open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boʻr

**Boʻr** — boʻsh sementlangan choʻkindi togʻ jinsi. B. boʻr davri iliq dengiz havzalarining 30–500 m va undan chuqurroq joylarida kokkolitoforid (70— 90%) va foraminifera (20% gacha) mikroorganizmlari qoldiqlaridan hosil boʻlgan. Rangi oq. Gil va qum qoʻshimchalari B.ga sargʻish yoki kulrang tuye beradi. B.da kremniy, pirit va fosforit gʻuddalari uchraydi. Kamdankam B.da mollyuskalar chigʻanoqlari, mshanka, dengiz tipratikanlari, marjon va boshqa skeletlari uchraydi.

B. mezozoy erasi boʻr davri jinslarida koʻp uchraydi. Ukraina (Donesk havzasi), Rossiya Federatsiyasi (Kursk, Voronej viloyatlari), Qozogʻistonda (Mangʻishloq) koʻp.

## Manbalar
Boʻr sistemasi (maʼnolari)

**Bo‘r sistemasi**:

* Boʻr sistemasi - BOʻR SISTEMASI (DAVRI) — Oʻzbekistonda Zirabuloq, Ziyovuddin togʻlarida uchraydi.
* Boʻr sistemasi (davr) - BOʻR SISTEMASI (DAVRI) — Yer tarixi mezozoy erasining uchinchi (oxirgi) davri; yuradan keyingi va kaynozoy gruppasining paleogen sistemasidan oldingi davrni oʻz ichiga oladi.
Boʻlish

**Boʻlish** — koʻpaytirish amaliga teskari amal; koʻpaytma va koʻpaytuvchilardan biri maʼlum boʻlganda ikkinchi koʻpaytuvchi Boʻlish orqali topiladi. a ni ga boʻlish bx=a tenglamani qanoatlantiruvchi x ni topish demakdir. Bu yerda: a — boʻlinuvchi, b — boʻluvchi, x — boʻlinma deb ataladi. a ni b ga boʻlish a amali a: yoki — timsollari bilan belgilanadi.

## Yana qarang

* Koʻpaytma
* Boʻlinish alomatlari
* Boʻlinishlik
* Ayirma
* Qoʻshish

## Manbalar
Boʻrdoqiga boqish

**Boʻrdoqiga boqish** — qishloq xoʻjaligi hayvonlarini goʻshti uchun boqib semirtirish, qisqa muddatlarda sifatli va eng koʻp miqdorda goʻsht olishni taʼminlaydigan texnologik jarayon; qoramol, choʻchqa, qoʻy, parrandalar, quyon va boshqa boʻrdoqiga boqiladi. Boʻrdoqiga boqish ning iqtisodiy koʻrsatkichlari hayvon turi, zoti, jinsi, yoshi, sogʻligʻi holati, boqim darajasi va ozuqa mukammalligiga bogʻliq. Qoramolchilikda Boʻrdoqiga boqish usuli goʻsht mahsulotiga qoʻyiladigan talabga koʻra tanlanadi. Barcha mamlakatlarda 6—8 oylik buzoqlarni 15—18 oy boʻrdoqiga boqish vazni 400–480&nbsp;kg ga yetkazib yuqori sifatli mol goʻshti olishda keng qoʻllaniladigan va samarasi yuqori texnologiya hisoblanadi. Mollarga xoʻjaliklarning oʻzida tayyorlangan ozuqalar — silos, senaj, oʻt, iddizmevalarni dagʻal va aralash ozuqalarga qoʻshib beriladi. Agar Boʻrdoqiga boqish da mol faqat silos bilan boqiladigan boʻlsa, sutkasiga 250–400&nbsp;kg vaznga 16–25&nbsp;kg, katta mollarga 30–35&nbsp;kg gacha silos beriladi. Toʻyimliligiga koʻra ratsionda silos hissasi 60—65% ni tashkil etishi mumkin. Proteinga boʻlgan ehtiyojni qondirish va ratsionning mukammalligini taʼminlash uchun ozuqaga mochevina va premikslar (biologik faol moddalar aralashmasi) qoʻshiladi. Agar mol barda negizida boqiladigan boʻlsa, katta yoshdagi mollarga sutkasiga 80—90 l gacha yangi barda yediriladi. Barda ratsion tarkibiga somon, pichan, aralashmalar, vitaminlar (A, D), tuz, boʻr yoki fakultetorsizlangan fosfatlar qoʻshiladi. Paxtachilik rivojlangan mintaqalarda Boʻrdoqiga boqish da paxta shulxasi sutkasiga (4–7&nbsp;kg), shrot (2–3&nbsp;kg)dan foydalaniladi, makkajoʻxori silosi, beda senaji, pichan, don, yem beriladi. Boʻrdoqiga boqish da sutkalik oʻrtacha tirik vazn oʻsishi 800—1200 g ga boradi. 1&nbsp;kg vazn oʻsishini taʼminlash uchun 8—11 ozuqa birligi sarflanadi. Tabiiy va madaniy yaylovlar yetarli boʻlgan mintaqalarda B. b.da yaylovlardan foydalanish mumkin. Qoʻychilikda goʻshtjun yoʻnalishdagi zotlarni Boʻrdoqiga boqish yaxshi samara beradi. Boʻrdoqiga boqish uchun ajratilgan 3— 3,5 oylik qoʻzilar 7—9 oyligiga qadar boqilib, ularning vazni 45–50&nbsp;kg ga yetkaziladi, goʻsht chiqishi 44—46% ni tashkil etadi. Parrandachilikda broyler yetishtirish asosiy oʻrinda turadi. 2—6 oylik joʻjalar 15—25 sutka boqiladi. 1&nbsp;kg vazn oʻsishi uchun 6—9 ozuqa birligi sarflanadi. Asosiy ozuqa: mukammal aralash yem yoki aralash yem va turli aralashmalar. Choʻchqachilikda 15–16&nbsp;kg vazndagi 2,5 oylik choʻchqa bolalari 7—7,5 oy boqiladi (tirik vazni 100–110&nbsp;kg ga yetadi). 1&nbsp;kg vazn oʻsish uchun 4,5—5 ozuqa birligi sarflanadi. Boʻrdoqiga boqish ni keng miqyosda tashkil etish mamlakatda goʻsht yetishtirishni koʻpaytirish imkoniyatini yaratadi. Oʻzbekistonda Boʻrdoqiga boqish ixtisoslashtirilgan xoʻjaliklarda ilgʻor texnologiyani qoʻllagan holda sanoat usulida olib boriladi.

## Manbalar

  

Mana yana ôwa kayf
Boʻrjar GES

**Boʻrjar GES** — Toshkentning Boʻzsuv (Boʻrjar qismida) kanalida qurilgan 3 chi gidroelektr stansiya. 1936-yil mayida ishga tushirilgan. Quvvati 6,4 ming kVt. Uning ishga tushirilishi Toshkent shahri sanoat korxonalari va aholisini elektr energiyasi bilan taʼminlashni yaxshiladi. Boʻzsuv kanalida ishlab turgan GESlar Oʻrta Osiyoda birinchi energiya tizimini yaratishga imkon berdi. Hozir Boʻrjar GES Chirchiq — Boʻzsuv traktida qurilgan GESlardan biri sanalib u toʻla avtomatlashtirilgan, yagona dispecherlik punktidan boshqariladi.
Boʻri

**Boʻri, qashqir** (*Canis lupus*) – itsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonning choʻl, dashtlari, oʻrmon, toʻqay, togʻ va togʻ etaklarida tarqalgan; qor va muz bilan qoplangan baland togʻlar va tundrada ham yashaydi. Boʻrilarning turli kenja turlari mavjud, jumladan osiyo boʻrisi, tundra boʻrisi, meksika boʻrisi, arktika boʻrisi va boshqalar.

