Xitoy — Yaponiya munosabatlari

**Xitoy — Yaponiya munosabatlari** (xitoycha: 中日關係, ) — Xitoy va Yaponiya oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlar.

Xitoy va Yaponiyani geografik jihatdan Sharqiy Xitoy dengizi ajralib turadi. Xitoy Yaponiya madaniyatiga, arxitekturasiga, diniga, falsafasiga, huquq va yozuviga katta taʼsir koʻrsatgan. XIX asrning oʻrtalarida Gʻarb davlatlari Yaponiyani yopiq eshiklar siyosatini tugatishga majbur qilgandan soʻng, Yaponiya modernizatsiya (Meydzi tiklanishi) sari harakat qila boshladi va Xitoyni eskirgan sivilizatsiya sifatida koʻrdi. Xitoy 1840—1860-yillardagi afyun urushlari va ingliz-fransuz ekspeditsiyalarida maʼlum boʻlganidek gʻarb bosqinchilariga qarshi kurasha olmagan. .

Yaponiya Xitoyga qarshi urush jinoyatlarini tan olishdan bosh tortgani va jinoyatlari uchun tovon toʻlashdan bosh tortgani sababli Xitoy va Yaponiya oʻrtasidagi munosabatlar vaqti-vaqti bilan keskinlashgan. Bu taniqli yapon rasmiylarining revizionist sharhlarida va 1937-yilgi Nankin qirgʻini voqealarini toʻliq qayta koʻrib chiqqan tarix kitoblarida ham yaqqol koʻrinadi. Sindzo Abe 2006-yil sentyabr oyida Yaponiya Bosh vaziri lavozimini egallaganidan keyin Xitoy-Yaponiya munosabatlari iliqlashdi — oktyabr oyida u Pekinda Xitoyning oliy rahbari Xu Szintao bilan uchrashdi va bu tashrifni ikki oʻrtasidagi sovuq munosabatlardagi „burilish nuqtasi“ deb atadi. Ikki mamlakat va oʻsha paytdagi Xitoy bosh vaziri Ven Jiabao buni „umid oynasi“ deb taʼrifladi. Uchrashuv vaqtida Xitoy-Yaponiya qoʻshma tarixiy tadqiqoti oʻtkazildi, natijada 2010 -yilda Ikkinchi jahon urushi davrida Yaponiya harbiylari tomonidan Xitoyda sodir etilgan jinoyatlarga yangicha nazar tashlaydigan hisobot taqdim etildi. Biroq, 2010-yil boshida Yaponiya Xitoyni muhim noyob yer metallari zahiralari bilan taʼminlashdan bosh tortishda ayblagani sababli munosabatlar keskin sovuqlashdi.

Xitoy va Yaponiya dunyoning yirik iqtisodiyotlari boʻlib, mos ravishda ikkinchi va uchinchi oʻrinlarni egallaydi. 2008-yilda Xitoy va Yaponiya oʻrtasidagi savdo hajmi 266,4 milliard dollarga koʻtarildi. Yaʼni 12,5 ga oʻsish % ga erishildi. 2007- yilda Xitoy va Yaponiyani asosiy savdo sheriklariga aylantirdi. Xitoy, shuningdek, 2009-yilda yapon tovarlarining eng yirik importchisi edi.

## Mamlakatni taqqoslash

## Munosabatlar tarixi

### Xitoyning tarixiy yozuvlarida Yaponiya haqida birinchi eslatma. 1-300 yillar.
Yapon arxipelagi haqida birinchi eslatma Xitoy tarixiy matnlarida 57-yilda Xou Xanshu tomonidan qoldirilgan boʻlib, manbada Xan sulolasidan boʻlgan Xitoy imperatori Va xalqining Na mamlakatiga (qadimgi yaponlar kabi) oltin muhr berganligi qayd etilgan. Ushbu muhrning oʻzi XIX asrda Kyushu shahrida topilgan. Oʻshandan beri Yaponiya Xitoy tarixiy matnlarida bir necha bor eslatib oʻtilgan: dastlab alohida holatlarda, lekin Yaponiya davlatining mintaqada kuchayishi bilan, tobora koʻproq qayd etilgan.

