Mikayil Mushfig

**Mikayil Mushfig** (toʻliq ismi: *Mikayil Abdulgadir oʻgʻli Ismayilzoda*; 1908-yil 5-iyunda, Boku tumani, Baku viloyati, Rossiya imperiyasi — 1938-yil 6-yanvarda vafot etgan, Boku, Ozarbayjon SSR, SSSR) — ozarbayjon shoiri, tarjimon va pedagog, Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasi a’zosi (1934), „Azerneshr“ ning sobiq muharriri.

Ozarbayjon she’riyatining rivojlanishida katta rol oʻynagan shoirlardan biri. U sevgi va goʻzallikni tarannum etuvchi koʻplab she’rlar muallifidir. Uning she’rlarida ijtimoiy va madaniy masalalarga ham fikr bildirilgan. U Stalin qatagʻonining qurboni boʻlgan va 1938-yilda otib oʻldirilgan. U SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining qarori bilan 1956-yil 23-mayda vafot etganidan keyin oqlangan.

Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 7-maydagi 211-sonli qarori bilan Mikayil Mushfig asarlari Ozarbayjon Respublikasida davlat mulki deb e’lon qilingan mualliflar roʻyxatiga kiritildi.

## Hayotiy
### Erta yillari

Mikayil Mirzo Abdulgadir oʼgʼli Ismayilzoda (Mikayil Mushfig) 1908-yil 5-iyunda Boku shahrida ziyolilar oilasida tugʻilgan.
Otasi Mirza Abdulgʻodir Ismoilzoda oʻz davrining taniqli ziyolisi boʻlgan. U oʻqituvchilikdan tashqari ijodiy faoliyat bilan ham shugʻullanib, she’rlar yozgan. Bolaligida ota-onasidan ayrilgan Mushfig yaqin qarindoshlar qaramogʻida katta boʻlgan. Ogʻir va baxtsiz bolaligini boshidan kechirgan shoir hayotining oʻsha yillarini eslab, shunday yozadi:

Shoir „Ona“ (1927) she’rida oʻsha yillardagi ogʻriq va onasizlik haqida shunday yozgan:

Mushfigning buvisi Gizgayit uning shoir boʻlib ulgʻayishiga yordam bergan. Buvisi aytgan ertak, maqol va bayatlar kelajakdagi shoirning boy xalq san’ati bilan tanishishida muhim rol oʻynadi.

Rus-ozarbayjon maktabida boshlangʻich ma’lumotni olgan Mushfig gumanitar fanlarga katta qiziqish koʻrsatdi va rus tilini ham puxta oʻzlashtirdi. 1920—1927-yillarda u dastlab Boku Darulmu, keyin 12-sonli oʻrta maktabda tahsil olgan va 1927—1931-yillarda Ozarbayjon Davlat Darulfu (hozirgi Boku Universiteti) ning Til va adabiyot fakultetini tamomlagan va Boku maktablarida dars bergan.

30-yillarda „Azerneshr“ da muharrir boʻlib ishlagan Uning shogirdlaridan biri Mikail Mushfigni eslaydi:

### Ijodiy faoliyat

Mushfig ijodiy olamga juda yoshligidan kelgan, hayoti va taqdirini she’riyat bilan bogʻlagan va umrining oxirigacha uni tark etmagan. U oʻzining poetik karerasini 1926-yilda „Yosh ishchi“ gazetasida chop etilgan „Bugun“ she’ri bilan boshladi va keyingi yillarda davriy nashrlarda muntazam ravishda paydo boʻldi. 1927-yildan „Maarif va Madaniyat“ va „Komsomol“ jurnallarida va „Yosh ishchi“ gazetasida nashr etilib kelinmoqda. 1930-yilda shoirning birinchi she’rlar kitobi – „Shamollar“ nashr etildi. Kitobda ellik uch she’r va muallifning ikkita tarjimasi mavjud.

1932-yilda Mushfigning „Kunning tovushlari“, „Janglar“, „Paxta“, „Burmalar orasidagi“, „She’rlar“, „Choʻpon“, „Doʻstim“, „Ertalab“ kitoblari nashr etildi. „Buzilgan qamish“, „Ozodlik dostoni“, „Jingalak odam“ kitoblari nashr etilgan. 1934-yilda u Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasiga a’zo etib saylangan.

Haqiqiy ustoz, chinakam vatanparvar Mushfig oʻz asarida bolalar uchun joy yaratdi va goʻzal asarlar yaratdi. „Shangul, Shungul, Mangul“, „Dehqon va ilon“ she’rlar ertaklari, „Janglar“, „Qoya“ she’rlari, „Geografiya“, „Maktab sharqi“, „Zahra uchun“ va boshqa she’rlar bolalar orasida shoir sevgisini uygʻotdi.

