open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Komyob

**Komyob** (taxallusi; asl ism-sharifi Sayyid Homid ibn Sayyid Muhammad) (1862.2.9 — Xiva — 1922) — shoir, tarixchi. Otadan yosh yetim qolib, Feroʻz tarbiyasida oʻsgan. Xivadagi madrasada tahsil koʻrgan. K. yoshligidan oʻzbek va fors tillarida sheʼrlar yozgan. Keyinchalik Navoiy, Jomiy, Munis, Ogahiy, Feroʻz, Miskin kabi shoirlarning sheʼrlariga taxmislar bogʻlagan, oʻzi ham koʻplab gʻazal, muhammas, musaddas, murabbaʼ, mustazod, chistonlar yozib, zamonasining taniqli shoiri darajasiga koʻtarilgan. K.ning 2 qismdan iborat sheʼriy devoni bizgacha yetib kelgan ("Tumor ul-oshiqin", "Anis ul-oshiqin"). Mazkur devonda 3 mingdan ziyod misrani tashkil etgan sheʼrlar toʻplangan. Ularda vatanga muhabbat, in-soniy komillik, hayotni sevish gʻoyalari tarannum etilgan.

K.ning "Tarix ul-havonin" ("Xonlar tarixi"), "Muntaxab ul-vaqoye" ("Voqealar toʻplami") nasriy hamda "Xorazm mamolikinda falak hodisasidin voqea ajoyibi zuhur marhalasigʻa kelgonining zikri" nomli esdalik asari ham bor. "Tarix ul-havonin"da Xivaning birinchi xoni yashagan davrdan rus bosqinigacha boʻlgan davr qalamga olingan. "Muntaxab ul-vaqoye"da xonlikdagi madaniy, ijtimoiy-siyosiy, tarixiy, adabiy jarayon toʻgʻrisidagi muhim voqealar, esdaliklarida esa 19-asr oxirida roʻy bergan tabiat hodisalari, turli xil gʻaroyib voqealar jamlangan.

K.ning lirik devonining 4 qoʻlyozma nusxasi, "Tarix ul-havonin", "Muntaxab ul-vaqoye" asarlari va esdalik asari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida (inv. №2627, №3730/ IV, №1257, №1005, №7717, №853/ 111, №3730/1, №3730/111), lirik devonining yana bir nusxasi Rossiya Fanlar akademiyasining Moskvadagi Sharqshunoslik instituti fondida (inv. №2324, №1513) saqlanadi.

## Adabiyot
* D avl atyor Rahim, Shihnazar Matrasul, Feroʻz — shoh va shoir qismati, T., 1991.

## Manbalar
Komendant

**Komendant** (frans. commandant — komandir, boshliq) — 1) qurolli kuchlardagi lavozim. Mas, garnizon harbiy K.i, shtab K.i; 2) baʼzi davlat va jamoat muassasalari (yotoqxonalar, teatr, davlat binolari, lagerlar va boshqalar)ni muhofaza etish va xoʻjalik yuritishga boshchilik qiluvchi shaxs.

## Manbalar
Komik

**Komik** — hajviy rollar ijro etuvchi aktyor; sahna ampluasi. K. xalq maydon teatrida markaziy ijrochi hisoblanib, xalq yumori va teran fikrlarini tarqatib yuradi. Mubolagʻa ishla-tib qahramonini koʻproq kulgili qilib koʻrsatadi.

Uygʻonish davri teatrida, ayniqsa, U. Shekspir asarlari (mas, "Qirol Lir")da K. rollar (ijrochisi mashara deyiladigan) falsafiy va dramatik mazmun bilan boyitilgan. Klassitsizm K.ni tragediya (fojia) janridan chetlashtirdi. Lekin J. Molyerning asarlari (mas, "Skapen nayranglari")da xalqning aql-zakovatini ifodalovchi, xushchaqchaq qaxramonlar (Skapen va boshqalar) hukmron tabaqalarning kirdikorlarini satira, yumor elementlari orqali fosh qilganlar. Asta-sekin K.ning vazifa va vositalari oʻzgarib, boyib borgan. 19-asr teatrida ijtimoiy satira vazifasi va ayni vaqtda ilgʻor dramadagi insonparvarlik tendensiyalarni ochib berish K. zimmasiga yuklatilgan. Ayniqsa, 20-asrda K. sanʼati mazmunan boyib, qayotiylik, chuqur psixologik ijro bilan bir qatorda xalq teatri anʼanalari asosida boyib bordi.

K. ampluasi oʻzbek anʼanaviy teatri (masharabozlik, qiziqchilik, qoʻgʻirchoqbozlik) tomoshalarida qadimdan mavjud boʻlgan. Oʻzbek aktyorlik sanʼati hajv va hazil yoʻnalishida rivojlangan. Zokir eshon, Komilqori qiziq, Toʻla mashara, Normat qiziq, Matxolik qiziq, Mizrob mashara, Oxunjon qiziq, Yusufjon qiziq kabi yirik K. aktyorlar ijod qilganlar. Keyinchalik M.Mirokilov, H.Islomov, R.Pirmuhamedov, S.Xoʻjayev, Gʻ.Aʼzamov va boshqa xalq masharabozlik sanʼati tajribalariga suyangan holda oʻz ijro uslublarini yaratganlar. Hozirgi kunda ularning anʼanalarini ʼ B.Ixtiyorov, E.Karimov, H.Tojiboyev, O.Asomov, M.Xolmedov, B.Muhammadxujayev qabilar davom ettirmoqdalar.

Ad. : K, o d i r o v M., Masharaboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1971.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Komiklik

**Komiklik** (yun. komikos — quvnoq, kulgili, komos — Yunonistonda uzumchilik va vinochilik xudosi Dionis sharafiga utkaziladigan bayramda odatdagidan boshqacha kiyimda qatnashgan quvnoq odamlar) — estetika tushunchasi. Kulgililikni anglatadi. Kelib chiqishi xalq kulgili oʻyinlariga borib tarqaladi. Muayyan ijtimoiy hodisaning, kishilar xulq-atvorlari va odatlarining obyektiv haqiqat holga va estetik idealga nisbatan vujudga kelgan nomuvofiqligini kulgi shaklida ifodalaydi. K. turlicha koʻrinishda yangilik bilan eskilikning, mazmun bilan shaklning, maqsad va vositalarning, amal va vaziyatning, insonning real mohiyati va uning oʻzi haqidagi fikrining nomuvofikligida yuz berishi mumkin. Madaniyatning rivojlana borish jarayonida K. turlari — oʻtkir kinoya, hazil, hajv ajralib chiqsi. Voqelik ziddiyatlarini oʻzida aks ettiruvchi K. uchun karikatura (hajv), grotesk (mubolagʻa) alomatlari muhim oʻrin tutadi. Komediya janri K.ka asoslanadi.

## Manbalar
Komilar

**Komilar** (avvalgi nomi — ziryanlar) — xalq. Komi Respublikasining tub aholisi (292 ming kishi). Rossiya Federatsiyasida 336 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Komi tilida soʻzlashadi. Komi-permyaklarga qardosh. Dindorlari — pravoslavlar.

## Manbalar
Rahim Komiljonov

**Rahim Komiljonov** (1926.5.5, Buxoro) — dirijyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Toshkent konservatoriyasining xor dirijyorligi fakultetini tugatgan (1947). Buxoro teatrida dirijyor (1947—51), Samarqand (1951 — 63), Surxondaryo (1963-68), Qashqadaryo (1968-88) musiqali drama va komediya teatrlarida bosh dirijyor, 1988-yildan Qarshi sanʼat bilim yurtining dirijyorlik boʻlimida oʻqituvchi. Dirijyor sifatida turli spektakllarni boshqargan. "Xolisxon" (Hamza, 1951, Samarqand), "Oʻtgan kunlar" (Ismoilzoda, 1953) va boshqa musiqali dramalar, turli mavzudagi qoʻshiqlar ("Samarqanddan salom", "Surxondaryo", "Koʻzlaring" va boshqalar) muallifi.