Xitoyning birinchi imperatori Sin Shixuandi Yaponiyaga abadiy hayot eliksirini qidirish uchun bir necha yuz kishini yuborgani maʼlum. III asrda xitoylik sayohatchilar Yaponiya aholisiga Chjango davrida Vu davlatining (hozirgi XXR Szyansu va Chjeszyan provinsiyalarida joylashgan) van (hukmdor)i boʻlgan Vu Tayboning avlodlari ekanliklarini xabar qilishgan. Ular Vu urf-odatlari, jumladan, tish tortish, tatuirovka qilish, chaqaloqlarni orqalarida koʻtarish misollarini yozib olganlar. Oʻsha davrdagi boshqa yozuvlar shuni koʻrsatadiki, yaponlar allaqachon tan olingan odatlarga ega boʻlganlar. Bunga ibodat paytida qarsak chalish, yogʻoch likopchalarda ovqatlanish va xom baliq isteʼmol qilish kiradi (shuningdek, Jiangsu va Zhejiang anʼanasi). Kofun davri anʼanalari yozuvlarda qadimiy loy tepalik qabrlar sifatida aks ettirilgan.

Vey sulolasi tomonidan „Va xalqi afsonasi“ da eslatib oʻtilgan birinchi yaponiyalik Ximiko — ayol shaman, Yamatay deb nomlangan yuzta davlatning hukmdori hisoblangan. Zamonaviy tilshunos tarixchilar Yamatay aslida Yamato deb talaffuz qilinganligini daʼvo qiladilar.

### Xitoy boshqaruv modelining Yaponiya madaniyatiga kiritilishi 600-900 yillar
Suy va Tan sulolalari davrida Yaponiya Shimoliy- Sharqiy Osiyoda mustaqil davlat sifatida oʻz poydevorini qoʻyish uchun Xitoydagi imperator elchixonalariga koʻp sonli talabalarini yuborgan. Tan sulolasi va Yaponiya bilan yaqin ittifoqchilik aloqalariga ega boʻlgan Silla davlati ittifoqi hujumi ostida Koreya konfederativ qirolligi Baekje qulaganidan soʻng, Yaponiya mintaqadagi oʻz mavqeini mustahkamlashga harakat qilgan, chunki Koreya yarim orolidagi vaziyat Yaponiyani xalqaro munosabatlarining muvaffaqiyatli rivojlanishiga toʻsqinlik qilardi.

Xitoydan Baekje orqali Yaponiyaga borgan muhim elementlar buddizm taʼlimotlari, Xitoy anʼanalari va madaniyati, byurokratiya, arxitektura va shaharsozlik edi. Yapon kimonolari Tan sulolasi kiyimlariga juda oʻxshash boʻlgan va koʻpchilik olimlarning fikricha, yaponiyaliklar Tan sulolasi imperator oilasi singari kiyim-kechak kiyishni boshlaganlar. Yaponiya poytaxti Kioto, Xitoyning poytaxti Changʻan shahrida boʻlgani kabi, Feng Shui qoidalariga muvofiq ishlab chiqilgan. Xeyan davrida buddizm sintoizm bilan birga asosiy dinga aylandi.

X asrda Xitoy hukumati tuzilmasi jiddiy oʻzgarishlarga uchradi.

### Xitoy-Yaponiya jangi haqida birinchi manba
663-yilda Pekkang daryosidagi jang boʻlib oʻtgan — bu Xitoy-Yaponiya munosabatlari tarixidagi birinchi qurolli toʻqnashuv hisoblanadi. Bu jang bir tomonda Xitoyning Tan imperiyasi va Koreyaning Silla davlati ittifoqchi kuchlari, ikkinchi tomondan esa Yaponiyaning Yamato davlati koalitsiya kuchlari va Koreyaning sobiq Baekje davlati koʻngillilari oʻrtasida boʻlgan. Jang Koreya yarim orolida Uch Qirollik davrining tugashini va Baekje davlatining qulashini belgiladi.

