Iqtisodiyot

**Iqtisodiyot** – bu ishlab chiqarish, taqsimlash va savdo, shuningdek, tovarlar va xizmatlarni isteʼmol qilish sohasini oʻrganish sohasi. Umuman olganda, u tanqis resurslarni ishlab chiqarish, ishlatish va boshqarish bilan bogʻliq amaliyotlar, nutqlar va moddiy ifodalarni taʼkidlaydigan ijtimoiy soha sifatida belgilanadi. Muayyan iqtisodiyot – bu asosiy omillar sifatida uning madaniyati, qadriyatlari, taʼlimi, texnologik evolyutsiyasi, tarixi, ijtimoiy tuzilishi, siyosiy tuzilishi, huquqiy tizimlari va tabiiy resurslarini oʻz ichiga olgan jarayonlar toʻplamidir. Bu omillar maʼno-mazmunni beradi va iqtisodiyot sharoit va parametrlarni belgilaydi. Boshqacha qilib aytganda, iqtisodiy soha – bu oʻzaro bogʻliq boʻlgan inson amaliyotlari va operatsiyalarining ijtimoiy sohasi boʻlib, u bir necha sohalar bilan chambarchas bogʻliq.

Iqtisodiy agentlar jismoniy shaxslar, korxonalar, tashkilotlar yoki hukumatlar boʻlishi mumkin. Iqtisodiy bitimlar ikki guruh yoki ikki qarama-qarshi tomonlar muomala qilingan tovar yoki xizmatning odatda maʼlum bir valyutada ifodalangan qiymati yoki biror maʼlum narxda kelishishganda yuzaga keladi. Biroq, pul muomalalari iqtisodiy sohaning faqat kichik qismini tashkil qiladi.

Iqtisodiy faoliyat tabiiy resurslar, mehnat va kapitaldan foydalanadigan ishlab chiqarish tomonidan ragʻbatlantiriladi. Vaqt oʻtishi bilan u texnologiya, innovatsiyalar (yangi mahsulotlar, xizmatlar, jarayonlar, bozorlarni kengaytirish, bozorlarni diversifikatsiya qilish, bozorlar, daromad funksiyalari darajasini oshiradi), masalan, intellektual mulkni ishlab chiqaradigan va ishlab chiqarish munosabatlaridagi oʻzgarishlardir. (bunda eng koʻzga koʻrinarlisi, bolalar mehnati dunyoning baʼzi joylarida taʼlimga universal kirish imkoniyati bilan almashtirilganini misol qilib aytsak boʻladi).

## Etimologiya

Mamlakat yoki hududning iqtisodiy tizimini" bildiruvchi eng tez-tez ishlatiladigan hozirgi maʼno 1650-yillarga qadar rivojlanmagan koʻrinadi.

## Tarixi

### Eng qadimgi ildizlar

Kimdir tovarlar yoki xizmatlar ishlab chiqarish, yetkazib berish va tarqatish bilan shugʻullanar ekan iqtisodning maʼlum bir turi mavjud edi desak adashmagan boʻlamiz; jamiyatlar oʻsishi va murakkablashishi bilan iqtisodlar kadi. Shumer tovar pullariga asoslangan keng miqyosli iqtisodiyotni rivojlantirdi, Bobilliklar va ularga qoʻshni shahar shtatlari esa, biz oʻylaganimizdek, qarz toʻgʻrisidagi qoidalar/qonunlar, yuridik shartnomalar va tadbirkorlik amaliyotiga oid qonun kodekslari nuqtai nazaridan keyinchalik iqtisodiyotning eng qadimgi tizimini ishlab chiqdilar. va xususiy mulk.

Bobilliklar va ularning shahar-davlat qoʻshnilari hozirgi paytda qoʻllanilayotgan fuqarolik jamiyati (huquq) tushunchalari bilan taqqoslanadigan iqtisodiyot shakllarini ishlab chiqdilar. Ular sudlar, qamoqxonalar va hukumat yozuvlari bilan toʻldirilgan birinchi maʼlum kodlangan huquqiy va maʼmuriy tizimlarni ishlab chiqdilar.