Boʻrilar qoyalar orasiga, toʻqaylik va jarliklarga, quruq qamishzorlarga in quradi. Tulki inlaridan ham foydalanadi. Boʻrilar inida bolalaydi va bolalarini parvarish qiladi. Chorvachilik r-nlarida podalardan uzoqqa ketmaydi. Boʻrilar yanvar oyidan boshlab urchiydi. Urchish vaqtida erkaklari urgʻochisini talashib qattiq urishadi. Boʻrilar monogam hayvon. Jufti uzoq muddat saqlanib qoladi. Homiladorlik davri 62– 65 kun. Yosh boʻri 3–5 ta, qarisi 6–8 ta, baʼzan 10–13 ta bola tugʻadi. Bolasini 5–6 hafta emizadi. Bolasi 3 haftaligida inidan chiqa boshlaydi. Urgʻochisi emizikli davrida erkagi ovqat olib kelib turadi. Bolalari goʻsht bilan oziqlanishga oʻtgandan soʻng ona boʻri ham oʻlja tutib kela boshlaydi. Avgust oxiridan boshlab yosh boʻrilar har xil mayda kemiruvchilarni tutib yeya boshlaydi. Sentabrda kattalari bilan birgalashib, uy hayvonlarini va yovvoyi hayvonlarni ov qilishga oʻrganadi. noyabrga qadar 10–15 ta buri gala boʻlib yuradi. Oʻlja topish qiyin boʻlib qolganda bitta yoki ikkitadan boʻlib, tarqalib ketadi. Erkagi 2 yoshida, urgʻochisi 2–3 yoshida voyaga yetadi. Boʻri 15–16 yil yashaydi. Yilda ikki marta – bahor va kuzda tullaydi. Boʻrilar kuchli, chidamli va chaqqon, hid bilish va eshitish organlari yaxshi rivojlangan hayvon. Goʻsht bilan oziqlanadi, baʼzan olma, qovun, tarvuz kabi mevalarni ham yeydi. Asosan, uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar, quyon, yumronqoziq kabi kemiruvchilar, qushlar, hatto oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Boʻrilar juda ochkoʻz va xoʻra, ikkitasi bitta qoʻyni yeb qoʻyishi mumkin. Podaga hujum qilganda koʻp qoʻyni nobud qiladi. Bir nechta B. birga yoki tuda boʻlib ov qiladi. Quturgan va ochiqqan boʻrilar odamga ham hujum qilishi mumkin. Boʻrining 12 ta kenja turi bor. Oʻrta Osiyoning choʻl, dasht va past togʻlarida choʻl boʻrisi, Pomir togʻlarida tibet boʻrisi kenja turlari yashaydi. Baʼzan qora boʻrilar ham uchraydi, uning terisi qimmatbaho hisoblanadi. Oʻzbekistonda choʻl boʻrisi tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻri (maʼnolari)

**Bo‘ri**:

* Bo‘ri - BOʻRI, qashqir (Canis lupus) — itsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon.
* Bo‘ri (obraz) - BOʻRI — oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida totemik obraz.
Boʻri (obraz)

BOʻRI — oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida totemik obraz. Qad. manbalardan yetib kelgan rivoyatlarda B. turk urugʻi avlodining davomchisi sifatida taʼriflanadi. "Ona boʻri" nomli afsonada tasvirlanishicha, qad. turklar goʻyo dushman tomonidan qirilgan turk urugʻi orasida tirik qolgan oʻn yoshli oʻgʻil bola va ona B.dan tarqalgan. "Boʻri", "Boʻri qiz", "Choʻloqboʻri" kabi ertaklarda talqin etilgan totemik B. obrazi insonning xaloskori, uning himoyachisi sifatida tasvirlanadi. Keyinchalik totemik eʼtiqodlarga ishonchning yoʻqolishi tufayli ertaklarda ("Boʻri bilan tulki", "Och boʻri", "Koʻy bilan boʻri", "Boʻri bilan ot" va boshqalar) paydo boʻlgan. B. yovuzlik, qonxoʻrlik, zulm va zoʻrlik, bosqinchilik timsoliga aylandi. Jahon, xususan oʻzbek badiiy ijodida B. goh ijobiy, goh salbiy obraz sifatida namoyon boʻladi, ramziy maʼno kasb etadi. Poʻlkan shoirning "Yoldor boʻri" dostoni, M. Avezovning "Koʻk yol", Chingiz Aytmatovning "Qiyomat" romanlarida^B. ijobiy maʼnoda tavsiflanadi. BURI — osmonning Janubiy yarim sharida Mezon, Aqrab, Burchak chizigʻi, Sirkul, Sentavr va Gidra yulduz turkumlari oralarida joylashgan yulduzlar turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 2,3 koʻrinma yulduz kattaligida. Oʻzbekistonda yoz paytlarida koʻrish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrigul

BOʻRIGUL (Vinca erecta Regel et Schmalh.) — kendirdoshlar oilasiga mansub yotiq ildizpoyali koʻp yillik oʻt. Bitta ildiz boʻgʻzidan 15—40 sm uzunlikdagi bir necha poya chiqadi. Bargi tekis qirrali, bandsiz, qaramaqarshi joylashgan. Apreldan iyulgacha gullaydi, guli oq yoki och binafsha rangli, har bir barg qoʻltigʻida bittadan bir chanoqli yassi mevasi boʻladi. B. Ugom, Fargʻona, Hisor togʻlarining jan. qiyaliklarida, qoyalar va chagʻirtoshli togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida B.dan 40 ga yaqin alkaloid (vinkalin, vinkametrin, vinkanidin, ervinin, ervamin va boshqalar) ajratib olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tojiboy Boʻriyev

**Tojiboy Boʻriyev** (1938.12.5, Toshkent viloyati Parkent tumani Zarkent qishlogʻi) — mexanik va matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1974), professor (1976). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika institutida (1964—66) ishlagan. Kibernetika institutida (hozirgi "Kibernetika" IIIB) da (1966-yildan) ishlaydi. Ilmiy ishlari qattiq jism mexanikasiga oid masalalarni algoritmlashga, statik va dinamik yuk taʼsiridagi bir oʻlchovli va koʻp oʻlchovli konstruksiyalarning aniq hisoblariga, elastiklik nazariyasining dinamik va statik masalalariga doir. B. seysmik (8— 9 balli) va noseysmik (5—7 balli) mintaqalar va qorlishamolli hududlar uchun fazoviy sterjenli konstruksiyalarni teng mustahkamlik, barqarorlik va min i mal ogʻirlik mezonlari asosida ishlab chiqdi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1971).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻriyotoq koʻllari

**Boʻriyotoq koʻllari** (mahalliy xalq Boʻritogʻ deb ataydi) — Xorazm vohasi Xiva shahri yonidagi Boʻriyotoq, Pirnaxos, Baytaltoʻgʻon, Sayot va boshqa mayda koʻllar. Jan.da Qoraqum choʻliga tutashgan. Boʻriyotoq koʻllari Jirmiz, Mizonkoʻl kollektorlariga birlashib ketgan. Ekin maydonlaridan chikadigan tashlama suvlar va yer osti sizot suvlaridan toʻyinadi. Yezda suvi koʻpayib, umumiy maydoni 800 ga, uz. 4–5&nbsp;km, eni 1—1,5&nbsp;km, chuq. 1,5 m ga yetadi. Sohillari qiya, qumloq, qamish va boshqa suv oʻtlari oʻsadi. Qishda muzlaydi. Boʻriyotoq koʻllari da baliqchilik va ondatrachilikni rivojlantirish imkoniyatlari mavjud.