## Manbalar
Kabir Komilov

**Kabir Komilov** (1911.19.11 - Toshkent — 1998.27.12) — huquqshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989). Toshkent yuridik institutida oʻqigan (1935—39). Adliya xalq komissarligi tizimida ishladi: Oʻzbekiston SSR Adliya vaziri (1944—47), respublika Oliy sudi raisi (1947—50). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Huquq boʻlimida (1951—58) katta ilmiy xodim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumida ilmiy kotib muovini (1960—66). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida katta ilmiy xodim (1958—60), shoʻba mudiri (1968-yildan). K. mahalliy davlat hokimiyati va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarishi toʻgʻrisidagi qonunlarni hayotga joriy etishning huquqiy muammolari ustida i.tlar olib bordi.

## Manbalar
Komi tili

**Komi tili** (Komi — ziryan tili) — fin-ugor tillari oilasi (perm shoxobchasi)ga mansub. Kola yarim oroldagi Yamalo-nenets va Xanti-Mansiy, Komi hududlarida tarqalgan. Komi tilida 327 ming kishi (1979) soʻzlashadi. Bir necha shevalari bor. Komi tili komi-permyak tshshlgt barcha shevalarda ye tovushi borligi bilan farqlanadi. Urgʻu soʻzning birinchi boʻgʻiniga toʻshadi. Biror narsaning ustida yoki yaqinida ekanini ifodalovchi kelishiklar mavjud. Yozuvi rus alifbosi asosida.

## Manbalar
Mahammadjon Komilov

**Mahammadjon Komilovich Komilov** (1917.12.3 - Toshkent - 2000.9.4) -koʻz kasalliklari mutaxassisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1967), tibbiyot fanlari doktori (1971), professor (1971). Toshkent tibbiyot institutini tugatgan (1939). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1940—46). Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti koʻz kasalliklari kafedrasi mudiri (1957—88), professor-konsultant (1988— 90). Traxoma, oʻtkir konʼyunktivit, blefarit, koʻz jarohatlari, glaukoma, katarakta, koʻz qon tomiri kasalliklarini davolash va oldini olish ustida tadqiqotlar olib borgan. Oʻzbekiston oftalmologlari ilmiy jamiyati boshqaruvi raisi (1957—90). "Jasorat" medali (1994) bilan mukofotlangan.

## Manbalar

* Traxoma, T., 1960; Diagnosticheskiye oshibki v oftalmologii, T., 1978.
Mirzoyan Komilov

**Mirzoyan Mirzahmedovich Komilov** (1936.17.10, Toshkent) — informatika va kibernetika sohasidagi olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), texnika fanlari doktori (1974), professor (1977). N.E. Bauman nomidagi Moskva Oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1960). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida muhandis (1960—63). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi qoshidagi Hisoblash markazida (1963—66), Hisoblash markazli Kibernetika institutida laboratoriya mudiri (1966—83), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi „Kibernetika“ IICHB „Algoritm“ instituti direktori oʻrinbosari (1983-92), „Kibernetika“ IICHB qoshidagi „Tizimli tadqiqotlar“ i. t, instituti direktori (1992—94). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti (1994—2001), 2001-yildan „Kibernetika“ institutida laboratoriya mudiri. Ilmiy ishlari, asosan, informatika, kibernetika, inson-mashina hamda sunʼiy intellekt tizimlarini qurish, yechim qabul qilish, tasvirlarni aniqlash nazariyasi va amaliyotiga doir. Texnik-texnologiya turdagi murakkab tizimlarni modellashtirish nazariyasiga munosib hissa qoʻshgan. Uzluksiz va uzluksiz-uzlukli jarayonlarni adaptiv identifikatsiyalash hamda shu sohada hisoblash tizimlarini qoʻllashning yangi usulini asoslab berdi. Respublikada birinchilardan boʻlib tizimli tahlilga hamda kimyoviy texnologiya jarayonlarni muqobil boshqarish va ushbu jarayonlarni identifikatsiyalash uchun boshqaruv hisoblash majmualarini qoʻllashga asos soldi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Algoritmi vichisleniya otsenok i ix primeneniya, T., 1974 (hamkorlikda); Informatsionno-raspoznayuщie sistemi chastichnoy presedentnosti, T., 1989 (hamkorlikda).
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orif Komilov

**Orif Komilov** (1930.1.6, Jizzax viloyati Jizzax tumani Oqqoʻrgʻon qishlogʻi — 2000.18.12, Toshkent) — tuproqshunos-meliorator olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1983), professor (1986). Samarqand Davlat Universiteti tuproqshunoslik fakultetini tugatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasiTuproqshunoslik (hozirgi Tuproqshunoslik va agrokimyo) institutida katta ilmiy xodim (1963—69), shoʻr tuproqlar laboratoriya mudiri (1969—91), 1991-yildan shoʻr tuproqlar genezisi va melioratsiyasi boʻlimi mudiri. Ilmiy ishlari Urta Osiyo mintaqasida shoʻr tuproqlarning vujudga kelishi va ularning meliorativ holatini yaxshilash, mahalliy (mintaqaviy) tuproq hosil boʻlishi jarayonining nazariy konsepsiyasini yaratish muammolariga bagʻishlangan.

Ac: Tuproq shoʻrlanishi va unga qarshi kurash choralari, T., 1973; Meliorativnoye sostoyaniye i plodorodiye vnov osvoyennix pochv Golodnoy stepi, T., 1985; Melioratsiya zasolennix pochv Oʻzbekistona, T., 1985; Genezis i svoystva okarbonachenno-zagipsovannix pochv Sentralnoy Fergani (hamkorlikda), T., 1992.

## Manbalar
Erkin Komilov

**Erkin Komilov** (20.07.1946, Andijon viloyati, Xoʻjaobod tumani Koʻrpa(horizgi kunda Yangi Fargʻona MFY)qishlogʻida tavallud topgan) – Oʻzbekiston xalq artisti (1998). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1968). 1966-yildan Hamza teatrida aktyor. Eng yaxshi rollari: Qilichbek („Oltin devor“), Qobiljon („Samandar“), Ibn Sino („Beruniy“), Karl Moor („Qaroqchilar“), Jevakin („Uylanish“), Glumov („Har toʻkisda bir ayb“), Myasnikov („Qatagʻon“), al-Zokir („Piri Koinot“), Boyazit („Sohibqiron Timur“), Ikrom („Ufq“), Albeni („Qirol Lir“), Abulfayzxon („Abulfayzxon“), Ortiq („Noyob nusxa“), Mannon Uygʻur („Tomosha davom etadi“), Garrison („Yetti faryod“) va boshqa Yaratgan obrazlariga oʻziga xos rang berib, harakterlarning ishonchli chiqishiga erishadi. Rol oʻynashda yaxshilik, tabiiylik, qahramonning hissiyot va kechinmalarini murakkab majmuini bera olish, aktyor siyratidagi jilovlangan kuch, ziyolilik, ichki madaniyatning joʻsh urishi K. ijodiga xos.

K. kinoda ham bir qancha obrazlar yaratgan: Begimqul („Yuzsiz“), Yoʻldosh („Sevgi“), Muslim („Oʻtgan kunlar“), Valixoʻja eshon („Amirning hufiyona yurishi“), Hurram („Tilla bola“), Boyazid Yildirim („Amir Timur“), Qurbonov („Uchishga ruxsat eting“), Dovjenko kinostudiyasida „Yulduz shuʼlasi“ filmida Ergash Sobirov va boshqa Video va telefilmlarda Aziz Qosimov („Girdob“), Sultonmurod („Alisher Navoiy“), Haydar („Diyonat“), Abdurahim Saidov („Yoz yomgʻiri“), Charlz Forister („Qora karvon“), Bachana („Abadiyat qonuni“), Abdujabbor („Qora koʻzlar“), Mayor Salihov („Soʻnggi oʻq“), Haydar (Kesak polvon) („Shaytanat“), Shokir ota („Yettinchi falakdan kelgan ovoz“) kabi rollar ijro etgan. „Otalar soʻzi—aqlning koʻzi“ koʻrsatuvida 100 dan ortiq rol oʻynagan, 500 dan ortiq film (ayniqsa, multfilm, ertak-filmlar)ni dublyaj qilishda qatnashgan.

