open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yangi Kaledoniya

**Yangi Kaledoniya** () — Tinch okeanining janubi-gʻarbiy qismidagi orollar guruhi, Melaneziyada. Fransiyaning dengiz ortidagi hududi maqomiga ega. Maydoni 19,1 ming km2. Aholisi 271 407 kishi (2019), asosan, melanezlar. Maʼmuriy markazi — Numea shahri. Rasmiy tili — fransuz tili. Orollarga ilk bor 1774-yil 4-sentabrda yevropaliklardan James Cook borgan. Yangi Kaledoniya 1853-yildan Fransiya mulki. 1984-yilgacha Fransiya hukumati tomonidan tayinlanadigan oliy komissar boshqargan, 1985-yilgi saylovlardan so‘ng kongress (6 yil muddatga saylanadigan 54 ta aʼzo) boshqaradi. 1987-yilda o‘tkazilgan referendum natijalariga ko‘ra, qatnashuvchilarning 98 % Yangi Kaledoniyani Fransiya tarkibida qolishi tarafdori bo‘lgan.

Orollarning yer yuzasi vulqon jinslaridan tuzilgan yassitog‘lik. Eng baland joyi — 1628 m. G‘arbiy qismi sertepa tekislik. Iqlimi tropik iqlim, yanvarning o‘rtacha temperaturasi 24—26°C, iyulniki 20°C. Yillik yog‘in sharqida 3000mm, g‘arbida 700 mm yog‘adi. Yozda tropik dovullar bo‘ladi. Daryo ko‘p. O‘simlik dunyosi baland bo‘yli o‘tlar, siyrak igna bargli o‘rmonlardan iborat. Endemik o‘simlik turlariga boy. Temir va nikel rudalari qazib olinadi. Yangi Kaledoniya aholisi, asosan, dehqonchilik, baliq ovlash, chorvachilik bilan shug‘ullanadi. Sholi, maniok va makkajo‘xori ekiladi. Yog‘ochsozlik, oziq-ovqat korxonalari bor, chetga metall, kofe, kopra chiqariladi.

## Davlat boshqaruvi
Fransiyaning alohida maʼmuriy-hududiy tuzilmasi. Davlat rahbari — Fransiya prezidenti. Uning nomidan oliy komissar hududni boshqaradi. Ijroiya hokimiyatini mahalliy hukumat bajaradi. Bir palatali Kongress esa 5 yil muddatga saylanadigan 54 ta deputatdan iborat. Yangi Kaledoniya Fransiya parlamentida ikki deputatga va ikki senatorga ega. Kanak sotsialistik milliy ozodlik fronti (Mustaqillik uchun milliy ittifoq), Soʻl sotsialistlar tashkilotlari ittifoqi, Kanaklarni ozod qilish partiyasi, Melanez taraqqiyparvar ittifoqi, Kaledoniya ittifoqi, Okeaniya demokratik harakati, Xalq harakati uchun ittifoq, „Kaledoniya birgalikda“ partiyasi, Mehnat partiyasi, „Kaledoniya uchun majlis“ kabi partiyalar faoliyat yuritadi.

## Maʼmuriy-hududiy tuzilishi
Yangi Kaledoniya maʼmuriy jihatdan 3 ta provinsiya va 33 ta kommunaga boʻlinadi. Davlat provinsiyalarga, provinsiyalar kommunalarga ajratilgan.

## Aholisi

Aholining etnik tarkibi: melanezlar (kanaklar) — 39,1 %, oq tanlilar (asosan, fransuzlar) — 27,2 %, arablar va osiyoliklar avlodlari — 21 %, uveanlar va futunanlar — 8,2 %, polinezlar — 2,1 %, indonezlar — 1,4 %, ni-vanuatular — 1 %, vyetnamlik va hindixitoyliklar — 0,9 % ni tashkil etadi. Rasmiy tili — fransuz tili. Shuningdek, bu yerlik aholi 33 melanez va polinez tillarida soʻzlashadi.
Xristianlar — 90 %, musulmonlar — 5 %, qolganlar — 5 %.
## Geografik joylashuvi va tabiati
Shu nomdagi yirik orolda va Tinch okeani janubi-gʻarbiy qismidagi koʻplab mayda orollar guruhida joylashgan.
## Manbalar

## Havolalar

* Yangi Kaledoniya hukumati 
* Yangi Kaledoniya — rasmiy Fransiya hukumati sayti 
* Yangi Kaledoniya: Turizm  
* 
* Biodiversité Néo-Calédonienne
Yangi margʻilon

**Yangi Margʻilon** — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1947-yildan). Margʻilon shahar kengashiga qarashli. Margʻilondan 3–4&nbsp;km janubida. Yaqin temir yoʻlstansiyasi — Margʻilon. Aholisi 23 ming kishi (2004). Shaharda bir necha korxona, qurilish tashkilotlari, dehqon bozori, 4 umumiy taʼlim maktabi, markaziy kutubxona, madaniyat saroyi, aloqa boʻlimi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, poliklinika, kasalxona, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Yäňi Märğilandan Märğilan vä Färğanä shahrilariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.
Yangi Mirishkor

**Yangi Mirishkor** — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Mirishkor tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Koson (33&nbsp;km). Yangi Mirishkordan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha 43&nbsp;km. Aholisi 3 ming kishi (2005). Umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, avtokorxona, MTP, paxta tozalash zavodi, kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari ishlab turibdi. Musiqa maktabi, madaniyat va istirohat bogʻi, 2 sport inshooti mavjud. Tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar bor.

## Manbalar
Yangi granada

**Yangi Granada** — asosiy oʻzagi Kolumbiya hisoblangan Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalari nomi (1538-yildan). Turli vaqtlarda hozirgi Venesuela, Panama, Ekvador hududlarini oʻz ichiga olgan. Ispaniyadan mustaqil boʻlgani (1819)dan soʻng 1863-yilgacha hozirgi Kolumbiya va Panama hududining nomi.
Yangi oy

**Yangi oy** — Oyning Yer bilan Quyosh orasida boʻlgan vaqtdagi fazasi; ingichka oʻroq shaklidagi 1,5 kunlik payti. Bu vaqtda Oyning Quyosh yoritib turgan qismi Yerga teskari tomonda boʻlgani uchun Oy Yerdagi kuzatuvchiga koʻrinmaydi. Agar Yangi oy paytida Oy Yer va Quyosh markazlarini xayolan birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqda boʻlsa, Quyosh tutilishi hodisasi roʻy beradi. Yangi oy payti oy kalendarida oy hisobining boshlanishi deb qabul qilingan.
Yangi Orlean

**Yangi Orlean** — AQShning janubiy qismidagi shahar, Luiziana shtatida. Aholisi 473,7 ming kishi (2002). Missisipi daryosi deltasida, uning Meksika qoʻltigʻiga quyilish qismidan 175&nbsp;km uzoqda joylashgan. AQSH janubidagi eng yirik dengiz porti. Shahar pasttekislikda joylashganligi uchun atrofi suv toshqinlariga qarshi qurilgan dambalar bilan oʻralgan. Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim savdomoliya va madaniyat markazi. Kemasozlik rivojlangan. Kema taʼmirlash, neftni qayta ishlash, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Alyuminiy va alyuminiy oksidi ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat sanoatida tropik dehqonchilik mahsulotlari qayta ishlanadi. Untlar, muzeylar bor. Turizm rivojlangan.