## Manbalar
Boʻrikalla

**Boʻrikalla** — qovun navi. Buxoro va Fargʻona B.si kabi xillari bor. Buxoro B.si handalak turiga kiradi. Buxoro vohasida tarqalgan. Ertapishar nav. Shakli yassi, oʻrtacha kattalikda, eng kattasining diametri 20 smdan ortiq. Ogʻirligi 2,5–3&nbsp;kg. Sirti bir oz tilimtilim, tekis toʻr bilan qoplangan. Tuyey och yashilsariq, poʻstidagi gullari mayda, jigarrang dogʻ shaklida. Etining qalinligi 4,5—6 sm, och yashil, shirin, tarkibida 7,4—9,6% qand bor. Urugʻi yirik, oq, ekilganidan soʻng 57—80 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 230—360 i/ga. Uzoq joylarga yuborishga yaroqsiz. Fargʻona B.si Fargʻona vodiysida tarqalgan. Qovunning cassaba (kassaba) turiga kiradi, oʻrtapishar nav. Shakli tuxumsimon, dum va uch tomonlari toʻmtoq, uz. 20—23 sm, ogʻirligi 3,5–5&nbsp;kg, sirti tekis, toʻri siyrak, dum tomoni och yashil, uch tomoni sargʻishyashil. Etining kalinligi 5—5,5 sm, yumshoq, juda shirin. Tarkibida 8—11% kand, shu jumladan 3,8—8,2% saharoza bor. Urugʻi oq, yirik, chuzinchoq. Urugʻi ekilganidan keyin 73—80 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 200—250 s/ra. Uzoqjoylarga yuborishga yaroqsiz. Joyida isteʼmol etiladi.

## Manbalar
Boʻritaroq

**Boʻritaroq**, gʻoʻzarak (Hibiscus trionum L.) — gulxayridoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, boʻyi 10—70 sm, sershox. Barglari uch boʻlakli, choʻziq, tubigacha patsimon boʻlakchalarga ajralgan. Gullari sariq, uzun gulbandlarda yakkayakka joylashgan. Asosida qirmizi rangli dogʻlari bor. Mevasi koʻsakcha. Issiq va namsevar oʻsimlik. Nihollari mart— mayda koʻkaradi. Iyun — avgustda gullaydi, iyuldan oktabrgacha mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 15 ming urugʻ beradi. Urugʻlar tuproqning 6—8 sm chuqurligida 57 yilga qadar yashovchanligini saqdab qoladi, harorat 5—6°da unib chiqadi. Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik rayonlarida koʻp tarqalgan. B. paxta maydonlari, chopiq qilinadigan ekinlar orasida, shuningdek yoʻl, ariq yoqalari, tashlandiq yerlar va bogʻlarda uchraydi.

Kurash choralari: ekish oldidan urugʻni tozalash, yerni boronalash, qator oralariga ishlov berish, maysa koʻkarmasdan gerbitsidlar sepish va boshqa

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻritish ilonlar

**Boʻritish ilonlar** - suv ilonlar oilasining urugʻi. 16 turi bor. Jagʻida 2—6 yirik egri tishlari boʻladi. Shuning uchun ular "boʻritish" deb ataladi. Janubiy Osiyoda koʻp. Oʻzbekiston choʻllarida bitta turi — ola boʻritish (Lucodon striata) uchraydi. Uzunligi 60 sm cha, usti toʻq jigarrang, och sariq koʻndalang yoʻlli. Qorin tomoni sariq. Tungi hayvon. Iyunning oxirida 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Asosan, har xil kaltakesaklar bilan oziqdanadi.

## Manbalar
Boʻribosar

**Boʻribosar**, Oʻrta Osiyo ovcharkasi —Oʻrta Osiyoda tarqalgan jaydari it zoti. Uzoq davr davomida choʻponlar tomonidan eng yaxshi namunalarini tanlash va tabiiy chatishtirish yoʻli bilan chikarilgan. Erkagi boʻydor, gavdali, koʻkragi keng, kallasi katta, oyoklari baquvvat, ovozi haybatli. Rangi turlicha. Asosan erkagi koʻproq qadrlanadi. Chorva mollari podalarini boʻrilar hujumidan saqlash (nomi ham shundan), oʻtovqoʻralarni qoʻriqpash vazifalarini bajaradi. Urishqoqlik sifatlarini oshirish uchun yosh (1—2 oy)ligida quloq va dumi kesib qisqartiriladi. Eng kuchlilari havaskorlar tomonidan it urishtirish musobaqalarida qatnashish uchun boqiladi.

## Manbalar
Boʻri baxshi

**Boʻri baxshi** – Sodiqoʻgʻli (1866 Fargʻona viloyati Dangʻara tumani Qumariq qishlogʻi —1954) – oʻzbek xalq dostonchisi. Boʻri baxshining otasi Sulton shoir nomi bilan tanilgan va Fargʻona vodiysi dagi mashhur baxshilardan boʻlgan. Boʻri baxshi dostonchilikni akasi Joʻra baxshidan oʻrgangan, asosan dutor joʻrligida kuylagan. Undan „Alpomish“ dostonining varianti – „Masbachcha“ dostoni yozib olingan. Boʻri baxshi zamonaviy mavzularda „Hormangiz“, „Norin kanali“, „Kanalta“, „Dangasalar“ va boshqa koʻplab termalar yaratgan. Toshkentda oʻtkazilgan xalq ijodkorlari olimpiadasida qatnashgan (1938).

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, T., 1979.
Boʻrk

BOʻRK — qad. bosh kiyimi. Qishda hamda yozda kiyiladigan B. boʻladi. Boʻrk hayvon terisidan tikilib, qimmatbaho qalin gazmol bilan qoplanadi. B.ni erkaklar ham, xotinqizlar ham kiyishadi. Tikilgan hayvon terisiga qarab, u qunduz B., suvsar B., qamshat B., tulki B. va hokazo boʻlib nomlanadi. Qizlar B.i har xil taqinchoqlar, tangalar, uzuklar bilan bezatilgan. Erkaklarda toʻyziyofatga kiyiladigan qimmatbaho, oddiy kunlarda, ishga kiyadigan B.lar ham boʻlgan. B. oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq, qirgʻiz, boshqird, tatar, uygʻur va boshqa xalklar orasida tarqalgan. "Devonu lugʻotit turk" (11-asr)da "Bosh yorilsa boʻrk ichida" maqoli shaklida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻron

**Boʻron** — qad. oʻzbek milliy harakatli bola, ar oʻyini. B. keng maydonda ʻ40x35 m, maysazor joylarda oʻynaladi. Oʻ~"" uchun oddiy qiyiqcha — belbogʻ i..atiladi, unga bir siqim qum va qipiq yoki mayda somon solinib tugiladi. Oʻyin har qaysisi 6 nafar oʻgʻil boladan iborat 2 jamoa oʻrtasida boʻladi. Oʻyin boshlanishidan oldin maydonning bet chizigʻining oʻrtasida 3 m masofada diametri 1,5—2 m keladigan doiracha hosil qilinadi. Hakam tugunni maydon markaziga uloqgiradi, ikki tomonda turgan jamoalar markaz tomon yuguradilar. Birinchi boʻlib tugunchaga yetib borgan bola uni sherigiga, sherigi yana boshqasiga uzatadi. Tugun — belbogʻni doirachaga birinchi boʻlib olib borib tashlagan tomonga bitta xol (ochko) yoziladi. Oʻyin sharoitga qarab 3 daqiqadan 15 daqiqagacha davom etishi mumkin. B., shuingdek sport zallarida ham oʻynaladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻron (maʼnolari)

**Bo‘ron**:

* Bo‘ron - BOʻRON — qad.
* Bo‘ron (shamol) - BOʻRON — uzoq davom etadigan kuchli shamol.
Boʻron (shamol)

BOʻRON — uzoq davom etadigan kuchli shamol. Odatda, siklonlarttt sovuq havo massasi egallagan qismlarida yoki antitsiklon chetlarida paydo boʻladi. B. vaqtida qor koʻchib, uy va devorlar yonida qor uyumlari paydo boʻladi, temir yoʻl va avtomobil yoʻllarini qor bosadi. B. qumli choʻllarda qum koʻchishiga, dengizda suvning kuchli toʻlqinlanishiga sabab boʻladi. B. vaqtida yer sirtida shamol tezligi 20&nbsp;m/s dan 50&nbsp;m/s gacha yetishi, ayrim paytlarda 100&nbsp;m/s gacha borishi mumkin. Meteorologiyaaya dovul, poʻrtana va qasirgʻa atamalari ham B.ni anglatadi. Lekin bular shamolning tezligi, davom etish vaqti bilan bir-biridan farq qiladi. Bofort shkalasi boʻyicha B. 6—12 ball bilan baholanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻron oʻlchagich

**Boʻron oʻlchagich** — kuchli shamol (boʻron, poʻrtana) tezligini oʻlchaydigan asbob. B.oʻ. sifatida Usimon manometrga ulangan ikkita (dinamik va statik) Pito naychasidan iborat asbob, shuningdek koʻp kosachali anemograf ishlatiladi. Anemografning sezgir elementi metall naychaga mahkamlangan 10—21 kosachalar tizimidan iborat. Havo oqimi taʼsirida kosachalarning qavariq va botiq tomonlarida aerodinamik qarshiliklar farqi hosil boʻladi; natijada burovchi moment vujudga keladi va naychani deformatsiyalaydi. Naycha tenzodatchikka, u esa oʻlchash koʻprigiga mahkamlangan. Bu asbobda 90 m/s gacha tezlikda esayotgan shamol tezligini oʻlchash mumkin.

