Chaqaloqlarda biosenoz va disbioz

**Biotsenoz** – oshqozon–ichak traktining
mikroekologiyasi ochiq biotsenoz hisoblanadi. Mikroblar hazm traktiga xuddi
ximus kabi kirib boradi, ammo ichaklar devoridagi faqat xususiy retseptorlargagina
maxsus mikoorganizmlar fiksatsiyalanishi mumkin.
## Biotsenozning shakllanishi
Bolaning birlamchi mikroorganizmlar bilan toʻqnashishi tugʻruq yoʻllaridan
boshlanadi. Tugʻruq yoʻllaridagi mikroblarning asosini laktobatsillalar va
bifidobakteriyalar tashkil qiladi, qolgan qismi ichak mikroflorasiga oʻxshash.
Chaqaloqlarda immunologik barqarorlik hali toʻla yetilmaganligi tufayli
organizmga mikroblarning koʻplab tushishi unda turli yalligʻlanish jarayonlari
rivojlanish xavfini tugʻdiradi. Keyinchalik atrof muhit taʼsiri ostida doimiy mikroflora shakllanadi.
Shuningdek mikrofloraning shakllanishiga bolani ovqatlantirishni boshlash
muddati va uning turi ham muhim ahamiyatga ega. Ona suti bilan ovqatlantirish boshlangach, asosan bifidobakteriyalardan
tuzilgan simbiont mikroflora ichakda koʻpaya boshlaydi. Ona suti, ayniqsa ogʻiz
suti bilan yangi tugʻilgan chaqaloq bifidofloraning rivojlanishi va oʻsishiga taʼsir
etuvchi bifidus-omilni oladi. Ushbu omil patogen va shartli-patogen
mikroorganizmlarning koʻpayishiga toʻsqinlik qiladi. Ichakda bifidoflora titri
yuqori boʻlganda organizm va undagi mikroflora orasida fizilogik barqarorlik,
yaʼni eubioz yuzaga keladi.
Chaqaloq biotsenozining shakllanishiga quyidagi omillar taʼsir etadi:
# Ona tugʻruq yoʻllarining mikroflorasi.
# Tashqi muhit mikroflorasi.
# Chaqaloqning ovqatlanish turi.
Muddatida tugʻilgan bolalarda ichak mikroflorasining shakllanishi bola
hayotining 5-6- kunlariga borib toʻliq shakllanadi. Unda quyidagi bosqichlar farqlanadi:

* 1 – bosqich. Bola tugʻilgandan soʻng ona koʻkragiga qoʻygunga qadar davom etib, aseptik bosqich deyiladi, chunki bu bosqichda ichak boʻshligʻi steril boʻladi.
* 2 – bosqich. Bola hayotining dastlabki 1-2 kunlari ichakka kokklar va boshqa mikroorganizmlarning kirish bosqichi – bu tranzitor disbakterioz davridir.
* 3 – bosqich. Transformatsiya bosqichi boʻlib, bunda bifidoflora ichak mikroblarining asosiy qismini tashkil etadi.

## Mikrofloraning tarqalishi
Oshqozon va ichakning turli qismlaridagi mikrofloraning tarkibi turlicha boʻladi.
Masalan, 1 ml oshqozon suyuqligida 103 achitqi zamburugʻlari, streptokokklar,
laktobakteriyalar bor. 1 ml ingichka ichak suyuqligida 103 laktobakteriyalar,
streptokokklar, ichak tayoqchalari bor. Yondosh ichak suyuqligida nordon sut
tayoqchalari, streptokokklar, ichak tayoqchalari mavjud boʻlib, bu yerda
anaerob flora yoʻq. Bifidoflora va bakteroidlar shular jumlasidandir. Najasda
500 xildan ortiq mikroblar aniqlanishi mumkin. Sogʻlom bolaning yoʻgʻon
ichagida 3 guruhdagi mikroflora farqlanadi:

* Asosiy (obligat, autoxton). Yoʻgʻon ichak mikroflorasining 90-95%ini anaerob mikroflora tashkil etadi (bifidobakteriya, bakteroidlar). Bu asosiy fiziologik faoliyatni bajaradi.