Mikail Mushfig asarida badiiy tarjimaning ham alohida oʻrni bor edi. 1930—1937-yillarda u Aleksandr Pushkinning „Loʻlilar“ (Sh. Abbosov bilan), Taras Shevchenkoning „Kobzar“ (Ahmad Javad bilan), Yegishe Charensning „She’rlari“, Samuel Marshakning „Hushsiz, hushsiz koʻrinishi“, Mirza Fatali Axundovning tarjimalarini yozgan. „A.S.Pushkin oʻlimida sharqiy she’r“ nashr etildi. Bundan tashqari, Mushfig Mixail Lermontovning Demon she’rini (Rasul Rza bilan), „Kavkaz“ (Mikayil Rafili bilan), „Shoirning oʻlimigacha“, „Yolgʻiz oq yelkan“, A. S. Pushkinning „Evgeniy Onegin“ she’rini va „Tatyana Onegenga yozgan xatini“ oʻqidi. (R. Rza bilan), „Poltava“ dan parcha, „Mahbus“ she’ri, Umar Xayyomning ruboiylaridan koʻpi, Firdovsiyning „Shohnoma“ sidan parchalar (Mirmehdi Seyidzade bilan) ajoyib tarjimon sifatida kitobxonlarning xushyoqishini qozondi.

1936-yilda Ozarbayjonda Sovet hokimiyati oʻrnatilganligining 15 yilligi munosabati bilan oʻtkazilgan tanlovda Mikayil Mushfigning „Tong“ she’ri „Etti yaxshi adabiy asar“ bilan taqdirlandi. 1937-yilda shoir oʻzining „Chaglayan“ kitobini nashr etdi, unda oʻn bir yillik faoliyati davomida shoirning eng qimmatli asarlari, jumladan „Ertalab“, „Erkinlik dostoni“, „Buzilgan Saz“, „Abadiyat qoʻshigʻi“, „She’r“, „Yana u bog ʻvoqeasi“, „Tuygʻular barglari“, „Tartar qoʻshiqlari“, „Mingachevirga sogʻinish“ va boshqa she’r va oyatlar. Ammo bu kitobni nashr etishda shoirning omadi kelmadi.

Mikayil Mushfigning „Oʻqing, tar, tar oʻqing“, „Qoling, sizga qurbonlik“, „Kulgingiz“, „Kiyik“, „Ona“, „Shamollar“, „Yana u bog ʻboʻlardi“ va boshqa she’rlaridan iborat. Qoʻshiqlar tomoshabinlarning olqishiga va hamdardligiga sazovor boʻlgan san’at asarlari.

### Tanqid

1934-yilda Mushfig oʻgʻli Yalchinning toʻsatdan vafotidan qattiq xafa boʻldi va bu unga qaygʻu keltirdi. Uning qalamdagi doʻstlari uning oldiga tez-tez kelib turishardi va tasalli berib uning qaygʻusini unutishga harakat qilishgan. Oʻsha yilning yozida M. Mushfig va Mirmehdi Seyidzade Mardakanning oilaviy bogʻlarida uy qurib, birga dam olishdi. Oʻsha yoz kunlarida tanikli Ozarbayjon shairlari Rasul Rza, Anvar Alibeyli va Anvar Mammadxonli deyarli har kuni birga boʻlishgan, ular yaqin atrofdagi bogʻlarda dam olishgan. Oʻzining satirik she’rlari va tavernalari bilan odamlarning qalbini zabt etgan Aliaga Vohid bu joylarni ziyorat qildi, Buzovnadan kelgan Muhammad Fuzuliy, Ozarbayjon, turk she’riyatining taniqli shoirlari haqida gapirdi, ulardan she’rlar oʻqidi, ba’zan yozdi, lekin barchadan sir saqlagan gʻazallarini oʻqidi. Ushbu kichik yigʻilishda Mushfig va uning atrofidagi odamlar Vohidning gʻazallaridan zavqlanardilar. Atrof tiniqlashganda, Mushfig va Vohid bir chetga surildi, Umar Xayyom unga oʻzi tarjima qilgan oyatlarni tilovat qilar edi.

Bogʻdan koʻchib oʻtgach, Mushfiggil xursand boʻldi.
Kulgi va qarsaklar, qator she’rlar kechaga alohida quvonch bagʻishladi. Bodomlarning qichqirigʻi va qarsak sadolari shoirlarni yanada ilhomlantirdi. Yaqin qarindoshlari bilan bir qatorda qalam doʻstlari ham Mushfigning oilasini Boku Sovet tomonidan ajratilgan kvartira bilan tabriklash uchun kelishdi. Hamma kulib, quvonch bilan gaplashar, uy egasiga e’tibor berar va unga qulay uy tilagan edi. Mehmonlar tunni tark etgandan soʻng, uning sevimli ustozi Abdulla Shayg oʻrnidan turib, qoʻlini Mushfigning yelkasiga qoʻydi va tashqariga chiqishni taklif qildi. Qisqa suhbatdan soʻng u unga ushbu qiyin paytlarda ehtiyot boʻlishni maslahat beradi va Husayn Jovidning ushbu oyatlarni esdan chiqarmaslikni maslahat bergan quyidagi oyatini eslaydi:

Ushbu uchrashuvlardan koʻp vaqt oʻtmay, Yozuvchilar uyushmasining plenumi davriy matbuotda Mushfigni keskin, noxolis va hatto oʻta qattiq tanqid qildi. Bu tanqidlar ba’zan haqoratlashga olib keldi. Adolatsiz hujumga uchragan sofdil, saxovatli va tugʻma iste’dodli Mushfig, bunday qattiq tanqidga pessimist boʻlsa ham, oʻzini oʻzi boshqarishga urindi. Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasining yigʻilishlaridan birida Seyfulla Shamilov Mushfigni keskin tanqid qildi:

Yozuvchilar uyushmasining yana bir plenumida Feyruz ismli bir shoir bir necha shoirlarga qarshi qoʻpol soʻzlarni ishlatganidan soʻng Mushfigni „Ahmad Javad qanoti ostida yashaydigan yosh shoir“ deb atadi. Plenumning ertalabki sessiyasida soʻzlagan shoir Mikayil Rzaguluzadeh Mushfigning Stalinga bagʻishlangan she’riga e’tibor qaratdi. Stalinning kuchli tomonlarining qisqacha mazmunidan soʻng u asarga, shaxsan Mushfigga bilvosita hujum uyushtirishga qaror qildi. Shuningdek, u Mushfigni rus tilini bilmaslikda, eski kitoblarni oʻqishda va ulardan foydalanishda ayblagan. Ba’zi ekspertlarning fikriga koʻra, Rzaguluzade Mushfigni tanqid qilish vazifasini oʻz zimmasiga olib, kelajakdagi qatagʻonlardan oʻzini sugʻurta qilmoqchi boʻlgan. Nosir Xajibaba Nazarli Mushfigni „eski kitoblarni“ oʻqishda ayblagan.

Oradan bir oycha vaqt oʻtgach, Adabiyot gazetasi Mikail Mushfigning „Kontrolvolyutsioner, kontrabandist, oʻgʻri…“ deb nomlangan maqola chop etdi, u shoir, qarama-qarshi oilaning boshligʻi boʻlib, u yosh qalam egalariga foizlar bilan vafot etguniga qadar pul bergan. Prokuror rolini oʻynagan shoir va dramaturg Mammad Rahim Mushfig aftidan Sovet boʻlgan, ammo uning ichki tuzilishida zoʻravon aksil-inqilobiy ruhga toʻlgan; Mushfig, shuningdek, sinfdoshi Chobanzadadan oʻgʻirlikda ayblanmoqda. Rahim Mushfig „She’rlar“ kitobidan „Bulutlarni“ oʻgʻirlab, „Shamollar“ risolasiga koʻchirganligi haqidagi da’vosidan voz kechmaydi.

### Repressiya va oʻlim
1937-yildagi qatagʻonlar Ozarbayjon adabiyoti va madaniyatining taniqli namoyandasi Mikayil Mushfigning e’tiboridan chetda qolmadi. NKVD xavfsizlik kapitani Chinman tomonidan 1937-yil 27-mayda tuzilgan hisobotda aytilishicha, „Mikayil Mushfig hozirda Musavat yoshlar tashkiloti bilan aloqada boʻlib, partiya va hukumatga tuhmat qilishdan qoʻrqmaydi“. *„Ozarbayjonda hech qanday erkinlik yoʻq, u Rossiya mustamlakasida yashaydi“* ". Tergovchining" ixtiyoriy "tushuntirishlariga koʻra, 3-iyun kuni Mikayil Mushfig nomidagi tergovchilar tomonidan berilgan bayonotlar inobatga olingan. 508-sonli buyruq chiqarildi va u 4-iyun, juma kuni oʻz uyida hibsga olindi.

Mikayil Mushfigni hibsga olib, uning uyini tintuv qilganlar - Davlat xavfsizlik boshqarmasi xodimlari M. Mustafayev, N. Petrunin va Markaziy ijroiya qoʻmitasi (Markaziy ijroiya qoʻmitasi) raisi Shevchenko. Qidiruv davomida Turkiyada nashr etilgan 14 ta kitob, boshqa nashrlardan 5 ta kitob, turk tilidagi 4 ta jurnal, 6 ta Eron nashrlari, 14 ta fotosuratlar, pasportlar, harbiy chiptalar, qoʻlyozmalar va boshqa narsalar musodara qilindi. Qoʻlyozmalarga Mirza Gadir Visagining she’riyat devoni, opera librettolari, oyatlar ertaklari, Mushfiqning yuzlab she’rlari, turk drama teatrida ishlagan oyat dramasining qoʻlyozmasi, harflar va Dilbar Axundzodaning „*Dilbernamo*“ daftarchasi kiritilgan. Musodara qilingan narsalar 1937-yil 13-oktyabrda yoqib yuborilgan.