## Filmografiya
### Film

### Serial

### Serial

### Kliplar

## Manbalar
Komilqori qiziq

**Komilqori qiziq** (Qulijonov Komil, 1891 — Qoʻqon — 1983) — oʻzbek xalqqiziqchisi. Ijodi qoʻqonlik Normat qiziq boshliq qiziqchilar taʼsirida shakllangan. Hamid ogʻiz, Aʼzam qiziq va Yusufjon qiziqlar bilan sayillarda "Kelin tushdi", "Hammol", "Joʻraboshi qoʻrqoq" qiziqchiliklarini namoyish etgan. "Uch buqoq", "Xushtorlar jazosi" kulgi-hikoyalarini yaratgan va ijro etgan. 1926—30 yillarda Aʼzam qiziq, 40-yillarda Aka Buxor toʻdasida (asosan, Poʻlatjon qiziq Normatov bilan) "Toʻn oʻgʻrisi", "Ketmon tilash", "Ulik sotdi", "Bedana oʻyin" va boshqa qiziqchiliklarni koʻrsatgan. "Kichkinajon" raqspantomimasida ishtirok etgan. "Saodatxon" zamonaviy xalq komediyasining mualliflaridan.

## Adabiyot
* Qodirov M., Oʻzbek xalq tomosha sanʼati, T., 1981.

## Manbalar
Komi-permyaklar muxtor okrugi

**Komi-permyaklar muxtor okrugi** — Rossiya Federatsiyasida eng birinchi tuzilgan muxtor okrug, Perm viloyati tarkibida. 1925-yil 26-fevralda tashkil qilingan. Maydoni 32,9 ming km². Aholisi 151,6 ming kishi (2000). Shundan shahar aholisi 28% ni tashkil etadi. Asosan, komi-permyaklar, ruslar, shuningdek, boshqa millat vakillari ham yashaydi. Okrugda 1 shahar (Kudimkar), 3 shaharcha bor. Markazi Kudimkar shahri Uraloldi hududida, Kama daryosining yuqori oqimida joylashgan. Yer yuzasi past-baland tekislik, shim.da Shim.

Uvallar, gʻarbida Yuqori Kama qirlari bor. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —15° dan —17° gacha, iyulniki 17—18°. Yillik yogʻin miqdori 500&nbsp;mm. Hududining 80% oʻrmon. Oʻrmon va yogʻochsozlik, oʻrmon kimyosi, metallsozlik, oziq-ovqat, yengil sanoati rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi goʻsht-sut chorvachiligi va gʻallachilikka ixtisoslashgan. Qora bugʻdoy, suli, bahorikor bugʻdoy ekiladi. Moʻynali hayvonlar ovlanadi. Kama daryosida kemalar qatnaydi. Teatr, muzey bor.

## Manbalar
Komi-permyak tili

**Komi-permyak tili** - komi permyaklar tili. Fin-ugor tillarining Perm guruhiga mansub. Unda 116 mingdan ortiq kishi gaplashadi (1979-yildagi aholi roʻyxati boʻyicha). Komi-permyak tili komi tiliga yaqin. Asosiy belgilari: unli va undosh tovushlarning qoʻshilishidan qochish, tovushlarga qoʻshni tovushlarning taʼsiri kam boʻladi. Otga son va kelishik kategoriyalari xos. Yozuvi 14-asrda paydo boʻlgan. Adabiy tili hozirgi zamonga kelib uzil-kesil shakllandi. Yozuvi rus alifbosi asosida.

## Manbalar
Komi-permyaklar

**Komi-permyaklar** - Rossiya Federatsiyasidagi xalq, 147 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Komi-Permyaklar muxtor okrugida 95 ming kishi, komipermyak tilida soʻzlashadilar. Komilar, udmurt larga qardosh. Dindorlari-pravoslavlar.

## Manbalar
Komissiya

**Komissiya** (lotincha: commissio — topshiriq) — 1) kollegial organ, biron-bir vazifani bajarish (saylov komissiyasi, hisob komissiyasi, taftish komissiyasi) yoki maxsus tadbirlar oʻtkazish uchun tuziladi; 2) Fuqarolik huquqida — shartnoma; unga koʻra, bir tomon (komissioner) 2-tomon (komitent)ning topshirigʻiga binoan muayyan haq evaziga oʻz nomidan, lekin komitentning manfaati va hisobiga 3-shaxs bilan bitim tuzadi.

## Manbalar
Komitas

**Komitas** (taxallusi; aslida *Sogomon Gevorkovich Sogomonyan*) [1869.26.9 (8.10), Turkiya, Kutina qishlogʻi — 1935.22.10, Parij, Yerevanda dafn etilgan] — arman kompozitori, xor dirijyori, folklorshunos. Arman musiqa etnografiyasi va koʻp ovozli xor musiqasining asoschisi. Echmiadzin diniy akademiyasini (1893), Berlin konservatoriyasi hamda universitetini (1899) tugatgan. Echmiadzinda musiqa sinflari va xor rahbari (1899-yildan). 1910-yildan Istanbulda, 1918-yildan Parijda yashab ijod qilgan. 1916-yildan ogʻir ruhiy kasallikka uchragan. 3000 dan ortiq xalq qoʻshiqlarini toʻplab, ayrimlarini xor, koʻproq esa ovoz va fortepiano uchun qayta ishlagan; arman, kurd, turk va boshqa xalq qoʻshiumrini ilmiy tadqiq etgan. Komitas ijodiy faoliyati va avvalambor polifonik xor asarlari milliy kompozitorlik maktabi, shu bilan birga Sharq (xususan, oʻzbek) xor musiqasi shakllanishiga katta taʼsir oʻtkazgan. Armaniston davlat filarmoniyasi qoshidagi kvartet, Yerevan konservatoriyasiga Komitas nomi berilgan. 1969-yildan 12 jildli mukammal merosi nashr etila boshlangan.

## Manbalar
Xosiyat Komilova

**Xosiyat Komilovna Komilova** (1912.25.4, Qoʻqon – 1961.27.12, Toshkent) – tilshunos olima. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1952), filologiya fanlari nomzodi (1944), hozirgi SamDUning filologiya fakultetini tugatgan (1935). Buxoro pedagogika institutida kafedra mudiri (1935—39), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (1944—61). K. oʻzbek tilining orfografiyasi, morfologiya va sintaksisi sohalarida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan („Oʻzbek tilida tushum kelishigi vazifalari“ va boshqalar). U yirik mutaxassis olimlar tomonidan tayyorlanib nashr etilgan „Hozirgi zamon oʻzbek tili“ (leksikologiya, fonetika va morfologiya) nomli monografik asar hammuallifi.

## Manbalar

* Son va olmosh, T., 1953; Gapda soʻzlarning bogʻlanishi, T., 1955.
Halima Komilova

**Halima Olimovna Komilova** (1926.24.12, Margʻilon – 1984.29.3, Toshkent) – balet artisti, raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Us t a Olim Komilovning qizi. Oʻzbek opera va balet teatri (Navoiy teatri) qoshidagi balet studiyasini (1948), Katta teatr (Moskva) qoshidagi xoreografiya bilim yurtini (1951) tugatgan. 1942-yildan Navoiy teatrida ishlagan. 1982— 84 yillar Toshkent xoreografiya bilim yurtida pedagog. U yaratgan obrazlar oʻzining badiiy yuksaqligi, kuchli drama-tizmi, turli harakterdagi qahramonlari feʼl-atvorini, ichki dunyosini nafis harakatlarda ustalik bilan ochib berish, milliy mumtoz raqslarni alohida mahorat bilan ijro etishi bilan aj-ralib turadi. Eng yaxshi partiyalari: Zarema (B.Asafyev, „Zarema“), Bal malikasi (R.Glier, „Mis chavandoz“), Lola (G.Mushel, „Raqqosa“), Siren pariyey, Odilliya (P. Chaykovskiy, „Uyqudagi goʻzal“, „Oqqush koʻli“), Oynisa (B. Giyenko, D. Zokirov, „Oynisa“), Kitri, Koʻcha raqqosasi (L.Minkus, „Don Kixot“), Karmen (M.Ravel, „Bolero“) va boshqa K, ayniqsa, oʻzbek, tojik va boshqa sharq xalqlari raqslaridagi lirik joʻshqinlik, shoʻx, ayni paytda nafis ravon ijrosi, harakatlaridagi chaqqonlik bilan tomoshabinlar eʼtiborini qozongan: „Zang“, „Larzon“, „Ey nigorim“, „Rohat“, „Togʻli Badaxshon“, „Munojot“, „Pilla raqsi“, „Shodiyona“, „Tanavor“, „Hindcha“, „Arabcha“, „Ispancha“ raqslar shular jumlasidan. Jahon yoshlari va studentlarining 3-festivali (Berlin, 1951) laureati.

## Manbalar
Kommensalizm

**Kommensalizm** (lotincha: com - birga, birga; mensa — oziqlanish) — simbioz turi. Ikki organizm oʻrtasidagi munosabat. Bunda organizmlardan biri (kommensal) tashqi muhit bilan munosabatlarini boshqarishni ikkinchi organizm (xoʻjayin) zimmasiga yuklaydi, lekin u bilan mustahkam bogʻlanmaydi. Bu sistemada 2 organizm oʻzaro metabolistik yoki antagonistik mu-nosabatga kirishmaydi. Umumiy maydon, substrat, birga harakatlanish yoki koʻpincha oziq kommensal munosabatlarning asosini tashkil etishi mumkin. Xoʻjayininingtuzilishi va hayot kechirishining oʻziga xos xususiyatlari orqali kommensal bu munosabatlardan bir yoqlama foydalanadi. Odatda, kommensalning boʻlishi yoki boʻlmasligi xoʻjayin uchun befarq boʻladi. K. tabiatda parazitizmga nisbatan kam uchraydi. Dengiz bod-ringlarining tana boʻshligʻida karapus baligining yashashi K.ga misol boʻla oladi. Baliq dengiz bodringidan faqat pana joy sifatida foydalanadi. K.ning sinoykiya (kvartirantlik), paroykiya, epioykiya, entoykiya va boshqa xillari boʻladi.

## Manbalar
Kommersiya

**Kommersiya** (lotincha commercium — savdo) — savdo va savdo-vositachilik faoliyati, tovar va xizmatlarni sotish yoki sotilishiga koʻmaqlashishda ishtirok etish. K. faoliyatining asosiy yoʻnalishi — tovar va xizmatlarni ishlab chiqaruvchilardan isteʼmolchilargacha yetkazib berish—muomala soxasi hisoblanadi. Mehnat taqsimoti natijasida K. faoliyati alohida iqtisodiy yoʻnalish sifatida shakllangan. K. ixtisoslashgan keng soha boʻlib, bugungi kunda uning asosiy yoʻnalishlariga savdo-vositachilik va reklama faoliyati kiradi. Savdo-vositachilik faoliyati universal va ixtisoslashgan, ulgurji va chakana savdo turlaridan iborat. Reklama faoliyati ham K.ning ajralmas bir boʻlagi boʻlib, tovarlar xizmatlar savdosini ragʻbatlashtirishga yoʻnaltirilgan faoliyat sohasini tashkil etadi. Reklama isteʼmolchilar uchun tovar va xizmatlar toʻgʻrisida oshqora axborot yetkazadi va ularning sotilishini faollashtiradi.

Mahsulotning ishlab chiqaruvchidan xarid etilgan narxi bilan uni isteʼmolchiga sotish narxi oʻrtasidagi farq K. daromadlarini tashkil etadi.

## Manbalar
Kommivoyajer

**Kommivoyajer** (frans. commis voyageur) — yirik savdo firmalarining haridorlarga namunalar, kataloglar, koʻrgazma varaqlari asosida tovarlar taqlif etadigan sayyor vakili, savdo boʻyicha vositachi.

## Manbalar
Kommuna

**Kommuna** (frans. commune, lot. communis — umumiy) — 1) oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada shahar Kommunasi — feodallardan oʻz-oʻzini boshqarish huquqlarini olishga erishgan jamoa; 2) hozirgi bir necha xorijiy davlatlarda — quyi maʼmuriy hududiy birlikning nomi.

## Manbalar
Kommunal gigiyena

**Kommunal gigiyena**, aholi yashaydigan joylar gigiyenasi — gigiyenasining bir boʻlimi. Aholi yashaydigan joylarda uy-joy sharoiti va atrof muhit omillarining aholi sogʻligiga taʼsirini oʻrganadi. Aholining sogʻlom va qulay turmush sharoitini taʼminlash uchun gigiyena meʼyori va sanitariya qoidalarini ishlab chikali. Abu Ali ibn Sino oʻzining "Tib krnunlari" kitobida quriladigan turar joylar kungay, bahavo va quruq tuprokli boʻlishini aytib oʻtgan. Ismoil Jurjoniy "Xorazmshoh xazinasi" kitobida nam, zax joylarga uy-joy qurganda poydevori balandroq boʻlishi, shuningdek, atmosfera havosi va ichiladigan suv tozaligini saqlash kerak deb aytgan.

Aholi yashaydigan joylarning atmosfera havosi gigiyenasi va havoni sanitariya jihatdan muhofaza qilish, suv va suv taʼminoti gigiyenasi, tuproq gigiyenasi va aholi yashaydigan joylarni tozalash, suv havzalarini sanitariya jihatdan muhofaza qilish, turar joy hamda binolar, shuningdek, davolash va profilaktika muassasalari gigiyenasi Kommunal gigiyenaning asosiy boʻlimlaridir. Kommunal gigiyena turli tekshirish usullaridan, mas, tashqi muhitni oʻrganishda fizik, kimyoviy va biologik metodlardan, tashqi muhitning organizm va kishilar sogʻligiga taʼsirini oʻrganishda fiziologik, sanitariyatoksikologik, klinik-statistik metodlar va boshqalardan foydalanadi. Sanoatda va qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan koʻpgina kimyoviy moddalarni tajribada tekshirib, yoʻl qoʻyish mumkin boʻlgan zararsiz miqdor koʻrsatkichlarini tavsiya etadi. Kommunal gigiyena masalalari bilan Oʻzbekiston Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari hamda Epidemiologiya, mikrobiologiya va infeksion kasalliklar institutlari, shuningdek, tibbiyot institutlarining Kommunal gigiyena kafedralari shugʻullanadi. Kommunal gigiyenaning rivojida oʻzbek olimlaridan A.Z.Zohidov, Q.S.Zoirov, S.N.Bobojonov. T.I.Iskandarov, N.S.Tojiboyeva, R.U. Ubaydullayev, A.X.Komiljonovlarning xizmatlari katta. Kommunal gigiyenaga oid maʼlumotlar "Oʻzbekiston tibbiyot jurnali"da yoritib boriladi.
## Manbalar
Kommunikatsiya

*UMIRZAKOV TURDANBEK* 
**Kommunikatsiya** (lotincha: communicatio — umumlashtiraman, bogʻlayman) —