Qadimgi iqtisod asosan oʻzboshimcha dehqonchilikka asoslangan edi. Shekel birinchi boʻlib semit xalqlari tomonidan ishlatiladigan ogʻirlik va pul birligiga ishora qiladi. Bu atamaning birinchi qoʻllanishi miloddan avvalgi 3000-yillarda Mesopotamiyadan kelgan. va kumush, bronza, mis va boshqalar kabi metrikada boshqa qiymatlar bilan bogʻliq boʻlgan arpaning oʻziga xos massasi deb ataladi. Arpa/shekel dastlab pul birligi va ogʻirlik birligi edi, xuddi Britaniya funti dastlab bir funt kumush massasini ifodalovchi birlik boʻlgan.

Aksariyat odamlar uchun tovarlar almashinuvi ijtimoiy munosabatlar orqali sodir boʻlgan. Bozorlarda ayirboshlagan savdogarlar ham bor edi. Hozirgi inglizcha „iqtisod“ soʻzi paydo boʻlgan Qadimgi Yunonistonda koʻp odamlar erkin egalarining qullari boʻlgan. Iqtisodiy munozara kamchilik bilan bogʻliq edi. 

### Oʻrta yosh
Oʻrta asrlarda hozirgi iqtisod deb ataladigan narsa tirikchilik darajasidan uzoq emas edi. Aksariyat almashinuv ijtimoiy guruhlar ichida sodir boʻldi. Buning ustiga, buyuk bosqinchilar oʻz qoʻlga kiritishlarini moliyalashtirish uchun biz hozir venchur kapitali (*ventura*, ital.; *risk* dan) deb ataydigan narsani koʻtardilar. Kapitalni Yangi Dunyoda olib keladigan tovarlar bilan qaytarish kerak. Marko Polo (1254-1324), Kristofer Kolumb (1451-1506) va Vasko da Gama (1469-1524) kashfiyotlari birinchi jahon iqtisodiyotiga olib keldi. Birinchi korxonalar savdo korxonalari edi. 1513-yilda Antverpenda birinchi fond birjasiga asos solingan. Iqtisodiyot oʻsha paytda birinchi navbatda savdoni anglatardi.

Yevropa asirlari koloniyalar deb ataladigan Yevropa davlatlarining filiallariga aylandi. Rivojlanayotgan milliy davlatlar Ispaniya, Portugaliya, Fransiya, Buyuk Britaniya va Niderlandiya bojxona toʻlovlari orqali savdoni nazorat qilishga harakat qildilar va (*mercator*, lat.: merchant dan) xususiy boylik va jamoat manfaatlari oʻrtasidagi oraliq vositaga birinchi yondashuv edi. Yevropadagi sekulyarizatsiya davlatlarga cherkovning ulkan mulkidan shaharlarni rivojlantirish uchun foydalanishga imkon berdi. Dvoryanlarning taʼsiri pasaydi. Iqtisodiyot boʻyicha birinchi davlat kotiblari oʻz ishini boshladilar. Amschel Mayer Rotshild (1773-1855) kabi bankirlar urushlar va infratuzilma kabi milliy loyihalarni moliyalashni boshladilar. Iqtisodiyot oʻsha paytdan boshlab milliy iqtisodiyotni davlat fuqarolarining iqtisodiy faoliyati mavzusi sifatida anglatadi.

### Sanoat inqilobi
u soʻzning haqiqiy zamonaviy maʼnosidagi birinchi iqtisodchi shotlandiyalik Adam Smit (1723-1790) boʻlib, u qisman fiziokratiya gʻoyalari, merkantilizmga munosabat va keyinchalik iqtisod talabasi Adam Mari ilhomlangan. U milliy iqtisodiyotning elementlarini aniqladi: mahsulotlar raqobat – talab va taklif va mehnat taqsimotidan foydalanish natijasida hosil boʻlgan tabiiy narxda taklif etiladi. Uning taʼkidlashicha, erkin savdoning asosiy motivi insonning shaxsiy manfaatlaridir. Shaxsiy manfaat gipotezasi deb atalmish iqtisod fanining antropologik asosiga ylandi. Tomas Maltus (1766-1834) talab va taklif gʻoyasini aholining haddan tashqari koʻpayishi muammosiga oʻtkazdi.

Sanoat inqilobi 18-asrdan 19-asrgacha boʻlgan davr boʻlib, qishloq xoʻjaligi, ishlab chiqarish, togʻ -kon sanoati va transportdagi katta oʻzgarishlar Birlashgan Qirollikdan boshlab ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy sharoitga chuqur taʼsir koʻrsatgan, soʻngra butun Yevropa, Shimoliy Amerika va oxir-oqibat dunyo . Sanoat inqilobining boshlanishi insoniyat tarixida katta burilish nuqtasi boʻldi; kundalik hayotning deyarli barcha jabhalari oxir-oqibat qandaydir tarzda taʼsir koʻrsatdi. Yevropada yovvoyi kapitalizm merkantilizm tizimini (hozirgi: protektsionizm) almashtira boshladi va iqtisodiy oʻsishga olib keldi. Hozirgi davr sanoat inqilobi deb ataladi, chunki ishlab chiqarish, ishlab chiqarish va mehnat taqsimoti tizimi tovarlarni ommaviy ishlab chiqarish imkonini berdi.

### XX asr
Zamonaviy „iqtisod“ tushunchasi 1930-yillardagi Buyuk Amerika Depressiyasigacha mashhur boʻlmagan.

Ikki jahon urushi va halokatli Buyuk Depressiyadan keyin siyosatchilar iqtisodiyotni boshqarishning yangi usullarini izlashdi. Bu global erkin savdoni talab qilgan Fridrix Avgust fon Xayek (1899-1992) va Milton Fridman (1912-2006) tomonidan oʻrganilgan va muhokama qilingan va ular neoliberalizm deb ataladigan narsaning otalari boʻlishlari kerak edi. Biroq, bozorlarni davlat tomonidan kuchliroq nazorat qilishni talab qilgan Jon Meynard Keyns (1883-1946) qarashlari ustunlik qildi. Davlat yalpi talabni davlat tomonidan manipulyatsiya qilish orqali iqtisodiy muammolarni engillashtirishi va iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantirishi mumkinligi haqidagi nazariya uning sharafiga Keynschilik deb ataladi. 1950-yillarning oxirida Amerika va Yevropadagi iqtisodiy oʻsish (koʻpincha Wirtschaftswunder (ger: *iqtisodiy mojiza*) deb ataladi) iqtisodiyotning yangi shaklini keltirib chiqardi: ommaviy isteʼmol iqtisodiyoti . 1958-yilda Jon Kennet Galbrait (1908-2006) oʻzining *"Boylar jamiyati* " kitobida birinchi boʻlib boy jamiyat haqida gapirdi. Koʻpgina mamlakatlarda iqtisodiy tizim ijtimoiy bozor iqtisodiyoti deb ataladi.

### 21-asr

Temir pardaning qulashi va Sharqiy blok davlatlarining demokratik hukumat va bozor iqtisodiyotiga oʻtishi bilan postindustrial jamiyat gʻoyasi ahamiyat kasb etdi, chunki uning roli xizmat koʻrsatish sohasi oladigan ahamiyatni birgalikda belgilashdan iborat. sanoatlashtirish oʻrniga. Baʼzilar bu atamaning birinchi marta qoʻllanishini Daniel Bellning 1973-yilda chop *etilgan "Post-industrial jamiyatning kelishi* " kitobiga bogʻlaydi, boshqalari buni ijtimoiy faylasuf Ivan Illichning " *Conviviality uchun asboblar* " kitobiga bogʻlaydi. Ushbu atama falsafada 90-yillarning oxirlarida va ayniqsa 21-asr boshlarida postmodernizmning soʻnishini belgilash uchun ham qoʻllanadi.

Internetning ommaviy axborot vositalari va aloqa vositasi sifatida tarqalishi bilan, ayniqsa 2000—2001-yildan keyin, Internet va axborot iqtisodiyoti gʻoyasi elektron tijorat va elektron biznesning ahamiyati ortib borayotganligi sababli, shuningdek, global axborot jamiyati atamasi bilan ajralib turadi. yangi turdagi „barcha bogʻlangan“ jamiyat haqidagi tushuncha yaratiladi. 2000-yillarning oxirlarida Xitoy, Braziliya va Hindiston kabi mamlakatlarning yangi turdagi iqtisodlari va iqtisodiy ekspansiyalari odatda hukmron boʻlgan Gʻarb tipidagi iqtisod va iqtisodiy modellardan farqli oʻlaroq eʼtibor va qiziqish uygʻotdi.

## Elementlar

### Turlari
Bozor iqtisodiyoti – bu tovar va xizmatlar ishlab chiqarish va talab va taklifga muvofiq ishtirokchilar (iqtisodiy agentlar) oʻrtasida barter yoki tarmoq ichida qabul qilingan kredit yoki debet qiymatiga ega boʻlgan ayirboshlash vositasi orqali, masalan, valyuta birligi. Rejali iqtisodiyot – bu siyosiy agentlar nima ishlab chiqarilishi, qanday sotilishi va taqsimlanishini bevosita nazorat qiladigan iqtisodiyotdir. Yashil iqtisodiyot kam uglerodli va resurslardan tejamkor. Yashil iqtisodiyotda daromad va bandlikning oʻsishi uglerod chiqindilari va ifloslanishini kamaytiradigan, energiya va resurslar samaradorligini oshiradigan hamda biologik xilma-xillik va ekotizim xizmatlarining yoʻqolishining oldini oluvchi davlat va xususiy investitsiyalar hisobiga amalga oshiriladi. Gig iqtisodiyot – bu qisqa muddatli ish oʻrinlari tayinlangan yoki talab boʻyicha tanlangan iqtisodiyotdir. Global iqtisodiyot deganda insoniyatning iqtisodiy tizimi yoki umuman tizimlari tushuniladi. Norasmiy iqtisod na soliqqa tortilmaydi va na hukumat shakli tomonidan nazorat qilinmaydi.

### Sektorlar
Iqtisodiyotni quyidagi bosqichlar yoki ustuvorlik darajalari orqali rivojlangan deb hisoblash mumkin: &#x5D;

* Qadimgi iqtisod, asosan, dehqonchilikka asoslangan edi.
* Sanoat inqilobi bosqichi oʻzboshimchalik bilan xoʻjalik rolini pasaytirib, soʻnggi uch asrda uni qishloq xoʻjaligining yanada ekstensiv va monomadaniy shakllariga aylantirdi. Iqtisodiy oʻsish asosan togʻ-kon sanoati, qurilish va ishlab chiqarish tarmoqlarida kuzatildi. Jamiyat boʻylab mahsulot almashinuvi va taqsimlanishini yaxshilash zarurati tufayli savdo muhimroq boʻldi.
* Zamonaviy isteʼmol jamiyatlari iqtisodida xizmatlar, moliya va texnologiya – bilimlar iqtisodiyoti tobora ortib bormoqda.

Zamonaviy iqtisodlarda ushbu bosqich ustunliklari uch sektorli model tomonidan biroz boshqacha ifodalangan:

* Birlamchi : makkajoʻxori, koʻmir, yogʻoch va temir kabi xom ashyoni qazib olish va ishlab chiqarishni oʻz ichiga oladi.
* Ikkilamchi : Xom yoki oraliq materiallarni tovarlarga aylantirishni oʻz ichiga oladi, masalan, poʻlatdan avtomobillarga yoki toʻqimachilikni kiyimga aylantirish.
* Uchinchi daraja : isteʼmolchilar va korxonalarga chaqaloqlarga qarash, kino va bank kabi xizmatlarni taqdim etishni oʻz ichiga oladi.