Shoirning birinchi tergovi 1937-yil 5-iyunda boʻlib oʻtdi. Serjant G.B. Platonov tergovni olib boruvchi 4-boʻlimning 4-boʻlimining tezkor komissari edi. Tergov bayonnomasida aytilishicha: 

Soʻroq paytida shoirdan uning aksil-inqilobiy tashkilotga a’zo boʻlgani va aksil-inqilobiy millatchilik pozitsiyasini egallagan-boʻlmaganligi soʻraldi. Biroq, shoir u aksil-inqilobiy millatchi tashkilotning a’zosi emasligini va aksil-inqilobiy millatchi pozitsiyada turmaganligini aytdi.

Qamoqda boʻlganida shoir qiynoqqa solingan. Avval tirnoq va oyoq tirnoqlari olib tashlandi. Keyin u kalamushlar boʻlgan suvda ikki kun davomida quduq bilan maxsus kamerada saqlanadi. Ikki kecha uxlamaganlaridan soʻng, ular kamerada stakanni sindirib, yalangoyoq yurishga majbur qilishdi. Mushfig qiynoqqa solingan va qarshilikka uchragan boʻlsa ham, shoir hech kimga duch kelmadi.

Shoirga qarshi maqolalar „Adabiyot“, „Yosh ishchi“, „Yangi yoʻl“ gazetalarida, „Hujum“ va „Inqilob va madaniyat“ jurnallarida chop etildi. Mushfig qamoqda boʻlganida, unga qarshi yozganlar ham bor edi. Ulardan biri A. Akbar edi. 1937-yil 20-iyunda „Kommunistik“ gazetasida „Dushmanning qoldiqlari adabiyotda yoʻq qilinishi kerak“ deb nomlangan maqola chop etildi. Maqolada shunday deyilgan:

M. Mushfig haqidagi maqolalar „Adabiyat“ gazetasining 1937-yil 9-iyundagi 25 (110) — sonida e’lon qilingan. „Bizning safimizda dushmanlar uchun joy yoʻq“ maqolasida:

„Shafqatsiz boʻlishi kerak“ maqola muallifi shunday yozgan:

NKVD boshligʻi Sumbatov va SSSR Bosh prokurorining yordamchisi Rozovskiy imzolagan ayblov xulosasida Ismayilzade Mikayil Mushfig Gadir oʻgʻli „Almaz Yildirimzadex va Nosir Guluzade tomonidan aksil-inqilobchilarni himoya qilgani uchun aksil-inqilobiy Musavat ruhini tayyorlaganlikda“ ayblandi. Ayblov xulosasida aytilishicha, Mushfig 1930-yilda Nosirzoda tomonidan taklif qilingan va noqonuniy ravishda yosh Musavat tashkilotiga a’zo boʻlgan. 1930—1935-yillarda Mushfig shafqatsiz aksil-inqilobchi millatchi Musavat tashkilotiga a’zo boʻlgan. 1935-yil oxirida Mushfig aksil-inqilobiy millatchilik harakatida ayblangan. Mushfig M. Alakbarli tomonidan yollanganligini va sovet davlatiga qarshi ish olib borganligini „tan oldi“. Shuning uchun Ismayilzoda Mikayil Mushfig Gadir ogli Ozarbayjon SSR Jinoyat kodeksining 64, 70 va 73-moddalarida aybdor deb topildi.

NKVD hayotining soʻnggi kunlarida yashab oʻtgan shoir Hoji Karim Saniliga bosim oʻtkazmoqda. U boshiga tushgan zulm va qiynoqlarga dosh berolmay, Sanili quyidagi bayonotni berishga majbur boʻladi:
 

Ushbu bayonotdan soʻng, qattiq qiynoqqa dosh berolmaydigan H.K. Sanili vafot etdi.

Mushfigning oxirgi soʻroq qilinishi 1937-yil 27-noyabrda boʻlib oʻtdi. SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining koʻchma majlisi 1938-yil 5-yanvar, chorshanba kuni otib tashlashga qaror qildi.

1938-yil 5-yanvarda SSSR Oliy sudining 20 daqiqalik sud majlisi Mushfigni otib tashlash toʻgʻrisida qaror chiqardi. Sud hukmi 6-yanvar kuni Nargin orolida bajarilmoqda.

1956-yil 23-mayda SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining qarori bilan Mikayil Mirzo Abdulgadir oʻgʻli Ismayilzade (Mikayil Mushfig) oqlandi.

Ozarbayjon Vazirlar Kengashi qoshidagi KGB rahbariga 9d-471-56 raqamli maxfiy xat yuborildi. Maktubda shunday deyilgan:

Yozuvchilar uyushmasiga Mushfigning qarindoshlarini topish vazifasi yuklatilgan. Balajaxonim Ismoilzoda, qonuniy merosxoʻr, davlat tomonidan ajratilgan mablagʻlarni qabul qilmaydi va tilxat yozadi:

Mikayil Mushfigning mol-mulki toʻgʻrisidagi arxiv materiallari shuni koʻrsatadiki, „uning rafiqasi Dilbar Hoji qizi Axundzodani hibsga olingandan soʻng, ularning kvartirasi Baku shahridagi Baksovet tomonidan Roshevkin ismli fuqaroga topshirilgan“.

