Turkiya yahudiylari tarixi

**Turkiya yahudiylar tarixi** ( yoki ; ; () hozirgi Turkiyada yahudiylar yashagan 2400 yilni qamrab oladi.

Onadoʻlida milodning boshidan beri yahudiy jamoalari mavjud. Usmonlilar davridan oldin Onadoʻlidagi yahudiylar asosan yunon tilida soʻzlashuvchi romanyotlardan iborat bir nechta tarqoq qaraim jamoalari mavjud edi.  asr oxiri va  asr boshlarida Alhambra farmoni bilan Ispaniya, Portugaliya va Janubiy Italiyadan quvilgan koʻplab sefardlar Usmonli imperiyasi boʻylab, shu jumladan hozirgi Turkiya tarkibiga kiruvchi hududlarda boshpana topadilar. Bu oqim Usmonli yahudiylarining oʻziga xos ustuvorligini shakllantirishda hal qiluvchi rol oʻynagan.

 asrning oxiriga kelib, Usmonli imperiyasidagi yahudiylar Polsha va Ukraina (75 000) dagi yahudiylarga nisbatan ikki baravar (150,000) koʻp boʻlgan (dunyodagi eng katta yahudiy jamoasi boʻlgan). Turkiyadagi yahudiy jamoasi yirik, xilma-xil va faol boʻlib, Birinchi jahon urushigacha Usmonli yahudiylarining asosini tashkil etgan. Birinchi jahon urushidan keyin jamoa faoliyati keskin susayib ketdi. Jamoaning koʻpchilik qismi Isroil, Fransiya va Amerikaga koʻchib ketgan. Isroildagi turk yahudiylari sefardlar jamoasining yetakchilariga aylanganlar.

Bugungi kunda yahudiylarning aksariyati Istanbulda, qolganlari Izmirda hali ham kamtarona hayot kechiradi. Ammo aksariyat Turkiya yahudiylari Isroilda yashaydi. Yahudiylar Turkiyada arman, yunon va bolgarlar bilan birga rasman tan olingan toʻrtta etnik ozchilikdan biridir.

## Tarixi
### Rim va Vizantiya boshqaruvi davri

Ibroniycha Injilda yozilishicha, Nuh kemasi Sharqiy Onadoʻlidagi Ararat togʻining choʻqqisiga tushgan (Turkiya, Armaniston va Eronning hozirgi chegaralaridagi Armaniston togʻligi).

Milodiy  asrda yahudiy tarixchisi Iosif miloddan avvalgi  asr oxirida Lidiya va Frigiyada yahudiy diasporalari yashaganligini tasdiqlovchi qaydlarni keltirib oʻtadi, bu jamoa Salavkiy Antiox III tomonidan 2000 oilani koʻchirish orqali tashkil etilgan. Iosif Onadoʻlidagi koʻplab shaharlarning kelib chiqishi yahudiylarga bogʻliqligini qayd etadi, ammo ushbu parchalar uchun foydalanilgan manbalarining aksariyati anʼanaviy boʻlgan. Sardis va boshqa markazlardagi yahudiylar Rim Respublikasining soʻnggi davrlarida fuqarolik imtiyozlarini qoʻlga kiritadilar.

Yangi Ahdda Onadoʻlidagi yahudiylar haqida: Havoriy hujjatlarining 14:1 qismida Iconium (hozirgi Konya) va 19:1 qismida esa Efesda hamda Havoriy Pavelning efesliklarga yoʻllagan maktubida sinagoga mavjud ekanligi koʻp eslatib oʻtilgan. Galatiyaliklarga yoʻllangan maktub ham bir vaqtlar yahudiylar yashaydigan Galatiyaga qaratilgan.

Ashyoviy dalillarga koʻra, miloddan avvalgi  asrdan beri Onadoʻlida, ayniqsa Sardis shahrida yahudiylar jamoasi yashagan. Rim va Vizantiya imperiyalarining Anadolu yerlarida nisbatan yaxshi integratsiyalashgan va maʼlum huquqiy immunitetlarga ega yunon tilida soʻzlashuvchi yahudiy jamoalari boʻlgan.

Yahudiylarining soniga baʼzi Vizantiya imperatorlarining Onadoʻli yahudiylarini nasroniylikka majburlab oʻtkazishga urinishlari katta taʼsir koʻrsatmagan, chunki bunday urinishlardan juda kam muvaffaqiyatga erishilgan. Vizantiya hukmronligi ostida Kichik Osiyodagi yahudiylar ahvolining aniq holati hali ham tarixchilar tomonidan oʻrganilmoqda. Vizantiya aholisi va hokimiyat vakillari tomonidan baʼzan dushmanlik munosabatlari kuzatilganligi haqida ayrim maʼlumotlar mavjud. Ammo oʻsha davrda Gʻarbiy Yevropadagi kabi (pogromlar, yoqish, ommaviy surgunlar va h.k.) keng tarqalgan tizimli taʼqib Vizantiyada boʻlmaganligi taxmin qilinadi.

Yahudiylar Onadoʻliga miloddan avvalgi oltinchi asrdan miloddan avvalgi 133-yilgacha boʻlgan davr mmobaynida rimliklar bilan bir paytda kelgan. Ular romanyotlar boʻlib, birinchi marta Frigiya va Lidiyaga joylashganlar. 2020-yil Side shahrida  asrga oid sinagoga topilgan.

### Usmonli davri

Usmoniylar hukmronligi bilan bogʻliq birinchi sinagoga 1324-yil Usmoniylar boshqaruviga oʻtgan Bursadagi „Ets ha-Xayim“ () dir. Bursadagi yahudiylar taxminan 140 kishigacha qisqargan boʻlsa-da, sinagogadan hali ham foydalanilmoqda.