Boʻron oʻlchagich: Koʻp kosachali anemografning qabul qiluvchi qismi.

## Manbalar
Qoʻrgʻon Boʻronov

**Qoʻrgʻon Boʻronov** (1925.25.10, Chimkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1985), falsafa fanlari doktori (1981), professor (1982). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻrta Osiyo davlat universitetining tarix fakultetini (1950) tugatgan. 1956—90 yillarda Toshkent oliy partiya maktabida oʻqituvchi, dotsent, dekan, kafedra professor, kafedra mudiri. Toshkent Davlat Universiteti tabiiy fakultetlarning falsafa kafedrasi katta ilmiy xodimi (1971—73). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa kafedrasi professor (1981—84). Siyosatshunoslik va boshqaruv instituti professor (1990—92). Ilmiy ishlari maʼnaviy madaniyat taraqqiyotining umumfalsafiy masalalari, gumanizm va madaniyatning oʻzaro bogʻliqligi, milliy munosabatlar va milliy madaniyatlar rivojlanish dialektikasi muammolariga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Boʻronqushlar

BOʻRONQUSHLAR (Puffinus) - nay burunlilar turkumi urugʻi. Suvda yashashga yaxshi moslashgan dengiz kushlari. Panjalari orasida suzgich pardalari bor. Tumshugʻi uzun va uchi ilmoqqa oʻxshash qayrilgan, tashqi burun teshigi maxsus nay uchida joylashgan, pati qalin. Qanotining tirsak suyagi uzun. Nari bilan modasining rangi bir xil. Qora dengizda shimol boʻronkushi (R. pufﬁ nus), Tinch okean sohillarida ingichka tumshuqli boʻronqush (P. tenuirostris) va boʻz boʻronqush (P. griscus) uchraydi. Oʻzbekistonda yashamaydi. B. parvoz qilishda suv toʻlqinlari ustida hosil boʻladigan havo quyunlaridan foydalanadi. Hayoti suv bilan bogʻliq. B. yaxshi uchadi va suzadi, lekin uncha shoʻngʻiy olmaydi. Shuning uchun baliq va har xil dengiz umurtqasiz hayvonlarini suv betidan tutib yeydi. Quruqlikka faqat urchish vaqtida chiqadi. B. monogam qush. Tuxum qoʻyish uchun maxsus uya yasamaydi; bir dona tuxumni ochiq yerga yoki toshlar orasiga qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan joʻjani jigʻildonida hosil boʻladigan boʻtqa bilan boqadi, joʻjalar uchirma boʻlishidan bir necha kun oldin otaona qushlar dengizga uchib ketadi. B.ning goʻshti va tuxumi isteʼmol qilinadi, patidan ham foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrsiq qumlari (maʼnolari)

**Bo‘rsiq qumlari**:

* Bo‘rsiq qumlari - BOʻRSIQ QUMLARI — Yevropa va Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda keng tarqalgan.
* Bo‘rsiq qumlari (choʻl) - BOʻRSIQ QUMLARI — Orol dengizidan shim.
Boʻrtma

**Boʻrtma** — 1) novdaning kesilgan, oʻsimlikning payvandlangan joyida hosil boʻladigan qadoklar yoki qabariqlar; 2) baʼzi oʻsimliklarning meva va urugʻlaridagi tuganaklar.

## Manbalar
Boʻrtma naqsh

**Boʻrtma naqsh** — badiiy naqsh turi. Naqqoshlik, yogʻoch oʻymakorligi, ganchkorlik, zardoʻzlik, miskarlik va zargarlikda qabariq shaklda boʻrttirib ishlanadi. Naqsh ustalari boʻrtma naqshni binolar, madaniyat saroylarini bezashda keng qoʻllamoqdalar (masalan, Toshkent toʻqimachilar saroyi). Samarqandda boʻrtma naqsh, Buxoroda naqshi munabbat deb yuritiladi.

## Manbalar
Boʻrtma nematodalar

BOʻRTMA NEMATODALAR (Meloidogyne) — oʻsimliklarda parazitlik qiluvchi nematodalar oilasi. Erkagi ipsimon, uz. 1,2—1,9&nbsp;mm, urgʻochisi noksimon, uz. 0,8–1&nbsp;mm. Turli oʻsimliklarning yer ostki qismida parazitlik qilib, shish (boʻrtma) paydo qiladi. Poliz (qovun, qovoq, tarvuz), sabzavot (kartoshka, bodring, pomidor, sabzi), texnika ekinlari (kanop, ayrim joylarda gʻoʻza)ni ayniqsa kuchli zararlaydi. Urgʻochi nematodalar maxsus tuxum xaltasi (ooteka)ga yil davomida bir necha yuztadan 2000 gacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan lichinkalar tuproqqa chiqib, yosh ildizlarga kirib oladi. Boʻrtma nematodalar taʼsirida oʻsimlikning nematodalar bilan zararlangan joyida diametri 4&nbsp;mm dan bir necha sm (baʼzan 25—30 sm) gacha boʻlgan boʻrtmalar paydo boʻladi. Zararlangan oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishi sekinlashadi, issiq yoz paytlari soʻlinqirab turadi yoki butunlay qurib qoladi. Boʻrtma nematodalar ning Yer yuzida 60 dan ortiq turi, shu jumladan Oʻzbekistonda 5 turi (janub, yavan, arahis, gʻoʻza, shimol Boʻrtma nematodalar ) ekinlarga ziyon keltiradi. Kurash choralari: tuproqni haydab oftob taftida quritish, Boʻrtma nematodalar ga chidamli ekin navlarini ekish, almashlab ekish, tuproqni oftob taftida quritish, issiqxonalarda tuproqni bugʻlash.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrtma tasvir

BOʻRTMA TASVIR — haykaltaroshlik usuli; q. Relyef (haykaltaroshlik).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrqoʻldoʻy

**Boʻrqoʻldoʻy** — Ichki Tyanshandagi tizma. Qirgʻizistonning janubi-sharqida. Uz. qariyb 100&nbsp;km. Oʻrtacha balandligi gʻarbiy qismida 4300 m, eng baland joyi 5049 m. Yon bagʻirlarida chalachoʻl oʻsimliklari oʻsadi, undan yuqorida qoya va Qurumlar mavjud. Shimoliy yon bagʻrida muzliklar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrsiq

**Boʻrsiq**, qashqaldoq () – sut emizuvchilar turkumining susarsimonlar oilasiga mansub yirtqich hayvon. Boʻrsiqlar urugʻining yagona turi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrsiq qumlari

**Boʻrsiq qumlari** – Yevropa va Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Togʻ, oʻrmon, toʻqay, choʻl va dashtlarda, hatto qishloq atrofidagi jarliklarda yashaydi. Uzunligi 0,9 m cha, dumi 0,2 m gacha. Shimoliy hududlarda qishda uyquga kiradi. Koʻp vaqtini toʻmtoq va kuchli tirnoqlari bilan kovlangan inida oʻtkazadi. Boʻrsiq qumlari hamma narsani yeydi. Mayda kemiruvchilar, sudralib yuruvchilar, umurtqalilar, qushlar va ularning tuxumi, shuningdek makkajoʻxori, meva, yongʻoq, zamburugʻ kabi har xil oʻsimliklar, hatto oʻlimtiklar bilan ham oziqdanadi. Boʻrsiq qumlari tungi hayvon. Ikki yoshida voyaga yetadi. Yogʻi shifobaxsh. Junidan choʻtka qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻsagʻa (maʼnolari)

