open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azadbeh

**Azadhehi Banegan Mahani Mihr-Bondad** — eroniy zodagon boʻlib, 617—633-yillar oraligʻida Sosoniylar davlati nomidan al-Hiraning *[[marzban]]i* (chegara hokimi) lavozimida xizmat qilgan. Arab manbalarida **Azadhbih ibn Baniyan Mahan ibn Mihrbundaz** tarzida eslab oʻtilgan va koʻpincha qisqa shaklda **Azadbeh** deb ataladi.
## Biografiyasi
Azadbeh Media viloyatining Hamadon shahrida *[[dehqon]]* oilasida tugʻilgan. 617 yoki 618-yilda al-Hira hokimi etib tayinlanib, 602-yilda soʻnggi laxmiylar hukmdor an-Nuʼmon III qatl etilgach, al-Hirani birgalikda boshqargan eroniy zodagon Naxiragan hamda arab amiri Iyas ibn Qabisa at-Taʼiyning vorisi boʻlgan. Hokimligi davrida oʻz mavqeini mustahkamlashga erishgan. Xususan, oʻzidan martaba jihatidan yuqoriroq boʻlgan Sinnin hukmdoriga qizini turmushga berish orqali siyosiy ittifoq tuzgan. Tabariy qadimgi manbaga tayangan holda Azadbeh 17 yil hukmronlik qilganini qayd etgan. Bu esa hokimlikka tayinlanishi 618-yilda emas, balki 617-yilda amalga oshganini koʻrsatadi. Shunga qaramay, ushbu davrning aniq xronologiyasi borasida ayrim noaniqliklar mavjud.

633-yilda, Forsning musulmonlar tomonidan zabt etilishi jarayonida musulmon qoʻshinlari al-Hira yaqinidagi muhim harbiy nuqta boʻlgan Amgʻishiyani vayron qilgan. Azadbeh bu maskanni strategik jihatdan nihoyatda muhim deb bilgan. Bundan tashqari, musulmonlar uning qizini ham asirga olgan. Tez orada navbat oʻziga kelishini anglagan Azadbeh oʻgʻli qoʻmondonligida qoʻshin yuborib, musulmonlarga hujum qildi va bir muddat al-Hira tashqarisida joylashdi. Biroq voqealar kutilganidek kechmadi. Azadbehning oʻgʻli musulmonlar sarkardasi Xolid ibn Valid bilan boʻlgan toʻqnashuvda magʻlubiyatga uchrab, halok boʻldi. Shundan soʻng Xolid ibn Valid al-Hira tomon yurish qilib, Azadbeh qoʻshinlarini osonlik bilan tor-mor etdi. Azadbehning oʻzi esa tirik qolib, al-Hiradan qochishga muvaffaq boʻldi.

Shu bilan Azadbehning keyingi faoliyati haqida maʼlumotlar mavjud emas.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
* 
*
*
Bokiralik

**Bokiralik** — bu jinsiy aloqaga hech qachon kirishmagan shaxsning holatini anglatuvchi ijtimoiy konstrukt.

## Manbalar

## Havolalar
Micropentila dorothea

**Micropentila dorothea** — Lycaenidae oilasiga mansub kapalak turi. Ushbu tur Syerra-Leone, Liberiya, Kot-dʼIvuar, Gana, Nigeriya, Kamerun, Gabon hamda Kongo Demokratik Respublikasining g‘arbiy qismida uchraydi.
## Manbalar
Alastor angulicollis

**Alastor angulicollis** - Eumeninae kenja oilasiga mansub ari turi bo‘lib, Janubiy Amerikada tarqalgan.

## Manbalar
Iyas ibn Abu al-Bukayr

**Iyas ibn Abu al-Bukayr ibn Abdyalail al-Laysiy** (, tugʻilgan sanasi noma’lum — hijriy 34-yil) — islom paygʻambari Muhammadning ilk sahobalaridan biri boʻlgan. Badr jangi, Misrning islomiy fath etilishi hamda boshqa janglarda ishtirok etgan.
## Nasl-nasabi
Nasabi quyidagicha: Iyas ibn Abu al-Bukayr ibn Abdyalail ibn Nashib ibn Gʻayra ibn Saʼd ibn Lays ibn Bukayr ibn Abdmunaf ibn Kinana al-Laysiy.
## Biografiyasi
Iyas Islomni ilk qabul qilganlardan boʻlib, Arqam uyida aka-ukalari — Amir, Oqil va Xolid bilan birga bay’at qilgan.

Ibn Saʼdning yozishicha, Muhammad Iyasni doʻstlik ma’nosida al-Horis ibn Xuzayma bilan aka-uka qilib qoʻygan (mu’axat).

Badr jangi, Misrning islomiy fath etilishi hamda boshqa janglarda ishtirok etgan.

Hijriy 34-yilda (milodiy 654-yil) vafot etgan.
## Manbalar
Mulla Fathulloh Koshoniy

**Mulla Fathulloh Koshoniy** – 15-asr fiqhshunosi, ilohiyotshunos va mufassiri. U Qur’onning Menhoj us-Sodiqin nomli tafsiri bilan mashhurdir. Ali ibn Hasan Zavvariy shogirdi boʻlib, u orqali Shoh Tohmasp saroyining zabardast olimlaridan biri Muhqqiq Korkiydan rivoyat qilgan.

Mulla Fathulloh Koshoniy 1580-yilda (hijriy 988-yilda) vafot etgan.

## Mashhur asarlari
* Qur’onning fors tiliga tarjimasi
* „Tanbih ul-gʻofilin“ (fors tilidagi Nahj ul-Balogʻa sharhi)
* „Ehtijoj Tabarsiy“ tarjimasi, „Kashf ul-Ehtijoj“ nomi bilan ham mashhur. Kitob Shoh Tohmasp uchun yozilgan. Qadimiy qoʻlyozma Ardabildagi Shayx Safiy xazinasida saqlanadi.
* „Zubdat ut-tafsir“ (arab tilidagi Qur’on tafsiri)
* Menhoj us-Sodiqin fi ilzom il-muxolifin

## Manbalar

Taxur ensiklopediyasi: „Menhoj us-Sodiqin tafsiri“
Baziaș jangi

**Baziaş jangi**, shuningdek, **Pozazin jangi** () nomi bilan ham ataluvchi jang 1460-yilda Smederevoning sharqida sodir boʻlgan harbiy toʻqnashuv. Usmoniylar qoʻshinlariga Mihaloğlu Alibey boshchilik qilgan va ular general Michael Szilágyi boshchiligidagi Vengriya qoʻshinlarini magʻlub etgan. Vengriya qoʻmondoni va uning koʻplab hamrohlari asir olingan va keyinchalik Mehmed II buyrugʻi bilan qatl etilgan.

## Manbalar
Hasan al-Attor

Shayx **Hasan al-Attor** (; 1766–1835) sunniy shofiiy olim, 1830-yildan 1835-yilgacha Al-Azhar bosh imomi boʻlgan. „Koʻp qirrali zot“ sifatida u grammatika, ilm-fan, mantiq, tibbiyot va tarix haqida yozgan. Hasan al-Attor 1830-yilda Al-Azhar shayxi etib tayinlangan va Usmonli Misridagi ilk islohotchi ulamolardan biriga aylangan. U Misr milliy uygʻonishining peshqadami boʻlib, uning merosi shogirdi Rifo at-Tohtaviy kabi bir avlod misrlik modernistlarni yetishtirgan. U mantiq va zamonaviy astronomiya kabi fanlarni oʻqitishni yoqlagan hamda paygʻambar Muhammadning qabilasi Quraysh haqida birinchi zamonaviy tarixni yozgan. U oʻzining modernlashtiruvchi qarashlari tufayli koʻp azob chekkan.

Uning gʻayridin (musulmon boʻlmagan) bilimlar bilan dastlabki tanishuvi Fransiyaning Misrni ishgʻol qilishi (1798–1801) davriga toʻgʻri keladi. Fransuzlar chiqib ketgach, oʻz xavfsizligidan qoʻrqib, u Qohirani tark etib, Istanbulga boradi. U yerda 1802-yildan 1806-yilgacha tinimsiz oʻqiydi va mutolaa qildi, soʻngra oʻz tahsilini Aleksandretta (bugungi Iskandaron), Izmir va Damashqda davom ettirib, 1815-yilda Misrga qaytadi. U yangi tibbiyot kollejining birinchi direktori boʻlib, Kairo veterinariya kollejida kuzatgan murda disepsiyasi zarurligini XI asr allomasi Ibn Sinoning xristian Yevropasida allaqachon tark etilgan tajribasiz, nazariy taʼlimotlariga qarshi himoya qildi. Al-Azhar universitetida muvaffaqiyatli maʼruzachi boʻlsa-da, u yerdagi faoliyati Gʻarb taʼsiriga qarshi boʻlgan ulamolar bilan doimiy ziddiyatlar ostida kechadi, natijada baʼzan darslarni oʻz uyida oʻtishga majbur boʻlgan. Rektor etib tayinlangach, bu tarangliklar yanada kuchaydi. U toʻrt yil ichida vafot etgan.