Usmoniylar imperiyasida yahudiylarning mavqei koʻpincha sultonning injiqliklariga bogʻliq edi. Masalan, Murod III barcha musulmon boʻlmaganlar „kamtar va gʻarib“ boʻlishi kerakligini, „masjidlar yoki baland binolar yaqinida yashamasliklari“ va qullarga ega boʻlmasliklari kerakligini buyurgan boʻlsa-da, boshqa sultonlar bagʻrikengroq boʻlganlar.

Turklar hukmronligi ostidagi yahudiylar tarixidagi birinchi yirik voqea imperiya Konstantinopol ustidan nazoratni qoʻlga kiritgandan soʻng sodir boʻlgan. Fotih Mehmed Konstantinopolni zabt etgach, shahar tartibsiz ekaniga guvoh boʻlgan. Koʻplab qamallar, 1204-yilda salibchilarning vayronkor talon-taroji va 1347-yilda Qora oʻlat tarqalishi shaharning avvalgi holatiga putur yetkazgan. Mehmed shaharni yangi poytaxti boʻlishini xohlaganligi sababli, uni qayta qurishga qaror qilgan.

Konstantinopolni qayta tiklash uchun imperiyasining barcha hududlaridan musulmonlar, nasroniylar va yahudiylarni yangi poytaxtga koʻchirishni buyuradi. Bir necha oy ichida Bolqon va Onadoʻlidan kelgan imperiya romanyotlarning aksariyati Konstantinopolda toʻplangan, ular shahar aholisining 10 foizini tashkil qilgan. Shu bilan birga, majburiy koʻchirish, yahudiylarga qarshi chora sifatida moʻljallanmagan boʻlsa-da, yahudiylar tomonidan „quvilish“ sifatida qabul qilinadi. Ushbu talqinga qaramay, romanyotlar bir necha oʻn yillar davomida imperiyadagi eng nufuzli jamoa boʻlgan. Sefard muhojirlarining koʻchib kelishi bilan ushbu mavqedan asta-sekin mahrum boʻlgan.

Romanyotlar soni 1421—1453-yillarda Usmonli imperiyasiga koʻchib kelgan ashkenazilarning kichik guruhlari tufayli ortadi. Bu muhojirlar orasida kelib chiqishi fransuz ( *[[sarfati]]* yahudiy tilida fransuz degan maʼnoni anglatadi), Germaniyada tugʻilgan yahudiy ravvini Ishoq Sarfati ham bor edi. Edirne shahrining bosh ravvini boʻladi va Yevropa yahudiylarini Usmonli imperiyasiga koʻchib kelishga daʼvat etgan maktub yozadi. Ushbu maktubida: „Turkiya – hech narsadan kam boʻlmagan yurt“, deya taʼkidlab, shuningdek: „Musulmonlar hukmronligi ostida yashash nasroniylar qoʻl ostida yashashdan yaxshiroq emasmi?“ degan savolni oʻrtaga qoʻygan.

Yahudiylarning Onadoʻli eyolati va Usmonli imperiyasiga yoʻnalgan eng yirik oqimi Fotih Mehmedning vorisi Boyazid II (1481—1512) hukmronligi davrida yuz bergan. Bu jarayon Ispaniya, Portugaliya, Neapol va Sitsiliya qirolliklaridan yahudiylarning quvgʻin qilinishi ortidan sodir boʻlgan. Sulton rasmiy taklifnoma eʼlon qiladi va quvgʻinlar imperiyaga juda katta nufuslarda kela boshlagan. 1492-yilda 40 mingdan ortiq ispan yahudiylari Ispaniya inkvizitsiyasidan qochib chiqishi muhim burilish nuqtasi boʻldi. Oʻsha paytda Konstantinopol aholisi Salib yurishlari davridagi qamal va Qora oʻlat oqibatida atigi 70 ming kishi boʻlgan, yahudiylarning koʻchib kelishi esa shahar aholisini qayta koʻpaytirishda muhim ahamiyat kasb etgan. Ushbu yahudiy jamoasi asosan Konstantinopol hamda Saloniki shaharlarida joylashganlar.

Yahudiylar Usmonli imperiyasida turli ehtiyojlarni qondirdilar: musulmon turklar, asosan, savdo-tijorat faoliyatiga unchalik qiziqish bildirmagan va shu bois tijoriy mashgʻulotlarni diniy ozchilik vakillariga topshirgan edilar. Shuningdek, usmonlilar yaqinda zabt etilgan hududlardan boʻlgan nasroniy fuqarolarga ishonchsizlik bilan qaraganlari sababli, bu holat tatbiq etilmaydigan yahudiy fuqarolarni afzal koʻrish tabiiy hisoblangan.

Sefardlarga imperiyaning eng boy shaharlarida joylashishga ruxsat beriladi. Ayniqsa Rumeliya (Yevropadagi viloyatlar – Konstantinopol, Sarayevo, Saloniki, Adrianopol va Nikopolis kabi shaharlar), Gʻarbiy va Shimoliy Onadoʻli (Bursa, Aydin, Tokat, Tire, Manisa va Amasya) hududlari muhim oʻrin tutgan. Shuningdek, Oʻrta yer dengizi boʻyi mintaqalarida ham (Quddus, Safed, Damashq va Misr) sefardlar istiqomat qilganlar. Izmir shahriga esa ispan yahudiylari keyinroq, yaʼni keyingi davrlarda joylasha boshlagan.