#  Kibernetikada — informatsiya (axborot)larni almashish jarayoni. Jismoniy va ijtimoiy nuqtai nazardan yondashiladigan kommunikatsiyalar mavjud. Jismoniy nuqtai nazardan yondoshiladigan kommunikatsiya aloqa deb ham ataladi. Aloqa faza joylashgan nuqtalar, qurilmalar yoki kishilar oʻrtasida mos aloqa kanali boʻyicha axborotlarni uzatish jarayonlarini oʻz ichiga oladi. Inson yaratgan texnikaviy tizimlarda quyidagi 4 ta asosiy kommunikatsiya turi bor: “inson-inson”, “inson-mashina”, “mashina-inson”, “mashina-mashina”. Texnikaviy darajadagi  jarayonlarida turli xil sunʼiy tillar (masalan, algol, kobol va axborotlarni avtomatik qayta ishlash uchun moʻljallangan boshqa tillar)dan foydalaniladi. Ijtimoiy nuqtai nazardan yondashiladigan kommunikatsiya guruh yoki tashkilot ichidagi, butun jamoa ichidagi alohida shaxslar oʻrtasida axborot almashish jarayonini oʻz ichiga oladi. Bunday turdagi kommunikatsiya, asosan, tabiiy til yordamida amalga oshiriladi. Yakka kommunikatsiyada inson axborotni aniqlashi va idrok etishi (oʻzlashtirishi) katta ahamiyatga ega. Guruh yoki tashqilot ichidagi kommunikatsiya uchun shu guruh yoki tashkilot aʼzolari orasida munosabatlarning taqsimlanishi, qabul qilingan kommunikatsiya qoidalarining xususiyatlari ahamiyatli; 
#  Transport, aloqa yoʻllari va shahar xoʻjaligi yer osti tarmoqlari. Shahar xoʻjaligi yer osti tarmoqlariga shaharni suv, elektr energiyasi, issiqlik, tabiiy gaz bilan taʼminlash uchun yer ostidan oʻtkaziladigan suv quvurlari va kabellar kiradi. Yer osti tarmoqlari koʻcha va maydonlar ostidan oʻtkaziladi. Katta shaharlarda suv quvurlari va kabellar bir umumiy kollektordan oʻtkaziladi, natijada kommunikatsiyani taʼmirlash vaqtida yoʻllarni qayta buzib-tuzatishga hojat qolmaydi;  
# Hayvonlarda — bir-biri bilan “muloqot qilish”dagi “signalli” usullar majmui. Har bir tur hayvon uchun “oʻziga xos” kommunikatsiya “signallari” boʻladi.

## Manbalar
Kommutator

**Kommutator** (lotincha commuto — almashtiraman, oʻzgartiraman), almashlab ulagich, taqsimlagich — elektr zanjirini ulash, oʻzish, almashlab ulash va zanjirdan oʻtayotgan tok yoʻnalishini oʻzgartirish uchun ishlatiladigan qurilma. Almashlab ulash qoʻlda (mas, telegraf K.i) yoki maxsus dastur asosida avtomatik tarzda bajariladi. Elektromexanik, elektron va elektron nurli K.lar bor. Oddiy elektromexanik K.: rubilniklar, elektr mashina kollektorlari; elektromagnit rele toʻplamlari va boshqa Elektron K. — maʼlum funksional sxemalar boʻyicha ion asboblari, elektron lampalar, yarimoʻtkazgichlardan yigʻilgan elektron qurilmalar. Elektron nurli K. — elektron nur yordamida boshqa asbobning ulanish sxemasini oʻzgartiradi. K. elektrotexnika, aloqa, telemexanikaning koʻp vositalari va boshqalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Kommutatsiya

**Kommutatsiya** (lotincha: commutatio — oʻzgartirish) — 1) elektr zanjirlari va ularning qismlarida simlar, kabellar, mashinalar, transformatorlar, apparatlar va asboblarni maxsus qurilmalar yordamida almashlab ulash. Elektr zanjiridagi tok yoʻnalishini kalitlar, kontaktorlar, rele va boshqa qurilmalar oʻzgartiradi; 2) hisoblash mashinalarini har bir yangi masalani yechish uchun qayta sozlash; 3) elektr stansiya va kichik stansiyalarning toʻgʻri va uzluksiz ishlashini taʼminlash uchun mashina, transformator, akkumulyatorlar batareyasi, apparatlar (uzgich-ulagich, muhofaza relelari, oʻlchash transformatorlari va boshqalar)ni elektrga ulash.

## Manbalar
Kommyunike

**Kommyunike** (frans. communique, lotincha communico — xabar qilaman) — davlatlar oʻrtasida xalqaro shartnomalar toʻgʻrisida yuritilgan muzokaralar haqidagi rasmiy xabar.

## Manbalar
Komninlar

**Komninlar** — Vizantiya imperatorlari sulolasi (1081 — 1185). Asoschisi Aleksey I hisoblansada, aslida sulolani imperator Isaak Komnin (1057—59) boshlab bergan. K. nomi tarixda 1-marotaba imperator Vasiliy II davri (976— 1025)da tilga olinadi. K.ning 1-vakillaridan boʻlgan Manuil, Vasiliy II ning yaqin kishisi boʻlgan. Manuilning 2 oʻgʻli boʻlib, ulardan Isaak Komnin saljuqiylarga qarshi kurashda katta shuhrat qozongan edi. 1057-yilda muxolif kuchlar tazyiqi ostida monax (rohib)likni ixtiyor qilgan. Isaak Komnin taxtni ukasi emas, balki oʻzining jangovar safdoshi boʻlgan Konstantin Dukaga topshirishga majbur boʻldi. K. vakili Aleksey 1 1081-yilda sulola hukmronligini harbiy toʻntarish yoʻli bilan qayta tikladi. Andronik I (1183—85) davrida imperiya yagona davlat sifatidagi qudratini yoʻqotdi. Andronik I avlodlari "Buyuk komninlar" degan unvon bilan Trapezund imperiyasida hukmronlik qilganlar (1204—1461). K. markaziy hokimiyatni mustahkamlab, imperiya hududini kengaytirgan; davlatni idora qilishda yer egalari va harbiy zodagonlarga tayangan.

## Manbalar
Kommunal xoʻjalik mashinalari

**Kommunal xoʻjalik mashinalari** — aholi yashaydigan joylar hududini, jamoa binolarini tozalaydigan va yigʻishtiradigan, kiyim-kechaklarni yuvadigan va kimyoviy tozalaydigan mashinalar. Aholi yashaydigan joylarni tozalashda axlat tashiydigan (konteynerli, kuzovli) mashinalar, suv sepish-yuvish mashinalari, supurish-tozalash mashinalari, oʻra tozalash (avtotsisternalar), yoʻlkalar va plyajlarni tozalash, qor kurash, qum sepish mashinalari, universal yuklagichlar va boshqa ishlatiladi. Bu mashinalarning baʼzilarida olib qoʻyiladigan jihozlari boʻladi. Jamoa binolarini tozalashda supuradigan, supurish-chang soʻradigan, suv sepish-chang soʻradigan, pol artadigan va boshqa mashinalardan foydalaniladi. Maysazorlar va koʻkatlarni texnik jihatdan saqlashda maysazorlarni oʻradigan, buta qirqadigan (butalaydigan) mashinalardan, avtomatik suv purkagichlardan foydalaniladi. Bulardan tashqari, kanalizatsiya tar-moqlari quduqlarini tozalaydigan ichimlik suvlari olinadigan quduqlarni taʼmirlaydigan va tozalaydigan, mashinalar ham mavjud. Shahar va qishloqlarning kommunal va turar joy xoʻjaliklarida vodoprovod va kanalizatsiya, gaz, issiqlik va elektr tarmoqlari uchun operativ ishlaydigan hamda avariya yuz berganda foydalaniladigan mashinalar, shahar elektr transporti vositalarini, yoʻl toʻshamalarini, turar joy binolarini taʼmirlashda ishlatiladigan va boshqa mashinalar mavjud.
## Manbalar
Kompakt-disk

**Kompakt-disk** — doimiy (oʻchmaydigan) tovush signallari (musiqa, qoʻshiq, matn va boshqalar) yozib olingan ixcham (koʻpincha diametri 120&nbsp;mm) optik disk. Tovush dasturlari yozib olingan kompakt-disk. (optik rakamli gramplastinkalar) keng tarqalgan. Boʻlar optik (lazer) plastinka qoʻyish qurilmalari (proigrivatellar) yordamida qayta eshittiriladi. Odatda, tovush dasturining uzunligi (kompakt-disk.ning "oʻynash" vaqti) 1 soat. Sifat va qulaylik jihatidan kompakt-disk. oddiy gramplastinkadan ancha ustun turadi.