Shaharga 1718 yilda fransuzlar tomonidan asos solingan. 18-asrda Ispaniya bosib olgan. 1800 yilda yana fransuzlar qoʻl ostiga oʻtgan. 1803 yildaYangi orleanni AQSH fransuzlardan Luiziana hududi bilan birga sotib olgan.
Yangi tarix

**Yangi tarix** — jahon tarixini davrlashtirishda, asosan, tarix fanida oʻrta asrlar tarixi bilan eng yangi tarix oraligʻidagi (17-asr oʻrtalaridan to 20-asr boshlarigacha boʻlgan) davrning umumiy nomlanishi. Biroq jahondagi turli xalqlar va davlatlarda Yangi tarix tushunchasi turlicha tarixiy davrlarni oʻz ichiga olishi mumkin. Masalan, Oʻzbekiston tarixining Yangi tarix davri yuqorida koʻrsatilgan xronologik chegaradan ancha farq qilib, u 19-asr oʻrtalaridan to 1991-yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Bu davrda hozirgi Oʻzbekiston hududi podsho Rossiyasi va sovet tuzumi mustamlakachiligi ostida boʻlgan.
Yangi chinoz

**Yangi Chinoz** — Toshkent viloyatining Chinoz tumanidagi shaharcha (1992-yildan). Yangi chinoz stansiyasi (Chinoz). Viloyatning gʻarbiy qismida, Toshkent — Nukus avtomagistralida, tuman markazi (Chinoz shahri) dan 7 km narida. Sirdaryo va Chirchiq daryolari yonida. Aholisi 3,7 ming kishi (2005). Shaharchada 7 korxona, shuningdek, dehqon bozori, 20 dan ortiq savdo shoxobchasi, tijorat banki faoliyat koʻrsatadi. Sanoatining asosiy tarmogʻi — un tegirmoni va qumshagʻal karyerlari. Umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, ambulatoriya bor. Yangi Chinoz yonida daryo boʻylarida 30 dan ortiq dam olish maskani joylashgan.
Yangi Nishon

**Yangi Nishon** — Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shahar (1982-yildan), tuman markazi. Yaqin temiryoʻl stansiyasi — Nishon (4 km). Yangi Nishondan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha 20 km. Aholisi 100,000 (2018-01-01). Shaharda sanoat, qurilish tashkilotlari, kichik, oʻrta biznes, yirik korxonalar, mikrofirmalar, MTP, dehqon bozori, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uylari, stadion(SSSRdan qolgan)va boshqalar sport inshootlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangi Nishondan Katta Oʻzbekiston trakti oʻtgan. Yangi Nishon — Qarshi yoʻnalishlarida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. SSSR davrida yirik qoramol fermaxonalar boʻlgan, xususiylashgandan keyin talon-toroj qilingan

## Manbalar
Yangi Shotlandiya

**Yangi shotlandiya** — Kanadaning jan.sharqiy qismidagi provinsiya, Yangi Shotlandiya yarim orol va KeypBreton o.da. Mayd. 55,3 ming km². Aholisi 944,7 ming kishi (2002). Maʼmuriy markazi — Galifaks shahri Ya.Sh. iqtisodiy jihatdan rivojlangan provinsiya. Foydali qazilmalardan koʻmir, barit, gips qazib chiqariladi. Qora metallurgiya, neftni qayta ishlash, kokskimyo, transport mashinasozligi, oziq-ovqat, sellyulozaqogʻoz va yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Yangi Shotlandiya shahar aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan taʼminlashga ixtisoslashgan. Bogʻdorchilik rivojlangan. Ya.Sh.ning tub aholisi indeyslar. 17-asrning boshlaridan yevropaliklar — fransuzlar va inglizlar koʻchib borgan. Angliya — Fransiya urushidan soʻng 1713 yildan 1867 yil gacha Buyuk Britaniya mulki.
Yangi yulduzlar

**Yangi yulduzlar** — *toʻsatdan portlaydigan*, *portlashi chaqnab ketish* va *qobigʻini tashlash* bilan yuz beradigan hamda ushbu qobigʻi juda katta tezlik (koʻpincha bir necha 100&nbsp;km/sek dan to 1000&nbsp;km/sek gacha) bilan kengayadigan yulduzlar. Ayrim hollarda qobiqning kengayishi undan ham katta tezlikda sodir boʻladi. Mas, Burgut turkumidagi yangi yulduz 1918-yilda chaqnab, qobigʻi 1700&nbsp;km/sek tezlik bilan kengayishi aniqlangan. Keyinchalik (1922-, 1926- va 1931-yillarda) olingan fotosuratlarda gaz qobigʻi ham kengayib borayotgani kuzatilgan. Oʻsha va boshqa fotosuratlar bilan olib borilgan oʻlchashlar shuni koʻrsatadiki, qobiqning radiusi taxminan yiliga 1" kattalashib borgan. Ushbu yangi yulduzgacha boʻlgan masofa 1200 yorugʻlik yiliga teng chiqqan. Portlagunga qadar uning ravshanligi taxminan +5 boʻlsa, portlagandan keyin uning ravshanligi maksimumga (—8tga) yetgan.

YA.yu.da maksimum ravshanlik (yorqinlik) ka erishish toʻsatdan (atigi bir necha oʻn soatda) yuz bersa, maksimumdan keyingi pasayish juda sekin (bir necha oy, yil va hatto oʻn yillarda) roʻy berib, oʻz holiga uzoq muddatda qaytadi. Yangi yulduzlar "sekin" va "tez" oʻz holiga qaytuvchi turlarga boʻlinadi. Mas, yuqoridagi Burgutning yangisi "tez" yangi yulduz, 1934-yilda portlagan Gerkulesning yangisi esa "sekin" rivojlanuvchi yangi yulduz hisoblanadi.

Koʻpchilik Yangi yulduzlar bizdan juda uzoqda joylashgan. Ularning mutlaq kattaliklari Quyoshnikiga teng boʻlsa ham koʻrinish darajalari 10—15 marta kuchsiz hisoblanadi. Portlaganidan soʻng yangi yulduz asta-sekin oʻzining dastlabki holatiga albatta qaytadi. Bizning Galaktikamizda kuzatiladigan Yangi yulduzlar paydo boʻlishi hodisasi va oddiy chaqnashi yiliga 20—30 tani tashkil qiladi. Aslida esa Galaktikamizda yiliga yuzdan ortiqYa.yu. hodisasi sodir boʻladi. Yangi yulduzlar qayta chaqnab yana "yangi" jarayon roʻy berishi mumkin.

Mas, Shimoliy tojning T si (1866-, 1966-yillarda chaqnagan), Kompasning T si (har 20 yilda chaqnab turadi) qayta Yangi yulduzlar hisoblanadi. Barcha yudduzlar portlashlari ichida eng samaralisi oʻta Yangi yulduzlarning portlashi hisoblanadi. Agar normal yangi yulduz portlaganda oʻz ravshanligini taxminan 500 000 marta oshirsa, oʻta yangi yulduzning ravshanligi (chaqnashi) 100 000 000 marta oshadi. Uning maksimumdagi mutlaq qiymati kamida — 16t,5 ga teng. Hisoblashlar va kuzatuvlarga koʻra, Galaktikada oʻta yangi yulduz taxminan 400 yilda bir marta paydo boʻladi. Yangi va oʻta Yangi yulduzlar hodisalari boshqa *galaktikalarda* yaxshi kuzatiladi.

Salohiddin Nuritdinov.

## Manbalar
Yangiariq

**Yangiariq** — Xorazm viloyati Yangiariq tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Xorazm viloyatining janubida joylashgan. Viloyat markazi (Urganch shahri)gacha 24 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Urganch. Aholisi 15 ming kishi (2025). Qishloq aholisi va xoʻjaliklari Tagan kanalidan suv oladi. Yangiariqda paxta tozalash, gʻisht zavodlari, qurilish korxonalari, Oʻzbekiston — Turkiya qoʻshma korxonasi, avtokorxona, MTP bor. 3 umumiy taʼlim maktabi, litsey, gimnaziya, kasbhunar kolleji, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, 2 madaniyat uyi, stadion mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tugʻruqxona, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Tumandan Urganch, Xiva, Hazorasp shaharlari, Xonqa va Bog'ot shaharchalariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi. Xiva — Toshkent yoʻnalishidagi avtobuslar Yangiariq hududidan oʻtadi.