Quddusdagi yahudiylar 1488-yilda 70 oiladan  asr boshlariga kelib 1500 oilagacha koʻpaygan. Safeddagi yahudiylar soni esa 300 oiladan 2000 oilagacha oshib, ahamiyati jihatidan deyarli Quddusdan ham ustun boʻlib boradi. Damashqda 500 oiladan iborat sefard jamoasi yashagan. Konstantinopolda esa 44 ta sinagoga, 30 ming yahudiy jamoasi yashagan. Boyazid yahudiylarga Oltin Muguz boʻylarida istiqomat qilishga ruxsat beradi. Misr eyaleti, ayniqsa Qohira shahri, koʻplab surgun qilinganlarni qabul qilgan va ular tez orada mustaʼarabiy yahudiylar sonidan ham oshib ketgan. Asta-sekin sefardlarning asosiy markazi Saloniki shahriga aylanadi; bu yerda Ispaniya yahudiylari tez orada boshqa millatlarga mansub dindoshlaridan, hatto maʼlum bir davrda shahar mahalliy aholisi sonidan ham ortib ketadi.

Usmoniylar imperiyasida yahudiylarning mavqei koʻpincha boʻrttirib koʻrsatilgan boʻlsa-da, ularga bagʻrikenglik koʻrsatilganini inkor etib boʻlmaydi. Millet tizimida ular boshqa milletlar bilan bir qatorda din asosida jamoa sifatida tashkil etilgan (masalan Sharqiy Pravoslav cherkovi, Arman Apostol cherkovi milleti va boshqalar). Millet doirasida ular sezilarli darajada maʼmuriy avtonomiyaga ega boʻlganlar va Hahambashi (bosh ravvin) tomonidan taqdim etilgan. Gʻarbiy xristian mamlakatlarida keng tarqalgan kasblarga oʻxshash, yahudiylar shugʻullanishi mumkin boʻlgan kasblarda hech qanday cheklovlar yoʻq edi. Yahudiylar yashashi yoki ishlashi mumkin boʻlgan hududlarda cheklovlar mavjud edi, ammo bunday cheklovlar boshqa dinlarning Usmonli fuqarolariga ham qoʻyilgan.

Barcha musulmon boʻlmaganlar singari, yahudiylar ham hiroj – „jon soligʻi“ toʻlashlari kerak edi va kiyim-kechak, ot minish, armiya xizmati va boshqa cheklovlarga duch kelishdi, ammo vaqti-vaqti bilan ulardan voz kechilishi yoki chetlab oʻtilishi mumkin boʻlgan. Usmonlilar saroyi va maʼmuriyatida yuqori lavozimlarga erishgan yahudiylar orasida Fotih Mehmedning moliya vaziri (daftardor) Hekim Yakup Posho, uning portugaliyalik shifokori Muso Hamon, Murod II ning shifokori Isʼhoq posho va Misrdagi tanga zarbxonasi ustasi Abraham de Kastro bor.

Usmonli imperiyasining klassik davrida (1300—1600) yahudiylar imperiyadagi boshqa koʻplab jamoalar bilan bir qatorda muayyan darajadagi farovonlikdan bahramand boʻlganlar. Ular boshqa Usmonli fuqarolari bilan solishtirilganda, savdo-sotiq va tijoratda, shuningdek diplomatiya va boshqa yuqori lavozimlarda yetakchi mavqega ega edilar. Xususan,  asrda yahudiylar millet tizimi doirasida eng nufuzli guruhga aylangan. Yahudiylar taʼsirining eng yuqori choʻqqisi sifatida Yusuf Nassiyning Naxos sanjakbeyi (odatda faqat musulmonlarga beriladigan hokimlik martabasi) etib tayinlanishini koʻrsatish mumkin. Shuningdek,  asrning birinchi yarmida yahudiylar soliq ijaralarini qoʻlga kiritishda ham ajralib turgan. Heim Gerber bu holatni shunday taʼriflaydi: „Mening taassurotim shuki, hech qanday bosim boʻlmagan, faqat natija va samaradorlikgina muhim hisoblangan.“

Yahudiylar bilan turklar oʻrtasidagi ziddiyatlar arab hududlariga nisbatan ancha kam uchragan. Bunga ayrim misollarni keltirish mumkin. Masalan, Murod IV hukmronligi davrida (1623—1640) Quddus yahudiylari viloyat hokimidan ushbu shahar boshqaruvini sotib olgan bir arab tomonidan taʼqibga uchragan. Mehmed IV davrida (1649—1687) esa 1660-yilda Safed shahri vayron qilingan
.

Yahudiylar jamoasi ichida etnik va madaniy tafovutlarning mavjudligi ham muayyan muammolarni keltirib chiqargan. Ular Usmonli imperiyasiga turli hududlardan koʻchib kelib, oʻzlariga xos urf-odatlar va qarashlarni saqlab qolganlar hamda shu asosda alohida diniy jamoalar (kongregatsiyalar) tashkil etganlar.