Mikail Mushfigning oʻldirilishida ayblanuvchilar quyida keltirilgan:
* Yuvalyan Davidovich Sumbatov-Topuridze - Ozarbayjon SSR ichki ishlar boʻyicha xalq komissari. U 1953-yilda hibsga olingan va firibgarlik, hibsga olinganlarni kaltaklash va begunoh odamlarni ommaviy qatagʻon qilishda ayblangan.
* Vladimir Ivanovich Gerasimov - Ozarbayjon SSR ichki ishlar boʻyicha xalq komissarining sobiq oʻrinbosari 1938-yil 16-iyunda Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 58-2, 58-8 va 58-11-moddalarida ayblangan.
* Lev Abramovich Tsinman - Ozarbayjon Ichki Ishlar Xalq Komissarligining Toʻrtinchi boʻlim boshligʻi Moskva viloyati harbiy tribunallari tomonidan 20 yilga ozodlikdan mahrum etildi.
* Ivan Petrovich Klinmenchich - Ozarbayjon Ichki Ishlar Xalq Komissarligi Toʻrtinchi Boshqarmasining birinchi boʻlim boshligʻi 1939-yil 8-mayda SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi tomonidan tergovda firibgarlik uchun 15 yilga ozodlikdan mahrum etilgan.
* GB Platonov (ismi noma’lum) — Ozarbayjon Ichki Ishlar Xalq Komissariyatining toʻrtinchi boʻlimining hibsga olish boʻlimi tezkor xodimi taqdiri haqida ma’lumot yoʻq.
* Harbiy prokuror podpolkovnik Plexanov tomonidan 1956-yil 14 martda imzolangan hujjatga qoʻshimcha ravishda, yana bir guvohnoma Vladimir Nikolaevich Platonov firibgarlik uchun KGBdan 1955-yil mart oyida ozod qilinganligini aytadi.

2018-yilgacha shoirning jasadi Kaspiy dengiziga tashlanishi kutilgan edi. Ozarbayjonlik rossiyalik milliarder Farhod Ahmadovning soʻzlariga koʻra otasi Teymur Ahmadovning jasadini qidirish paytida u Qoradogʻ tumanining Puta posyolkasida ozarbayjon shoiri Mikayil Mushfigning qoldiqlarini topdi, u yerda Stalin qatagʻoni paytida hukm qilinganlarning koʻplari uxladilar Hozirda qoldiqlar DNK tekshirilmoqda.

### Oila a’zolarining keyingi taqdiri
Sovet rejimi nafaqat ziyolilarni, balki ularning oilalarini ham jazoladi. Shunday qilib, shoirning katta opasi buvani ushlashga kelganida, u boshiga uch litr moy quydi va oʻzini yoqib yubordi.

Ma’murlar Mushfigning singlisi va xotinini hibsga olish usullarini qidirmoqdalar. Mushfig hibsga olingandan soʻng, uning keyingi qurboni uning singlisi, 8-maktab oʻqituvchisi Balajaxanim Gadir qizi Ismayilzoda (Shukurlu) edi. Birinchidan, Balajaxanimni hibsga olish uchun hiyla oʻrnatiladi. Olti oylik kelin Balajaxanimning rafiqasi Shukur Shukurlu bahona bilan hibsga olingan. Biroq, ular undan biron bir soʻzni oʻrgana olmadilar.

Keyin M. Mushfig 1937-yil 25-oktyabrda soʻroq qilinadi. Tergov davomida shoirning singlisi Balajaxanimning eri Shukur Shukurlu aksil-inqilobiy millatchi tashkilotga aloqadorlikda ayblanmoqda. Ammo Mushfig buni rad etadi va u hech qachon u bilan aksil-inqilobiy muzokaralar oʻtkazmaganligini aytadi. Tergov ishlarini olib boruvchi kishi 1937-yil 15-17-sentyabrda Alakbarli tomonidan berilgan izohni shoirning e’tiboriga etkazadi. Bu tushuntirishda Alakbarli M. Mushfig ishtirok etgan odamlar orasida shoirning singlisining erini bilishini aytdi. Biroq, shoir bu ayblovlarning hech birini qabul qilmaydi.

Sovet rejimi ukasi tufayli kichkina oʻqituvchini ishdan boʻshatdi. Mening kichkina Shukurlu 1937-yil 9-sentyabrda maktabga borganida, maktab direktori Sulton Murod unga ishdan boʻshatilganini aytdi.