## Manbalar
Yangiariqsoy rasmlari

**Yangiariqsoy rasmlari** — Soʻx daryosining irmoqlaridan boʻlgan Yangiariqsoy qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar; Fargʻona viloyati Soʻx tumani hududida. 1979—81 yillarda arxeolog M.Xoʻjanazarov tomonidan ilmiy oʻrganilgan. 1100 dan ortiqrasmlar alohida va guruh holida tosh yoki metall bilan uribchoʻkichlab, koʻlanka, oddiy chiziqlar, sxematik uslubda shshgangan. Yangiariqsoy rasmlarining eng qadimiylari mil. av. 2—1ming yilliklarga mansub, shuningdek, mil. 1-ming yillikka va oʻrta asrlarga oidlari ham bor: odam, buqa, ot, tuya, boʻri, it, tulki, arxar, echki, kiyik va boshqalarning rasmlari; shuningdek, ot va tuya mingan chavandozlar, kamondan oʻq uzayotgan merganlar, qoʻllarida uzun yogʻoch ushlab otda ketayotgan odamlar, buqa yonida turgan omoch va boshqalar narsalarning tasvirlari ham mavjud. Kishilarning kundalik hayotidan olingan lavhalar koʻp uchraydi. Rasmlar juda jonli va aniq ishlangan. Yangiariqsoy rasmlari orasidagi odam, buqa va omochning tasviri Oʻzbekiston hududidagi qoyatosh rasmlari tarkibida yagonadir, u Fargʻona vodiysida qadimdan ovchilik va chorvachilik bilan dehqonchilik ham rivojlanganligini koʻrsatadi. Yangiariqsoy rasmlari arxeologik yodgorlik va tarixiy manba sifatida muhim ilmiy ahamiyatga ega.
Yangibozor

**Yangibozor** — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatining Peshku tumanidagi shaharcha, tuman markazi (1950-yildan). Yangibozor Toshkent — Samarqand — Urganch — Nukus avtomobil magistrali yoqasida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Kogon (42&nbsp;km). Viloyat markazi (Buxoro shahri)dan 35&nbsp;km. Aholisi 5591 kishi (2003). Aholisi va xoʻjaliklari AmuBuxoro mashina kanalidan suv oladi. Non kombinati, 2 qurilish tashkiloti, 4 aksiyadorlik jamiyati, 130 kichik va oʻrta biznes subyektlari va boshqalar korxonalar, avtovokzal, dehqon bozori, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

## Manbalar
Yangibozor (shaharcha)

**Yangibozor** — Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanidagi shaharcha (1973-yildan), tuman markazi. Viloyat markazi (Toshkent shahri) dan 35&nbsp;km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Toshkent (35&nbsp;km). Yangibozor oʻrtasidan Qorasuv kanali oqib oʻtadi. Aholisi 13 ming kishi (2004). Non zavodi, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, MTP, qoʻshma, kichik korxonalar, mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 3 umumiy taʼlim, bolalar musiqa, sport maktablari, kasb-hunar kollejlari mavjud. Tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, klub muassasalari, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion va boshqalar sport inshootlari ishlab turibdi. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixonalar va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangibozor — Toshkent yoʻnalishida avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.
## Manbalar
Yangibozor (Yangibozor tumani)

**Yangibozor** — Xorazm viloyati Yangibozor tumanidagi shaharcha (1983-yildan), tuman markazi. Xorazm viloyatining shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan. Viloyat markazi (Urganch shahri) gacha 20&nbsp;km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Urganch (20&nbsp;km). Aholisi 6,3 ming kishi (2005). Yangibozorda paxta tozalash, gʻisht zavodlari, qurilish korxonalari, yirik, oʻrta biznes, kichik korxonalar, mikrofirmalar, avtokorxona, MTP ishlab turibdi. Umumiy talim, bolalar musiqa va sport maktablari, litsey, kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, amfiteatr, klub muassasalari, stadion, Xotira maydoni bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tugʻruqxona, dorixona va boşqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangibozordan Urganch shahri va Gurlan shaharchasiga avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.
Yangiyer

**Yangiyer** — Sirdaryo viloyatidagi shahar. Viloyat kengashiga qarashli. Shaharga 1957-yilda asos solingan. Toshkentdan 150&nbsp;km janubi gʻarbda, Toshkent — Xovos temir yoʻl, Katta Oʻzbekiston trakti, Janubiy Mirzachoʻl kanali yoqasida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Viloyat markazi (Guliston shahri)dan 30&nbsp;km uzoqlikda. Aholisi 44,7 ming kishi(2021). Shahardagi 400 dan ortiq xoʻjalik yurituvchi subʼyektdan 34 tasi yirik, 46 tasi kichik korxona, 332 mikrofirma, 2 qoʻshma korxona, 2 aksiyadorlik, 32 masʼuliyati cheklangan jamiyatdir. Qurilish tashkilotlari, 3 avtokorxona, taʼmirlashmexanika, asfaltbeton, sopol quvurlari, un, non, sut zavodlari, qandolatpazlik fabrikasi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shaxobchalari bor. 11 umumiy taʼlim maktabi, gimnaziyainternat, akademik litsey, 3 kasb-hunar (qurilish, tibbiyot, pedagogika) kolleji mavjud. 2 madaniyat uyi, klub, madaniyat va istirohat bogʻi bor. 60 ta sport inshooti, shu jumladan, stadion, sport zallari, 2 suzish havzasi, sport maydonchalari, bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, bolalar futbol maktabi, „Yangiyer“ futbol komandasi faoliyat koʻrsatadi. Sayyohlik tashkiloti mavjud. Shaharda 1 ta dehqon bozori, 3 ta kasalxona, 4 ta poliklinika, 2 ta xususiy davolash maskani, 1 ta dam olish maskani, dorixonalar va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Jarqoq — Toshkent gaz quvuri shaharni gaz bilan taʼminlaydi. Yangiyerdan Toshkent, Guliston, Jizzax, Balandchaqir, Boyovut va boshqalar yoʻnalishlar boʻyicha avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.
## Manbalar

## Havolalar
Yangiyoʻl biokimyo aksiyadorlik jamiyati

**Yangiyoʻl biokimyo aksiyadorlik jamiyati** — spirt sano ati korxonasi. "Oʻzmevasabzavotuzumsanoat xolding" kompaniyasi tarkibida. Biokimyoviy usul bilan 3—4nav bugʻdoydan rektifikatsiya qilingan etil spirti, sholi chiqindilari, oʻsimlik xom ashyosidan texnik spirt, yemxashak achitqisi, shuningdek, karbonat angidrit, tormoz suyuqligi, quruq yemxashak qoʻshimchasi ishlab chiqaradi. 1949 yilda gidroliz sanoati korxonasi sifatida ishga tushirilgan. 1995 yildan hozirgi nomda. 90-yillar boshidan gʻalladan oziq-ovqat (etil spirti) i. ch. oʻzlashtirildi. Yillik quvvati 821,4 ming dal. Korxona tarkibida oliy navli araq ishlab chiqaradigan "MaySano" qoʻshma korxonasi, kraxmal va kraxmal qiyomi ishlab chiqaradigan "Kraxmal" maʼsuliyati cheklangan jamiyat faoliyat koʻrsatadi. Mahsulotlari qoʻshni mamlakatlarga eksport qilinadi.
Yangibozor (maʼnolari)