Yahudiylar tarixidagi yana bir jiddiy voqea Shabbatoy Sevining oʻzini Masih deb eʼlon qilishi bilan bogʻliq boʻlgan. Oxir-oqibat Sevi Usmonli hokimiyati tomonidan qoʻlga olinib, oʻlim jazosi yoki islomni qabul qilish oʻrtasida tanlov qilishga majbur etilgan va u ikkinchi yoʻlni tanlagan. Izdoshlari ham keyinchalik islomni qabul qilgan boʻlib, ularning avlodlari hozirgi kunda shabbbatoychilardir.
– asrlarda Turkiyadagi yahudiylarning taʼsir va qudrati susayib borish jarayoni kechgan. Ular savdo sohasidagi nufuzli mavqelarini, asosan, gʻarb bilan diniy va madaniy aloqalari hamda savdo diasporasidan samarali foydalana olgan yunonlarga boy berganlar. Biroq bundan istisno holat ham mavjud boʻlgan. Daniel de Fonseca saroyning bosh tabibi boʻlib, muayyan siyosiy rol ham oʻynagan. Volter uni tilga olib, yuqori baholagan va hurmat qilgan tanishi sifatida eslaydi. Fonseca, shuningdek, Shvetsiya qiroli Karl XII bilan olib borilgan muzokaralarda ham ishtirok etgan.

Usmonli yahudiylari yahudiylarning Usmonli imperiyasidagi oʻrni masalasida sodiq usmonlichilikdan tortib sionizmga qadar turli qarashlarga ega boʻlganlar. Masalan, Emmanuel Carasso „Yosh turklar“ harakatining asoschilaridan biri boʻlib, u imperiyadagi yahudiylar, avvalo, turk boʻlishi, faqat undan keyin yahudiy boʻlishi kerak, deb hisoblagan.

Avval taʼkidlanganidek, Usmonli imperiyasidagi yahudiylarning aksari Rumeliyada yashagan. Biroq imperiya tanazzulga yuz tutishi bilan ushbu hududlardagi yahudiylar nasroniylar hukmronligi ostida qolib ketadilar. Masalan, Bosniya yahudiylari 1878-yilda mintaqaning bosib olinishi ortidan Avstriya–Vengriya hukmronligi ostiga oʻtgan. Yunoniston, Bolgariya va Serbiyaning mustaqillikka erishishi esa Usmonli imperiyasi hududlari doirasidagi yahudiylar sonining yanada qisqarishiga olib keladi.

### Respublikaning ilk yillarida

 asr boshlariga kelib Usmonli imperiyasidagi yahudiylar soni qariyb 200 ming kishiga yetgan edi. Biroq 1829—1913-yillar oraligʻida yangi tashkil topgan nasroniy Bolqon davlatlariga berilgan hududlar yoʻqotilishi bu koʻrsatkichning sezilarli darajada kamayishiga olib kelgan.

Biroq  asr davomida Turkiyada kechgan murakkab tarixiy jarayonlar hamda 1923-yildan keyin sobiq Usmonli imperiyasini dunyoviy milliy davlatga aylantirish jarayoni qolgan barcha ozchiliklar, jumladan yahudiylar soniga ham salbiy taʼsir koʻrsatadi.

1933-yildan soʻng natsistlar Germaniyasida oriy boʻlmagan irqqa mansub amaldorlarni majburiy nafaqaga chiqarishni nazarda tutuvchi yangi qonun kuchga kiradi. Natijada Germaniyadagi barcha yahudiy olimlar ishdan boʻshatilgan. Ishsiz qolgan olimlar Albert Einstein boshchiligida Shveysariyada birlashma tuzganlar. Ushbu birlashmaning bosh kotibi professor Shvarz Turkiya Taʼlim vaziri bilan uchrashib, ayniqsa Istanbul universitetida 34 yahudiy olimni ish bilan taʼminlash masalasini muhokama qilgan.

1933-yilda Turkiya 1000 nafardan ortiq yahudiylarni (aksariyati ziyolilar va olimlar) Istanbulga qabul qiladi va bu holat akademik hayot rivojiga sezilarli hissa qoʻshadi. Ular yangi tashkil etilgan Istanbul universitetini qayta tuzib, Yevropa uslubidagi akademik standartlar, ilmiy tadqiqot metodlari va pedagogik amaliyotlarni joriy etadilar. Ushbu muhojirlar turk akademiklari, shifokorlari, huquqshunoslari va muhandislarining yangi avlodini tayyorlab, taʼlim sifati hamda kasbiy malaka darajasini keskin oshirdilar. Aniq fanlar bilan cheklanib qolmay, ular madaniy hayotga ham taʼsir koʻrsatib, sanʼat, meʼmorchilik va musiqa taʼlimini modernizatsiya qilishga hissa qoʻshganlar, shuningdek, davlat boshqaruvi va ijtimoiy fanlar rivojiga taʼsir etgan xalqaro intellektual qarashlarni olib kelganlar. Surgunda boʻlgan yahudiy olimi va huquqshunosi Ernst Hirsch Turkiya hukumatiga Usmonli qonunchiligidan meros boʻlib qolgan ayrim muhim unsurlarni saqlab qolgan zamonaviy turk huquq tizimini isloh qilishda yordam berdi. U Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillar davomida ham qoʻllanilgan bir qator darsliklar muallifi boʻlgan. Bu ziyolilarning qabul qilinishi asosan gumanitar sabablarga emas, balki Turkiya hukumatining mamlakatni modernizatsiya va gʻarblashtirishga qaratilgan siyosatiga bogʻliq edi.

Biroq Sharqiy Frakiyadan yahudiylarni deportatsiya qilish rejalari va bunga bogʻliq 1934-yilda yuz bergan yahudiylarga qarshi pogromlar Turkiya yahudiylari orasida beqarorlik va xavotirni kuchaytirgan voqealardan biri boʻlgan. Pogromlar boshlanishidan avval Frakiya Umumiy inspeksiyasi bosh inspektori Ibrahim Tali Öngören yahudiylar musulmon aholi uchun iqtisodiy xavf tugʻdirayotganini roʻkach qilib, ularni mintaqadan chiqarib yuborishni taklif qilgan edi. 1934-yilda esa Turkiya hukumati Edirne va ikala boʻgʻoz hududlaridan barcha yahudiylarni chiqarib yuborgan.