„*Osmonning moviy osmonida*“ kitobida aytilishicha, Kichik Shukurlu ishdan boʻshatilganini bilganidan keyin Voroshilov tumani xalq ta’limi boʻlimi boshligʻi Sakina Axundovaga murojaat qilgan. U Axundovadan nega ishdan boʻshatilganini soʻraganda, u Shukurlu Axundovaning unga nisbatan qattiqqoʻl munosabatidan gʻazablanib stoldagi siyohdonni urdi. Bundan foydalangan Sakina Axundova Voroshilov okrugining kotibi, Odessalik yahudiy Okinshevichga shikoyat qildi. Shikoyat qilishdan tashqari, u menga „dushmanning singlisini ishdan boʻshatdim“ deb tuhmat qildi va u ham kelib, bezorilik bilan menga siyoh tashladi va davlat mulkiga zarar etkazdi. Shunday qilib, Balajaxanim hibsga olinib, Bayil qamoqxonasiga olib borildi. Soʻroq paytida Kichik Shukurludan Okinshevichga qanday soʻzlarni aytganligi soʻraladi. U javob beradi:

Sakina Rustam qizi Axundova, Vasiliy Pavlovich Stepenshikov, Samad Xuseyn oʻgʻli Guseynov, Chalbi Ibragimovich Gasimov, Mariya Yevlamovna Tarasova, Yakov Iosifovich Golumb, Natalya Afanasiyevna Abramova, Simon Manarovich Yuzbashev, Ruben Cumshudovich 9 Odamlar mening kichkina qizimning oldida turishadi va u aytmagan narsani tan olishadi.

„XX asrdagi qatagʻon qurbonlari“ kitobida aytilishicha, ishdan boʻshatilgan kichkina Shukurlu Voroshilov tumani xalq ta’limi boʻlimining sobiq mudiri Axundovaga murojaat qilgan. Ammo undan ijobiy javob ololmagan oʻqituvchi Voroshilov tuman partiya komitetining kotibi Ankishevichga murojaat qildi. Ankishevich ustozning Mushfigning singlisi ekanligini bilib, uni xalq dushmani, aksil-inqilobiy, aksil-sovetga qarshi haqorat qildi va uni oʻz lavozimidan haydab yubordi. Ankishevich oʻqitilgan bir guruh odamlarni chaqirdi va Kichik Shukurluga qarshi harakat qildi. Ushbu shaxslar oʻqituvchining bezoriliklari toʻgʻrisida tuman ichki ishlar boʻlimiga xabar berishadi. Akta viloyati xalq ta’limi boshqarmasi boshligʻi Sakina Rustam qizi Axundova, qurilish ishchisi Vasiliy Pavlovich Strachennikov, 13-maktab metodisti Sahib Husayn oʻgʻli Husaynov, 10-maktab rahbari Chalabi Ibrohim oʻgʻli Gasimov, Mariya Evlamkovna Tarasova, telegraf texnikasi, Yakov tuman partiya komiteti Iosifovich Golumb, boʻlim boshligʻi Natalya Afanasevna Abramova, Voroshilov tumanida targʻibotchi, tanqidchi Ruben Jumshudovich Ayriyan. Hodisaning bevosita ishtirokchisi boʻlgan Ankishevich, negadir aktga imzo chekmadi. Biroq, ushbu voqeadan bexabar boʻlganlar hujjatni imzolashda ishtirok etadilar.

Millati arman boʻlgan Shahverdiyaning raisligida oʻtkazilgan sud jarayonida Balajaxanim 72 moddasi boʻyicha olti yillik qamoq jazosiga hukm qilindi va Arxangelskga deportatsiya qilindi. U 1943-yilda surgundan qaytmagan taqdirda, Plisetskaya stantsiya lagerida hamshira boʻlib ishlagan. U hibsga olinganidan keyin kasalxonada ishlaydi. Ozarbayjonga qaytib kelishiga ruxsat berilmaganligi sababli, u 1947-yil 1-maygacha 4 yil davomida Oʻzbekistonning Qoʻqon shahridagi savdo tarmogʻida ustaxonada tikuvchi boʻlib ishlagan.

Kichik Shukurluga 1948-yilda Ozarbayjonga kelishga ruxsat berildi. U Shemaxidagi ikki yillik hamshiralik maktabiga oʻqishga kiradi. Mening kichkinam 1950-yilda Marazaga ishlash uchun yuborilgan. 1956-yil 24-avgustgacha Shemaxining turli tumanlarida hamshira boʻlib ishlagan Balajaxanim u hibsga olingan shaharga qaytishga ruxsat oldi. Bokuga kelganidan soʻng, u ortopediya va jarrohlik reabilitatsiya institutiga hamshira sifatida ishga qabul qilindi.

Kichik Ismayilzoda 1954-yil 5-iyunda 25-sonli Protokolning 9-bandiga binoan (Ozarbayjon SSR Oliy Kengashi Prezidiumining qarori) oqlandi.

1938-yilda Ganjadagi Mikayil Mushfigning doʻsti Salmon Ahmadli oilasi bilan toʻrt yil davomida oʻlimi haqida yozgan she’ri uchun Turkmanistonning Krasnovodsk shahriga surgun qilindi.

### Shaxsiy hayoti

Mikail Mushfig oʻzining birinchi vazifasini odamlarni ta’limga, ilmga yoʻnaltirish va talabalarning adabiyotga qiziqishini uygʻotish deb bildi. Mushfig noyob xotiraga ega edi. U oʻz xotirasida oʻziga ishongan va koʻpincha oʻzi yaratgan she’rlarni koʻchirma yozmagan va she’rlarini, shuningdek koʻplab mumtoz shoirlarning asarlarini yodlab olgan.