**Yangibozor**:

* Yangibozor — Buxoro viloyatining Peshku tumanitsat qishloq, tuman markazi (1950 yildan).
* Yangibozor (shaharcha) — Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanidagi shaharcha (1973 yildan), tuman markazi.
* Yangibozor (Yangibozor tumani) — Xorazm viloyati Yangibozor tumanidit shaharcha (1983 yildan), tuman markazi.
Yangikoʻl

**Yangikoʻl** — Toshkent viloyati Bekobod tumanidagi oqmas koʻl. Havzasining mayd. 2,36&nbsp;km². Sirdaryoning oʻz oʻzani boʻylab tartibsiz oqishidan vujudga kelgan. Sugʻoriladigan maydonlardan oqib tushadigan tashlama suvlar hisobiga toʻyinadi. Mahalliy baliqchilik uchun ahamiyati bor.
Yangiobod (Angren)

**Yangiobod** — Toshkent viloyatidagi shahar (1953 yildan) Angren shahar Kengashiga qarashli. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Angren (22 km). Aholisi 9 ming kishi (2004). Shaharda sanoat, qurilish korxonalari, avtokorxona, aloqa boʻlimi, savdo, madaniy va maishiy xizmat qoʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, poliklinika, tibbiy punkt, dorixona mavjud. Yangiobod—Angren yunalishida avtobus va marshrutli taksilar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

## Manbalar
Yangikent

**Yangikent** () — Oʻzbekiston Respublikasi Qashqadaryo viloyati Gʻuzor tumaniga qarashli shaharcha. 2009-yil 13-martda shaharcha maqomi berilgan.
## Etimologiyasi
Shaharcha nomi yangi va kent soʻzlarining birikishidan tarkib topgan. Yangi soʻzining asl soʻgʻdiycha kent soʻzi bilan birikib hudud nomiga berilishi oʻlka hududi uchun kamyob holat hisoblanadi. Kent soʻzi odatda eroniy soʻzlar bilan birikkan holda joy nomlariga nisbatan qoʻllanadi. Yangi soʻzi esa davr nuqtai nazaridan olib qaraganda kyeingi vaqt, kelajakka yaqin davr maʼnosini beradi. Ayni shu maʼnonini ifodalash maqsadida bu ikki soʻz yigʻindisidan Yangikent nomi yaratilgan. Yangikent bu atrofdagi boshqa aholi yashash punktlaridan koʻra yoshroq, yangiroq davrda bunyod etilgan hudud, yangiqishloq maʼnosini beradi. Shuningdek mazkur nom aholi tomonidan emas, rasmiy maʼmuriy tarzda nomlangan boʻlish ehtimoli ham mavjud.
## Joylashuvi
Yangikent shaharchasi Qashqadaryo viloyati Gʻuzor tumanining shimoliy qismida joylashgan. Shaharchaga eng yaqin aholi yashash punktlari: Kaprin (gʻarb), Mash’al (janubi-gʻarb), Toshguzar (janubi-sharq) shaharchalaridir. Shaharchaga eng yaqin avtomobil yoʻli E-60 yoʻnalishi hisoblanadi.

Yangikent shaharchasida 37-sonli maktab joylashgan. Shaharcha yaqinidan Kamrat kanali oqib oʻtadi.
## Aholisi
Yangikent shaharchasi Sobiq ittifoq davrida tashkil etilganligi sababli ham bu hudud etnik tarkibi oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, tojik millati vakillaridan tarkib topgan. Aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida qayd etilishicha bu hududa 2013-yil 1-yanvarda 3211 nafar, 2016-yil 1-yanvar holatiga koʻra esa 3200 tadan biroz ortiqroq aholi istiqomat qilgan. Yani shaharchada aholining oʻsish koʻrsatkichlari juda past.

## Iqlimi
Yangikent shaharchasining iqlimi keskin kontinental boʻlib, oʻrtacha yillik harorat 16° C ni tashkil etadi.

## Manbalar
Yangirabot

**Yangirabot** — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi shaharcha (1972-yildan), tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Zirabuloq (14&nbsp;km). Yangirabotdan Navoiy shahri gacha 70&nbsp;km. Aholisi 15,5 ming kishi (2004). Paxta tozalash zavodi, non kombinati, MTP, qurilish korxonalari va boshqalar bor. Kichik, oʻrta biznes korxonalar, mikrofirmalar ishlab turibdi. Umumiy taʼlim maktablari, litsey, bolalar musiqa va sanʼat maktabi, kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi, muzey, klub muassasalari, madaniyat saroyi, Mustaqillik, Xotira maydonlari, madaniyat va istirohat bogʻi bor. Markaziy stadion, sport maydonchalari va sport zallari va boshqalar bir qancha sport inshootlari faoliyat koʻrsatadi. Tuman markaziy kasalxonasi, tugʻruqxona, poliklinika, dorixonalar va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangirabot bilan Navoiy shahri oʻrtasida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

## Manbalar
Yangiqishloq

**Bogʻdon** — (avval Yotoq qishligʻi, sung Yangiqishloq) Jizzax viloyati Forish tumanidagi shaharcha (1978-yildan), tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Jizzax (67&nbsp;km). Aholisi 8,4 ming kishi (2003). Shaharchada paxta tozalash zavodi, MTP, avtokorxona, tikuvchilik fabrikasi, qurilish tashkilotlari, kichik, oʻrta biznes, yirik korxona va mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kollejlari, madaniyat saroyi, madaniyat uylari, „Chorvador“ xalq dastasi, markaziy va bolalar kutubxonalari aholiga xizmat koʻrsatadi. Stadion, sport zallari va maydonchalari va boshqalar sport inshootlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixonalar va boshqalar tibbiy muassasalar bor. Bogʻdon — Jizzax, Bogʻdon — Forish, Bogʻdon — Chimoʻrgʻon va boshqalar yoʻnalishlarda avtobuslar qatnaydi.
Yangiqalʼa qabristoni

**Yangiqalʼa qabristoni** — mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmiga oid qadimiy qabriston. Ashxobod viloyatining Goʻktepa tumanidagi Yangiqalʼa qishlogʻida. Qabristonni Yangiqalʼa maktab oʻquvchilari (1951 yil) topgan, arxeolog A.F.Ganyalin tekshirgan. Oltita erkak va bitta ayol qabri ochilgan. Jasadlar chap yonboshi bilan gʻujanak qilib dafn etilgan. Jasadning bosh yoki oyoq tomoniga loydan tayyorlangan idishlar qoʻyilgan. Qabrlardan hammasi boʻlib loydan ishlangan 17 ta turli shakl va hajmdagi idish, shuningdek, jez uzuk, toʻgʻnogʻich, munchoq va boshqalar taqinchoqlar, ayollarning loydan ishlangan haykalchalari topilgan.
Yangiqoʻrgʻon

**Yangiqoʻrgʻon** — Namangan viloyati Yangiqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1976 yil dan), tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Chortoq (16&nbsp;km). Viloyat markazi (Namangan shahri) gacha 22&nbsp;km. Aholisi 16,1 ming kishi (2005). Aholisi va xoʻjaliklari Pochchaotasoydan suv oladi. Paxta tozalash zavodi, non kti, tikuvtrikotaj f-kasi, MTP, qurilish tashkilotlari, avtokorxona va boshqalar korxonalar bor. Kichik, oʻrta biznes korxonalari, mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. Dehqon bozori, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa va sport maktablari, litseyinternat, kasb-hunar kollejlari bor. Tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, klub muassasalari, madaniyat saroyi ishlab turibdi. Sport majmuasi faoliyat koʻrsatadi. Tuman markaziy kasalxonasi, veterinariya laboratoriyasi, teritanosil kasalliklari kasalxonasi, poliklinika, dorixonalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Yangiqoʻrgʻon — Chortoq, Yangiqoʻrgʻon — Namangan yoʻnalishlari boʻyicha avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.
Yangiqoʻrgʻon (maʼnolari)

