Jigar transplantatsiyasi

**Jigar transplantatsiyas**i yoki **gepatik transplantatsiya** – bu kasallangan jigarni boshqa odamning sog‘lom jigariga (allograft) almashtirish jarayoni. Jigar ko‘chirib o‘tkazish jigar yetishmovchiligining oxirgi bosqichi va o'tkir jigar yetishmovchiligi uchun davolash usuli hisoblanadi, biroq donor organning yetishmasligi asosiy to'siqlardan biridir. Jigar transplantatsiyasi qat'iy nazorat qilinadi va faqat maxsus transplantatsiya tibbiy markazlarida, yuqori malakali transplantatsiya shifokorlari tomonidan amalga oshiriladi. Ijobiy natijalarga erishish uchun bemorlarni sinchkovlik bilan saralash, shuningdek, tirik yoki vafot etgan donorning mosligi muhim ahamiyatga ega.

## Qoʻllash uchun ko'rsatmalar
**Jigar transplantatsiyasi** qaytarib bo‘lmaydigan va jiddiy ("oxirgi bosqich") jigar yetishmovchiligini keltirib chiqaradigan o'tkir yoki surunkali kasalliklar uchun so'nggi davolash usuli hisoblanadi. Bu jarayon katta xavf-xatarlarni o‘z ichiga oladi, ko‘p resurs talab qiladi va bemorning operatsiyadan keyingi hayotiga sezilarli o‘zgarishlar kiritishni talab qiladi. Shuning uchun bu usul faqat juda og‘ir vaziyatlarda qo‘llaniladi.

Jigar transplantatsiyasining maqsadga muvofiqligi yoki samaradorligini har bir holatga alohida yondashgan holda baholash nihoyatda muhimdir, chunki natijalar juda oʻzgaruvchan boʻlishi mumkin. 

**[[Soʻnggi bosqichdagi Jigar kasalliklari uchun Model]] (SJKM balli)** kattalar uchun, va 12 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun **[[Pediatrik Soʻnggi Jigar kasalliklari modeli]] (PSJK balli)** turli klinik mezonlarni inobatga oladigan va jigar transplantatsiyasiga ehtiyojni baholashda ishlatiladigan klinik baholash vositalaridir. Har bir baholash vositasida yuqori ball jigar kasalligining yuqori darajadagi ogʻirligini, shuning uchun jigar transplantatsiyasiga katta ehtiyoj borligini koʻrsatadi. Surunkali jigar kasalligi boʻlgan bemorlarda jigar ensefalopatiyasi, varikoz qon ketishi, assit yoki spontan bakterial peritonit kabi dekompensatsiyalovchi holatlar ham yangi jigar transplantatsiyasiga ehtiyoj tugʻdirishi mumkin.

## Qoʻllash mumkin boʻlmagan holatlar
Garchi jigar transplantatsiyasi koʻplab soʻnggi bosqichdagi jigar kasalliklarini davolashning eng samarali usuli boʻlsa-da, allograft (donor) topishning qiyinligi va jarrohlikdan keyingi natijalar oʻzgaruvchanligi sababli, bemorlarni tanlash juda muhimdir. Transplantatsiya uchun shaxsning amaliyotga yaroqliligini baholash jarrohlar, shifokorlar, psixologlar va boshqa mutaxassislardan iborat koʻp tarmoqli jamoa tomonidan amalga oshiriladi.

**Baholashning birinchi bosqichi** – bemorda qaytmas jigar kasalligi bor-yoʻqligini aniqlashdir, bu holat yangi jigar olish orqali davolanishi mumkin boʻladi. Shunday qilib, asosan jigar tashqarisida joylashgan yoki jigar tashqarisiga tarqalgan kasalliklarga ega bemorlar odatda transplantatsiya uchun yaroqsiz nomzodlar sifatida koʻriladi. Bunga quyidagi misollar kiradi:

* Jigar saratoni rivojlangan boʻlgan shaxslar, ayniqsa saratonning jigardan tashqariga tarqalishi maʼlum yoki ehtimolli boʻlgan hollarda, transplantatsiya uchun yaroqsiz boʻlishi mumkin. Yoki saratonning boshqa turlariga chalingan bemorlar ham transplantatsiya uchun toʻgʻri kelmasligi mumkin, (teri saratonlaridan tashqari)

* Giyohvand moddalar isteʼmoli
* Jigar transplantatsiyasini amalga oshirishni imkonsiz qiladigan anatomik anomaliyalar
* Ogʻir yurak yoki oʻpka kasalliklari (agar transplantatsiya jamoasi jarayonni o'tkazish imkoniyatini koʻrsa, transplantatsiya hali ham amalga oshirilishi mumkin)
* OIV/OITS, (ammo virus taʼsirini juda past yoki aniqlanmaydigan darajada ushlab turgan baʼzi shaxslar hali ham transplantatsiyaga yaroqli boʻlishi mumkin)
Muhim jihati shundaki, jigar koʻchirib oʻtkazishga qarshi koʻrsatmalar koʻpincha qaytariluvchi hisoblanadi; dastlab „koʻchirib oʻtkazishga yaroqsiz“ deb topilgan kishi, sharoit oʻzgargan taqdirda, keyinchalik mos nomzodga aylanishi mumkin.. Baʼzi misollar quyidagilardan iborat:

* Jigar saratonining qisman davolanishi natijasida saratonning jigar tashqarisiga tarqalish xavfi kamayadi (asosiy jigar saratoni yoki jigar bilan bogʻliq ikkilamchi tarqalishda, tibbiy jamoa bemorning asosiy shifokori, onkologi va radiologi fikriga katta eʼtibor qaratadi)
* Giyohvand moddalardan foydalanishni toʻxtatish
* Yurak funksiyasining yaxshilanishi, masalan, perkutan koronar intervensiya yoki aylanma operatsiya orqali
* OIV infeksiyasini davolash

Baʼzi boshqa holatlar esa, masalan, vazopressor qoʻllab-quvvatlashni talab qiladigan gemodinamik beqarorlik, katta oʻlchamdagi jigar oʻsmalari yoki qon tomirlariga invaziyasi, intragepatik xolangiokarsinoma, holsizlik, miya jarohati gumoni bilan oʻtkir jigar yetishmovchiligi, spirtli ichimliklarga qaramlik, sigaret chekish, yetarli ijtimoiy qoʻllab-quvvatlashning yoʻqligi va tibbiy davolashga rioya qilmaslik, jigar koʻchirib oʻtkazishdan chetlatish uchun sabab boʻlishi mumkin. Biroq, bu holatlar odatda koʻp tarmoqli transplantatsiya jamoasi tomonidan individual tarzda baholanadi.

## Xavf va muammolar

### Rezeksiya
Jigar koʻchirib oʻtkazilgandan soʻng, transplantatsiya qilingan organning immun tizimi tomonidan rad etilishi (rezeksiyasi) istalgan vaqtda yuz berishi mumkin. Rad etilish quyidagi laborator koʻrsatkichlar bilan namoyon boʻlishi mumkin: AST, ALT, GGT ko'rsatgichlarining oshishi, protrombin vaqti, ammoniy darajasi, bilirubin darajasi, albumin konsentratsiyasi kabi jigar funksiyalarining oʻzgarishi; va qonda qand miqdorining oʻzgarishi. Fizik belgilarga ensefalopatiya (miya faoliyatining buzilishi), sariqlik, koʻkarish va qon ketishga moyillik kiradi. Shuningdek, umumiy holsizlik, ishtahaning yoʻqolishi, mushak ogʻrigʻi, yengil isitma, leykotsitlar miqdorining biroz oshishi va transplantatsiya qilingan joydagi sezgirlik kabi boshqa aniq boʻlmagan belgilar ham paydo boʻlishi mumkin.

Transplantatsiya qilingan organning uch xil rad etilishi mumkin: giperakut rad etilish, oʻtkir rad etilish va surunkali rad etilish.

* **Giperakut rad etilish** donor antigenlariga qarshi oldindan shakllangan antitanalar tufayli sodir boʻladi. Bu antitanalarning qon tomir endoteliy hujayralaridagi antigenlarga bogʻlanishi bilan tavsiflanadi. Bu jarayon komplement tizimini faollashtiradi va taʼsiri odatda chuqur boʻladi. Giperakut rad etilish transplantatsiyadan bir necha daqiqa yoki soatlar ichida yuzaga keladi.
* **Oʻtkir rad etilish** T-hujayralar tomonidan sodir boʻladi (B-hujayralar tomonidan yuzaga keluvchi giperakut rad etilishdan farqli oʻlaroq). Bu toʻgʻridan-toʻgʻri sitotoksiklik va sitokinlar vositasida amalga oshadigan yoʻllarni oʻz ichiga oladi. Oʻtkir rad etilish eng keng tarqalgan va immunosupressiv dorilarning asosiy nishoni hisoblanadi. Oʻtkir rad etilish odatda transplantatsiyadan bir necha kun yoki hafta oʻtgach kuzatiladi.
* **Surunkali rad etilish** bir yil oʻtgach har qanday rad etilish belgilari va simptomlarining mavjudligi bilan tavsiflanadi. Surunkali rad etilishning sababi hanuzgacha nomaʼlum, ammo oʻtkir rad etilish surunkali rad etilishning kuchli belgisi hisoblanadi.

### Oʻt yoʻlidagi asoratlar
**[[Biliar asoratlar]]** biliar stenozi (oʻt yoʻllari torayishi), biliar oqish va ishemik xolangitopatiyani oʻz ichiga oladi. Ishemik xolangitopatiya xavfi organ sovuq ishemiya vaqtining (oʻlimdan keyin/organni olib tashlashdan to transplantatsiya qilishgacha boʻlgan qon oqimi yoʻqligi vaqti) uzunligi bilan ortadi.Biliar asoratlar odatda ERXP (Endoskopik Retrograd Xolangio-Pankreatografiya), perkutan drenaj, yoki baʼzan qayta operatsiya bilan davolanadi.

### Vaskulyar '''asoratlar'''
**Tomir asoratlari** jigar arteriyasining trombozi, stenozi, soxta anevrizma va yorilishini oʻz ichiga oladi. Venoz asoratlar arterial asoratlarga qaraganda kamroq uchraydi va ular portal vena, jigar venasi yoki vena kavasi trombozi yoki stenozini oʻz ichiga oladi.

## Amaliyot
Transplantatsiyadan oldin, jigar qoʻllab-quvvatlash terapiyasi (transplantatsiyaga tayyorgarlik) qoʻllanilishi mumkin. Sunʼiy jigar qoʻllab-quvvatlash tizimlari, masalan, jigar dializi yoki bioartifik jigar konsepsiyalari hozirda klinik oldi va klinik tadqiqot bosqichida. Deyarli barcha jigar transplantatsiyalari ortotopik usulda amalga oshiriladi, yaʼni donor jigar bemorning tabiiy jigari olib tashlanib, oʻsha anatomik joyga qoʻyiladi. Transplantatsiya operatsiyasini uch bosqichga boʻlish mumkin: gepatektomiya (jigarni olib tashlash), angepatik (jigarsiz) bosqich va implantatsiyadan keyingi bosqich. Operatsiya qorin boʻshligʻining yuqori qismida katta kesma orqali amalga oshiriladi. Gepatektomiya jarayonida jigar bilan bogʻliq barcha ligamentlar, umumiy oʻt yoʻli, jigar arteriyasi, uchta jigar venasi va portal vena ajratiladi. Odatda, pastki vena kavaning retrogepatik qismi jigar bilan birga olib tashlanadi, ammo ushbu usulda bemorning vena kavasi saqlanadi („piggyback“ texnikasi).

Donordan olingan jigardagi qon transplantatsiya qilinadigan vaqtgacha muzdek organ saqlash eritmasi bilan, masalan, UW (Viaspan) yoki HTK almashtiriladi. Bu eritma transplantatsiya qilingan jigar joyiga qoʻyilguncha saqlanadi. Transplantatsiya qilish jarayoni pastki vena kava, portal vena va jigar arteriyasini anastomoz qilish (biriktirish) orqali amalga oshiriladi. Yangi jigarga qon oqimi tiklangach, oʻt yoʻli (biliar) anastomozi quriladi, bu oʻt yoʻlini bemorning oʻzining oʻt yoʻliga yoki ichakka biriktirish orqali amalga oshiriladi. Operatsiya odatda besh-olti soat davom etadi, lekin bu jarayonning murakkabligi va jarrohning tajribasiga qarab uzunroq yoki qisqaroq boʻlishi mumkin.

Jigar transplantatsiyasining katta qismi, ayniqsa kattalar uchun, tirik boʻlmagan donorning butun jigaridan foydalanadi. Bolalarda kichikroq jigar transplantatsiyasi rivojlangan boʻlib, unda kattalar jigarining bir qismi chaqaloq yoki kichik bola uchun ishlatiladi. Ushbu sohada qoʻshimcha boʻlinadigan jigar transplantatsiyasi, unda bitta jigar ikki qabul qiluvchi uchun transplantatsiya uchun ishlatiladi va tirik donor jigar transplantatsiyasi, unda sogʻlom shaxsning jigarining bir qismi olib tashlanadi va alograft sifatida ishlatiladi. Bolalar uchun tirik donor boʻlgan odamda jigar transplantatsiyasi jigarning taxminan 20% qismini olib tashlashni oʻz ichiga oladi (Couinaud 2 va 3 ta segmentlar).

Yana bir yutuq shundaki, faqat oʻsmalar joylashgan jigar boʻlagi rezeksiya qilinadi, va oʻsmasiz qismi bemorda qoldiriladi. Bu usul tiklanish jarayonini tezlashtiradi va bemor 5–7 kun ichida shifoxonani tark etishi mumkin.

Jigar transplantatsiyasini kutayotgan davrda, radiochastotali ablatsiya yordamida oʻsmani olib tashlash koʻprik sifatida ishlatilishi mumkin.

### Harorat
Donordan olib tashlangan vaqtdan transplantatsiya qilingunga qadar jigar saqlash eritmasida sovuq sharoitda saqlanadi. Haroratning tushishi metabolik jarayonlarning buzilish tezligini sekinlashtiradi, shuningdek saqlash eritmasi sovuq ishemiya taʼsirlarini bartaraf etishga moʻljallangan. Garchi uzoq vaqtdan beri „statik“ sovuq saqlash usuli standart texnik boʻlib kelsa-da, turli dinamik saqlash usullari ham oʻrganilmoqda. Masalan, jigarni olib tashlagandan keyin transport paytida unga qonni nasos yordamida yuborib turish usullari baʼzi muvaffaqiyatlarga erishgan(*see [[:en:Liver_transplantation#Research_directions|Research section]] for more*).

### Tirik donor transplantatsiyasi

**Tirik donor jigar transplantatsiyasi (TDJT)** soʻnggi oʻn yilliklarda jigar sirrozi va gepatosellulyar karsinoma kabi jigar yetishmovchiligi oxirgi bosqichiga yetgan bemorlar uchun muhim jarrohlik usuliga aylangan. Bu kasalliklar koʻpincha quyidagi sabablar bilan bogʻliq: uzoq muddatli spirtli ichimliklar isteʼmoli, davolanmagan gepatit C va B infeksiyalari. TDJT kontseptsiyasi ikki asosga tayangan: (1) inson jigari ajoyib regenerativ qobiliyatlarga ega va (2) transplantatsiyani kutayotgan bemorlar uchun kadaverik jigarlarning yetishmasligi. TDJT jarayonida, sogʻlom odamning jigari maʼlum qismigina jarrohlik yoʻli bilan olinadi va bemorga koʻchirib oʻtkaziladi.

Tarixan, TDJT pediatrik bemorlar(bolalar)dan boshlangan, ularning ota-onalari bolalarining sogʻligʻini tiklash uchun oʻzlarining sogʻlom jigarlari qismini berishga tayyor edilar. Muvaffaqiyatli TDJT haqida birinchi maʼlumot 1989 yil iyul oyida San-Paulu universiteti tibbiyot fakultetidan Silvano Raia tomonidan taqdim etilgan.  1989 yil noyabr oyida Chikagodagi universitet tibbiyot markazida Kristof Broelsch tomonidan ikki yoshli Alissa Smit onasining jigarining bir qismini olgan. Keyinchalik jarrohlar kattalar oʻrtasida TDJT ham mumkin ekanligini anglab yetishdi, va hozirda bu amaliyot bir nechta nufuzli tibbiy muassasalarda keng tarqalgan. U odatdagi, kadaverik donor jigar transplantatsiyasiga qaraganda texnik jihatdan murakkabroq hisoblanadi, va sogʻlom insonga jiddiy jarrohlik amaliyotini (gemigeptatektomiya yoki unga yaqin operatsiyalar) tavsiya qilishning axloqiy masalalarini ham oʻz ichiga oladi. Turli klinik tadqiqotlarda, donor uchun asoratlar xavfi taxminan 10% atrofida, va kamdan-kam hollarda ikkinchi operatsiya talab qilinishi mumkin. Asoratlar orasida biliar fistula, oshqozonning stazisi va infeksiyalar bor; ular oʻng jigar boʻlagi olib tashlanganda koʻproq uchraydi. TDJTdan keyingi oʻlim Yaponiyada 0%, AQShda 0,3%, va Evropada &#x5B;**'&#x5D;</sup>

==== Donorlarga qoʻyilgan talablar ====

Oila aʼzolari, ota-ona, aka-uka, farzandi, turmush oʻrtogʻi yoki koʻngilli har qanday kishi oʻz jigarini berishi mumkin. Tirik donor boʻlish uchun quyidagi mezonlarga rioya qilish kerak:

* Sogʻlom boʻlish
* [[Qon guruhlari|Qon guruhi]] bemorniki bilan mos kelishi yoki mos boʻlishi kerak, ammo baʼzi markazlar maxsus immunosupressiv protokollar bilan qon guruhi mos kelmagan transplantatsiyalarni ham amalga oshirmoqda
* Moliyaviy manfaatsiz, chin dildan xayr-ehson qilish istagi
* 20-60 yosh oraligʻida boʻlish (baʼzi joylarda 18-60 yosh)
* Bemor bilan yaqin munosabatga ega boʻlish
* Bemor bilan oʻxshash yoki kattaroq vaznga ega boʻlish

Donor jismoniy jihatdan sogʻlom ekanligiga ishonch hosil qilish uchun barcha donorlar tekshiruvdan oʻtadi. [[Qon bosimi]], [[jigar kasalligi]], [[diabet]] yoki [[yurak kasalligi]] nazorat qilinmagan boʻlsa, donorlik rad etiladi. Koʻpgina hollarda, jigarni tasvirlash uchun [[KT oʻpka angiogrammasi|KT]] yoki [[Magnetik rezonans tomografiya|MRT]] tekshiruvlari oʻtkaziladi. Koʻp hollarda, tayyorgarlik 2–3 hafta ichida amalga oshiriladi.

==== Muammolar ====
Tirik donor operatsiyasi yirik markazlarda amalga oshiriladi. Juda kam hollarda donor operatsiyadan oldin yoki keyin [[qon quyish]] kerak boʻladi. Potentsial donorlar operatsiya paytida oʻlim xavfi 0,5-1% ekanligini bilishi kerak.Donorlikning boshqa xavflariga [[qon ketishi]], [[infeksiya]], ogʻriqli kesma, [[qon quyqalari]] va uzoq tiklanish jarayoni kiradi. Donorlarning katta qismi 2-3 oy ichida toʻliq tiklanishadi.

==== Bolalarda transplantatsiya qilish ====

Bolalar uchun tirik donor jigar transplantatsiyasi keng qoʻllaniladi. Kattalarning oʻz farzandlariga jigar boʻlagini berishga tayyorligi koʻplab bolalarning transplantatsiya kutayotgan vaqtda vafot etish ehtimolini kamaytirdi. Ota-onaning donor boʻlishi ham bolalar uchun juda katta qulaylik tugʻdiradi, chunki ikkala bemor bitta shifoxonada boʻlib, bir-biriga ruhiy koʻmak bera oladi.

==== Afzalligi ====
Tirik donor jigar transplantatsiyasining kadaverik donor transplantatsiyasiga nisbatan bir nechta afzalliklari bor:

* Donor doimo mavjud boʻlganligi sababli transplantatsiya [[Rejalashtirilgan operatsiya|rejalashtirilgan]] asosda amalga oshirilishi mumkin.
* [[Kadaverik donor|Kadaverik donorni]] kutish jarayonida paydo boʻlishi mumkin boʻlgan asoratlar va oʻlim holatlari ehtimoli kamroq.
* Donor organlari yetishmasligi tufayli [[:en:United_Network_for_Organ_Sharing|UNOS]] chet ellik bemorlar uchun AQShda kadaverik donor organlarini taqsimlashga cheklovlar qoʻydi. Tirik donor transplantatsiyasi esa chet ellik bemorlarga AQShda tibbiy yordam olish imkoniyatini yaratadi.

==== Donorlarni tekshirish ====
Tirik donor transplantatsiyasi koʻp tarmoqli yondashuvni talab qiladi. Barcha tirik donorlar [[tibbiy diagnostika]]<nowiki/>dan oʻtadi. Har bir transplantatsiya markazida maxsus hamshiralar mavjud boʻlib, ular jarayon haqida batafsil maʼlumot berishadi va oilaning barcha savollariga javob berishadi. Baholash jarayonida potentsial donorning maxfiyligi kafolatlanadi. Transplantatsiya jamoasi donor va uning oilasiga toʻliq maslahat va yordam beradi va bu yordam toʻliq tiklanish davriga qadar davom etadi.

Barcha donorlar jarrohlik amaliyotiga tayyorligini taʼminlash uchun tibbiy jihatdan baholanadi. Donor va bemorning [[qon guruhlari]] mos boʻlishi kerak, ammo har doim bir xil boʻlishi shart emas. Donor jigarining anatomiyasi ham baholanadi, ammo hozirgi kunda jarrohlar qon tomirlari yoki oʻt yoʻllaridagi kichik farqlarga qaramay transplantatsiyani muvaffaqiyatli amalga oshira olishadi. Eng muhim mezon – donorning sogʻligʻining aʼlo darajada boʻlishi.

=== Transplantatsiyadan keyingi immunosupressiya ===
Aksariyat boshqa transplantlar singari, jigar transplantatsiyasida ham [[Immunosupressorlar|immunosupressiv]] dorilar ishlatilmasa, bemorning [[Immun tizim|immun tizimi]] jigarga hujum qiladi va uni rad etadi. [[Immunosupressiv dorilar]] jigar transplantatsiyasi olgan bemorlarga umrbod kerak boʻladi, garchi baʼzi hollarda ularni asta-sekin bekor qilish mumkin. Jigar immun tizimiga bogʻliq baʼzi hujayralarning yetilishida nomaʼlum rol oʻynashi mumkinligi taxmin qilinadi. Koʻplab jigar transplantatsiyasini oʻtkazuvchilarining aksariyati [[kortikosteroidlar]] va [[takrolimus]] yoki [[siklosporin]] kabi [[kalsiynurin ingibitori]], hamda [[mikofenolat mofetil]] kabi [[purin antagonisti]] oladilar. Jigar transplantatsiyasining birinchi yilida takrolimus bilan natijalar [[siklosporin]] bilan solishtirganda yaxshiroqdir. Agar bemorda faol gepatit B kabi qoʻshimcha kasallik mavjud boʻlsa, jigar transplantatsiyasi oʻtkazuvchilariga yuqori dozadagi [[gepatit B immunoglobulinlari]] beriladi.

Jigar transplantatsiyasidan oldin va keyin [[Emlash|emlanish]] tavsiya etiladi, chunki transplantatsiyadan keyingi immunosupressiv holatlar [[Vaksinalar|vaksinalarning]] samaradorligini pasaytiradi. Emlash imkon qadar transplantatsiyadan oldin qilinishi kerak, chunki transplantatsiyadan keyingi immunosupressiya emlanish samaradorliginini kaytiradi. 

Jigar transplantatsiyasi oʻziga xosdir, chunki surunkali rad etish xavfi vaqt oʻtishi bilan kamayadi, ammo qabul qiluvchilarning katta qismi hayotlari davomida immunosupressiv dori-darmonlarni qabul qilishlari kerak. Ayrim holatlarda rad etishga qarshi dori-darmonlarni sekin asta olib tashlash mumkin. Jigar, immun tizimi bilan bogʻliq baʼzi hujayralarning koʻpayishi jarayonida hali nomaʼlum rol oʻynashi mumkin, degan nazariya mavjud. Bunga [[Pittsburgh univertiteti|Pittsburgh universitetidagi]] [[Tomas E. Starzl]] jamoasi tomonidan atigi bitta tadqiqot bor. Unda bunday bemorlardan olingan [[Koʻmik|suyak iligi]] [[Biopsiya|biopsiyalar]] mavjud boʻlib, jigar transplantatsiyasi qabul qiluvchilarining suyak iligida genotipik kimerizmni koʻrsatadi. 

== Sogʻayish va natija ==
Jigar transplantatsiyasidan keyingi prognoz turlicha boʻlib, bemorning umumiy sogʻligʻi, operatsiyaning amaliy muvaffaqiyati va jigarga taʼsir qilgan asosiy kasallik jarayoniga bogʻliq. Transplantatsiyadan keyin 15 yil yashash ehtimoli taxminan 58% ni tashkil etadi. Barcha holatlarning 10-15% ida yangi jigarning ishdan chiqishi (jigar transplantatsiyasida birlamchi ishlamaslik yoki PNF) kuzatiladi. Bu natijalar bir qancha asoratlar bilan bogʻliq, jumladan, transplantatsiyadan oldin donor jigaridagi kasallik va jarrohlikdagi texnik xatolar, masalan, qayta qon bilan taʼminlashdagi muammolar organing ishlamay qolishiga olib kelishi mumkin.. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;**'&#x5D;

## Tarix
Jigar transplantatsiyasi boʻyicha dastlabki jarrohlik tadqiqotlari tajribali modellar yordamida itlar ustida sinov qilingan. 1954-yilda Italiyadagi Milan shahridagi Opedale Maggiore Policlinico shifoxonasida Vittorio Staudacher tomonidan amalga oshirilgan itlarda jigar transplantatsiyasi haqida ilk nashr qilingan hisobotlar mavjud. Bu dastlabki urinish zamonaviy texnikalardan sezilarli darajada farq qilgan; masalan, Staudacher donor portal venasini bemorning jigar arteriyasiga „arterializatsiya“ qilgani va biliar drenaj uchun xoletsistostomiyani qoʻllagani haqida xabar bergan.

Insonda birinchi marta jigar transplantatsiyasini 1963-yilda Tomas Starzl amalga oshirgan, ammo bemor (pediatrik) operatsiya paytida qon ketishini toʻxtatishning iloji boʻlmagani sababli vafot etgan. Turli jarrohlar tomonidan amalga oshirilgan keyingi urinishlar muvaffaqiyatsiz boʻlib qolgan, to 1967-yilda Starzl gepatoblastoma bilan ogʻrigan 19 oylik qizchaga jigar transplantatsiya qilgan va u bir yil davomida yashagan. Garchi operatsiya texnikalari rivojlantirilgan boʻlsa-da, jigar transplantatsiyasi 1970-yillargacha tajribaviy amaliyot boʻlib qolgan, va bir yil ichida bemorning yashab qolish ehtimoli 25% atrofida boʻlgan. Roy Calne tomonidan siklosporinning joriy qilinishi bemorlar natijalarini sezilarli darajada yaxshilagan va 1980-yillarda jigar transplantatsiyasi katta va pediatrik bemorlarga standart davolash usuli sifatida tan olingan. Jigar transplantatsiyasi hozirda AQShda yuzdan ortiq markazlarda, shuningdek, Yevropa va boshqa koʻplab mamlakatlarda amalga oshirilmoqda.

Hayot boʻlmagan donorlarning jigar donorlari taʼminotining cheklanganligi potentsial oluvchilar soniga nisbatan jonli donorli jigar transplantatsiyasi rivojlanishiga turtki berdi. Britaniyada birinchi altruistik jonli jigar donatsiyasi 2012 yil dekabr oyida Lids shahridagi Sent-Jeyms Universitet kasalxonasida amalga oshirilgan.

## Jamiyat

### Jigar transplantatsiyasini oʻtkazgan mashxurlar
Shuningdek qarang: Organ transplantatsiyasini qabul qiluvchi va donorlar roʻyxati

* Erik Abidal (1979 yilda tugʻilgan), frantsuz futbolchisi (Olympique Lyonnais, FC Barselona), 2012 yilda transplantatsiya
* Gregg Allman (1947-2017), amerikalik musiqachi (The Allman Brothers Band), 2010 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 7 yil) 2010 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 7 yil) 
* Jorj Best (1946-2005), Shimoliy Irlandiya futbolchisi (Manchester United), 2002 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 3 yil) 2002 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 3 yil) 
* Devid Bird (1959-2014), amerikalik jurnalist (The Wall Street Journal), 2004 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 10 yil) 2004 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 10 yil) 
* Jek Bruks (1943-2014), Shotlandiya musiqachi (Cream), 2003 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 11 yil) 2003 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 11 yil) 
* Frank Bough (1933-2020), ingliz televideniye taqdimoti, 2001 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 19 yil) 2001 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 19 yil) 
* Robert P. Keysi (1932-2000), amerikalik siyosatchi (42-Pensilvaniyaning gubernatori), 1993 yilda transplantatsiya (survival: 7 yil) 1993 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 7 yil) 
* Devid Crosbi (1941-2023), amerikalik musiqachi (Byrds, Crosby Stills, Nash (&amp;amp; Young)), 1994 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 28 yil) 1994 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 28 yil) 
* Gerald Durrell (1925-1995), britaniya hayvonot bogʻi (Durrell yovvoyi hayvonot bogʻi), 1994 yilda transplantatsiya (qutqaruv 1994 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati 
* Vaughn Eshelman (1969-2018), Amerikalik Majer Liga beysbol oʻqchisi (Boston Red Sox), transplantatsiya 2018 yilda (qutqaruv 2018 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati 
* Shelley Fabares (1944 yilda tugʻilgan), amerikalik aktrisa (*Donna Reed shou*, murabbiy) va qoʻshiqchi („Johnny Angel“), transplantatsiya 2000 yilda2000 yilda transplantatsiya
* Fredi Fender (1937-2006), amerikalik musiqachi („Next Teardrop Fallsdan oldin“, „Wasted Days and Wasted Nights“), 2004 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 2 yil) 2004 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 2 yil) 
* „Superstar“ Billy Graham (1943-2023), amerikalik kurashchi (WWF), 2002 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 20 yil) 2002 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 20 yil) 
* Larry Hagman (1931-2012), Amerikalik aktyor (*Dallas*, Harry va Tonto, *Nikson*, Primary Colors), 1995 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 17 yil) 1995 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 17 yil) 
* Dahlan Iskan (1951 yilda tugʻilgan), Indoneziya vaziri, 1987 yilda transplantatsiya
* Steve Jobs (1955-2011), amerikalik biznesmen (Apple Inc.), 2009 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 2 yil) 2009 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 2 yil) 
* Kris Klug (nasl 1972-yil), amerikalik snowboarder, 2000 yilda transplantatsiya
* Evel Knievel (1938-2007), amerikalik stunt ijrochisi, 1999 yilda transplantatsiya (survival: 8 yil) 1999 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 8 yil) 
* Kris LeDoux (1948-2005), amerikalik musiqachi va rodeo chempioni, 2000 yilda transplantatsiya qilingan (qutqaruv: 5 yil) 2000 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 5 yil) 
* Kyung Won Lee (tugʻilgan 1928), koreys-amerikalik jurnalist, 1992 yilda transplantatsiya1992-yilda transplantatsiya
* Fil Lesh (1940 yilda tugʻilgan), amerikalik musiqachi (Grateful Dead), 1998 yilda transplantatsiya1998-yilda transplantatsiya
* Linda Lovelace (1949-2002), amerikalik pornografik aktyor (Deep Throat), 1987 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 15 yil) 1987 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 15 yil) 
* Mickey Mantle (1931-1995), amerikalik beysbolchi (Nyu-York Yankees), 1995 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 1995 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 
* Mayk Makdonald (1954-2018), kanadalik komediyachi va aktyor (Mr. Nice Guy), 2013 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 5 yil) 2013 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 5 yil) 
* Jim Nabors (1930-2017), amerikalik aktyor (The *Andy Griffith shou*), 1994 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 23 yil) 1994 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 23 yil) 
* Jon Filipps (1935-2001), amerikalik musiqachi (The Mamas & the Papas), 1992 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 9 yil) 1992 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 9 yil) 
* Jeyms Redford (1962-2020), amerikalik hujjatli film rejissyori va ekolog, 1993 yilda transplantatsiya (qutqaruv: 27 yil) 1993 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 27 yil) 
* Lou Reed (1942-2013), amerikalik musiqachi (The Velvet Underground), transplantatsiya 2013 yilda (qutqaruv: 2013 yilda transplantatsiya (qutqarish muddati: 
* U. Srinivas (1969-2014), hind musiqachi, transplantatsiya 2014 yilda (qutqaruv muddati: 2014 yilda transplantatsiya (qutqaruv muddati: 
* Mike IX Williams (1968), amerikalik vokalchi va qoʻshiq yozguchi (Eyehategod), 2016 yilda transplantatsiya

## Olib borilayotgan tadqiqotlar

### Saqlash
Organ olinishi ortidan allograftni saqlash usullarini yaxshilashga qiziqish ortib bormoqda. Standart 'statik sovuq saqlash' texnikasi jigarning konservatsiya eritmasi bilan yuvilib, keyin statik sovuq sharoitda (odatda 4 daraja Selsiy) saqlanishini taʼminlaydi, bu esa anaerobik metabolik parchalanishni sekinlashtirishga yordam beradi.  Muqobil usul esa jigar transplantatsiyasidan oldin kislorodlangan konservatsiya eritmasini doimiy ravishda jigarga nasos yordamida yuborish orqali amalga oshiriladigan uskuna perfuziyasini oʻz ichiga oladi. Hozirda bu usul sovuq (gipoteramik), tana harorati (normoteramik) va tana haroratidan pastroq (subnormoteramik) konservatsiya eritmalari bilan sinovdan oʻtkazilmoqda. Gipoteramik uskuna perfuziyasi Kolumbiya universiteti va Tsyurix universitetida muvaffaqiyatli qoʻllanildi. Normoteramik uskuna saqlashni anʼanaviy sovuq saqlash bilan solishtiruvchi randomizatsiyalangan nazoratli klinik tadqiqotda donor jigarining kamroq jarohatlanishi, kamroq donor jigarlarining (qoniqarsiz holati tufayli) rad qilinishi, yaxshiroq erta funksiyasi va uzoqroq saqlash muddati kuzatildi, bu natijalar statik sovuqda saqlangan jigarlar bilan solishtirildi. Transplantatsiyadan keyingi allograft omon qolishi va bemor omon qolishi ikkala usulda ham oʻxshash boʻldi. Transplantatsiyadan oldingi uskuna perfuziyasi toʻqimalarning qayta perfuziya ishemik jarohatini (statik saqlangan jigar transplantatsiyadan soʻng qayta perfuziya qilinganda jigar hujayralarining zarar koʻrishi jarayoni) kamaytirishi, shuningdek, intragepatik biliar striktura xavfini pasaytirishi bilan bogʻliqdir.

2014-yilda olib borilgan tadqiqot jigarni muzlatish texnikasidan foydalanib saqlash vaqtini −6 °C haroratda sezilarli darajada uzaytirish mumkinligini koʻrsatdi.

### Normotermik mintaqaviy perfuziya
Qon aylanishi toʻxtaganidan keyin donorlik (QATKD) transplantatsiya uchun organlarning tobora asosiy manbasiga aylanib bormoqda, bunday donorlar nazorat qilinmagan QATKD dan nazoratli donorlariga qadar turli toifalarga boʻlinadi. Uning tobora koʻproq qoʻllanilishiga qaramay, QATKD organlari odatda issiq ishemiya jarohatlaridan zararlanadi, bu esa miya oʻlimidan keyin donorlik (MKD) orqali olingan organlarga nisbatan kamroq va sifati pastroq organlarning mavjudligiga olib keladi. Ushbu muammolarni kamaytirish uchun normotermik mintaqaviy perfuziyaga (NMP) qiziqish ortib bormoqda. Bu texnika oʻlimdan keyin organlarga kislorodlangan qon oqimini vaqtincha qayta tiklash orqali organlarning tiklanishdan oldin hayotchanligini yaxshilaydi. &#x5B;**'&#x5D;</sup>

NMP issiqlik ishemiyasining [[hujayra energiya substratlar]] va [[Antioksidantlar|antioksidantlarga]] taʼsirini qaytarish orqali organlarni [[reabilitatsiya]] qiladi. Bu texnika odatda [[ekstrakorporal membrana oksigenatsiyasi]] (EKMO) texnologiyasi bilan amalga oshiriladi va organlarni baholash va optimallashtirish imkonini beradi, bu esa graftning ishdan chiqish xavfini kamaytiradi. NRP buyrak va jigar transplantatsiyasida anʼanaviy saqlash usullariga qaraganda kamroq asoratlar va yaxshiroq natijalar koʻrsatgan. Dr. Fondevila va boshqalar NRP yordamida [[La Paz universiteti]] kasalxonasida 2,5 soatgacha boʻlgan isitma ishemiyasi bilan kechgan jigarlarni muvaffaqiyatli transplantatsiya qilganlar va biliar asoratlar darajasi va transplantatsiya muvaffaqiyati TDJT jigarlari bilan deyarli bir xil boʻlgan.

Axloqiy jihatlar, ayniqsa nazoratli QTD holatlarida NMP qoʻllanilishi bilan bogʻliq boʻlgan muammolar hali ham dolzarb boʻlib qolmoqda, lekin davom etayotgan tadqiqotlar ushbu tashvishlarni hal qilishga va NMP ni boshqa organ turlariga kengaytirishga qaratilgan. Bu esa, oxir-oqibat, transplantatsiya uchun hayotchan organlar mavjudligini oshirish va oxirgi bosqichdagi organ kasalliklariga chalingan bemorlar uchun natijalarni yaxshilashga xizmat qiladi.

=== Gerpesvirus 6 reaktivatsiyasi ===
2024 yilda **The Journal of Infectious Diseases''' jurnalida chop etilgan tadqiqotda jigar transplantatsiyasi oluvchisida xromosomalarga integratsiyalashgan irsiy odam gerpesvirusi 6 (iciHHV-6B) ning qayta faollashuvi va uning transplantatsiyaga taʼsiri oʻrganildi. Hannolainen va boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotda virus ketma-ketliklarini va mezbon immun javobini tahlil qilish uchun hybrid capture sekvensiyalash va boshqa turli molekulyar texnikalardan foydalanildi. Natijalar iciHHV-6B ning transplantat toʻqimasida faol replikatsiyasi va sezilarli immun faollashuvini koʻrsatdi, bu virusning qayta faollashuvi transplantatsiya natijalariga patologik taʼsir koʻrsatishini koʻrsatadi. Tadqiqot jigar transplantatsiyasi oluvchilarida iciHHV-6 qayta faollashuvini kuzatish muhimligini taʼkidlaydi

## Maxsus guruhlar

### Alkogolizm
Spirtli ichimliklarni koʻp isteʼmol qilish oqibatida rivojlangan jigar sirrozi bilan ogʻrigan bemorlarga koʻp sonli jigar transplantatsiyasi amalga oshirilgani ularning transplantatsiya qilishga layoqatliligi boʻyicha davomiy bahs-munozaralarga olib keldi. Bu munozaralar spirtli ichimliklar isteʼmolini oʻz-oʻzini yoʻq qilish kasalligi sifatida koʻrish va spirtli ichimliklar tufayli zarar koʻrganlar boshqa, koʻproq loyiq deb hisoblangan bemorlarni organ olish huquqidan mahrum qilmoqda degan qarashlar bilan bogʻliqdir. Transplantatsiya uchun nomzodlarni tanlash jarayonida alkogolizmga chalingan bemorlar va spirtli ichimliklarga bogʻlanmagan holda isteʼmol qilishga moyil boʻlganlar oʻrtasidagi farqni ajratish muhimdir. Ikkinchi guruh spirtli ichimliklarni nazorat qilishni qoʻlga kiritgan boʻlsa, transplantatsiyadan keyin yaxshi prognozga ega. Ammo alkogolizm tashxisi qoʻyilganidan soʻng, kelgusida hushyor boʻlish ehtimolini baholash zarur. 

### OIV
Tarixan, OIV jigar transplantatsiyasiga mutlaq qarshi koʻrsatma sifatida qaralgan. Bu OIV infeksiyasi transplantatsiyadan keyin kerak boʻladigan immunosupressiv dori-darmonlar tufayli kuchayadi, degan xavotir bilan bogʻliq edi.

Biroq, yuqori samarali antiretrovirus davolash (YSAD) paydo boʻlishi bilan, OIV bilan kasallangan odamlarning prognozi sezilarli darajada yaxshilandi. YSAD bilan boshqariladigan OIV endi jigar transplantatsiyasiga qarshi koʻrsatma hisoblanmaydi. Boshqarilmaydigan OIV (OITS) hali ham mutlaq qarshi koʻrsatma boʻlib qolmoqda. 

### Giyohvandlik vositalari
Transplantatsiya qilish uchun tibbiy mezonlar koʻpincha „dorilardan foydalanmaslik“ni talab qiladi. Narkotikka qaramlik tufayli koʻplab bemorlar transplantatsiyadan yoki shifokorlar tavsiya qilgan foydali doridan voz kechishga majbur boʻlishgan.

## Qoʻshimcha havolalar

* UNOS: Birlashgan organ almashish tarmogʻi, AQSh
* Amerikalik jigar fondi
* Bolalar uchun jigar transplantatsiyasi tarixi
* Jigar donorligi jarrohligi va tiklanish
* Jigar transplantatsiyasi toʻgʻrisidagi faktlar 
* Bolalar uchun jigar kasalligi jamgʻarmasi
* Toronto video atlasining „Quruq, pankreas va transplantatsiya jarrohligi – tirik donorning oʻng lobli quruqni transplantatsiya qilish“ videosi (qoʻshbuvchi)
* Toronto video-atlasi – Jigar, pankreas va transplantatsiya jarrohligi – tirik donor chap yon tomiri jigar transplantatsiyasi video (donor)
* Toronto video-atlasi – Jigar, pankreas va transplantatsiya jarrohligi – tirik donor oʻng orqa tomonni kesish (segment 6/7) Jigar transplantatsiyasi video (donor)

## Manbalar