Mushfig sotsialistik qurilish yillarida amalga oshirilgan bir qator islohotlardan mamnun edi. Shoir hatto arab alifbosini lotin alifbosiga almashtirish haqida she’r ham yozgan. Biroq, oʻsha yillarda tor taqiqlanishi haqidagi mish-mishlar Mushfigni ham, uning yaqin doʻsti, tar-pleyer Gurban Pirimovni ham hayratda qoldirdi. Mushfigning uyiga tashrif buyurgan Pirimova, qatronni taqiqlash faqat odamlarga zarar keltirishini aytdi. Mushfigning rafiqasi Dilbar Axundzoda qayd etdi:

1931-yil mayda Mushfig Dilbar Axundzodani Geologiya institutining bitiruv kechasida kutib oldi. Dilbar xonim Mushfigning togʻasining rafiqasi Faramushning shogirdi edi. Dilbari xotinini taniqli yosh shoir bilan tanishtirdi. Bir nechta tasodifiy uchrashuvlardan soʻng Mushfig Dilbar xonimga sevgi maktublarini yubordi va har bir uchrashuvga yangi she’r bilan keldi. Keyingi uchrashuvlardan birida Mushfig Dilbarga elchi yuborib, tez orada shugʻullanmoqchi ekanligini aytdi. Er-xotin 1932-yil aprel oyida shugʻullanishdi. Taxminan bir yil oʻtgach, 1933-yil 20-iyunda ularning kabeli uzildi.

1937-yil 1-noyabrda NKVD inspektori Kolgina tavsiyasiga binoan boshliq oʻrinbosari Borshev Mushfigning rafiqasi Dilbar Axundzadani hibsga olishga qaror qildi. 2-noyabrda Dilbar Axundzodani hibsga olish uchun sanktsiya chiqarildi. M. Mushfig otib tashlanishidan toʻrt kun oldin, Dilbar Axundzoda xoinning rafiqasi sifatida hibsga olingan.

Xotinining otib tashlanishidan bir oy oʻtmay, xavfsizlik xizmati leytenanti GB Avanesov birinchi soʻroqni oʻtkazdi. Jozibali xonim ikki oylik qiynoq va ruhiy stressni boshdan kechirdi. U 1938-yil 28-fevralda №1 Nevrologik kasalxonaga yuborilgan. Kasalxona bosh shifokori II Antonov va ayollar boʻlimi boshligʻi A.Asgarov tomonidan 1939-yil 19-fevralda tuzilgan aktda, Dilbar Axundzadaning davolanish paytida uning tizimli nutqi va savollarga javoblari tushunarsiz ekanligi ayon boʻldi. Ta’kidlanishicha, u hech narsaga qiziqmagan va savollarga javob bergan. 1938-yil oktyabrda, u tinchlangach, gallyutsinatsiyalar bilan shugʻullana boshladi.

1939-yil 7-martda Respublika prokuraturasining Maxsus ishlar boʻlimi D. Axundzadani ozod qilish uchun taqdimot yozdi. NKVD boshligʻining oʻrinbosari Karimov tomonidan imzolangan qarorga koʻra, 1939-yil 10-martda D. Axundzoda qamoqdan ozod qilindi va tergov arxivga topshirildi. Axundzoda qamoqdan chiqqandan soʻng, u oʻz aybini tan olmadi va keyingi tergovda aybini tan olmadi.

## Meros va xotirasi
Koʻplab asarlar Mikail Mushfig xotirasiga bagʻishlangan. Shular qatorida Hikmet Ziyaning „Bu azobni kim unutadi“, Medina Gulgʻunning „Oʻlmas Mushfig uchun“, Husayn Orifning „Bir gul ochdi, sariq atirgul“, Balash Azeroglu „Bu yana bog ʻboʻlardi“, Ali Karimning „Mushfiqasi“, Aliaga Kurchaylining „Mushfigning yoshi kabi asarlarini soʻradim“, Nusrat Kasamanlining „Mushfig tarixini“ ta’kidlash mumkin.

Keyinchalik Shamsaddin Abbosov 1937-yilda nashriyotdan Mushfigning soʻnggi „Chaglayan“ dostoni papkasini saqlab qoʻyganligi ma’lum boʻldi. Kitobdagi she’rlar nashr etildi. 1957-yilda, oqlanganidan soʻng, shoir ikki jildli nashrni nashr etdi.

Mikayil Mushfigning soʻzlariga koʻra, tanikli Ozarbayjon qoʻshiqchilari Zeynab Xanlarova „Men bilan qoling Gurban“ va „Siz uchun“, Shovkat Alakbarovaning „Men qurbonman“ va „Nega kelmadingiz“, Gulaga Mammadovning „Tar oʻqing“, Eyyub Yagubovning „Yene u bag olaydi“, „Shamollar“ va boshqalarni ijro etdi. „Ana Dedim“, Nazokat Mamedovaning „Oxu sevdim“, Alim Gasimovning „Soyle“ asarlarini eslash mumkin.