1942-yilda joriy etilgan „Varlık Vergisi“ („Boylik soligʻi“) amalda faqat musulmon boʻlmagan aholiga taʼsir koʻrsatgan. Garchi u rasmiy jihatdan barcha boy turk fuqarolariga nisbatan qoʻllanilishi koʻzda tutilgan boʻlsa-da, yosh respublika boyligining katta qismini hanuz nazorat qilayotgan musulmon boʻlmagan qatlamga eng kuchli zarba beradi. „Boylik soligʻi“ Turkiyadagi musulmon boʻlmaganlar xotirasida hanuz „falokat“ sifatida eslanadi va u turkiyalik yahudiylar sonining keskin kamayishiga olib kelgan eng salbiy omillardan biri boʻlgan. Haddan tashqari yuqori soliqni toʻlay olmagan koʻplab kishilar majburiy mehnat lagerlariga yuborilgan va buning oqibatida qariyb 30 ming yahudiy mamlakatni tark etgan. Ushbu soliq Turkiyada diniy ozchiliklarning iqtisodiy qudratini zaiflashtirishga qaratilgan irqchilik ruhidagi urinish sifatida baholangan.

### Ikkinchi jahon urushi davri

Ikkinchi jahon urushi davrida Turkiya rasmiy jihatdan betaraf qolgan boʻlsa-da, natsistlar Germaniyasi bilan mustahkam diplomatik aloqalarni saqlab qolgan. Urush yillarida Turkiya xorijda yashayotgan 3 mingdan 5 minggacha yahudiyni fuqarolikdan mahrum qiladi; 2 500 nafar turkiyalik yahudiy esa Osvensim, Sobibor va boshqa qirgʻin lagerlari kabi natsistlar konslagerlariga deportatsiya qilingan. Natsistlar Germaniyasi betaraf davlatlarni oʻz yahudiy fuqarolarini qaytarib olishga undaganiga qaramay, turk diplomatlariga, hatto ular oʻzlarining Turkiya fuqaroligini isbotlay olgan taqdirda ham, yahudiylarni vataniga qaytarmaslik boʻyicha koʻrsatma berilgan. Turkiya urush davomida yahudiylarga qarshi qonunlarni joriy etgan yagona betaraf davlat boʻldi. Kamsituvchi siyosat oqibatida aziyat chekkan turkiyalik yahudiylar soni Turkiya tomonidan qutqarilganlardan koʻproq boʻlgan. Garchi Turkiya Holokost davrida yahudiylarni qutqaruvchi davlat boʻlgan degan tasavvurni ilgari surib kelgan boʻlsa-da, tarixchilar bu fikrni afsona deb hisoblaydilar. Ushbu afsona Arman genotsidini inkor etishni targʻib qilishda ham qoʻllanilgan.

1930—1940-yillarda Turkiya Yevropadan natsistlar zulmidan qochayotgan yahudiylar uchun tranzit mamlakat vazifasini bajargan.

2012-yilda Bergen-Belsen konslagerida natsistlar tomonidan halok qilingan sakkiz turkiyalik fuqaroni yodga olgan bronza epitafiyaga ega yodgorlik oʻrnatildi. Berlindagi Turkiya elchisi Hüseyin Avni Karslıoğlu ochilish marosimida maʼlum qilganidek, ikki davlat oʻrtasida erishilgan kelishuv asosida Germaniya lagerlarda saqlangan 105 turkiyalik fuqaroni ozod qilgan va ular 1945-yil aprel oyida Turkiyaga qaytgan. Shu bilan birga, natsistlar Germaniyasida Holokost paytida vafot etgan boshqa turkiyalik yahudiylar boʻyicha rasmiy maʼlumotlar mavjud emas.

Rıfat Bali fikricha, turk hukumati Struma fojiasida maʼlum darajada mas’uldir. Oʻshanda 781 yahudiy qochqin va 10 ekipaj aʼzosi halok boʻlgan, chunki Turkiya ularni kemadan tushirishga ruxsat bermagan. William Rubinstein esa bu masalani kengroq talqin qilib, Britaniyaning 1939-yilgi Oq kitobiga muvofiq Turkiyaga bosim oʻtkazganini, Struma kemasidagi yoʻlovchilarni tushirishga ruxsat berilmasligini taʼkidlaydi. Ushbu siyosat oʻshanda yahudiylarning Falastin hududiga immigratsiyasini cheklash maqsadida amalga oshirilgan.

Holokost davridagi muhim turk diplomatlari:
* Necdet Kent
* Selahattin Ülkümen
* Namık Kemal Yolga

### Turkiyadan Isroilga immigratsiya

1923-yilda Turkiya Respublikasi tashkil topgach, aliya (Falastinga koʻchish) turkiyalik yahudiylar orasida unchalik ommalashmagan. 1920-yillarda Turkiyadan Falastinga koʻchish juda kam boʻlgan.

1923—1948-yillar oraligʻida taxminan 7 300 nafar yahudiy Turkiyadan Falastin mandatiga koʻchib ketgan. 1934-yildagi Turkiyadan koʻchirish toʻgʻrisidagi qonun ortidan yuz bergan Frakiya pogromi natijasida, 1934-yilda Turkiyadan 521 nafar, 1935-yilda esa 1 445 nafar yahudiy Falastinga yoʻl olgani taxmin qilinadi. Shuni taʼkidlash kerakki, Koʻchirish qonuni voqealarning yuzaga kelishiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin, ammo milliy hokimiyat hujumchilar tarafida turmagan, voqealarga darhol aralashgan. Tartib tiklangach, voqealarga aloqador viloyat va shahar hokimlari lavozimidan ozod qilingan.