## Manbalar
Kompaniya

**Kompaniya** () — iqtisodiy faoliyat (ishlab chiqarish, savdo, vositachilik, moliya, sugʻurta va boshqalar) olib borish uchun uyushgan yuridik va jismoniy shaxslar, tadbirkorlar birlashmasi. Kompaniya deyilganda birlashmalar, shirkatlar, xoʻjalik jamiyatlari, firmalar, korporatsiyalar, yaʼni turli tashqiliy-huquqiy shakllarga ega boʻlgan korxonalar tushuniladi. Kompaniya yuridik shaxs maqomiga ega boʻladi. Kompaniya sherikchilik, korporatsiya tamoyillari, tadbirkorlik faoliyatining boshqa tamoyillari boʻyicha faoliyat kursatishi mumkin.

## Yana qarang

* Kampaniya
* Firma
* Korxona

## Manbalar
Komparator

**Komparator** (lotincha: compare — taqqoslayman) — 1) fizik kattaliklarning oʻlchamlarini mos etalon (namuna) oʻlchamlariga solishtirib aniqlaydigan oʻlchash asbobi (teng yelkali tarozilar, elektr-oʻlchash potensiometrlari va boshqa taqqoslash asboblari); nazorat-oʻlchash vositalaridan biri. Mexaniq (yelkali tarozilar), elektr (oʻlchash koʻprigi), optik (optimetr), interferension (interferometr), stereoskopik va boshqa turlari bor. K. yordamida uzunlik, burchak, massa, bosim, tok kuchi va boshqa oʻlchanadi. Haritalar tuzish ishlarida stereokomparatorlar qoʻllanadi. 2) astronomiyada — spektrlar va astrofotogʻrafiyalarni taqqoslash uchun spektrokomparator va blink-komparatorlardan foydalaniladi. K. yordamida yulduzlarning nuriy tezligi, osmon yoritqichlarining oʻzgarishlari, osmondagi bir obʼyektning ikkinchisiga nisbatan oʻzgarishi aniqlanadi va hokazo.

## Manbalar
Kompas (yulduz turkumi)

**Kompas** (lotincha ) – osmon sferasining Janubiy yarim sharida Gidra, Kema Quyrugʻi, Yelkan va Nasos yulduz turkumlari orasida joylashgan yulduzlar turkumi. K.ni koʻz, qish va erta bahorda koʻrish mumkin.

## Manbalar
Kompetensiya

**Kompetensiya** ( — erishyapman, munosibman, loyiqman) — 1) muayyan davlat organi (mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organi) yoki mansabdor shaxsning qonun, ustav yoki boshqa hujjat bilan belgilangan vakolatlari, huquq va burchlari doirasi; 2) u yo bu sohadagi bilimlar, tajriba.

## Manbalar
Komplanar vektorlar

**Komplanar vektorlar** - bir tekislikda yoki parallel tekislikda yotuvchi vektorlar. Uchta a (xr ur z.), (x2, u2, z), s (x3, ur z) vektor Komplanar vektorlar boʻlishi uchun ularning aralash koʻpaytmasi nolga teng boʻlishi zarur va yetarlidir:x\ U\ zix2 u2 z2= 0.

Agar bu shart bajarilmasa, vektorlar komplanar boʻlmagan vektorlar deyiladi. Uch vektorning komplanarlik sharti bunday ham yoziladi: aa + rb + us = 0, bunda a, R yoki u sonlaridan kamida bittasi nolga teng emas. Shunga oʻxshash, bir tekislikda yotuvchi toʻgʻri chiziqlar komplanar toʻgʻri chiziklar deyiladi, bir tekislikda yotmaydiganlari esa komplanar boʻlmagan toʻgʻri chiziklar deyiladi. Xususiy holda uchrashmas toʻgʻri chiziqlar ham komplanar emas..

## Manbalar
Kompleks sonlar

**Kompleks sonlar** - a+bi koʻrinishidagi sonlar, bunda a va b haqiqiy sonlar, i esa mavhum birlik. i^2=-1 shartni qanoatlantiruvchi mavhum birlikda kompleks sonning haqiqiy qismi, b esa mavhum qismi deyiladi; b=Q boʻlganda Kompleks son haqiqiy, feO va a=0 boʻlganda Kompleks son — sof mavhum son boʻladi. Har bir a+b Kompleks son geometrik jihatdan tekislikning koordinatalari a va b dan iborat nuqtalari orqali tasvirlanadi. Agar bu nuqtaning qutb koordinatalarini g va j orqali belgilasak, u holda mos Kompleks sonni r(cos + sincp)" = cos"\mathbb{C} bilan belgilanadi. \mathbb{C} maydon haqiqiy sonlar maydonining kengaytirilganidir. Tarixan kompleks son ikkinchi darajali tenglamalarni yechish munosabati bilan kiritilgan. Kub tenglamaning haqiqiy ildizlarini topish masalasi kompleks son ustida amallar bajarishni talab qiladi.

## Manbalar
Kompetensiya (maʼnolari)

**Kompetensiya**:

* Kompetensiya (lotincha
* Kompetensiya (immunologiya), immunologiyada — odam va issiq qonli hayvonlar organizmining spetsifik immun reaksiya koʻrsatish, organizmga maxsus antigenlar kirishiga javoban tegishli antitelolar hosil qilish qobiliyati.
Kompleks oʻgʻitlar

**Kompleks oʻgʻitlar** – tarkibida oʻsimliklar hayot faoliyati uchun zarur bir necha asosiy oziq moddalari boʻlgan organik va mineral oʻgʻitlar. Organik Kompleks oʻgʻitlarga uy hayvonlari goʻngi, qushlar goʻngi, siderat oʻsimliklarning yashil massasi (koʻkat oʻgʻit), turli xil kompostlar kiradi. Tarkibidagi asosiy oziq moddalariga koʻra, mineral K.oʻ. ikki elementli (fosforkaliyli, azot-fosforli, azot-kaliyli) va uch elementli (azot-fosfor-kaliyli) boʻladi. Olinish usuliga koʻra, murakkab oʻgʻitlar, murakkab aralash oʻgʻitlar va aralash oʻgʻitlarga boʻlinadi. Koʻpgina K.oʻ. tarkibida mikroelementlar boʻladi yoki ularga bu elementlar qoʻshiladi.

## Manbalar
Kompleksonometriya

**Kompleksonometriya**, xelatometriya, trilonometriya — titrlash orqali eritmadan metall ionlari miqdorini aniqlash usuli. Bu usul metall ionlarini etilendiaminpolikarbon kislotalari bilan kompleks birikmalar hosil qilishiga asoslangan. Etilendiamin va karbon kislotalarining birikishi natijasida hosil boʻladigan birikmalar komplekse n l a r deyiladi. Ular umumiy holda quyidagicha ifodalanadi: (NOOS—R)2 NCH2-CH2-N(RCOOH)2, bu yerda R — alifatik radikallar.

Metall ionlari kompleksonlar bilan suvda eruvchan, kam dissotsiatsiyalanadigan, barqaror va doimiy tarkibli kompleks birikmalar — kompleksonlar hosil qiladi. Kompleksonning metall ioni bilan birikishida 5 yoki 6 aʼzoli halqa — xelat hosil boʻladi. Amaliyotda etilendiamin tetrasirka kislotaning ikki natriyli tuzi koʻproq ishlatiladi. Bu birikma komplekson III yoki trilon B deb yuri-tiladi. Shu sababli K. baʼzida xelatometriya yoki trilonometriya nomi bilan ham ataladi.

Metall ionli eritmani komplekson eritmasi bilan titrlaganda quyidagi reaksiyalar kuzatiladi:Me2+ + H2Y2- = MeY2- + 2N+ Me3+ + H2Y2” = MeY” + 2N+Me42” = MeY- + 2N+Bu yerda H2Y2~ — etilendiamintetrasirka kislotaning ikki natriyli tuzi anioni. Demak, bir gramm-ekvivalent metallga, uning oksidlanish darajasidan katʼiy nazar, bir gramm-ekvivalent komplekson birikadi. Komplekson eritmasining konsentratsiyasiga karab titrlashga sarf boʻlgan har bir ml eritmaga maʼlum miqdorda metall ioni toʻgʻri keladi. Mas, 0,01 M komplekson eritmasining (qarang Molyar eritma) bir ml ga 0,5869&nbsp;mg Ni, 0,5894&nbsp;mg So yoki 0,6354&nbsp;mg Si toʻgʻri keladi. Titrlashning tugash nuqtasini metall — indikatorlar orqali (mureksid, erioxrom qora, erioxrom koʻk, pirokatexin binafsha va hokazo) yoki potensiometrik, fotometrik, amperometrik va boshqa usullar bilan aniqlanadi. Aniqlanayotgan metall ioni va qoʻshilayotgan indikatorning tabiatiga koʻra, muhitning rN qiymati turlicha boʻladi va shu sababli titrlashda maqbul indikator tanlanadi. Agar eritmada bir necha metall ionlari boʻlsa, asosiy ionni aniqlash uchun aralashma ionlarni barqaror kompleks birikma beruvchi boshqa moddalar bilan toʻsib (maskirovka) qoʻyiladi. Bunday moddalar sifatida sianid, rodanid, ftorid, sitrat, tartrat ionlari hamda trietanolamin ishlatiladi. Kompleksonatlarning barqarorligi eritmaning rN miqdoriga bogʻliq. Shu sababli bir vaqtda eritmadagi bir necha metall ionini aniqlash mumkin. Mas, toriy ionini eritmaning muhiti rN —1,6 boʻlganda, soʻngra rN—4,5 boʻlganda shu eritmadagi nodir-yer metall ionlarini titrlash mumkin.

K. usuli suvning qattiqligini, mineral xom ashyodagi, oqova suvlardagi metall ionlarining miqdorini aniqlashda, shuningdek, metallurgiyada oddiy va qulay usul sifatida keng qoʻllanadi.

Omonulla Xoʻjayev.

## Manbalar
Komplement

**Komplement** (lot. complementum — toʻldiruvchi, qoʻshimcha) — odam va barcha umurtqali xayvonlar qonidagi oʻzaro taʼsirlashuvchi termolabil oqsil va glikoproteinlar majmui; tabiiy immunitetnmng muhim omili. Bu oqsillar yalligʻlanish jarayonlarida ishtirok etib, organizm uchun yot hujayra va mikroorganizmlarni parchalashda (lizis) katnashadi. K. terminini fanga P. Erlix kiritgan, lekin ungacha J. Borde kon zardobidagi bakteritsid taʼsir etuvchi moddani alleksin (lot. alexina — mikroorganizmlardan himoya qiluvchi tanachalar) deb atagan. K. tartibi 20 ta makromolekulalardan tuzilgan, lekin bu sistemaning asosiy qismi 11 ta oqsildan iborat boʻlib, qolganlari kuchaytiruvchi va susaytiruvchi fermentlardir.

K. — yalliglanish reaksiyasining asosiy gumoral komponenti boʻlib, uning mahsulotlari xemotoksin va anafilatoksinlar fagotsitoz, almashinuv jarayonlari va krnning ivishiga taʼsir koʻrsatadi. Shu bilan birga K. tartibida immun javobni nazorat qiluvchi muhim omillar qam bor.

K. tartibining faollashishida klassik va alternativ yoʻl farqlanadi. Klassik yoʻlda antitelo mikroorganizm yoki hujayra antigeniga birikib, konformatsiyasini oʻzgartirganidan soʻng, unga komplementning birinchi komponenti (S1) qoʻshiladi. K. ning faollashishida IgM va IgG sinf antitelolardan tuzilgan immun birikmalar katnashadi. Hosil boʻlgan immun kompleks+komplementning S1 komponentiga S4, S2, SZ, S5, S6, S7, S8 va S9 komplementning komponentlari ketmaket birikib, membranani buzuvchi kompleks hosil qiladi.

Komplementning alternativ yoʻl bilan faollashishi uchun bakteriyalar hujayra devoridagi polisaharid va lipopolisaharid (LPS), viruslarning ustki qismi antigenlari, IgA va IgE dan tuzilgan immun birikmalar, ulardan tashqari properdin, V va D omillar kabi zardob oqsillari boʻlishi zarur. Sanab oʻtilgan omillar birikkandan soʻngularga komplementning SZ, keyin S5, S6, S7, S8, S9 komponentlari ketma-ket birikadi. Hosil boʻlgan membranani buzuvchi kompleks membrana butunligini buzishi hisobiga hujayra halok boʻladi. K.larning koʻp qismini monotsit va makrofaglar sintez qiladi. Ularning 90% jigarda ishlab chiqariladi. Qonning bakteritsidlik xossasi qisman K. tufaylidir. K. preparatlaridan antigen-antitelo komplekslarini aniqlashda (mas, baʼzi infeksion kasalliklarga tashxis qoʻyishda) foydalaniladi.

## Manbalar
Komplementarlik

**Komplementarlik** (lot. sotplementum — toʻldiruvchi), molekulyar biologiyada — bir-birini toʻldiruvchi tuzilma (makromolekula, radikal)larning bogʻlanishini taʼminlovchi va ularning kimyoviy xususiyatlarini aniqlovchi oʻzaro muvofiqlik. Komplementar tuzilmalarning mustahkamligi va noyobligi yuqori darajada tanlash va atom guruhlari yoki zaryadlarning oʻzaro taʼsir koʻrsatish maydonining miqyosi bilan aniqlanadi. Bu jarayon "qulf-kalit" tamoyili asosida amal qiladi. Antigen—antitelo, ferment — substrat, nuklein kislotalarning ikkilamchi tuzilmasi shular jumlasiga kiradi. Nuklein kislotalar zanjirining komplementarligi ular tarkibiga kiradigan azot asoslarining oʻzaro taʼsiri bilan aniqlanadi. Mas, bir zanjirdagi adenin (A) qarshisida ikkinchi zanjirda timin (T) yoki uratsil (U), guanin (G) qarshisida esa sitozin (S) boʻlgandagina har ikkala zanjir oʻrtasida vodorod bogʻlar hosil boʻladi. K. irsiy belgilarning saqlanishi va nasldan-naslga oʻzatilishida yagona vosita va universal mexanizm boʻlishi taxmin qilinadi.

## Manbalar
Kompozitsion materiallar

**Kompozitsion materiallar** -oʻzaro uncha taʼsirlashmaydigan, kimyoviy jihatdan har xil boʻlmagan komponent (aralashma) larning hajmiy birikishidan hosil boʻladigan va komponentlar bir-biridan aniq chegara bilan ajralib turadigan materiallar. Har qaysi komponentning eng yaxshi xossalari (mustahkamligi, yeyilishga chidamliligi va boshqalar)ni oʻzida mujassamlashtirganligi uchun Kompozitsion materiallar ularning hech biriga xos boʻlmagan koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. Odatda, Kompozitsion materiallar plastik (metall yoki nemetall — anorganik yoki organik) asos yoki matritsa hamda qoʻshilmalar: metall kukunlari, tolalar, ipsimon kristallar, yupka payraha, gazlama va boshqalardan iborat boʻladi. Kompozitsion materiallar turlari: tolali (tolalar yoki ipsimon kristallar bilan mustahkamlangan); dispersion-zichlangan (dispers zarralar bilan mustahkamlangan) va qatlamli (turli xil materiallarni presslab yoki prokatlab olingan).

Kompozitsion materiallar tayyorlashning muhim texnologik usullari: armaturalovchi (mustahkamlovchi) tolalarga matritsa materiali shimdirish; mustahkamlagich va matritsa lentalariga press-qolipda shakl berish; komponentlarni sovuqlayin presslab, keyin qovushtirish; mustahkamlagichga matritsani purkab, keyin qisish; komponentlarning koʻp qatlamli lentalarini diffuziya usulida payvandlash; armaturalovchi elementlarni matritsa bilan birga prokatkalash va hokazo.

Kompozitsion materiallar aviatsiya, kosmonavtika, raketasozlik, avtomobil sanoati, mashinasozlik, kon-ruda sanoati, qurilish, kimyo sanoati, toʻqimachilik, qishloq xoʻjaligi, uy-roʻzgʻor texnikasi, radiotexnika, energetika, quvur ishlab chiqarishda va boshqa tarmoqlarda qoʻllanadi.
## Kompozitsion vositalar
* Toʻgʻridan-toʻgʻri oqim tarkibi
* Jiringlash
Hikoyachi xarakterining mavjudligi
ikki hikoya-ichki hikoya, qahramon tomonidan aytilgan va tashqi hikoyani muallifning oʻzi aytgan.
* Nuqtalar tarkibi
* Toʻqilgan kompozitsion
## Manbalar
Komponentlar

**Komponentlar** (termodinamika va kimyoda), mustaqil komponentlar — termodinamik sistemani tashkil etadigan, kimyoviy jihatdan individual hisoblanadigan moddalar. Komponentlar deganda sistemani tashkil etadigan moddalarning umumiy soni emas, balki uning har qanday fazasining tarkibini ifodalash uchun yetarli boʻlgan moddalar soni tushuniladi. Mas, kalsiy oksid (SaO) va karbonat angidrid (SO2)dan tashkil topgan sistemada SaO + SO2 ^± SaSO, reaksiyasiga muvofiq kalsiy karbonat (SaSO2) hosil boʻladi. Bu sistemada SaO va SO, mustaqil Komponentlar, SaSO3 esa shu Komponentlarning birikish mahsulidir. Shuningdek, SaO va SaSO3 ni teng xuquqli Komponentlar, SO, ni esa SaSO3 ning termik dissotsiatsiyasi mahsuli deb qarash mumkin. Kimyoviy sistemalarni tashkil etadigan moddalar oʻzaro reaksiyaga kirishadi va shu sababli bu sistemalarda Komponentlar soni tashkil etadigan moddalar soni bilan roʻy berishi mumkin boʻlgan mustaqil reaksiya soni orasidagi farq bilan aniqlanadi. Agar sistemani tashkil etadigan Komponentlar oʻzaro reaksiyaga kirishmasa, bu sistema fizik sistema deyiladi (mas, benzol-glitserinning suyuq aralashmasi). Bunday sistemalarda Komponentlar soni sistemani tashkil etuvchi moddalar soniga teng. Komponentlar soniga karab 1 komponentli, 2 komponentli, 3 komponentli va koʻp komponentli sistemalar boʻladi. Komponentlar tushunchasini fanga 1875—1876-yillarda amerikalik fizik J.I.Gibbs kiritgan.

## Manbalar
Kompost

**Kompost** (, ,  — „tarkibli“) — har xil organik moddalarning mikroorganizmlar taʼsirida chirishi natijasida hosil boʻladigan mahalliy oʻgʻit. Kompostlashda oʻsimlik oʻzlashtira oladigan oziq elementlar (azot, fosfor, kaliy va boshqa) miqdori ortadi, patogen mikroflora va gelmintlar tuxumi oʻladi, sellyuloza va pektin moddalar miqdori kamayadi, organik massa tuproqqa solish uchun qulay fizik xossaga ega boʻladi. Gune (torf, parranda axlati, xazon), nishxoʻrd, roʻzgʻor chiqindilari, najas, qipiq, oqar suv loyqalari kompostlashning asosiy materialidir. Kompostlashning davomiyligi chiqindilarning tarkibi, namlik, yil fasli va boshqa sharoitlarga bogʻliq. Kompost uyumi qizishdan toʻxtab, unda bir xildagi oʻzgarmas harorat qaror topganidan keyin tayyor qisoblanadi. Chiqindi xuddi goʻng kabi chuqurlarga bosib yoki uyum qilib tayyorlanadi. Kompost uyumi tuproq bilan koʻmiladi. Chirish jarayoni chiqindida organik modda (miqdori 25 %dan kam boʻlmaganda), namlik (50—55 %) yetarli boʻlganda yaxshi kechadi. Yoz oylarida kompost massa-siga suv sepib turiladi. Chiqindi massasidan 50 % kompost chiqadi. Chiqindidan hosil boʻlgan kompost tarkibida oʻrta hisobda 30—50 % organik modda, 0,6—1,0 % azot, 0,4—1,0 % fosfor, 0,5—1 % kaliy boʻladi. Chiqindidan kompost tayyorlashda unga oqar suv loyiqasi yoki najas qoʻshib, sifatini anchagina yaxshilash mumkin. Baʼzi hollarda tarkibini yaxshilash uchun kompostga fosforit uni, kaliy toʻzlari qoʻshiladi. Kompost oʻgʻit sifatida organik oʻgʻitlardan qolishmaydi va barcha qishloq xoʻjaligi ekinlariga (gektariga 20— 40 t) ishlatiladi .

## Manbalar

## Havolalar
* Kompostiruem pravilno  — Statya, o tom kak izgotovit kompostniy yaщik i prigotovit kompost.
* Kompost — „chernoe zoloto“ (Dachnitsa — Gazeta dlya sadovodov i ogorodnikov)
* Dubenyuk A. [http://www.vestnik-cvetovoda.ru/plant_growing/vegetable_garden/news11816.php  Prigotovlenie komposta
Kompot

**Kompot** (fr.dan  ) — yangi, konservalangan, quritilgan yoki muzlatilgan mevalardan turli xil aralashma holatida yoki bitta turdan tayyorlanadigan salqin shirinlik. Maceduan ham kompotning bir turi hisoblanadi.

Kompot uchun yangi va toʻliq pishgan mevalar ayni muddao boʻladi, uning xushboʻyligini taʼminlaydi. Tozalangan olma va nok oz miqdordagi shakar bilan alohida qaynatib olinadi, o‘rik, shaftoli va olxo‘rining danaklari chuqurchadan ajratib, ustidan qaynoq suv quyiladi. Kompotga tozalangan rezavorlar, aylana shaklida boʻlaklangan sitrus mevalar, qovun va tarvuz boʻlaklari termik ishlov berilmagan holda qoʻshiladi. Kompotda mevalarning xushboʻyligini saqlab qolish uchun ziravorlar ishlatilmaydi. Aralashtirilgan meva hamda rezavorlar ustidan odatda limon yoki apelsin sedrasi qoʻshib tayyorlangan, sovutilgan shaffof sirop quyiladi. Kompot tindirilgandan soʻng sovuq holatdakremanka idishlarida stolga tortiladi, undan avval esa ustidan sirop quyiladi. „Sirop ichidagi mevalar“ ham kompotga oʻxshash shirinlik boʻlib, suvda qaynatilmaydi, ammo shakar siropi orqali termik ishlov beriladi. Konservalangan mevalar stolga tortilayotgan vaqtda ustidan shaffof shakar siropi quyiladi.

## Yana qarang
* Mors
* Ichimlik
* Uzvar

## Manbalar


## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* Poxlyobkin V. V. Kompot // Kulinarniy slovar. — M.: Izdatelstvo „E“, 2015. — S. 162—163. — 456 s. — 4000 ekz. — .
* Ratushniy A. S. Kompoti // Vsyo o ede ot A do Ya: Ensiklopediya. — M.: Izdatelsko-torgovaya korporatsiya „Dashkov i K°“, 2016. — S. 183. — 440 s. — 300 ekz. — .
* Kompot // Kultura pitaniya. Ensiklopedicheskiy spravochnik / Pod red. I. A. Chaxovskogo. — 3-e izdanie. — Mn.: „Belorusskaya ensiklopediya imeni Petrusya Brovki“, 1993. — S. 129. — 540 s. — .
* 
* Charles Sinclair. compote // Dictionary of Food: International Food and Cooking Terms from A to Z. — Second Edition. — London: A & C Black, 2004. — P. 147. — 632 p. — .