**Bo‘sag‘a**:

* Bo‘sag‘a - BOʻSAGʻA — Turkiston oʻlkasida togʻ oldi, togʻ etagida joylashgan qir, doʻnglar.
* Bo‘sag‘a (ostona) - BOʻSAGʻA, ostona —turkiy xalqlarda, jumladan qoraqalpoqlarda oʻtovning kirish joyi (ostonasi).
Boʻsagʻa (ostona)

BOʻSAGʻA, ostona —turkiy xalqlarda, jumladan qoraqalpoqlarda oʻtovning kirish joyi (ostonasi). Kelin kuyovning yoki kuyov kelinning uyiga ilk marotaba qadam qoʻyishida oʻtov ostonasiga taʼzim qiladi. Mayyitni oʻtovdan olib chiqishda ham boshini 3-marta ostonaga tegizib olinadi. Tugʻilgan chaqaloqning kindigi va yoʻldoshini ostona tagiga koʻmilgan. Oʻtovni oʻrnatish ham ostonadan boshlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻston

**Boʻston** — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar (1983-yildan). Ellikqalʼa tumani markazi. Aholisi 22,6 ming kishi (2017), asosan qoraqalpoqlar, oʻzbeklar, shuningdek rus, tatar, turkman, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Urganchgacha 62&nbsp;km. B. dan Nukusgacha boʻlgan masofa 140&nbsp;km.

Shahar yonida Oʻzbekiston FA Botanika instituti va botanika bogʻining filiali (70 ga) barpo qilingan. B.da 1998—99 yillarda madaniyat va istirohat bogʻi (maydoni 50 ga) bunyod etiddi. 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, akademik litsey, madaniyat uyi, 12 kutubxona, klub, stadion, 31 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi, tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, markaziy dorixona, dehkon bozori, 10 umumiy ovqatlanish shoxobchasi bor. Shaharda "Elteks" toʻqimachilik kompleksi, paxta tozalash zavodi, "Elnur" xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqarish korxonalari ishlab turibdi. 2 avtokorxona, 5 koʻchma mexanizatsiyalashgan kolonna faoliyat koʻrsatadi. "Faxriylar bogʻi", "Yashil xiyobon" kabi dam olish maskanlari tashkil qilingan.

## Manbalar
Boʻston neft koni

**Boʻston neft koni** — Andijon viloyati Xoʻjaobod tumani hududida, Andijon shahridan 15&nbsp;km janubiy-sharqda joylashgan. 1952-yilda ochilgan, 1953-yilda ishga tushirilgan. Neft uyumlari yura, , paleogen va neogen yotqiziqlarida joylashgan. Yura davri yotqiziqlarining qalinligi 195 m gacha. Boʻr davri yotqiziqlari (umumiy qalinligi 1445 m gacha) Fargʻona botigʻiga mansub logʻon, kalachi, yalovoch va boshqa svitalarni oʻz ichiga oladi. Paleogen yotqiziqlari umumiy qalinligi 465 m gacha boʻlgan buxoro, olay, turkiston va boshqa svitalardan tashkil topgan. Neogen sistemasi (umumiy qalinligi 450 – 750 m) massaget va baktr seriyalaridan tuzilgan. Boʻston neft koni antiklinal strukturada joylashgan. Gʻarb ya sharqda kichik sinklinallar orqali Xoʻjaobod va Janubiy Olamushuk strukturalaridan ajralib turadi. Neft uyumi asosan neogen davrining qizgʻish svitasi 3 gorizontida, ozroq miqdorda boʻr yotqiziqlarida uchraydi. Neftning s ogʻ. 0,829 dan 0,880 gacha. Tarkibida 88% gacha qatron, 10 % gacha parafin, 42% gacha oltingugurt, 3,3 % gacha asfalten mavjud.

## Manbalar
Boʻston sanatoriysi

"BOʻSTON" SANATORIYSI — balneologik kurort. Toshkent shahridan 30&nbsp;km uzoqlikda, Chirchiq shahrida, dengiz sathidan 550 m balandlikda joylashgan. Maydoni 37,5 ga. Shundan 16 ga mevali bogʻ va manzarali daraxtzorlardan iborat. Iqlimi kontinental: qishi yumshoq, yozi issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1,5°, iyulniki 25°, nisbiy namligi 55%, quyoshli kunlar davomliligi yiliga 2700 soat. Davolash maqsadida kam minerallashgan termal (42°), sulfatkalsiy natriyli kuchsiz ishqorli azotli suv vannalar va ichish uchun, Jizzax viloyati Zomin tumani "Baliqli koʻl"dan olib kelinadigan balchiqdan galvanik balchiq, parafin va ozokerit koʻrinishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, massaj, iqlim bilan davolash usullari ham qoʻllanadi. Sanatoriyda qon aylanish aʼzolari, nerv sistemasi, ginekologik va urologik kasalliklari bor kishilar davolanadi. 400 oʻringa moʻljallangan yotoq korpuslari (bir va ikki oʻrinli), klub, kutubxona, sauna, fitobar mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻstonbuva maqbarasi

**Boʻstonbuva maqbarasi** — Fargona viloyati Buvayda tumanidatk meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Xalq orasida Boʻstonbuva nomi bilan mashhur boʻlgan, 9-asrda yashab oʻtgan tasavvufchi shayxlardan biri Sulton Boyazid Bistomiy dafn qilingan deb taxmin qilinadi (Alisher Navoiy "Nasoyim ulmuhabbat" asarida va 18-asrda yaratilgan "Tazkirat ulavliyon turkin"da shayxga yuqori baho berilgan). Maqbara pishiq gʻishtdan gumbazli qilib qurilgan. Chortoq tarhli ziyoratxona va murabba tarhli goʻrxonadan iborat (15x7,2 m). Peshtoqida koʻp qirrali yulduzsimon va aylana shaklidagi uymakori bezaklar sakdangan. Peshtoqining ikki yonidagi guddastalar binoga mahobat baxsh etgan.

## Manbalar
Boʻstonsoy

**Boʻstonsoy** — Navoiy viloyati Nurota tumanitsatk soy. B. Chimqortovning (1100 m) shim. yon bagʻridan boshlanib, shim.gʻarbga tomon oqady. Gulbulok qishlogʻining shim.da tugaydi. Uzunligi 12 km. Bahorgi yogʻingarchilik vaqtida toʻlib oqadi. Yozdagi suv sarfi 40—50 l/sek. B. vodiysida Boʻston, Oʻrtaqishloq, Qoʻrgʻoncha, Gulbuloq kabi qishloqlar joylashgan. B. havzasidan yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Boʻtakoʻz

**Boʻtakoʻz** () — murakkabguldoshlar (murakkabgullilar oilasi) ga mansub bir yillik begona oʻt. Bugʻdoy, zigʻir kabi ekinlar orasida uchraydi, adir va togʻ etaklaridagi toshloqerlardaoʻsadi. May—iyunda gullaydi, guli och koʻk, binafsha yoki havorang. Urugʻidan zigʻiradi. B.ni yoʻqotish uchun gʻalla ekinlariga 2,4D preparati purkaladi, urugʻlik begona oʻtlar urugʻidan tozalanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butrus al-Bustoniy

**Butrus al-Bustoniy** (; 1819-1883, may) — 19-asr arab maʼrifatparvarlarining yirik namoyandalaridan biri, adib, pedagog va mutafakkir. Suriyadagi dastlabki maʼrifatparvarlik jamiyati ("Suriya fan va sanʼatni oʻrganish jamiyati", 1847-yil tashkil etilgan) asoschisi. 1863-yilda Livanda arab tilida Yevropa usulidagi birinchi milliy maktab ("alMadrasa alvataniya") ochdi va unda dars berdi. 60—70-yillarda turli nomlarda gaz. va jur.lar chiqargan. Qomusiy asar — "Doirat almaorif" ("Bilim doirasi") kitobini tayyorlagan. Asarning 6 jildi uning rahbarligida, qolganlari B. vafotidan soʻng shogirdlari tomonidan nashr etilgan. B. 1867—70 yil larda ikki jildli arab tili izohli lugʻati "Muhit almuhit" ("Okeanlar okeani") ni nashr etdi. B. oʻz ilmiy adabiy faoliyati bilan 19-asr arab madaniyati va adabiyotining rivojlanishida jiddiy rol oʻynagan va boy meros qoldirgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻstonliq xazinasi