Falastinga koʻchish Yahudiy agentligi va Falastin Aliya Anoar tashkiloti tomonidan tashkil etilgan. 1942-yilda joriy etilgan „Varlık Vergisi“ (boylik soligʻi) ham Turkiyadan Falastinga emigratsiyani ragʻbatlantirishda muhim rol oʻynagan. 1943—1944-yillarda 4 000 nafar yahudiy koʻchib ketgan.

Turkiyadagi yahudiylar Isroilning tashkil etilishiga juda ijobiy munosabat bildirdilar. 1948—1951-yillarda 34 547 nafar yahudiy Isroilga koʻchib oʻtgan boʻlib, bu oʻsha davrdagi turkiyalik yahudiylarning deyarli 40 foizini tashkil etgan. 1948-yil noyabr oyida Arab davlatlarining bosimi sababli Turkiya migratsiyaga ruxsat berishni toʻxtatgani bois emigratsiya bir necha oyga toʻxtab qolgan.

1949-yilda Turkiya rasmiy ravishda Isroilni tan olib, buni amalga oshirgan birinchi musulmonlar koʻpchilikni tashkil etadigan mamlakat boʻladi. Migratsiya ruxsatlari tiklanadi va emigratsiya davom etadi: shu yili 26 000 nafar yahudiy koʻchib ketgan. Ushbu koʻchish toʻliq ixtiyoriy boʻlib, asosan iqtisodiy sabablar, yaʼni koʻpchilik emigrantlar past qatlamdan boʻlganligi bilan bogʻliq edi. Haqiqatan ham, Turkiyadan Isroilga yahudiylarning koʻchishi Turkiyadan boʻlgan ikkinchi yirik massaviy emigratsiya toʻlqinidir. Ilk toʻlqin Gretsiya va Turkiya oʻrtasidagi aholi almashinuvi edi.

1951-yildan keyin Turkiyadan Isroilga yahudiylarning emigratsiyasi sezilarli darajada sekinlashdi. 

1950-yillarning oʻrtalarida Isroilga koʻchib oʻtganlarning 10 foizi Turkiyaga qaytdi. 1951-yilda Istanbulda yangi Neve Shalom sinagogasi qurildi. Umuman olganda, Isroilda yashayotgan turkiyalik yahudiylar jamiyatga yaxshi integratsiya qilgan va boshqa isroilliklardan ajralib turmaydi. Shu bilan birga, ular oʻz turk madaniyatini saqlab qolgan va Turkiya bilan Isroil oʻrtasidagi yaqin aloqalarni qoʻllab-quvvatlaydigan faol tarafdorlar boʻlib qolgan.

### Deokratik partiya davri

1955-yil 6–7-sentyabr kechasida Istanbul pogromi boshlandi. Asosan shahardagi yunon aholiga qaratilgan boʻlsa-da, Istanbuldagi yahudiy va arman jamoalari ham maʼlum darajada nishonga olingan. Keltirilgan zarar asosan moddiy boʻlib, yunon, arman va yahudiylarga tegishli 4 000 dan ortiq doʻkon va 1 000 ta uy vayron qilingan; bu voqea butun mamlakatdagi ozchiliklarni chuqur hayratga solgan.

### asrda

2012-yilda Yahudiya Virtual Kutubxonasi maʼlumotiga koʻra, Turkiyadagi yahudiy jamoasining hozirgi hajmi taxminan 17 400 kishi boʻlgan. Ularning katta qismi, yaʼni taxminan 95 foizi, Istanbulda yashaydi; Izmirda esa taxminan 2 500 kishilik jamoa mavjud. 2023-yil Turkiya–Suriya zilzilasigacha Antakya va Iskandarunda ancha kichik jamoalar ham mavjud edi. Turkiyadagi yahudiylarning taxminan 96 foizini sefard yahudiylari tashkil etadi, qolgan qismi asosan ashkenaz yahudiylari va kelib chiqishi italyanlarga bogʻliq yahudiylardan iborat. Shuningdek, romanyotlarning kichik jamoasi va oʻzaro bogʻliq Konstantinopol qaraim jamoasi ham mavjud.

Antakya shahrida 2014-yilda 10 ta yahudiy oilasi, jami 20 kishi yashagan. Ularning koʻpchiligi mizrahi yahudiylar boʻlib, dastlab 2 500 yil avval Halabdan kelgan. Avval soni koʻp boʻlgan, ammo oilalar Istanbul, Isroil va boshqa mamlakatlarga koʻchib ketgan.

Turkiyadagi yahudiylarga hozirgi kunda ham qonuniy jihatdan bosh ravvin vakillik qiladi. Ravvin Ishak Halevaga *Rosh Bet Din* va uch nafar ravvindan iborat diniy kengash yordam beradi. Jamiyatning dunyoviy ishlarini 35 nafar fuqarolik maslahatchilari nazorat qiladi, kundalik ishlarni esa 14 kishilik ijroiya qoʻmita boshqaradi; qoʻmita raisi fuqarolik maslahatchilari orasidan saylanishi shart. Istanbul jamoasida shuningdek 16 ta sinagoga va yaxshi saqlanib, qoʻriqlanadigan qabriston mavjud.

2001-yilda Turkiya Yahudiya muzeyi 1982-yilda tashkil etilgan Quincentennial Foundation tomonidan ochilgan. Ushbu tashkilot 113 nafar turkiyalik fuqarodan, yahudiylar va musulmonlardan iborat boʻlib, sefard yahudiylarining Usmonli imperiyasiga kelganlarining 500 yilligini nishonlash maqsadida tashkil etilgan.

