarbon kislotalar siklis. fermentlari oʻsimlik, hayvon hamda mikroorganizmlarning hayot faoliyatida muhim rol oʻynaydi. Bunda limon kislota Trikarbon kislotalar siklis. da ham, glioksilat siklida ham baravar ishtirok etadi. Trikarbon kislotalar siklis. fermentlari hujayrada maxsus membranalarda — mitoxondriyalarda lokalizatsiyalanadi.

## Manbalar
{manbalar}}
Tribolyuminessensiya

**Tribolyuminessensiya** (yun tribos — ishqalanish va lyuminessensiya) — baʼzi bir kristallar (ayniqsa, lyuminoforlar) ni ishkdlash, ezish va boʻlish (sindirish) paytida yuzaga keluvchi lyuminessensiya. T. boʻlinayotgan kristallarning elektrlanishi natijasida vujudga keladigan elektr razryad tufayli hosil boʻladi. Kristall lyuminofor boʻlganda elektr razryadning yorugʻligi taʼsirida fotolyuminessensiya kuzatiladi.
Trias sistemasi

**Trias sistemasi** (DAVRI), trias (yun. trias — uch, uchlik) — mezozoy erasinnt birinchi davri. Bundan 230 mln. yil avval boshlanib, 35 mln. yil vaqt davom etgan. Bu sistema perm sistemasidan keyingi, yuradan avvalgi sistema xisoblanadi. Bu terminni fanga 1834-yil nemis olimi F. Alberti kiritgan. U Germaniyadagi turli rangli qumtosh, chigʻanokli ohaktosh va keyper kabi togʻ jinslaridan iborat 3 majmua litologik yotqiziklarni birlashtirib, trias deb nom bergan.

Paleozoy erasi oxirida Yer shari yuzasi juda oʻzgargan. Yuqori paleozoy geosinklinallari oʻrnida baland togʻlar paydo boʻlgan. Trias sistemasi boshlarida Shimoliy yarim sharda ulkan Lavraziya kontinenta mavjud boʻlib, uni janubidagi qad. Gondvana kontinentidan Tetis dengiz havzasi ajratib turgan. Trias sistemasi boshlarida platformalar butunlay qurib qolgan, hatto ayrim geosinklinallarda ham dengizlar chekina borib, laguna yotqizikdari toʻplana boshlagan. Oʻrta T.sda quruklik va dengizlarda koʻp oʻzgarishlar boʻlmagan. Yuqori Trias sistemasi da esa kuchli transgressiyalar sodir boʻlib, barcha geosinklinallar hamda platformalarning ayrim qismlarini suv bosgan. Trias sistemasi da dengiz choʻkindilari bilan birga qizil rangli kontinentap yotqiziklar (Shim. Afrika, Shimoliy Amerika, Yevropa, Avstraliya, Shim.Gʻarbiy Osiyoda) va laguna yotqiziqlari (Gʻarbiy Yevropa, Janubiy Amerika, Shimoliy Afrika, Sharkiy Grenlandiyada) keng tarqalgan. Bu davrda tektonik harakatlar nisbatan kuchsiz kechgan. Oʻrta T.sda Kavkaz shim., Yaponiya va Xitoyda tektonik xarakatlar boʻlgan. Kechki Trias sistemasida Xitoyning shim.sharqi, Dobrudja, Shimoliy Amerika, Janubiy Afrika (Kap togʻlari), Primorye, Baykalorti, Kavkazda intensiv harakatlarni kuzatish mumkin. Tinch okean atroflari (Sibir platformasi, Kordilyera, And togʻlari) boʻylab vulkanlar otilgan.

Trias sistemasida oʻsimliklardan dengiz va chuchuk suvli havzalarda turli suvoʻtlar, qumli qirgʻoqlarda daraxtsimon plaunlar, nam yerlarda paporotnik, sikadofit, paporotniksimon, kordait va ignabarglilar keng tarqalgan. Trias sistemasi oxirlaridagi oʻsimliklar mezozoy oʻsimliklariga oʻxshash boʻlgan.

Hayvonot dunyosi perm davrinikidan keskin farq qiladi. Bu davr boshlariga kelib trilobitlar, 4 nurli marjonpoliplar qirilib bitgan. Dengizlarda umurtkasizlar (yumshoq tanlilar)dan boshoyoqli mollyuskalar keng tarqalgan. Olti nurli marjonpoliplar, bulutlar, mshankalar, dengiz nilufarlari va dengiz tipratikanlari vujudga kelgan. Umurtqalilardan baliklar, amfibiyalar, reptiliyalar yashagan. Dinozavrlar, timsohlar, toshbaqa va kaltakesaklar ham Trias sistemasi uchun xos. Quyi triasda iklim issiq, sernam va quruq, yuqori triasda sernam, issiq boʻlgan.

Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistondagi Trias sistemasi yotqiziqlari dengiz va kontinental togʻ jinslaridan iborat. Ular Pomir, Darvoz, Hisor togʻlari, Fargʻona vodiysi, Fargʻona tizmasida uchraydi. Trias sistemasi yotqizikdarida foydali qazilmalardan, asosan, toshkoʻmir, qoʻngʻir koʻmir hamda boksit, gil, tosh tuzi, temir rudasi, mis, neft va boshqa bor.
Triko

**Triko** (frans, tricoter toʻqimoq) — 1) jun, yarim jun, paxta tolalari va kimyoviy tolalar aralashmasidan kalin qilib toʻqiladigan kostyumbop gazlama. Yoʻlyoʻl, katak va mayda gul hosil qilib (sarja oʻrilishda) toʻqiladi. T., asosan, erkaklar kostyumlari va yengil paltolar tikish uchun ishlatiladi; 2) trikotaj oʻrilishning asosiy bir turi; 3) trikotajdan tikilgan, badanga yaxshi yopishib turadigan sportchilar kiyimi.
Trilobitalar

**Trilobitalar** (Trilobita) -qirilib ketgan qadimgi boʻgimoyoqlilar sinfi. Ilk kembriy davri dengizlari choʻkmalaridan maʼlum; paleozoyda qirilib ketgan. T. kembriy va ordovik davrida keng tarqalgan; barcha dengizlarda yashagan. Gavdasi 10—800 mm. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan; ovalsimon yassi. Har bir boʻgʻimi qorin tomonida bir juftdan ikki shoxli oyoqlari boʻlgan. Oyoqlar asosida joylashgan jabralar yordamida nafas olgan. Boshi ustki tomonidan qalqon bilan qoplangan. Fasetkali koʻzlari yaxshi rivojlangan. T. boʻgʻimoyoqlilar evolyutsiyasini tushuntirishda, ularning qazilma qoldiklari esa paleontologiya va stratigrafiyada katta ahamiyatga ega. Qadimda yashagan T.ning 10000 turi maʼlum.
Trilogiya