## Eʼtiqodi
Tarixchi, Temple universiteti professori Piter Gran fikricha, uning birinchi bosqichi, yaʼni ashʼariy davri, uning Turkiyada istiqomat qilgan davrining boshidayoq yakunlangan. Shundan soʻng, mantiq va boshqa fanlarni oʻrganishi uni moturidiy pozitsiyasiga yaqinlashtirdi. 1830-yillarda u ijtihod haqida moturidiy nuqtayi nazardan yozdi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* F. De Jong, 'The itinerary of Hasan al-'Attar (1766-1835): a reconsideration and its implications', *[[Semit tadqiqotlari jurnali]]*, 28-jild, 1-son (1983), 99–128-betlar.

## Havolalar
* Al-Attarni qayta kashf etish
* Dunne, Bruce William. *Zamonaviy Misrda jinsiylik va „sivilizatsiya jarayoni“*. ProQuest, UMI Dissertations Publishing, 1996.
Kafa qamali

**Kafa qamali** 1475-yil iyun oyida sodir boʻlgan. Bu harbiy harakat Qrim yurishi (1475)ning bir qismi boʻlib, yarimorolning janubiy qismini toʻgʻridan-toʻgʻri Usmoniylar oʻz nazorati ostiga olishni maqsad qilgan. Kafani dengizdan ham, quruqlikdan ham Gedik Ahmed posho boshchiligidagi Usmoniylar qoʻshini qamal qilgan va bir necha kunlik qarshilikdan soʻng muvaffaqiyat qozongan.

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Isonzo jangi

**Isonzo jangi** – Usmoniylar–Venetsiya urushi (1463–1479) vaqtida Soča daryosi yaqinida Usmoniylar armiyasi va venetsiyaliklar oʻrtasida boʻlib oʻtgan harbiy toʻqnashuv. Jangda Usmoniylar gʻalaba qozongan.

## Tarixi
1420-yilda Venetsiya Respublikasi Patria del Friuli ustidan nazoratni qoʻlga olib, Friuli hududida kengayish siyosatini boshladi. Bu hudud 1463–1479-yillar oraligʻida Usmoniylar bilan urush chogʻida venetsiyaliklarga yaxshi xizmat qildi, shu paytda hudud Usmoniy Akinjilarining nishoni boʻlgan. 1472-yilda Usmoniylar yurish uyushtirib, Udine darvozalarigacha yetib bordilar. Keyingi yili yana jiddiy yurish amalga oshirildi. Bunga javoban Venetsiya Goriziadan Aquileiagacha loydan mustahkamlangan qal’alar qurdirdi. 1476-yil 26-noyabrda Usmoniylarning hujumi Kopergacha yetib bordi va koʻplab kishilarni asir oldi. Hudud mudofaasi Usmoniylar bosqinchilariga qarshi samarasiz boʻlib chiqdi.

## Jang
1477-yil oktyabr oyida Usmoniylar navbatdagi yurishni boshladilar, ularga kelib-chiqishi yunon genuyalik Iskandar posho va Turahanoğlu Umarbey boshchilik qildi. Usmoniylarning yurishi haqidagi xabarlar Gradisca d'Isonzodagi venetsiyaliklar lageriga yetib borishidan oldin Usmoniylar Goritsiyadagi koʻprikni egallashga muvaffaq boʻldilar. Umarbey 1000 otliqdan iborat qoʻshin bilan Isonzo daryosidan oʻtib, pistirma hozirladi. Otasining ogohlantirishiga qaramay, venetsiyalik qoʻmondon Girolamo Novella Usmoniylarga qarshi yurishga chiqib, katta xato qildi. Girolamoning oʻgʻli bosqinchilarni quvishga otlandi. Biroq ular psitirmaga tushib qolib, tor-mor etildilar. Shiddatli jang yuz berdi, unda Girolamo va uning oʻgʻli, shuningdek, Giacomo Badoer ismli yana bir qoʻmondon halok boʻldi. Usmoniylar raqibning koʻplab askarlarini halok etdilar, bundan tashqari, koʻp sonli asirlarni ham qoʻlga kiritdilar. Ular orasida Antonio Caldora, Iacopo Piccinino va Mantu shahridan Philippo de Navolin kabi yuqori tabaqa vakillari ham bor edi. Soʻngra Usmoniylar Tagliamento va Isonzo daryolaridan oʻtib, hududni istaganlaricha vayron qildilar.

## Oqibati
Usmoniylarning yurishi Venetsiyada dahshat uygʻotdi. Koʻplab ittifoqchilari uni tashlab ketganiga qaramay, Venetsiya urushni davom ettirdi. Ikkala tomon ham 1479-yil fevral oyida tinchlik shartnomasini tuzdi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Franz Babinger (1978), Mehmed the Conqueror and His Time.https://archive.org/details/mehmedconqueror00fran/page/357/mode/1up
* James D. Tracy (2016), Balkan Wars, Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617.https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ&dq=Isonzo+venetian+1477&pg=PA38
* Edward Muir (1998), Mad Blood Stirring, Vendetta and Factions in Friuli During the Renaissance.https://books.google.com/books?id=IKzedYh-5Z4C&dq=Isonzo+venetian+1477&pg=PA48
Micropentila flavopunctata

**Micropentila flavopunctata** — Lycaenidae oilasiga mansub kapalak turi. Ushbu tur Nigeriya, Kamerun va Kongo Respublikasi hududlarida uchraydi.
## Manbalar
Liptenara hiendlmayri

**Liptenara hiendlmayri** — Lycaenidae oilasiga mansub kapalak turi. Ushbu tur Kongo Respublikasi, Kongo Demokratik Respublikasi uchraydi.
## Manbalar
Abu al-Fazl Jaʼfar ibn Ali ad-Damashqiy

**Abu al-Fazl Jaʼfar ibn Ali ad-Damashqiy** (; 12-asrda faoliyat yuritgan) musulmon savdogar boʻlib, Damashqdan edi. U asosan *Kitob al-Ishora ilo mahasin at-tijora va maʼrifat jayyid al-aʼrod va qadiyha va gʻush-ush al-mudallisin fiha* (Savdoning afzalliklari, yaxshi va nuqsonli tovarlarni hamda savdoda aldov qiluvchi soxtakorlarning hiylalarini tanib-bilish boʻyicha qoʻllanma) asari muallifi sifatida tanilgan.

Ad-Damashqiyning hayoti haqida deyarli hech narsa maʼlum emas. U yunon manbalaridan, xususan, neopifagoriyalik Geraklelik Brison taʼsirida boʻlgan musulmon yozuvchilardan biri edi.

## Iqtisodiy qarashlari
Koʻplab boshqa musulmon mualliflaridan farqli oʻlaroq, ad-Damashqiy boylikni oʻzi uchun qadrlashga ijobiy munosabat bildirgan. Uning asarida savdo iqtisodiy faoliyat sifatida maqtaladi va unda taklif va talab hamda ular bilan bogʻliq noaniqliklarning rolini chuqur anglab yetgani koʻrsatiladi. Katolik Leuven universitetining (Belgiya) xalqaro iqtisodiyot va taraqqiyot boʻyicha professori Louis Baeckning fikricha, ad-Damashqiy „zamonaviy iqtisodchilar narx nazariyasi deb ataydigan narsani shakllantirgan“. Bu nazariyada ad-Damashqiy „bozor narxlari ishlab chiqarish xarajatlariga asoslanadigan odatiy davrlar bilan tanqislik yoki ortiqcha taklif davrlarini farqlaydi; bu ikkinchi holatda esa spekulyantlarning harakati namoyon boʻladi“.

„Savdoning afzalliklari toʻgʻrisidagi qoʻllanma“da u davlatning iqtisodiyotga bevosita aralashuvini maʼqullamasligini bildiradi. Ad-Damashqiy, shuningdek, mehnat taqsimotining iqtisodiy taraqqiyot uchun zarurligini taʼkidlaydi:

Har bir kishi umrining qisqaligi sababli barcha hunarlarni egallay ola olmaydi. Agar shunday qilsa ham, ularning barchasini boshidan oxirigacha boʻlgan mahoratli tarzda egallashga qurbi yetmasligi mumkin. Barcha hunarlar oʻzaro bogʻliqdir. Qurilish ishiga duradgor kerak, duradgorga temirchi kerak, temirchiga esa konchi kerak, bu hunarlarning barchasiga esa bino-joy kerak. Shuning uchun odamlar, oʻzaro ehtiyojlarini qondirishda bir-biriga yordam berish maqsadida, hayot taqozosi bilan shaharlar atrofida toʻplanishga majbur boʻladilar.

## Yana qarang
* Islom iqtisodiy huquqi
* Dunyoda islom iqtisodiyoti
* Ibn Xaldun

## Manbalar
Sabancı Holding

**Hacı Ömer Sabancı Holding A.Ş.** yoki **Sabancı Holding** – bosh qarorgohi Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan sanoat va moliyaviy konglomerat. Kompaniyaning asosiy faoliyati moliyaviy xizmatlar, energetika (elektr energiyasi ishlab chiqarish va taqsimlash), sement, chakana savdo va sanoat sohalariga qaratilgan. Taʼsischi Sabancı oilasi asosiy ulushga egalik qilishda davom etmoqda. 1997-yilda Sabancı Holding birinchi marta Istanbul fond birjasida listingga kiritildi. 2024-yil holatiga koʻra Sabancı guruhi 5 qitʼada 17 mamlakatda faoliyat yuritib, 40 milliondan ortiq mijozlarga xizmat koʻrsatadi va 60 000 dan ortiq kishini ish bilan taʼminlaydi. Bundan tashqari, holding E.ON, Bridgestone, Ageas, Heidelberg va Carrefour kabi taniqli global oʻyinchilar bilan qoʻshma korxonalar boʻyicha hamkorlikka ega.

## Faoliyati

Sabancı Group kompaniyalari 17 mamlakatda faoliyat yuritadi va oʻz mahsulotlarini Yevropa, Yaqin Sharq, Osiyo, Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikada sotadi. Kompaniya bank, sanoat, chakana savdo, sement va boshqa segmentlar orqali ishlaydi va korporativ va investitsiya, xususiy, tijorat, kichik va oʻrta biznes, chakana va xalqaro bank xizmatlarini, shuningdek, toʻlov tizimlari, gʻaznachilik operatsiyalari, sugʻurta brokerligi xizmatlari, aktivlarni boshqarish xizmatlari va moliyaviy lizing xizmatlarini taklif etadi. Sabancı Holdingning transmilliy biznes hamkorlari Ageas, Bridgestone, Carrefour, E.ON, HeidelbergCement, Marubeni va Komatsu kabi [global biznes] kompaniyalarni oʻz ichiga oladi.

2024-yilda holdingning umumiy savdolari ₺1,244 trillion ($37,33 mlrd) ga yetdi, birlashgan EBITDA esa ₺128,9 mlrdni ($3,92 mlrd) tashkil etdi.

2025-yil mart oyida Hayri Çulhacı Sabancı Holdingning oilaviy boʻlmagan birinchi raisi va boshqaruvchi direktori lavozimini egalladi.

### Sanoat
* Kordsa
* Brisa (Bridgestone bilan qoʻshma korxona)
* Temsa Motorlu Araçlar (Komatsu bilan qoʻshma korxona)
* Temsa Ulaşım Araçlari (PPF Group bilan qoʻshma korxona)

### Bank ishi
* Akbank

### Chakana savdo
* Teknosa (Euronics tarmogʻining bir qismi)
* Carrefoursa (Carrefour bilan qoʻshma korxona)

### Moliyaviy xizmatlar
* Agesa (Ageas bilan qoʻshma korxona)
* Aksigorta (Ageas bilan qoʻshma korxona)

### Energiya
* Enerjisa (E.ON bilan qoʻshma korxona)
* Enerjisa Üretim (E.ON bilan qoʻshma korxona): qoʻngʻir koʻmir yoqilgʻisi Tufanbeyli elektr stansiyasiga egalik qiladi. Enerjisa NNT Urgewald tomonidan tuzilgan Global Coal Exit List roʻyxatida.
* Sabancı Climate Technologies

### Qurilish materiallari
* Çimsa
* Akçansa (HeidelbergCement bilan qoʻshma korxona)
* Sabancı Building Solutions

### Raqamli
* SabancıDX

### Boshqalar
* Tursa: Adana, Anqara va Mersindagi 3 ta Hilton brendli mehmonxonalarga egalik qiladi va ishlatadi.
* Exsa
* Ankara Enternasyonel Otelcilik

## Bosh ofisi
Sabancı Holding bosh qarorgohini 1974-yilda Adanadan Istanbulga, Leventdagi egizak osmonoʻpar majmuasi Sabancı Group Towersga koʻchirdi.

## Manbalar
Ibn an-Nahhas ad-Dimashqiy ad-Dumyatiy

**Ahmad b. Ibrohim b. Muhammad ad-Dimashqiy ad-Dumyotiy**, keng tanilgan nomi bilan **Ibn an-Nahhas ad-Dimashqiy ad-Dumyatiy** (; 1411-yilda vafot etgan) – misrlik islom ulamosi. Vizantiya armiyasiga qarshi jangda halok boʻlgan. Uning tugʻilgan sanasi maʼlum emas. Vafoti paytida u Misrda edi.

As-Saxaviy shunday yozadi: „U yaxshilik qilishda tirishqoq edi va nom-nishonsiz boʻlishni afzal koʻrar edi, ilmiga koʻra kibrga berilmadi, aksincha, balki uni bilmaganlar uni oddiy kishi deb oʻylashlari mumkin edi, yoqimli qiyofasi, chiroyli soqoli, baquvvat va baravar gavdasi bor edi, u ribot va jihodda koʻp ishtirok etdi, nihoyat shahid boʻldi“.

Abdulloh Yusuf Azzom Ibn an-Nahhosning eng mashhur asarini oʻzi oʻqigan kitoblar ichida eng yaxshilaridan deb taʼriflagan.

## Manbalar
Eti Soda

**Eti Soda Inc.** – Turkiyaning Anqaradagi kimyo sanoati kompaniyasi, tronadan tabiiy soda va pishirish sodasi ishlab chiqaradi. 1998-yilda tashkil etilgan, ishlab chiqarish 2009-yilda boshlangan. Kompaniyaning asosiy aksiyadori Ciner Group hisoblanadi.

## Tarixi
Tron rudasi konlari 1979-yilda Anqaradan  shimoli-gʻarbdagi Beypazarida koʻmir uchun burgʻulash ishlari davomida topilgan. Trona rudasi zaxirasini qidiruv ishlari 1985-yilgacha davom etgan. Dunyoning yetakchi konsalting firmalariga koʻra, Beypazarida trona rudasini maʼlum usullar bilan qazib olish mumkin emas edi. Davlatga qarashli Eti Maden va xususiy Ciner Holding birgalikda tavakkal qilib, trona rudasini qazib olishning eritma qazib olish usulini ishlab chiqdi. Dunyoda yangi boʻlgan usul keyinchalik patentlangan. 1998-yilda Anqarada Eti Soda Inc. Tashkil etildi. Soda ishlab chiqarish va kogeneratsiya zavodlari qurilishi 2007—2009-yillarda yakunlangan.

Soda ishlab chiqarish 2009-yil mart oyida Bosh vazir Recep Tayyip Erdoğan va Energetika va tabiiy resurslar vaziri Hilmi Guler ishtirokida boʻlib oʻtgan rasmiy inauguratsiya marosimi bilan boshlandi.

Eti Soda Inc. Ciner Holding (74%) hamda Eti Maden (26%) tomonidan egalik qilinadi
.

## Zavod va ishlab chiqarish
Trona rudasi eritma qazib olish usuli bilan olinadi. Trona rudasini eritib yuboradigan burgʻulash teshiklari orqali yer ostidagi trona ruda koniga issiq suv quyiladi. Trona eritmasi pompalanadi va soda mahsulotlariga soda kuli (natriy karbonat, Na2CO3) va pishirish soda (natriy gidrokarbonat, NaHCO3) sifatida qayta ishlanadi. Sodali suv asosan shisha ishlab chiqarishda qoʻllaniladi. Eti Soda mahsulotlari butun dunyoga, ayniqsa Yevropa mamlakatlariga eksport qilinadi.