Turkiyadagi yahudiylar aholining tabiiy kamayishi va antisemitizmdan qoʻrqib Isroilga ommaviy koʻchish tufayli kamayib bormoqda. Turkiyalik musulmonlar bilan turmush qurish va assimilyatsiya keng tarqalgan, jamiyatdagi oʻlim darajasi tugʻilish darajasidan ikki baravar yuqori.

2022-yil holatiga koʻra, Turkiyadagi yahudiylar soni taxminan 14 500 kishini tashkil etadi.

2023-yil Turkiya–Suriya zilzilasida Antakya yahudiy jamoasi yetakchilari halok boʻlgan, Antakya sinagogasi jiddiy zarar koʻrgan va Antakya jamoasi, jami 14 kishi, evakuatsiya qilingan.

## Tillari

Turkiyadagi yahudiy jamoasi til jihatidan xilma-xil boʻlgan. Sefard yahudiylari yahudiycha-ispan tilida soʻzlashgan, fransuz tili esa jamoa ichida nufuzli til sifatida qoʻllanilgan. Turkiya Respublikasi tashkil etilgach, sefard yahudiylari toʻliq ravishda turk tiliga oʻtgan. Ashkenaz yahudiylari idish yoki fransuz tillarida soʻzlashgan va ular ham xuddi shunday turk tiliga oʻtganlar. Istanbulda shahar etnik xilma-xilligi sababli  asr oʻrtalarigacha koʻplab yahudiylar yunon yoki arman tillarida ham soʻzlashgan. Hatay viloyatidagi yahudiylar Levant arabchasida gaplashgan. Turkiya Kurdistonidagi 11 yahudiy jamoasi esa kurd tilida soʻzlashgan boʻlib, bu jamoalar hozirda mavjud emas.

1923-yilgi Lozanna shartnomasiga muvofiq, Turkiyada yahudiylar va ularning til huquqlari ozchilik sifatida rasman tan olingan. Ushbu shartnomaga koʻra, rasman tan olingan ozchiliklar (armanlar, yunonlar va yahudiylar) oʻz ona tillaridan, ayniqsa taʼlim sohasida, erkin foydalanish huquqiga ega edi. Oʻsha davrda turkiyalik yahudiylarning aksariyati uchun ona tili sefardcha (yahudiycha-ispan tili) boʻlgan. Shuningdek, Usmonli imperiyasida Alliance Israélite Universelle tomonidan boshqarilgan yahudiy maktablarining koʻpchiligida taʼlim tili oʻlaroq fransuz tili qoʻllanilgan. Biroq Turkiya hukumati Lozanna shartnomasi doirasida yahudiylarning ona tili ibroniy tili, deb hisoblagan va shu sababli faqat ibroniy tilida taʼlim berishga ruxsat bergan. Turkiya Milliy taʼlim vazirligi yahudiy jamoasining murojaatlariga qaramay, bu qarorni oʻzgartirishdan bosh tortgan. Natijada yahudiy maktablari taʼlim tilini fransuz tilidan turk tiliga oʻzgartirishga majbur boʻlgan.

## Antisemitizm

Tel-Aviv universiteti tadqiqotchilarining fikricha, OAV va kitoblardagi antisemitizm yosh, maʼlumotli turklar orasida yahudiylar va Isroilga nisbatan salbiy qarashlar shakllanishiga olib kelgan. Bundan tashqari, yahudiylarga qarshi zoʻravonlik holatlari ham qayd etilgan. 2003-yilda Istanbul shahrida bir stomatolog oʻz klinikasida antisemitik kayfiyat sabab jinoyat sodir etganini tan olgan shaxs tomonidan oʻldirilgan. 2009-yilda esa bir qator yahudiy talabalar ogʻzaki haqorat va jismoniy hujumlarga uchragan, shuningdek Turkiya Quruqlik qoʻshinlari safidagi bir yahudiy askar ham tajovuzga duch kelgan.

Istanbuldagi Neve Shalom sinagogasiga uch marta hujum uyushtirilgan. Birinchi hujum 1986-yil 6-sentyabrda sodir boʻlib, shanba (Shabbat) ibodati vaqtida arab terrorchilari 22 nafar ibodat qilayotgan yahudiylarni otib oʻldirgan va 6 kishini yaralagan. Ushbu hujum falastinlik jangari Abu Nidal bilan bogʻlangan. Sinagoga yana 2003-yil Istanbuldagi portlashlar chogʻida Bayt Isroil sinagogasi bilan birga hujumga uchrab, natijada yahudiylar va musulmonlarni oʻz ichiga olgan holda 20 kishi halok boʻlgan va 300 dan ortiq kishi jarohatlangan. Garchi mahalliy turk jangari guruhi – „Buyuk Sharq Islomiy bosqinchilar fronti“ hujumlar uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olgan boʻlsa-da, politsiya portlashlar ushbu guruh tomonidan amalga oshirilishi uchun „haddan tashqari murakkab“ boʻlganini bildirgan. Isroil hukumatidagi yuqori martabali manba esa hujumlar kamida xalqaro terroristik tashkilotlar bilan muvofiqlashtirilgan boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan.