**Yangiqoʻrgʻon**:

* Yangiqoʻrgʻon — Namangan viloyati Yangiqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1976 yil dan), tuman markazi.
* Yangiqoʻrgʻon (shahar) — Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi ,shahar tuman markazi.
Ibrat (shaharcha)

**Ibrat **(*Yangiqoʻrgʻon*) — Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi [shaharcha]], tuman markazi. Tumanning janubida joylashgan.
Tumanda 1ta shaharcha,(Yangiqo'rg'on),1ta shaharcha va 40dan ortiq MFYlar mavjud. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Bostonbuva). Qoʻqon shahridan 20 km sharqda joylashgan. Aholisi 32 ming kishi (2022).Pochta indeksi 151900. Rasmiy instagram sahifasi yangiqorgon_storiss

## Xoʻjaligi
Xoʻjaliklari Katta Fargʻona kanalidan suv oladi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, MPT, kichik va xususiy korxonalar, mikrofirmalar, ipyigiruv va toʻquv, tikuvchilik trikotaj fabrikalari, meva va sabzavotni qayta ishlash, gilam toʻqish, vinochilik sexlari ishlab turibdi. Dehqon bozori, avtovokzal, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi.

## Ijtimoiy soha
Qishloqda 3 umumiy taʼlim maktabi, 2 litsey-gimnaziya, nafis sanʼat, bolalar sport maktablari, kasb-hunar kolleji bor. Markaziy va bolalar kutubxonalari, sanʼat saroyi mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Fargʻona va Qoʻqon shahrilariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

## Manbalar
Yanicharlar

**Yanicharlar** (turkcha — yangi qoʻshin) — Usmonli turk imperiyasida davlat xazinasidan maosh olib turgan muntazam piyoda qoʻshinlar. 14-asrda Turkiya sultoni Murod I davrida tuzilgan. Dastlab asirga tushgan oʻspirinlardan, soʻng Usmonli turk imperiyasining xristian aholisi orasidan zoʻrlik bilan olingan askarlardan iborat boʻlgan. Sipohiy va otliq qoʻshinlar bilan birga Ya. turk qoʻshinining asosini tashkil etgan. 1826 yil 15 iyunda ular Sulton Mahmud II ning harbiy islohotlariga qarshi fitna uyushtirishgan, fitna bostirilgach, Ya. butunlay tugatilgan.
Nikolay Yanishevskiy

**Nikolay Andreyevich Yanishevskiy** (1891.14.8, Ukraina, Vinnitsa viloyati — 1966.12.10, Moskva) — muhandis-gidrotexnik, texnika fanlari doktori (1938), professor (1933), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1940), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1950). Petrovsk qishloq xoʻjaligi akademiyasi muhandislik fakultetini tugatgan (1919). 1924-yilgacha RSFSR Yer ishlari xalq komissariati qishloq xoʻjaligini melioratsiyalash boʻlimida katta mutaxassis, Moskva qishloq xoʻjaligini melioratsiyalash institutida katta ilmiy xodim, Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tekshirish institutida eksshtuatatsiya boʻlimi boshligʻi, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1925—35). 1935-yildan Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash injenerlari institutida gidromelioratsiya sistemalarini ekspluatatsiya qilish kafedrasi mudiri. Yanishevskiy suvdan foydalanishni rejalashtirishning nazariy asoslari va usullarini ishlab chiqqan (Oʻrta Osiyoning barcha irrigatsiya sistemalarida qoʻllanadi).

## Manbalar
Feliks Yanov-Yanovskiy

**Feliks Markovich Yanov-Yanovskiy** (1934-yil 28-may, Toshkent, O‘zbekiston SSR) — o‘zbek va sovet bastakori, musiqa o‘qituvchisi, professor. O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi (1988-yilda).

## Tarjimai hol
Feliks Markovich Yanov-Yanovskiy 1934-yil 28-mayda Toshkent shahrida dunyoga keladi. Maktabni a’lo baholarga tamomlagach, 1957-yilda Toshkent davlat konservatoriyasining skripka yo‘nalishini tamomlagan. Naum Efimovich Bronfmanning shogirdi bo‘lgan. Markovich 1959-yilda – bastakorlik bo‘yicha (professor Boris Borisovich Nadejdin) qo‘l ostida ta’lim olgan. 

U 18 yoshidan boshlab u drama teatri orkestrida, so‘ngra O‘zbekiston filarmoniyasi simfonik orkestri va O‘zbek radiosi torli kvartet bo‘yicha ishlay boshladi. Feliks Markovich 1965-yildan “O‘zbekfilm” kinostudiyasida faoliyat yuritgan. 

Bastakor 1961-yildan - Toshkent davlat konservatoriyasi o‘qituvchisi, 1988-yildan - professor. Feliks 10 yildan ortiq kompozisiya kafedrasini boshqargan. Markovich 1974-1980-yillarda Nazariya va kompozisiya fakulteti dekani, 1979-1986-yillarda kompozisiya va cholg‘u asboblari kafedrasi mudiri lavozimlarida ishlagan. Uning shogirdlari orasida bastakor Mirsodiq Tojiyev ham bo‘lgan. 

Feliks Yanovskiy 1971-yildan — O‘zbekiston Bastakorlar uyushmasi boshqaruvi a’zosi, 1991-yildan — O‘zbekiston kinematograflar uyushmasi a’zosiga aylandi.

## Ijodiy faoliyati
“Urashima Taro” baletida (Alisher Navoiy nomidagi Katta teatr sahnalashtirgan) oltita opera, “Rekviyem”da beshta simfoniya, “Avliyo Markadan Yevangeliyagacha”, erkaklar xori va orkestr uchun Concerto grosso, “Fabula 8” muallifi, barcha orkestr musiqa cholg‘u asboblari, xor va vokal kuylari uchun 20 dan ortiq konsertlar, o‘zbek xalq cholg‘u asboblari uchun musiqalar, estrada qo‘shiqlari, 60 ta film va 16 ta spektakllarga kuy bastalagan.  

Bastakorning asarlari Angliya, Germaniya, Fransiya, AQSH, Yaponiya, Isroil, Gollandiya, Serbiya, MDH davlatlarining konsert zallarida katta muvaffaqiyat bilan ijro etildi

## Tanlangan filmografiyasi
• 1970-yil - Bahor yomg‘iri

• 1971-yil - Quyosh nurlari (animasiya) 

•  1972-yil - Bu ajoyib yigit

• 1973-yil - Muxlis (film almanaxi)

• 1973-yil - Muxlis

• 1973-yil – Gʻamxo‘r odam

• 1974-yil - Bu qaysar quyon (animasiya)

• 1976-yil - Uzoq yaqin yillar

• 1977-yil – Jodulangan kema (animasiya)

• 1978-yil – Ma’shuqangni izla

• 1983-yil - uchuvchi yumronqoziq (animasion)

• 1984 yil - Mayin yomg‘ir yog‘ar (animasiya)

• 1986 yil - Amirning yashirin sayohati

• 1987 yil - Hayot mazmuni

• 1987 yil — Maydon

• 1988 yil - Maxluq yoki boshqa birov

• 1989 yil - Kaipning so‘nggi sayohati

• 1994 yil - Ajdodlar hayqirig‘i: Buyuk Turon

• 1995 yil - Ajdodlar hayqirig‘i: So‘g‘diyona

## Mukofotlar
• O‘zbekiston Yoshlar ittifoqi mukofoti sovrindori (1986). 

• Madaniyat va san’at rivojiga qo‘shgan hissasi uchun M&TVA faxriy mukofoti (2008).

