Turkiya harbiy tarixi

**Turkiyaning harbiy tarixi** Turkiya hududida tashkil etilgan qurolli kuchlar tarixini o‘z ichiga oladi va u Turkiya mustaqillik urushidan boshlanadi.

## Mustaqillik urushi

Turk inqilobchilari 1920-yilda tuzilgan Sevr shartnomasini rad etishdi, chunki bu hujjat Usmoniy hukumatiga zamonaviy Turkiya hududiga nisbatan ancha kichik hududni qoldirgan edi. Mustaqillik urushida Atatürk boshchiligidagi kuchlar g‘alaba qozonganidan so‘ng, Sevr shartnomasi 1923-yilda Lozanna shartnomasi bilan almashtirildi. Ushbu shartnoma Istanbuldagi Usmoniy hukumati emas, balki Anqaradagi hukumatni xalqaro miqyosda tan oldi.

## Turkiyaning sovet tanklari
1932-yilda Sovet Ittifoqi Turkiya armiyasiga qurol-yarog‘ bozoridagi ulushini kengaytirish va o‘z ta’sir doirasini chegaralaridan tashqariga yoyish maqsadida ikki dona T-26 Mod. 1931 (ikkita 7,62 mm pulemyotli minoralar bilan), to‘rtta T-27 tanketkasi hamda ko‘plab transport vositalari va mototsikllarni yetkazib berdi. Sovet tomoni ushbu zirhli texnikalar bilan bog‘liq ijobiy tajriba Turkiya armiyasini sovet qurollariga katta buyurtma berishga undaydi, deb umid qilgan.

Bu strategiya o‘zini oqladi va 1934-yilda Turkiya 64 dona T-26 Mod. 1933, bitta T-37A hamda 34 dona BA-3 zirhli mashinasiga buyurtma berdi. T-26 tanklari Turkiya armiyasidagi ilk haqiqiy tanklar bo‘lib, Gretsiya chegarasidagi Lüleburgaz shahrida joylashgan 2-otliq diviziyaning 1-tank polki tarkibida xizmat qilgan.

Keyinchalik Buyuk Britaniyadan Vickers Mk VI yengil tanklari va 1940-yilda Fransiyadan keltirilgan 100 dona R-35 tanklari bilan ta’minlangan bo‘lsa-da, T-26 tanklarining nisbatan kuchli zirhni teshib o‘tish qobiliyati ularni 1941-yilda Britaniyadan Valentine tanklari kelguniga qadar eng samarali texnika sifatida saqlab qoldi. O‘sha davrda 1-tank polki 102 va 103-tank divizionlari hamda zaxira bo‘linmasidan iborat bo‘lgan.

BA-3 zirhli mashinalari 1 va 2-zirhli mashina divizionlariga taqsimlangan. T-26 Mod. 1931 va T-27 tanketkalari aralash tank rotasini tashkil etib, asosan harbiy xizmatchilarni tanklardan foydalanishga o‘rgatish va ularning samaradorligini namoyish etish maqsadida qo‘llanilgan. Shu kabi maqsadda 1928-yilda Fransiyadan bitta FT-17 ham sotib olingan. Ushbu tuzilma 1943-yilda so‘nggi T-26 va BA-3lar safdan chiqarilgunga qadar deyarli o‘zgarmagan, deb hisoblanadi.

Turkiya Ikkinchi jahon urushi davomida 1945-yil fevraligacha betaraf bo‘lib qolganligi sababli, sovet yetkazib bergan T-26 va BA-3lar hech qachon xorijiy dushmanga qarshi janglarda qatnashmagan. Shunga qaramay, ushbu sovet zirhli texnikalari Turkiya armiyasida tank qo‘shinlarining shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qilgan, biroq bu holat hozirgacha yetarlicha e’tirof etilmaydi.

Bu holat ayniqsa shunisi bilan e’tiborga loyiqki, yetkazib berilganidan yigirma yil o‘tib, Turkiyada sovet qurol tizimlaridan deyarli asar ham qolmagan va mamlakat Sovet Ittifoqiga qarshi ehtimoliy urush uchun AQShdan katta miqdorda tanklar qabul qila boshlagan.

T-26dan farqli o‘laroq, suzuvchi yengil tank dizayni Turkiya armiyasi tomonidan ijobiy baholanmagan va qo‘shimcha T-37A tanklariga buyurtma berilmagan. Faqat bitta 7,62 mm pulemyot bilan qurollangan va old qismi 3–10 mm qalinlikdagi yupqa zirhga ega bo‘lgan ushbu tank, suzish qobiliyatidan tashqari, deyarli muhim afzalliklarga ega emas edi.

Shunga qaramay, Sovet armiyasi ushbu kontsepsiyani o‘z harbiy doktrinasiga mos deb topib, 1930-yillarda 2500 dan ortiq T-37A, 1300 dan ziyod T-38 va 350 dan ortiq T-40 tanklarini xarid qilgan. Tanketka g‘oyasi Turkiya armiyasi rahbariyati tomonidan ham rad etilgan va sovetlar yetkazib bergan to‘rtta prototipdan tashqari, boshqa T-27 yoki shunga o‘xshash texnikalarni sotib olishga urinish bo‘lmagan. Ikkinchi jahon urushidan keyin tanketka kontsepsiyasi deyarli butunlay tark etilgan va razvedka vazifalari yengil tanklar hamda zirhli mashinalarga yuklatilgan. Bugungi kunga kelib Turkiyaga tegishli T-37A va T-27 tanklaridan birortasi ham saqlanib qolmagan, ular ehtimol 1940-yillar oxiriga kelib yo‘q qilingan.

BA-3 zirhli mashinasi T-27 va T-37A ga nisbatan biroz ommabop bo‘lgan, bunga asosan bitta 45 mm to‘p va ikkita 7,62 mm pulemyot bilan qurollangani sabab bo‘lgan. Biroq uning past harakatchanligi asosiy kamchilik bo‘lib, katta og‘irligi tufayli operatsiyalar ko‘pincha qattiq yo‘llar bilan cheklangan. Shunga qaramay, notekis hududlarda harakatchanlikni biroz oshirish uchun orqa g‘ildiraklarga g‘ildirak izlari o‘rnatilishi mumkin edi. BA-3ning zirhi 9 mm qalinlikda bo‘lib, to‘liq himoyani ta’minlagan.

Zamonaviy tanklarning o‘nlab yillar davomida xizmat qilishini hisobga olganda, Turkiyaning T-26 tanklari o‘n yildan kamroq muddat xizmat qilgani bilan ajralib turadi, biroq bu ham o‘sha davr uchun o‘rtacha xizmat muddatidan yuqori hisoblangan. 1940-yillar boshiga kelib tanklar eskira boshlagan va Sovet Ittifoqidan ehtiyot qismlar yetkazib berishning to‘xtashi ularning holatini yanada yomonlashtirgan. 1943-yilga kelib barcha T-26 tanklari jangovar xizmatdan chiqarilgan.

Hozirgi kunda ikkita T-26 Mod. 1933 tanki Istanbuldagi Harbiye harbiy muzeyi va Anqaradagi Etimesgut tank muzeyi hududida saqlanmoqda, biroq ular asl kamuflyaj ranglarisiz namoyish etilgan.

Bugungi kunda Germaniya va AQShda ishlab chiqarilgan ko‘plab tanklardan foydalanayotgan mamlakat uchun sovet tanklari bilan jihozlangan ilk tank bo‘linmasining tashkil etilishi tarixiy jihatdan noodatiy hol hisoblanadi. Turkiya Ikkinchi jahon urushidagi deyarli barcha yirik davlatlar – Sovet Ittifoqi, Buyuk Britaniya, AQSh, Germaniya va Fransiya tanklaridan foydalangan yagona davlat hisoblanadi. Ushbu tarixiy merosdan deyarli iz qolmagan bo‘lsa-da, ayrim tarixchilar va tadqiqotchilar uni saqlab qolish va tiklashga harakat qilmoqda.

## Ikkinchi jahon urushi

1938-yilda tinchlik davridagi holatga ko‘ra, Turkiya armiyasi tarkibida 174 ming askar va 20 ming zobit bo‘lib, ular 11 armiya korpusi, 23 diviziya, bitta zirhli brigada, 3 ta otliq brigada va 7 ta chegara qo‘mondonligini tashkil etgan. O‘sha davrdagi ko‘plab davlatlar singari, armiya asosan Birinchi jahon urushi davriga mansub qurollar bilan jihozlangan edi. Foydalanilgan miltiqlar turli xil bo‘lib, ular orasida Mauser, Mannlicher, Lee–Enfield, Martini, Lebel va boshqa rusumlar mavjud edi. Hatto 1940-yil fevralida Buyuk Britaniya Tashqi ishlar vazirligi shunday deb qayd etgan: *“Turkiya armiyasida miltiqlar juda kam, ular bizdan 150 ming dona yetkazib berishni so‘rashdi”*.

1937-yilda Turkiya havo kuchlari safida 131 ta asosiy jangovar samolyot bo‘lib, ularning faqat yarmi nisbatan zamonaviy hisoblangan. Turkiya 1938-yilga kelib bu ko‘rsatkichni 300 taga yetkazishni rejalashtirgan. Mamlakatda 300 nafar tayyor uchuvchi mavjud bo‘lsa-da, ularning aksariyati G‘arbiy Yevropa havo kuchlaridagi tengdoshlariga nisbatan yomon ob-havoda uchish bo‘yicha o‘rtacha darajada baholangan. 1942-yilda Ernest Phillips o‘zining *Hitler's last Hope: A factual survey of the Middle East warzone and Turkey's vital strategic position* asarida shunday yozgan: *“Agar nemislar bu hududda keng ko‘lamli hujum boshlasa, ular havoga turklar yig‘a oladiganidan ko‘ra ko‘proq samolyot chiqarishi mumkin edi, agar biz Liviyadan Turkiyaga yordam uchun juda ko‘p samolyot yuborsak, Suvayshning narigi tomonida jiddiy qiyinchiliklarga duch kelardik”*.

Ikkinchi jahon urushi boshida Turkiya havo kuchlari barcha turdagi taxminan 370 ta samolyot, 450 nafar uchuvchi va 8 ming nafar shaxsiy tarkibdan iborat edi. Urush davomida Turkiya uchuvchilarni tayyorlash uchun Buyuk Britaniyaga yuborgan. Ulardan 14 nafari Buyuk Britaniyada halok bo‘lgani ma’lum. Ulardan biri mashg‘ulot parvozi vaqtida Germaniya samolyoti tomonidan urib tushirilgan, qolganlari esa turli baxtsiz hodisalarda halok bo‘lgan. Urush davrida Buyuk Britaniyaga o‘qishga yuborilgan sobiq havo kuchlari qo‘mondoni Emin Alpkayaning qizi otasining kundaliklarini o‘rganar ekan, unda quyidagi jumlalarni uchratganini aytgan: *“Menga Berlinda bo‘lishga tayyor ekanimni aytishdi. Bombardimondan ertalab soat oltida qaytdim. Juda charchagan edim”*. Shundan kelib chiqib, ayrimlar Turkiya uchuvchilari Ikkinchi jahon urushi paytida Berlinni bombardimon qilishda qatnashgan degan da’volarni ilgari surishgan. Biroq Turkiya Bosh shtabi rasmiylari turk uchuvchilari hech qachon faol havo janglari yoki bombardimon parvozlariga jalb etilmaganini bildirgan. Alpkayaning yozuvlari ehtimol u ittifoqchi ekipaj boshqaruvidagi samolyotda kuzatuvchi sifatida uchganini anglatgan, jangovar vazifani emas.

Turkiya dengiz kuchlari qurolli kuchlarning eng kuchsiz qismi hisoblangan. Ular tarkibida eskirgan Yavuz jangovar kreyseri, 4 ta esminets, 5–6 ta suvosti kemasi, 2 ta yengil kreyser, 3 ta mina tozalovchi kema, 2 ta to‘p o‘rnatilgan kema, 3 ta motorli torpedo qayig‘i, 4 ta mina qo‘yuvchi kema va bitta tadqiqot kemasi mavjud edi. Shaxsiy tarkib taxminan 800 zobit va 4 ming askardan iborat bo‘lgan. Dengiz kuchlari qirg‘oq va portlarni himoyalash uchun zamonaviy texnikalarga ega emas edi, kemalar esa havo hujumlariga qarshi deyarli himoyasiz bo‘lgan.

1939-yil sentabr oyida Angliya–Turkiya shartnomasi muzokaralari davomida 25 million funt sterling miqdoridagi harbiy kredit bo‘yicha kelishuvga erishildi. 1940-yil 22-martdagi Mudofaa vazirligining Bosh shtabga yo‘llagan maktubida Turkiya armiyasi 1,3 million kishigacha kengaytirilishi, 14 armiya korpusi, 41 piyoda va 3 otliq diviziya, 7 mustahkamlangan hudud hamda bitta zirhli brigada tashkil etilishi ko‘zda tutilgani qayd etilgan. Biroq hujjatda *“mamlakatning moddiy imkoniyatlari bunday katta qo‘shin sonini ta’minlash va tashish uchun yetarli emas”* ekani ham ochiq tan olingan.

Ikkinchi jahon urushi İsmet İnönü prezidentligining birinchi yilida boshlandi va ittifoqchilar hamda O‘q davlatlari Turkiyani urushga o‘z tomonida jalb etish uchun bosim o‘tkaza boshladi. Germaniya Anqaraga Franz fon Papenni yubordi, Uinston Cherchill esa 1943-yil 30-yanvarda Adana yaqinida poyezd vagonida İnönü bilan yashirin uchrashuv o‘tkazdi. Keyinchalik İnönü 1943-yil 4–6-dekabr kunlari bo‘lib o‘tgan Ikkinchi Qohira konferensiyasida Franklin Ruzvelt va Uinston Cherchill bilan uchrashdi. Turkiya 1945-yil fevraligacha betaraflikni saqlab qoldi va O‘q davlatlari hamda Ittifoqchilar bilan teng masofani tutishga harakat qildi. 1945-yil fevralida esa Germaniya va Yaponiyaga qarshi urush e’lon qilib, Ittifoqchilar tomonida urushga kirdi.

1941-yilgacha Ruzvelt va Cherchill Turkiyaning betarafligi Ittifoqchilar manfaatlariga xizmat qiladi, deb hisoblagan, chunki bu O‘q davlatlarining Yaqin Sharqdagi strategik neft manbalariga yetib borishini to‘sib turardi. Ammo 1942-yil oxirigacha bo‘lgan O‘q davlatlari g‘alabalari bu qarashni qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. Cherchill Turkiya Bolqonda yangi front ochishini istagan bo‘lsa, Ruzvelt buni haddan tashqari xavfli deb hisoblagan. İnönü esa 1911–1922-yillar oralig‘ida mamlakat boshidan kechirgan uzluksiz urushlarning og‘ir oqibatlarini yaxshi bilgan va Turkiyani imkon qadar yangi urushdan chetda saqlashga intilgan. Shuningdek, u urushdan keyin bo‘g‘ozlar masalasida Sovet bosqini yuz bersa, AQSh va Buyuk Britaniya Turkiya tomonida turishiga kafolat so‘ragan.

1944-yil aprelida Turkiya Germaniyaga xromit sotishni to‘xtatdi va avgust oyida diplomatik aloqalarni uzdi. 1945-yil fevralida, Birlashgan Millatlar Tashkilotining ta’sis yig‘ilishiga taklif to‘liq urush holatida bo‘lish sharti bilan berilgach, Turkiya O‘q davlatlariga qarshi urush e’lon qildi. Shunga qaramay, urush davomida birorta ham turk qo‘shini jangovar harakatlarda ishtirok etmadi.

## Manbalar