* Hamroh: laktobakteriya ichak tayoqchasining meʼyoriy shtamlari. Ovqat hazm qilish va himoya faoliyatini bajaradi.

* Qoldiq: aerob saprofit va shartli-patogen flora, biotsenozning 1%ini tashkil qiladi.

## Mikrofloraning funksiyalari
Odatdagi ichak mikroflorasi turli vazifalarni bajarib, ularga kuyidagilar
kiradi:

* Antagonistik vazifasi – ichak mikroflorasining bu vazifasi ularning hayoti jarayonida ajralib chiqadigan endotoksinlar yordamida amalga oshiriladi, bu endotoksinlar kolitsinlar deb ataladi. Kolitsinlar patogen mikroblarga taʼsir qilib, ularning oʻsishiga toʻsqinlik qiladi.
* Immunitet hosil qilishda ishtirok etishi – bola najasidagi bifidobakteriyalar miqdori bilan qon zardobidagi IgA miqdori orasida uzviy bogʻliqlik borligi aniqlangan. Shuningdek odatdagi ichak mikroflorasi limfotsitlarning antigen taʼsiriga javobi, bakteriyalarning fagotsitozi, lizotsim miqdorining oʻzgarib turishi kabi himoya moslashuv jarayonlarida ham muhim ahamiyatga ega.
* Ovqat hazm qilinishida ishtirok etishi turli organik moddalarning parchalanishida, yaʼni oqsillar, yogʻlar va yuqori molekulyar karbon suvlarning fermentativ parchalanishida qatnashishidan iborat.
* Sintetik faoliyati – odatdagi ichak mikroflorasi tiamin, riboflavin, nikotin va pantotenat kislotalari, K vitamini, askorbin kislotasi kabilarni sintez qiladi. Vitaminlar sintezi asosan yoʻgʻon ichakda sodir boʻladi.
* Rezorbtsion faoliyati – ichakda nordon muhit hosil qilish yoʻli bilan (bifidoflora sut kislotasi ishlab chiqaradi) kal’tsiy, D vitamini va temirning ichak shilliq pardasi orqali soʻrilishi uchun koʻlay sharoit yaratadi.
* Reparativ faoliyati – ichak mikroflorasi oshqozon-ichak yoʻllari shilliq pardalarning tiklanishi va yangilanishida ishtirok etadi.

## Patologik holatlar
Perinatal patologiyasi boʻlgan (asfiksiya, chaqaloqlar gemolitik kasalligi,
bosh miyaning tugʻruq jarohatlari va b.) chaqaloqlar najasini bakteriologik tekshirib
koʻrilganda 53,2% hollarda ichak disbakteriozi aniqlanadi. Ichak disbakteriozi
boʻlgan bolalarda ichak faoliyatining buzilishi kuzatilib, u najasning 6-7
martagacha koʻpayishi, qorinning dam boʻlishi, najas rangining yashil tusga kirishi
va shilliq moddalarning paydo boʻlishi bilan namoyon boʻladi. Yuqumli omillarga
bogʻliq boʻlmagan perinatal patologiyasi boʻlgan bolalarda ichak
mikrobiotsenozining buzilishi asosan shartli patogen mikroflora bilan bogʻliq. Disbioz (disbakterioz) – bakteriologik tushuncha boʻlib, u organizmdagi
simbioz mikrofloraning sifat va miqdor jihatidan buzilishi natijasida kelib chiqadi.
Disbakterioz rivojlanishiga quyidagilar: bolani sunʼiy va notoʻgʻri
ovqatlantirish, bolani parvarish qiluvchi shaxsda mikrofloraning oʻzgarishi,
chaqaloqning yuqumli va yuqumli boʻlmagan kasalliklari, patologik kechgan homiladorlik va tug‘ruq, bolani antibiotiklar bilan uzoq va betartib davolash sabab
boʻladi.Koʻkrak suti bilan ovqatlantirishni toʻxtatish natijasida kelib chiqadigan
disbakterioz holati bolani tez kasalliklarga chalinuvchan qilib qoʻyadi.
Disbakterioz holatida bola atrofdagi kishilardan qanday mikroflorani
qabul qilishi muhim ahamiyatga ega. Bunda ayniqsa stafilokokk yoki boshqa
shartli – patogen mikrofloralarni tashuvchilari bola uchun havfli boʻlib hisoblanadi. Disbakteriozni aniqlashda shartli – patogen mikrofloraning
mikrobiotsenozda tutgan oʻrni va ularning assotsiatsiyasi muhim ahamiyatga ega.
Odatda ichak boʻshligʻida anaeroblarning umumiy miqdori (ularga bifido – va sutnordon tayoqchalari kiradi) aerob mikroblar yigʻindisidan koʻp boʻladi. Shartli -
patogen mikroblar umuman aniqlanmaydi yoki oz miqdorda ularning faqat bir turi
aniqlanadi. Disbakteriozning 1-darajasida anaerob flora aerob floradan ustun turadi.
Bifidoflora va laktobakteriyalar 108 – 107 suyultirishda ham aniqlanadi, shartli -
patogen bakteriyalar (2 turdan ortiq emas) 104-102 suyultirishda topiladi.
Disbakteriozning 2-darajasida anaerob va aerob mikroorganizmlar miqdori
bir-biriga teng boʻladi. Kasallikning bu darajasi ichak tayoqchalarining atipik
shakllari paydo boʻladi.
Disbakteriozning 3-darajasida aeroblar miqdori anaeroblarga nisbatan koʻp
boʻladi. Ayrim hollarda bifido- va laktobakteriyalar butunlay yoʻqoladi, shartli
patogen mikroblar soni esa keskin koʻpayadi. Ular orasida, ayniqsa, patogen
stafilokokklar, zamburug‘lar, klebsielalar, klostridiya kabi mikroblar koʻp
uchraydi.

## Davolash
Disbioz kuzatilayotgan bola uchun eng yaxshi ovqat
ona suti boʻlib hisoblanadi. Ona suti bilan taʼminlash imkoni boʻlmagan hollarda
tarkibida pre- yoki probiotiklar boʻlgan aralashmalar tavsiya etiladi (nordon sutli
NAN, biolakt). Disbiotsenozni medikamentoz davolash 2 bosqichda olib boriladi:
1 – mikrobli dekontaminatsiya
2 – mikroflorani tiklash.
1 – bosqich. Mikrobli dekontaminatsiya axlatda shartli patogen mikroflora
koʻpayib ketgan hollarda tavsiya etiladi. Davolash ajratilgan floraning
xususiyatidan kelib chiqkan holda belgilanadi. Mahalliy taʼsirga ega boʻlgan obligat mikrofloraga taʼsir yetmaydigan preparatlarni tayinlash maqsadga
muvofiqdir. – bakteriofaglar: ularning taʼsir doirasi tor boʻlib, maʼlum
mikroorganizmlarga taʼsir etadi (stafilokokka qarshi bakteriofag,
koliprotey bakteriofag, klebsiellyoz bakteriofag, piobakteriofag,
intestibakteriofag, piotsenius-koʻk yiring tayoqchasiga qarshi bakteriofag)
– nitrofuranlar (furazolidon 5-8 mg/kg)
– enterol (kuniga 1 kap-dan 1 mahal)
Axlatdan ajratilgan mikrofloraning sezuvchanligini hisobga olib
antibiotiklar tayinlanadi (asosan aminoglikozidlar tayinlanadi, chunki ular obligat
mikrofloraga taʼsir qilmaydi). Anaerob mikroflora ustunlik qilganda
nitromidazollar, kandidozda esa – zamburugʻga qarshi preparatlar qoʻllanadi.
Davolashning 1 – bosqichi 5-7 kun davom etadi.
Biotsenoz buzilishning I darajasi kuzatilayotgan bolalarda davolash 2 –
bosqichdan boshlanadi.
2 – bosqich. Ichak mikroflorasini tiklashga probiotiklar (meʼyoriy ichak
florasini tiklovchi preparatalar) tayinlash yoʻli bilan erishiladi. Ularning taʼsirini
esa prebiotiklar kuchaytiradi. Biopreparatlar sifatida ishlatiladigan
mikroorganizmlarga Lactobaccilus acidophilus, L.plantarum, L.casei, L.bulgaricus,
L.rhamnosus GG, Bifidobacterium bifidum va b. kiradi.
Probiotiklarning taʼsiri quyidagicha:
• Ichak florasining oʻsishini toʻxtatuvchi kontsentratsiyada antibakterial
moddalar, organiq kislotalar, proteazalar sintez qilish
• Adgeziya retseptorlariga konkurent taʼsir
• Immun javob (fagotsitar faollik)ni kuchaytirish
• Ig A, T-killerlar, interferon kontsentratsiyasini oshirish
• YAlligʻlanishga qarshi tsitokinlar ishlab chiqarilishini moʻ`tadillash
• Shilliq qavatlar oʻtkazuvchanligini kamaytirish, mutsin ishlab chiqarilishining
oshishi natijasida tsitoprotektsiyaning kuchayishi.

## Probiotiklar
Probiotiklar quyidagi guruhlarga boʻlinadi:
1. Monokultura tutuvchi preparatlar – bifidumbakterin, laktobakterin.
2. Kompleks preparatlar – bifiform, bifilong, atselak, lineks va b.q.
a) bakteriyalar sorbentiga immobilizatsiyalangan preparatlar -
bifidumbakterin-forte;
b) lizosimli preparat – bifiliz.
Probiotiklar ovqatlanish vaqtida 1-2 mahal beriladi.
Prebiotiklar – mikroflora funksional oziqlanishini taʼminlovchi preparatlar
(inulin, galakto- va fruktozooligosaharidlar, laktuloza).
Prebiotiklarning taʼsiri:

* najasda rN-ni kamaytiradi;
* ammiak ishlab chiqarilishini kamaytiradi;
* immunitetni faollashtiradi;
* klostridiy, kandida, listeriy va boshqa mikroblarning oʻsish potentsialini pasaytiradi;
* ovqatdan Ca soʻrilishini 40-60%ga oshiradi;
* yoʻgʻon ichak epiteliyasining regeneratsiyasini kuchaytiradi.
Prebiotiklardan dyufalak (laktuloza)ning samarasi yaxshi boʻlib, 1 kunda 3 ml
miqdorda tayinlanadi.
Aksariyat hollarda disbakterioz ikkilamchi fermentativ tanqislik bilan kechadi,
shuning uchun bunday bemorlarga kichik dozalarda kreon, pankreatin kabi
preparatlar probiotiklar bilan birgalikda tayinlanadi.
Ichak mikroflorasini tiklovchi preparatlar va fermentlarni berish muddati
bolaning umumiy ahvoli va disbakterioz darajasiga bogʻliq. Odatda 3-4 haftagacha
davom ettiriladi.
## Profilaktikasi
Homilador ayolda disbiotsenozni, eng avvalo qinning
disbiozini aniqlash va davolash, bolani imkoni boricha erta ko‘krakka qoʻyish,
parenteral ovqatlantirish davrini iloji boricha qisqartirish, ratsional
antibiotikoterapiya disbiotsenozning oldini olishga yordam beradi. Shuningdek
onaga tug‘ruqdan 3-4 hafta avval probiotiklar tayinlash ham yaxshi natija beradi.