**Boʻstonliq xazinasi** (mil. Na. 1-yarmi) - moddiy madaniyat yodgorligi. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanining Sijjak qishlogʻidagi Koʻkyongʻoq mavzeida, Piskom daryosining oʻng sohilida boʻlgan. 1965-yilda choʻpon Q. Ermatov topib Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyiga topshirgan. Boʻstonliq xazinasi har birining ogʻirligi 200 g li 8 ta burama bilaguzuk, 8 ta tumor saqlanadigan quticha, 27 ta qoʻngʻiroqcha, 1 ta buloqi (burunduq) va boʻyinga taqiladigan bir qancha zanjirdan iborat; hammasi kumush. Bilaguzuklar oʻyma, chizma va bosma usulda ishlangan boʻlib, ikki uchi ilon boshi koʻrinishida, sirti turli geometrik shakl, naqsh va sugʻdcha yozuvlar bilan bezatilgan. Bu yerda olib borilgan arxeologik qazishlar jarayonida xumdonlar va kumush buyumlar yasaladigan ustaxonalar qoldigʻi, tangalar, sirlangan sopol idishlar boʻlagi ham topilgan. Boʻstonliq xazinasi Toshkent vohasining qad. aholisi madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Boʻtqa

**Boʻtqa** — turkiy xalqlar orasida qadimdan maʼlum boʻlgan quyuq taom; asosan don (bugʻdoy, joʻxori, soʻk, guruch, manniy yormasi, gerkules va boshqalar) dan suv yoki sutda quyilguncha qaynatib tayyorlanadi. Xolim, shovla, shirguruch, moshkichirikyabn taomlar ham boʻtqa turkumiga kiradi. Boʻtqaga dondan tashqari goʻsht, sabzavot, ziravorlar ham ishlatiladi. Boʻtqa kishi organizmida oson hazm boʻladi. Yuqori toʻyimlilik xususiyatiga ega. Shuning uchun Boʻtqa keksalar va bolalarga doimiy ovqat oʻrnida koʻproq beriladi. Tayyorlanishiga koʻra Boʻtqa bir necha turlarga boʻlinadi: mas, bugʻdoy Boʻtqa, (halim), joʻxori Boʻtqa, soʻk boʻtqa, guruch Boʻtqa va boshqalar Boʻtqa tayyor boʻlgach, ustiga piyozdogʻ yoki sariyogʻ quyilib dasturxonga tortiladi.

## Manbalar
Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar

BOʻXCHA YASAR QOʻNGʻIZLAR (Scarabaeus) — plastinka moʻylovli qoʻngʻizlar urugʻi. Uzunligi 20–40 mm, tanasi keng va qora, oldingi oyoqlari panjasi va bosh qalqoni tishli. Oʻrta dengiz havzasi, Janubiy Yevropa, Gʻarbiy va Markaziy Osiyoda tarqalgan. Qoʻngʻizlar va qurtlari goʻng bilan oziqlanadi. Buning uchun qoʻngʻiz goʻngdan shar (boʻxcha) yasab oladi, uni tuproqqa koʻmib nok shakliga keltiradi. Sharning ingichka uchiga tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurti goʻng bilan oziqlanib voyaga yetadi. Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar  orasida avliyo skarabiy (S. sacer) keng tarqalgan, uzunligi 21–37&nbsp;mm. Qadimgi misrliklar bu qoʻngʻizning toshga tushirilgan tasviriga ixlos qilishgan. Qoʻngʻizni quyosh xudosiga oʻxshatishgan, uni goʻngdan shar yasab dumalatishini Quyoshni samo boʻylab harakatlanishining cheksizligiga, qoʻngʻiz boshidagi tishchalarini quyoshning nur tarqatishiga qiyos qilishgan. Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. tabiiy sanitarlar hisoblanadi. Markaziy Osiyo dasht va choʻllarida yirik Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. S. transcavcasus, S. acuticollis tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻshatish

**Boʻshatish** (metallurgiyada) — toblangan poʻlatni 720° dan (kritik nuqtadan) past tragacha qizdirib, soʻngra astasekin sovitish. Boʻshatish beqaror martensitni barqaror holatga keltiradi, ichki kuchlanishlarni kamaytiradi va poʻlatning mexanik xossalarini oʻzgartiradi, yaʼni ancha yumshatib, qovushoqligini oshiradi. Boʻshatishning 3 usuli bor; a) past trada Boʻshatish — poʻlat 200° chamasi tragacha qizdirilib, astasekin sovitiladi; b) oʻrtacha trada Boʻshatish — poʻlat 200—450° trada qizdirilib, astasekin sovitiladi; v) yuqori trada Boʻshatish— poʻlat450—727° trada qizdirilib, astasekin sovitiladi. Boʻshatish temperaturasi oshgan sari poʻlatning qattiqligi va mustahkamligi pasayadi, plastikligi va zarbiy qovushoqligi oshadi. Boʻshatish usuli asbobsozlik poʻlatiga, sementlanadigan poʻlatga, pishiq konstruksion poʻlatga, prujinalar va ressorlarga, dinamik va titrama kuchlar taʼsirida boʻladigan mashina detallariga termik (issiqlik) ishlovi berishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyagichlar

**Boʻyagichlar**, boʻyovchi sintetik moddalar, rang — har xil mate riallarni turli rangga boʻyash uchun sintez usulida olinadigan organik moddalar. B.ga rangeiz birikmalar ham kiradi. Bunday birikmalar boʻyaluvchi moddalarga singdirilgach, rang hosil qiladi. B. ishlab chiqarish sanoati 1857-yilda movein ishlab chiqarish dan boshlangan. B. borabora boʻyovchi tabiiy moddalarni sanoatdan deyarli siqib chiqardi. Alizarin, indigo singari tabiiy boʻyoqlar esa sintetik yoʻl bilan olina boshladi. B.dan movein, fuksin, texnik anilinni turli usullar bilan oksidlab olinganidan, ular "anilin boʻyoqlar" ham deyiladi. Hozir boʻyashda asosan B.dan foydalaniladi. B. aromatik uglevodorodlar — benzol, naftalin, anilin, benzidindan olinadi. Rang va uning boʻyalmish materialda qaror topishi, rangning obhavo va boshqa tashqi taʼsirlarga chidamliligi boʻyovchi sintetik moddalar va boʻyalmish materialning kimyoviy xususiyatiga bogʻliq. B. 2 tasnif boʻyicha belgilanadi. Kimyoviy tasnifda kimyoviy tuzilish va xususiyatlar oʻxshashligi (nitro, nitrozo, azo, arilmetan, indigoid B. va hokazo), texnik tasnifda esa qanday maqsadda (gazlama B., moʻyna B., yogoch B. va hokazo) va qay xilda (kislotali, asosli, sinovchi va boshqalar) qoʻllanishi asos qilib olinadi. B.ning 5000 dan ortiq turi ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Boʻyama naqsh

**Boʻyama naqsh** — naqshning keng tarqalgan turi; naqshlar qogʻoz, karton, ganch, yogʻoch va boshqa sathga tush va turli boʻyoqlar bilan chizib, boʻyab ishlanadi, ustidan lok surtiladi. Oʻzbekiston hududida qadimdan rivoj topgan. Yogʻoch buyumlar, mehnat kurollarining qismlari, meʼmoriy qismlar turli ranglarda boʻyab bezatilgan. Naqshlanadigan joy oʻrni va shakliga qarab Boʻyama naqsh ning koʻplab tur va xillari paydo boʻlgan. Anʼanaviy oʻzbek naqqoshligida amaliy sanʼatning boshqa sohalarida boʻlgani kabi girih va islimiy naqshlar qoʻllanilib, ularda koʻk (lojuvard), zangori, yashil, sariq, qizil, oq, qora ranglardan keng foydalaniladi. Boʻyama naqsh mujassamotlari yangi mavzu, turli xil naqshlar bilan boyitilib, tasvirli mujassamotlar bilan uygʻunlashtirilmoqda.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Qosimov Q., Naqqoshlik, T., 1982.
Boʻtakoʻl