**Trilogiya** (yun. tri – uch, logos – soʻz) – umumiy mazmuni, gʻoyasi, asosiy qahramonlari, syujet chizigʻining oʻzaro aloqadorligi, bogʻliqligi bilan bir butunlikni, yaxlitlikni tashkil etuvchi uch mustaqil asar. Triologiya xarakteridagi asarlarning eng dastlabkilari Yunonistonda yuzaga kelgan. Evripid, Esxil, Sofokl kabi yunon tragediyanavislari ilk dramatik Triologiyalarlar yaratganlar. Masalan: „Zanjirband Prometey“, „Oresteya“, „Fivaning yetti dushmani“ singari asarlar shular jumlasidandir. Keyinchalik jahon adabiyotida (Bomarshe, F. Shiller, L. N. Tolstoy, S. T. Aksakov va boshqalar) dramatik va nasriy Triologiyalarning xilma-xil namunalari yaratildi.

Oʻzbek adabiyotida ham Triologiya janrida asarlar yaratilmoqda. M. Ismoiliyning „Fargʻona tong otguncha“, Said Ahmadning „Ufq“ („Qirq besh kun“, „Hijron kunlari“, „Ufq boʻsagʻasida“) asari Triologiya janrining namunalaridir. Lirik asarlarga nisbatan „Triologiya“ termini kam qoʻllanadi.
Trimmer

**Trimmer** (ing. trimmer — tartibga solmoq) — 1) aviatsiyada — uchish apparati (mas., samolyot) ruli (yoki eleron) ning quyruq qismidagi kichkina ogʻdiruvchi qism. Apparatni boshqarish tizimidagi zoʻriqish (kuch) ni kamaytirish uchun xizmat qiladi; 2) irgʻituvchi konveyer; koʻchma yuk ortishtushirish mashinasi. Yuk ortish yoki tushirish paytida T. rotori parraklari, disk yoki harakatlantiruvchi lenta yuk (tuproq, don va boshqalar) ga kinetik energiya uzatadi, natijada yuk ancha (30 m gacha) masofaga irgʻitiladi. T. shaxtalarda, Transport yoʻli koʻtarmalari qurishda, kemalar, omborlar vagonlarga yuk ortishtushirishda ishlatiladi; 3) radiotexnikada — kichik oʻzgaruvchan sigʻimli elektr kondensator. Radioelektron qurilmalar, rezonansli tebranma konturlarning sozlovchi elementa sifatida ishlatiladi. Tuzilishi jihatidan T. oʻzgaruvchan sigʻimli, bitta stator, bitta rotor plastinali yassi kondensatorlardan iborat. Baʼzan, ikki (va koʻproq) koaksial keramik silindr yoki metall plastina (havo tirqishli), metallashtirilgan keramik naycha va oʻzakdan iborat tizim ham boʻlishi mumkin. T.ning sigʻimi va uning oʻzgarish diapazoni, odatda, bir necha pf (pikofarada) yoki bir necha oʻn pf ni tashkil qiladi.
Trimurti

**Trimurti** (sanskritcha — uch obraz, qiyofa) — hinduiylikay oliy xudolar — Brahma, Vishnu, Shivatlsh yagona namoyon boʻlishi; bitta bosh va uch qiyofali qilib tasvirlanadi.
Trinidad

**Trinidad** – Atlantika okeanidagi orol, Janubiy Amerikaning shim.sharqiy qirgoklari yaqinida. Trinidad va Tobago davlatining asosiy qismi. Maydoni 4,8 ming km². T. materikdan ajralib chiqqan. Relyefi shimolida togʻli (eng baland joyi 940 m), krlgan qismi tektonik. Sharqiy qismida botqokliklar, janubida balchiq vulkanlari bor. Iklimi subekvatorial, oʻrtacha oylik tralar 25—27°. Yillik yogʻin 1200–3800&nbsp;mm. Daryolari qisqa, sersuv. Doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan. Foydali qazilmalardan tabiiy asfalt, neft va gaz konlari topilgan. Shakarqamish, tamaki, sholi ekiladi. Kofe, kakao, sitrus mevalar plantatsiyalari bor. Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib, 1498-yil X. Kolumb yetib borgan, shundan keyin T.ni mustamlakaga aylantirish jarayoni boshlangan.
Trilateratsiya

**Trilateratsiya** (lot. trilaterus uch tomonli) (geodeziyada) — tayanch geodezik punktlarni aniqlash usuli. Muayyan joyda bir-biri bilan ketma-ket oʻzaro bogʻlangan uchburchaklar zanjiri yoki tarmogʻini yasash va bu uchburchaklarning har birida barcha uch tomonni oʻlchashdan iborat. Bu uchburchaklarning burchaklari va choʻqqilarining koordinatalari trigonometrik hisoblashlar orqali topiladi. Uchburchaklarning tomonlari radio uzoklik oʻlchagichlar yoki elektroptik uzoklik oʻlchagichlar yordamida oʻlchanadi. T.ning vazifasi ham xuddi triangulyatsiyanishga oʻxshaydi.
Trillion

**1 000 000 000 000** (**bir trillion** yoki **mingta milliard**) oʻn ikkilik sanoq sistemasida 1 va 12 ta nol bilan ifodalanuvchi sondir. Shuningdek, bir trillion 999 999 999 999 va 1 000 000 000 001 sonlari orasida joylashgan natural son.

## Matematikada
1000000000000 = 1012
* 1000000000000 sonining umumiy boʻluvchilar soni 168 ta (oʻzini hisobga olmaganda) boʻlib, ular quyidagilardir:  1 2 4 5 8 10 16 20 25 32 40 50 64 80 100 125 128 160 200 250 256 320 400 500 512 625 640 800 1000 1024 1250 1280 1600 2000 2048 2500 2560 3125 3200 4000 4096 5000 5120 6250 6400 8000 10000 10240 12500 12800 15625 16000 20000 20480 25000 25600 31250 32000 40000 50000 51200 62500 64000 78125 80000 100000 102400 125000 128000 156250 160000 200000 250000 256000 312500 320000 390625 400000 500000 512000 625000 640000 781250 800000 1000000 1250000 1280000 1562500 1600000 1953125 2000000 2500000 2560000 3125000 3200000 3906250 4000000 5000000 6250000 6400000 7812500 8000000 9765625 10000000 12500000 12800000 15625000 16000000 19531250 20000000 25000000 31250000 32000000 39062500 40000000 48828125 50000000 62500000 64000000 78125000 80000000 97656250 100000000 125000000 156250000 160000000 195312500 200000000 244140625 250000000 312500000 320000000 390625000 400000000 488281250 500000000 625000000 781250000 800000000 976562500 1000000000 1250000000 1562500000 1600000000 1953125000 2000000000 2500000000 3125000000 3906250000 4000000000 5000000000 6250000000 7812500000 8000000000 10000000000 12500000000 15625000000 20000000000 25000000000 31250000000 40000000000 50000000000 62500000000 100000000000 125000000000 200000000000 250000000000 500000000000 1000000000000 
* Ushbu sonning umumiy boʻluvchilar yigʻindisi 1499694822171 ga (oʻzini hisobga olmaganda) teng boʻladi.
* Shuningdek, ushbu son ikkilik sanoq sistemasida 1110100011010100101001010001000000000000 ga, uchlik sanoq sistemasida 10112121011201102102111001 ga, toʻrtlik sanoq sistemasida 32203110221101000000 ga, beshlik sanoq sistemasida 112341000000000000 ga, oltilik sanoq sistemasida 2043221010301344 ga, sakkizlik sanoq sistemasida 16432451210000 ga, oʻn ikkilik sanoq sistemasida 141981B87854 ga, oʻn oltilik sanoq sistemasida E8D4A51000 ga, yigirmalik sanoq sistemasida 1J15000000 ga hamda oltmishlik sanoq sistemasida LQ0T ga tengdir.

## Fanda

## Boshqa sohalarda

## Manbalar

## Adabiyotlar
*  
## Havolalar
* Trillion soni xossalari numberempire.com saytida (inglizcha)
Trinitrotoluol

**Trinitrotoluol**, trotil, tol, C7H5 O6N3 — portlovchi modda; rangsiz, lekin saqlanganda sargʻayadigan kristall. Mol. m. 227,13. Atseton va benzolda yaxshi, suvda oz eriydi; suyuqlanish temperaturasi 80,85°, zichligi 1641 kg/m3 (25° da). Kimyoviy barqaror, uzoq vaqt mobaynida parchalanmaydi va portlash xususiyatini yoʻqotmaydi. Portlaganda koʻp miqdorda zaharli uglerod (II)oksid (CO) hosil boʻladi. T. toluolni nitrat va sulfat kislota aralashmasi bilan nitrolab hosil qilinadi. T. oʻqdorilarda va portlatish ishlarida qoʻllanadi.

## Manbalar
Trinitrofenol

**Trinitrofenol**, pikrin kislota, C6H3O7N3 — sariq rangli kristallar. Mol. m. 229,11. Suyukdanish temperaturasi 122,5°, zichligi 1760&nbsp;kg/m3. Portlovchi modda, portlash xossasi jihatidan trinitrotoluola yaqin. 20-asrning 1choragidan boshlab oʻqdorilarga koʻplab ishlatilgan. Mexanik taʼsirlarga juda sezgirligi tufayli ishlatilishi cheklangan. Fenoldisulfoklslotani nitrat va sulfat kislota aralashmasi bilan nitrolab olinadi.
Trio

**Trio** (lotincha: tria — *uch*) — 1) uch sozanda yoki xonandadan tashkil topgan ansambl (mas., skripka, violonchel va fortepianodan iborat ansambl yoki "Setora" guruhi); 2) shu ansamblga moʻljallangan musiqa asari, kamer musiqa janri. Dastlab triosonata shaklida (17—18-asrlar, A. Vivaldi, A. Korelli va boshqalar), keyinchalik sonata turkumi tarzida (L. Betxoven, F. Shubert, I. Brams, P. Chaykovskiy, D. Shostakovich va boshqalar) rivoj topdi. Oʻzbekistonda M. Burhonov, Ik. Akbarov, G. Mushel, I. Hamroyev, U. Musayev, V. Saparov, A. Ergashev va boshqa turli T.lar yozishgan; 3) baʼzi cholgʻu asarlari (marsh, skerso va boshqalar)ning oʻrta qismi.

## Manbalar
Triod

**Triod** [yun. tri — uch va (elek)trod] — termoelektron katod (bevosita yoki bilvosita qiziydi), boshqaruvchi toʻr va anodlardan iborat 3 elektrodli elektron lampa. Oddiy T.da silindrik anod (qiyin eruvchi metall — Ni, Mo yoki Ta dan yasaladi) ichiga spiralsimon toʻr (oʻsha metalldan qilinadi) joylashtiriladi. Anod va toʻrning umumiy oʻqiga katod (vanadiy W dan tayyorlanadi) joylashtiriladi. Vazifasiga koʻra, T.larning konstruksiyasi va koʻrsatkichlari qiymati turlituman, T. qabul qiluvchikuchaytiruvchi lampa, generator lampa sifatida ishlatiladi. T. yuqori quvvatli elektr tebranishlari generatorlarida, yuqori radiatsiyali va oʻzgaruvchan trali sharoitda ishlaydigan radiopriyomniklarda qoʻllanadi.
Tripanosomalar

**Tripanosomalar** (Tripanosoma) — kinetoblastidlar turkumiga mansub parazit xivchinlilar urugʻi. Uzunligi 15—40 mkm. Gavdasi duksimon, yadrosi bitta. Xivchini tanasining keyingi qismida joylashgan bazal tanachadan boshlanib, tanasi boʻylab oʻtgan va yupqa membrana yordamida pellikula qobiq bilan tutashgan. 10 dan ortiq turi bor. Boʻyiga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Umurtqali hayvonlarning qoni, orqa miya suyukligi va boshqa toʻqimalarida parazitlik qiladi. Osmotik oziqlanadi. Ayrim turlari qonga eritrotsitlarni yemiruvchi toksinlar ajratadi. T. hasharotlar (setse pashshasi, soʻnalar), kanalar va boshqa tashuvchilar orqali yuqadi. Odamda ogʻir uyqu va chagas, uy hayvonlarida "suv ogʻriq" (ot, tuya, fil, kuchuk) va nagana (qoramollar), kuyiqish (ot) kasalliklarini tarqatadi.
Tarobulus ash-Shom

**Tarobulus ash-Shom** ( *Ṭarābulus aš-Šām*) yoki **Tripoli** — Livanning shimoliy qismidagi shahar va Livanning Bayrutdan keyingi ikkinchi katta shahri. Shimoliy Livan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 240 ming kishi (1994). Oʻrta dengiz sohilidagi port. Chetga sitrus mevalar, paxta chikariladi. Iroqdan neft quvuri oʻtkazilgan. Neftni qayta ishlash, oziq ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Dengizdan baliq ovlanadi.

T. finikiyaliklar tomonidan mil. av. 2ming yillikda bunyod etilgan. 636-yil dan arablar qoʻl ostiga oʻtgan. 1916—1918 yillarda Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1920 yildan Livanga koʻshilgan. T. — Livandagi sunniylik yoʻnalishidagi musulmonlarning asosiy diniy markazi. Meʼmoriy yodgorliklardan Katga masjid (13-asr), Burtasiya masjidmadrasasi (14-asr), Sakrakiya masjidmaqbarasi, karvonsaroylar, bozorlar saqlangan. nmagap ozi tinchmi
Tripolitaniya

**Tripolitaniya** — Liviyadagi tarixiy viloyat. Mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmida T.ning sohil boʻyi qismida finikiyaliklarning 3 ta koloniyasi — Sabrata, LeptisMagna va Ea [shundan yunoncha: *Tripolus* (aynan — 3 shahar) nomi olingan] barpo etilgan. Mil. av. 5-asr oʻrtasi — 3-asr oxirida Karfagenga, 218— 201 yillarda Numidiya, mil. av. 2-asr oxiri — mil. 5-asrda Rimga, soʻngra — vandallar, keyinchalik Vizantiyaga tobe boʻlgan. 7-asrdan arablar hukmronligi ostida. 16-asr — 1911-yillarda Usmonli turk imperiyasi, soʻngra 1943-yilgacha — Italiyaning Liviya mustamlakasi tarkibida. 1951—63 yillarda Liviya kirolligining 3 viloyatidan biri.

## Manbalar
Tripolye madaniyati

**Tripolye madaniyati** - eneolit davriga oid arxeologik madaniyat. Kiyev yaqinidagi Tripolye qishlogʻi nomi bilan atalgan. Sharqiy Karpat yoni va Oʻrta Dnepr boʻylarida tarqalgan. Ruminiyada Kukuteni madaniyati deb yuritiladi. Tripolye madaniyati yodgorliklarini 19-asrning oxirida arxeolog V. V. Xvoyko ochgan. Arxeolog T.S. Passekning davrlashtirishi boʻyicha Tripolye madaniyati 3 ta bosqichga: ilk (mil. av. 4ming yillik), oʻrta (mil. av. 4ming yillik oxiri —3ming yillikning 1yarmi), sunggi (mil. av. 3ming yillikning 2yarmi)ga boʻlinadi. Tripolye madaniyati qishloqlari doyra yoki tuxumsimon shaklda joylashgan boʻlib, markazida qolgan ochiq joy mollar uchun qoʻton vazifasini oʻtagan. Turar joylar koʻndalang toʻsiqlar bilan alohida xonalarga ajratilgan. Xonalardan don yanchayotgan ayol haykalchasi, yorgʻuchoq, bugʻu shoxidan yasalgan motiga (ketmonsimon asbob), yirik xumlar, tandir va boshqa xoʻjalik anjomlari, naqsh solingan sopol idishlar, mis buyumlar (bolta, toʻrt qirrali bigiz, qarmoq, xanjar) topilgan. Tripolye madaniyati vakillari misni Bolqon ya.odan olib kelishgan. Tripolye madaniyati vakillari, asosan, chorvachilik, dehqonchilik, shuningdek, ovchilik va baliq ovlash bilan shugullangan.
Tripsin

**Tripsin** — ovqatni hazm qiddiradigan ferment; gidrolazalar sinfiga kiradi. T. meʼda osti bezida hosil boʻladi. Ichakda oqsilni parchalaydi. T.ning mol.m. taxminan 22680. T. preparatlari jarohatlanganda, kuyganda, tromboz va boshqalarni davolashda baʼzi ferment va antibiotiklar bilan birga qoʻllanadi.
Tripslar

**Tripslar** (Physopoda, yaʼni Thysanoptera) — hasharotlar turkumi (qarang Pufakoyoqlilar). Thriplar (Thysanoptera buyrugʻi) kichik (asosan uzunligi 1 mm (0,039 dyuym) yoki undan kam), qanotlari qirrali va noyob assimetrik ogʻiz qismlari boʻlgan nozik hasharotlardir . Entomologlar taxminan 7700 turni tavsiflagan . Ular faqat kuchsiz uchishadi va patli qanotlari odatiy parvoz uchun yaroqsiz; Buning oʻrniga tripslar gʻayrioddiy mexanizmdan, qarsak chalib, chayqalib, qanotlari yaqinida oʻtkinchi girdoblar bilan beqaror aylanish sxemasidan foydalangan holda liftni yaratadilar.
Triptan

**Triptan** - 2,2, 3trimetilbutan, pentametiletan, (SN3), SSN(SN3)2 — toʻyingan uglevodorod. Mol. m. 100,2. Rangsiz suyuklik, kamfora hidi keladi. Qaynash temperaturasi 80,9°. Zichligi 690&nbsp;kg/sm3 (20°da). T. baʼzi neftlarda, shuningdek, neftni qayta ishlashda benzin fraksiyasida uchraydi. Propilenga izobutan taʼsir ettirib olinadi. Oktan soni barcha uglevodorodlarnikidan yuqoriligi (130) tufayli benzinning navini oshirishda ishlatiladi.
Tarobulus al-Gʻarb

**Tarobulus al-Gʻarb** () yoki **Tripoli** () — Liviya poytaxti. Oʻrta dengiz sohilida. Aholisi 595 ming kishi (1990-yillar boshlari). Iqlimi subtropik, quruq. Oʻrta dengiz atrofiga xos iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12°, iyulniki 27°. Yillik yogin 370&nbsp;mm.

T. — mamlakatning eng yirik shahri, savdosanoat va moliya markazi. Yirik dengiz porti. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. T.da mamlakat sanoat korxonalarining 3/4 qismi joylashgan. Toʻqimachilik, koʻnteri, neftni kayta ishlash, oziq-ovqat (un tortish, baliq konservalash, tamaki, yogʻmoy) sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda gilam, kiyim, poyabzal, badiiy buyumlar tayyorlanadi. Dengizdan baliq ovlanadi. Universitet, tabiat tarixi va arxeologiya muzeylari, teatr bor. T.da har yili xalqaro yarmarka oʻtkaziladi.

Qadimda T. oʻrnida finikiyaliklarning koloniyasi Ea sh. boʻlgan. Ularning Ea, Sabrata va LeptisMagna koloniyalari "Tripolis" (yun. "Uch shahar") deb atalgan. Keyinchalik Ea shu nom bilan atala boshlagan. Mil. av. 105 yildan Rim, mil. 5-asrda vandallar, 6—7-asrlarda Vizantiya qoʻl ostida boʻlgan. 643 yildan arablarga oʻtgan. 1551 — 1911-yillarda Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1911-yilda Italiya qoʻshinlari bosib olgan. 1943-yilda shaharni inglizlar egallagan. 1951-yil dekabrda Liviya mustaqillikka erishgach, T. uning poytaxti.

Meʼmoriy yodgorliklardan Mark Avreliy zafar arki (164 y.), qalʼa (16-asr), qirol saroyi, masjidlar saqlangan.

## Manbalar
Tarobulus

**Tarobulus** ( *Ṭarābulus*) yoki **Tripoli**:

* Tarobulus al-Gʻarb — Liviya poytaxti.
* Tarobulus ash-Shom — Livanning Bayrutdan keyingi ikkinchi katta shahri.
Triptix

**Triptix** (lOH.triptychos — uch qavat, uch buklangan) —umumiy badiiy gʻoya, mavzu yoki syujet bilan birlashgan 3 qismdan tashkil topgan tasviriy sanʼat asari (kartina, relyef, rayem va shu kabi).
Triptofan

**Triptofan**, r(Zindolil) aaminopropion kislota, CnH12N2O2 —muxim tabiiy aminokislotalardj biri. L va Doptik faol hamda DLratsemik shakllari bor. Gammaglobulin, fibrinogen, kazein va boshqa oqsillar tarkibida oz miqsorda LT. boʻladi. LT. almashtirib boʻlmaydigan aminokislota. Odam ovqat bilan (kattalar bir kechakunduzda 0,25 g, 7 yoshgacha boʻlgan bolalar 1 g ga yaqin) LT. olishi kerak. T. trikarbon kislotalar sikliga kiradi. Kishida tugʻma oksidlaydigan T. fermenti — triptofanpirrolaza boʻlmasa, aqli zaiflik kuzatiladi. T. almashinuvining buzilishi ogʻir kasalliklar (sil, saraton, diabet)ga olib keladi. Sintetik T. indol, pirouzum kislota va ammiakdan fermentativ sintezlab olinadi.
Tripura

**Tripura** (, )  — Hindistonning shimoli-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 10,5 ming km². Aholisi 3,2 mln. kishi (2001), aksari kismi bengallar. Maʼmuriy markazi va eng katta shahri — Agartala. Tripura Gang Braxmaputra deltasi havzasida joylashgan. Sharqiy va janubiy qismida Lushay togʻlari tarmoqlari bor. Iqlimi tropik, mussonli iqlim. Togʻlar doim yashil va barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Aholisi, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Sholi, jun, paxta, shakarqamish ekiladi. Choy plantatsiyalari bor. Qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi mayda korxonalar mavjud.
Tristandakunya

**Tristandakunya** — Atlantika okeanining janubiy qismidagi 4 vulkan orolidan iborat orollar guruhi. Buyuk Britaniya mulki. Eng katta oroli —Tristan (maydoni 117 km²) vulkan konusidan iborat boʻlib, bazalt va traxit yotqiziqlaridan tuzilgan. Bal. 2060 m gacha. 1961—1962-yillarda kuchli otilgan. Aholi baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Asosiy aholi punkti —Edinburg. 

Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1506-yilda portugaliyalik dengizchi sayyoh Tristan da Kunya borgan. Orollar uning nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Tritiy

**Tritiy** (yun. tritos, lot. Tritium), T. (yoki 3N) — vodorodning massa soni 3 boʻlgan radioaktiv izotopi. 1934-yilda ingliz olimlari Ernest Rezerford, M.L. Olifant va P. Xarteklar kashf qilishgan. Tritiy yadrosi 1 ta proton va 2 ta neytrondan iborat. Tritiy faol, yarim yemirilish davri T1/2q 12,26 yil Tabiatda atmosferaning yuqori qatlamlarida kosmik nurlar neytronlarining azot atomlariga taʼsir etishidan hosil boʻladi va yomgʻir bilan yer yuziga tushadi. Tritiy yadro reaktorlarida litiy 6Li ni neytronlar bilan nurlatib olinadi(3 LiQnq “,TQ 2 Ne ). Tritiy termoyadro sintezi reaksiyalarida muhim komponent sifatida, shuningdek, kimyoviy, biologik va gidrologik tadqiqotlarda ishlatiladi.
## Yana qarang
* Izotop indikatorlar
## Manbalar
Tritikale

**Tritikale** (Triticum bugʻdoy, Secale — javdar) — bugʻdoyjavdar duragayi — ikki xil oʻsimlik xususiyatlarini oʻzida mujassamlashtirgan oʻsimlik; galla ekini. Tritikalening kuzgi va bahorgi shakllari mavjud.

Bugʻdoy va javdarning dastlabki duragayini 1875-yilda Shotlandiya olimi Vilson yaratgan. 1881-yil Germaniyada Rimpau uning doimiy duragayini ajratib olgan. Keyingi yillarda oktaploid (56 xromosomali), geksaploid va oktaploid (42, 56 xromosomali) duragaylari yaratilgan.

Tritikale morfologik belgilari bilan bugʻdoy va javdardan farq qiladi. Ildizi yaxshi rivojlangan, tuproqqa 1,5—2,0 m gacha kirib boradi, murtak ildizlari 6 ta, poyasi nisbatan baland (90—150 sm), boshogʻi uzun (10—15 sm), doni yirik. Boshogʻining tashqi gul qobigʻida qiltanoq oʻsadi. Tritikale 5° va undan yuqori haroratda una boshlaydi, 20° muqobil hisoblanadi. Kuzda ekiladi. Ekilgandan keyin 5—7 kunda unib chiqadi. Tuplanish davri kuzda boshlanib, bahorda davom etadi, qishda 18—20° sovuqqa chidashi mumkin. Oʻzbekistonda ekiladigan navlarining amal davri 165—200 kun, oʻzidan va chetdan changlanadi. Tritikale yorugʻsevar, uzun kun, namsevar oʻsimlik. Unish paytida, nay oʻrash, donlanish va toʻlishish davrlarida suvni koʻp talab etadi. Tritikale tuproq unumdorligiga talabchan emas, yer tanlamaydi, lekin shoʻrlangan, botqoqlangan tuproqlarni yoqtirmaydi. Qora tuprokli yerlarda yuqori hosil beradi. Tritikale doni toʻyimliligi boʻyicha bugʻdoy va javdarga nisbatan yuqori. Donida 11 — 12%, pichanida 10—11% oqsil bor. Tritikaledan don, koʻkat, pichan, pichan uni, silos, senaj tayyorlanadi. Non pishirish uchun sifati bugʻdoydan past hisoblanadi.

Oʻzbekistonda tritikalening Prag, Serebristiy, Uzor navlari rnlashtirilgan. Hosildorligi: koʻkat qosili 400— 500 s/ga, don hosili 50—80 s/ga (koʻkati boshoqlanish davrida oʻriladi). Zamburugʻli va virusli kasalliklarga bardoshli.
Triumvirat

**Triumvirat** (lotincha: tres — uch va vir — erkak) — Qad. Rimda fuqarolar urushi davrida (mil. av. 1-asr) atoqli siyosiy arboblar va sarkardalarning davlat hokimiyatini egallash uchun tuzgan ittifoqi. 1T. mil. av. 60 (yoxud 59) — 53 yillarda Yu. Sezar, G. Pompei va M. Krase oʻrtasida, 2T. mil. av. 43— 36 yillarda (rasman 31 yilgacha) Oktavian (Avgust), M. Antoniy va M. Lepid oʻrtasida tuzilgan.
Triumf

**Triumf** (lot. triumphus) — 1) Qad. Rimda muzaffar sarkardaning qoʻshin bilan poytaxtga (Mars maydonidan Kapitoliydagi Yupiter ibodatxonasigacha) tantanali kirib kelish marosimi. T. senat karori bilan oʻtkazilgan va sarkarda uchun eng oliy mukofot sanalgan. T. marosimini senatorlar boshlab berishgan, ularning ketidan sozandalar va qoʻshiqchilar kuzatuvida 4 ta oq ot qoʻshilgan jang aravasida gʻolib sarkarda (triumfator) borgan. Jangchilar oʻlja va badavlat, zodagon asirlarni olib oʻtganlar. T. Rimning zafarli urushlari davrida (mil. av. 3— 1-asrlar) 2—3 kun davom etgan. Imperiya davrida T. lik sharafiga imperator va uning yaqin qarindoshlarigina sazovor boʻlishgan; 2) koʻchma maʼnoda — ajoyib muvaffaqiyat, buyuk gʻalaba.
Trixinalar

**Trixinalar**, trixinellalar (Trichinella) — trixinellalar oilasiga mansub nematodalar urugʻi. Erkagining uz. 0,6—1,6&nbsp;mm, urgochisi 1,3— 4,4&nbsp;mm. 2—3 turi bor. Spiral T. kup uchraydi. Voyaga yetgan davrida yirtqich va hammaxoʻr hayvonlar, jumladan, odam ingichka ichagi boʻshligʻida yashaydi. Otalangan urgʻochi T. ichak devoriga kirib olib, mikroskopik lichinkalar tugʻadi. Lichinkalar qon orqali barcha organlarga tarqaladi. Kapillyarlardan muskullarga oʻtib, bir oz oʻsgach, spirallanadi va ohak kapsulaga oʻraladi. Kapsulada bir necha vaqt tirik saqlanadi. Hayvonlar zararlangan goʻshtni yeb, T.ni yuqtiradi; ana shundan soʻng T. ingichka ichakka tushib voyaga yetadi. Odam yaxshi pishirilmagan choʻchqa yoki boshqa hayvon goʻshtini yeb zararlanadi. T. trixinellyoz kasalligini keltirib chikaradi. Soxta trixinella qushlarda parazitlik qiladi.
Trixinellyoz

**Trixinellyoz** — odam va hayvonlarda uchraydigan gijja kasalligi; yumalok, chuvalchanglar sinfiga mansub trixinellalar qoʻzgʻatadi. Yetuk trixinellalar 1,5–4&nbsp;mm kattalikda boʻlib, odam yoki hayvonning ichak shilliq qavatida parazitlik qiladi, urgochisi ingichka ichakda tirik lichinkalar tugʻadi va ular ichak shilliq qavatidan qon tomirlariga oʻtadi, qon aylanish sistemasi orqali koʻndalangtargʻil muskullarga joylashadi; shu joyda spiralga oʻxshab oʻralib oladi, oʻsib, ohakli kapsula hosil qiladi. Sogʻlom kishilar kasallangan hayvon goʻshtini chala pishirib isteʼmol qilganda zararlanadi. Odamga T., asosan, choʻchqa yoki ov hayvonlari (ayiq, morj, boʻrsiq) goʻshti orqali yuqishi mumkin.

Inkubatsion davri 2—3 hafta. Kasallik yuqqanda dastlab bemorning temperaturasi koʻtariladi, koʻzi qizaradi, yorugʻlikdan qoʻrqadi, muskullari, baʼzan korni ogʻriydi, ichi ketadi va hokazo. Qovoklar, yuz salqiydi, baʼzan koʻz butunlay yumilib qolishi mumkin. Shuning uchun T. xalq orasida "yuz salqishi" deb yuritiladi.

Bemor kasalxonada davolanadi. T. ning oldini olish uchun choʻchqalarni sanitariyagigiyena qoidalari asosida boqish, ularning oʻlimtik kemiruvchilar yeyishiga zinhor yoʻl qoʻymaslik zarur.
Triton

**Triton** — Neptun sayyorasining yoʻldoshlaridan biri, diametri 2700&nbsp;km, sayyoradan oʻrtacha uzokligi 355 ming km. 1846-yilda ingliz astronomi U. Lassel kashf etgan. T. sayyora atrofida uning aylanishiga teskari tomonga harakatlanib, uning atrofini taxminan 5 sutkada aylanib chiqadi (qarang Sayyoralar yoʻldoshlari).
Tritonlar

Suvda hamda quruqlikda yashovchilarga 4000 dan ortiq tur kiradi. Ular dumsizlar( baqalar, qurbaqalar) va dumlilar ( tritonlar, salamanderlar) turkumiga ajratiladi.Dumlilar O’rta Osiyoda uchramaydi.
**Tritonlar** (Triturus)— salamandrasimonlar oilasiga mansub dumli amfibiyalar urugʻi. 9 turi maʼlum. Tanasining uz. 18 sm cha. Yevropada Osiyoning Yevropa bilan chegaradosh joylari va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Asosan, oʻrmonlarda, odatda, toshlar, yiqilgan daraxtlar tagida va boshqa yerlarda qishlaydi, bahorda oqmaydigan yoki sekin oqadigan suv havzalariga oʻtib, tuxum qoʻyadi. Suvdagi mayda qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, suv hasharotlari, baqa uvildirigʻi bilan, quruklikda esa oʻrgimchaklar, hasharotlar va boshqa bilan oziqlanadi. Oʻrta Osiyoda uchramaydi, ayrim turlari (mas., Tarokli T.) akvariumda boqiladi.
Trixogramma

**Trixogramma** (Trichogramma) — pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar urugʻi; ekinlar va oʻrmonzorlarga zarar keltiruvchi xavfli zararkunanda hasharotlar tuxumlari kushandasi. Butun dunyo faunasida T.lar avlodiga kiruvchi 143 tur mavjud. Oʻzbekistonda esa T.larning 15 turi topilgan, 6 tasining bioekologiyasi chukur oʻrganilgan. Qishloq xoʻjaligida ekinlar zararkunandasi boʻlgan tunlam kapalaklarning tuxumlarini yoʻqotishda asosiy biologik vosita sifatida ishlatiladi. Tanasining uz. 0,3—0,9&nbsp;mm. T.ning qisqa qanotli va qanotsiz turlari mavjud. Moʻylovi 5—9 boʻgʻimli, qanotlari keng hoshiyali, oldingi qanotlari qisqa shokilali. Orqa juft kdnotlari ingichka. Urgʻochisining moʻylovi qisqa, bir halqali, xivchini ikki boʻgʻimli. Erkaklari koʻpincha qanotsiz yoki qanoti soddalashgan. T. polifag boʻlib, 200 ga yaqin turdagi hasharot tuxumini zararlaydi. Asosiy va bosh xoʻjayinga ega. Faqat lichinkasi tekinxoʻrlik (parazitlik) qiladi. Yetuk hasharotlar gul shirasi va shudring bilan oziqlanadi. Urgʻochi T. xoʻjayin organizmning yangi qoʻyilgan tuxumi ichiga oʻz tuxumini qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan T. lichinkasi xoʻjayin tuxumi ichidagi moddalar bilan oziqlanib rivojlanadi. Oziqlanib boʻlgan T. lichinkasi shu yerda gʻumbakka aylanadi. Gʻumbakdan shakllangan yetuk individ tuxum poʻstini teshib tashqariga chiqadi; endigina uchib chiqqan jinsiy yetuk urgochi hasharot darhol erkak T. bilan juftlashib, tuxum qoʻya boshlaydi.

T.ning rivojlanish davri havo harorati 25—30° va namligi 30—70% boʻlganida 7—35 kun davom etadi. Yetuk hasharotlar 3—18 kun yashaydi. Shu davr mobaynida bir urgʻochi hasharot 25—92 dona tuxum qoʻyishi mumkin. Tabiatda T. turlari Oʻzbekistonning barcha madaniy dehqonchilik zonalarida va, shuningdek, togʻlardagi yovvoyi oʻsimliklarda, choʻl, chala choʻllarda ham uchraydi. Tabiiy sharoitda 14—15 avlod beradi. T.dan hasharotlarga (tunlamlar, parvonalar, odimchilar va boshqalar) qarshi kurashda foydalaniladi. Maxsus biolaboratoriyalarda koʻproq pintoi Voegele turi tunlam tuxumlarini yoʻqotish uchun koʻpaytiriladi (qarang Biofabrika). Dalalardagi kemiruvchi tunlamlarga qarshi uch marta har gektariga 200 ming donadan yetuk T. tarqatish tavsiya etiladi. Mas., gʻoʻza tunlamining har bir avlodiga karshi gektariga 60Q80Q60 ming dona yetuk T. hisobida (tuxum qoʻyish boshlanishida va 4—5 kun oralatib yana 2 marta) tarkatish yaxshi samara beradi. T.ni zararkunanda hasharotning tuxum qoʻyishi boshlangan davrda ertalab yoki kechki salqin paytda tarqatish maqsadga muvofiq; bir tekisda tarqalishi uchun bir gektar maydonning 100 ta nuqtasiga, yaʼni har 10 m da qoʻyiladi.

Tursunoy Otamirzayeva.
Trixomonoz

**Trixomonoz** — siydiktanosil aʼzolarining yalligʻlanish kasalligi; qin trixomonadalari qoʻzgʻatadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisi sogʻlom kishilarga jinsiy yoʻl bilan oʻtadi. Qin trixomonadalari tashqi muhitning turli omillariga nisbatan beqaror boʻlib, ular (mas., kuyosh nuri) taʼsirida tezda nobud boʻladi. Qiz bolaga T. bemor onasi yoki boshqa ayol bilan bir oʻrinda yotganida yuqishi mumkin. T. erkaklarda ham, ayollarda ham kuzatiladi; odatda, kasallik erkaklarda bilinarbilinmas kechadi. Qin trixomonadalari erkakning siydik chiqarish kanaliga kirib, uni yalligʻlantiradi (trixomonad uretrit); ozgina shilliq chiqindi kelishi mumkin, lekin kasallik hech qanday alomatlarsiz oʻtadi. Faqat bemorni sinchiklab tekshirganda trixomonadalar topiladi. Kasallikning aniq alomatlari boʻlmasligidan qatʼi nazar, trixomonadalar topilgan kishilar, albatta, davolanishi shart. Oʻz vaqtida davo qilinmasa, moyak ortiklari yalligʻlanishi (qarang Epididimit), kasallik surunkali shaklga oʻtishi va bepushtliksh sabab boʻlishi mumkin. T. bilan ogʻrigan ayollarda koʻpincha qin zararlanadi. Qindan qoʻlansa hidli chiqindi ajraladi va tashqi jinsiy aʼzolar qichishib, lovullab turadi. Turli noxush omillar oqibatida organizm chidamining pasayishi (mas., organizmning sovqotishi, shamollash kasalliklari, ayniqsa, tugʻruqdan va abortdan keyingi kasalliklar), shuningdek, hayz koʻrish davri yalligʻlanishning bachadon va boshqa aʼzolarga tarqalib ketishiga sabab boʻladi (qarang Andeksit). Er yoki xotinda kasallik topilgan vaqtda ularning har ikkalasi ham davolanishi shart. T. bilan ogʻrigan bemorlar batamom sogʻayguncha davolanishlari zarur, aks holda kasallik yillab choʻzilishi, vaqtvaqti bilan qoʻzib turishi mumkin.

T.ni davolash davrida shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy amal qilish; jinsiy aloqadan oʻzni tiyish kerak. Davo tugagach, 2—3 oygacha vrach nazoratida boʻlish lozim. T.ning oldini olishda shaxsiy va jinsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish muhim ahamiyatga ega.
Triedr

**Triedr** (yun. tri – uch, hedra – yoq, asos) – bir nuqtadan chiquvchi, bir tekislikda yotmaydigan uchta nurdan iborat geometrik shakl.
Troilit

**Troilit** (italiyalik olim D. Troili nomidan) — sulfidlar guruhiga mansub mineral, FeS. Geksagonal singoniyada kristallanadi. Kristallik strukturasi geksagonal pirrotinning strukturasiga yaqin. Metallsimon yaltiraydigan bronzasariq rangli yumaloq ajratmalar hosil qiladi. Yopiq kristalli afegatlarining rangi qora. Qattikligi 4, zichligi 4,6—4,8 g/sm3. Meteoritlarning asosiy minerali, Yerda kam boʻlib, tugʻma temir, mis rudalari va oʻta asosli togʻ jinslari bilan bogʻlangan xromitlarda aralashma holida uchraydi.
Trolleyvoz

**Trolleyvoz** (ing. trolley — kontakt simi va ruscha vozit — tashimoq) — maxsus qurilma (trolley qurilmasi) orqali kontakt tarmoq (koʻchalarga tortilgan sim) dan tok bilan taʼminlanadigan transport vositasi. Trolleybus qatnashi uchun kontakt tarmogʻi yaxshi rivojlangan shaharlarda qoʻllanadi. T.dan muayyan marshrut boʻyicha yuk tashish uchun asosan kechasi (trolleybus yurmaydigan paytlarda) foydalaniladi. Mustaqil ishlashi (simsiz yurishi) uchun baʼzan ichki yo’nuv dvigateli bilan taʼminlanadi. Elektrkuch tizimining tuzilishi boʻyicha trolleybusga, yurish qismi, rul boshqarmasi va tormoz tizimi avtomobilnikiga oʻxshaydi. T.ning tezligi 60&nbsp;km/soat gacha, yuk koʻtaruvchanligi — 5—8 t. DizelT.lar xam bor.
Tromb

**Tromb** (yunoncha: thrombos — laxta) — organizm tirikligida tomir yoki yurak boʻshligʻida ivib qolgan qon. Qon ketishi natijasida tomirdan tashkaridagi qon laxtasi va limfa tomirlarida limfaning ivib qolishi ham T. deyiladi. T. hosil boʻlishi trombotsitlar agglyutinatsiyasi, fibrinogen koagulyatsiyasi, eritrotsitlar agglyutinatsiyasi va qon plazmasi oqsillari pretsipitatsiyasi kabi bosqichlardan iborat. Oq, qizil, aralash va gialin T. ajratiladi. Oq T. trombotsitlar, fibrin va leykotsitlardan tarkib topib, qon tez oqishida (aksari arteriyada) sekin hosil boʻladi. Qizil T., asosan, eritrotsitlar (kamroq leykotsitlar)dan iborat, sekin qon oqishida (koʻproq venada) tez yuzaga keladi. Kizil va oq T.ning qatqat aralashmasidan tuzilgan, yuzasi gofrirli aralash T. koʻp uchraydi. Gialin T. tomir kapillyarlarida vujudga kelib, gomogenlashgan oqsil massasidan tarkib topgan. Tomir devori T.i (tomir devorida hosil boʻlib, ammo uning boʻshligʻini berkitmagan) va tiqilgan T. (tomir boʻshligʻini berkitib qoʻygan T.) boʻladi. Tomir devori T. i endokardit, yurak poroklari va boshqalarda, aksari yurakda, aterosklerozda yirik arteriyalarda, tromboflebitda vena tomirlarida vujudga keladi. Bu xil T. kattalashsa (tikilgan T.) tomir boʻshligʻini berkitib qoʻyadi. Dimlanish T.i (tomirda kon dimlanib qolishidan kelib chiqadi, koʻproq yurak faoliyati yetishmovchiligida uchraydi) va tomir boʻshligʻiga qarab tez oʻsadigan T. ham bor. T. soʻrilishi yoxud biriktiruvchi toʻqimaga qoʻshilib ketishi, yiringlab, sepsista olib kelishi mumkin.
Trombin

**Trombin** — gidrolazalar sinfiga mansub ferment. Qon ivishida ishtirok etadigan muhim komponent. T. fibrinogenii fibrinta aylantiratsi. Qonda oʻzining yetilmagan shakli — protrombin holida uchraydi va protrombinaza (aktiv tromboplastin) ishtirokida faollashadi. T. kimyoviy jihatdan glikoproteid, mol. m. 40000. Tarkibida 5% ga yaqin uglevod bor. Donorlar qonidan olinadi. Kapillyarlardan va parenximatoz aʼzolardan kon ketganda T. eritmasidan foydalaniladi. Bunda qon ketayotgan jarohatga T. eritmasiga shimdirilgan tampon qoʻyiladi.
Trombokinaza

**Trombokinaza**, tromboplastin — kon ivishida ishtirok etadigan oqsil modda. Protrombinni trombinga aylantiradi. Odam va gʻayvon organizmida uchraydi. Turli aʼzo hujayralari va krnning shaklli elementlari membranalarida toʻplanadi. Toʻqimalar shikastlanganda T. qonga tushadi. Miya va oʻpka toʻqimalari, ayniqsa, yuqori tromboplastik faollikka ega.