Eti soda zavodlarining yillik ishlab chiqarish quvvati bir million tonna soda va 100 ming tonna pishirish sodasi ishlab chiqarishni tashkil etadi. 2010-yilda kompaniya oʻzining birinchi yilidayoq oʻz ishlab chiqarish quvvatini bajardi. Taqqoslash uchun, butun mamlakat boʻyicha 2022-yildagi ishlab chiqarish hajmi 4 million tonnani tashkil etdi.

## Atrof-muhitga taʼsiri
20 MVt quvvatga ega kogeneratsiya koʻmir bilan ishlaydigan elektr stantsiyasi mavjud. Climate Trace 2022-yilda Turkiyadagi sodali suvdan chiqadigan issiqxona gazlari 3570 million tonna boʻlishini taxmin qildi, biroq uning taxminiga ishonchi past edi va kompaniyani aniqlay olmadi. ETI Soda 2021-yildan 2028-yilgacha 1 va 2-sonli issiqxona gazlari chiqindilarini deyarli 30 foizga, yiliga 480 million tonnagacha kamaytirishni maqsad qilgan.

## Yana qarang

* Ciner Vayoming, AQSH
* Kazan Soda Elektrik, Turkiya

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy veb-sayti
* WE soda (Bosh kompaniya)
* Ciner Group
Al-Magʻiliy

**Muhammad ibn Abdulkarim al-Magʻiliy** (), odatda **Al-Magʻiliy** () nomi bilan tanilgan; 909–840 hijriy/ 1440–1505 milodiy) – tlemsenlik berber sunniy ulamo, Gʻarbiy Afrikaning eng nufuzli oʻrta asr olimlaridan biri. U asosan uch narsa bilan yodga olinadi: yahudiylarga qarshi yuritgan kampaniyalari, islomiy islohiyotchisi sifatidagi oʻrni va siyosiy nazariyaga qoʻshgan hissasi. Bundan tashqari, u keng qamrovli asarlar merosini qoldirgan boʻlib, ular molikiy fiqhi, hadis ilmi, kalom (ilohiyot), tasavvuf, arab grammatikasi, ilm al-balagʻna, hamda siyosiy falsafa kabi turli sohalarni qamrab olgan. Al-Magʻiliy 15-asr oxirlarida Songhay imperiyasiga xizmat qilgan, 1493-yilda hokimiyat tepasiga kelgan Askia Muhammad al-Aʼzamning maslahatchisi va diniy yetakchi sifatida faoliyat yuritgan.

Al-Magʻiliy Shimoliy va Gʻarbiy Afrikani kezib chiqqan, u yerlarda shariatning holati va mintaqadagi zimmiylarning maqomini oʻrgangan va ularga qarshi chiqgan. Bu kabi masalalardagi keskin qarashlari uni oʻsha davrning mashhur Magʻrib olimlari va amaldorlariga qarshi qoʻydi. Oʻzining ilohiy qarashlari doirasida Magʻiliy siyosiy fikrini Gʻarbiy Afrika hukmdorlari saroylarida berilgan yuridik maslahatlar shaklida ilgari surgan va islomiy fanlar sohasidagi hunarini davom ettirgan. Katta darajadagi tub oʻzgarishlarni boshlab bermagan boʻlsa-da, Magʻiliy Gʻarbiy Afrikaning islomlashuvida muhim rol oʻynadi; uning asarlari yaratilgan paytidan boshlab Gʻarbiy Afrikada koʻchirib yozilib, oʻrganilib va amaliyotga tatbiq etib kelinmoqda, bu esa uni mintaqada islom rivojlanishining eng muhim shaxslaridan biriga aylantiradi.

Al-Magʻiliyning hayoti haqidagi maʼlumotlarning aksariyati ikkita manbadan olinadi: Ibn Askarning *Davhat an-Nashir li-Mahasin man kana min al-Magʻrib min Ahl al-Karn al-ashir* asari va Ahmad Bobo at-Tinbuktiyning *Nayl al-Ibtihaj bi-tatriz ad-Dibaz* asari. Uning asarlarining asl qoʻlyozmalari Birlashgan Millatlar Tashkilotining Butunjahon raqamli kutubxonasida mavjud.

## Adabiyotlar
Iyas ibn Qabisa at-Taʼiy

**Iyas ibn Qabisa at-Taʼiy** () – 613—618-yillarda Laxmiylar qirolligi poytaxti al-Hira hokimi lavozimida xizmat qilgan. Qabisa at-Taʼiyning oʻgʻli boʻlgan. Hayya va Farvaning otasi. Iyas ibn Qabisa ismining oxiridagi at-Taʼiy nisbasi uning Tayy qabilasigan mansub ekanini anglatadi.

580-yilda Sosoniylar shohi Hormizd IV (579—590) al-Hiraga Iyas ibn Qabisa yoki uning otasi Qabisani bir necha oyga vaqtincha hokim etib tayinlagan. Bu tayinlov avval Laxmiylar qirolligini boshqargan Nasriylar sulolasidan munosib nomzod topilguniga qadar amalga oshirilgan. Oʻsha yilning oʻzida an-Nu’mon III Laxmiylar qirolligi hukmdori etib tayinlanib, Qabisani al-Hira hokimligidan chetlatgan.

Maʼlum bir vaqtda Fors shohi Iyosga mukofot sifatida Furot daryosi boʻyida joylashgan 30 ta qishloqni umrbod beriladigan inʼom sifatida taqdim etib, uni Ayn at-Tamr tumani boshqaruvchisi etib tayinlagan.

Iyas ibn Qabisa Sosoniy shohi Xusrav II (590—628) Bahromdan qochib, Iyos bilan uchrashganida unga bir ot hadya qilgan va bir tuya soʻygan. Xusrav II buning evaziga Iyasga minnatdorlik bildirib, keyinchalik mukofotlagan. An-Nu’mon III 602-yilgacha hukmronlik qilgan va shu yili Xusrav tomonidan qatl etilgan. Shundan soʻng Xusrav II Iyas ibn Qabisani yana al-Hiraga fors zodagoni Naxiragan bilan birga qoʻshma hokim etib tayinlagan.

Xusrav Iyasga xabar yuborib, an-Nu’mon omonat qilib qoldirgan mulklar qayerda ekanini soʻragan. Iyas javoban an-Nu’mon bu boyliklar uchun Bakr ibn Voil qabilasi orasida boʻlishi xavfsiz joy ekanligini bildirgan. Shundan soʻng Xusrav Iyasga an-Nu’mon qoldirgan boyliklarni qoʻlga kiritib, oʻziga yuborishni buyurgan. Iyas akasi Honiga xat yoʻllab, „Al-Nu’mon senga ishonib topshirgan sovutlar va boshqa buyumlarni menga yubor“, degan. Bu sovutlar soni eng kam hisobda 400 ta, eng koʻp hisobda esa 800 taga yetgani aytiladi. Biroq Honi oʻzi himoya qilish majburiyatini olgan bu buyumlarni topshirishdan bosh tortgan.

Bunga javoban Iyas sosoniylar tarafdori boʻlgan arab va fors qoʻshinlariga Banu Bakrga qarshi hujum qilishni buyurgan. Ikki oʻrtada Zi Qor jangi boʻlib oʻtgan. Mazkur jangda sosoniylar magʻlubiyatga uchragan. Turli tadqiqotchilar ushbu jang sanasini taxminan 603-yildan 623-yilgacha boʻlgan davr oraligʻida turlicha koʻrsatishadi.

Iyas ibn Qabisa va Naxiragandan keyin 618-yilda ularning oʻrnini Azadbeh egallagan. Azadbehning vorisi Al-Munzir VI ibn an-Nu’mon boʻlgan. Undan soʻng esa Iyas ibn Qabisaning oʻgʻillari – Hayya va Farva hokimiyatni qoʻlga olgan, ular 633-yilda Xolid ibn al-Validga al-Hira shahrini topshirgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Alastor nitens

**Alastor nitens** – Vespidae oilasiga mansub Eumeninae kenja oilasidagi ari turi (kulol arilar).

## Manbalar
G‘aybulla Tursunov

**G‘aybulla Tursunov** (1994-yil 3-yanvar, Namangan viloyati, Chortoq tumani, Chortoq) — o‘zbek estrada xonandasi.

## Hayoti va ta’limi
G‘aybulla Tursunov 1994-yil 3-yanvar kuni Namangan viloyati Chortoq tumani, Chortoq shahrida tug‘ilgan. U oilada to‘rt farzandning eng kichigi bo‘lib, oilasida san’at sohasi vakillari yo‘q.

2005-yilda R. Glier nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan musiqa maktabida tahsil olishni boshlagan. 2018-yilda O‘zbekiston Davlat konservatoriyasining „Akademik xonandalik“ yo‘nalishini tamomlagan. Xonanda Gʻaybulla Tursunov Galina Muhammedova, Ra’no Yoʻldasheva va Avaz Rajabovlardan san’at sohasida dars olgan.

## Ijodiy faoliyati
G‘aybulla Tursunov mashhur xonanda Jahongir Otajonovning shogirdi hisoblanadi. 

2013-yilda Rossiyaning Sankt-Peterburg shahrida bo‘lib o‘tgan „Серебряное кольцо“ ko‘rik-tanlovida ishtirok etib, 1-o‘rinni egallagan. 2018-yilda „Cover Up“ teleko‘rik-tanlovida qatnashib, 3-o‘ringa sazovor bo‘lgan. 2021-yilda o‘zining ilk mualliflik qo‘shig‘i — *„Yaxshi ko‘rardim“*ni ommaga taqdim etgan.

Gʻ.Tursunov oʻzining ilk yakkaxon konsertini 2024-yilda taqdim etgan. 2025-yilda esa ikkinchi „Shunchaki“ nomli konserti boʻlib oʻtgan.

Uning ijodida *„Seni deb“*, *„Daydi“*, *„Janona“*, *„Yor“*, *„Xastamanu“*, *„Onamga qimmatga tushdi“*, *„Yolg‘on ekan“*, *„Leylim“* kabi qo‘shiqlar alohida o‘rin tutadi.

Xonanda tomonidan 2025-yilda yaratilgan „Quralay“ qo‘shig‘i Armanistonning „Ladaniva“ guruhi tomonidan ijro etilgan „Saraiman“ taronasidan ilhomlanib yaratilgan.

„Janona“ va „Xastamanu“ qo‘shiqlariga ishlangan videokliplar ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalgan.

## Qo‘shiqlari
G‘aybulla Tursunov ijodida quyidagi qo‘shiqlar muhim o‘rin tutadi:

* *Yaxshi ko‘rardim* (2021)

* *Seni deb*

* *Daydi*

* *Janona*

* *Yor*

* *Xastamanu*

* *Onamga qimmatga tushdi*

* *Yolg‘on ekan*

* *Leylim*

* *Quralay*

* *Istayman* – Jasmin bilan

* *Koʻcha*

* *Olloh saqalasin* – Cover

* *Sevsam yetar* – Cover

* *Taram-taram*

* *Qaro-qaro*

## Mukofot va e’tiroflari

* 2013 — „Серебряное кольцо“ tanlovi, 1-o‘rin.

* 2018 — „Cover Up“ teleko‘rik-tanlovi, 3-o‘rin.

* 2024-2025 — „Yangi O‘zbekiston Yulduzlari“ milliy mukofoti, *„Yilning eng yaxshi erkak xonandasi“*.

* “Yandeks Music” platformasida *“Eng chiroyli ovoz sohibi”* nominatsiyasi.

Shuningdek, Toshkent shahrining Yakkasaroy, Sergeli va Mirzo Ulug‘bek tuman hokimliklari tomonidan tashakkurnomalar va ko‘krak nishonlari bilan taqdirlangan.

## Jamoat faoliyati
G‘aybulla Tursunov Mustaqillik bayrami, Navro‘z sayli, davlat qabul marosimlari kabi yirik madaniy tadbirlarda faol ishtirok etib keladi.

Uning qo‘shiqlari YouTube, TikTok va Instagram platformalarida millionlab tomosha qilingan.

## Tashqi havolalar
* G‘aybulla Tursunov rasmiy YouTube kanali
* G‘aybulla Tursunov rasmiy Instagram sahifasi
* G‘aybulla Tursunov Telegram kanali

## Manbalar
Micropentila katangana

**Micropentila katangana** — Lycaenidae oilasiga mansub kapalak turi. Ushbu tur Kongo Demokratik Respublikasi (Katanga) hududida uchraydi.
## Manbalar
Micropentila fulvula

**Micropentila fulvula** — Lycaenidae oilasiga mansub kapalak turi. Ushbu tur Kamerun va Kongo Respublikasi hududlarida uchraydi.
## Manbalar
Micropentila fontainei

**Micropentila fontainei** — Lycaenidae oilasiga mansub kapalak turi. Ushbu tur Kongo Demokratik Respublikasi (Équateur va Sankuru) hamda Ugandada (mamlakatning g‘arbiy qismidan Bwamba vodiysigacha) uchraydi.
## Manbalar
Aleksandar Boljević

**Aleksandar Boljević** (; 1995-yil 12-dekabrda tugʻilgan) – chernogoriyalik professional futbolchi, Oʻzbekiston Superligasining „Soʻgʻdiyona“ klubida vinger sifatida oʻynaydi.

U Chernogoriya terma jamoasida ham oʻynagan.

## Futbolchilik faoliyati

### Jeleznichar
2023-yil, 29-sentyabrda Boljević Bosniya Premyer-ligasining Željezničar klubi bilan ikki yillik shartnoma imzolagan. 2023-yil, 27-oktyabrda u Željezničar safida Igman Konjichga safarda 2:0 hisobida magʻlub boʻlgan oʻyinda ligadagi debyutini oʻtkazgan. Boljević klubdagi ilk golini 2024-yil, 10-mart kuni safarda Zvijezda 09 klubiga qarshi oʻyinda (2:1) kiritgan.

Boljević 2024-25-yilgi mavsumdagi ilk golini 2024-yil 10-avgustda Velež Mostarga qarshi oʻyinda kiritgan. 2024-yil 25-oktyabrda u Radnik Bijeljinaga qarshi oʻz uyida 2:0 hisobida gʻalaba qozonib, dubl qayd etgan. 2024-yil 9-dekabrda GOŠK Gabela ustidan 4:1 hisobida gʻalaba qozongan oʻyinda toʻgʻridan-toʻgʻri qizil kartochka olgan.

2025-yilning yanvarida Boljević ikki yillik shartnoma imzolagan. U 2024-25-yilgi mavsumni Željezničarning eng yaxshi toʻpurari sifatida yakunladi.

### Soʻgʻdiyona
2026-yilning 13-yanvarida Boljević Oʻzbekiston Superligasining „Soʻgʻdiyona“ klubi bilan shartnoma imzolagan.

## Xalqaro faoliyati
2010-yilda 14 yoshida Boljević 2010-yilgi Yozgi oʻsmirlar Olimpiya oʻyinlarida Chernogoriya sharafini himoya qilgan. U guruh bosqichida Zimbabvega qarshi oʻyinda gol urdi va turnir pley-off bosqichida Boliviyaga qarshi oʻyinda yana bir gol urdi. 2012-yil avgust oyida u Valeriy Lobanovskiy xotira turnirida ishtirok etdi, u yerda uning jamoasi finalda Slovakiyaga penaltilar seriyasida magʻlub boʻldi va kumush medallarni qoʻlga kiritdi.

17 yoshida Boljević Chernogoriya terma jamoasi safida 2013-yilning 17-noyabrida Lyuksemburgga qarshi oʻrtoqlik oʻyinida debyut qilgan. 2021-yil mart oyi holatiga koʻra, u jami 26 ta oʻyin oʻtkazib, ikkita gol urgan.

## Mukofotlar
;PSV

* Eredivizion: 2014-2015

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Voetbal International profile  ()
Nur togʻlari

**Nur togʻlari** (turkcha: Nur Dağları, maʼnosi: „Muqaddas Nur togʻlari“), ilgari **Alma-Dağ**, qadimgi **Amanos togʻi** (qadimgi yunoncha: Ἄμᾱνος), oʻrta asrlarda **Qora togʻ** yoki arabcha **Jabal al-Lukkam** nomlari bilan tanilgan, Turkiyaning janubi-markaziy Hatay (viloyat)da joylashgan togʻ tizmasidir. U Tavr tog‘larining janubidan boshlanib, Ceyhan daryosi boʻylab davom etadi, taxminan Iskandarun koʻrfazi bilan parallel ravishda choʻziladi va Iskandarun koʻrfazi bilan Osi daryosi ogʻzi orasidagi Oʻrta yer dengizi sohilida tugaydi.

## Geografiya
Togʻ tizmasining uzunligi taxminan 100 milya (200 km) boʻlib, eng baland nuqtasi 2 240 m (7 350 fut)ga yetadi. U Kilikiya sohil hududini Antioxiya va ichki Suriya bilan ajratib, janubi-sharqiy Osiyo Minorasi (Onadoʻli) bilan Janubi-g‘arbiy Osiyoning qolgan qismlari oʻrtasida tabiiy chegarani hosil qiladi.

Eng baland choʻqqisi – Bozdağ Dağı. Togʻlar orqali oʻtuvchi asosiy dovonlardan biri – Belen dovoni (Syrian Gates), u Belen shahri yaqinida joylashgan. Shuningdek, shimolda joylashgan yana bir dovon – Amanic Gates (Bahçe Pass) mavjud.

## Biodiversitet
Janubiy Turkiyada joylashgan Amanos togʻlari dunyodagi biodiversitet (turfa hayot) markazlaridan biri sifatida tan olingan boʻlib, shuningdek Turkiyaning 9 ekologik muhim hududidan biri hisoblanadi. Ushbu tabiiy mintaqa Oʻrta yer dengizi florasiga xos oʻsimliklarni oʻz ichiga oladi va koʻplab endemik turlarga mezbonlik qiladi. Boy ekotizimlari Turkiya ekologik xilma-xilligiga katta hissa qoʻshadi va hududni tabiatni muhofaza qilish nuqtai nazaridan juda muhim qiladi.

## Qora togʻdagi ruhoniylik

„Mount Amanus“ atamasi qadimgi yozuvchilarda ishlatilgan. O‘rta asrlarda u Vizantiya, Arman, Syriac va Lotin tillarida Qora togʻ (Black Mountain) deb atalgan. Togʻlarda monaxlar toʻrtinchi asrdan buyon yolgʻiz yashashgan boʻlsa-da, 10–11-asrlarda bu hudud Vizantiya monastirizmining asosiy markazlaridan biriga aylangan. Vizantiya sharqida uning ahamiyati, Gʻarbiy Vizantiyada Afonsning taʼsiriga teng boʻlgan.Togʻlarda koʻplab arman, melkit, yakobit, gruzin va katolik monastirlari va eremitlar yashagan. Shu sababli turklar bu hududni *Gâvur Dağ* (Kafirlar togʻi) deb atashgan.

1028-yilda, imperator Romanos III Qora togʻdagi „bid’atkor“ (yaʼni Syriak va Arman) monaxlarining koʻpligidan bezovta boʻlib, ularni Aleppoga qarshi yurishiga chaqirishga harakat qilgan.

1050-yillarda, mashhur shifokor Ibn Butlan, keyinchalik oʻzi Antiokiyada monax boʻlgan, hududdagi monastirlarning sogʻlomligi va ayniqsa Muqaddas Simeon Kichik Stilit monastiridan juda taʼsirlangan.

1066-yilda, monastirlar Afshin Bey tomonidan vayron qilingan va koʻplab monaxlar oʻldirilgan.

1098-yilda, monaxlar Antiokiyani qamal qilayotgan Salibchilar armiyasiga oziq-ovqat yetkazgan.

1119-yilda, Ager Sanguinis jangidan keyin monastirlar yana talon-taroj qilingan va koʻplab monaxlar halok boʻlgan.

## Manbalar
Aleksey Kozlov (1999-yilda tugʻilgan futbolchi)

**Aleksey Kozlov** (; 1999-yil 23-yanvarda tugʻilgan) – rossiyalik professional futbolchi. Oʻzbekiston Superligasi ishtirokchisi, Toshkentning „Lokomotiv“ klubida darvozabon pozitsiyasida oʻynaydi.

## Futbolchilik faoliyati
Moskvaning „Spartak“ klubining tarbiyalanuvchisi. 2017-yil qishida yosh darvozabon Latviyaga koʻchib oʻtgan va „Yurmala“ jamoasi tarkibiga qoʻshilgan. Biroq klubning asosiy tarkibida oʻynamagan. Keyingi mavsumni Litvaning birinchi ligasi ishtirokchisi „Utenis“ klub safida oʻtkazgan. 2018–19-yillarda Kozlov ikkinchi diviziondagi Omsk shahridagi „Irtish“ klubi tarkibida oʻynagan va klub tarkibida faqat bitta oʻyinda maydonga tushgan.

2019-yilning yozida darvozabon Belarus Oliy ligasining „Torpedo-BelAZ“ jamoasi bilan shartnoma imzolagan. Kozlovning elitadagi debyuti deyarli bir yildan keyin sodir boʻldi. 2020-yil 29-may kuni „Smolevichi“ jamoasiga qarshi oʻyinda (2:1) darvozani qoʻriqlagan.

2022-yil 9-fevralda rossiyalik futbolchi Belarus poytaxtidagi „Minsk“ klubiga oʻtgan. 2022-yil iyul oyida klubni tark etgan.

2022-yil iyul oyida Qozogʻistonning „Kaspiy“ klubiga oʻtgan. 2023-yilning mart oyida u Belarusning „Naftan“ jamoasiga oʻtgan.

2024-yil yanvar oyida futbolchi erkin agent sifatida Mozyrning „Slaviya“ klubi futbolchisiga aylangan.

2025-yil Qirgʻizistonning „Neftchi Qoʻchqor-Ota“ jamoasida oʻynagan.

2026-yil Oʻzbekiston Superligasi ishtirokchisi, Toshkentning „Lokomotiv“ klubi bilan shartnoma imzolagan.

## Shaxsiy hayoti
Uning akasi Yevgeniy Kozlov ham professional futbolchi.

## Yutuqlari
**FK Gomel**

* Belarus Superkubogi sohibi

**FK Spartaks Jurmala**

* Latviya Oliy ligasi chempioni: 2017

**Irtysh Omsk**

* Rossiya Ikkinchi dvizioni g'olibi: 2019

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
* Aleksey Kozlov Transfermarkt saytida
Kıreli jangi

**Kıreli jangi** – Oq qoʻyunlilar davlatiga qarshi Usmoniylar imperiyasi va Karamanoğulları bekligi tomonidan sodir etilgan jang.

Usmoniylar qoʻshiniga Onadoʼli beklarbegi Koca Davud posho va Mehmed II ning oʼgʼli Karaman beklarbegi Mustafo Chelebiy qoʻmondonlik qilgan.

## Jang
Oq qoʻyunli shahzodasi Yusufcha Mirzo oʻz qoʻshini bilan Konya tekisligini bosib oʻtib, Akshehirga keldi. Bu yerda Mustafo Chelebiyning uning ustiga yurish qilayotganini bilib, janubga yoʻl oldi va Kırelida Usmoniylar qoʻshini bilan toʻqnash keldi. Jang boshlanishi bilanoq kutilmaganda hujum boshlagan Oq qoʻyunli qoʻshini Usmoniylarning tezkor javobi qarshisida dovdirab qoldi va jang tartibini yoʻqotdi.

Oq qoʻyunli qoʻshinining katta qismi qirib tashlangan bir paytda Yusufcha Mirzo va uning birodarlari Zeynal va Umar Mirzolar asir olindi. Uzun Hasan oʻgʻillarini ularning ogʻirligiga teng boʼlgan oltin toʻlab asirlikdan qutqarib oldi.

## Manbalar
Ibn Hayyus

**Al-Amir Mustafo ud-Davla Abulfityan Muhammad** (1003-yil dekabr – 1081-yil yanvar/fevral) Suriyadan chiqqan arab shoiri. Suriyaning amirlari va zodagonlariga, xususan, Halabdagi Mirdosiylar sharafiga yozilgan madhiyalari mashhur boʻlgan. Asosan, **Ibn Hayyus** () nomi bilan tanilgan.

## Hayoti
Ibn Hayyus 1003-yil dekabr oyida Damashqda tugʻilgan. Unga bobosi Hayyus sharafiga ism qoʻyilgan. Otasi Sulton badaviylar qoʻmondonlaridan biri boʻlgani sababli Ibn Ḥayyusga *al-amir* (amir, sarkarda) unvoni berilgan. Ularning oilasi Banu Gʻani qabilasidan kelib chiqqan boʻlib, ushbu qabila qaysiy qabilaga mansub edi. Ibn Hayyus uyi Damashqning Zuqaq-Attaf mahallasida joylashgan edi. 1016-yilda Fotimiylar zobiti Anushtakin ad-Dizbariy taxminan 1 yil davomida ushbu oilaning uyida istiqomat qilgan. Keyinchalik Ibn Hayyus Anushtakin sharafiga koʻplab madhiyalar bitgan. Anushtakin 1029-yilda Fotimiylar Suriyasining hokimi etib tayinlangan.

Ibn Hayyus ijodiy faoliyati davomida mahalliy hukmdorlar, Fotimiylar amaldorlari va boshqa nufuzli shaxslar bilan tanishgan. Ularga madhiyalar bagʻishlagan va buning evaziga koʻplab mukofotlar olgan. Shu jarayonda *Mustafo ad-Davla* (davlatning tanlangani) laqabi berilgan. Ayniqsa, 1072-yilda koʻchib borgan Halabdagi Mirdosiy amirlari bilan yaqin aloqada boʻlgan. Mirdosiy amirlaridan biri Mahmud ibn Nasr bir safar uni ming dona oltin dinor bilan mukofotlagan. Mahmud 1075-yilda vafot etgach, Ibn Hayyus uning oʻgʻli Nasr ibn Mahmud bilan yaqin doʻstlik aloqalarini oʻrnatgan. Ibn Hayyus sheʼrlaridan birida shunday yozgan: „Mahmud menga oʻz xazinasidan ming dona oltin berdi. Men uning oʻgʻli Nasr ham shunday qilishiga shubha qilmayman“. Bu marsiya Nasrni juda mamnun etgan va u hayajon bilan: „Agar Ibn Hayyus Nasr bu summani bir necha barobar oshiradi, deganida ham men buni albatta qilgan boʻlardim!“ – degan ekan.

Halabdagi Mirdosiylardan olgan boyliklari Ibn Hayyusga shaharda oʻzi uchun uy qurish imkonini bergan. Uyning kirish eshigi tepasidagi lavhaga quyidagi qasidani yozdirgan:

Biz bu maskanni barpo etdik va unda istiqomat qildib, Mirdosiylar neʼmatlaridan bahramand boʻldik.
Ular bizni musibat va taqdir zulmidan xalos etgan oiladir. Yer yuzining oʻgʻillariga ayting: „Insonlar bir-biriga shunday muomala qilsin“.


1079-yilda Uqayliylar amiri, Yuqori Mesopotamiya hokimi Muslim ibn Quraysh Ibn Hayyus unga bagʻishlab yozgan marsiyasi evaziga minnatdorchilik sifatida Mosuldan bir *[[iqto]]* ajratgan. Ibn Hayyus 1081-yilda oʻz uyida vafot etgan.

## Izohlar

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Kruševac jangi

**Kruševac jangi** – Vengriya qirolligi ittifoqi yordamida Serbiya despotligi va Usmoniylar imperiyasi oʻrtasida 1454-yil 2-oktyabrda boʻlib oʻtgan jang.

1454-yilda Usmoniylar Serbiyaga qarshi yirik bosqin boshladilar, yurish boshida sulton Mehmed Fotihning oʼzi turdi. Usmoniylar qoʻshini ikki qal’ani qoʻlga kiritishga va ularga qarshi yuborilgan 9 000 kishilik serb otliq qoʻshinini tarqatib yuborishga muvaffaq boʻldi. Shundan soʻng Serbiya poytaxti Smederevo shahri qamal qilindi. Usmoniylar John Hunyadi qoʻmondonligidagi yordamchi qoʻshin yaqinlashayotgani haqida xabar olganlaridan soʻng qamal bekor qilindi. Mehmed oʻz mulklariga qaytdi, avgust oyiga kelib Sofiyaga yetib bordi. Hunyadi tomonidan Usmoniylar hududlariga hujum boʻlishini kutgan holda sulton Mehmed Fotih Firuzbey qoʻmondonligida ostida boʼlgan kuchli gvardiyani Serbiyada qoldirdi. Nikola Skobaljić boshchiligidagi serb qoʻshinlari 24-sentyabr kuni Leskovac yaqini Vraneda Usmoniylar kuchlariga qarshi jangda gʻalaba qozondi.

Leskovacdagi gʻalaba John Hunyadi va Đurađ Brankovićning oldida endilikda yakkalanib qolgan Firuzbey qoʻshiniga hal qiluvchi zarba berish imkoni paydo boʼldi. Ular 2-oktyabr kuni bu qoʻshinlarni tor-mor keltirib, uning qoʻmondonini asir oldilar, shundan keyin yirik hujum boshladilar, Nish va Pirotni vayron qildilar hamda Bolgariya shimolidagi Vidinni yoqib yubordilar. Nikola Skobaljić Usmoniylarga qarshi yurishlarini davom ettirdi, Leskovac va Prishtina oraligʻida harakat olib bordi. Biroq 16-noyabr kuni Tripolje yaqinidagi jangda magʻlub boʻlib, Usmoniylar qoʻshinlari tomonidan asir olindi va qoziqqa oʻtqazildi.

## Adabiyotlar

## Manbalar
*
Muhammad ibn Yusuf as-Sanusiy

**Muhammad ibn Yusuf as-Sanusiy** (; 895–830 hijriy / milodiy 1426–1490) — hozirgi Jazoir hududidan chiqqan magʻriblik sunniy koʻp qirrali olimi. U ashʼariy mutakallim, molikiy faqih, soʻfiy avliyo va muftiy boʻlib, Tlemcenda yashagan. Eng koʻp islom aqidasi va ilohiyotiga (kalom) hissasi bilan tanilgan boʻlib, uning asarlari sunniy islomda, ayniqsa ashʼariylikda yuqori baholanadi. Imom Muhammad ibn Yusuf as-Sanusiy sunniy kalomni oson tushunarli, aqliy dalillarga asoslangan tarzda tizimlashtirib, ommalashtirganlikda keng eʼtirof etiladi; shu orqali u sunnaviy aqidani gʻayriortodoks taʼsirlardan asragan va bidʼatlar hamda soxta zuhd shakllarini targʻib qilgan soxta soʻfiylarning daʼvolariga raddiya bergan.
## Havolalar

## Manbalar
Samra Habib

**Samra Habib** – asli pokistonlik Kanadada yashovchi fotograf, yozuvchi va faol. U asosan, 2014-yilda ishga tushirgan *Just Me and Allah* nomli fotografiya loyihasi bilan tanilgan boʻlib, ushbu loyiha orqali LGBTQ musulmonlar hayoti hujjatlashtirilgan, hamda 2019-yilda Penguin Random House Canada tomonidan nashr etilgan, oʻzining queer-shaxs sifatidagi musulmonlik tajribasiga bagʻishlangan *We Have Always Been Here* xotira kitobi bilan mashhur.

Habib Pokistonda ahmadiy musulmon ota-onadan tugʻilgan va 1991-yilda diniy taʼqibdan qochish uchun oilasi bilan Kanadaga hijrat qilgan. U Torontoda ulgʻaygan va oʻsmirlik chogʻida majburiy nikohga majburlangan, keyinroq esa oʻzini queer sifatida oshkor qilgan. Habib, shuningdek, xalqaro ijtimoiy masalalar – masalan, ayollar huquqlari, queer musulmonlar tajribasi va bolalar parvarishi haqida xabardorlikni oshirishga qaratilgan maqolalar ham chop etgan.

## Just Me and Allah: A Queer Muslim Photo Project (2014)
Manba.

Habibning *Just Me and Allah* nomli fotografiya loyihasi yashirin qolayotgan queer musulmonlar madaniyatini yoyish maqsadida queer va musulmon ikonografiyasiga qaratilgan. Habibning oʻzi loyiha ortidagi motivatsiyani shunday tushuntiradi: „Men hammaga oʻzim eng koʻp oʻzimni identifikatsiya qilgan, sanʼat koʻrgazmalarida, queer raqs kechalarida va juma namozlarida birga boʻlgan ijodkor va yorqin LGBTQ musulmonlarni koʻrsatishni istadim. Shuning uchun kameramni qoʻlimga oldim va guvohi boʻlayotgan narsalarimni suratga olishga qaror qildim.“.

## We Have Always Been Here: A Queer Muslim Memoir (2019)
Manba.

*We Have Always Been Here* 2019-yil 4-iyunda nashr etilgan va 2020-yilgi *Canada Reads* tanlovida gʻolib boʻlgan, unda kitob aktrisa Amanda Brugel tomonidan hikoya qilingan. Asar, shuningdek, RBC Taylor Prize mukofoti uchun nomzodlarning uzun roʻyxatiga kiritilgan va 32-Lambda adabiyot mukofotlarida Lesbiyan xotira yoki biografiya yoʻnalishida Lambda adabiyot mukofotini qoʻlga kiritgan. Ushbu xotira kitobi LGBTQ+ gazetasining, *Seattle Gay News*, 2022-yil 1-apreldagi taʼrifiga koʻra, „…oʻsish, uy topish va madaniy hamda oilaviy kutishlar fonida oʻzini kashf etish haqidagi taʼsirchan hikoya“ sifatida qabul qilingan.

Kitob nomi ularning *We Have Always Been Here* xotirasida keltirilgan iqtibosdan olingan. Zaynab ismli transgender musulmon ayol shunday degan: „Biz har doim shu yerda boʻlganmiz, faqat dunyo hali bizga tayyor emas edi.“.

## Manbalar
Usmoniylarning Abxaziyaga yurishi

**Abxaziya yurishi** Hamza Bey qoʻmondonligidagi Usmoniylar flotining muvaffaqiyatli dengiz amaliyoti boʻlib, Suxumi Usmoniylar imperiyasi tarkibiga qoʻshib olingan, 1454-yil iyun oyida Abxaziya knyazligi ham imperiyaga boʻysundirilgan.

## Yurish
Sulton Mehmed II 1453-yil 29-mayda Istanbulni zabt etgach, yunonlarning Trabzon imperiyasi va Qora dengizning sharqiy sohilidagi gurjiy hukmdorlariga xatlar yuborib, ularni Istanbulga kelishi, sadoqatlarini bildirishi va yillik xiroj toʻlashini soʻradi. Shu munosabat bilan mingreyalik knyaz Liparit I Dadiani sadoqatini bildirgan birinchi gurjiy knyazi boʻldi.

Shundan soʻng, Hamza Bey qoʻmondonligidagi 56 ta harbiy kemadan iborat Usmoniylar floti 1454-yilda Qora dengizga suzib chiqdi va iyun oyida Abxaziya knyazligining muhim qirgʻoq shahri, Sebastopolis nomli Genuya savdo porti joylashgan Suxumini egalladi. Shundan keyin, 1325-yildan beri Abxaziya knyazligini boshqarib kelgan gurjiy Shervashidze sulolasi vakili knyaz Levan ham Usmoniylar imperiyasiga oʻz sadoqatini bildirdi.

## Manbalar
Micropentila galenides

**Micropentila galenides** — Lycaenidae oilasiga mansub kapalak turi. Ushbu tur Kamerunda uchraydi.
## Manbalar
Alastor xerxes

**Alastor xerxes** – Vespidae oilasiga mansub ari turi boʻlib, Eronning Hoʻrmuzgon ustonida uchraydi.

## Manbalar
Ibn al-Mibrad

**Jamoliddin Yusuf ibn Abdulhodiy as-Salihiy** (1436–1503), odatda **Ibn al-Mibrad** (arabcha: ابن المبرد) nomi bilan tanilgan, hanbaliy mazhabiga mansub suriyalik ulamo edi. Asosiy asari hanbaliylar tomonidan *Gʻoyat as-sul ila ilm al-usul* deb hisoblanadi; u hanbaliy metodologiyasi doirasida islom huquqi usullariga oid kirish risolasidir. U ikkinchi roshidun xalifasi Umar ibn al-Xattobning avlodi edi.

## Asarlar
* *Gʻoyat as-sul ila ilm al-usul* (Usul ilmi boʻyicha oliy maqsad) – Usul al-fiqhning hanbaliy mazhabi doirasida qanday koʻrilishi haqidagi risola. Unda hanbaliy olimlar halol yoki harom sanaladigan narsalar haqidagi hukmlarni qanday chiqarishi, shuningdek, umuman olimlar tomonidan hukmlar qanday istinbot qilinishi bayon qilinadi. Shuningdek, u Qurʼon va unga oid hadislarning qanday talqin etilishini koʻrsatadigan qoʻllanma va lugʻat vazifasini ham bajaradi.
* *Al-Arbaʼun al-Muxtara min Hadis al-Imam Abi Hanifa* (Imom Abu Hanifa hadislaridan tanlangan qirq hadis) – bu Ibn al-Mibradning islomiy tadqiqotlar va adabiyotdagi Qirq hadis janriga oid kitobidir. Unda Imomi Aʼzam, hanafiy mazhabi asoschisidan rivoyat qilingan hadislar jamlangan.

## Yana qarang
* Ibn Qudama
* Asariylar roʻyxati
* Hanbaliylar roʻyxati

## Adabiyotlar

## Havolalar
* ''Jamʼ al-juyush va ad-dasakir ʻala Ibn ʻAsakir'' qoʻlyozmasi Vikimedia Commonsda
Abdulhamid Lahoriy

**Abdulhamid Lahoriy** (; 14-may 1654-yilda vafot etgan) – Boburiylar imperatori Shoh Jahon hukmronligi davrida yashab ijod qilgan 17-asr sayyohi va tarixchisi, keyinchalik imperatorning saroy tarixchisi boʻlgan. U *[[Podshohnoma|Padshohnoma]]*ni, yaʼni Shoh Jahon hukmronligining rasmiy solnomasini yozgan. U bu kitobda Shoh Jahonning hayoti va faoliyatini uning hukmronligining dastlabki yigirma yili davomidagi voqealarni juda batafsil tasvirlaydi. Qarilik zaifligi sababli kitobni keyingi oʻn yilligini davom ettirib yozishdan toʻxtadi, bu davr keyinchalik uning shogirdi Muhammad Voris tomonidan bayon qilingan.

## Hayoti
Abdulhamid Lahoriyning tarjimai holi tafsilotlari haqida koʻp narsa maʼlum emas, faqat u panjoblik musulmon boʻlib, Lahorda tugʻilib oʻsganligi, shuning uchun uning *[[nisba]]*si *Lahoriy* ekani maʼlum.

Abdulhamidning muqaddimasi bilan birga keltirilgan maktublarining qisqa toʻplami uning dastlabki asari hisoblanadi. Keksalik chogʻida Abdulhamid Patnaga ketdi, u yerdan uni Shoh Jahon oʻz hukmronligining rasmiy solnomasini yozish uchun oʻzining buyuk vaziri navob Saʼdullohxonning tavsiyasi bilan saroyga chaqirtirdi, chunki imperator oʻzi juda yuqori baholagan Abul-Fazlning *[[Akbarnoma]]*si uslubiga taqlid qila oladigan kishiga bu vazifani berishni istardi. Abdulhamid oʻz ishini 1642-yilda boshladi va dastlabki ikki jildini 1648-yilga kelib yakunladi, qarilik uni yozishni toʻxtatish va qolgan ishni shogirdi Muhammad Voris (v. 1680)ga topshirishga majbur qildi. Muhammad Voris *Padshohnoma*ni tugalladi. U 1654-yil 14 mayda vafot etgan, bu haqda yana bir saroy tarixchisi Muhammad Solih Kanbohning *Amal-i Solih* asarida qayd etilgan.

## Toj Mahal
17-asrda bunyod etilgan va 1653-yil oxiriga kelib yoki 1654-yil boshlarida butkul bitkazilgan jahonga mashhur yodgorlik – Toj Mahal. Shuning uchun Toj Mahalning 350 yilligi aslida 1994-yil atrofida nishonlanishi kerak edi. Hashamatli Toj Mahal va uning toʻrt nozik minorasini bunyod etish uchun yigirma mingdan ortiq ishchi yillar davomida mehnat qilgan. Bu ulkan maqbara qaygʻuga botgan Boburiy imperatori Shoh Jahon tomonidan uning ikkinchi rafiqasi, tugʻruq chogʻida vafot etgan malika Mumtoz Mahal xotirasi uchun qurilgan. Shoh Jahonning rasmiy solnomachisi Abdulhamid qurilish Mumtoz Mahal 1631-yil 17-iyunda vafot etganidan olti oy oʻtgach boshlanganini yozadi.

Abdulhamid, shuningdek, Agra qalʼasidagi Shish Mahalning shisha boʻlakchalarini „Shish-i Halabiy“ deb ataydi, chunki Halab – bu asosiy ishlab chiqarish markazi boʻlgan Suriyadagi Halab shahrining arabcha nomi boʻlib, u yerda ana shu turdagi oynalar tayyorlangan. Toj Mahal deb nom olgan bu ulkan maqbaraning mustahkam poydevorini barpo etish uchun daryo boʻyi boʻylab quduqlar tarmogʻi qazilib, quduqlar tosh va boshqa qattiq materiallar bilan toʻldirilgan.

## Asarlari
* 
* 
* 
* Abdulhamid Lahoriyning „Badshoh-noma“si *[[Packard Humanities Institute]]*

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 

## Havolalar
* „Padshohnoma“ (Abdulhamid Lahoriy 1656–57-yillarda yozgan kitobi) qirollik toʻplami tresti veb-saytida