1968-yilda haykaltarosh Munavvar Rzayeva va me’mor Shafiqa Rzaeva tomonidan Mikayil Mushfig haykali loyihalangan. 1970-yil 9-iyunda Yasamal tumani Boku shahridagi Inshaatchilar shoh koʻchasi va Narimon Narimonov koʻchasi kesishgan joyda haykal ochildi.

1977-yilda Kaspiy transport boshqarmasi oʻz nomini oʻzgartirish uchun „Mikayil Mushfig“ quruq yuk kemasini ishga tushirdi.

1988-yil 20-aprelda Ozarbayjon Respublikasi Oliy Kengashining 1096-XI-sonli qarori bilan Mushvigobod - yangi shaharcha barpo etildi. Xuddi shu yili Ozarbayjon shairlari Tofiq Novruzov, Jabir Navroʻz, Aydin Zeynalov, Nabi Xazri tashabbusi bilan Xizi viloyatining Sayadlar qishlogʻida shoirning otasi Abdulgadirning qishloq uyida „Mikayil Mushfig oʻchoqi (muzeyi)“ tashkil etildi. 2004-yilda Ozarbayjon Madaniyat vazirligi buyrugʻiga binoan Xizidagi „Mikayil Mushfig oʻchoqi“ „Mikayil Mushfig memorial muzeyi“ maqomini oldi.

1988-yilda Sumqaitda shoir nomidagi oʻrta maktab tashkil etilgan. Binoning oldida Mikayil Mushvigning büsti qoʻyilgan.

1989-yilda Sayadlar qishlogʻida filantrop polkovnik Abulhasan Ahmadovning tashabbusi bilan büst oʻrnatilgan. Büstini me’mor Munavvar Rzayeva ishlab chiqqan. Oʻsha yili uning xotirasini abadiylashtirish uchun u Bokuda yashagan binoga (S. Rahimov koʻchasi, 108) yodgorlik lavhasi oʻrnatildi. 1993-yilda Qoradogʻ tumanidagi shoir nomidagi posyolkada shoirning haykali ochildi. 1998-yilda Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev „Mikail Mushfigning 90 yilligini oʻtkazish toʻgʻrisida“ gi farmonni imzoladi.

2005-yilda „Ganjlik“ nashriyoti tomonidan nashr etilgan „Mening Mushfigli Gunlerim“ kitobining soʻnggi kengaytirilgan nashr etildi. 2007-yil 16-aprelda Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev „Mikail Mushfigning 100 yilligini oʻtkazish toʻgʻrisida“gi farmonni imzoladilar. 2008-yil Ozarbayjonning taniqli shoiri Mikayil Mushfigning 100 yilligi Qoradogʻ tuman hokimiyati va „Mushfig oshiqlari“ jamiyati tomonidan tantanali ravishda nishonlandi. Xuddi shu yili, uning tugʻilganligining 100 yilligi munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Aloqa va axborot texnologiyalari vazirligining „Azerpocht“ uyushmasi muhr bosdi.

2018-yil 17-may kuni Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining 109-moddasi 32-bandiga binoan Mikayil Mushfigning 110 yilligini nishonlash toʻgʻrisida farmonni imzoladilar.

2019-yil 3-oktyabrda Boku shahrining Garadag tumanidagi Mushvigobod qishlogʻida Mikayil Mushfig haykali (oq marmar haykal) yangisiga almashtirildi.

Hozirgi vaqtda Mikayil Mushfigning asarlarini Rossiya Milliy kutubxonasi, Rossiya Davlat kutubxonasi, AQSh Kongressi kutubxonasi, Belorusiya Milliy kutubxonasi, Turkiya Milliy kutubxonasi va Estoniya Milliy kutubxonasi kabi kutubxonalarda topish mumkin.

## Bibliografiya
### She’rlar
#### 1926

### Tarjimalar

### Kitoblar tahrirlandi

### Kitoblar tahrirlandi

### Yozilgan kitoblar

## Filmografiyasi
# Oltin atirgullar boʻlmaydi. (film, 1965)
# Mikail Mushfig (film, 1978)
# Bu yana bog ʻboʻlardi (film, 2002)
# Gʻayb ovozi (film, 2002)
# Boku bogʻlari. Buzovna (film, 2007)
# Kavid hayoti (film, 2007)
# Mushfig she’riyati sammiti (film, 2007)
# Mugʻam bor (film, 2009)
# Otishmasin (film, 2010)
# Toʻtiqush (film, 2009).

## Eslatmalar

## Tashqi malumot
* Alo, Müşfiq... 
* Çağlar Müşfiq... 
* "Бессмысленный, нелепый" Мушфиг, или Зачем снова расстреливать поэта 80 лет спустя (rusca) 
* Mikayıl Müşfik sevgisi, Rəbiyyə Zərdabi