1950-yillardan buyon Turkiyadan Isroilga aliya (koʻchish) darajasi pasayib kelgan. Antisemitizm va vaqti-vaqti bilan sodir boʻlib turgan zoʻravonlik holatlariga qaramay, yahudiylar oʻzlarini Turkiyada, umuman olganda, xavfsiz his qilganlar. 2000-yillarda antisemitizm, jumladan antisemitik hodisalar kuchayganiga qaramay, aliya darajasi pastligicha qolgan. 2008-yilda atigi 112 nafar turkiyalik yahudiy koʻchib ketgan boʻlsa, 2009-yilda bu koʻrsatkich bor-yoʻgʻi 250 nafarga yetgan. Biroq 2010-yilda Gʻazo flotiliyasi reydi ortidan Turkiyada antisemitizm kuchayib, ochiqroq tus oldi; jamoaga nisbatan iqtisodiy bosimlar ham boʻlgani xabar qilindi. Xususan, yahudiylarga tegishli bizneslarga, ayniqsa toʻqimachilik sohasidagi korxonalarga qarshi boykotlar uyushtiriladi, ilgari turkiyalik yahudiy savdogarlar bilan faol savdo qilgan isroillik sayyohlar esa Turkiyaga kelishni deyarli toʻxtatgan. Natijada Turkiyadan Isroilga koʻchib ketayotgan yahudiylar soni oshgan. Xavfsizlik bilan bogʻliq tashvishlardan tashqari, ayrim turkiyalik yahudiylar kichik jamoa doirasida yahudiy turmush oʻrtoq topish qiyinlashgani sababli ham Isroilga koʻchib ketgan. 2012-yilda Isroilga koʻchishga qiziqish bildirgan yahudiylar soni 100 foizga oshgani, koʻplab yahudiy tadbirkorlar oʻz bizneslarini Isroilga koʻchirishni rejalashtirgani va har yili yuzlab kishilar emigratsiya qilayotgani haqida xabar berilgan.

2013-yil oktabr oyida turkiyalik yahudiylarning ommaviy koʻchib ketishi boshlanganligi haqida xabarlar tarqaldi. Maʼlumotlarga koʻra, turkiyalik yahudiy oilalari oʻrtacha haftasiga bitta oila sur’ati bilan Isroilga koʻchib ketgan, shuningdek yuzlab yosh turkiyalik yahudiylar AQSh va Yevropaga ham joylashgan. 2022-yilda Turkiyadagi yahudiylar soni 14 500 kishini tashkil etgan boʻlsa, 2024-yilda bu koʻrsatkich 14 300 kishiga tushgan.

## Turkiya va Isroil

Turkiya Isroilni rasman tan olgan ilk davlatlardan biri boʻlgan. Turkiya va Isroil harbiy hamda iqtisodiy sohalarda yaqin hamkorlik qilib kelgan. Ikki davlat oʻrtasida Isroilni gaz, neft va boshqa zarur resurslar bilan taʼminlash maqsadida Turkiyadan Isroilga quvurlar tizimini qurishni koʻzda tutgan, qiymati milliardlab dollarga teng boʻlgan loyiha boʻyicha kelishuvlar imzolangan. 2003-yilda Isroilda „Arkadaş“ uyushmasi tashkil etilgan. Ushbu uyushma Yehud shahrida joylashgan turk-yahudiy madaniy markazi boʻlib, turk-yahudiy merosini asrab-avaylash va Isroil hamda Turkiya xalqlari oʻrtasida doʻstlikni rivojlantirishni maqsad qilgan („arkadaş“ turkchadan birodar degan maʼnoni anglatadi). 2004-yilda Germaniyada yahudiylar va turklar tomonidan Ülkümen–Sarfati jamiyati tashkil etilgan. Selahattin Ülkümen va Ishoq Sarfati nomi bilan atalgan ushbu jamiyat madaniyatlararo va dinlararo muloqotni rivojlantirishni, shuningdek jamoatchilikni turklar va yahudiylar oʻrtasidagi asrlar davom etgan tinch hamkorlik tarixi haqida xabardor qilishni maqsad qilgan.

## Diasporasi

Turkiyadan tashqariga boʻlgan turli migratsiyalar natijasida Yevropa, Isroil, AQSh va Kanadada turk yahudiylarining avlodlari shakllangan. Bugungi kunda ham yahudiy–turk anʼanalarini saqlab kelayotgan bir qator sinagogalar mavjud.

Sietl shahridagi Sephard Bikur Holim sinagogasi turkiyalik yahudiylar tomonidan tashkil etilgan boʻlib, u hanuzgacha Shabbat ibodatlarining ayrim qismlarida ladino tilidan foydalanadi. Ular oʻziga xos anʼanalarini asrab-avaylash maqsadida hazzan Isaak Azose tomonidan yozilgan „Zehut Yosef“ nomli siddurni yaratganlar.

Soʻnggi yillarda esa Portugaliyadan 1497-yilda quvgʻin qilingan yahudiylarning avlodlari ekanini isbotlay olgan bir necha yuz nafar turkiyalik yahudiy Portugaliyaga koʻchib oʻtib, ushbu davlat fuqaroligini qoʻlga kiritgan.

## Adabiyotlar
* 
* 
* 

## Manbalar

## Havolalar

* 
* 
* Levine, Rabbi Menachem, The History of the Jews of Turkey, Aish.com
* "Hayalet Evler: Türk-Yahudi Mimarisinden Örnekler", Beyaz Arif Akbas, Ekim 2012, YGY, 
* In particular on the history of Istanbul Jewry after the fall of the Byzantine Empire, see M. Rosen, Studies in the History of Istanbul Jewry, 1453–1923 (Diaspora, 2), Turnhout, 2015
* An-Ottoman-Odyssey-A-Rabbi-Rediscovers-Turkeys-Jews-Past-and-Present 16 August 2021 Chabad.com