## Manbalar
3. Феликс Янов-Яновский: Мировые премьеры для ташкентских меломанов  *Podrobno.uz*
Yantoq

**Yantoq** () – dukkakdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik begona oʻtlar turkumi. Oʻrta Osiyoning dasht, choʻl, chala choʻllarida hamda Rossiyaning Yevropa qismidagi chala choʻl rayonlarida 5 turi maʼlum. Oʻzbekistonda Ya.ning soxta yantoq va qirgʻiz yantogʻi turi oʻsadi. Boʻyi 40—110 sm, tik, sershox, ildizi kuchli rivojlangan, yer osti suvlarigacha yetib boradi (10 m va undan ortiq). Barg qoʻltigʻida qattiq tikanlari bor. Barglari choʻziq, nashtarsimon, barg bandi kalta, ketma-ket joylashgan. Gullari mayda, qizil yoki pushti. May – sentyabrda gullaydi, avgust – oktyabr oylarida urugʻlaydi. Mevasi 10 tagacha urugʻ boʻlgan dukkak. Ya.ning yer usti qismi qishda qurib qoladi, bahorda ildiz boʻgʻzidagi kurtaklardan yangi poyalar oʻsib chiqadi. Urugʻi va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Urugʻi poʻstlogʻi qattiq boʻlgani tufayli juda sekin unadi. Ya.ning hamma turi tuyachilik va qoʻychilikda yaxshi ozuqa hisoblanadi. Guli va ildizidan xalq tabobatida turli damlamalar tayyorlanadi. Ya.dan yuqori sifatli yemxashak, silos va oziq uni olinadi. Ya. yaxshi asal beruvchi oʻsimlik. Daraxtsiz choʻllarda Yantoq.dan oʻtin sifatida foydalaniladi. Sugʻoriladigan yerlarda, yoʻl, ariq, kanallar boʻylarida, tashlandiq yerlarda, ekinzorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi. Yantoq allergiyani davolashda qoʻllanadi: Buning uchun yantoqning gulini qaynatib ichish kerak.

Kurash choralari: almashlab ekish, yerni chuqurroq haydash, ildizpoyalarni yigʻib olish, dalalarga chirigan goʻng solish va boshqalar
Yanszi

**Yanszi** yoki **Yangtze**, Chanszyan, Yanszitszyan, Koʻk daryo – Yevrosiyo materigidagi eng uzun va sersuv daryo, Xitoyda. Uzunligi - 5800&nbsp;km, havzasining maydoni -  1808,5 ming km². Tibet togʻligidan, 5300 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi va delta hosil qilib (mayd. 80 ming km²) Sharqiy Xitoy dengiziga quyiladi. SinaTibet togʻlarida chuqur daralardan sharshara va ostonalar hosil qilib oqadi. Bu qismida oqim tezligi katta. Daryo oʻrta oqimida Sichuan soyligi va burmali tizmalarni kesib oʻtgan. Kengligi 300–600 metr, daralardan oʻtgan joyida 120–200 m, chuq. 80–110 m. Quyi qismida Szyanxan tekisligi va Buyuk Xitoy tekisligining jan. qismidan oqadi. Bu qismida daryo bir necha tarmoklarga boʻlinib, kengligi 2&nbsp;km gacha yetadi. Oʻzani qingʻirqiyshiq, orol va sayoz joylari koʻp. Asosiy irmoqlari: Yalunszyan, Mintszyan, Szyalinszyan, Xanshuy. Daryo vodiysida koʻl koʻp. Duntinxu va Poyanxu koʻllari daryo suvi oqimini tartibga solib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 34 ming m³/sek., rejimi mussonli, yoz oylarida tekislik qismida suv sathi 10 m gacha qoʻtariladi. Daryo quyilishidan 700&nbsp;km masofagacha dengiz suvi koʻtarilishi seziladi. Ya. har yili uning suviga sargʻish rang beruvchi 280—300 mln. t loyqa oqizib keltiradi (yevropaliklar bergan „Koʻk daryo“ nomi haqiqatga yaqin emas). Daryodan sholipoyalarni sugʻorishda keng foydalaniladi. Suv taqsimlovchi inshootlar va suv omborlari qurilgan. Ya. – Xitoyning eng muhim suv yoʻli. SinaTibet togʻlari etagidan 2850&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Uxan shahrigacha dengiz kemalari kira oladi. Daryo havzasidagi suv yoʻllarining umumiy uz. 17 ming km. Ya. boʻyida Chunsin, Uxan, Nankin, deltasida Shanxay shahrilari joylashgan.

## Manbalar
Yangihayot

**Yangihayot** — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi shaharcha (1973-yildan). Yangihayot stansiyasi (Toʻytepa). Aholisi 8,1 ming kishi (2004). Ya.da umumiy taʼlim maktabi, kutubxona madaniyat uyi, aloqa boʻlimi, avtokorxona, qurilish tashkilotlari bor. Umumiy ovqatlanish, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari aholiga xizmat koʻrsatadi. Poliklinika, dorixona, tish davolash punkti ishlab turibdi.
Yanshao madaniyati

**Yanshao madaniyati** — Shim. Xitoydagi arxeologik madaniyat (mil. av. 4—3-ming yillik). Xenan, Shansi, Shensi viloyatlari, shuningdek, Xuanxe daryosining oʻrta oqimi boʻylarida tarqalgan. 1921 yil shved arxeologi Yu.G. Anderson tomonidan Yanshao qishlogʻi (Xenan)dan chiqqan topilmalarga koʻra, shunday atalgan. Yanshao manzilgoxlari daryo terrasalarida joylashgan; markazda — jamoa binosi, atrofida — kvadrat va dumaloq shaklda devori boʻlgan, loy bilan suvalgan yarim yertoʻlalar joylashib, ularning usti konussimon tom bilan yopilgan, bolalar uylar oldidagi katta idishlarga, kattalar qishloq yonidagi qabristonga dafn etilgan. Manzilgoh atrofida kulolchilik xumdonlari boʻlgan. Yanshao madaniyati tarqalgan Gansu viloyatidan nefrit (qosh toshi) parchalari qazib olingan. Ichi va tashqi tomoni rangli boʻyama naqshli sopol idishlar, tosh qurollar (pichoq, bolta, yorgʻuchoq, urchuq, paykon) topilgan. Xoʻjalikning asosini — motiga bilan yer haydab dehqonchilik qilish tashkil etgan. Uy hayvonlaridan choʻchqa, it boqilgan, ovchilik, baliq ovlash, termachilik muhim rol oʻynagan. Yanshao madaniyatini jez davrining Lunshan madaniyati egallagan.