Rivojlangan jamiyatning boshqa tarmoqlariga quyidagilar kiradi:

* davlat sektori yoki davlat sektori (bularga odatda parlament, sudlar va hukumat markazlari, turli favqulodda xizmatlar, sogʻliqni saqlash, kambagʻal va xavf ostida boʻlgan odamlar uchun boshpanalar, transport vositalari, havo/dengiz portlari, tugʻruqdan keyingi parvarishlash, kasalxonalar, maktablar kiradi., kutubxonalar, muzeylar, saqlanib qolgan tarixiy binolar, bogʻlar/bogʻlar, qoʻriqxonalar, baʼzi universitetlar, milliy sport maydonchalari/stadionlar, milliy sanʼat/konsert zallari yoki turli dinlar uchun teatrlar va markazlar).
* xususiy sektor yoki xususiy tadbirkorlik subyektlari.
* ixtiyoriy sektor yoki ijtimoiy sektor.

### Koʻrsatkichlar
Mamlakatning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) uning iqtisodiyoti hajmining oʻlchovidir, aniqrogʻi, ishlab chiqarilgan barcha yakuniy mahsulot va xizmatlarning bozor qiymatining pul koʻrsatkichidir. Mamlakatning eng anʼanaviy iqtisodiy tahlili asosan YaIM va aholi jon boshiga YaIM kabi iqtisodiy koʻrsatkichlarga tayanadi. Koʻpincha foydali boʻlsa-da, YaIM faqat pul almashtiriladigan iqtisodiy faoliyatni oʻz ichiga oladi. 

Hozirgi zamonda moliya sektorining ahamiyati ortib borayotganligi sababli *real iqtisodiyot* atamasi tahlilchilar hamda siyosatchilar tomonidan iqtisodiyotning amaldagi bilan bogʻliq qismini bildirish uchun qoʻllanadi. tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish, goʻyoki *qogʻoz iqtisodiyoti* bilan farqli oʻlaroq, yoki iqtisodiyotning moliyaviy tomoni, moliyaviy bozorlarda sotib olish va sotish bilan bogʻliq. Muqobil va uzoq muddatli atamalar iqtisodiyotning real qiymatlarda (inflyatsiyaga moslashtirilgan), masalan, real YaIM yoki nominal qiymatlarda (inflyatsiyaga moslashtirilmagan) ifodalangan koʻrsatkichlarini ajratib turadi.

## Tadqiqotlar
Iqtisodiyotni oʻrganish taxminan makroiqtisodiyot va mikroiqtisodiyotga boʻlinadi. Bugungi kunda iqtisodni oʻrganuvchi tadqiqot sohalari qatori iqtisodning ijtimoiy fanlari atrofida aylanadi, ammo sotsiologiya, tarix, antropologiya, va geografiyani ham oʻz ichiga olishi mumkin. Tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish, taqsimlash, almashish va isteʼmol qilish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan inson faoliyati bilan bevosita bogʻliq boʻlgan amaliy sohalar biznes, muhandislik, hukumat, va sogʻliqni saqlashdir .

## Yana qarang

* Iqtisodiy tarix
* Iqtisodiy tizim

## Maʼlumotnomalar

## Qoʻshimcha oʻqish

* Fridman, Milton, *Kapitalizm va erkinlik*, 1962-yil.
* Rothbard, Myurrey, *Inson, Iqtisodiyot va Davlat: Iqtisodiy tamoyillar haqidagi risola*, 1962-yil.
* Galbraith, Jon Kennet, *Boylar jamiyati*, 1958-yil.
* Mises, Lyudvig fon, *Inson harakati: Iqtisodiyot boʻyicha risola*, 1949-yil.
* Keyns, Jon Meynard, *Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi*, 1936-yil.
* Marks, Karl, *Das Kapital*, 1867-yil.
* Smit, Adam, *Xalqlar boyligining tabiati va sabablarini oʻrganish*, 1776-yil.

## Havolalar