**Boʻtakoʻl** — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi koʻl. Qorateren koʻlining gʻarbida, undan 5&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. B.ning oʻrni pastqamlikdan iborat. Yoshkulgen qumli choʻli bilan oʻralgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uz. 16&nbsp;km, eni shimolida 800–900 m, janubida 1,2&nbsp;km, oʻrtacha chuq. 2–3 m, eng chuqur joyi 4 m. Koʻksuv zovuri va artezian suvlaridan toʻyinadi. Suvning yil davomida turli miqdorda quyilishi tufayli sathi ham barqaror emas. Minerallashuv darajasi 1 l suvda oʻrtacha 12—16 g. Qirgʻoqlar qiya, qirgʻoqqa yaqin joylari qamishzor. Baliqchilikda foydalaniladi.

## Manbalar
Boʻtaloq

**Boʻtaloq** — tuyanish bir yoshgacha boʻlgan bolasi. Yangi tugʻilgan B. juda nozik, ushoq boʻladi (ogʻirligi onasining vazniga nisbatan 5—7% ni tashkil etadi). B.lar umuman egizak tugʻilmaganligi sababli dastlab onasidan ajratilgan hodda maxsus issiq xonalarda boqiladi, sutkasiga 6—8-marta onasi yoniga olib chiqilib emizib turiladi. B. onasini 16—18 oy emadi (tuya 2 yilda bir marta tugʻadi). B. 2 yoshidan boshlab dastlab noʻxta va jilovga, odamning talabi bilan yotibturishiga oʻrgatiladi, 3 yoshdan boshlab ustiga yuk (60–80&nbsp;kg) ortishga oʻrgatiladi. Tuya 5 yoshga kirganda yetuk hisoblanadi va ustiga toʻla meʼyordagi yuk ortish mumkin.

## Manbalar
Boʻyash

**Boʻyash** — 1) tolali materiallar (ip, jun, ipak, sunʼiy tola va boshqalar) yoki ulardan tayyorlangan buyumlar (gazlama, kalava) ga rang berish. Boʻyash uchun sintetik organik boʻyagichlar, pigmentlar, loklar va boshqa moddalar ishlatiladi. Boʻyagichlar va boʻyaluvchi materialning kimyoviy xossalariga qarab har xil Boʻyash usullari qoʻllanadi. Ipak kislota xossalariga ega boʻlganidan asosli boʻyagichlar bilan boʻyaladi. Jun asos xossalariga ega boʻlgani uchun uni boʻyashda kislotali (nordon) boʻyagichlar ishlatiladi. Ip, jun, ipak va boshqa baʼzi tolalarni boʻyash uchun ular boʻyagichlarning suvdagi eritmalariga maʼlum vaqt solib qoʻyiladi. Trani oshirish (mas, qaynatish) Boʻyash jarayonini tezlatadi; 2) turli sirtlarga (devorlar, tunuka tomlar, pollar, derazaeshiklar, metall buyumlar va boshqalarga) boʻyoq surkash. Boʻyoq sirtga purkagichlar, Boʻyash apparatlari bilan purkaladi, qilli choʻtkalar, rezina roliklar bilan surkaladi. Boʻyaladigan sirtlarning xiliga (tunuka tom, pol, deraza va boshqalar), joyiga (ochiq havoda, xona ichida joylashganiga), materialiga (metallar, yogʻoch va boshqalar) qarab turli tarkibli boʻyoklar ishlatiladi.

## Yana qarang

* Boʻyoqlar
* Boʻyoq purkagich

## Manbalar
Boʻoʻm darasi

**Boʻoʻm darasi** – Qirgʻiziston Respublikasidagi chuqur tor dara. Qirgʻiziston Olatovi bilan Kungay Olatovi orasida. Boʻoʻm darasi dan Chuy daryosi oqib oʻtadi. Uzunligi 30&nbsp;km. Dengiz sathidan 1500 m balandlikda. Boʻoʻm darasi 10–11-asrlarda Jilariqdeb atalgan. Mahalliy aholi Boʻoʻm darasi ni Ulan deb ataydi. Boʻoʻm mongol tilida "tor dara" demakdir. Bu soʻzdan tuzilgan joy nomlari Sibirda ayniqsy koʻp uchraydi. Boʻoʻm darasi dan Bishkek bilan Baliqchi shaharlarini bogʻlaydigan avtomobil va temir yoʻllar oʻtadi.

## Manbalar
Boʻgʻjoma

**Boʻgʻjoma** — toʻrtburchak, murabba shaklidagi roʻzgʻor buyumi; koʻrpatoʻshak, kiyim-kechaklarni sakdashda va tashishda ishlatiladigan bir en mato. Kashta tikib, gul bosib bezatiladi, shuningdek toza jundan rangbarang bezakli qilib toʻqiladi. Koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi xalqlarda keng tarqalgan.

## Manbalar
Boʻgʻiz

**Boʻgʻiz** — 1) odam va quruqlikda yashaydigan umurtqali hayvonlar nafas aʼzolarining burun boʻshligʻidan keyingi qismi; ovoz chiqarish aʼzosi (qarang Hiqipdoq). Boʻgʻiz nafas olish va tovushning ravon chiqishini taʼminlaydi; 2) pichoqning tigʻi bilan dastasi birikkan, gulband qoʻyilgan joyi. Baʼzi joylarda manak ham deyiladi; 3) koʻza, qumgʻon, choydish, oftoba va shunga oʻxshash idishlarning qorindan yuqori ingichka qismi; 4) oʻroq yuzi bilan dastasi oraligʻi; 5) ketmonning girvoni; 6) oʻsimlik tanasining ildizga tutashgan joyi.