Xitoy manbalariga koʻra, Yanshao madaniyati topilgan maskanlarda mil. av. 3—2-ming yillikda dirunglar (turk jangchilari) yashagan.
Yapet

**Yapet** — Saturn sayyorasining yoʻldoshi. Sayyora markazidan oʻrtacha masofasi 3 563 000&nbsp;km, diametri taxminan 1800&nbsp;km. J. Kassini 1671-yilda kashf etgan.
Yapon dengizi

**Yapon dengizi** – Tinch okeanning yarim berk dengizi. Yevrosiyo materigi bilan Saxalin va Yapon orallari oʻrtasida. Boʻgʻozlar orqali shimolida Oxota dengizi, sharqda Tinch okean, janubida Sharqiy Xitoy dengizi bilan tutashgan. Maydoni – 1062 ming km². Eng chuqur joyi – 3720 m. Sohillari baland, tik yon bagʻirli, kam parchalangan. Yirik qoʻltikdari: Sharqiy Xitoy va Buyuk Petr. Dengiz tubining relyefi soylik. Markaziy qismida Yamato qiri bor. Iqlimi moʻʼtadil, mussonli iqlim. Qishda shim.gʻarbiy sovuq shamol esib turadi. May. oyidan oktyabrgacha tayfunlar, bahor va yozda tumanli kunlar boʻlib turadi. Yuza oqimlar siklonal aylanma yoʻnalishda harakat qiladi. Suvining yuza qatlamida temperatura qishda shimolida 0°dan janubida 12° gacha, yoz oylarida 17° dan 26° gacha. Shimoliy qismidagi materikka yondosh suvlari qishda muzlaydi. Shoʻrligi 27,5%o dan 34,8%s gacha. Suvining rangi yashil, yashilkoʻk. Suv sathining koʻtarilishi sutkalik (bal. 0,5 m gacha), Tatar boʻgʻozida 2,3 m gacha. Dengizning oʻsimlik dunyosi gulli oʻsimlik va suvoʻtlardan iborat. Suvoʻtlarning ayrim turlaridan xoʻjalikda foydalaniladi. Hayvonot dunyosi shim. qismida sovuq suvda yashashga moslashgan (seld, treska, navaga, losossimonlar, kambala va boshqalar), janubida iliq suvda yashovchilar (skumbriya, tunetslar, ilonbaliq)dan iborat. Dengizda koʻplab baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Yapon dengizi muhim transport ahamiyatiga ega. Asosiy portlari: Vladivostok, Naxodka (Rossiya), Niigata, Suruga (Yaponiya), Vonsan, Xinnam, Chxonjin (KXDR) va boshqalar.

## Manbalar
Yapon orollari

**Yapon orollari** — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi arxipelag. Maydoni 370 ming km². Yapon orollarida Yaponiyaning asosiy qismi joylashgan. 4000 dan ziyod orollarni oʻz ichiga oladi. Eng yirik orollari: Xokkaydo, Xonsyu, Kyusyu, Sekoku. Relyefi, asosan, togʻli. Vulkan koʻp. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi subtropik, mussonli, shimolida moʼtadil iqlim. Kuzda falokatli tayfunlar boʻlib turadi. Daryolari qisqa va sersuv. Hududining yarmidan ortigʻi oʻrmonlar bilan qoplangan.

## Manbalar
Yapon turpi

**Yapon turpi**, daykon — karamguldoshlar oilasiga mansub ikki yillik oʻsimlik turi, sabzavot ekini. Vatani—Yaponiya. Zakavkazye, Oʻrta Osiyo va Uzoq Sharqda ekiladi. Bargi uzun (1 m gacha), toʻpguli shingil, ikki jinsli, oq, pushti, binafsha yoki sariq rangli, chetdan changlanadi. Urugʻi yirik, yumshoq, qoʻzoqcha. Bir tup oʻsimlikdan 20—30 g urugʻ olinadi. Ildizmevasining ogʻirligi 30&nbsp;kg (uz. 70—80 sm)gacha, poʻsti yupqa, sersuv, sershira, rangi oq. Tarkibida oqsil, qand, kletchatka, S vitamini bor. Yangiligida, ayrim paytlarda dorivor sifatida isteʼmol qilinadi. Ovqat hazm qilishda yaxshi foyda beradi.

YA.t. Oʻzbekistonning shimoliy rayonlarida yaxshi oʻsadi. Yapon turpining "Favorit" navi bahorda, ayrim navlari yoz (iyun) da ekiladi. Hosildorligi 8001000 s/ga.
Yaponlar

**Yaponlar** (oʻzlarini nixondzin – quyoshli oʻlka odamlari deb atashadi) – xalq, Yaponiyaning asosiy aholisi (123,6 mln. kishi). Umumiy soni 125,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yapon tilida soʻzlashadi. Dindorlari – asosan, sintoistlar va buddaviylar; xristianlar va sinkretik dinlarga eʼtiqod qiluvchilar ham bor. Antropologik jihatdan mongoloid irqiga mansub. Ya.ning oʻziga xos etnik xususiyatlari ayrim mayda orollarda va Ryukyu arxipelagida yashovchi aholida saqlanib qolgan. Ya. qabila sifatida mil. av. 1-mingyillikoʻrtalarida Janubiy Koreya yarim oroldan Yapon o.lariga eneolit davri madaniyati (Yayon madaniyati)ni tarqatuvchi katta guruhning koʻchib kelishi natijasida shakllangan. Bunga qadar bu yerda ayn va qisman malayyapolinez qabilalari yashagan. Ularning oʻzaro aralashuvi natijasida kelgindi qabilalar tili ustuvor mavqeni egallagan. qadimiy yapon qabilalarining elat boʻlib uyushuvi mil. 4-asrda birinchi umumyapon davlati (Yamato podsholigi)ning tashkil topishi bilan tugagan. Yapon elati Osiyoning qadimiy sivilizatsiyalari (Xitoy, Koreya, Hindiston) taʼsirida rivojlangan. Qishloq aholisining asosiy mashgʻuloti – sugʻorma dehqonchilik (sholi), baliq ovlash, shahar aholisida esa hunarmandchilik hisoblangan. Ya. chinni, loklangan buyumlar ishlab chiqarish, toʻqimachilik va badiiy hunarlar bilan shugʻullangan. Koʻpgina hunarlar saqlanib qolgan. Ya. qadimgi va eng yuqori darajada rivojlangan madaniyat va sanʼatga ega. Hozirda shaharlik Ya.ning katta qismi yuksak taraqqiy etgan sanoatda band.

## Manbalar


## Havolalar
Yao

**Yao** (oʻzlarini man, min deb atashadi) — Xitoy, Vyetnam va Laosdagi xalq. Xitoyda 2,2 mln. kishi, Vyetnamda 400 ming kishi, Laosda 60 ming kishi yashaydi. Shuningdek, Tailand (20 ming kishi), Myanma (10 ming kishi)da ham bor. Yao tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar, xristianlar (protestantlar va katoliklar) ham bor. Ya. dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi.
Yapaloqqushlar

**Yapaloqqushlar** — tungi yirtqich qushlar turkumi. Kunduzgi yirtqich qushlar bilan konvergent oʻxshash, lekin ulardan jigʻildonining boʻlmasligi va uzun koʻrichak oʻsimtasining rivojlanganligi bilan farq qiladi (mitti boyoʻgʻli) 84 sm gacha (soqolli yapaloqqush), erkaklari urgʻochilariga nisbatan yirikroq. Pat qoplami qalin va yumshoq, aksariyat hollarda himoya rangida. Boshi katta, patlari tanasining oldingi qismida yuz diskini hosil "qiladi (nomi shundan). Koʻzlari yirik, oldinga qaragan, umumiy koʻrish maydoni uncha katta emas — 110°, binokulyar koʻrish maydoni — 60—70°, yaʼni boshqa qushlarga nisbatan katta. Koʻz gavhari harakatsiz. Koʻz umumiy koʻrish maydonining kichikligi evaziga boʻyni harakatchan boʻlib, boshini tez bura oladi. Barcha Ya. kunduzi va shomda yaxshi koʻradi, tim qorongʻida esa oʻljasini faqat uning tovushidan sezib tutib oladi. Tashqi eshitish chigʻanogʻi yirik va eshitish organini oʻrab turadigan suyaklar singari asimmetrik tuzilganidan har 2 quloqning tovushni qabul qilishi oʻrtasida farq boʻlishi tovush manbaini aniq bilishga imkon beradi. Tumshugʻi ilmoqsimon, lekin quchli emas. Oʻljasini kuchli oʻtkir va yirik tirnokdi panjalari yordamida oʻdsiradi. Shovqinsiz uchadi. Odatda, tovush chiqarmaydi, faqat koʻpayish davrida hushtakka, gʻukgʻuklagan yoki qahqah urib kulganga oʻxshash ovoz chiqaradi. 2 oilasi (yapaloqqushlar, sipuxalar) va 133 turi bor. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda Ya. oilasiga mansub 11 tur, jumladan, boyoʻgʻli, oddiy ukki, quloqdor yapaloqqush uchraydi. Ya. — monogam. Uyasini, odatda, daraxtlar kovagi yoki yoriqlariga, ayrim turlari yerga yoki daraxtlar shoxidagi boshqa yirik qushlar qurgan uyalarga quradi. Yirik Ya. 1—2 ta, mayda Ya. 10—12 ta tuxum qoʻyib, urgʻochisi birinchi tuxum paydo boʻlishi bilan uni bosadi. Shuning uchun bir uyadagi qush bolalari har xil kattalikda boʻladi. Tuxumdan chiqqan bolalari oq momiq par bilan qoplangan, koʻzi yumuq boʻladi. Bolalarini urgʻochisi va erkagi birgalikda boqadi. Uyadagi bolalar soni oziq boʻladigan hayvonlarning koʻp boʻl ish iga bogʻliq. 4 turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Yaproqoyoqlilar

**Yaproqoyoqlilar** — jabraoyoqlilar kenja sinfiga mansub qisqichbaqasimonlar turkumi. 600 dan ziyod turi maʼlum. 2 yonga nishablangan, qalqon yoki 2 tavaqali chigʻanoq shakldagi boshkoʻkrak qalqoni (karapaks) bor. Koʻzlari fasetkali, poyachasiz. Koʻkrak oyoklari yaproqsimon (nomi shundan). Qorin boʻlimi birmuncha reduksiyaga uchragan. Asosan, chuchuk suvlarda tarqalgan; dengizlarda ham uchraydi. Jinsiy, koʻpchiligi partenogenez yoʻli bilan koʻpayadi. Tuxumi qurgʻoqchilikka chidamli (shamol bilan tarqalishi mumkin). 3 turkum: qalqondorlar, chigʻanoqlilar va shoxdormoʻylovlilarga boʻlinadi.
Yara

**Yara** – biror toʻqimaning turli sabablarga koʻra nobud boʻlgan qismi koʻchib, oʻrnida hosil boʻlgan (teri yoki shilliq pardaning, odatda, teri ostidagi toʻqimalarning ham) nuqsoni; granulyatsion toʻqima oʻsishi sekinlashuvi va teri yoki shilliq pardaning zararlangan joyida epiteliyning hosil boʻlish jarayoni buzilishi natijasida yara juda sekin bitadi (masalan, terining trofik yarasi). Yaraga mexanik va termik shikastlanishlar, kimyoviy moddalar, nurlarning teriga taʼsir etishi, shuningdek, nerv oziqlanishining buzilishi. Spetsifik (maxsus) hamda nospetsifik (nomaxsus) infeksiyalar (sil, zaxm va boshqalar), xavfli oʻsmalarning yemirilishi va hokazo sabab boʻladi.

Yara moddalar almashinuvining buzilishi (masalan, qandli diabetda), surunkali intoksikatsiya, vitaminlar yetishmasligi, endokrin buzilishlar, organizmning holdan toyishi va boshqalarga olib keladi. Yara koʻrinishi, chuqurligi va chetlarining holatiga qarab oval, dumaloq, chetlari oʻyilgan shaklda boʻladi. Chuqur yara qon tomir devorlarining buzilishiga olib keladi, natijada qon ketishi kuzatiladi. Yara uzoq kechib, chandiqlanib bitadi. Baʼzan yara qayta-qayta chiqishi ham mumkin. Yaraga sabab boʻlgan kasallik davolanadi, ogʻirroq hollarda xirurgik amaliyot qoʻllanadi.
Sattor Yarashev

**Sattor Yarashev** (1915.26.2, Vobkent tumani — 1991.13.2, Toshkent) — xonanda (lirikdramatik tenor), sozanda (tanbur), Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Toʻla, nihoyatda kuchli, chiroyli va taʼsirchan ovoz sohibi. Ijrochilik uslubi opera xonandaligi hamda milliy ashulachilik anʼanalarining uygʻunlashuviga asoslangan. Moskvadagi Oʻzbek opera studiyasi (1952), Toshkent konservatoriyasi (1972)ni tugatgan. Ashulachilik va tanbur ijrochiligini E. Kurbonovdan, keyinchalik mumtoz ashula yoʻllarini Yu.Rajabiy, O.Nuriddinovlardan oʻrgangan. Vobkent tuman kz—sz teatri artisti (1934-yildan) va direktori (1938—40), Buxoro teatri (1940—43), Yangiyoʻl teatri (1943—44), "Toshsovet" nomli teatr (1944—47) artisti. Bu davrda oʻzbek musiqali dramalarida Tohir ("Tohir va Zuhra"; T. Jalilov), Mu qanna ("Muqanna"; Yu. Rajabiy va G. Mushel), Farhod ("Farhod va Shirin"; Yu. Rajabiy va boshqaNadejdin) va boshqalar obrazlarni yaratgan. 1952— 70 yillarda Navoiy teatrida yakkaxon xonanda boʻlgan, 1967-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dars bergan. Uning isteʼdodi, ayniqsa, Qays ("Layli va Majnun", T. Sodiqov, R.Glier), Choʻponali ("Maysaraning ishi", S.Yudakov), Moniy, Furqat ("Dilorom", "Shoir qalbi", M. Ashrafiy), Yoʻlchi ("Zulmatdan ziyo", R. Hamroyev), Ravshan ("Koʻr oʻgʻli", U.Hojibekov) va boshqalar partiyalarda namoyon boʻlgan. Konsert repertuaridan maqom yoʻllari va mumtoz ashulalar ("Ushshoq", "Dugoh", "Segoh", "Feruz", "Miskin"), bastakorlar asarlari ("Qonga botsin", J. Sultonov va boshqalar), oʻzbek kompozitorlari asarlari ("Jon Oʻzbekiston", S.Yudakov; "Vatan", M.Burhonov; "Paxtakorlarga", D.Zokirov) oʻrin olgan. Ya. ijodiga bagʻishlangan videofilm va telefilm (1989) suratga olingan.

## Manbalar
Yarim kecha

**Yarim kecha**, yarim tun — Yerdagi muayyan bir joy uchun haqiqiy yoki oʻrtacha Quyosh markazi pastki kulminatsiyada (ufqdan eng pastda) boʻladigan vaqt. Haqiqiy Quyoshning meridiandan oʻtishida haqiqiy yarim kecha, oʻrta Quyoshning meridiandan oʻtishida oʻrtacha yarim kecha yuz beradi. Yarim kechaning kirish vaqti joyning geografik uzunligiga bogʻliq boʻladi: har 15° dan keyin yarim kecha 1 soat keyinroq kiradi. Odatda, yarim kecha soat 24:00da kiradi va kalendarda kun oʻzgaradi. Fuqaro vaqti shu paytdan hisoblanadi. Dunyo vaqti hisoblay boshlanadigan Grinvich meridianining oʻrtacha yarim kecha uchun maʼlumotlar astronomik yilnomalarda beriladi.

## Yana qara

* Tush
Yarim kubik parabola

**Yarim kubik parabola** — biror dekart koordinatalar sistemasida u=ax2koʻrinishidagi tenglama bilan aniqlanadigan 3tartibli yassi egri chiziq. Koordinata boshi chiziq uchun qaytish qirrasi boʻladi. Yarim kubik parabolap.ning oʻtkirlik nuqtasi ("tumshugʻi") koordinatalar boshida yotadi. Yarim kubik parabolap. ingliz fizigi U. Neyl nomi bilan Neyl parabolasi deb ham ataladi (1657). U. Neyl Yarim kubik parabolap.ning yoy uzunligini topgan.