Jang Koreya yarim orolining uchta qirolligidan biri boʻlgan Silla davlati bilan bogʻliq boʻlib, Silla shu tariqa mintaqada oʻz hukmronligini oʻrnatishga harakat qilgan. Bu davrda uchta Koreya qirolligi orasida eng kattasi boʻlgan Koguryo Baekjening ittifoqchisi edi. Yamato davlati (Yaponiya) Yaponiyaning sharqiy va shimolida Aynlarga qarshi harbiy yurishni boshqargan tajribali general Abe no Hirafu boshchiligidagi 30 000 askarini yuborib, Baekcheni qoʻllab-quvvatladi. Sillaning harbiy harakatlari Baekjeni bosib olishga qaratilgan edi. Natijada, bir tomonda Tan va Silla, ikkinchi tomonda Baekje va Yamato ittifoqlari oʻrtasida jang mojarolari kelib chiqqan.

Bu jang Yamato uchun katta magʻlubiyat boʻldi. Silla va Tan imperiyasining ittifoqchi kuchlari floti tomonidan 300 ga yaqin Yamato kemalari yoʻq qilingan. Shunday qilib, dengizdagi magʻlubiyat tufayli Yamato Baekjeni qoʻllab-quvvatlay olmadi, bu tez orada oʻsha yili Baekji davlatini qulashiga olib keldi.

Baekjeni magʻlubiyatga uchratgandan soʻng, Silla va Tan imperiyasi oʻz kuchlarini 668-yilda qulagan kuchli raqib Koguryoga qarshi jamladi. Silla Baekjening raqibi va Yamatoga qarshi dushmanlik kayfiyatida boʻlgan, chunki Yamato tomonidan Baekjeni qoʻllab-quvvatlash siyosati Silla birlashgandan keyin ham davom etgan (taxminan 670- va 730-yillar oraligʻida tanaffus bilan). Yamato bir muncha vaqt yakkalanib qoldi, bu esa uni Osiyo materigi bilan aloqa oʻrnatish uchun dushman Sillani chetlab oʻtib, yanada ishonchli va xavfsiz yoʻl izlashga majbur qilgan.

### 1950-yillar
1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) eʼlon qilinganidan soʻng, Yaponiya bilan aloqalar koʻplab faoliyat sohalaridagi dushmanlikdan iliq va yaqin munosabatlarga oʻtdi. Garchi Yaponiya Ikkinchi jahon urushida magʻlub boʻlgan va armiyasini tarqatib yuborgan boʻlsa-da, XXR hali ham Yaponiya hududida AQSh harbiy kuchlari mavjudligi sababli uni potensial tahdid sifatida koʻrgan. XXRning xitoy-yapon munosabatlarida tashvishlanishining sabablaridan biri Yaponiyaning mumkin boʻlgan remilitarizatsiyasi edi. Boshqa tomondan, Yaponiya XXRning oʻsib borayotgan iqtisodiyoti va harbiy qudrati haqida tashvishda edi.

Doʻstlik, ittifoqchilik va oʻzaro yordam toʻgʻrisidagi Xitoy-Sovet shartnomasida tomonlar bir-birini Yaponiya va uning ittifoqchilari hujumidan himoya qilish shartini kelishib olgan. Shubhasiz, XXR Koreya urushida foydalanilgan Amerika harbiy bazalari Yaponiya hududida joylashganligidan xavotirda edi. 1951-yilda AQSh-Yaponiya oʻzaro hamkorlik va xavfsizlik kafolatlari toʻgʻrisidagi shartnoma imzolandi, bu Xitoy va Yaponiya oʻrtasidagi munosabatlarni yanada murakkablashtirdi. Tinchlik shartnomasi tuzilgandan keyin Yaponiya Xitoy bilan munosabatlarini yanada yomonlashdi.

Yaponiya, aksariyat Gʻarb davlatlari kabi, Taypeydagi Xitoy hukumatini yagona qonuniy deb tan oldi. Dastlab ikki davlat munosabatlarda siyosiy kelishmovchiliklarga yoʻl qoʻymagan va bir-biri bilan norasmiy munosabatlarni davom ettirgan. 1950-yillarning oʻrtalarida Xitoy va Yaponiya oʻrtasida madaniy, ishchi va ishbilarmon delegatsiyalar soni ortib bordi.

Garchi bularning barchasi ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlarni murakkablashtirgan boʻlsa-da, XXR Yaponiya bilan aloqalarni notijorat tashkilotlar (NPO) orqali, asosan, Xitoy Xalq Tashqi Ishlar Instituti (CNII) orqali davom ettirdi. CNII barcha partiyalarning yapon siyosatchilarini qabul qilgan boʻlardi, ammo Yaponiyaning chap qanot partiyalari XXR tashabbuslariga koʻproq qiziqish bildirishgan. 1952-yilda Xalqaro savdoni rivojlantirish boʻyicha Xitoy komissiyasi (CMPMT) Yapon parlamenti aʼzolari tomonidan imzolangan savdo shartnomasini qabul qildi. *Liao Chengzhi* — Xitoy Xalq Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi direktorining oʻrinbosari boshqa koʻplab kelishuvlarni ham tayyorlagan. Masalan: Yaponiya Qizil Xoch jamiyati bilan „Yaponiyalik harbiy jinoyatchilarni vataniga qaytarish toʻgʻrisida“ (1954) va Yaponiya-Xitoy baliqchilik uyushmasining „Baliq ovlash shartnomasi“ (1955). Garchi oʻsha paytda ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar asosan norasmiy boʻlsa-da, bu kelishuvlar bir-birini yanada yaxlit muhitga olib kelishda muhim ahamiyatga ega edi.

## 1970—2000-yillar: Yaponiyaning XXRga yordami
1972-yil — Yaponiya va Xitoy oʻrtasidagi munosabatlarni normallashtirish boʻyicha muzokaralar olib borilgan. Mao Szedun Yaponiya Xitoyga tovon toʻlashdan bosh tortgan, keyinchalik Den Syaopin bu qarorni katta xato deb atadi. 1978-yilda Xitoy-Yaponiya tinchlik va doʻstlik shartnomasi imzolandi. 1978-yil oktyabr oyida Den Syaopin Tokioga tashrifi chogʻida sobiq tajovuzkor davlatdan tovon puli talab qildi. Yaponiya Xitoyga besh yillik yordam rejalari asosida past foizli kreditlar va grantlar bilan „rivojlanish boʻyicha rasmiy yordam“ koʻrsatishni boshladi. Birinchi paket 1979—1983-yillarni qamrab oldi va taxminan 1,4 milliard dollarni tashkil etdi, ikkinchi dastur 1984—1989-yillarga moʻljallangan. hajmi 2,1 mlrd. 1982-yilda yapon maktab darsliklarida Xitoy-Yaponiya urushining noxolis, adekvat boʻlmagan (Xitoy nuqtai nazaridan) taqdimoti bilan bogʻliq janjal boshlandi. Janjalni bartaraf etish uchun Bosh vazir Dz. Sudzuki zudlik bilan Xitoy poytaxtiga tashrif buyurishga majbur boʻldi va u yerda darsliklar mazmunini oʻzgartirishga, shuningdek, Xitoy infratuzilmasini rivojlantirish uchun yangi moliyaviy yordam ajratishga vaʼda berdi. 1995-yilda Xitoyning Lop Nor koʻli yaqinidagi yadroviy sinovidan soʻng, Tokio Xitoyga 92 million dollar miqdorida grantlar toʻlashni toʻxtatdi. 1996-yilgi Xitoy sinovlari hech qanday sanksiyaga olib kelmadi. 2000-yillarda Yaponiya kreditlari deyarli toʻxtatildi: masalan, 2010-yilda Xitoy atigi 56 million dollar olgan. 1979—2008-yillarda Yaponiya hukumatlari Pekinga 45 milliard dollarga yaqin mablagʻ oʻtkazdi (jumladan, 40,5 milliard dollar uzoq muddatli kreditlar va 4,5 milliard dollar grantlar). Yaponiya hukumati hisobidan texnik hamkorlik orqali oʻqigan chet ellik talabalar va stajyorlarning oʻrtacha 60 % dan ortigʻini xitoylik yoshlar tashkil etadi.

### Zamonaviylik
2012-yilda Xitoy-Yaponiya munosabatlari Senkaku orollari (xitoycha nomi — Diaoyuy) boʻyicha kelishmovchilik tufayli keskinlashgan.

## Filateliyada
1978-yilda XXRda oʻsha paytda imzolangan Xitoy-Yaponiya tinchlik va doʻstlik shartnomasiga bagʻishlangan ikkita pochta markasi chiqarildi.

## Oʻzaro tashriflar

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Yaponiya-Xitoy munosabatlari: holati, muammolari va tendentsiyalari (20-asr oxiri — 21-asr boshlari) / A. V. Semin; rus akad. Fanlar, Uzoq Sharq instituti. — Moskva : Rossiya Fanlar akademiyasining Uzoq Sharq instituti, 2008. — 280 p. — ISBN 978-5-8382-0
* *Laptev S.* *DA.* Qadim zamonlardan VI asrgacha Xitoy-Yaponiya munosabatlari. n. e. Arxivnaya kopiya : dissertatsiya … tarix fanlari nomzodi : 07.00.00. — Moskva, 1998. — 262 p.
* *Branimir Vidmarovich.* 2001—2009-yillardagi Xitoy-Yaponiya munosabatlaridagi siyosiy-tarixiy muammolar va qarama-qarshiliklar. Arxivnaya kopiya : dissertatsiya … tarix fanlari nomzodi : 07.00.15 / Branimir Vidmarovich; [Himoya joyi: Mosk. davlat Xalqaro instituti munosabatlar]. — Moskva, 2011. — 222 p.
* *Kuba I.* *DA.* Yaponiya-Xitoy munosabatlaridagi Koreya omili : 19-asr oxiri — 21-asr boshlari Arxivnaya kopiya -da : dissertatsiya … tarix fanlari nomzodi : 07.00.03 / Kubyas Ilya Valerievich; [Himoya joyi: Dal instituti. Sharqiy RAS]. — Moskva, 2007. — 164 p.
* Xalqaro munosabatlar tarixi: „Xalqaro munosabatlar“ va „Xorijiy mintaqashunoslik“ taʼlim yoʻnalishlari (mutaxassisliklari) boʻyicha tahsil olayotgan universitet talabalari uchun darslik. : 3 jildda / [A. V. Revyakin, N. Yu. Vasilyeva]; ostida. ed. A. V. Torkunov, M. M. Narinskiy ; Moskva davlati. Rossiya Tashqi ishlar vazirligining Xalqaro munosabatlar instituti (Universitet). — Moskva : Aspect Press, 2012.

## Havolalar

* Yaponiya Tashqi ishlar vazirligi Arxivnaya kopiya
* Tarixdan iz qoldirgan: Nankindagi zoʻrlash Arxivnaya kopiya, BBC News
* ODA Xitoyda behuda koʻrinadi | Japan Times Onlayn
* Shiokava ODAni Xitoyga ahmoqlik deb ataydi | Japan Times Onlayn
* Yaponiya va Xitoy gaz konlari boʻyicha kelishuvga erishdilar | Japan Times Onlayn
* asahi.com: Yaponiya-Xitoy savdo mojarosini hal qilish juda muhim Arxivnaya kopiya -da arxivlangan
* Yaponiyaning Xitoy bilan aloqalari Arxivnaya kopiya
* Xitoy Xalq Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi: Yaponiya Arxivnaya kopiya
* Yaponiya Tashqi ishlar vazirligi: Yaponiya-Xitoy munosabatlari Arxivnaya kopiya
* Rossiyaning Xitoydagi elchixonasi: Rossiya va Xitoy
* AQSh Davlat departamenti: Xitoy Arxivnaya kopiya
* „Xitoy va Yaponiya: Raqib gigantlar“ Arxivnaya kopiya BBC-da arxivlangan, 2008-yil may. Xitoy-Yaponiya munosabatlariga umumiy nuqtai nazar, jumladan, tarixiy asos va dolzarb asosiy masalalar