## Manbalar
Boʻgʻim

**Boʻgʻim** — suyaklar (baʼzan paylar) ning harakatchan birikishi, bunda birikkan yuza oraligʻida boʻshliq (yoriq) boʻladi. Boʻgʻim hosil boʻlishida ishtirok etadigan suyaklarning (birida boʻgʻim boshchasi, ikkinchisida esa boʻgʻim chuqurchasi boʻladi) sinovial suyuqlik bilan toʻla. Boʻgʻim boʻshligi va boʻgʻim xaltasi farq qilinadi. Suyaklarning bir-biriga birikkan uchlari bir xilda boʻlmaydi. Koʻpincha oyoqqoʻlning naysimon suyaklari boʻgʻim sohasida yoʻgʻonlashib, boshcha, suyakning qaramaqarshi yuzasida esa botiqchalar va maydonchalar hosil qiladi. Suyaklarning boʻgʻim yuzalari boʻgʻim paylari bilan qoplangan boʻlib, ular harakat vaqtida sodir boʻladigan zarblarni kamaytiradi, boʻgʻimning erkin va elastik harakat qilishiga imkon beradi. Boʻgʻim hosil qilishda ishtirok etadigan suyaklarning uchlari biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan boʻlib, boʻgʻim xaltasi bilan, ichki tomondan esa sinovial parda bilan oʻralgan. Bu parda paylar yuzasini namlab turuvchi va ular harakatini yengillashtiruvchi suyuqlik ishlab chiqaradi, aks holda harakat chogʻida boʻgʻim hosil qilgan suyaklarning yuzalari oʻzaro ishqalanib ogʻriq paydo qiladi va harakat cheklanadi. Koʻpchilik boʻgʻim xaltasi boylamlar bilan mustahkam oʻralgan. Boʻgʻim yuzalarining shakliga qarab sharsimon (koʻp oʻqli), gʻaltaksimon (bir oʻqli), tuxumsimon (ikki oʻqli) va boshqa boʻgʻim lar boʻladi. Sharsimon boshchali suyak boʻgʻimi (masalan, yelka suyagi boʻgʻimi) eng serharakat hisoblanadi, tuxumsimon boshchali suyak boʻgʻimi (mas, boldiroyoq panjasi boʻgʻimi) da bukilishyozilishdan boshqa harakatlar chegaralangan; baʼzi suyak boʻgʻim lari (mas, bilaktirsak boʻgʻim ida bilak suyagi) aylanma harakat qilishi mumkin. Qator boʻgʻimlarning yordamchi tuzilmalari boʻlib, ularni boʻgʻim paylari (tizza boʻgʻimi, jagʻ boʻgʻimi), disklar, menisklar bir-biriga moslashtirib turadi. Baʼzi suyaklar oʻzaro boʻgʻim yordamisiz, biriktiruvchi toʻqimalar, boylamlar va paylar yordamida birikkan boʻladi (mas, kalla suyagi orasidagi choklar, chanoqboylamlari, umurtqalar orasidagi pay disklari va boshqalar). Boʻgʻim harakati odamning tik yurishi, bukilishi, ishlashi va boshqa holatlarini taʼminlaydi. Boʻgʻim sovuqqa, kasalliklarga, shikastlarga, moddalar almashinuvi buzilishiga oʻta taʼsirchan boʻladi, shu bois uni bu illatlardan himoya qilish lozim. Muntazam ravishda badan tarbiya bilan shugullanish boʻgʻimni mustahkamlaydi va ularni tashqi muhit taʼsirotlariga chidamini oshiradi. Boʻgʻim kasalliklaridan uning shikastlanishi (suyak chiqishi), artroz (tugʻma yoki moddalar almashinuvining izdan chiqishi tufayli), boʻgʻim yalligʻlanishi (artrit) koʻproq uchraydi. Shuningdek, boʻgʻimlarning qimirlamay qolishi (ankiloz), harakatining vaqtincha yoki butunlay cheklanishi (kontraktura) kuzatiladi.

## Manbalar
Boʻgʻim (maʼnolari)

**Bo‘g‘im**:

* Bo‘g‘im - BOʻGʻIM — suyaklar (baʼzan paylar) ning harakatchan birikishi, bunda birikkan yuza oraligʻida boʻshliq (yoriq) boʻladi.
* Bo‘g‘im (botanika) - BOʻGʻIM — 1) (botanikada) poya va novdaning barg , kurtak, baʼzan qoʻshimcha ildiz hosil qiladigan kismi (nudus).
Boʻgʻim (botanika)

BOʻGʻIM — 1) (botanikada) poya va novdaning barg, kurtak, baʼzan qoʻshimcha ildiz hosil qiladigan kismi (nudus). Boshlangʻich barg bilan birga oʻsish konusidan shakllanadi. B. orqali bargdan oʻtkazuvchi nay tolali boylamlar poyaga oʻtadi. Poya bilan novdaning 2 boʻgʻim oʻrtasidagi qismi B. oraligʻi deyiladi; 2) umurtqasiz hayvonlar (boʻgʻimoyoqlilar, halqalilar) ning bir qancha guruhlarida tana va organlar (mas, oyoqlar, moʻylovlar, koʻkrak yoki qorin) ning ayrim qismlarini oʻzaro harakatchan tutashtirib turadigan strukturasi (segmentatsiya); 3) umurtqali hayvonlar va odamlar suyaklarining harakatchan birikishini taʼminlaydigan struktura (articulatio). Umurtqali hayvonda B.ning asosiy elementi oʻzaro harakatchan qoʻshiladigan suyaklarning togʻay bilan qoplangan yuzasi, suyaklarni ajratib turuvchi va sinovial suyuqpik bilan toʻlgan boʻshliq, bu boʻshliqni chegaralab turuvchi boʻgʻim kapsulasi (xaltasi) dan iborat. Hayvonlar evolyutsiyasi davomida harakatlanishning takomillashuvi bilan B.ning shakli va xususiyati oʻzgarib borgan. Yuzasi shakliga binoan B. sharsimon, ellipssimon, egarsimon va boshqa xilda; siljish yoʻnalishi va darajasiga binoan harakatchan, chala harakatchan, bir, ikki va koʻp oʻqli boʻladi. B.ning erkin harakatlanish darajasini uning shakli, boʻrtiqlari, paylarning tarangligi, kapsulalar cheklab turadi. Sinovial suyuqlik B. yuzasining siljishi, tormozlanishini taʼminlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻin

**Boʻgʻin (biologiyada)** — umumiy ajdodlarga nisbatan bir xil qarindoshlik darajasiga ega boʻlgan bitta populyatsiyadagi individlar guruhi (masalan, odamlarda ota-onasi, bolalari, nevaralari 3 ta ketma-ket kelayotgan boʻg'indan iborat).

Boʻgʻin tushunchasi yil davomida bir vaqtning oʻzida rivojlanib chiqadigan individlarga nisbatan qoʻllanadi. Masalan, 2 yoki 3 boʻgʻinli (bir mavsumda tur 2 yoki 3-marta bolalaganida); bir yillik, ikki yillik, koʻp yillik boʻgʻin (bitta boʻgʻinning rivojlanishi 1,2 yoki koʻp yil davom etganida) boʻlishi mumkin. Boʻgʻinning hayot kechirish muddatlari ham bir turning muayyan individlari va ular yashaydigan sharoiti (iqlimi)ga moye holda juda keng chegarada oʻzgaradi. Masalan, bir hujayralilarda bir necha soatda, koʻp hujayralilarda hatto yuz yillab davom etadi.

## Manbalar
Boʻgʻin (maʼnolari)

**Bo‘g‘in**:

* Bo‘g‘in - BOʻGʻIN, generatsiya (b iol.
* Bo‘g‘in (birlik) - BOʻGʻIN — qad.
* Bo‘g‘in (naqsh) - BOʻGʻIN — naqsh tuzilishida takrorlanuvchi boʻlak (qarang
* Bo‘g‘in (tilshunoslik) - BOʻGʻIN — 1) (tilshunoslikda) soʻzning alohida talaffuz qilish mumkin boʻlgan kichik boʻlagi.
Boʻgʻin (birlik)

**Boʻgʻin** — qadimgi uzunlik oʻlchov birligi; quruvchilar orasida qoʻllanadi. U oʻrta barmoqning oʻrta boʻgini eniga teng. 1 boʻgin taxminan 2,0-2,5 sm ga toʻgri keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻin (naqsh)

BOʻGʻIN — naqsh tuzilishida takrorlanuvchi boʻlak (qarang Taqsim).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻin (tushuncha)

'''Bo‘g‘in''' — 1) (tilshunoslikda) so‘zning alohida talaffuz qilish mumkin bo‘lgan kichik bo‘lagi. Fransuz tilshunosi M. Gammon 1929-yil da B. nutq artikulyatsiyasidagi muskullarning kuchlanishiga asoslangan, degan fikrni ilgari surgan. Bunda nutq oqimidagi tovush tizimining izchil holatda kuchlanishi va bo‘shashishi nazarda tutiladi, ya’ni nutq qismlari kuchlanish bilan boshlanadi va yuqori nuqtasidan kuchlanish bilan tugaydi. Shu takrorlanish bo‘g‘inga ajralishdir. Bu oʻzbek tilshunosi Ayub G‘ulomovning B. nutqning bir nafas to‘lqinidagi qismidir, degan qarashiga ham moye keladi. "Boshlang‘ich" so‘zi 3 B. li bo‘lib, har biri kuchlanish bilan boshlanadi. Unlisi baland nuqtasi hisoblanib, undoshda kuchsizlanib tugaydi. B. kuchli boshlanishi va kuchli tugashi ham mumkin; 2) (poeziyada) eng kichik o‘lchov birligi. Hijo deb ham ataladi. She’r tpuzilishida muhim ahamiyatga ega. Bunda har bir so‘z alohida emas, balki ular nutq butunligi, so‘zlarning o‘zaro fonetik munosabatida qaraladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil